Shagʻal. Shagʻal – togʻ jinslarining nurashidan hosil boʻladigan qattiq qurilish materiali. Paydo boʻlishiga koʻra, daryo, dengiz, koʻl, togʻ va jar toshlariga boʻlinadi. Shakliga koʻra, qirrador, tuxumsimon, nayzasimon va yassi xillari farqlanadi. Daryo va dengiz Sh.lari toza hamda silliq, togʻ, qoʻl va jar Shlari qirrador, turli aralashmalar bilan ifloslangan boʻladi. Oʻlchamiga qarab, mayda (5—20 mm), oʻrtacha (20—40 mm) va yirik (40—150 mm) toshlarga boʻlinadi. Oʻlchami 150 mm dan katta boʻlgan toshlar harsangtosh deb ataladi. Sh.lar yoʻl qurilishida, beton quyish ishlarida qoʻllanadi. Beton quyish uchun eng maqbul xom ashyo qirrali Sh. hisoblanadi. Bu tosh ezilgan tosh, qazib olingan xom ashyolardan yoki toshdan yasalgan tosh bloklarni ezish orqali ishlab chiqariladi. Tabiiy kuchlar tomonidan togʻ jinslari vaqti-vaqti bilan chayqatib yuborilganda shagʻalni yaratishi mumkin. Shagʻal yoki ohaktosh, sayoz, oʻrta yoki yirik qismlar. Eng koʻp talabga ega boʻlgan shagʻal oʻrta kattalikdagi, kichik va katta boʻlganlar esa kam talabga ega. Ishlatilishi. Bunday shagʻal tosh quyidagi holatlarda ishlatiladi: • beton elementlarni yaratishda yordamchi material sifatida (yengil va ogʻir); • beton buyumlarning chidamlilik xususiyatlarini yaxshilash; • obodonlashtirish uchun; • yoʻllarni yaratish, ularni taʼmirlash va rekonstruktsiya qilish; • turli xil kompozitsiyalarni, shu jumladan akvariumlar, terrariumlar, yashash burchaklar va boshqalarni loyihalash uchun; • tomni qurish uchun issiqlik izolyatori sifatida; • quduqlarni tozalash uchun (filtr sifatida); • temir yoʻllarni qurishda va taʼmirlashda. Odatda kichik shagʻal kichik sayohlarni jalb qilish uchun ishlatiladi, masalan, kichik hordiq chiqarish markazida yoki mahalla yonida. Shagʻalni ishlatish bilan boqqa solingan kichik yoʻllarni mukammal koʻrinadi. Fizik xususiyatlari. Sovuqqa chidamliligi: Sovuqqa chidamlilik – past harorat taʼsirida qurilish materiali orqali uning xususiyatlarini saqlab qolish. Ezilgan toshning sovuqqa nisbatan chidamliligi qanchalik baland boʻlsa, uning sifati past haroratlar taʼsirida saqlanadi. Ayoz sovuqqa chidamliligini sinash uchun namlik bilan toʻyintiriladi, undan keyin bir necha marta muzlatiladi va eritiladi. Ushbu protseduralarni amalga oshirgandan soʻng, qurilish materiallarining haqiqiy xususiyatlarini qanchalik yaxshi saqlab qolganini tekshirib koʻring. Agar ayoz sovuq haroratni oʻzgartirsa va uning keskin oʻzgarishi bilan bartaraf etilsa, uni qattiq qabul qiladi va uni qattiq sharoitda ishlatish joizdir. Muvaffaqiyatsiz tekshiruvlar natijasida, tosh shikastlanishining mavjudligi, uning xususiyatlarida keskin yomonlashuvi, ayoz sovuqning qarshiligi past darajasiga ega. Eng mashhur daryo toshi dir, togʻ toshiga ham talab yaxshi. Alohida koʻrinish – bu muzli shagʻal, u dengiz shagʻallari bilan bir xil xususiyatlarga ega, ammo poʻstloq yuzasi va donalarning bir hil birikmasidir. Shagʻal toshlarning narxi past, shuning uchun beton yoki temirbeton konstruktsiyalarini ishlab chiqarishda foydalanish tavsiya etiladi, chunki qimmatbaho qurilish materiallarining narxi kamayadi. Zichligi. Ushbu koʻrsatkich, ayniqsa, yoʻl qurilishida muhim ahamiyat etadi. Qum va shagʻalning zichligi ularni hosil qiluvchi zarralar hosil boʻlgan turing zichligi yoki massalik zichlik deb ataladigan ommaviy materialning zichligi sifatida aniqlanishi mumkin. Har qanday holatda, ogʻir toshlardan (masalan, shagʻal) tashkil topgan shagʻal, masalan, kvarts yoki ohaktoshdan olingan shagʻaldan ogʻirroq boʻladi. Zichlik kilogramm bilan oʻlchanadigan bir kubning ogʻirligi (kubometr) sifatida aniqlanishi mumkin. Oʻrtacha shagʻalda har bir kub uchun 1,4 – 1,7 tonna zichlikka ega. Bundan tashqari, massa ogʻirligi yoki oʻziga xos tortishish deb ataladi. Shu bilan birga, shagʻal bilan qoplangan qurilish ham muhim ahamiyatga ega. Turli shakldagi va oʻlchamdagi zarralar uchun u boshqacha. Ommaviy zichligi, yaʼni Kamazdagi 1 kubometr Shagʻalning jismoniy xususiyatlari Shagʻalning vazni odatda uning tarkibiy zarrachalarining kattalashib borishi bilan kamayadi. Katta shagʻal uchun oʻrtacha 1 m3 ga 1500 kg va kichik donalar uchun 1 kub uchun 1700 kg. Tuproq va qumda taxminan bir xil zichlik. Shagʻalning zichligi namlikka taʼsir qiladi. Juda kuchli namlangan material quruqdan koʻra koʻproq massaga ega boʻladi. Maʼlum massa va miqdordagi materiallarning zichligini aniqlash qiyin boʻlmaydi Zarralarning kuchi deyarli butunlay ularning kimyoviy tarkibi va ichki tuzilishiga bogʻliq. Eng barqaror shagʻal, dala shpati, mramor, kvartsdan iborat zarralardir. Ushbu indeksni aniqlash uchun, shagʻal poʻlat silindrga joylashtiriladi va ular qanday mexanik taʼsirga boʻlinganini tekshiradi. Zarralarning shakli va oʻlchamini saqlab qolishi qobiliyati maxsus oʻrnatishda (baraban) aniqlanadi. Shagʻal bilan birga metalli toʻplar joylashtiriladi. Ushbu qurilma ishlayotganda, ular bir-biriga siljiydilar. Donalarning kattaligi va massasini kamaytirish orqali ajralib chiqish indeksi aniqlanadi. U foiz sifatida ifodalanadi. Sovuqqa chidamlilik. Molozning sovuqqa chidamliligi muzlatish va eritish davrlarining soni bilan tavsiflanadi. Nozik sulfat eritmasida va fen bilan toʻyinganlik davrlarining soni bilan molozlarga sovuqqa chidamliligini baholash mumkin. Sovuqqa chidamliligiga koʻra, ezilgan tosh quyidagi belgilarga boʻlinadi: F15, F25, F50, F100, F150, F200, F300, F400. Qurilishda F300 dan kam boʻlmagan sovuqqa chidamli (300 ta muzlatish va eritish davrlari) moloz toshlar ishlatiladi. Chidamliylik belgisi. M1200 rusumli marmar sinfida M400 va undan yuqori betonlar M1000 – M300, M800 – M200 va M600 konstruktsiyalarida – M200 dan pastda foydalanish mumkin. Past sifatli qoldiqlar shuningdek yuqori aniqlikdagi beton ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi, lekin tegishli tekshirish va texnik-iqtisodiy asoslashdan soʻng. Shagʻalning radioaktivligi. Shagʻalning radioaktivligi odatda xaridor bilan qurilish sifatini muhokama qilishning oʻziga xos xususiyatidir. mahsulot har qanday va sertifikatlar va sanitariya-epidemiologiya xulosalar, maxsus tadqiqotlar bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak, qurilish ishlari, barcha turlari uchun mos boʻlishi kerak boʻlsa. laboratoriyalari, u butun maydalangan granit va boshqalar yetkazib, degan maʼnoni anglatadi. yuqori xarobalar turlari (tabiiy radionuklidlar oʻziga xos samarali faoliyat Aeff kam 370 Bq / kg boʻlishi kerak) radioaktivlik I-chi sinfga murojaat qiling. aholi punktlari doirasida avtomobil yoʻllarini qurish munosib sinf II radyoaktivligi shagʻal uchun (Aeff kam 740 Bq / kg boʻlishi kerak). Xususiyatlari. Tabiiy ezilgan toshning asosiy xususiyatlari – bu kuch, sovuqqa chidamliligi, haqiqiy, oʻrtacha va massaviy zichligi, suvni yutish va suv toʻyinganligi, don tarkiblari va donalarning shakli, fraktsiyalar, qoʻshimcha – porloqlikdir. Bitum bilan yopishqoqlik, ifloslantiruvchi moddalar va kimyoviy zararli moddalar, shuningdek boshqa moddalar ham ushbu guruhga kiradi.