Chogʻa Zanbil. Chogʻa Zanbil (shuningdek, Tchoga Zanbil va Čoġā Zanbīl) (; elamcha: Al Untas Napirisa then later Dur Untash) Eronning Xuziston ustonidagi qadimiy Elam majmuasi. Bu Mesopotamiyadan tashqarida mavjud boʻlgan kam sonli zikkuratlardan biridir. U Suzadan taxminan janubi-sharqda va Ahvozdan shimolda joylashgan. Untash-Napirisha hukmronligi xronologiyasidagi noaniqlik tufayli shaharning qurilgan sanasi noaniq, ammo eramizdan avvalgi 14—13-asrlarga toʻgʻri kelishi aniq. Anʼanaviy taxmin qilingan sana miloddan avvalgi 1250-yil. Ayni paytda shahar yangi Ossuriya hukmdori Ashshur banipal tomonidan miloddan avvalgi 645-yilda va Elam poytaxti Suza bilan birga vayron qilingan deb taxmin qilinadi, ammo baʼzi tadqiqotchilarga koʻra, bosib olishning tugashini miloddan avvalgi 12-asrning oxiriga toʻgʻri keladi . Zikkurat YuNESKO tomonidan zinapoyali piramidal yodgorlikning eng yaxshi saqlanib qolgan namunasi deb eʼtirof etilgan. 1979-yilda Chogʻa Zanbil YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan birinchi Eron obyekti boʻldi. Tarixi va etimologiyasi. Elam tili izolyatsiya qiligan tildir. "Chogʻa Zanbil" odatda „savat tepaligi“ deb tarjima qilinadi. U miloddan avvalgi 1250-yillarda shoh Untash-Napirisha tomonidan, asosan, buyuk xudo Inshushinakni sharaflash uchun qurilgan. Uning asl nomi "Dur Untash" boʻlib, „Untash shahri“ degan maʼnoni anglatadi, lekin u yerda ruhoniylar va xizmatkorlardan tashqari koʻp odamlar yashagan boʻlsa kerak. Majmua shaharning asosiy hududlarini belgilaydigan uchta konsentrik devor bilan himoyalangan. Yozuvlardan maʼlumki, tashqi devorning yettita darvozasi boʻlgan, shundan faqat 2 tasi topilgan. Oʻrta devorda toʻrtta darvoza boʻlib, tashqi va oʻrta devorlar orasida elamiylarning bosh xudosi Napirisha va Inshushinakga bagʻishlangan umumiy ibodatxona boʻlgan. Ichkaridagi 2,5 gektar maydonning katta qismi toʻliq bosh xudoga bagʻishlangan katta zikkurat bilan qoplangan boʻlib, u toʻrtburchaklar shaklidagi avvalgi ibodatxona ustiga qurilgan boʻlib, u ham Untash-Napirisha tomonidan qurilgan omborxonalarga ega. Oʻrta hududda boshqa xudolar uchun oʻn bitta ibodatxona mavjud. Bularga Nabu, Adad, Shala, Inanna, Ninegal, Humpan, Shiamut, Pinikir, Manzat va Nuska kiradi. Zikkuratning shimoli-sharqida elam xudolari Isniqarab (Ishmekarab) va Kiririsha uchun ziyoratgohlar ham bor. Gʻishtdan yasalgan yozuvda Nahhunte xudosiga bagʻishlangan oltin haykal eslatib oʻtilgan. Yigirma ikkita ibodatxonaga ishora qiluvchi gʻishtli yozuvlar topilgan, ammo ularning faqat yarmi joylashgan. Tashqi tomondan qirollik saroylari, beshta yer osti qirollik qabrini oʻz ichiga olgan dafn saroyi joylashgan. Tijorat va turar-joy maydonlarini oʻz ichiga olgan maydondagi qurilish Untash-Napirishaning oʻlimidan soʻng koʻplab qurilish bosqichlari bilan davom etdi va taxminan miloddan avvalgi 645-yilda Ossuriya shohi Ashshur banipal tomonidan vayron qilinmaguncha qurilish ishlari davom etdi. Baʼzi olimlar Chogʻa Zanbildagi koʻp sonli ibodatxonalar va ziyoratgohlarga asoslanib, Untash-Napirisha togʻli va pasttekislik Elam xudolarini bir joyda birlashtirgan yangi diniy markaz (ehtimol Suza oʻrnini bosmoqchi boʻlgan) yaratishga harakat qilgan, deb taxmin qilishadi. Zikkurat dastlab har bir tomoni va balandligi taxminan boʻlib, besh darajali boʻlgan va maʼbad bilan toj kiygan. Loy gʻisht butun ansamblning asosiy materiali edi. Zikkuratga pishiq gʻishtdan yasalgan qoplama berilgan, ularning bir qatorida elam va akkad tillarida xudolar nomini beruvchi mixxat belgilar mavjud. Zikkuratning balandligi bor-yoʻgʻi boʻlsa-da, taxminiy asl balandligining yarmidan kam boʻlsa-da, uning saqlanish holati beqiyos. Arxeologiyasi. Hududi 96 gektarni tashkil etuvchi maydon dastlab bu yerda neft qidiruvi bilan shugʻullanuvchi geolog tomonidan topilgan. U yozilgan gʻishtni topdi va havaskor arxeolog boʻlib, uni ekskavatorlarga olib borib, keyin Suza manzilgohida ishladi. Yozuvda bitta „Untash-Gal“ tomonidan muqaddas shahar qurilishi tasvirlangan. U 1935—39 va 1946-yillarda Roland de Mekkenem tomonidan tekshirilgan va qazilgan. Chogʻa Zanbil 1951—1962-yillar oraligʻida olti faslda (jami 21 oy) Fransiya arxeologik missiyasi bilan birgalikda Roman Ghirshman tomonidan qazilgan. Jarayon davomida bir vaqtning oʻzida 100 dan 125 gacha ishchilar brigadasi yordamida deyarli 100 000 kub yard chiqindilar olib tashlangan. Qazishmalar natijasida 1300 kvadrat metrlik toʻrtburchak devor, ibodatxonalar va hovlilar bilan oʻralgan muqaddas maydon aniqlangan. Besh bosqichli zikkurat uning markazida, burchaklari asosiy nuqtalarga qaratilgan edi. Zikkuratdagi har 11-darajali gʻishtlarga yozuvlar tushirilgan. Katta darvozalar toʻrt tomondan qurilgan boʻlib, uchta zinapoyasi 2-darajaga, bittasi janubi-gʻarbiy, 5-chi va eng yuqori qavatga olib boradi. Har bir darvozada Insushinak xudosiga bagʻishlangan yozuvi boʻlgan koʻk sirlangan terakotadan yasalgan yarim oʻlchamdagi haykallar bor edi. Qazishmalar shuni koʻrsatdiki, zikkurat ikki bosqichda qurilgan, avval 2-darajaga, ikkita ibodatxonaga, keyin esa 5-qavatga. Ibodatxonalardan birida oq va qora shisha koshinlar topilgan. Hovli xonalari ostidan beshta qabr topilgan. 1-qabr hech qachon foydalanilmagan, aftidan, V qabr antik davrda oʻgʻirlab ketilgan, II qabrda besh kishining qisman yondirilgan jasadi (boshqa joyda kuydirilgan) va IV qabrda toʻliq buzilmagan, qabr buyumlari bilan birga 40-60 yoshli katta yoshli ayol boʻlgan. Bir qancha yozuvli gʻishtlar topilgan (jami 5257 tasi elam tilida, 67 tasi akkad tilida). Bitta quyidagicha oʻqiladi: „Men, Untaš-Napiriša, Humbanumenaning oʻgʻli, Anšan va Suza shohi, hayotim doimo farovon boʻlishini, oʻzim qurgan pishiq gʻishtlardan qurilgan maʼbad va sirlangan gʻishtlardan ziyoratgohim barakali nasl-nasabim yoʻq boʻlib ketishiga izn bermayman; men uni Siyan-kukdagi Inšušinakka berdim va maʼbad minorasini oʻrnatdim. Mening nomimdan sovgʻa sifatida qilgan va mehnat qilganlarim Inshušinakka maʼqul boʻlsin!“ Nisbatan yaqin oʻtmishda bu joy Behzod Mofidiy Nasrobodiy tomonidan 1999, 2002, 2004 va 2005-yillarda qazilgan. Bunga Kil universiteti tomonidan 35 gektar magnitometr yordamida oʻtkazilgan tadqiqot ham kiritilgan. Tahdidlar. Global talab ortib borayotganligi sababli neftni qidirish maydonchaning poydevoriga tahdid soladi, chunki neft zaxiralarini qidirish uchun turli xil seysmik sinovlar oʻtkazildi. Neft qazish ishlari zikkuratdan uzoqlikda olib borilgan. Adabiyotlar. QAZILMA HISOBOTLARI