Yangiliklar. Yangiliklar – bu hozirda sodir boʻlgan yoki amalga oshirilayotgan voqea yoki hodisalalr haqida maʼlumot hisoblanadi. Bu juda koʻp turli xil ommaviy axborot vositalari orqali shakllantirilishi va taʼminlanishi mumkin, masalan: ogʻzaki soʻz, bosma nashr, pochta tizimlari, radioeshittirish, elektron aloqa yoki kuzatuvchilar va voqealar guvohlarining koʻrsatmalari orqali taqdim etiladi. Shuni ham, aytib oʻtish lozimki, Yangilik baʼzan yumshoq ommaviy axborot vositalaridan farqlash maqsadida „qattiq xabar“ deb ataladi. Yangiliklar uchun umumiy mavzular urush, hukumat, siyosat, taʼlim, sogʻliqni saqlash, atrof- muhit, iqtisod, biznes, moda, oʻyin-kulgi va sport, shuningdek, noodatiy voqealarni oʻz ichiga oladi. Hukumatning qirollik marosimlari, qonunlar, soliqlar, sogʻliqni saqlash va jinoyatchilarga oid bayonotlari qadim zamonlardan beri yangilik deb atalgan. Koʻpincha hukumat aloqalari va turli ijtimoiy tarmoqlari tomonidan boshqariladigan texnologik va ijtimoiy oʻzgarishlar yangiliklarning tarqalish tezligini oshirdi, shuningdek, uning mazmuniga taʼsir qildi. Bilishimiz kerakki, bugun biz bilgan yangiliklar janri gazeta bilan chambarchas bogʻliq. Etimologiya. Inglizcha „news“ soʻzi XIV asrda „yangi“ soʻzining koʻplik shaklining atama sifatida maxsus qoʻllanishi holatida rivojlangan. Oʻrta ingliz tilida ekvivalent soʻz fransuz "nouvelles" va nemis "Neues" kabi "newes" edi. Shunga oʻxshash oʻzgarishlar slavyan tillarida – chex va slovakcha "noviny" ("nový", „yangi“ dan), "qarindosh" polshalik nowiny, bolgar "novini" va ruscha "novosti" – kelt tillarida : Wales "newyddion" ("newydd" dan) uchraydi. Jessica Garretson Finch 1890-yillarda Barnard kollejida dars berganida „current events (joriy voqealar)“ iborasini yaratgan. Yangilik. Nomidan koʻrinib turibdiki, „yangiliklar“ odatda yangi maʼlumotlarning taqdimotini anglatadi. Yangiliklarning yangiligi uni tarix yoki boshqa ilmiy fanlarni sinchiklab oʻrganishdagi maʼlumotlardan ajratib turadigan farqini bildiradi. Tarixchilar hodisalarni asosiy jarayonlarning sababiy bogʻliq koʻrinishlari sifatida koʻrishga moyil boʻlsa, yangiliklar voqealarni alohida-alohida tasvirlaydi va ular oʻrtasidagi munosabatlarni muhokama qilishni istisno qiladi. Yangiliklar hozirgi yoki yaqin oʻtmishdagi dunyoni aniq tasvirlaydi, hatto yangiliklarning eng muhim jihatlari oʻtmishda sodir boʻlgan yoki kelajakda sodir boʻlishi kutiladi. Yangilik qilish uchun davom etayotgan jarayonda qandaydir „qoziq“ boʻlishi kerak, bu voqea uni hozirgi kunga bogʻlab turadi. Shu bilan birga, yangiliklar koʻpincha haqiqatning, gʻayrioddiy yoki gʻayrioddiy koʻrinadigan jihatlariga murojaat qiladi. „It odamni tishlaydi“ degan mashhur gap yangilik emas, „Odam itni tishlaydi“ degan gap esa… shundan kelib chiqadi. Yangiliklarning yangiligining yana bir natijasi shundan iboratki, yangi texnologiya yangi OAVga yangiliklarni tezroq tarqatish imkonini bergani sababli, muloqotning „sekinroq“ shakllari „yangilik“dan „tahlil“ga oʻtishi mumkin. Mahsulot. Baʼzi nazariyalarga koʻra, „yangilik“ yangiliklar sanoati sotadigan narsadir. Xuddi shu yoʻnalishda keng tushuniladigan jurnalistika – bu yangiliklarni yigʻish va taqdim etish harakati yoki mashgʻulotidir. Tijorat nuqtai nazaridan qaraganda, yangiliklar yakuniy mahsulotni tarqatish maqsadida tayyorlash uchun zarur boʻlgan qogʻoz (yoki elektron server) bilan bir qatorda oddiygina homashiyo. Axborot agentligi ushbu resursni „ulgurji“ malumot bilan boyitadi va nashriyotlar uni chakana savdo uchun kengaytiradilar. Neytrallik. Garchi siyosiy tarafkashliksiz xabar berishning oʻziga xos qiyinligiga qaramay, koʻpchilik yangiliklar targʻibotchilari xolislik, betaraflik va ob’ektivlikni qadrlashadi. Bu qadriyatlar haqidagi tasavvur vaqt oʻtishi bilan keskin oʻzgardi, chunki shov-shuvli " tabloid jurnalistika " mashhur boʻlib ketdi. Michael Schudsonning taʼkidlashicha, Birinchi jahon urushi va u bilan birga tashviqot qilish kuchayishidan oldin, jurnalistlar uni faol ravishda tuzatish u yoqda tursin, xabar berishda tarafkashlik tushunchasini ham bilishmagan. Yangiliklar, shuningdek, baʼzida haqiqatni tasvirlash uchun aytiladi, lekin bu munosabatlar qiyin boʻlganligi sababli yuqori malaka talab etadi. Ajablanarlisi shundaki, yangiliklarga xos boʻlgan yana bir xususiyat shov -shuvlilik, ommaviy isteʼmol uchun hissiy voqealarga nomutanosib ravishda eʼtibor berish va boʻrttirishdir. Bu yangiliklar gʻiybat bilan bogʻliq emas aksincha insoniyat oʻzaro manfaatdor boʻlgan boshqa odamlar haqida maʼlumot almashish amaliyotidir. Umumiy shov-shuvli mavzu – zoʻravonlik; shuning uchun yana bir yangilik, „agar qon ketsa, u olib boradi“. Xabardorlik. Yangilik saviyasi matbuot eʼtiborini yoki yoritilishini taʼminlash uchun jamoatchilik yoki maxsus auditoriya uchun etarli ahamiyatga ega boʻlgan mavzu sifatida aniqlanadi. Yangilik uchun malumot yigʻish turli madaniyatlarda keng tarqalgan jarayondir. Odamlar yangiliklarga qanchalik katta taʼsir koʻrsatadigan, mojarolarni tasvirlaydigan, yaqin atrofda sodir boʻladigan, taniqli odamlarni jalb qiladigan va kundalik hodisalar meʼyorlaridan chetga chiqadigan darajadagi xabarlarga qiziqadi. Shuni unutmasligimiz lozimki, urush umumiy yangiliklar mavzusidir, chunki u qisman shaxsiy xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan nomaʼlum voqealarni oʻz ichiga oladi. Tarix. Xalq yangiliklari. Dalillar shuni koʻrsatadiki, butun dunyo madaniyatlarida odamlar uchun qiziqarli yangi maʼlumotlar haqida hikoyalar almashish uchun joy topdilar. Zulus, moʻgʻullar, polineziyaliklar va amerikalik janubliklar orasida antropologlar sayohatchilarni yangiliklar uchun soʻroq qilish amaliyotini birinchi oʻringa qoʻyishgan. Yetarli darajada muhim yangiliklar tez va tez-tez takrorlanadi va ogʻzaki nutq orqali katta geografik hududga tarqalishi mumkin edi. Yevropada bosma mashinalar qoʻllanilganda ham, keng omma uchun yangiliklar koʻpincha rohiblar, sayohatchilar, shahar yigʻuvchilari va boshqalar orqali ogʻzaki ravishda tarqalar edi. Yangiliklar, shuningdek, Yunon forumi va Rim hammomlari kabi jamoat joylarida ham uzatiladi. Angliyadan boshlab, qahvaxonalar va telekommunikatsiyalar keng tarqalib ketganidan keyin ham yangiliklarni tarqatish uchun muhim manzil boʻlib xizmat qildi. Qahvaxonalar tarixi 16-asrda Angliyada paydo boʻlgan arab mamlakatlaridan kelib chiqqan. Musulmon dunyosida odamlar masjidlarda va boshqa ijtimoiy joylarda toʻplanib, yangiliklar almashishgan. Makkaga ziyorat qilgan sayohatchilar anʼanaga koʻra yoʻl boʻylab karvonsaroylarda, yoʻl boʻyidagi mehmonxonalarda tunashadi va bu joylar tabiiy ravishda dunyo yangiliklarini olish uchun markaz boʻlib xizmat qilgan. Oʻrta asrlarning soʻnggi Britaniyasida yirik voqealar haqidagi xabarlar („xabarlar“) jamoatchilikning katta qiziqishiga sabab boʻlgan, bu haqda Choserning 1380 "-yilda yozilgan „Shon-sharaf uyi“" va boshqa asarlarida ham qayd etilgan. 17-asr boshlarida gazetalar ixtiro qilinishidan oldin, baʼzi markazlashgan imperiyalarda rasmiy hukumat byulletenlari va farmoyishlari vaqti-vaqti bilan tarqatilib turilgan. Yozma hujjatlarni tarqatish uchun uyushgan kurerlik xizmatidan birinchi hujjatlashtirilgan holatda foydalanish Misrda shaklangan boʻlib, u yerda fir’avnlar davlat hududida oʻz farmonlarini tarqatish uchun foydalanganlar (miloddan avvalgi 2400-yil). Yuliy Tsezar muntazam ravishda Galliyadagi qahramonliklarini eʼlon qildi va Rim diktatori boʻlgach, "Acta Diurna" deb nomlangan hukumat eʼlonlarini nashr eta boshladi. Ular metall yoki toshga oʻyib yozilgan va jamoat joylariga osib qoʻyilgan. Oʻrta asrlarda Angliyada parlament deklaratsiyasi bozorda ommaviy namoyish qilish va oʻqish uchun sheriflarga topshirilgan. Maxsus ruxsat etilgan xabarchilar Vetnam madaniyatida, Hindistondagi Xasi xalqi orasida va Amerikaning oʻrta gʻarbidagi Foks va Vinnebago madaniyatlarida tan olingan. Zulu qirolligi yangiliklarni tezda tarqatish uchun yuguruvchilardan foydalangan. Gʻarbiy Afrikada yangiliklarni griotlar tarqatishi mumkin. Aksariyat hollarda esa rasmiy xabar tarqatuvchilar siyosiy hokimiyat egalari bilan chambarchas bogʻlangan. Shahar jarchilarii shahar aholisiga maʼlumot etkazishning keng tarqalgan vositasi edi. XIII asrda Florensiyada jarchilari nomi bilan tanilgan. Ular muntazam ravishda bozorga kelib, siyosiy yangiliklarni eʼlon qilish, ommaviy yigʻilishlar chaqirish va xalqni qurollanishga chaqirish vazifalarini bajargan. 1307 va 1322—1325-yillarda ularni tayinlash, xulq-atvori va ish haqini tartibga soluvchi qonunlar oʻrnatildi. Bu qonunlarda necha marta boʻlishini belgilagan bir eʼlonni (qirq) necha marta takrorlash va shaharning qayerda oʻqishlari kerak ekanligi belgilangan. Turli deklaratsiyalar baʼzan qoʻshimcha protokollar bilan birga kelgan; Oʻlat haqidagi xabarlar ham shahar darvozalarida oʻqilishi kerak edi. Bu eʼlonlarning barchasi "eksordiumdan" boshlangan standart formatdan foydalanilgan yaʼni – „Florensiya shahrining sakkizinchi palatasining va xavfsizlikning sajdakor va eng hurmatli janoblari buni kimga, qanday maqomga ega boʻlishidan qatʼi nazar, xabardor qiladilar, xabardor qiladilar va aniq buyuradilar., sifati va holati“ – va bayonot ("narratio"), tinglovchilarga qilingan soʻrov ("petitio") va bajarmaganlardan undiriladigan jazo ("peroratio") bilan davom etadi. Asosiy deklaratsiyalarga qoʻshimcha ravishda, "bandi" (eʼlonlar) kichik jinoyatlar, maʼlumot soʻrovlari va yoʻqolgan qullar haqidagi xabarlarga tegishli boʻlishi mumkin. Nikkolo Makiavelli 1513-yilda Medicilar tomonidan qoʻlga olindi, uning zudlik bilan taslim boʻlishini talab qilgan eʼlon. Baʼzi shaharlarda jarvhilarga yangiliklar bilan birga reklamani qoʻshish uchun ham haq toʻlanishi mumkin boʻlgan Usmonli imperiyasi davrida rasmiy xabarlar muntazam ravishda masjidlarda, sayohat qiluvchi muqaddas kishilar va dunyoviy jarchilar tomonidan tarqatilar edi. Bu jarchilar bozorlarda, magistral yoʻllarda va boshqa yaxshi sayohat qilinadigan joylarda rasmiy eʼlonlarni oʻqish uchun yuborilgan, baʼzida itoatsizlik uchun buyruqlar va jazolar berilgan.