Avstriya. Avstriya, Avstriya Respublikasi (, ) – Markaziy Yevropadagi davlat, Dunayning oʻrta oqimi havzasida joylashgan. Maydoni - 83 879 km2 (32 386 sq mi, dunyoda 113-oʻrin). Aholisi - 9 117 574 kishi (2025-yil 6-yanvar, dunyoga 97-oʻrin). Poytaxti – Vena shahri. Avstriya davlati Vena kongressi va hukumatiga ega rivojlangan davlat hisoblanadi. Avstriya 2023-yilda Yevropadagi eng rivojlangan davlatlar qatoriga qoʻshildi va u dunyo davlatlarining rivojlangan 10 talik dan joy oldi. Aholisi – 9 117 130 kishi (2025), maydoni – 83 879 km². Aholi soni boʻyicha dunyoda 97-oʻrinni, hududi boʻyicha 113-oʻrinni egallaydi. Bugungi Avstriya hududida paleolit davridan beri odamlar yashab kelgan. Miloddan avvalgi 400-yillarda keltlar yashagan, keyin esa miloddan avvalgi 1-asr oxirida Rim imperiyasi tomonidan qoʻshib olingan. Mintaqada nasroniylashtirish 4-5-asrlarda, kech Rim davrida boshlangan, undan keyin buyuk ko'chish davrida koʻplab german qabilalari kelgan. Avstriya, yaxlit davlat sifatida, birinchi ming yillik oxirida "Sharqiy va Vengriya yurishi" qoldiqlaridan, dastlab Muqaddas Rim imperiyasining chegara yurishi sifatida paydo boʻlgan, keyin 1156-yilda gersoglikka aylangan va 1453-yilda arxgersoqollik qildi. 13-asr oxiridan boshlab Gabsburglar monarxiyasining yuragi boʻlgan Avstriya, asrlar davomida Markaziy Yevropada yirik imperatorlik kuchi boʻlgan va 16-asrdan boshlab Vena Muqaddas Rim imperiyasining maʼmuriy poytaxti boʻlib ham xizmat qilgan. Imperiya parchalanishidan ikki yil oʻtib, 1804-yilda Avstriya oʻz imperiyasini barpo etdi, u buyuk kuch va Yevropadagi eng yirik davlatlardan biriga aylandi. Imperiyaning 1860-yillarda urushlarda magʻlubiyatga uchrashi va hududlardan mahrum boʻlishi 1867-yilda Avstriya-Vengriya imperiyasining tashkil topishiga yoʻl ochdi. 1914-yilda ersgersog Franz Ferdinand oʻldirilganidan soʻng, imperator Franz Joseph I Serbiyaga urush eʼlon qildi va bu oxir-oqibat Birinchi Jahon urushiga aylandi. Imperiyaning magʻlubiyati va undan keyingi qulashi 1918-yilda Germaniya-Avstriya Respublikasi va 1919 -yilda Birinchi Avstriya Respublikasining eʼlon qilinishiga olib keldi. Urushlararo davrda parlamentga qarshi kayfiyat Engelbert Dollfuss davridagi avstrofashistik diktaturaning shakllanishi bilan yakunlandi. Ikkinchi Jahon urushi boshlanishidan bir yil oldin Avstriya Adolf Gitler tomonidan fashistlar Germaniyasiga anneksiya qilindi. 1945-yilda ozod qilingangach, Ittifoqchilarning oʻn yillik okkupatsiyasidan soʻng, 1955-yilda mamlakat oʻz suverenitetini tikladi va abadiy neytralitet eʼlon qildi . Avstriya yarim prezidentlik vakillik demokratiyasi boʻlib, xalq tomonidan saylangan prezident davlat boshligʻi, kansler esa hukumat boshligʻi va bosh ijrochi hokimiyatdir. Avstriya aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan nominal YaIM boʻyicha yuqori turmush darajasi boʻyicha 13-oʻrinda turadi . Mamlakat 1955-yildan beri Birlashgan Millatlar Tashkilotining va 1995-yildan Yevropa Ittifoqining aʼzosi. Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti (EXHT) va Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti (OPEK) va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) va Interpolning asoschisi hisoblanadi. Shuningdek , 1995-yilda Shengen shartnomasini imzoladi va 1999-yilda yevro valyutasini qabul qildi. Davlat tuzumi. Avstriya – federativ respublika hisoblanadi. Amaldagi konstitutsiya 1920-yilda qabul qilingan (1929-yilda oʻzgarishlar kiritilgan). Davlat tuzilishi shakli jihatdan Avstriya – federatsiya (ittifoq davlat). Davlat boshligʻi – federal prezident, uni 6 yil muddatga saylaydi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni ikki palatali parlament: milliy kengash (quyi palata) va federal kengash (yuqori palata) amalga oshiradi. Milliy kengashni aholi 4 yil muddatga saylaydi. Federal kengash aʼzolarini oʻlkalar parlamentlari (landtaglar) oʻz vakolatlari muddatiga (4 – 6 yilga) saylaydilar. Ijroiya hokimiyatni federal prezident va u tayinlaydigan federal kansler boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi. Har bir oʻlkaning oʻz konstitutsiyasi va qonun chiqaruvchi organi bor. Oʻlkalarning huquqlari cheklangan. Tabiati. Avstriya – asosan togʻli mamlakat. Uning janubiy qismi Sharqiy Alp togʻlari – Yuqori Tauern (balandligi 3797 m, Grosglokner choʻqqisi) va Quyi Tauern; shimoliy qismi – past-baland tekisliklardan iborat boʻlib, chekka shimoli-sharqda u Oʻrta Dunay payettekisligiga tutashib ketadi. Foydali qazilmalari: neft, gaz, magnezit, qoʻngʻir kumir, temir va qoʻrgʻoshin-rux rudalari, grafit, osh tuzi; binokorlik materiallarining anchagina zaxiralari mavjud. Iqlimi. Iqlimi moʻtadil. Yanvarning oʻrtacha harorati – 1, – 4 °C, iyulda 15 °C dan 18 °C gacha boʻladi. Yiliga 500–900 mm, togʻlarda 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Asosiy daryosi – Dunay va uning irmoqlari (Inn, Traun, Ens, Drava va boshqalar). Ichki suvlari. Daryolar anchagina gidroenergiya zaxiralariga ega. Koʻllar koʻp, ularning aksariyati muzliklardan paydo boʻlgan. Chimli-podzol va qoʻngʻir oʻrmon tuproqlar, janubi-sharqda ishqorsiz podzollashgan qora tuproqlar, togʻlarda togʻ-qoʻngʻir, togʻ-oʻtloq, togʻ-podzollashgan tuproqlar tashkil etadi. Avstriya maydonining 40 % ga yaqini oʻrmonzor (dub, buk, archa, pixta, yaproq bargli daraxtlar). 2000 m balandlikda togʻ oʻtloqlari boshlanadi. Aholisi. Avstriya aholisining 99 % – avstriyaliklar. Slovenlar, xorvatlar, vengerlar, chexlar, olmonlar, italyanlar ham yashaydi. Rasmiy tili – nemis tili. Aholisining oʻrtacha zichligi – 1 km2 ga 108 kishi. Aholining 52 % shaharlarda yashaydi. Eng yirik shaharlari: Vena, Grats, Zalsburg. Etimologiya. Asosiy maqola: Avstriyaning nomi Avstriyaning mahalliy nomi, Österreich, qadimgi oliy nemis tilidagi Ostarrîchi dan olingan boʻlib, u „sharqiy shohlik“ degan maʼnoni anglatadi va birinchi marta 996-yildagi „Ostarrîchi hujjatida“ paydo boʻlgan. Bu soʻz, ehtimol , Oʻrta asr lotin tilidan tarjima qilingan. Marchia orientalis mahalliy (Bavariya) lahjasiga kiradi. Avstriya 976-yilda yaratilgan Bavariya prefekturasi edi. „Avstriya“ soʻzi nemischa nomining lotinlashtirilgani boʻlib, birinchi marta 12-asrda qayd etilgan. Oʻsha paytda Avstriyaning Dunay havzasi (Yuqori va Quyi Avstriya) Bavariyaning eng sharqiy qismi edi. Hukumat va siyosat. Avstriya parlamenti mamlakat poytaxti va eng koʻp aholisi boʻlgan Vena shahrida joylashgan . Avstriya 1920 yilgi Federal Konstitutsiyaviy qonun orqali federativ, vakillik demokratik respublikaga aylandi. Toʻqqiz federal shtatdan iborat Ikkinchi Respublikaning siyosiy tizimi 1920-yilgi konstitutsiyaga asoslanadi, 1929-yilda oʻzgartirilgan va 1945-yil 1-mayda qayta kuchga kirgan. Avstriya prezidenti davlat rahbari hisoblanadi. Prezident toʻgʻridan-toʻgʻri koʻpchilik ovozi bilan saylanadi, agar kerak boʻlsa, eng koʻp ball toʻplagan nomzodlar oʻrtasida ikkinchi tur oʻtkaziladi. Avstriya kansleri hukumat rahbari hisoblanadi . Kansler prezident tomonidan saylanadi va unga parlament quyi palatasining partiyaviy tarkibi asosida hukumatni shakllantirish vazifasi yuklanadi. Hukumat prezident farmoni bilan yoki parlamentning quyi palatasi – Milliyatga ishonchsizlik votumi bilan lavozimidan chetlatilishi mumkin . Avvallari Avstriyada prezident va parlament uchun ovoz berish majburiy edi. Majburlash 1982-yildan 2004-yilgacha bosqichma-bosqich bekor qilindi. Avstriya parlamenti ikki palatadan iborat. Milliyratning tarkibi (183-oʻrin) har besh yilda bir marta (yoki Milliyrat federal kanslerning iltimosiga binoan federal prezident tomonidan yoki Milliyratning oʻzi tomonidan tarqatib yuborilganda) umumiy saylov orqali aniqlanadi, unda har bir fuqaro oʻz saylovlarida qatnashadi. 16 yoshga toʻlgan ovoz berish huquqiga ega . Ovoz berish yoshi 2007-yilda 18 yoshdan tushirildi. Federal saylovlarda (Nationalratswahlen) barcha partiyalar uchun mandatlarni proportsional taqsimlashda ishtirok etish uchun umumiy 4% ovoz toʻplash chegarasi mavjud boʻlsa-da , 43 ta hududiy saylov okruglaridan birida bevosita deputatlikka saylanish imkoniyati saqlanib qolmoqda. Direktmandat). Nationalrat Avstriyada qonunchilik jarayonida ustunlik qiluvchi palata hisoblanadi. Biroq, parlamentning yuqori palatasi, Bundesrat, cheklangan veto huquqiga ega (Milliyrat – deyarli barcha hollarda – oxir-oqibat, tegishli qonun loyihasini ikkinchi marta ovoz berish orqali qabul qilishi mumkin; bu Beharrungsbeschluss deb ataladi, lit. „ovoz qatʼiyatlilik“). 2003-yil 30-iyunda konstitutsiyani isloh qilishni koʻrib chiqish uchun Österreich-Konvent deb nomlangan konstitutsiyaviy konventsiya chaqirildi, biroq Milliy partiyaning uchdan ikki qismi, konstitutsiyaga oʻzgartirishlar kiritish uchun zarur boʻlgan chegara yoki islohot. Ikki palatali parlament va hukumat tegishli ravishda qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlarni tashkil qilsa, sudlar Avstriya davlat hokimiyatining uchinchi tarmogʻi hisoblanadi. Konstitutsiyaviy sud (Verfassungsgerichtshof) Konstitutsiyaga mos kelmaydigan qonunlar va qarorlarni bekor qilish vakolati tufayli siyosiy tizimga katta taʼsir koʻrsatadi. 1995 yildan boshlab, Evropa Sudi Evropa Ittifoqi qonunlarida belgilangan barcha masalalar boʻyicha Avstriya qarorlarini bekor qilishi mumkin. Avstriya Inson huquqlari boʻyicha Evropa sudining qarorlarini ham amalga oshiradi, chunki Inson huquqlari boʻyicha Evropa konventsiyasi Avstriya konstitutsiyasining bir qismidir. 2006 yildan beri. Ballhausplatzdagi Federal kantsler 2006-yil oktyabr oyida boʻlib oʻtgan umumiy saylovlardan soʻng , Sotsial-demokratik partiya (SPÖ) eng kuchli partiya sifatida paydo boʻldi va Avstriya Xalq partiyasi (ÖVP) oldingi soʻrovlarda taxminan 8% yutqazib, ikkinchi oʻrinni egalladi. Siyosiy voqelik ikki yirik partiyadan birortasiga kichikroq partiyalar bilan koalitsiya tuzishni taqiqlagan. 2007-yil yanvar oyida Xalq partiyasi va SPÖ kansler sifatida sotsial-demokrat Alfred Guzenbauer bilan katta koalitsiya tuzdilar . Bu koalitsiya 2008-yil iyun oyida tarqaldi. 2008-yil sentyabr oyida boʻlib oʻtgan saylovlar ikkala asosiy partiyani (SPÖ va ÖVP) yanada zaiflashtirdi, ammo ular birgalikda 70% ovozga ega boʻlishdi, Sotsial-demokratlar esa boshqa partiyadan bir oz koʻproq ovozga ega. Ular kansler sifatida sotsial-demokratlardan Verner Fayman bilan koalitsiya tuzdilar . Yashillar partiyasi 11% ovoz bilan uchinchi oʻrinni egalladi. FPÖ va marhum Yorg Xayderning yangi partiyasi Avstriya kelajagi uchun alyansi siyosiy oʻngda, saylovlar davomida mustahkamlandi, ammo birgalikda 20% dan kam ovoz oldi. 2008’yil 11-oktyabrda Yorg Xayder avtohalokatda vafot etdi. 2013-yilgi qonunchilik saylovlarida Sotsial -demokratik partiya 27% ovoz va 52 oʻrin oldi; Xalq partiyasi 24% va 47 oʻringa ega boʻlib, oʻrinlarning koʻpchiligini birgalikda nazorat qiladi. Ozodlik partiyasi 40 oʻrin va 21 foiz ovoz olgan boʻlsa, Yashillar 12 foiz va 24 oʻringa ega boʻldi. Ikki yangi partiya, Stronach va NEOS, 10% dan kam ovoz va mos ravishda 11 va toʻqqiz oʻrin oldi. 2016-yil 17-mayda sotsial-demokratlar partiyasidan (SPÖ) Kristian Kern yangi kansler sifatida qasamyod qildi. U konservativ Xalq partiyasi (ÖVP) bilan „katta koalitsiya“da boshqaruvni davom ettirdi. U sobiq kansler, Verner Faymann isteʼfoga chiqqanidan soʻng, SPÖ dan ham bu lavozimni egalladi. 2017-yil 26-yanvarda Aleksandr Van der Bellen Avstriya prezidentining eng tantanali, ammo ramziy ahamiyatli roli sifatida qasamyod qildi. 2017-yil bahorida Buyuk Koalitsiya parchalanganidan soʻng, 2017-yil oktyabrida navbatdan tashqari saylovlar eʼlon qilindi . Avstriya Xalq partiyasi (ÖVP) oʻzining yangi yosh rahbari Sebastyan Kurts bilan 31,5% ovoz va 183 oʻrindan 62 tasini qoʻlga kiritib, Milliy kengashdagi eng yirik partiya boʻldi. Sotsial-demokratik partiya (SPÖ) 52 oʻrin va 26,9% ovoz bilan 51 oʻrin va 26 foizni olgan Avstriya Ozodlik partiyasidan (FPÖ) biroz oldinda boʻlib, ikkinchi oʻrinni egalladi. NEOS 10 oʻrin (5,3% ovoz) bilan toʻrtinchi oʻrinni egalladi va PILZ (kampaniya boshida Yashillar partiyasidan ajralib chiqqan) birinchi marta parlamentga kirdi va 8 oʻrin va 4,4% bilan beshinchi oʻrinni egalladi. 3,8 foiz ovoz bilan 4 foizlik chegarani bosib oʻtdi va parlamentdan chiqarib yuborildi va barcha 24 oʻrnini yoʻqotdi. ÖVP FPÖ bilan koalitsiya tuzishga qaror qildi. Yangi kansler Sebastyan Kurz boshchiligidagi markaziy oʻng qanot va oʻng qanot populistik partiyasi oʻrtasidagi yangi hukumat 2017-yil 18-dekabrda qasamyod qildi, ammo koalitsion hukumat keyinchalik „Ibiza“ korruptsiya mojarosi fonida qulab tushdi va yangi saylovlar 2019-yil 29-sentyabrga belgilandi. Saylovlar boshqa saylovlarga olib keldi. 2020-yil 7-yanvarda Kurz bilan kansler sifatida qasamyod qilgan, qayta tiklangan (13,9 foiz) Yashillar bilan koalitsion hukumat tuzgan Avstriya Xalq partiyasi (ÖVP) koʻp gʻalaba qozondi (37,5 foiz). 2021-yil 11-oktabrda kansler Sebastyan Kurz korrupsiya mojarosi sabab boʻlgan bosimdan soʻng isteʼfoga chiqdi. Uning oʻrniga kansler lavozimini ÖVP tashqi ishlar vaziri Aleksandr Schallenberg egalladi. Hukmron Xalq partiyasi bilan bogʻliq korruptsiya mojarosidan soʻng, Karl Nexammer 2021-yil 6-dekabrda qasamyod qilganidan soʻng ikki oy ichida Avstriya uchinchi konservativ kansler lavozimini egalladi. Uning oʻtmishdoshi Aleksandr Shallenberg ikki oydan kamroq vaqt oʻtib idorani tark etgan edi. ÖVP va Yashillar birgalikda boshqaruvni davom ettirdilar. Tashqi aloqalalar Asosiy maqola: Avstriyaning tashqi aloqalari Yevropa Parlamenti : Avstriya Evropa Ittifoqining 27 ta aʼzosidan biridir. 1955-yilgi Avstriya Davlat shartnomasi Ikkinchi jahon urushidan keyin Avstriyaning bosib olinishini tugatdi va Avstriyani mustaqil va suveren davlat sifatida tan oldi. 1955-yil 26-oktyabrda Federal Assambleya konstitutsiyaviy moddani qabul qildi, unda „Avstriya oʻz ixtiyori bilan abadiy betarafligini eʼlon qiladi“. Ushbu qonunning ikkinchi boʻlimida „Avstriya kelajakda hech qanday harbiy ittifoqlarga qoʻshilmaydi va oʻz hududida hech qanday xorijiy harbiy bazalar oʻrnatilishiga ruxsat bermaydi“ deb taʼkidlangan. Oʻshandan beri Avstriya oʻzining tashqi siyosatini betaraflik asosida shakllantirdi, lekin Shveytsariyaning betarafligidan ancha farq qiladi. Avstriya Sovet Ittifoqi qulagandan soʻng oʻzining betaraflik taʼrifini qayta koʻrib chiqishni boshladi , 1991-yilda BMT tomonidan Iroqqa qarshi sanksiyalangan harakatlar uchun havoda parvoz qilish huquqini berdi va 1995-yildan boshlab Evropa Ittifoqining umumiy tashqi va xavfsizlik siyosatida ishtirok etishni rivojlantirdi. Shuningdek, 1995-yilda u NATOning „Tinchlik yoʻlida hamkorlik“ dasturiga qoʻshildi (garchi u Rossiya qoʻshilgandan keyingina ehtiyot boʻlgan boʻlsa ham) va keyinchalik Bosniyada tinchlikparvarlik missiyalarida qatnashdi. Shu bilan birga, 1955-yildagi „Betaraflik toʻgʻrisida“gi Konstitutsiyaviy qonunning yagona qismi Avstriyada xorijiy harbiy bazalarga ruxsat bermaslikdir. Avstriya BMTning Yadro qurolini taqiqlash shartnomasini imzoladi, unga NATOning barcha aʼzolari qarshi chiqdi. Avstriya Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti va boshqa xalqaro iqtisodiy tashkilotlarda ishtirok etishga katta ahamiyat beradi va Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkilotida (EXHT) faol rol oʻynadi . EXHTda ishtirok etuvchi davlat sifatida Avstriyaning xalqaro majburiyatlari AQSh Xelsinki komissiyasi mandati ostida nazorat qilinadi . 2022-yil dekabr oyida Avstriya Bolgariya va Ruminiyaning Shengen hududiga qoʻshilishiga toʻsqinlik qildi. Ikki mamlakatda Avstriya vetosi katta norozilikka sabab boʻldi. Bahsli ovoz berish tufayli Ruminiya Venadagi elchisini chaqirib oldi. Ruminiya fuqarolariga hukumat Avstriyaga changʻi uchish uchun bormaslikni tavsiya qildi va Avstriyaning OMV va Raiffeisen kabi kompaniyalariga qarshi boykot boshlandi. 2024-yil 9-dekabrdan boshlab Avstriya vetosini bekor qildi, bu Ruminiya va Bolgariyaga 2024-yil 1-yanvarda Shengen erkin sayohat zonasining bir qismi boʻlishiga ruxsat berdi. Harbiy Asosiy maqola: Avstriya qurolli kuchlari Avstriya armiyasining Leopard 2 asosiy jangovar tanki Avstriya Qurolli Kuchlarining ishchi kuchi (avstr. nemischa: Bundesheer) asosan harbiy xizmatga tayanadi . Oʻn sakkiz yoshga toʻlgan va yaroqli deb topilgan barcha erkaklar olti oylik majburiy harbiy xizmatni oʻtashi, keyin esa sakkiz yillik zaxira majburiyatini oʻtashi kerak. Oʻn olti yoshga toʻlgan erkaklar ham, ayollar ham ixtiyoriy xizmat qilish huquqiga ega. Vijdonan eʼtiroz bildirish qonuniy jihatdan qabul qilinadi va bu huquqni daʼvo qilganlar oʻrniga institutsional toʻqqiz oylik fuqarolik xizmatini oʻtashlari shart . 1998-yildan beri koʻngilli ayollarga professional harbiy boʻlishga ruxsat berildi. Bundesherning asosiy tarmoqlari quruqlikdagi kuchlar, havo kuchlari, xalqaro missiyalar va maxsus kuchlardan iborat Qoʻshma kuchlar (Qurolli kuchlar qo'mondonligi, SKFüKdo), Birlashgan missiyani qo'llab-quvvatlash qo'mondonligi (KdoEU) va Birlashgan qo'mondonlikni qo'llab-quvvatlash markazi (FüUZ) yonida. Avstriya dengizga chiqa olmaydigan mamlakat va dengiz floti yoʻq. Avstriya havo kuchlarining Eurofighter Typhoon qiruvchi samolyoti- kuchli mexanizm hisoblanadi. 2012-yilda Avstriyaning mudofaa xarajatlari yalpi ichki mahsulotining taxminan 0,8 foizini tashkil etdi. Armiyada hozirda 26 000 ga yaqin askar bor, ulardan 12 000 ga yaqini muddatli harbiy xizmatchilardir. Avstriya prezidenti davlat rahbari sifatida Qurolli kuchlarning bosh qoʻmondoni hisoblanadi. Avstriya Qurolli Kuchlari qoʻmondonligi 2020-yil may holatiga koʻra mudofaa vaziri tomonidan amalga oshiriladi.: Klaudiya Tanner. Sovuq urush tugaganidan beri, va eng muhimi, Avstriya va uning Sharqiy blokdagi qoʻshnilarini (Vengriya va sobiq Chexoslovakiya) ajratib turuvchi sobiq qattiq qoʻriqlanadigan " temir parda " olib tashlanganidan beri Avstriya harbiylari Avstriya chegarachilariga chegarani oldini olishga harakat qilmoqdalar. noqonuniy muhojirlar tomonidan oʻtish . Ushbu yordam Vengriya va Slovakiya 2008-yilda Yevropa Ittifoqining Shengen hududiga qoʻshilishi bilan yakunlandi, shartnoma davlatlari oʻrtasidagi „ichki“ chegara nazoratini bekor qilish uchun barcha maqsadlar va maqsadlar uchun. Ayrim siyosatchilar bu missiyani uzaytirishga chaqirishdi, biroq buning qonuniyligi qattiq bahsli. Avstriya konstitutsiyasiga muvofiq, qurolli kuchlar faqat cheklangan miqdordagi holatlarda, asosan mamlakatni himoya qilish va milliy favqulodda vaziyatlarda, masalan, tabiiy ofatlar natijasida yordam berish uchun joylashtirilishi mumkin. Ular faqat alohida hollarda yordamchi politsiya kuchlari sifatida ishlatilishi mumkin. Oʻzining doimiy betaraflik maqomi doirasida Avstriya BMT boshchiligidagi tinchlikparvarlik va boshqa gumanitar missiyalarda qatnashish anʼanasiga ega. Avstriya kuchlarining tabiiy ofatlarga yordam koʻrsatish boʻlimi (AFDRU), xususan, fuqarolik mutaxassislari (masalan, qutqaruv itlari bilan shugʻullanuvchilar) bilan yaqin aloqada boʻlgan koʻngillilar boʻlinmasi tez (standart joylashtirish vaqti 10 soat) va samarali SAR birligi sifatida obroʻga ega. Hozirda }[Avstriya kuchlari]]ning katta kontingentlari Bosniya va Kosovoda joylashtirilgan.[iqtibos keltirish kerak] 2024-yilgi Global tinchlik indeksiga koʻra , Avstriya dunyodagi eng tinch davlatlar orasida uchinchi oʻrinda turadi. Maʼmuriy boʻlinmalar. Asosiy maqola: Avstriyaning federal davlatlari Avstriya – toʻqqiz federal shtatdan tashkil topgan federativ respublika (avstr. nemischa: "Bundesländer"). Federativ shtatlar tumanlar ("Bezirke") va qonuniy shaharlarga ("Statutarstädte") boʻlinadi . Tumanlar munitsipalitetlarga ("Gemeinden") boʻlingan . Qonun bilan belgilangan shaharlar tumanlar va munitsipalitetlarga boshqacha tarzda berilgan vakolatlarga ega. Vena ham shahar, ham federal shtat ekanligi bilan ajralib turadi. Yevropa Komissiyasining Tarjima boʻyicha Bosh Direktorati federal shtatlarni "viloyatlar" deb ataydi . Maʼmuriy boʻlinish Burgenland Karintiya Quyi Avstriya Yuqori Avstriya Zalsburg Shtiriya Tirol Tirol Vorarlberg Vena Tarixi. Hozirgi Avstriya hududidagi dastlabki inson izlari paleolit zamonlariga borib taqaladi. Miloddan avvalgi 1-asrdan boshlab bu yerda turli qabilalar, asosan keltlarning avlodlari yashagan. Milodning 6-asr oxirlarida Avstriya gʻarbiga bavariyaliklarning german qabilasi, markaziy va sharqiy qismlariga slavyan qabilalari (asosan slovenlar) koʻchib kelib oʻrnashdi. 8-asr oxirlarida Avstriya Frank davlati tarkibiga, bu davlat boʻlingandan keyin (843-yil), Sharqiy Frank qirolligi (Germaniya) tarkibiga kirdi. 10-asrning 2-yarmida barpo etilgan Bavariya Sharqiy markasi Avstriya davlatiga asos soldi. 1156-yildan boshlab Avstriya „Muqaddas Rim imperiyasi“ tarkibidagi gersoglik. 12-asr oxiridan 14-asrgacha Avstriya gersoglari Shtiriya, Karintiya, Kraynya, Tirolni qoʻshib oldilar. Ayniqsa 1282-yilda Gabsburglar sulolasi qaror topgach, Avstriya gersoglari Janubiy Germaniyaning eng qudratli hukmdorlariga aylandilar. 16-asrda Gabsburglar Chexiya, Sileziya, Gʻarbiy Vengriyani va janubiy slavyan yerlarining bir qismini qoʻlga kiritdilar. 18-asrda butun Vengriya, Transilvaniya, Xorvatiya, Janubiy Niderlandiya, qisman Italiya yerlari, Banat, Sloveniyaning bir qismi, Shimoliy Bosniya, polyak, rumin va ukrain yerlarining bir qismi Avstriya hokimiyati ostiga oʻtdi. Buyuk fransuz inqilobi yillarida Avstriya inqilobiy Fransiyaga qarshi yurish tashabbuskorlaridan biri, Napoleon urushlari davrida Fransiyaga qarshi koalitsiyalar qatnashchisi boʻldi. 1804-yildan Avstriya – imperiya. Avstriya – Muqaddas ittifoq tashkilotchilaridan biri. 1848-yil martda Avstriya imperiyasi oʻlkalarida burjuademokratik inqilobi sodir boʻldi. 1859-yilgi Avstriya-Italiya-Fransiya urushi va 1866-yilgi Avstriya-Prussiya urushidagi magʻlubiyat uning Germaniya davlatiga taʼsiri yoʻqolishiga olib keldi. 1867-yilda Avstriya imperiyasi dualistik (qoʻsh) monarxiya – Avstriya-Vengriyaga aylandi. birinchi jahon urushida u Germaniya ittifoqchisi boʻlib qatnashdi. 1918-yili noyabrda burjua-demokratik inqilobining gʻalabasi tufayli Avstriya-Vengriya bir necha mustaqil davlatga boʻlinib ketdi, jumladan Avstriya ham respublika deb eʼlon qilindi. 1919-yilgi San-Jermen sulh shartnomasida Avstriyaning chegaralari belgilab berildi. 1929–1933 yillar jahon iqtisodiy inqirozi davrida Avstriyada reaksiyaning xuruji kuchaydi. 1933-yilda parlament tarqatib yuborildi, matbuot va yigʻilishlar erkinligi bekor qilindi. 1934-yilda qoʻzgʻolon koʻtargan xalq (Vena, Lins va boshqa shaharlar) uch kun mobaynida fashist toʻdalarga va hukumat qoʻshinlariga qurolli qarshilik koʻrsatdi. 1938-yilda fashistlar Germaniyasi Avstriyani qoʻshib oldi. 1945-yil bahorida Avstriya gitlerchilar zulmidan xalos etildi. 1945–1955 yillarda Avstriya hududida sobiq, SSSR, AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya qoʻshinlari turdi. 1955-yilda mustaqil va dsmokratik Avstriyani qayta tiklash toʻgʻrisida Davlat shartnomasi tuzildi. Oʻsha yili Avstriya parlamenta doimiy betaraflik toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi. 1955-yildan Avstriya – BMT aʼzosi. 1992-yilda Avstriya bilan Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasida diplomatiya munosabatlari oʻrnatildi. Milliy bayrami: 26-oktabr – betaraflik kuni (1955). Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari. Avstriya sotsial-demokratik partiyasi, 1889-yilda tuzilgan; Avstriya xalq partiyasi, 1915-yilda tuzilgan; Avstriya ozodlik partiyasi, 1955-yilda tuzilgan; „Yashil muqobil“ partiyasi, 1987-yilda tuzilgan; „Liberal forum“ partiyasi, 1993-yilda tuzilgan. Avstriya kasaba uyushmalari birlashmasi, 1945-yilda tuzilgan; Xalqaro arkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasiga kiradi. Xoʻjaligi. Avstriya – yuksak darajada rivojlangan industrial-agrar mamlakat. Yalpi ichki mahsulotning 36,3 % sanoatda va 2,8 % qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligida hosil qilinadi. Avstriya iqtisodiyotida yirik chet el korporatsiyalari muhim rol oʻynaydi. Oʻgir sanoatning bir qancha tarmoqlari mamlakat ixtiyoriga olingan. Chetga koʻp mahsulot chiqariladi. Sanoati. Avstriya energetikasi gidroresurslar va asosan chetdan keltiriladigan koʻmir negiziga qurilgan. Konchilik sanoati tarmoqlari orasida magnezit (Shtiriya, Karintiya), temir rudasi (Ayzeners), polimetall rudalar, neft va gaz qazib olish katta ahamiyatga ega. Sanoatning asosiy tarmoqlari – mashinasozlik va metallsozlik (konchilik, metallurgiya va xoʻjalikning boshqa tarmoqlari, transport vositalari va shahrik.lar uchun asbob-uskunalar ishlab chiqaradi). Metallurgiya, kimyo, neft kimyosi, yogʻochsozlik, qogʻoz, yengil (toʻqimachilik, poyabzal, tikuvchilik) va oziq-sanoat markazlari – Vena, Lins, Grats. Qishloq xoʻjaligi. Qishloq xoʻjaligida intensiv chorvachilik yetakchi oʻrinda turadi. Fermalar koʻp, taʼminot-sotish va matlubot kooperatsiyasi shoxobchasi rivojlangan. Avstriya asosan togʻli oʻlka boʻlishiga qaramay, uning 20 % haydaladigan yerlar, 28,8 % yaylov va pichanzorlardir. Qora-mol, choʻchqa, qoʻy, echki boqiladi. Asosiy ekinlari: gʻalla–bugʻdoy, arpa; texnika ekinlari – qand lavlagi. Xashaki ekinlar, meva, uzum yetishtiriladi. Asosiy qishloq xoʻjaligi oʻlkalari – Quyi Avstriya, Yuqori Avstriya, Burgenland va Shtiriya. Transporti. Temir yoʻllarning uzunligi – 6,4 ming km. Magistral gaz quvurlari – 1,8 ming km. Avtomobil va havo transporti ham rivojlangan. Dunayda kemalar qatnaydi. Asosiy porti va muhim xalqaro aeroporti – Vena hisoblanadi. Tashqi savdosi. Avstriya mashinalar, asbob-uskuna, yogʻoch materiallar, grafit, azotli oʻgʻitlar, metall buyumlar, elektr energiya va xalq isteʼmol mollarini chetga chiqaradi. Xom ashyo and the acquisition of Banca Comercială Română by Erste Group for 3.7 bil. EUR in 2005., yoqilgʻi, oziq-ovqat mahsulotlarini chetdan oladi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari orasida tashqi savdo muomalasining koʻp qismi Germaniyaga toʻgʻri keladi. Xorijiy sayyoxlik koʻpgina daromad keltiradi. Pul birligi – Avstriya shillingi. Tibbiy xizmati. Avstriyada 77600 dan ziyod oʻrinli kasalxonalar bor; barcha ixtisosliklardagi 28565 shifokor tibbiy yordam koʻrsatadi. Shifokorlarni Vena, Grats va Insbruk unstitutlarining tibbiyot fakultetlari yetishtirib beradi. Xushmanzara Badenbay-Vin, Bad-Ishl, Bad-Shallerbax, Badgashtaynda turli kurortlar joylashgan Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari. Avstriyada 1966-yildan umumiy 9 yillik taʼlimni joriy etish boshlangan. Avstriya maktablari va boshqa turdagi oʻrta oʻquv yurtlarida 1 mln. dan ortiq oʻquvchi, oliy oʻquv yurtlarida 205600 talaba oʻqiydi, 14 ming oʻqituvchi ishlaydi. Eng yirik oliy oʻquv yurtlari: Vena, Grats, Zalsburg, Insbrukdagi unstitutlar, Vena, Gratsdagi texnika unstitutlari. Avstriya Fanlar akademiyasi mavjud. Kutubxonalari: Venadagi Milliy kutubxona, Fanlar Akademiyasi va Vena unstituti kutubxonalari; muzeylari: Tasviriy sanʼat akademiyasining bisoti, Avstriya galereyasi, Badiiy-tarix muzeyi, Betxoven, Gaydn, Motsart, Shubert muzeylari va boshqalar. Matbuoti, radioeshittirishi, telekoʻrsatuvi. Avstriyada bir qancha kundalik gazeta va boshqa davriy axborot nashrlari chiqadi. Eng mashhur nashrlari: „Viner saytung“ („Vena gazetasi“, 1703-yildan), „Virtshaft“ („Iqtisodiyot“, 1945-yildan), „Kurir“ („Dastyor“, 1954-yildan); asosiy jurnallari: „Esterrayhishe monatsxefte“ („Avstriya oynomasi“, 1945-yildan), „Zolidaritet“ („Birdamlik“). Axborot agentligi – Austriya presse agentur – aksiyadorlik jamiyati, 1946-yil tashkil etilgan. Radio va telekoʻrsatuv „Esterrayhisher Rundfunk“ („Avstriya radiosi va televideniyesi“) davlat tashkiloti tomonidan nazorat qilinadi. 399 radiostansiyasidan eshittirishlar olib boriladi. Telekoʻrsatuv 1956-yildan buyon ishlaydi. Adabiyoti. Avstriya adabiyoti 9–11-asrlarda vujudga kela boshlagan. Unda lotin tilidagi liniy sheʼriyat ustun edi. Shoira Ava va hajvchi shoir Genrix fon Melk nemis tilida yoza boshlashgan. 12-asr oxirlarida qahramonlikni madh etuvchi eposlar („Nibelunglar toʻgʻrisida qoʻshiq“) yaratildi. Bu davrga kelib Vena minnezang deb atalgan saroy ritsarlik sheʼriyati markazita aylandi. V. fon der Fogalneyde eng atoqli minnezinger edi. Byurgerlik vujudga kelgan davrda Avstriya adabiyotida muxoliflik ruhidagi hajvchilik kuchaydi. 13– 14-asrlardagi taniqli hajvchilar: „Pop Amis“ shvank (janr turi)lar toʻplamining muallifi Shtrikker, shoirlardan Verner-Sadovnik va G. Teyxner. 14 – 16-asrlarda gumanistlar I. Fon Noymarkt, I.fon Zaats, K.Seltis faoliyati diqqatga sazovor. Gabsburglar monarxiyasi va katolik cherkovni madh etuvchi 17-asr adabiyoti va teatri xalqqa begona va tushunarsiz edi. Hajvchi Abraham a Santa Klara va Vena xalq dramasi namoyandalari (Y. Stra-nitskiy va boshqalar)ning asarlari xalq orasida mashhur edi. Avstriya adabiyoti 18-asr oxiri va 19-asrda gʻoyat gullab-yashnadi. Eng yaxshi asarlarda Yevropa maʼrifatparvarligi oliy gʻoyalari aks ettirildi. Vena xalqdramasi va hajvchilik yoʻli anʼanalarini F. Raymund, I. Nestroy, A. Blumauer davom ettirishdi. Ayni vaqtda klassitsizm va romantizm rivojlanib bordi. K. Pixler, I. N. Fogl, N. Lenau ijodida romantik ohanglar va milliy-vatanparvarlik gʻoyalari ustunlik qildi. 19-asr oxiri – 20-asrboshlari adabiyotida bir qancha naturachilik va sub’ektivchilik ruhidagi impressionizm, neoromantizm, simvolizm, ekspressionizm kabi oqimlar yuzaga keldi. Shu oqimlar ayrim namoyandalarining asarlarida ijtimoiy tanqidiy ohanglar yangradi. G.fon Gofmanstal, A. Shnitsler, A.Roda-Roda, R. M. Rilke, G. Trakl, F. Verfel, P. Altenberg, G. Bar, F. Kafka oʻz davrining nuqsonlarini qoralaganlar. B. fon Zutner va K. Kraus asarlarida militarizmga qarshi oshkora norozilik bildirilgan. Birinchi jahon urushi yillarida va undan keyin adabiyot maydoniga kelgan shoirlar: A. Vildgans, A. Petsoldtub xalqchillik gʻoyalarini koʻtarib chiqishdi. K. E. Fransoz, S. Sveyg, R. Muzil, Y. Rot, G. Surmyulen, G. Brox, F. Brukner urushga qarshi ruxda asarlar yaratishdi. A. Germaniya tomonidan qoʻshib olingach (anshlyuz), ayrim taraqqiyparvar yozuvchilar (Y. Rot, R. Muzil, S. Sveyg va boshqalar) mamlakatdan bosh olib ketishga majbur boʻldilar, baʼzilari (Yu. Zoyfer, A. Kyonig) fashizm zindonlarida halok boʻldilar. Mamlakat fashizmdan ozod boʻlgach, Avstriya adabiyotining asl namoyandalari milliy madaniyatni yanada rivojlantirishga hissa qoʻshdilar. E. Prister. G. Lebert, F. T. Chokor, X. Guppert, X.fon Doderer, I. Baxman, M. Vid, F. Kain, A. Lernet-Xoleniya singari shoir va yozuvchilar shular jumlasidandir. Meʼmorligi. 11-asrdan 13-asr boshlarigacha Avstriya meʼmorligida romantik uslub hukmron boʻldi (Gurke va Zekkaudagi bazilika, Venadagi avliyo Stefan soborining gʻarbiy tarzi). 13 – 15 asrlarda gotika rasm boʻldi (Xeyligenkreys va Svetldagi cherkovlarning xorlari, Venadagi Stefan sobori). Avstriyadagi Uygonish davri (15–16-asr)da erkerli (oynavand), peshayvonli uylar, qasr toifasidagi saroylar qurildi. 17–18 asrlarda Vena, Zalsburg, Linsda barokko uslubida shahar tashqarisidagi qarorgohlar, monastirlar, saroy va cherkovlar qurildi (Shenbrunn saroylari majmuasi, 1695, meʼmor I. B. Fisher fon Erlax; Belveder, 1714 – 1723, meʼmor L. Xildebrandt). 19-asr 1-yarmi meʼmorligi uchun klassitsizm, 19-asr 2-yarmi meʼmorligi uchun eklektika va modern xos boʻldi. Zamonaviy inshootlar orasida Venadagi Shtadtxalle shahar zali (1955–1958, meʼmor R. Rayner) va boshqalar bor. Tasviriy sanʼati. Avstriya hududida „Villendorf Venerasi“ deb atalgan paleolitik haykal (qadimgi tosh davri), neolit kulolchiligi va bronza buyumlar (yangi tosh davri) topilgan; mahalliy haykaltaroshlik va rassomlik namunalari (miloddan avvalgi 1-asr milodning 5-asri) saqlanib qolgan. Gurke va Zekkaudagi sobor devorlariga solingan rasmlar, shuningdek vitrajlar, 115 releflar, miniatyuralarda romantik uslub koʻrinib turadi (11 –13-asrlar). 15-asrdan boshlab Avstriya sanʼatida uygʻonish davrining insonparvarlik belgilari paydo boʻldi (haykaltarosh Ya. Kashauer, rassom M. Paxer). 17 – 18-asrlarda barokko uslubining rivojlanishi bilan Avstriya sanʼati katta ahamiyat kasb etadi (B. Permozer, G. R. Donner, F. K. Messershmidtning manzara haykallari, F. A. Maulberch rangtasviri, Vena chinnisi). Portret rang-tasvirida klassitsizm taʼsiri seziladi (I. B. Lampi, I. Grassi). 19-asrda romantizm (M. Shvind) va bidermayer (F. Valdmyuller, M. Daffinger) yoyildi. X. Makkart ijodiga dabdabali salon uslubi xosdir. 1898-yildan Vena Sesessioni jamiyati modernchi rassomlar (G. Klimt, A. Kubin)ni birlashtirdi. 20-asr boshlarida ekspressionizm (O. Kokoshka) yuzaga keldi. Hozirgi zamon sanʼatida abstraksionizm (F. Votruba) va syurrealizm (E.Fuks, Y. Dobrovskiy va boshqalar) bilan bir qatorda realistik anʼanalar davom etmoqda. Musiqasi. Oʻrta asrlardan boshlab sayyoh musiqachilar, shpilmanlar, vagantlar (qochoq talabalar, ishqiy, hazil qoʻshiq ijrochilari) xalq musiqa madaniyatining namoyandalari boʻlgan. 17-asrda xalq musiqa teatri (zingshpil), kamer musiqasi va simfoniya vujudga keldi. 18-asrning 2-yarmida Vena klassik maktabi shakllandi (Y. Gaydn, V. A. Motsart va L. Betxoven). K. V. Glyuk uning eng yaqin oʻtmishdoshi edi. 19-asrning 1-yarmida F. Shubert A. musiqasida romantik oqimga asos soldi, bal musiqasi gʻoyat mashhur boʻldi (Y. Lanver, Shtrauslar oilasi), Vena operettasi qaror topdi |Y. Shtra-us (oʻgʻil), F. Zuppe, K. Seller]. I. Brams va A. Brukner ijodida simfonik musiqa yuksak darajaga koʻtarildi. 20-asr boshlarida atoqli simfoniyachi G. Maler ijod etdi. F. Shreker opera janrida ishladi. 19-asr oxirida Yangi Vena maktabi yuzaga keldi (A. Shyonberg, A. Berg, A. Vebern). Hozirgi zamon Avstriya musiqasida yangi klassisizmdan tortib modernizmgacha boʻlgan turli oqimlar mavjud. Kompozitor Y. Marks romantik realizm deb atalgan oʻz maktabini yaratdi, uning shogirdlari – A. Kaufman, F. Vildxans, ijrochilar orasida – dirijyorlar G. Karayan, K. Byom, yakkaxonlar orasida E. Shvarskopf, G. Tepper, I. Metternix va boshqa Musiqa jamoalari: Venada – Vena davlat operasi, Xalq operasi („Folksoper“), Kamer teatri, uchta simfonik orkestr, Vena oʻgʻil bolalar xori, Gratsda – opera; Zalsburgda 1841-yildan Motsarteum – xalqaro motsartshunoslik markazi ishlab turibdi. Mazkur uchchala shaharda musiqa va drama sanʼati akademiyalari bor. Teatri. Avstriyada teatr 16-asrda vujudga kela boshladi (havaskor aktyorlarning sayyor truppalari). 17–18-asrlarda saroy va maktab teatrlari boʻlgan. 1712-yilda Venada dastlabki doimiy teatr, 1741-yilda Burgteatr, 1788-yilda „Yozefshtadt-teatr“ga asos solindi. Soʻnggi teatr 20-asrning 20–30-yillarida sanʼatda ilgʻor rol oʻynadi (1924–1938-yillarda unga M. Reynhardt rahbarlik qildi). 1945-yildan „Burgteatr“ Avstriyaning yetakchi teatri boʻlib qoldi. Kinosi. Avstriyaning birinchi badiiy filmi – „Bosqichdan bosqichga“ (1908, rejissor X. Xanus). 1920–1924 yillar Avstriya kinosining oʻnglanish davri boʻldi (xususan, rejissor A. Kord filmlari). Avstriya kinematografiyasining yangi ravnaqi 1946-yildan boshlandi („Olis yoʻl“ filmi, rejissor E. Xesh). Vena shahridagi Opera teatri binosi. 50–60-yillarda musiqali biografik filmlar, revyu-filmlar („Qahramonlik simfoniyasi“, „Dunay farzandlari“, „Soʻnggi harakat“) chiqarildi. Taniqli rejessorlar V. Forst, A. Kvendler; aktyorlar P. Vesseli, M. Andergast, R. Shnayder, Maksimilian va Mariya Shellar A. kino arboblaridir.