Xoʻjali. Xoʻjali ( ; ) Ozarbayjonning Xoʻjali tumanidagi, Togʻli Qorabogʻ mintaqasidagi shaharcha. Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi paytida ozarbayjon aholisining ommaviy qirgʻin qilinishi va koʻchib ketishigacha bu shaharcha eski Togʻli Qorabogʻ muxtor viloyatidagi ikkinchi yirik Ozarbayjon shaharchasi boʻlgan. Stepanakert aeroporti shaharchaning janubida joylashgan. Toponimikasi. Shaharchaning ozarbayjoncha nomi, Xoʻjali, "xoʻja (xoca)" soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, forscha xoʻja ("khawaja") soʻzining ozarbayjoncha talaffuz shakli hisoblanadi. 2001-yilda aholi punkti Artsax mudofaa armiyasining marhum generali Kristapor Ivanyan sharafiga Artsax hukumati tomonidan "Ivanyan" (Իվանյան) deb oʻzgartirilgan. Tarixi. "Kavkaz taqvimining" 1910-yil nashriga koʻra, 1908-yilda Xoʻjalida 184 tatar (yaʼni ozarbayjon) boʻlgan. 1912-yilgi nashrda Xoʻjalida 172 tatar va 52 rus aholisi boʻlgan. Sovet davrida Xoʻjali Togʻli Qorabogʻ muxtor viloyati Askaron tumanidagi qishloq boʻlgan. Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi. Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi boshlanishi bilan Ozarbayjon hukumati yangi tuman markazini tashkil etish rejasini amalga oshirishga kirishdi. 1988-yildan 1990-yilgacha Xoʻjali aholisi 2135 dan 6000 kishiga koʻpaydi, asosan Sovet Oʻrta Osiyodan kelgan muhojirlar (shu jumladan 2000 dan ortiq mesxetin turklari) va Armanistondan kelgan muhojirlar (2000 ga yaqin) hisobiga. 1990-yil aprel oyida Ozarbayjon hukumati Togʻli Qorabogʻ avtonom viloyati va uning ichki boʻlinmalarini tugatdi. Xoʻjaliga shahar maqomi berildi va eski Askaron tumani va Martuniy tumanining bir qismidan tashkil topgan Xoʻjali tumanining maʼmuriy markaziga aylandi. 1991-yilda shaharchada 6300 nafar ozarbayjon istiqomat qilgan. 1992-yil 26-fevralda Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi chogʻida Armaniston qoʻshinlari tomonidan shaharchani egallab olish paytida aholining aksariyati qochib ketgan va Xoʻjali qirgʻinida yuzlab odamlar halok boʻlgan. Xoʻjali qirgʻini mahalliy tartibsiz arman kuchlari va Mustaqil davlatlar hamdo‘stligining 366-chi gvardiya motooʻqchi polki tomonidan ozarbayjonlarning, asosan tinch aholi vakillarining, shu bilan birga qurolli qoʻshinlarning ham ommaviy oʻldirilishi edi. Bu voqea Qorabogʻ armanlari tomonidan Shusha shahrini bosib olishi, Lochin va Togʻli Qorabogʻ va Armaniston oʻrtasidagi Lochin yoʻlagini egallab olishi, shuningdek, 1992-yil iyunida Ozarbayjonning Togʻli Qorabogʻdagi Mardakert viloyatiga qarshi hujumi bilan bir qatorda urush vektorini belgilab bergan toʻrt voqeadan biri boʻldi. Ozarbayjon hukumati daʼvo qilgan qurbonlar soni 613 nafar tinch aholi, shu jumladan 106 ayol va 63 bolani tashkil qiladi. Human Rights Watch maʼlumotlariga koʻra, bu kamida 200 ozarbayjonning oʻlimiga sabab boʻlgan, ammo 500-1000 kishi halok boʻlgan boʻlishi mumkin. Artsax Respublikasi. Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushidan keyin shaharcha Artsax Respublikasining Askaron viloyati tarkibiga kirdi va bu yerga armanlar joylashtirildi. Shaharchada 2005-yil 908 kishi, 2015-yil esa 1397 kishidan iborat boʻlgan, aholining aksariyati armanlar. 2020-yilgi Togʻli Qorabogʻ urushidan soʻng Vazgenashendan (Gulobli) koʻchirilgan besh arman oilasi shaharchaga, shuningdek, Shoshga (Shushikend) joylashdi. Artsax 2021-yilda shaharchada Hadrut viloyatidagi Mets Tagher (Buyuk Togʻlar) qishlogʻidan koʻchirilganlar uchun 400 dan ortiq xonadondan iborat ikkita yangi turar-joy mavzesini qurishni boshladi. Ozarbayjon Respublikasi. Xoʻjali 2023-yil 24-sentyabrda Ozarbayjonning Togʻli Qorabogʻdagi hujumidan soʻng Ozarbayjon nazoratiga oʻtdi. 2023-yil 15-oktyabr kuni Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev Xoʻjali shahrida Ozarbayjon davlat bayrogʻini koʻtardi. Tarixiy meros obyektlari. Shaharcha va uning atrofidagi tarixiy meros obyektlari orasida miloddan avvalgi 2—1-ming yilliklarga oid qoʻrgʻon va dalalar hamda 14-asrga oid qabr mavjud. Shaharchadan bir necha yuz metr gʻarbda soʻnggi oʻrta asrlar va 18-asrga oid qabr toshlari hamda 19-asr turkiy maqbarasi joylashgan. Iqtisodiyoti va madaniyati. Aholisi asosan dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. 2015-yil holatiga koʻra shaharchada shahar binosi, madaniyat uyi, oʻrta maktab, oʻn bitta doʻkon va tibbiyot punkti mavjud. Xalqaro munosabatlari. 2010-yil fevral oyida Ozarbayjon-Chexiya jamiyati surgundagi Xoʻjali va Chexiyaning Liditse shahri ozarbayjonlari maʼmuriyati vakillari Xoʻjali va Liditseni birodarlashgan shaharlar qilish toʻgʻrisida bitim imzolashlari va Liditsadagi koʻchaga „Xoʻjali“ nomi berilishi haqida xabar bergan edi. 2012-yil mart oyida Liditse shahri meri Veronika Kellerovadan iqtibos keltirgan xabarlarda Liditse va Xoʻjali hech qachon qardosh shahar boʻlmaganini rasman taʼkidlandi. U Liditse shahrida Xoʻjali nomli koʻcha borligi haqidagi xabarlarni ham rad etdi.