Guane. Guane Janubiy Amerika xalqi boʻlib, asosan Santander hududida va Boyaca shimolida, hozirgi markaziy Kolumbiyaning ikkala departamentida yashagan. Ular paxta,ananas va boshqa ekinlar yetishtiruvchi dehqonlar, paxta toʻqimachiligida ishlagan mohir hunarmandlar edi. Guane xalqi Chicamocha daryosining shimolida, janubdagi Velezdan Santander poytaxtigacha choʻzilgan hududda Chicamocha kanyoni atrofida yashagan; Shimolda esa Bukaramangahududida istiqomat qilishgan. Boshqa manbalarga koʻra, ularning hududi shimoldan uzoqqa choʻzilmagan. Santanderning Barichara shtatidagi korregimiento Guane xalqining poytaxti boʻlgan. Etimologiyasi. "Guane" soʻzi xalqning chibcha tilida „daraxt“ yoki „bargning pastki qismi“, „yubka“ kabi maʼnolarni bildiradi. Tavsifi. Guanlar oʻz qurollarini, shu jumladan oʻq va nayzalarni yasadilar. Ular oʻsimliklarni sharqdagi Chitarero va oʻz hududlarining janubidagi Muisca bilan qozon uchun almashtirdilar. Guanesning mantiya yasalishi Kolumbiyagacha boʻlgan Kolumbiyada yaxshi maʼlum edi. Paxtadan tikilgan mantiyalar milodiy 11-asrga tegishli. Guane, asosan, tamaki yetishtirish bilan shugʻullanib, fikadan mahsulotlar yasagan. Mayya va dunyodagi boshqa koʻplab sivilizatsiyalar singari, Guane ham oʻz farzandlarining bosh suyagini ataylab deformatsiya qilgan. 1586-yilda hali ham bir oz Guane odamlari qolgan edi, ammo bu sanadan keyin boshqa maʼlumotnomalar topilmadi; shunga qaramay, mahalliy arxivlar ular butunlay yoʻqolmaganligini koʻrsatdi. Ular ispan mustamlakachilari bilan qattiq aralashib ketishdi, chunki Guane Yevropa xususiyatlariga va juda yengil teriga ega edi. Muisca, U’wa va Lache singari, Guane ham chibchan tilida gaplashardi. Ular Muisca dinidagi xabarchi Xudo Bochikaga sajda qilishardi.Guana oʻz qoʻshnisi boʻlgan mahalliy guruhlar bilan savdo qilgan; bu hududlar Sharqda Lache, shimoli-sharqda U’va, janubda Muzo va janubi-sharqda Muisca xalqlari edi. Guane tomonidan ishlab chiqarilgan tosh sanʼati Chicamocha kanyoni atrofida va Mesa de los Santos, Santanderda topilgan. Guan xalqi poporos yordamida kokani kaltsitli donlar bilan birga chaynagan. Guane hududiga tegishli munitsipalitetlar. Guanelar markaziy va janubiy Santander hududida, Chicamocha kanyoni atrofida va Boyakaning kichik bir qismida yashagan.