Scientism. Scientizm — bu ilm-fan metodlari va tushunchalarining barcha bilim sohalariga tatbiq etilishi kerakligi haqidagi nuqtai nazar. Ushbu yondashuv tarafdorlari ilm-fan eng ishonchli bilim manbai ekanligini ta’kidlaydi va koʻpincha falsafa, din yoki san’at kabi boshqa bilim tarmoqlarini ikkinchi darajali deb hisoblashadi. Ta’rifi va mohiyati. Scientizm deganda ilmiy metod va empirik dalillarning inson bilimi uchun yagona asos ekanligini ta’kidlaydigan qarash tushuniladi. Ushbu nuqtai nazar boʻyicha, faqat ilmiy metod yordamida sinab koʻrish va kuzatish mumkin boʻlgan hodisalar haqiqiy bilim sifatida qabul qilinishi kerak. Shu sababli, scientizm tarafdorlari metafizik, diniy yoki subyektiv bilim shakllarini ishonchsiz deb qarashlari mumkin. Scientizmni ikki asosiy shaklga ajratish mumkin: Tarixi va rivojlanishi. Scientizmning ildizlari qadimgi Yunoniston davriga borib taqaladi, ayniqsa Aristotelning empirik kuzatishlarga asoslangan falsafasida koʻrinadi. Lekin hozirgi zamonaviy shaklda scientizm 19-20-asrlarda, ayniqsa ilmiy taraqqiyotning rivojlanishi va pozitivizm falsafasining shakllanishi bilan ommalashdi. Oʻtgan asrlarda A. Kont tomonidan ilgari surilgan pozitivizm oqimi scientizmning asosiy negizlaridan biri boʻlib xizmat qilgan. Ushbu oqimga koʻra, barcha bilim tajribaga asoslanishi va ilmiy metod yordamida isbotlanishi kerak. 20-asrda esa Karl Poper, Tomas Kun va boshqa faylasuflar scientizmning cheklovlarini koʻrsatib berganlar va ilm-fanning absolyut haqiqat emasligi haqida bahs yuritganlar. Scientizm va din. Scientizm koʻpincha diniy qarashlar bilan ziddiyatli deb hisoblanadi, chunki u koʻpgina diniy da’volarni isbotlanmaydigan yoki tekshirib boʻlmaydigan deb ko‘radi. Ayniqsa, materialistik scientizm tarafdorlari koinot va hayotning kelib chiqishini toʻliq ilmiy tushuntirish mumkin deb hisoblaydilar. Biroq, ba’zi olimlar va faylasuflar ilm-fan va dinning bir-birini toʻldirishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Masalan, Stiven Jey Gould ilmiy bilim va diniy e’tiqodni ikkita mustaqil soha sifatida koʻrib, ularni bir-biridan ajratish kerakligini aytgan. Tanqidlar. Scientizm koʻplab faylasuflar tomonidan tanqid qilingan. Ushbu tanqidlarning asosiy yoʻnalishlari quyidagilardir: