Patriarxat. Patriarxat – ibtidoiy jamiyat davriga xos boʻlgan ijtimoiy munosabatlar shakli. Patriarxatda jamiyat, xoʻjalik, oilada erkak hukmron mavqega ega boʻlgan. Patriarxatning xoʻjalik faoliyati: omoch bilan yer haydash, chorvachilik, metallga ishlov berish. Bu davrda ibtidoiy jamiyat yemirilib, uning soʻnggi bosqichida mulkiy tabaqalanish va davlat yuzaga kelgan. Patriarxat ijtimoiy tizim boʻlib, unda hokimiyat asosan erkaklar qoʻlida boʻladi. „Patriarxat“ atamasi antropologiyada ota yoki eng yoshi katta erkak yoki erkaklar guruhi boshqaradigan oila yoki qabilani tasvirlash uchun ishlatiladi. Feministik nazariyada esa bu atama jamiyatda erkaklar guruh sifatida ustunlik qiladigan kengroq ijtimoiy tuzilmani ifodalash uchun qoʻllanadi. Sotsiobiologlar insonning jinsiy rollarini boshqa primatlardagi jinsiy xatti-harakatlar bilan solishtirib, gender tengsizligi erkak va ayol oʻrtasidagi genetik hamda reproduktiv farqlardan kelib chiqishini aniqlashgan. Patriarxal mafkura patriarxatni tushuntirib, gender tengsizligini erkak va ayollarning tabiiy biologik farqlari, ilohiy buyruqlar yoki boshqa oʻzgarmas tuzilmalar bilan asoslashga harakat qiladi. Ijtimoiy konstruktivist sotsiologlar esa patriarxatning biologik tushuntirishlariga qoʻshilmay, gender rollarining shakllanishida asosan ijtimoiylashuv jarayonlari muhim rol oʻynaydi, deb hisoblaydilar. Ular gender rollari va gender tengsizliklari aslida hukmronlikning bir vositasi boʻlib, jamiyatda ayollar ustidan nazoratni saqlab qolish uchun ijtimoiy meʼyorga aylanganini taʼkidlaydilar. Tarixan patriarxat turli madaniyatlarning ijtimoiy, huquqiy, siyosiy, diniy va iqtisodiy tuzilmalarida namoyon boʻlib kelgan. Aksariyat zamonaviy jamiyatlar, agar ayollarni hokimiyatdan toʻliq chetlatish mezonlarini qoʻllamasa, amalda patriarxal hisoblanadi. Terminologiyasi. „Patriarxat“ soʻzi lugʻaviy maʼnosiga koʻra, „ota hukmronligi“ degan maʼnoni anglatadi va yunoncha πατριάρχης ("patriarkhēs") soʻzidan kelib chiqqan. Bu soʻz πατριά ("patria") – „nasl, kelib chiqish, oila, vatan“ (uning ildizi πατήρ ("patēr") – „ota“) va ἀρχή ("arkhē") – „hokimiyat, boshqaruv, hukmronlik“ soʻzlarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Tarixan „patriarxat“ atamasi oilaning erkak boshligʻi tomonidan avtokratik boshqaruvni anglatgan. Biroq, 20-asrning oxirlaridan boshlab bu atama koʻproq hokimiyat boshqaruvi asosan balogʻatga yetgan erkaklar qoʻlida boʻlgan ijtimoiy tizimlarni tasvirlash uchun ishlatila boshlandi. Bu termin ayniqsa ikkinchi toʻlqin feminizmi namoyandalari, jumladan, Kate Millett kabi yozuvchilar tomonidan keng qoʻllanilgan. Ular patriarxal ijtimoiy munosabatlarni tahlil qilish orqali ayollarni erkaklar hukmronligidan ozod qilishga intilganlar. Ushbu patriarxat tushunchasi erkaklarning ustunligini biologik emas, balki ijtimoiy hodisa sifatida tushuntirish uchun ishlab chiqilgan. Tavsifi. Patriarxat – bu ijtimoiy tizim boʻlib, unda siyosiy yetakchilik, axloqiy hokimiyat va mulk ustidan nazorat kabi asosiy vakolatlar erkaklar qoʻlida boʻladi. Sotsiolog Sylvia Walby patriarxatni „erkaklar ayollarni ustunlik bilan boshqaradigan, zulm va ekspluatatsiya qiladigan ijtimoiy tuzilmalar va amaliyotlar tizimi“ deb taʼriflaydi. Jamiyatlarning aksariyatida jinsiy tabaqalanish kuzatilgan boʻlib, unda hokimiyat asosan erkaklar tomonidan egallangan. Biroq, bu barcha jamiyatlarga xos hodisa emas. Patriarxat tushunchasi antropologik nuqtayi nazardan "patrilineallik" (naslning otadan oʻtishi) bilan bogʻliq boʻlsa-da, unga toʻliq tenglashtirilmaydi. Tarixi. Ibtidoiy tuzum davri. Mehnatning jinsga koʻra taqsimlanishi. Patriarxatning rivojlanishi uchun muhim shartlardan biri otalik (bolalarga otaning koʻproq sarmoya kiritishi) va mehnatning jinsga koʻra taqsimlanishining shakllanishi edi. Tadqiqotchilarning fikricha, mehnat taqsimotining ilk belgilari taxminan 2 million yil oldin, insoniyatning evolyutsion oʻtmishida paydo boʻlgan. Bu jarayon Afrikada taxminan 2 million yil avval yuz bergan resurslar tanqisligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Britaniyalik primatolog Richard Wrangham 2009-yilda yozgan "Catching Fire: How Cooking Made Us Human" (Olovni yoqish: Qanday qilib ovqat pishirish bizni inson qildi) kitobida erkaklar va ayollar oʻrtasidagi mehnat taqsimoti taom tayyorlashning kashf etilishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini ilgari suradi. Olimlarning fikriga koʻra, bu jarayon insoniyatning olov ustidan nazorat oʻrnatishi bilan bir vaqtda, taxminan 1-2 million yil oldin sodir boʻlgan. Bu gʻoya ilk bor Friedrich Engels tomonidan 1876-yilda yozilgan, ammo tugallanmagan maqolada ham ilgari surilgan. Jinsiy iyerarxiyalar. Antropologik, arxeologik va evolyutsion psixologik dalillarga koʻra, aksariyat ibtidoiy jamiyatlar nisbatan teng huquqli boʻlgan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, patriarxal ijtimoiy tuzilmalar Pleystotsen davri tugaganidan keyin, yaʼni qishloq xoʻjaligi va hayvonlarini qoʻlga oʻrgatish kabi ijtimoiy va texnologik taraqqiyotlar sodir boʻlgach, shakllangan. Tarixchi Robert M. Strozier patriarxatning paydo boʻlishiga sabab boʻlgan aniq bir „boshlangʻich voqea“ hali topilmaganini taʼkidlaydi. Gerda Lerner esa 1986-yilda yozgan "The Creation of Patriarchy" ("Patriarxatning yaratilishi") kitobida patriarxat bitta muayyan hodisa natijasida emas, balki dunyoning turli hududlarida turli vaqtlarda shakllanganini yozadi. Baʼzi olimlar patriarxatning rivojlanishini taxminan 6 ming yil avval (miloddan avvalgi 4000-yillar) sodir boʻlgan qishloq xoʻjaligining paydo boʻlishi bilan bogʻlashadi. Marksistik nazariyaga koʻra, patriarxatning kelib chiqishi xususiy mulkning paydo boʻlishi bilan bogʻliq boʻlib, bu asosan Friedrich Engels tomonidan "The Origin of the Family, Private Property and the State" ("Oila, xususiy mulk va davlatning kelib chiqishi") (1884) asarida bayon qilingan. Ushbu qarashga koʻra, xususiy mulk anʼanaviy ravishda erkaklar tomonidan boshqarilgan. Shu sababli, erkaklar uy xoʻjaligida ishlab chiqarishini boshqarib, oilaviy mulkning oʻz erkak avlodlariga oʻtishini taʼminlash uchun ayollarni nazorat qilishga intilgan. Ayollar esa faqat uy mehnati va farzand tugʻish bilan cheklangan. Gerda Lerner bu fikrga qarshi chiqib, patriarxat sinfiy jamiyat va xususiy mulk tushunchasi rivojlanishidan ancha avval shakllangan deb taʼkidlagan. Erkaklarning ayollar ustidan hukmronligi miloddan avvalgi 3100-yillarda shakllangan Qadimgi Yaqin Sharq jamiyatlarida kuzatiladi. Shu davrdayoq ayollarning reproduktiv imkoniyatlariga cheklovlar qoʻyilgan va ular „tarixni ifodalash yoki qurish jarayonidan“ chetlashtirilgan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikriga koʻra, ibroniylar diniy anʼanalari shakllanishi bilan „ayollarning Xudo va insoniyat oʻrtasidagi ahddan chiqarib tashlanish“ holati yuz bergan. Arxeolog Marija Gimbutasning taʼkidlashicha, Ukraina dashtlaridan kelgan va kurgan (tuproqdan yasalgan daxmalar) quruvchi bosqinchilar Egey, Bolqon va janubiy Italiyadagi qadimgi dehqonchilik madaniyatlariga bostirib kirib, erkaklar iyerarxiyasini oʻrnatgan. Bu esa Gʻarb jamiyatida patriarxatning shakllanishiga turtki boʻlgan. Steven Taylor esa patriarxal hukmronlikning kuchayishini ijtimoiy tabaqalanish, iyerarxik boshqaruv shakllari, institutsional zoʻravonlik va shaxsning ajralgan hamda individuallashtirilgan egosi bilan bogʻlaydi. Uning nazariyasiga koʻra, bu jarayon iqlim inqirozi davrida yuzaga kelgan. Qadimgi Gʻarb tarixi. Mashhur yunon sarkardasi Meno, Platonning „Meno“ dialogida, Klassik Yunonistonda erkaklar va ayollar fazilatlari xususida hukmrongi qarashlarni umumlashtiradi. Bu qarashlar patriarxal jamiyatning asosiy tamoyillaridan biri boʻlib, erkaklar va ayollar oʻrtasidagi ijtimoiy rol va fazilatlarning keskin farqlanishiga asoslangan edi. Manbalar.