Qoʻnanboy Uskenbayovich. Qoʻnanboy Uskenbayovich, Qoʻnanbay hoji (1804, Sobiq Semipalatinsk viloyati Chingʻistoni, Oqshoq qishlogʻi — 1886, u yerda) — bi, katta sulton, Abayning otasi, atoqli arbob. Qoʻnanboy va Boʻjey orasi. „Qunanboyning jinoiy ishi“da yer nizosi katta o‘rin tutdi. Asosiysi, Bo'jeyning yer nizosi. 1846-yilda Qoʻnanboy va Bo'jey oʻrtasida. Hozirgacha yaxshi edi. Qoʻnanboy uni doim g‘amxo‘rlik qilib, tengdosh sifatida ko‘rardi. U hal qilish qiyin boʻlgan bahslarda Bojeyga ishonardi. U ham xuddi shu kumush muhrni yasadi. Serjant unvoni va hukumatning faxriy yorliqlari bilan taqdirlangan. Shunday bo‘lsa ham, Qoʻnanboyning zulmi kuchayib, o‘rtalaridagi kelishmovchiliklar oshkora bo‘lib, oxir-oqibat katta adovatga aylanib ketadi. 1853-yil Boʻjey vafotidan keyin Qoratoy Sapaquli va Kenjali Aytiuli boshchiligidagi guruh shikoyatni toʻxtatmay, Qoʻnanboyni ayblab, partiyani ikkiga boʻlishni soʻradi. Boʻjeyning bolalari — Jabay, Nurmoldalar va hokim G.A.Kolpakovskiyga qayta-qayta shikoyat qilib, olib ketgan joylarini ishqalaydi. 1846-yil va bu tortishuv 1866-yilda boshlangan. Qushik-Tobiqt bolisining hokimi Qoʻnanboyning oʻgʻli Xudoyberdi vafot etib, 20-21 yoshlarga endigina kirgan Ibrohim (Abay) Qoʻnanboyovich boʻyi saylangandan keyingina hal boʻladi. Qoʻnanbay prokuraturasi ishida koʻplab qotilliklar qayd etilgan. Ammo tergovchilar Qoʻnanboyni ayblash uchun dalil topa olishmadi. Qoʻnanboyga qo‘yilgan ayblardan biri Qodar va Qamqaning o‘limidir. Ammo arxivda bu haqda hech qanday maʼlumot yoʻq. Auezovning „Abay yoʻli“ dostonida Qoʻnanboy mintaqasidagi real hayotiy materiallar badiiy yechim topdi. To‘biqti viloyatining Qoʻnanboyidan adabiy qahramon Qoʻnanboy yaratilgan. Qoʻnanboy bilan to‘liq tanishish Abayni puxta o‘rganishimizga yordam beradi. Qozoq shajarasida Kunanboyning ajdodlari quyidagicha taqsimlangan: Arg‘in - Qo‘tan-Dayrxo‘ja — Qoraxo‘ja — Kenjesopi — To‘biqti. Xalq solnomalariga, shoirlariga nazar tashlasak, bu bobolarning hammasi ham zaif odamlar bo‘lmaganini ko‘ramiz.Avvalo, „Arg‘inning bobosi Qo‘tan shoiri“ degan jozibali ibora butun mamlakat bo‘ylab tarqaldi. Shoir Janakning sheʼri ham bor. Binobarin, Argʻin avlodlari shoir, xonanda, notiq boʻlib yetishganini koʻrish mumkin. Qoʻtandan keyingi bobosi Dairxoʻja oʻng tizzasida turgan Abulxayrxonning ishonchli raqsi edi.Uning so‘zli adolati haqida yurt „Oqxol bi“ deb hayqirdi.O‘sha Oqjo‘l raqsi Qora Qipchoq Qobillonni qahramonlarcha o‘ldiradi.Shunda Qo‘tan shoir o‘g‘liga aza tutdi: dedi. Shoir Qo‘tan qalamiga mansub bu nola bugungacha xalq og‘zida aytiladi. Kenjesopi Qoraxo‘janing cho‘qintirgan onasidan tug‘ilgan. Qanjigali va Tobiqti bu Kenjesopydan. Ularning ikkalasidan ham o‘sha paytda mamlakatni boshqargan kuchli shaxslar chiqqan. To‘biqti va Musaboydan Rispetek tug‘ilgan. Musabay raqsi — Az Janibekxonning taniqli va obroʻli chechen bi. O‘sha Musaboydan Suyirbosh, Ali, Qo‘jabergen, Sari ismli qahramonlar chiqqan. Ular mashhur Esimxonning ishonchli sarkarda qahramonlari bo‘lib, ko‘plab yurishlarda qatnashgan. Turkiston shahri dushmanlardan ozod bo‘lgach, Ali botir Turkiston xoni Tursinning qizi Qo‘ng‘irbikeni olib kelib, ukasi Sariga nikohlab beradi. Sarining cho‘qintirgan onasidan Mambet So‘fi va Kishik tug‘ilgan. Kichkintoyni „Kuchik“ deb atashgan.Oʻsha bolaning boshidan mashhur Anet (keyinchalik „Anet bobo“ deb ataladi) tugʻilgan. Anet bobo ilohiy koʻruvchi va ruhoniy edi. U kelajakni bashorat qila oladigan muqaddas inson edi. 1723-yilda jung‘orlar bosqinida bo‘lgan urushda olti farzandi bilan dushman tomonidan halok bo‘lgan. Bitta kelin ikki qatlamdan omon qoladi va o‘g‘il tug‘adi.Yaxshi bobosining so‘nggi tuyog‘i sifatida ismi „Baqay“. Aytekning bobosi o‘sha Baqaydan. Aytekning cho‘qintirgan onasidan O‘ljay, To‘qaldan esa Bayburiy va Kalkaman tug‘ilgan. Boybo‘ri davlatni boshqargan ko‘zga ko‘ringan shaxs bo‘lgani uchun uni „Bo‘ken“ deb atashgan.Bugungi „Bo‘ken bolalar“ o‘sha Boybo‘ridan tarqaldi.Qalqaman esa sirli va jasur yigit.U singlisi Mayrni sevib qoladi.Anet Bi uni oʻlimga hukm qildi. Bining buyrugʻiga koʻra,Qalqaman kamon bilan yigitlar oldidan oʻtadi, lekin u ogʻir jarohat oladi va tirik qoladi.Olatov Qalqaman yurtidan achchiqlanadi.U Yettisuvda oʻtlab yurgan amakisi Uysinlar qishlogʻida panoh topadi. Bugungi Olmaota yaqinidagi „Qalqaman qishlog‘i“ o‘sha Qalqamanning qoldiqlari. Afsona. Og‘a Sulton Qoʻnanboy Abaq-Kereyga kelgani haqida hikoya qilinadi. Arslonning oqsoqol sultoni Qoʻnanboyning Semipalatinskning uzoq sharqidagi Abaq o‘lkasiga kelayotgani haqidagi xabar qozoqlar va mo‘g‘ullar orasida keng tarqalgan bo‘lsa kerak. Ayni damda Qoʻnanboy yurtiga borish munosabati bilan Kereydan tinchlik olaman, deganlarning hammasi darhol jo‘nab ketishdi. Yurt oqsoqollari yig‘ilib, uni kutib olish uchun Kaba daryosi bo‘yida uy qurdilar. Abak, Shabu bi, Shegetay botir,Shal, Janto‘re bi,Bayqan,Koʻken oqsoqollari yig‘ilib, kengash tuzdilar: — silkitdi. Mehmonlar go‘yo sut sog‘ib tikilgandek tizilgan o‘yilgan oppoq uylarni to‘ldirgandan so‘ng, markaziy zal — sho‘rolar uyi hurmatli mehmonlar bilan to‘lgan bo‘lsa kerak. Urug‘ning shonjarlari joylashgan joyga o‘rnashib olgach, mezbon Shabu gapira boshlaydi.Vakolatni urugʻning sudyalari yoki mamlakat sudyalari berishi kerak.Shunday qilib, ular bir-birlariga taqdimot qilishayotganda, oʻrindigʻini topa olmay qolgan toʻrttadan biri eshik oldida notiq gap boshladi.Echki terisidan qora chopon kiygan, kamarini echki terisidan osilgan bir yigit Kunanboyga murojaat qildi: Shunda oqsoqol Sulton Qoʻnanboy tirsagiga suyangan yostiqdan boshini ko‘tarib, payshanbaga diqqat bilan qaradi. Yosh bo‘lsa ham, o‘shandan beri Abak yurtining o‘rtasida tanilgan. Keyinchalik, Abak mamlakati oliy martabali raqsni saylaganida, hokimiyat vakillari: „Oqsoqol Sulton Kunanboy kelgandagi katta majlisda qozoq va mo‘g‘ul, nayman va uak shahzodalari va raqqoslari, notiqlari va arboblari bir joyga yig‘ilib, o‘rtaga chiqishga kirishdilar, to‘da bo‘lib gapirdi, bobosi Sulton Qoʻnanboy so‘z boshladi.“ Uning mohir, mard, raqqosa, mashhur notiq, ravon so‘z ekanligini aytib, mamlakat unga katta hurmat ko‘rsatdi.O‘sha majlisda ustozi duosini oldi. Afsona. Qoʻnanboy Makkaga borib, hajga imzo chekkan yilning qishida bir guruh odamlar uning uyida mehmon bo‘lib qolishgan. „Dehqon qaytsa tuzalib ketadi, chorva qaytib kelsa omon qoladimi?“ deyishdi, ular aytishdi.Keyin Kunek: va bir muddat to‘xtab, yo‘lini quyidagicha davom ettiradi: Aumin!