Ixtiyoriy harakat. Irodaviy harakat (ixtiyoriy harakat) — subyektning ongli, maqsadli harakati, muhokama qilish bilan tavsiflanadi, his-tuygʻularga bogʻliq emas; beixtiyor harakat bilan solishtirganda bajarish uchun qoʻshimcha motivatsiya va harakat talab qiladi. Irodaviy harakat shakllari. Oddiy ixtiyoriy harakat va murakkab harakatni farqlash odat tusiga kiradi. Oddiy ixtiyoriy harakat, odam harakatga turtki paydo boʻlishidan darhol uning bajarilishiga oʻtganda amalga oshiriladi. Murakkab ixtiyoriy harakat toʻrt bosqichdan bosqichma-bosqich oʻtishni oʻz ichiga oladi: maqsadning paydo boʻlishi, motivlar kurashi, qaror qabul qilish va amalga oshirish. BelgilarI. Ixtiyoriy harakatning asosiy belgilari: Bosqichlari. S. L. Rubinshteyn Ixtiyoriy harakatning toʻrtta asosiy bosqichi ajratgan : Birinchi bosqichning asosiy mazmuni — xabardorlik va maqsadni belgilash. Ikkinchi bosqichning mohiyati shundan iboratki, har bir shaxsning turli xil motivlari va manfaatlari boʻlib, ular baʼzan bir-biriga mos kelmaydigan boʻlib chiqadi. Bu mojaroda eng muhim motivlar aniqlanadi. Shuni taʼkidlash kerakki, intellektual jarayon irodaviy jarayonga kiradi. U ixtiyoriy harakatni fikr vositachiligidagi harakatga aylantiradi. Toʻrtinchi bosqich — qarorni amalga oshirish. Ixtiyoriy harakat va oʻzboshimchalik. Soʻnggi paytlarda oʻzboshimchalik va irodaviy harakatlar tushunchalarini ajratish tendentsiyasi kuzatilmoqda. Ixtiyoriy harakatlar va oʻzboshimchalik oʻrtasida umumiy narsa — bu maqsad, u doimo onglidir. Bu tushunchalarning bir-biridan farqi ularning namoyon bo‘lishi va maʼnosidadir. Ixtiyoriy harakatlarda maqsad motivga nisbatan tan olinsa, oʻzboshimchalik harakatlarida asosiy eʼtibor maqsadga erishish vositalariga qaratiladi. V. A. Ivannikov tartibga solish darajasiga ko‘ra o‘zboshimchalik va ixtiyoriy tartibga solishni farqlashni taklif qilgan. Shunday qilib, ixtiyoriy tartibga solish shaxsiy darajada amalga oshiriladi, shaxsning oʻzi esa ixtiyoriy harakatlarni bajarish yoki qilmaslikka qaror qiladi. Shunga koʻra, u oʻzboshimchalik bilan tartibga solishni ijtimoiy subyekt darajasiga koʻrsatadi.