Gaiti. Gaiti (Haiti), Gaiti Respublikasi (Republique d’Haiti) – Vest-Indiyadagi davlat. Katta Antil orollari guruhidagi Gaiti orolining garbiy qismini va bir qancha mayda orollar, jumladan Gonav va Tortyu orollarini oʻz ichiga oladi. Maydoni- 27 750 km. Aholisi – 11 470 261 kishi (2023). Poytaxti – Port-o-Prens shahri. Maʼmuriy jihatdan 9 departamentga, departamentlar okruglarga, okruglar esa jamoa (kommuna)larga boʻlinadi. Gaiti poytaxti – Port-o-Prens. Rasmiy tillari – frantsuz va gaiti kreol. Bu Amerika qitʼasidagi yagona mustaqil davlat boʻlib, unda frantsuz tili ustunlik qiladi (qarang: Frankofoniya mamlakatlari) va Kanada bilan birga rasmiy til boʻlgan ikkita davlatdan biri . Mamlakat aholisi 11 470 261 kishi (2023-yil, shundan 1 millionga yaqini chet elda – asosan AQShda yashaydi) . Gaiti Respublikasi 1804-yilda muvaffaqiyatli Gaiti inqilobida Frantsiyadan mustaqillikni qoʻlga kiritdi va Amerika Qoʻshma Shtatlaridan keyin ikkinchi mustaqil davlat va dunyodagi birinchi qora tanli respublika boʻldi. Gaiti dunyodagi eng qashshoq va beqaror mamlakatlardan biri; Amerika va G'arbiy yarim sharning eng qashshoq mamlakati, doimo ocharchilik, tabiiy ofatlar va davlat toʻntarishlari bilan azoblanadi. Orol davlatlari orasida Gaiti Respublikasi dunyodagi eng qashshoqlardan biri hisoblanadi. Aholisi biroz kichikroq boʻlgan Gaiti orolidagi qoʻshni davlatning iqtisodiyoti Dominikan Respublikasi Gaiti iqtisodiga qaraganda YaIMda (PPP) 572% va YaIMda (nominal) 552% kattaroqdir. 2022-yil holatiga koʻra, Gaiti uchun jon boshiga hisoblangan YaIM (nominal) 1,702 dollarni va Dominikan Respublikasi uchun 10,711 dollarni tashkil qiladi, Gaiti uchun taxminiy YaIM (PPP) esa 3,161 dollar va Dominikan Respublikasi uchun 24 dollarni tashkil qiladi. Davlat tuzumi. Gaiti – respublika hisoblanadi. 1987-yil 29-martdagi referendumda maʼqullangan konstitutsiya amal kiladi. Davlat boshligʻi – prezident. Oʻtish davridagi prezidentlik kengashi raisi-Lesli Valter. Bosh Vazir Aliks Didier Fils-Aime. U umumiy toʻgʻri yashirin ovoz berish yoʻli bilan 5 yil muddatga saylanadi. Yangi muddatga takror saylanishi mumkin emas. Qonun chiqaruvchi hokimiyat – Milliy assambleya (ikki palatali parlament). Ijroiya hokimiyat prezidentga va bosh vazir boshchiligidagi hukumatga tegishlidir. Tabiati. Relyefi togʻli, hududi asosan boʻr davri va paleogen-neogen jinslardan tarkib topgan. Bu jinslar orasida yirik alyuminiy rudasi konlari bor. Iqlimi – tropik passat iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 22—28° C, yogʻin shamolga roʻpara yon bagʻirlarda yiliga 2000 mm dan koʻproq, shamolga teskari yon bagʻirlarda va botiklarda 500–800 mm. Kema qatnaydigan yirik daryosi – Artibonit. Gaiti janubida qimmatbaho daraxtli oʻrmonlar koʻp. Artibonit daryosi vodiysida sertikan butazor va kaktuszorlar bor. Milliy bogʻi – La-Sigadel. Gaiti Respublikasi Gaiti orolining gʻarbiy qismini, shuningdek, bir nechta qoʻshni orollarni egallaydi, ularning eng kattasi Tortue (Gaiti orolining shimolida), Gonave (Gonave koʻrfazida) va Vache (Janubiy qismida) Gaiti oroli). Shimolda Atlantika okeani, janubda esa Karib dengizi yuviladi. Gaiti Karib havzasidagi Kuba va Dominikan Respublikasidan keyin uchinchi yirik davlat boʻlib , Gaiti Respublikasi bilan 360 km chegaradosh. Respublika Buyuk Antil orollarida (1171 km) ikkinchi eng uzun qirgʻoq chizigʻiga (Kubadan keyin) ega. Relyef va gidrografiya. Mamlakat sharqdan gʻarbga tor qirgʻoq tekisliklari bilan chegaradosh yuqori darajada ajratilgan togʻ tizmalari bilan oʻtadi. Mamlakatning shimoliy qismini Shimoliy tizma va Shimoliy tekislik egallaydi. Birinchisi, Kordilyera Markaziyning davomi (toʻliq Dominikan Respublikasi hududida joylashgan Gaiti orolining eng katta togʻ tizmasi) mamlakatning sharqiy chegarasida, Guayamuk daryosining shimolida boshlanadi va shimoli-gʻarbga, shimoli-gʻarbiy tomonga choʻziladi. yarim orol. Shimoliy tizmaning shimolida, Atlantika okeani boʻylab, tor Shimoliy tekislik joylashgan. Mamlakatning markaziy qismida ikkita tekislik va ikkita togʻ tizmasi mavjud. Shimoliy tizma janubida, Guayamuk daryosining ikkala qirgʻogʻi boʻylab, Markaziy plato janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga choʻzilgan. Platoning janubi-gʻarbiy qismida Montagne Noire togʻlari joylashgan boʻlib, ularning shimoli-gʻarbiy qismida Shimoliy tizma bilan bogʻlangan. Gaiti Respublikasining janubida Kul-de-Sak choʻqqisi va janubiy yarim orolning togʻlari joylashgan . Dominikan Respublikasining janubiy Syerra-de-Baoruko togʻ tizmasining davomi boʻlgan La Cell togʻ tizmasi sharqda La Cell togʻ tizmasidan gʻarbda Yuqori tizmagacha choʻzilgan; La Celle tizmasining eng baland nuqtasi, shuningdek, mamlakatning eng baland nuqtasi – La Celle choʻqqisi (2680 m). Gaiti Respublikasining asosiy daryosi Artibonit boʻlib, u Dominikan Respublikasining gʻarbiy qismidan boshlanadi, uzunligining katta qismi Gaiti Respublikasi hududidan oqib oʻtadi va Gonave koʻrfaziga quyiladi . Artibonit, shuningdek, butun Gaiti orolidagi eng uzun daryodir. Respublikada asosiy don yetishtiriladigan hudud Artibonit daryosi vodiysida joylashgan. Respublika hududi boʻr va paleogen-neogen yotqiziqlaridan tashkil topgan; Ikkinchisi alyuminiy rudalarining muhim konlari bilan bogʻliq . Tuproqlari qoʻngʻir-qizil va togʻli qoʻngʻir-qizil ferrallashgan (temir oksidlariga boy). Iqlim Iqlimi issiq, nam, tropik . Oʻrtacha oylik harorat +25 °C dan +30 °C gacha oʻzgarib turadi. Haroratning kunlik tebranishlari yillikdan kuchliroqdir. Port-o-Prensda eng past harorat +14,4 °C, eng yuqori harorat +38,9 °C. Yogʻingarchilik miqdori mintaqaga qarab oʻzgarib turadi – shamol yonbagʻirlarida koʻproq, togʻ yonbagʻirlarida va pastliklarda kamroq; ikkinchisida yiliga 500-800 mm yogʻingarchilik, shamol yonbagʻirlarida esa 2500 mm gacha tushadi. Ikkita yomgʻirli mavsum mavjud: birinchisi apreldan iyungacha, ikkinchisi sentyabrdan noyabrgacha davom etadi. Qolgan vaqtlarda havo quruq va issiq boʻlib qoladi. Vayron qiluvchi tropik boʻronlar, asosan, iyun va sentyabr oylari orasida tez-tez sodir boʻladi. Oʻrmonlarning kesilishi atrof-muhitga salbiy taʼsir koʻrsatadi, bu esa bir vaqtlar unumdor tuproqlarning halokatli eroziyasiga olib keldi. Yogʻoch yoqilgʻi sifatida va engil sanoat uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi. Flora Qurgʻoqchilik va shoʻrlanishga chidamli oʻsimliklar ustunlik qiladi. Tekisliklar va pasttekis yon bagʻirlari kaktuslar bilan band boʻlib, koʻpincha oʻrmonlar, buta sutli oʻtlar, mesquitega oʻxshash daraxtlar va sabal palma chakalaklarini hosil qiladi . Sohilning baʼzi qismlari mangrov botqoqlari, ichki vodiylari esa qaragʻay daraxtlari boʻlgan savannalar bilan qoplangan. Namroq joylarda – asosan janubda – tropik tropik oʻrmonlarga xos daraxtlar (akajou, mahogany, dalbergia, zanthoxylum, guaiacum), togʻlarda – qaragʻay daraxtlari oʻsadi. Yovvoyi avokadolar oʻsadi, apelsin va mango oʻsadi . Hayvonot dunyosi Hasharotlarning koʻp turlari mavjud, ammo yirik sutemizuvchilar yoʻq (kalamushlarni yoʻq qilish uchun kiritilgan agoutlar va monguslar mavjud) va ilonlar kam. Oʻrdaklar va yovvoyi kaptarlarning toʻrt navi keng tarqalgan. Sudralib yuruvchilar timsohlarning uchta turini, koʻplab mayda kaltakesaklarni oʻz ichiga oladi. Sohil suvlari baliq, dengiz toshbaqalari va qisqichbaqalarga boy. Aholisi. Aholisining 99% dan koʻprogʻi – gaitilar. 16—18-asrlarda Afrikadan keltirilgan qullarning avlodlaridir (90% negrlar, qolganlari mulatlar). Aholining 30,3% shaharlarda yashaydi. Davlat tili – fransuz tili, lekin aholining deyarli hammasi gaiti kreol tilida gaplashadi. Rasmiy din – katolik dini. Yirik shaharlari – Port-o-Prens, Kap-Aityen, Gonaiv, Leke. • Aholisi: 9,2 million (2010-yil iyul holatiga koʻra). • Yillik oʻsish – 1,8%. • Har bir ayolga tugʻilish 3,7 ni tashkil qiladi. • Oʻrtacha umr koʻrish 61 yosh (erkaklar uchun 59 yosh, ayollar uchun 62 yosh). • Goʻdaklar oʻlimi 1000 kishiga 58 ni tashkil qiladi. • Immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan kasallanish 2,2% ni tashkil qiladi (2007-yil hisobi). • Etno-irqiy tarkibi: negroidlar – 95%, mulatlar va kavkazlar – 5%. • Tillar: frantsuz va gaiti kreoli (ikkalasi ham rasmiy). • 2020-yil uchun dinlar quyidagicha taqsimlangan: 87% – nasroniylik , 10,7% – ateistlar , 2,1% – xalq eʼtiqodlari (asosan vudu). • Savodxonlik: 53% (2003-yil bahosi). Aholining 58% och (Lotin Amerikasida 1-oʻrin, dunyoda 1-oʻrin Kongoda 75% och). Tarixi. 15-asr oxirigacha bu orolda indeys qabilalari yashagan. 1492-yil Xristofor Kolumb ekspeditsiyasi orolni kashf etib, uni Espanola deb atagan. 17-asrda San-Kristobal orolga (Gaiti orol yaqinida) joylashib olgan fransuz qaroqchi avantyuristlari sekin-asta Espanolaning gʻarbiy kismini egallagan. 17-asr oxiridan Gaiti Fransiyaga qaram hududga aylanib, San-Domingo deb atalgan. Mahalliy xalq oq tanlilar bilan teng huquqqa ega boʻlish maqsadida 1791-yil qoʻzgʻolon koʻtardi. Fransiya mustamlakachilariga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon rahbari F. D. Tussen-L uvertyur uzoq muddatli janglardan soʻng oroldan fransuz, shuningdek ingliz va ispan mustamlakachilarini ham quvib chiqardi. 1801-yil San-Domingoda quldorlik bekor qilindi, shu yili assambleya chaqirildi, konstitutsiya qabul qilinib, F. D. Tussen- L uvertyur San-Domingoning umrbod hokimi kilib saylandi. 1802-yil Fransiya orolni oʻziga qaratishga harakat qilib koʻrdi. Ammo 1803-yil Vertye yaqinidagi jangda magʻlubiyatga uchradi. 1804-yil 1 yanvarda Mustaqillik deklaratsiyasi eʼlon qilindi. Lotin Amerikasida birinchi boʻlib mustaqillikka erishgan bu davlat yana oʻz nomi bilan Gaiti deb ataddi. 1806-yilgi konstitutsiyaga binoan, Gaiti respublika deb eʼlon qilindi. 1822-yil orolning sharqiy (ispan) qismi Gaitiga qoʻshib olindi. Gaitining sharqiy (sobiq ispan) qismi 1844-yil ajrab chiqib, mustaqil davlat – Dominikana Respublikasi tuzildi. 19-asr oxiridan Gaitiga AQSH kapitali kirib kela boshladi. 1915-yil sentabrda imzolangan bitimga muvofiq AQSH Gaiti moliyasini oʻz nazoratiga olib, mamlakatni AQSH protektoratiga aylantirdi. Mamlakatda avj olgan milliy ozodlik harakati oqibatida AQSH 1934-yilda Gaitidan oʻz askarlarini olib chiqdi. Ikkinchi jahon urushi davrida Gaiti AQSHning harbiy va xom ashyo taʼminoti bazasiga aylandi. 1957-yil oktabr saylovi natijasida hokimiyat tepasiga diktator F. Dyuvalye keldi. U barcha ilgʻor tashkilotlarni taqiqladi. 1964-yil Dyuvalye oʻzini „umrbod prezident“ va „Gaiti millatining otasi“ deb eʼlon qiddi. U va uning sulolasi 1986-yil boshlarigacha mamlakatni boshqardi. Diktatura agʻdarilgach, mamlakatdagi siyosiy holat beqaror boʻlib turdi. 1990-yilda saylangan prezident J. B. Aristid 1991-yil sentabr harbiy toʻntarish natijasida lavozimidan chetlatilib, mamlakatdan haydab yuborildi; 1994-yilda u yana lavozimiga tiklandi. 1995— 2000-yillarda mamlakat prezidenti Rene Preval, 2000-yildan yana J. B. Aristid. Gaiti— 1945-yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami – 1 yanvar – Mustaqillik kuni (1804). Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalarni. Gaitida demokratiyani tiklash harakati, 1986-yilda tuzilgan partiya; Demokratiya va oʻzgarishlar milliy fronti, 1990-yil tuzilgan; Gaiti kommunistlari birlashgan partiyasi, 1968-yil tashkil etilgan; „Lavalyas famiy“ partiyasi, 1996-yil tuzilgan; Inqilobiy ilgʻor milliy partiya, 1986-yil tashkil etilgan; Gaiti xristiandemokratik partiyasi, 1978-yil tuzilgan; Gaiti mehnatkashlari muxtor kasaba markazi, 1980-yil tuzilgan; Gaiti ishchilari milliy ittifoqi, 1951-yil tashkil etilgan. Xoʻjaligi. Gaiti— Lotin Amerikasida iqtisodiy jihatdan eng qoloq mamlakatlardan biri. Yalpi ichki mahsulotda qishloq xoʻjaligining ulushi 34%, sanoatning ulushi 13,2% ni tashkil etadi. Qishloq xoʻjaligida asosiy ekin – kofe; agava, shakarqamish, paxta, sitrus ekinlar, banan, makkajoʻxori, sholi, tamaki ham ekiladi. Togʻlarida yaylov chorvachiligi rivojlangan; qoramol, echki, qoʻy boqiladi. Dengiz jonivorlari ovlanadi. Togʻlarda qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Energetika chetdan keltiriladigan neft asosida ishlaydi. Bir yilda ishlab chiqariladigan elektr energiya 359 mln. kVt-soat. Yer osti boyliklaridan boksit, mis qazib chiqariladi. Oziqovqat va yengil sanoat korxonalari, qandshakar zavodlari, sizal (agava yaprogʻidan olinadigan lub tola)ni dastlabki ishlash f-kalari, sovungarlik, sholi oqlash va b. korxonalar bor. Poytaxt yaqinida dori-darmon ishlab chiqaruvchi farmatsevtika zavodi, sement korxonalari joylashgan. Miragon yaqinida glinozyom, alyuminiy oksidi zavodi bor. Asosiy sanoat markazi va dengiz porti – Port-o-Prens shahri. Temir yoʻllar uzunligi— 376 km, avtomobil yoʻllari uzunligi— 4 ming kmga yaqin, jumladan qattiq qoplamali yoʻllar – 1,5 ming km. Xalqaro aeroporti bor. Chetga, asosan kofe, boksit, sizal va qand chiqariladi. Chetdan neft mahsulotlari, gazlama, oziq-ovqat, turli mashinalar keltiriladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozi – AQSH. Pul birligi – gurd. Maorifi, madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasalari. Gaitida 7—12 yoshdagi bolalar uchun pulsiz majburiy boshlangʻich taʼlim joriy qilingan boʻlsada, aholining koʻpchiligi (62%) savodsiz. 6 yillik boshlangʻich, 7 yillik oʻrta maktablar, 3 yillik hunar-texnika, qishloq xoʻjaligi bilim yurtlari va boshqa maktablar, bir qancha kollejlar bor. 3—6 yoshli bolalar uchun maktabgacha tarbiya muassasalarining aksariyati xususiydir. Port-o-Prensda universitet va 3 oliy texnika maktabi, Milliy kutubxona (1940), Milliy muzey (1938), Gaiti xalqlari muzeyi (1949), Badiiy markaz (1944) bor. Ilmiy tadqiqotlar muassasalarining asosiy qismi universitet tarkibida. Yetakchi ilmiy tadqiqotlar muassasalari: Ijtimoiy fanlar sohasidagi tadqiqot markazi, etnologiya, endokrinologiya institutlari. Mamlakatdagi ilmiy ishlarga Ilmiy tadqiqotlar milliy kengashi umumiy rahbarlik qiladi. Matbuoti, radio va televideniyesi. Gaitida bir qancha gazeta va jurnallar nashr etiladi. Yiriklari: „Maten“ („Tong“, kundalik gaz., 1908-yildan), „Moniter“ („Murabbiy“, haftada 2 marta chiqadigan rasmiy gaz.), „Nuvellist“ („Xabarchi“, kundalik kechki gaz., 1898-yildan), „Bukan“ („Gulxan“, onda-sonda chiqadigan gaz., 1969-yildan); Gaiti matbuot agentligi – GAP hukumat axborot agentligidir (1981-yilda tuzilgan). Milliy aloqa kengashi radio-eshittirish xizmati hisoblanadi (1969-yil tashkil etilgan). Mamlakatda 33 radio va 5 telestansiya bor. Jumladan, Gaiti Milliy radiosi, „Radio Anti-Inter“, „Radio Metropol“ radiostyalari, „Gaiti milliy telekoʻrsatuvi“ hukumat xizmati, Gaiti telekoʻrsatuvi tijorat xizmati mavjud. Adabiyoti (fransuz tilida). Folklorida indeys va Gʻarbiy Afrika adabiyotining taʼsiri bor. 18—19-asrlar adabiyotida Gaiti xalqlarining mustaqillik uchun kurashi oʻz aksini topdi. Gaiti mustaqillikka erishgandan soʻng poeziya va dramaturgiya, keyinroq fransuz adabiy oqimlari taʼsirida romanchilik, publitsistika rivojlandi. Milliy ozodlik harakatining kuchayishi (1915—34) natijasida J. Rumen, J. Briyer, E. Rumer, R. Kamil kabi shoir va yozuvchilar ijodida milliy iftixor, ijtimoiy noroziliklar yangicha mazmun va uslubda, qahramonona obrazlarda talqin etildi. J. Sineas, T. Filipp, Pyer Marseley ijodida oddiy mehnatkashlar hayoti aks etdi. Ikkinchi jahon urushidan soʻng adabiy jarayonda yuksalish yuz berdi. „Qora ruda“ (1956), „Dengiz hayvonining kundaligi“ (1964) sheʼriy toʻplamlari (R. Depestr), „Shudring egalari“ (J. Rumen), „Tangri kulgusi“ (E. Sent-Aman), „Nafrat urugʻi“ (A. Lyospes), „Koʻz ochib yumguncha“ (J. S. Aleksis) romanlarida muxim ijtimoiy muammolar qalamga olindi. Meʼmorligi va tasviriy sanʼati. Gaitida indeyslarning qad. madaniyat namunalari – qoʻdda ishlangan turli sopol shakllar saqlangan. 1808—16 yillarda Kap-Aityen yaqinida La-Feryer qalʼasi va 18-asr fransuz saroylariga oʻxshash San-Susi saroyi, 1920-yillarda esa Porto-Prensda Milliy saroy kurildi. Negr va mulatlarning xalq ijodi (yogʻoch niqoblar, devoriy rasmlar) Gaiti hayoti va tabiatini sevib, uni sodda, biroq rangdor rasmlari bilan tasvirlovchi mustaqil oʻqib oʻrgangan rassomlar (F. Oben, E. Ippolit, L. Puasson) ijodiga asos boʻldi. Yogʻoch oʻymakorlari (Sh. Normil, A. Lafontan) negrlar hayotidan turli manzaralar yaratganlar. Adabiyotlar. Va