Eron Milliy banki. Eron Milliy banki (, "Bânk-e Melli-ye Irân") – Eronning birinchi milliy va tijorat chakana banki. 2016-yil holatida, 364 657 mlrd rial daromadi bilan Eronning eng yirik kompaniyasi hisoblanadi. Bank islom dunyosi va Yaqin Sharqdagi eng yirik bankdir. 2016-yil yakuni holatiga koʻra, Eron Milliy banki 76,6 milliard dollarlik sof aktivga va 3 328 ta bank filiallarining keng tarmogʻiga egalik qiladi. Shuning uchun aktivlar hajmi boʻyicha Eronning eng yirik banki sanaladi. Bank brendi 2013-yilda oʻtkazilgan 10-milliy Eron qahramonlari chempionatida 100 ta eng yaxshi Eron brendlaridan biri sifatida tan olingan. Milliy bankning mamlakat ichida 3328 ta ishlab turgan filiali, mamlakat tashqarisida esa 14 ta faol filiali, 4 ta substansiyasi, 180 ta vakolatxonasi mavjud. Bankning birinchi boshqaruvchi direktori germaniyalik boʻlgan. Shuningdek, 1948-yilda Germaniyaning Gamburg shahrida bankning birinchi xorijiy filiali ochilgan. Tarixi. Yangi bank tashkil etish taklifi bilan ilk marotaba Aminol-Zarb nomi bilan tanilgan Tehronning yirik sarmoyadorlaridan biri Hoji Muhammad Hasan Amin Dar az-Zarb 1879-yilda, Shahanshoh bank tashkil etilishidan oʻn yil oldin Nosiriddinshohga chiqqan. Lekin bu taklif Eron ustidan nazorat qilayotgan davlatlar va ularning agentlari aralashuvi bilan qabul qilinmaydi va oʻrniga Shahanshoh bank tashkil etiladi. Konstitutsiya qabul qilinganidan keyin, hukumat Milliy Majlisga tashqi qarz olishga ruxsat berganida, avvalgi kreditlar va xorijiy banklarning xatti-harakatlaridan ranjigan milliy tuygʻular junbushga keladi. Natijada deputatlar tashqi qarz olishga qarshi chiqqan holda mazkur banklarning siyosiy va iqtisodiy taʼsirini cheklash, gʻazna moliyasini tiklash maqsadida Milliy bank tashkil etishni talab qiladi. Bir guruh savdogarlar bankda ishtirok etish majburiyatini oladi. Shu tariqa 1906-yil dekabrda Eronda milliy kredit bankini tashkil etishga boʻlgan umumiy his-tuygʻularni va xalqning qiziqishini koʻrsatuvchi bayonot chop etiladi. 1906-yil 23-noyabrda Milliy Majlisda Muzaffariddinshoh davridagi moliya vaziri Mirzo Abulqosim Nosir al-Malik ishtirok etadi. U mamlakat moliyaviy inqiroz holatida ekanligini ma'lum qiladi. Vazir bu muammoni hal qilish uchun hukumatning Yevropa davlatlaridan kredit olishini taklif qiladi, biroq deputatlar ushbu fikrga keskin qarshi chiqadi. Shundan soʻng, 9-dekabr kuni deputatlar mamlakatga foyda keltiruvchi, xalq omonatlari bilan mamlakat va xalq manfaatlari yoʻlida faoliyat olib boradigan bank tashkil etishga kelishib oladi. Boshqa tomondan, siyosiy vaziyatning keskin oʻzgarishi, 1907-yilda Rossiya va Britaniya hukumatlari oʻrtasidagi kelishuv va Eronning boʻlinishi, shuningdek, Birinchi jahon urushining boshlanishi va Eronga bosqinchi qoʻshinlarning kirishi Milliy bankni shakllantirishga qaratilgan hamma saʼy-harakatlarni oʻzgartirib yuboradi. Nihoyat, Birinchi jahon urushi tugashi va bosqinchilarning Erondan chiqib ketishi tufayli 1927-yil 14-mayda parlament Eron Milliy bankini tashkil etish toʻgʻrisidagi qonunni qabul qiladi. Bank nizomi 1928-yil 14-iyulda parlamentning Moliya qoʻmitasi tomonidan tasdiqlanadi. Milliy bankning birinchi bosh direktori va uning vitse-prezidenti Fogel 70 nafar mutaxassis bilan birga Germaniyadan keladi. Bank nizomiga koʻra, Eron Milliy banki yuridik shaxs shaklidagi aksiyadorlik jamiyati hisoblanadi. Bank tijorat qonunlari asosida faoliyat yuritadi. Bankning ustav kapitali 20 million rial etib belgilangan, biroq uning 8 million riali toʻlangan. 1935-yilda bank kapitali 300 million rialga yetadi va 1952-yilda 2 milliard rialga koʻtariladi. 2016-yil holatiga bank kapitali 187 trillion rialni tashkil qiladi. Oʻsha paytda Eronda bank mutaxassislari yoʻqligi tufayli, qonun bank maʼmuriyatiga Shveysariya yoki Germaniya fuqarolarini jalb qilishga ruxsat bergan. Ochilish kuni bank xodimlari soni, eronlik va germaniyaliklarni qoʻshib hisoblaganda, 27 nafardan oshmagan. Hozirgi kunda Eron Milliy banki xodimlari soni 45 ming kishidan ortiqni tashkil qiladi. Bank tashkil etilgan vaqtda, markaziy filialdan tashqari, qoʻshimcha ikkita mahalliy filial ham ochilgan, biri Tehron bozorida, ikkinchisi esa mamlakatning eng muhim savdo porti Bandari Bushehrda. Bankning xorijdagi birinchi rasmiy filiali 1948-yilda Germaniyaning Gamburg shahrida ochilgan. 1931-yil 22-martda Milliy Majlis tomonidan Milliy bank banknotlarni emissiya qilish huquqi tasdiqlandi. Huquq keyinchalik oʻz-oʻzidan uzaytirish imkoniyati bilan rasman 10 yilga berildi. 1932-yil aprel oyida Milliy bankning birinchi banknoti muomalaga chiqarildi. Jamgʻarma fondi: Eron Milliy bankining jamgʻarma fondi 1939-yilda odamlarni pulni tejashga undash toʻgʻrisidagi qonun asosida tashkil etilgan. Islom inqilobidan keyin. Islom inqilobidan keyin bank va moliya sohasida shariat qonunlariga moslashish maqsadida bank tizimiga oʻzgartirishlar kiritildi. 1984-yil yangi qonun qabul qilindi. Hozirda oʻzining mamlakat ichkarisidagi 3328 ta ishlab turgan filiali, mamlakat tashqarisidagi esa 14 ta faol filiali, 4 ta substansiyasi, 180 ta vakolatxonasi bilan bank Erondagi eng kuchli moliya muassasalaridan biriga aylangan. 20 riallik pahlaviy tanganing ikkita surati bor edi: bir tomonida Rizoshoh Pahlaviyning surati va Rizoshohning soʻzlari bor edi: Milliy bankni tashkil etish xalqimning uzoq yillik orzularidan biri edi, ikkinchi tomonida Muhammad Rizo Pahlaviyning rasmi uning quyidagi soʻzlari bilan berilgan: Eron Milliy bankining tashkil etilishi Eron mustaqilligining haqiqiy asoslaridan biri edi. Milliy bank muzeyi. 2017-yil 21-iyul kuni Eron Milliy banki muzeyi mamlakat birinchi vitse-prezidenti Isʼhoq Jahongiriy ishtirokida ochildi. Muzey jamgʻarma fondi binosida nafis sanʼat asarlari, xususan, Eronning turli tarixiy davrlariga oid bank xazinalari toʻplami bilan ochildi. Milliy bankda Ahamoniylar, Sosoniylar davriga oid qadimiy buyumlar va qimmatbaho sanʼat asarlari, jumladan, nafis rasmlar, chiziqlar, gilamlar va koʻrpalar mavjud. Milliy bank muzeyini tashkil qilishdan maqsad qadimgi va tarixiy bank vositalarini, shuningdek, Milliy bank faoliyati davomida turli mamlakatlardan kelgan sovgʻalarni namoyish etish hisoblanadi. Milliy bank jamgʻarmasi binosi 1928-yilda Tehronning Firdavsiy koʻchasida qurilgan; 2000-yil 20-dekabrda 2930-son bilan Eron milliy asarlari toifasida roʻyxatga olingan. Ushbu binoni loyihalashtirgan nemis meʼmori X.Geynrix Ahamoniylar davridagi binolar hamda Eron va Yevropa meʼmorchiligi uygʻunligidan ilhomlangan. Ushbu muzeyda bankning tarixiy sovgʻalari, ofis jihozlari va banknot chop etish mashinasi, qadimiy rasmlar, tangalar, eski banknotlar va tantanali bank buyumlari keng ommaga namoyish etiladi. Banknotlarni chop etish. Milliy Majlis 1931-yil 22-mart kuni Milliy bankka 10 yil muddatga banknotlar emissiya qilish huquqini berdi. Shuningdek, ushbu muddat tugagandan soʻng, agar bu huquq bekor qilinmasa, keyingi oʻn yil davomida amal qilishi belgilandi. Nihoyat, birinchi milliy banknotlar 1932-yil 1-aprelda muomalaga chiqarildi. Shahanshoh bank va Eron Milliy banki tomonidan chiqarilgan banknotlar uch oygacha teng qiymatda muomalada boʻlgan. Shu yilning iyulidan keyin Milliy bank banknotlari mamlakatdagi yagona qogʻoz pulga aylandi. 1960-yilga kelib, Milliy bank oʻzining iqtisodiy ehtiyojlari uchun banknotlarni chiqardi. Biroq, oʻsha yili Eronda Markaziy bank tashkil etilgandan soʻng, banknotlarni chiqarish boʻyicha mutlaq huquq ushbu bankka oʻtkazildi va bu hali ham davom etmoqda. Kapitali. Eron Milliy banki tashkil topganidan buyon ochiq aksiyadorlik kompaniyasi edi; uning boshlangʻich kapitali 20 million rial edi. Boshlangʻich kapital 20 ming dona aksiyaga boʻlingan (13 500 ta aksiya nomi yozilgan va 6 500 tasi anonim aksiya). Biroq, 1938-yilda bank aksiyalarini nodavlat aksiyadorlarga oʻtkazish taqiqlandi. 1935-yilda Milliy bank kapitali 300 million rialga yetdi va 1952-yilda 2 millard rialgacha koʻpaydi. Eronda bank tizimi cheklanganligi tufayli 1956-yilgacha Milliy bank mamlakat iqtisodiyotidagi Markaziy bankning barcha vazifalarini bajargan. Eron Markaziy banki tashkil etilgandan keyin bank regulyatorligi vazifasi bu bank zimmasiga yuklatilgan. 2017-yil iyun oyida oxirgi marta roʻyxatdan oʻtkazilganda Milliy bankning ustav kapitali 198 trillion 565 milliard 600 million rialni tashkil qilgan. Ijtimoiy mas’uliyati. Milliy bankning ijtimoiy yoʻnalishdagi mas’uliyati har doim tashkiliy va kadrlar nuqtai nazaridan koʻrib chiqilgan. Bankning katta oilasi har doim tizimli va rasmiy faoliyatdan tashqari, ushbu vazifalarni qayta tiklashda jamiyatning poydevori sifatida rol oʻynagan. Islom bankchiligi. Erondagi barcha banklar Eron Islom Majlisi tomonidan 1983-yilda qabul qilingan Eronning Islom Bankchiligi (Shariat) qonuni asosida bank tamoyillari va amaliyotlariga amal qilishlari kerak. Ushbu qonunga koʻra, banklar faqat foizsiz islomiy operatsiyalarni amalga oshirishlari mumkin (foiz sudxoʻrlik yoki ribo hisoblanadi va Islom dini va uning muqaddas kitobi Qurʼon tomonidan taqiqlangan). Foydaning ulushi evaziga tovar va xizmatlar almashinuviga asoslangan tijorat operatsiyalari oʻtkazishga ruxsat etiladi. Ruxsat etilgan tijorat operatsiyalari qatoriga "muzoraba", "Forush agʻsati", "Joala", "Salaf" va "Qarz hasana" kabi islomiy shartnomalar kiradi. Ushbu shartnomalar va tegishli amaliyotlar tafsilotlari Eronning Foizsiz bank qonunchiligi va uning koʻrsatmalarida keltirilgan. Xodimlar soni. Jinsi boʻyicha BMI xodimlarining xizmat koʻrsatish holati jadvali Milliy bank kasalxonasi. Eron Milliy banki kasalxonasi 1938-yilda sogʻliqni saqlashni taʼminlash va oʻz xodimlarining tibbiy ehtiyojlarini qondirish uchun tashkil etilgan. Shundan soʻng, 1973-yilda Bank kasalxonasining hozirgi binosi qurilgan. Hozirgi vaqtda ushbu boʻlinma taxminan 24 000 kvadrat metr maydonga ega 9 qavatli binoda joylashgan; 250 oʻrin, 800 ga yaqin xodimlar, 11 ta klinika va 14 ta boʻlimga ega; bank oʻz xodimlarining sogʻligʻiga xizmat qilish uchun zamonaviy tibbiy asbob-uskunalardan foydalanadi. Milliy bankning kasalxonasiga kirish imkoniyati boʻlmagan xodimlari ehtiyojlarni qondirish uchun tibbiyot klinikalari turli joylarda joylashgan. Milliy bank kasalxonasi xizmatlari: Moliyaviy raqamlar va statistika. 2008-yil 16-iyun holatiga koʻra (1 AQSh dollari 133 130 Eron riali): Qarzlari va daʼvolari. Milliy bank direktori Muhammad Rizo Husaynzoda Eron Islom Respublikasining 220 trillion rialdan ortiq qarzi borligini maʼlum qildi. 2009-yilda Mahmud Rizo Xavariyning ISNA axborot agentligi bilan eʼlon qilingan suhbatida Eron hukumatining bankdan 50 trillion rial qarzi borligi va hukumat ushbu qarzni toʻlashga qodir emasligi aytildi. Ammo keyin „Hukumatning qarzni toʻlashga qodir emasligi“ haqidagi xabar Xavariy tomonidan inkor etildi. Ofislari. Eron Milliy banki 11 mamlakatda 18 ta xalqaro filial va xizmatlarga ega: Terrorchilarning portlatishi. 1981-yil 26-yanvarda Eron Milliy bankining San-Fransiskodagi ofislari oldida bomba portladi. Terrorizmning oldini olish boʻyicha milliy memorial instituti maʼlumotlariga koʻra, San-Fransiskodagi bank binosida bomba portlagan, oynalar singan va portlovchi mexanizm joylashtirilgan binoning devoriga zarar yetkazgan. Hodisa natijasida jabrlanganlar va hibsga olinganlar yoʻq. Kredit kartalari. 2018-yil 5-martda Milliy bank „Eronda kredit kartalardan foydalanish bilan bogʻliq“ vaziyat boʻyicha Visa va Franklin Resources kompaniyalariga sud jarayonida taxminan 17,6 million AQSh dollari yutqazdi. AQSh sanksiyalari. 2007-yil 25-oktyabrda Qoʻshma Shtatlar Eronga qarshi bir tomonlama sanksiya kiritdi. Ushbu sanksiya Eronning davlat banklari va AQSh fuqarolari yoki xususiy tadbirkorlari oʻrtasida moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish qobiliyatini kamaytirishga qaratilgan yangi chora-tadbirlarni oʻz ichiga oladi. Milliy bank, oʻzining boshqa mijozlari bilan bir qatorda, Eronning yadroviy va ballistik raketa dasturlariga moliyaviy xizmatlar koʻrsatganligi sababli ushbu sanksiyaga kiritilgan. AQSh Moliya vazirligi xabariga koʻra, 2002—2006-yillar oraligʻida Milliy bank Eron islom inqilobi gvardiyasi korpusi boʻlimi boʻlgan Quds kuchlari orqali Hamas, Falastin Islomiy Jihodi, Hizbulloh va boshqa guruhlarga kamida 100 million dollar pul oʻtkazgan. Milliy bank oʻzining veb-saytida eʼlon qilingan bayonotida AQShning ayblovlarini rad etadi va qatʼiyan „aldamchi bank amaliyotida“ hech qachon ishtirok etmaganini taʼkidladi. Yevropa Ittifoqi sanksiyalari. 2008-yil 16-iyunda Yevropa Ittifoqi Eronga qarshi navbatdagi bir tomonlama sanksiya kiritdi. Tehronning uranni boyitish dasturini toʻxtatishdan bosh tortganiga javoban joriy qilingan ushbu sanksiyalar paketiga Milliy bank aktivlarini muzlatish ham kiritilgan. Sanksiyalar bekor qilingandan soʻng, Milliy bank Swiftga qayta ulangan birinchi Eron banki boʻldi. Shoʻba korxonalari. Sadad maʼlumotlar kompaniyasi. 1999-yilda Kompaniyalar va notijorat korxonalarini roʻyxatga olish markazida Sadad maʼlumotlar kompaniyasi 151478 raqami bilan cheksiz muddatga roʻyxatdan oʻtkazildi. Milliy bankning nashriyot kompaniyasi. Banknotlarni emissiya qilish huquqi Milliy bankka berilgandan soʻng, banknotlarda chiqarilgan sanani nashr qilish uchun alohida tashkilot tuzildi. Tashkilot Milliy bankning rivojlanishi bilan birga rivojlandi; u „Milliy bank bosmaxonasi“ sifatida tanilgan. 1938-yilda „matbaa sexi“ nomi bilan tashkil etilgan ushbu bosmaxona asta-sekin Eron va Yaqin Sharqdagi eng nufuzli bosmaxonalardan biriga aylandi. Eron Milliy banki filiallarining matbaa ehtiyojlari davlat organlariga bosma xizmatlar koʻrsatish bilan birga butun respublika boʻylab ham qondirildi. Milliy bank matbaa korxonasi kitob va jurnal nashr etish uchun Madaniyat va islom irodasi vazirligidan nashr litsenziyasini oldi; shuning uchun u „Milliy bank matbaa va nashriyot kompaniyasi“ deb oʻzgartirildi. Milliy taraqqiyot guruhi. Milliy taraqqiyot guruhining sarmoyasi konglomerat shirkat (klaster kompaniya) hisoblanadi. Tehron fond birjasida listingga qoʻyilgan ushbu klaster kompaniyasi bir nechta xolding kompaniyalaridan (bosh kompaniya) iborat boʻlib, tarkibiga quyidagi kompaniyalar kiradi. Milliy taraqqiyot guruhi sarmoyasi kompaniyasining aksiyadorlari: Eron Milliy banki kompaniya aksiyalarining 71 foiziga egalik qiladi. Kompaniya aksiyalarining boshqa egalari quyidagilar: