TIMSS. Matematika va tabiiy fanlarni oʻzlashtirish sifatini Xalqaro monitoring qilish va baholash tizimi TIMSS"' "(ing. TIMSS -Trends in International mathematics and science study") – 4- va 8- sinf oʻquvchilarining matematika va tabiiy yoʻnalishdagi fanlardan oʻzlashtirish darajasini baholash dasturi boʻlib, tadqiqot taʼlim yutuqlarini baholash xalqaro assotsiatsiyasi () tomonidan tashkil etiladi. TIMSS xalqaro baholash dasturida 4- va 8-sinf oʻquvchilarining matematika va tabiiy fanlar boʻyicha egallagan bilim darajasi va sifatini solishtirish hamda milliy taʼlim tizimidagi farqlarni aniqlash bilan bir qatorda, qoʻshimcha ravishda maktablarda matematika va tabiiy fanlar boʻyicha berilayotgan taʼlim mazmuni, oʻquv jarayoni, taʼlim muassasasining imkoniyatlari, oʻqituvchilar salohiyati, oʻquvchilarning oilalari bilan bogʻliq omillari oʻrganiladi. TIMSS dasturi oʻzining birinchi tadqiqotini 1995-yilda boshlagan boʻlib, 2019-yilga qadar har toʻrt yilda 1999, 2003, 2007, 2011, 2015 va 2019-yillarda tashkil etib kelindi. Navbatdagi 8-davriylik 2023-yilda amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Shu bilan birga, 1995-yildan beri uch marta "(oxirgi marta 2015-yilda)" maktabning oxirgi sinfidagi oʻquvchilarning yutuqlarini oʻrganishni oʻz ichiga olgan „kengaytirilgan“ tadqiqot (Advanced TIMSS) oʻtkazilgan (Oʻzbekistonda bu 11-sinf, AQShda 12-sinf va boshqalar). TIMSS tadqiqoti haqida qisqacha maʼlumot. TIMSS xalqaro tadqiqotining asosiy maqsadi boshlangʻich va oʻrta maktablarda matematika va tabiiy fanlar boʻyicha taʼlim sifatini qiyosiy baholashdan iborat. Tadqiqotda 4-8-sinf oʻquvchilarining taʼlimdagi yutuqlari, jumladan, ularning nafaqat bilim va koʻnikmalari, balki fanlarga boʻlgan munosabati, qiziqishlari va oʻqishga boʻlgan motivatsiyasi ham baholanadi. Tadqiqot shunday tuzilganki, uning natijalari 4-sinf oʻquvchilari 8-sinfga oʻtganlarida, har 4 yilda ishtirokchi mamlakatlarda matematika va tabiiy fanlar boʻyicha taʼlim tendentsiyalarini kuzatib boradi. Shunday qilib, boshlangʻich va oʻrta maktab oʻquvchilarining taʼlim yutuqlari, shuningdek, boshlangʻich maktabdan oʻrta maktabga oʻtish davrida matematika va tabiatshunoslik taʼlimidagi oʻzgarishlar nazorat qilinadi. Tadqiqotni oʻtkazish va uni ishlab chiqishda dunyoning koʻplab tadqiqot markazlari va professional tashkilotlari ishtirok etadilar: Taʼlim test xizmati (, AQSH), Kanada Statistika Markazi (), Taʼlim yutuqlarini baholash xalqaro assotsiatsiyasi Kotibiyati (IEA, Niderlandiya), Taʼlim yutuqlarini baholash xalqaro assotsiatsiyasining maʼlumotlarni qayta ishlash markazi (DPC IEA – Data Processing Center IEA, Germaniya) va boshqalar. Shu bilan birga, turli mamlakatlar mutaxassislarining saʼy-harakatlarini muvofiqlashtirish uchun dunyoning yetakchi ekspertlaridan iborat maslahat qoʻmitalari tuzilgan. Barcha tadqiqotlar Boston kollejidagi TIMSS va PIRLS xalqaro tadqiqot markazi (TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston College) tomonidan muvofiqlashtiriladi. Oʻzbekistonda ushbu tadqiqot Taʼlim sifatini nazorat qilish davlat inspektsiyasi huzurida Taʼlim sifatini baholash boʻyicha xalqaro tadqiqotlarni amalga oshirish milliy markazi tomonidan tashkil etiladi. Tadqiqot usullarining xususiyatlari. TIMSS tadqiqot usullarini ishlab chiqish uchun asos sifatida „TIMSS Assessment Frameworks and Specifications“ hujjati ishlatiladi. Ushbu hujjatda matematika va tabiiy fanlar boʻyicha taʼlim yutuqlarini baholashga, testlar va test topshiriqlarini ishlab chiqishga umumiy yondashuvlar belgilangan, matematika va tabiiy fanlardan tekshirilishi kerak boʻlgan tarkib, shuningdek, oʻquvchilar topshiriqlarni bajarishda koʻrsatishi kerak boʻlgan kognitiv faoliyat turlari ham tavsiflaydi. TIMSS xalqaro tadqiqot usullariga quyidagilar kiradi: Xalqaro testlar quyidagi tamoyillar asosida ishlab chiqiladi: Oʻquvchilarning matematika va tabiiy fanlarga tayyorgarligini baholash uchun testlar (har bir variantda) ham matematika, ham tabiiy fanlar boʻyicha topshiriqlarni oʻz ichiga oladi. Natijalarni baholash. 4 va 8-sinf oʻquvchilarining matematika va tabiatshunoslik fanlari boʻyicha savodxonligini baholash uchun foydalaniladi. 4-8-sinf oʻquvchilari uchun matematika va tabiiy fanlar boʻyicha xalqaro test sinovlari natijalari alohida qayta ishlanadi va tahlil qilinadi. Oʻrganish natijalarini statistik qayta ishlash natijasida har bir talabaga matematika va tabiatshunoslik fanlaridan topshiriqlarni bajarish uchun alohida 1000 balllik tizimda ball qoʻyiladi. 4 va 8-sinf oʻquvchilari uchun xalqaro natijalar shkalasi 1995 yilda tadqiqotda qatnashgan barcha mamlakatlarning oʻrtacha balllarining oʻrtacha qiymati 100 standart ogʻish bilan 500 sifatida qabul qilinganligini hisobga olgan holda tuzilgan. Barcha keyingi tadqiqotlar natijalari 1995 yil miqyosida koʻrsatilgan, bu natijalarni taqqoslash va ularning oʻzgarishi tendentsiyalarini aniqlash imkonini beradi. TIMSS-2003 natijalari. TIMSS-2003 tadqiqotida dunyoning 46 ta davlati ishtirok etgan. Angliya, Shotlandiya, Shimoliy Irlandiya, Belgiyaning fransuz tilida soʻzlashuvchi qismi, Gonkong va Tayvan davlatlari taʼlim tizimlaridagi sezilarli farqlar sababli, mustaqil ishtirokchilar sifatida ishtirok etganlar. "Izoh: yulduzcha (*) bilan namuna olish uchun baʼzi majburiy talablarni bajarmagan davlatlar belgilangan" TIMSS-2007 natijalari. TIMSS-2007 tadqiqotida 45 mamlakatdan 425 000 ga yaqin oʻquvchilar ishtirok etgan. "Izoh: Yulduzcha (*) baʼzi majburiy namuna olish talablariga javob bermagan mamlakatlar belgilangan." TIMSS-2011 natijalari. TIMSS-2011 tadqiqotida 60 ta davlatdan 600 000 ga yaqin oʻquvchilar ishtirok etdi. Anʼanaga koʻra, Angliya, Shotlandiya, Shimoliy Irlandiya, Belgiyaning fransuz tilida soʻzlashuvchi qismi, Gonkong va Tayvan davlatlari taʼlim tizimlaridagi sezilarli farqlar sababli, mustaqil ishtirokchilar sifatida ishtirok etganlar. Boshlangʻich sinf bitiruvchilarining matematika va tabiiy yoʻnalishdagi fanlardan tayyorgarlik darajasini oʻrganish uchun 347 ta topshiriq "(175 ta matematika va 172 ta tabiiy fanlardan)" foydalanilgan. Ushbu topshiriqlardan 28 ta blok "(14 ta matematika va 14 ta tabiiy fanlar boʻyicha)" shakllantirilib, ularning har biri ikkita variantda ishlab chiqilgan. Hammasi boʻlib 14 xil variant ishlatilgan. Xuddi shu printsipga koʻra, 8-sinf uchun ham 14 ta variant shakllantirilgan, ammo topshiriqlar soni koʻproq 434 ta "(217 ta matematika va 217 ta tabiiy fanlardan)" boʻlgan. 4-sinflarda testni yechish uchun 72 daqiqa "(tanaffus bilan 2 ta test 36 daqiqadan)" va 8-sinflar uchun 90 daqiqa ("tanaffus bilan 2 ta test 45 daqiqadan") vaqt ajratilgan. 4-sinf oʻquvchilari uchun testning har bir variantida matematika va tabiiy fanlar boʻyicha 39-51 ta, 8-sinf oʻquvchilari uchun esa 48-59 ta topshiriq belgilangan. Havolalar. Oʻzbekiston xalqaro TIMSS tadqiqotida rasman qatnashishga kirishdi TIMSS xalqaro tadqiqotining mamlakatimiz hayotidagi oʻrni va ahamiyati Taʼlim sifatini baholash boʻyicha xalqaro tadqiqotlar