Yozsiz yil. „Yozsiz yil“ – bu Gʻarbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada gʻayrioddiy sovuq havo boʻlgan 1816-yil uchun qoʻllangan nom. Hozirgacha ob-havo qayd etilganidan beri eng sovuq yil boʻlib qolmoqda. Sabablari. Faqat 1920-yilda amerikalik fizik va iqlimshunos William Humphreys „yozsiz yil“ ning kelib chiqishini tushuntirish uchun gipotezani taklif qildi. Uning fikricha, iqlim oʻzgarishi Indoneziyaning Sumbava orolidagi Tambora vulqonining otilishi bilan bogʻliq boʻlib, u yer sharining janubiy qismida joylashgan. 1920-yilgacha kuzatilgan eng kuchli vulqon otilishi boʻlib, bevosita 71 ming kishining hayotiga zomin boʻldi, bu qurbonlar soni boʻyicha eng katta xavf hisoblangan. Vulqonning 1815-yil aprel oyidagi otilishi vulqon otilishi shkalasi (VEI) 7 dan iborat boʻlib, atmosferaga 150 km³ massali kul tushishi shimoliy yarim sharda bir necha yil davom etgan vulkanik qish effektiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Arktika muzining izotopik tarkibini oʻrgangan Kole-Dai va boshqalar fikriga koʻra (2009), yana bir portlash olti yil oldin tropikada sodir boʻlgan. Yozma manbalarda otilish qayd etilmagan boʻlsa-da, uning ob-havoga taʼsiri Tambor bilan solishtirish mumkin edi. Nazariy jihatdan, bu ikki otilishning birgalikdagi taʼsiri natijasida keyingi oʻn yillik (1810-1819) soʻnggi 550 yil ichida eng sovuq paytlar boʻlib chiqdi. Oqibatlari. Kulning yer atmosferasi orqali tarqalishi uchun bir necha oy kerak boʻldi, shuning uchun 1815-yilda Yevropada vulqon otilishining taʼsiri hali bu qadar kuchli sezilmagan edi. Biroq, 1816-yil mart oyida ham qishki harorat davom etdi. Aprel va may oylarida gʻayritabiiy miqdorda yomgʻir va doʻl yogʻdi. Amerikada iyun va iyul oylarida sovuq havo hukm surgan. Nyu-York va Nyu-Angliyada qor yogʻdi. Germaniya bir necha bor kuchli boʻronlardan azob chekdi, koʻplab daryolar (shu jumladan Reyn) qirgʻoqlari toshib chiqdi. Shveytsariyada har oy qor yogʻardi. Gʻayrioddiy sovuq hosilning halokatga olib keldi. 1817-yil bahorida gʻalla narxi oʻn baravar koʻtarildi, aholi orasida ocharchilik boshlandi. Britaniya oʻz tarixida oʻsha yili eng koʻp don sotib oldi. Napoleon urushlarining vayronagarchiliklaridan hanuz azob chekayotgan oʻn minglab yevropaliklar Amerikaga koʻchib ketishdi. Atmosferadagi kulning yuqori darajasi bu davrda gʻayrioddiy quyosh botishiga sabab boʻldi. Bu holat ayniqsa Kaspar Devid Fridrix va Uilyam Tyornerning rasmlarida tasvirlangan, ularda sariq ranglar hukmronlik qilgan. Afina rasadxonasining K. Serefos boshchiligidagi tadqiqoti 1500-1900-yillar davomida ishlagan 181 rassomning 554 ta rasmidagi quyosh botishi tasvirlarini tahlil qilib, rasmlardagi osmonning rang intensivligi vulqon hajmiga mos keladi degan xulosaga keldi. Ingliz yozuvchisi Meri Shelli 1816-yilning yozini Jeneva koʻli boʻyidagi Villa Diodati da doʻstlari bilan oʻtkazdi. Juda yomon ob-havo tufayli dam oluvchilar koʻpincha uydan chiqa olmaganini qayd ertgan. Shunday qilib, ular har biri dahshatli hikoya yozishga qaror qilishdi va keyin bir-birlariga oʻqib berishdi. Keyin Meri Shelli oʻzining mashhur „Frankenshteyn yoki zamonaviy Prometey“ romanini va Jon Polidori – vampirlar haqidagi birinchi hikoyani yozdi. Bayronning bu yil yozgan sheʼrlari gʻamgin osmon va tinimsiz yomon ob-havo haqidagi nolalarga toʻla. Keyingi oqibatlar. Ilmiy-ommabop adabiyotlarda Indoneziyadagi portlash bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan keyingi oʻn yilliklardagi voqealar haqida koʻplab isbotlanmagan taxminlarni topish mumkin.