Skandinaviya mifologiyasi. Skandinaviya mifologiyasi – qadimgi Skandinaviya mifologiyasi, qadimgi german mifologiyasining bir qismi hisoblanadi. U haqidagi asosiy maʼlumot manbai „Katta Edda“ sheʼriy matnlari va S.Suturlusonning" milodiy XII asr ga oid prozaik „Kichik Edda“si hisoblanadi. Taxminan shu davrda Daniya yilnomachisi Sakson Grammatik „Daniyaliklarning harakatlari“ da koʻplab mifologik syujetlarni taqdim etadi. Qadimgi german mifologiyasi haqida qimmatli maʼlumotlar Tatsita Germaniyada mavjud. Dunyoning yaratilish tarixi. Boshida qora tubsizlik Ginnungagap bor edi, uning ikkala chetida qirolliklar yotardi: tuman – Niflxeym (sovuq va zulmatning timsoli) va olov – Muspelxeym. Niflxaymda Xvergelmir bulogʻi bor edi va undan oʻn ikkita kuchli oqim (Elivagar) oʻz manbasini olardi. Ayoz suvni muzga aylantirdi, ammo manba tinimsiz oʻsdi va muz boʻlaklari Muspelxaymga qarab harakat qildi. Muz olov olamiga yaqinlashganda, u eriy boshladi va Muspelxaymdan uchib chiqqan uchqunlar erigan muz bilan aralashib, ulkan Imir va gʻunajin Audumluni yaratdi. Imirning teridan er-xotin tugʻildi – erkak va ayol, bir oyogʻi ikkinchisidan oʻgʻil tugʻdi. Bular birinchi sovuq bahaybatlar edi. Audumla sigir Imirni yelinidagi sut bilan boqish uchun ayoz bilan qoplangan shoʻr toshlarni yalardi, tilining issiqligidan, toshlarning sovuqligidan Buri tugʻildi. Uning oʻgʻli Bor Imirning nabirasi gigant Bestlaga uylandi va u unga uchta oʻgʻil tugʻdi: Odin, Vili va Ve . Aslar katta bobosi Imirni oʻldirishdi va uning tanasidan Midgardni yaratishdi: goʻshtidan – yer, suyaklardan – togʻlar, sochlardan – oʻsimliklar, miyasidan – bulutlar, bosh suyagidan – osmon, toʻrt burchakning har biriga shox qoqishdi va u yerga dverglar mitti Nordri, Sudri, Austri va Vestri ekishdi. Imirning jarohatidan shunchalik koʻp qon oqib chiqdiki, barcha ayoz devlari (hatto Audumla ham) unda choʻkib ketishdi. Faqat Bergelmir va uning rafiqasi qochib qutulishdi va ular yangi turdagi grimtursen avlodi uchun poydevor qoʻyishdi. Odin va uning akalari dunyoni yaratib, uni toʻldirishga qaror qilishdi. Dengiz qirgʻogʻida ular ikkita daraxtni topdilar: shumtol va qayin (boshqa manbalarga koʻra – tol). Shumtoldan erkak, qayindanayolni yasadilar. Keyin Odin ularga hayot pufladi, Vili ularga aql berdi va Ve ularga qon va pushti yonoqlarni berdi. Shunday qilib, birinchi odamlar paydo boʻldi: erkak – Ask va ayol – Embla (qarang. Ask va Embla). Dengizning narigi tomonida, Midgardning sharqida aslar Yotunxeym mamlakatini yaratdi va uni Bergelmir va uning avlodlariga egalik qilish uchun berishdi. Vaqt oʻtishi bilan aslar koʻpayib borishdi, keyin ular oʻzlari uchun yerdan baland mamlakat qurdilar va uni Asgard deb atashdi. Katta Eddaning eng mashhur epik qoʻshiqlaridan biri boʻlgan " Völvaning folbinligi " qoʻshigʻi hech narsa boʻlmagan va faqat „tubsizlik ochilgan“ zamonning boshlanishini tasvirlaydi. Keyin Idavyoll maydonida boʻlgan xudolar (Bor oʻgʻillari) Midgardni qurishni boshladilar. Keyin ular uchta dev-yotunni uchratishdi. Yotun Brimirning qonidan xudolar pakanalarni yaratdilar. Keyin dengiz qirgʻogʻida uchta xudo-aslar (Odin, Xoenir, Lodur) loydan pakanalar tomonidan yasalagan Ask va Embla juftligini koʻrishdi va ularni tiriltirishdi. Uchta maʼbuda (Urd, Verdandi, Skuld) esa odamlarning taqdirini belgilab afsonaviy shumtol Iggdrasil ustida runlarni kesib tashladi. Keyin aslar va vanlar oʻrtasidagi birinchi urush sodir boʻladi, unda Odinning oʻgʻli Baldr halok boʻldi. Sehrli mamlakatlar tasvirlanganidan keyin: Sigyun yashaydigan Hveralund ("Hveralund"); mittilarning shimoliy qarorgohi Nidavellir ("Niðavöllum"); keyingi hayot – oʻliklarning sohilida ("Náströnd"), bu yerda ilonlar yashaydigan joy, shu jumladan gunohkorlarning ruhini yutib yuboradigan Nidxyogg. Temir oʻrmonda Fenrir tugʻiladi, u oxirzamonda, xudolar maskani qonga botganda va quyosh soʻnayotganda muhim rol oʻynaydi. Gnipahellirda ("Gnipahell") Garm zanjirni uzib chiqadi. Qorongʻu kuchlar (yotunlar, olovli gigantlar) janubi-sharqda toʻplanib, Naglfar kemasida suzib kelishadi. Ularga Xryum, Loki va Surt boshchilik qiladi. Qoʻshiq dunyoning yangilanishi bilan tugaydi. Yer dengizdan koʻtariladi, aslar Idavyoll maydoniga qaytadi, Baldr tiriladi. Lokining Xel, Yormungand va Fenrirdan tashqari yana bolalari bor edi – uning rafiqasi Sigyundan ikki oʻgʻli. Ularning ismlari Nari va Narvi edi. Aslar Narvini boʻriga aylantirishadi va u ukasi Narini oʻldiradi. Odinning oʻgʻli Vali Narining ichaklaridan arqonlar toʻqib, ular bilan Lokini qoyaga bogʻlashadi. Skadi uning ustiga zaharli ilonni osib qoʻydi va zahar Lokining yuziga tomib turadi. Sigyun u bilan qoladi. U unga zahar tushmasligi uchun uning ustiga kosa tutadi, lekin kosa toʻlgandan keyin uni boʻshatish uchun orqaga qadam tashlaydi. Ayni damda Lokining yuziga zahar tushadi. Uning talvasalari shunchalik kuchli boʻladiki, ular zilzilalarni keltirib chiqaradi. Dunyo tuzilishi. Dunyoning fazoviy tuzilishi „gorizontal“ va „vertikal“ komponentlarga ega. Gorizontal proyeksiya odamlar yashaydigan markaziy dunyo (Midgard -yer) va chekka yerlardan (sharqda Yotunxeym, shimolda Niflxeym, janubda Muspelxeym va gʻarbda Vanaxeym) tashkil topadi. Yer atrofida Okean joylashgan boʻlib, u yerda dunyo iloni Yormungand yashaydi. Vertikal komponentning asosi Iggdrasil boʻlib, u barcha olamlarni bir-biri bilan bogʻlaydi (Midgard, Asgard, Muspelxeym, Niflxeym va boshqalar). Katta Eddaning „Vyolvaning bashorati“ deb nomlangan birinchi qoʻshigʻida Jahon daraxtida joylashgan toʻqqizta dunyo tasvirlangan. Esxatologiya. Dunyo tartibi jarayonida xudolar mahluqlar – ilon Yormungand, boʻri Fenrir va boshqalarni jilovladilar. Ammo dunyoning oxiri yaqinlashganda, bu mahluqlar ozod boʻlishadi, oʻliklar kemasi Naglfar suzib keladi, Muspell jangchilari Bivryost kamalak koʻprigi boʻylab kelishadi va bu koʻprikni vayron qilishadi, bu esa Midgard va Asgardning vayron boʻlishiga olib keladi va oxirgi jang Ragnarok boʻlib oʻtadi, unda halok boʻlgan jangchilar xudolar tomonida turib jang qilishadi. Xudolar va mahluqlar bir-birlarini yoʻq oʻldirishadi, olov giganti Surt dunyoni yoʻq qiladi, shundan soʻng yangi dunyo paydo boʻlishi kerak. Liv va Livtrasir – Ragnaryok va dunyoning oʻlimidan omon qolish uchun moʻljallangan er-xotin boʻlib, ular insoniyatni qayta tiklaydilar. Bashoratga koʻra Ragnaryokda quyidagi xudolar ham omon qoladi: Vidar, Vali, Magni, Modi va Ull, Baldr va Xyod esa tiriklar dunyosiga qaytishadi. Panteon. Germano-skandinav mifologiyasida Odin bosh xudo hisoblangan. Odindan tashqari yana oʻn ikkita xudo bor edi: Tor, Baldr, Tyur, Xeymdall, Bragi, Xyod, Vidar, Vali, Ull, Nyord, Freyr, Loki . Skandinaviya mifologiyasining asosiy ayol qahramonlari – Frigg (taqdirni biladigan Odinning rafiqasi), Freya (sevgi maʼbudasi), Idun (oltin yoshartiruvchi olma saqlovchisi), oltin sochli Sif (momaqaldiroq xudosi Torning xotini, serfarzandlik u bilan bogʻliq deb taxmin qilinadi) va boshqalar. Madaniyatga taʼsiri. Hafta kunlari koʻpchilik german nomlari qadimgi german xudolarining nomlaridan olingan. Masalan, ingliz tilida: Nemis tilida : Fin tilida bu german tillaridan olingan: