Atelektatik sindrom. Atelektatik sindrom (AS) — yoki nafas (havo oʻtkazish) yoʻllariga yot jism tiqilib qolish sindromi boʻlib, nafas yoʻllari oʻtkazuvchanligining oʻtkir buzilishi bilan kechadigan (berkilish, qisilish, infiltrat yalligʻlanish) jarayonlarni oʻz ichiga oladigan kasallik hisoblanadi. Kasallikning kechishi. AS patogenezi asosiy sabablari quyidagilar hisoblanadi: hiqildoq va traxeya yot jismi, traxeya stenozi va membranalari, traxeya va bosh bronxlarning oʻsma va giperplaziyalangan tugunlar bilan bosib qoʻyishi; bilan namoyon boʻlib, bu asfiksiya bosqichiga oʻtishi hush yoʻqotilishi, nafas olishga kamgina harakatlar, bradikardiya (yurakning qisqaruvchanligini pasayishi)dan asistoliya (yurakning toʻxtashi)gacha, pO < 70 mm sim. ust., pCO > 60 mm sim. ust., pH — alkolizatsiyaga mayl bilan belgilanadi. Auskultativ AS boʻlgan bolalarda nafas susayishi, bronxospazmga xos quruq hushtaksimon hirillashlar, quyuq balgʻam boʻlganda guvillovchi hirillash, pnevmoniyada har xil kalibrli nam hirillashlar eshitiladi. Perkutor tovush qisqargan, koʻks oraligʻi aʼzolarining kasal tomonga siljigan boʻladi. AS rentgenologik belgilari massiv, oʻpka parenximasi infiltratsiyasiga bogʻliq har xil zichlikdagi soyalanishdan to gomogen soyalanish va koʻks oraligʻi soyasining zararlangan tomonga siljishida koʻrinadigan total atelektazgacha oʻzgarib turadi. Chaqaloqlarda oʻpkaning nisbatan anatomik va funksional yetilmaganligi oqibatida kelib chiqqan respirator-distress sindromida kompensatsiya bosqichi 1-2 soatdan, subkompensatsiya bosqichi esa — 24-48 soatdan koʻp davom etmaydi. Mediastinal taranglashuv sindromi (MTS) koʻks oraligʻida bosim oshishi, shu joydagi aʼzolarning bosilishi va ular faoliyatining buzilishi bilan xarakterlanadi. MTS rivojlanish sabablari perikardial va perikarddan ashqaridagilarga boʻlinadi (M. R. Rokitskiy, 1988). Perikardial sabablarga, koʻpincha ekssudativ perikardit va OʻBD ogʻir kechishida rivojlanuvchi yiringli perikarditlar kiradi. Bolalarda gemo- va pnevmoperikard nihoyatda kam tashxislanadi. Perikarddan tashqari taranglashishlar avj oluvchi mediastinal emfizema (OʻBD), mediastinal churra (lobar emfizema), abssesslar, oʻsmalar bilan chaqirilishi mumkin. Klinikasi. Klinik jihatdan yurak tamponlash belgilari bilan namoyon boʻladigan sabablar: Avj oluvchi mediastinal emfizema rivojlanishiga, koʻpincha OʻBD, kam hollarda esa bronxlar, qiziloʻngach yot jismlari, koʻkyoʻtal, OʻRVI, koʻkrak qafasi shikastlanishlari sabab boʻladi. Bronxlar shikastlanganda havo peribronxial boʻshliq orqali koʻks oraligʻiga chiqadi va interstitsial emfizemani shakllantiradi. Mediastinitlar sababi, koʻpincha qiziloʻngachda uzoq muddat yot jism qolib ketganda shikastlanishi va plevra boʻshligʻidagi yiringli-yalligʻlanish jarayonlari sabab boʻladi. Koʻpincha mediastinit boshlanishini yoʻtal xuruji bilan bogʻlaydilar. Perikarddan tashqari MTS klinik belgilari koʻks oraligʻida yigʻilgan havoning tez boʻyin, yuz, gavda teri osti qatlamida tarqalishi hisoblanadi. Qaytar nerv tarmogʻi bosilishi bilan bogʻliq ovoz boʻgʻiqligi paydo boʻladi, hansirash va sianoz, markaziy gemodinamika buzilishlari oʻsib boradi. Bolaning yuzi salqigan, terisi taranglashgan, paypaslaganda krepitatsiya seziladi, qovoqlar shishgan, koʻzlar yumilgan, koʻkrak oldingi devori havoli yostiqni eslatadi, koʻpincha emfizema qorin va sonlarga tarqalgan boʻladi. Auskultativ — yurak tonlari boʻgʻiqlashgan, taxikardiya. Juda ogʻir hollarda yurak ekstrakardial tamponadasi, asistoliyagacha rivojlanishi mumkin. Koʻkrak qafasi rentgenogrammasida havo bilan kengaygan koʻks oraligʻi, emfizemaning boshlangʻich bosqichlarida koʻks oraligʻi soyasi fonida toʻqimalarni ajratayotgan havo pufakchalari koʻrinishi mumkin. Yalligʻlanishli genezdagi mediastinitlarda birinchi oʻringa yiringli-septik sindrom klinikasi bilan kuchsiz ifodalangan mediastinal taranglashish belgilari chiqadi. Mediastinitlardagidek, koʻks oraligʻi oʻsmalarida MTSning asta-sekin oʻsib borishi kuzatiladi. Oʻsmaning joylashgan oʻrniga koʻra yuqori kavak venasining (sianoz, yuz, boʻyin shishi, boʻyin venalari shishib chiqishi), kavak venalar teshigining (qon kam oqib kelishi sababli, kuchayib boruvchi yurak yetishmovchiligi), qiziloʻngachning (disfagiya), traxeyaning (inspirator hansirash) torayish belgilari namoyon boʻladi. Shunday qilib, koʻkrak qafasi aʼzolari eng koʻp uchraydigan oʻtkir xirurgik kasalliklari sindrom boʻyicha tashxislash taʼrifini tugatayotib, alohida kasallikka xos belgilarni sindromlarga umumlashtirishga imkon berishi, koʻp belgilarning umumiyligi, nafaqat bemor sogʻligi va hayotiga xavf soluvchi holatlarni tez aniqlashga, balki kasallik va uning asoratlarini davolashning eng muvofiq taktikasini aniqlashga imkon beradi. Davolash. Koʻkrak qafasi oʻtkir xirurgik kasalliklarini sindrom boʻyicha davolash, bemorda asosiy kasallikni, uning xarakterini, joylashuvini va oʻziga xos asoratlarini aniqlashga yoʻnaltirilgan shoshilinch tekshirish bilan parallel olib borilishi kerak. Aynan ushbu shart-sharoitlar eʼtiborga olinganda tashxisni aniqlash va shunda, sindrom boʻyicha davolash koʻproq patogenetik yoʻnaltirilgan boʻladi. Agar har qanday xirurgik kasallik va uning asoratlarini jadal davolashning umumiy qoidalari maʼlum darajada universal hamda yetakchi patologik sindromlarning deyarli barcha yigʻindisida qoʻllanishi mumkin boʻlsa, bevosita shikastlanish oʻchogʻiga taʼsir qilish usullari farqlanadi va asosiy jarayon va uning asoratlari xususiyatlari bilan aniqlanadi. Aynan shu joyda „asosiy zarba yoʻnalishini“ aniqlash, yetakchi, bevosita hayotga xavf soluvchi sindromni aniqlash va uni bartaraf qilish lozim. Ushbu asosiy qoidaning buzilishi bemor statsionarga murojaatining birinchi soatlarida kerakli davo olmasdan, reanimatsion holatga tushishiga sabab boʻladi. Shu nuqtayi nazardan biz koʻkrak ichi taranglashish sindromida shoshilinch xirurgik yordam koʻrsatish prinsipial (umumiy) xususiyatlarini yoritishga harakat qildik. Hech shak-shubhasiz, ushbu sindrom koʻkrak qafasi dekompressiyasi, adekvat nafas va yurak faoliyatini tiklashga yoʻnaltirilgan shoshilinch tadbirlarni talab qiladi. Monaldi boʻyicha naychalash; bilan birga, shoshilinch bronxoskopiya va lobektomiya. Shu bilan birga, yuqorida keltirilgan sindrom boʻyicha tashxislash va hartomonlama jadal davolash fonida shoshilinch xirurgik yordam koʻrsatish qaytmas holatlar sonini kamaytirib, bola hayotiga xavf soluvchi asoratlarni baratarf etishga imkon beradi.