Kambodja iqtisodiyoti. Kambodja iqtisodiyoti ( ["setʰakəc nej kampuciə"]) hozirda ochiq bozor tizimiga (bozor iqtisodiyoti) amal qiladi va soʻnggi oʻn yillikda tez oʻsayotgan iqtisodiy taraqqiyotga erishdi. 2018-yilda Kambodja yalpi ichki mahsuloti 24,57 milliard dollarni tashkil qildi. Aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan daromad, garchi tez oʻsib borayotgan boʻlsa-da, koʻpchilik qoʻshni mamlakatlarga nisbatan past. Kambodjaning ikkita yirik sanoati toʻqimachilik va turizmdir, qishloq xoʻjaligi esa qishloq joylarda yashovchi koʻplab kambodjaliklar uchun asosiy daromad manbai boʻlib qolmoqda. Xizmat koʻrsatish sohasi asosan savdo faoliyati va umumiy ovqatlanish bilan bogʻliq xizmatlarga jamlangan. Yaqinda Kambodja dengizda neft va tabiiy gaz zaxiralari topilgani haqida xabar berdi. 1995-yilda yalpi ichki mahsulot 2,92 milliard dollar boʻlgan hukumat mamlakat iqtisodiy tizimini rejali iqtisodiyotni hozirgi bozor iqtisodiyotiga aylantirdi. Ushbu oʻzgarishlardan soʻng, oʻsish 7 foizga baholandi, inflatsiya 1994-yildagi 26 foiz oʻsishdan 1995-yilda 6 foizga tushib qoldi. Xorijiy yordamning kirib kelishi hisobiga import hajmi oshdi, eksport, xususan, mamlakat tikuvchilik sanoati ham oshdi. Doimiy iqtisodiy oʻsish kuzatilgan boʻlsa-da, bu oʻsish 2016-yilda ASEAN iqtisodiyoti uchun atigi 0,71 % ni tashkil etdi, bu esa 37,62 % hissa qoʻshgan qoʻshni Indoneziya bilan solishtirganda juda kichik qiymatni tashkil etadi. Toʻrt yillik iqtisodiy koʻrsatkichlarni yaxshilashdan soʻng, Kambodja iqtisodiyoti 1997—1998-yillarda mintaqaviy iqtisodiy inqiroz, fuqarolar tartibsizliklari va siyosiy kurashlar tufayli sekinlashdi. Bu davrda xorijiy investitsiyalar kirib kelishi qisqardi. Shuningdek, 1998-yilda asosiy hosil qurgʻoqchilikka uchradi. Ammo 1999-yilda, 30 yil ichida nisbiy tinchlikning birinchi toʻliq yilida, iqtisodiy islohotlar sohasida muvaffaqiyatga erishildi va oʻsish 4 % ga tiklandi. Hozirgi vaqtda Kambodjaning tashqi siyosati qoʻshnilari (masalan, Tailand va Vyetnam) bilan doʻstona chegaralarni oʻrnatishga, shuningdek, mintaqaviy (ASEAN) va global (JST) savdo tizimlariga integratsiyalashuviga qaratilgan. Taʼlim tizimini yaxshilash zarurati va malakali ishchi kuchining yetishmasligi; ayniqsa, asosiy infratuzilmaning yetarli emasligi bilan kurashayotgan qashshoqlik hukm surayotgan qishloqlar rivojlanayotgan iqtisodiyot oldida turgan toʻsiqlarning baʼzilarini tashkil etadi. Shunga qaramay, Kambodja past maoshi, moʻl mehnati, Osiyo xomashyosiga yaqinligi va qulay soliq rejimi tufayli investorlarni jalb qilishda davom etmoqda. Yaqinda iqtisodiy tarix. 1953-yilda Fransiyadan mustaqillikka erishgandan soʻng, Kambodja davlati beshta siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy oʻzgarishlarni boshdan kechirdi: 1989-yilda Kambodja davlati Kambodja iqtisodiy tizimini maʼmuriy-buyruqbozlik iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga aylantirgan islohotlar siyosatini amalga oshirdi. Iqtisodiy islohotga muvofiq xususiy mulk huquqi joriy etildi, davlat korxonalari xususiylashtirildi. Kambodja, shuningdek, tegishli ravishda Janubi-Sharqiy Osiyo millatlar uyushmasi va Jahon savdo tashkiloti kabi mintaqaviy va xalqaro iqtisodiy bloklarga integratsiyalashuvga eʼtibor qaratdi. Ushbu siyosat 1997-yildagi ichki tartibsizliklar va mintaqaviy iqtisodiy beqarorlik davridan (1997-yilgi Osiyo moliyaviy inqirozi) oldin milliy YaIM oʻrtacha 6,1 % ga oʻsishi bilan iqtisodiyotning oʻsishiga turtki berdi. Biroq, sharoitlar yaxshilandi va 1999-yildan beri Kambodja iqtisodiyoti yiliga oʻrtacha 6-8 % ga oʻsishda davom etdi. 2007-yilda Kambodja yalpi ichki mahsuloti taxminan 18,6 % ga oʻsdi. Tikuv mahsulotlari eksporti qariyb 8 % ga oshdi, sayyohlar kelishi esa qariyb 35 % ga oshdi. Eksportning qisqarishi bilan 2007-yilda YaIM oʻsishi asosan isteʼmol va investitsiyalar hisobiga amalga oshirildi. Toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar oqimi 600 million AQSh dollarini (YaIMning 7 foizi) tashkil etdi; Asosan xususiy sektor hisobiga kiritilgan ichki investitsiyalar yalpi ichki mahsulotning 23,4 % ini tashkil etdi. Eksportning oʻsishi, ayniqsa AQShga, 2007-yil oxirida Vyetnam bilan raqobatning kuchayishi va yuzaga keladigan xavflar (AQSh iqtisodiyotining sekinlashishi va Xitoy eksportiga kafolatlarning bekor qilinishi) bilan birga sekinlasha boshladi. AQSh kompaniyalari 1997—2007-yillar davomida 1,2 milliard dollardan ortiq sarmoya kiritgan holda Kambodjadagi eng yirik sarmoyadorlari orasida beshinchi oʻrinni egalladi. Kambodja 2007—2008-yillardagi moliyaviy inqirozdan jiddiy zarar koʻrdi va uning asosiy iqtisodiy tarmogʻi tikuvchilik sanoati tovarlarining AQSh hamda Yevropaga eksporti 23 % ga qisqardi. Natijada 60 ming ishchi ishdan boʻshatildi. Biroq, 2009-yilning oxirgi choragida hamda 2010-yil boshida sharoitlar yaxshilandi va Kambodja iqtisodiyoti tiklana boshladi. 2012-yilning 11 oyi davomida Kambodjaning AQShga eksporti 2,49 milliard dollarga yetdi, bu oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 1 % ga oʻsish edi. Uning AQSh tovarlari importi oʻsha davrda 26 % ga oʻsib, 213 million dollarga yetdi. Kambodja iqtisodining salohiyatini taʼkidlaydigan yana bir omil yaqinda uning qashshoqlik darajasi ikki barobarga qisqarganidir. Qashshoqlik darajasi 20,5 % ni tashkil etadi, yaʼni taxminan 2,8 million kishi qashshoqlik chegarasida yashaydi. Maʼlumotlar. Quyidagi jadvalda 1986—2020-yillardagi asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlar koʻrsatilgan (XVF xodimlarining 2021—2026-yillardagi hisob-kitoblari bilan). 5 % dan past inflatsiya yashil rangda. Yillik ishsizlik darajasi Jahon bankidan olinadi, biroq Xalqaro valyuta jamgʻarmasi ularni ishonchsiz deb biladi. Iqtisodiyot tarmoqlari. Tikuvchilik sanoati. Tikuvchilik sanoati Kambodja ishlab chiqarish sektorining eng katta qismini tashkil etadi, bu mamlakat eksportining 80 % ini tashkil qiladi. 2012-yilda eksport hajmi 2011-yilga nisbatan 8 % ga oshib, 4,61 milliard dollarga yetdi. 2013-yilning birinchi yarmida tikuvchilik sanoati 1,56 milliard dollarlik eksportni qayd etdi. Sektorda 335,4 ming ishchi ishlaydi, ularning 91 % ini ayollar tashkil etadi. Sektor asosan tikuvchilik ishlab chiqarishining yakuniy bosqichida ishlaydi, yaʼni iplar va matolarni tayyor mahsulotga aylantirish, chunki mamlakatda kuchli toʻqimachilik ishlab chiqarish bazasi mavjud emas. 2005-yilda Koʻp tolali kelishuvning tugashi Kambodjaning tikuvchilik sanoatiga tahdid soladi, degan xavotirlar bor edi; bu uni Xitoyning kuchli ishlab chiqarish imkoniyatlari bilan qattiq raqobatga duchor qilishi mumkin edi. Aksincha, Kambodja tikuvchilik sanoati hozirda jadal rivojlanishda davom etmoqda. Buni mamlakatning ochiq iqtisodiy siyosati iqtisodiyotning ushbu sohasiga katta miqdorda xorijiy investitsiyalar jalb etgani bilan bogʻlash mumkin. 2010-yilda 236 ta tikuvchilik eksportiga yoʻnaltirilgan fabrikalar faoliyat yuritdi va Kambodjadagi tikuvchilik ishlab chiqaruvchilari uyushmasi GMAC roʻyxatidan oʻtkazildi, ularning 93 % i toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalarni (FDI) jalb etgan fabrikalardir. Yuqoridagi jadvaldan koʻrinib turibdiki, Kambodja tikuvchilik sanoati mahalliy mulkchilikning kichik ulushi bilan tavsiflanadi. Bu mamlakatda malakali ishchilarning yetishmasligi, shuningdek, Kambodja zavodlarining strategik qarorlar qabul qilishda cheklangan taʼsir kuchi va avtonomiyasining aksidir. Sanoatning yana bir oʻziga xos jihati shundaki, mamlakatning raqobatbardosh ustunligi, tikuvchilik fabrikalari milliy va xalqaro standartlar boʻyicha monitoring hamda hisobot beradigan yagona mamlakat sifatida shakllangan. Bu Kambodjaga toʻqimachilik va kiyim-kechak boʻyicha AQSh-Kambodja savdo bitimi (1999—2004) orqali AQShga eksport qilish kvotalaridagi oʻz ulushini taʼminlashga imkon berdi, bu esa bozorga kirishni mehnat standartlari bilan bogʻladi. Biroq, Kambodja tikuvchilik sanoati tegishli infratuzilmaning yoʻqligi, mehnat tartibsizliklari, mahalliy toʻqimachilik sanoatining yoʻqligi va import qilinadigan toʻqimachilik materiallariga deyarli toʻliq qaramlik tufayli global raqobatga qarshi zaif boʻlib qolmoqda. GMAC tikuvchilik ishchilarini tayyorlash uchun ixtisoslashtirilgan oʻquv institutlarini tashkil etmoqda. Institut Pnompen maxsus iqtisodiy zonasida joylashgan va 2016-yil oxirigacha qurib bitkazilishi koʻzda tutilgan edi. U dastlabki uch yilda 1600 nafar tikuvchilik ishchilarini va har yili 240 nafar universitet talabalarini alohida dastur doirasida tayyorlashni maqsad qilgan. Qishloq xoʻjaligi. Qishloq xoʻjaligi Kambodja iqtisodiyotining anʼanaviy asosidir. Qishloq xoʻjaligi 1985-yilda YaIMning 90 % ini tashkil etdi va ishchi kuchining taxminan 80 % ini ish bilan taʼminladi. Qishloq xoʻjaligida guruch asosiy tovar hisoblanadi. Asosiy ikkilamchi ekinlarga makkajoʻxori, kassava, shirin kartoshka, yer yongʻogʻi, soya, kunjut, quruq loviya va kauchuk kiradi. Asosiy savdo mahsuloti kauchuk hisoblanadi. 1980-yillarda u guruchdan keyin ikkinchi oʻrinda turadigan muhim asosiy tovar va mamlakatdagi bir nechta valyuta manbalaridan biri edi. Turizm. 1960-yillarda Kambodja Janubi-Sharqiy Osiyo mintaqasida mashhur sayyohlik markazi edi. Uzoq davom etgan fuqarolar urushi, qoʻzgʻolonlar va ayniqsa Qizil Kxmerlarning genotsid rejimi (qarang Qizil Kxmerlar genotsidi) tufayli Kambodjaning turizm sanoati deyarli yoʻq boʻlib qoldi. 1990-yillarning oxiridan boshlab turizm tezlik bilan Kambodjaning tikuvchilik sanoatidan keyin ikkinchi yirik sanoatiga aylanib bormoqda. 2006-yilda Kambodjaning turizm sektori 1,594 milliard AQSh dollari miqdorida daromad oldi, bu mamlakat yalpi ichki mahsulotining taxminan 16 % ini tashkil etdi. Mamlakatda madaniy meros turizmi ayniqsa mashhur boʻlib, koʻplab xorijiy sayyohlar Siem Reap provinsiyasida joylashgan qadimiy hindularning Angkor Wat ibodatxonasiga tashrif buyurishadi. Boshqa mashhur sayyohlik joylariga Qirollik saroyi, Pnompen, shuningdek, Tonlesap koʻli va Mekong daryosi kabi ekoturizm joylari ham kiradi. Kambodjada turizm sanoati muhim transport infratuzilmasining rivojlanishi bilan mustahkamlangan; Xususan, Kambodjaning ikkita xalqaro aeroporti mos ravishda Pnompen va Siem Reap turistlarga xizmat koʻrsatmoqda. Kambodja iqtisodiyoti uchun turizm xorijiy valyuta daromadlarini toʻplash va Kambodja ishchi kuchini ish bilan taʼminlash vositasi boʻlib kelgan, 2006-yilda bu sohada 250 000 ga yaqin ish oʻrni yaratilgan. Shu bilan birga, sanoatning qiyinchiliklari orasida xorijiy tovarlarga qaramlik tufayli tashqi bozorlarga daromadning chiqib ketishi, shuningdek, bolalar jinsiy turizmi sanoatining keng tarqalishi kiradi. Qurilish. Sayyohlar kelishining koʻpayishi sayyohlik markazlari atrofidagi mehmonxonalar va boshqa turar joylarga boʻlgan talabning oshishiga olib keldi. Ayniqsa, Siem Reapda soʻnggi yillarda qurilish jadal rivojlandi. Poytaxt Pnompenda ham qurilish va koʻchmas mulk sohasida oʻsish kuzatildi. Soʻnggi paytlarda bir necha yillardan buyon amalga oshirilayotgan rejalashtirilgan loyihalar xorijiy sarmoyalarning qisqarishi tufayli vaqtincha toʻxtatib qoʻyildi. 2009-yildan boshlab Kambodja hukumati xorijliklarga kondominiumlarga egalik qilishga ruxsat berdi. Bu esa Tailand, Malayziya, Singapur va boshqa mamlakatlardan koʻchmas mulk investorlarini jalb qilishga yordam berdi. 2012-yilda qurilish sohasiga 2,1 milliard dollarlik investitsiyalar jalb qilindi, bu 2011-yilga nisbatan 72 % ga koʻpdir. 2012-yilda berilgan qurilish litsenziyalari 1694 ta loyihani tashkil etdi, bu 2011-yilga nisbatan 20 % ga kam, lekin ularning qiymati yuqoriroq edi. Resurslar. Kambodjada neft sizindilari 1950-yillarda rus va xitoy geologlari tomonidan topilgan. Sanoatning rivojlanishi Vyetnam hamda Kambodjadagi fuqarolar urushlari va undan keyingi siyosiy noaniqlik tufayli toʻxtab qoldi. 2000-yillarning boshlarida dengizda neft va tabiiy gaz konlarining keyingi kashfiyoti Kambodjaning ishlab chiqarish imkoniyatlariga ichki va xalqaro qiziqishning yangilanishiga olib keldi. 2013-yil holatiga koʻra, AQShning Chevron kompaniyasi, Yaponiyaning JOGMEC va boshqa xalqaro kompaniyalari sohilda ham, dengizda ham ishlab chiqarish maydonchalarini saqlab turishdi. Birgina Chevron 160 million AQSh dollaridan ortiq sarmoya kiritgan va 18 ta quduqni burgʻulab, neft olgan. Kambodja milliy neft boshqarmasi bosh direktori vazifasini bajaruvchi Sok Xavanning hisob-kitoblariga koʻra, shartnomalar yakunlangandan va huquqiy masalalar hal etilgandan soʻng, Kambodja hukumati daromadlarning taxminan 70 % ini oladi va bu yalpi ichki mahsulot 2030-yilga qadar besh baravarga oshishi kutilayotgan iqtisodiyotga hissa qoʻshadi. Bundan tashqari, Tailand koʻrfazida 12-14 trillion kub fut tabiiy gaz va nomaʼlum miqdordagi neftning potentsial zaxiralariga ega boʻlgan 10 000 kvadrat milya dengiz bor. Ushbu hududga boʻlgan huquqlar hozirda Kambodja va Tailand oʻrtasida tortishuv predmeti boʻlib, ishlab chiqarishning mumkin boʻlgan rivojlanishini kechiktirmoqda. 2013-yil boshida ikki davlat qoʻshma ishlab chiqarishni boshlash imkonini beruvchi kelishuvni imzolashga yaqin ekani xabar qilingan edi. Chet el yordami. Kambodjaning rivojlanayotgan demokratiyasi kuchli xalqaro qoʻllab-quvvatlanadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Kambodjadagi maʼmuriyati (UNTAC) mandati ostida mamlakatda asosiy xavfsizlik, barqarorlik va demokratik boshqaruvni taʼminlashga 1,72 milliard dollar (1,72 G$) sarflandi. Turli xabarlar va ommaviy axborot vositalarida aytilishicha, 1993-yildan buyon mamlakat 10 milliard dollarga yaqin xorijiy yordam qabul qilib olgan. Iqtisodiy yordamga kelsak, rasmiy donorlar 1992-yil iyun oyida Tokioda boʻlib oʻtgan Kambodjani reabilitatsiya qilish boʻyicha vazirlar konferensiyasida (MCRRC) 880 million dollar ajratishga vaʼda berishdi. Ushbu koʻrsatkichga qoʻshimcha ravishda, 1993-yil sentyabr oyida Parijda boʻlib oʻtgan Kambodjani qayta tiklash boʻyicha xalqaro qoʻmitaning (ICORC) yigʻilishida 119 million dollar va ICORCning 1994-yil martida Tokiodagi yigʻilishida Kambodjaga 643 million dollar vaʼda qilingan. Kambodja 2005-yilda hukumat korrupsiyaga qarshi qonunlarni qabul qilmagani, yagona import/eksport oynasini ochib bermagani, taʼlimga sarflanadigan xarajatlarini oshirmagani va yaxshi boshqaruv siyosatiga rioya qilgani uchun chet el yordami tanqisligini boshdan kechirdi. Bunga javoban hukumat 2006—2010-yillarga moʻljallangan Milliy strategik rivojlanish rejasini („Uchinchi besh yillik reja“ deb ham ataladi) qabul qildi. Reja uchta asosiy yoʻnalishga qaratilgan: Bank ishi. Bankga kirish uchun jiddiy toʻsiqlar yoʻq. 2013-yil yakuniga koʻra Kambodjada 35 ta tijorat banklari mavjud boʻlib, ularning aksariyati xorijliklarga tegishlidir. 2011-yildan boshlab bozorga offshor moliyalashtirishga ega yangi banklar kirib kela boshladi. Energiya. Kambodja qayta tiklanadigan energiyani rivojlantirish uchun katta salohiyatga ega. Biroq, mamlakat ASEAN mintaqasida qayta tiklanadigan energiya maqsadlarini qabul qilmagan kam sonli davlatlardan biri boʻlib qolmoqda. Qayta tiklanadigan energetikaga koʻproq investitsiyalarni jalb qilish uchun Kambodja rejalar qabul qilishi, qayta tiklanadigan energiya manbalarini boshqarishni yaxshilashi, meʼyoriy-huquqiy bazani ishlab chiqishi, loyihaning bank qobiliyatini yaxshilashi va xalqaro investorlar uchun bozorga kirishni osonlashtirishi mumkin. Iqlim oʻzgarishiga nisbatan yuqori zaiflik tufayli, Kambodjaga iqlim oʻzgarishini yumshatish choralari doirasida qayta tiklanadigan energiyani qazib olinadigan yoqilgʻidan uzoqroqda rivojlantirishga eʼtibor qaratish tavsiya etiladi. Transport. XX asrning ikkinchi yarmidagi eng yaxshi paytlarda „Kambodjadagi transport“ tizimi jiddiy zarar koʻrdi. Mamlakatning zaif transport infratuzilmasi favqulodda vaziyatlarda yordam koʻrsatishga toʻsqinlik qildi, bu esa, umuman, yetkazib berish va ularni taqsimlashning logistika masalalarini keskinlashtirdi. Kambodja Sovet texnik yordam va transport tarmogʻidan texnik xizmat koʻrsatishni qoʻllab-quvvatlash uchun uskunalar oldi. Savdo — EBA masalalari. 2020-yil 12-fevraldagi eʼlon Yevropa Ittifoqi va Kambodja oʻrtasidagi EBA („Quroldan tashqari hamma narsa“) savdo imtiyozlarini toʻxtatish edi. Mamlakat EBA dasturidan ikkinchi eng katta benefitsiar ekanligi maʼlum. Yevropa Ittifoqining dastlabki xulosasi Kambodja hukumatiga 2019-yil 12-noyabrda yuborilgan, chunki Kambodja Human Rights Watch ostida inson va mehnat huquqlari boʻyicha jiddiy muammolarni hal qila olmadi. Bundan tashqari, muxolifat partiyasini (CNRP) tugatish va CNRP rahbariga qarshi ayblovlarni olib tashlash masalasi soʻz erkinligi huquqini buzdi. Sanoatni rivojlantirish muammolari. Kambodja asosan tikuvchilik, qishloq xoʻjaligi va baliqchilik mahsulotlarini eksport qilsa-da, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishga intilmoqda. Qoʻshilgan qiymat eksportining past boshlangʻich nuqtasidan kengayganligi haqida baʼzi dalillar mavjud, bu asosan mamlakatda joylashtirilgan xorijiy transmilliy kompaniyalar tomonidan elektr tovarlari va telekommunikatsiyalar ishlab chiqarish tufayli yuzaga kelgan. 2008-yildan 2013-yilgacha yuqori texnologiyalar eksporti atigi 3,8 million dollardan 76,5 million dollargacha koʻtarildi. Kambodja uchun qishloq xoʻjaligi, muhandislik va tabiiy fanlarda faol boʻlgan koʻplab kichik va oʻrta korxonalarning (KOʻB) texnologik salohiyatini oshirish qiyin boʻladi. Kambodjadagi qoʻshimcha qiymat eksportining asosiy manbai boʻlgan yirik xorijiy firmalar elektr texnikasi va telekommunikatsiyalarga ixtisoslashgan boʻlsa-da, ilm-fan va texnologiya siyosatining asosiy vazifasi ushbu yirik operatorlarning koʻnikmalari va innovatsion qobiliyatining kichik firmalarga va boshqa tarmoqlarga nisbatan tarqalishiga yordam berishdan iborat boʻladi. Patentlar, foydali modellar sertifikatlari va sanoat namunalari toʻgʻrisidagi qonun (2006) hozirgacha Kambodjada faoliyat yurituvchi yirik xorijiy firmalar uchun amaliy ahamiyatga ega boʻlgani haqida juda kam dalillar mavjud. 2012-yilga kelib, 27 ta patentga talabnoma topshirildi, ularning barchasi xorijliklar tomonidan amalga oshirigan edi. Sanoat namunasiga 2012-yilgacha kelib tushgan 42 ta arizaning 40 tasi xorijliklar tomonidan berilgan. Shunga qaramay, qonun, shubhasiz, xorijiy firmalarni quruqlikdagi ishlab chiqarish tizimlariga texnologik takomillashtirishni joriy etishga undadi va bu faqat foydali boʻlishi mumkin.