Mistisizm. Mistisizm ( – sirli) – falsafiy va diniy taʼlimot boʻlib, his-tuygʻular, intuitsiya va irratsionalizmga asoslanadi. Mistisizmning asosini ilohiyot bilan bevosita aloqa oʻrnatish, u bilan birlashishga intilish tashkil etadi. Mistisizm odamlarning gʻayritabiiy kuchlar va hodisalar bilan ruhiy aloqada boʻlish, turli xil vositalar orqali borliqning yashirin sir-asroridan voqif boʻlish gʻoyasini ifoda etadi. Mistisizm turli davr va madaniyatlarda mavjud boʻlib kelgan. Har bir dinda oʻziga xos shakllarga ega boʻlgan mistisizm dinlarning teologik, madaniy hamda tarixiy kontekstlari taʼsirida rivojlangan. Turli xil mistik taʼlimotlar barcha dunyo dinlari va eʼtiqodlarida uchraydi. Turli dinlardagi mistisizm intuitivizm va simvolizmga moyillik, aql va ruhiyatning maʼlum bir holatiga erishish uchun zarur boʻlgan maʼlum ruhiy-jismoniy mashqlar yoki meditatsiya bilan shugʻullanish kabi umumiy xususiyatlarga ega. Mistisizmga tantrizm (hinduiylikdagi va buddaviylikdagi tantrizm yoki vadjrayana), zen, kabbala, rozenkreyserlik, hasidizm, gnostitsizm, isixazm, so‘fiylik va boshqa baʼzi taʼlimotlar kiradi. Mistik tajriba. Mistisizmning asosiy elementi mistik tajriba hisoblanadi. Mistik tajriba deganda, mutlaq haqiqat bilan bevosita shaxsiy aloqa oʻrnatish, uni anglash tushuniladi. Mistisizm insonning oliy kuch, haqiqat yoki mutlaq borliq bilan aloqa oʻrnatish istagiga asoslanadi. Turli dinlarda mistik tajribalar koʻpincha quyidagi umumiy xususiyatlarni oʻz ichiga oladi: Etimologiyasi. „Mistisizm“ atamasi qadimgi yunon tilidan kelib chiqqan boʻlib, tarixan turli davrlar va eʼtiqodlarda turli xil maʼnolarga ega boʻlgan. Yunoncha „yopmoq“ yoki „yashirmoq“ maʼnolarini anglatuvchi „μύω múō“ soʻzidan kelib chiqqan mistisizm atamasi ilk va oʻrta asr nasroniyligining Injilga, ibodatga oid, maʼnaviy va mushohadaviy jihatlariga nisbatan ishlatilgan. Ilk zamonaviy davrda (XVI asr boshlaridan XIX asr boshlarigacha) mistisizm tushunchasi kengayib, „gʻayrioddiy tajribalar va ongning gʻayritabiiy holatlari“ bilan bogʻliq boʻlgan turli xil eʼtiqodlar va gʻoyalarni oʻz ichiga olgan. Zamonaviy davrda esa „mistisizm“ atamasi qisqa taʼrif va keng qoʻllanilish doirasiga ega boʻlib, mutlaqlik, cheksizlik yoki Xudo bilan aloqada boʻlish maʼnosini anglata boshladi. Yangi ahdda μυέω (mueó yoki myéō) feʼlining turdosh shakli uchraydi. "Strongʻs Concordanceʼ"da tushuntirilishicha, bu soʻz aslida vahiyni his etish uchun koʻz va ogʻizni yumishni anglatadi. Uning koʻchma maʼnosi „sirli vahiy“ga kirishishdir. Yangi ahdda shuningdek, inglizcha „mystery“ soʻzining ildizi hisoblangan μυστήριον (mustérion yoki mystḗrion) oti ham uchraydi. Bu atama yashirin narsa, sir yoki maxfiylikni anglatib, uni tushunish uchun maxsus tayyorgarlik talab etiladi. Yangi ahdda bu soʻz ilgari yashirin boʻlgan, ammo endi Injilda yoki uning ayrim qismlarida ochib berilgan Xudoning hikmatlari, umuman xristianlik vahiysi va/yoki xristianlik vahiysining alohida haqiqatlari yoki tafsilotlarini ifodalaydi. Thayerning yunon lugʻatiga koʻra, klassik yunon tilida μυστήριον atamasi „yashirin narsa“ yoki „sir“ degan maʼnoni anglatgan. Qadimgi antik davrda bu soʻz oʻziga xos ilohiy sir hisoblanib, u faqat yetakchilarga ishonib topshirilgan va ular tomonidan oddiy odamlarga yetkazilmagan. Septuagint (Yahudiylar Muqaddas Kitobining yunoncha tarjimasi) va Yangi ahd kitoblarida bu soʻz yashirin maqsad, maxfiy iroda maʼnosini kasb etgan. Injilning boshqa qismlarida ushbu soʻz narsalarning tasavvufiy yoki yashirin maʼnosini anglatadi. Vulgatada esa bu yunoncha atama koʻpincha lotincha sacramentum („muqaddas“) soʻzi orqali ifodalangan. Ana Jiménez San Cristobalning yunon-rim sirlari va orfizmini oʻrganishdagi maʼlumotlariga koʻra, atamaning birlik shakli μύστης va koʻplik shakli μύσται qadimgi yunon matnlarida diniy sirlarga oʻzini baxsh etgan shaxs yoki shaxslarni anglatish uchun qoʻllanilgan. Olimning aniqlashicha, bu atamalar βάκχος (Bacchus) atamasi bilan bogʻliq boʻlib, u orfik sirlarni saqlovchi yetakchilarning maxsus sinfi uchun ishlatilgan. Bu atamalar birinchi marta Geraklit asarlarida bir-biriga bogʻliq holda keltirilgan. Yevripidning "Kritliklar" asarida oʻzini zohidlik hayotiga bagʻishlagan, jinsiy hayotdan voz kechgan va oʻliklar bilan aloqadan qochgan insonlar βάκχος nomi bilan keltiriladi. Bunday insonlar xudo Dionysus Bacchusga eʼtiqod qilganlar boʻlib, ular oʻz xudosi nomini qabul qilib, u bilan oʻxshashlikni izlaganlar. Antik davrda mistisizm. Qadimgi Misr. Qadimgi Misr mistisizmi ularning diniy va dafn marosimlari bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan. Misrliklar xudolarning murakkab panteoniga va oʻlimdan keyingi ruhning sayohati haqidagi mistik gʻoyalarni oʻz ichiga olgan narigi dunyoga ishonishgan. Misr mistisizmining markazida haqiqat, adolat va uygʻunlikni ifodalovchi Ma’at xudosi tomonidan ramziylashtirilgan ilohiy birlik va kosmik tartib tushunchasi boʻlgan. Mesopotamiya. Mesopotamiyada mistisizm diniy marosimlar va folbinlik jarayonida kuzatilgan, bunda odamlar xudolarning irodasini karomatlar, tushlar va qurbonliklar orqali anglashga harakat qilganlar. Qadimgi Yunoniston. Qadimgi Yunonistonda ham misteriya deb ataladigan yashirin diniy marosimlar mavjud boʻlib, ularning ishtirokchilari diniy tajribaning oʻziga xos turini boshdan kechirishgan. Misteriyalar, odatda, bayramlar, marosim raqslari va rasm-rusumlarini, xususan, oʻlim va tirilishni ifodalovchi bagʻishlov marosimlarini oʻz ichiga olgan. Eleusin mistisizmi. Eleusin mistik marosimlari Qadimgi Yunonistondagi Eleusisda (Afina yaqinida) yashirin tarzda oʻtkazilgan maʼbudalar Demetra va Persefonaga bagʻishlangan ibodatlarda har yili tashkil etiladigan marosimlar boʻlgan. Bu marosimlar taxminan miloddan avvalgi 1600-yilda Mikenlar sivilizatsiyasi davrida boshlangan va ikki ming yil davom etgan. Ellinizm davrida ular yirik festivalga aylangan va keyinchalik Qadimgi Rimga ham tarqalgan. Koʻplab olimlar Eleusin marosimlaridagi mistik tajribalarning kuchi kikeonning (maxsus ichimlik) enteogen (psixologik taʼsirning bir turi) taʼsiridan kelib chiqqanligini taʼkidlashgan. Zardushtiylik. Forslarning qadimiy dini zardushtiylikda ham mistik unsurlar, xususan, ezgulik va yovuzlikning dualistik xususiyatlari va maʼnaviy poklanishga urgʻu berilgan. Qadimgi Hindiston. Qadimgi Hindiston dinlarida mistik qarashlar juda kuchli boʻlgan. Masalan, advayta-vedanta falsafiy maktabi tarafdorlari orasida diniy amaliyotning oliy ideali „moksha“ – sansaradan (dunyolarda cheksiz qayta tugʻilishlar zanjiri; tugʻilish va oʻlimning davriy aylanishi) ozod boʻlish va Mutlaq (Braxman) bilan birlashish hisoblangan. Shuningdek, yoga ham mistik tajribaga erishish imkonini beruvchi va barcha individuallarning Braxmanning mutlaq birligida birlashuvi – hinduiylikning advayta taʼlimoti bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan maʼnaviy va jismoniy amallar tizimidir. Mistisizmning dinlarda tarqalishi. Mistisizmning turli taʼriflaridan kelib chiqqan holda mistisizmni turli milliy dinlarda ham, xalqaro dinlarda ham uchratish mumkin. Xristianlikda mistisizm. Mistisizm ham Gʻarb, ham Sharq nasroniyligiga xos boʻlsa-da, turli eʼtiqodlarda mistisizmning mohiyati haqida turli xil qarashlar mavjud. Xususan, Ioann Meyendorf va Yevgeniy Torchinov mistisizm pravoslavlikda (Isixazm) koʻproq rivojlangan deb hisoblashgan. Pavel Florenskiy katoliklarning „xayoliy“ mistikasini pravoslavlarning „aqliy“ mistikasiga qarama-qarshi ekanligi haqida yozgan. Kallis (Uer) bu haqda shunday yozadi: Har qanday haqiqiy pravoslav ilohiyoti mistikdir: ilohiyotdan ajralgan mistika subyektivizm va bid’atga aylanganidek, ilohiyot ham mistisizmdan ajralgan holda quruq, „akademik“ sxolastikaga aylanadi. Sharqiy provaslav cherkovi. Sharq pravoslav xristianligida mistisizm teoz (ilohiylashtirish yoki xudolashtirish) tushunchasi bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, bu insonlar Xudoning ilohiy tabiatiga qoʻshilishi mumkinligi haqidagi eʼtiqoddir. Teoz pravoslav xristian tasavvufining markaziy gʻoyasi boʻlib, u Xudoning inoyati tufayli inson Xudoning ilohiy hayotida ishtirok etishi mumkinligini taʼkidlaydi. Bu jarayon bosqichma-bosqich boʻlib, ibodat, muqaddas marosim va zohidlik amallari orqali sodir boʻladi va Xudo bilan bevosita aloqa bilan yakunlanadi. Rim katolik cherkovi. Oʻrta asrlarda (X-XIII asrlar) Gʻarbiy Rim katolikligida yangi monastir tartiblari rivojlanishiga mos ravishda mistik amaliyot va nazariya ham gullab-yashnadi. Bu davrda Guigo II, Bingenlik Hildegard, Clairvauxlik Bernard va Viktorinlar kabi shaxslar paydo boʻldi. Bu insonlar turli diniy jamoalarga mansub boʻlsa-da, oddiy xalq orasida ham chin dindorlikning ilk bor ravnaq topishi kuzatildi. Oʻrta asrlar oxirlarida Dominikan va Fransiskan tafakkur maktablari oʻrtasidagi ziddiyat yuz berdi. Bu ziddiyat ikki xil mistik teologiya oʻrtasidagi kurash ham edi: bir tomondan Dominic de Guzmánning, boshqa tomondan esa Assisilik Francis, Padualik Anthony, Bonaventure va Folingolik Angelaning taʼlimotlari. Bu davr, shuningdek, Ruysbroecklik John, Sienalik Catherine va Genoalik Catherine kabi shaxslarni, Devotio Moderna harakatini hamda "Theologia Germanica" (Nemis teologiyasi), "The Cloud of Unknowing" (Noaniqlik buluti – Ushbu anonim oʻrta asr nasroniy matni Gʻarb nasroniy mistisizmidagi asosiy asar hisoblanadi. Unda tafakkur ibodati va „bilmaslik“ tushunchasining Xudo bilan birlashish yoʻli sifatidagi ahamiyati taʼkidlanadi) va "The Imitation of Christ" (Masihga taqlid) kitoblarning yaratilishini ham oʻz ichiga olgan. Bundan tashqari, turli geografik mintaqalar atrofida joylashgan mistiklar guruhlarining oʻsishi kuzatildi: Magdeburglik Mechthild va Hadewijch kabi Beguinlar; Raynland mistiklari Meister Eckhart, Johannes Tauler va Henry Suso; va ingliz mistiklari Richard Rolle, Walter Hilton va Norwichlik Julian. Ispan mistiklari orasida Avilalik Teresa, Crosslik John va Ignatius Loyola bor edi. Avilalik Teresaning "The Interior Castle" (Ichki qal’a) asari eng chuqur nasroniy mistik matnlardan biridir. U koʻngilning yetti bosqich orqali Xudo bilan maʼnaviy birlashish sari yoʻlini metaforik til va tasavvurlar yordamida tasvirlaydi. Xristian tasavvufining yana bir muhim asari boʻlmish, Crosslik Johnning "The Dark Night of the Soul" (Qalbning qorongʻu tuni) asari ruhning poklanishi va „qorongʻu tunlar“ orqali sayohatini tasvirlaydi. Bu ramziy ifoda chuqurroq maʼnaviy aloqaga olib boradigan azob-uqubatlar davrini anglatadi. Reformatsiyadan keyingi davrda Emanuel Swedenborg va William Blake kabi oddiy bashoratchilarning asarlari va Quakerlar kabi mistik harakatlar ham yuzaga keldi. Katolik mistisizmi Padre Pio va Thomas Merton singari shaxslar bilan zamonaviy davrgacha davom etdi. Islomda mistisizm. Mistisizmning Islom dinidagi koʻrinishi tasavvuf, yaʼni soʻfiylikdir. Islom dinidagi tasavvuf mistiklari va zohidlari islomning anʼanaviy diniy tajribasidan qanoatlanmay, Alloh bilan shaxsiy aloqada boʻlishga va Allohni bevosita intuitiv bilishga intildilar. Shu bilan birgalikda, ularning maqsadi ruhni nafs kishanlaridan ozod qilish va haqiqiy voqelikni boshdan kechirishdan iborat. Tasavvufdagi amallar. Inoyat Xon (1882-1927), Idris Shoh (1924-1996) va boshqa yangi tasavvuf (gʻarb tasavvufi) gʻoyalarini ifoda etuvchilarning talqinida, tasavvuf barcha diniy va falsafiy taʼlimotlarning maʼnaviy asosi boʻlgan, din va falsafadan yuqori turadigan universal mistik (muqaddas) bilim hisoblangan. Buddaviylikda mistisizm. Turli buddaviylik maktablari mistik holatlarga erishishning turli usullarini taklif qilganlar. Koʻpchilik buddaviylik maktablari nirvanaga erishish vositasi sifatida meditatsiya va mistik tafakkurning muhimligini taʼkidlaydilar. Buning uchun ishlatiladigan sunʼiy usullar „upaya“ deb ataladi. Mahayana yoʻnalishidagi oliy tantrik taʼlimotlar (Vadjrayana), jumladan Tibet buddizmi (dzogchen, mahamudra, madhyamaka va boshqalar) hamda Yapon singon taʼlimotlari, oʻzining haqiqiy tabiatini anglashning maxsus amallari orqali maʼnaviy donishmandlikka erishishni ilgari suradi. Theravada esa donolikka erishish uchun vipassana meditatsiyasidan foydalanadi. Dzen (Chan) taʼlimotiga koʻra, maʼrifatga yetishish ustozdan shogirdga bilimlarni oʻziga xos tarzda uzatish orqali amalga oshiriladi. Masalan, bu koanlar – faqat intuitsiya bilan tushunish va yechish mumkin boʻlgan paradoksal qisqa hikoya-topishmoqlar yordamida boʻladi. Bunday anglash maʼrifatga erishish yoʻlidagi muhim bosqichlar hisoblangan mistik kechinmalarni keltirib chiqaradi. Yahudiylikda mistisizm. Yahudiy mistisizmidagi eng xarakterli va chuqur oqim kabbala va hasidizm hisoblanadi. Kabbala asosan muqaddas ismlar va ilohiy raqamlar vositasida, shuningdek, koʻtarinki ruhdagi ibodat orqali Xudoni bevosita anglash usullarini ilgari suradi. Shamanizm. Shamanizm shamanning ruhlarni idrok etish, ular bilan oʻzaro taʼsir qilish va bu dunyoga transsendental energiyalarni yoʻnaltirish uchun oʻzgargan ong holatiga erishishini oʻz ichiga oladi. Shaman – bu asosan marosim paytida trans holatiga (oʻz-oʻzini anglamaydigan va tashqi taʼsirlarga umuman javob bermaydigan ong holati) kirib, fol ochish va davolash bilan shugʻullanadigan, yaxshi va yomon ruhlar dunyosiga kirish va taʼsir qilish qobiliyatiga ega boʻlgan odam. Dan Merkurning fikricha, shamanizmni ruhlar olamiga diniy ekstaziya orqali kirish mumkin boʻlgan mistisizmning bir turi deb hisoblash mumkin. Xitoy eʼtiqodida mistisizm. Xitoyga ateistik boʻlmagan dinlar xos, shuning uchun mistik diniy amaliyotlarda Xudoning oʻrnini transsendent asoslar – buddizmda "Boʻshliq" (shunyat) va daosizmda "Dao" egallaydi. Taʼriflar. Peter Moorening taʼkidlashicha, „mistisizm“ atamasi „muammoli, ammo zarur“ hisoblanadi. Bu umumiy atama boʻlib, alohida rivojlangan amaliyot va gʻoyalarni yagona tushunchaga birlashtiradi. Dupréning fikricha, „mistisizm“ koʻp tomonlama taʼriflangan, Merkur esa bu atamaning taʼrifi yoki maʼnosi asrlar davomida oʻzgarib kelganligini qayd etadi. Moore yana shuni taʼkidlaydiki, „mistisizm“ atamasi „har qanday noaniq, gʻayritabiiy, yashirin yoki moʻjizaviy narsalar“ uchun umumiy boʻlgan tushuncha. Parsonsning taʼkidlashicha, „aslida aniq va bir xil umumiylikni namoyon etadigan oddiy hodisa boʻlib koʻrinishi mumkin boʻlgan narsa, dinni akademik oʻrganish doirasida koʻp jihatdan tushunarsiz va bahsli masalaga aylanib qoldi“. Uning nasroniy xususiyatlari va boshqa madaniyatlarda mistisizmni tushunchasi uchun oʻxshash atamalarning yoʻqligi tufayli baʼzi olimlar „mistisizm“ atamasini foydali tavsifiy atama sifatida noadekvat deb hisoblashadi. Boshqa olimlar mistisizmga haqiqiy boʻlmagan toʻqima, „maʼrifatchilikdan keyingi universalizm mahsuloti“ sifatida qarashadi. Xurosonlik taniqli soʻfiylardan boʻlgan Abu Hasan Bushanchi mistisizmning Islomdagi shakli boʻlgan tasavvuf haqida shunday deydi: Bugun tasavvuf, haqiqatidan mahrum bir ismdir. Bundan oldin esa ismsiz bir haqiqat edi. Yaʼni: tasavvuf atamasi sahoba va salaf zamonida mavjud emasdi. Biroq ularning har birida buning maʼnosi mavjud edi. Endi esa tasavvufning nomi bor, ammo haqiqat va hikmati yoʻqdir. Xudo bilan birlashish va mistik tajriba. Neoplatonizm va Henosisdan kelib chiqqan mistisizm xalq orasida Xudo yoki Mutlaq bilan birlashish sifatida mashhur. XIII asrdan boshlab "unio mystica" atamasi mistik tajribada ekstaziya yoki zavq-shavqni ifodalash uchun ishlatila boshlandi. Bu holat ibodatda „Xudoning dunyodagi hamma joyda mavjudligini anglash va mushohada qilish“ paytida yuz berardi. XIX asrda romantizm taʼsiri ostida bu „birlashish“ Xudo yoki transsendental voqelik haqida maʼlumot beruvchi „diniy tajriba“ sifatida talqin qilingan. Ushbu tushunchaning taniqli tarafdori William James (1842-1910) boʻlib, u „mistik holatlarda biz Mutlaq bilan bir boʻlamiz va birligimizdan xabardor boʻlamiz“ deb taʼkidlagan. William James oʻzining „Diniy tajriba turlari“ kitobida „diniy tajriba“ atamasidan foydalanishni ommalashtirdi, bu esa mistisizmni hissiy tajribalar bilan taqqoslanadigan oʻziga xos tajriba sifatida talqin qilishga hissa qoʻshdi. McGinnning fikricha, unio mystica atamasi, garchi u nasroniy kelib chiqishiga ega boʻlsa-da, asosan zamonaviy ifodadir. McGinn, Xudo bilan aloqada „birlik“ soʻzidan koʻra „mavjudlik“ soʻzi aniqroq ekanligini taʼkidlaydi, chunki barcha mistiklar ham Xudo bilan birlashish haqida gapirmaganlar va koʻplab qarashlar va moʻjizalar birlashish bilan bogʻliq boʻlmagan. U shuningdek, Xudoning mavjudligini boshdan kechirishni „tajriba“ deb emas, balki „anglash“ deb taʼriflashimiz kerakligini aytadi. Chunki mistik faoliyat faqatgina Xudoni tashqi obyekt sifatida his qilish emas, balki kengroq maʼnoda „Xudo bizning ichki harakatlarimizda namoyon boʻlishini anglashning darajalariga asoslangan holda Xudoni bilishning va sevishning yangi usullari“ haqidadir. Dan Merkur shuni taʼkidlaydiki, Xudo yoki Mutlaq bilan birlashish juda tor taʼrif hisoblanadi, chunki Pseudo-Dionisiy Areopagit va Meister Eckhart singari olimlar birlik tuygʻusiga emas, balki yoʻqlikka intiluvchi taʼlimotlar ham mavjud. Merkurning fikricha, Kabbala va Buddizm ham yoʻqlikni taʼkidlaydi. Blakemore va Jennett aytishlaricha, „mistisizmning taʼriflari koʻpincha mujmal boʻladi“. Ular yana shuni taʼkidlaydilarki, bunday talqin va taʼrif yaqinda paydo boʻlgan boʻlib, hozirda standart taʼrif va tushunchaga aylangan. Intuitsiya va maʼrifatga erishish. Baʼzi mualliflarning taʼkidlashicha, mistik tajriba borliq va yashirin haqiqatlarning maʼnosini intuitiv tushunish, hayotiy muammolarni hal qilishni oʻz ichiga oladi. Larsonning soʻzlariga koʻra, „mistik tajriba – bu borliqning maʼnosini intuitiv tushunish va anglashdir“. McClenonning soʻzlariga koʻra, mistika „maxsus ruhiy holatlar yoki hodisalarning pirovard haqiqatlarini tushunishga imkon beradigan taʼlimotdir“. James R. Hornening taʼkidlashicha, mistik maʼrifat „shaxsiy yoki diniy muammoni hal etishga olib keladigan asosiy ruhiy tajriba“ hisoblanadi. Evelin Underhillning fikricha, „illumination“ (yoritilish) soʻzi mistisizm hodisasini ifodalovchi umumiy inglizcha atama sanaladi. Bu atama lotin tilidagi „illuminatio“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, XV asrda nasroniylikka kirib kelgan. Osiyoda bunga oʻxshash atamalar buddizmdagi bodhi, kensho va satori boʻlib, ular „maʼrifat“ deb tarjima qilinadi. Shuningdek, vipassana atamasi (oldindan koʻra olish, intuitsiya) ham mavjud boʻlib, bularning barchasi intuitsiya va idrokning kognitiv jarayonlariga ishora qiladi. Ruhiy hayot va qayta shakllanish. Boshqa mualliflar taʼkidlashlaricha, mistisizm faqatgina „mistik tajriba“dan iborat emas. Gellmanning fikricha, mistisizmning pirovard maqsadi mistik holatlarni boshdan kechirishgina emas, balki insonning oʻzgarishidir. McGinnning qayd etishicha, shaxsiy oʻzgarish nasroniy mistisizmining haqiqiyligini bildiruvchi muhim mezondir.