Alkinlar. Alkinlar — molekulasida uchlamchi bogʻ boʻlgan atsetilen qatori toʻyinmagan aniq uglevodorodlari, umumiy formulasi CnH2n-2. Ularning birinchi vakili atsetilen CH≡CH dir. Atsetilendagi vodorod metil radikallar bilan almashtirilsa, molekulasida uchlamchi bogʻ boʻlgan gomologik qator hosil boʻladi. Uning birinchi gomologi metilatsetilen "CH3-C≡CH"; ikkinchisi etilatsetilen "CH3-CH2-C≡CH" va hokazo. Xalqaro nomenklatura boʻyicha atsetilen qatori uglevodorodlarni nomlashda ularga muvofiq keladigan alkanning "-an" qoʻshimchasi oʻrniga "-in" qoʻshimchasi qoʻyiladi. Alkinlar tabiatda uchramaydi, ular asosan alkanlar va kalsiy karbiddan olinadi. Alkinlar uchun birikish, polimerlanish, oʻrin olish va oksidlanish reaksiyalari xosdir. Alkinlarning oldingi uchta aʼzosi gazlar, C5H8 dan boshlab suyuq moddalar, yuqori alkinlar (C16H30) esa qattiq moddalar. Alkinlar alkenlar kabi suvdan yengil, suvda kam eriydi, organik eritmalarda yaxshi eriydi. Alkinlar va ularning hosilalaridan kundalik hayotda, texnikada keng qoʻllanadigan: sirka aldegidi, sirka kislotasi, benzol, polivinilxlorid, poliakrilonitril, vinilatsetilen, sintetik kauchuk va boshqa moddalar olinadi. Izomerlari va nomlanishi. Alkinlarning nomlanishi alkenlarga oʻxshash. Xalqaro nomenklatura boʻyicha alkinlarni nomlashda [[alkanlarning "-an" suffiksi "-in" suffiksiga almashtiriladi. Uch bog' asosiy zanjirga kirishi kerak. [[Uglerod]]lar karrali bogʻ yaqin joylashgan chekkadan boshlab raqamlanadi. [[Fayl:alkines.png|750px|Alkinlar]] Alkinlarning radikallari boshqa [[uglevodorodlar]]ning radikallariga oʻxshab nomlanadi: CH≡C- "[[etin|etinil]]". Alkinlarning [[gomologik qator]]i: Tuzulishi. Asetilen molekulasidagi "H-C≡C-H" har bir [[uglerod]] [[atom]]i bitta vodorod atomi bilan bogʻlanadi va oʻzaro uch karrali bogʻlanish orqali davom etadi. Alkinlarning tarkibidagi har bir uglerod atomi "sp"-gibridlangan holatda boʻladi. Uglerodning ikkita gibridlangan [[orbital]]larining bittasi vodorod atomining "s"-orbitali bilan, ikkinchisi uglerod atomining "sp"-gibridlangan orbitali bilan σ-bogʻlar tuzishda qatnashadi, asetilen molekulasidagi atomlarning hammasi 180 °C burchak ostida bitta chiziq atrofida joylashadi. Atsetilen molekulasidagi ikkita uglerod atomi orasidagi uch bogʻning bittasi σ-, ikkita π-bogʻidan iborat. Uch bogʻning "(−S≡S−)" uzunligi 0,121 nm, bogʻlanish energiyasi 830 kJ/mol. [[file:spbond.svg|400px|Uchlamchi bogʻning strukturasi]][[Fayl:Moc2h2c2h4.png|400px| Etilen va atsetilenning molekulyar orbitallarining qiyosiy diagrammasi]] Olinishi. Uglevodorod pirolizi. Sanoatda atsetilen koʻ uchraydigan kimyoviy xom-ashyo — [[tabiiy gaz]] ([[metan]])dan olinadi. Metan yuqori haroratda qizdirilsa, u uglerod va vodorodga ajladi. Reaksiyaning borish sharoitiga bogʻliq metan ajralganda atsetilen oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi: formula_1 Degidrogenlash. Alkinlar tegishli alkanlardan degidrogenlanib olinishi mumkin. [[etan]] 1200 °C haroratgacha qizdirilganda, atsetilen va vodorodga ajraladi. formula_2 Karbid metodi. [[Laboratoriya]] va turmushda atsetilen kalsiy karbidga suv taʼsirini oʻtkazish orqali olinadi. [[Kalsiy karbid]] [[elektr pech]]da soʻndirilmagan [[ohak]] va [[koks]]ni yuqori haroratda (2000° C) qizdirish orqali olinadi. formula_3 formula_4 Fizik xossalari. Alkinlarning birinchi vakili atsetilen, [[rang]]siz, [[hid]]siz [[gaz]], [[suv]]da kam eriydi. Alkinlar gomologlarining fizik xossalari oʻzgarishi [[alkanlar]] va [[alkenlar]] qatoridagi umumiy qonuniyatlarga boʻysunadi. Gomologik qatorda nisbiy molekulyar [[massa]]lari ortishi bilan [[modda]]larning qaynash [[harorat]]lari ham ortadi. Alkinlarning oldingi uchta aʼzosi gazlar, C5H8 dan boshlab [[suyuq]] moddalar, yuqori alkinlar (C16H30) esa qattiq moddalar. Alkinlar alkenlar kabi suvdan yengil, suvda kam eriydi, organik eritmalarda yaxshi eriydi Aromatik, oddiy va qoʻsh bogʻlanishlarning ayrim tavsiflari Kimyoviy xossalari. Alkinlarning kimyoviy xossalariga tarkibidagi uch bogʻning boʻlishi va tuzulishi taʼsir qiladi. Alkinlar uchun [[birikish reaksiyasi|birikish]], [[polimerlanish]], [[Oʻrin olish reaksiyasi|oʻrin olish]] va [[oksidlanish]] reaksiyalari xosdir. Alkinidlarning hosil boʻlishi. formula_5 ([[Dinatriy atsetilenidi]]) formula_6 ([[Dikaliy atsetilenidi]]) formula_7 ([[propinilmagniybromid]]) Alkinlar va [[kumush]] ammiakatining yoki bir valentli [[mis]]ning reaksiyasi yuqori sifatli uch bogʻ hisoblanadi: formula_8 formula_9 formula_10 formula_11 Alkinidlarning nukleofil almashinish reaktsiyalari. Alkinidlar kuchli nukleofil hisoblanadi va oson reaksiyaga tushadi: formula_12 Shuningdek, atsetilen gomologlarini sintez qilishda keng qoʻllanadi: formula_13 Alkingalogenidlarning olinishi. [[galogenlar|Galogen]]ning taʼsirida ishqorli muhitda monosubest qilingan atsetilenlarni galogenlash mumkin: formula_14 Vodorod galogenidlarni biriktirish. Vodorod xlorid bilan reaksiya kirishganda avval gaz holatdagi [[vinikxlorid]], agar reaksiya yana davom etsa, dixloretan hosil boʻladi: CH≡CH + HCl = H2C = CHCl Vinilxloridning polimerlanish reaksiyasi sanoatda muhim ahamiyatga ega. Gidratlanish. Gidratlanish (suv qoʻshib olish) reaksiyasi [[simob (II) sulfati]] ishtirokida boradi. Ushbu raeksiyani [[1881-yil]] M. G. Kucherov kashf etgan. Sanoatda [[sirka aldegidi]] shu usulda oʻzlashtiriladi. [[Fayl:kucherov.png|600px|Kucherov reaksiyasi]] Gidratlanish reaksiyasining borishida [[simob]]ning [[Valentlik|ikki valentli]] kationi qaytarilib, bugʻlari zaharli [[metall]] — simobga aylanadi. Polimerlanish reaksiyasi. Atsetilen 450 — 500 °C gacga qizdirilib faollashtirilgan [[koʻmir]]ning ustidan oʻtkazilsa, atsetilen [[benzol]]ga aylanadi. Al(C2H5)3-Ti(OC4H9)4: formula_15 Boshqa reaksiyalar. Atsetilenni [[xlorlash]] uchun suvli eritmalarda [[mis (II) xloridi]] taʼsirida dixloratsetilen olish mumkin: formula_16 Atsetilen kondensatsiyasi. [[Fayl:Cadiot-Chodkiewicz-Kupplung.svg|400px|Xodkevich-Kadio reaksiyasi]] formula_17 Ishlatilishi. Atsetilen suvda kam erisa-da, [[atseton]] kabi organik eritmalarda yaxshi eriydi. Tarkibida uglerodning massa ulushi katta boʻlganligi uchun atsetilen hidli alanga bilan yonadi. Atsetilen yonganda juda koʻp miqdorda issiqlik ajralganligi uchun (3000 °C gacha) metallarni qirqish va payvandlashda ishlatiladi. [[Kislorod]] yoki [[havo]]ga aralashganda portlash qobilyati ustun boʻlganligi tufayli atsetilenning maxsus oq rangli ballonlariga qizil rangda „Atsetilen“ degan yozuv yoziladi va u ana shu ballonlarda saqlanadi. Sanoatda atsetilendan [[sirka aldegidi]], [[sirka kislotasi]], [[etil spirti]], sintetik kauchuk, [[plastmassa]]lar va boshqa koʻpgina moddalar olinadi. Adabiyotlar. [[Turkum:Alkinlar]] [[Turkum:Kimyoviy birikmalar]]