Tramadol. Tramadol-psixotrop opioid analgetik boʻlib, toʻliq opioid retseptorlari agonistlari guruhiga mansubdir. U kuchli analgetik taʼsiriga ega, tez va uzoq taʼsir koʻrsatadi. Biroq, faolligi boʻyicha bir xil dozalarda morfindan past hissoblanadi. Analgetik taʼsir, qabul qilinganidan keyin 15-30 minut oʻtgach rivojlanadi va 6 soatgacha davom etadi. U alohida dori sifatida ishlatiladi. Baʼzi maʼlumotnomalarda tramadol „narkotik analgetik“ga kiritilgan, boshqa manbalarda esa „opioid giyohvand boʻlmagan analgetik“ sifatida tasniflangan. Tramadol kuchli va zaharli moddalar roʻyxatiga kiritilgan. Tarixi. Tramadol 1962 yilda Germaniya farmatsevtika kompaniyasi GRÜNENTHAL GmbH (Grunenthal) xodimi doktor Kurt Flik tomonidan ixtiro qilingan. Tez orada u dunyodagi eng koʻp buyurilgan markaziy taʼsir koʻrsatadigan monoanalgetikga aylandi. Yaratilganidan beri u butun dunyo boʻylab 70 milliondan ortiq bemorlarga buyurilgan. Farmakologik taʼsiri. Tramadol markaziy asab tizimiga, xususan, orqa miyaga taʼsir qiladi (K + va Ca 2+ ion kanallarining ochilishini ragʻbatlantiradi, membrananing giperpolyarizatsiyasini keltirib chiqaradi va ogʻriq impulslarini oʻtkazishni inhibe (tormozlaydi)qiladi), sedativ dorilarning taʼsirini kuchaytiradi. Nositseptiv tizimning afferent tolalarining pre- va postsinaptik membranalarida va oshqozon-ichak traktida opiat retseptorlarini (m-, D-, k-) faollashtiradi. Katexolaminlarning yoʻq qilinishini sekinlashtiradi, markaziy asab tizimida ularning konsentratsiyasini barqarorlashtiradi. Tramadolning opioid retseptorlariga yaqinligi kodeinnikidan 10 baravar va morfinnikidan 6000 baravar zaifroq, analgetik taʼsiri esa morfindan atigi 5-10 baravar zaifroqdir. Tramadol 2 enantiomerdan iborat – dekstrorotator (+) va levorotator (-) ning rasemik aralashmasi boʻlib, ularning har biri turli xil retseptorlarga yaqinlikni namoyon qiladi. (+) Tramadol mu-opiat retseptorlarining selektiv agonisti boʻlib, shuningdek, neyronal serotoninning qayta qabul qilinishini tanlab inhibe qiladi. (-) Tramadol norepinefrinni qayta qabul qilishni inhibe qiladi. Mono-O-desmetiltramadol (M1 metaboliti) shuningdek, mu-opiat retseptorlarini tanlab stimullaydi. Terapevtik dozalarda u gemodinamikaga va nafas olishga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydi, oʻpka arteriyasidagi bosimni oʻzgartirmaydi, ichak motorikasini biroz sekinlashtiradi, ich qotishiga olib kelmaydi. Baʼzi yutalga qarshi va tinchlantiruvchi taʼsiriga han egadir. Nafas olish markazini bostiradi, qusish markazining boshlangʻich zonasini, oculomotor nerv yadrosini ragʻbatlantiradi. Uzoq muddat foydalanilsa, unga tolerantlik rivojlanishi mumkin. Farmakokinetika. OnAbsorbtsiya – 90%; bioavailability – ogʻiz orqali qabul qilinganda 68% (takroriy foydalanish bilan ortadi), 70% – rektal yuborish bilan, mushak ichiga yuborish bilan – 100%. Tabletkalarni qabul qilgandan keyin TCmax – 2 soat, tomchilarni qabul qilishda – 1 soat, mushak ichiga yuborishda – 45 daqiqa, M1 metaboliti – 3 soat. Miya toʻsigʻi va yoʻldosh orqali oʻtadi, 0,1% ona suti bilan chiqariladi. Tarqatish hajmi tomir ichiga yuborish uchun 203 litrni va ogʻiz orqali yuborish uchun 306 litrni tashkil qiladi. Plazma oqsillari bilan bogʻlanishi- 20%ni tashkil qiladi. Jigarda N- va O-demetilatsiya, soʻngra glyukuron kislotasi bilan konjugatsiya orqali metabollanadi. 11 ta metabolit aniqlangan, ulardan mono-O-desmetiltramadol (M1) toʻqimalarda toʻplanib, farmakologik faollikka ega. CYP2D6 izoenzimi preparatning metabolizmida ishtirok etadi. Metabolizmning ikkinchi bosqichi 7-14 kungacha davom etishi mumkin. Ikkinchi bosqichda - 105 soat (tramadol), 179 soat (mono-O-desmetiltramadol); 75 yoshdan oshgan bemorlarda – 124 soat (tramadol); jigar sirrozi bilan – 193 ± 14,9 soat (tramadol), 225 ± 19,4 soat (mono-O-desmetiltramadol), ogʻir holatlarda – mos ravishda 283 soat va 306 soat. Surunkali buyrak yetishmovchiligida T 1/2 (CC 5 ml / min dan kam) aniqlanmagan. Buyraklar tomonidan chiqariladi (25-35% oʻzgarmagan) va buning oʻrtacha yigʻindisi 94% ni tashkil qiladi. Taxminan 7% gemodializ orqali chiqariladi. Dozalash rejimi. Vena ichiga, mushak ichiga, teri ostiga, ichishga, rektalga qoʻllanadi. Umumiy sutkalik dozasi 0,4 g.1 yoshdan oshgan bolalar – ichishga, faqat tomchi yoki parenteral (vena ichiga, mushak ichiga, teri ostiga), 1-2 mg / kg dozada. Kundalik doz – 4-8 mg / kg (1 ta qopqoq – 2,5 mg). Keksalar va buyrak yetishmovchiligi boʻlgan bemorlar individual dozani talab qiladilar (T 1/2 ni uzaytirish mumkin). Kreatinin klirensi minutiga 30 ml dan kam boʻlsa va buyrak yetishmovchiligi boʻlgan bemorlarda preparatning muntazam dozalarini qabul qilish oʻrtasida 12 soatlik interval talab qilinadi. Ichishga. Kattalar va 14 yoshdan oshgan bolalarda bir martalik foydalanish uchun – 50 mg. 30-60 daqiqadan soʻng, qabulni bir xil dozada takrorlash mumkin, lekin kuniga 8 dozadan oshmasligi kerak. Retard tabletkalari – har 12 soatda 100-200 mg. Sutkalik dozasi – 0,4 g (alohida hollarda, masalan, saraton kasalliklarida, intervalni 6 soatgacha qisqartirish va sutkalik dozani oshirish mumkin). Per rectum. Rektal – 0,1 g. Qabul qilish chastotasi – kuniga 4 martagacha. Vena ichiga, mushak ichiga, teri ostiga. Sekin-asta, 0,05-0,1 g, agar taʼsir yetarli boʻlmasa, tomir ichiga yuborishdan 20-30 minut oʻtgach, infuziya orqali-12 mg / soat tezlikda davom ettirish yoki qoʻshimcha ravishda ogʻiz orqali yuborish mumkin. Nojoʻya taʼsirlar. Terlashning koʻpayishi, siyishning kuchayishi, bosh aylanishi, bosh ogʻrigʻi, zaiflik, charchoq, letargiya, markaziy asab tizimining paradoksal qoʻzgʻalishi (asabiylashish, qoʻzgʻalish, tashvish, tremor, mushaklarning spazmlari, eyforiya, hissiy labillik, gallyutsinatsiyalar, uyqu), uyqusizlik, uyqusizlik harakatlarni muvofiqlashtirishning buzilishi, markaziy konvulsiyalar (yuqori dozalarda tomir ichiga yuborish yoki bir vaqtning oʻzida antipsikotik dorilarni (neyroleptiklar) qoʻllash bilan), depressiya, amneziya, kognitiv buzilish, paresteziya, yurishning beqarorligi. Ogʻiz qurishi, koʻngil aynishi, qusish, meteorizm, qorin ogʻrigʻi, ich qotishi yoki diareya, yutishda qiyinchilik. Vazodilatatsiyaning namoyon boʻlishi – taxikardiya, ortostatik gipotenziya, hushidan ketish, kollaps. Urticaria, qichishish, ekzantema, bullyoz toshmalar. Qon bosimining keskin pasayishi. Siydik chiqarishda qiyinchilik, dizuriya, siydikni ushlab turish. Koʻrish, taʼmni buzilishi Nafas qisilishi. Menstrual tsiklning buzilishi. Uzoq muddatli foydalanish bilan – giyohvandlikka qaramlik, „bekor qilish“ sindromi. Dozani oshirib yuborishdagi alomatlar. Mioz, qusish, kollaps, koma, konvulsiyalar, nafas olish markazining funksiyasini pasayishi, apnea Nafas olish yoʻllarining oʻtkazuvchanligini taʼminlash, nafas olish va yurak-qon tomir tizimining faoliyatini taʼminlash. Opiatga oʻxshash taʼsirlarni nalokson bilan toʻxtatish mumkin, konvulsiyalarni esa benzodiazepinlar bilan davolash mumkin. Maxsus koʻrsatmalar. Etanol va tramadolni bir vaqtning oʻzida isteʼmol qilmaslik kerak. Bir martalik dozada emizishni toʻxtatishga hojat yoʻq. Davolash davrida transport vositalarini boshqarishda va diqqatni jamlashni va psixomotor reaktsiyalar tezligini talab qiladigan boshqa potentsial xavfli faoliyat bilan shugʻullanishda ehtiyot boʻlish kerak. Oʻzaro taʼsir. Diklofenak, indometazin, fenilbutazon, diazepam, flunitrazepam, nitrogliserin eritmalari bilan farmatsevtik jihatdan mos kelmaydi. Markaziy asab tizimini susaytiradigan dorilar va etanol taʼsirini kuchaytiradi. Mikrosomal oksidlanish induktorlari (shu jumladan karbamazepin, barbituratlar) analgetik taʼsirning ogʻirligini va taʼsir qilish muddatini kamaytiradi. Opioid analgetiklari yoki barbituratlardan uzoq muddatli foydalanish oʻzaro tolerantlikning rivojlanishini ragʻbatlantiradi. Anksiyolitiklar analgetik taʼsirning zoʻravonligini oshiradi; barbituratlar bilan qoʻshilganda behushlik davomiyligi ortadi. Nalokson nafas olishni faollashtiradi, opioid analjeziklarini qoʻllashdan keyin analjeziyani yoʻq qiladi. MAO ingibitorlari, furazolidon, prokarbazin, antipsikotiklar (neyroleptiklar) tutilish xavfini oshiradi (tutilish chegarasining pasayishi). Kinidin tramadolning plazma kontsentratsiyasini oshiradi va izoenzimning raqobatbardosh tormozlanish tufayli metabolitning M1 ni kamaytiradi. Qonuniy tartib. Ayrim mamlakatlarda (Ukraina, Beloruʼssiya, Oʻzbekiston) tramadol giyohvandlik vositalari roʻyxatiga kiritilgan. Rossiyada tramadol hayotiy va muhim dorilar roʻyxatiga kiritilgan.