Kulayotgan odam. "Kulayotgan odam" ( — Viktor Gyugoning 1860-yillarda yozilgan tarixiy romani. Romanning bosh qahramoni Guinplen boʻlib, u bolaligida komprachikosmlar tomonidan ataylab jarohatlangan. Harakat Angliyada 17-asr oxiri va 18-asr boshlarida sodir boʻladi. Harakat davomida Zolushka taqdirini takrorlaydigan bosh qahramon yarmarka aktyordan Angliyaning pieriga aylanadi. Roman 1869-yilda nashr etilgan va shu yili yoq rus tiliga tarjima qilingan. Mazmuni. Roman syujetining boshlangʻich nuqtasi 1690 yil 29-yanvarda Portlend orolidan kemada komprachikoslar toʻdasi yashiringan payt bolib hisoblanadi. Ular bolalar savdosi bilan shugʻullanib, ularni xalqning oʻyin-kulgisi uchun xunuklashtirishkan. Yaqingacha ularning faoliyati jamiyat va hukumatlar tomonidan rag‘batlantirilgan bo‘lsa, endilikda ular jinoyatchi deb eʼlon qilinib, taʼqib qilinadi. Comprachicos tomonidan tashlab ketilgan bola qirgʻoqda qoladi. Sovuq, oʻlim xavfi va qoʻrquvni engib, bola koʻr chaqaloq qizni qutqaradi. Insonning befarqligi bilan yuzma-yuz kelgan u sargardon aktyor, shifokor va faylasuf Ursusning aravasida panoh topadi. Shu bilan birga, boʻronga tushib qolgan komprachicos kemasi choʻkib keta boshlaydi. Ular tavba ishorasi sifatida o‘z jinoyatlariga iqror bo‘lgan shishani dengizga uloqtirishadi. Harakat 15 yildan keyin, 1705-yilda davom etadi. Ursus goʻzal qizga aylangan Deya va ulgʻaygan Gvinplenga ota va oʻqituvchi boʻldi. „Ogʻzi quloqqa qadar ochilgan, quloqlari koʻzgacha ochilgan, burunlari shaklsiz va kulmasdan qarab boʻlmaydigan yuz“ bilan komprachikorlar tomonidan buzilgan yuz, Guinpleyn va uning quvnoq aholiga yashash uchun yetarlicha yordam berish uchun oila nomini oldi. Oʻzining xunukligi va masxara qilishiga qaramay, Guinplen baxtli va boshqa odamlarga rahm-shafqat koʻrsatishga qodir edi. Yigit va Dea bir-birlarini sevib qolishadi, Gyugo ularning sevgisining pokligi va maʼnaviyatini taʼkidlaydi, ularda hech qanday jismoniy narsa yoʻqligini aytadi. Gvinpleni toʻyingan va takabbur goʻzal, shahvoniy ayol gertsog Josiana payqaydi, u hech kimga munosib odamni tan olmagani uchun oʻziga oshiq boʻlmaydi. U uning xunukligiga jalb qilinadi va dunyodagi eng past odam boʻlgan „injiqlar qiroli“ uning sevgilisi boʻlishi kerak deb qaror qiladi. Gvinpleyn gersoginyaning tana goʻzalligidan hayratda qolgan boʻlsa-da, uning chaqirigʻiga javob bermaydi. Maʼlum bo‘lishicha, bosh qahramon qirol Iakov II buyrug‘i bilan unvonidan mahrum qilingan va kompraxozlar qo‘liga berilgan lordning o‘g‘lidir. Uning Fermain Klencharli ismli ismi bor va unvonga haqli ravishda uning akasi Peer Devid Derri-Moir Klencharli egalik qiladi. Unvon va mulk bilan birga, gertsog Josiana boʻlgan Devidning unashtirilgan ayoli ham unga oʻtadi. Gvinpleyn yangiliklar va pulni Ursus bilan boʻlishishga intiladi, ammo qiziqarli Barkilfedro unga xalaqit beradi. Barkilfedro Ursusga Gvinpleyn oʻlganligini maʼlum qiladi va unga Angliyani tark etishni buyuradi. Yangi hayotining birinchi kechasi va kunida Gvinplen koʻplab vasvasalarga duch keladi, yangi boylik va kuch-qudratdan zavqlanadi, yaqinlarini qisqa vaqt ichida unutadi va Joziananing hayvoniy sevgisiga deyarli berilib ketadi. Angliyaning peerligiga kirish marosimida oʻzini ingliz jamiyatining quyi tabaqasidan kelgan xabarchi deb biladigan qahramon nutq soʻzlab, qalblarga kirish umidida oddiy xalqning qashshoqligi va huquqlari yoʻqligi haqida gapiradi hokimiyatdagilarga. Nutq faqat masxara qilishga sabab boʻladi va faqat dengizchi Tom-Jim-Jek niqobi ostida oddiy odamlar orasida yuradigan va Gvinpleni shu nom bilan homiylik qilgan Rake Devid uning fikrlariga qoʻshiladi. Biroq, oʻzining tartibsiz nutqida u beixtiyor Devidning onasining shaʼnini ranjitdi va endi uning yangi ukasi bilan duel qilish kerak boldi. Gvinplen Deyuni koʻrish umidida Londondan qochib ketadi, lekin Ursus oʻz aravasini sotib yuborganini bilib qoladi. O‘ziga tushgan boylik va qudrat o‘zini tutib, o‘zi uchun qadrli bo‘lgan hamma narsadan ayrilganini his qilgan yigit o‘z joniga qasd qilmoqchi bo‘ladi, lekin so‘nggi lahzada Ursusning qo‘y bo‘risi Gomoga duch keladi. Ular Ursus va Deyani topadilar, lekin qizning xasta yuragi yoʻqolgan sevgilisiga boʻlgan sogʻinchga va shundan keyin uning toʻsatdan qaytishini kotara olmaydi. Deya vafot etadi, qaygʻuga botgan yigit oʻzini suvga tashlaydi.