Empire State Building. Empayr-Steyt-Bilding (inglizcha: "Empire State Building") —102 qavatli, Art Deko uslubida qurilgan osmonoʻpar bino. Nyu-York shahrining Manxetten Midtaun hududida joylashgan. Bino Shreve, Lamb & Harmon arxitektura firmasi tomonidan ishlab chiqilgan va 1930-yildan 1931-yilgacha qurilgan. Uning nomi Nyu-York shtatining laqabi boʻlgan „Empire State“ dan olingan. Binoning tomi balandligi 380 m va umumiy antennasi bilan hisoblaganda 443.2 m balandlikda. Empayr-Steyt binosi 1970-yilda Jahon Savdo Markazi qurilgunga qadar dunyodagi eng baland binosi boʻlib turgan. 2001-yilda egizak binolar ikkinchisining qulashi ortidan Empayr-Steyt-Bilding 2012-yilga qadar shaharning eng baland osmonoʻpar binosi boʻlib qoldi. 2022-yil holatiga koʻra bino Nyu-York shahridagi yettinchi, Qoʻshma Shtatlardagi toʻqqizinchi eng baland osmonoʻpar bino. Dunyoda esa balandligi boʻyicha 54- oʻrinda turadi. 33 va 34-koʻchalar orasidagi Beshinchi avenyuning gʻarbiy tomonidagi Midtovn janubidagi Empayr-Steyt-Bilding qurilish kompaniyasi 1893-yilda Valdorf-Astoria mehmonxonasi sifatida ishlab chiqqan. 1929-yilda Empire State Inc bino hududini sotib oldi va u yerda osmonoʻpar bino qurish rejalarini ishlab chiqdi. Empayr-Steyt-Bilding loyihasi dunyodagi eng baland bino boʻlishi taʼminlanmaguncha oʻn besh marta oʻzgartirildi. Qurilish 1930-yil 17-martda boshlangan va bino oʻn uch yarim oy oʻtgach, 1931-yil 1-mayda ochilgan. 1931-yil 1-may kuni gubernator Smit binoning ochilishiga oid lentani kesganda, Qoʻshma Shtatlar jahon moliyaviy inqirozini boshidan kechirayotgan edi. Shuning uchun bino „Boʻsh davlat binosi“ deb nomlandi (inglizcha: empty building). Barcha binolar nihoyat foydalanishga topshirilgunga qadar oʻn yil davom etdi . Bino 1950-yilgacha egalariga daromad keltirmadi. Faqat 1951-yilda Rojer Stivens va uning sheriklariga 51 million dollarga sotilgandan soʻng foyda keltira boshladi. Binoning Art Deko arxitekturasi, balandligi va kuzatuv maydonchalari uni mashhur diqqatga sazovor joyga aylantirdi. Taxminan har yili butun dunyodan million sayyohlar binoning 86 va 102-qavatdagi rasadxonalariga tashrif buyurishadi; 80-qavatdagi qoʻshimcha yopiq kuzatuv xonasi 2019-yilda ochilgan. Empayr-Steyt-Bilding — Amerika madaniy belgisi : u 250 dan ortiq koʻrgazmalarda namoyish etilgan. 1933-yilda " King Kong " filmi chiqqanidan beri teledasturlar va filmlar uchun suratga olish ishlari bormoqda. Binoning oʻlchami boshqa tuzilmalarning balandligi va uzunligini tavsiflash uchun jahon standartiga aylandi. Nyu-York shahrining ramzi boʻlgan bino Amerika qurilish muhandislari jamiyati tomonidan zamonaviy dunyoning yetti moʻjizasidan biri deb nomlandi. U 2007-yilda Amerika meʼmorlar institutining Amerikaning sevimli arxitekturasi roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi. Bundan tashqari, Empayr-Steyt-Bilding va uning birinchi qavati ichki qismi 1980-yilda Nyu-York shahrining diqqatga sazovor joylarini saqlash komissiyasi tomonidan shaharning diqqatga sazovor joylari sifatida belgilangan. 1986-yilda Milliy tarixiy yodgorlik sifatida Tarixiy joylarning milliy reestriga kiritilgan . Qurilishi. Qurilishning asosiy pudratchilari Aka-uka Starrett va Eken edi. Loyiha Jon Raskob va DuPont prezidenti Per Dyupon tomonidan moliyalashtirilgan. Qurilish ishlari 1930-yil 22-yanvarda boshlangan va minoraning oʻzi 17-mart, Avliyo Patrik kunida boshlangan. Qurilish maydonchasida 3400 ishchi, asosan yevropalik muhojirlar, shuningdek, bir necha yuzlab hind poʻlat ishlab chiqaruvchilari ishlagan. Ularning koʻpchiligi Monreal yaqinidagi Kahnavake hududidan ishlashga kelgan. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, qurilish vaqtida 5 nafar ishchi halok boʻlgan. Binoning qurilishi oʻsha paytda Nyu-Yorkdagi baland togʻ poygasiga aylanib ketdi. Uning ushbu poygadagi raqiblari 40 Uoall Street va Chrysler Building binolari. Empayr-Steyt-Bilding endigina qurila boshlagan paytda ular allaqachon qurilayotgan edi. Empayr-Steyt-Bilding ularning barchasidan oshib ketgunga qadar bir necha oy davomida qurildi. Qurilish atigi 410 kun davom etdi. Taxminan toʻrt yarim qavati bir haftaga toʻgʻri keladi. Eng katta rekordi esa 10 kunda 14 qavatga tushgan. Rasmiy ochilish 1931-yil 1-mayda, AQSh prezidenti Gerbert Guver Vashingtonda tugmani bosib bino chiroqlarini yoqib yuborganida boʻlib oʻtdi. Kelgusi yili esa 1932-yilgi prezidentlik poygasida Ruzveltning Guver ustidan qozongan g‘alabasi sharafiga bino tepasidagi chiroqlar yoqildi. Kirish. Empayr-Steyt-Bilding Manxettendagi Beshinchi avenyuning gʻarbiy tomonida, janubdagi 33-koʻcha va shimoldagi 34-koʻcha oʻrtasida joylashgan. Tashrif buyuruvchilar binoga Beshinchi avenyu 350 da joylashgan Art Deko fayesi orqali kirishadi. Observatoriyalarga tashrif buyuruvchilar Gʻarbiy 34-uy, 20-uydagi kirish joyidan foydalanadilar. 2018-yil avgust oyigacha tashrif buyuruvchilar Beshinchi avenyu fayesisi orqali kirishgan. Bino shunchalik kattaki, unga oʻzining pochta indeksi tayinlangan (10118); 2012-yil holatiga koʻra, bu Nyu-York shahridagi oʻz pochta indekslariga ega 43 ta binolardan biri. Empayr-Steyt binosi atrofidagi hududlarda boshqa asosiy diqqatga sazovor joylar, jumladan, Oltinchi avenyu va 34-koʻchadagi Herald maydonidagi Masy va Medison va Oltinchi avenyular oʻrtasidagi 32-koʻchada Koreyatavn joylashgan. Empayr-Steyt-Bilding sharqida Murrey Hil turar-joy, savdo va koʻngilochar faoliyat bilan ajralib turadigan mahalla joylashgan. Toʻgʻridan-toʻgʻri shimoli-sharqdagi blokda B. Altman va Kompaniya binosi joylashgan boʻlib, u Nyu-York Siti universitetining Bitiruvchilar markazi hisoblanadi. Demarest binosi esa Beshinchi avenyu boʻylab sharqda joylashgan. Eng yaqin Nyu-York metrosi bekatlari: 34-koʻcha — Herald maydoni, bir blok gʻarbda, Park Avenyudagi 33-koʻcha, ikki blok sharqda joylashgan. 33-koʻchada va Oltinchi avenyuda PAZ stansiyasi ham mavjud. Arxitekturasi. Empayr-Steyt binosi Art Deko uslubida Shreve, Lamb va Harmon tomonidan ishlab chiqilgan. Empayr-Steyt-Bilding balandligi —381 m, 102-qavat. Shu jumladan, yuqorisidagi minora choʻqqisining balandligi 61.9 m. uning koʻp qismi eshittirish antennalari bilan qoplangan. Tijorat maydoni binoning birinchi 85 qavatini (257,211 m²) egallaydi. Qolgan 16 qavat art deko ustki inshooti boʻlib, 102-qavatda kuzatuv maydonchasi joylashgan. Bu dunyodagi birinchi 100 qavatdan oshgan bino boʻlgan. Lekin faqat 86 qavatgacha foydalanish mumkin. Eng yuqori qavatlar asosan mexanik maqsadlarda ishlatiladi. U 6500 ta deraza va 73 ta liftga ega. Bino ikki qavatli beton poydevorga qurilgan va ogʻirligi 54 400 tonna (binoning umumiy ogʻirligi 331 000 tonna). Qoplama uchun oʻn million gʻisht ishlatilgan, deraza maydoni ikki gektar, poydevor esa 8000 m² dan ortiq. Zinapoyada 1860 ta qadam bor, har yili eng tez koʻtarilish uchun musobaqalar oʻtkaziladi. Liftlar bir soat ichida 10 000 kishini tashishga qodir. Minorada 21 ming kishiga moʻljallangan mingga yaqin ofis mavjud, bu Empayr-Steyt-Bildingni xodimlar soni boʻyicha Pentagondan keyin Amerikadagi ikkinchi yirik binoga aylantiradi. Quvurlarning umumiy uzunligi 113 km, elektr simlari esa 760 km. Bino Manxettendagi eng chiroyli binolar oʻntaligiga kirdi va toʻrtinchi oʻrinni egalladi (uchinchi boʻlgan Vulvort binosidan keyin). 1955-yilda u Amerika qurilish muhandislari jamiyati tomonidan AQSh tarixidagi yettita eng katta muhandislik yutuqlaridan biri sifatida roʻyxatga kiritildi va roʻyxatdagi yagona loyiha boʻlib, butunlay xususiy ishlab chiqaruvchilar tomonidan qurilgan. 1986-yilda Milliy tarixiy yodgorlik sifatida roʻyxatga olingan. 2007-yilda u AIA tomonidan Amerikaning sevimli arxitekturasi roʻyxatida birinchi boʻldi. Shakl. Empayr-Steyt-Bilding nosimmetrik massaga ega. Osmono‘par binoning atrofi turli tadbirkorlik binolari bilan o‘ralganligi sababli, u pastdan to‘liq ko‘rinmaydi. Besh qavatli poydevor butun binoni koʻtarib turadi. Bu besh qavatli poydevor asosiy qism emas. Asosiy qism yuqorida joylashgan. Binoni qurishda quyosh nuri yuqori qavatlarning barcha ichki qismini yoritishga alohida eʼtibor berilgan. Bino yuqorilagan sari koʻcha shovqini kam eshitiladi. Fasad. Empayr-Steyt-Bilding Art Deko dizaynida qurilgan. yaʼni Nyu-York shahridagi Ikkinchi jahon urushidan oldingi arxitekturaga xosdir. Fasad Indiana ohaktosh panellari bilan qoplangan. Bu ohaktosh panellari Indiana shtatining Sanders shahridan olib kelingan. Bu binoga oʻziga xos sariq rang berdi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, fasadda 5,700 m³ qurilish materiallaridan foydalanilgan. Ohaktosh va granit, oʻn million dona gʻisht va 650 tonna alyuminiy va zanglamaydigan poʻlat ishlatilgan. Oʻsha paytgacha Nyu-Yorkda qurilgan binolardan farqli oʻlaroq, fasaddagi dekorativ xususiyatlar asosan geometrikdir. Beshinchi avenyudan ichkariga uchta metall eshiklar orqali kiriladi. Kirish qismining yuqorisida yon tomonda burgutlar bilan qoplangan qolipli ustunlar joylashgan. Kirish eshigi tepasida geometrik naqshli oyna va oyna derazalari tepasida „Empire State“ oltin rangdagi harflar bilan yozilgan yozuv joylashgan. 33 va 34-koʻchalarda ikkitadan kirish joyi mavjud boʻlib, u yerdagi kirishlardan zamonaviy zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan ustunlar oʻrnatilgan. Ushbu koʻchadagi kirishlarning tepa qismisida beshinchi avenyuday emas, balki uch qavatli derazalar mavjud.