Kalit usuli. "Kalit" usuli (shuningdek, sinxron usul sifatida ham tanilgan) — insonning psixofiziologik oʻzini boshqarishda "stress energiyasidan" foydalanish va ularning muammolarini hal qilish usuli. 1980-yillarning boshlarida sovet va rus olimi, tibbiyot fanlari nomzodi, Dogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan shifokor, psixiatr Xasai Magomedovich Aliyev tomonidan Yu. A. Gagarin nomidagi kosmonavtlarni tayyorlash markazida yaratilgan. Usulning mohiyati. Usulning mohiyati vaziyatni boshqarish koʻnikmalarini egallashdan iborat.U psixologik va fiziologik oʻzini oʻzi boshqarishning mavjud usullarini va neyropsikologik stressni bartaraf etishga qaratilgan umumiy insoniy hissiy harakatlarini tahlil qilishga asoslanadi. U miya faoliyatining modeli va asosiy usullarini oʻzida jamlab, miyaning naqshini va asosiy funksiyalarini oʻz ichiga oladi. Asosiy yondashuv-hayoliy harakatlarni refleksli bajarishda gʻoyaviy-refleks prinsipi asosida bajariladigan mashqlar majmuasidir.Barcha mashqlar minimal harakat bilan individual va qulay harakatni izlashda farqlanadi. „Ustuvor tanlash“ tamoyili boʻyicha bunday qidiruv buzilishlarning hayajonlanishi bilan birgalikda harakat chastotasini joriy holat bilan sinxronlashtirishni taʼminlaydi. Bu stressning oʻz-oʻzidan kamayishiga va miyaning ishlash naqshida neytral holatning paydo boʻlishiga olib keladi, bunga alohida eʼtibor beriladi. Neytral holatda organizm birinchi navbatda stress va charchoq bilan bogʻliq kamchiliklarni qoplaydi, natijada tiklanish jarayoni faollashadi. Mobilizatsiya, ichki muvozanat, dam olish, meditatsiya va jangovar trans holatiga erishish uchun u ongli ravishda holatni ixtiyoriy ravishda oʻzgartirish holatini oʻrgatadi . U psixosomatik kasalliklar, qoʻrquv va mustaqillikni davolashda, psixoterapiyada qoʻllanadi. U stressli vaziyatlarda xayoliy, orzu qilingan xatti-harakatlar yordamida stressga chidamlilikni oldindan qayta ishlaydi. Stressga qarshi mashgʻulotlar, stress uchun maxsus modellashtirilgan, noqulay sharoitlarda ataylab amalga oshiriladi, bu mahoratning barqarorligini va uni real vaziyatlarda tiklash imkoniyatini taʼminlaydi. Neytral holatda sportchilar kerakli harakatlarni aqliy ravishda bajarishlari mumkin. Bundan tashqari, u har qanday ijod turi, ijodiy yechimlarni izlash, har qanday trening va barcha mumkin boʻlgan koʻnikmalarni oʻrgatish uchun idealdir]. Usul ruhiy jihatdan sogʻlom odamlar uchun hech qanday kontrendikatsiyaga ega emas. Boshqa hollarda, u shifokor nazorati ostida oʻzlashtirilishi mumkin. Ilova. 1981-1983-yillarda Yu. A.Gagarin nomidagi Kosmonavtlarni tayyorlash markazida yosh psixiatr Xasai Aliyev ideomotor harakatlar yordamida kosmonavtlarning quruqlik sharoitida vaznsizligini modellashtirish, stress va ortiqcha yuklarni oʻzlashtirish usulini ishlab chiqdi. Keyinchalik bu usul korxonalarda inson omilining taʼsirini kamaytirish va xodimlarning sogʻligini himoya qilish uchun joriy etildi. Ushbu xodimlar 1983-1986-yillarda SSSR MEP "POSistor" ishlab chiqarish birlashmasi mikromontaj zavodining operatorlari va 1990-1998-yillarda "Dagenergo" korxonasining energiya dispetcherlari boʻlgan. 1987-yilda SSSR Sogʻliqni saqlash vazirligi ishda stress va charchoqni kamaytirish, oʻrganish va mashq qilish jarayonini optimallashtirish, ruhiy kasalliklar va psixosomatik kasalliklarning oldini olish va tuzatish usulini taklif qildi. Usul hali ham bu yoʻnalishda ishlab chiqilmoqda. Rospatent „Charchoqni kamaytirish usuli“ innovatsiyasini 1785711-raqami bilan roʻyxatdan oʻtkazdi va 1995-yilda „Psixologik va fiziologik oʻz-oʻzini tartibga solish usuli va ragʻbatlantirish moslamasi“ ni 2041721-raqami bilan roʻyxatdan oʻtkazdi.