Teshiktosh gʻori. Teshiktosh gʻori — mustye madaniyatiga mansub neandertallartshg makoni. Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi Turgandaryoning Zovtalashgansoy darasida, dengiz sathidan 1500 m bal.da joylashgan. Gʻorning shipi teshik, nomi ham shundan, kirish qismi shim.sharq tomonga qaragan boʻlib bal. 7 m, eni 20 m, uz. 21 m. Uning umumiy maydoni 300 kv m boʻlib, shundan 100 kv. m joy i neandertallar yashaganligidan guvoxlik beruvchi arxeologik materiallarga ega. Teshiktosh gʻori yashash uchun qulayligi tufayli gʻorni vaqtvaqti bilan suv bosib turishiga qaramasdan neandertal odamlar uni butunlay tark etmaganlar. Gʻorni birinchi marta 1938—39 yillarda A. P. Okladnikov oʻrgangan. Teshiktosh gʻori 5 ta madaniy qatlamdan iborat boʻlib, bu manzilgoh bir necha marotaba tark etilganidan dalolat beradi. Gʻorning har bir qatlamida bittadan va baʼzilarida ikkitadan gulxan qoldiqlari saqlanib qolgan. Gulxanlar atrofida koʻplab togʻ echkisi, bugʻu, sirtlon, ayiq, quyon va har xil qushlarning suyak qoldiqlari, 3000 ga yaqin tosh buyum, tosh uchirindisidan tayyorlangan uchburchak shakldagi 24 ta qurol, qirquvchi va tarashlovchi sifatida ishlatilgan 65 ta qirgʻich, paykonlar, tosh pichoqlar topilgan. Mustye madaniyatiga oid bu xiddagi qurollarning koʻpchiligi qoramtir kremniyli ohaktosh yashma, kvarsit va boshqa vulqoniy tosh jinslardan yasalgan. Teshiktosh gʻori topilmalarining eng qimmatlisi 25 sm chuqurlikdan topilgan. Bosh suyagi. Rekonstruksiya. Teshiktosh bosh suyagi 150 ta suyak boʻlagidan tiklangan. Bosh suyagi uning ustiga yotqizilgan bir necha qatlamli choʻkindi tufayli ezilgan. Qarama-qarshilik. Teshiktosh bosh suyagining stomatologik tahlili gominidning oʻlim vaqtidagi yoshi 8—9 yosh boʻlgan. Bosh suyagining oʻlchami zamonaviy bolaning bosh suyagidan nisbatan kattaroq edi. Arxeologlarning taʼkidlashicha, bu neandertallarning zamonaviy homo sapiens oʻsmirlik davriga qaraganda tezroq oʻsishi bilan bogʻliq. Bosh suyagi kattaroq va balandroq boʻlib, neandertallarga xos belgilarga ega edi, masalan, oksipital toʻplam, oval shaklidagi teshik, belkurak shaklidagi tishlar, supraorbital tizma va kuchli iyakning yoʻqligi. Bosh suyagining boshqa oʻrta yuz xususiyatlari, masalan, pastki jagʻ teshigining tillari neandertallarga qaraganda zamonaviy odamlarga xosroq ekanligi aytilgan. Teshiktosh bosh suyagining morfologik xususiyatlari tadqiqotchilarni tasnifni shubha ostiga qoʻyadi, chunki baʼzilar u yuqori paleolit ​​Homo sapiens bilan morfologik aloqada yaqinroq ekanligini taʼkidlaydilar. 27 chiziqli oʻlchovlarning statistik tahlili Teshiktosh bosh suyagi va pastki jagʻini neandertallarning oʻzgaruvchanligiga bogʻladi va uni yuqori paleolit ​​odamlari bilan solishtirdi. DNK tahlili. Teshiktosh bosh suyagida mtDNK tahlili oʻtkazildi va bu bosh suyagi neandertal ekanligini tasdiqladi. Keyingi genetik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, yaqin-sharqiy neandertallar Yevropaning shimoli-gʻarbiy neandertallaridan va Oʻrta yer dengizi boʻylab tarqalgan ilk neandertallardan bir oz farq qilgan. Bu maʼlumotlar neandertallar va Yaqin Sharqdagi zamonaviy odamlar oʻrtasida doimiy past darajadagi genlar oqimi orqali taklif qilingan. Qurollar. Gʻorning madaniy qatlamlarida (1,5 m gacha) yovvoyi ot, togʻ echkisi, bugʻu, ayiq va boshqa turli xil ovlangan hayvonlarning suyaklari topilgan. Koʻplab tosh buyumlar (masalan, disk shaklidagi yadrolar, qirgʻichlar) kabi qimmatbaho tarixiy topilmalar ham aniqlangan. Ahamiyati. 1938-yilda Teshiktosh bosh suyagi topilgunga qadar neandertallar Oʻrta Osiyoga yetib boradigan darajada sharqqa tarqalmagan deb hisoblanar edi.