Proto-turk tili. Proto-turk tili (prototurk tili, umumturkiy til) - qiyosiy tarixiy usul yordamida qayta tiklangan zamonaviy turkiy tillarning umumiy oʻtmishdoshi boʻlgan qadimgi turkiy etnoslar tilidir. Baholashlardan biri Praturk tilini bundan 2500 yil oldingi davr bilan bogʻlaydi . Turkiy prototilni qayta tiklash baʼzi muammolarni, xususan, prototilda "rotatsizm" (r-lashuv) yoki "zetatsizm" (z-lashuv)ning ustunligi toʻgʻrisidagi masalani koʻndalang qoʻydi. Qadimgi turk runalari bilan yasalgan eng qadimgi yozma yodgorliklar qadimgi turkchasidayoq "-z-" va "-r-" mavjud boʻlganligini koʻrsatdi. Boshqa Oltoy tillari (moʻgʻul, tungus-manjur)da faqat "-r-" boʻlganligini koʻrsatdi. Turkiy prototilning baʼzi bir xususiyatlarini konservativ "-r-" tillari (zamonaviy chuvash tili) asosida, shuningdek, venger tilida bolgar elementlarini tahlil qilish orqali tiklash mumkin. Tashqi qardoshligi. Oltoy gipotezasi doirasida prototurk, moʻgʻul, pratungus-manjur, yapon va koreys tillari oltoy bobotilining avlodi deb hisoblanadi. Biroq, Oltoy gipotezasi ilmiy olamda umuman qabul qilinmaydi, unga qarshi tomonlari ham bor . Ilk vatani. A. Ronatash turkiy tillarning ilk vatanini gʻarbiy va markaziy Sibirga, shuningdek uning janubidagi hududlarida boʻlgan degan fikrni keltirib oʻtgan. Ilk yozma manbalar. Miloddan oldingi soʻnggi mingyillikning oxirgi asrlariga tegishli «Xan shu» («Xan sulolasi tarixi») hamda «Shi Ji» («Tarixiy esdaliklar») kabi xitoy yilnomalarida atigi bir nechta eng qadimgi turkiy soʻzlar 匈奴 "Syun-nu" (Hun) saltanati (mil.av. III - mil. II asrlar)ga bogʻliq ravishda uchraydi. Ular yilnomalarda "den-li, ku-tu, shan-yuy, ou-tu" kabi soʻzlar boʻlib, bir qator tadqiqotchilar ularni «Tangri», «qut/quti», «yabgʻu», «oʻrda/oʻrdu» oʻlaroq tiklab, qadimgi turkcha negizga ega soʻzlar, deb qaraydilar. Til xususiyatlari. Fonetika va fonologiyasi. Birinchi boʻgʻin uchun quyidagi fonemalar toʻplami qayta tiklanadi : Morfologiyasi. Sonlar. Prototurk tilida sonlarning oʻnlik tizimidan foydalanilgan : Leksikasi. Prototurk tiliga quyidagi xitoy tilidan soʻzlash oʻzlashtirilgan: A. V. Dibo bu oʻzlashmalarni milodiy III asrda xitoy va turkiy lisoniy aloqalari deb hisoblaydi.