Əskipara monastiri. Əskipara monastiri — Ozarbayjonning Qazax viloyatidagi Aşağı Əskipara va Yuxarı Əskipara qishloqlari oraligʻidagi togʻli hududda joylashgan tarixiy-meʼmoriy yodgorlik. Monastir Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat vazirligi tomonidan milliy yodgorlik sifatida ro'yxatga olingan. Tarixi. Ibodatxona 5—8-asrlarda qurilgan. Kavkaz Albaniyasining madaniy merosiga mansub bo‘lgan ibodatxona qizil tuf toshlaridan to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda qurilgan bo‘lib, mahobatli ko‘rinishga ega. Binolar devorlarida bir necha joylarda katta tosh xochlar bor. Bu monastir o'rmon ichida, borish qiyin bo'lgan tog'li hududda joylashgan. Majmua taxminan 2,5 gektar maydonni egallaydi va devorlar bilan o'ralgan. Baland yerda joylashgan asosiy binolar majmuaning qolgan qismidan devor bilan ajratilgan. Ayni shu noyob qurilish uslubi bilan qal'a qarorgoh vazifasini ham bajargan. Majmuaning devorlari va minoralari yirik daryo toshlaridan qurilgan, ayrim qismlari bugungi kunga qadar ancha yaxshi saqlangan. Taxminlarga ko'ra, mustahkamlangan majmua Albaniya davlatining boshliqlari bo'lgan buyuk Mehroniy hukmdorlarining qarorgohi bo'lgan. Alban hukmdorlarining qishki qarorgohi bo'lgan Xalxal shahrining aynan shu joyda mahalliylashtirilishi buni tasdiqlaydi. Shuning uchun majmua V asrda tashkil etilgan deb taxmin qilish mumkin. Gʻisht texnikasining tabiati va meʼmoriy shakllarning ayrim xususiyatlaridan kelib chiqib, asosiy binoni 7—11-asrlarga mansub deb hisoblash mumkin. Arxitektura xususiyatlari. Muqaddas ona cherkovi. Majmuaning eng diqqatga sazovor va eng yaxshi saqlanib qolgan qismi — asosiy cherkov, ya’ni Xudoning Muqaddas Onasi cherkovi. Cherkov tarhga ko‘ra to'rtburchak shaklga ega. Yodgorlikning saqlanib qolgan qismlari uning yaxshi ishlab chiqilgan tarhli muhim meʼmoriy majmua boʻlganligini koʻrsatadi. Bino 24x22x4 santimetr oʻlchamdagi yaxshi pishgan kvadrat gʻishtdan qurilgan. Yodgorlikning meʼmoriy detallari ham qisman gʻishtdan (markaziy arkni oʻrab turgan), karnizlar esa yarim oʻsimlik oʻymakorligi bilan yoyilgan tuf toshlardan yasalgan. Devorlarning kamarli dizayni binoning me'moriy yechimida yetakchi ahamiyatga ega. Ushbu usul asosiy jabhada old eshik uchun ishlatiladi. Asosiy darvoza kengroq va balandroq ark bilan bezatilgan. Arklar yarim doira shaklida bo'lgan deb taxmin qilish mumkin. Binoning ichida yon xona kamarining konturlari aniq ko'rinadi. Qal'a. Monastir majmuasini o'rab turgan qal'a uzunligi 2 metrgacha bo'lgan ikkita tosh devor bilan o'ralgan. Qal'aning ichki devorlari mustahkamlanib, balandroq qilib qurilgan. Ikki devor orasidagi masofa 20 metrga etadi. Bu qal'a mudofaasini yanada mustahkamlaydi. Qal'a devori bo'ylab balandligi 9 metrgacha bo'lgan yarim doira minoralar qurilgan. Bu qal’a burjlaridan yettitasi bizning davrimizga qadar saqlanib qolgan bo‘lib, ular bir-biri bilan yer osti yo'llari orqali bog'langan. Qal'aning ichida ikki qavatli bino qoldiqlari bor. Bu bino 22x22x4 sm oʻlchamdagi pishiq gʻishtdan qurilgan. Uning balandligi 12, kengligi 18, uzunligi 42 metr. Shuvoq qilingan devorlar naqshlar bilan bezatilgan. Qal'aning o'rnida bir qancha xo'jalik quduqlari va qulagan binolar qoldiqlari aniq ko'rinadi.