Ustav kapitali. Ustav kapitali – aksiyadorlik jamiyatining ustavida qayd etilgan pul ifodasidagi dastlabki, boshlangʻich kapitali. Ustav kapitali aksiyalar sotishdan tushumlar, taʼsischilarning xususiy qoʻyilmalari va davlat qoʻyilmalari hisobidan yuzaga keladi. Ustav kapitaliga badallar faqat pul mablagʻlari koʻrinishida emas, balki mulk shaklida, imoratlar, yer, shuningdek, intellektual mulk obʼyektlari: patentlar, litsenziyalar, loyihalar shaklida ham boʻlishi mumkin. Ustav kapitali tuzilgan tashkilot faoliyatining moddiy ashyoviy, pul, ilmiy texnika, axborot asosini tashkil etadi. Ustav kapitali balansning passivida qayd etiladi. Ustav kapitali taʼsis hujjatlarida belgilangan hissalarning (pul ifodasidagi) yigʻindisidir. Ustav kapitaliga hissa shaklida qoʻshiladigan moddiy va nomoddiy aktivlar taʼsischilar kelishuviga yoki yuridik shaxs ijrochi organining qaroriga koʻra baholanadi va hisobga olinadi. Qoʻshilgan kapital aksiyalarni nominal qiymatidan baland narxlarda dastlabki sotishdan olinadigan emissiya daromadini aks ettiradi. Zaxira kapitali mol-mulkni qayta baholash chogʻida hosil boʻladigan inflatsiya zaxiralarini, shuningdek, tekinga olingan mol-mulk qiymatini aks ettiradi. Ustav kapitali- davlat roʻyxatidan oʻtgan tashkilotning taʼsis hujjatlarida belgilangan miqdor. Tashkilotning ustav faoliyatini taʼminlash uchun mulkdorlar tomonidan dastlab investitsiya qilingan mablagʻlar miqdoridan 80-schyotning debetida aks ettirilgan qarzlari miqdori bilan farqlanadi. Ustav kapitali yuridik shaxsning kreditorlari manfaatlarini kafolatlaydigan mol-mulkining eng kam miqdorini belgilaydi. Depozit fondining hajmidan kelib chiqqan holda, ishtirokchilarning kompaniyadan foyda olish huquqi, shuningdek, yuzaga keladigan majburiyatlarni toʻlash majburiyatlari belgilanadi. Ustav kapitaliga nisbatan biroz beparvo munosabatning stereotipi koʻpincha tashkilotlarning uni belgilashga moyilligi bilan bogʻliq. Albatta, millionlab aylanmalari boʻlgan tashkilot uchun bu miqdor bejiz emas, bundan tashqari, bu kompaniya aʼzolari yoki uning kreditorlari tomonidan tajovuzga qadar sarflanmagan kapitaldir. Ammo shunday tashkilotlar ham borki, ular haqiqatan ham aniq tayyor va oʻz majburiyatlarini ustav kapitali bilan bajarishga majburdirlar. , Misol uchun, bunday fond hajmi 300 million rubl, shunga oʻxshash koʻrsatkich uchun belgilangan, 200 million -. Agar biz ustav kapitalini nuqtai nazardan koʻrib chiqsak, unda, albatta, bu operatsion tashkilotga foyda keltirmaydi. Aynan shuning uchun ham uning doimiy ravishda qurilishi mamlakatimizda qabul qilinmaydi. Pul oqimlari va boshqa turdagi garovlar hisobini yuritish pul shartlari ishtirokchilar (aktsiyadorlar) kontekstida 80-sonli maxsus hisobvaraq taqdim etiladi. Ishtirokchilar tomonidan pul mablagʻlarini qabul qilish va tasarruf etish 75-sonli schyot – taʼsischilar bilan hisob-kitoblar doirasida amalga oshiriladi. Moliyaviy terminologiyaga koʻra, „nizom“ soʻzi, xususan, tashkilotlarning asosiy fondining taʼrifiga ishora qiladi. Bu birinchi boʻgʻinga urgʻu berib, nizomga munosabatni bildiradi. Taʼrif ustav kapitali, ustav fondi yoki shaharning ustav sudi kabi iboralarda qoʻllanadi. „Qonuniy“ maʼnolaridan foydalanish biror narsa tomonidan oʻrnatilgan tushunchada qoʻllanadi. Taʼrif harbiylashtirilgan tashkilotlarning nizomlariga koʻproq mos keladi. Masalan, qonun hujjatlarida belgilangan forma. Biroq, morfologik jihatdan ikkala soʻz ham bir xil. Kapitalning asosiy fondi tashkilotdagi ishtirokchilarning ulushlaridan iborat. Koʻpincha kapital miqdori biznesning tugʻilish bosqichida har bir taʼsischining huquq va majburiyatlarini aniqlash uchun ishlaydi. Ular tijorat tadbirining „poydevorini“ mustahkamlash uchun ishtirokchi sifatida harakat qilishlari mumkin. Qoidaga koʻra, bunday shaxslarning tarkibi oldindan maʼlum, bunday tashkilotlarning rahbarlari affillangan shaxslar hisoblanadi. Dan tashqari tashkiliy tuzilma ustav kapitali har bir aktsiya uchun toʻlov usuli mezonlarini ajratib koʻrsatishi kerak. Shunday qilib, yangi yoki allaqachon ishtirokchilar mavjud tashkilot toʻlov usulini tanlashda deyarli cheksiz. Taʼsischilar naqd pulda toʻlov sifatida taqdim etish huquqiga ega pul mablagʻlari va baholash kompaniyasi tomonidan tekshirilishi mumkin boʻlgan printer. Toʻgʻri, yoqilgan umumiy yigʻilish, korxonaning asosiy hujjatining mazmuniga koʻra ishlaydigan, kapital tarkibiga aniq cheklovlar kiritilishi mumkin. Koʻpincha taʼsischilar ulush uchun toʻlov sifatida qabul qilmaslikka qaror qilishadi ustav kapitali uchinchi shaxslar tomonidan chiqarilgan veksellar yoki qimmatli qogʻozlar. Ustav kapitali korxonalar uchun xos boʻlgan, joriy muvofiq normativ hujjatlar oʻz ustaviga ega boʻlmasligi mumkin. Ayni paytda, bunday tashkilotlarda boʻlishi kerak taʼsis memorandumi, unda ustav kapitalini shakllantirish tartibi belgilangan. Bunday korxonalar toifasiga (eʼtiqod boʻyicha) kiradi. Kapital tarkibi standart – investorlarning ulushlariga koʻra. korxonaning bevosita faoliyatini amalga oshirish uchun foydalaniladigan mulkni aniqlash xarakteristikasi. Ustav kapitalining fond sifatida taʼrifi qiymati jihatidan bir xil boʻlsa-da, koʻproq mos keladi. investitsiya fondlari. Bunday taʼrif maʼlum bir turni saqlash uchun tuzilgan ixtisoslashtirilgan fonddagi ishtirokchilarning ulushli badallari toʻplamini nazarda tutadi tadbirkorlik faoliyati. eng qiziqarli fondni ifodalaydi. Korxonaning shakllanish bosqichida u minimal boʻlishi mumkin, ammo keyinchalik taʼsischilarning ulushini oʻzgartirmasdan koʻpaytirilishi mumkin. Aktsiyalar fuqarolar oʻrtasida qayta taqsimlanganda yoki bir qismini tashkilotning oʻzi sotib olishi mumkin. Oʻzaro fondda bu sodir boʻlmaydi – siz chiqqaningizda ulush kamayadi. Ustav kapitali hamma uchun zarur, istisnosiz, oʻtishni rejalashtirgan va keyin shugʻullanadigan korxonalar tijorat faoliyati, daromad oling. Jamiyat fondi bilvosita davlat nazorati vositasidir, chunki uning ustav kapitalidagi har qanday oʻzgarish (qayta taqsimlash) yangi maʼlumotlarni kiritish uchun hujjatlar toʻplamini taqdim etish bilan birga keladi. Ustav kapitalini shakllantirish majburiyatiga kelsak, eng kam miqdor yoʻq, chunki ular oʻz majburiyatlari boʻyicha barcha mol-mulki bilan javob beradilar. Asosiylari, taʼrifga koʻra, biznesning asoschilaridir. Koʻpincha, amalda, uchinchi tomon kapitalini joriy etish tartibi qoʻllanadi. Investor yangi ishlab chiqarish ob’ektlarini sotib olganida yoki kompaniyaning oʻtgan davrlarda toʻlanmagan muhim qarzlarini oʻchirganda, chora toʻliq oqlanadi. Oʻz hissasi uchun investor ustav kapitalida baholash nuqtai nazaridan maʼlum bir ulushni talab qilishi mumkinligi juda mantiqiy. Misol uchun, agar investor 5 millionga dastgoh sotib olsa, tashkilotning yillik aylanmasi 40 millionni tashkil etadi, uning ulushi taxminan 1/16 ni tashkil qiladi. Yuqorida aytib oʻtilganidek, aktsiyalarni toʻlash bahoga ega boʻlgan har qanday vositalar bilan, shu jumladan, amalga oshirilishi mumkin. Buyuk Britaniya depozit mumkin va va toʻgʻridan-toʻgʻri joriy hisob. Ustav kapitali – aksiyadorlik jamiyatining ustavida kayd etilgan pul ifodasidagi dastlabki, boshlangʻich kapital. Ustav kapitali aksiyalar sotishdan tushumlar, taʼsischilarning xususiy qoʻyilmalari va davlat qoʻyilmalari hisobidan yuzaga keladi. Ustav kapitaliga badallar fakat pul mablagʻlari koʻrinishida emas, balki mulk shaklida, maye., imoratlar, yer, shuningdek, intellektual mulk obʼyektlari: patentlar, litsenziyalar, loyihalar shaklida ham boʻlishi mumkin. Ustav kapitali tuzilgan tashkilot faoliyatining moddiyashyoviy, pul, ilmiytexnika, axborot asosini tashkil etadi. Ustav kapitali balansning passivida qayd etiladi. Oʻz kapitali korxona samaradorligini baholash uchun ishlatiladi. Uning doimiy foyda koʻrsatkichi bilan koʻpayishi kompaniyaning xatolari va notoʻgʻriligi dalilidir va bu, oʻz navbatida, korxonaning qulashiga olib keladi. Bundan tashqari, ustav kapitali sugʻurta kompaniyalari yoki kredit uyushmalarini yaratish uchun ishlatilishi mumkin. Birinchi holda, u tegishli vaziyat yuzaga kelganda sugʻurta toʻlovlarining kafili sifatida ishlaydi. Kredit uyushmasida bu „oʻzaro yordam fondi“ deb nomlanadi, aksionerlar pul mablagʻlarini pul muammolarini hal qilishda foydalanishi mumkin. Ustav kapitali qanday ishlatilganidan qatʼi nazar, u bilan ishlash qoidalari ustav hujjatlarida etarlicha batafsil bayon etilishi va korxonaning buyruqlari va boshqa hujjatlari bilan tartibga solinishi kerak. Oʻzbekiston Respublikasida davlat mustaqilligi qoʻlga kiritilgandan buyon buxgalteriya hisobi tizimini bozor iqtisodiyoti va moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari talablariga muvofiqlashtirish maqsadida bosqichma-bosqich isloh qilinmoqda. Buxgalteriya hisobini isloh qilish bozor iqtisodiyoti tizimi tamoyillari boʻyicha oʻtkaziladigan iqtisodiy islohotlarning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. Bozor iqtisodi sharoitida buxgalteriya hisobi faqat hisob-kitob va statistik vazifalarni bajaribgina qolmay manfaatdor tomonlar obyektiv va asoslangan qaror qabul qila olishi uchun xoʻjalikni boshqaruvchi subyektning faoliyati haqida axborot oluvchi, ularni qayta ishlab beruvchi sohaga aylanadi. Buxgalteriya hisobi tizimini huquqiy boshqarish – muomalada qatnashuvchilarning buxgalteriya hisobi sohasida qonunchilik meʼyorlarida koʻzda tutilgan huquq va majburiyatlari boʻlib talab majburiyat, ruxsat etilgan huquq tarzidagi boshqaruv formasidir. Buxgalteriya hisobi tizimidagi huquqiy boshqarish tarkibiga huquq meʼyorlari, huquqiy munosabatlar, yuridik javobgarlik kabi qator elementlar kiradi. Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobi tizimlari uchun „Buxgalteriya hisobi haqida“gi qonun asosiy huquqiy baza hisoblanadi. Qonunda buxgalteriya xizmati mutaxassislari soha boʻyicha korxonalar rahbarlarining huquq va majburiyatlari buxgalteriya hisobi tizimining asosiy maqsadlari, vazifalari va tamoyillari, buxgalteriya faoliyatini tashkil qilish, asosiy yoʻnalishlari va hisobot tayyorlash kabilar belgilab qoʻyilgan. Mavjud xalqaro amaliyot buxgalteriya hisobini toʻrt darajali meʼyoriy boshqarish tizimini koʻzda tutadi. Birinchi daraja – qonunchilik aktlari, masalan „Buxgalteriya hisobi haqida“gi qonun. Ikkinchi daraja – asosiy qoidalar yigʻindisi, yaʼni buxgalteriya standartlari. Bu darajada buxgalteriya hisobi bilan bogʻliq shaxslar bir xilda faoliyat yuritishlari uchun asosiy buxgalteriya tushunchalari va tamoyillari (qoidalari) belgilanadi. Dunyo amalliyotida hozircha 30 dan ortiq standartlar belgilangan. Uchinchi daraja – mamlakat boʻyicha turli muassasalardagi har xil tarmoqlarda buxgalteriya hisobini yuritish borasida ishlab chiqilgan turlicha uslubiy koʻrsatma va tavsiyanomalar. Toʻrtinchi daraja – hisob ishlarini olib boradigan korxonalarda nashr etiladigan ichki ish hujjatlari va qoʻllanadigan hujjatlarni yuritish. Birinchi darajaga Respublikamizda 1996-yil 30-yanvarda qabul qilingan „Buxgalteriya hisobi haqida“gi qonun mansub boʻlishi mumkin. Ikkinchi darajaga hozircha ishlab chiqilayotgan buxgalteriya standartlarini kiritishimiz mumkin. Hozirgi paytda buxgalteriya hisobi milliy standarti (BHMS) tasdiqlangan. Uchinchi darajaga Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va tarmoqning oʻziga xos xususiyatlariga muvofiq hisob standartlarini aniqlashtiruvchi boshqa idoralarining uslubiy tavsiyalari (koʻrsatmalari) instruktsiyalar sharhlarini kiritsa boʻladi. Toʻrtinchi daraja har bitta korxonada mavjud. Korxonaning oʻz ishchi hujjatlari buxgalteriya hisobini tashkil qilish xususiyatlarini va uni yuritishni belgilaydi. Buxgalteriya hisobi yigʻim (tushum) tizimini tartibga solish mumkin; roʻyxatdan oʻtkazish va pul shaklidagi maʼlumotlarni umumlashtirish xoʻjaliklar operatsiyalarida tashkilotlarning majburiyatlarini va ularning yaxlit, uzluksiz, hujjatli hisob olib borishlarini aks ettiradi. Hozirgi zamon iqtisodiy sharoitida buxgalteriya hisobining roli oʻzgardi. Agar avvallari hisobning maqsadi nazorat qilish vazifasidan iborat boʻlgan boʻlsa, endilikda xalqaro milliy standartlarga koʻra, buxgalteriya hisobi va uning asosida tuzilgan moliyaviy hisobotning maqsadi undan foydalanuvchilarga toʻliq va ishonchli maʼlumot taqdim etishdir. Buxgalteriya maʼlumotlaridan foydalanuvchilarni uchta guruhga boʻlish mumkin. 1. Tashkilot maʼmuriyati – direktorlar kengashi, yuqori boshqarmalar xodimlari, menejerlar, boʻlinmalarning rahbarlari va mutaxassislari. 2. Toʻgʻridan toʻgʻri moliyaviy qiziqish bilan maʼlumotlardan egri foydalanuvchilar, bugungi va potensial investorlar, banklar, asosiy mablagʻ va ishlab chiqarish zaxiralari bilan taʼminlovchilar, boshqa kreditorlar. 3. Maʼlumotlardan qisman moliyaviy qiziqish tufayli egri foydalanuvchilar: soliq idoralari moliya muassasalari, Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining nazorat taftish boshqarmasi, auditorlik firmalari, Davlat Statistika qoʻmitasi, mahalliy hokimiyat idoralari va boshqa foydalanuvchilar. Buxgalteriya hisobi quyidagi asosiy vazifalardan iborat: – buxgalteriya hisobi schyotlarida aktivlarning ahvoli va harakati, mulkiy huquq va majburiyatlarning ahvoli haqida toʻliq va ishonchli maʼlumotlarni tuzish; – samarali boshqarish maqsadida buxgalteriya hisobidagi maʼlumotlarni umumlashtirish; – moliyaviy, soliq va boshqa hisoblarni tuzish. Hozirgi zamon hisob adabiyotlarida buxgalteriya hisobining vazifasi quyidagicha boʻlinadi: – rejali; – nazoratli; – maʼlumotli; – tahliliy (baho); – hisobli.