Global isish. Global isish — sayyoradagi umumiy haroratning uzoq muddatli isishi. Global isish karbonat angidrid (CO2) va boshqa havoni ifloslantiruvchi moddalar atmosferada toʻplanib, quyosh nurlari va yer yuzidan tushgan quyosh nurlarini oʻzlashtirganda sodir boʻladi. Ushbu isish tendentsiyasi uzoq vaqtdan beri davom etayotgan boʻlsa-da, soʻnggi yuz yil ichida qazib olinadigan yoqilgʻilarning yonishi tufayli uning sur’ati sezilarli darajada oshdi. Odamlar sonining koʻpayishi bilan birga, yoqilgʻilarining yonish hajmi ham oʻsdi. Fotoalbom yoqilgʻilarga koʻmir, neft va tabiiy gaz kiradi va ularni yoqish yer atmosferasida „issiqxona effekti“ deb nomlanuvchi hodisani keltirib chiqaradi. Global isishning sabablari. Issiqxona effekti — yer yuzasining oʻrtacha harorati quyosh va quruqlik radiatsiyasining turli shakllari muvozanati bilan saqlanadi. Quyosh nurlanishi koʻpincha „qisqa toʻlqinli“ radiatsiya deb ataladi, chunki radiatsiya chastotalari nisbatan yuqori va toʻlqin uzunliklari nisbatan qisqa — elektromagnit spektrning koʻrinadigan qismiga yaqin. Boshqa tomondan, yer usti nurlanishi koʻpincha „uzun toʻlqinli“ nurlanish deb ataladi, chunki chastotalar nisbatan past va toʻlqin uzunliklari nisbatan uzun — spektrning infraqizil qismida joylashgan. Pastga qarab harakatlanuvchi quyosh energiyasi odatda kvadrat metr uchun Vattlarda oʻlchanadi. Yer atmosferasining yuqori qismida („quyosh doimiysi“ deb ataladigan) jami keladigan quyosh radiatsiyasining energiyasi har yili kvadrat metr uchun taxminan 1366 Vattni tashkil qiladi. Sayyora yuzasining faqat yarmi istalgan vaqtda quyosh nurlanishini olishini hisobga olsak, oʻrtacha sirt insolyasiyasi yiliga kvadrat metr uchun 342 Vattni tashkil qiladi. Yer yuzasi tomonidan soʻrilgan quyosh radiatsiyasi miqdori atmosferaga kiradigan umumiy quyosh radiatsiyasining faqat kichik bir qismini tashkil qiladi. Kiruvchi quyosh radiatsiyasining har 100 birligi uchun taxminan 30 birlik bulutlar, atmosfera yoki Yer yuzasining aks etuvchi hududlari tomonidan kosmosga qaytariladi. Bu aks ettirish qobiliyati „Yerning sayyora albedosi“ deb ataladi va u vaqt oʻtishi bilan barqaror boʻlib qolishi shart emas, chunki bulutlar va muz qoplami kabi aks ettiruvchi shakllanishlarning fazoviy darajasi va tarqalishi oʻzgarishi mumkin. Quyosh nurlarining aks ettirilmagan 70 birligi atmosfera, bulutlar yoki sirt tomonidan soʻrilishi mumkin. Agar boshqa asoratlar boʻlmasa, termodinamik muvozanatni saqlash uchun Yer yuzasi va atmosferasi xuddi shu 70 birlikni kosmosga qaytarishi kerak. Stefan-Boltzman qonuniga koʻra, yer yuzasi harorati (va atmosferaning pastki qatlamining yuzasi bilan aloqada boʻlgan) bu chiquvchi radiatsiya emissiyasining kattaligiga bogʻliq. Yerning energiya byudjeti issiqxona effekti bilan yanada murakkablashadi. Muayyan kimyoviy xususiyatlarga ega boʻlgan is gazlari — issiqxona gazlari, asosan, karbonat angidrid (CO2), metan (CH4) va azot oksidi (N2O) — Yer yuzasi tomonidan ishlab chiqarilgan infraqizil nurlanishning bir qismini oʻzlashtiradi. Ushbu yutilish tufayli dastlabki 70 birlikning bir qismi toʻgʻridan-toʻgʻri kosmosga ketmaydi. Issiqxona gazlari bir xil miqdordagi nurlanishni chiqaradiganligi sababli va bu radiatsiya barcha yoʻnalishlarda teng ravishda chiqariladi (yaʼni pastga qarab va yuqoriga qarab), issiqxona gazlari tomonidan yutilishning aniq taʼsiri pastga qarab chiqariladigan radiatsiyaning umumiy miqdorini oshiradi. Muvozanatni saqlab qolish uchun Yer yuzasi va atmosferaning pastki qismi dastlabki 70 birlikdan koʻproq radiatsiya chiqarishi kerak. Shuning uchun sirt harorati yuqori boʻlishi kerak. Bu jarayon haqiqiy issiqxonani boshqaradigan jarayon bilan bir xil emas, lekin yakuniy taʼsiri oʻxshash. Atmosferada issiqxona gazlarining mavjudligi atmosferaning yuzasi va pastki qismining isishiga (va atmosferada yuqoriroqning sovishi) issiqxona gazlari yoʻqligida kutilganidan koʻra isishiga olib keladi. Iqlim oʻzgarishi oqibatlari. Qurgʻoqchilikning kuchayishi. Iqlim oʻzgarishi suv mavjudligini oʻzgartirib, koʻproq mintaqalarda uni kamaytirmoqda. Global isish allaqachon suv tanqisligi boʻlgan hududlarda suv tanqisligini kuchaytiradi va ekinlarga taʼsir qiladigan qishloq xoʻjaligi qurgʻoqchiliklari xavfini oshiradi va ekologik qurgʻoqchilik ekotizimlarning zaifligini oshiradi. Qurgʻoqchilik shuningdek, vayron qiluvchi qum boʻroni va chang boʻroni boʻronlarini qoʻzgʻatishi mumkin, bu esa milliardlab tonna qumni qitʼalar boʻylab harakatga keltirishi mumkin. Choʻllar kengayib, oziq-ovqat yetishtirish uchun yerlarni qisqartirmoqda. Endi koʻp odamlar muntazam ravishda suv yetishmasligi xavfiga duch kelishmoqda. Turlarning yoʻqolishi. Iqlim oʻzgarishi quruqlik va okeandagi turlarning omon qolishiga xavf tugʻdiradi. Harorat koʻtarilgach, bu xavflar ortadi. Iqlim oʻzgarishi tufayli dunyo insoniyat tarixida qayd etilgan boshqa davrlarga qaraganda 1000 marta koʻproq turlarni yoʻqotmoqda. Bir million tur keyingi bir necha oʻn yilliklar ichida yoʻq boʻlib ketish xavfi ostida. Oʻrmon yongʻinlari, ekstremal ob-havo va invaziv zararkunandalar va kasalliklar iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq koʻplab tahdidlar qatoriga kiradi. Baʼzi turlar boshqa joyga koʻchib oʻtishlari va omon qolishlari mumkin, ammo boshqalari esa yoʻq. Qashshoqlik va koʻchish. Iqlim oʻzgarishi odamlarni qashshoqlikka soladigan va ushlab turuvchi omillarni oshiradi. Suv toshqinlari shaharlarning xarobalarni olib ketishi, uylar va yashash vositalarini buzishi mumkin. Issiqlik ochiq joylarda ishlashni qiyinlashtirishi mumkin. Suv tanqisligi ekinlarga taʼsir qilishi mumkin. Soʻnggi oʻn yil ichida (2010–2019) ob-havo bilan bogʻliq hodisalar har yili oʻrtacha 23,1 million kishini koʻchirdi va koʻplab odamlarni qashshoqlikka qarshi himoyasiz qoldirdi. Aksariyat qochqinlar eng zaif va iqlim oʻzgarishi taʼsiriga moslashishga tayyor boʻlmagan mamlakatlardan keladi. Sogʻliq uchun xavf. Iqlimning taʼsiri havoning ifloslanishi, kasalliklar, ekstremal ob-havo hodisalari, majburiy koʻchish, ruhiy salomatlikka bosim va odamlar oʻsishi yoki yetarli oziq-ovqat topa olmaydigan joylarda ochlikning kuchayishi va yomon ovqatlanish orqali sogʻliqqa zarar yetkazmoqda. Har yili atrof-muhit omillari 13 millionga yaqin odamning hayotiga zomin boʻladi. Oʻzgaruvchan ob-havo sharoiti kasalliklarni kengaytirmoqda va ekstremal ob-havo hodisalari oʻlimni oshiradi va sogʻliqni saqlash tizimlarini ushlab turishni qiyinlashtiradi.