Qozogʻistonning etnik demografiyasi. Qozogʻiston koʻp millatli mamlakat boʻlib, aholining asosiy qismini mahalliy etnik guruh, qozoqlar tashkil qiladi. 2021-yil holatiga koʻra, mamlakatdagi etnik qozoqlar aholining qariyb 70 foizini va Qozogʻistondagi etnik ruslar aholining 16 foizga yaqinini tashkil qilgan. Bular mamlakatdagi ikki dominant etnik guruh boʻlib, boshqa koʻplab guruhlar vakillari, jumladan ukrainlar, oʻzbeklar, nemislar, tatarlar, chechenlar, ingushlar, uygʻurlar, koreyslar va mesxetin turklari Qozogʻistonda aholining maʼlum foizinigina tashkil etadi. Tarixi. Qozogʻistonning hukmron etnik guruhi qozoqlarning kelib chiqishi XV asrdan, Oltin Oʻrda parchalanganidan soʻng bir qancha turkiy va turk-moʻgʻul qabilalari qozoq xonligini barpo etish uchun birlashgan paytdan boshlanadi. Ular yagona madaniyat va milliy oʻzlikni shakllantirgan holda, rus mustamlakachiligi boshlanguniga qadar bu yerlarning mutlaq koʻpchiligini tashkil etishgan. Rossiyaning Qozogʻiston hududiga kirib borishi XVIII asr oxirida boshlandi. Bu davrda qozoqlar gʻarbiy moʻgʻul qalmiqlarining muntazam hujumlaridan himoyalanish uchun Rossiya hukmronligini rasman tan olishga majbur boʻldilar. 1890-yillarga kelib, rus dehqonlari Shimoliy Qozogʻistonning serhosil yerlariga oʻrnasha boshladilar. Bu esa koʻplab qozoqlarning yangi yaylovlar izlab, sharqqa – Xitoy hududiga koʻchib oʻtishiga sabab boʻldi. XX asrdagi keskin oʻzgarishlar. Qozogʻistonning etnik tarkibini sezilarli darajada shakllantirgan katta omil 1920— va 1930-yillardagi yirik ocharchilik edi. Turli maʼlumotlarga koʻra, 1930-yillarda qozoqlarning 40 foizi ochlikdan oʻlgan yoki mamlakat hududini tark etgan. Hukumatning rasmiy roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Qozogʻiston aholisi 1926-yildagi 3,6 milliondan 1939-yilda 2,3 millionga qisqargan. XX asr oʻrtalariga kelib Qozogʻistonda Rossiya taʼsiri ostida boʻlgan deyarli barcha hududlarning etnik guruhlari yashayotgan edi. Mamlakatning markaziy joylashuvi va Rossiyaning undan mustamlakachilar, dissidentlar hamda boshqa chegaralaridan kelgan ozchilik guruhlarni yuborish uchun joy sifatida tarixiy foydalanishi tufayli ushbu xilma-xil demografik tarkib vujudga kelgan. 1930-yillardan 1950-yillargacha Rossiya muxolifati vakillari (va muxolifatga aloqador deb „ayblanganlar“) hamda ayrim millat vakillari (ayniqsa, Volga nemislari, polyaklar, ukrainlar, qrim-tatarlar va qalmiqlar) mehnat lagerlariga joʻnatilgan. Ular koʻpincha faqat oʻz kelib chiqishi yoki eʼtiqodi tufayli, asosan Iosif Stalinning ommaviy buyruqlari asosida qamoqqa olingan. Bu Qozogʻistonni german, hind-eron, koreys, chechen va turkiy guruhlar bir-biridan farq qiladigan yer yuzidagi kam sonli joylardan biriga aylantiradi. Sovet Ittifoqi qulaganidan soʻng, Qozogʻistonning nemis aholisi ("Kasachstandeutsche") 1990-yillarda ommaviy ravishda koʻchib ketishni boshladi, chunki Germaniya bu "Spätaussiedler" deb ataluvchi insonlarini oʻz vataniga qaytarishga tayyor edi va koʻplab ruslar ham Rossiyaga qaytib ketishdi. Shuningdek, yunonlarning koʻpchiligi Gretsiyaga qaytish imkoniyatidan foydalanishdi. Baʼzi guruhlarning emigratsiya uchun yaxshi imkoniyatlari kamroq edi, ammo iqtisodiy vaziyat tufayli ularning ham ketishlariga toʻgʻri kelgan. Qozogʻistonning tarixiy etnik tarkibi jadvali. Jadval: 1999-yilgi aholini roʻyxatga olish. Jadval: Qozogʻistonning etnik tarkibi (batafsil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlari) Jami slavyan/yevropa aholisi 2009-yilda 27,0 % (1959-yilda 60,3 %, 1970-yilda 57,3 %, 1979-yilda 54,5 %, 1989-yilda 49,8 % va 1999-yilda 39,0 % bilan solishtirganda)ni tashkil etgan. Demografik maʼlumotlar. Muhim statistika. Yuqorida aytib oʻtilganidek, slavyan guruhlari 1960-yillardan beri tugʻilishning pastligi va oʻlimning yuqori darajasi tufayli kamayib bormoqda. Nemislar juda yuqori tugʻilish koʻrsatkichlari bilan ajralib turadi, lekin bu asosan qishloq aholisining yuqori ulushi va ular orasida Mennonitlar va Evangelist lyuteranlar kabi konservativ diniy guruhlarning mavjudligi bilan bogʻliqdir. Jadval: Qozogʻistondagi turli etnik guruhlarning demografik xususiyatlari Millatlararo nikohlar. Qozogʻistondagi millatlararo nikohlarning aksariyati turli slavyan yoki german guruhlari (rus – ukrain, nemis – ukrain, rus – polyak yoki nemis – rus) oʻrtasida boʻlgan. Turkiy va yevropalik etnik guruhlar oʻrtasidagi nikohlar koʻpayib bormoqda, ammo baribir juda kamchilikni tashkil etadi. Jadval: Oʻz etnik guruhidan tashqari turmush qurgan shaxslar soni Aholining mexanik harakati. Slavyan va german guruhlari 1960-yillardan boshlab ommaviy ravishda Qozogʻistondan ketmoqdalar va ushbu harakat Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin 1990-yillarda tezlashdi. Bu aholida yevropalik etnik guruhlar salmogʻining yarmidan koʻproq qisqarishiga olib keldi. 1989-yildan beri Yevropa sovet etniklarining 50 foizdan ortigʻi Qozogʻistonni tark etgan va 1989-yilgacha boʻlgan etnik nemis aholisining atigi 15 foiz qismi hozirda mamlakatda qolgan. Immigratsiyaning asosiy qismi Rossiyaga yoʻnaltirilgan boʻlsa-da, ozroq miqdordagi odamlar Ukraina, Belarus va Armanistonga ham koʻchib borgan. Nemis hukumati etnik nemislar va ularning nemis boʻlmagan qarindoshlarini vataniga qaytarishni toʻxtatgunga qadar, Germaniya barcha etnik guruhlar uchun eng maqbul manzillardan biri edi. Hozirda Germaniyada istiqomat qilayotgan 4,5 million sovet nemislarining yarmiga yaqini va ularning slavyan qarindoshlari asli qozogʻistonlik ekani taxmin qilinmoqda. Hozirda Qozogʻistondan oʻrtacha 2000 ga yaqin etnik nemislar Rossiyaning Omsk viloyatidagi Azovskiy Nemetskiy milliy tumani (Deutsche Nationalkreis Asowo) va Oltoy oʻlkasidagi Nemetskiy milliy tumani (Nationalkreis Halbstadt) kabi etnik nemislar hukmron boʻlgan hududlarga koʻchib ketishgan. Shuningdek, Isroilda yashovchi 1,2 million rusiyzabon yahudiy va slavyanlarning muhim qismining kelib chiqishi Qozogʻistonga borib taqaladi. Boshqa tomondan, etnik qozoqlar va oʻzbeklar SSSR parchalanganidan beri Qozogʻistonga koʻp miqdorda koʻchib kelgan. Bu muhojirlar nafaqat Markaziy Osiyoning Oʻzbekiston va Tojikiston kabi janubiy davlatlaridan, balki Shinjon va Moʻgʻulistondagi qozoqlar hukmron boʻlgan hududlardan ham keladi. Qozogʻiston hukumati slavyanlar hukmron boʻlgan Shimoliy va Sharqiy Qozogʻiston, shuningdek, nemislar hukmron boʻlgan Qaragʻandi viloyatiga bu vatandoshlarni ("Qandosh" nomi bilan mashhur) joylashtirishni faol ragʻbatlantirmoqda. Oʻzbekiston va Turkmaniston kabi bagʻrikengligi kam qoʻshni xalqlardan Qozogʻistonga etnik slavyanlarning past intensivlikdagi immigratsiyasi ham mavjud. Soʻnggi yillarda Qozogʻistonga 400 000 yaqin oʻzbek koʻchib kelgan. Jadval: Qozogʻistondagi immigratsiya haqidagi maʼlumotlar Dini. 2009-yilgi aholi roʻyxati maʼlumotlariga koʻra, Markaziy Osiyo turkiy xalqlarining aksariyati musulmonlar, slavyanlar esa pravoslavdir (garchi ruslarning 1 foizdan koʻprogʻi musulmon boʻlsa-da), koreyslar orasida esa nasroniylik, buddizm, ateizm va islom kabi turli eʼtiqodlar tarqalgan: