Xalqaro standartlashtirish. Xalqaro standartlashtirish — standartlashtirish, unda ishtirok etish Jahondagi barcha mamlakatlarning tegishli organlari uchun ochiq hisoblanadi Standartlashtirish deganda haqiqiy va potensial vazifalarga nisbatan umumiy va takroriy qoʻllash qoidalarini belgilash orqali maʼlum bir sohada tartibga solishga erishishga qaratilgan faoliyat holatlari tushiniladi. Ushbu faoliyat standartlarni ishlab chiqish, nashr etish va qoʻllashda keng qoʻllanadi. Xalqaro standart xalqaro tashkilot tomonidan qabul qilingan standartdir. Standart mahsulot, foydalanish, saqlash, tashish, sotish va utilizatsiya qilish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar koʻrsatish xususiyatlarini belgilaydigan hujjatdir sanaladi. Standart shuningdek, terminologiya, belgilar, qadoqlash, markalash yoki yorliqlarga qoʻyiladigan talablarni va ularni qoʻllash qoidalarini oʻz ichiga olishi ham mumkin. Amalda xalqaro standartlar deganda koʻpincha ilmiy-texnika jamiyatlari tomonidan ishlab chiqilgan va dunyoning turli mamlakatlarida norma sifatida qabul qilingan mintaqaviy standartlar va standartlar ham tushuniladi. Xalqaro standartlashtirishning maqsadi va vazifalari. Xalqaro standartlarning asosiy maqsadi xalqaro miqyosda yangi sifat tizimlarini ishlab chiqish va mavjud sifat tizimlarini takomillashtirish va ularni sertifikatlash uchun yagona uslubiy asosni yaratishdan iborat. Standartlashtirish sohasidagi ilmiy-texnikaviy hamkorlik milliy standartlashtirish tizimini xalqaro, mintaqaviy va progressiv milliy standartlashtirish tizimlari bilan muvofiqlashtirishga qaratilgan. Xalqaro standartlashtirishdan dunyodagi qoloq mamlkatlar ham va rivojlangan davlatlar ham birdek manfaatdor sanaladi. Xalqaro standartlashtirish maqsadlari: Turli mamlakatlarda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning sifat darajasining yaqinlashishi; Murakkab mahsulotlar elementlarining oʻzaro almashinishini taʼminlash; Xalqaro savdoni rivojlantirish; Ilmiy-texnikaviy axborotni oʻzaro almashish va ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni jadallashtirishga koʻmaklashish. Mahsulot, xom-ashyo, yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi qismlarning texnik darajasi va sifatiga qoʻyiladigan talablarni, shuningdek, mahsulotlarni loyihalash va ishlab chiqarish sohasidagi normalar, talablar va usullarni belgilash, ishlab chiqarishning ilgʻor usullarini joriy etishni jadallashtirish imkonini beradi. Yuqori sifatli mahsulotlar va turlar, markalar va oʻlchamlarning mantiqsiz xilma-xilligini yoʻq qilish; Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirishning eng muhim sharti sifatida sanoat mahsulotlarini unifikatsiyalash va agregatsiyalashni rivojlantirish; ishlab chiqarish jarayonlarini kompleks mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish, bir-birini almashtirish darajasini oshirish, mahsulotlarni ishlatish va taʼmirlash samaradorligini oshirish; Mamlakatda oʻlchovlarning birligi va ishonchliligini taʼminlash, fizik kattaliklar birliklarining davlat etalonlarini, shuningdek, eng yuqori aniqlikdagi oʻlchash usullari va vositalarini yaratish va takomillashtirish; Hujjatlarning yagona tizimlarini, texnik-iqtisodiy axborotni tasniflash va kodlash tizimlarini ishlab chiqish; Fan, texnika, iqtisodiyot tarmoqlarining eng muhim sohalarida yagona atamalar va belgilarni qabul qilish; Mehnatni muhofaza qilish standartlari tizimini, tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan foydalanishni takomillashtirish sohasidagi standartlar tizimini shakllantirish; Tashqi savdo, madaniy, ilmiy-texnikaviy aloqalar uchun qulay sharoitlar yaratish. UNECE standartlashtirishning quyidagi asosiy ustuvor yoʻnalishlari hamda vazifalarini belgilab beradi. Salomatlik va xavfsizlik; Atrof-muhitni yaxshilash; Ilmiy-texnikaviy hamkorlikni rivojlantirish; Muvofiqlashtirilmagan normativ hujjatlardan kelib chiqadigan xalqaro savdodagi texnik toʻsiqlarni bartaraf etish. UNECE roʻyxati standartlashtirish talab qilinadigan 15 ta sektorni belgilaydi. Yadro energetikasi, radiatsiyaviy xavfsizlik va radiatsiyaviy himoya. Qurilish uskunalari va elementlari. Elektr va elektron uskunalar va ehtiyot qismlar. Atrof muhitni muhofaza qilish. Yongʻindan himoya qilish va oʻgʻirlikdan himoya qilish tizimlari. Avtomobil jihozlari. Sogʻliqni saqlash. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi uchun traktorlar, mashinalar. Transport uskunalari. Maʼlumotlarni qayta ishlash. Energiya. Materiallar. Boshqa mahsulotlar va uskunalar. Metrologiya. Sifatni taʼminlash va baholash. Xalqaro standartlarni qoʻllash tartibi. Xalqaro standartlar barcha ishtirokchi davlatlar uchun majburiy maqomga ega emas. Jahonning istalgan davlati ularni qoʻllash yoki qoʻllamaslik huquqiga ega hisoblanadi. ISO xalqaro standartini qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror, asosan, mamlakatning xalqaro mehnat taqsimotidagi ishtiroki darajasi hamda uning tashqi savdosi holati bilan ham bogʻliq hisoblanadi. ISO/IEC Guide 21:2004 xalqaro standartni bevosita va bilvosita qoʻllashni nazarda tutadi. Toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻllash — bu har qanday boshqa normativ hujjatda qabul qilinganidan qatʼi nazar, xalqaro standartning qoʻllanishi. Bilvosita qoʻllash — xalqaro standartni ushbu standart qabul qilingan boshqa normativ hujjat orqali qoʻllash. ISO/IEC Guide 21 qabul qilingan va moslashtirilgan xalqaro standartlar tasniflash tizimini oʻrnatgan. Identical (IDT): Texnik mazmuni va tuzilishi jihatidan bir xil, lekin kichik tahririy oʻzgarishlarni oʻz ichiga olishi mumkin. Oʻzgartirilgan (MOD): Qabul qilingan standartlarda aniq belgilangan va tushuntirilgan texnik ogʻishlar mavjud. Ekvivalent emas (NEQ): Mintaqaviy yoki milliy standart xalqaro standartlarga ekvivalent emas. Oʻzgarishlar aniq belgilanmagan va aniq yozishmalar oʻrnatilmagan. Standartlashtirish boʻyicha xalqaro tashkilotlar. Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO). ISO xalqaro tashkiloti 1947-yil 23-fevralda ixtiyoriy, nodavlat tashkilot sifatida ish boshladi. U 1946-yilda Londonda boʻlib oʻtgan yigʻilishda 25 ta sanoati rivojlangan davlat vakillari oʻrtasida xalqaro miqyosda turli sanoat standartlarini ishlab chiqishni muvofiqlashtirish va ularni qabul qilish tartibini amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan tashkilot yaratish toʻgʻrisidagi kelishuv asosida tashkil etilgan jahon boʻyicha umumiy Xalqaro miqyosdagi tashkilot hisoblanadi. Xalqaro elektrotexnika komissiyasi (Xalqaro elektrotexnika komissiyasi). IEC tashkiloti (IEC), 1906-yilda tuzilgan, ixtiyoriy nodavlat tashkilot sanaladi. Uning faoliyati asosan elektr va elektron qurilmalarning fizik xususiyatlarini standartlashtirish bilan bogʻliq boʻlgan. IEC, masalan, elektr oʻlchovlari, sinovdan oʻtkazish, elektr va elektron jihozlarning xavfsizligi kabi masalalarga eʼtibor qaratadi. IEC aʼzolari xalqaro standartlashtirishda oʻz mamlakatlari manfaatlarini ifodalovchi tegishli tarmoqlarda texnologiyalarni standartlashtirish boʻyicha milliy tashkilotlar (qoʻmitalar) sanaladi. Xalqaro elektraloqa ittifoqi (Xalqaro elektraloqa ittifoqi). XEI telekommunikatsiya standartlashtirish sohasidagi xalqaro hukumatlararo tashkilotdir. Tashkilot 500 dan ortiq davlat va nodavlat tashkilotlarini birlashtirgan. U turli mamlakatlarning telefon, telekommunikatsiya va pochta vazirliklari, idoralari va idoralari, shuningdek, telekommunikatsiya xizmatlarini koʻrsatish uchun uskunalar yetkazib beruvchi tashkilotlarni oʻz ichiga oladi. XEIning asosiy vazifasi global televizion tarmoqlar va ularning xizmatlarini qurish va ulardan foydalanish boʻyicha xalqaro muvofiqlashtirilgan qoidalar va tavsiyalarni ishlab chiqishni muvofiqlashtirishdan iborat. 1947-yilda XEI Birlashgan Millatlar Tashkilotining ixtisoslashgan agentligi maqomini oldi. Standartlashtirish bilan shugʻullanadigan xalqaro tashkilotlar. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO). BMTning Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO) 1945-yilda tashkil etilgan. BMTning hukumatlararo ixtisoslashgan tashkiloti sifatida. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Yevropa Iqtisodiy Komissiyasi (UNECE). BMTining Yevropa Iqtisodiy Komissiyasi (UNECE) BMTining Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashi (EKOSOS) organi boʻlib, 1947-yilda tashkil etilgan. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (VOZ). Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) 1948-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashi tashabbusi bilan tashkil etilgan va Birlashgan Millatlar Tashkilotining ixtisoslashgan muassasasi hisoblanadi. JSSTning Nizomi bilan belgilangan maqsadi — barcha xalqlarning sogʻligʻining eng yuqori darajasiga erishish (sogʻliqni saqlash toʻliq jismoniy, aqliy va ijtimoiy farovonlik yigʻindisi sifatida talqin etiladi). Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE). Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (MAGATE) Birlashgan Millatlar Tashkiloti shafeligida atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish boʻyicha hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan hukumatlararo tashkilotdir. 1957-yildan beri ishlaydi, shtab-kvartirasi — Vena shahrida; 146 aʼzo hisoblanadi. Rasmiy tillari Ingliz, rus, fransuz, xitoy, ispan tillari, ishchi tillari esa ingliz, rus, fransuz va ispan tillari sanaladi. Jahon savdo tashkiloti (JST). Jahon savdo tashkiloti (JST) 1995-yilda tashkil topgan. Xalqaro isteʼmolchilar tashkiloti (CIO). Xalqaro isteʼmolchilar tashkiloti (XIT) mahsulotlar va birinchi navbatda, isteʼmol tovarlari sifatini taʼminlash bilan bogʻliq koʻplab ishlarni amalga oshirmoqda. 1960-yilda tashkil etilgan — turli mamlakatlarning 160 dan ortiq isteʼmolchilar uyushmalari. Byuro xalqaro des Poids va Mesures (BIPM). Xalqaro ogʻirliklar va oʻlchovlar byurosi () — 1875—yilda imzolangan Meter konvensiyasiga muvofiq tashkil etilgan xalqaro tashkilot hisoblanadi. Byuroning asosiy vazifasi ushbu konvensiyaga aʼzo barcha mamlakatlarda yagona oʻlchov tizimining mavjudligini taʼminlashdan iborat. 2014-yil yanvar holatiga koʻra, 55 ta davlat Xalqaro ogʻirlik va oʻlchov byurosiga aʼzo boʻlgan va 39 ta davlat assotsiatsiyalangan aʼzo boʻlgan. Xalqaro yuridik metrologiya tashkiloti (OIML). Huquqiy metrologiya xalqaro tashkiloti hukumatlararo xalqaro tashkilot boʻlib, davlat metrologiya xizmatlari yoki boshqa milliy institutlar faoliyatini xalqaro muvofiqlashtirishga qaratilgan boʻlib, Huquqiy metrologiya xalqaro tashkilotiga aʼzo mamlakatlarda oʻlchov natijalarining qiyoslanishi, toʻgʻriligi va aniqligini taʼminlashga qaratilgan. Tashkilot 1955-yilda tashkil etilgan Konvensiya asosida ishtirokchi davlatlarning qonun chiqaruvchi organlari tomonidan ratifikatsiya qilingan. Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti (ICAO). Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti yoki ICAO — BMTining ixtisoslashgan agentligi boʻlib, uning vakolati xalqaro fuqaro aviatsiyasining xavfsiz, samarali va tartibli rivojlanishini taʼminlashdan iborat. ICAO quyidagi standartlar turlarini va boshqa qoidalarni ishlab chiqadi: SARP deb ataladigan standartlar va tavsiya etilgan amaliyotlar (agar siz ikkalasini nazarda tutsangiz); Aeronavigatsiya xizmatlari (PANS) uchun protseduralar; Qoʻshimcha mintaqaviy qoidalar (SUPPs); har xil turdagi oʻquv materiallari. Kosmik maʼlumotlar tizimlarini standartlashtirish boʻyicha xalqaro maslahat qoʻmitasi (CCSDS). Kosmik maʼlumotlar tizimlarini standartlashtirish boʻyicha xalqaro maslahat qoʻmitasi 1982—yilda dunyodagi eng yirik kosmik agentliklar tomonidan tuzilgan va kosmik axborot tizimlarini ishlab chiqish va ishlatishdagi umumiy muammolarni muhokama qilish uchun forum boʻlib xizmat qiladi. Hozirgi vaqtda u 11 agentlik aʼzosi, 28 kuzatuvchi agentlik va 140 dan ortiq sanoat boʻyicha oʻz hamkorlariga ega. Standartlashtirilgan ob’ektlar holati. Radiochastota diapazonlari, yerdan havoga ulanishning funksiyalari va tuzilmalari; Qabul qiluvchi va uzatuvchi qurilmalar parametrlari; Formatlangan maʼlumotlar qurilish bloklari; Radioaloqa tartib-qoidalariga buyruq berish; Maʼlumotlarni qayta ishlash va siqish; Turli darajadagi maʼlumotlar almashinuvi uchun interfeyslar va protokollar; Qaror mantigʻi va boshqalar.