Ezoterika. Ezoterizm (yunon tilidan tarjima qilingan – „ichki“), Rene Genonning taʼrifiga koʻra, „sirli oqimlar rahbarlarining fikriga koʻra, tabiat va atrofdagi dunyoni sub’ektiv bilishning falsafiy dunyoqarashi bilan faqat cheklangan odamlar uchun mavjud boʻlgan taʼrifdir“. Ezoterik-bu yashirin, yashirin yoki faqat Tanlanganlar tomonidan kashf etilgan har qanday taʼlimot yoki jamiyat sirlariga bagʻishlangan degan maʼnoni anglatadi. „Ezoterik“ atamasi, masalan, „bunday marosimning ezoterik maʼnosi“sifatida ishlatilishi mumkin. Ushbu atamaning antonimi ekzoterikdir. Madaniyat tarixida ilmiy klassik standart va namunadan farq qiladigan va ilmiy boʻlmagan bilimlar toifasiga kiradigan turli xil bilim shakllari umumiy tushuncha – ezoterizm bilan birlashtirilgan. Ezoterik-bu inson va dunyo ob’ektlarining sirli, yashirin mohiyati haqidagi taʼlimot. Ezoterizmni oʻrganish sohasi koinotda sodir boʻladigan va inson qalbining tubida sinxron ravishda aks etadigan jarayonlardir. Qisman baʼzi mistik anʼanalar doirasida saqlanib qolgan ezoterik psixopraktika maʼlum miqdordagi adeptlar tomonidan qoʻllanadi va asosan amaliy xususiyatga ega. Bunday amaliyotning namunalari sifatida Taoizm ichidagi neydan, Islom ichidagi soʻfiylik, hinduizm ichidagi yoga deb atash mumkin. Shuningdek, pravoslavlik ichidagi ishixazm, buddizm ichidagi Zen, yahudiylik ichidagi Kabala. Agar biz soʻzning semantik maʼnosidan kelib chiqsak, unda har qanday yashirin amaliyotni ezoterik deb atash mumkin. Qadimgi dunyoda ezoterizmning eng mashhur harakati germetizmdir. Bu Germes Trismegistga tegishli boʻlgan matnlar toʻplami boʻlib, uni Uygʻonish davriga oid keyingi oqimlardan farqlash uchun „Ruhning alkimyosi“ deb ham atashadi. Sharq ezoterik amaliyotlari Gʻarb tasavvufining keyingi harakatlarini shakllantirish uchun asos boʻldi. Ezoterizm koʻplab diniy taʼlimotlarda, masalan, yahudiylikda mavjud boʻlgan ochiq va yashirin kanonik shakllar oʻrtasidagi dualizm bilan tavsiflanadi. Ammo, na ochiq (tashqi), na yashirin (ichki) barcha farqlari bilan bir-birini istisno qilmaydi. Rivojlanishning maʼlum bir darajasida maʼnaviy ichki hayot tashqi hayot bilan uygʻun boʻlishi mumkin. Oʻrta asrlarda sehr, alkimyo, astronomiya kabi yoʻnalishlar oʻsha davrdagi mistik maʼlumotli adeptning deyarli standart oʻquv fanlari boʻlgan. Ezoterizm, aniqrogʻi okkultizm, nasroniylik va Injilga jiddiy qarshi deb oʻylash odatiy holdir. Darhaqiqat, eski Ahdda okkultiv amaliyotlarga nisbatan juda qatʼiy taqiqlar mavjud va yangi Ahdning bir qator matnlari gnostik bid’atning nasroniylarning taʼlimotlariga kirib borishiga qarshi turadi. Shu bilan birga, Tomas Akvinskiy, Avliyo Avgustin Avreliy kabi tasavvuf nasroniylari ham bor edi, ular oʻz asarlarida sirli tushunish va Xudo bilan birlashishga imkon berishdi. Maʼlumki, pravoslavlik hali ham farishtalar bilan uchrashuvlardan omon qolgan azizlarga ishonadi. Bu shuni koʻrsatadiki, ezoterikizm tushuncha sifatida xristian dinida ham mavjud. Koʻpgina ezoterik oqimlar ming yillar davomida asrlar davomida davom etadigan oʻz tarixiga ega. Ularning aksariyati doimiy anʼanalar sifatida mavjud emas edi, ular baʼzan yoʻqolib, keyin yana paydo boʻlishdi. Masalan, Yevropa ezoterizmi XVII asrda rosenkreyserlar ordeni bilan qayta shakllantirilgan, keyinchalik esa Masonlikka oʻxshash turli oqimlarga kirgan. Yigirmanchi asrning ezoterik taʼlimotlariga Teosofiya jamiyatining asoschisi boʻlgan E. P. Blavatskiyning falsafiy gʻoyalari taʼsir koʻrsatdi. Ezoterik tizimlarning maqsadlari diniy maqsadlar bilan bir xil, ammo maʼlum bir din bilan hech qanday bogʻliqlik boʻlmasligi mumkin. Ezoterik tizimlar ongni kengaytirish uchun maʼlum usullar toʻplamini taklif qiladi. Ushbu oʻzgarishlarning asosi ongning koʻtarilgan holatlari, yaʼni ongning kengayishi boʻlib, ular „ongning oʻzgargan holatlari“ dan farq qiladi, chunki Ezosistemalar izdoshlari erishmoqchi boʻlgan shaxsiyatning oʻzgarishi juda barqarordir. Agar biz kengroq maʼnoda koʻrib chiqsak, unda oʻz-oʻzini transformatsiya qilish maqsadi shaxsiy oʻzini oʻzi rivojlantirish sohasidan tashqarida, yaʼni „shaxsni oʻzgartirish“ faqat vositadir va maqsad muhim dunyoqarashni yakuniy kengaytirishdir. Psixologiya psixostatlar tavsifini tuzish uchun ilmiy asos boʻlib xizmat qiladi va faqat qisman parapsixologiya bilan bogʻliq. Ezoterikizm, okkultizm, tasavvuf bilan psixologiyaning umumiy jihatlari kamroq. Ammo ezoterikizm va okkultizm deyarli sinonimdir, ezoterizmga tegishli boʻlgan hamma narsani okkultizm bilan bogʻlash mumkin. Lugʻat nuqtai nazaridan oʻz tushunchalariga ega ikkita soʻz mavjud boʻlganligi sababli, „ezoterik“ atamasi alohida mualliflarning, masalan, Rene Genonning biroz shaxsiy taʼrifi ekanligini va keyinchalik dunyo tiliga dunyoning falsafiy tafakkuri tarixidagi barcha mistik narsalarni belgilaydigan atama sifatida kirib kelganligini hisobga olish kerak. Ezoterizm hodisalar va narsalarning „ichki mohiyatini“ ularning yashirin aloqasi va yakuniy maqsadi bilan bilishga imkon beradigan taʼlimot sifatida shakllangan. Shuningdek, bizni haqiqatni, aqlni, donolikni va sevgini tushunishga yaqinlashtiradigan taʼlimot sifatida, ilohiy printsipning har tomonlama mavjudligini isbotlovchi taʼlimot sifatida. Ezoterikaning taʼkidlashicha, odamlar amaldagi Universal qonunlar toʻgʻrisida zulmatda yashasalar, ular ixtiyoriy ravishda ularni buzadi va natijada bugungi kunda hamma narsaga ega boʻladi: nafrat, kasallik, urush, azob. Ezoterikizm, uning tarkibiy qismi-sehr bilan birga, odamga kuchli vositalarni beradi, shuning uchun sehrgarlar va tasavvufchilar har doim oʻz bilimlarini sir tutishgan, chunki ularni notoʻgʻri tushunish va ishlatish bilan siz oʻzingizga va boshqalarga katta zarar etkazishingiz mumkin. Ezoterikizm tarafdori uchun diniy qoidalar va dogmalarga asoslangan marosimlar va marosimlarga rioya qilishdan koʻra, mistik tajribaga ega boʻlish muhimdir. Shu bilan birga, ezoteriklar toʻgʻridan-toʻgʻri tajriba tufayli juda chuqur haqiqatlarni oʻrganadilar. Ular koʻr imon natijasida emas, balki oʻz tajribalari orqali inson va Koinot sirlariga tegishga muvaffaq boʻlishadi degan taxminlar mavjud. Bu nima uchun haqiqiy ezoteriklar, hatto turli maktablar va urf-odatlar bilan bogʻliq boʻlganlar oʻrtasida hech qachon qarama-qarshilik emas, balki kelishmovchiliklar boʻlmaganligini tushuntiradi.