Qalbaki pul. Qalbaki pul — bu davlat yoki hukumatning qonuniy ruxsatisiz, odatda ataylab shu valyutaga taqlid qilish va uni oluvchini aldash maqsadida ishlab chiqarilgan pul birligi. Qalbaki pul ishlab chiqarish yoki undan foydalanish firibgarlik yoki qalbakilashtirishning bir turi boʻlib, noqonuniy hisoblanadi. Pulni deyarli oʻzi kabi qalbakilashtirish biznesi qadimgi Lidiya tangalarining qoplangan nusxalari (Fourrées nomi bilan tanilgan) topilishi bilan boshlangan, ular Gʻarb tangalarining dastlabki namunalaridan biri hisoblanadi. Qogʻoz pullar muomalaga kiritilgunga qadar qalbakilashtirishning eng keng tarqalgan usuli oddiy metallarni sof oltin yoki kumush bilan aralashtirishdan iborat edi. Qalbakilashtirishning yana bir koʻrinishi — qalbaki koʻrsatmalarga javoban qonuniy printerlar tomonidan hujjatlarni ishlab chiqarish. Ikkinchi jahon urushi paytida natsistlar ingliz funtlari va amerika dollarlarini qalbakilashtirishgan. Bugungi kunda baʼzi eng yaxshi qalbaki banknotlar yuqori sifati va haqiqiy AQSh dollariga taqlid qilgani uchun "Superdollar" deb ataladi. 2002-yilda pul birligi sotuvga chiqarilgandan beri yevro banknotlari va tangalarining sezilarli darajada qalbakilashtirilishi kuzatildi, ammo bu AQSh dollaridan ancha kam sodir boʻldi. Qalbaki pullarning jamiyatga olib keladigan baʼzi yomon taʼsirlari orasida haqiqiy pul qiymatining pasayishi va iqtisodiyotda koʻproq pul aylanishi tufayli narxlarning oshishi (inflyatsiya) — pul massasining ruxsatsiz sunʼiy oʻsishi, qogʻoz pullarning maqbulligining pasayishi va yoʻqolishi keltiriladi; Banklar tomonidan aniqlangan qalbaki pullar, hatto ular musodara qilingan taqdirda ham, savdogarlar tomonidan toʻliq qaytarilmagan. Anʼanaga koʻra, qalbaki pullarga qarshi kurash chora-tadbirlari, jumladan, veksellarda bosib chiqarilgan naqshli oʻziga xos bezaklarni oʻz ichiga oladi, bu esa hatto mutaxassis boʻlmaganlarga qalbakilikni osongina aniqlash imkonini beradi. Tangalarda qimmatbaho metallarning hech biri qirib olinmaganligini koʻrsatish uchun "frezalangan" yoki "qamishlangan" (parallel oluklar bilan belgilangan) qirralar qoʻllanadi. Tarixi. Qalbaki pul ishlab chiqarish tarix davomida yetarlicha keng tarqalgan va u „dunyodagi "ikkinchi" eng qadimgi kasb“ deb nomlangan. Miloddan avvalgi 600-yillarda Lidiya hududida pul yasash boshlangan. Qogʻoz pullar paydo boʻlgunga qadar qalbakilashtirishning eng keng tarqalgan usuli oddiy metallarni sof oltin yoki kumush bilan aralashtirishdan iborat edi. Keng tarqalgan amaliyot tanga chetlarini „qirqish“ edi. Shu tarzda yigʻilgan qimmatbaho metallar qalbaki tangalar ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin edi. Fourrée — qalbaki tangalarning qadimiy turi boʻlib, uning asosiy metall yadrosi oʻzining qattiq metall hamkasbiga oʻxshab qimmatbaho metall bilan qoplangan. 13-asrda Xitoyda qogʻoz pullar paydo boʻlganida, tut daraxtining yogʻochlari pul ishlab chiqarish uchun ishlatilgan. Bu paytda qogʻoz pullarni yasashni nazorat qilish uchun tut oʻrmonlari atrofida qoʻriqchilar joylashtirildi, qalbaki pul sotuvchilar esa oʻlim bilan jazolandi. 13-asrda Mastro Adamo Dante Aligyeri tomonidan Florensiya fiorinosining qalbaki sifatida tilga olingan va osish hukmi asosida oʻlim bilan jazolangan. Ingliz er-xotin Thomas va Anne Rogers 1690-yil 15-oktyabrda „40 kumush tangani qirqish“ uchun sudlangan. Thomas Rogers osilgan va chorak boʻlakka boʻlingan, Anne Rogers esa tiriklayin yoqib yuborilgan. Maʼlumot beruvchi tomonidan taqdim etilgan dalillar asosida 1770-yilda osib oʻldirilgan ingliz pul ustalarining soʻnggi „"qiroli"“ Devid Hartley hibsga olindi. Jazoning oʻta ogʻir shakllari oddiy jinoyat uchun emas, balki davlatga yoki tojga xiyonat qilganlik uchun qoʻllangan. XVIII asr oxiri va XIX asrning boshlarida Londonga kelgan irlandiyalik muhojirlar koʻproq qalbaki pullarni sarflash (sotish) bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirgan, mahalliy aholi esa valyuta jinoyatlarining xavfsizroq va foydaliroq shakllarida qatnashish ehtimoli koʻproq boʻlgan. Ular orasiga qalbaki pul ishlab chiqarish va uni ulgurji sotish kiradi. Shunga oʻxshab, Amerikada Benjamin Franklin va boshqalar tomonidan chop etilgan mustamlaka qogʻoz pullari koʻpincha „qalbaki qilish — oʻlimdir“ iborasini oʻz ichiga oladi. Bunday qattiq jazolar ortidagi nazariya shundan iborat ediki, qalbaki valyutani yasash qobiliyatiga ega boʻlgan kishi davlat xavfsizligiga tahdid hisoblanib, uni yoʻq qilish kerak edi. Yana bir tushuntirish shundan iboratki, odamlar ishonishi mumkin boʻlgan pulni chiqarish ham iqtisodiy majburiyat, ham (kerak boʻlganda) qirollik huquqi edi; demak, qalbakilashtirish qalbaki pul olgan shaxsga nisbatan emas, balki davlat yoki hukmdorning oʻziga qarshi ham jinoyat edi. Millatlar qalbaki pul ishlab chiqarishdan urush vositasi sifatida foydalangan. Maqsad dushman iqtisodini qalbaki banknotlar bilan toʻldirish, pulning haqiqiy qiymatini pasaytirish boʻlgan. Buyuk Britaniya buni Amerika inqilobiy urushi paytida qitʼa dollari qiymatini pasaytirish uchun qildi. Inglizlar uchun qalbaki pul sotuvchilari „shovers“ nomi bilan mashhur boʻlib, ular qalbaki valyutani muomalaga „itarib yuborish“ qobiliyatiga ega edilar. Inqilobiy urush davrida inglizlar uchun eng mashhur ikki kishi David Farnsworth va John Blair edi. Ular hibsga olinganda 10 ming dollar qalbaki pul bilan ushlangan. George Washington ularning ishiga shaxsiy qiziqish bildirgan va hatto qoʻshimcha maʼlumot olish uchun Farsworth hamda Blairni qiynoqqa solishni buyurgan. Oxir-oqibat ular jinoyatlari uchun osib oʻldirilgan. Amerika fuqarolar urushi davrida Konfederatsiya shtatlari dollari Ittifoq tomonidagi shaxsiy manfaatlar tomonidan, koʻpincha Vashingtondagi Ittifoq hukumatining ruxsatisiz qalbakilashtirilgan. Konfederatsiyaning zamonaviy bosib chiqarish texnologiyasidan foydalanish imkoniyati cheklangan edi, shunday qilib Shimoliy tarafda ishlab chiqarilgan koʻplab qalbaki pullar noqonuniy yoʻllar bilan sotib olingan yuqori sifatli banknot qogʻozlaridek bosilgan. Natijada, qalbaki Janubiy taraf banknotlar koʻpincha haqiqiy Konfederatsiya pullari bilan solishtirganda sifat jihatidan teng yoki hatto undan yuqori sifatga ega ham boʻlgan. 1834-yilda Braziliyada Amerika bayroqlari tushirilgan bir nechta kemalardan AQShda ishlab chiqarilgan qalbaki mis tangalar tortib olindi. Bu amaliyot shu voqeadan keyin tugatiladi. Qalbaki pul bilan bogʻliq voqealar. Qalbaki koʻrsatmalarga javoban qonuniy printerlar tomonidan hujjatlarni ishlab chiqarish qalbakilashtirish shaklidir. Bunga misol qilib, 1925-yildagi Portugaliya banknotlari inqirozini keltirish mumkin, Alves dos Reis tomonidan sodir etilgan firibgarlikka javoban Britaniyaning Waterlow va Sons banknot printerlari Portugaliya nominal yalpi ichki mahsulotining 0,88 % ekvivalentiga teng boʻlgan Banco de Portugal banknotlarini ishlab chiqargan va bu banknotlarda bir xil seriya raqamlari mavjud edi. Xuddi shunday, 1929-yilda Islandiya parlamenti Althingning ming yillik yubileyini nishonlash uchun pochta markalari chiqarilishi ishlab chiqarilishi kerak boʻlgan markalarning ruxsat etilgan qiymatidan oldin bosma buyurtmaga „1“ qoʻshilishi bilan buzilgan edi. 1925-dekabr oyida Gollandiyada uch kishi Vengriyada ishlab chiqarilgan 1000 franklik qalbaki fransuz banknotlarini tarqatishga urinish paytida hibsga olinganida, yuqori darajadagi janjal paydo boʻldi. Keyingi tergovlar venger va nemis millatchi doiralarida fitna keng qoʻllab-quvvatlanganligi, shu jumladan yuqori martabali harbiy va fuqarolik amaldorlarining homiyligi haqida dalillarni aniqladi. 1926-yil may oyida Budapeshtda fitnachilarning 24 nafari sud qilindi. Koʻpchilik yengil hukmlarni oldi. Bu ish 1929-yil aprel oyida qalbaki pul birligining oldini olish boʻyicha xalqaro konvensiyaning qabul qilinishiga olib keldi va Xalqaro jinoiy politsiya komissiyasining rolini rasmiylashtirdi. Ikkinchi jahon urushi paytida natsistlar ittifoqchilarga qarshi shunga oʻxshash rejani (Bernhard operatsiyasi) amalga oshirishga harakat qilishdi. Natsistlar yahudiy rassomlarini Zaksenxauzen kontslageriga olib borib, ingliz funtlari va amerika dollarlarini qalbakilashtirishga majbur qilishgan. Qalbaki pullarning sifati juda yaxshi boʻlib, haqiqiy va qalbaki pullarni farqlash deyarli imkonsiz edi. Natsistlar qalbaki pullarni Britaniya ustidan rejalashtirilgan havodan tashlash orqali amalga oshira olmadilar, shuning uchun aksariyat banknotlar yoʻq qilindi va 1950-yillarga qadar qaytarib olinmadi. Bugungi kunda eng yaxshi qalbaki banknotlar yuqori sifati va haqiqiy AQSh dollariga oʻxshashligi tufayli "Superdollar" deb ataladi. Bunday supernotlarning manbalari haqidagi fikrlar turlicha boʻlib, asosan, bunda Shimoliy Koreya AQSh rasmiylari tomonidan qattiq ayblanmoqda. Hisob-kitoblarga koʻra, AQShning qalbaki pul birligi 10 000 dollar uchun 3 dollardan kamroq nisbatga toʻgʻri keladi, 100 000 dollar uchun 3 dollardan kam qalbaki pullarni aniqlash esa qiyin. 2002-yilda valyuta muomalaga kiritilganidan beri yevro banknotlari va tangalarini qalbakilashtirishda jadal oʻsish kuzatildi. 2003-yilda Yevropa Ittifoqi muomalasidan 551 287 dona qalbaki yevro kupyura va 26 191 dona qalbaki yevro tanga olib tashlandi. 2004-yilda fransuz politsiyasi ikkita laboratoriyadan umumiy qiymati taxminan 1,8 million yevro boʻlgan 10 hamda 20 yevrolik qalbaki banknotlarni musodara qildi va 145 000 kupyura muomalaga kirganini taxmin qildi. XXI asrning dastlabki yillarida Amerika Qoʻshma Shtatlari Maxfiy Xizmati qalbaki AQSh valyutalari miqdori sezilarli darajada qisqarganini qayd etdi, chunki qalbaki pul ishlab chiqaruvchilar eʼtiborini, asosan, yevroga qaratgan. 2013-yil iyul oyida Avstraliyaning Melburn shahriga qalbaki 50 va 100 Avstraliya dollarlik banknotlar partiyasi chiqarilgan. 2013-yil 12-iyul holatiga koʻra, Heidelberg va Eppingning shimoliy chekkalari oʻrtasida 40 ta shundan holat yuzasidan xabar berilgan. Politsiya vakillari ommaviy axborot vositalaridagi xabarlarda valyuta kupyuralari qogʻozda bosilganini (Avstraliya 1988-yilda polimer banknotlarni taqdim etgan) va qogʻozni burish yoki yirtish orqali osongina aniqlash mumkinligini tushuntirdi. Politsiya shuningdek, 2013-yil iyun oyida Melburnning sharqiy va gʻarbiy chekkalarida qalbaki banknotlar musodara qilinganini ham aniqladi. Avstraliya RBA maʼlumotlariga koʻra, 2014—2015-yillar davomida muomalada aniqlangan qalbaki 50 dollarlik valyutalar soni oʻtgan yilga nisbatan ikki baravar koʻpaygan va 33 000 dan ortiq qalbaki pullar muomaladan olib tashlangan. Rasmiylarning fikricha, bu hozirda Viktoriya va NSW shtatlarida koʻpayayotgan qalbaki valyutalar sonining bir qismidir. 2016-yil 31-may kuni ACT politsiyasi soʻnggi oylarda Kanberra boʻylab aylanib yurgan qalbaki 50 dollarlik banknotlardan ehtiyot boʻlish haqida ogohlantirdi. Ofitserlar soʻnggi ikki oy ichida 35 dan ortiq korxonada 50 dollarlik qalbaki banknotlar bilan bogʻliq jinoyatlarda qatnashganlikda ayblangan holda chaqirilgan. Avstraliya federal politsiyasi 16 465 dollarlik qalbaki valyuta kupyuralarini ishlab chiqarganlikda ayblanib, 1981-yildagi jinoyatlar (valyuta) toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq ikki shaxs hibsga olindi. Politsiyaning taʼkidlashicha, avstraliyalik banknotlarni qalbakilashtirish qiyin boʻlib, ular koʻplab xavfsizlik xususiyatlariga ega boʻlsa-da, odamlarni har safar naqd pul sarflaganlarida diqqatli boʻlishga chaqirishdi. Jamiyatga taʼsiri. Qalbaki pullarning jamiyatga salbiy taʼsirlaridan baʼzilari: 1) Kompaniyalarga qalbaki narsalar uchun pul toʻlanmaydi. Bu kompaniyalarning sotib olish qobiliyatini yoʻqotishiga olib keldi. Shunday qilib, "real" pul qiymatining pasayishi kuzatiladi. 2) Iqtisodiyotda koʻproq pul aylanishi tufayli narxlarning oshishi (inflyatsiya) — pul massasining ruxsatsiz sunʼiy oʻsishi yuz beradi. 3) Pulning maqbulligining (qoniqarliligi) pasayishi — toʻlovchilar real pulni elektron oʻtkazmalar yoki boshqa valyutada toʻlashni (yoki hatto oltin kabi qimmatbaho metallarda toʻlashni) talab qilishlari mumkin. Shu bilan birga, qogʻoz pullar muomaladagi umumiy pulning kichik qismini tashkil etadigan mamlakatlarda pul birligini qalbakilashtirishning makroiqtisodiy oqibatlari unchalik katta boʻlmasligi mumkin. Biroq, valyutaga boʻlgan ishonchning pasayishi kabi mikroiqtisodiy taʼsirlar katta boʻlishi mumkin. Qalbaki pullar ishlab chiqarishga qarshi choralar. Anʼanaga koʻra, qalbaki pullarga qarshi kurash chora-tadbirlari, jumladan, veksellarda bosiladigan intaglio bosmasi bilan birga nozik oʻziga xos boshqa detallarni ichiga oladi, bu esa mutaxassis boʻlmaganlarga ham qalbakilikni osongina aniqlash imkonini beradi. Tangalarda qimmatbaho metallarning hech biri qirib olinmaganligini koʻrsatish uchun "frezalangan" yoki "qamishlangan" (parallel oluklar bilan belgilangan) qirralar qoʻllanadi. Bu tanga chetining "qirqilishini" (ajralishini) aniqlaydi. Ushbu uslub birinchi navbatda oltin kabi eng qimmatbaho tangalarda qoʻllanadi. Shimoliy Amerikaning mustamlaka davridagi dastlabki qogʻoz pullarda qalbaki pul sotuvini oldini olishning ijodiy vositalaridan biri vekseldagi barg detalini chop etish edi. Bargda topilgan naqshlar noyob va murakkab boʻlgani sababli, ularni qayta tiklash deyarli mumkin emas edi. XX asrning oxirida kompyuter va nusxa koʻchirish texnologiyasidagi yutuqlar murakkab taʼlimga ega boʻlmagan odamlarga valyutani osongina nusxalash imkonini berdi. Bunga javoban, milliy gravyura byurolari gologrammalar, koʻp rangli qogʻoz pullar, chiziqlar, boʻrtma bosib chiqarish, mikrobosma, moyboʻyoqlar va ranglarini oʻzgartiruvchi siyohlar kabi detallarni qoʻshadigan yangi qurilmalarni, yorugʻlik burchagi va zamonaviy nusxa koʻchirish moslamalarini oʻchirib qoʻyadigan EURion turkumi kabi dizayn xususiyatlaridan foydalanishni joriy etdi va qalbaki pullarga qarshi yanada murakkab tizimlarni yoʻlga qoʻya boshladi. Adobe Photoshop kabi dasturiy taʼminot dasturlari banknotlarning skanerlangan tasvirlarini manipulyatsiya qilishga toʻsqinlik qilish uchun ishlab chiqaruvchilar tomonidan oʻzgartirilgan. Yaqinda veksellarning haqiqiyligini taʼminlash uchun AQSh federal zaxira banknotlarida qoʻllanishi mumkin boʻlgan yangi testlar topildi. Ushbu testlar ichki fluoressensiya muddatidan foydalangan holda amalga oshiriladi. Bu qalbaki pullarni aniqlash imkonini beradi, chunki haqiqiy pul bilan solishtirganda ularning fluoressensiya umri farq qiladi. AQSh valyutasi uchun qalbaki pullarga qarshi kurash quyidagi bosqichlardan iborat: 1) 1996-yil 100 dollarlik banknot kattaroq portretli yangi dizaynga ega boʻldi 2) 1997-yil 50 dollarlik banknot kattaroq portretli yangi dizaynga ega boʻldi 3) 1998-yil 20 dollarlik banknot kattaroq portretli yangi dizaynga ega boʻldi 4) 2000-yildagi 10 dollarlik va 5 dollarlik banknot kattaroq portretli yangi dizaynga ega boʻladi 5) 2003-yil 20 dollarlik banknot Andrew Jacksonning portreti atrofida ovalsiz va boshqa ranglar bilan yangi dizaynga ega boʻldi 6) 2004-yil 50 dollarlik banknot Ulysses S. Grant portreti atrofida oval boʻlmagan yangi dizayn va boshqa ranglarga ega boʻldi 7) 2006-yil 10 dollarlik banknot yangi dizaynga ega boʻlib, Alexander Hamilton portreti atrofida ovalsiz va koʻproq ranglar bilan yangi dizaynga ega boʻldi 8) 2008-yil 5 dollarlik banknot Abraham Lincolnning portreti atrofida ovalsiz va boshqa ranglar bilan yangi dizaynga ega boʻldi 9) 2010-yil 100 dollarlik banknot Benjamin Franklin portreti atrofida ovalsiz va boshqa ranglar bilan yangi dizaynga ega boʻldi; yangi „3D xavfsizlik tasmasi“ qoʻshildi Qayta ishlab chiqilgan 100 dollarlik banknot 2010-yil 21-aprelda taqdim etilgan va Federal zaxira kengashi 2011-yilning 10-fevralida yangi qonun loyihasini chiqarishni boshlashi kerak edi, biroq chiqarilish 2013-yil oktyabr oyigacha qoldirildi. Gʻaznachilik 5 dollarlik banknotni qoʻshimcha ranglardan foydalangan holda qayta ishlab chiqishni rejalashtirmagan edi, biroq yaqinda baʼzi qalbaki pul sotuvchilari veksellardagi siyohni oqartirib, ularni 100 dollarlik banknot sifatida chop etayotganini bilib, qarorini bekor qildi. Yangi 10 dollarlik banknot (uning dizayni 2005-yil oxirida paydo boʻlgan) 2006-yil 2-martda muomalaga kirdi. 1 dollarlik va 2 dollarlik banknotlar koʻpchilik qalbaki pul sotuvchilar tomonidan qalbakilashtirish uchun juda past qiymatga ega deb koʻriladi va shuning uchun ular yuqori qiymatga ega pullar kabi tez-tez qalbaki ravishda ishlab chiqarilmagan. 1980-yillarda Irlandiya Respublikasida qalbakilashtirish ikki marta rasmiy hujjatlardagi keskin oʻzgarishlarga olib keldi: 1984-yil noyabr oyida televideniye litsenziyalari va telefon hisoblarini toʻlash uchun jamgʻarma kartalarida ham qoʻllanadigan 1 funt sterlinglik pochta markasi kuchini yoʻqotdi va boshqa dizayn bilan almashtirildi. Keyinchalik, Irlandiya Markaziy bankining 20 funt sterlinglik B seriyali banknoti Moliya vazirining taʼrifiga koʻra, „banknotlarni bosib chiqarishning majburiy xususiylashtirilishi“ tufayli tezda almashtirildi. 1990-yillarda Xitoy Xalq Respublikasi banknotlariga rais Mao Zadongning portreti qalbakilashtirishga qarshi kurashish maqsadida qoʻshildi va u renminbi banknotlaridagi umumiy dizaynlardan koʻra yaxshiroq tanildi. 1988-yilda Avstraliya Zaxira banki dunyodagi birinchi uzoq muddatli va qalbakilikka chidamli polimer (plastmassa) banknotlarni 10 dollarlikda muomalaga chiqardi. Ushbu qonun loyihasi bilan bogʻliq muammolar aniqlangan va hal qilinganidan soʻng, 1992-yilda muammosiz 5 dollarlik banknot chiqarila boshladi. 1996-yilda Avstraliya muomaladagi polimer banknotlarning toʻliq seriyasiga ega boʻlgan birinchi davlat boʻldi. 1999-yil 3-mayda Yangi Zelandiya Zaxira banki Note Printing Australia Limited tomonidan chop etilgan polimer banknotlarni muomalaga chiqara boshladi. Ishlab chiqilgan texnologiya hozirda 24 mamlakatda qoʻllanadi. 2009-yil holatiga koʻra, Note Printing Australia 18 mamlakat uchun polimer qogʻozlarni bosib chiqargan. Shveysariya Milliy banki keng tarqalgan qalbakilashtirish sodir boʻlgan taqdirda, Shveysariya franki uchun yangi banknotlar qatoriga ega edi; bu 1990-yillarning oʻrtalarida sakkizinchi seriyali banknotlar muomalaga kiritilishi bilan qoʻllandi. Oʻquv puli. 2017-yil may oyida Avstraliya valyutasi boʻyicha oʻquv qogʻozlari (xitoy banklari tomonidan bank xodimlarini oʻqitishda foydalaniladi) Shimoliy hududning Darvin shahrida qisqa muddatga muomalaga chiqarildi, Shimoliy hudud politsiyasi tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlarga koʻra, ularni haqiqiy pul sifatida olingan 7 ta holat qayd etilgan. 100 dollarlik (Avstraliya dollari) banknotlarda xitoy tilidagi belgilar bosilgan, biroq haqiqiy notlarning rangi hamda detallariga ega boʻlgan qogʻoz buklanganda xitoycha belgilarni yashirish mumkin edi. Ular eBay orqali sotilgan, ammo muomalada ishlatilmagan. Xitoyda ham 50 dollar ekvivalentli (AQSh dollari) „oʻquv puli“ mavjud boʻlib, u ilgari AQShda paydo boʻlgan.