Gestatsion diabet. Gestatsion diabet (Gestatsion qandli diabet – GQD) diabet mavjud boʻlmagan ayollarning homiladorlik davrida qonda shakar miqdori ortib ketadigan (giperglikemiya) holati. Gestatsion diabet odatda bir nechta asoratlarga olib keladi, jumladan, preeklampsiya xavfini oshiradi, depressiyani oshiradi, tugʻruq kesarcha kesish orqali oʻtkaziladi. Homiladorlik davrida yaxshi davolanmagan gestatsion qandli diabet bilan tugʻilgan chaqaloqlarda makrosomiya, tugʻilgandan keyin gipoglikemiya va patologik sariqlik xavfi yuqori boʻladi. Shuningdek, davolanmasa bolaning o`lik tug`ilishiga olib keladi. Kelajakda bolalarda ortiqcha vazn va qandli diabetning 2-turi rivojlanishiga moyilligi yuqori boʻladi. Sabablari va tashxis qoʻyish. Gestatsion diabet homiladorlik davrida insulin yetishmovchiligi natijasida kelib chiqadi. Xavf omillariga ortiqcha vaznlilik, avvalgi homiladorlikda ham gestatsion diabet boʻlganligi, naslida 2-tip qandli diabet borligi, tuxumdon polikistoz sindromi kabilar kiradi. Tashxis qoʻyish uchun qon tahlili olinadi. Xavf omillari kam boʻlganda gestatsiyaning 24-28-haftalari orasida tekshirilish tavsiya qilinadi. Kasallik ogʻir darajada boʻlganda birinchi prenatal davrdanoq tekshirtirish kerak. Profilaktikasi va davolash. Homiladorlikdan avval jismoniy mashqlar bilan muntazam shugʻullanish, vazn saqlash kasallikni oldini olishga yordam beradi. Gestatsion diabet parhez, jismoniy mashqlar, dori vositalari (masalan, metformin) va insulin inyeksiyalari yordamida davolanadi. Qondagi qand miqdorini tekshirish kuniga toʻrt marta amalga oshirilishi kerak. Bola tugʻilganidan keyin tezroq emizish (koʻkrak suti bilan boqish) tavsiya etiladi. Epidemiologiyasi va prognozi. Gestatsion diabet homiladorlarning 3-9% ida uchraydi. Bu ayniqsa uchinchi trimesterda rivojlanadi. Ularning 1% i 20 yoshdan past va 1-3% i 44 yoshdan baland boʻladi. Bir qator etnik guruhlar, jumladan osiyoliklar, amerikalik hindular, Avstraliyaning tub aholisi va Tinch okeani orollari aholisida bu kasallik uchrash ehtimoli yuqori. 90% hollarda gestatsion diabet chaqaloq tugʻilgandan keyin oʻtib ketadi. Baʼzan 2-tip qandli diabetni rivojlantiradi. Turlari. Gestatsion diabet „homiladorlikning boshlanishida glyukozananing har qanday darajada oshib ketishi“ deya izohlanadi. Bu taʼrif ayolda avvaldan mavjud boʻlgan tashxislanmagan diabet yoki homiladorlikda vaqtincha paydo boʻlgan diabetligini tasdiqlaydi. Ayolga gestatsion diabet tashxisi homiladorlikning 24-28-haftalari oraligʻida qondagi glyukozaning miqdori oshib ketganda qoʻyiladi. Vait klassifikatsiyasi (fizik olim Preskella Vait) onada va homilada xavf omillarini baholash uchun keng qoʻllaniladi. Bu homiladorlikdagi gestatsion diabet va homiladorlikdan avval mavjud boʻlgan (pregestatsion) diabetlarni farqlash imkonini beradi. Bu ikki guruh kasallik xavf omillari va davolashga koʻra turlarga ajratilgan. Gestatsion diabetning 2 ta turi bor: Pregestatsion diabetni quyidagi turlarga ajratishimiz mumkin: Kasallikning erta boshlanishi yoki uzoq davom etishi katta xavf tugʻdiradi. Gestatsion qandli diabetni tashxislash uchun qondagi qand miqdoriga qarab yana ikkita mezon toʻplami mavjud. Karpanter va Koustan boʻyicha 100 gramm glyukozaga tolerantlik testi yordamida gestatsion diabetni tashxislash mezonlari: Diabet boʻyicha Milliy Maʼlumotlar guruhiga koʻra gestatsion diabet tashxisi mezonlari: Xavf omillari. Gestatsion diabetni rivojlanishidagi xavf omillari quyidagilardan iborat: Shuningdek, chekuvchilarda bu xavf omillari ikki barobar oshishi aniqlangan. Baʼzi tadqiqotlarda bo`yning kaltaligi ham xavf omili sifatida koʻrsatilgan. Gestatsion diabetli ayollarning taxminan 40-60% ida aniq xavf omili aniqlanmagan. Odatda, gestatsion diabetli ayollarda hech qanday alomatlar sezilmaydi, ammo baʼzi ayollarda tez chanqash, siydik chiqarishning kuchayishi, charchoq, koʻngil aynishi va qusish, siydik yo`llari infeksiyasi, qon infeksiyalari va koʻzning xiralashishi mumkin. Ushbu xavf omillari boʻlgan homilador ayollar odatiy skrining tekshiruvlaridan tashqari erta skrining tekshiruvlardan oʻtishlari kerak boʻladi. Patofiziologiyasi. Gestatsion diabetning aniq mexanizmlari haligacha nomaʼlum. Uning belgisi insulin qarshiligining yuqori boʻlishi hisoblanadi. Homiladorlik gormonlari va boshqa omillar insulinning taʼsiriga xalaqit beradi, chunki u insulin retseptorlariga bogʻlanadi. Interferensiya, ehtimol, insulin retseptoridan tashqaridagi hujayra signalizatsiyasi yoʻlida sodir boʻladi. Insulin aksariyat hujayralarga glyukozaning kirishiga yordam bergani sababli, insulinga rezistentlik glyukozaning hujayralarga toʻgʻri kirishiga toʻsqinlik qiladi. Natijada, glyukoza qonda qoladi, bu yerda glyukoza darajasi oshadi. Ushbu qarshilikni yengish uchun koʻproq insulin kerak boʻladi, normal homiladorlikka qaraganda taxminan 1,5-2,5 baravar koʻp insulin ishlab chiqariladi. Insulinga rezistentlik homiladorlikning ikkinchi trimestrida paydo boʻladigan meʼyoriy hodisa boʻlib, GQDda keyinchalik 2-tur qandli diabet bilan ogʻrigan homilador boʻlmagan ayolda kuzatiladigan darajagacha rivojlanadi. Bu rivojlanayotgan homila uchun glyukoza manbai boʻlib xizmat qiladi. GQDli ayollarda insulinga rezistentlik mavjud, shuning uchun oshqozon osti bezining β-hujayralari funksiyasining kuchayishi uning oʻrnini bosa olmaydi. Yo‘ldosh gormonlari va kamroq darajada yog‘ toʻplanishining koʻpayishi homiladorlik paytida insulinga rezistentlikni taʼminlaydi. Bu asosan, kortizol va progesteron, qisman, yoʻldosh laktogeni, prolaktin va estradiol orqali amalga oshadi. Shuningdek, boshqa yoʻldosh gormonlari bilan birgalikda leptin, alfa oʻsma nekrozi omili va rezistin homiladorlik paytida yuzaga keladigan insulinga sezuvchanlikning pasayishida ishtirok etadi, bular orasida eng kuchlisi – alfa oʻsma nekrozi omili hisoblanadi. Haligacha homiladorlik vaqtida organizmning insulinga boʻlgan ehtiyoji va GQD ning bir-biriga nomuvofiqligining sababi aniqlanmagan. Lekin bir nechta tahminlar mavjud, bular: avtoimmunitet, yagona gen mutatsiyasi, semizlik va boshqa mexanizmlar. Tekshirish. Muayyan sharoitlarda qon plazmasi yoki qon zardobida glyukozaning yuqori darajasini aniqlash uchun bir qator skrining va diagnostika testlari ishlatiladi. Ulardan biri bosqichli tekshiruv boʻlib, bunda bola yoki ona uchun xavf-xatar boʻlgan homilador ayolning birinchi tekshiruvidanoq diagnostik test oʻtkaziladi (misol uchun, tuxumdonlar polikistoz sindromi). Qonda glyukoza miqdorini aniqlashning oddiy usuliga qon namunalarida glyukoza miqdorini oʻlchash kiradi. Glyukoza miqdori jami 3 marta: och holatda, ovqatlanishdan 2 soat oʻtib va tasodifan istalgan vaqtda oʻlchanadi, diabetli bemorlarda bu koʻrsatkichlar yuqori chiqadi. Glyukoza haddan tashqari shirin taʼmga ega boʻlganligi tufayli aksariyat ayollarning bu testni oʻtkazayotganda koʻngli ayniydi, shu sababli unga qoʻshimcha taʼmini yaxshilaydigan mahsulotlar qoʻshiladi. Hozirgi vaqtda gestatsion diabetni tashxislashda qaysi usul eng yaxshi ekanligini koʻrsatadigan tadqiqotlar yetarli emas. Gemoglobin A1c (HbA1c) gestatsion diabetni tashxislash uchun tavsiya etilmaydi, chunki u homiladorlik davrida glikemiyaning GTT ga qaraganda kamroq ishonchli hisoblanadi. Homiladorlik paytida gestatsion diabet tashxisi qoʻyilgan ayollarda homiladorlikdan keyin qandli diabetning 2-turi rivojlanish xavfi yuqori boʻlganligi sababli, homiladorlikdan keyin glyukozaga tolerantlik testini oʻtkazish zarur. Qonda glyukoza miqdorini aniqlashning oddiy usuli. Plazmada glyukoza darajasi ochlikdan keyin 126 mg/dl (7,0 mmol/l) dan yuqori yoki har qanday holatda 200 mg/dl (11,1 mmol/l) dan yuqori boʻlsa va bu keyingi kunda tasdiqlangan boʻlsa, GQD tashxisi qoʻyiladi va boshqa testlar talab qilinmaydi. Ushbu testlar odatda birinchi tashrif paytida oʻtkaziladi. Ularni davolash oson va arzon, ammo boshqa test natijalariga qaraganda sifati pastroq: sezgirligi oʻrtacha, oʻziga xosligi past va soxta ijobiy koʻrsatkichlari yuqori. Glyukozaning skrining testi. Glyukozaning skrining testi (baʼzan Sullivan testi deb ham ataladi) homiladorlikning 24-28 haftasigacha amalga oshiriladi va GTT ning soddalashtirilgan turi hisoblanadi. GTTdan farqli ravishda bu skrining testi uchun och holatda boʻlish talab qilinmaydi. Sallivan testida tarkibida 50 gramm glyukoza boʻlgan eritma ichiladi va bir soatdan keyin qaytadan test oʻtkaziladi. Glyukozaga tolerantlik testi. Glyukozaga tolerantlik testi (GTT) 8-14 soat ochlikdan soʻng ertalab oʻtkazilishi kerak. Testdan oldingi 3 kun davomida parhez (bir kunda kamida 150 gr uglevodlar qabul qilish) va jismoniy mashqlar buyuriladi. Tekshiriluvchi test vaqtida oʻtirgan holatda boʻlishi kerak va chekish man etiladi. Homiladorlikning istalgan davrida 75 gramm glyukoza bilan oʻtkaziladigan GTT yordamida gestatsion qandli diabet tashxisi qoʻyilishi lozim: Siydikdagi glyukozani tekshirish. Gestatsion diabetli ayollarning siydigida glyukoza miqdori yuqori boʻladi (glikozuriya). Dipstik testi keng qoʻllanilsa-da, u yetarlicha samarali emas. Homiladorlik davrida koptokchalar filtratsiya tezligining oshishi natijasida ayollarning taxminan 50 foizida siydik tahlilida glyukoza aniqlanadi. Homiladorlikning birinchi ikki trimestrida glikozuriyaning gestatsion qandli diabet uchun sezgirligi 10 foiz atrofida boʻladi. Profilaktikasi. Homiladorlik paytida D vitaminini qabul qilish gestatsion diabetning oldini olishga yordam beradi. 2014-yilda oʻtkazilgan tadqiqotlarda homiladorlik paytida oʻrtacha jismoniy faollik gestatsion diabetning oldini olishda sezilarli taʼsiri aniqlanmadi. Bundan tashqari parhez gestatsion diabetning xavfini kamaytirishga foyda berishi ham aniq emas. Lekin, 2015-yilgi qaydlar bu koʻrsatkichlar aksini isbotladi. Yana oʻsimlik mahsulotlariga asoslangan parhez qilgan homilador ayollarda bu kasallikka uchrash xavfi kamayganligi aniqlangan. Gestatsiya davrida parhez va jismoniy faollik homiladorlikda gestatsion diabetni oʻtkazish ehtimolini kamaytiradi. Ammo, bu omillar tana vazni indeksiga va tadqiqot oʻtkazilgan hududga qarab turlicha boʻladi. Homiladorlik paytida kombinatsiyalangan parhez va jismoniy mashqlar birgalikda qoʻllanilganda gestatsion qandli diabet va kesar kesish xavfi kamayadi, shuningdek, gestatsion vazn ortishining pasayishi kuzatiladi. 2023-yilgi tadqiqot natijalariga koʻra, oʻzida kimyoviy moddalarni kam saqlaydigan oʻsimlik mahsulotlariga asoslangan parhez (shuningdek, meva-sabzavot, donli mahsulotlar, yongʻoq, choy) qilish GQD xavfini kamaytiradi. Davolash. GQD parhez va insulinni kamaytirish orqali davolanadi. Qandli diabet bartaraf boʻlganini tasdiqlash uchun tugʻruqdan 6 hafta oʻtgach, takroriy GTT oʻtkazilishi kerak. Shundan soʻng 2-tur qandli diabet uchun muntazam skrining qilinadi. Bundan tashqari ayol oʻz vaqtida dam olishi, glyukoza miqdorini doimiy nazorat qilib turishi kerak. Baʼzi GQD li ayollar probiotiklardan foydalanadilar, lekin uning qondagi glyukoza darajasiga taʼsirining foydasi tasdiqlanmagan. Homiladorlik vaqtida makrosomiya rivojlanishini UTT orqali tekshirib turish mumkin. Agar ayolda gipertenziya yoki avvalgi homiladorliklarida oʻlik tugʻilish kuzatilgan boʻlsa, bunday bemorlar 1- va 2-tip qandli diabet kabi davolanadi. Hayot tarzi. Homiladorlikdan avval folat kislotasini qabul qilish va qoʻshimcha davolash olib borish homiladorlikni oson oʻtishiga yordam beradi. Koʻp ayollar parhez va jismoniy faollik orqali GQD ni nazorat qiladi, glyukoza darajasini doimiy tekshirib turadi. Baʼzi ayollar antidiabetik dorilar, koʻpincha insulin terapiyasini oladi. Homilador ayollardagi har qanday parhez 2,000–2,500 kkal energiyani oʻz ichiga olishi kerak. Parhez qilishdan asosiy maqsad qondagi qand miqdorini oshib ketishiga yoʻl qoʻymaslik.. Muntazam ravishda jismoniy mashqlar bilan shugʻullanish tavsiy etiladi. Jismoniy mashqlar bilan shugʻullanadigan homilador ayollarda ertalab va ovqatdan keyin qondagi qand miqdori jismoniy mashqlar bilan muntazam shugʻullanmaydiganlarga nisbatan past boʻladi. Homilador ayollar uchun qaysi mashq turlari koʻproq foydali ekanligi hali aniqlanmagan. Qonda glyukoza miqdorini oʻlchashning oddiy sharoitda olib boriladigan usuli mavjud. Lekin bunda glyukometerdan notoʻgʻri foydalanish mumkin. GQD li ayollarning qonida qand miqdorini oʻlchash usullari ustidagi tadqiqotlar koʻp emas. Avstraliyada Homiladorlik Diabeti Jamiyati tomonidan tavsiya etilgan maqsadli koʻrsatkichlar quyidagicha: Qonda muntazam ravishda HbA1c darajasini aniqlash kerak, bu uzoqroq vaqt davomida glyukozani nazorat qilish imkonini beradi. Bundan tashqari, ham ona ham bola uchun keyinchalik qandli diabet va uning asoratlari xavfini kamaytirishda bolani koʻkrak suti bilan boqishning ahamiyati katta. Prognozi. Gestatsion diabetda bola tugʻilishi bilan barcha belgilari oʻtib ketadi. 1-homiladorlikda gestatsion diabet rivojlanish xavfi 30% ni, 2-sida esa 84% ni tashkil qiladi. Homiladorliklar oʻrtasida vaqtning bir yil boʻlishi ham GQD rivojlanish xavfini oshirib yuboradi. GQD tashxisi qoʻyilgan ayollar keyinchalik qandli diabet rivojlanishiga moyil boʻlib qoladi. Qandli diabet bilan bogʻliq boʻlgan antitanachalar (glutamat dikarboksilaza, insulinoma antigen-2) boʻlgan ayollar, ikkitadan ortiq tugʻruq, semizlarda rivojlanish xavfi yuqori. Gestatsion diabetni insulin bilan davolagan ayollarda keyingi besh yil ichida diabet rivojlanish xavfi 50% ni tashkil qiladi. Xavf omillari hozirgi kunda juda koʻp. Xavf birinchi 5 yil ichida eng yuqori boʻlib, keyinchalik kamayib boradi. Massashutes shtatining Boston shahrida yashovchi ayollarda qandli diabet 6 yoshdan keyin 50% ida, 28 yoshdan keyin 70% ida aniqlangan. Navajo hududida yashovchi GQD oʻtkazgan ayollarda 11 yildan soʻng, 50-70% qandli diabetga chalingan. Boshqa tadqiqotlarda GQD dan 15 yil oʻtib bu kasallik rivojlanish xavfi 25% ga oshishi aniqlangan. Qandli diabet 2-turi rivojlanishiga moyilligi kam boʻlgan aholida: ozgʻin va avtoantitanalarga ega boʻlsa qandli diabetning 1-turi rivojlanadi. GQD bilan ogʻrigan ayollarda semizlik, glyukoza intolerantligi va 2-toifa diabet rivojlanish xavfi yuqori boʻladi. Bu xavf omillari homiladorlikda glyukozaning qanday darajada koʻtarilishiga bogʻliq. Hozirgi vaqtda genetik sezuvchanlik va atrof-muhit omillari ushbu xavfga qanchalik hissa qoʻshishi va GQDni davolash ushbu natijaga qanchalik taʼsir qilishi mumkinligi nomaʼlum. 2017-yil holatiga koʻra, turli xil diabetga qarshi peroral dori vositalarining foyda va zarari hali yaxshi oʻrganilmagan. GQD boʻlgan ayollarda boshqa kasalliklar xavfi haqida statistik maʼlumotlar kam. Quddus perinatal tadqiqotida 37 962 nafar ayoldan 410 nafarida GQD aniqlangan boʻlib, koʻkrak va oshqozon osti bezi saratoniga moyillik tendensiyasi kuzatilgan, ammo bu natijani tasdiqlash uchun koʻproq tadqiqotlar oʻtkazish zarur. GQDni oldindan aniqlash uchun yangi texnologiyalar ishlab chiqish boʻyicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Hozirga qadar olingan natijalar GQDni avtomatik tarzda aniqlashda klinik amaliyot uchun katta istiqbol borligini koʻrsatdi. Asoratlari. GQD ona va bola uchun xavf tugʻdiradi. Ushbu xavf koʻp jihatdan qondagi glyukoza darajasining nazorat qilib boʻlmaydigan darajada ortib ketishi va uning oqibatlari bilan bogʻliq. Qondagi glyukoza miqdorining oshishi bilan xavf ortadi. Qonda glyukoza miqdorini nazorat qilish orqali asoartlarni kamaytirish mumkin. GQD oʻtkazgan ayollarning bolalari tugʻilishi bilan intensiv terapiya boʻlimiga yotqiziladi. Bunday ayollarning farzandlari makrosomiya bilan tugʻiladi, onalarda esa tugʻruqdan soʻng bachadon tiklanishini kechikishi kuzatiladi. Makrosomiya esa oʻz navbatida tugʻruqni operativ olib borishga olib keladi. Makrosomiya GQD boʻlmagan ayollarning 12% ida, GQD li ayollarning esa 20% ida uchraydi. Finlyandiyaning Xelsinki universiteti va Xelsinki universiteti kasalxonasida faoliyat yurituvchi tadqiqot guruhi tomonidan oʻtkazilgan 5150 ta tugʻruq hodisasini oʻrganishda onadagi GQD tugʻruq paytida homila gipoksiyasi xavfini oshiradigan omil ekanligini koʻrsatdi. Tadqiqot 2021-yil iyun oyida „Akta Diabetologika“ jurnalida chop etilgan. Bundan tashqari homila ichi gipoksiyasi xavfini ham oshiradi. Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda gipoksiya xavfi GQD oʻtkazmagan ayollar homilasi gipoksiyasiga nisbatan 7 barobar koʻproq boʻladi. Bundan tashqari, chaqaloq tugʻilgandan keyin reanimatsion jarrohlik amaliyotini oʻtkazish zarurati xavfi 10 baravarga oshgan. Qondagi qand miqdori doimiy ravishda yuqori boʻlgan ayollardan tugʻilgan chaqaloqlarda qondagi glyukozaning past darajasi gipoglikemiya, sariqlik, eritrotsitlarning yuqori massasi (politsitemiya) va qondagi kalsiy (gipokalsemiya) va magniyning past darajasi (gipomagnesemiya) xavfi yuqori. GQD davolanmaganda chaqaloqlar oʻpkasining toʻliq yetilmaganligi va surfaktantlar sintezining buzilishi tufayli nafas olish distress sindromiga moyilligi kuzatiladi. Pregestatsion diabetdan farqli oʻlaroq, gestatsion diabet tugʻma nuqsonlarning mustaqil xavf omili ekanligi aniq koʻrsatilmagan. Tugʻma nuqsonlar odatda homiladorlikning birinchi trimestrida (13-haftasidan oldin) paydo boʻladi, GQD esa asta-sekin rivojlanadi va birinchi va ikkinchi trimestrning boshlarida kam ifodalanadi. GQD li ayollar farzandlarida tugʻma nuqsonlar rivojlanish xavfi yuqori. Bunday ayollarda preeklampsiya xavfi 13% dan 37% gacha oshishi aniqlangan. Epidemiologiyasi. Tadqiqotlarga koʻra gestatsion diabet 3-10% homiladorlarga taʼsir qiladi.