Audiokitob. Audiokitob ( „tinglash“ ) har qanday audio tashuvchi vositada yozilgan ovozli adabiy asardir. Audio tashuvchi vositalar — gramplastinkalar, kompakt (CD) disklar, kompakt kassetalar, qattiq disklar yoki Internetdan audio fayllar boʻlishi mumkin. Audiokitoblar ham qiziqarli, ham tarbiyaviy, taʼlim beruvchi boʻlishi mumkin. Ularga nogironlar, koʻzi ojizlar va zaif koʻruvchilar uchun audio adabiyotlar, yosh bolalar uchun yaxshi oʻqiladigan ertaklar, xorijiy tillar boʻyicha audio kurslar, oʻz-oʻzini rivojlantirish uchun audio qoʻllanmalar, audio yoʻlboshlovchilarni kiritish mumkin. Biroq, turli radio dasturlarning yozuvlari audiokitoblar hisoblanmaydi, balki bu spektakllar, ovozli chiqishlardir. Audiokitoblarni ishlab chiqarish ixtisoslashgan nashriyotlar, koʻzi ojizlar kutubxonalari, notijorat jamoat tashkilotlari va jismoniy shaxslar tomonidan amalga oshiriladi. Koʻpgina mamlakatlarda (AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya, Skandinaviya mamlakatlari, Rossiya) audiokitoblar soʻnggi yillarda tobora ommalashib bormoqda. Masalan, Amerika Qoʻshma Shtatlarida 2007-yilgi soʻrov natijalariga koʻra, audiokitoblarni tinglovchilar soni aholining 26 foiziga yetgan. Umumiy maʼlumotlar. „Audiokitob“ atamasi 1970-yillarda audiokassetalarda yozuvlar olina boshlaganida qoʻllanila boshlandi. Tarmoq standarti sifatida bu atama „Audio Publishers Association“ tomonidan 1994-yilda qabul qilingan. Rossiyada klassik asarlarning audio versiyalari eng mashhur hisoblanadi. Intervyularning birida Boris Akunin shunday eʼtirof etadi : „Oʻzingizga xos biror narsa yaratish uchun siz boshqa birovning katta hajmdagi adabiy tajribasini oʻrganib chiqishingiz kerak. Katta tajriba orttirilishi kerak. Endi men klassikalarni oʻqish usulini topdim. Men ularni tinglayman.“ Bugungi kunda koʻpchilik bestsellerlar ham qogʻoz, ham audio versiyalarda nashr etiladi. Baʼzi audiokitob nashriyotlari ayol yoki erkak ovozi, tillar, ohangdagi oʻzgarishlar, tembr va maʼruzachilar intonatsiyasini tanlash imkoniyatini beradilar. Raqamli „DAISY“ formatining paydo boʻlishi bilan audiokitoblarning boblari va boʻlimlarini, hatto iboralar yoki xat boshilarni tanlab koʻrish imkoniyati yaratildi. Yutuqlari. 1997-yildan beri Germaniyaning „Hessian translyatsiyasi“ teleradiokompaniyasi har oy eng yaxshi audiokitoblar roʻyxatini eʼlon qiladi va yil oxirida „Yil audiokitobi“ni tanlaydi. Audio adabiyotlar uchun maxsus mukofotlar mavjud : Ushbu reytinglar audiokitoblar sifatini yanada oshirish uchun turtki boʻlib xizmat qiladi. Audiokitoblar yaratish texnologiyalari. Audiokitoblarni yaratishning ikki yoʻli mavjud: odam tomonidan oʻqiladi va nutq sintezi dasturlaridan foydalaniladi. Odam tomonidan oʻqilishi. Professional audiokitoblar professional oʻquvchi odam tomonidan ifodali va toʻgʻri talaffuz bilan oʻqiladi. Yozib olish yuqori sifatli nutqni yozib olish va shovqinni filtrlash uchun maxsus uskunalar bilan jihozlangan professional studiyalarda amalga oshiriladi. Keyingi qadamlarda audioyozuvni qayta ishlash jarayonida, audioyozuvga maxsus audio effektlar (dengiz shovqini, koʻcha shovqini, telefon jiringlashi) va musiqiy fon qoʻshilishi mumkin. Bunday audiokitoblarni yaratishning vaqt qiymati oʻqishning uzunligi, ovozni tahrirlash va sozlash vaqti tufayli yuqoridir. Masalan, jami 11 soat 45 daqiqa davom etuvchi „Le Signe de l’Ogre“ (Novelcast nashriyoti) audio serialini yaratish uchun 5 hafta yozib olish, keyin 8 hafta ovozni tahrirlash va nihoyat 4 hafta sozlashga vaqt sarflangan. Havaskor audiokitoblar havaskor ishqibozlar tomonidan uy jihozlarida yozib olinadi. Bunday audiokitoblarning sifati juda past darajadan (oʻquvchining aktyorlik mahorati yoʻqligi, past sifatli ovoz yozish uskunalari tufayli) professional studiya yozuvlaridan kam boʻlmagan yuqori darajagacha juda farq qiladi. Ushbu audiokitoblar asosan bepul tarqatiladi. Bunday audiokitoblarga misol qilib „LibriVox“, „Audiokitoblar oʻz qoʻllarim bilan“ loyihalarini aytish mumkin. YouTube saytida ham xuddi shunday audiokitoblar joylashtiriladi. Nutq sintezatoridan foydalanish. Elektron matnni tovushga aylantirish texnologiyalari (Text-to-Speech) audiokitoblarni yaratish uchun ham qoʻllanadi. Va bunday mahsulotlarning sifati pastroq boʻlsa-da, uni yaratish tezligi juda yuqori va siz tegishli dasturiy taʼminot (masalan, „Balabolka“ dasturi va bir yoki bir nechta ovozli dvijoklar) yordamida audiokitoblarni oʻzingiz yaratishingiz mumkin, alohida odam oʻqishini kutmasdan. Baʼzi zamonaviy elektron kitoblar matnni tovushga aylantirishi mumkin, xuddi smartfon va planshetlar uchun oʻqish ilovalari matndan nutq rejimiga oʻta olgani kabi. Audiokitoblarning yaratilishi va rivojlanishi tarixi. Tarixdan oldingi davr (XVIII-asr oxiri — XIX-asr boshlari). 1877-yil — Tomas Edison tomonidan fonograf taqdimoti boʻlib oʻtgan. Fonografdan foydalanish boʻyicha tavsiyalarda koʻrish qobiliyati zaif odamlar uchun audiokitoblar yaratish ham kiritilgan . Birinchi ovoz yozuvlari tsilindrlarda taxminan 4 daqiqa davom etgan. Gramplastinkalar paydo boʻlishi bilan uning davomiyligi 12 daqiqagacha oshgan, ammo audiokitoblarni yozib olish hali ham maqsadga muvofiq boʻlmagan. Plastinkalardagi yozuvlar (19-asr boshlari — 1970-yillar). Baʼzi jurnallar egiluvchan grammofon plastinalari koʻrinishidagi ilovalar bilan chiqarila boshlandi: Angliyada "Flexipop[ en ] ", SSSRda „Krugozor“ va „Kolobok“. Audiokassetalardagi yozuvlar (1970-yillar — 1990-yillar). 1970-yillarning boshlarida bozorda audiokasetalar paydo boʻldi va baʼzi kutubxonalar ularda yozilgan audiokitoblarni tarqatishni boshladilar. Texnologiyani yanada takomillashtirilishi (arzon portativ pleyerlar, avtomobil magnitolalari) tijorat audiokitoblar bozorining paydo boʻlishiga olib keldi. Raqamli yozuv (1990-yillar — hozirgi vaqtgacha). Internet, yangi audio formatlar va portativ media pleyerlarning paydo boʻlishi audiokitoblarni yanada ommalashishiga olib keldi. Kompakt-disklarga (CD) nisbatan raqamli audiokitoblarning doimiy ravishda oʻsib borishi kuzatilmoqda.