Alaliya. Alaliya (yunoncha a – inkor qoʻshimchasi va lalia – nutq) – bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻidagi nutq zonalarining chala rivojlanishi yoki zararlanishi sababli bolalarning tilga kirmasligi yoki toʻgʻri soʻzlay olmasligi. Alaliyaga bola bosh miyasi ona qornidaligida yoki tugʻilish chogʻida jarohatlanishi, shuningdek goʻdaklik davrida ogʻir kasalliklar bilan ogʻrishi va boshqa sabab boʻladi. Bunda bola nutqi uzoq vaqt rivojlanmaydi: 5-7 yoshgacha, baʼzan 10-12 yoshgacha bolaning tili chiqmaydi. Belgilari. Alaliyaning birinchi belgisi – bolaning oʻz yoshiga mos ravishda nutq rivojlanishidan ortda qolishidir. Nutq rivojlanishining dastlabki rivojlanish bosqichidagi belgilar: Alaliyani boshqa patologiyalarni farqlash muhim, chunki alalik bolalar koʻpincha aqliy rivojlanish kechikishi bilan bir xil alomatlarni koʻrsatishi mumkin. Ammo alaliatik bolalar ijtimoiy aloqaga kirishish, orientatsiyalash va imo-ishoralarni tushunishda yaxshi boʻlishadi. Nutq patologiyalari koʻpincha aqliy rivojlanish normal boʻlgan bolalarda ham uchrashi mumkin, ammo baʼzi maxsus taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar alohida yordamga muhtoj boʻlishadi. Kelib chiqish sababi. Nutq kechikishi, nutq rivojlanishining buzilishi yoki tilni yoʻqotish holatlari baʼzida tugʻilishdan oldin yoki keyin ogʻiz sohasida jismoniy nuqsonlar paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Buning natijasida bolaning soʻzlarni toʻgʻri talaffuz qilish uchun ogʻiz va tilni harakatlantirish qobiliyati sekinlashadi. Ammo, alaliyaga olib keladigan jismoniy boʻlmagan boshqa sabablar ham mavjud. Alaliyaga olib kelishi mumkin boʻlgan sabablarga quyidagilar kiradi: Alaliya turlari. Alaliyaning motor va sensor turlari bor. Sensor alaliya kamdan-kam, motor alaliya esa koʻp uchraydi. Motor alaliya bu markaziy xarakterdagi organik buzilish natijasi hisoblanib, nosogʻlom nevrologik koʻrinish nutqning rivojlanishi jiddiy orqada qolishi. Motor alaliyaning nutqiy va nutquy boʻlmagan belgilari bor. Nutqiy belgisi leksik-grammatik, fonetik-fonematik buzilish boʻlib, bunday bolalar nutqni toʻliq idrok eta olmaydi. Ularning lugʻat boyligi kam bola kam va notoʻgʻri foydalanishadi. Ular oʻziga qaratilgan nutqni tushunadi. Ayrim tovushlarni talaffuz qilgani bilan tovush birikmalarini oʻzlashtira olmaydi, butun soʻz oʻrniga uning bir qismini aytadi (mas, mushukni „mu“ deydi) va hokazo. Motor alaliyaning nutqiy boʻlmagan belgilariga, motor va psixik rivojlanishidagi kamchiliklar yuzaga keladi. Ularda jismoniy yetishmovchilik, bir oyoqda tura olmaslik, chapaqaylik, samotik zaiflik kuzatiladi .Sensor alaliyaning asosiy belgisi bosh miyaning chap yarimshar yuqori qismining jarohatlanishidir. Bunday bola atrofdagilarning nutqini yomon tushunadi yoki mutlaqo tushunmaydi. Chunki ularda fonetik-fonematik idrok buzilgan boʻladi. Ular oʻzlariga berilgan nutqni qabul qilib, notoʻgʻri javob beradi. Bunda bola nutqining nihoyatda buzilishi ulgʻaygan sari ruhiy taraqqiyotda ham oʻz tengdoshlaridan ortda qolishiga sabab boʻladi. Sensor alaliyani korreksiyalash mootor alaliyaga nisbatan qiyinroq hisoblanadi, sensor alalaiya hozirgi kunga qadar chuqur oʻrganilmagan. Alolani korreksiyalashda logoped uchun eng asosiy ish bu lugʻat boyligi ustida ishlashdir. Alaliyaga yoʻliqqan bolalar maxsus maktablarda alohida usul bilan oʻqitiladi. Natijada, garchi uzoq vaqt davomida boʻlsa ham, ularning koʻpchiligi (motor alaliya) nutqi tuzalib, odatdagi maktablarning oʻquv dasturini oʻtadilar. Davoalsh. Alaliya uchun davolash va terapiya turli omillarga bogʻliq, masalan, alaliyaning turi, sabab va darajasi. Nutq terapiyasi alaliyani tuzatishda eng keng tarqalgan va samarali usul hisoblanadi. Nutq terapevtlari bolalarda talaffuz va nutqni yaxshilashga yordam beradi, ularning nutq zonalarini faollashtirish va til koʻnikmalarini shakllantirish uchun turli mashqlarni qoʻllaydi​