Ruandadagi genotsid. Ruandadagi 1994-yilgi qirgʻin () — Ruanda aholisining etnik jihatdan koʻpchiligini tashkil etuvchi xutu qabilasi tomonidan ushbu mamlakat aholisining kamchiligini tashkil etuvchi tutsi qabilasining ommaviy tarzda qirgʻin (genotsid) qilinishi. Mazkur irqiy mojaroning asosiy aybdori Ruandada 1993-yilning oxirlarida hokimiyat tepasiga kelgan muvaqqat hukumat hisoblanadi. Ushbu qonli voqealar insoniyat tarixidagi eng dahshatli qirgʻinlardan biri boʻlib, qotilliklar tezligi ikkinchi jahon urushidagi nemis lagerlaridagi qirgʻindan besh barobar koʻpdir. Qonli voqealar uch oy davom etgan. Maʼlumotlarga koʻra 1 milliondan ortiq kishi qurbon boʻlgan. Tarixi. Xutu va Tutsi qabilalari Afrikadagi Ruanda, Uganda va boshqa qoʻshni davlatlar aholisining asosiy qismini tashkil etadi. Ular qadimiy tarixga ega. Tutsi qabilasi qadimdan zodagon xalq hisoblanib kelgan, xutu esa oʻrtahol va kambagʻallardan tashkil topgan. XX asr oʻrtalaridan tutsi qabilasi Germaniya, Italiya, Belgiya kabi davlatlarning bu yerdagi mustamlakachilik siyosatiga qarshi isyon koʻtaradi. Bundan choʻchigan mustamlakachilar xutu qabilasi vakillarini qoʻllab, ularga yangi davlat tuzish imkoniyatini yaratib beradi. 1962-yilda mustaqil yangi Ruanda davlati tuzilgani eʼlon qilindi. Hokimiyat xutu vakillari qoʻlida edi. Tutsilar siqib chiqarildi va qoʻshni davlatlarga qochishga majbur boʻlishdi. 1980-yillarga kelib koʻplab tutsilar qochoq maqomida boʻlib, asosan Zair, Tanzaniya, Uganda kabi qoʻshni davlatlarda yashagan. Eng faol tutsilar Ugandada boʻlib, bu yerda “Ruanda vatanparvar fronti” (RVF) partiyasini tuzdilar. RVF partiyasining maqsadi Ruandada hokimiyatni isloh qilishdan iborat edi. 1990-yillar boshida RVF 14000ga yaqin harbiylari bilan Ruandaga bostirib kiradi. Ruanda harbiylari esa ularni toʻxtatib qolishadi. Oʻrtada shartnoma tuziladi, biroq u buzilib, 1991-yil oʻrtalarida urush kelib chiqadi. Urushni toʻxtatish va Ruandadagi hokimiyatni isloh qilish maqsadida 1993-yilning 4-avgust kuni shartnoma imzolanadi. Shartnomaga koʻra, Ruandada muvaqqat hukumat tuzilib, hokimiyatda xutu va tutsi qabilasi aʼzolari teng huquqqa egaligi, ikki tomon qurolli kuchlarini birlashtirish va qochoqlarni qaytarish zarurligi aytildi. Nazorat qiluvchi BMT huzurida maxsus tuzildi. Bu vaqtda mamlakatda tartibsizliklar avj olib boʻlgandi. Natijalari. Jangarilar barcha turdagi ommaviy qirgʻin qurollaridan foydalanishgan. Odam oʻldirishda ular nihoyatda shafqatsiz usullarni qoʻllashgan, ularni dahshatli qiynoqlar bilan oʻldirishgan. 250 mingdan ortiq ayollar zoʻrlangan, ularning aksariyati OITS bilan kasallangan. Koʻpchilik tutsilar daryoning tez oqadigan joylarga olib kelinib, oʻldirilib, daryoga uloqtirilgan. BMT maʼlumotlariga koʻra, qirgʻinda 937 ming kishi halok boʻlgan. Ayrim maʼlumotlarda esa 1 million 200 ming kishi deyiladi. Mamlakat juda katta qiyinchiliklar girdobida qoldi. Epidemiya tarqaldi, tartibsizlik, qashshoqlik, ochlik odamlarning umrini qisqartirdi. Keyingi oʻn yil davomida fuqarolar urushi davom etdi. Sud hukmi. 1994-yilning noyabrida Tanzaniyada tribunal ish boshladi. 2008-yil Sud hukmi bilan Ruanda qurolli kuchlari qoʻmondoni polkovnik Tenosete Bagosoru genotsidning asosiy aybdori deb topildi va umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi. 2011-yilda Ruanda qurolli kuchlari qoʻmondoni general Bizimungu 30 yilga qamoqqa hukm qilindi. Xotira. Har yili genotsid qurbonlari uchun xotira kuni nishonlanadi.