Marfan sindromi. Marfan sindromi (Marfan; MS) — biriktiruvchi toʻqimalarning tizimli shikastlanishi bilan kechuvchi genetik kasallik hisoblanadi. Etimologiyasi. Kasallik etiologiyasi 21.1-lokusdagi oʻn beshinchi xromosomaning kalta yelkasida joylashgan FBN1 (fibrillin 1) genining mutatsiyasidir. Sindromning nasldan – naslga oʻtish turi "autosomal dominantdir." Kasallik yuqori "penetrantlik" (genning paydo boʻlish chastotasi) va turli "ekspressivlik" bilan tavsiflanadi. Erkaklar va ayollarning kasallanish nisbati bir xil. Patogenezi. Odamning vaznining yarmidan koʻpini biriktiruvchi toʻqima tashkil etadi, bu bizning asosiy tayanchimiz – "skelet, tashqi qoplamimiz – teri hisoblanadi. Tomirlar, qon va limfa" ham biriktiruvchi toʻqimadan iborat. Biriktiruvchi toʻqima hujayralariga "fibroblastlar" va ularning turlari ("osteoblastlar, xondrositlar, odontoblastlar, keratoblastlar), makrofaglar (gistiotsitlar)" va "semiz hujayralari (labrotsitlar, mastotsitlar, geparinotsitlar)" kiradi. Mezenxima inson hayotining konstitutsiyaviy, genetik va epigenetik tarkibiy qismlarining embrional davrda yoʻlboshlovchisi boʻlib hisoblanadi. Biriktiruvchi toʻqimaning patologiyasi butun organizmga, uning fiziologiyasi va konstitutsiyaviy xususiyatlariga maʼlum patologik taʼsirni koʻrsatadi. Marfan kasalligida fibrillin-1 peptidining tuzilishi haqidagi maʼlumotni oʻz ichiga olgan genda nukleotidlarning almashib qolishi kuzatiladi. Bu protein glikoproteidlarga tegishli boʻlib, mikrofibrillalar kompleksida ishtirok etadi, biriktiruvchi toʻqimalarning elastik fibrillalari uchun asos boʻladi. Hujayradan tashqari matriks tuzilmalari biriktiruvchi toʻqimaning doimiy tuzilishini saqlab turishga imkon beradi, u hujayraning doimiy yangilanishini taʼminlaydigan juda koʻp sonli oʻsish omillarini oʻz ichiga oladi. Yirik tomirlar devorlarida koʻp sonli elastin fibrillalarini oʻz ichiga olgan elastick membranalar joylashgan boʻlib, ularning shikastlanishi Marfan sindromining asosiy klinik koʻrinishlarini beradi. Marfan sindromida transformatsiya qiluvchi oʻsish omili beta (TGF-b) sezilarli darajada shikastlanadi, uning faol boʻlmagan shaklining bogʻlab olinishi buziladi, bu esa ushbu omilning bioaktivligining oshishiga olib keladi, bu kasallikning koʻplab koʻrinishlarning paydo boʻlishi uchun sabab boʻladi. Fibrillinning patologiyasi tolalar shakllanishidagi patologiyaga olib keladi, bu esa terining va boshqa biriktiruvchi toʻqima tuzilmalarining mustahkamligi va elastikligini yoʻqotishiga sabab boʻladi. Kollagen tolalari tuzilishining oʻzgarishi Marfan sindromi bilan ogʻrigan bemorlarda gemostazning birlamchi boʻgʻinining buzilishiga olib keladi. Toʻgʻridan – toʻgʻritrombotsitning oʻzida signal oʻtkazilishning membrana orqali va sitoplazmatik mexanizmlarida nuqsonlar mavjudligi aggregatsiya (assotsiatsiya) jarayonining buzilishiga olib kelishi haqida dalillar mavjud. Hujayra ichidan kalsiyni chiqarish va hujayra ichida tashish reaksiyalarining buzilishi bilan kechadigan trombotsitlar membranasi nuqsoni mavjudligi aniqlangan. Elastik fibrillalar gemostaz tizimida ishtirok etishi aniq belgilangan mexanizmlariga ega. Qon oqimi tezligi past boʻlgan tomirlarda trombotsitlarning fibronektin orqali elastinga yopishishi adgeziyasi („yopishishi“) sodir boʻladi. Qonda uning darajasining pasayishi Marfan sindromi boʻlgan odamlarda qayd etiladi. Fibronektin, oʻz navbatida, endoteliy hujayralarida hosil boʻladi va keyingi reparativ jarayonlarda ishtirok etib, biriktiruvchi toʻqimaning boshqa komponentlari – fibroblastlarni ishlab chiqarish uchun asos hisoblanadi. Shunday qilib, qon tomir devorining qon ivish reaksiyalarida ishtirok etishini mutlaqo inkor etib boʻlmaydi va uning tarkibiy qismlarining holati va qon tomirlarini tartibga solish jarayonlari oʻzgarganda normal gemostatik jarayonlarning kelib chiqishi mumkin boʻlgan patologiyalari haqida xulosa chiqarish mumkin. Birlashtiruvchi toʻqima tuzilmalarida nuqsonlarning rivojlanishi va kuchayishida gormonal muvozanatning buzilishi rol oʻynaydi. Oshqozon-ichak traktining zararlanishi bu tizim kollagenga boy ekanligi bilan belgilanadi. Gipomotor tipdagi oʻt yoʻllarining diskineziyasi, diafragmaning qiziloʻngach teshigining churrasi, oʻt yoʻllarining anomaliyalari, dolixosigma, klinik koʻrinishi sust surunkali gastroduodenitga moyillik kuzatiladi. Belgilari. Kasallikning doimiy progressiv – jadal tarzda rivojlanib boradi. Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda oyoq – qoʻllarida choʻzilgan ingichka barmoqlar va choʻzilgan ingichka tana tuzilishi (dolixostenomeliya) aniqlanadi. Bunday bemorlarda, dolixostenomeliya bilan bir qatorda, qayd etiladi: Bunday insonlarda terisi yaxshi choʻziluvchan, yumshiq boʻgʻimlar soni oshgan boʻladi. Koʻpgina bemorlarda Koʻpgina tadqiqotlarga koʻra, Marfan sindromi bilan ogʻrigan bemorlarning aksariyati hissiy fonning yomonlashishini, quvonch hissi va kasbiy faoliyatga ishtiyoqni yoʻqotishini, kayfiyatning tez-tez oʻzgarishini, qoʻzgʻaluvchanlikni va tashvish hissini qayd etadi. Buning natijasida ijtimoiy faollikning pasayishi, hayot sifatining yomonlashishi va ijtimoiy moslashuvning sezilarli darajada pasayishi kelib chiqadi. Bunday bemorlarda bronxlarning biriktiruvchi toʻqimasi zaifligi tufayli koʻpincha traxeobronxial diskineziya (nafas olish tizimining buzilishi) kuzatiladi. Bu bronxopulmonar tizimning takroriy yalligʻlanish kasalliklari, obstruktiv kasalliklar, bronxial astma, oʻpka emfizemasi (oʻpka toʻqimalarida havo miqdori koʻpayishi) bilan namoyon boʻladi. Koʻkrak qafasidagi havo toʻplanishi, buning natijasida esa oʻpkaning siqilishi va teri osti emfizemasi bilan namoyon boʻladigan asoratlar kelib chiqadi. Bronxodilatatorlar esa taʼsir qilmaydi. Obstruktiv hodisalar (obstruktsiya) asosan yuqori nafas yoʻllariga taʼsir qiladi. Elektrokardiogrammada xarakterli oʻzgarishlar, jumladan qorinchalarning erta qoʻzgʻalish sindromi, erta qorincha komplekslari, posteroinferior yoʻnalishlarda qorincha kompleksining terminal qismining noturgʻunligi aniqlanadi. Ritm patologiyasi koʻpincha Giss tutamining oʻng oyogʻining blokadasi yoki aralash ekstrasistoliya bilan namoyon boʻladi. Yurak faoliyati va oʻtkazuvchanligi patologiyasi boʻlgan Marfan sindromi boʻlgan bemorlarda vegetativ disfunktsiya sindromi koʻpincha vagotonik turga koʻra, presinkopal – hushidan ketish va astenovegetativ holatlar, yurakdagi ogʻriqlar, kuchlanish bosh ogʻrigʻi shaklida davom etadi va koʻpincha psixopatologik kasalliklar bilan birlashtiriladi. Ovqat hazm qilish organlari ham patologik jarayonda ishtirok etadilar Marfan sindromi bilan ogʻrigan bemorlarda orttirilgan buyrak anomaliyalari sogʻlom odamlarga qaraganda tez-tez uchraydi: Tasnifi. Kasalliklarning xalqaro tasnifi (KXT) boʻyicha Marfan sindromi kodi: Q87.4. Ogʻirlik darajasiga koʻra turli xil turlari mavjud: Ogʻir shakllarning chastotasi 25 000-50 000 dan 1 ni tashkil qiladi (tashxis qoʻyilgan holatlarning umumiy chastotasi 1 dan 10 000-15 000 gacha). Kasallik kechishi boʻyicha: Koʻpincha Marfan sindromining dastlabki belgilari hatto bolalik davrida ham paydo boʻladi, yoshi bilan simptomlarning rivojlanishi, klinik koʻrinishlarning kuchayishi kuzatiladi. Asoratlari. Marfan sindromining eng koʻp uchraydigan asoratlari: Koʻruv oʻtkirligining koʻrlikkacha pasayishi bu – sinn bogʻlamlarining zaiflashuvi va oʻrnidan siljishi, koʻz gavharining dislokatsiyasi tufayli kelib chiqadi. Yurak mushaklarining qisqarish qobiliyatining buzilishi, mitral qopqoq yetishmovchiligi natijasida kelib chiqqan yurak yetishmovchiligi. Tomir devorining yupqalashishi va kengayishi bilan bogʻliq katta tomirlarning yorilishi. Koʻpincha kasallik aortaga taʼsir qiladi (asosan homiladorlik davrida gemodinamikaning oʻzgarishi tufayli). Bemorlarning oʻlimiga olib keladigan holat – aorta anevrizmasidir. Diagnostikasi. Marfan sindromi diagnostikasi klinik maʼlumotlarga, FBN1 genidagi oʻzgarishlarni aniqlashga asoslanadi. Koʻpincha, genealogik tarixni yigʻishda kasallikning yashirin kechishi bilan bogʻliq holatlar aniqlanadi. Araxnodaktiliyani aniqlash usullari: 2010-yilda bir guruh mutaxassislar Marfan sindromini tekshirish uchun xalqaro Gent mezonlarini tizimlashtirdilar. Tekshirish genealogik tarix maʼlumotlariga bogʻliq. Genealogik tarix boʻlmasa: Agar sizda genealogik tarix boʻlsa: Oʻn besh foizda Marfan sindromi boʻlgan bolaning paydo boʻlishi sporadik (tasodifiy), ota-onalarda esa yengil namoyon boʻlishi mumkin. Bemorlarning yaqinlarida oshqozon-ichak trakti kasalliklari, umurtqa pogʻonasi shikastlanishi, koʻz kasalliklari bor kuzatiladi. Marfan sindromining eng kichik shubhalarida oftalmologning maslahati zarur. Bunday bemorlarning siydigini tahlil qilishda gidroksiprolin, glikozaminoglikanlar darajasining oshishi kuzatiladi, ammo bu koʻrsatkichlar past oʻziga xosdir, ular turli xil biriktiruvchi toʻqimalar displaziyalari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Gidroksiprolinning chiqarilishi kasallikning ogʻirligining koʻrsatkichidir. Trombotsitlar darajasida qon ivishining buzilishi mavjud. Maksimal: 20 ball. Tashxis 7 yoki undan ortiq ball mavjud boʻlganda qoʻyiladi. Differentsial tashxis Marfanga oʻxshab kechadigan kasalliklar bilan amalga oshiriladI Davosi. Aorta anevrizmasini davolash Sanatoriy-kurortda davolash tinchlantiruvchi massaj, balneoterapiya, karbonat angidrid-vodorod sulfidi vannalaridan foydalanish, shikastlangan mushaklarga, umurtqa pogʻonasiga loydan foydalanish, ogʻriqli joylarga oʻta yuqori chastotali terapiya, elektroforez yordamida antispazmolitiklar va mikroelementlarni kiritishdan iborat, ultratovush bilan mahalliy davolash, zaiflashgan mushaklarni diadinamik-terapevtik stimulyatsiya qilish. Fizioterapiya mashqlari yelka – kamar va orqa mushaklarni baquvvat qilishga qaratilgan boʻlishi kerak. Mashqlarning bir qismi umurtqa pogʻonasiga ortiqcha bosim yuklamaslik uchun yotib bajariladi. Marfan sindromi boʻlgan yosh bemorlarda koagulyatsiya patologiyasini tekshirish kasallikning dastlabki bosqichlarida amalga oshirilishi mumkin va amalga oshirilishi kerak. Har qanday biriktiruvchi toʻqima displaziyasi boʻlgan bolalarni kompleks davolashda gemorragik holatni toʻxtatish va oldini olishga qaratilgan terapevtik chora-tadbirlar majburiy komponent sifatida koʻrib chiqilishi zarur. Oqibati. Yurak-qon tomir tizimi va oʻpkaning shikastlanish darajasiga qarab kasallikning oqibati turlichadir. Koʻpincha nogironlik koʻrish organining patologiyasi tufayli yuzaga keladi. Oʻlimning eng keng tarqalgan sababi qon tomirlari va yurakning shikastlanishi oqibatlaridir. Bunday bemorlarni toʻgʻri parvarishlash, yetarli terapevtik choralar, sharoitlarni oʻz vaqtida tuzatish amalga oshirilsa asoratlar juda kam uchraydi. Kasallikning naslga oʻtish xavfi 50% ni tashkil qiladi. Marfan sindromi boʻlgan homilador ayollar, ayniqsa yurak-qon tomir tizimining patologiyasi uchun yuqori xavf ostida turadi. Marfan sindromi bilan umr koʻrish davomiyligi Soʻnggi oʻn yilliklarda bemorlarning oʻrtacha umr koʻrish davomiyligi sezilarli darajada oshdi: 1972-yilda umr koʻrish davomiyligi 48 yoshni, 1993-yilda esa 72 yoshni tashkil etdi. Umr koʻrish davomiyligi yaxshilangan diagnostika, b-adrenergik blokator preparatlardan toʻgʻri foydalanish va aorta patologiyalarini profilaktikasi tufayli oʻsishda davom etmoqda. Profilaktikasi. Prenatal, preimplantatsiya diagnostikasi usullari mavjud. Yuqori sifatli prenatal va preimplantatsiya diagnostikasi uchun muhim shart ota-onalarda aniqlangan mutatsiyaning mavjudligi hisoblanadi. Implantatsiyadan oldingi diagnostika in vitro urugʻlantirish (EKO) paytida amalga oshiriladi. Prenatal diagnostika uchun material invaziv usullar (amniosentez, xorion vorsinkalari biopsiyasi, platsentosentez, kordosentez va boshqalar) yordamida olinadi. Manbalar.