Immunoglobulin M. Immunoglobulinlar M (IgM)—antitellar sinfi boʻlib IgM molekulalari eng ogʻir (molekulyar ogʻirligi 990 kDa) va eng murakkab tashkil etilgan immunoglobulinlar hisoblanadi. Erkin IgM molekulasi pentamer boʻlib, uning har bir monomeri ikkita ogʻir zanjir (m-zanjir) va k- yoki l-tipdagi ikkita engil zanjirdan tuzilgan. Monomerlar disulfid koʻpriklar va J-zanjirlar orqali pentamer bilan bogʻlangan. Antigen organizmga birinchi marta kirganda, barcha antitelalardan birinchi boʻlib IgM immunoglobulinlari hosil boʻladi. Bundan tashqari, ular birinchi boʻlib ontogenez va filogenezda paydo boʻladi. Odamlarda va boshqa sutemizuvchilarda IgM taloqda joylashgan plazma hujayralari tomonidan sintezlanadi. IgM antibakterial immunitetda va bir qator autoimmun kasalliklarda eng faoldir hisoblanadi. Oʻrganish tarixi. IgM immunoglobulinlarini oʻrganish 1937-yilda nashr etilgan xabarda pnevmokokk polisaxaridlari bilan giperimmunizatsiya qilingan otlarning qonida, anʼanaviy quyon immunoglobulinlari IgG massasidan sezilarli darajada oshib ketgan antitelalar haqidagi maqolaga bogʻliq. Katta oʻlchamlari tufayli yangi antitelalar dastlab „y-makroglobulinlar“ deb nomlangan va yangi antitela sinfining keyingi nomi — IgM ham "makro" -prefiks bilan bogʻliq. Odatda, IgM populyatsiyalari juda xilma-xildir, chunki ular turli xil yuqumli agentlarga qaratilib; bu ularning tuzilishini oʻrganishga katta toʻsqinlik qiladi. Keyinchalik, bir xil IgM antitelalarining manbalari topildi. Maʼlum boʻlishicha, baʼzi hollarda miyelom koʻp hujayralari bir xil IgM ishlab chiqaradi. 1960-yillarda immunoglobulinning rivojlanishini ragʻbatlantirish usullari ishlab chiqildi ­ sichqonlarda oʻsmalar (plazmasitoma) ishlab chiqaradi. U koʻplab sinflar, jumladan IgM antitelalarining bir xil populyatsiyalarini olish imkonini berdi. Tuzilishi. IgM molekulasi radial tarzda joylashgan, Fc boʻlaklari kompleks markaziga yoʻnaltirilgan, F ab-boʻlaklari esa tashqariga qaragan beshta monomer kichik boʻlinmalardan tuzilgan. Har bir monomerda ogʻir zanjir (μ-zanjir) 576 ga yaqin aminokislota qoldiqlarini . U taxminan 110 a. 110 a. uzunlikdagi oʻzgaruvchan domenni (VH-domeni) oʻz ichiga oladi va toʻrtta doimiy domenlar (C-domenlari), mos ravishda Cμ1, Cμ2, Cμ3 va Cμ4 bilan belgilanadi, lekin mentes hududiga ega emas. Funksional jihatdan u qisman Cμ2 domeni bilan almashtiriladi, u birlamchi strukturada prolin qoldiqlarini oʻz ichiga oladi. Ushbu domen mos ravishda G va A immunoglobulinlarining γ — va α-zanjirlarining menteşe mintaqasining evolyutsion kashshofi boʻlgan degan taxmin mavjud. Har bir C-domeni taxminan 110 a dan iborat. va taxminan 20 a. 20 a uzunlikdagi quyruq qismiga ega. Rentgen nurlari diffraktsiyasi tahliliga koʻra, Cμ2 domenidagi prolin qoldiqlari F fragmentiga antigen taqdim etuvchi yoki bakterial hujayra yuzasida antigenik determinantlarni aniqlash uchun zarur boʻlgan moslashuvchanlikni belgilab beradi. Har bir μ-zanjir asparagin qoldiqlariga biriktirilgan beshta oligosaxarid bilan bogʻlangan: biri Cμ1 domeniga, uchtasi Cμ3 domeniga va bittasi zanjirning dumiga „tikilgan“. Yengil zanjirlar esa λ — yoki kombinaturi bilan ifodalanadi, taxminan 220 a ni oʻz ichiga oladi va VL oʻzgaruvchan domenini oʻz ichiga oladi (taxminan 110 a. 110 a.) va CL doimiy domeni (taxminan 110 a. 110 a.). Bogʻlanishi. Monomerlar disulfid ko'prigi va J-zanjiri orqali pentamer hosil qilish uchun bogʻlanadi, ular bilan har bir pentamer monomerning C-terminal hududida joylashgan sistein qoldigʻi bilan oʻzaro taʼsir qiladi. J-zanjiri uzunligi taxminan 137 Da boʻlgan kichik, kislotali oqsillardir. IgM faqat pentamer shaklida mavjud boʻlganda J-zanjiri ikki m zanjirni disulfid bog‘lari orqali bog‘laydi. IgM ning monomerik shakli maʼlum, u B-limfotsitlar yuzasida joylashgan va antigenni aniqlovchi retseptor sifatida ishlaydi. Shuningdek, qon plazmasining bir qismi boʻlgan erkin IgM pentamer shaklida mavjud boʻlib, membrana monomerlari pentamerni tashkil etuvchi monomerlardan aminokislotalar zanjirining quyuq qismidagi aminokislotalar qoldiqlari soni bilan farqlanadi. Uchrashi. Pentamer odamlar va sichqonlarda IgM ning asosiy shakli boʻlsa-da, tirnoqli qurbaqalar ("Xenopus" sp.) IgM asosan geksamerik shaklda, teleost baliqlarida — tetramerik oqsil shaklda mavjud boʻladi. IgM ning pentamer shakli boʻyicha ham togʻay baliqlarda (masalan, akulalar) ustunlik qiladi. Inson va sichqon IgM ning pentamerning asosiy shaklida uchrashi sababi aniq emas, chunki nazariy jihatdan barqaror geksamer ham hosil qilishi mumkin. Sichqonlar ustida olib borilgan tajribalar shuni koʻrsatdiki, ular μ-zanjirlarning J zanjiri bilan oʻzaro taʼsiri imkonsiz boʻlsa (agar u ifodalanmagan boʻlsa yoki μ-da sistein qoldiqlari boʻlmasa, ular IgM ning geksamerik shaklini yaratishi mumkin. J-zanjirga bogʻlash uchun zarur boʻlgan zanjirlar). Shunday qilib, sichqonlarda geksamerlar J-zanjirlari ishtirokida hech qachon hosil boʻlmaydi va pentamer shakli J-zanjir borligida ham, uning yoʻqligida ham mavjud boʻlishi mumkin.. Rentgen nurlarining difraksion tahlili va NMR spektroskopiyasi kabi turli usullardan foydalanib, "Escherichia coli" hujayralarida alohida ifodalangan Cμ1—Cμ4 domenlarining tuzilishi oʻrnatildi. Boshqa immunoglobulinlar singari kabi, IgM m-zanjirida domenlararo disulfid bogʻlari bilan bogʻlangan 7 ta bir-biriga oʻxshash beta-varaqlari mavjud. IgM doimiy hududi shakli boʻyicha qalpoqli qoʻziqoringa oʻxshaydi, unda Cμ2—Cμ3 domenlari „qopqoq“ ni,Cμ4 domeni esa oʻziga xos „oyoq“ ni tashkil qiladi. Funksiyalari. IgM inson homilasida (taxminan 20-haftada) sintezlana boshlagan birinchi immunoglobulinlardir. IgM immunoglobulinlari komplement tizimining C1 komponenti bilan oʻzaro taʼsir qilishi va komplement tizimining klassik yoʻlini faollashtirishi mumkin, natijada antigen opsonizatsiyasi va sitolizi sodir boʻladi. IgM poliimmunoglobulin retseptorlari(plgR) molekulalari bilan oʻzaro taʼsir qiladi va shu bilan ichak shilliq qavatiga oʻxshab shilliq pardalarga, shuningdek, koʻkrak suti tarkibiga kiradi. Bu oʻzaro taʼsirda J-zanjirni bevosita ishtirok etadi. Organlar transplantatsiyasi paytida retsipientning tanasi koʻchirilgan organga qarshi qaratilgan IgM ishlab chiqaradi, ammo ular transplantatsiyani rad etish reaktsiyasida qatnashmaydi va himoya rolini oʻynashi mumkin. Antigen bilan dastlabki toʻqnashuvda birinchi boʻlib IgM hosil boʻladi, ular takroriy toʻqnashuvlarda kamroq miqdorda ham paydo boʻladi. IgM platsentadan mustaqil oʻtolmaydi (faqat immunoglobulinlar G orqali oʻtadi). Baʼzi patogenlarga qarshi qon plazmasida IgM mavjudligi infektsiyaning dastlabki bosqichlarini va yangi tugʻilgan chaqaloqning qonida — bachadon ichi infektsiyani (masalan, Konjenital qizilcha sindromi) koʻrsatadi. Odatda, IgM koʻpincha qon plazmasida maʼlum antigenler bilan bogʻliq koʻrinishda mavjud boʻlib, ular uchun baʼzan „tabiiy antitelalar“ deb ataladi. Ushbu hodisaning sababi IgM ning yuqori ishtiyoqliligi boʻlib, buning natijasida ular sogʻlom odamning qon plazmasida topilgan past oʻzaro kross-reaktivlikka ega antigenlarni bogʻlaydi. Yana qarang. TurkumːAntitela TurkumːImmunologiya TurkumːImmunitet TurkumːMolekulyar biologiya