Aleksiya. Aleksiya (yunoncha, a – inkor qoʻshimchasi va lot. Lego − oʻqiyman) – oʻqiy olmaslik; bosh miya qobigʻining oliy faoliyati buzilishi alomatlaridan biri. Bosh miya poʻstlogʻining qaysi qismi shikastlanganiga qarab, aleksiya turlicha koʻrinishda namoyon boʻladi. Masalan, bosh miya chap yarim shari chakka qismining tepa pushtadagi poʻstlogʻi zararlansa, bemor oʻziga notanish boʻlgan soʻzlarni oʻqiy olmaydi; chap yarim shar harakat maydonining pastki qismi zararlansa, bemor harflarni taniy olsada, ularni bir-biriga qoʻshib oʻqiy olmaydi; bosh miyaning ensa qismida oʻzgarish yuz bersa, koʻrish markazi zaiflashishi va harflarni toʻgʻri oʻzlashtira olmaslik oqibatida bemor harflarni almashtirib yuboradi. Bunday holat literal aleksiya deb ataladi. Aleksiya − oʻqishning umumiy buzilishi boʻlib, matnni vizual tarzda idrok eta olmaslik va tushuna olmaslik holatini anglatadi. Ushbu buzuqlik bilan odam oʻqishni oʻrgana olmaydi yoki harflarni tanib olish va ularni soʻzlarga birlashtirish qobiliyatini yoʻqotadi. Aleksiya alohida rivojlanishi yoki afaziya va agrafiya bilan birga kuzatilishi mumkin. Buzilish neyropsikologik va nutq terapiyasi testlari yordamida tashxis qilinadi. Tuzatish ishlari vizual-fazoviy funktsiyalarni, xotirani, diqqatni, hamda analitik va sintetik jarayonlarni rivojlantirishga qaratiladi. Aleksiyaning sabablari. Har qanday oʻqish buzilishi nevrologik asosga ega va bu jarayonlarda ishtirok etadigan miya hududlariga zarar yetkazish bilan bogʻliq. Izolyatsiya qilingan orttirilgan aleksiya aksariyat hollarda miyaning orqa qismlari, shu jumladan koʻrish poʻstlogʻi va korpus kallosum boʻshligʻini qon bilan taʼminlaydigan posterior miya arteriyasida qon taʼminoti buzilishi natijasida rivojlanadi. Bundan tashqari, aleksiya turli afaziya (motor, hissiy) shakllarining bir qismi boʻlib, miyaning tegishli hududlariga zarar yetkazish natijasida yuzaga kelishi mumkin. Miya qon oqimining mahalliy buzilishiga sabab boʻluvchi omillar quyidagilardan iborat: Bolalarda oʻqishni oʻrgana olmaslik koʻpincha noqulay perinatal omillar, masalan, gipoksik miya shikastlanishi, intrauterin infektsiyalar, tugʻilishda bosh va orqa miya shikastlanishi bilan bogʻliq boʻladi. Shuningdek, bolalik davridagi aleksiyaning sababi nutq aloqalarining yetishmasligi, autizm yoki jiddiy intellektual buzilish boʻlishi mumkin. Patogenez. Oʻqish jarayoni ikki asosiy komponentdan iborat: texnik va semantik. Texnik tomoni harfning vizual tasvirini – grafemani tanib olish, uni artikuloma va fonema bilan bogʻlash, grafemalarni leksemalarga birlashtirishdan iborat. Semantik tomoni esa oʻqilgan matnni tushunishdir. Oʻqishning psixofiziologik mexanizmlari vizual (oksipital korteks), akustik (temporal korteks) va nutq motori (pastki parietal, posterior frontal hududlar) analizatorlarining saqlanganligi va ular oʻrtasidagi aniq oʻzaro taʼsir bilan taʼminlanadi. Aleksiya bu zanjirdagi har qanday bogʻlanish buzilganida rivojlanadi. Har xil afaziya turlarida birlamchi nuqson artikulyar yoki ogʻzaki-artikulyar apraksiya, eshitish agnoziyasi boʻlishi mumkin, buning natijasida „fonema-artikuloma-grafema“ bogʻlanishi buziladi. Bu esa oʻqish jarayonining ikkilamchi buzilishiga olib keladi. Aleksiyaning sof shakllarida asosiy mexanizm vizual yoki vizual-mekansal gnoz, vizual xotira nuqsonlaridir. Bunday hollarda harfning grafik belgisini va uning fazoviy joylashuvini idrok etish buziladi, harflar uchun xotiraning zaiflashuvi kuzatiladi. Harf agnoziyasi va amneziya natijasida bemorlar grafema va soʻzlarni toʻgʻri oʻqish va farqlashda qiynaladilar. Tasniflash. Oʻqish buzilishlarining tuzilishiga qarab, buzilishlarning 2 guruhi ajratiladi: Nutq bilan bogʻliq buzilishlar – ular afaziyaning mos keladigan motor va hissiy shakllarida paydo boʻladi. Afferent va efferent motor, akustik-gnostik va akustik-mnestik aleksiya va agrafiya bilan ifodalanadi. Nutqsiz (gnostik) buzilishlar – nutq buzilmasdan yuzaga keladi. Ular vizual va vizual-mekanik agnoziyaga asoslangan. Ushbu shakllarga optik, optik-fazoviy va optik-mnestik aleksiya kiradi. Optik aleksiya oʻz navbatida quyidagilarga boʻlinadi: Literal − bemorlar harflarni tanimaydilar. Ogʻzaki − bemorlar alohida harflarni taniydilar va nomlaydilar, lekin ularni boʻgʻinlar va soʻzlarga birlashtira olmaydilar. Aleksiyaning belgilari. Izolyatsiya qilingan oʻqish buzilishlari (afaziya va agrafiyasiz aleksiya) oddiy ogʻzaki nutq va uning eshitish idroki saqlangan holda yuzaga keladi. Yozish funksiyasi ham saqlanib qoladi, biroq bir muncha vaqt oʻtgach, bemor ilgari yozgan narsalarini oʻqiy olmaydi. Quloq orqali soʻzlarni tushunish buzilmaydi, ammo yozma matnni tanib olish qiyinlashadi. Bemor harflarni chizma sifatida qabul qiladi, ularning maʼnosini tushunmaydi va yozilish jihatidan oʻxshash grafikalarni chalkashtirib yuboradi. Asosiy simptom sekin harfma-harf oʻqishdir. Bemorlar birinchi navbatda har bir harfni alohida aniqlashga harakat qilishadi va keyin ularni bir soʻzga birlashtiradilar. „Soʻz uzunligi effekti“ mavjud boʻlib, bunda uzun soʻzlar sekinroq oʻqiladi va qisqa soʻzlarga qaraganda toʻgʻri oʻqilishi ehtimoli kamroq. Raqamlarni va boshqa belgilarni (tinish belgilari, matematik belgilar) tanib olish ham buziladi va koʻpincha anemiya kuzatiladi. Izolyatsiya qilingan aleksiya koʻpincha koʻrish maydonlarining yoʻqolishi (oʻng hemianopsiya) va rangni koʻrishning buzilishi bilan birga kechadi. Aleksiyaning nutq bilan bogʻliq shakllari afaziya hodisalari bilan birga keladi: afferent motor, Broka, Vernike, akustik-mnestik. Afazik sindromning ogʻir shakllarida oʻqish butunlay buziladi. Kamroq ogʻir holatlarda oʻqish sekinlashadi, boʻgʻinma-boʻgʻin, taxmin va bir nechta harflarni almashtirish holatlari qayd etiladi. Baʼzi bemorlar uchun global oʻqish mavjud boʻlib, ular rasmlar ostidagi yozuvlarni toʻgʻri joylashtirishlari mumkin. Akustik-mnestik aleksiya bilan oʻqish texnikasi emas, balki uzoq matnni tushunish jarayoni buziladi. Murakkablik. Aleksiya bilan ogʻrigan bemorlar erkin oʻqish, koʻpincha gapirish va yozish qobiliyatini yoʻqotadi. Bu holat bemorning oʻz-oʻzini hurmat qilishiga, oʻrganish qobiliyatiga va kasbiy faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Aleksiya jiddiy nogironlik omili boʻlib, bemorning toʻliq ijtimoiy muloqotga kirishiga xalaqit beradi. Natijada, bemorlarda tez-tez depressiv sindrom, umidsizlik va halokat hissi rivojlanadi. Aqliy muammolar jismoniy zaiflik bilan yanada murakkablashadi: motor funksiyalari buziladi va oʻz-oʻzini parvarish qilish qobiliyati pasayadi. Diagnostika. Tuzatish dasturini ishlab chiqish uchun nuqsonning tabiati va mexanizmini, patologik oʻchoqning etiologiyasi va lokalizatsiyasini aniqlash muhimdir. Oʻqish buzilishi boʻlgan bemorga nevrolog, klinik nutq terapevti va nevropsikolog maslahat beradi. Diagnostik jarayon quyidagilarni oʻz ichiga oladi: Neyroimaging usullari. Aleksiya sabablarini aniqlash va lezyonning topikal diagnostikasini oʻtkazish uchun klinik nevrologiyada miya KT, MRI va kamroq tarqalgan miya PET-KT ishlatiladi. Miya gemodinamikasini baholash uchun MAG dupleks tekshiruvi ham oʻtkaziladi. Ogʻzaki va yozma nutqni tekshirish. Nutq diagnostikasi taʼsirchan va oʻz-oʻzidan paydo boʻladigan nutqni, ogʻzaki va artikulyar amaliyotni, nutq avtomatizmini va takroriy nutqni baholash bilan boshlanadi. Ideogrammalarni oʻqish, bosma va yozma harflarni, soʻzlarni, jumlalarni, qisqa matnlarni oʻqish va „oʻz-oʻzidan“ oʻqish (rasmlarga sarlavha topish) qobiliyatlari tekshiriladi. Nusxa koʻchirish, diktant yozish va mustaqil yozish koʻnikmalari sinovdan oʻtkaziladi. Neyropsikologik testlar. Har xil turdagi gnozlar (ayniqsa, vizual va soʻzma-soʻz) va praksis holatini baholash muhimdir. Kognitiv qobiliyatlarni baholash uchun testlar oʻtkaziladi, jumladan xotira (eshitish-ogʻzaki), idrok etish, fikrlash va fazoviy yoʻnalish tekshiriladi. Aleksiyani tuzatish. Tibbiy aralashuvlar Davolash birlamchi buzilish va uning tabiatini (qon tomir, yuqumli oʻsma patologiyasi, travma) hisobga olgan holda amalga oshiriladi. U dori terapiyasi, neyroreabilitatsiya, psixokorreksiya va zarurat boʻlsa, jarrohlik aralashuvlarni oʻz ichiga oladi: Farmakoterapiya. Oʻtkir insult holatida antihipertenziv, vazoaktiv, neyrotrofik, antiplatelet va antioksidant terapiyasi buyuriladi. Bosh jarohatlari uchun nootropiklar, diuretiklar, sedativlar va analjeziklar qoʻllaniladi. Neyroinfeksiyalar uchun etiotropik terapiya antimikrobiyal yoki antiviral vositalar, interferonlar, immunoglobulinlar va glyukokortikosteroidlardan foydalanishni oʻz ichiga oladi. Neyroxirurgik operatsiyalar. Erta neyroxirurgik aralashuv miyaning shikastlanish maydonini minimallashtirishi, aleksiya belgilarini kamaytirishi va tiklanishni tezlashtirishi mumkin. Ishemik insultda „terapevtik oynasi“ davrida tizimli yoki selektiv tromboliz qoʻllaniladi. TBI holatlarida depressiyalangan yoriqlardan suyak boʻlaklarini olib tashlash va intrakranial gematomalarni evakuatsiya qilish kerak boʻladi. Miya shishlari uchun kimyoterapiya, stereotaktik olib tashlash va jarrohlik eksizyon ishlatiladi. Neyroreabilitatsiya va neyrokorrektsiya. Oʻtkir simptomlarni bartaraf etgandan soʻng, fizioterapiya, kasbiy terapiya, mexanoterapiya va ogʻiz mushaklarini elektr stimulyatsiyasi amalga oshiriladi. Neyropsikologik tuzatish optik gnozni, vizual-mekansal tushunchalarni, konsentratsiyani va xotirani rivojlantirishni oʻz ichiga oladi. Nutq terapiyasi. Alesiya uchun logoterapiya nutq buzilishining markaziy mexanizmini hisobga olgan holda qurilgan. Afaziya holatida bu ogʻzaki nutqning kinetik va kinestetik apraksiyasini yengish, eshitish gnozini faollashtirish, eshitish-verbal xotirani kengaytirish, artikulema, fonema va grafema oʻrtasidagi aloqalarni tiklashga qaratilgan. Jiddiy buzilishlar bosqichida global oʻqish ragʻbatlantiriladi va keyinchalik ular soʻz tarkibini tovush-harf tahliliga oʻtadilar. Izolyatsiya qilingan aleksiya holatida harflarning optik tasvirini tiklashga ustuvorlik beriladi. Buning uchun kinestetik va motorli hislar, talaffuz va eshitishning aktualizatsiyasi qoʻllanadi. Vizual idrok tiklanganda, ular asta-sekin harfma-harfdan boʻgʻinma-boʻgʻin oʻqishga oʻtadi, tezligini oshiradi va oʻqiganlarini qayta aytib beradi. Prognoz va oldini olish. Oʻqish qobiliyatini tiklash bemorning, logoped va qarindoshlarining tirishqoqligi va sabr-toqatini talab qiladigan uzoq va mashaqqatli ish hisoblanadi. Bir nechta logoterapiya kurslaridan keyin ham premorbid darajaga erishish har doim ham mumkin emas. Oʻqish shaklidagi aleksiyaning elementlari koʻplab bemorlarda hayot davomida saqlanib qoladi. Oldini olish sababchi kasalliklar (qon tomir, bosh jarohati va boshqalar) rivojlanishi uchun xavf omillarini minimallashtirishdan iborat. Aleksiya paydo boʻlganda, erta boshlash va reabilitatsiya dasturiga qatʼiy rioya qilish muhimdir. Manbalar. 1. Hisoblash, yozish va oʻqishning neyropsixologiyasi: buzilish va tiklanish / Tsvetkova L. S. – 1997 yil. 2. Harf agnoziyasi va aleksiya bilan birgalikda amnestik afaziyani tiklash xususiyatlari / Berdnikovich E. S. va boshqalar // Klinik va eksperimental nevrologiya yilnomalari. – 2012 yil. 3. Neyropsixologiya asoslari / Wiesel T. G. – 2005 yil. 4. Bolalarning neyropsikologik diagnostikasi usullari / Tsvetkova L. S. – 1998 yil.