Bodhisattva. Bodhisattva – buddalik (butunlay uygʻonish) darajasiga erishgan yoki unga intilayotgan shaxs. Koʻpincha bu atama boshqalarga ham Buddalikka erishishda rahnamolik qilish maqsadida Nirvana yoki boshqa rohat va halovat beruvchi barcha narsalardan voz kechgan yoki ularni kechiktirayotgan shaxslarga nisbatan qoʻllaniladi. Dastlabki buddaviylik maktablarida hamda zamonaviy Theravāda buddaviyligida bodhisattva (yoki bodhisatta) atamasi Buddaga aylanish niyatini bildirgan va tirik Budda tomonidan bu niyatining roʻyobga chiqishi tasdiqlangan shaxslarga nisbatan ishlatiladi. Mahāyāna buddaviyligida esa bodhisattva atamasi "bodhichittani" (barcha jonli mavjudotlar foydasi uchun Buddalikka erishishga qaratilgan samimiy istak) uygʻotadigan har qanday shaxsni anglatadi. Mahayana bodhisattvalari ruhiy uygʻonishga erishish uchun kurashadigan va ulkan rahm-shafqat ("mahākaruṇā") bilan harakat qiladigan ruhiy qahramonlardir. Ular „toʻrtta ilohiy makon“ ("brahmavihāra") – mehr-muhabbat ("maitrī"), rahm-shafqat ("karuṇā"), hamdardlik quvonchi ("muditā") va tengqurlik ("upekṣā"), shuningdek turli xil bodhisattva „mukammalliklari“ ("pāramitālar"), jumladan "prajñāpāramitā" („cheksiz aql-zakovat“ yoki „mukammal idrok“) va mahorat ("upāya") kabi muhim ruhiy fazilatlar bilan tavsiflanadi. Theravāda buddaviyligida bodhisattva asosan gʻayrioddiy va nodir shaxs sifatida qaraladi. Faqat bir nechta tanlangan shaxslar, masalan Maitreya, oxir-oqibat bodhisattvaga aylanishi mumkin. Mahāyāna buddaviyligi esa bodhisattva yoʻlini har bir inson uchun ochiq deb biladi va barchani bodhisattva boʻlishga undaydi. Avalokiteshvara, Maitreya va Manjushri kabi ruhiy jihatdan rivojlangan bodhisattvalar Mahāyāna buddaviylik dunyosida keng ehtiromga sazovor boʻlib, ular barcha jonli mavjudotlarga yordam berish uchun ulugʻ sehrli kuchga ega, deb hisoblanadi. Etimologiyasi. Bodhisattva soʻzi ikkita sanskritcha soʻzning birikmasidan tashkil topgan: "Bodhi" (बोधि) – „uygʻonish“ yoki „maʼrifat“ degan maʼnoni anglatadi va "Sattva" (सत्त्व) – „borliq“ yoki „shaxs“ degan maʼnoni bildiradi. Bu atama "bodhi" (yaʼni „uygʻonish“) yoki Buddalik sari intilayotgan yoki Buddaga erishgan shaxsni anglatadi. Dastalabki buddizm taʼlimoti. Mazhablarga boʻlinishdan oldingi buddaviylikda "bodhisatta" atamasi Sidharta Gautamaning oldingi hayotlarida va ozodlikka erishish uchun kurashayotgan soʻnggi hayotidagi yoshligida qoʻllanilgan. Dastlabki buddaviylik matnlarida Budda tez-tez „men hali uygʻonmagan Bodhisatta boʻlganimda“ iborasidan oʻzining ruhiy uygʻonishidan oldingi tajribalarini tasvirlash uchun foydalangan. Uygʻonishdan oldingi davrni muhokama qiluvchi dastlabki matnlar asosan uning ruhiy rivojlanishiga eʼtibor qaratadi. Bhikkhu Analayo fikriga koʻra, bu matnlarning koʻpchiligi uchta asosiy mavzuga qaratilgan: „bodhisattvaning zararli boʻlgan ruhiy holatlarni yengib oʻtishi, qalb xotirjamligini rivojlantirishi va idrokining oʻsishi.“ Boshqa ilk manbalar, masalan "Acchariyabbhutadhamma-sutta" (MN 123 va uning Madhyama-āgama 32dagi xitoycha paralleli) bodhisattva Gautamaning Tushita jannatidagi oʻtgan avvalgi hayotida sodir boʻlgan ajoyib fazilatlarini muhokama qiladi. Pali matni bodhisattvaning Tuṣhitada yashagan paytda xushmuomalalik va aniq tushunchalarga qanday qilib ega boʻlganligiga eʼtibor qaratadi, xitoycha manba esa uning umr davomiyligi, tashqi koʻrinishi va shon-shuhrati barcha devalar (xudolar)dan ustun ekanligini taʼkidlaydi. Bu manbalar, shuningdek, bodhisattvaning homilador boʻlishi va tugʻilishi bilan bogʻliq turli moʻjizalarni muhokama qiladi. Ularning orasida eng mashhuri, Buddaning yetti qadam tashlab, bu uning soʻnggi hayoti ekanligini eʼlon qilgani haqidagisidir. Xitoycha manbada, Budda Kāśyapa hukmronligi davrida rohib sifatida yashagan paytda u „muqaddas hayotida yashar ekan, [Buddalikka erishish] uchun ilk qasamyodini qilganligini“ taʼkidlaydi. Bodhisattvalarning fazilatlarini muhokama qiluvchi yana bir dastlabki manba "Mahāpadāna sutta"dir. Bu matn Budda Vipassī kabi qadim zamonlarda yashagan oltita oldingi Buddalar kontekstida bodhisattva fazilatlarini muhokama qiladi. Bodhisattva taʼlimotining yana bir muhim elementi, biror kishining kelajakdagi Buddaligini bashorat qilish, boshqa xitoycha dastlabki buddaviylik matnida, ("Oʻtmish haqida tushuntirish boʻyicha nutq"; MĀ 66)da uchraydi. Bu nutqda Maitreya ismli rohib kelajakda Budda boʻlishni orzu qiladi va Budda Maitreyani kelajakda Budda boʻlishini bashorat qiladi. " Ekottarika-āgama"da topilgan boshqa nutqlar „bodhisattva Maitreya“ni namunaviy shaxs sifatida tavsiflaydi (EĀ 20.6 va EĀ 42.6) va bu toʻplamdagi bir sutra shuningdek, Budda qanday qilib Maitreyaga oltita mukammallik (pāramitā)ning bodhisattva yoʻlida oʻrganganligini koʻrsatib beradi (EĀ 27.5). 'Bodhisattaʼ shuningdek, „maʼrifatga intilayotgan“ mavjudotni anglatishi mumkin, boshqacha qilib aytganda, toʻliq maʼrifatga erishishni maqsad qilgan shaxs. Shuningdek, Pāli Canonda Bodhisatta (bodhisattva) hali ham tugʻilish, kasallik, oʻlim, qaygʻu, ifloslanish va adashishga duchor boʻlgan shaxs sifatida tasvirlangan. Theravāda rohibi Bhikkhu Bodhi fikriga koʻra, barcha buddaviylik anʼanalari Buddalikka erishish uchun „oʻz ixtiyori bilan qaror qabul qilish“ va bodhisattva sifatida ruhiy mukammalliklarga (pāramīlar yoki pāramitālar) erishish kerakligi haqida kelishadilar, ammo haqiqiy bodhisattva yoʻli Pali Nikayalaridagi (va ularning xitoycha Āgamalar) eng qadimgi qatlamlarda oʻrgatilmagan, buning oʻrniga ular arahant idealiga eʼtibor qaratadi. Sidharta Gautama qanday qilib bodhisattvaga aylanganligi haqidagi eng qadimgi hikoya uning oldingi Budda Dīpankara bilan uchrashuvi haqidagi hikoyadir. Bu uchrashuv paytida Gautamaning oldingi inkarnatsiyasi, turli xil nomlar bilan atalgan Sumedha, Megha yoki Sumati beshta koʻk nilufar taklif qiladi va Dīpankara uning ustidan yurishi uchun sochlarini yoyadi, keyin esa bir kun Budda boʻlish niyatini bildiradi. Dīpankara keyin ularning Buddalikka erishishlarini tasdiqlaydi. Dastlabki buddaviylik mualliflari bu hikoyani tirik Budda oldida qasamyod qilish ("abhinīhāra") va uning kelajakdagi Buddaligini bashorat qilishi/yoki tasdiqlashi ("vyākaraṇa") bodhisattvaga aylanish uchun zarur ekanligini koʻrsatadi deb bilishgan. Drewesning fikriga koʻra, „Buddalik sari yoʻlning mavjud barcha modeli shu muhim tushunchaning tabiiy rivoji sifatida vujudga kelgan.“ Bodhisattva gʻoyasiga oid hikoyalar va taʼlimotlar turli "Jataka hikoyalari" manbalarida uchraydi. Bu hikoyalar asosan Sakyamunining avvalgi hayotlari haqidagi voqealarga asoslangan. Mahayana boʻlmagan Nikaya maktablari orasida bodhisattva taʼlimotlarini oʻz ichiga olgan asosiy janr aynan Jataka adabiyoti boʻlgan boʻlishi mumkin. Miloddan avvalgi taxminan 125–100-yillarda barpo etilgan "Bharhut stupasi" panjaralarida taxminan oʻttizta Jataka hikoyasi tasvirlanganini hisobga olinsa, bu hikoyalar xalq orasida mashhur buddizmning muhim qismiga aylanganini koʻrish mumkin. Shunday qilib, bodhisattva gʻoyasi Jataka hikoyalari orqali ommalashgan boʻlishi mumkin. Jataka hikoyalari orasida Sakyamuni avvalgi hayotlarida bodhisattva boʻlgan vaqtlari haqidagi koʻplab voqealar mavjud. Ushbu voqealar odatda bodhisattvaga xos sifatlar va amaliyotlarni (masalan, rahm-shafqat, oltita komillik turi, gʻayritabiiy kuchlar) dramatik tarzda ifodalaydi hamda koʻplab fidokorlik harakatlarini oʻz ichiga oladi. Sakyamuniga oid Jataka hikoyalaridan tashqari, hozirda "Tushita" osmonda yashayotgan Metteya (Maitreya) kelajakda Buddaga aylanishi va bu haqda Sakyamuni tomonidan bashorat qilingani haqidagi gʻoya ham bodhisattva mafkurasiga oid dastlabki taʼlimotlardan biridir. Bu fikr ilk bor "Cakkavattisihanadasutta"da uchraydi. A. L. Bashamning fikriga koʻra, ayrim "Ashoka farmonlari" ham bodhisattva gʻoyasini o'zida namoyish etishi mumkin. Bashamning fikricha, Ashoka oʻzini bodhisattva deb hisoblagan boʻlishi ehtimoldan xoli emas, chunki bir farmonda u „sambodhi sari yoʻl olganini“ bayon qiladi. Nikāya maktablari. Buddist anʼanalari turli raqib mazhablarga boʻlinib ketgan davrda, bodhisattva yoʻli (sanskritcha: "bodhisattvayana") tushunchasi arhat va yolgʻiz budda yoʻlidan farqli (va ustun) yoʻl sifatida barcha asosiy Nikāya maktablari orasida, jumladan Theravāda, Sarvāstivāda va Mahāsāṃghikada keng tarqalgan edi. Bu taʼlimot, masalan, milodiy 2-asr manbalarida, "Avadānaśataka" va "Divyāvadāna"da uchraydi. Bodhisattvayana „kamolot yoʻli“ ("pāramitāyāna"), „bodhisattva dharmasi“, „bodhisattva tayyorgarligi“ va „mukammal Buddalik yoʻli“ kabi nomlar bilan ham atalgan. Turli manbalarga koʻra, baʼzi Nikāya maktablari (masalan, Dharmaguptaka va baʼzi Mahāsāṃghika mazhablari) Tripitaka bilan birga „Bodhisattva Piṭaka“ yoki „Keng qamrovli (Vaypulya) Piṭaka“ deb atagan bodhisattvalarga oid matnlar toʻplamini oʻz avlodlariga yetkazib borishgan. Ulardan hech biri toʻlaligicha saqlanib qolmagan. Dar Hayal bodhisattva idealining tarixiy rivojlanishini „bhakti (sadoqat, ishonch, muhabbat)ning oʻsishi va Buddaning komilikka erishishi va oʻlganlar bilan aloqa qilishi“ga bogʻlaydi. Shimoliy Hindistondagi Sarvāstivāda maktabi fikricha, Sidharta Gautamaga Buddalikka erishish uchun uchta „hisoblanmas davr“ ("asaṃkhyeya") va toʻqson bir davr ("kalpa") kerak boʻlgan. Birinchi hisoblanmas davrda u 75,000 Buddaga duch kelgan va xizmat qilgan, ikkinchisida 76,000 Buddaga, shundan soʻng Dīpankaradan kelajakda Buddalikka erishishi haqidagi birinchi bashoratini ("vyākaraṇa") olgan, yaʼni endi u Buddalik yoʻlidan qayta olmasligini aniq boʻlgan. Sarvāstivāda uchun birinchi ikkita hisoblanmas davr bodhisattva hali ham yoʻldan qaytishi va orqaga chekinishi mumkin boʻlgan vaqt davridir. Ikkinchi hisoblanmas davr oxirida ular Buddaga duch kelishadi va bashorat olishadi, shu paytdan boshlab ular Buddalikka erishishlari aniq boʻladi. Demak, Sarvāstivāda maktabi uchun ham tirik Buddaning mavjudligi zarur hisoblanadi. "Mahāvibhāṣā" asarida bodhisattva yoʻli haqidagi munozara qisman „aslida bodhisattva boʻlmagan kishilarning oʻzlarini bodhisattva deb oʻylab, kibrga berilishining oldini olish“ maqsadida olib borilganligi tushuntiriladi. Biroq, Sarvāstivāda taʼlimotiga koʻra, texnik jihatdan inson uchinchi beqiyos kalpa (cheksiz davr) yakunigacha bodhisattva hisoblanmaydi; shundan keyingina u buyuk shaxsning alomatlari (yaʼni, Buddaning jismoniy belgilari)ni namoyon etishga olib keluvchi amallarni bajara boshlaydi. Theravāda. Bodhisattva ideali janubiy buddist manbalarida ham uchraydi, masalan, Theravāda maktabiga mansub "Buddhavaṃsa" (miloddan avvalgi 1–2-asrlar)da Gautama qanday qilib niyat qilgani ("abhinīhāra") va avvalgi Budda Dīpaṃkara tomonidan kelajakda Buddalikka erishish bashorati ("vyākaraṇa") olinganidan soʻng Buddalikka erishishiga qatʼiy ishonch ("dhuva") hosil qilgani bayon etiladi. Gautama Buddalikka erishish uchun toʻrtta beqiyos davr va yuz mingta qisqaroq "kalpa" (davr) ni boshidan oʻtkazadi. Pali kanonidagi bir nechta manbalarda koʻplab Buddalar mavjudligi va kelajakda ham koʻp Buddalar boʻlishi, ularning barchasi bodhisattva sifatida tarbiyalanishi zarurligi aytiladi. Kanondan tashqari Theravāda Jataka adabiyotida ham bodhisattvalar va bodhisattva yoʻli haqida taʼlimotlar mavjud. Theravāda buddizmida Maitreya, Saman va Natha (Avalokiteśvara) kabi bodhisattvalarga sigʻinish ham uchraydi. Buyuk olim Buddhaghosa (milodiy 5-asr) davriga kelib, ortodoksal Theravāda buddizmda uch asosiy ruhiy yoʻl mavjud degan hind buddist qarashi hukmron boʻlgan: Buddalar yoʻli ("buddhayāna"), yaʼni bodhisattva yoʻli; alohida Buddalar yoʻli ("paccekabuddhayāna"); va shogirdlar yoʻli ("sāvakayāna"). Shri-Lankalik sharhlovchi Dhammapāla (milodiy 6-asr) "Cariyāpiṭaka" asariga sharh yozgan, u bodhisattva yoʻli va bodhisattvaning oʻnta kamoloti haqida soʻz yuritadi. Dhammapālaning sharhida bodhisattva boʻlish uchun tirik Budda qarshisida haqiqiy niyat qilish kerakligi taʼkidlanadi. Shundan soʻng Budda bashorat ("vyākaraṇa") beradi, bu esa insonning Buddalikka erishishidan qaytmas ("anivattana") ekanligini bildiradi. "Nidānakathā"da, shuningdek "Buddhavaṃsa" va "Cariyāpiṭaka" sharhlarida bu fikr aniq bayon qilinadi: tirik Buddaning oʻrnini Bodhi daraxti, Budda haykali yoki Stupa kabi narsalar bosa olmaydi, chunki faqat Budda ishonchli bashorat berish bilimiga ega. Bu – hozirgi ortodoksal Theravādada saqlanib qolgan keng tarqalgan qarashdir. Mahāyāna. Mahāyāna buddizmi (koʻpincha "Bodhisattvayāna", yaʼni „Bodhisattva yoʻli“ deb ham ataladi) asosan bodhisattva yoʻliga asoslanadi. Bu yoʻl arhat yoki yolgʻiz Budda boʻlishdan koʻra yuksakroq va sharafliroq deb qaraladi. Hayalning qayd etishicha, sanskrit manbalarida bodhisattva yoʻli odatda „shogirdlar“ (śrāvakalar) yoʻlidan yuqoriroq maqsad – yaʼni "anuttara-samyak-sambodhi" (eng oliy, toʻliq maʼrifat) sari yoʻl deb tasvirlanadi. Shogirdlar yoʻli esa nirvanaga, yaʼni arhatchilik darajasiga olib boradi. Peter Skillingning taʼkidlashicha, Mahāyāna harakati „aniq boʻlmagan bir vaqtda, masalan, miloddan avvalgi 1-asrda, bir guruh rohiblar, rohiba ayollar va oddiy izdoshlardan iborat jamoalar oʻzlarini butunlay Bodhisattva yoʻliga bagʻishlaganlarida“ boshlangan. Bu Mahāyānachilar bodhisattvayāna yoʻlini hamma uchun ochiq boʻlgan, barcha mavjudotlar amal qilishi lozim boʻlgan yoʻl sifatida umumlashtirdilar. Bu yondashuv Nikāya maktablariga qarama-qarshi boʻlib, ularda bodhisattva yoʻli faqat nodir shaxslar uchungina moʻljallangan, degan eʼtiqod mavjud edi. Hindistonlik Mahāyānachilar "Vaipulya" („Keng“) sutralari deb ataluvchi matnlar toʻplamini saqlab qolgan va targʻib qilganlar (bu matnlar keyinchalik Mahāyāna sutralari deb atalgan). "Lotus sūtrasi" kabi Mahāyāna manbalarida, nirvanaga erishgan arhatchilar aslida oʻzlarining maʼnaviy izlanishlarini toʻliq yakunlamaganliklari aytiladi, chunki ular hali yuqori darajadagi maqsad – sambodhi (Buddalik)ga erishmaganlar. Shu sababli, ular ushbu oliy maqsad sari intilishni davom ettirishlari kerak boʻladi. Mahāyāna bodhisattvalari. Budda izdoshlari (ayniqsa Mahāyāna tarafdorlari) bir necha bodhisattvalarni – masalan, Maitreya, Mañjuśrī va Avalokiteśvarani – nihoyatda maʼnaviy yetuk mavjudotlar (oʻninchi bhumi bosqichiga yetganlar) deb ulugʻlaydilar. Ular beqiyos muyassar kuchga ega deb hisoblanadilar. Lewis Lancasterning yozishicha, bu „osmoniy“ yoki „samoviy“ bodhisattvalar „yoki Buddaning zohirlari“ „yoki buyuk moʻjizaviy oʻzgarishlar orqali koʻplab jasadlarni tiriltirish quvvatiga ega mavjudotlar“ deb qaraladi. Bu bodhisattvalarga eʼtiqod qilish diniy odati, ehtimol, ilk bor Shimoliy Hindistonda shakllangan boʻlib, ular Gandhara va Kashmir sanʼatida keng tasvirlangan. Osiyo sanʼatida ular odatda shahzoda yoki malika kabi, qirollik liboslari va taqinchoqlari bilan tasvirlanadi (zero, ular „Dharma shahzodalari“ deb hisoblanadilar). Buddaviylik sanʼatida bodhisattva odatda goʻzal, sokin ifodali va nozik holatda tasvirlanadi. Bu Siddhartha Gautamaning bodhisattva davridagi tasvirlariga mos keladi. Dunyo boʻylab buddaviy sanʼatidagi bodhisattvalar tasviri ular ifodalovchi yuksak fazilatlarni – mehr ("metta"), rahm-shafqat ("karuṇā"), xushnudlik ("muditā") va xotirjamlik ("upekkhā") kabilarni oʻzida aks ettirishga harakat qiladi. Bu kabi bodhisattvalarni madh etuvchi va ularning moʻjizaviy harakatlarini hikoya qiluvchi adabiyotlar Osiyoda hanuz mashhurdir. Shunday asarlardan biri – Lu Kao (459–532) tomonidan yozilgan "Guanshiyinning tezkor munosabat bildirishing namoyon boʻlishi haqidagi yozuvlar toʻplami" ("More Records of Kuan-shih-yinʼs Responsive Manifestations") boʻlib, Xitoyda juda katta taʼsirga ega boʻlgan. Tibet buddizmida esa "Maṇi Kambum" shunga oʻxshash mashhur matndir (bu maxfiy ravishda oshkor qilingan matn – terma hisoblanadi). U Chenrezig (yaʼni Avalokiteśvara, Tibetning muqaddas homiysi hisoblangan bodhisattva) va uning Tibetdagi moʻjizaviy faoliyatiga bagʻishlangan. Ayol bodhisattvalar. Prajñāpāramitā-devī – donishmandlik mukammalligining ayol timsoli boʻlib, "Prajñāpāramitā sutralari"da muhim obraz sifatida namoyon boʻladi. U Hind buddist sanʼatida keng tasvirlangan. Guanyin (yaponcha: Kannon) – Avalokiteśvaraning ayol shaklidagi timsoli boʻlib, Sharqiy Osiyo buddizmida eng koʻp eʼzozlanadigan bodhisattvalardan biridir. U odatda mehribon ona sifatida tasvirlanadi. Guanyinning boshqa mashhur shakllari orasida Cundī, Cintāmaṇicakra, Hayagriva, Oʻn bir boshli ming qoʻlli Guanyin va Janubiy dengizlar Guanyini kabi koʻrinishlar mavjud. Ayniqsa Avalokiteśvara kabi bodhisattvalarning jinsiy identifikatsiyasi bilan bogʻliq turli koʻrinishlari bu mavzuda muhokamalarga sabab boʻlgan. Chan oqimining ustozlaridan biri Sheng Yenning taʼkidlashicha, Avalokiteśvara (xitoycha: Guanyin) kabi mahāsattvalar jins jihatdan betaraf (xitoycha: 中性; pinyin: „zhōngxìng“) boʻlib, bu ularning turli darajadagi erkak va ayol shakllarda namoyon boʻlishini tushuntiradi. Tibet buddizmida Tara yoki Jetsun Dölma ("rje btsun sgrol ma") eng muhim ayol bodhisattva hisoblanadi. Koʻplab Mahāyāna sutralarida ayol bodhisattvalar asosiy obraz sifatida koʻrinadi va ularning hayoti, taʼlimotlari hamda kelajakdagi Buddalik maqomi muhokama qilinadi. Bunga quyidagi sutralar misol boʻladi: "Vimalaśraddhā qizning savollari" (Tohoku Kangyur – Toh 84), "Vimaladattāning savollari" (Toh 77), "Śrīmālādevīning sher ohangi" (Toh 92), "Lokadharaning soʻrovi" (Toh 174), "Aśokadattā bashorat sutrasi" (Toh 76), "Vimalaprabhāning savollari" (Toh 168), "Kṣemavatīning bashorati sutrasi" (Toh 192), "Sumati qizning savollari" (Toh 74), "Gaṅgottaraning savollari" (Toh 75), "Bir kampirning savollari" (Toh 171), "Mañjuśrīning moʻjizaviy oʻyini" (Toh 96), va "Candrottarā qizning bashorati sutrasi" (Toh 191).