Gül masjidi. Gül masjidi (; ) Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan sobiq Vizantiya imperiyasi cherkovi boʻlib, Usmonlilar imperiyasi tomonidan masjidga aylantirilgan. Gül masjidi Istanbulning Fotih tumani, Vakıf Mektebi Sokak, Ayakapi mahallasida joylashgan. Bino Konstantinopolning toʻrtinchi va beshinchi tepaliklarini ajratib turuvchi vodiy oxirida joylashgan boʻlib, uning maftunkor old qismi Oltin Shox tomonga qarab qurilgan. Identifikatsiya qilish muammosi. Gül masjidi Konstantinopolda joylashgan Vizantiya imperiyasi davrida bunyod etilgan eng muhim inshootlardan biri boʻlsa-da, uning kimga atab va qachon qurilganligi olimlar tomonidan hanuzgacha bahs-munozaralarga sabab boʻlib kelmoqda. Gül masjidining Avliyo Theodosia monastiri () yoki Christ the Benefactor monastiriga () tegishli boʻlishi mumkin degan taxminlar mavjud. XV asrning oxirida Stephan Gerlach cherkovga tashrif buyurganidan soʻng, bino har doim "Hagia Theodosia en tois Dexiokratous" cherkovi sifatida koʻrila boshlangan. Biroq oʻtgan asrning boshida Jules Pargoire yodgorlikning Vasiliy I Maqduniy (867-886) davrida qurilgan "Hagia Euphēmia en tō Petriō" cherkovi ekanligini aniqlagan va nima uchun bunday deya hisoblashiga bir qancha izohlar keltirib oʻtgan. 1960-yillarda cherkov yertoʻlasining aniq qurilgan sanasini aniqlashga qaratilgan tadqiqotlardan soʻng, nemis arxeologi Hartmut Schäfer inshootni "Xristos Euergetēs" monastiri cherkovi sifatida XI asr oxiri va XII asrning birinchi yarmi oraligʻida qurilgan deb topgan. U, shuningdek, Gül masjidini ikonoklazm davrining oxirida Aya Theodosia jasadi olib kelingan bino ekanligi haqidagi fikrni ham rad etgan. Biroq boshqa tomondan arxeolog binoning keyingi davrlarda Aya theodosiaga bagʻishlangan boʻlishi mumkinligini istisno qilmagan. Tarixi. Vizantiya imperiyasi davri. 729-yil 19-yanvarda mamlakatda ikonoklastik taʼqiblar kuchayish boshlangan bir davrda imperator Lev III Isavr Buyuk Konstantinopol saroyining asosiy darvozasi boʻlgan "Chalkē" ustida osilib turuvchi Iso Masihning suratini olib tashlashni buyurgan. Ofitserlardan biri ushbu buyruqni bajarayotganda, uning oldini olish maqsadida bir guruh ayollar toʻplanishgan, ular ichida Theodosia ismli rohiba ofitserning zinapoyadan yiqilib tushishiga sabab boʻlgan. Voqea natijasida ofitser halok boʻlgan, Theodosia ismli rohiba ayol esa qoʻlga olinib, qatl etilgan. Ikonoklazm davri tugagandan soʻng, qatl etilgan rohiba ayol shahid va avliyo sifatida tan olingan, uning jasadi "Dexiokratiana" kvartalidagi "Hagia Euphemia en tō Petriō" cherkovida saqlangan hamda unga sajda qilingan. Cherkov va unga tutash monastir esa IX asr oxirida imperator Vasiliy I Maqduniy tomonidan qurilgan. Monastirda uning toʻrtta qizi ham boʻlib, ularning hammasi vafotidan keyin aynan shu cherkovga dafn etilgan. Aya Euphemia "Iso Masih Euergetēs monastiri" yaqinida joylashgan boʻlib, uning ham tashkil etilgan sanasi nomaʼlum. 1176-yilda Myriokephalon jangida halok boʻlgan Andronikos I Komnenosning oʻgʻli va imperatorning ukasi John Komnenos tomonidan qayta tiklangan. 1204-yil 12-aprelda toʻrtinchi salib yurishi paytida Lotin floti shaharga hujum qilishidan oldin Chistos Euergetes monastiri oldida toʻplangan. Cherkovda saqlanadigan koʻplab muqaddas yodgorliklar salibchilar tomonidan talon-taroj qilingan, baʼzilari bugungi kunda Gʻarbiy Yevropadagi cherkovlarda saqlanadi. Vaqt oʻtishi bilan Avliyo Theodosiaga sigʻinish kuchayib borgan, XI asrdan keyin cherkov nomi uning sharafiga oʻzgartirilgan. Aya Euphemianing dastlabki bayrami 30-mayda, boshqa bir Aya Theodosia bayrami esa (Surdagi Aya Theodosia) 29-may kuni boʻlgani sababli, 29-may "Hagia Theodosia hē Konstantinoupolitissa" („Avliyo Teodosiya“) bayrami sifatida qabul qilingan. Aya Theodosia Konstantinopoldagi eng hurmatga sazovor avliyolardan biriga aylangan, ayniqsa, nogironlar tomonidan kuchli hurmat qilingan. 1306-yilda kar va soqov insoning moʻjizaviy tarzda tuzalib ketganidan keyin uning shuhrati yanada ortib ketgan. Bino garchi baʼzida shu yaqin oʻrtada joylashgan Christ Euergetēs cherkovi bilan adashtirib yuborilsa ham, XIV—XV asrning boshlarida shaharga tashrif buyurgan rus ziyoratchilari tomonidan tez-tez esga olingan. Oʻsha vaqtda haftada ikki marotaba ziyoratchilar cherkovga tashrif buyurishlari va kasallarning shifo topishi uchun ibodat qilishlari mumkin boʻlgan. Cherkovga oxirgi marta 1453-yil 28-mayda tashrif buyurilgan boʻlib, avliyo bayrami va Konstantinopolning fathi arafasi boʻlgan oʻsha kuni imperator Constantine XI Patriarch bilan birga atirgul gulchambarlari bilan bezatilgan cherkovga ibodat qilish uchun borgan. Shundan soʻng, imperator Constantine shahar Usmonlilar qoʻliga oʻtishidan oldin oxirgi jangga joʻnagan. Oʻsha payta koʻplab odamlar tun boʻyi cherkovda qolib, shaharning qutqarilishi uchun ibodat qilishgan. Shaharga bostirib kirishga muvaffaq boʻlgan Usmonli imperiyasi qoʻshinlari cherkov hali ham gullar bilan bezatilganligini koʻrish uchun bu yerga yetib kelishgan va cherkov ichkarisida ibodat qilayotgan barchani harbiy asir sifatida qoʻlga olishgan. Cherkovda mavjud yodgorliklar tashlab yuborilgan, avliyoning jasadi esa itlarga yem qilingan. Usmonlilar imperiyasi davri. Usmonlilar istilosidan keyin cherkovning yertoʻlasi vayronaga aylantirilgan va undan dengiz floti sifatida foydalanilgan. Binoga yaqin joyda Shayx ul-islom Molla Husrev Mehmet afandi (vafoti: 1480) "vaqf," kichik masjid ("Küçük Mustafa Paşa Mescidi") va hammom ("Küçük Mustafa Paşa Hamamı") qurdirgan. 1490-yilda vayron boʻlgan cherkov qayta taʼmirlanib, masjidga aylantirilgan. Salim II hukmronligi davrida 1566—1574-yillarda Hasam posho tomonidan masjidga qoʻshimcha ravishda yangi minora qurilgan. Keyinchalik masjid koʻpincha uning nomi bilan atala boshlangan. 1573—1578-yillar oraligʻida Istanbulda musofir vaqtida nemis voizi Stephan Gerlach masjidga tashrif buyurgan va uni Aya Theodosia cherkovi degan xulosaga kelgan. Oʻsha asrda binoga Gül Baba ismli odamlar orasida hurmatga ega boʻlgan mahalliy aholi vakillaridan bir dafn etilgan. Shunga koʻra masjid haqiqatan ham uning nomi bilan atalgan boʻlishi mumkin degan taxminlar mavjud. XVII—XVIII asrlarda cherkov-masjidning yuqori qismi zilzilalar oqibatida qattiq shikastlangan. Natijada Sulton Murod IV uni qayta tiklab, gumbaz va uning pendentivlarini (gumbazning tayanch kamarlari kesishishidan hosil boʻlgan uchburchak), shuningdek, deyarli butun gʻarbiy tomonini, janubi-gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy burchaklardagi qabrlarni hamda minorani qayta taʼmirlagan. Bino 1782-yilda butun kvartalning vayron boʻlishiga sabab boʻlgan yongʻindan qutulib qolgan va Sulton Mahmud II (1808—1839) tomonidan qayta tiklangan. Mahmud II, shuningdek, binoga qoʻshimcha ravishda yogʻochdan mutlaqo yangi Sulton uchun uy ham qurdirgan. Arxitekturasi. Tashqi koʻrinishi. Binoning tashqi koʻrinishi juda ajoyib tarzda qurilgan. Masjid Vizantiya arxitekturasi asosida bunyod etilgan baland gumbaz hamda yertoʻladan tashkil topgan. Bino shimoli-gʻarbiy tomonga yoʻnaltirib qurilgan boʻlib, qurilish rejasiga koʻra yunon xochi koʻrinishida barpo etilgan. Uning uzunligi va eni ni tashkil etadi, beshta gumbaz bilan oʻralgan boʻlib, bitta markaziy hamda toʻrtta kichikroq toʻrtburchak xonalardan iborat. Interyeri. Masjidga yogʻoch ayvon orqali kiriladi. U yerdan uch qavatli arka boʻylab baland markaziy toʻrtburchak xonaga oʻtiladi. Asosiy apsidaning janubi-sharqiy qismida esa mehrob joylashgan. Har bir galereya kichik ibodatxona bilan tugagan. Ikkala ibodatxona ham toʻgʻridan-toʻgʻri bagʻal ustiga qurilgan yarim sharsimon gumbazlar bilan oʻralgan. Yorugʻlik binoga besh qator qilib qurilgan derazalar orqali kiradi, shulardan uchtasi galereyaga tegishli. Derazalarning ayrimlari Vizantiya imperiyasi davrida, ayrimlari esa Usmonlilar imperiyasi davrida qurilgan. Ikkita sharqiy gumbaz ustunlarining har birining ichida kichik xona mavjud. Janubi-sharqiy xonada Gül Babaning qabri bor. Kirish eshigi tepasida usmonli turk tilida „Iso alayhissalomning apostoli Havoriyning qabri. Unga tinchlik boʻlsin“ deb yozilgan boʻlib, bu yozuv XVI asrda Istanbulda turli dinga eʼtiqod qilinganligidan dalolat beradi. Binoning devorlari XVII asrda gipslangan va bezatilgan. Eski Imaret masjidi va Vefa Kilise masjidlari bilan birgalikda Gül masjidi ham Istanbuldagi eng muhim cherkovlardan biri hisoblanadi.