Yoʻlbars. Yoʻlbars (lot. ) — mushuksimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Katta mushuklar (lot. "Pantherinae") ostoilasiga kiruvchi "Panthera urugʻining" beshta turidan biri. Shu oilaning eng yirik vakili. Yoʻlbars umuman quruqlikdagi eng yirik yirtqichlardan biri, vazni boʻyicha faqat oq ayiq va qoʻngʻir ayiqdan kichik. Yoʻlbarsning ikkta zamonaviy ostturi aniqlab ajratilgan. Bu ikki osttur toʻqqizta populyatsiyani oʻz ichiga oladi. XXI asr boshiga faqat oltitasi saqlanib qolgan. Yolbarslarning umumiy soni 2600-3900 boshdan iborat. Bengal yoʻlbarsi populyatsiyasi eng koʻp boshdan iborat, yoʻlbarslarning umumiy populyatsiyasing 40% tashkil qiladi. XX asrda Tabiat va tabiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi qizil kitobiga kiritildi. Shu bilan bir qatorda turli davlatlar qizil kitobiga va himoya hujjatlariga kiritilgan. 2020-yil holatiga koʻra yoʻlbarslarni butun dunyoda ovlash taqiqlangan. Etimologiyasi. Yoʻlbars soʻzi qadimgi turkiy tilda koʻp maʼnoli „yol“ soʻziga, qadimgi turkiy tilda katta mushuksimon hayvon manosini anglatgan „bars“ soʻziga qoʻshib tuzilgan. „Bars“ soʻzi etimologiyasi oxirigacha aniq emas. „Yol“soʻzi esa oʻz oʻrnida V.V.Radlov, A.M. Sherbak, J. Kloson fikriga koʻra „chiziq“ manosini anglatadi. V.Bang fikriga koʻra esa bu shunchaki „yol“ manosini anglatadi, chunki yoʻlbarslar juda uzoq masofa bosib oʻta oladi. V.Bang shu bilan birga „yoʻl“ soʻzi aslida „ola“ soʻzining „yoʻl“ soʻziga paronimik oʻxshatish natijasi ham boʻlishi mumkunligini taʼkidlagan. Yevropa tillarida tarqalgan yoʻlbars soʻzi (inglizcha:tiger, ruscha: тигр, nemischa: Tiger, fransuzcha: tigre) qadimgi yunoncha τίγρις „yoʻlbars“ soʻzidan kelib chiqqan. Oʻz navbatda bu yunoncha soʻz avesto tilidagi tiɣra „oʻtkir“ yoki tiɣri „oʻq“ soʻzidan olingan. Oʻrganish tarixi. Yoʻlbarsalga birinchi boʻlib, "Felis tigris" nomi ostida, Carl Linney tomonidan uning Systema Naturæ asarida tarif berilgan. Keyinchalik 1858-yilda rus tabiatshunosi Nikolay Severtsov ushbu turga "Tigris striatus" nomi ostida tarif beradi. 1867-yilda britaniyalik zoolog Jorj Grey "Tigris regalist" nomi ostida tarif beradi. 1929-yildan boshlab yoʻlbarslarni katta mushuklar (lot. "Panthera)" urugʻiga oid deb qolanila boshlandi. Filogenezi. Turning evolyutsiyasiga oid asosiy maʻlumotlar qazilma qoldiqlarini tahlil qilish va molekulyar filogenetika sohasidagi tadqiqotlar orqali olingan. Kladistik tahlil asosida turning kelib chiqish markazi Sharqiy Osiyoda joylashganligi isbotlangan. Yoʻlbarsning qadimgi qoldiqlari Java orolidagi Jetis qatlamlarida topilgan va ularning yoshi 1,66 dan 1,81 mln deb baholangan. Bundan taxminan 2 million yil oldin, pleystotsenning boshida, yoʻlbars Sharqiy Osiyoda juda keng tarqalgan tur edi, Borneo va Palavan orollarida ham yashagan. Yoʻlbarsning kelib chiqishi hududi hozirgi Xitoyning shimolida boʻlgan deb taxmin qilingan, ammo soʻnggi paleontologik dalillar uning eng qadimgi yoʻlbarslar paydo boʻlgandan soʻng darhol ancha kengroq hududda yashaganligini koʻrsatmoqda. Bir qator paleontologlarning fikricha, bu turning kelib chiqishi uchun uning ajdodlarini Manjuriya kabi cheklangan hududda izolyatsiya qilinishi shart emas edi. Yoʻlbarsning oldingi va tegishli shakllardan morfologik va genetik jihatdan farqlanishining namoyon boʻlishi uchun iqlim va relef jihatidan Janubi-Sharqiy Osiyoning turli mintaqalarida turli vaqtlarda sodir boʻlishi mumkin boʻlgan alohida populyatsiyalarni ajratish kifoya edi. Genom tahlili shuni koʻrsatdiki, qor qoplonlarining ajdodlari yoʻlbarslarning ajdodlaridan 1,67 million yil oldin ajralib chiqqan. n. (95% ishonch oraligʻi: 1,48-1,83 million). Materik yoʻlbarslari va Zonda orollari yoʻlbarslari 67,3 ming yil oldin ajralib ketgan. n. (95% ishonch oraligʻi: 45,1-123,0 ming yil oldin). Yoʻlbarslarning nisbatan koʻp qazilma qoldiqlari pleystotsenning boshidan kechki pleystotsengacha boʻlgan davrda Xitoydan, Sumatra va Javadan topilgan, ammo yoʻlbarslar Hindiston, Oltoy, Sibir va boshqa mintaqalarda faqat pleystosen oxirida paydo boʻlgan. Berengiyaning sharqiy qismida yoʻlbarslar deb tasniflangan katta mushuklarning bir nechta topilmalari ham topilgan, ammo Amerikada yoʻlbarslarning qazilma qoldiqlari haligacha maʼlum emas. Pleystotsenning oxirida Yaponiya va Saxalinda ham yoʻlbarslar yashagan. Zonda arxipelagi orollaridagi zamonaviy yoʻlbarslar singari, bu yoʻlbarslarning kichikroq oʻlchamlari orol muhitiga adaptatsiya bilan izohlanadi. Tashqi koʻrinishi. Tanasining uzunligi 160-290 sm (baʼzan 3 m dan ortiq), dumi 114 sm gacha, vazni 390 kg gacha. Boshi yumaloq, mallarang, tanasining orqa va yon tomonlarida koʻndalang qora yoʻllari boʻladi. Tarqalishi. Yoʻlbars — faqat Osiyoda tarqalgan tur. Yoʻlbarsning tarixiy areali Uzoq Sharq, Eron, Afgʻoniston, Xitoy, Hindiston, Janubi-Sharqiy Osiyo hamda Zond orollari boʻlgan. Hozirda ushbu hududlarning katta qismida yoʻlbarslar qirib tashlangan. Yirik populyatsiyalari Hindiston va Hindixitoy yarim orolidada saqlanib qolgan. Rossiyaning Primorye va Xabarovsk oʻlkalarida kichik populyatsiyasi mavjud. Faqatgina 1995 va 2005-yillar oraligʻida Osiyoda yoʻlbarslarning areali 40% kamaygan. Bugungi kunda yoʻlbarslar tarixiy arealing atigi 7% egallashadi. Hozirgi vaqtda yoʻlbarslar 14 davlat hududida saqlanib qolgan — Bangladesh, Butan, Vyetnam, Hindiston, Indoneziya, Kambodja, Pokiston, Xitoy, Laos, Malayziya, Myanma, Nepal, Rossiya, Tailand Yoʻlbarslar turli xil landshaftlarda yashashadi: sernam tropik oʻrmonlar, babmbuk oʻrmonlari, savvanalar, chalachoʻllar, toʻqaylar, qalin qamishzor va togʻ oʻrmonlarida, shimolda tayga oʻrmonlarida yashaydi.Togʻlarda dengiz sathidan 3000 metr balandliggacha koʻtariladi. Ostturlari. Yoʻlbarsning ikkta zamonaviy ostturi aniqlab ajratilgan. Bu ikki osttur oltita zamonaviy populyatsiyani va uchta tarixiy davrda qirilib ketgan populyatsiyalarni oʻz ichiga oladi. Bunday tasnif 2015-yilda taklif qilingan va 2017-yilda Xalqaro tabiatni muhofaza qilish tashkiloti bir gruh mutaxasislari tomonidan qabul qilingan. Bundan oldin har toʻqqiz populyatsiya alohida osstur deb hisoblangan. Duragaylari. Yoʻlbars duragaylari birinchi marta 19-asrda, hayvonot bogʻlari egalari oʻz muassasalariga tashrif buyuruvchilarni jalb qilish va daromadni oshirish maqsadida chatishtirilgan. Bugungi kunda bunday duragaylar hali ham Xitoyning xususiy hayvonot bogʻlarida dunyoga keladi. Asosan arslon va yoʻlbars oʻrtasidagi duragaylar maʼlum. Duragaylarning urgʻochilari nasl qoldira olish imkonyati mavjudligi uchun ular ikkinchi avlod duragaylarini dunyoga keltirishi mumkin. Yungining tuslari. Oq yoʻlbars. Yoʻlbarsda butunlay oq tusga ega boʻlgan zotlarning paydo boʻlishiga olib keladigan mutatsiya mavjud. Bu mutatsiya sababli oq moʻynali, qora-jigarrang chiziqli va koʻk koʻzli yoʻlbarslar dunyoga keladi. Bu rang yovvoyi yoʻlbarslar orasida juda kam uchraydi, lekin tutqunlikda saqlangan populyatsiyalarda nisbatan keng tarqalgan. Oq yoʻlbarslarning paydo boʻlish imkonyati 10 mingtadan 1 ga teng. Oq yoʻlbarslar tutqunlikda juda yaxshi koʻpayadi. Ular haqida birinchi qayd etilgan maʻlumot 1951-yilda, Hindistonda, ovchilardan biri oʻzi topgan yoʻlbars inidan oq yoʻlbars bolasini olib ketgan vaqtga toʻgʻri keladi. Keyinchalik, Mohan laqabli bu yoʻlbarsni oddiy tusga ega urgʻochi bilan nasl olishga harakat qilishdi va u toʻrtta oddiy rangli yoʻlbars bolalarini tugʻdi. Keyinchalik oq yoʻlbarsni oʻz avlodlaridan biri bilan chatishtirish natijasida paydo boʻlgan uchta yoʻlbars bolasidan ikkitasi oq boʻlib chiqdi. Tutqunlikdagi barcha oq yoʻlbarslar shu bir yoʻlbarsning avlodlari hisoblanadi. Hozir butun dunyo boʻylab hayvonot bogʻlarida 130 ga yaqin oq yoʻlbars bor. Toshkent hayvonot bogʻida bir zot oq bengal yoʻlbarsi yashab kelmoqda. Keng tarqalgan tushunchalardan biri oq yoʻlbarslarni albinos deb hisoblash. Oq yoʻlbarslarning terisida qora chiziqlar yaqqol koʻrinishi va koʻzlarinnig rangi koʻk ekanligi bu notoʻgʻri tushuncha ekanligini koʻrsatadi. Oltin tusli yoʻlbars. Oltin yoʻlbars — retsessiv gen sababli rangi oʻzgarishi paydo boʻlgan yoʻlbarsdir. Oq va qora yoʻlbarslar singari, bu alohida osttur emas, balki yung tusing boshqacha rangi. Moʻynasing tusi och yoki oltin rangi va toʻq rangli chiziqlari toʻq sariq yoki malla rangda (qora emas). Retsessiv "kengchiziqli" deb ataluvchi gen yoʻlbarslarda yungi oʻsishi davrida qora rang hosil boʻlishiga taʻsir qiladi. Bunday yoʻlbarslar tabiatda ham uchrashi mumkin, lekin juda kam hollarda. Tabiatda bunday yoʻlbarslar uchratilgani haqidagi birinchi qaydlar XX asrning boshlariga toʻgʻri keladi. Qora yoʻlbars. Hayvonlarda uchraydigan melanizm — fenotipning bir varianti, bu turning boshqa zotlariga nisbatan ancha toʻq rangga ega boʻlishi bilan tavsiflanadi. Yoʻlbarslarda ham ana shunday melanistik zotlari uchrashi mumkin. Shu kungacha toʻliq melanistik, qop-qora, yoʻlbars uchratilgani haqida birgina maʼlumot bor. Bu haqida 1773-yilda ingliz rassomi James Forbes Hindistonning Kerala shtatida chizgan rasimidan maʼlum. Rasimning oʻzi bugungi kungacha saqlanib qolmagan. Chala melanistik zotlari haqida maʼlumotlar koʻproq va ularni hayvonot bogʻlarida kuzatish mumkin. Chala melanistik yoʻlbarslarning chiziqlari qalin va bir-biriga shunchalik yaqin joylashganki ular orasida asosiy rang deyarli koʻrinmaydi. Soʻngi marotaba bunda yoʻlbars yovvoyi tabiatda 2022-yil Hindistonning Similipal milliy bogʻida kuzatilgan. Biologiya va ekologiyasi. Ham kunduzi, ham tunda birdek faol. Eng faol vaqti tong saharda, kechki payt va tunga toʻgʻri keladi. Kunduzi asosan dam oladi. Daraxtlarga chiqmaydi, faqat yosh, ikki yoshga toʻlmagan yoʻlbarslar bundan mustasno. Suvdan choʻchimaydi va juda yaxshi suza oladi. Janubda tarqalgan yoʻlbarslar issiq kunlarni suvda oʻtlkazadi. Past havo haroratiga oʻta chidamli. Bir fasl davomida ikki marotaba yungini toʻkadi: martda va sentyabrda. Asosan ovoz chiqarmaydi. Faqat koʻpayish davrida, erkaklari oʻzini past oʻkirish bilan bildirishadi. Oʻljaga hujum qilayotgan vaqtda oʻta past irrillagan tovush chiqaradi. Odatda boshqa hayvonlar, bugʻular, toʻngʻizlar va hatto odamlar qoldirgan soʻqmoqlardan va yoʻlakchalardan yurishni afzal koʻradi. Hududiy va ijtimoiy xulq-atvori. Voyaga yetgan yoʻlbarslar hududiy hayvonlar boʻlib, yoʻlgʻiz turmish tarzini olib boradi va oʻz hududini ayovsiz himoya qiladi. Yoʻlbarslar shaxsiy hududini turli usullar bilan belgilab chiqadi. Oʻz hududini shaxsiy xid bilan belgilash yoʻlbarslarning asosiy aloqa vositasi hisoblanadi. Siydik belgilarini asosan tik jisimlarda qoldiradi: daraxt poyasi, toshlar, butalar va h.k. Shuningdek daraxtlarga surkanish va daraxtlarni tirnash orqali ham belgi qoldirishadi. Yoʻlbarsning shaxsiy hududining maydoni yashash joyiga, oʻljaning koʻpligiga va bu hududda urgʻochilarning mavjudligiga bogʻliq. Urgʻochi yoʻlbars hududining maydoni taxminan 20 km² boʻlishi mumkin, erkak yoʻlbarslarning hududi odatda ancha kattaroq - 60 –100 km². Voyaga yetgan erkakning yashash joyida 1:2 yoki 1:4 nisbatda bir nechta urgʻochilarining yashash joylari boʻlishi mumkin. Yoʻlbarslarning oʻz hududi boʻylab harakatlanish yoʻllari muntazamdir. Bunday harakatlar paytida yoʻbarslar doimiy ravishda oʻz hududlarining turli qismlarini belgilaydilar, bir nechta vaqtinchalik yoki uzun mudadga yotadigan joy qilishadi. Hududi ichidagi kundalik harakatlanishi juda farq qiladi va bir qator omillarga bogʻliq. Voyaga yetgan erkakning oʻrtacha kunlik bosib oʻtadigan masofasi 9,6 km, eng koʻpi 41 km. Urgʻochilari oʻrtacha kunlik bosib oʻtadigan masofasi 7 km, eng koʻpi 22 km. Urgʻochi yoʻlbarslarning vaqti-vaqti bilan bir-biriga nisbatan tajovuzkorlik koʻrsatishiga qaramay, ularning yashash hududi bir-birinikiga togʻri kelishi mumkin va bu vaziyatda ular tinch yashashadi; erkak yoʻlbarslar hech qachon boshqa erkaklarning oʻz hududida doimiy boʻlishiga va hatto vaqtincha oʻtishiga ruxsat bermaydi. Erkak yoʻlbarslarning tajovuzkor hududiy xulq-atvorini hisobga olgan holda, ular oʻrtasida yashash joylarini taqsimlash boʻyicha nizolar koʻpincha jiddiy shikastlanishga va baʼzan ulardan birining oʻlimiga olib keladi. Biroq, koʻpgina ziddiyatli vaziyatlarda, yoʻlbarslar tahdid soladigan koʻrinish va tovushlarni ishlatish bilan cheklanadi. Erkak yoʻlbarslar oʻz hududini urgʻochi yoʻlbarslar bilan osongina boʻlishadi, hatto oʻlja bilan boʻlishadilar. Urgʻochi yoʻlbarslar ham oʻz oʻljalarini boʻlishishi mumkin va erkaklaridan farqli oʻlaroq, oʻljani boshqa urgʻochilar bilan ham boʻlishishi mumkin. Oziqlanishi. Yovvoyi tabiatda yoʻlbarslar asosan tuyoqli hayvonlar bilan oziqlanadi: Bengal yoʻlbarsi uchun asosiy oʻlja hind bugʻusi, toʻngʻizlar va tapir kabi turlardir; Amur yoʻlbarsi uchun - bugʻular, dogʻli kiyik, toʻngʻiz. Sumatra yoʻlbarsi uchun - sambar bugʻusi, toʻngʻiz va qora tapir. Shuningdek, yoʻlbarslar hind buyvoli, gaur va yirik bugʻusimonlar kabi yirik oʻtxoʻr hayvonlarni ovlashi mumkin. Bundan tashqari, vaqti-vaqti bilan yoʻlbarslar oʻzlarining ovqatlanishiga xos boʻlmagan hayvonlar, masalan, maymunlar, qirgʻovullar, quyonlar, sudraluvchilar va hatto baliqlar bilan oziqlanadilar. Toʻlaqonli ovqatlanish uchun bir yoʻlbarsga yiliga 50-70 tuyoqli hayvonlar kerak boʻladi. Yoʻlbars oʻldirilgan kiyik yoki toʻngʻiz bilan bir necha kun turishi mumkin, bu vaqt davomida u oʻljasini yeydi. Voyaga yetgan hind fillari yoʻlbarslar ovlay olmaydigan oʻljadir, shuning uchun fillar bilan uchrashishdan qochishga harakat qilishadi, lekin baʼzida ular yosh fillarni oʻldirishlari mumkin. Yoʻlbarslarning katta fillariga muvaffaqiyatli hujumlari haqida tasdiqlanmagan maʼlumotlar mavjud. Masalan, Kesri Singx yo‘lbarsning katta yoshli filni o‘ldirganini misol qilib keltiradi. Bundan tashqari, yoʻlbarsning katta yoshli urgʻochi Hindiston karkidonini oʻldirgani haqida kamida bitta holat maʼlum. Baʼzida yoʻlbarslar itlar, sigirlar, otlar va eshaklar kabi uy hayvonlarini ovlashi mumkin. Oʻsimliklardan faqat yozda ozuqa sifatida foydalanishadi: yongʻoqlar, oʻtlar, mevalar isteʼmol qilishadi. Bir vaqtning oʻzida yoʻlbars 30–40 kg gacha goʻsht isteʼmol qiladi. Och qolgan katta erkaklari 50 kg gacha goʻsht yeyishi mumkin. Teri osti yogʻ toʻqimalarining mavjudligi sababli oʻzlariga zarar yetkazmasdan ancha muddat oziq-ovqatsiz yashay oladi. Amur yoʻlbarsida bunday qatlam 5 santimetrga yetishi mumkin. Boshqa yirtqichlar bilan aloqasi. 2—3 yilda bir marta bolalaydi, homiladorlik davri 98—112 kun, 2—6 ta bola tugʻadi; 5—6 oy emizadi.Bolalari 1—2 yoshida mustaqil yashay boshlaydi.Soni juda kamayib ketgani uchun barcha kenja turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Odam bilan aloqasi. Yoʻlbarslarni ovlash. Insonyat tarixi davomida yoʻlbarsni turli maqsadlarda ov qilishgan. Yoʻlbars ovchilari esa xalq orasida doim hurmat etilgan. Rivoyatlarga koʻra, Iskandar Zulqarnayn Oʻrta Osiyoni zabt etib va Sirdaryo boʻyida Aleksandariya esxata (Xoʻjand) shahrini qurgach, Sirdaryoning shimoldagi, zamonaviy Toshkent yaqinida, yerlarga kirib, yoʻlbarslarni ovlagan. Orta Osiyoda, hususan Oʻzbekistonda yoʻlbarslar qadimdan ovlab kelingan. Odamxoʻrlikga moyil yoʻlbarslarni ovlash uchun yuzlab, hatto minglab odamlar yig;ilgan. XIX-asirning 30-yillarida Toshkentning Beshyogʻoch dahasida, Boʻrjar atrofida paydo boʻlgan yoʻlbarslarni ovlash uchun Beklarbegi qaroriga koʻra ikki ming odam toʻplangan. Buxoroda esa, Zarafshon quyi oqimida, yoʻlbarslarni ovlash uchun pishiq qafas qurilgan, ichiga qurollangan odamlar kiritilib, qafas qamishzorga olib borilgan. Bundan tashqari Oʻrta Osiyoda yoʻlbarslar qopqon va tekis, chuqur jarga tirik uloq yoki qoʻzichoq tashlab ovlangan. Yoʻlbarsni yakka oʻldira olgan botir xalq orasida juda katta hurmatga ega boʻlgan. Ular yoʻlbars tirnoqlarini tumor sifatida taqib yurishgan, bu Alvastiga qarshi yagona himoya vositasi deb hisoblangan. Qadimgi Koreyada yoʻlbarslarni ovlash bilan maxsus ovchilar shugʻullangan va bu jarayon murakkab marosimlar bilan kechgan: yoʻlbarsni nomi bilan atash mumkin boʻlmagan va ov paytida gaplashish taqiqlangan. Ovchilarning kiyimlari boshqa aholi kiyimlaridan farq qilardi - ular koʻk rangli koʻylak va munchoqlar bilan bezatilgan, koʻk matodan tikilgan salla kiyishgan, loviya donalaridan yasalgan boʻyinbogʻ ham ovchi usti boshining ajralmas qismi edi. Bundan tashqari ovchi albatta yoʻlbars goʻshtini tanovul qilishi kerak edi. Ovchilar Koreya jamiyatida imtiyozli mavqega ega boʻlib, ular davlat soliqlarini toʻlashdan ozod qilingan. XX asrda Koreyada yoʻbarslarni ovlash, ayniqsa Yaponiya istilosidan soʻng, ommaviy ermakga va vaqt oʻtkazish turiga aylanadi. Hindistonda ham yoʻlbarslarni ovlash qadimdan tarqalgan. Boburiylar davridayoq yoʻlbarslarni ovlash keng tarqalgan. Bu davr suratlarida yoʻlbars ovi markaziy mavzu boʻlgani buning yaqqol isboti sanaladi. Lekin chinakamiga yoʻlbars ovi XIX va XX asr boshida Hindistonda ommaviy tus oladi. Hindistonda ham yoʻlbarslarni asosan ingliz istilochilari ovlashgan. Oʻldirilgan yoʻlbarslardan koʻpincha tulum yasalgan, keyinchalik ular ingliz zodagonlarining uylarini bezatgan. Terining yuqori narxiga qaramay (1977-yili yoʻlbars terisi ingliz bozorlarida 4.250 dollar atrofida baholangan), yoʻlbarsning moʻynali hayvon sifatida foydalanilmagan. Terilardan asosan tulum va gilamlar yasashda foydalanilgan. 1875 yildan 1925 yilgacha Britaniya hukmronligi ostidagi Hindistonda atigi 50 yil ichida 80 000 dan ortiq yoʻlbarslar oʻldirilgan. Yoʻlbars ovini baʼzi ovchilar piyoda, boshqalari fil yoki ot minib qilishgan. Qirol Jorj V 1911-yilda mustamlakachi Hindistonga tashrifi chogʻida 10 kun ichida 39 ta yoʻlbarsni oʻldirgan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng yoʻlbars ovi asta-sekin taqiqlana boshladi. Hozirgi kunda yoʻlbarslarni ovlash butun dunyoda taqiqlangan. Ammo bunga qaramasdan brakonerlik koʻplab hududlarda hali ham gullab-yashnamoqda. Tutqinlikda saqlanishi. Qadimgi Rim davridan boshlab yoʻlbarslarni tutqinlikda ushlash odatiy holga aylangan. Yoʻlbarslar gladiatorlar va boshqa ekzotik hayvonlar bilan urshtirilishdan tashqari, koʻrgazmalar, namoyishlar va gladiatorlar bilan mashgʻulotlar oʻtkazish uchun boqilardi. XVII asrdan boshlab noyob va vahshiy yoʻlbarslar, egalarining qudrati ramzi sifatida Yevropa qalʼalari va qasirlarida saqla boshladi. XVIII asrda yoʻlbarslar hayvonot bogʻi va sirkning diqqatli eksponatlariga aylandi: yoʻlbars Fransiyada 4000 frankgacha turardi (taqqoslash uchun, Liondagi tasviriy sanʼat professori yiliga atigi 3000 frank maosh olardi). AQShda 3500 dollargacha turadi, sherning narxi shu vaqtda 1000 dollardan oshmasdi. 2007-yilda Xitoyda 4000 dan ortiq yoʻlbarslar tutqunlikda yashagan boʻlib, ulardan 3000 tasi 20 ga yaqin yirik muassasalarda, qolganlari esa 200 ga yaqin kichik muassasalarda saqlangan. 2020-yil maʼlumotlariga koʻra Xitoy va Vyetnamda "yoʻlbars fermalarida" 8000 ta yoʻlbars tutqunlikda saqlanmoqda. 2011-yilda AQShning 468 ta muassasasida 2884 ta yo‘lbars saqlangan. 2018-yilda ularning soni 7000 tani tashkil etishi maʼlum boʻldi. Garchi AQShning oʻn toʻqqiz shtatida yoʻlbarslarga xususiy egalik taqiqlangan boʻlsada, yana oʻn beshtasida maxsus litsenziya talab qilinadi va oʻn oltita shtatda hech qanday qonun-qoidalar yoʻq. Oʻn toʻrtta mamlakat va mintaqadagi 105 ta tutqunlikdagi yoʻlbarslarning genetik kelib chiqishi oʻrganilib, ulardan 49 tasi beshta populyatsiyaga tegishli ekanligini koʻrsatdi; 52 ta hayvon aralash kelib chiqishga ega. Bugungi kunda hayvonot bogʻlarida saqlanayotgan koʻplab Amur yoʻlbarslari asli Bengal yoʻlbarslari bilan chatishtirish natijasi ekanligi aniqlandi. Oʻzbekiston hududida ham yoʻlbarslar qadim davrlardan tutqunlikda saqlangan. Soʻngi xonliklar davrida xon saroylari bogʻlarida, maxsus chuqurlarda, yoʻlbarslar ushlangan. Hozirgi kunda Toshken hayvonot boʻgida amur va bengal yoʻlbarslari saqlanmoqda. 29-iyul Xalqaro yoʻlbars kuni etib belgilangan. Tana azolarining ishlatilishi. Yoʻlbarslar tarqalagan barcha hududlarda ularning azolari tumor va taqinchoqlar sifatida ishlatilgan. Yoʻlbars azolarining bunday ishlatilishi haqidagi eng qadimiy topilmalar Filipinning Palavan orolidan topilgan suyaklar hisoblanadi. Ularning yoshi 12000 yildan 9000 yil ilgari deb baholanadi. Xitoyda va Osiyoning boshqa qismlarida koʻp odamlar yoʻlbarsning turli qismlari shifobaxsh xususiyatlarga ega, jumladan, ogʻriq qoldiruvchi va afrodizyak sifatida ishlatishadi. Biron bir shifobaxsh tasiri mavjudligini tasdiqlovchi ilmiy dalillar yoʻq. 1993-yildan beri Xitoyda yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan yovvoyi fauna va flora turlari ichki savdosiga taqiq joriy qilingan. Xitoyda farmatsevtika preparatlarida yoʻlbars qismlaridan foydalanish taqiqlangan va hukumat yoʻlbarslarning brakonerligi bilan bogʻliq jinoyatlar uchun oʻlim jazosi mavjudligiga qaramay, yoʻlbars tana azolari savdosi yirik qora bozor sanoatiga aylandi, hukumat va tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari uni toʻxtatishga urinishlari bugungi kunga qadar samarasiz boʻldi. Bosh ustiga xitoy xalq tabobati ehtiyojini qondirish uchun Xitoy, Vyetnam hamda Tailandda maxsus "yoʻlbars fermalari" faoliyat koʻrsatmoqda. Savdo bilan shugʻullanuvchi deyarli barcha qora bozorlar Xitoyda joylashgan boʻlib, ular mamlakat ichida yoki Tayvan, Janubiy Koreya yoki Yaponiyaga azolar joʻnatilib sotilgan. Buning oqibatida yoʻlbarslarning xitoy populyatsiyasi 1950-yillardan 1970-yillargacha boʻlgan davr oraligʻida tijorat uchun oʻldirilishi natijasida deyarli butunlay yoʻq qilindi. Yoʻlbars fermalari mavjudligiga qaramasdan ham, xitoy anʼanaviy tibbiyoti uchun koʻplab yoʻlbarslar brakonerlar tomonidan otilgan yoki tuzoqqa tushgan yovvoyi yoʻlbarslar boʻlib kelmoqda. Ular asosan Xitoydan tashqarida, Rossiya, Hindiston va Janubiy-Sharqiy Osiyoda, tutilib kontrabanda yoʻli bilan Xitoyga olib kelinadi. Osiyo qora bozorida yoʻlbars jinsiy olatni taxminan 300 AQSh dollariga teng boʻlishi mumkin. 1990-1992 yillarda tarkibida yoʻlbars azolari mavjud 27 million dona mahsulot topildi. 2014-yil iyul oyida Shveytsariyaning Jeneva shahrida, yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlar boʻyicha xalqaro konferentsiyada, Xitoy vakili Xitoyda yoʻlbars azolarining savdosi sodir boʻlayotganini birinchi marta tan oldi. Madanyatda. Mifologiya va afsonalar. Yoʻlbars Osiyo mamlakatlari xalqlari, asosan, uning tabiiy yashash joyi boʻlgan mintaqalar afsonalarining asosiy qahramonlaridan biridir. U koʻpincha hayvonlarning shohi, quruqlikda yashovchi barcha hayvonlarning egasi, hokimiyat va quch-qudrat ramzi sifatida tasvirlangan. Yoʻlbars ramzini odatda harbiy jasorat bilan bogʻlashadi. Yaponiyada, garchi yoʻlbarslar haqida faqat rivoyatlardan maʼlum boʻlsa-da, u jasorat va jangchi-qahramonlar ramzi sanalgan. Koreya va Janubi-Sharqiy Osiyoda yoʻlbarsalar toʻg va gʻorlar egasi deb izzatlashgan, qirol nasli himoyachisi, Yer va Osmoni bogʻlab turishiga ishonishgan. Koreyslarda yoʻlbars tasviri tushirilgan har qanday buyum tumor vazifasini oʻta olgan. Xitoyda ular yoʻlbars kuch va salomatlik ramzi boʻlib, yovuz ruhlar va kasalliklarni haydab chiqaradi, deb ishonishgan. Daosizmda bu yirtqich gʻarb, oq rang, kuz va beshta asosiy elementlardan biri - suv bilan bogʻlangan va sharq, bahorining timsoli boʻlgan yashil ajdahoga qarama-qarshi boʻlgan. Shuning uchun yoʻlbars va ajdaho oʻrtasidagi kurash Xitoy tasviriy sanatida eng mashhur ramziy motivlardan biri. Yoʻlbars Xitoy buddizmining uchta hissiz jonzotlaridan biri boʻlib, maymun - ochkoʻzlik ramzi va bugʻu - shahvoniy nafs ramzi, bilan bir qatorda - gʻazab ramzi sanaladi. Shuningdek Xitoy rivoyatlarga koʻra afsonaviy besh yoʻlbars dunyo tomonlarini qoʻriqlab turadi; koʻk yoʻlbars - sharqni, qora - shimolni, qizil - janubni, ikkta oq yoʻlbars gʻarbni va markazni. Xitoy taqvimining oʻn ikkta jonzotdan uchinchisi sanaladi. Koreyada oy taqvimining birinchi oyi "Yoʻlbars oyi" deb ataladi. Qadimgi yunon va rimliklar afsonalarida yoʻlbars, geografik sabablarga koʻra, kamroq uchraydi, ammo u Osiyo mamlakatlarida boʻlgan yunonlar va rimliklarga yaxshi tanish boʻlgan. Ovidiyning taʼkidlashicha, Fetida Peley bilan turmush qurmaslik uchun yoʻlbarsga aylangan. Dionis yoʻlbarsni minib yurgani (Hindiston bilan bogʻliq xudo) ham tilga olinadi, garchi koʻpincha bu yoʻsinda boshqa har qanday mushuksimon boʻlishi mumkin. Boshqa yunon afsonalariga koʻra yoʻlbarslar baʼzan Dionis aravasini tortib yurishgan, bu yoʻsinda ham boshqa har qanday mushuksimon boʻlishi mumkin edi. Xususan, yoʻlbarslar Goratsiyning "Odasi" da Baxusning aravasini tortib yurishadi. Tasviriy sanat. Yoʻlbars tasvirlangan birinchi tasviriy sanat asari Koguryo (miloddan avvalgi 37 - milodiy 668 yillar) hukmronligi davriga oid koreys maqbaralarida topilgan. Yoʻlbarslarning tasvirlari maqbaralarni himoya qilishiga ishonishgan. Maqbara devorlaridagi tavirlari bilan bir yoʻlbars tasviri qatorda bronza davriga oid koʻplab uy-roʻzgʻor buyumlari (miloddan avvalgi 1000 – 300 yillarga oid): koʻzgu, bolta, pichoq, idishlar, qoʻngʻiroqlar, taqinchoqlar, marosim buyumlari va hokazo boʻlgan. Xitoy tasviriy saʼnatida yoʻlbars tasviri asosiy mavzularidan biri boʻlgan. Yoʻlbarsning tasvirlari hind sanʼatida ham uchraydi. Eng mashhur misollardan biri bu Tipu sultonning yoʻlbarsi, bu yogʻochdan yasalgan mexanik yoʻlbars, qizil kiyimdagi ingliz askariga hujum qilyatgani aks ettirilgan. Islomda tirik mavjudotlarni tasvirlash taqiqlangan boʻlib, bu koʻp jihatdan islom dini tarqalgan mamlakatlar sanʼatining oʻziga xosligini koʻrsatadi. Biroq Markaziy Osiyoda islom dinining keng tarqalishiga qaramasdan, yoʻlbarslar uchun oʻziga xos istisno boʻlgan. Yoʻlbars tasviri gilam va matolarda, shuningdek, Samarqand shahridagi masjidlar, jumladan, Registon maydonidagi mashhur Sherdor, nomiga qaramasdan, madrasasida yoʻlbars tasvirlangan. Yevropa tasviriy sanatida ham yoʻlbarslar tez-tez uchraydi, masalan, Delakruaning ov sahnalarida va Piter Pol Rubensning "Yoʻlbarslar ovi" (1618) rasmida. Adabiyot. Dunyoning koʻplab yozuvchi va shoirlari oʻz asarlarida yoʻlbarsni tasvirlashgan. Hind va Xitoy adabiyotida anʼanaviy tarzda yoʻlbarsning kuch-qudratiga etibor qaratilgan. Bu hayvon adolat, donolik va baʼzan ishqli sevgining himoyachisi sifatida gavdalangan. Yoʻlbars haqidagi bunday tasavvur Yaqin Sharq adabiyotiga koʻchib oʻtdi. Gʻarbiy Yevropa adabiyotida yoʻlbarslarga munosabat turlicha edi. Masalan, Redyard Kiplingning "Jungli kitobi" asarida yoʻlbars Sherxon ayyor va dahshatli hayvon sifatida tasvirlagan. Shu bilan birga, bolalar yozuvchisi Alan Miln "Vinni Pux" haqidagi asarida jozibali va quvnoq personaj - Yoʻlbarsvoyni yaratdi. Yoʻlbars G. L. Oldie tomonidan "Xoanga" hikoyasida ijobiy nuqtai nazardan koʻrsatilgan. Och yoʻlbars - Frank Baumning Oz mamlakati haqidagi qator qissalari qahramoni. Shoirlar ham yo‘lbarsni chetlab o‘tishmagan. Gussar-yoʻlbarsning esda qolarli obrazi Nikolay Gumilyovning "Loʻlilarda" (1920) sheʼrida yaratilgan. Bolaligida hayvonlardan birinchi bo‘lib hayvonot bog‘ida yo‘lbarsni ko‘rgan va eslagan Luis Borxesning “Yo‘lbarslar oltini” she’riy to‘plami bor. Ingliz tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda Uilyam Bleykning "Yoʻlbars" sheʼri juda mashhur boʻlib, unda yoʻlbars, Borxesning soʻzlariga koʻra, "yovuzlik ramzi" sifatida tasvirlangan. Rus yozuvchisi va etnograf VladimirKlavdiyevich arsenyevning "Ussuriysk oʻlkasi changalzorlarida" kitobida, bosh qahramon Dersu Uzala yoshligida bexosdan totem hayvoni boʻlmish - yoʻlbarsni oʻldirib, bir umir "tayga egasi" oldida qoʻrquv va ayb hisi bilan yashadi. Yann Martelning, 2002-yilda Buker mukofotini olgan, "Pi hayoti" romanida Richard Parker laqabli bengal yoʻlbarsi bosh qahramonlardan biri. Qoroqolpoq yozuvchisi Amet Shomuratov "Yoʻlbarslar bilan uchrashuvlarim" asrida muallif bolaligida Turon yoʻlbarsini uchratgani haqida yozgan. Kino. Kino va animatsiyada yoʻlbars obrazi koʻp uchraydi, ayniqsa bolalar animatsiyasida: "Kung Fu Panda" (2008) multfilmida yoʻlbarsga (sharqiy jang saʼnati ustasi) Anjelina Joli tomonidan ovoz berilgan. "Olovuddin" (1992) multfilmida malika Jasmin Raja laqibli yoʻlbarsni uy hayvoni sifatida boqadi. "Madagaskar 3" (2012) Vitaliy laqabli sirk yoʻlbarsi koʻrsatilgan. Walt Disney 1967-yili R. Kiplingning asari asosida "Changalzorlar afsonasi" nomi ostida multfilm chiqardi. 2016-yilda "Ormon bolasi" nomi ostida film ham olindi. Vinni Puxning Walt Disney tomonidan olingan multfilmida Yoʻlbarsvoy dumida sakra oladi. Marvelning komikslar olamida Yoʻlbars isimli qahramon mavjud. 2012-yilda Yann Martelning "Pi hayoti" romani asosida olingan film tanqidchi va tomoshabinlar tomonidan keng etirof etildi. BBC 2008-yilda Devid Attenboro boshlovchiligida "Yoʻlbars: Changalzorda aygʻoqchi" nomli hujjatli film olingan.