Barion asimmetriyasi. Barion asimmetriyasi — olamning koʻzga koʻrinadigan qismida materiyaning antimateriyadan ustunlik qilishi. Ushbu faktni standart model bilan ham, umumiy nisbiylik nazariyasi bilan ham tushuntirishning imkoni yoʻq. Shu sababli ushbu hodisa kosmologiyadagi hal qilinmagan muammolardan biri hisoblanadi. 1967-yili A.D.Saxarov chop etgan maqolada barion asimmetriyasi mavjud boʻlishi uchun zarur boʻlgan bir qancha shartlar keltirilgan: Olam asimmetriyasining oʻlchovi sifatida quyidagi kattalik ishlatiladi: bu yerda formula_2, formula_3 va formula_4 — barionlar, antibarionlar va reliksion fotonlarning konsentratsiyalari. Ushbu fotonlarning konsentratsiyasi bizga maʼlum, yaʼni formula_5 haroratga mos kelgan konsentratsiyasi formula_6. Barion zaryadi konsentratsiyasi galaktikadagi koʻrinadigan materiya massasi tufayli chegaralangan: formula_7. U holda, formula_8 tartibida boʻladi. Olamning adiabatik kengayishida formula_9 kattalik vaqtga kuchsiz bogʻliq. Barion asimmetriyasining vujudga kelishi mexanizmini quyidagicha tushuntirish mumkin. Buyuk birlashish nazariyasiga binoan, tabiatda leptokvarklar (X) — barion zaryadi saqlanmagan holda roʻy beradigan oʻzaro taʼsirda qatnashadigan zarralar mavjud. Vektor leptokvarklarning massasi formula_10, skalyar leptokvarklarning massalari esa formula_11 tartibida boʻladi. C- va CP- invariantlikning buzilishi, shuningdek, leptokvarklarning parchalanishida barion zaryadining saqlanmasligi tufayli kvarklar (q) va leptonlar (l), antikvark (formula_12) hamda antileptonlar (formula_13) ga nisbatan koʻproq hosil boʻladi. Materiyaning zaryad simmetriyasiga ega qismi, koinot rivojlanishining keyingi bosqichlarida foton, neytrino va antineytrinoga parchalanib ketadi. Natijada faqatgina asimmetrik qism qoladi. Tasavvur qilaylik, bitta leptokvark (X) bor boʻlsin. Ushbu leptokvark ikkita antikvarkka yoki kvark va leptonga parchalanishi mumkin. Ushbu zarralarning parsial kengliklari mos holda formula_14 va formula_15 boʻlsin. U holda X zarraning parchalanishida hosil boʻladigan barion zaryad quyidagiga teng boʻladi: formula_16 bu yerda formula_17- parchalanishning umumiy kengligi. formula_18 yoki formula_19 sxema boʻyicha parchalanadigan antileptokvark uchun esa: CPT — invariantlikka binoan, formula_21. Biroq, C- va CP-invariantlikning saqlanmasligi tufayli, formula_22. Shu sababli, mikroskopik asimmetriya: Makroskopik asimmetriya esa formula_24 tartibida boʻladi. bu yerda formula_25 — barcha zarralarning erkinlik darajalari, formula_26 — makroskopik faktor boʻlib, ushbu faktor leptokvarklarning parchalanishiga simmetrik plazmaning taʼsirini hisobga oladi. Biz koʻrib chiqayotgan hol uchun: bu yerda formula_28, formula_29 (formula_30GeV — Plank massasi). formula_31 da leptokvarklarning parchalanishi nosimmetrik boʻladi va shu sababli ortiqcha barion zaryadi keyingi davrgacha saqlanib qoladi. formula_32 boʻlganda esa, parchalanish jarayonidagi termodinamik muvozanatning saqlanishi barion zaryadining kamayishiga olib keladi.