Zodiak. Zodiak, zodiakal aylana (yun. zodiakos, zoon – hayvon) – Quyoshning yillik koʻrinma harakatida bosib oʻtadigan yoʻli – ekliptikadagi 12 burj: Hamal (Qoʻzi), Savr (Buzoq), Javzo (Egizaklar), Saraton (Qisqichbaqa), Asad (Arslon), Sunbula (Bugʻdoyboshi), Mezon (Tarozi), Aqrab (Chayon), Qavs (Oʻqchi), Jadiy (Togʻtaka), Dalv (Suvchi) va Hut (Baliq) joylashgan aylana. „3.“ atamasi juda qadim zamonlar-dayoq zodiakal yulduzlarning koʻpchiligi hayvonlar nomlari bilan atalishiga boglik. Zodiakal yulduz turkumlari orqali Quyosh sistemasining hamda Oyning koʻrinma harakat yoʻli ham oʻtadi. Qad. Yunonistonda zodiakal yulduz turkumlari alohida guruxdarga ajratilib, har biri oʻz belgisiga ega edi (qarang Astronomik belgilar). Yulduz turkumlarining belgilari bilan bahorgi (Hamal) va kuzgi (Mezon) teng kunliklar, yozgi (Saraton) va qishki (Jadiy) Quyosh turishi nuqtalari ham belgilangan. Pretsessiya natijasida bu nuqtalar oʻtgan 2 ming yil davomida yuqoridagi yulduz turkumlaridan siljib ketgan boʻlsa ham yunonlar bergan nomlar saqlanib qolgan. Zodiakal yulduz turkumlarining hammasi Oʻzbekistonda toʻliq koʻrinadi (qarang Burjlar). Zodiak osmon koordinatalar tizimini yoki aniqrogʻi ekliptika koordinata tizimini hosil qiladi, u kenglikning uzunlikning kelib chiqishi sifatida quyoshning bahorgi tengkunlikdagi holatini ifodalaydi. Zamonaviy astronomiyada ekliptik koordinatalar tizimi hali ham Quyosh tizimi ob’ektlarini kuzatish uchun ishlatiladi. Nomlanishi. Inglizcha "zodiak" soʻzi "zōdiacus", soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, qadimgi yunoncha "zōdiakòs kýklos" (zōdiakòs kýklos) ning lotinlashtirilgan shakli „kichik hayvonlarning sikli yoki doirasi“ degan maʼnoni anglatadi. Zōdion (oῴdion) – zōon (ōῷdon, „hayvon“) ning kichraytiruvchisi. Bu nom hayvonlarning (va mifologik duragaylarning) oʻn ikkita belgisi orasida muhimligini aks ettiradi. Ishlatilishi. Burj Rim davrida qoʻllangan boʻlib, u ellinistik astronomiyaga Xaldey davridagi Bobil astronomiyasidan (miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalari) qolgan tushunchalarga asoslanadi, bu esa, oʻz navbatida, ekliptika boʻylab yulduzlar roʻyxatining oldingi tizimidan kelib chiqqanligini bildiradi. Zodiakning tuzilishi Ptolemeyning eramizning II asriga oid keng qamrovli „Almagest“ asarida tasvirlangan. Zodiak ekvatordan tashqari astronomiyada qoʻllaniladigan ekliptik koordinatalar tizimining asosi boʻlib qolsa-da , oʻn ikkita belgining nomlari bugungi kunda asosan munajjimlar bashorati bilan bogʻliq. „Zodiak“ atamasi, shuningdek, ekliptikadan yuqorida va pastda taxminan 8 yoy graduslik bandiga toʻgʻri keladigan sayyoralarning yoʻllarini oʻz ichiga olgan osmon sferasi mintaqasiga ham tegishli boʻlishi mumkin. Muayyan sayyoraning zodiak – bu aniq tananing yoʻlini oʻz ichiga olgan tarmoqli; masalan, „Oy zodiak“ – ekliptikadan yuqorida va pastda 5 ° boʻlgan chiziq. Kengaytirilgan holda, „kometalar burji“ qisqa davrli kometalarning koʻp qismini qamrab olgan guruhga ishora qilishi mumkin. Hinduizm Zodiagi. Matematik-tarixchi Montuklaning fikricha, hind burji qadimgi Hindiston va Yunoniston Baqtriya imperiyasi oʻrtasidagi aloqalar orqali yunon burjidan qabul qilingan. Hind zodiak yulduzlar koordinata tizimidan foydalanadi, bu esa sobit yulduzlarga ishora qiladi. Tropik zodiak (Mesopotamiyadan kelib chiqqan) ekliptika va ekvatorning kesishgan joylariga boʻlinadi, ular har 72 yilda 1 ° tezlikda oʻzgarmas yulduzlar foniga nisbatan siljiydi va bu bilan tengkunlik kunlarining presessiyasini hosil qiladi. Hind zodiak yulduzli boʻlib, bu mavsumiy uygʻunlikni saqlamaydi, ammo ikkala tizim oʻrtasida hali ham oʻxshashliklar mavjud. Hindu zodiak belgilari va unga mos keladigan yunon belgilari bir-biridan juda farq qiladi, ular mos ravishda sanskrit va yunon tillarida, lekin ularning belgilari deyarli bir xil. Masalan, "dhanu" „kamon“ maʼnosini bildiradi va „kamonchi“ yoyga, "kumbha" esa „suv koʻzasi“ga mos keladi va „suv tashuvchi“ Kovaga mos keladi.