Ultratovush tekshirish usuli. Ultratovush tekshiruvi (UTT), sonografiya — ultratovush toʻlqinlari yordamida inson yoki hayvon tanasini noinvaziv oʻrganish. Fizik asoslari. "Ultratovushning fizik asosi" piezoelektrik effektdir. Baʼzi kimyoviy birikmalarning monokristallari (kvars, bariy titanat) ultratovush toʻlqinlari taʼsirida deformatsiyalanganda, bu kristallar yuzasida qarama-qarshi belgili elektr zaryadlari paydo boʻladi. Ularga oʻzgaruvchan elektr zaryadi qoʻllanilganda, ultratovush toʻlqinlarining chiqishi bilan kristallarda mexanik tebranishlar paydo boʻladi. Bir xil piezoelektrik element muqobil ravishda qabul qiluvchi yoki ultratovush toʻlqinlarining manbai boʻlishi mumkin. Ultratovush qurilmalaridagi bu qism akustik oʻzgartirgich, transduser yoki transduser deb ataladi. Yuqorida aytib oʻtilgan kristallar tovush toʻlqinlarini qabul qilish va uzatish uchun ishlatiladi. Shuningdek, datchikda tovush toʻlqinlarini filtrlovchi tovushni yutuvchi qatlam va kerakli toʻlqinga diqqatni qaratish imkonini beruvchi akustik linza mavjud. Tarqalish jarayonida ultratovush tebranishlari geometrik optika qonunlariga boʻysunadi. Bir xil muhitda ular toʻgʻri chiziqda va doimiy tezlikda tarqaladilar. Akustik zichligi teng boʻlmagan turli muhitlar chegarasida nurlarning bir qismi aks etadi, baʼzilari esa sinadi va ularning toʻgʻri chiziqli tarqalishini davom ettiradi. Chegara vositalarining akustik zichligidagi farqning gradienti qanchalik baland boʻlsa, ultratovush tebranishlarining katta qismi aks ettiriladi. 99,99 % tebranishlar ultratovushning havodan teriga oʻtish chegarasida aks etganligi sababli, bemorni ultratovush tekshiruvi paytida terining sirtini oʻtish muhiti sifatida ishlaydigan suvli jele bilan yogʻlash kerak. Koʻzgu nurning tushish burchagiga (perpendikulyar yoʻnalishdagi eng katta) va ultratovush tebranishlarining chastotasiga (yuqori chastotada, aksariyati aks ettiriladi) bogʻliq. Ultratovush tekshirish tizimining tarkibiy qismlari. Ultratovush toʻlqin generatori. Ultratovush toʻlqinlar generatori bir vaqtning oʻzida aks ettirilgan aks-sado signallarini qabul qiluvchi sensordir. Generator impuls rejimida ishlaydi, 1 soniyada taxminan 1000 ga yaqin impuls yuboradi. Ultratovush toʻlqinlarning paydo boʻlishi orasidagi intervallarda piezoelektrik sensor aks ettirilgan signallarni ushlaydi. Ultratovush sensori. Detektor yoki transduser sifatida raqamli antenna massivlariga oʻxshash bir xil yoki turli rejimlarda ishlaydigan bir necha yuzlab yoki minglab kichik piezoelektrik transduserlardan iborat murakkab sensor ishlatiladi. Klassik sensorga fokuslovchi linza oʻrnatilgan boʻlib, u maʼlum bir chuqurlikda fokusni yaratishga imkon beradi. Zamonaviy sensorlarda raqamli nur hosil qilish orqali koʻp oʻlchovli apodizatsiya bilan chuqur dinamik fokuslashni amalga oshirish mumkin. Sensorlarning turlari. Barcha ultratovush sensorlari mexanik va elektronga boʻlinadi. Mexanik datchiklarning kamchiliklari— shovqin, emitentning harakati natijasida hosil boʻlgan tebranish, shuningdek, past piksellar sonidir. Mexanik sensorlar eskirgan va zamonaviy skanerlarda ishlatilmaydi. Elektron sensorlar— 512 yoki 1024x4 elementlardan iborat emitentlar massivlarini oʻz ichiga oladi, ular raqamli nurlanish tufayli ultratovushli skanerlashning uchta turini taʼminlaydi: chiziqli (parallel), konveks va sektor. Shunga koʻra, ultratovush qurilmalarining sensorlari yoki transduserlari chiziqli, konveks va sektor deb ataladi. Har bir tadqiqot uchun sensorni tanlash organning joylashuvi chuqurligi va tabiatini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Chiziqli sensori. "Chiziqli sensorlar" 5—15 MHz chastotasidan foydalanadi. Chiziqli sensorning afzalligi tekshirilayotgan organning transduserning oʻzi tana yuzasidagi holatiga toʻliq mos kelishidir. Chiziqli datchiklarning kamchiliklari barcha holatlarda transduser yuzasining bemorning terisi bilan bir xil aloqada boʻlishini taʼminlashning qiyinligi boʻlib, natijada olingan tasvirning qirralarning buzilishiga olib keladi. Bundan tashqari, yuqori chastota tufayli chiziqli sensorlar oʻrganilayotgan hududning yuqori aniqlikdagi tasvirini olish imkonini beradi, ammo skanerlash chuqurligi juda kichik (11 sm dan oshmaydi). Ular asosan yuzaki joylashgan tuzilmalar— qalqonsimon bez, sut bezlari, mayda boʻgʻinlar va mushaklarni oʻrganish, shuningdek, qon tomirlarini oʻrganish uchun ishlatiladi. Qavariq sensori. "Qavariq sektor" 1,8—7,5 MHz chastotasidan foydalanadi. U qisqaroq uzunlikka ega, shuning uchun bemorning terisiga bir xil moslashishga erishish osonroq. Biroq, qavariq sensorlardan foydalanilganda, olingan tasvir sensorning oʻlchamidan bir necha santimetr kengroqdir. Anatomik belgilarni aniqlashtirish uchun shifokor ushbu nomuvofiqlikni hisobga olishi kerak. Pastki chastota tufayli skanerlash chuqurligi 20-25 sm ga yetadi.U odatda chuqur joylashgan organlarni oʻrganish uchun ishlatiladi: qorin boʻshligʻi organlari va retroperitoneal boʻshliq, genitouriya tizimi. Sektor sensori. "Sektor sensori" 1,5—5 MHz chastotada ishlaydi. U transduserning oʻlchami va natijada olingan tasvir oʻrtasida yanada katta tafovutga ega, shuning uchun u asosan tananing kichik maydonidan chuqurlikda katta koʻrinish olish zarur boʻlgan hollarda qoʻllanadi. Tadqiqotda, masalan, interkostal boʻshliqlar orqali sektorni skanerlashdan eng toʻgʻri foydalanish. Sektor transduserining odatiy qoʻllanishi ekokardiyografiya, yurakni oʻrganishdir. Ultratovush emertsion geli. Eshitiladigan diapazondan farqli oʻlaroq, ultratovush nozik (mm fraktsiyalari) toʻsiqlar bilan sezilarli darajada zaiflashadi va buziladi. Yuqori skanerlash oʻlchamlari faqat amplituda va tovushning oʻtish vaqtining minimal buzilishi mumkin. Sensorning oddiy qoʻllanishi bilan doimo oʻzgaruvchan qalinlik va geometriyadagi havo boʻshligʻi hosil boʻladi. Ultratovush ikkala qatlam chegarasidan ham aks etadi, zaiflashadi va foydali aks ettirishga salbiy taʼsir qiladi. Aloqa nuqtasida aks ettiruvchi chegaralarni yoʻq qilish uchun sensor va teri oʻrtasidagi joyni toʻldirish uchun maxsus gellar qoʻllanadi. Gelning odatiy tarkibi: glitserin, natriy tetraborat, malein angidridli stirol kopolimeri, tozalangan suv. Masalan: A tipidagi havo polimeri. Ultratovush usullari. Koʻrsatilgan exotovushlar signallari kuchaytirgichga va maxsus rekonstruksiya tizimlariga yuboriladi, shundan soʻng ular monitor ekranida turli xil kulrang rangdagi tana qismlari tasvirlari sifatida paydo boʻladi. Ijobiy roʻyxatdan oʻtishda exotovush signallarining maksimal intensivligi ekranda oq rangda (giperexogen joylar) va minimal intensivlik qora rangda (gipoexogen joylar) paydo boʻladi. Salbiy roʻyxatga olish bilan teskari holat kuzatiladi. Ijobiy yoki salbiy roʻyxatga olishni tanlash operatorning shaxsiy imtiyozlari bilan belgilanadi. Tadqiqot davomida olingan tasvir skanerning ish rejimlariga qarab farq qilishi mumkin. Quyidagi rejimlar mavjud: Doplerografiya. Texnika Doppler effektidan foydalanishga asoslangan. Effektning mohiyati shundaki, ultratovush toʻlqinlari oʻzgargan chastotali harakatlanuvchi ob’ektlardan aks etadi. Ushbu chastota almashinuvi joylashgan tuzilmalarning harakat tezligiga mutanosibdir. Agar harakat sensorga yoʻnaltirilgan boʻlsa, u holda chastota ortadi, agar sensordan uzoqda boʻlsa, u kamayadi. Yuzaki dopplerografiya (funktsional diagnostikaning bir qismi sifatida amalga oshiriladigan ultratovush tekshiruvi hisoblanmaydi) va B—rejimi (zamonaviy) mavjud. Birinchi eskirgan versiya oʻz nomini oldi, chunki joylashgan oqimni tanlash qurilmada yuzaki skanerlash chuqurligini sozlash asosida amalga oshiriladi, yaʼni qurilma B—rejimisiz faqat Doppler rejimiga ega, shuning uchun aynan qaysi tomir spektral maʼlumotlardan olinganligini aniqlash mumkin emas. Zamonaviy ultratovush skanerlarida dopplerografiya, qoida tariqasida, dupleks yoki tripleks rejimida amalga oshiriladi, yaʼni birinchi navbatda tomir B— rejimida, soʻngra kerakli skanerlash chuqurligiga mos keladigan maʼlumotlarni oʻlchash maydoni (nazorat hajmi) oʻrnatiladi va oqim spektri olinadi. Exogen kontrasti. Usul erkin gaz mikropufakchalarini oʻz ichiga olgan maxsus kontrastli vositalarni tomir ichiga yuborishga asoslangan (diametri 5 mkmdan kam, uming aylanishi kamida 5 minut). Olingan tasvir ekranida koʻriladi va keyin printer yordamida roʻyxatga olinadi. Klinik amaliyotda ikki yoʻnalishda qoʻllanadi. Dinamik exokontrastli angiografiya. Qon oqimining vizualizatsiyasi sezilarli darajada yaxshilanadi, ayniqsa qon oqimining tezligi past boʻlgan kichik chuqurlikdagi tomirlarda; real vaqtda qon tomir kontrastining barcha bosqichlarini kuzatish imkoniyati taʼminlanadi; qon tomirlarining stenozli lezyonlarini baholashning aniqligini oshiradi. Toʻqimalarning exokontrasti. Muayyan organlarning toʻqima darajasigacha exokontrast moddalarni kiritishning selektivligi bilan taʼminlanadi. Oddiy va patologik toʻqimalarda exokontrastning darajasi, tezligi va toʻplanishi baholanadi. Organ perfuziyasini baholash, normal va patologik toʻqimalar oʻrtasidagi kontrastni yaxshilash mumkin boʻladi, bu turli kasalliklarni, ayniqsa xavfli oʻsmalarni tashxislashning aniqligini oshirishga yordam beradi. Tibbiyotda qoʻllanishi. Exoensefalografiyada. Exoensefalografiya, dopplerografiya kabi, ikkita texnik rejimga ega: A-rejimi (u ultratovush deb hisoblanmaydi, funksional diagnostikaga kiritilgan va hozirda deyarli qoʻllanilmaydi) va norasmiy qabul qilingan B-rejimi „neyrosonografiya“ deb ham ataladi. Ultratovush suyak toʻqimalariga, shu jumladan bosh suyagi suyaklariga samarali kira olmaganligi sababli, neyrosonografiya faqat chaqaloqlarda katta liqildoq orqali amalga oshiriladi. Oftalmologiyada. Xuddi exoensefalografiya kabi, ikkita texnik rejimi mavjud: A-rejimi va B-rejimi. Ultratovush sensorlar koʻzning hajmini oʻlchash va linzalarning holatini aniqlash uchun ishlatiladi. Ichki kasalliklarda. Ultratovush tekshiruvi ichki organlarning kasalliklarini tashxislashda muhim rol oʻynaydi, masalan: Qorin boʻshligʻi va qorin osti sohasi aʼzolari Kichik chanoq aʼzolari Nisbatan arzonligi va yuqori sifarliligi tufayli ultratovush tekshiruvi bemorni tekshirishning keng qoʻllanadigan usuli boʻlib, saraton, organlardagi surunkali diffuz oʻzgarishlar (jigar va oshqozon osti bezi, buyraklar va boshqalardagi diffuz oʻzgarishlar) kabi juda koʻp kasalliklarni tashxislash imkonini beradi. buyrak parenximasi, prostata, oʻt pufagida toshlar mavjudligi, buyraklar, ichki organlarning anomaliyalari, organlarda suyuqlik shakllanishi. Jismoniy xususiyatlar tufayli barcha organlarni ultratovush yordamida ishonchli tekshirib boʻlmaydi, masalan, oshqozon-ichak traktining ichi boʻsh organlari, ulardagi gaz miqdori tufayli tekshirish uchun kirish qiyin. Biroq, ultratovush diagnostikasi ichak tutilishining belgilarini va bilvosita yopishqoqlik belgilarini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Ultratovush yordamida qorin boʻshligʻida erkin suyuqlik mavjudligini aniqlash mumkin, agar u etarli boʻlsa, bu bir qator terapevtik va jarrohlik kasalliklar va jarohatlarni davolash taktikasini hal qilishda hal qiluvchi rol oʻynashi mumkin. Jigar. Jigarning ultratovush tekshiruvi jigar haqida koʻpgina maʼlumot bera oladi. Shifokor jigar hajmini, uning tuzilishi va bir xilligini, fokal oʻzgarishlar mavjudligini, shuningdek, qon oqimining holatini baholaydi. Ultratovush tekshiruvi yetarlicha yuqori sezuvchanlik va oʻziga xoslik bilan jigarda diffuz oʻzgarishlarni (yogʻli gepatoz, surunkali gepatit va siroz) va fokal (suyuq va oʻsimta shakllanishi) aniqlash imkonini beradi. Jigar va boshqa organlarni oʻrganishning har qanday ultratovush tekshiruvi natijalari faqat klinik, anamnestik maʼlumotlar, shuningdek qoʻshimcha tekshiruvlar maʼlumotlari bilan birga baholanishi imkonini beradi. Oʻt pufagi va oʻt yoʻllari. Jigardan tashqari, oʻt pufagi va oʻt yoʻllarining holati baholanadi — ularning oʻlchamlari, devor qalinligi, ochiqligi, toshlarning mavjudligi, atrofdagi toʻqimalarning holati tekshiriladi. Ultratovush koʻp hollarda oʻt pufagining boʻshligʻida toshlar mavjudligini aniqlashga imkon beradi. Oshqozon osti bezi. Oshqozon osti bezini tekshirishda uning oʻlchamlari, shakli, konturlari, parenximaning tuzulishi va oʻsimtalar mavjudligi baholanadi. Oshqozon osti bezining ultratovush tekshiruvi yuqori baholash koʻpincha juda qiyin, chunki u oshqozon, ingichka va katta ichakdagi gazlar bilan qisman yoki toʻliq toʻsilishi mumkin. Koʻpincha ultratovush diagnostikasi shifokorlari tomonidan „oshqozon osti bezidagi diffuz oʻzgarishlar“ xulosasi yoshga bogʻliq oʻzgarishlarni (sklerotik, yogʻli infiltratsiya) va surunkali yalligʻlanish jarayonlari tufayli yuzaga kelishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarni aks ettirishi mumkin. Qalqonsimon bez. Qalqonsimon bezni baholashda ultratovush tekshiruvi yetakchi oʻrinni egallaydi. Bunda tugunlar, kistalar mavjudligini, bezning hajmi va tuzilishidagi oʻzgarishlarni aniqlashga imkon beradi. Kardiologiya, qon tomir va yurak jarrohligi. Exokardiyografiya (ExoKG) — yurak kasalliklarini ultratovush diagnostikasi. Ushbu tadqiqotda yurak hajmi va uning alohida tuzilmalari (qorinchalar, boʻlmachalar, qorinchalar miyokardining qalinligi va boshqalar), perikard boʻshligʻida suyuqlik mavjudligi va hajmi, yurakning holati baholanadi. Klapanlar, shuningdek, doppler rejimida yurak va katta tomirlardagi qon oqimi. Maxsus xisob-kitoblar va oʻlchovlar yordamida exokardiyografiya miyokardning massasini, yurakning kontraktilligini aniqlash imkonini beradi. Odatda exokardiyografiya koʻkrak qafasi orqali amalga oshiriladi (transtoraktik), shuningdek, qiziloʻngachga maxsus endoskopik prob qoʻyilganda transozofageal exokardiyografi (TE-Exokardiyografi) ham mavjud. Xavfi va nojoʻya taʼsiri. Ultratovush odatda maʼlumot olishning xavfsiz usuli hisoblanadi. Homilaning diagnostik ultratovush tekshiruvi homiladorlik paytida ham xavfsiz hisoblanadi. Ushbu diagnostika protsedurasidan faqat majburiy tibbiy koʻrsatkichlar mavjud boʻlganda, zarur diagnostika maʼlumotlarini olish imkonini beradigan, yaʼni minimal qabul qilinadigan yoki ALARA printsipiga muvofiq ultratovush taʼsirining eng qisqa muddati bilan qoʻllanishi kerak. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining 1998—yildagi 875—sonli hisoboti ultratovushning zararsiz ekanligi haqidagi fikrni tasdiqlaydi. Ultratovush tekshiruvining homila uchun zarari haqida maʼlumotlar yoʻqligiga qaramay, Oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (AQSh) „homila xolati videolari“ yaratish uchun ultratovush apparatlarini reklama qilish, sotish va ijaraga olishni tibbiy asbob-uskunalardan notoʻgʻri foydalanish, ruxsatsiz foydalanish deb hisoblaydi. Ultratovush diagnostikasi apparati. Ultratovush diagnostika apparati (UTT skaneri)— bu odam va hayvonlarning organlari va toʻqimalarining joylashishi, shakli, hajmi, tuzilishi, qon bilan taʼminlanishi haqida maʼlumot olish uchun moʻljallangan qurilma. Form faktoriga koʻra, ultratovushli skanerlarni statsionar va koʻchma (portativ) ga boʻlish mumkin, 2010-yillarning oʻrtalariga kelib smartfon va planshetlarga asoslangan mobil ultratovushli skanerlar keng tarqaldi. Philips Healthcare kompaniyasining ana shunday yangiliklaridan biri Android va iOS qurilmalariga mos keladigan Lumify mobil sensoridir. Ultratovush apparatlarining dastlabki tasnifi. Funksional maqsadga qarab, qurilmalar quyidagi asosiy turlarga boʻlinadi: "ETS"— exotomoskoplar (asosan homilani, qorin boʻshligʻi aʼzolarini va kichik tosni tekshirish uchun moʻljallangan qurilmalar); "EKS"— exokardiyoskoplar (yurakni oʻrganish uchun moʻljallangan qurilmalar); "EES"— exoenceloscopes (miyani oʻrganish uchun moʻljallangan qurilmalar); "EOS"— exo-oftalmoskoplar (koʻzni tekshirish uchun moʻljallangan qurilmalar). Diagnostika maʼlumotlarini olish vaqtiga qarab, qurilmalar quyidagi guruhlarga boʻlinadi: C— statik; D— dinamik; K— kombinatsiyalashgan. Qurilmalar tasnifi. Rasmiy ravishda ultratovush asboblarini maʼlum skaynerlash rejimlari, oʻlchash dasturlari (paketlar, masalan, kardio paket— eokardiyografik oʻlchovlar uchun dastur), yuqori zichlikdagi sensorlar (koʻp sonli piezoelektrik elementlar, kanallar boʻlgan sensorlar), shunga mos ravishda yuqori koʻndalang oʻlcham), qoʻshimcha variantlar (3D, 4D, 5D, elastografiya va boshqalar) mavjudligiga koʻra ajratish mumkin. „Ultratovush tekshiruvi“ atamasi qatʼiy maʼnoda B rejimida tekshirishni anglatadi. B—rejimisiz eski avlod qurilmalari eskirgan deb hisoblanadi, ammo ular hali ham funktsional diagnostikaning bir qismi sifatida qoʻllanadi. Ultratovush qurilmalarining tijorat tasnifi asosan aniq mezonlarga ega emas va ishlab chiqaruvchilar va ularning dilerlik tarmoqlari tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi, uskunalarning xarakterli sinflari: "Boshlangʻich sinfi (B—rejimi)" "Oʻrta sinfi (CDC)" "Yuqori sinfi" "Premium sinfi" "Ekspert sinfi" Atamalar, tushunchalar va qisqartmalar. "Advanced 3D"— rivojlangan 3D rekonstruksiya dasturi. "ATO"— Avtomatik tasvirni optimallashtirish, bir tugmani bosish orqali tasvir sifatini optimallashtiradi. "B-oqimi"— Doppler usullaridan foydalanmasdan toʻgʻridan-toʻgʻri B-rejimida qon oqimini vizualizatsiya qilish. "Coded Contrast Imaging Option"— kontrastli vositalar bilan tekshirishda ishlatiladigan kodlangan kontrastli tasvir rejimi. "CodeScan"— bu zaif aks sadolarni kuchaytirish va keraksiz chastotalarni (shovqin, artefaktlar) bostirish texnologiyasi boʻlib, dasturlashtiriladigan raqamli dekoder yordamida qabul qilishda ularni dekodlash imkoniyati bilan uzatishda impulslarning kodlangan ketma-ketligini yaratish. Ushbu texnologiya yangi skanerlash rejimlari bilan mislsiz tasvir sifati va yaxshilangan diagnostika sifatini taqdim etadi. "Color doppler" ("CFM yoki CFA") — rangli Doppler— qiziqish sohasidagi qon oqimining tabiatini exogramma (rangli xaritalash) boʻyicha rang tanlash. Qon oqimi odatda qizil rangda, sensordan koʻk rangda tasvirlanadi. Turbulent qon oqimi koʻk-yashil-sariq rangda tasvirlanadi. Rangli Doppler tomirlardagi qon oqimini oʻrganish uchun, exokardiyografiyada qoʻllanadi. Texnologiyaning boshqa nomlari — rangli "Doppler xaritasi (CFM)", "Rangli oqim xaritasi (CFM)" va "Rangli oqim angiografiyasi (CFA)" hisoblanadi. Odatda, rangli Doppler yordamida sensorning oʻrnini oʻzgartirib, oʻrganish maydoni (tomir) topiladi, keyin miqdoriy baholash uchun impulsli Doppler ishlatiladi. Rangli va kuchli doppler kistalar va oʻsmalar oʻrtasidagi farqni aniqlashga yordam beradi. Chunki kistaning ichki qismi qon tomirlari bilan taminlanmaydi va shuning uchun hech qachon rangli lokuslarga ega boʻlmaydi. "DICOM"— serverlar va ish stantsiyalarida saqlash, chop etish va keyingi tahlil qilish uchun „notoʻliq“ maʼlumotlarni tarmoq orqali uzatish qobiliyatidir. "Easy 3D"— shaffoflik darajasini yuzaga keltirish qobiliyatiga ega boʻlgan sirtni 3D rekonstruksiya qilish rejimi. "M-mode (M-rejimi)"— ultratovushli skanerlashning bir oʻlchovli rejimi (tarixiy birinchi ultratovush rejimi), bunda anatomik tuzilmalar vaqt oʻqi boʻylab tekshiriladi. Hozirgi vaqtda exokardiyografiyada qoʻllanadi. M-rejimi yurakning kattaligi va kontraktil funtsiyasini, klapanlarining ishlashini baholash uchun ishlatiladi. Ushbu rejimdan foydalanib, chap va oʻng qorinchalarning kontraktilligini hisoblash, ularning devorlari kinetikasini baholash mumkin. Adabiyotlar. "Klinik radiologiya asoslari" T.N.Ilyosov 86-97 bet "Tibbiy Radiologiya" Xodjibekov.M.X Ismoilova.M.X Ahmedov.M.R 11-14 ,bet