Gretsiyada turizm. Gretsiyada turizm mamlakatdagi iqtisodiy faoliyatning asosiy elementi boʻlib, mamlakat iqtisodiyotining eng muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Gretsiya boy madaniyati va tarixi bilan 1970-yillardan beri Yevropaning asosiy sayyohlik maskani va diqqatga sazovor joyi boʻlib kelgan, bu koʻp jihatdan UNESCOning 18 ta Butunjahon merosi obyektlarida aks etgan, u Yevropa va dunyodagi eng koʻp uzun qirgʻoq chizigʻiga, koʻplab orollar va plyajlarga ega mamlakat hisoblanadi. Gretsiya 2015-yilda 24 million sayyohni jalb qilib, bu koʻrsatkichni 2019-yilda 31,3 millionga yetkazdi. Bu esa Gretsiyani Yevropa va dunyodagi eng koʻp tashrif buyuriladigan mamlakatlardan biriga aylantirdi va turizm mamlakat yalpi ichki mahsulotiga taxminan 25 foiz hissa qoʻshdi. Gretsiyada diniy va ziyorat turizmi, ekoturizm, konferensiya turizmi, tibbiy turizm kabi yoʻnalishlar muhim oʻrin tutib, mavsumiy turizmni ham rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslar amalga oshirilmoqda. Mamlakatning asosiy sayyohlik yoʻnalishlari qatoriga poytaxt Afina, Santorini, Mikonos, Rodos, Kerkira va Krit orollari, shuningdek, Xalkidise yarimoroli kiradi. Tarixi. Gretsiyada turizm ildizlarining paydo boʻlishi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Rimning Gʻarbiy Oʻrta yer dengizi hukmronligiga koʻtarilishidan oldin Magna Graeca yunon koloniyalari va yosh Rim Respublikasi oʻrtasida madaniy almashinuv sodir boʻldi. Asrlar oʻtib Gretsiya Rim imperiyasi tomonidan qoʻshib olinganida, ikki sivilizatsiya oʻrtasida boshlangan madaniy almashinuv natijasida koʻplab qadimgi Rim sayyohlari yunon falsafasi va ilm-fanining Afina, Korinf va Fiba kabi mashhur markazlariga tashrif buyurishdi, chunki Gretsiya Rim imperiyasining viloyatiga aylangan va yunonlar Rim fuqaroligini olgan. Zamonaviy Gretsiyada turizm 1960- va 1970-yillarda ommaviy turizm deb nomlana boshlagan. Oʻsha davrda mehmonxonalar va boshqa shunga oʻxshash obyektlar uchun keng koʻlamli qurilish loyihalari amalga oshirildi va mamlakatda xalqaro sayyohlar soni yildan-yilga ortib bordi. Afinada boʻlib oʻtgan 2004-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari va 2006-yilgi Eurovision qoʻshiq tanlovi kabi xalqaro tadbirlar mamlakatda turizmni rivojlantirishga katta yordam bergan boʻlsa, New Acropolis muzeyi kabi milliy mablagʻ bilan taʼminlangan yirik madaniy infratuzilma ham mamlakatdagi sayyohlar oqimiga hissa qoʻshgan. Saloniki 2014-yilda Yevropa yoshlar poytaxti boʻlgan. Yer va iqlimi. Gretsiyaning sohillari va orollari boʻylab Oʻrta yer dengizi iqlimi mavjud. Ichkariga kirgach, koʻplab hududlar va shaharlar kontinental iqlimga ega. Mamlakatda yoz odatda issiq va quruq, qishi esa odatda yumshoq va nam. Shimoliy Gretsiyada qish sovuq boʻlishi mumkin, janubiy Gretsiya va orollarda esa qishning ancha yumshoq oʻtishi kuzatiladi. Infratuzilmasi. Turizmga juda bogʻliq rivojlangan mamlakat sifatida Gretsiya turli xil turistik obyektlarni taklif etadi. Gretsiyadagi turizm infratuzilmasi 2004-yilgi Afina Olimpiada oʻyinlaridan buyon sezilarli darajada yaxshilandi va u bir qator muhim loyihalar, xususan, kamroq ommaviy boʻlgan turizm sohalarini kengaytirishda davom etmoqda. Plyaj kurortlari. Baʼzi mashhur plyaj kurortlari orasida Rhodes, Kos, Corfu, Kefalonia, Zante va Skiathos har yili millionlab xorijiy sayyohlarni jalb qiladi. Mehmonxonalar va inshootlari. 2016-yilda Gretsiya mehmonxonalar palatasining maʼlumotlariga koʻra, Gretsiyadagi mehmonxonalar soni tasnifi boʻyicha (yotoq joylari): Marinalar. Gretsiyada 51 ta marina va 14 661 ta kema bogʻlanadigan joylar mavjud boʻlib, ular yotoq, yoqilgʻi, suv, elektr energiyasi, telefon aloqasi va taʼmirlash kabi xizmatlarni taqdim etadi. Gretsiyadagi eng rivojlangan va eng gavjum marinalardan baʼzilari Afina markazidan bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan. Afinaning janubiy qirgʻogʻida joylashgan Alimos va Flisvos marinalari jami 1800 tadan ortiq kema sigʻimiga ega. Kurort va termal buloqlar. Gretsiyada 752 ta termo buloqlar mavjud. Ulardan koʻpchiligi Geografik va mineral tadqiqotlar milliy instituti tomonidan terapevtik deb tasniflangan. Ulardan baʼzilari qadim zamonlardan beri maʼlum va ekspluatatsiya qilingan. Termal yoki davolash turizmi qadimgi dunyoda turizmning eng qadimgi shakllaridan biri edi. 1983-yilda termal buloqlarga ega Hellenic munitsipalitetlari uyushmasi tashkil etildi . Bu qadimiy „kurortlar“ning baʼzilari Aidipsosda joylashgan boʻlib, Arastu davridan maʼlum boʻlgan, Loutraki, Ksenofont tomonidan tilga olingan Traianoupoliga milodiy 2-asrda imperator Trayan tomonidan asos solingan va ularning baʼzilari esa Vizantiya davrida tasdiqlangan, masalan, Langadas termal hammomlari. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida bu issiq buloqlar kosmopolit obyektlar, yaʼni mehmonxonalar va restoranlar bilan oʻralgan boʻlsa, zamonaviy Yunoniston davlati va Usmonli davlati jamiyatining bir qancha taniqli aʼzolari (hali ham unga kiritilgan hududlar uchun) turistik infratuzilma va xususiy mulklarga sarmoya kiritadi. Termal turizm 1960—1970-yillarda ayniqsa keng tarqaldi, 1980-yillarda esa ijtimoiy turizm dasturi tomonidan keng qoʻllab-quvvatlandi va bu obyektlarning keksa foydalanuvchilari uchun xarajatlarning katta qismini subsidiyalanishiga olib keldi. Biroq, bugungi kunda ushbu kurortlarni rekonstruksiya qilish, restavratsiya qilish va zamonaviy talablar darajasiga koʻtarish hamda xalqaro mijozlarni shakllantirish zarurati tugʻiladi. Sayyohlar Pozar, Aidipsos, Kamena Vurla, Korinf yaqinidagi Loutraki va Kaiafasda, Peloponnesning gʻarbiy qirgʻoqlarida allaqachon yuqori standartli turistik obyektlarni topishlari mumkin. Gretsiyadagi kurort shaharlarining batafsil roʻyxati mamlakatdagi termal buloqlarning cheksiz boyligi haqida tushuncha berishi mumkin. Madaniy diqqatga sazovor joylari. Muzeylar. Yunoniston Respublikasida bir necha turdagi muzeylar joylashgan. Umuman olganda, Gretsiyaning har bir yirik shahri va shaharchasi yaqin atrofdagi topilmalarni saqlaydigan oʻz arxeologiya muzeyiga ega. Biroq, ularning koʻpchiligini mashhur New Acropolis muzeyi va Milliy arxeologiya muzeyi joylashgan Afina kabi yirik shaharlarda topish mumkin. Bundan tashqari, Milliy galereya (Afina) kabi koʻplab galereyalar mavjud. Salonikida Byzantine muzeyi kabi koʻplab muzeylar mavjud. Umuman olganda, butun mamlakat boʻylab sayyohlar osongina kirishlari mumkin boʻlgan 150 taga yaqin muzeylar faoliyat olib boradi. Arxeologik joylar va shaharlar. Gretsiya hududi boʻylab koʻplab arxeologik joylar mavjud va ularning aksariyati sayyohlar orasida mashhur. Yunoniston poytaxti Afinada koʻplab arxeologik joylar mavjud, ulardan eng mashhurlari Acropolis, Olympian Zeus ibodatxonasi, Kerameikosning qadimgi Afina qabristoni, Philopappu tepaligi, Winds minorasi, Plato akademiyasi va Qadimgi Agoradir. Attikaning qoʻshni hududida Marafon qadimiy mozorlari joylashgan boʻlib, ularda omonim jangda halok boʻlgan Afina hamda Plateya hoplitlarining (qadimgi Yunonistonning ogʻir qurollangan piyoda askari) kullari joylashgan. Hududdan va Marafon jangidan olingan topilmalar yaqin atrofdagi Marafon arxeologiya muzeyida saqlanadi. Attikaning gʻarbiy qismida Eleusis joylashgan boʻlib, u yerda miloddan avvalgi 1700-yildan eramizning IV asrigacha Eleusinian Mysteries yoki Mysteries of Demeter va Kore saytlari joylashgan. Attikaning sharqiy uchida Poseydon ibodatxonasi xarobalarini oʻz ichiga olgan Sounion joylashgan. Markaziy Yunoniston — bir paytlar Afina bilan raqobatlashgan va yunon miflarida aks ettirilgan qadimiy shahar boʻlgan Thebes joylashgan joy. Delfada taniqli qadimiy teatr, Oracle joylashgan manzil bor. Thermopylae u yerda miloddan avvalgi 480-yilda boʻlib oʻtgan dastlabki jang bilan mashhur boʻlib, unda soni yetti ming kishidan koʻp boʻlgan yunon qoʻshinlari (shu jumladan mashhur 300 spartalik) Kserks qoʻl ostida 70 000 nafardan 300 000 nafargacha boʻlgan forslarning ancha katta kuchini ushlab turgan. Materikning janubiga hukmronlik qiluvchi Peloponnes yarim orolida turli xil arxeologik joylar mavjud. Shimoliy tomonining oxirida, xuddi shu nomdagi zamonaviy shahar yaqinida Qadimgi Korinf bor. Yarim orolning shimoli-sharqida Epidaurus joylashgan boʻlib, uning qadimiy teatri hozir tiklangan; yarim oroldagi Argos manzilgohi Heraion kabi bir qancha qadimiy xarobalarni oʻz ichiga oladi va bu yerda Nemea yunon mifologiyasida Gerakl Gera xonimning Nemean sherini yengib chiqqan hamda antik davrda bu manzilda Nemean oʻyinlari oʻynalgan. Ammo eng muhim manzili, miloddan avvalgi II ming yillikda yunon sivilizatsiyasining asosiy markazlaridan biri boʻlgan, janubiy Gretsiya va janubi-gʻarbiy Anatoliyaning bir qismida hukmronlik qilgan harbiy qoʻrgʻon boʻlgan Mikendir. Taxminan miloddan avvalgi 1600-yildan miloddan avvalgi 1100-yilgacha boʻlgan yunon tarixining davri Miken deb ataladi. Tirins mintaqadagi Miken arxeologik yodgorligi hisoblanadi. Peloponnes markazida Sparta joylashgan boʻlib, u yerda zamonaviy shahar yaqinida qadimiy xarobalar mavjud, ulardan eng muhimi Leonid qabridir; Tegea qadimgi Yunonistonning muhim diniy markazi hisoblanib, Afina Alea ibodatxonasini oʻz ichiga oladi; va Likosura, Pausanias tomonidan dunyodagi eng qadimgi shahar boʻlishi aytilgan. Yarim orolning gʻarbiy tomonida Bassae, shimoli-sharqiy qismida Messenia arxeologik manzillari joylashgan; Messenia miloddan avvalgi 369-yilda Epaminond tomonidan qayta tiklangan yirik klassik shahar-davlat xarobalaridir. Uning shimoli-gʻarbiy qismida koʻplab qadimiy xarobalar, jumladan Zeus, Hera, Palestra va Leonidaion ibodatxonalarini oʻz ichiga olgan Olimpiya joylashgan. Gretsiyaning gʻarbiy qismi Epirdagi arxeologik joylar (Ambracia yaʼni Epirus Pyrrhus qadimiy poytaxti xarobalari), Dodona (ziyoratgohi eng qadimgi Hellen orakuli sifatida qabul qilingan, Gerodot fikriga koʻra, bu ehtimol miloddan avvalgi ikkinchi ming yillikka toʻgʻri keladi), Elaea (Acheron yaqinida) va Gitanaeni oʻz ichiga oladi. Epirusdagi Nicopolis yoki Actia Nicopolisga miloddan avvalgi 31-yilda Oktavian tomonidan oldingi yili Actiumda Antony va Cleopatra ustidan gʻalaba qozonganligi xotirasiga asos solingan. Bundan tashqari, baʼzilarning fikricha, xarobalar Acheron, Aid va Persefonga bagʻishlangan qadimgi yunon maʼbadlari hisoblanadi. Yunonistonning markaziy qismidagi yana bir mintaqa boʻlgan Thessaly, Larissada arxeologik joy bor, bu yerda qadimiy teatr va bazilika xristian cherkovi xarobalari joylashgan. Gretsiyaning ikkinchi shahri Saloniki „Co-capital“ laqabini olgan. Unda koʻplab tarixiy binolar, baʼzi Jahon merosi obyektlari, jumladan Arch and Rotunda of Galerius, Panagia Chalkeon cherkovi va White Tower joylashgan. Makedoniyaning qoʻshni hududida qadimgi makedoniyaliklarning muqaddas joyi boʻlgan Dion joylashgan. Dion — Zevsga bagʻishlangan katta ibodatxonadir. U yerda Demeter va Isisga bagʻishlangan bir qator ibodatxonalar ham mavjud. Pella mintaqadagi Qadimgi Makedoniyaning poytaxti va makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy hamda Filipp IIning tugʻilgan joyidir. Eng yirik yunon oroli boʻlgan Krit janubidagi Phaistos, sharqdagi Zakros va eng muhimi markazdagi Knos arxeologik joylariga ega boʻlib, u yer vayron boʻlgan Minoan saroyi bilan mashhur. Alternativ turizm. LGBT turizmi. Gretsiya Yevropaning eng mashhur LGBT sayyohlik joylaridan biri, xususan, uning eng yirik shaharlari Afina va Saloniki hamda uning Lesbos, Santorini, Skiathos va Mikonos kabi baʼzi orollari shu yoʻnalishdagi turizmga ega. U, shuningdek, LGBT hamjamiyatiga xizmat koʻrsatadigan koʻplab muassasalarga ega boʻlgan taniqli geylar uchun qulay joy ham hisoblanadi. Lonely Planet maʼlumotlariga koʻra, Skiathos va Mykonos dunyodagi LGBT uchun eng qulay yoʻnalishlar qatorida koʻrsatiladi. Diniy turizm. Gretsiya boshqa mamlakatlar bilan hamkorlikda Meteora va Athos togʻidagi nasroniy monastirlari kabi tarixiy diniy manzilgohlari bilan boshqa mintaqalarda diniy turizm va ziyoratlarni targʻib qilmoqda. Tibbiy turizm. Gretsiyaning moʻtadil iqlimi, yuqori malakali tibbiyot xodimlari va zamonaviy tibbiy innovatsiyalari ham mamlakatning tibbiy sayohat sanoatiga hissa qoʻshmoqda. Ekoturizm. Gretsiya soʻnggi yillarda ekoturizm (ayniqsa, piyoda yurish, kanoeda eshkak eshish, gʻor va toqqa chiqish) uchun yaxshi joy boʻldi. Gretsiyada changʻi sporti uchun asosiy yoʻnalishlar Arachova, Kalavryta, Karpenisi va Metsovodir. Gretsiya hukumati atrof-muhitga yordam berish va saqlash uchun tobora koʻproq ekoturizmni olib borishga harakat qilmoqda. Shunday qilib, sayyohlar va mahalliy aholi mamlakatda dam olish uchun toza muhitga ega boʻlishadi. Konferensiya turizmi. Akademik, biznes yoki madaniy bozorlarga qaratilgan konferensiya turizmi Gretsiya milliy turizm siyosatining asosini tashkil etadi. Natijada, Gretsiya hukumati mahalliy hokimiyat organlarining kuchli qoʻllab-quvvatlashi bilan yangi konferensiya inshootlarini tashkil etish va mavjudlarini kengaytirish uchun foydali pul grantlari, lizing, bandlik subsidiyalari va soliq imtiyozlarini taklif qilmoqda. "Meeting and Incentive Travel" jurnalining yaqinda eʼlon qilingan hisobotida Gretsiya konferensiyalar uchun sayohat qilish boʻyicha dunyoda sakkizinchi oʻrinni egalladi. WTTC (Jahon Sayohat va Turizm Kengashi) tomonidan oʻtkazilgan Tourism Satellite Accounting tadqiqoti maʼlumotlari butun dunyo boʻylab Gretsiyaning biznes sayohatlaridagi daromadlari 2001-yildagi 1,51 milliarddan 2011-yilda 2,69 milliard AQSh dollariga oshishini prognoz qilgan edi. Bu koʻrsatkich 1998-yilda 1,18 mlrdni tashkil etgan. Toʻrt fasl va qishki turizm. Hukumat Gretsiyada toʻrt fasl va qishki turizmni rivojlantirish niyatida, bu esa xalqaro tashriflar sonini yanada oshirishi mumkin. Iqtisodiy taʼsiri. Gretsiyada sayyohlik isteʼmoli ming yillik boshidan buyon sezilarli darajada oʻsib, 2000-yilda 17,7 mlrd va 2004-yilda 29,6 mlrdni tashkil etgan. Turizm sektori bilan bevosita yoki bilvosita bogʻliq boʻlgan ish oʻrinlari soni 659 719 tani va oʻsha yildagi mamlakat umumiy bandligining 16,5 foizini tashkil etgan. Mamlakatlar boʻyicha daromadlar. Gretsiya 2019-yilda turizm sanoati orqali 17 680 000 000 yevro (yalpi YaIMning taxminan 11 %i) daromad oldi. Eng yuqori daromad keltirgan (yevroda) 5 ta davlat: Mehmonlar. 2009-yilda mamlakat 19,3 milliondan ortiq sayyohni qabul qildi, bu 2008-yilda qabul qilingan 17,7 million sayyohdan katta oʻsishdir. Mamlakatdagi sayyohlarning katta qismi Yevropa Ittifoqi (12,7 million), ikkinchi oʻrinda Amerika (0,56 million), Osiyo (0,52 million), Okeaniya (0,1 million) va Afrikadan (0,06 million) kelganlarni tashkil etadi. 2007-yilda mamlakatga boshqa millat vakillaridan koʻra koʻproq britaniyaliklar tashrif buyurdi, ularning soni 2,61 millionni tashkil etdi, bu faqat oʻsha yil uchun mamlakat sayyohlarining 15 foizini oʻz ichiga olar edi. Bundan tashqari, oʻsha yili mamlakatga 2,3 million nemis, 1,8 million alban va 1,1 million bolgar tashrif buyurgan. 2007-yilda Gretsiyaga tashrif buyurganlar umumiy sonining 92,8 foizi Yevropa davlatlaridan sayohat qilganlardan iborat edi. Gretsiyaning eng koʻp tashrif buyuriladigan hududi bu shimolidagi Markaziy Makedoniya boʻlib, mamlakatning Xalkidiki, Olimp togʻi, Pella, Makedoniyalik Aleksandrning tugʻilgan joyi va Gretsiyaning ikkinchi yirik shahri Saloniki kabi eng mashhur diqqatga sazovor joylar yaqinida joylashgan hududdir. 2009-yilda Markaziy Makedoniya 3,6 million sayyohni yoki oʻsha yili Gretsiyaga tashrif buyurgan sayyohlar umumiy sonining 18 foizini, Attika 2,6 million va Peloponnes 1,8 million tashrif buyuruvchini qabul qildi. Shimoliy Gretsiya 6,5 million sayyoh bilan mamlakatning eng koʻp tashrif buyuriladigan mintaqasi boʻlsa, bu reytingda Markaziy Gretsiya 6,3 million bilan ikkinchi oʻrinda turadi. 2015-yilda Xitoyda oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, Gretsiya Xitoy xalqining sayyohlik yoʻnalishi sifatida birinchi raqamli tanlovi boʻlgan. 2016-yil noyabr oyida Avstriya ham Xitoy kabi Gretsiya oʻz fuqarolari uchun sevimli sayyohlik yoʻnalishi ekanligini eʼlon qildi. Ushbu kuzatishlarga muvofiq, Gretsiyaning sobiq turizm vaziri Aris Spiliotopulos 2010-yil oxiriga qadar Shanxayda Yunoniston milliy turizm tashkiloti vakolatxonasi ochilishini eʼlon qildi va GNTO hozirda Xitoyda ikkita sayyohlik vakolatxonasini boshqaradi: biri Shanxayda va biri Pekinda. Hisob-kitoblarga koʻra, 2013-yil davomida Gretsiya 17,93 milliondan ortiq sayyohni qabul qilgan, bu 2012-yilga nisbatan 10 foizga koʻpdir. 2014-yilda Gretsiyaga 22 milliondan ortiq sayyoh tashrif buyurgan boʻlsa, 2015-yilda bu raqam 26 millionga yetdi va 2016-yilda 28 million sayyohni jalb etishi kutilgan edi, bu uni Yevropa va dunyo boʻyicha eng koʻp tashrif buyuriladigan mamlakatlardan biriga aylantiradi. Gretsiyada sayyohlik odatda may-sentyabr oylarida eng yuqori choʻqqisiga chiqadi, bu paytlarda barcha sayyohlik tashriflarining taxminan 75 foizi sodir boʻladi. Mamlakatlar boʻyicha kelishlar. 2019-yilda Germaniya Gretsiya uchun 4,03 million turist tashrif buyurgan sayyohlik bozorining yetakchisi boʻldi. Buyuk Britaniya va Italiya Gretsiyaga tashrif buyuruvchilar soni boʻyicha mos ravishda 3,5 million va 1,5 million sayyoh bilan reyting yuqorisidan joy oldi. Anʼanaga koʻra, Germaniya, Buyuk Britaniya, Italiya, Fransiya va AQSh Gretsiya uchun asosiy turistik bozorlar boʻlgan. 2019-yilda Gretsiyaga eng koʻp aholisi kelgan 10 ta mamlakat: Gretsiya turizmini rivojlantirish. Gretsiyadagi turizm Yunon Milliy Turizm Tashkiloti (GNTO) tomonidan boshqariladi, u 2005-yilda Eurovision qoʻshiq tanlovida gʻolib chiqqan mashhur yunon qoʻshiqchisi Helena Paparizoudan elchi sifatida foydalangan. 2009-yilgi Eurovision qoʻshiq tanlovida Gretsiya vakili boʻlgan xonanda Sakis Rouvas hozirda Gretsiya turizmi elchisi hisoblanadi. GNTO veb-saytida koʻrsatilgan reklamalar hali ham dengiz, quyosh va qum triptixiga qaratilgan. Biroq, sayyohlik kampaniyasi sezilarli oʻzgarishlarga duchor boʻlmoqda, chunki madaniy va sogʻlomlashtirish turizmi bilan bir qatorda shahar va konferensiya turizmi targʻib qilinmoqda.