Shayx Xudoydod Valiy. Shayx Xudaydod Valiy (1461-1532) (, asl ismi Hudayberdi, toʻliq ismi Hazret Azizon Shayx Hudaydod Vali ibn Xazret Azizon Ortiq Shayx) — islomiy valiy, bayram, ilohiyot olimi, turkiy avliyo, afsonaviy soʻfiy shayxi, Oʻrta Osiyoda islomni yoyuvchi, shoir, tasavvuf va kurashchi., “Jahriya Sultoniya” soʻfiylik maktabi, yaʼni “baland zikr ” asoschilaridan biri, Xoja Ahmad Yassaviy taʼlimotining yirik nazariyotchisi va shayxi. Yassaviy tariqati shayxlarining oltin zanjirida oʻninchi. Biografiyasi. Shayx Xudoydod Valiy (Shayx Xudoydodi Valiy) 1461 yilda Oʻzbekistonning Karmana shahrida (Navoiy viloyati) tugʻilgan. Shezer shayx Xudaydod Valiyning shajara daraxti Muhammad (s.a.v.)ning oʻzlariga borib taqaladi. “Manokibi Shayx Xudoydod Valiy”, “Xujzhat uz-zokirin”, “Tuhfatul-zojirin” Nosiraddin ibn amir Muzaffar, “Lamahot”, “Samariya” kabi manbalarda sheʼrlari haqidagi maʼlumotlar saqlanib qolgan. Samarqanddagi oʻsha paytlarda mashhur boʻlgan Javzoniya (Jafoniya) madrasasi, Ulugʻbek madrasasi (1477-1482) va “Mulla Muhammad” nomidagi Buxoro madrasalarida tahsil olgan. U jahriya soʻfiy Shayx Jamoliddin Azizonning Yassaviy tariqatining Oʻrta Osiyodagi mashhur izdoshlaridan biri muridi boʻlgan. Oʻlimidan soʻng u yassaviylarga ustoz boʻldi. Shayx Hudaydod Valiy islom dini va Yassaviy taʼlimotini targʻib qilishda faol ishtirok etgan. U juda kamtarona hayot kechirdi. Shayx Xudoydod Vali Azizon oʻz she’riyati orqali soʻfiylarning hikmat va falsafasini yetkazgan. U oʻz asarlarida Qodirni ham, insonni ham tarannum etgan, adolat yoʻliga oʻrgatgan, muhtojlarga yordam koʻrsatgan, barcha xalqlar Alloh taoloning ijodi ekani, teng huquqli ekanini ta’kidlagan. Shayx Xudoydod Valiy Qarnobga borganida, mahalliy bekning oddiy xalqni masxara qilganidan qattiq tushkun va g'azablangan edi. Tez orada Buxoro amiri bayram uyushtirdi. Xalq sayillari baxlavon musobaqalari bilan oʻtkazilishi odat edi. Paxlavon kurashchisi Shayx Xudoydod Valiy bir nechta raqibini nokautga uchratib, gʻolib deb topildi. Va amir paxlavon – gʻolibni taklif qilib, mukofot sifatida nima istashini soʻraganida, Xudoydod Valiy fursatni qoʻldan boy bermay, amirdan Qarnobda adolat oʻrnatishni soʻradi. Shunday qilib, Qarnob xalqi bek zulmidan qutuldi. Shayx juda kamtarona, deyarli halokatli hayot tarzini olib bordi. Ammo u zodagonlarning sovg'alarini qabul qilishga ruxsat bermadi. Buxoro amiri Boqiy ham, Muhammad Shayboniyxon ham Hazrati Xudoydod Valiyni oʻzlariga yaqinlashtirish uchun har tomonlama harakat qildilar. Amir Bokiy shayxni qoʻllab-quvvatlamoqchi boʻlib, unga bir necha qop don joʻnatadi, u nazrlarni qabul qilmaydi. Shunda amir ustozi Xudoydod Valiy Shayx Jamoliddin Azizondan muridiga ta’sir oʻtkazishni soʻradi. Va shundan keyingina sovg'alar qabul qilindi va darhol bevalar, etimlar va muhtojlarga oxirgi dongacha tarqatildi.. Umrining soʻnggi yillarida Samarqand viloyatining Gʻozira qishlogʻida (Jamboy tumani) yashab, 1532-yil 8-avgustda shu yerda vafot etgan, qabri ustiga “Shayx Xudoydod Valiy” yodgorlik majmuasi qurilgan. Oʻz davrining koʻplab mashhur kishilari, jumladan, hukmdorlar ham Shayx Xudaydod Valiyni oʻzlariga ma’naviy ustoz deb bilganlar. Ular orasida Amir Temur (Temurlan) shoh Zahiriddin Muhammad Boburning avlodi, “ Shayboniylar ” hukmdorlari Muhammad Shayboniyxon, Abu Saidxon, Ubaydullaxon bor edi. Avlodlari. Hazrati Azizon Olim Shayx “Lamahot” kitobida Shayx Hudaydod Valiyning uch qizi va bir oʻgʻli borligini yozgan edi. Yassaviya Silsilasi. Ahmad Yassaviyga silsila ikki tarmoq orqali yetib kelgan. Birinchi tarmoq: Yassaviy ustozi Xoja Yusuf Hamadoniy ® shayx Abu Ali al-Formadiy ® shayx Abu al-Qosim Gurgoniy-Tusiy ® Abul Hasan Haraqoniy ® Boyazid Bastomiy ® Imom Jaʼfar as-Sodiq (shu yerdan yana bir tarmoq bilan davom etgan: ® Qosim ibn Muhammad ® Salmon al-Forsiy ® Abu Bakr Siddiq orqali Paygʻambarimiz sollallohu alayhi vasallamga yetgan) ® ® Imom Zaynulobidin ® Ali ® Hazrat Muhammad sollallohu alayhi vasallam. Ikkinchi tarmoq: silsila Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallamdan xalifa-oʻrinbosarlariga, soʻng Imom Hasanga, keyin Shoh Abul Muhsinga, soʻng Shoh Musoga, soʻng Dovud Murosga, soʻng Yahyo Zohidga, soʻng Sayyid Abdullohga, soʻng Muso Changiyga, soʻng Muhammad Solihga, soʻng shayx Abduqodir Gʻiloniyga, soʻng Shihobiddin Suhravardiyga, soʻng Sulton Xoja Ahmad Yassaviyga, soʻng Hakim Otaga, soʻng Zangi Otaga, soʻng Sadr Otaga, soʻng Yamin (Elamin) boboga, soʻng shayx Aliga, soʻng shayx Mavdudga, soʻng Xodim shayxga, soʻng shayx Jamoliddinga, undan shayx Xudoydod Valiyga yetib kelgan. Muridlari. Xo‘ja Mulloyi Nuriy Mavlono Qiyom, Mavlono Obid G'ijduvoniy, Ko'ki Shayx ibn Mustafo Orif, Ahmad So'fi, Muhammad Hasan (Bobo Xodim), Abul Muhsin Shayx ibn Shayx Jamoliddin, Orif So'fi, Mavlono Valiy Ko'hizarriniy, Xoja Zohir, Mavlono Sayyid, Mavlono Xojam Yor, Mavlono Shoh Husayn Miyonqoliy