Anomal psixologiya. Anomal psixologiya — bu xatti-harakatlar, his- tuygʻular va fikrlashning gʻayrioddiy koʻrinishlarini oʻrganadigan psixologiya boʻlimi. Koʻpgina xatti-harakatlar gʻayritabiiy deb hisoblanishi mumkin boʻlsa-da, psixologiyaning ushbu sohasi odatda klinik kontekstdagi xatti-harakatlar bilan shugʻullanadi. Anomal psixologiya sohasi psixologiyaning umumiy sohasi va boshqa sohalardagi turli nazariyalardan foydalangan holda turli xil holatlarning koʻplab sabablarini belgilaydi. Anʼanaga koʻra, psixologik va biologik tushuntirishlar oʻrtasida tafovut mavjud boʻlib, bu aql-tana muammosiga nisbatan falsafiy dualizmni aks ettiradi. Ruhiy buzilishlar tasnifi uchun turli xil yondashuvlar ham mavjud. Kategoriyalar. Anormal psixologiya uch xil toifani oʻz ichiga oladi: Anormal psixologiya fani ikki turdagi xatti-harakatlarni oʻrganadi: Tarixi. 18-asr oxirida bemorlarga insonparvarlik yordami gʻoyasi Fransiyada Filipp Pinelning ishi tufayli keng qoʻllab-quvvatlana boshladi. U bemorlarga xuddi hayvon yoki jinoyatchi kabi shafqatsizlik bilan emas, balki mehr bilan munosabatda boʻlish kerakligini taʼkidladi. Uning bemorlardan zanjirlarni olib tashlash kabi eksperimental gʻoyalari noilojlik bilan kutib olindi. Hayerli tajribalar juda muvaffaqiyatli boʻlib, psixiatriya muassasalari faoliyatini isloh qilishga yordam berdi. Institutsionalizatsiya 19-20-asrlar davomida Dorethea Dix kabi koʻplab gumanistlar va ruhiy kasallarning jismoniy farovonligiga yordam beradigan ruhiy gigiena harakati orqali takomillashishda davom etadi . Harakat ruhiy kasallarni joylashtirish uchun yangi muassasalar qurish uchun millionlab dollar yigʻdi. 20-asrda psixiatriya shifoxonalari soni sezilarli darajada koʻpaydi, chunki ular ruhiy kasallarga yordam koʻrsatishni kuchaytirdilar. 1939-yilga kelib, AQSh davlat ruhiy shifoxonalarida 400 000 dan ortiq bemor bor edi. Kasalxonada qolish odatda bemorlar uchun ancha uzoq, baʼzi odamlar yillar davomida davolangan. Bu kasalxonalar, oʻtmishdagidan yaxshiroq boʻlsa-da, bemorlarni samarali davolash uchun hali ham mablagʻga ega emas edi. Islohotlar harakati amalga oshirilgan boʻlsa-da, bemorlar koʻpincha shafqatsiz va gʻayriinsoniy munosabatga duch kelishardi. Bu holat 1946-yilda Meri Jeyn Uordning „Ilonli chuqur“ nomli taʼsirli kitobini nashr etgandan soʻng oʻzgara boshladi va u xuddi shu nomdagi mashhur filmga aylandi. Kitob ruhiy kasallar duch keladigan sharoitlarga eʼtibor qaratadi va aholi gavjum boʻlgan shifoxonalarda koʻproq insonparvar tibbiy yordam koʻrsatish haqida tashvish uygʻotadi. Xuddi shu yili Milliy ruhiy salomatlik instituti tashkil etilgan boʻlib, u kasalxona xodimlarini tayyorlash va bemorlar azob chekayotgan sharoitlarni oʻrganishda yordam koʻrsatdi. Bu davrda ruhiy salomatlik shifoxonalarini moliyalashtirgan Hill-Burton qonunlari ham qabul qilindi. Anormal xulq-atvorni tushuntirish. Odamlar ming yillar davomida anomal xatti-harakatlarni tushuntirishga va boshqarishga harakat qilishdi. Tarixiy jihatdan anomal xatti-harakatlarga uchta asosiy yondashuv mavjud: Gʻayritabiiy tushuntirish. Birinchi gʻayritabiiy anʼana demonologik usul deb ataladi. Ushbu modelga koʻra, anomal xatti-harakatlar jinlar, ruhlar yoki oy, sayyoralar va yulduzlarning taʼsiridan kelib chiqadi. Tosh davrida, ruhiy kasal boʻlganlar uchun trepanning amaliyoti jabrlanuvchining boshidan yovuz ruhlarni kesib tashlash uchun qilingan. Aksincha, qadimgi xitoylar, qadimgi misrliklar va yahudiylar buni yovuz jinlar yoki ruhlar deb hisoblashgan va jinni quvib chiqarishni qoʻllab-quvvatlaganlar. Biologik tushuntirishlar. Biologik anʼanalarda psixologik buzilishlar biologik sabablarga bogʻliq, psixologik anʼanalarda esa buzilishlar gʻayritabiiy psixologik rivojlanish va ijtimoiy kontekst bilan bogʻliq. Tibbiy yoki biologik nuqtai nazardan, barcha psixologik buzilishlar kasallik boʻlishi sharti bilan, aksariyat yoki barcha gʻayritabiiy xatti-harakatlar tibbiy omil bilan bogʻliq boʻlishi mumkin degan fikr mavjud. Psixologik tushuntirishlar. Zigmund Freydning tizimli modeliga koʻra, id, ego va superego — bu shaxsning tashqi dunyo bilan qanday munosabatda boʻlishini, shuningdek, ichki kuchlarga qanday munosabatda boʻlishini aniqlaydigan uchta nazariy konstruktsiya. Id shaxsning ongsizligicha qoladigan instinktiv istaklarini ifodalaydi. Superego insonning vijdonini va uning ijtimoiy meʼyorlar va axloqni oʻzlashtirishini ifodalaydi va nihoyat, ego id intilishlarini superego taqiqlari bilan haqiqatda birlashtirishga xizmat qiladi. Superegoda rivojlanishning yoʻqligi yoki Superegoning shaxs ichidagi izchil rivojlanishi jamiyat meʼyorlari va eʼtiqodlariga zid boʻlgan mantiqsiz va gʻayritabiiy fikrlar va harakatlarga olib keladi. Anormal psixologiya boʻyicha istiqbollar. Psixologlar anomal psixologiyani yaxshiroq tushunishga harakat qilish uchun turli nuqtai nazarlardan foydalanishlari mumkin. Ulardan baʼzilari faqat bir nuqtai nazarga eʼtibor qaratishlari mumkin. Ammo mutaxassislar yaxshi davolash uchun muhim maʼlumot olish uchun ikki yoki uchta nuqtai nazarni birlashtirishni afzal koʻrishadi. Sabablari. Genetika. Monozigotali egizaklar bir xil kasallikka chalinish ehtimoli koʻproq boʻlishi kerak, chunki ular 100 % bir hil genetik materialga ega, dizigotali egizaklarda esa atigi 50 %. Ammo monozigotik egizaklar oʻzlarining genetik materialining 100 % ni boʻlishishini hisobga olsak, ulardan 100 % bir xil kasalliklarga ega boʻlishini kutishingiz mumkin, lekin aslida ular faqat 50 % hollarda bir xil kasalliklarga ega boʻlishadi. Davolash usullari. Psixoanaliz. Psikanalitik nazariya asosan nevrolog Zigmund Freydning nazariyasiga asoslanadi. Bu gʻoyalar koʻpincha bemorning bolaligidan bostirilgan his-tuygʻulari va xotiralarini ifodalaydi. Psixoanalitik nazariyaga koʻra, bu repressiyalar odamlarning kundalik hayotida boshdan kechiradigan tartibsizliklarni keltirib chiqaradi va bu buzilishlarning manbasini topib, inson bu bezovtalikni bartaraf eta olishi kerak. Bunga turli usullar bilan erishiladi, ular orasida erkin assotsiatsiya, gipnoz va tushunish mashhur. Ushbu usullarning maqsadi bemorda katarsis yoki hissiy boʻshashishni qoʻzgʻatishdir, bu muammoning manbai aniqlanganligini koʻrsatishi kerak va keyin unga yordam berish mumkin. Terapiyaning ushbu shaklida psixoseksual bosqichlar ham asosiy rol oʻynadi, chunki Freyd koʻpincha bemor duch keladigan muammolar uning maʼlum bir bosqichda qolib ketishi bilan bogʻliq deb hisoblardi. Terapiyaning ushbu shaklida tushlar ham muhim rol oʻynadi, chunki Freyd tushlarni ong ostini tushunish usuli sifatida koʻrgan. Xulq-atvor terapiyasi. Xulq-atvor terapiyasi klassik va operant konditsionerlik kabi bixeviorizm tamoyillariga asoslanadi. Bixeviorizm 20-asr boshlarida Jeyms Uotson va B. F. Skinner kabi psixologlar faoliyati orqali paydo boʻlgan. Behaviorizm, insonning barcha xatti-harakatlari ragʻbatlantirish va kuchaytirish bilan bogʻliq deb daʼvo qiladi, garchi bu mustahkamlash odatda yaxshi xulq-atvor uchun boʻlsa-da, u notoʻgʻri xatti-harakatlar uchun ham sodir boʻlishi mumkin. Ushbu terapevtik nuqtai nazardan, bemorlarning notoʻgʻri xatti-harakatlari kuchaytirildi, bu esa notoʻgʻri xatti-harakatlarning takrorlanishiga olib keladi. Terapiyaning maqsadi kamroq mos kelmaydigan xatti-harakatlarni kuchaytirishdan iborat boʻlib, vaqt oʻtishi bilan bu adaptiv xatti-harakatlar bemor uchun markaziy oʻrinni egallaydi. Gumanistik terapiya. Gumanistik terapiya oʻz-oʻzini anglashga erishishga qaratilgan (Karl Rojers 1961). Terapiyaning ushbu uslubida terapevt bemorning muammosiga emas, balki bemorning oʻziga eʼtibor qaratadi. Ushbu terapiyaning umumiy maqsadi bemorga mijoz emas, balki „shaxs“ sifatida munosabatda boʻlish muammoning manbasini topishga va uni samarali hal qilishga yordam beradi. Soʻnggi yillarda insonparvarlik terapiyasi koʻplab ijobiy natijalar bilan rivojlanmoqda. Bu terapevtik samaradorlik uchun zarur boʻlgan asosiy elementlardan biri hisoblanadi va nafaqat bemorning farovonligiga, balki butun jamiyatga katta hissa qoʻshadi. Ayrimlarning aytishicha, bugungi kunda barcha terapevtik yondashuvlar insonparvarlik yondashuviga asoslangan va insonparvarlik terapiyasi bemorni davolashning eng yaxshi usuli hisoblanadi. Kognitiv xulq-atvor terapiyasi. Kognitiv xulq-atvor terapiyasi fikrlash va bilishga taʼsir koʻrsatishga qaratilgan (Beck, 1977). Terapiyaning ushbu shakli nafaqat yuqorida aytib oʻtilganidek, xulq-atvor terapiyasining tarkibiy qismlariga, balki kognitiv psixologiya elementlariga ham tayanadi. Bu nafaqat konditsionerlik natijasida paydo boʻlishi mumkin boʻlgan mijozlarning xulq-atvori muammolariga bogʻliq, balki salbiy sxemalar va ularning atrofidagi dunyoni buzilgan idrok etish ham mavjud. Ushbu salbiy sxemalar bemorning hayotida tashvish tugʻdirishi mumkin, masalan, sxemalar ularga oʻz ishlarini qanchalik yaxshi bajarishi yoki jismoniy koʻrinishi haqida haqiqiy boʻlmagan taxminlarni berishi mumkin. Tasniflash. DSM-5. Shimoliy Amerikadagi standart psixopatologiya va psixiatriya qoʻllanmasi Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasining Diagnostika va Statistik qoʻllanmasidir. Kitobning joriy versiyasi DSM-5 deb nomlanadi. U buzilishlar toʻplamini sanab oʻtadi va asosiy depressiv buzuqlik yoki tashvish buzilishi kabi buzilishning batafsil tavsifini beradi. Shuningdek, bu buzilish qanchalik tez-tez uchraganligi, erkaklar yoki ayollarda koʻproq uchraydimi va shunga oʻxshash boshqa faktlar haqida umumiy tavsif beradi. DSM-5 ruhiy kasallikni tashkil qilish uchun mavjud boʻlishi kerak boʻlgan uchta asosiy elementni belgilaydi. Bu elementlarga quyidagilar kiradi: Tashxis qoʻyish jarayoni simptomlarni va insonning umumiy faoliyatini aniqlash uchun har biri „oʻq“ sifatida belgilangan besh oʻlchovdan foydalanadi. Shuni taʼkidlash kerakki, DSM-5 endi ushbu koordinata tizimidan foydalanmaydi. Bu oʻqlar: ICD-10. Ruhiy kasalliklarni tasniflashning asosiy xalqaro nozologik tizimini 10-nashrda (ICD-10) Xalqaro kasalliklar tasnifining eng soʻnggi versiyasida topish mumkin. ICD-10 Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (VOZ) tomonidan qoʻllangan. Beshinchi bob 300 ga yaqin ruhiy va xulq-atvor buzilishlarini qamrab oladi. ICD-10 ning beshinchi bobi APA DSM-IV tomonidan taʼsirlangan va ikkalasi oʻrtasida juda koʻp muvofiqlik mavjud. Quyidagi kasalliklarning asosiy toifalari: Havolalar. Matn ushbu saytdan olingan.