Katta O‘yin nazariyasi. "Katta Oʻyin" nazariyasi va uning hozirgi koʻrinishlari. Bu konsepsiya shunday bir qoidaga asoslanadiki, unga muvofiq Markaziy Osiyo Yevrosiyoning bir nechta katta davlatlariga geografik jihatdan yaqin joylashganligi uchun strategik ahamiyat kasb etadi. Shu bois, „Katta Oʻyin“ nazariyasiga binoan, Markaziy Osiyo tashqi kuchlar uchun talash ob’ekti boʻlib, koʻp marta boʻlingan, qoʻshib olingan, xalqaro siyosat maydonidan gʻoyib boʻlgan va yana vujudga kelgan. „Katta Oʻyin“ atamasini ilk bor Artur Konnoli tomonidan Britaniya va Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoda gegemonlik uchun strategik raqobatiga nisbatan qoʻllagan edi. Keyinchalik u Buyuk Britaniyaning Osiyoga mustamlakachilik yurishlarini tasvirlagan ingliz adibi va sayyohi Redyard Kiplingning yozuvchilik mahorati taʼsirida keng tarqaldi. „Katta Oʻyin“ning birinchi, klassik davri qariyb 100 yil davom etdi va 1907-yilda Angliya-Rossiya Konvensiyasining imzolanishi bilan yakunlandi. Markaziy Osiyo oʻsha davrning ikki eng qudratli imperiyasi oʻrtasida joylashgan edi. Ikkala davlat bu yerda qarshi tarafning paydo boʻlishini oʻz manfaatlariga tahdid deb qarab va bunga yoʻl qoʻymaslikka intilib, mintaqani intensiv ravishda oʻrgandi va razvedka qildi. Bu strategik oʻyinni hozirgi davr taʼbiri bilan „Kabuki geosiyosiy raqsi“ deb nomlash mumkin: raqobat ayovsiz tus oldi, lekin tomonlar biri biridan masofani saqlab, hech qachon bevosita qurolli toʻqnashuvga yoʻl qoʻymadilar. Angliya Rossiyaning asta-sekin janubga siljib, Markaziy Osiyo xonliklarini birin-ketin bosib olib, oxir-oqibatda Hindiston chegaralariga chiqishidan qoʻrqar edi. Bu holda orqada boʻysundirilgan erlarga va Rossiya imperiyasining markazi bilan quruqlik boʻylab aloqaga ega rus qoʻshini ingliz ekspeditsion qoʻshinlari oldida ustunlikka ega boʻlardi. „Britaniya tojining durdonasi“ boʻlgan Hindiston xavf ostida qolardi. Shu sharoitda London zudlik bilan buning oldini olish choralari koʻrdi: 1838 yilda Afgʻonistonni egallash maqsadida birinchi ingliz-afgʻon urushi boshlandi. Lekin 1842 yilda Britaniya qoʻshinlari Kobulni tashlab, chekinishga majbur boʻldi. 1865 yil ruslarning Toshkent va Samarqandni bosib olishi, Amudaryo qirgʻoqlariga chiqishi va Kobuldagi diplomatik faolligi britaniyaliklarni sharmandali magʻlubiyat haqida unutib, 1878 yilda ikkinchi afgʻon kampaniyasini boshlashga majbur qildi. Ammo bu safar ham ularning 40 ming kishilik qoʻshini muvaffaqiyatsizlikka uchradi va 1881-yilda chekinishga majbur boʻldi. Rossiya esa janubga yurishini davom ettirdi. Bu 1884-yil mashhur Panjex voqeasi roʻy bergunga qadar davom etdi. Oʻshanda rus qoʻshinlari Marvni bosib olgach, birinchi marta afgʻon qurolli kuchlari bilan toʻqnashdi. Ikki buyuk davlat oʻrtasida bevosita toʻqnashuvning oldini olish uchun zudlik bilan Ingliz-Rus CHegara Komissiyasi taʼsis etildi. Bu Komissiya Amudaryo boʻylab chegara chizigʻini qayd etdi. Keyinchalik, 1907 yilda taraflar Afgʻoniston Buyuk Britaniya nazorati ostidagi hudud ekanligi, u mavjud chegaralarni tan olishi va Rossiyaning Markaziy Osiyodagi ishlariga aralashmasligi haqidagi Konvensiyani imzoladilar. „Katta Oʻyin“ning klassik davri shu tariqa yakunlandi.. Bolshevistik inqilob chor Rossiyasining barcha shartnomalarini, shu jumladan 1907 yilgi Angliya-Rossiya Konvensiyasini ham bekor qildi. Bu mintaqada geostrategik raqobatning yangi bosqichi boshlanishiga sabab boʻldi. Uchinchi ingliz-afgʻon urushi 1919 yilda, Omonulloxon mamlakatni Buyuk Britaniyadan toʻliq mustaqil deb eʼlon qilganidan soʻng boshlandi. Natijada Ravalpindi Bitimi tuzildi va unga koʻra Afgʻoniston tashqi siyosatda oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqini qoʻlga kiritdi. Koʻp oʻtmay SSRI va Afgʻoniston oʻrtasida Doʻstlik haqida shartnoma imzolandi. U taraflarni uncha qanoatlantirmasa-da, asosiy natijaga erishildi – Afgʻoniston Britaniya taʼsiridan xalos boʻldi. Ikkinchi jahon urushidan soʻng geostrategik raqobatda Buyuk Britaniya oʻrnini Qoʻshma SHtatlar egalladi. Ikki qutbli qarama-qarshilik taraflari jahonning eng muhim mintaqalaridan bir-birini siqib chiqarish va bu yerda oʻz taʼsirini oʻrnatishga harakat qildilar. Tabiiyki, bu ziddiyat Yaqin va Oʻrta Sharqning uglevodorodli xom ashyoga boy va strategik jihatdan muhim hududlarini, shuningdek ularga qoʻshni mintaqalarni ham chetlab oʻtmadi. 1979–1989-yillarda Afgʻoniston uchun kurash „Katta Oʻyin“ ikkinchi bosqichining choʻqqisi boʻldi. Bu kurashga ikkala blok ham juda katta resurslarni tashladi. Sovet Ittifoqining magʻlubiyati va oradan koʻp oʻtmay parchalanib ketishi Markaziy Osiyoda mutlaqo yangi geosiyosiy vaziyatni yuzaga keltirdi. SHu zahoti yangi „Katta Oʻyin“ ssenariylari yozila boshladi. Markaziy Osiyo mamlakatlari mustaqilligining dastlabki bosqichida koʻpgina siyosatshunoslar mintaqada oʻz taʼsirini oʻrnatish uchun geosiyosiy raqobat asosan Turkiya va Eron oʻrtasida boʻlishini taxmin qilgan edilar. Jahonda Xitoy mavqei mustahkamlanishi bilan unga Markaziy Osiyodagi mavqei va taʼsiri baland kuch sifatida qarala boshlandi. Global markazlar mintaqaning muhimligini qayd etgan holda, amalda bu yerda roʻy berayotgan jarayonlarga uncha aralashmadilar. 2001 yil 11 sentyabrdan soʻng vaziyat butunlay oʻzgardi. Markaziy Osiyo xalqaro terrorizmga qarshi kurashning istehkomiga aylandi. Bu yerda NATO harbiy-siyosiy kuchlari hozirligi pretsedenti vujudga keldi. Afgʻonistondagi antiterroristik operatsiyaning dastlabki bosqichida koʻpchilik Markaziy Osiyo oʻz tarixida birinchi marta raqobat ob’ektiga emas, koʻp taraflama, balki uzoq muddatli hamkorlik maydoniga aylanmoqda, degan fikrni ilgari surdi. „Katta Oʻyin“ tugagandek va bir tomonning gʻalabasi ikkinchi tomon manfaatiga zid kelmaydigan holat, yaʼni „non-zero-sum-game“ davri boshlangandek boʻlib tuyuldi. Biroq, terrorizmga qarshi urush choʻzilgani sari ayrim mamlakatlarning manfaatlari oʻrtasida ziddiyatlar namoyon boʻla boshladi. Ular Markaziy Osiyoda oʻz taʼsirini oʻrnatish uchun oʻzaro kurash olib borayotgani ayon boʻlib qoldi. Oldingi davrlardan farqli oʻlaroq, mintaqa uchun geosiyosiy kurashning hozirgi bosqichi bir qancha oʻziga xos fundamental xususiyatlarga ega. Bu kurashga oldingidan ancha koʻproq davlatlar qoʻshilganki, shuning oʻziyoq qarama-qarshilikning murakkab, koʻp yoʻnalishli shakl-shamoyilini namoyon etadi. Bunda oʻxshash yondashuvli mamlakatlar guruhlari, masalan, AQSH va Yevropa Ittifoqi bir tomondan va Shanxay Hamkorlik Tashkiloti davlatlari ikkinchi tomondan kuzatilmoqda. Bu Markaziy Osiyo tevaragida bloklar qarama-qarshiligi vujudga kelishiga zamin hozirlaydiki, bu mintaqa uchun juda xavflidir. Mintaqa oʻz tarixida birinchi marta har xil moʻljalli mamlakatlarning harbiy kuchlari bir-biridan xavfli yaqinlikda joylashgan zonaga aylandi. Markaziy Osiyodagi yangi „Katta Oʻyin“ ishtirokchilari orasida oʻta tajovuzkor kuchlar – diniy radikalizm, xalqaro terrorizm va narkobiznes paydo boʻldi. Ular havoyi fantom, virtual xavf va shunchaki yovuzlik timsoli emas. Bu kuchlar aniq kun tartibi, tarmoqlangan tashkiliy tuzilmaga va uncha-muncha davlat bellasha olmaydigan qudratli moliyaviy qudratga ega. Ular Markaziy Osiyodagi jarayonlarda ishtirok etayotgan davlatlar orasida ziddiyat mumkin qadar kuchayishidan manfaatdordirlar. Geoiqtisodiy manfaatlar Markaziy Osiyo tevaragidagi raqobatning muhim yoʻnalishiga aylandi. Energetika, transport infratuzilmasi sohasidagi mintaqaviy loyihalarning amalga oshirilishi yoki, aksincha, muvaffaqiyatsizlikka uchrashi yirik davlatlar taqdiriga va jahon iqtisodiyotining rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatishi mumkin. Nihoyat, ilgari Markaziy Osiyo xalqlari davlatlar oʻrtasidagi geosiyosiy bellashuvning oʻziga xos „sovrini“, passiv sub’ektlari hisoblangan boʻlsa, bugungi kunda ular strategik jarayonlarning faol ishtirokchilariga aylanmoqda. Rossiya va Markaziy Osiyo. Markaziy Osiyoning tashqi dunyo bilan aloqalari toʻrt asosiy geostrategik yoʻnalishi orasida Rossiya yoʻnalishi soʻnggi asrlar davomida etakchi boʻlib keldi. XIX asrning soʻnggi choragidan eʼtiboran va deyarli butun XX asr davomida u mohiyat eʼtibori bilan yagona yoʻnalish boʻlib qoldi. Rossiyaning mintaqadagi hozirgi roli koʻp jihatdan ham ana shu holat bilan belgilanadi. Rossiya va Markaziy Osiyo oʻrtasidagi aloqalarning mazmuni va xususiyatini bir qancha omillar belgilaydi. Birinchi omil – savdo-iqtisodiy aloqalar. Bu aloqalar faqat soʻnggi asrning iqtisodiy tarixi va bir paytlar yagona xalq xoʻjaligi kompleksiga mansub boʻlganlik bilangina belgilanmaydi. Bu munosabatlar ancha chuqur ildizlarga ega. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni bosib olgunga qadar Buxoro Amirligining Rossiya bilan savdo-sotiq hajmi uning barcha janubiy qoʻshnilari bilan umumiy savdo-sotiq hajmidan ikki baravar katta edi. Hamma gap, albatta, ishlab chiqarishning tuzilishi va iqtisodiyotlarning bir-birini toʻldirishidadir. Rossiya – Markaziy Osiyoning asosiy tovarlari: xom ashyo, qishloq xoʻjalik mahsulotlari, foydali qazilmalar uchun tabiiy bozordir. Markaziy Osiyoning qolgan barcha qoʻshnilari shu guruhga mansub tovarlarni oʻzlari ishlab chiqaradilar va shu bois ular xaridor emas, balki koʻproq mintaqaning savdo raqibi boʻlishlari mumkin. Bundan tashqari, mintaqaning boshqa biron-bir yaqin iqtisodiy hamkori Rossiya darajasida katta va qamrovli bozorga ega emas. Markaziy Osiyo uchun Rossiya boshqa qoʻshni mamlakatlarda boʻlmagan strategik tovarlar – metall, yogʻoch, qurilish materiallarining asosiy manbaidir. Rossiya uchun Markaziy Osiyo uning sanoat mahsulotlari – toʻqimachilik, qishloq xoʻjalik mashinasozligi uchun tabiiy bozordir. Xullas, ikkala tarafni iqtisodiy jihatdan bir-biriga tortadigan omillar juda kuchlidir. Soʻnggi yillarda savdo-iqtisodiy aloqalar tarkibida katta oʻzgarishlar roʻy bermoqda. Markaziy Osiyo jahon energiya resurslari bozorining tarkibiy qismiga aylanib borayotir. Shu sohadagi etakchi davlatlardan biri boʻlgan Rossiya buni hisobga olmasligi mumkin emas, albatta. 90-yillarning boshida, Markaziy Osiyoga nisbatan Rossiya tayinsiz siyosat olib borgan davrda u mintaqa energiya resurslarini, avvalo, Qozogʻistonning neftga boy konlarini oʻzlashtirishda tashabbusni qoʻldan chiqardi. Soʻnggi yillarda, Rossiya energetik kompaniyalari oʻz qudratini tiklashi bilan bir vaqtda, u, avvalo, gaz qazib olish sohasida asosiy hamkor sifatidagi mavqeini mustahkamlash uchun katta mablagʻlarni investitsiyalashtirishga harakat qilmoqda. Markaziy Osiyodan Rossiyaga ishchi kuchi migratsiyasining kuchayishi ham qayd etilmoqda. Bu ikkala taraf uchun ham muhim ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyat kasb etmoqda. Ikkinchi muhim omil – transport kommunikatsiyalari. Mintaqa uchun shimoliy strategik transport yoʻnalishi dengiz portlariga olib chiqadigan temir yoʻllarga ega yagona yoʻnalish hisoblanadi. Kelajakka nazar tashlaydigan boʻlsak, Afgʻoniston orqali oʻtadigan transport yoʻlagining rivojlanishi Rossiyani Janubi- Sharqiy Osiyo, Hind okeani va Fors koʻrfazining portlari bilan bogʻlovchi yangi yoʻllar vujudga kelishini anglatadi. Uchinchidan, Rossiya va Markaziy Osiyoni xavfsizlik va xalqaro xavf-xatarlarga qarshi kurash sohasidagi umumiy manfaatlar bogʻlaydi. 20 million musulmon yashaydigan Rossiya radikal islomga qarshi bevosita kurash olib bormoqda. Markaziy Osiyo, avvalo Afgʻonistondagi terrorchilik guruhlari CHechenistondagi tuzilmalar bilan aloqa qilayotgani maʼlum. Bugungi kunda narkobiznes katta muammo boʻlib qolayotir. Rossiyada bu muammoni Markaziy Osiyodagi harakatlarsiz hal qilib boʻlmaydi. Toʻrtinchi muhim omil – umumiy axborot maydonining mavjudligi. Bu maydonda Rossiyaning ommaviy axborot vositalari muhim rol oʻynamoqda. Nihoyat, geostrategik nuqtai nazardan Rossiya Markaziy Osiyoda boshqa davlatning harbiy-siyosiy hozirligi kengayishidan manfaatdor emas. Markaziy Osiyoda oʻz taʼsirini yoʻqotish Rossiya uchun katta strategik chekinish va jahonning obroʻli davlati sifatidagi mavqeini butunlay boy berish bilan barobardir. Shunga qaramay, 90-yilarda Rossiyaning Markaziy Osiyoga nisbatan siyosatida muayyan evolyusiyani boshdan kechirdi. Dastlabki davrda u ancha tayinsiz tus olib, Kreml eʼtiboridan chetga chiqib qoldi. Boz ustiga, Moskvaning muvofiqlashtirilgan yagona siyosati yoʻqligi qayd etildi. Rossiyaning Markaziy Osiyodagi taʼsiri keskin kamaydi. Oʻz navbatida, mintaqaviy rivojlanish dasturlariga Gʻarb mamlakatlari zudlik bilan qoʻshilishi va unda faol ishtirok etishiga umid qilindi. Vaqti-vaqti bilan Moskvada yangrab turgan „yangi imperiyachilikka“ hamohang ovozlar ham bunga muayyan taʼsir koʻrsatdi. 2000-yillarning boshida Rossiya tashqi siyosatida yangi ohanglar paydo boʻla boshladi. Moskva dunyoviy demokratiya yoʻlidan borayotgan barqaror, doʻst mamlakatlar qurshovida boʻlishdan manfaatdor ekanligini qayd etdi. Markaziy Osiyodagi har qanday muammolarni echishga aralashishi muqarrar ekanligini Rossiya yaxshi tushunadi. Shu bois u Markaziy Osiyoning barqaror rivojlanishi va bu yerda xavfsizlik va barqarorlikka tahdid soluvchi xavflarni bartaraf etishga qodir kuchli davlatlar vujudga kelishidan manfaatdordir. 2003-2004 yillarda Rossiya mintaqadagi iqtisodiy va, maʼlum darajada, harbiy-siyosiy taʼsirini mustahkamladi. Tojikiston va Qirgʻizistonda Rossiyaning harbiy bazalari paydo boʻldi, Kollektiv xavfsizlik toʻgʻrisidagi shartnoma Tashkiloti qayta tuzildi. Qozogʻiston va Turkmaniston bilan bir qancha muhim iqtisodiy bitimlar tuzildi, 2004 yil iyunda Toshkentda Oʻzbekiston va Rossiya oʻrtasida harbiy-siyosiy jihatlarni ham oʻz ichiga olgan strategik hamkorlik toʻgʻrisidagi hujjat imzolandi. Markaziy Osiyoda ish olib borayotgan xalqaro tashkilotlar faoliyatida Rossiya Federatsiyasining ishtiroki ham faollashdi. 2004 yil oktyabrda u Markaziy Osiyo Hamkorlik Tashkilotining toʻla huquqli aʼzosi boʻldi. Shu yil Mintaqaviy antiterroristik tuzilmaning Pekinda Kotibiyati, Toshkentda – Ijroqoʻmini tashkil etish bilan Shanxay Hamkorlik Tashkilotining institutsiyaviy shakllanishi yakunlandi. Markaziy Osiyo mamlakatlari xavfsizligini mustahkamlash va ularning iqtisodiy rivojlanishiga koʻmaklashishga qaratilgan bu tashkilotda XXR bilan bir qatorda Rossiya ham muhim rol oʻynashi lozim. Ayni vaqtda, mutaxassislar, shu jumladan rossiyalik olimlar Markaziy Osiyoda Rossiyaning faollashuvi puxta oʻylangan uzoq muddatli strategiya natijasimi yoki mintaqada yangi omil – AQSH va NATO harbiy-siyosiy kuchlari paydo boʻlishi va gʻarb mamlakatlarining bu yerda faollashishiga impulsiv munosabatmi, degan savolni oʻrtaga tashlamoqdalar.