Energiyaning saqlanish qonuni. Energiyaning saqlanish qonuni. Energiyaning saqlanish qonuni – fizikaning asosiy prinsipi boʻlib, ajratilgan tizimning umumiy energiyasi vaqt oʻtishi bilan doimiy boʻlib qoladi. Boshqacha qilib aytganda, energiyani yaratish yoki yoʻq qilish mumkin emas; u faqat bir shakldan boshqasiga oʻtkazilishi yoki oʻzgartirilishi mumkin. Energiyaning saqlanish qonuni energiyaning kinetik energiya (harakat energiyasi), potentsial energiya (joylashuvga qarab saqlanadigan energiya), issiqlik energiyasi (issiqlik), kimyoviy energiya va boshqalar kabi turli shakllarga ega ekanligi haqidagi gʻoyaga asoslanadi. Ushbu qonunga koʻra, yopiq tizimdagi barcha energiya shakllarining yigʻindisi tizim ichida sodir boʻladigan jarayonlar yoki oʻzaro taʼsirlardan qatʼi nazar, doimiy boʻlib qoladi. Matematik jihatdan energiyaning saqlanish qonuni koʻpincha quyidagicha ifodalanadi:formula_1Bu yerdaformula_2 – tizimning boshidagi umumiy energiyasi va formula_3- tizimning umumiy energiyasi. jarayonning oxiri. Shuni taʼkidlash kerakki, izolyatsiya qilingan tizimning umumiy energiyasi saqlanib qolganda, energiya tizimning turli qismlari oʻrtasida oʻtkazilishi va bir shakldan ikkinchisiga oʻzgarishi mumkin. Bu tamoyil fizikada asosiy tushuncha boʻlib, turli fizik hodisalarni tushunish va tahlil qilishda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Energiyaning saqlanish qonuni – koʻpgina tajribaviy malumotlarning umumjamlashgan natijasidir. Bu qonunni miqdor jixatidan nemis vrachi Y.Mayer va nemis tabiatshunosi G.Gelmgoltslar ifodalab berishgan. Massalari formula_4 va formula_5 tezlik bilan harakatlanayotgan moddiy nuqtalardan iborat boʻlgan yopiq tizimni olaylik. Har bir moddiy nuqtaga formula_6 teng taʼsir etuvchi ichki konservativ kuchlar va formula_7 teng taʼsir etuvchi tashqi kuchlar taʼsir etayotgan boʻlsin. formula_8 boʻlganda, moddiy nuqtalar massalari oʻzgarmaganligi sababli, ularga Nyutonning II qonunini tadbiq etish mumkin:formula_9formula_10formula_11formula_12 Barcha nuqtalar qandaydir formula_13 vaqt oraligʻida formula_14 masofalarga koʻchgan boʻlsin. Shu koʻchishlarni tezlik orqali, skalyar koʻrinishda ifodalasak, quyidagilarga ega boʻlamiz:formula_15formula_16formula_11formula_18 Yopiq tizim uchun, uning moddiy nuqtalariga tasir etuvchi tashqi kuchlar yigʻindisi noʻlga tengdir formula_19 Shu sababli yuqoridagi tenglamalarni jamlasak quyidagiga ega boʻlamiz: formula_20Bu yerda formula_21formula_22 – tizim kinetik energiyasining cheksiz kichkina oʻzgarishidir formula_23 yopiq tizim ichida moddiy nuqtalarning ichki konservativ kuchlarga qarshi bajargan ishidir va tizim potensial energiyasini oʻzgarishiga tengdir formula_24Butun yopiq tizim uchun formula_25ga teng. Demak yopiq tizimning toʻliq mexanik energiyasi formula_26ga ega boʻlamiz ifoda mexanik energiyaning saqlanish qonunidir . Jismlarning yopiq tizimida fakat qonservativ kuchlar tasir etsa, mexanik energiya saqlanib qoladi yoki vaqt boʻyicha oʻzgarmas boʻladi Manbalar. Oʻzbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Fizika kursi darslik 1--qism 48 – 50 betlar