Bioyoqilgʻi. Bioyoqilgʻi – oʻsimlik yoki hayvonot xom ashyosidan, organizmlarning chiqindilaridan yoki organik sanoat chiqindilaridan olingan yoqilgʻi. Suyuq bioyoqilgʻi "(ichki yonuv dvigatellari uchun, masalan, etanol, metanol, biodizel), qattiq bioyoqilgʻi (yogʻoch, briket, yoqilgʻi granulalari, yogʻoch chiplari, somon, olov, qobiq)" va gazsimon "(sintez gazi, biogaz, vodorod)" mavjud. Bioyoqilgʻining 54-60% anʼanaviy shakllarda: oʻtin, oʻsimlik qoldiqlari va uyni isitish uchun quritilgan goʻng hisoblanadi. Ulardan dunyo aholisining 38 foizi foydalanadi. Yogʻoch granulalari energiya sanoatida bioyoqilgʻining asosiy shakli hisoblanadi. Transport bioyoqilgʻi asosan etanol va biodizel sifatida mavjud. 2014-yilda etanol transport bioyoqilgʻi bozorining 74 foizini, biodizel 23 foizini (birinchi navbatda yogʻ kislotasi metil efirlari shaklida), vodorodlangan oʻsimlik moyi (HVO) 3 foizini tashkil etdi. Bu yoqilgʻilar oziq-ovqat xom ashyosidan ishlab chiqariladi. Etanol shakarqamishdan (61%) va dondan (39%) olinadi. Biodizel ishlab chiqarish uchun asosiy xom ashyo soya va kolza hisoblanadi. Oziq-ovqat ishlab chiqarish bilan raqobatlashmaydigan manbalardan suyuq bioyoqilgʻini tijoratlashtirishga urinishlar hali statistik ahamiyatga ega bozor natijalariga olib kelmadi. Bioyoqilgʻidan foydalanishni kengaytirishga energiya isteʼmolida bioyoqilgʻining maʼlum foizini talab qiluvchi majburiy qoidalar yordam beradi. 2011-yilga kelib, bunday normalar milliy darajada 31 mamlakatda, mintaqaviy darajada esa 29 mintaqada mavjud edi. Oʻsimlik bioyoqilgʻi avlodlari. Birinchi avlodning xom ashyosi yogʻlar, kraxmal, shakar miqdori yuqori boʻlgan qishloq xoʻjaligi ekinlari hisoblanadi. Oʻsimlik yogʻlari biodizelga, kraxmal va shakar esa etanolga qayta ishlanadi. Yerdan foydalanishdagi bilvosita oʻzgarishlar bilan, bu xom ashyo koʻpincha qazib olinadigan yoqilgʻilarni yoqishdan qochish mumkin boʻlganidan koʻra koʻproq iqlimga zarar etkazadi. Bundan tashqari, uning bozordan olib qoʻyilishi oziq-ovqat mahsulotlari narxiga bevosita taʼsir qiladi. Deyarli barcha zamonaviy transport bioyoqilgʻi birinchi avlod xomashyosidan ishlab chiqariladi, ikkinchi avlod xom ashyosidan foydalanish tijoratlashtirishning dastlabki bosqichida yoki tadqiqot jarayonida. Madaniy oʻsimliklar, oʻt va yogʻochlarning oziq-ovqat boʻlmagan qoldiqlari xom ashyoning ikkinchi avlodi deb ataladi. Uning ishlab chiqarilishi birinchi avlod ekinlariga qaraganda ancha arzon. Bunday xom ashyo tarkibida "sellyuloza" va "lignin" mavjud. U toʻgʻridan-toʻgʻri yondirilishi mumkin (odatda oʻtin bilan qilinganidek), gazlangan (yonuvchi gazlarni qabul qilish), piroliz amalga oshirilishi mumkin. Xom ashyoning ikkinchi avlodining asosiy kamchiliklari egallangan yer resurslari va maydon birligiga nisbatan past rentabellikdir. Xom ashyoning uchinchi avlodi suv oʻtlaridir. Ular yer resurslarini talab qilmaydi, biomassaning yuqori konsentratsiyasiga va yuqori koʻpayish tezligiga ega boʻlishi mumkin. Ikkinchi avlod bioyoqilgʻi. Ikkinchi avlod bioyoqilgʻi – „ikkinchi avlod“ xom ashyo manbalaridan ishlab chiqarilgan metanol, etanol, biodizelga qoʻshimcha ravishda biomassa yoki boshqa turdagi yoqilgʻining pirolizining turli usullari bilan olingan turli xil yoqilgʻilar. Ikkinchi avlod bioyoqilgʻi manbalari lignoselülozik birikmalar boʻlib, ular biologik xom ashyoning oziq-ovqat mahsuloti qismlari olib tashlanganidan keyin qoladi. Biomassadan ikkinchi avlod bioyoqilgʻini ishlab chiqarish uchun foydalanish qishloq xoʻjaligi uchun ishlatiladigan yerlar miqdorini kamaytirishga qaratilgan. Oʻsimliklar-ikkinchi avlod xom ashyo manbalariga quyidagilar kiradi: Yosunlar-ifloslangan yoki shoʻr suvda oʻsishga moslashgan oddiy organizmlar (soya kabi birinchi avlod manbalariga qaraganda ikki yuz baravar koʻp yogʻ mavjud); Kamelina (oʻsimlik) – bugʻdoy va boshqa ekinlar bilan almashlab oʻsadigan; Jatropha curcas yoki Jatropha – qurgʻoqchil tuproqlarda oʻsadi, turlariga qarab yogʻ miqdori 27 dan 40% gacha. Tez piroliz biomassani tashish, saqlash va ishlatish uchun qulayroq va arzonroq suyuqlikka aylantirish imkonini beradi. Suyuqlik avtomobil yoqilgʻisi yoki elektr stantsiyalari uchun yoqilgʻi ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin. Bozorda sotiladigan ikkinchi avlod bioyoqilgʻilaridan eng mashhurlari Kanadaning Dynamotive kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan "BioOil" va Germaniyaning CHOREN Industries GmbH kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan "SunDiesel" hisoblanadi. Germaniya energetika agentligining (Deutsche Energie-Agentur GmbH) hisob-kitoblariga koʻra (hozirgi texnologiyalar bilan) biomassani pirolizlash yoʻli bilan yoqilgʻi ishlab chiqarish Germaniyaning avtomobil yoqilgʻisiga boʻlgan ehtiyojining 20 foizini qoplashi mumkin. 2030-yilga kelib, texnologiyaning rivojlanishi bilan biomassa piroliz Germaniyaning avtomobil yoqilgʻisi isteʼmolining 35 foizini taʼminlashi mumkin. Ishlab chiqarish qiymati yoqilgʻi litri uchun €0,80 dan kam boʻladi. Piroliz tarmogʻi (PyNe) Yevropa, AQSh va Kanadadagi 15 ta davlatdan tadqiqotchilarni birlashtirgan tadqiqot tashkilotidir. Ignabargli yogʻochning suyuq piroliz mahsulotlaridan foydalanish ham juda istiqbolli. Masalan, 70% saqich turpentin, 25% metanol va 5% aseton aralashmasi, yaʼni qatronli qaragʻay yogʻochining quruq distillash fraktsiyalari A-80 benzinini almashtirish sifatida muvaffaqiyatli ishlatilishi mumkin. Bundan tashqari, yogʻoch chiqindilari distillash uchun ishlatiladi: novdalar, dumgʻaza, qobiq. Yoqilgʻi fraktsiyalarining rentabelligi har tonna chiqindilar uchun 100 kilogrammgacha. Uchinchi avlod bioyoqilgʻi. Uchinchi avlod bioyoqilgʻi suv oʻtlaridan olinadigan yoqilgʻi hisoblanadi. 1978-yildan 1996-yilgacha AQSh Energetika Departamenti Suv turlari dasturi doirasida yuqori yogʻli yosunlarni tekshirdi. Tadqiqotchilar Kaliforniya, Gavayi va Nyu-Meksiko ochiq suv havzalarida suv oʻtlarini sanoat ishlab chiqarish uchun mos degan xulosaga kelishdi. 6 yil davomida suv oʻtlari 1000 m² suv havzalarida yetishtirildi. Nyu-Meksikodagi suv havzasi CO 2 ni ushlashda yuqori samarali ekanligi isbotlangan. Hosildorlik 50 gr dan oshdi. kuniga 1 m² dan suv oʻtlari. 200 ming gektar suv havzasi yiliga 5% avtomobil isteʼmoli uchun etarli yoqilgʻi ishlab chiqarishi mumkin. AQSh 200 ming gektar suv oʻtlarini yetishtirish uchun yaroqli AQSh yerlarining 0,1% dan kamrogʻini tashkil qiladi. Texnologiya hali ham koʻp muammolarga ega. Misol uchun, suv oʻtlari yuqori haroratni yaxshi koʻradilar, choʻl iqlimi ularni ishlab chiqarish uchun juda mos keladi, lekin tungi harorat oʻzgarishi paytida haroratni biroz tartibga solish talab qilinadi. 1990-yillarning oxirida texnologiya neftning arzonligi tufayli sanoat ishlab chiqarishiga kirmadi. Ochiq suv havzalarida suv oʻtlarini yetishtirishdan tashqari, elektr stantsiyalari yaqinida joylashgan kichik bioreaktorlarda suv oʻtlarini yetishtirish texnologiyalari mavjud. IESdan chiqadigan chiqindi issiqlik suv oʻtlari oʻsishi uchun zarur boʻlgan issiqlikning 77 foizini qoplashi mumkin. Ushbu texnologiya issiq choʻl iqlimini talab qilmaydi. Bioyoqilgʻi turlari. Bioyoqilgʻi qattiq, suyuq va gazsimon turlarga boʻlinadi. Qattiq-anʼanaviy oʻtin (koʻpincha yogʻochga ishlov berish chiqindilari shaklida) va yoqilgʻi granulalari (presslangan kichik yogʻochga ishlov berish qoldiqlari). Suyuq yoqilgʻi sifatida spirtli ichimliklar (metanol, etanol, butanol), efirlar, biodizel va biomasut mavjud. Gazsimon yoqilgʻi-uglerod oksidi, metan, vodorod bilan turli xil gaz aralashmalari xom ashyoni kislorod (gazlashtirish) ishtirokida, kislorodsiz (piroliz) yoki bakteriyalar taʼsirida fermentatsiya paytida termal parchalanish natijasida olinadi. Qattiq bioyoqilgʻi. Oʻtin-insoniyat tomonidan ishlatiladigan eng qadimgi yoqilgʻi. Hozirgi vaqtda dunyoda oʻtin yoki biomassa ishlab chiqarish uchun tez oʻsadigan turlardan (terak, evkalipt va boshqalar) iborat energiya oʻrmonlari yetishtiriladi. Rossiyada oʻtin va biomassa asosan pulpa uchun ishlatiladi, bu sifat jihatidan mos kelmaydi kesilgan yogʻoch. Yoqilgʻi granulalari va briketlari-bu yogʻoch chiqindilari (kichik oʻlchamdagi va sifatsiz yogʻochlar, yogʻoch kesishdagi qoldiqlari), somon, qishloq xoʻjaligi chiqindilari (kungaboqar qobigʻi, yongʻoq qobigʻi, goʻng, tovuq goʻngi) va boshqa biomassalardan presslangan mahsulotlar. Yogʻoch granulalari deyiladi, ular diametri 8-23 mm va uzunligi 10-30 mm boʻlgan silindrsimon yoki sharsimon granulalar shaklida boʻladi. Hozirgi vaqtda Rossiyada yoqilgʻi granulalari va briketlarini ishlab chiqarish faqat katta hajmlarda iqtisodiy jihatdan foydalidir. Biologik kelib chiqadigan energiya tashuvchilar (asosan goʻng va boshqalar) briketlanadi, quritiladi va turar-joy binolarining kaminlarida va issiqlik elektr stantsiyalarining pechlarida yondiriladi, arzon elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Biologik kelib chiqishi chiqindilari-qayta ishlanmagan yoki yoqish uchun minimal darajada tayyorlangan chiqindilar: talaş, yogʻosch qobigʻi, poʻstlogʻi, somon va boshqalar. Yogʻoch chiplari-toʻgʻridan-toʻgʻri kesish maydonchasida yoki ishlab chiqarishda yogʻochga ishlov berish chiqindilarida kichik oʻlchamdagi yogʻochlarni maydalash yoki yogʻoch qoldiqlarini koʻchma maydalagichlar yoki statsionar maydalagichlar (maydalagichlar), yordamida maydalash orqali ishlab chiqariladi Yevropada yogʻoch chiplari asosan quvvati birdan bir necha oʻnlab megavattgacha boʻlgan yirik issiqlik elektr stantsiyalarida yoqiladi. Suyuq bioyoqilgʻi. 1988-yilda Qoʻshma Shtatlar 2000-yillarning boshiga kelib bir hujayrali suv oʻtlaridan sanoatda benzin ishlab chiqarishni oʻzlashtirish niyatida ekanligini eʼlon qildi. Bioetanol. 2015-yilda jahonda bioetanol ishlab chiqarish 98,3 milliard litrni tashkil etdi, ulardan 30 tasi Braziliyada va 56,1 tasi AQShda. Braziliyada etanol asosan shakar qamishidan, AQShda esa makkajoʻxoridan ishlab chiqariladi. 2007-yil yanvar oyida Jorj Bush Kongressga yoʻllagan murojaatida „10 uchun 20“ rejasini taklif qildi. Reja 10 yil ichida benzin isteʼmolini 20 foizga qisqartirishni nazarda tutgan, bu esa neft isteʼmolini 10 foizga qisqartiradi. Benzinning 15 foizi bioyoqilgʻi bilan almashtirilishi kerak edi. 2007-yil 19-dekabrda AQSH Prezidenti Jorj Bush 2022-yilgacha yiliga 36 milliard gallon etanol ishlab chiqarishni nazarda tutuvchi AQShning Energetika mustaqilligi va xavfsizligi toʻgʻrisidagi qonunni (2007-yildagi EISA) imzoladi. Shu bilan birga, 16 milliard gallon etanol oziq-ovqat xom ashyosidan emas, balki sellyulozadan ishlab chiqarilishi kerak edi. Qonun ijrosi koʻplab qiyinchiliklar va kechikishlarga duch keldi, unda koʻzda tutilgan maqsadlar kelajakda qayta koʻrib chiqildi. E85 (85% etanol va 15% benzin aralashmasi; ingliz tilidan „E“ harfi) bilan ishlaydigan avtomobillarning yonilgʻi birligi hajmiga toʻgʻri keladigan masofasi standart avtomashinalar masofasining taxminan 75% ni tashkil qiladi. Oddiy avtomobillar E85 da ishlay olmaydi, garchi ichki yonuv dvigatellari E10 da yaxshi ishlaydi (baʼzi manbalar hatto E15 dan ham foydalanish mumkinligini taʼkidlaydi)." Flex-Fuel " transport vositalari oddiy benzinda ham (ozgina etanol qoʻshilishi talab qilinadi) yoki ikkalasining aralashmasida ham ishlashi mumkin. Braziliya shakar qamishidan bioetanol ishlab chiqarish va yoqilgʻi sifatida foydalanish boʻyicha yetakchi hisoblanadi. Braziliyadagi yoqilgʻi quyish shoxobchalari oddiy benzin yoki „acool“ etanol azeotropi (96% C 2 H 5 OH va 4% suv) niqobi ostida E20 (yoki E25) ni tanlashni taklif qiladi. AQShda sellyulozadan etanol ishlab chiqarish. 2010-yilda AQSh Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi (EPA) ikki kompaniya, Range Fuels va Cello Energy daʼvolari asosida AQShda 100 million gallon sellyuloza etanol ishlab chiqarishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻyad. Ikkala kompaniya ham yoqilgʻi ishlab chiqarishni boshlamasdan, xuddi shu yili oʻz faoliyatini toʻxtatdi. 2012-yil aprel oyida Blue Sugars birinchi 20 000 gallon ishlab chiqardi, shundan soʻng u faoliyatini toʻxtatdi. INEOS Bio 2012-yilda „yiliga 8 million gallon sellyuloza etanol ishlab chiqarish zavodi“ ishga tushirilishini eʼlon qildi, ammo EPA undan haqiqiy ishlab chiqarishni qayd etmadi. 2013-yilda EPA AQShda sellyulozadan etanol ishlab chiqarish nolga teng ekanligini eʼlon qildi. 2014-yilda toʻrtta kompaniya etanol yetkazib berishni boshlanganini eʼlon qildi: 2015-yil uchun EPA maʼlumotlariga koʻra, aslida 2,2 million gallon ishlab chiqarilgan, yaʼni yuqorida qayd etilgan toʻrtta kompaniyaning 3,6 foizi. Abengoa 2015-yilda bankrotlik toʻgʻrisida ariza bergan. 2007-yilda AQSh Kongressi tomonidan qabul qilingan Energiya mustaqilligi va xavfsizligi toʻgʻrisidagi qonunda, 2015-yilda AQShda 3 milliard gallon ishlab chiqarishni nazarda tutgan. Shunday qilib, muhim sarmoya va davlat yordamiga qaramay, haqiqiy ishlab chiqarish Kongress tomonidan eʼlon qilingan maqsadning atigi 0,073% ni tashkil etdi. Tanqidchilarning taʼkidlashicha, Qoʻshma Shtatlarda sellyulozadan etanol ishlab chiqarishni tijoratlashtirish boʻyicha muvaffaqiyatsiz urinishlar bir asrdan koʻproq vaqt oldin boshlangan va har 20-30 yilda bir marta takrorlanadi va ishlab chiqarish yiliga million gallondan oshganiga misollar mavjud. Masalan, 1910-yilda Standard Alcohol kompaniyasi kuniga 5 ming va 7 ming gallon quvvatga ega ikkita korxonada yogʻochga ishlov berish chiqindilaridan spirt oldi. Ular bir necha yil ishladilar. Biometanol. Dengiz fitoplanktonini sanoatda yetishtirish va biotexnologik konvertatsiya qilish hali tijoratlashtirish bosqichiga yetib bormagan, ammo bioyoqilgʻi ishlab chiqarish sohasidagi istiqbolli yoʻnalishlardan biri hisoblanadi. 80-yillarning boshlarida bir qator Yevropa mamlakatlari birgalikda qirgʻoq choʻl mintaqalaridan foydalangan holda sanoat tizimlarini yaratishga qaratilgan loyihani ishlab chiqdilar. Ushbu loyihani amalga oshirishga jahon miqyosida neft narxining pasayishi toʻsqinlik qildi. Biomassani birlamchi ishlab chiqarish fitoplanktonni qirgʻoqda yaratilgan sunʼiy suv havzalarida yetishtirish orqali amalga oshirish mumkin. Ikkilamchi jarayonlar biomassaning metan fermentatsiyasi va keyinchalik metanol ishlab chiqarish uchun metanning gidroksillanishidir. Mikroskopik Fitoplankton foydalanishning mumkin boʻlgan afzalliklari quyidagilardan iborat: Biobutanol. Butanol-C 4 H 10 O, butil spirti. Xarakterli hidli rangsiz suyuqlik. U sanoatda kimyoviy xom ashyo sifatida keng qoʻllanadi, ammo tijorat miqyosida transport yoqilgʻisi sifatida ishlatilmaydi. Qoʻshma Shtatlar yiliga 1,39 milliard litr butanol ishlab chiqaradi, bu taxminan 1,4 milliard dollarga teng. Butanol 20-asrning boshlarida Clostridia acetobutylicum bakteriyasi yordamida ishlab chiqarila boshlandi. 1950-yillarda neft narxining pasayishi tufayli u neft mahsulotlaridan ishlab chiqarila boshlandi. Butanol korroziy emas va mavjud infratuzilma orqali tashilishi mumkin. Anʼanaviy yoqilgʻi bilan aralashtirish mumkin, lekin kerak emas. Butanolning energiyasi benzinnikiga yaqin. Butanol yoqilgʻi xujayralari va vodorod ishlab chiqarish uchun xom ashyo sifatida ishlatilishi mumkin. Biobutanol ishlab chiqarish uchun xom ashyo boʻlishi mumkin shakarqamish, lavlagi, makkajoʻxori, bugʻdoy, kassava, kelajakda esa sellyuloza. DuPont Biofuels tomonidan ishlab chiqilgan biobutanol ishlab chiqarish texnologiyasi. Associated British Foods (ABF), BP va DuPont Buyuk Britaniyada turli xil xom ashyolardan yiliga 20 million litr biobutanol zavodini qurmoqda. Dimetil efir. Dimetil efir (DME) – C 2 H 6 O. Koʻmir, tabiiy gaz yoki biomassadan ishlab chiqarilishi mumkin. Pulpa va qogʻoz chiqindilaridan katta miqdorda dimetil efir ishlab chiqariladi. U past bosimda suyultiriladi. Dimetil efir oltingugurtsiz ekologik toza yoqilgʻi boʻlib, chiqindi gazlardagi azot oksidlarining tarkibi benzinnikiga qaraganda 90% kamroq. Dimetil efirdan foydalanish maxsus filtrlarni talab qilmaydi, lekin elektr taʼminoti tizimlarini (gaz-balon uskunasini oʻrnatish, aralashmaning shakllanishini sozlash) va dvigatelni yoqishni qayta tiklash kerak. Oʻzgartirishlarsiz uni yoqilgʻida 30% boʻlgan LPG dvigatelli avtomobillarda ishlatish mumkin. 2006-yil iyul oyida Milliy taraqqiyot va islohotlar komissiyasi (NDRC) yoqilgʻi sifatida dimetil efirdan foydalanish standartini qabul qildi. Xitoy hukumati dizel yoqilgʻisiga mumkin boʻlgan muqobil sifatida dimetil efirning rivojlanishini qoʻllab-quvvatlaydi. Keyingi 5 yil ichida Xitoy yiliga 5-10 million tonna dimetil efir ishlab chiqarishni rejalashtirmoqda. Moskva transport va kommunikatsiyalar departamenti shahar hukumatining „Dimetil efir va boshqa muqobil turdagi motor yoqilgʻisidan foydalanishni kengaytirish toʻgʻrisida“gi qarori loyihasini tayyorladi. Dimetil efirli dvigatelli avtomobillar KAMAZ, Volvo, Nissan va Xitoyning SAIC Motor kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilmoqda. Biodizel. Biodizel-bu hayvon, oʻsimlik va mikrobial kelib chiqadigan yogʻlarga, shuningdek ularning esterifikatsiya mahsulotlariga asoslangan yoqilgʻi. Biodizel ishlab chiqarish uchun oʻsimlik yoki hayvon yogʻlaridan foydalanadi. Xom ashyo kolza, soya, palma, hindiston yongʻogʻi yogʻi yoki boshqa har qanday xom ashyo, shuningdek oziq-ovqat sanoati chiqindilari boʻlishi mumkin. Yosunlardan biodizel ishlab chiqarish texnologiyalari ishlab chiqilmoqda. Biobenzin. Rossiya Fanlar akademiyasi va Moskva davlat universitetining Birlashgan Yuqori haroratlar instituti (JIHT) rossiyalik olimlari mikroalglar biomassasini biogazolinga aylantirish uchun zavodni ishlab chiqdilar va muvaffaqiyatli sinovdan oʻtkazdilar. Anʼanaviy benzin bilan aralashtirilgan yoqilgʻi ikki zarbali ichki yonish dvigatelida sinovdan oʻtkazildi. Yangi ishlanma suv oʻtlarining butun biomassasini quritmasdan bir vaqtning oʻzida qayta ishlash imkonini beradi. Yosunlardan biobenzin ishlab chiqarishga oldingi urinishlar natijasida hosil boʻlgan yoqilgʻidan koʻra koʻproq energiya tejaydigan quritish bosqichi mavjud edi. Endi bu muammo hal qilindi. Tez oʻsadigan mikroalglar quyosh nuri va karbonat angidrid energiyasini oddiy quruqlikdagi oʻsimliklarga qaraganda ancha samaraliroq biomassa va kislorodga aylantiradi, shuning uchun ulardan bioyoqilgʻi olish juda istiqbolli. Uglevodorodlar. Botryococcus braunii kabi bir qator mikroorganizmlar umumiy quruq vaznning 40% gacha uglevodorodlarni toʻplash qobiliyatiga ega. Ular asosan izoprenoid uglevodorodlar bilan ifodalanadi. Gazsimon yoqilgʻilar. Biogaz. Biogaz-bu metan va karbonat angidrid aralashmasi boʻlgan organik chiqindilar (biomasa) fermentatsiyasining mahsulotidir. Biomassaning parchalanishi metanogen sinfidagi bakteriyalar taʼsirida sodir boʻladi.