Filippin Konstitutsiyasi. Filippin Konstitutsiyasi (Filippincha: "Saligang Batas ng Pilipinas" yoki "Konstitusyon ng Pilipinas", ispancha: "Constitución de la República de Filipinas)" — Filippin Respublikasining oliy qonuni. Filippin Konstitutsiyasining yakuniy loyihasi 1986-yil 12-oktabrda "Konstitutsiyaviy komissiya" tomonidan yakunlangan va 1987-yil 2-fevralda umummilliy plebissit (umumxalq referndumi) tomonidan ratifikatsiya qilingan. Oʻz tarixida mamlakatni umumiy uchta konstitutsiya boshqargan: Filippin Respublikasini tashkil etuvchi eng qadimgi konstitutsiya 1899-yilgi Malolos Konstitutsiyasi Filippinda hech qachon toʻliq amalga oshirilmagan va koʻp jihatdan Filippin-Amerika urushining avj olishi tufayli xalqaro miqyosda tan olingan davlatga ham aylanmagan. 1987-yilgi Konstitutsiyaning tarixi. Xalq hokimiyat inqilobi orqali hokimiyatga kelgan prezident sifatidagi faoliyatining dastlabki oylarida davlatni faqat farmonlar bilan boshqargan prezident Korazon Aquinoga uchta variant berildi: U yangi konstitutsiya loyihasini ishlab chiqishga qaror qildi va 1986-yil 25-martda Markos rejimi davrida qabul qilingan 1973-yil Konstitutsiyasining koʻplab qoidalarini bekro qildi, (masalan, bir palatali qonun chiqaruvchi organni (Batasang Pambansa), Bosh vazir idorasini) va 1986-yil 25-martda 3-sonli deklaratsiyani eʼlon qildi. Koʻpincha Filippinning 1886-yilgi konstitutsiyasi „Ozodlik Konstitutsiyasi“ deb ataladi.. Aslida bu konstitutsiya demokratiya va xalq erkinligini taʼminlash uchun oʻtish davri konstitutsiyasi sifatida moʻljallangan edi. Konstitutsiyaviy komissiya Aquino tomonidan tayinlangan qirq sakkiz aʼzodan, jumladan , Vakillar palatasining bir necha sobiq aʼzolari, Oliy sudning sobiq sudyalari, Rim-katolik yepiskopi va Markos rejimiga qarshi siyosiy faollardan iborat edi. Aquino Oliy sudning sobiq yordamchisi Sesiliya Muñoz-Palmani komissiya prezidenti etib tayinladi. Komissiya majlislarida bir qancha masalalar, jumladan, qabul qilinadigan hukumat shakli, oʻlim jazosini bekor qilish, Klark va Subikdagi AQSh bazalarini saqlab qolish va iqtisodiy siyosatni konstitutsiyada integratsiyalash kabi masalalar alohida tortishuvlarga sabab boʻldi. Komissiya aʼzosi boʻlgan kinorejissor va siyosiy faol Lino Brocka konstitutsiya shakllantirilmasdan oldin Komissiyadan chiqib ketdi va yana ikki delegat yakuniy loyihadan norozi boʻldi. Komissiya yakuniy loyihani 1986-yil 12-oktabrda tugatdi va uni 15-oktabrda Aquinoga taqdim etdi. Konstitutsiya 1987-yil 2-fevralda umummilliy plebissit tomonidan ratifikatsiya qilingan. Konstitutsiyada hokimiyatning uchta tarmogʻi, yaʼni ijro etuvchi, qonun chiqaruvchi va sud hokimiyatlari mavjud edi. Ijroiya hokimiyatni prezident va u tayinlagan vazirlar mahkamasi aʼzolari boshqaradi. Ijroiya hokimiyati, boshqa ikki teng huquqli hokimiyatlar singari, cheklangan vakolatga ega. Prezident hali ham harbiy holat eʼlon qilishi mumkin, ammo u 60 kun ichida tugaydi va faqat Kongress uni rad qilishi yoki uzaytirishi mumkin. Bu vaziyatda Oliy sudning vazifasi harbiy holat toʻgʻrisidagi eʼlonning adolatli ekanligini tekshirishdan iborat. Qonun chiqaruvchi hokimiyat Senat va Vakillar palatasidan iborat. Senat 24 ta senator va Palata tuman vakillaridan iborat. Shuningdek, konstitutsiyada jamiyatning kam vakil boʻlgan qatlamlari uchun partiyaviy roʻyxat tizimi orqali oʻz vakilini tanlash imkoniyatini belgilab berilgan. Sud tizimi Oliy sud va quyi sudlardan iborat. Oliy sudga qonunning konstitutsiyaviyligi, shartnoma yoki hukumat qarori bilan bogʻliq har qanday ishlarni koʻrish huquqi berilgan. Shuningdek, unga quyi sudlarning funksiyalarini boshqarish vazifasi yuklatilgan. Konstitutsiya orqali "uchta mustaqil Konstitutsiyaviy komissiyalar, yaʼni Davlat xizmati boʻyicha komissiya, Saylov komissiyasi va Taftish komissiyasi tuzildi". Ushbu Konstitutsiyaviy komissiyalar turli funksiyalarga ega. Konstitutsiya, shuningdek, hukumatning axloqiy va qonuniy xulq-atvorini targʻib qilish va taʼminlash funksiyasiga ega boʻlgan Ombudsman institutini tashkil etish vakolatini bergan. 1987-yilgi Konstitutsiyani oʻzgartirishga urunishlar. Filippin Konstitutsiyaga oʻzgartirishlar kiritishning uchta mumkin boʻlgan usuli mavjud: Taʼsis majlisi (Con-Ass), Konstitutsiyaviy Konventsiya (Con-Con) yoki Xalq tashabbusi. Ushbu uch usul ham milliy referendumda koʻpchilik ovoz bilan ratifikatsiya qilishni talab qiladi. Corazon Aquino maʼmuriyatidan soʻng, keyingi maʼmuriyatlar 1987-yilgi Konstitutsiyani oʻzgartirish yoki oʻzgartirishga bir necha bor urinishlar qildi. Birinchi urinish 1995-yilda boʻlgan. Konstitutsiyani oʻzgartirish matni Milliy Xavfsizlik Kengashining oʻsha paytdagi kotibi Xose Almonte tomonidan ishlab chiqilgan, ammo u hech qachon tugallanmagan, chunki u turli nodavlat tashkilotlar tomonidan ommaviy axborot vositalariga taqdim etilgan. Chunki ular konstitutsiyaviy loyihada xalq manfaatlarini himoya qilish uchun oʻzgarishlarni kiritmoqchi edilar. 1997-yilda Pedrosa juftligi PIRMA nomli guruhni yaratib, saylovchilarning imzolarini toʻplash orqali Xalq tashabbusi orqali konstitutsiyani oʻzgartirishga urinishdi. Koʻpgina taniqli shaxslar bu taklifga qarshi boʻlishdi, jumladan senator Miriam Defensor-Santyago, masalani Oliy sudga qadar olib borib, oxir-oqibat ishni yutib chiqdi. Oliy sud tashabbusni davom ettirmaslikka qaror qildi. Jozef Ejersito Estrada prezidentlik davrida konstitutsiyaning iqtisodiy va sud-huquq qoidalariga oid moddalarini oʻzgartirish uchun tadqiqot komissiyasini tuzdi. Turli subyektlar ushbu oʻzgartirishlar, asosan, tashabbuskorlarning shaxsiy manfaatlariga xizmat qilgani uchun qarshilik koʻrsatganidan keyin urinish hech qachon oʻz maqsadiga erisha olmadi. Prezidentlikdan soʻng, Gloria Macapagal-Arroyo maʼmuriyati Konstitutsiyaviy assambleya orqali konstitutsiyaviy oʻzgarishlarni maʼqulladi, bunda palataning oʻsha paytdagi spikeri Xose de Venesia yetakchilik qildi. Biroq, Arroyo maʼmuriyati atrofidagi siyosiy qarama-qarshiliklar tufayli, taklif Oliy sud tomonidan rad etildi. Keyingi urinish Prezident Benigno Aquino III boshqaruvi davrida Palataning oʻsha paytdagi spikeri Felisiano Belmonte Jr. tomonidan ilgari surildi. Belmonte Konstitutsiyaga liberallashtirishga qaratilgan iqtisodiy qoidalarga qaratilgan tuzatishlarni kiritishga harakat qildi. Ammo urinishlar natija bermadi. Prezident Rodrigo Roa Duterte mamlakatda federalizmni amalga oshirishga harakat qildi. 2016-yilgi prezidentlik saylovlaridan soʻng prezident lavozimiga koʻtarilganidan soʻng, u 2016-yil 7-dekabrdagi 10-sonli Ijroiya buyrugʻini imzoladi va 1987-yilgi Konstitutsiyani koʻrib chiqish boʻyicha Maslahat qoʻmitasini tuzdi. Filippin konstitutsiyasi uqaddimma va 18 ta muayyan qismlarga boʻlingan moddalardan iborat. Tarixiy rivojlanishi. 1897-yilgi Biak-na-Bato Konstitutsiyasi. Katipunan inqilobi Tejeros konvensiyasiga olib keldi, Filippinda 1897-yil 22-martda San-Fransisko-de-Malabonda, Kavitda Filippin tarixidagi birinchi prezidentlik va vitse-prezidentlik saylovlari boʻlib oʻtdi, ammo ushbu saylovda faqat "Katipuneros" ("yaʼni" Katipunan aʼzolari umumiy aholi emas) ishtirok etishi mumkin edi. Inqilobiy hukumatning keyingi yigʻilishi 1897-yil 1-noyabrda Bulakanning San-Migel-de-Mayumo shahridagi "Biak-na-Bato" shaharchasida boʻlib", Biak-na-Bato respublikasini" tashkil etdi. Respublika Isabelo Artacho va Feliks Ferrer tomonidan ishlab chiqilgan konstitutsiyaga ega edi va birinchi Kuba Konstitutsiyasiga asoslangan edi. Bu Konstitusiya „Provisional de la República de Filipinas“ nomi bilan tanildi va dastlab ispan va tagalog tillarida yozilib eʼlon qilindi. Ushbu konstitutsiyaga koʻra hukumat organlari uchta boʻlimdan iborat edi: Biak-na-Bato Konstitutsiyasi hech qachon toʻliq amalga oshirilmagan, keyinchalik Ispaniya va Filippin inqilobiy armiyasi oʻrtasidagi Biak-na-Bato pakti tomonidan oʻz kuchuni yoʻqotgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressining aktlari. Filippin 1898-yil 10-dekabrdan 1934-yil 24-martgacha Amerika Qoʻshma Shtatlari hududi edi va shuning uchun Amerika Qoʻshma Shtatlari Federal Hukumatining yurisdiktsiyasi ostida boʻldi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressining ushbu davrda qabul qilingan ikkita aktini Filippin konstitutsiyasi deb hisoblash mumkin, chunki bu aktlar asosiy siyosiy tamoyillarni va Filippin hukumatining tuzilishi, tartiblari, vakolatlari va vazifalarini belgilab berdi. 1902-yildagi Filippin organik qonuni. "1902-yilgi Filippin organik qonuni, baʼzan „1902-yilgi Filippin qonuni“ yoki „Kuper qonuni“" deb nomlanuvchi, Filippin orollari uchun Qoʻshma Shtatlar Kongressi tomonidan qabul qilingan birinchi organik qonun edi. Unda xalq tomonidan saylangan Filippin Assambleyasini yaratish koʻzda tutilgan va qonun chiqaruvchi hokimiyat Filippin komissiyasi (yuqori palata) va Filippin assambleyasi (quyi palata) dan iborat ikki palatali qonun chiqaruvchi organga berilishi koʻrsatilgan. Uning asosiy qoidalari filippinliklar uchun huquqlar toʻgʻrisidagi qonun loyihasini va Filippinning ovoz berish huquqiga ega boʻlmagan ikkita Filippin rezident komissarini Amerika Qoʻshma Shtatlari Vakillar Palatasida Filippin vakili sifatida tayinlashni oʻz ichiga olardi. 1916-yildagi Filippin avtonomiyasi toʻgʻrisidagi qonun. 1916-yilgi Filippin avtonomiyasi toʻgʻrisidagi qonun, (baʼzan „Jons qonuni“ deb nomlanadi), Filippin komissiyasini qonun chiqaruvchi yuqori palata sifatida olib tashlab, Filippin saylovchilari tomonidan saylangan Senat bilan almashtirib, Filippin hukumati tuzilmasini oʻzgartirdi va Filippinda birinchi toʻliq qonunni yaratdi. = "Hare-Hawes-Cutting" Akti (1932). Garchi konstitutsiyaning oʻzi boʻlmasa-da, 1932-yildagi Hare-Hawes-Cutting Act, 10 yillik oʻtish davridan soʻng Filippinga mustaqillik vaʼdasini va boshqa qoidalarni belgilab beruvchi Tydings-MakDuffi qonunining asoschisi edi. Ammo, Filippin Kongressi ichidagi nizolar tufayli u ratifikatsiya qilinmadi va faqat Tydings-McDuffie qonunini yaratish uchun asos boʻldi. Tydings-McDuffie qonuni (1934). Garchi konstitutsiyaning oʻzi ham boʻlmasa ham, 1934-yilgi Tydings-MakDuffi qonuni avtonomiyani nazarda tutgan. 1935-yilgi Konstitutsiyasi. 1935-yilgi Konstitutsiya 1934-yilda Filippin Hamdoʻstligi (1935-1946) tomonidan yozilgan, tasdiqlangan va qabul qilingan va keyinchalik Uchinchi Respublika (1946-1972) tomonidan qoʻllangan. Bu Konsitutsiya mamlakatni mustaqillikka tayyorlash uchun Tydings-McDuffie qonunida belgilangan talablarga javob berish uchun yozilgan. Hamdoʻstlik Konstitutsiyasi mamlakatni mustaqillikka tayyorlash uchun ratifikatsiya qilindi. Bu konstitutsiya asosan amerikaliklar taʼsirida boʻlgan, ammo "Malolos Konstitutsiyasi, Germaniya, Ispaniya va Meksika konstitutsiyalari, Janubiy Amerikaning bir qancha mamlakatlari konstitutsiyalari va yozilmagan Angliya Konstitutsiyasining(Konstitutsiya vazifasini bajaruvchi qonunlar)" jihatlarini oʻzida mujassam etgan. U dastlab olti yillik muddatga qayta saylanmasdan saylanadigan prezident va vitse-prezidentdan iborat bir palatali qonun chiqaruvchi organni nazarda tutgan edi. 1940-yilda esa Senat va Vakillar palatasidan iborat ikki palatali qonun chiqaruvchi organni nazarda tutuvchi oʻzgartirishlar kiritildi. Prezident vitse-prezident bilan birgalikda bir marta qayta saylanish yoʻli bilan toʻrt yil muddatga saylanadigan boʻldi. Filippinning yigirma bir yoshga toʻlgan va oʻqish va yozish qobiliyatiga ega erkak fuqarolari uchun saylov huquqi berildi, keyinchalik konstitutsiya qabul qilingandan keyin ikki yil oʻtgach, ayollarga saylov huquqi berildi. Konstitutsiya loyihasi 1935-yil 8-fevralda konvensiya tomonidan maʼqullangan va 1935-yil 25-martda Vashingtonda prezident Ruzvelt tomonidan ratifikatsiya qilingan. 1935-yil 16-sentabrda saylovlar boʻlib oʻtdi va Manuel L. Keson Filippin Hamdoʻstligining birinchi prezidenti etib saylandi. 1935-yilgi asl Konstitutsiyaga binoan bir palatali Milliy Assambleya koʻzda tutilgan va Prezident olti yillik muddatga qayta saylanish imkoniyatisiz saylangan. Unga 1940-yilda Senat va Vakillar palatasidan iborat ikki palatali Kongress, shuningdek, mustaqil saylov komissiyasini tuzish va Prezidentga ketma-ket ikki muddatdan koʻp boʻlmagan muddatga toʻrt yillik vakolat berish toʻgʻrisida oʻzgartirish kiritildi. 1971-yilda 1935-yilgi Konstitutsiyani qayta yozish uchun Konstitutsiyaviy konventsiya boʻlib oʻtdi. Konventsiya ochiq poraxoʻrlik va korruptsiya bilan boʻyalgandi. Eng munozarali masala Ferdinand E. Markosning uchinchi muddatga qayta saylanishi uchun prezidentlik muddati chegarasini olib tashlash boʻldi, koʻpchilik buni konvensiya chaqirilishining asl sababi deb bildi. Natijada, 1935-yil Konstitutsiyasi 1972-yilda Markos tomonidan harbiy holat eʼlon qilinishi bilan toʻxtatildi. 1943-yilgi Konstitutsiyasi. 1943-yil Konstitutsiyasi Filippin Ijroiya komissiyasi tomonidan tayinlangan qoʻmita tomonidan ishlab chiqilgan. 1942-yil oʻrtalarida Yaponiya Bosh vaziri Xideki Tojo filippinliklarga „mustaqillik sharafini“ vaʼda qildi, bu vaʼda komissiya rasmiy respublika tomonidan siqib chiqarilishini anglatardi. Yangi konstitutsiya loyihasini ishlab chiqish vazifasi yuklangan Filippin mustaqilligi uchun tayyorgarlik qoʻmitasi asosan urushdan oldingi Milliy Assambleya aʼzolari va 1935-yilgi Konstitutsiya loyihasini ishlab chiqqan konvensiya delegati sifatida tajribaga ega boʻlgan shaxslardan iborat edi. Ularning yapon istilosi ostida tashkil etiladigan mmo muddati cheklangan respublika toʻgʻrisidagi loyihasi, toʻgʻridan-toʻgʻri qonun chiqaruvchi saylovlar oʻrniga bilvosita saylovlar oʻtkazishni va bundan ham kuchliroq ijro etuvchi hokimiyatni nazarda tutardi. Loyihaning qoʻmita tomonidan maʼqullanishidan soʻng, yangi Konstitutsiya1943-yilda Kalibapi provintsiyasi vakillaridan tayinlangan assambleyasi tomonidan ratifikatsiya qilindi. Kalibapi Assambleyasi tomonidan ratifikatsiya qilingandan soʻng, Ikkinchi Respublika rasman eʼlon qilindi (1943-1945). Xose P. Lorel Milliy Assambleya tomonidan prezident etib saylandi va 1943-yil 14-oktabrda qasamyod qildi. (Lorel yaponiyaliklar tomonidan AQShni ularning Filippinni boshqarish uslubida ochiq tanqid qilgani va Tokio xalqaro universitetida diplom olgani uchun yuqori baholangan) 1943-yilgi Konstitutsiya Filippinning Yaponiya nazorati ostidagi hududlarida oʻz kuchini saqlab qoldi, ammo Qoʻshma Shtatlar, Filippin Hamdoʻstligi hukumatlari yoki ularga sodiq partizan tashkilotlari tomonidan hech qachon qonuniy yoki majburiy deb tan olinmadi. 1944-yil oxirida Prezident Lourel Qoʻshma Shtatlar va Britaniya imperiyasiga urush eʼlon qilib, mamlakatda harbiy holat eʼlon qildi, Lourel, asosan, mamlakatni farmon bilan boshqargan. Uning hukumati, oʻz navbatida, 1944-yil dekabr oyida dastlab Tayvanga, keyin esa Yaponiyaga surgunga joʻnadi. Yaponiyaning taslim boʻlgani eʼlon qilingandan soʻng, Laurel Ikkinchi Respublikani rasman tarqatib yubordi. 1973-yilgi konstitutsiya. Markos harbiy holat eʼlon qilganidan keyin tuzilgan 1973-yil Konstitutsiyasi parlament tipidagi hukumatni joriy qilishi kerak edi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat aʼzolari olti yillik muddatga saylanadigan bir palatali Milliy Assambleyaga tegishli edi. Prezident Milliy Assambleya aʼzolari orasidan olti yillik muddatga ramziy davlat rahbari sifatida saylangan va cheklanmagan miqdordagi muddatga qayta saylanishi mumkin edi. Saylovdan keyin Prezident Milliy Assambleya aʼzosi boʻlishni toʻxtatardi. Prezident oʻz vakolati davrida siyosiy partiyaga aʼzo boʻlishi yoki boshqa lavozimni egallashi mumkin emas edi. Ijro etuvchi hokimiyatni majlis aʼzolari orasidan saylanadigan Bosh vazir tomonidan amalga oshirishi kerak edi. Bosh vazir hukumat rahbari va Qurolli Kuchlar Oliy Bosh Qoʻmondoni boʻlishi kerak edi. Ushbu konstitutsiya keyinchalik toʻrt marta oʻzgartirildi 1973-yilgi Konstitutsiyaga 1980- va 1981-yillarda qoʻshimcha oʻzgartirishlar kiritildi. 1980-yilgi oʻzgartirishda sudyalar aʼzolarining pensiya yoshi 70 yoshgacha uzaytirildi. 1981-yilgi tuzatishlarda parlament tizimi rasmiy ravishda fransuzcha yarim prezidentlik tizimiga aylantirildi. 1984-yildagi soʻnggi tuzatishlar ijroiya qoʻmitasini bekor qildi va vitse-prezident lavozimini tikladi (bu 1973-yilgi Konstitutsiyaning asl nusxasida yoʻq edi). 1973-yilgi Konstitutsiya haqiqiy parlament tizimini ideal tarzda taʼminlagan boʻlsa-da, amalda Markos ijro hokimiyatini Assambleya va Bosh vazir boshchiligidagi kabinetga berish oʻrniga, oʻzi uchun saqlab qolish uchun hiyla-nayrang va manipulyatsiyadan foydalangan. Natijada, 1973-yilgi Konstitutsiyaning yakuniy shakli — barcha tuzatishlar va nozik manipulyatsiyalardan soʻng — Senatning bekor qilinishi va bir qator jiddiy qayta tahrirlarga uchradi. Amerikadan kelib chiqqan eski atamalar parlament hukumati bilan koʻproq bogʻlangan nomlar bilan almashtirildi: masalan, Vakillar palatasi " "Batasang Pambansâ" " (Milliy Assambleya) nomi bilan mashhur boʻldi, departamentlar „vazirliklar“ga aylandi, ularning vazirlar mahkamasi kotiblari esa parlament hukumati nomi bilan mashhur boʻldi. Prezident yordamchisi — Ijrochi kotib sifatida „vazirlar mahkamasi“ esa „Bosh vazir“ sifatida atala boshladi. Markosning parlament tizimi amalda avtoritar prezidentlik tizimi sifatida faoliyat koʻrsatdi, barcha haqiqiy hokimiyat Prezident qoʻlida toʻplangan, ammo bu endi konstitutsiyaviy edi. 1986-yilgi Ozodlik Konstitutsiyasi. Markosni hokimiyatdan agʻdargan 1986-yildagi Xalq hokimiyat inqilobidan soʻng, prezident Korazon C. Aquino vaqtinchalik konstitutsiya sifatida 3-sonli deklaratsiyani chiqardi. U 1973-yilgi Konstitutsiyaning ayrim qoidalarini qabul qildi, boshqalarini bekor qildi. U Prezidentga hukumatni qayta tashkil etish va mansabdor shaxslarni lavozimidan chetlashtirish boʻyicha keng vakolatlar berdi, shuningdek, prezidentga yangi, yanada rasmiy Konstitutsiya loyihasini ishlab chiqish uchun komissiya tayinlashni topshirdi. Yuqorida tavsiflangan ushbu hujjat 1987-yilda ratifikatsiya qilinganidan keyin „Ozodlik Konstitutsiyasi“ga aylantirildi. U 1973-yilgi Konstitutsiyaning koʻplab qoidalarini, shu jumladan prezidentning farmon bilan boshqarish huquqini qayta yozilgan shaklda saqlab qoldi. Konvensiya Prezident tomonidan tayinlanadigan 48 aʼzodan iborat edi.