Merzifon tumani. Merzifon — Amasiyaning bir tumani. Tuman nomi. Viloyat nomining kelib chiqishi haqida turli taxminlar mavjud: Tarixi. Bu hudud tarix davomida ko‘plab sivilizatsiyalarga mezbonlik qilgan. Koʻllari, unumdor yerlari bilan ovchilik va dehqonchilik uchun qulay boʻlgan, Yediler nomi bilan mashhur boʻlgan bu tekislik bundan 7 ming yil avval odamlarning uyiga aylangan. Qora dengiz sohiliga va Markaziy Anadoluga olib boradigan yoʻllar Merzifonda kesishadi. Shu sababli geograf va tarixchi Strabon bu hududni „Ming qishloq“ hududi deb taʼriflagan. Strabon ming qishloq deb aytgan hududda olib borilgan arxeologik tadqiqotlarda yuzlab tepaliklar va turar-joylarning mavjudligi aniqlangan. Bu qoʻrgʻonlardan olingan sopol idishlar va topilmalarga koʻra, Merzifon tarixi miloddan avvalgi 5500-yillarga borib taqalishi tushunilgan. Frigiyaliklar. Frigiyaliklar qorongʻulik davridan keyin miloddan avvalgi VIII asrda mintaqadagi Xet shaharlariga joylashdilar va ular taʼmirdan soʻng yaqin atrofdagi boshqa Xet aholi punktlarini, ayniqsa Merzifon qal’asini (shahar markazi) ishlatdilar. Bundan tashqari, Oymaagach, Onhoroz, Buyuk va Küçük Kulluk tepaliklari ham Frigiya aholi punktlarining izlarini saqlagan tepaliklardir. Kimmer va skif. Miloddan avvalgi 600-yillarda Kavkazdan kimmeriylar va skiflar bostirib kirishi bilan Anadoluda Frigiyalarning siyosiy hukmronligi tugadi. Merzifon va Gümüşhacıköy yaqinida juda qisqa vaqt boʻlsada skiflar hukmronligi mavjud. Bu davrga oid topilmalar Gümüşhacıköy-Kimmerler qishlogʻidagi qabrdan topilgan va Amasiya muzeyida namoyish etilmoqda. Pontus davlati. Pontning poytaxti — Amasiya. Amasiya 200 yil davomida poytaxt boʻlgan. Amasiyadagi shoh qabrlari ularga tegishli. Amasiyadan tashqari, Pontusning boshqa ikkita yirik shaharlari Trabzon va Sinopdir. Poytaxti Amasya boʻlgan Merzifon muhim savdo markaziga aylandi. Merzifon harbiy mudofaa va savdo yoʻli xavfsizligi nuqtai nazaridan muhim oʻrin tutadi. Taxminan 200 yil Pontos (Mitridatlar) davri Miloddan avvalgi 47-yilda Rim generali Sezar va Pontos davlat qiroli oʻrtasidagi jang qadimgi Zile (Zela) va Amasiya oʻrtasidagi Bakul qishlogʻida Pontos askarlarining magʻlubiyati bilan yakunlandi. Pontos davlatining mintaqadagi hukmronligi zaiflashdi va shu kundan boshlab Rim hukmronligi davri boshlandi. Rim davri. Pompey va Lukull urushlari paytida Pontos shaharlari vayron qilingan. 131-yilning kuzida Anadoluga tashrif buyurgan imperator Hadrianus Amasiya shahri va uning atrofida vayron boʻlgan davlatni koʻrgan hamda bu yerga shaharlar qurishni buyurdi. U qadim zamonlarda aholi zich joylashgan Merzifon va uning atrofidagi Rim qishloqlarida eski ibodatxonalarni taʼmirlash va yangi ibodatxonalar qurishni buyurdi. Hududda tinchlik va osoyishtalikning oʻrnatilishi bilan iqtisodiy hayot jonlandi, Merzifon shahrini oʻrab turgan shahar devorlari va qal’a yana taʼmirlandi, shahar aholisining koʻpayishi bilan yangi mahallalar qoʻshildi. Bu davrda Merzifonga bogʻlangan Aktarla (Nureni) qishlogʻi ham muhim Rim turar joyi boʻlgan. Bu joydan XIX asrga oid Akrotery bilan bezatilgan sarkofag qazilgan. Sarkofag muzey direksiyasida namoyish etilgan. Rim imperiyasi 395-yilda Sharq va Gʻarb ikkiga boʻlinganda Merzifon va uning atrofi Sharqiy Rim imperiyasi (Vizantiya) chegaralarida qolgan. Vizantiya imperiyasi. Rimning davomi boʻlgan Vizantiya imperiyasida eski aholi punktlari mavjud boʻlgan va Merzifon shahri bu davrda muhim madaniyat markaziga aylangan. Ummaviylar. VIII asr boshlarida Merzifon va uning atrofi arab bosqinlariga (Ummaviylar) duchor boʻlgan, shahar qisqa muddat arablar hukmronligi ostida boʻlganidan keyin yana Vizantiya hukmronligi ostida qolgan. Merzifon tekisligida hukmron boʻlgan va Alicik qishlogʻi yaqinida joylashgan Buloq qal’asi yoʻl harakati xavfsizligini taʼminlash uchun qurilgan. Danishmentler. XI asrda mintaqa bilan birga Merzifon ham Danishmentler hukmronligi ostiga oʻtdi. Maʼlumki, shahardagi Vizantiya yodgorliklarining bir qismi shahar islom hukmronligiga o‘tgandan keyin masjid va madrasalarga aylantirilgan. Saljuqiy. Merzifon XII asrda saljuqiylar hukmronligiga oʻtgan (Kilich Arslon vaqti) va XIV asrgacha saljuqiylar davlati tarkibida boʻlgan. Ilxoniy. Shahar XIV-XIX asrda Ilxoniylar hukmronligi ostiga boʻlgan. Bu davrda Merzifon va uning atroflariga moʻgʻullardan boʻlgan hokimlar tayinlangan. Ilxoniylar hukmdori Ebu Said Bahodirxon bu hududni boshqarishni Moʻgʻul bey Amiri Chobanoʻgʻli Demirtoshga topshirdi. Eratna knyazligi. Ilxoniylar maʼmuriyatidan keyin viloyat Eratna knyazligi (1335 — 1341) tasarrufiga oʻtdi. Eratna Bey, Shadgeldi Posho, Amasiya va Merzifon atrofidagi hududlarni ham oʻz hukmronligi ostiga oldi va keyinchalik Shadgeldi Poshoning oʻgʻli Amir Ahmet va Qodi Burhoneddin oʻrtasidagi bir qator urushlarda qoʻl almashdi. Tasanogʻullari. 1353-1396-yillarda Merzifon va uning atrofi turkman beklaridan biri Tasanogʻullari hukmronligi ostida edi. Usmonli. Tasanogʻullari Hasan va Ali Beylar davrida 1393-yilda Yildirim Boyazidning Amasiyani zabt etishi bilan Merzifon hududi taxminan 3 yil davom etgan kurash natijasida Usmonlilar hukmronligi ostiga oʻtadi. Usmonlilar davrida Sivas viloyatining Amasya Sanjagi tumani boʻlgan Merzifon muhim bir madaniyat markazi boʻlishni davom ettirdi. 1402-yilda Yildirim Boyazid va Temur oʻrtasidagi urushda parchalangan Usmonli birligi Amasiya shahzodasi Mehmed I tomonidan tiklandi va Usmonli taxtiga oʻtirdi. Mintaqada tinchlik oʻrnatilishi bilan Merzifon shahri oʻzining avvalgi ahamiyatiga ega boʻldi. Usmonlilar hukmronligiga oʻtgan shahar, Mustaqillik urushigacha Usmonlilar hukmronligi ostida qoldi. Usmonli sadr vazirlaridan Merzifonlu Qora Mustafo Posho 1634-yili Merzifon tumaniga eng yaqin qishloqlardan biri boʻlgan Marinca (Narinciye-Bahchekent-Karamustafapasha) qishlogʻida tugʻilgan. Birinchi jahon urushi. Birinchi jahon urushidan keyin Merzifon 1919-yil 15-martda inglizlar tomonidan bosib olindi. 1919-yil 16-iyun kuni ishg‘ol ostida bo‘lgan Merzifonda katta miting o‘tkazilib, Izmirning ishg‘oliga norozilik bildirildi. Oʻsha paytda Amasiyada boʻlgan Mustafo Kamol Posho telegramma orqali Istanbuldagi Harbiy Vazirlikka yigʻilish haqida xabar berdi. Merzifon aholisining butun istilo davridagi ongli munosabati natijasida inglizlar 1919-yil 27-sentyabrda Merzifonni tark etdilar. Mustafo Kamol Poshoning buyrugʻi bilan mahalliy tashkilot uchun „Merzifon Huquqlari Mudofaa Jamiyati“ muftiy Vehbi Afandi raisligida, shahar hokimi Hoji Oʻmer, Mahami birodarlar advokati Sodiq Bey, Gʻanizoda Hoji Hafiz, shahar shifokori Hakqiy va Siryali Rizo afandi. Tepaliklar. Oʻrtaova qishlogʻi Onhoroz, Buyuk-Kuchuk Kulluk tepaliklari va Hayrettin qishlogʻi tepaliklari kalkolit va ilk bronza davrining eng muhim manzilgohlaridir. Merzifon hududi Xettlar davrida muhim markaz va aholi punkti boʻlgani koʻrinib turibdi, chunki u poytaxt Hattusash bilan chegaradosh edi. Bu davrda (miloddan avvalgi 1700-700 yillar) hududdan ikkita tabiiy yoʻl oʻtadi. Bular: Aholisi. Tuman markaziga qarab 70 qishloq va 20 mahalladan iborat. Merzifondagi mahalliy ommaviy axborot vositalari. Merzifondagi mahalliy matbuot va radioeshittirish tashkilotlari Merzifonda mahalliy telekanal mavjud emas. Tumanda mahalliy radiostansiyalar va kundalik mahalliy gazetalar mavjud. Mahalliy radiolar Mahalliy gazetalar