Lvov. Lvov, Lviv yoki Ilbov (, [ˈʎʋiu̯], , , , ) – Ukrainaning shimolidagi shahar boʻlib, Lvov viloyati markazi hamda Lvov tumani markazi hisoblanadi. Bug va Dnestr daryolarining suvayirgʻich qismida joylashgan. Lvov va avtomobil yoʻllari kesishmasida johlashgan. Aeroport bor. Aholisi 750 ming kishi (2024). Nomi. Shahar oʻzining ukraincha nomi va qadimgi ruten tilidagi "Lwihorod"/"Lvihorod", nomidan tashqari, turli tillarda yana bir qancha nomlar bilan ham tanilgan: ; ; yoki (Lèmberik); ; ; "Lavov"; ; („sher shahri“ degan maʼnoni anglatadi + + ); "Leopoli"; ; "Իլով" ("Ilov"); "Իլօվ" ("Ilôv") va bir qancha boshqa nomlari mavjud. Tarixi. Lvov haqidagi dastlabki maʼlumotlar solnomalarda 1256-yilda tilga olingan. Shaharga Galich-Volin knyazi Daniil Romanovich asos solgan. U shaharni oʻgʻli Lev sharafiga Lvov deb nomlagan. Ilgari, xarakterli joylashuv elementi – choʻzilgan bozor maydoniga ega boʻlgan tuman koʻrinishidagi aholi punkti mavjud edi. Doniyor qal’aning asosini 1240-yilda Batu Xon bosqinidan keyin uning navbatdagi rekonstruksiyasi edi. Lvov 1261-yilda moʻgʻullar tomonidan bostirib kirdi. Turli manbalarda qal’aning vayron boʻlishidan tortib to shaharning butunlay vayron boʻlishigacha boʻlgan voqealar haqida soʻz boradi. Bu moʻgʻul generali Burunday buyrugʻi bilan boʻlganiga barcha manbalar rozi. Shevchenko ilmiy jamiyati (Naukove tovarystvo im. Shevchenka) deydiki, Burunday shaharni vayron qilish tartibini qisqartirgan. Galisiya-Voliniya yilnomasida 1261-yilda Buronda Vasilkoga: „Sen men bilan tinchlikda boʻlganing uchun, barcha qasrlaringni vayron et“, – dedi. Bazil Dmitrishinning taʼkidlashicha, buyruq butun istehkomlar boʻlishini nazarda tutgan: „Agar men bilan tinchlik oʻrnatishni istasangiz, shaharlaringizning [barcha istehkomlarini] buzib tashlang“. Universal-leksikon der Gegenwartning soʻzlariga koʻra, shahar asoschisi shaharni yoʻq qilishga buyurilgan. Demografiyasi. Lvov aholisining oʻrtacha umri 75 yosh. Bu koʻrsatkich Ukrainadagi oʻrtachadan 7 yosh va dunyo oʻrtacha yosh koʻrsatkichidan (68 yosh) 8 yosh yuqori. 2010-yilda erkaklarning oʻrtacha umri 71 yil, ayollarniki esa 79.5 yil davom etadi. 2001-2010-yillarda tugʻilish darajasi barqaror ravishda koʻtarilgan, biroq oldingi yillardagi past tugʻilish darajasining oqibatlari sezilarli taʼsiri saqlangan. Shu bilan birga, 25 yoshgacha boʻlgan yoshlar soni ancha kam. 2011-yilda Lvov aholisining 13,7% ni 15 yoshgacha boʻlganlar, 17,6% ni esa 60 yosh va undan katta boʻlganlar tashkil qilgan. Ramzi. Lvov shahar kengashining gerbi, bayrogʻi va logotipi Lvovning rasman tasdiqlangan ramzlaridir. Arxitektura va tarixiy yodgorliklarning nomlari yoki tasvirlari ham Lvov nizomida shaharning timsoli hisoblanadi. Lvovning zamonaviy gerbi 14-asrning oʻrtalarida joylashgan shahar muhridan olingan gerbga asoslangan boʻlib, uchta toshli minorali darvoza, darvozasining ochilishida oltin sher turadi. Lvov bayrogʻi koʻk kvadrat banner boʻlib, shahar gerbi tasviri va chetlarida sariq va koʻk uchburchaklar tasvirlangan. Lvov logotipi – bu Lvovdagi beshta rang-barang minoralar tasviri va ularning ostida „Lvov – dunyoga ochiq“ shiori yozilgan. 1936–1939-yillardagi sobiq gerbda iborasi (Har doim toʻgʻri) shior sifatida ishlatilgan, ammo Ikkinchi Jahon urushidan keyin ishlatilmagan. Taʼlim. Lvov Ukrainaning muhim taʼlim markazi xisoblanadi. Shaharda jami 12 ta universitet, 8 ta akademiya va bir qancha kichikroq oliy taʼlim maktablari mavjud. Bundan tashqari, Lvovda Ukraina Milliy Fanlar Akademiyasining sakkizta instituti va qirqdan ortiq tadqiqot institutlari mavjud. Ushbu tadqiqot institutlari: oʻz ichiga oladi. Sovet davrida Lvov shahri Lunoxod dasturi uchun dasturiy taʼminot ishlab chiqilgan joy boʻlgan. Venera seriyali zondlari va birinchi orbital kemasi Buran texnologiyasi ham Lvovda ishlab chiqilgan. Shaharda katta ilmiy salohiyat toʻplangan: fan doktorlari, fan nomzodlari, ilmiy tashkilotlar soni boʻyicha Lvov Ukrainadagi toʻrtinchi shahardir. Lvov, shuningdek, Assumption Brotherhood School va Jesuit Collegium tomonidan asos solingan qadimiy akademik anʼanalari bilan ham mashhur. Har yili 50 dan ortiq oliy oʻquv yurtlarida 100 000 dan ortiq talaba tahsil oladi. Rezidentlarning taʼlim darajasi: Universitetlar. 10 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, konservatoriya, politexnika, tibbiyot, poligrafiya, qishloq xoʻjaligi institutlari), Ukraina Fanlar akademiyasining Gʻarbiy ilmiy markazi, Madaniyat 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), telemarkaz, filarmoniya, sirk, 12 muzey (shu jumladan) Ukraina sanʼati, xalq meʼmorli-gi va turmushi, etnografiya va badiiy hunarmandchilik muzeylari, kartinalar galereyasi, I. Franko nomidagi adabiy memorial muzeyi va boshqalar) mavjud. Sanoat. Lvov Ukrainaning yirik sanoat markazi. Murakkab mashinasozlik yetakchi oʻrinda; uning tarkibida avtomobil va yukortgich-transport mashinasozligi (avtobus, avtomashinasozlik, avtoyuklagich, konveyer qurilish zavodlari), radiotexnika (televizor zavodi), qishloq xoʻjaligi mashinasozligi („Lvovselmash“), gaz priborlari korxonalari, „Lvovpri-bor, biofizika asboblari, asbobsozlik“, frezer dastgoxlari, olmos asboblari ishlab chiqarish zavodlari bor. Yengil (poyabzal, trikotaj, tikuvchilik mahsulotlari), oziq-ovqat (sut, yogʻ-moy, goʻsht kombinatlari, pivo va vino zavodlari, konditer fabikalari va boshqalar) sanoatlari korxonalari mavjud. Oyna, keramika zavodlari, temir-beton buyumlari ishlab chiqarish korxonalari, neftni qayta ishlash, kimyo-farmatsevti-ka, lok-boʻyoq zavodlari, qurilish materiallari va poligrafiya sanoati korxonalari ishlamoqda, mebel, karton, musika asboblari va boshqa ishlab Meʼmorchiligi. Lvovning tarixiy cherkovlari, binolari va ularning qoldiqlari 13-asrdan 20-asr boshlariga (Polsha va Avstriya-Vengriya hukmronligi) tegishli. Soʻnggi asrlarda Lvov Ukrainaning boshqa shaharlarini vayron qilgan bosqinlar va urushlarning bir qismini saqlab qoldi. Uning arxitekturasi turli Yevropa uslublari va davrlarini aks ettiradi. 1527 va 1556-yillardagi yongʻinlardan soʻng Lvov gotika uslubidagi binolarning koʻp qismini yoʻqotdi, lekin u Uygʻonish, barokko va klassik uslubdagi koʻplab binolarni saqlab qoldi. Binolarda koʻplab tosh haykallar va oʻymakorlik buyumlari mavjud, ayniqsa katta eshiklarda, ularning yoshi yuzlab yillardir. Qadimgi cherkovlarning qoldiqlari markaziy shahar manzarasini aniqlaydi. Baʼzi uch-besh qavatli binolarda yashirin ichki hovlilar va turli xil taʼmirlangan grottolar mavjud. Baʼzi qabristonlar qiziqish uygʻotadi: masalan Lychakivskiy qabriston bu yerda asrlar davomida Polsha elitasi dafn etilgan. Markaziy hududni tark etganda, arxitektura uslubi tubdan oʻzgaradi, chunki Sovet davridagi koʻp qavatli bloklar hukmronlik qiladi. Shahar markazida Sovet davri asosan bir necha zamonaviy uslubdagi milliy yodgorlik va haykallarda aks etgan. L.ning ilk meʼmorligiga oid yedgorliklar yoki qayta qurilgan holda (Mariya Snejnaya va Ioann Krestitel kostyollari, 13— 14-asrlar), yoki keyingi binolar frag-mentiga qoʻshilgan holda (avliyo Nikolay cherkovi, 13-asr) saqlangan. Shahar markazida turar joy hamda diniy meʼmoriy yedgorliklar (16—19-asrlar) an-chagina. Bulardan kafedrali sobor (1360-1493), Arman sobori (1363-1370). Uspeniye cherkovi (1629), bernardinlar, dominikanlar kostyollari (17—18-asrlar), avliyo Yura sobori (18-asr) oʻzining meʼmoriy koʻrinishlari bilan diqqatga sazovor. Bozor maydonidagi turar joy majmuasi binolari (asosiysi 16—19-asrlar), ratusha (1827-35) va boshqa mashhur. Turizm. Bozor (Rynok) maydoni Lvovning asosiy turistik diqqatga sazovor joyidir. Keng qamrovli madaniy dastur va sayyohlik infratuzilmasi (8000 dan ortiq mehmonxona xonalari, 1300 dan ortiq kafe va restoranlar, shahar markazida bepul WI-Fi zonalari va dunyoning koʻplab mamlakatlari bilan yaxshi aloqaga ega) tufayli Lvov hisoblanadi. Ukrainaning asosiy sayyohlik joylaridan biri. 2010-yillar boshida shaharga sayyohlar tashrifi 40% ga oshgan; Yevropadagi eng yuqori koʻrsatkich. Eng mashhur sayyohlik diqqatga sazovor joylari eski shahar va bozor maydoni (), bu shahar hokimiyati, shuningdek, qora uy (Ukrainaning 196 980 kviteti) maydoni (Ukraina: Chorna Kamyanytsia), Arman sobori, shahardagi asosiy pravoslav cherkovi boʻlgan Dormition cherkovi majmuasi; Iezuit ordenidagi avliyo Pyotr va Pol cherkovi (Lvovdagi eng yirik cherkovlardan biri); hozirda Lvov tarix muzeyining bir qismi boʻlgan Korniakt saroyi bilan birga. Boshqa koʻzga koʻringan joylarga Lotincha Maryamning taxminiy sobori kiradi; Yunon-katolik cherkovining Avliyo Jorj sobori; Dominikan Korpus Kristi cherkovi; Boim oilasining cherkovi; Lvov baland qalʼasi (ukr. Vysokyi Zamok) shahar markaziga qaragan tepalikdagi; Lyublin tepaligi ittifoqi; taniqli shaxslar dafn etilgan Lichakivskiy qabristoni; va Lvovning markaziy koʻchasi boʻlgan Svobody prospekti. Boshqa mashhur joylarga Lvov opera va balet teatri, Potokki saroyi va Bernardin cherkovi kiradi. Sport. Lvov Markaziy Evropada muhim sport markazi boʻlgan va Polsha futbolining vatani hisoblanadi. Lvov Polshaning boshqa sport turlarining vatani ham hisoblanadi. 1905-yil yanvar oyida bu yerda birinchi polsha xokkey musobaqasi boʻlib oʻtdi va ikki yildan soʻng Slavsko yaqinida changʻida sakrash boʻyicha birinchi musobaqa tashkil etildi. Xuddi shu yili Lvov sport zallarida birinchi Polsha basketbol oʻyinlari tashkil etildi. 1887-yil kuzida Lychakiv koʻchasidagi gimnaziyada () uzunlikka sakrash va balandlikka sakrash kabi sport turlari boʻyicha Polshada birinchi yengil atletika musobaqasi boʻlib oʻtdi. Lvovlik sportchi Vladislav Ponurski 1912-yil Stokgolmda boʻlib oʻtgan Olimpiya oʻyinlarida Avstriyani himoya qilgan. 1922-yil 9-iyulda Pogon Lvov stadionida Polshada birinchi rasmiy regbi oʻyini boʻlib oʻtdi, unda Orsel Biali Lvovning regbi jamoasi ikki jamoaga – „Qizillar“ va „Qoralar“ga boʻlingan. Ushbu oʻyinning hakami Robineau ismli fransuz edi. Polsha futbol oʻyinidagi birinchi rasmiy gol 1894-yil 14-iyulda Lvov – Krakov oʻyinida kiritilgan. Gol lvovliklar jamoasi sharafini himoya qilgan Vlodzimej Chomicki tomonidan kiritildi. 1904-yilda lvovlik Kazimierz Hemerling futbol qoidalarining polsha tiliga birinchi tarjimasini nashr etdi va lvovlik yana bir asli Stanislav Polakevich 1911-yilda Lvovda birinchi Polsha futbol federatsiyasi tashkil etilgan yili rasman tan olingan birinchi polshalik hakamga aylandi. Bu yerda 1903-yilda Polshaning birinchi professional futbol klubi, Charni Lvov va Pogonga tegishli boʻlgan birinchi stadion 1913-yilda ochilgan. Yana bir klub Pogon Lvov toʻrt karra futbol boʻyicha Polsha chempioni (1922, 1923, 1925 va 1926) boʻlgan. 1920-yillarning oxirida shaharning toʻrtta jamoasi Polsha futbol ligasida (Pogon, Czarni, Xasmonea va Lechia) oʻynagan. Hasmonea Polshadagi birinchi yahudiy futbol klubi edi. Shahardan Polsha futbolining bir qancha taniqli namoyandalari, jumladan Kazimierz Gorski, Ryszard Koncewicz, Mixal Matyas va Vaslav Kuchar chiqqan. Jugʻrofiyasi. Lvov Roztochia togʻining chekkasida, Polsha chegarasidan 70 km (43 milya) sharqda va sharqiy Karpat togʻlaridan 160 km (99 milya) shimolda joylashgan. Lvovning oʻrtacha balandligi dengiz sathidan 296 metr (971 fut) balandlikda. Uning eng baland nuqtasi dengiz sathidan 409 metr (1342 fut) balandligidagi Vysokyi Zamok (Baland qal’a) dir. Ushbu qal’a oʻziga xos yashil gumbazli cherkovlari va murakkab arxitekturasi bilan tarixiy shahar markazining ajoyib koʻrinishiga ega. Qadimgi devorli shahar Poltva daryosi boʻyida baland qalʼa etagida edi. 13-asrda daryo yuk tashishilgan. 20-asr boshlarida Poltva shahar boʻylab oqib oʻtadigan hududlarni qoplay boshlagan. Daryo toʻgʻridan-toʻgʻri Lvovning markaziy koʻchasi, Ozodlik prospekti (Prospekt Svobody) va Lvov Opera va Balet teatri ostidan oqib oʻtadi. Iqlimi. Lvov iqlimi nam kontinental (Köppen iqlim tasnifi Dfb) boʻlib, qishi sovuq va yozi issiq boʻladi. Oʻrtacha harorat yanvarda −3 °C (27 °F) va iyulda 18 °C (64 °F) ga teng. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 745 mm (29 dyuym). Lvovda yiliga oʻrtacha quyosh nuri 1804 soatni tashkil qiladi. Aholisi. Demografiya. Lvovliklar oʻrtacha 75 yil umr koʻrishadi va bu yosh Ukrainadagi oʻrtacha yoshdan 7 yilga, jahondagi oʻrtacha koʻrsatkichdan (68 yosh) 8 yilga koʻp. 2010-yilda oʻrtacha umr koʻrish erkaklar orasida 71 yoshni, ayollarda 79,5 yoshni tashkil etdi. 2001-yildan 2010-yilgacha tugʻilish darajasi barqaror oʻsib bormoqda; biroq, oldingi yillarda tugʻilishning pastligining taʼsiri, hatto tugʻilish koʻrsatkichlari oʻsganiga qaramay, sezilarli boʻlib qoldi. 25 yoshgacha boʻlgan yoshlarning keskin tanqisligi mavjud. 2011-yilda Lvov aholisining 13,7 foizini 15 yoshgacha boʻlgan yoshlar va 17,6 foizini 60 va undan katta yoshdagilar tashkil etdi. Diniy tarkibi. Lvov diniy xilma-xil shahardir. Diniy nisbati (2012-yilgi holatga koʻra): Katoliklar: 57% (Ukraina yunon-katolik cherkovi 56% va Rim-katolik cherkovi 1%), pravoslavlar: 32 %, protestantlik: 2 %, iudaizm: 0,1 %, boshqa dinlar: 3 %, diniy masalalarga befarq: 4%, Ateizm: 1,9% ni tashkil qilgan. Transport. Tarixiy jihatdan Lvovda birinchi otli tramvay liniyalari 1880-yil 5-mayda ochilgan. 1894-yil 31-mayda elektr tramvayi ishga tushirilgan. Oxirgi ot tortuvchi liniya 1908-yilda elektr tramvayga oʻtkazilgan. 1922-yilda tramvay yoʻllari oʻng tomondan harakatlanishga oʻtgan. Shahar Sovet Ittifoqi tomonidan anneksiya qilinganidan soʻng, bir nechta liniyalar yopildi, ammo infratuzilmaning katta qismi saqlanib qoldi. Treklar tor oʻlchamli, Sovet Ittifoqi uchun odatiy boʻlmagan, lekin tizim shahar Avstriya-Vengriya imperiyasining bir qismi boʻlgan paytda qurilgani va shahar markazidagi tor oʻrta asr koʻchalarida harakatlanishi kerakligi bilan izohlanadi. Lvov tramvay tizimi hozirda 75 km (47 mil) yoʻlda 220 ga yaqin vagonni boshqaradi. Taxminan 2006-yilda koʻplab yoʻllar rekonstruksiya qilindi. 2019-yil fevral oyida tramvay/trolleybus chiptasining narxi 5 UAH (pasaytirilgan chipta 2,5 UAH, masalan, talabalar uchun) edi. Chiptani haydovchidan sotib olish mumkin. Ikkinchi jahon urushidan keyin shahar Rossiyadan qaytgan evakuatsiyalar va Sovet hukumatining ogʻir sanoatni jadal rivojlanishi tufayli tez oʻsdi. Bunga Uraldan va boshqa hududlardan butun zavodlarni SSSRning yangi „ozod qilingan“ hududlariga koʻchirish sabab boʻldi. 1952-yil 27-noyabrda shahar markazidagi tramvay liniyalari trolleybuslarga almashtirildi. Shahar chekkasidagi koʻp qavatli uylarga qatnovchi yangi liniyalar ochildi. Tarmoq hozirda 1lasosan 1980-yillarda ishlab chiqarilgan Skoda 14Tr va LAZ 52522 100 ga yaqin trolleybuslarni boshqaradi. 2006–2008-yillarda Lvov avtobus zavodi tomonidan qurilgan 11 ta zamonaviy past polli trolleybus (LAZ E183) xarid qilindi. Jamoat avtobuslari tarmogʻi mikroavtobuslar (marshrutka) hamda LAZ va MAN kabi yirik avtobuslardan iborat. 2013-yilning 1-yanvarida shaharda 52 ta jamoat avtobuslari qatnovi mavjud edi. Narx – bosib oʻtgan masofadan qatʼi nazar, 7,00 UAH boʻlib, chiptani haydovchidan sotib olish mumkin. Qardosh shaharlar. Hamkor shaharlar. 2023-yil 7-sentyabrda Lvov va Kobe shaharlari merlari hamkorlik shartnomasini imzoladilar. Frankfurt shahari ham 2024-yil 13-mayda Lvov bilan hamkorlik shartnomasini imzolagan.