Toshkent metropoliteni. Toshkent Metropoliteni — O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi unitar korxonadir. Avval Oʻzbekiston temir yoʻllari kompaniyasi tarkibida boʻlgan. U Toshkent shahridagi jamoat transportlaridan biri boʻlgan metro tizimini boshqaradi. 2023-yil may oyi holatiga koʻra, Toshkent metropolitenining umumiy uzunligi 67,2 km, yoʻllari soni 4 ta va bekatlari soni 48 ta. Metroda haftaning dushanba-juma kunlarida bir kunda 330,000 va shanba-yakshanba kunlarida esa 150,000 nafar yoʻlovchi tashiladi. Toshkent Metrosida 4,200 nafar ishchi-xodimlar yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatadi. Toshkent Metropolitenini rejalashtirish ishlari 1968-yilda, Toshkentdagi zilziladan ikki yil oʻtib, boshlangan. Markaziy Osiyoda yagona metro yoʻllari va bekatlar qurilishi 1972-yil iyul oyida boshlangan. Tarixi. Toshkent metropoliteni tarixining boshlangan davri. Toshkent metropolitenining qurilish tarixi XX asrning 60-yillariga borib taqaladi. Shahar tez o‘sib borayotgan va sanoat rivojlanayotgan davrda aholi zichligini kamaytirish va tezkor transport tizimini tashkil etish zaruriyati ortib borgan edi. Shahar transportida kuzatilgan tıjralar va muammolar, asosan, avtobus va trolleybuslar yo‘nalishlarining haddan tashqari bandligi, yo‘llarda tiqilinchlar va transportning sekin harakatlanishi, metropoliten qurilishi zaruratini yanada kuchaytirdi. Toshkentning metropoliten tizimini yaratish bo‘yicha rasmiy takliflar 1950-yillarning oxirlarida paydo bo‘la boshladi. Toshkentda metropoliten qurish g‘oyasi dastlab 1957-yilda ilgari surildi. Biroq, qurilish ishlarini boshlash uchun poytaxtning geologik, iqlimiy va texnik sharoitlari o‘rganilishi kerak edi. 1965-yilda Toshkent shahrida metropoliten qurilishi uchun zaruriy tadqiqotlar yakunlandi va 1966-yilda Qurilish bo‘yicha qaror qabul qilindi. Metropoliten qurilishi 1968-yilda boshlandi, bu davrda qurilish uchun zaruriy materiallar va uskunalar to‘plandi. Qurilish jarayoni. Toshkent metropolitenining qurilishi 1960-yillarning oxirida boshlangan bo‘lib, bu ishlar avvalgi eng katta qurilish loyihalaridan biri sifatida qayd etildi. Metropolitenning qurilishi uchun maxsus komissiya tashkil etildi va mehnat kuchi, materiallar va qurilish uskunalari shahar tashqarisidan olib kelingan. Qurilish ishlarini bajarish uchun 1000 dan ortiq mehnat resurslari jalb qilindi. Metropolitenning ilk chizmalari va dizaynlari Shvetsiya va Germaniyadagi mutaxassislar tomonidan ishlab chiqildi. 1977-yil: Toshkent metropoliteni ochilishi. Toshkent metropoliteni 1977-yilning 6-noyabrida rasmiy ravishda ochildi. Bu, shubhasiz, Toshkent shahrining tarixidagi muhim voqea edi, chunki bu transport tizimi shahar aholisining kundalik hayotini sezilarli darajada o‘zgartirdi va modernizatsiya jarayonini tezlashtirdi. Metropolitenning dastlabki liniyasi 13,3 kilometr uzunlikka ega bo‘lib, u 9 ta stantsiyadan iborat edi. Dastlabki yo‘nalish A (yoki hozirgi uchun, «Kizil liniya») liniyasi bo‘lib, Toshkent shahrining markaziy qismini va undan atrofdagi aholi punktlarini birlashtirdi. Chilonzor yoʻli. Toshkent metropoliteni 1-liniyasi — Chilonzor yoʻli 1977-yilda ochilgan boʻlib, hozirda bu liniya uzunligi 23,7 km va 17 bekatdan iborat. Ushbu liniyaning qurilishi quyidagi 3 asosiy bosqichda amalga oshirilgan: Oʻzbekiston yoʻli. Toshkent metropoliteni 2-liniyasi — Oʻzbekiston yoʻli 1984-yilda ochilgan boʻlib, hozirda bu liniya uzunligi 14,3 km va 11 bekatdan iborat. Ushbu liniyaning qurilishi quyidagi 4 asosiy bosqichda amalga oshirilgan: Yunusobod yoʻli. Toshkent metropolitenining shahar markazini Yunusobod tumani bilan bogʻlaydigan 3-liniyasi — Yunusobod yo'li Mustaqilik yillarida qurilgab boʻlib, ushbu liniyaning umumiy uzunligi 10,5 kilometr va 8 ta bekatdan iborat. Ushbu liniya qurilishini quyidagi 2 bosqichga boʻlish mumkin: O'zbekiston mustaqilligining 30-yilligi yo'li. Toshkent metropolitenining 4-liniyasi — O'zbekiston mustaqilligining 30-yilligi yo'li yer ustidan oʻtadi. Umumiy uzunligi 52.1 km va bekatlari soni 35 ta boʻlishi rejalashtirilgan bu liniyaning birinchi bosqichi qurilishi 2017-yilda boshlandi va 2020-yil 30-avgustda ochildi. Ochilish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi. Bu bosqichda qurilgan 7 ta bekatning (Texnopark, Yashnobod, Tezul, Olmos, Rohat, Yangiobod va Qo'yliq) umumiy uzunligi 11 km. 2023-yil aprel oyida Toshkentda yerusti halqa metro yo‘lining II bosqichi doirasida qurib bitkazilgan yana 5 ta bekatda yo‘lovchi tashuvlari boshlandi. Qo‘yliq, Matonat, Qiyot, Tolariq, Xonobod va Quruvchilar uchastkasida qurilish ishlari tugatilgan 5 ta bekatning umumiy uzunligi 7,74 kilometr. Yana ikkita stansiyani o‘z ichiga olgan, uzunligi qariyb 4 km bo‘lgan Quruvchilar, Turon va Qipchoq bekatining (Chilozor liniyasining Chinor bekati) qurilishi davom etmoqda. Metro bekatlari. Toshkent metropoliteni bekatlari loyihalashtirilgan davriga koʻra turli xil uslubda qurilgan. Metrodagi Chilonzor, Novza bekatlari gumbazsimon, Mustaqillik maydoni yigʻma monolit konstruksiyali kolonna tipida, boshqa bekatlar esa kolonna tipida qurilgan. Har bir bekatning badiiy meʼmorlik hamda haykaltaroshlik nuqtai nazaridan bezatilishi ramziy ravishda shu bekat nomini aks ettiradi. Ularda madaniy, monumental dekorativ va amaliy sanʼatning milliy anʼanalari oʻz aksini topgan. Bekatlarga bezak berishda, asosan, Oʻzbekistonda chiqadigan qora, qizil, kulrang granitlar, turli xil marmar, keramika, stomalit, yogʻoch, oyna, turli xil metall va boshqalardan foydalanilgan. Yoʻlovchilarga qulaylik yaratish uchun baʼzi bekatlarda eskalatorlar oʻrnatilgan. Toshkent metropoliteni 9 balli zilzilaga bardosh beradi. Yunusobod liniyasi ustidan yerosti suvlari oʻtganligi sababli baʼzi bekatlarda shiftdan chakka oʻtadi. Lekin bu yoʻlovchilarga va metropolitenga hech qanday xavf tugʻdirmasligi aytilgan. Harakat Tarkibi. Toshkent metropolitenida harakatlanadigan poyezdlarning eng yuqori tezligi 80 km/soatni tashkil qiladi, oʻrtacha tezlik — 60 km/soat. Profilaktika ishlari olib borilayotgan joylarda — 40 km/soatgacha tezlik pasaytiriladi. Metropoliten huzurida yosh kadrlarni tayyorlash markazi bor ekan. Mashinist boʻlishni xohlaganlar avvaliga 7 oylik nazariy bosqichni oʻqib tugatib, soʻngra amaliyotga oʻtishadi. Mashinistlar 4 toifaga boʻlinadi: yangi ishga kirgan mashinistlar 4-toifaga mansub boʻladi; 2 yil davomida qoida buzmasdan poyezd haydasa, imtihon topshirib 3-toifaga oʻtishi mumkin boʻladi; keyin yana 2 yil davomida yaxshi ishlasa, imtihon topshirib 2-toifa oʻtadi va shu tarzda mashinistlarning mahoratlari oshib boradi. Toshkent metropolitenining Chilonzor yoʻnalishida eʼlonlar uchun diktor Madina Hasanovaning ovozi yozib olingan. Yunusobod va Oʻzbekiston yoʻnalishlari uchun esa Oʻzbekiston milliy teleradiokompaniyasi xodimasi Muslima Murodova ovoz bergan. Metropolitendan texnikaviy foydalanish qoidalari Toʻlov. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 25-noyabrdagi „Umumiy foydalaniladigan transportda yoʻlovchi tashishda yoʻlkira haqini toʻlashning avtomatlashtirilgan tizimini joriy etish toʻgʻrisida“gi qaroriga koʻra Toshkentdagi avtobus va metropoliten yoʻnalishlarida avtomatlashtirilgan toʻlov tizimini joriy etildi va 2020-yil 3-yanvardan yagona transport kartalari muomalaga chiqarildi. Yagona transport kartalarining hisobini metro kassalari, oylik yoʻl chiptalarini sotish shoxobchalari, infokiosklar, barcha elektron toʻlov tizimlari, shuningdek, ATTO — mobil ilovasi orqali toʻldirish imkoniyati mavjud. Yoʻlovchilar toʻlovlarni yagona transport kartalari orqali amalga oshirishadi. Toshkent metropolitenining barcha bekatlari elektron toʻlovni amalga oshirish uchun mobil va statsionar validatorlar bilan toʻliq taʼminlandi. 2020-yil 1-noyabrdan boshlab Toshkent metrosi kassalarida jetonlar sotilishi toʻxtatildi. Ammo, jetonlardan foydalanish 2020-yil 31-dekabr kuniga qadar davom etdi. Buning uchun bekatlarning har bir kirish joyida bittadan jetonlarni qabul qiluvchi turniket qoldirildi. Hozirda Toshkent metrosida quyidagi toʻlov usullari mavjud: 2019-yil 15-avgustdan boshlab metroda yoʻl haqi 1400 soʻmni tashkil etadi. Nafaqadagi fuqarolar poytaxt metrosidan har kuni soat ertalab soat 10:00dan kech soat 16:00gacha bepul foydanalanish huquqiga ega. Bekatga kirishda pensiya guvohnomasini taqdim etish kerak. Shuningdek, quyidagi toifadagi fuqarolar metropolitendan doim bepul foydalanish huquqiga ega: Ish soatlari. Toshkent metropolitenining Yunusobod yoʻnalishi ertalab soat 05:00dan kech soat 23:00gacha, Chilonzor va Oʻzbekiston yoʻnalishlari esa soat 05:00dan 00:00gacha ishlaydi. 2021-yil 21-maydan boshlab metropolitenning barcha yoʻllari ish tartibi vaqtincha ertalab soat 06:00dan kech soat 23:00gacha etib belgilanadi. Metroda poyezdlar grafigi ikki turga boʻlinadi: yozgi va qishki. Har xil faslda kun botish vaqti oʻzgarishi sababli grafiklar ham farq qiladi. Poyezdlar kunning eng tigʻiz vaqtlarida, yaʼni tonggi soat 07:00dan 09:00gacha va kechki 17:00dan 19:00gacha Chilonzor yoʻnalishi boʻyicha 4 daqiqa, Oʻzbekiston yoʻnalishi boʻyicha 5 daqiqa, Yunusobod yoʻnalishi boʻyicha esa 7 daqiqa interval bilan harakatlanadi. Kunning boshqa qismida esa bu interval choʻziladi. 2020-yil mart oyida COVID-19 pandemiyasi sababli Toshkent metrosi yoʻlovchilar uchun yopildi. 5 oylik tanaffusdan keyin 2020-yil 15-avgustdan metro yana qayta ishga tushirildi. 2020-yilning 24-sentabr kuni Toshkent metropoliteni bekatlaridagi 17ta vestibyul vaqtincha yopilgandi. 2020-yilning 10-dekabrigacha barcha vestibyullarning bosqichma-bosqich ochilishini maʼlum qilindi. Kelajakdagi loyihalar. Toshkent metropoliteni tarkibida 2030-yilga qadar 10 ta yangi bekat, xususan, Beruniy bekatidan Qoraqamishgacha 2 ta bekat, Buyuk Ipak Yoʻli bekatidan TTZgacha (Toshkent Traktor Zavodi) 3 ta bekat hamda Mingoʻrik bekatidan Janubiy vokzalgacha 5 ta bekat qurish rejalashtirilmoqda. 2025-yilga borib Toshkent metropoliteni yana 4 barobar kattalashadi va poytaxt yer osti temir yoʻllarining umumiy uzunligi 157 kilometrni tashkil qiladi. Shuningdek, yerusti Halqa yoʻli metrosi loyihasining umumiy qiymati 422 million AQSh dollaridan ziyod. Bu yoʻlning jami uzunligi qariyb 55 km boʻlib, bekatlari soni 35 ta boʻladi. Loyiha quyidagi 5 bosqichda amalga oshirilishi rejalashtirilgan: Toshkent Metropolitenini kengaytirish loyihasi bilan tanishish mumkin. Texnik nosozliklar. Nojoʻya hodisalar. 2022-yil 24-fevral kuni soat 21:15 larda Toshkent metropolitenining „Mirzo Ulugʻbek“ bekatida nojoʻya holat sodir boʻldi. 1984-yilda tugʻilgan E.Sh. ismli shaxs (Sirdaryo viloyati, Sardoba tumanida yashagan) oʻzini harakatlanib ketayotgan elektropoyezdning tagiga tashlab, olgan tan jarohatlari oqibatida voqea joyida vafot etgan.