Abdulkarim al-Qushayriy. Abdulkarim al-Qushayriy ( – Abu-l-Qosim Abdulkarim ibn Havozin ibn Abdulmalik al-Qushayriy) – xurosonlik ilohiyotchi, soʻfiy. Hayoti. Abdulkarim al-Qushayriy 986-yil (hijriy 376-yil)da Ustuvo shahrida dehqon oilasida tugʻilgan. "Zayn al-­Islom" nomi bilan tanilgan. Soʻfiylik boʻyicha eng mashhur, Sharq va Gʻarbda keng oʻqiladigan kitoblardan biri – „"Ar-Risāla al-Qushayriyya"“ning muallifi. Abdulkarim al-Qushayriy – ota tomonidan arablarning Eronni istilo qilgan vaqtida Xurosonga kelib yerlashgan Qushayr qabilasi, ona tomonidan Bani Sulaym qabilasiga mansub. Yoshlik chogʻlarida otasidan ajrab, qarindoshi Abu-l-Qosim al-Yamaniyning qaramogʻida qoladi. Undan harbiy sanʼat, chavandozlik, arab tili va adabiyotidan taʼlim oladi. Abdulkarim al-Qushayriy otasidan meros qolgan qish­logʻini ogʻir ahvoldan qutqarish va hisob ilmini oʻrganib moliya maʼmuri boʻlish maqsadida oʻsmirlik chogʻida Nishopurga safar qilgan. Bu yerda mashhur soʻfiylardan Abu Ali ad-Daqqoqning suhbatiga qoʻshiladi va tez orada uning sevimli shogirdi, soʻng kuyovi boʻladi. Ustozining maslahatiga koʻra, Abdulkarim al-Qushayriy Abu Bakr at-Tusiydan shofeʼiy mazhabi fiqhini, soʻng oʻsha davrning yirik allomalari Ibn Furak va Abu Ishoq al-Isfaroiniylardan ash’ariya kalomini oʻrgangan. Al-Isfaroyiniy unga darslariga davom etmasligini, kitoblarini oʻqishning oʻzi yetarli ekanini aytgani Abdulkarim al-Qushayriyning bu vaqtda kalom ilmida yetarli saviyaga yetganini koʻrsatadi. Abdulkarim al-Qushayriy bu davrda Abu Bakr al-Boqilloniyning asarlarini diqqat bilan oʻqib, ash’ariyya kalom ilmini oʻrganadi. Ilm bilan mashgʻul boʻlgan bu yillarda, murshidi ad-Daqqoqning ilmiy suhbatlarida boʻlib, tasavvufiy bilimlarga ega boʻladi. Keyinchalik, ad-Daqqoq uni qizi Fotimaga nikohlaydi va madrasasida dars berishiga izn beradi. Hadis ilmi bilan ham shugʻullangan Abdulkarim al-Qushayriy „"Al-Mustadrak"“ muallifi Hokim an-Naysoburiy, Abu-l-Husayn al-Xaffof, Abu Nuaym al-Isfaroyiniy, Abu Bakr Abdus al-Muzakkiy, Abu-l-Hasan al-Ahvoziy kabi muhaddislarning darslariga qatnashadi. Xatib al-Bagʻdodiy kabi koʻp­lab taniqli muhaddislar undan hadis rivoyat qilganlar. Murshidi ad-Daqqoqning vafotidan soʻng (405/1015-yil) Abu Muhammad ibn al-Husayn as-Sulamiyga shogird tushib, tasavvufiy bilimi va tajribalarini orttirgan Abdulkarim al-Qushayriy ustozining madrasasida soʻfiylar majlisiga (majlis at-tazkir) rahbarlik qilgan. Ali ibn al-Hasan al-Boxarziy Abdulkarim al-Qushayriyning goʻzal nutqi va taʼsirli vaʼzlaridan soʻz ochib, agar u toshga xitob qilsa uni ham eritib yuborishini, majlisiga shayton olib kelinsa, tavba qilishini aytgan. Abdulkarim al-Qushayriy saljuqiylar davlatining asos­chisi Tugʻrulbek (990-1063-yillar)ning Eronni zabt qilishi asnosida Xuroson mintaqasining ilm va madaniyat markazi boʻlgan Nishopurda boʻlib, mintaqada katta obroʻga ega boʻlgan. 437-438/1045-1046-yillarda tasavvuf adabiyotining asosiy kitoblari orasidan oʻrin olgan „"Ar-Risāla"“ nomli asarini yozadi. 446/1054-yilda „"Shikāya ahl as-sunna"“ nomli maktub (asar)ni yozadi. Abdulkarim al-Qushayriy maʼlum sabablarga koʻra Xurosonni tark etib, Bagʻdodga safar qiladi. U yerda xalifa Qoimbiamrillah tomonidan yaxshi kutib olinadi. Abdulkarim al-Qushayriy ke­yinchalik Nishopurga qaytadi. As-Subkiy uning Bagʻdoddan hajga safar qilgani, u yerda 400 ga yaqin hanafiy va shofeʼiy qozilari bilan koʻrishib, ular bilan suhbatlashganini aytadi. Abdulkarim al-Qushayriy 465-yil 16-rabi’ul-oxir/1072-yil 30-dekabrda Nishopurda vafot etadi. Murshidi va qaynotasi Abu Ali ad-Daqqoq madrasasiga dafn qilingan. Abdulkarim al-Qushayriyning Fotima ismli xotinidan ilmli, zohid olti oʻgʻli va bir qizi boʻlgan. Qizi „"As-Siyāq li-tarӣx Naysābӯr"“ nomli asar muallifi Abdulgʻofur al-­Forisiyning onasi Amaturrahiymdir. Feruzanfar Abdulkarim al-Qushayriyni yana Ahmad ibn Muhammad Charxiy al-Baladiyning qizi bilan oila qurgani va ikki ayolidan olti oʻgʻil va besh qiz farzand koʻrganini aytadi. Abdulkarim al-Qushayriyning tasavvufdagi silsilasi Abu Ali ad-Daqqoq, an-Nasrobodiy, Abu Bakr ash-Shibliy, Junayd al-Bagʻdodiy, Sariy as-Saqatiy, Maʼruf al-Karxiy vositasida Dovud at-Toiyga bogʻlanadi. Tasavvuf tarixiga oid manbalarda unga "al-Qushayriyya" nomli tariqat nisbat beriladi. Ijodi. Abdulkarim al-Qushayriy islomiy ilmlarga doir oʻttizga yaqin asar, jumladan, ikkita tafsir yozgani zikr qilinadi.