Kumayri tarixiy tumani. Kumayri tarixiy tumani (), Kumayri tarixiy-madaniy muzey-qoʻriqxonasi nomi bilan ham tanilgan, Gyumri shahrining eng qadimgi qismi boʻlib, oʻziga xos meʼmorchilik uslubiga ega. Bu hududda XIX–XX asrlarga oid mingdan ortiq binolar mavjud. Tuman Armanistonda va hatto butun dunyoda saqlanib qolgan shahar tipidagi haqiqiy arman meʼmorchiligi namunalariga ega boʻlgan kam sonli joylardan biri hisoblanadi. 1926 va 1988-yillarda sodir boʻlgan ikki kuchli zilzilaga qaramay, Kumayri tumanidagi deyarli barcha inshootlar saqlanib qolgan. Kumayri tarixiy mahallasi zamonaviy Gyumri shahrining markaziy va gʻarbiy qismini egallaydi. Tarixi. Bu hudud ilk bor miloddan avvalgi VIII asrga oid tarixiy Urartu yozuvlarida "Kumayri" nomi bilan tilga olingan. Tarixchilarning fikricha, yunon sarkardasi va yozuvchisi Ksenofont Qora dengizga qaytish yoʻlida Kumayri orqali oʻtgan, bu safar uning mashhur asari „Anabasis“da yozib qoldirilgan. Kumayri 773-yilda arablar hukmronligiga qarshi Artavazd Mamikonyan boshchiligidagi qoʻzgʻolon haqida yozilgan manbalarda ham tilga olingan. Bu qoʻzgʻolon natijasida arman davlatchiligi tiklangan edi. Keyinchalik, ayniqsa, Bagratiylar sulolasi hukmronligi davrida va undan soʻng, Kumayri yaxshi qurilgan, zamonaviy shaharga aylandi va mintaqaning savdo markaziga aylandi. 1804-yilda, Rossiya–Eron urushi (1804–1813) boshlarida Rossiya qoʻshinlari Shirak hududi ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi. Guliston shartnomasiga binoan, Kumayri rasman Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritildi. Rossiya hukmronligi davrida Kumayri Kavkazortidagi rivojlanayotgan shaharlardan biriga aylandi. 1829-yilda Rossiya–Turkiya urushi natijasida Usmoniylar imperiyasining hududlari, ayniqsa, Kars, Arzirum va Doğubayazıt shaharlaridan 3,000 atrofidagi arman oilalari Kumayri va uning atroflariga koʻchib kelib joylashdi.