Allohshukur Poshozoda. Shayxulislom Hoji Allohshukur Poshozoda (toʻliq ismi: "Allohshukur Hummat oʻgʻli Poshozoda", ozarb. "Allahşükür Hümmət oğlu Paşazadə") —Kavkaz musulmonlarining XII Shayxulislomi va Kavkaz musulmonlar idorasi raisi (Kavkaz musulmonlarining 29-iyul 2003-yildagi Boku shahrida oʻtkazilgan XI qurultoyida bir ovozdan umrbod rais — Shayxulislom sifatida saylandi), Boku davlat universiteti professori, tarix fanlari doktori. Hayoti. Allohshukur Hummat oʻgʻli Poshozoda 1949-yil 26-avgustda Ozarbayjonning janubiy shaharlaridan va tarixiy madaniyat markazlaridan biri boʻlgan Lenkoranning Jil qishlogʻida tugʻildi. U bolaligida dunyoviy bilimni Veravul qishloq maktabida, dastlabki diniy taʼlimini esa mashhur din ulamosi Shayx Qudratdan oldi. Shuni qayd etib oʻtish joizki, davrining taniqli diniy olimlaridan hisoblangan Oxund Shayx Qudrat 1905-yilda Ozarbayjonning Masalli viloyatining Babaser qishlogʻida tugʻilgan. U ilk diniy taʼlimini avval dindor sifatida katta obroʻga ega boʻlgan otasi Karbaloyi Ogʻakishidan, keyinchalik esa Masalli ulamolaridan hisoblangan va Mollaoba qishlogʻidan boʻlgan Mulla Mikoyildan olgan. Shayx Qudrat oʻsmir vaqtlarida arab, fors, turk tillarini, shariat, ilohiyot ilmlarini chuqur oʻrganib, tahsilini Sharqning mashhur madrasalaridan hisoblangan Erdebil shahridagi „Mirza Ali Akbar“ madrasasida olgan. XX asrning 30-yillarida uning katta obroʻsidan xavotirlangan kommunist rejimi taʼqiblariga duchor boʻlsa ham Shayx Qudrat islom targʻibidan voz kechmadi. Keyinchalik Axund Shayx Qudratga bir qancha diniy vazifa taklif qilinishiga qaramay, u bu lavozimlarni rad etib, umrini yoshlarga mudarrislik qilish va xayrli ishlar koʻrish bilan oʻtkazdi. Allohshukurning yoshi hali maktab yoshiga yetmasa ham u qishloqning obroʻli mullalaridan hisoblangan Mulla Izzatdan dars olar, shariat qonunlariga koʻngil berib, islom bilimlaridan bahra olardi. Keyinchalik esa Allohshukur dunyoviy taʼlim olish bilan birga diniy taʼlimini yuksaltirish uchun yashagan joyidan uzoqda boʻlgan Qur’onni, shariatni yaxshi biluvchi vaqtida Najafda, Mashhadda, Ardabilda mukammal taʼlim olgan olimlardan taʼlim olgan. Qalbida Allohga muhabbat boʻlgan Allohshukur Taʼlim olish maqsadida bir necha yil mashaqqat bilan ishladi va nihoyat, maqsadi orqasidan Oʻzbekistonning Buxoro shahriga borib, oʻsha davrda diniy darslarning oliy taʼlim maskani hisoblangan, oʻrta asrlarda tamal toshi qoʻyilgan va qadimiy tarixga ega boʻlgan „Mir Arab“ madrasasiga oʻqishga kirdi. Diniy tayyorgarligi, muqaddas Qur’oni Karimni, shuningdek, arab va fors tillarini oʻrganishga qunt qilishi undan imtihon olgan olimlarni ham hayron qoldirdi. Allohshukur hali talaba boʻlishiga qaramay, bu voqea muqaddas yoʻlning boshlangʻichi edi. Hali oldinda koʻpgina mashaqqatlar bor edi. „Mir Arab“ madrasasida taʼlim olgan davrda mashaqqatli yoʻllarni bosib oʻtsa-da, bu Allohshukurni oʻz yoʻlidan qaytarmadi. Kunduzi taʼlim olib, kechalari esa tirikchilik qilish uchun ogʻir ishlarni bajargan bu oʻsmir talabaning yagona orzusi bor edi: mukammal diniy taʼlim olish. Allohshukur Poshozoda Qur’onni yaxshi oʻzlashtirish, uning tarixini, tafsir ilmini, fiqh va hadis ilmlarini chuqurroq oʻrganish uchun tahsilni davom ettirishi kerak edi. Shu sababli ham u „Mir Arab“ madrasasini muvaffaqiyat bilan yakunlagach, Imom al-Buxoriy nomidagi Toshkent Musulmonlar Idorasiga kirdi, u yerda taʼlim olish bilan birga Toshkent Universitetining Tarix fakultetida ham oʻqishni davom ettirdi. Allohshukur Poshozoda kelajakning shayxulislomi sifatida Buxoroda taʼlim olgan davrda Sharq tillaridan boʻlgan arab va fors tillarini mukammal bilganidek, ingliz, rus va oʻzbek tillarini ham mukammal oʻrgandi. U ayni vaqtda oʻzbek xalqining hayotiga, tarixiga, madaniyatiga, odat-anʼanasiga katta qiziqishi bor edi. Taʼlimini muvaffaqiyat bilan yakunlagach, ona Vatanga — Ozarbayjonga qaytgan Allohshukur Poshozoda avval Shayxulislom Mulla Aliogʻa Sulaymonzoda (1885-1975) tomonidan 1975-yilda Kavkazorti Musulmonlar Idorasining mas’ul kotibi lavozimiga tayinlandi, uch yildan keyin esa „Tozapir“ masjidi muftiysi va Kavkazorti Musulmonlar Idorasi raisi muovini boʻldi. Yuksak savodi va muhokamalari, sof maʼnaviyati va insonlarga xizmat qilish qobiliyati, shuningdek, prinsipialligi bilan ajralib turuvchi oʻttiz yoshli Allohshukur Poshozoda 1980-yilda Kavkaz (Kavkazorti) Musulmonlar Idorasi raisi vazifasiga oʻtdi, Kavkazning eng yosh oʻn ikkinchi shayxulislomi sifatida katta va mas’uliyatli, ayni vaqtda sharafli lavozimga koʻtarildi. Shayxulislom Allohshukur Poshozoda bu oliy va muqaddas diniy vazifaga tayinlangach, faoliyat doirasini yana-da kengaytirib, Kavkaz Musulmonlar Idorasini nafaqat Ozarbayjon va Kavkazda, balki butun dunyoda katta nufuzga ega boʻlgan tashkilotga aylantirdi. Uning koʻp martalik xorijiy safarlari, dunyoning moʻtabar diniy tashkilotlari rahbarlari va mufuzli din xodimlari bilan uchrashuvlari, ilmiy, diniy konferensiyalardagi chiqishlari bu tashkilotning dunyo miqyosida tanilishiga sabab boʻldi. Shayxulislom Allohshukur Poshozoda bir qator xalqaro ilmiy va diniy tashkilotning — Umumdunyo Islom Kongressi Idora Hay’atining, Yevroosiyo Islom Kengashi Idora Hay’atining va boshqa bir necha nufuzli xalqaro tashkilotlar aʼzosidir. U 2004-yildan Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi Dinlararo Kengashining hamsadridir. Shayxulislom hazratlari, shuningdek, „Katolik-pravoslav mazhablararo aloqalar komissiyasi“ guruhi aʼzosi (2006), UNESCO qoshidagi Din xodimlarining oliy darajali mashvarat guruhi aʼzosi (2009), BMT Dinlararo Mashvarat Kengashi aʼzosi, Umumjahon Islom Kongressi, Umumjahon xalq rahbarligi, Umumjahon Sulh Kengashi, Yevroosiyo Islom Kengashi, „Vijdonga chaqiruv“ Xalqaro fondi va bir qator boshqa nufuzli xalqaro tashkilotlarning rayosat hay’atlari aʼzosi, Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti qoshidagi Amnistiya komissiyasi aʼzosi, Iordaniya Islom Madaniyati Qirol Akademiyasi haqiqiy aʼzosi (2001), Xalqaro Fiqh Akademiyasi haqiqiy aʼzosi, Xalqaro Fiqh Tashkiloti taʼsischilaridan biri (2008), Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi musulmon diniy liderlari Mashvarat Kengashi sadri (2009) va KAICIID Xalqaro Dinlararo va Madaniyatlararo Muloqot markazi hamsadridir (2017). Shayxulislom Allohshukur Poshozoda 15-noyabr 1988-yilda sulhparvarlik faoliyatiga koʻra SSSRning Xalqlar doʻstligi ordeni bilan taqdirlandi. 1989-yilda SSSR xalq deputati, keyinchalik mustaqil Ozarbayjon deputati etib saylandi. Boku davlat universiteti professori, tarix fanlari doktori. 1992-yil 7-sentabrda Checheniston poytaxti Grozniy shahrida oʻtkazilgan Kavkaz Uyi konferensiyasida Ozarbayjon, Dogʻiston, Kabarda-Balkariya, Gruziya, Ingushiya, Checheniston, Qorachoy-Cherkasiya, Adigeyning diniy xodimlari tomonidan Kavkaz xalqlari Oliy Diniy Kengashi sadri etib saylandi. 2003-yilda shayxulislomlik vazifasiga umrbod saylandi. Dunyoning eng nufuzli 500 musulmon shaxsiyatidan biri hisoblanadi. 1991-yilda Boku Islom Universitetini taʼsis etdi. Ashuro marosimlari vaqti qon berish aksiyasini boshlab berdi. Shayxulislom Allohshukur Poshozoda tashabbusi bilan 2005-yilda „Shayxulislom ordeni“ taʼsis etildi. Bu ordenga sulh, tolerantlik, maʼnaviy qadriyatlarni asrab-avaylash va ularning taraqqiyoti yoʻlida katta xizmatlari uchun ilk marta Ozarbayjon xalqi Umummilliy lideri Haydar Aliyev loyiq koʻrildi. Shayxulislom Allohshukur Poshozodaning diniy-ijtimoiy faoliyati. Shayxulislomlik darajasi tarixan musulmon dunyosida katta martaba hisoblangan. „Islom shayxi“, „musulmonlar oqsoqoli“, „musulmonlar boshchisi“ maʼnolari dagi „shayxulislom“ laqabi taniqli fiqh olimlari, mashhur soʻfiy murshidlariga berilgan. Soʻzma-soʻz „shayx“ xoja maʼnosida, „shayxulislom“ esa „Islom xojasi (muallimi)“, „diniy rahbar“ deganidir. Misr va Suriya mamluklari davrida eng moʻtabar muftiylarga „shayxulislom“ deyilgan. Safaviylar davlatida shayxulislom shoh tomonidan tayinlangan bosh qozilardan biri boʻlgan. Bir vaqtlar Istanbul muftiysi ham shayxulislom deb nomlangan. Usmoniylar davrida (XVI asrdan XX asr boshlarigacha) shayxulislom maqomi shunchalar yuksalib, obroʻsi koʻtarilganki, u nafaqat oliy salohiyatli din xodimi, din olimlarining boshchisi hamda moʻtabar davlat shaxslaridan biri hisoblangan. Saroyda eng katta marosimlarga shayxulislom rahbarlik qilgan, sultonni u dafn qilgan valiahddan qasamyodni u olgan va uni taxtga oʻtqizgan, qozilarni ham u tayinlagan. Xalifalik bekor qilinib, Turkiya Respublikasi tashkil topgach, bu mamlakatda shayxulislomlik lavozimi ham bekor qilindi. Lekin bir qator musulmon mamlakatlarida, shu jumladan, Kavkaz mintaqasida bu oliy maqom oʻzgarishlar bilan hozirgacha saqlanib qoldi. Shayxulislom nomi musulmon oʻlkalarida XI asrdan eʼtiboran muomaladadir. Yuqori qayd qilinganidek, bu nom shariat huquqi ilohiyotchilariga, oliy islom xodimlariga berilgan faxriy tituldir va asosan, faqihlarga berilar edi. „Fiqh“ arab soʻzi boʻlib, lugʻaviy maʼnosi „bilmoq“, „tushunmoq“ demakdir. „Fuqe ha“ esa musulmon huquqini biluvchilarga, fiqh ilmi olimlariga nisbatan aytiladi. Aniqroq qilib aytganda, fiqhiy masalalar bilan shugʻullanuvchi, fiqhdan dars beruvchi va yoki faqat bu sohada muvofiq taʼlim olgan va fiqh jihatdan jamiyatning turli masalalari borasida muhokama yurituvchi shaxs faqih deb nomlanadi. Faqih dini taʼlimga rahbarlik qilish huquqi boʻlgani sababli bu sohada rahbarlik vazifasini bajaruvchi shayxulislom maqomi beriladi. Avvallar bu maqom asosan davlat rahbarlari maslahati, kafolati bilan din rahbarlariga berilardi. Soʻnggi yillarda esa shayxulislom bu maqomga saylov usuli bilan majlislarda saylanadi. Shayxulislom nomi XIX asr boshlaridan eʼtiboran Kavkazortida Rossiya imperatori tomonidan shia jamiyati rahbariga berila boshlandi. Keyinchalik „Turkmanchoy“ shartnomasidan keyin Ozarbayjonning shimoliy qismini oʻz taʼsir doirasiga olgan chor Rossiyasi Kavkazda diniy masalalarni oʻz nazoratida va shia tariqatiga rahbarlik qilish uchun 1823-yilda shayxulislom vazifasini taʼsis etdi. Lekin koʻp oʻtmasdan chorizm 1832-yilda sunniy tariqatiga diniy rahbarlik uchun muftiy vazifasini ham taʼsis etdi. Shayxulislom va muftiy 1872-yilgacha alohida faoliyat koʻrsatgan, turli diniy masalalarni nizomlovchi fatvolar bergan. Shu sababli ham ilk Shayxulislom Muhammadali Husaynzoda shayxulislomlik vazifasini qoʻlga kiritgach, Kavkazda diniy masalalarga mutlaq rahbarlik qila olmasdi. Islom nuqtayi nazaridan mujtahidlik shayxulislomlikdan balandroq maqom hisoblansa ham u davrda yuz bergan siyosiy hodisalarni eʼtiborga olgan chor Rossiyasi shayxulislomning mujtahidga tobeligiga ruhsat bermasdi. Shu sababli diniy hukmlar izohida farqli mavqelar oʻrtaga chiqqanda bu vazifadagilar orasida turli ixtiloflar paydo boʻlgan. Mujtahid Ogʻa Shayx Ali bilan Shayxulislom Muhammadali Husaynzoda orasidagi ixtilof borgan sari keskinlashishi chor Rossiyasiga muammo tugʻdirgani sababli chor farmoni bilan mujtahidlik bekor qilindi va bu vazifada boʻlgan shaxsning Kavkaz musulmonlari ichida faoliyati rasman taqiqlandi. Shunday qilib Shayxulislom Muhammadali Husaynzoda Kavkazda diniy masalalarning hal qilinishida toʻliq erkinlik va sheriksiz hokimiyatni qoʻlga kiritdi. Faqatgina diniy masalalar bilan kiyofalanmagan Shayxulislom Muhammadali Husaynzoda ayni vaqtda davlat xizmatchisi sifatida ham xizmat qilgan. XX asr boshlarida, yaʼni 1918—1920-yillarda tashkil topgan Ozarbayjon Demokratik Respublikasida „Mashixati Islomiya“ idorasi rahbari „shayxulislom“ deb nomlanardi. Shuningdek, 1921-yildan 1991-yilgacha sobiq SSSR da Kavkazorti Musulmonlari Islom Idorasining, 1991-yilda hozirgi kungacha esa Ozarbayjon Respublikasida Kavkaz Musulmonlar Idorasi (KMI) rahbariga berilgan nomdir. XIX asr boshlarida, 1823-yilda taʼsis etilgan Kavkazorti Musulmonlari Islom Idorasining markazi Tbilisida joylashgan edi. Tahminan yuz yil davom etgan shayxulislomlik markazi XX asr boshlarida, 1921-yilda Ozarbayjon poytaxti Bokuga koʻchirildi. 1930—1944-yillar orasida shayxulislomlik faoliyati butunlay toʻxtatilsa ham 1944-yilda tiklandi va bugungacha davom etmoqda. Kavkaz Musulmonlar Idorasining taʼsis etilishi. XIX asr boshlarida Kavkazning (Kavkazorti) Rossiya imperiyasiga qoʻshib olinishi bilan bogʻliq hududda Islom taʼsislarining strukturasida ahamiyatli oʻzgarishlar sodir boʻldi. Yuqorida taʼkidlaganimizdek, 1823-yilda Kavkaz (Kavkazorti) shialariga boshchilik qilish uchun Tbilisida shayxulislom vazifasi taʼsis etildi. Bundan toʻqqiz yil soʻngra, 1832-yilda Tbilisi shahrida Kavkaz sunniylarining rahbari boʻlgan muftiy vazifasi ham taʼsis etildi. Lekin shayxulislom va muftiy maqomlarining taʼsis etilishi hali Kavkaz (Kavkazorti) Islom Idorasining tashkili degani emasdi. Ular faqat yagona qoidada faoliyat koʻrsatuvchi diniy rahbarlar edi. Shayxulislom rahbarlik qilgan shia, muftiy rahbarlik qilgan sunniy musulmonlar idoralari chorizmning 1872-yil 5-apreldagi asosnomasi bilan tasdiqlandi va 1917-yil fevraliga qadar bu asosnoma asosida faoliyat koʻrsatardi. Shayxulislom va muftiy chorning Kavkazdagi vakili tomonidan tayinlanardi. Islom idoralarining faoliyati esa chorizm usul-idorasi tomonidan boshqarilardi. Bular davlat idorasining bir boʻlimi hisoblanardi, musulmonlar esa chor mansabdorlari bilan barobar koʻrilardi. Islom ideologiyasini imperiyaning saodati nomiga xayrixoh yoʻnalishga yoʻnaltirish maqsadida chorizm Kavkaz shia va sunniy musulmonlarining boshqarilishi toʻgʻrisida maxsus Nizomnoma ham eʼlon qildi. Ushbu Nizomnomaga koʻra, bu yerga (shialikda) shayxulislomlar, qozilar va oxundlar, sunniylikda esa muftiylar, imom-xatiblar, afandilar, shuningdek har ikki tomonga kiruvchi mullalar, muazzinlar, Islom dinining turli maddohlari, sayyidlar, murshidlar va boshqalar kirar edi. 1920-yilgacha Kavkazda, shu jumladan, Ozarbayjonda musulmonlar ikki darjaga boʻlinardi: shayxulislom, muftiy va b., shia va sunniy musulmon idoralarining, gubernatorlik musulmon majlislari aʼzosi, masjid mullalari. Shu bilan birga musulmonlar diniy ideologiya, ahkom, amaliy hayot masalalarini hal qilish va ularga diniy, ijtimoiy qiymat berish salohiyatiga koʻra uch guruhga ajratilgan edi: birinchi oliy guruhga Kavkaz idoralarining rahbarlari — shayxulislom va muftiylar, ikkinchi oʻrta guruhga gubernatorlik musulmon masjidlarining aʼzolari va qozilar, uchinchi quyi guruhga esa mahalliy masjid mullalari (oxundlar, imom-xatiblar, muazzinlar, mukabbirlar), amalayi-movtlar (janoza marosimini oʻtkazuvchilar) va boshqalar kirardi. Boku va Ganja (oʻsha vaqtdagi Yelizavetpol) gubernatorliklarining har birida shia va sunniy oqimlariga tegishli boʻlgan, faoliyat koʻrsatuvchi ikki gubernatorlik musulmonlar majlisining raisi joy olgandi. Har majlisda ikki nafar aʼzo va boshqa xodimlar faoliyat koʻrsatardi. Maʼlumotga koʻra 1920-yilgacha kavkazortida 23 nafar shia, 16 nafar sunniy qozisi, 1823-yildan bugungi kungacha esa 12 shayxulislom va 11 muftiy boʻlgan. Ozarbayjon Shayxulislomlari. Kavkaz Rossiya tomonidan bosib olingach, Islom oʻz tarixida ikkinchi marta regionda hokim din boʻla olmadi. Lekin bu safar vaziyat butunlay boshqacha edi: agar XIII asrda moʻgʻullar tomonidan istilo etilgach, mahalliy musulmon ulamolarining butparast ishgʻolchilarni Islom dinini qabul qilishiga targʻib etish imkoni boʻlgan boʻlsa, XIX asrda buning aksi boʻldi, musulmonlar xristianlikning rasmiy din boʻlgan davlatning tobesi boʻldilar. Shu sababli ulamolar Rossiyaning mintaqadagi siyosatiga manfiy munosabatda edilar. Buni Rossiyaning hokimiyat organlari ham juda yaxshi bilardi. Oʻsha davrning hujjatlarida rus mansabdorlari necha martalab koʻrsatar edilarki, faqat musulmon ulamolarini jiddiy nazorat ostiga olgachgina mintaqaning xristianlashtirilishi jarayoniga kirishish mumkin edi. Bu jarayonni esa Rossiyaning hokimiyat doiralari Eron va Usmoniylar imperiyasi bilan urushlar tugagachgina boshlay olardilar. U toʻgʻrisida. Shayxning hayot va faoliyati bilan bogʻliq quyidagi kitoblar va yuzlab maqolalar nashr etilgan: