Barqaror rivojlanishning 1-maqsadi. 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan belgilangan 17 Barqaror Rivojlanish Maqsadlaridan biri boʻlgan Barqaror Rivojlanishning 1-maqsadi (SDG 1 yoki Global Goal 1) qashshoqlikning barcha koʻrinishlariga barham berishga chaqiradi. Rasmiy matn: „ Qashshoqlik yoʻq.“ Aʼzo davlatlar „Hech kimni ortda qoldirmaslik“ga vaʼda berishdi: maqsadning asosi „hech kimni ortda qoldirmaslik va eng uzoqdagilarga birinchi boʻlib erishish“ kuchli majburiyatdir. SDG 1 oʻta qashshoqlikning har qanday koʻrinishini, shu jumladan oziq-ovqat, toza ichimlik suvi va sanitariya yetishmasligini yoʻq qilishga qaratilgan. Ushbu maqsadga erishish iqlim o'zgarishi va mojarolar keltirib chiqaradigan yangi tahdidlarga yechim topishni oʻz ichiga oladi. SDG 1 nafaqat qashshoqlikda yashovchi odamlarga, balki odamlar tayanadigan xizmatlarga va qashshoqlikni qoʻllab-quvvatlovchi yoki oldini oladigan ijtimoiy siyosatga ham eʼtibor qaratadi. Maqsad yetti maqsad va taraqqiyotni oʻlchash uchun 13 koʻrsatkichdan iborat. Beshta „natijaviy maqsad“ quyidagilardan iborat: oʻta qashshoqlikka barham berish; barcha qashshoqlikni yarmiga qisqartirish; ijtimoiy himoya tizimini joriy etish; mulkchilik, asosiy xizmatlar, texnologiya va iqtisodiy resurslarga teng huquqlarni taʼminlash; va ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ofatlarga chidamlilikni oshirish. SDG 1 ga „erishish vositalari“ bilan bogʻliq ikkita maqsad — qashshoqlikka barham berish uchun resurslarni safarbar etish va barcha darajadagi qashshoqlikka barham berish siyosati asoslarini yaratishdir. Davom etayotgan taraqqiyotga qaramay, dunyo aholisining 10 foizi qashshoqlikda yashab, sogʻliqni saqlash, taʼlim, suv va kanalizatsiya kabi asosiy ehtiyojlarni qondirish uchun kurashmoqda. Haddan tashqari qashshoqlik past daromadli mamlakatlarda, ayniqsa mojarolar va siyosiy gʻalayonlardan aziyat chekkan mamlakatlarda keng tarqalgan. 2015-yilda dunyoda o‘ta qashshoqlikda yashovchi 736 million aholining yarmidan ko‘pi Afrikaning Sahroi Kabirdan janubida yashagan. Ijtimoiy siyosatda jiddiy oʻzgarishlarsiz 2030-yilga kelib oʻta qashshoqlik keskin oshadi. Qishloqlarda qashshoqlik darajasi 17,2 foiz va shaharlarda 5,3 foizni tashkil etadi (2016 yilda). Bularning deyarli yarmi bolalar. Kambagʻallikni oʻlchaydigan asosiy koʻrsatkichlardan biri bu xalqaro va milliy qashshoqlik chegarasidan pastda yashaydigan aholi ulushidir. Ijtimoiy himoya tizimlari bilan qamrab olingan va asosiy xizmatlardan foydalana oladigan uy xoʻjaliklarida yashovchi aholining ulushini oʻlchash ham qashshoqlik darajasidan dalolat beradi. 2020-yildagi COVID-19 pandemiyasi qashshoqlikka barham berishni qiyinlashtirdi. Mahalliy va milliy blokirovkalar iqtisodiy faoliyatning tanazzulga uchrashiga olib keldi, bu daromad manbalarini qisqartirdi yoki yoʻq qildi va qashshoqlikni tezlashtirdi. 2020-yil sentabr oyida chop etilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, qashshoqlik soʻnggi 20 yil ichida barqaror ravishda pasayib borayotgan boʻlsa-da, bir necha oy ichida 7 foizga oshgan. Chora-tadbirlar. 2013-yilda taxminan 385 million bola kuniga 1,90 AQSh dollaridan kam pul bilan yashagan. Dunyo boʻylab bolalarning ahvoli haqidagi maʼlumotlarda katta boʻshliqlar mavjudligi sababli bu raqamlar ishonchsizdir. Oʻrtacha 97 foiz mamlakatlarda kambagʻal bolalarning ahvolini aniqlash va SDG 1 maqsadi boʻyicha prognozlar qilish uchun yetarli maʼlumotlar mavjud emas va mamlakatlarning 63 foizida bolalar qashshoqligi haqida umuman maʼlumotlar yoʻq. 1990-yildan buyon dunyo mamlakatlari qashshoqlikni kamaytirishga qaratilgan turli chora-tadbirlarni amalga oshirib, ajoyib natijalarga erishdi. Oʻta qashshoqlikda yashovchi odamlar soni 2013-yilda 1,8 milliarddan 776 milliongacha kamaydi. Shunga qaramay, odamlar qashshoqlikda yashashda davom etmoqdalar, chunki Jahon banki 2020-yilda 40 milliondan 60 milliongacha odam oʻta qashshoqlikka tushib qolganini malum qildi. Kambagʻallikning juda past chegarasi eng kam qulay holatda boʻlgan odamlarning ehtiyojlarini taʼkidlash bilan oqlanadi. Bu maqsad insonning yashashi va asosiy ehtiyojlari uchun yetarli boʻlmasligi mumkin, ammo shu sababli kambagʻallikning yuqori chegaralariga nisbatan oʻzgarishlar ham odatda kuzatiladi. Qashshoqlik daromad yoki resurslarning yetishmasligidan koʻra koʻproqdir: agar odamlar sogʻliqni saqlash, xavfsizlik va taʼlim kabi asosiy xizmatlarga ega boʻlmasalar, qashshoqlikda yashaydilar. Ular, shuningdek, ochlik, ijtimoiy kamsitish va qaror qabul qilish jarayonlaridan chetlanishni boshdan kechiradilar. Mumkin boʻlgan muqobil koʻrsatkichlardan biri koʻp oʻlchovli qashshoqlik indeksidir. Ayollar erta homiladorlik va tez-tez homilador boʻlishdan hayot uchun xavflarga duch kelishadi. Bu taʼlim va daromad darajasining pasayishiga olib kelishi mumkin. Kambagʻallik yosh guruhlariga turlicha taʼsir qiladi, eng dahshatli oqibatlarga esa bolalar duch keladi. Bu ularning taʼlimi, sogʻligʻi, ovqatlanishi va xavfsizligiga taʼsir qiladi, hissiy va maʼnaviy rivojlanishga taʼsir qiladi. 1-maqsadga erishishga dunyoning eng qashshoq mamlakatlarida iqtisodiy oʻsishning yoʻqligi, oʻsib borayotgan tengsizlik, tobora zaiflashib borayotgan davlatchilik va iqlim oʻzgarishining taʼsiri toʻsqinlik qilmoqda. Mahalliy hukumatlar qashshoqlik bilan bogʻliq masalalarda tegishli rol oʻynaydi. Bu rollar butun dunyoda farqlanadi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi: 2020-yilda COVID-19 pandemiyasidan oldin, global qashshoqlikni pasaytirish sur’ati sekin edi va 2030-yilgacha qashshoqlikka barham berish boʻyicha global maqsad amalga oshirilmasligi prognoz qilingan edi. Biroq, pandemiya oʻn millionlab odamlarni oʻta qashshoqlikka olib keldi va koʻp yillik taraqqiyotni bekor qildi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2020-yilda global ekstremal qashshoqlik darajasi 8,4-8,8 foizni tashkil etadi, bu 2017-yildagi darajasiga yaqin. Natijada, 40 dan 60 milliongacha odam yana oʻta qashshoqlikka qaytadi, bu esa 20 yildan ortiq vaqt ichida birinchi marta global qashshoqlikning oʻsishidir. Maqsadlar, koʻrsatkichlar va taraqqiyot. Qashshoqlikka barham berish bugungi kunda odamlar oʻrtasida mavjud boʻlgan tengsizliklarni kamaytirish, ortda qolgan mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy barqarorligi uchun muhim ahamiyatga ega. Birlashgan Millatlar Tashkiloti SDG 1 uchun 7 ta maqsad va 14 ta koʻrsatkichni belgilab berdi. SDG 1 koʻrsatkichlari (shu jumladan xaritalar) uchun asosiy maʼlumotlar manbai "Dataʼs SDG Tracker" dasturidagi Our World’dan olingan. Maqsadlar oʻta qashshoqlikni tugatish (1.1-maqsad), qashshoqlikni ikki baravarga kamaytirish (1.2-maqsad), ijtimoiy himoya tizimini joriy etish (1.3-maqsad), mulkchilik, asosiy xizmatlar, texnologiya va iqtisodiy resurslarga teng huquqlarni taʼminlash(1.4), ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ofatlarga chidamlilikni oshirish (1.5-maqsad) va qashshoqlikni tugatish uchun resurslarni safarbar qilish (1.6-maqsad) kabi keng koʻlamli masalalarni qamrab oladi. Maqsadlar maqsadlarni belgilaydi, koʻrsatkichlar esa dunyo ushbu maqsadlarga erishilganligini kuzatishni maqsad qilgan koʻrsatkichlarni ifodalaydi. Haddan tashqari qashshoqlikka barham berish ish oʻrinlari va yaxshi ish haqi ishlab chiqaradigan kuchli iqtisodiyotni talab qiladi; yaxshi jihozlangan maktablar, shifoxonalar, yoʻllar va energiya bilan taʼminlay oladigan hukumat; va kelajakda iqtisodiy oʻsishni taʼminlaydigan inson kapitali boʻlgan sogʻlom, yaxshi oziqlangan bolalar. SDG 1 qashshoqlikni qisqartirish boʻyicha ikkita aniq maqsadni oʻz ichiga oladi: oʻta qashshoqlikni yoʻq qilish (1.1-maqsad) va 2030-yilga kelib qashshoqlikni ikki baravar kamaytirish (1.2-maqsad). Maqsadlardan beshtasiga 2030-yilga qadar erishish kerak, ikkitasida esa aniq sana yoʻq. 1.1-maqsad: Oʻta qashshoqlikka barham berish. 1.1-maqsadning toʻliq matni: „2030-yilga borib, hamma yerdagi barcha odamlar uchun oʻta qashshoqlikni yoʻq qilish, hozirda kuniga $1,90 dan kam daromad keltiruvchi odamlar sifatida baholanadi.“ 1.1-maqsad bitta koʻrsatkichni oʻz ichiga oladi: 1.1.1-koʻrsatkich „Jins, yosh, bandlik holati va geografik joylashuvi (shahar/qishloq) boʻyicha umumlashtirilgan xalqaro qashshoqlik chegarasidan pastda yashaydigan aholi ulushi.“ Haddan tashqari qashshoqlikni pasaytirish sur’ati 2010 (15,7 foiz), 2015 (10 foiz), 2019 (8,2 foiz) yillarda yaxshi boshlangan va 2020-yilda (8,4 foizdan 8,8 foizgacha) prognoz qilinmoqda. Buning sababi, COVID-19 pandemiyasi qashshoqlikni qisqartirish siklini oʻzgartirmoqda. Dunyoda o‘ta qashshoqlikda yashayotgan ishchilar soni 2010, 2015- va 2019-yillarda mos ravishda 14,3 foizdan 8,3 foizga 7,1 foizga qisqardi. 1.2-maqsad: Qashshoqlikni kamida 50 % ga kamaytirish. 1.2-maqsadning toʻliq matni: „2030-yilga borib, milliy taʼriflarga koʻra, barcha oʻlchovlarda qashshoqlikda yashovchi barcha yoshdagi erkaklar, ayollar va bolalar ulushini kamida yarmiga kamaytirish.“ Koʻrsatkichlarga quyidagilar kiradi: 2018-yilgi hisobotga koʻra, Xitoy 1970-yillarning oxiridagi islohot va ochiqlikdan buyon dunyoda qashshoqlikni kamaytirishning 70 foizdan ortigʻiga hissa qoʻshgan. Oʻtgan 40 yil ichida Xitoy bir qator siyosiy va institutsional islohotlar orqali qishloq kambagʻallarini 739,9 million kishiga qisqartirdi. Xitoyning qashshoqlikni kamaytirish usullari rivojlanishga yoʻnaltirilgan qashshoqlikni kamaytirish, kambagʻal aholining oʻzini oʻzi rivojlantirish qobiliyatini yaxshilash, qashshoqlikni bartaraf etishda koʻp partiyaviy ishtirokni ragʻbatlantirish, qashshoqlikni kamaytirish innovatsiyalariga eʼtibor berish va qashshoqlikni kamaytirish usullarini oʻz ichiga oladi. Bular boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar uchun qashshoqlikni kamaytirish uchun havola boʻlishi mumkin. 1.3-maqsad: milliy ijtimoiy himoya tizimini joriy etish. 1.3-maqsadning toʻliq matni: „Hamma uchun milliy darajada tegishli ijtimoiy himoya tizimlari va chora-tadbirlarini amalga oshirish, 2030-yilga borib aholining kam taʼminlangan va ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini sezilarli darajada qamrab olishga erishish.“ 1.3.1-koʻrsatkich „Ijtimoiy himoya tizimlari bilan qamrab olingan aholining jinsi, bolalar, ishsizlar, qariyalar, nogironlar, homilador ayollar, yangi tugʻilgan chaqaloqlar, mehnat jarohati qurbonlari, kam taʼminlangan va zaif qatlamlari boʻyicha nisbati.“ 2016-yil maʼlumotlariga koʻra, 4 milliardga yaqin odam eng kambagʻal va eng zaif qatlamlarga yordam berish uchun muhim boʻlgan ijtimoiy himoyaning hech qanday shaklidan foydalanmadi. Dunyo aholisining yarmi hali ham asosiy tibbiy xizmatlar bilan toʻliq qamrab olinmayapti va ishsiz ishchilarning atigi 22 foizi ishsizlik boʻyicha nafaqa bilan qoplangan. 1.4-maqsad: Mulk, asosiy xizmatlar, texnologiya va iqtisodiy resurslarga teng huquqlar. 1.4-maqsadning toʻliq matni: "2030-yilga borib barcha erkaklar va ayollar, xususan, kambagʻal va zaif qatlamlar iqtisodiy resurslarga teng huquqlarga ega boʻlishini, shuningdek, asosiy xizmatlardan foydalanish, yer va boshqa shakllarga egalik qilish va nazorat qilishlarini taʼminlash. mulk, meros, tabiiy resurslar, tegishli yangi texnologiyalar va moliyaviy xizmatlar, shu jumladan mikromoliya. Uning ikkita koʻrsatkichi: 1.5-maqsad: Ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ofatlarga chidamlilikni oshirish. 1.5-maqsadning toʻliq matni: „2030-yilga kelib kambagʻallar va zaif ahvolda boʻlganlarning chidamliligini oshirish hamda ularning iqlim bilan bogʻliq ekstremal hodisalar hamda boshqa iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik zarbalar va ofatlarga taʼsiri va zaifligini kamaytirish.“ U toʻrtta koʻrsatkichga ega: 2018-yilda jami 80 ta davlat tabiiy ofatlar bilan bog‘liq yo‘qotishlar haqida maʼlum qildi, ulardan 23 458 kishi halok bo‘ldi va 2 164 kishi bedarak yo‘qoldi. 39 milliondan ortiq odam jabrlangani haqida xabar berilgan, ulardan 29 millioni oʻz tirikchiligi buzilgan yoki yoʻq qilingan. Toʻgʻridan-toʻgʻri iqtisodiy yoʻqotishlar boʻyicha mamlakatlar tomonidan 23,6 milliard dollar qayd etilgan boʻlib, ularning 73 foizi qishloq xoʻjaligi sektoriga toʻgʻri keladi. 1.a-maqsad: Qashshoqlikka barham berish uchun resurslarni safarbar qilish. 1.a-maqsad matni quyidagilardan iborat: „Rivojlanayotgan mamlakatlar, ayniqsa, kam rivojlangan mamlakatlar uchun yetarli va bashorat qilinadigan vositalar bilan taʼminlash maqsadida turli manbalardan resurslarni sezilarli darajada safarbar qilish, shu jumladan rivojlanish boʻyicha hamkorlikni kengaytirish.“ U uchta koʻrsatkichga ega: 2020-yilda 1.a-maqsadini oʻchirish boʻyicha taklif kiritildi. 1.b-maqsad: Barcha darajalarda qashshoqlikka barham berish siyosati asoslarini yaratish. 1.b-maqsadning toʻliq matni: „Qashshoqlikka barham berish boʻyicha chora-tadbirlarga jadal sarmoya kiritishni qoʻllab-quvvatlash uchun milliy, mintaqaviy va xalqaro darajalarda kam taʼminlangan va genderga bogʻliq rivojlanish strategiyalariga asoslangan asosli siyosat asoslarini yaratish.“ U bitta koʻrsatkichga ega: 1.b.1 koʻrsatkichi — „Kambagʻal davlat ijtimoiy xarajatlari.“ Kastodiya agentliklari. Kastodiya agentliklari koʻrsatkichlarning rivojlanishini oʻlchash uchun javobgardir: Monitoring. 2030-yilgacha barqaror rivojlanish kun tartibi BMTga aʼzo davlatlar va xalqaro hamjamiyatning qashshoqlikka barham berish boʻyicha qatʼiy majburiyatini taʼkidlaydi. Barcha SDGlar boʻyicha yuqori darajadagi taraqqiyot hisobotlari Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi tomonidan SDG 1 boʻyicha yaqinda oʻtkazilgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oliy darajali siyosiy forumining tematik sharhi bilan birga hisobotlar shaklida chop etiladi. Qiyinchiliklar. COVID-19 pandemiyasining taʼsiri. COVID-19 global qashshoqlikning birinchi oʻsishiga sabab boʻldi (bir necha oy ichida 7 foizga koʻtarilib), 20 yillik taraqqiyot chizigʻini tugatdi. 2020-yilda yana 37 million kishi o‘ta qashshoqlikka tushib qoldi va COVID-19 tufayli ular hozirda kuniga 1,90 AQSh dollari miqdoridagi o‘ta qashshoqlik chegarasidan pastda yashamoqda. Boshqa bir hisob-kitobga ko‘ra, 2020-yilda o‘ta qashshoqlikka duchor bo‘lgan 71 million kishi qulflash iqtisodiy faoliyatning qulashiga olib keldi, bu esa daromadning pasayishiga, oʻz navbatida esa qashshoqlikning tezlashishiga olib keldi. Taʼkidlanishicha, yosh ishchilar qariyalariga qaraganda ikki baravar koʻproq ishsizlikdan aziyat chekmoqda. Sahroi Kabir Afrikasi qashshoqlikning eng yuqori koʻrsatkichiga ega boʻladi, degan prognozlar mavjud, chunki u allaqachon xalqaro qashshoqlik chegarasiga yaqin yashaydigan koʻproq aholiga ega. COVID-19 2030-yilga kelib qashshoqlikni nolga tenglashtirish maqsadlari va boshqa SDG maqsadlariga erishish muammolarini yanada oshirdi. Tegishli maʼlumotlarni olish uchun koʻplab muqobil chora-tadbirlar qoʻllanilayotgan boʻlsa-da, mavjud vositalar va usullar doimiy oʻzgaruvchan iqlimni yetarli darajada hal qila olmadi. SDGlar taraqqiyotiga erishish va yetarli darajada monitoring qilish uchun qaror qabul qiluvchilar, shuningdek manfaatdor tomonlar oʻz vaqtida va ishonchli maʼlumotlardan foydalanishlari kerak. 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi tufayli mamlakatlar qulflanganligi sababli, toʻgʻridan-toʻgʻri intervyularga tayanadigan koʻplab maʼlumotlarni yigʻish faoliyati toʻxtatildi. Pandemiya maʼlumotlar yigʻishni toʻxtatdi. Qaror qabul qiluvchilar, ayniqsa, dastlabki oylarda ishonchli maʼlumotlarga kirish imkoniga ega emas edilar. Bundan tashqari, COVID-19 global oziq-ovqat zanjiridagi nomutanosiblikni ochib berdi. Pandemiya zaif xalqlarga kuchli taʼsir koʻrsatmoqda, masalan, 15,6 million Yaman fuqarosi har kuni deyarli ochlikdan aziyat chekmoqda, millionlab odamlar esa ogʻir ahvolga tushib qolishgan. Boshqa SDG bilan bogʻlanish. SDGlar bir-biriga bogʻlangan, chunki bir oʻsish boshqasiga ijobiy taʼsir koʻrsatishi mumkin va aksincha. Qashshoqlikni yoʻq qilish nol ochlikka olib kelishi mumkin (SDG 2), chunki ochlik va qashshoqlik bogʻliqdir. SDG 1 tengsizlikning kamayishi (SDG 10) bilan bogʻliq, chunki butun dunyo boʻylab tengsizlik yuqoriligicha qolmoqda va qashshoqlik tengsizlik choralariga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Shu bilan birga, gender tengligi (SDG 5) ostida ham gender taʼsiriga ega boʻlgan munosib mehnatga kirish ham munosib mehnat va iqtisodiy oʻsish natijalariga taʼsir qiladi (SDG 8). SDG 1, ayniqsa, yaxshi salomatlik va farovonlik (SDG 3) bilan bogʻliq, chunki qashshoqlikni yoʻq qilish, albatta, turmush darajasini oshiradi. Bundan tashqari, bu barcha uchun sifatli taʼlim mavjudligiga (SDG 4) taʼsir qiladi, chunki akademik xarajatlar qoʻllab-quvvatlanmaydi, ichimlik suvi (SDG 6) va boshqalar. Tashkilotlar. SDG 1 ga erishishda yordam berish uchun oʻta qashshoqlikni yoʻq qilishga bagʻishlangan tashkilotlarga quyidagilar kiradi: AQShga asoslangan tashkilotlar. AQShda oltmish mingdan ortiq soliqdan ozod qilingan tashkilotlar BMTning SDG 1 bilan bogʻliq masalalar boʻyicha ishlaydi, IRS Ichki daromad xizmatiga taqdim etilgan va X4Impact tomonidan jamlangan maʼlumotlarga koʻra ish olib boradi. X4Impact, Rokfeller jamgʻarmasi, Ford Foundation, Hewlett Foundation va Giving Tech Labs koʻmagida AQShda „Poverty“ bepul onlayn interaktiv vositasini yaratdi. Ushbu onlayn vosita foydalanuvchilarga qashshoqlik bilan bogʻliq koʻrsatkichlarni milliy va shtat boʻyicha, shuningdek, BMT SDG 1 bilan bogʻliq masalalarda ishlaydigan AQShdagi 60 mingdan ortiq soliqdan ozod qilingan tashkilotlar uchun tegishli maʼlumotlarni koʻrish imkonini beradi. Asbobdagi notijorat maʼlumotlari har 15 kunda yangilanadi, koʻrsatkichlar esa har yili yangilanadi.