Ossilyatorning radiatsion soʻnishi. Garmonik ossilyator tenglamasi. Atom va molekulalar nurlanishida ular tarkibidagi elektronlar muhim rol oʻynaydi. Tebranuvchi dipol, yaʼni ossilyator sifatida muvozanat markazi atrofida tebranuvchi elektron qabul qilinadi. Eng oddiy ossilyator garmonik ossilyatordir. Misol uchun chiziqli garmonik ossilyator bilangina cheklanaylik. Unga taʼsir etuvchi tashqi kuch faqat garmonik kuchdan iborat boʻladi: bu yerda formula_2 — ossilyator massasi, formula_3 — elastiklik koeffitsienti. Agar desak, boʻladi. Bu differensial tenglamaning yechimi maʼlum: Ossilyatorga taʼsir qiluvchi kuch bilan uning potensial energiyasi orasidagi bogʻlanish formula_7, demak, formula_8 yoki (2) va (4) ni hisobga olgan holda quyidagini yozish mumkin: Ossilyatorning kinetik energiyasi esa formula_10. Demak, (4) ga muvofiq formula_11. Ossilyatorning toʻla energiyasi formula_12, demak, Garmonik ossilyatorning bir sekundda oʻrtacha nurlanish energiyasi formula_14 yoki formula_15 nazarga olinsa, boʻladi. Nurlanish energiyasi ossilyator energiyasining bir sekundda kamayishi bilan bogʻliq. Demak, formula_17 yoki (5) ga muvofiq formula_18. Quyidagicha belgilash kiritamiz: demak, formula_20 va bu differensial tenglamaning integrali boʻladi. Koʻramizki, nurlanish natijasida ossilyator energiyasining kamayishi, demak, tebranishning soʻnishi roʻy beradi. Bu hodisa "ossilyatorning radiatsion soʻnishi" deyiladi. Relaksatsiya vaqti. (8) dagi daraja koʻrsatkichini ifodalovchi koʻpaytma formula_22 oʻlchamsiz boʻlishi lozim, demak, formula_23 ning oʻlchamiligi vaqt oʻlchamligiga teskari boʻlishi lozim. Quyidagicha belgilash kiritamiz: u holda boʻladi. Koʻramizki, formula_26 vaqt ichida ossilyatorning energiyasi formula_27 marta kamayadi. Bu vaqt "relaksatsiya vaqti" deyiladi. Nurlanish reaksiyasi kuchining tashqi kuchga nisbatan juda kichikligini ifodalovchi (4) dan maʼlumki, formula_28, demak, (9) ga muvofiq formula_29, yaʼni formula_30 yoki formula_31 va formula_32 nazarga olinsa, Koʻramizki, ossilyatorning tebranish davriga nisbatan relaksatsiya vaqti juda ham kattadir. Soʻnggi tengsizlikni bir necha misollar ustida tekshirib koʻrish mumkin. Misollar. Koʻzga koʻrinuvchi nurlar uchun formula_34 sm, u vaqtda formula_35 s boʻladi, elektron massasi "m", zaryadi "e", "c", formula_36 qiymatlari (9) ga qoʻyilsa, formula_37 s, demak, formula_38 boʻladi. Rentgen nurlari uchun formula_39 sm, formula_40 s, formula_41 s, demak, formula_42 boʻladi. Koʻramizki, relaksatsiya vaqtida ossilyator bir necha million marta tebranib ulguradi. Atom yoki molekula uygʻongan holatda yashab turib, nurlanish yoʻli bilan energiyasining koʻproq qismini tashqariga chiqarish vaqtida relaksatsiya vaqti bilan oʻlchashimiz mumkin. Odatda, bu vaqt "uygʻongan holatda yashash vaqti" deyiladi. Qoʻshimcha oʻqish uchun.