Chatbot. Chatbot (asl nomi — "chatterbot") — matn yoki ovozli harakatlar orqali inson suhbatiga taqlid qilish uchun moʻljallangan dasturiy taʼminot yoki veb-interfeys. Zamonaviy chatbotlar odatda onlayn boʻlib, foydalanuvchi bilan uning ona tilida suhbatni davom ettiradigan va odamning suhbatlashayotgandagi xatti-harakatlariga taqlid qilishga qodir boʻlgan generativ sun'iy intellekt tizimlaridan foydalanadi. Bunday chatbotlar chuqur o'rganish va tabiiy tilni qayta ishlashdan foydalanadi, lekin oddiyroq chatbotlar oʻnlab yillar davomida foydalanib kelinmoqda. 2022-yil oxiridan boshlab OpenAI’ning ChatGPT`si mashhurlashib ketgani tufayli bu soha keng eʼtiborni qozondi, soʻngra Microsoft’ning Copilot’i va Google’ning Gemini’si kabi muqobillar paydo boʻldi. Bunday misollar soʻnggi paytlarda bunday mahsulotlarni GPT-4 yoki Gemini til modellari kabi keng asosli katta til modellariga asoslash amaliyotlarini koʻpaytiradi. Ular aniq vazifalar yoki ilovalarni (yaʼni, odamlar suhbatini) simulyatsiya qilish maqsad qilib sozlanadi. Chatbotlar uzoq vaqtdan beri turli xil virtual yordamchilar sifatida mijozlarga xizmat koʻrsatish va qoʻllab-quvvatlash sohalarida foydalanib kelinmoqda. Sanoatning keng doirasini qamrab olgan kompaniyalar bunday sohalarda ilgʻor ishlanmalarni kuchaytirish uchun eng yangi generativ sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishni boshladilar. Tarixi. 1950-yilda aql mezoni sifatida hozir Turing testi deb ataladigan narsa taklif qilingan Alan Turingning „Hisoblash mashinalari va ong“ nomli mashhur maqolasi nashr etildi. Mezon kompyuter dasturining sudya bilan real vaqt rejimida yozma suhbatda odamga taqlid qilish qobiliyatiga bogʻliq. Turing tomonidan taklif qilingan testning mashhurligi Joseph Weizenbaumning 1966-yilda nashr etilgan foydalanuvchilarni haqiqiy inson bilan suhbatlashayotganiga ishontirishga qodir boʻlgan ELIZA dasturiga katta qiziqish uygʻotdi. Ammo Weizenbaumning oʻzi ELIZA chinakam aqlli ekanligini daʼvo qilmadi: Sunʼiy intellektda mashinalar ajoyib tarzda oʻzini tutishi uchun yaratilgan, koʻpincha hatto eng tajribali kuzatuvchini ham hayratda qoldirishi mumkin. Ammo maʼlum bir dasturning kodlari ochiqlangandan soʻng, uning ichki ishlash mexanizmi tushuntirilgach, uning sehri yoʻq boʻlib ketadi; u oddiy protseduralar toʻplamiga oʻxshab qoladi. Kuzatuvchi oʻziga oʻzi aytadi: „Men ham buni yoza olardim“. Shu fikr bilan u koʻrib chiqilayotgan dasturni „aqlli“ deb hisoblamay qoʻyadi. Ushbu maqolaning maqsadi dasturni „tushuntirish“ uchun aynan shunday qayta baholashga sabab boʻlishdir. ELIZAʼning asosiy ishlash usuli kirishdagi soʻzlar yoki iboralarni tanib olish va suhbatni mazmunli koʻrinishda davom ettiradigan tegishli oldindan tayyorlangan yoki oldindan dasturlashtirilgan javoblarni (masalan, „ONA“ soʻzini oʻz ichiga olgan har qanday matnga „OILAINGIZ HAQIDA KOʻPROQ AYTING“ bilan javob berish orqali) chiqarishni oʻz ichiga oladi. Interfeys dizaynerlari odamlarning kompyuter bilan yozishmalarini haqiqiy suhbat deb ishonishga tayyorligidan, hatto u juda oddiy matnlarni moslashtirishga asoslangan boʻlsa ham, foydali maqsadlarda foydalanish mumkinligini tushunishdi. Aksariyat odamlar insonga oʻxshash dasturlardan foydalanishni afzal koʻradilar va bu chatbot uslubidagi dasturlar foydalanuvchilardan maʼlumot olish uchundir. Shunday qilib, onlayn yordam tizimlari foydalanuvchilarga kerak boʻlgan yordam sohasini aniqlash uchun chatbot usullaridan maqsadli foydalanishi mumkin, bu esa rasmiy qidiruv yoki menyu tizimidan koʻra „doʻstona“ interfeysni taʼminlashi mumkin. Rivojlanishi. ELIZA (1966) va PARRY (1972) eng mashhur birinchi chatbotlar sirasiga kiradi. Soʻnggi mashhur dasturlarga A.L.I.C.E., Jabberwacky va D. U. D. E. Kiradi. ELIZA va PARRY faqat matn terilgan suhbatni simulyatsiya qilish uchun ishlatilgan boʻlsa-da, endi koʻplab chatbotlar oʻyinlar va veb-qidiruv qobiliyatlari kabi boshqa funksional xususiyatlarni oʻz ichiga oladi. 1984-yilda Racter chatboti tomonidan yozilgan „Politsiyachining soqoli yarim olingan“ nomli kitob nashr etildi. 1978-yildan 1983-yilgacha Janet Kolodner boshchiligidagi CYRUS loyihasi Cyrus Vance (AQSh 57-Davlat kotibi)ga taqlid qiluvchi chatbotni yaratdi. Bot vaziyatga qarab fikrlashdan foydalangan va United Press International xabarlarini tahlil qilish orqali har kuni oʻz maʼlumotlar bazasini yangilagan. 1980-yil aprel oyida Cyrus Vance kutilmaganda isteʼfoga chiqqanidan soʻng dastur yangiliklarni qayta ishlay olmadi va jamoa uning vorisi Edmund Maskieni taqlid qilgan boshqa chatbotni yaratdi. Sunʼiy intellekt tadqiqotining tegishli sohalaridan biri bu tabiiy tilni qayta ishlashdir. Odatda, zaif sunʼiy intellekt sohalarida talab qilinadigan tor funksiyalar uchun maxsus yaratilgan maxsus dasturiy taʼminot yoki dasturlash tillari qoʻllanadi. Masalan, A. L. I. C. E. AIML deb nomlangan belgilash tilidan foydalanadi, bu uning soʻzlashuv agenti sifatidagi funksiyasiga xosdir va oʻshandan beri Alicebots deb ataladigan boshqa turli ishlab chiquvchilar tomonidan qabul qilingan. Shunga qaramay, A. L. I. C. E. haligacha hech qanday fikrlash qobiliyatiga ega boʻlmagan ELIZA 1966-yilda qoʻllagan uslub — belgilarni moslashtirish texnikasiga asoslangan. Bu kuchli sunʼiy intellekt emas, bu aql va mantiqiy fikrlash qobiliyatini talab qiladi. Jabberwacky statik maʼlumotlar bazasidan boshqariladigan emas, balki real vaqtda foydalanuvchi oʻzaro taʼsiriga asoslangan yangi javoblar va kontekstni oʻrganadi. Baʼzi yangi chatbotlar, real vaqt rejimida oʻrganishni oʻsib boruvchi algoritmlar bilan birlashtiradi, bu ularning har bir suhbat asosida muloqot qilish qobiliyatini optimallashtiradi. Shunday boʻlsa-da, hozircha umumiy maqsadli suhbatdosh sunʼiy intellekt mavjud emas va baʼzi dasturiy taʼminot ishlab chiquvchilari faqat maʼlumotlarni qidirishga eʼtibor berishadi. Chatbot musobaqalari Turing testiga yoki aniqroq maqsadlarga qaratilgan. Har yili ikkita tanlov — Loebner mukofoti va Chatterbox Challenge (ikkinchisi 2015-yildan beri oflayn, ammo materiallarni hali ham veb-arxivlardan topish mumkin) oʻtkaziladi. Chatbotlar til modeli sifatida sunʼiy neyron tarmoqlardan foydalanishi mumkin. Misol uchun, transformator arxitekturasidan foydalanadigan generativ oldindan oʻqitilgan transformatorlar ("generative pre-trained transformer" GPT) murakkab chatbotlarni yaratish uchun odatiy holga aylandi. Oʻz nomidagi „oldindan oʻqitish“ katta matnli korpusda boshlangʻich oʻqitish jarayoniga ishora qiladi, bu model uchun cheklangan miqdordagi vazifaga oid maʼlumotlar bilan quyi oqimdagi vazifalarni yaxshi bajarish uchun mustahkam poydevor yaratadi. GPT chatbotiga misol ChatGPT. Uning toʻgʻriligi va „gallyutsinatsiya“ga moyilligi, yaʼni ishonch bilan yolgʻon maʼlumot chiqarish va hatto mavjud boʻlmagan manbalarga iqtibos keltirishi tanqid qilinishiga qaramay, ChatGPT oʻzining batafsil javoblari va tarixiy bilimlari bilan eʼtiborni tortdi. Yana bir misol, Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan BioGPT, u biotibbiyot savollariga javob berishga qaratilgan. 2023-yil noyabr oyida Amazon odamlarning ish joyida foydalanishi uchun „Q“ deb nomlangan yangi chatbotni eʼlon qildi. DBpedia 2017-yilgi GSoC davomida Facebook Messenger orqali muloqot qilishi mumkin boʻlgan chatbot yaratdi. Ilova. Xabarlashuv ilovalari. Koʻpgina kompaniyalarning chatbotlari xabar almashish ilovalarida yoki oddiygina SMS orqali ishlaydi. Ular B2C mijozlarga xizmat koʻrsatish, sotish va marketing uchun ishlatiladi. 2016-yilda Facebook Messenger dasturchilarga chatbotlarni oʻz platformalarida joylashtirishga ruxsat berdi. Birinchi olti oyda Messenger uchun 30 000 ta bot yaratilgan boʻlsa, 2017-yil sentyabriga kelib ularning soni 100 000 taga yetdi. 2017-yil sentabr oyidan buyon bu WhatsApp’dagi tajriba dasturining bir qismi sifatida ham mavjud. KLM va Aeromexico aviakompaniyalari sinovda ishtirok etishlarini eʼlon qilishdi ; ikkala aviakompaniya ham avvalroq Facebook Messenger platformasida mijozlarga xizmat koʻrsatishni ishga tushirgan edi Koʻp banklar, sugʻurta kompaniyalari, media kompaniyalari, elektron tijorat kompaniyalari, aviakompaniyalar, mehmonxona tarmoqlari, chakana sotuvchilar, sogʻliqni saqlash provayderlari, davlat tashkilotlari va restoran tarmoqlari oddiy savollarga javob berish, mijozlarning faolligini oshirish, reklama qilish va ulardan buyurtma berishning qoʻshimcha usullarini taklif qiladi. Chatbotlar qisqa soʻrov javoblarini toʻplash uchun bozor tajribasida ham qoʻllanadi. 2017-yilgi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, kompaniyalarning 4%i chatbotlardan foydalangan 2016-yilgi tadqiqotlarga koʻra, korxonalarning 80%i 2020-yilga kelib shunday biznesga ega boʻlishni niyat qilganliklarini aytishgan. Kompaniyaning ichki platformalari. Boshqa kompaniyalar mijozlarni qoʻllab-quvvatlash, Inson resurslari yoki hatto buyumlar interneti (IoT) loyihalarida qoʻllayaptilar. Xabar qilinishicha, Overstock.com, birinchi navbatda, taʼtlini soʻrashda oddiy, ammo koʻp vaqt talab qiladigan jarayonlarni avtomatlashtirish uchun Mila nomli chatbotni ishga tushirgan. Lloyds Banking Group, Royal Bank of Scotland, Renault va Citroën kabi boshqa yirik kompaniyalar endi birinchi aloqa nuqtasini taʼminlash uchun odamlar bilan aloqa markazlari oʻrniga avtomatlashtirilgan onlayn yordamchilardan foydalanmoqda. Kasalxonalar va aviatsiya tashkilotlarida boʻlgani kabi yirik kompaniyalarda IT arxitektorlari tashkilotdagi bilim va tajribani yanada samaraliroq ochish va almashish hamda ekspert xizmat koʻrsatish stollari javoblaridagi xatolarni sezilarli darajada kamaytirish uchun foydalaniladigan aqlli chatbotlar uchun mos yozuvlar arxitekturasini loyihalashtirmoqda. Mijozlarga xizmat koʻrsatish. Chatbotlar mijozlarga xizmat koʻrsatishda muqobil manba sifatida qaralishi uchun katta imkoniyatlarga ega. Koʻpgina yuqori texnologiyali bank tashkilotlari texnologiyadan mijozlariga tezroq va arzonroq yordam koʻrsatish uchun chatbotlar kabi avtomatlashtirilgan sunʼiy intellektga asoslangan yechimlarni mijozlarga xizmat koʻrsatish tizimiga integratsiya qilishga intilmoqda. Xususan, chatbotlar odatda elektron pochta, telefon yoki SMS kabi boshqa aloqa vositalari oʻrnini bosuvchi dialogni samarali oʻtkazishi mumkin. Bank sohasida ularning asosiy qoʻllanishi koʻp beriladigan savollarga javob beradigan mijozlarga tezkor xizmat koʻrsatish, tranzaksiyalarni qoʻllab-quvvatlash bilan bogʻliq. Chuqur o'rganish usullari chatbot ilovalariga kiritilishi mumkin, bu foydalanuvchilar va mijozlarga xizmat koʻrsatish agentlari oʻrtasidagi suhbatlarni, ijtimoiy tarmoqlarda xaritalash imkonini beradi. Bir qator tadqiqotlar mijozlarga xizmat koʻrsatish narxining sezilarli darajada pasayishi haqida xabar beradi, bu esa kelgusi oʻn yil ichida milliardlab dollar iqtisodiy tejashga olib keladi. 2019-yilda Gartner 2021-yilga kelib, butun dunyo boʻylab mijozlarga xizmat koʻrsatish boʻyicha oʻzaro aloqalarning 15 foizi toʻliq AI tomonidan boshqarilishini bashorat qilgan. Juniper Research tomonidan 2019-yilda oʻtkazilgan tadqiqot chatbotʼga asoslangan oʻzaro aloqalar natijasida chakana savdo koʻrsatkichi 2023-yilga kelib 112 milliard dollarga yetishini taxmin qilmoqda. Sogʻliqni saqlash. Chatbotlar sogʻliqni saqlash sohasida ham paydo boʻlmoqda. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Qoʻshma Shtatlardagi shifokorlar chatbotlar shifokor uchrashuvlarini rejalashtirish, tibbiy klinikalarni joylashtirish yoki dori-darmonlar haqida maʼlumot berish uchun eng foydali boʻlishiga ishonishadi. ChatGPT GPT chatboti skrining va emlash kabi salomatlikni mustahkamlash va kasalliklarning oldini olish bilan bogʻliq foydalanuvchi soʻrovlariga javob bera oladi. WhatsApp Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) bilan hamkorlikda foydalanuvchilarning COVID-19 boʻyicha savollariga javob beradigan chatbot xizmatini yaratdi. 2020-yilda Hindiston hukumati MyGov Corona Helpdesk nomli chatbotni ishga tushirdi. Bot Whatsapp orqali ishladi va odamlarga Koronavirus (COVID-19) pandemiyasi haqida maʼlumot olishga yordam berdi. Baʼzi bemorlar guruhlari hali ham chatbotlardan foydalanishni istamaydilar. Aralash usullar boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, odamlar texnologik murakkablikni yaxshi tushunmasliklari, hamdardlikning yoʻqligi va kiberxavfsizlik bilan bogʻliq xavotirlar tufayli sogʻligʻi uchun chatbotlardan foydalanishda hali ham ikkilanishadi. Tahlil shuni koʻrsatdiki, 6%i sogʻliqni saqlash boʻyicha chatbot haqida eshitgan va 3%i undan foydalanish tajribasiga ega boʻlsa, 67%i 12 oy ichida ulardan foydalanish ehtimoli bor deb hisoblangan. Ishtirokchilarning aksariyati salomatlik haqida umumiy maʼlumot olish (78%), tibbiy qabulni bron qilish (78%) va mahalliy sogʻliqni saqlash xizmatlarini qidirish (80%) uchun sogʻliqni saqlash chatbotidan foydalanishadi. Biroq, sogʻliqni saqlash boʻyicha chatbot tibbiy testlar natijalarini izlash va jinsiy salomatlik kabi mutaxassislardan maslahat olish uchun kamroq mos deb qabul qilindi. Siyosat. Yangi Zelandiyada SAM chatboti — semantik tahlil mashinasining qisqartmasi (Touchtech’dan Nik Gerritsen tomonidan yaratilgan) — ishlab chiqilgan. Mashina oʻz siyosiy fikrlarini, iqlim oʻzgarishi, sogʻliqni saqlash va taʼlim kabi mavzularda baham koʻrish uchun moʻljallangan. U Facebook Messenger orqali odamlar bilan gaplashadi. 2022-yilda „Leader Lars“ yoki „Leder Lars“ chatboti Daniya parlament saylovlarida ishtirok etish uchun Sintetik partiyaga nomzod qilib koʻrsatildi va kompyuter Lars rassomlar jamoasi tomonidan qurilgan. Rahbar Lars avvalgi virtual siyosatchilardan siyosiy partiyani boshqarishi va oʻzini obyektiv nomzod sifatida koʻrsatmasligi bilan ajralib turardi. Ushbu chatbot butun dunyo boʻylab foydalanuvchilar bilan siyosat boʻyicha tanqidiy munozaralar olib bordi. Hindistonda shtat hukumati oʻzining Aaple Sarkar platformasi uchun davlat xizmatlariga oid maʼlumotlar bilan suhbatlashish imkonini beradigan chatbotni ishga tushirdi. Hukumat. Chatbotlardan hukumat idoralarining turli darajalarida, jumladan, mahalliy, milliy va mintaqaviy kontekstlarda foydalanilgan. Chatbotlar fuqarolik va immigratsiya, sud maʼmuriyatlari, moliyaviy yordam va muhojirlarning huquqlari boʻyicha soʻrovlar kabi xizmatlarni taqdim etish uchun ishlatiladi. Masalan, EMMA AQShda fuqarolik va immigratsiya xizmatlari boʻyicha har oy 500 000 dan ortiq soʻrovlarga javob beradi. Oʻyinchoqlar. Chatbotlar oʻyinchoqlar kabi hisoblash uchun moʻljallanmagan qurilmalarga ham kiritilgan. "Hello Barbie" — bu qoʻgʻirchoqning Internetga ulangan versiyasi boʻlib, u ToyTalk kompaniyasi tomonidan taqdim etilgan chatbotdan foydalanadi. "Mening doʻstim Kayla" qoʻgʻirchogʻi 18 dyuymli (46 sm) qoʻgʻirchoqlar qatori sifatida sotilgan boʻlib, u bolaning nutqini tanib olish va suhbatlashish uchun Android yoki iOS mobil ilovasi bilan birgalikda nutqni aniqlash texnologiyasidan foydalanadi. Hello Barbie qoʻgʻirchogʻi kabi, u qoʻgʻirchoqning Bluetooth stekidagi zaifliklar va bolaning nutqidan toʻplangan maʼlumotlardan foydalanishi tufayli bahs-munozaralarga sabab boʻldi. IBMning Watson kompyuteri "CogniToys" kabi kompaniyalar uchun chatbotga asoslangan oʻquv oʻyinchoqlari uchun asos sifatida ishlatilgan, taʼlim maqsadlarida bolalar bilan muloqot qilish uchun moʻljallangan. Xavfli jihatlari. Zararli chatbotlar tez-tez inson xatti-harakati va suhbatlariga taqlid qilish orqali suhbat xonalarini spam va reklamalar bilan toʻldirish yoki odamlarni bank hisob raqamlari kabi shaxsiy maʼlumotlarni oshkor qilish uchun ishlatiladi. Ular odatda Yahoo! Messenger, Windows Live Messenger, AOL Instant Messenger va boshqa tezkor xabar almashish protokollaridan foydalanadi. Tanishuvlar xizmati veb-saytida soxta shaxsiy reklamada foydalanilgan chatbot haqida ham eʼlon qilingan hisobot mavjud. Tay, oldingi maʼlumotlardan oʻrganish uchun moʻljallangan sunʼiy intellekt chatboti Twitterda internet trollari tomonidan nishonga olingani sababli katta bahs-munozaralarga sabab boʻldi. Ishga tushirilganidan koʻp oʻtmay, botdan foydalanildi va „Ortimdan takrorla“ funksiyasi bilan u Twitter foydalanuvchilariga irqchilik, seksist va bahsli javoblarni chiqarishni boshladi. Bu shuni koʻrsatadiki, bot tajribadan samarali oʻrgangan boʻlsa-da, notoʻgʻri foydalanishning oldini olish uchun tegishli himoya oʻrnatilmagan. Maʼlumotlar xavfsizligi. Ma'lumotlar xavfsizligi chatbot texnologiyalarining asosiy muammolaridan biridir. Xavfsizlik tahdidlari va tizim zaifliklari koʻpincha yomon niyatli foydalanuvchilar tomonidan foydalaniladigan zaif tomonlardir. Chatbotlarni oʻqitish va rivojlantirish uchun juda qimmatli boʻlgan foydalanuvchi maʼlumotlari va oʻtmishdagi yozishmalarni saqlash ham xavfsizlikka tahdidlarni keltirib chiqarishi mumkin . Agar uchinchi tomon ilovalari egalari foydalanuvchi maʼlumotlariga nisbatan chatbotnikidan farq qiladigan siyosatlarga ega boʻlsa, uchinchi tomon tarmoqlarida ishlaydigan chatbotlar turli xil xavfsizlik muammolariga duch kelishi mumkin. Xavfsizlik tahdidlarini himoya mexanizmlarini kiritish orqali kamaytirish yoki oldini olish mumkin. Foydalanuvchining autentifikatsiyasi, chatning oxirigacha shifrlanishi va oʻz-oʻzini yoʻq qiluvchi xabarlar xavfsizlikka potentsial tahdidlarga qarshi turish uchun samarali yechimlardir. Chatbotlarning cheklovlari. Chatbotlarni yaratish va joriy etish hali ham sunʼiy intellekt va mashinani o'rganish bilan bogʻliq boʻlgan rivojlanayotgan sohadir, shuning uchun taqdim etilgan yechimlar aniq afzalliklarga ega boʻlsa-da, funksionallik va foydalanish holatlari boʻyicha baʼzi muhim cheklovlarga ega. Biroq, bu vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib bormoqda. Eng keng tarqalgan cheklovlar quyida keltirilgan: Chatbotlar va ishlar. Chatbotlar korxonalarda tobora koʻproq mavjud va koʻpincha mahoratga asoslangan bilimlarni talab qilmaydigan vazifalarni avtomatlashtirish uchun ishlatiladi. Xabar almashish ilovalari va telefon qoʻngʻiroqlari orqali mijozlarga xizmat koʻrsatish bilan birga, chatbotlarni joylashtirish tashkilotlarga sarmoyadan aniq daromad keltiradigan holatlar soni ortib bormoqda. Call-markaz xodimlari, ayniqsa, sunʼiy intellekt tomonidan boshqariladigan chatbotlar tomonidan ishlaridan ayrilib qolishlari mumkin. Chatbot ishlari Chatbot dasturchilari mijozlarga xizmat koʻrsatish yoki boshqa aloqa jarayonlarini avtomatlashtiradigan ilovalarni yaratadi va ularga xizmat koʻrsatadi. Ularning vazifalari kerak boʻlganda kodni koʻrib chiqish va soddalashtirishni oʻz ichiga oladi. Ular, kompaniyalarga oʻz operatsiyalarida botlarni qoʻllashda yordam berishi mumkin. Forrester tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot (2017-yil iyun) 2019-yilga kelib barcha ish oʻrinlarining 25 foizi sunʼiy intellekt texnologiyalari taʼsirida boʻlishini bashorat qilgan.