Axborot tizimi. Axborot tizimi(AT) — axborotni saqlash, qidirish va qayta ishlash uchun moʻljallangan, axborotni taʼminlovchi va tarqatuvchi(ISO/IEC 2382:2015) hamda tegishli tashkiliy resurslar (inson, texnik, moliyaviy va boshqalar) tizimidirМеждународный стандарт ISO/IEC 2382:2015 Information technology — Vocabulary: Information system: An "information processing system", together with associated organizational resources such as human, technical, and financial resources, that provides and distributes information. Information processing system: One or more "data processing systems" and devices, such as office and communication equipment, that perform information processing. Data processing system: One or more computers, peripheral equipment, and software that perform data processing. . AT axborotga ehtiyojmand odamlarni oʻz vaqtida toʻgʻri maʼlumot bilan taʼminlash, yaʼni maʼlum bir predmet doirasidagi aniq axborotga boʻlgan ehtiyojni qondirish, axborot tizimlarining faoliyat koʻrsatish natijasi esa axborot mahsulotlari — hujjatlar, axborot massivlari, maʼlumotlar bazalari va axborot xizmatlaridir. Axborot tizimi tushunchasi. Axborot tizimi tushunchasi kontestga qarab turlicha talqin qilinadi. Axborot tizimini yetarlicha keng tushunish uning ajralmas tarkibiy qismlari maʼlumotlar, apparat va dasturiy taʼminot, shuningdek, xodimlar va tashkiliy yordam ekanligini anglatadi. Axborot tizimini tor doirada tushunish uning tarkibini maʼlumotlar, dasturlar va texnik vositalar bilan cheklaydi. Ushbu komponentlarning integratsiyasi axborotni boshqarish jarayonlarini va oxirgi foydalanuvchilarning axborotni olish, oʻzgartirish va saqlashga qaratilgan maqsadli faoliyatini avtomatlashtirish imkonini beradi. Axborot tizimi(AT) axborotni yigʻish, qayta ishlash, saqlash va tarqatish uchun moʻljallangan rasmiy, ijtimoiy-texnik, tashkiliy tizimdir. Sotsial-texnik nuqtai nazardan, axborot tizimlari toʻrt komponentdan iborat. Bular: vazifa, odamlar, tuzilma (yoki rollar) va texnologiya. Axborot tizimlarini maʼlumotlarni toʻplash, saqlash va qayta ishlash, maʼlumotlarni axborot bilan taʼminlash, bilimga hissa qoʻshish, shuningdek, qaror qabul qilishni osonlashtiradigan raqamli mahsulotlar komponentlarining integratsiyasi sifatida taʼriflash mumkin. Kompyuter axborot tizimi — axborotni qayta ishlovchi yoki sharhlovchi odamlar va kompyuterlardan tashkil topgan tizim. Bu atama baʼzan oddiygina dasturiy taʼminot oʻrnatilgan kompyuter tizimiga murojaat qilish uchun ham ishlatiladi. „Axborot tizimlari“ shuningdek, odamlar va tashkilotlar maʼlumotlarni toʻplash, filtrlash, qayta ishlash, yaratish va tarqatish uchun foydalanadigan maʼlumotlarga va kompyuter texnikasi hamda dasturiy taʼminotining qoʻshimcha tarmoqlariga tegishli tizimlar haqidagi akademik sohaviy tadqiqotdir. Asosiy eʼtibor aniq chegaraga ega boʻlgan axborot tizimiga, foydalanuvchilar, protsessorlar, saqlash, kirish, chiqish va yuqorida aytib oʻtilgan aloqa tarmoqlariga qaratiladi. Koʻpgina tashkilotlarda axborot tizimlari va maʼlumotlarni qayta ishlash uchun mas’ul boʻlgan boʻlim yoki funksional soha „axborot xizmatlari“ deb nomlanadi. Har qanday maxsus axborot tizimi operatsiyalarni, boshqaruvni va qaror qabul qilishni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan.Axborot tizimi — bu tashkilot foydalanadigan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari(AKT), shuningdek, biznes jarayonlarini qoʻllab-quvvatlashda odamlarning ushbu texnologiya bilan oʻzaro munosabati hamdir. Baʼzi mualliflarning axborot tizimlari, kompyuter tizimlari va biznes jarayonlari haqidagi qarashlari farq qiladi. Axborot tizimlari odatda AKT komponentini oʻz ichiga olsa ham faqat AKT bilan bogʻliq boʻlmay, aksincha axborot texnologiyalaridan yakuniy foydalanishga qaratilgan. Axborot tizimlari, shuningdek, biznes jarayonlaridan ham farq qiladi. Axborot tizimlari biznes jarayonlarining bajarilishini nazorat qilishga yordam beradi. Alter axborot tizimini maxsus ish tizimi sifatida koʻrishning afzalliklari haqida bahs yuritgan. Ish tizimi — bu odamlar yoki mashinalar mijozlar uchun muayyan mahsulot yoki xizmatlarni ishlab chiqarish uchun resurslardan foydalangan holda jarayonlar va faoliyatlarni amalga oshiradigan tizim. Axborot tizimi — bu ish tizimi boʻlib, uning faoliyati axborotni olish, uzatish, saqlash, manipulyatsiya qilish va koʻrsatishga bagʻishlangan. Shunday qilib, axborot tizimlari bir tomondan maʼlumotlar tizimlari va boshqa tomondan faoliyat tizimlari bilan oʻzaro bogʻliqdir. Axborot tizimi — bu maʼlumotlar ijtimoiy xotira shakli sifatida ifodalanadigan va qayta ishlanadigan aloqa tizimi shakli. Axborot tizimini, shuningdek, inson qarorlarini qabul qilish va harakatlarini qoʻllab-quvvatlaydigan yarim rasmiy til deb hisoblash mumkin. Axborot tizimlari tashkiliy informatikani oʻrganishning asosiy yoʻnalishi hisoblanadi. Umumiy koʻrinish. Silver va boshqalar(1995) dasturiy taʼminot, apparat, maʻlumotlar, odamlar va protseduralarni oʻz ichiga olgan AT haqida ikkita fikrni taqdim etadi. Hisoblash mashinalari assotsiatsiyasi „Axborot tizimlari mutaxassislari biznes va boshqa korxonalarning axborot ehtiyojlarini qondirish uchun axborot texnologiyalari yechimlari va biznes jarayonlarini integratsiyalashga eʼtibor qaratishadi“ deb taʼriflaydi. Axborot tizimlarining tranzaktsiyalarni qayta ishlash tizimlari, qarorlarni qoʻllab-quvvatlash tizimlari, bilimlarni boshqarish tizimlari, taʼlimni boshqarish tizimlari, maʼlumotlar bazasini boshqarish tizimlari va ofis axborot tizimlari kabi turlari mavjud. Aksariyat axborot tizimlari uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan tizim bu axborot texnologiyalari boʻlib, ular odatda inson miyasi mos boʻlmagan vazifalarni, masalan, katta hajmdagi maʼlumotlarni qayta ishlash, murakkab hisob-kitoblarni bajarish va bir vaqtning oʻzida koʻplab jarayonlarni boshqarishni bajarish uchun moʻljallangan. Axborot texnologiyalari rahbarlar uchun mavjud boʻlgan juda muhim va moslashuvchan manbadir. Koʻpgina kompaniyalar bosh ijrochi direktor (bosh direktor), bosh moliya direktori (CFO), bosh operatsion direktor (COO) va bosh texnik direktor (CTO) bilan birga ijroiya kengashida oʻtiradigan bosh axborot direktori (CIO) lavozimini yaratdilar. Bosh texnik direktor (CTO) bosh axborot direktori(CIO) vazifasini ham bajarishi mumkin. Axborot xavfsizligi boʻyicha bosh mutaxassis (CISO) axborot xavfsizligini boshqarishga eʼtibor qaratadi. Axborot tizimini yaratish uchun quyidagi olti komponent birlashishi kerak: Turlari. 1980-yillarda darsliklarda keltirilgan axborot tizimlarining „klassik koʻrinishi tashkilot ierarxiyasini aks ettiruvchi tizimlar piramidasi boʻlib, odatda piramida pastki qismida tranzaksiyalarni qayta ishlash tizimlari, undan keyin boshqaruv axborot tizimlari, qarorlarni qoʻllab-quvvatlash tizimlari va yuqori qismida ijro etuvchi axborot tizimlari bilan yakunlanadi. Piramida modeli dastlabki shakllantirilgan davrdan beri foydali hisoblansa-da, undan soʻng yana bir qator yangi texnologiyalar ishlab chiqildi va axborot tizimlarining yangi toifalari paydo boʻldi. Bugungi kunda ularning baʼzilari dastlabki piramida modeliga unchalik mos kelmaydi. Bunday tizimlarning ayrim misollari: Kompyuter (asoslangan) axborot tizimi oʻzining rejalashtirilgan vazifalarining bir qismini yoki barchasini bajarish uchun kompyuter texnologiyasidan foydalanadigan ATdir. Kompyuterga asoslangan axborot tizimlarining asosiy komponentlari: Birinchi toʻrt komponent (uskuna, dasturiy taʼminot, maʼlumotlar bazasi va protseduralar) axborot texnologiyalari platformasini tashkil qiladi. Keyinchalik axborot texnologiyalari xodimlari ushbu komponentlardan xavfsizlik choralari, xavf va maʼlumotlarni boshqarishni nazorat qiluvchi axborot tizimlarini yaratish uchun foydalanishlari mumkin. Bu harakatlar axborot texnologiyalari xizmatlari sifatida tanilgan. Ayrim axborot tizimlari tashkilotlarning ayrim qismlarini, boshqalari butun tashkilotlarni, uchinchilari esa tashkilotlar guruhlarini qoʻllab-quvvatlaydi. Eslatib oʻtamiz, tashkilot ichidagi har bir boʻlim yoki funksional soha oʻzining amaliy dasturlari yoki axborot tizimlari toʻplamiga ega. Ushbu funksional hududiy axborot tizimlari (FAIS) umumiy AT uchun qoʻllab-quvvatlovchi ustunlar, yaʼni biznes razvedka tizimlari va asboblar paneli hisoblanadi. Nomidan koʻrinib turibdiki, har bir FAIS tashkilot ichidagi maʼlum bir funksiyani qoʻllab-quvvatlaydi, masalan: buxgalteriya AT, moliya AT, ishlab chiqarishni boshqarish (POM) AT, marketing AT va inson resurslari AT. Moliya va buxgalteriya hisobida menejerlar IT tizimlaridan daromadlar va tadbirkorlik faoliyatini prognoz qilish, mablagʻlarning eng yaxshi manbalari va ulardan foydalanishni aniqlash, shuningdek, tashkilotning tubdan asosli ekanligi va barcha moliyaviy hisobotlar va hujjatlarning toʻgʻriligiga ishonch hosil qilish maqsadida audit oʻtkazish uchun foydalanadilar. Tashkiliy axborot tizimlarining boshqa turlariga FAIS, Tranzaksiyalarni qayta ishlash tizimlari, korxona resurslarini rejalashtirish, ofislarni avtomatlashtirish tizimi, boshqaruv axborot tizimi, qarorlarni qoʻllab-quvvatlash tizimi, ekspert tizimi, boshqaruv paneli, taʼminot zanjirini boshqarish tizimi va elektron tijorat tizimi kiradi. Boshqaruv paneli — bu tashkilotning barcha menejerlarini qoʻllab-quvvatlaydigan ATning maxsus shakli boʻlib, ular oʻz vaqtida hisobot shaklida tuzilgan maʼlumotlarga toʻgʻridan-toʻgʻri kirishni taʼminlaydi. Ekspert tizimlari maʼlum bir sohada fikrlash qobiliyatlari, bilimlari va tajribasini qoʻllash orqali inson ekspertlarining ishini takrorlashga harakat qiladi. Rivojlanish. Yirik tashkilotlardagi axborot texnologiyalari boʻlimlari biznesda axborot texnologiyalarini ishlab chiqish, foydalanish va qoʻllashga kuchli taʼsir koʻrsatadi. Axborot tizimini ishlab chiqish va undan foydalanish uchun bir qator metod va jarayonlardan foydalanish mumkin. Koʻpgina ishlab chiquvchilar ATni tizimli ravishda bosqichma-bosqich ishlab chiqish uchun tizimni ishlab chiqish hayotiy sikli(SDLC) kabi tizim muhandisligi yondashuvidan foydalanadilar. Tizimni ishlab chiqish hayotiy siklining bosqichlari rejalashtirish, tizim tahlili va talablar, tizimni loyihalash, ishlab chiqish, integratsiya va sinovdan oʻtkazish, amalga oshirish va ekspluatatsiya qilish va texnik xizmat koʻrsatishdan iborat. Yaqinda olib borilgan tadqiqotlar butun inson ishtirokchilarining oʻzlari tomonidan tashkilot ichida bunday tizimlarning doimiy, jamoaviy rivojlanishini taʼminlash va oʻlchashga qaratilgan. Axborot tizimi uyda (tashkilot ichida) yoki autsorsing orqali ishlab chiqilishi mumkin. Bunga ayrim komponentlarni yoki butun tizimni autsorsing qilish orqali erishiladi. Bunda muayyan holat bu rivojlanish guruhining geografik taqsimoti (offshoring, global axborot tizimi) hisoblanadi. Langefors taʼrifiga koʻra, kompyuterga asoslangan axborot tizimi quyidagilar uchun texnologik jihatdan amalga oshirilgan vositadir: Geografik axborot tizimlari, yer axborot tizimlari va tabiiy ofatlar haqidagi axborot tizimlari paydo boʻlayotgan axborot tizimlariga misol boʻla oladi. Biroq ularni keng maʼnoda fazoviy axborot tizimlari sifatida koʻrib chiqish mumkin. Tizimni ishlab chiqish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: Akademik intizom sifatida. Axborot tizimlari deb ataladigan tadqiqot sohasi tizim tahlili va dizayni, kompyuter tarmoqlari, axborot xavfsizligi, maʼlumotlar bazasini boshqarish va qarorlarni qoʻllab-quvvatlash tizimlarini qamrab olgan turli mavzularni oʻz ichiga oladi. Axborotni boshqarish biznes funksiyalari sohasida maʼlumotlarni toʻplash va tahlil qilishning amaliy va nazariy muammolari, shu jumladan biznes samaradorligini oshirish vositalari, ilovalarni dasturlash va amalga oshirish, elektron tijorat, raqamli media ishlab chiqarish, maʼlumotlarni qidirish va qarorlarni qoʻllab-quvvatlash, aloqa va tarmoq telekommunikatsiya texnologiyalari bilan shugʻullanadi. Axborot tizimlari turli biznes modellarini va tegishli algoritmik jarayonlarni oʻrganish uchun informatika fanlari doirasida axborot va hisoblashning nazariy asoslaridan foydalangan holda biznes va kompyuter fanini birlashtiradi. Kompyuter axborot tizimlari bu kompyuterlar va algoritmik jarayonlar, jumladan, ularning printsiplari, dasturiy taʼminot va apparat dizaynlari, qoʻllanishi va jamiyatga taʼsirini oʻrganadigan soha boʻlib, AT dizayndan koʻra funksionallikni taʼkidlaydi. Bir qancha AT olimlari axborot tizimlarining tabiati va asoslari haqida bahs olib borib, ularning ildizlarini kompyuter fanlari, muhandislik, matematika, menejment fanlari, kibernetika va boshqa maʼlumotli fanlarda joylashgan. Axborot tizimlarini, shuningdek, sifatli maʼlumotlarni ishlab chiqarish uchun birgalikda ishlaydigan apparat, dasturiy taʼminot, maʼlumotlar, odamlar va protseduralar toʻplami sifatida izohlash mumkin. Tegishli shartlar. Informatika fani kabi boshqa fanlarni ham AT bilan oʻzaro bogʻliq va asos fanlari sifatida koʻrish mumkin. ATni oʻrganish sohasi ijtimoiy va texnologik hodisalar bilan bogʻliq boʻlgan nazariyalar va amaliyotlarni oʻrganishni oʻz ichiga oladi. Ular tashkilot va jamiyatda axborot tizimlarining rivojlanishi, ishlatilishi va taʼsirini belgilaydi. Keng qamrovda „Axborot tizimlari“ atamasi jamiyat va tashkilotlarda axborot va unga aloqador texnologiyalarni toʻplash, qayta ishlash, saqlash, tarqatish va ulardan foydalanish bilan bogʻliq strategik, boshqaruv va operatsion faoliyat doirasini qamrab oluvchi ilmiy tadqiqot sohasidir. Axborot tizimlari atamasi AT bilimlarini sanoatda, davlat idoralarida va notijorat tashkilotlarda qoʻllaydigan tashkiliy funksiyani tavsiflash uchun ham qoʻllanadi. Axborot tizimlari koʻpincha algoritmik jarayonlar va texnologiya oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirni anglatadi. Ushbu oʻzaro taʼsir tashkilot chegaralari ichida yoki undan tashqarida sodir boʻlishi mumkin. Axborot tizimi — bu tashkilot foydalanadigan texnologiya, shuningdek, tashkilotlarning texnologiya bilan oʻzaro aloqasi va texnologiyaning tashkilotning biznes jarayonlari bilan ishlash usuli. Axborot tizimlari axborot texnologiyalaridan (IT) farq qiladi, chunki axborot tizimi jarayonlar komponentlari bilan oʻzaro aloqada boʻlgan axborot texnologiyalari komponentiga ega. Ushbu yondashuv bilan bogʻliq muammolardan biri shundaki, u AT maydonini ijtimoiy tarmoqlar, kompyuter oʻyinlari, mobil shaxsiy foydalanish va boshqalar kabi AKTdan nodavlat foydalanishdan manfaatdor boʻlishiga yoʻl qoʻymaydi. AT maydonini qoʻshnilaridan farqlashning boshqacha usuli: „AT va boshqa sohalarda voqelikning eng mazmunli jihatlari qaysi?“ degan falsafaga asoslangan bu yondashuv boshqa sohalar qatorida sohaning nafaqat mas’uliyati, diqqat, maqsad va yoʻnalishini, balki qadr-qimmati va taqdirini ham aniqlashga yordam beradi. Faoliyat tarmoqlari. Axborot tizimlari xodimlari quyidagi kasb egalari hisoblanadi: Tadqiqot. Axborot tizimlarini tadqiq qilish, odatda, axborot tizimlarining shaxslar, guruhlar va tashkilotlarning fanlararo xatti-harakatlariga taʼsirini oʻrganish bilan bogʻliqdir. Hevner va boshqalar (2004) ATdagi tadqiqotlarni ikkita ilmiy paradigmaga ajratdi. Bular xulq-atvor haqidagi fan, yaʼni inson yoki tashkilot xatti-harakatlarini tushuntiruvchi yoki bashorat qiluvchi nazariyalarni ishlab chiqish va tekshirish hamdayangi va innovatsion artefaktlarni yaratish orqali inson va tashkilot imkoniyatlari chegaralarini kengaytiruvchi fanni loyihalashdir. Salvatore March va Jerald Smit Axborot texnologiyalarining turli jihatlarini, shu jumladan tadqiqot natijalarini va ushbu tadqiqotni amalga oshirish boʻyicha faoliyatni (tadqiqot faoliyati) tadqiq qilish uchun asosni taklif qildilar. Ular tadqiqot natijalarini quyidagicha aniqladilar: 1. Domen lugʻatini tashkil etuvchi tushunchalar boʻlgan konstruksiyalar. Ular domen ichidagi muammolarni tasvirlash va ularning yechimlarini aniqlash uchun ishlatiladigan kontseptualizatsiyani tashkil qiladi. 2. Konstruktsiyalar oʻrtasidagi munosabatlarni ifodalovchi takliflar yoki bayonotlar toʻplami boʻlgan model. 3. Vazifani bajarish uchun ishlatiladigan qadamlar toʻplami (algoritm yoki koʻrsatma) boʻlgan usul. Usullar asosiy konstruksiyalar toʻplamiga va yechim maydonining tasviriga (modeliga) asoslanadi. 4. Instantsiya — bu artefaktning oʻz muhitida amalga oshirilishi. Shuningdek, tadqiqot faoliyati, jumladan: Axborot tizimlari fan sifatida 30 yildan ortiq vaqtdan beri rivojlanayotgan boʻlsa-da, [67] AT tadqiqotining asosiy yoʻnalishi yoki oʻziga xosligi masalasi hali ham olimlar oʻrtasida munozaralarga sabab boʻlmoqda. the core focus or identity of IS research is still subject to debate among scholars. Ushbu bahs atrofida ikkita asosiy fikr mavjud: AT tadqiqotining asosiy mavzusi sifatida IT artefaktiga eʼtibor qaratadigan tor nuqtai nazar va dinamik rivojlanayotgan kontekstga kiritilgan ITning ijtimoiy va texnik jihatlari oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirga qaratilgan keng koʻrinish. Uchinchi qarash AT olimlarini IT artefaktiga va uning kontekstiga muvozanatli eʼtibor berishga chaqiradi. Axborot tizimlarini oʻrganish amaliy soha boʻlgani sababli, sanoat amaliyotchilari axborot tizimlarini tadqiq qilishdan darhol amaliyotda qoʻllanishi mumkin boʻlgan topilmalar yaratishni kutishadi. Biroq, bu har doim ham shunday emas, chunki axborot tizimlari tadqiqotchilari odatda amaliyotchilar kutganidan koʻra, xatti-harakatlar muammolarini chuqurroq oʻrganadilar. Bu axborot tizimlarini oʻrganish natijalarini tushunishni qiyinlashtirishi va eʼtirozlar(tanqid)ga olib kelishi mumkin. Soʻnggi oʻn yil ichida biznes tendensiyasi Axborot Tizimlari Funksiyasi (ISF) rolining, ayniqsa korxona strategiyalari va operatsiyalarini qoʻllab-quvvatlash sohasida sezilarli darajada oshishi bilan ifodalanadi. Bu esa mahsuldorlikni oshirish va qiymat yaratishni qoʻllab-quvvatlashning asosiy omiliga aylandi. Axborot tizimining oʻzini oʻrganish uchun uning taʼsiridan koʻra, EATPUT kabi axborot tizimlari modellari qoʻllanadi. Axborot tizimlari tadqiqotchilarining xalqaro tashkiloti, Axborot tizimlari assotsiatsiyasi (AIS) va uning Katta olimlar forumining Jurnallar boʻyicha quyi qoʻmitasi (2007-yil 23-aprel) AIS „aʼlo darajada“ deb hisoblagan jurnallar „savatini“ taklif qildi va quyidagi nomzodlarni koʻrsatdi: Management Information Systems Quarterly (MISQ), Information Systems Research (ISR), Journal of the Association for Information Systems (JAIS), Journal of Management Information Systems (JMIS), European Journal of Information Systems (EJIS), and Information Systems Journal (ISJ). Dunyoning turli burchaklarida har yili bir qancha axborot tizimlari konferensiyalari oʻtkaziladi va ularning aksariyati koʻrib chiqiladi. AIS toʻgʻridan-toʻgʻri Axborot tizimlari boʻyicha xalqaro konferensiya(ICIS)ni va Amerika axborot tizimlari konferentsiyasi(AMCIS)ni boshqaradi. AISga tegishli konferensiyalar axborot tizimlari boʻyicha Tinch okeani Osiyo konferensiyasini (PACIS), Axborot tizimlari boʻyicha Yevropa konferensiyasini (ECIS), Axborot tizimlari boʻyicha Oʻrta yer dengizi konferensiyasi (MCIS), Axborot resurslarini boshqarish boʻyicha xalqaro konferentsiya (Conf-IRM) va Vuxan xalqaro elektron biznes konferentsiyasi (WHICEB)ni oʻz ichiga oladi. AIS boʻlim konferensiyalariga Axborot tizimlari boʻyicha Avstraliya konferensiyasi (ACIS), Skandinaviyada axborot tizimlarini oʻrganish konferentsiyasi (IRIS), axborot tizimlari xalqaro konferentsiyasi (ISICO), AISning Italiya boʻlimi konferensiyasi (itAIS), yillik oʻrta gʻarbiy AIS kiradi. AITP taʼlimi b ʻyicha maxsus qiziqish guruhi boʻlgan EDSIG which is the special interest group on education of the AITP, organizes the Conference on Information Systems and Computing Education har yili noyabr oyida oʻtkaziladigan Axborot tizimlari va hisoblash taʼlimi boʻyicha konferensiya va Axborot tizimlarining amaliy tadqiqotlari boʻyicha konferensiya ni tashkillashtiradi.