Ilyas Esenberlin. Ilyas Esenberlin (1915-yil 10-yanvar, Otbosar shahri, hozirgi Oqmoʻla viloyati — 1983, Olmaota) — qozoq yozuvchisi . Karyera yoʻli. Argʻin qabilasi Quandiq qabilasi davlatidan kelib chiqqan . Ijodkorligi. I.Esenberlin qozoq adabiyotida samarali ijod qilgan yetuk adiblardan biridir. Shoir sifatida ilk bor eʼtirof etilgan asarlari 1940-yilda nashr etila boshlandi . 1945-yilda „Sulton“, „Oysha“ dostonlari, „Adamgerchik ot zhyr“ sheʼrlar toʻplami (1949), inqilobchi, bolshevik A. Maykotovga bagʻishlangan „Bolsheviklar haqida sheʼr“ (1957) va „Birjan Sal fojiasi“ (1959) nashr etilgan. 1960-yillarda u nasriy janrda ijod qila boshladi. Rus tilida yozilgan „Daryo bo‘yida“ (1960), „Tolqidi esil“ (1965), „Odam haqida qo‘shiq“ (1957) qissalari nashr etilgan. „Ayqas“ (1966), „Yovuz chorraha“ (1967), „Sevishganlar“ (1968), „Xar“ (1969), „Olmos qilich“ (1971), „Oltin qush“ (1972), „Jantalas“ (1973), bokira qizlar haqidagi romanlar „Soyalar bilan himoyalangan“ (1974), „Koʻchmanchilar“ trilogiyasi (1976), Oltin Oʻrda trilogiyasi (1982-1983), „Muhabbat bayrami“, „Olis orollar“ (1983), „Olislar quvonchi“. Oqqush qushi" (1984) romanlari, asarlarining ontologik to‘plami (1984-1990) nashr etilgan . Esenberlinning „Mangʻistau maydon“, „Amanat“ (1978) romanlari qozoq adabiyotining eng sara asarlaridandir. 1968-yilda „Ayqas“ romani Qozog‘iston SSR Davlat mukofotiga sazovor bo‘ldi, unda Sovet hokimiyati yillarida tug‘ilgan qozoq ziyolilarining hayoti, qozoq cho‘lida sotsialistik sanoatni barpo etish yo‘lidagi mashaqqatli mehnati haqida hikoya qilinadi., inson ongida antik davr qoldiqlariga qarshi kurash. Ilias Esenberlinning rus tilida nashr etilgan „Odam qoʻshigʻi“ (1956) romani 1958-yilda xitoy tiliga tarjima qilingan . Olmaotadagi bolalar va oʻsmirlar teatrida „Taudagi tortis“ (1962) spektakli qoʻyilgan. M.Erzinkyan bilan birgalikda yozilgan „Kuyma“ (1961) stsenariysi asosidagi film barcha sovet va vengriya, polsha va bolgar ekranlarida namoyish etildi. Elias Yesenberlinning deyarli barcha nasri rus tiliga tarjima qilingan. „Svatka“ („Xoch“,1957); „Opasnaya pereprava“ („Xavfli oʻtish“, 1970); „Sevishganlar“ („Sevishganlar“, 1970); „Xon Kene“ („Gʻazab“, 1971); „Zagovenny mech“ („Olmos qilich“, 1973); „Umidsizlik“ („Jantalas“, 1974); „Prikroy svyom shchitom“ („Soyang bilan himoya“, 1976 y.); „Mangʻistau fronti“ („Mangistau fronti“, 1981 y.); Moskva va respublika nashriyotlarida „Zolotaya oʻrda“ („Oltin Oʻrda“, 1985 y.) nomi bilan nashr etilgan. Individual asarlar ukrain, latış,litva,oʻzbek, oltoy,boshqird,qoraqalpoq, venger, polyak, ingliz, fransuz, xitoy, nemis, arab, ispan tillarida nashr etilgan. „Ko‘chmanchilar“, „Inson qo‘shig‘i“, „Xavfli chorraha“, „Oshiqlar“, „Chorrahani“ romanlari shular jumlasidandir. I.Esenberlin qirqqa yaqin lirika yozgan. U K.D.Ushinskiyning „Hikoyalar va ertaklar“ (1945), M. Julyavskiyning Vetnam hayoti haqidagi „Qizil Dariya“ (1956) romanini qozoq tiliga tarjima qilgan. Esenberlin Mehnat Qizil Bayroq ordeni va medallar bilan taqdirlangan. Tarixiy romanlari. Esenberlinning haqiqiy adabiy yozuvchilik mavqeini belgilab bergan asarlari-"Xahar", „Olmas qilish“, „Zantalas“ tarixiy romanlaridir. Tarixiy romanlar o‘tmish tarixning muhim voqealarini qayta tiklaydigan va ularni badiiy yo‘l bilan hikoya qiluvchi romanlardir.Tarixiy romanda yozuvchilar tarixni qayta hikoya qilish bilan cheklanib qolmay, axloqiy, psixologik, madaniy masalalarni ko‘tarishga eʼtibor beradilar. Yozuvchi I.Esenberlin o‘zining tarixiy trilogiyasida qozoq mamlakatining 15-19-asrlar tarixini tasvirlaydi. h. istiqlol uchun tinimsiz kurashni yorqin tasvirlaydi. Unda ko‘plab qiyinchiliklar, ichki qarama-qarshiliklar, insoniy munosabatlar, ularning xatti-harakatlari va xatti-harakatlari, tashqi dushmanlarga qarshi kurashning birligi, anʼana va urf-odatlari namoyon bo‘ladi., ko‘plab tarixiy shaxslarning badiiy personajlarini yaratadi. „Olmos qilich“ romani-XV asr hodisalar haqida ko‘p maʼlumot bera oladi, voqealarning xronologik tartibi saqlanadi.Shuning uchun uni roman-xronika deyish mumkin.U roman-xronika bo‘lgani uchun unda ko‘plab tarixiy voqealar ketma-ketligi — janr qonuniyatlari ustunlik qiladi. „Olmas Qilish“ romanida Dashti Qipshoqning shafqatsiz xoni Abilxayr (sobiq qozoq mamlakati nomlaridan biri), bir tomoni-Abilxayr, bir tomoni-Janibek davridagi qozoq urug‘larining qozoq xonligi qoshida birlashishi.Kereylarning taxt va toj uchun kurashi, xon saroyidagi sarguzashtlari, aldash va bir qator zoʻravonliklar tasvirlangan. Kitobning birinchi qismi Abulxayrlar sulolasining bo‘linishiga bag‘ishlangan bo‘lsa, ikkinchi qismida qozoq xonligining ichki va tashqi dushmanlariga qarshi kuchayishi, bu yo‘lda ko‘plab to‘siq va qiyinchiliklar ko‘rsatilgan. Romanning asosiy gʻoyasi-qozoq urugʻlarini birlashtirish, bir xonlikda birdamlik yaratish muammolari. Asarda bosh qahramon Abilxayr, shuningdek,Janibek,Muhammad Shayboniy,Bo‘rindiq va boshqa tarixiy shaxslar tasvirlangan.Muallif ularning murakkab shaxsiyatidagi ziddiyatlarni ochib beradi.Chunonchi,Abulxayr bir tomondan makkor va zukko davlat rahbari bo‘lsa, ikkinchi tomondan o‘z maqsadi yo‘lida hech qanday noinsoflik, axloqsizlikka chek qo‘ymaydigan shavqatsiz, qonxo‘rdir. Muallif Chingizxon avlodlarining yuz yillardan beri davom etib kelayotgan zolim siyosatining davomchisi ekanligini yashirmaydi va uni xon sifatida o‘rinsiz ulug‘lamaydi. Romanning asosiy gʻoyasini ochishda yuqori jamiyat vakillari ham katta rol oʻynaydi.Jumladan,Asan Qayg‘ining Berdibek va Abilxayrni qattiq tanqid qilishi, qo‘l ostidagilar tomonidan qo‘llab-quvvatlanmagani uchun Abilxayrning Kerey va Janibek yurtini vayron qilaman, degan taʼkidlari bosiladi. Bu yerda xalqning yaxshi fazilatlarini singdirgan Qo‘bilaniy, Qaztug‘on,Sayan,O‘roq kabi obrazlar romanning g‘oyaviy salmog‘ini ancha oshiradi.Chunonchi, romanda shoirlar Qoztug‘an va Qo‘tan so‘zlari orqali butun qozoq cho‘lining tarixiy ko‘rinishi va nasl-nasabi berilgan, xalqning ko‘p asrlik hayoti va kurashlari, sir-asrorlari, xususiyatlari bayon etilgan. Trilogiyaning „Gʻazab“ kitobida 19-asr I.Esenberlin.Unda 1930-40-yillarda Kenesari Qosimov boshchiligidagi rus mustamlakachiligiga qarshi harakat haqida hikoya qilinadi.Bu yerda yozuvchi maʼlum tarixiy voqealarni sanab o‘tadi, u yerdagi odamlarning shod-xurramliklari, orzulari, afsuslari, ideallari, qahramonlar taqdiri bilan ularning ahvolini boyitadi. „Qahorda“da qozoq dashtlarida mustaqil xonlik barpo etishni maqsad qilgan Kenesarining qo‘l-qo‘l jangga kirishgani, mustaqillik uchun kurashni qo‘llab-quvvatlamagan sultonlar va qirol qal’alariga hujum qilgani,Kenesarining muzokaralari haqida hikoya qilinadi, hokimiyatni qoʻlga kiritish uchun qirol vakillari bilan va uning talablari bajarilmagan joylarda u xalq qonini toʻkish oʻrniga zoʻravonlikka murojaat qildi.Xonning qattiqqo‘lligi, mamlakatning tushkunligi,Kenesariy dushmanlarining uyushtirilgan harakatlari, turli insoniy xarakterlar shu tarzda namoyon bo‘ladi. Yozuvchi bir mustamlakachining ikkinchisidan ustunligi yo‘qligini, hammaning orzusi qozoq yurtini bo‘lib tashlash, uni zaiflashtirish, qonini to‘kish, talon-toroj qilish, hokimiyatini ishga solish ekanligini ochib beradi. Masalan, uzoq vaqt davomida Qo‘qon va Xiva xonliklariga qaram bo‘lgan janubiy qozoqlarning og‘ir ahvoli, Toshkentning qushbegi Begderbekning yordam so‘rab borib, xizmatkorlari bilan birga Esenkel va Sarjonni o‘ldirgan suratlari asos qilib olingan. tarixiy faktlar haqida. Romanda Kenesariy obrazi to‘liq tarixiy kontekstda tasvirlangan.Muallif o‘z shaxsiyatidagi mardlik va aqlzakovat uyg‘unligini mahorat bilan tushuntirgan. Masalan,Sarjon va Esenkeldining do‘sti Begderbekning qo‘ldan o‘ldirilishiga oz qolganini eshitgan Qosim qozining „Toshkentga hujum qilish kerak“ degan maslahatiga rozi bo‘lib, urushga kirishga hali erta ekanini tushunib,urushni keyinga suradi rejasi. Kenesarining Oqmo‘la qal’asini egallashdagi jasorati ham hayratlanarli. Kenesariy boshchiligidagi harakatning taniqli qahramonlari — Agibay, Imon, Toʻlebay, Bosiqora, Janaydar, Buxorobay epizodlari ularning qahramonlik qiyofasini oydinlashtiradi, Kenesariy shaxsini toʻldiradi. Romanda Rossiya qirolligining yuqori martabali vakillarining obrazlari ham mavjud.Ular orasida, ayniqsa,Qoraotkelning katta akasi Qo‘ng‘irqulja Xudoymendinning xalqqa qonxo‘r shafqatsizligi, mansab uchun pul sotish xiyonati yaqqol ko‘zga tashlanadi.U Ombi general-gubernatorning ishonchiga kirib, o‘z qudratini, mansabini boy bermaslik uchun mamlakatning isyonkor xalqini qamoqqa oldi. Xotini Zeynep va o‘g‘li Chingizning qilmishlari ham Qo‘ng‘irquljaning cheksiz behayo hayotini ochib beradi. Umuman olganda, I.Esenberlinning „Xar“ romani qozoq xalqining ozodlik uchun kurashi tarixiga kirgan, uning eng muhim davri, masalan,Kenesariylar harakatining ichki sirlarini anglashga yordam beradigan salmoqli tarixiy asardir.