Afrikada yozuv tizimlari. Afrikada yozuv tizimlari Afrika qitʼasida mahalliy va joriy qilingan yozuv tizimlarining hozirgi va tarixiy amaliyotiga ishora qiladi. Bugungi kunda lotin yozuvi butun Afrikada, ayniqsa Gʻarbiy, Markaziy va Janubiy Afrika mintaqalarida keng tarqalgan. Arab yozuvi Shimoliy Afrikada, Efiopik yozuv esa Afrika shoxi mintaqasida keng qoʻllanadi. Mahalliy yozuv tizimlari. Qadimgi Afrika yozuv tizimlari. Qadimgi Misr. Ehtimol, eng mashhur Afrika yozuv tizimi qadimgi Misr iyerogliflaridir. Qadimgi Misr iyerogliflari keyinchalik iyeratik yozuv, demotik yozuv, finikiya yozuvi va yunon yozuvi, kopt alifbosi deb nomlanuvchi shakllarga aylandi. Kopt tili bugungi kunda ham Iskandariya Kopt pravoslav cherkovida va Iskandariya Kopt katolik cherkovida liturgik til sifatida ishlatiladi. Yuqorida aytib oʻtilganidek, Kopt tilining Bohairik dialekti hozirda Kopt pravoslav cherkovida qoʻllanadi. Qadimgi Meroit. Meroit tili va uning yozuv tizimi Meroit davrida Meroy davlatida va kengroq Kush Qirolligida (hozirgi Sudanda) ishlatilgan. Meroit tili miloddan avvalgi 300-yildan milodiy 400-yilgacha foydalanilgan. Tifinagh. Tifinagh alifbosidan hanuzgacha i savdo sohasida va Sahara va Sahel mintaqalarining berber tillarini (Tamazight, Tamashek va boshqalar) yozish uchun modernizatsiya qilingan shakllarida foydalanilmoqda. Neo-Tifinagh 4.1.0 versiyasidan boshlab U+2D30 dan U+2D7F gacha boʻlgan Unicode diapazonida kodlangan. Bu versiya alifbosida 55 ta belgilangan belgilar mavjud, ammo ular belgilanganidan koʻra koʻproq ishlatilmoqda. ISO 15924 da Tfng kodi Neo-Tifinaghga aylangan. Geʽez yozuvi. Geʽez yozuvi abugida boʻlib, u Afrika shoxi mintaqasida miloddan avvalgi VIII-IX asrlarda geʽez tilini yozish uchun yaratilgan. Bu yozuv bugungi kunda Efiopiya va Eritreyada Amhar, Tigrinya va boshqa bir qancha tillar uchun ishlatiladi. Baʼzan "Efiopiya" deb ataladi va Eritreya va Efiopiyada "fidel" yoki "abugida" sifatida tanilgan. Geʽez yozuvi kompyuterlashtirilgan va Unicode 3.0 kod nuqtalari U+1200 va U+137F (4608-4991) oʻrtasida belgilangan. Geʽez yozuvi Geʽez, Amhar va Tigrinya tillari uchun asosiy boʻgʻinlar, tinish belgilari va raqamlardan iborat. Nsibidi. Nsibidi (shuningdek, „nsibiri“, „nchibiddi“ va „nchibiddy“ nomi bilan ham tanilgan) hozirgi janubi-sharqiy Nigeriya hududiga xos boʻlgan ramzlar tizimi hisoblanadi. Nsibidi ideografik yozuv boʻlsa-da, lekin logografik elementlarni oʻz ichiga oladi. Adinkra. Adinkra — bu Akan tomonidan ishlab chiqilgan, tushunchalar va aforizmlarni ifodalash uchun ishlatiladigan belgilar toʻplami. Ogʻzaki anʼanaga koʻra, adinkraning kelib chiqishi hozirgi Gana va Kot-d’Ivuardagi Gyamanga tegishli. Kwame Anthony Appiahning soʻzlariga koʻra, adinkralar „murakkab va nuansli amaliyot va eʼtiqodlar toʻplamini yetkazishni qoʻllab-quvvatlash“ vositalaridan biri edi. Adinkra ikonografiyasi bir nechta segmental skriptlarga moslashtirilgan, jumladan: Lusona. Lusona — maqollar, ertaklar, oʻyinlar, topishmoqlar va hayvonlar nomlarini yozib olish va bilimlarni uzatish uchun mnemonik qurilmalar sifatida ishlaydigan ideogrammalar tizimi. Lusonalar hozirgi sharqiy Angola, Zambiyaning shimoli-gʻarbiy qismi va Kongo Demokratik Respublikasining qoʻshni hududlarida paydo boʻlgan. Yozuv tizimlari. Koʻpgina yozma yozuv tizimlari: yunon, ibroniy va arab tillari qadimgi Misr iyerogliflariga asoslangan. Finikiya / Punik yozuvi. Hozirgi Livan hududidagi finikiyaliklar Shimoliy Afrikaliklar bilan savdo qilishgan va u yerda shaharlar barpo etishgan. Bu shaharlarning eng mashhuri Karfagendir. Finikiya alifbosi boshqa koʻplab alifbolarning kelib chiqishiga asos boʻlgan (jumladan: arab, yunon va lotin yozuvi alifbolari). Karfagen lahjasi punik deb ataladi. Bugungi Tifinagh yozuvini baʼzi olimlar Punik avlodi deb oʻylashadi, ammo bu hali ham muhokama qilinmoqda. Yunon yozuvi. Yunon yozuv tizimi kopt alifbosiga (qadimgi demotik tilidan olingan 7 ta harf qoʻshilgan holda) moslashtirilgan. Kopt alifbosining unsial varianti VIII-XV asrlarda Nubiya tilining qadimiy shakli boʻlgan qadimgi nubian tilini yozish uchun ishlatilgan. Arab yozuvi. Arab yozuvi Afrikaga islom dini va savdo-sotiq yoʻli bilan kirib kelgan. Arab tili uchun aniq qoʻllanilishidan tashqari, u asrlar davomida bir qator boshqa tillarga moslashtirilgan. Bunday holatlarning baʼzilarida haligacha arab yozuvi qoʻllanadi, boshqalarida esa qoʻllanilmaydi. Koʻpincha arab tilidagi yozuvda aks ettirilmagan tovushlarni moslashtirish uchun yozuvni oʻzgartirish kerak edi. Yozuvning moslashtirilgan shakli Ajami yozuvi deb ham ataladi. Lotin yozuvi. Lotin yozuvini Afrika tillariga moslashtirish boʻyicha birinchi tizimli urinishlarni, ehtimol, Yevropa mustamlakasi arafasida nasroniy missionerlari amalga oshirishgan. Lotin yozuvini koʻplab Afrika tillariga moslashtirishdagi qiyinchiliklardan biri Afrika tillarida yevropaliklar uchun notanish tovushlarni ishlatilishi edi va shuning uchun ular yozish qoidalarisiz murojaat qilishlari mumkin edi. Bunday tovushlarni ifodalash uchun harf birikmalari, modifikatsiyalari va turli xil diakritik belgilardan foydalanishgan. XIX asr oxirlarida yaratilgan yoruba yozuvi kabi baʼzi yozuvlar deyarli saqlanib qolgan. Koʻp hollarda mustamlakachi rejimlar afrika tillarida yozishga unchalik qiziqish bildirmagan. Ammo baʼzilari afrika tillarida yozishga qiziqishgan. Masalan, mustamlaka hukumati Shimoliy Nigeriyadagi Hausa tilining yozma shakllarini aniqlashda bevosita ishtirok etgan. Mustamlaka davridan beri Afrika tillari uchun lotin yozuvidan foydalanish boʻyicha standartlashtirilgan yoki hech boʻlmaganda uygʻunlashtirilgan yondashuvlarni taklif qilish va yaratish harakatlari olib borildi. Masalan, Lepsiusning standart alifbosi (XIX asr oʻrtalari) va Afrika tillari va madaniyatlari xalqaro institutining Afrika alifbosi (1928, 1930). Mustaqillikdan keyin Afrika tillarining transkripsiyasiga doimiy ravishda eʼtibor qaratildi. 1960 va 1970-yillarda YUNESKO ushbu mavzu boʻyicha bir nechta „ekspertlar yigʻilishlari“ ni, jumladan 1966-yilda Bamakoda va 1978-yilda Niameyda muhim uchrashuvlarni oʻtkazdi. Ikkinchi uchrashuvda Afrika maʼlumotnoma alifbosi ishlab chiqildi. Shimoliy Berber yozuvi uchun Berber-lotin alifbosi kengaytirilgan lotin belgilari va ikkita yunon harflarini oʻz ichiga oladi. Ibroniy yozuvi. Ming yillar davomida Shimoliy Afrikada yahudiylar mavjud boʻlgan va ularning jamoalari turli yozuvlardan foydalanishgan. Garchi ularning baʼzilari arab yozuvida (yahudiy-tunis arab tilida boʻlgani kabi) yoki Geʼez yozuvida (Kayla va Kvarada boʻlgani kabi) yozilgan boʻlsa-da, koʻpchilik yahudiylar ibroniy alifbosidan foydalanishadi. Brayl. Ko‘zi ojizlar tomonidan keng qo‘llaniladigan Brayl yozuvi bir nechta Afrika tillarini, jumladan Nigeriya, Janubiy Afrika va Zambiya tillarini yozish uchun moslashtirilgan.