Kasallik vektori. Kasallik vektori – Parazit, mikrob va shu kabi yuqumli patogen omillarni bir organizmdan boshqasiga olib yurib tarqatuvchi har qanday tirik mavjudot. Vektor sifatida qabul qilingan agentlardan eng asosiylari pashsha, chivin kabi qon soʻruvchi hasharotlar hisoblanadi. Kasallik tarqatuvchilari 1897-yilda Ronald Ross tomonidan aniqlangan. U birinchi boʻlib chivinlarning oshqozonida yashaydigan bezgak tarqatuvchisini topgan. Artropodlar. Patogen mikroblarni tarqatadigan eng katta guruh artropodlar boʻlib, ular chivin, pashsha, bitlar, burgalar bilan birga patogen vektorlarning eng katta guruhini tashkil qiladi. Ular barchagi gematofaglar hisoblanib, hayoti davomida yoki baʼzi davrlarida qon bilan oziqlanadi. Hasharot qon bilan oziqlanganda patogen bemor tanasidan qon orqali hasharot tanasiga kirib joylashadi va shu yoʻl bilan keyingi organizmga tarqaladi. Tarqatuvchisi bezgak, filariaz, turli antrapodlar boʻlgan viruslar (arboviruslar) Anofel chivinlari tomonidan ham uy xoʻjaliklari yaqinida olib yuriladi. Chivin odamni chaqqanida soʻlak bezlari tarkibida uchraydigan viruslar odam tanasi qon oqimiga tushadi va tarqaladi. Qum pashshasi va qora pashsha kabi hovuz, koʻllarda uchraydigan pashshalar leyshmanioz, onxosekroz qoʻzgʻatuvchilarining vektori hisoblanadi. Chagas kasalligini keltirib chiqaradigan tripanasoma cruzi triatom qandalalari tomonidan tashiladi. Triatom hasharotlar ovqatlanishda iflos joylardan parazitni yuqtirib oladi va uy egasiga tasodifan ochiq yaralar orqali yuqadi. Bundan tashqari tospoviruslar kabi oʻsimliklardagi patogen mikroorganizmlarni tashiydigan 20 dan ortiq trips vektorlari mavjud. Oʻsimliklar va zamburugʻlar. Koʻpchilik oʻsimlik va zamburugʻlar ham turli patogen mikroblarni yuqtirishda omil boʻlib hizmat qiladi. Viruslar zamburug sporalari, zoosporalar, oʻsimliklarning barg, novda kabi qismlari orqali ham inson organizmiga tushishi mumkin. Masalan Olpidium brassicae kasallik qoʻzgaʼtuvchisi zamburugʻlarning zoosporalarida topilgan. Oʻsimliklar orasida ekinlarga katta ziyon yetkazadigan zararkunandalar yovvoyi oʻsimliklardagi kasalliklarni tashish orqali madaniy ekinlarni zararlovchi vektor boʻlishi mumkin. Vektorlar toʻgʻridan toʻgʻri bir oʻsimlikdan boshqasiga oʻtadi hamda Cuscuta va Cassytha kabi parazitlar ular orqali fitoplazmaga kirib virusli kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Sutemizuvchilar. Sutemiruvchilar orasida quturish kasalligi keng tarqalgan. Quturish viruslari kasal hayvonning soʻlagi orqali yuqadi va miya toʻqimalariga taʼsir qiladi. Quturish virusi barcha sutemizuvchi hayvon tanasida passiv holda boʻlishi mumkin. Ammo uning asosiy vektori itlar, boʻrsiqlar, koʻrshapalaklar hisoblanadi. Vektorli zoonoz kasallik. 2014-yilgacha boʻlgan maqolalarda zoonoz kasalliklarning tarqalishida inson vektor omilining ham oʻrni kattaligi yoritilgan. The Lancet tibbiyot jurnalida yerdan notogʻri foydalanish, savdo globallashuvi, iqlim oʻzgarishlari natijasida butun dunyo boʻyicha zoonoz kasalliklar soni ortayotgani maʼlum qilingan. Vektorli zoonoz kasalliklarga Lyme kasalligi, Gʻarbiy Nil virusi kabilar kiradi. Ularning tashuvchilari hayvonlar va odamlar hisoblanadi. Bundan tashqari odamlar tamaki mozaikasi virusining ham vektori boʻlib, oʻsimliklar orasida uni jismoniy yoʻl tarqalishiga yordam beradi. Oldini olish. 2014-yilda Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) vektor orqali tarqaladigan kasalliklarni atrof-muhit bilan aloqalarini oʻrganish boʻyicha „"Small bite, big threat"“ (Kichik luqma, katta tahdid) shiori ostida maʼlumot beruvchi tashkilotni yoʻlga qoʻydi. Tashkilot kasallik vektorlarining kambagʻal, uy-joylar, ichimlik suvi bilan yetarlicha taʼminlanmagan hududlarda yashovchi insonlar orasida koʻp uchrashini aniqladi. Hisob-kitoblarga koʻra, dunyo aholisining 80% dan ortigʻi vektor orqali yuqadigan kasalliklar uchraydigan hududlarda istiqomat qiladi.