Al-Jazariy. Al-Jazariy (toʻliq ismi: Abu Al-Ibn Ismoil Ibn al-Rozaz al-Jazariy) — matematik, Artukidlar sulolasi davlatining islom uygʻonishi astronomi. 1206-yilda u “Kitab fi marifat al-hiyol al-xandasiyya” (“Aqlli mexanik qurilmalar haqidagi bilimlar kitobi”) risolasini yozib, unda 50 ga yaqin mexanizmlar, jumladan, soatlar, kombinatsiyalangan qulflar va robotlarning dizayni tasvirlangan. Biografiya. Al-Jazariy haqidagi maʼlumotlarning aksariyati bizga uning risolasidan kelib tushgan. Olimning nomi Mesopotamiyada joylashgan Al-Jazira hududi nomidan kelib chiqqan. U otasi kabi Artuqiylar qoʻli ostidagi Diyarbakir qarorgohida bosh muhandis boʻlib xizmat qilgan. U gʻalati mexanizmlar ixtirochisi sifatida mashhur boʻldi, lekin “uning qiziqishi narsalarning texnologik tomoniga qaraganda koʻproq hunarmandchilikka tortildi” va uning ishi “nazariy hisob-kitoblarga emas, balki tajriba va xatolarga asoslangan”. Oʻsha paytda mohir mexanik qurilmalar haqidagi bilimlar kitobi mashhur edi, chunki u koʻp nusxalarda nashr etilgan va Al-Jazariy oʻz qoʻllari bilan qurgan mexanizmlarni tasvirlab bergan. Ulardan baʼzilari Al-Jazariyning oʻtmishdoshlarining oldingi asarlariga asoslangan: aka-uka Banu Muso — favvoralar dizaynida, Al-Sagʻoniy — sham soatlarini yaratishda, Hibat Alla ibn al-Husayn — musiqa qutisini yaratishda. Al-Jazariyning boshqa mexanizmlarining aksariyati noyobdir va avvalgi manbalarda tilga olinmagan. Mexanizmlar. Aynan Al-Jazariy krank mili kabi muhim mexanik qismni ixtiro qilgan. Bundan tashqari, u klapanli nasoslar, suv koʻtaruvchi mashinalar, suv soatlari, favvoralar, musiqa qutilarini ishlab chiqdi. Al-Jazariy qayiqqa o‘tqazib, nog‘ora va zang chalishga majburlagan to‘rtta odamsimon robotlar biroz shuhrat qozondi. Qirollik ziyofatlari paytida ular odatda koʻlga tushirilgan va ular oddiy musiqa ijro etgan. Ushbu qurilmalarda ishtirok etgan bir tizimda maʼlum joylarda yogʻoch qutiga joylashtirilgan qisqichlar va kameralar ishlatilgan, ular ketma-ket harakatga keltiruvchi tutqichlar, oʻz navbatida zarbli asboblarni boshqargan. Al-Jazariy, shuningdek, texnologik yangiliklarga ega: yogʻochni laminatlash, masshtabli modellardan foydalanish (olim ularni qogʻozdan yasagan), korund bilan harakatlanuvchi qismlarni silliqlash, metall eshiklar, kombinatsiyalangan qulflar, har qanday kenglik uchun universal quyosh soatiga ega kompas gibrid va boshqalar. Koʻrgazma 2010-yil yanvar oyida Buyuk Britaniyaning “1001 Ixtiro”: Dunyomizda musulmon merosini kashf qilish ko‘rgazmasida Al-Jazariyning 6 metrli suv soatining nusxasi namoyish etildi va tadbirning eng muhim voqeasiga aylandi.