Butanda turizm. Butanda turizm 1974-yilda boshlangan. O‘sha paytda Butan hukumati daromadni ko‘paytirish hamda Butanning o‘ziga xos madaniyati va an’analarini tashqi dunyoga targ‘ib qilish maqsadida, uzoq vaqt yopiq bo‘lib kelgan mamlakatini chet elliklar uchun ochgan edi. 1974-yilda Butan Qirolligiga jami 287 nafar sayyoh tashrif buyurdi. Butanga tashrif buyurgan sayyohlar soni 1992-yilda 2,850 nafarga, 1999-yilda esa 7,158 nafarga koʻtarildi. 1980-yillarning oxiriga kelib, turizm mamlakatning yillik daromadiga 2 million AQSh dollaridan ortiq hissa qo‘shgan. Chet elliklar uchun ochiq boʻlsa-da, Butan hukumati Butanning noyob va deyarli qo‘l tegmagan tabiati hamda madaniyatiga sayyohlarning turlicha taʼsir koʻrsatishi mumkinligini juda yaxshi biladi. Shunga koʻra, ular boshidanoq turistik faollik darajasini cheklab, sifatli turizmni rivojlantirishga ustuvorlik berganlar. Dastlab, bu siyosat „yuqori qiymat, past hajm“li turizm sifatida tanilgan. U 2008-yilda „yuqori qiymat, past taʼsir“ degan nomga o‘zgartirildi, bu esa „kichik, ammo muhim siljish“ edi. Tashrif buyuruvchilarning soni kamligi tufayli past ta’sir kafolatlangan bo‘lsa-da, Butanga sayohat qilish uchun boy bo‘lish talab etiladi, bu esa tanqidga sabab boʻldi va „yuqori qiymatli sayyoh“ boʻlish uchun boy boʻlish shartmi degan savolni keltirib chiqardi. Mamlakatda sayyohlar uchun kunlik toʻlov eng yuqori mavsumda bir kishi uchun kuniga 250 AQSh dollarini, past mavsumda esa kuniga 200 AQSh dollarini tashkil qiladi. Keyinchalik, Butan hukumati „madaniy va ekologik“ qadriyatlar saqlanib qolishi kerak boʻlsa-da, koʻproq sayyohlarni kutib olishga tayyorligini koʻrsatdi. 2005-yilda „Barqaror turizmni rivojlantirish strategiyasi“ deb nomlangan hujjat „Butanni boy sayyohlar uchun jozibador ekzotik joy sifatida targʻib qilish uchun mamlakat madaniyati va atrof-muhitidan foydalangan holda sayyohlar sonini koʻpaytirish“ga koʻproq eʼtibor qaratishni maqsad qilib belgilab berdi. Turizm uchun eng muhim markazlar Butan poytaxti Thimphu va gʻarbiy Paro shahrida joylashgan. Paro vodiysiga qaragan Taktshang nomli jar yoqasidagi monastir (oʻzbek tilida: „Yoʻlbars uyasi“) mamlakatning diqqatga sazovor joylaridan biridir. Bu ibodatxona buddistlar uchun aql bovar qilmaydigan darajada muqaddas sanaladi. Maʼbad ichida joylashgan gʻorda buddizmni Butanga olib kelgan buddist xudo 90 kun davomida meditatsiya qilgan va buddizmni yoyish uchun bu vodiyda yashagan jinlar bilan kurashgan deb aytiladi. Maʼbad ming yildan ortiq vaqtdan beri mavjud, shu paytgacha unda ikkita yongʻin sodir boʻlgan, ammo zarar bartaraf etilgan. Butandagi turoperatorlar. Butan hukumati 1991-yil oktyabr oyida Butan turizm korporatsiyasini (BTC) xususiylashtirdi va bu bilan xususiy sektor investitsiyalari hamda faoliyatini osonlashtirdi. Natijada, 2018-yil holatiga koʻra, mamlakatda 75 tadan ortiq litsenziyaga ega turistik kompaniyalar faoliyat yuritmoqda. Ilgari barcha sayyohlar (guruh yoki individual) rejalashtirilgan, oldindan toʻlanadigan, yoʻlboshchili paket-tur yoki maxsus ishlab chiqilgan sayohat dasturi boʻyicha sayohat qilishlari kerak edi. Potensial sayyohlar toʻgʻridan-toʻgʻri yoki chet el agenti orqali rasmiy tasdiqlangan turoperator orqali kelishuvlarni amalga oshirishlari kerak. Butanga viza olish. Butanning sayyohlik siyosati 2022-yil iyun oyida „Yuqori qiymat, past hajm“tamoyilini saqlab qolish maqsadida qayta ko‘rib chiqildi. Bunga ko‘ra, barcha xorijiy fuqarolar Butanga viza olish uchun har kechaga 200 AQSh dollari miqdorida „Barqaror rivojlanish toʻlovi“ to‘lashlari, Hindiston fuqarolari esa ruxsatnoma olish uchun 1200 Hindiston rupiysi to‘lashlari kerak edi. 2023-yil avgustdan boshlab ushbu soliq 100 AQSh dollarigacha kamaytirildi, ammo hindistonliklar uchun miqdor o‘zgarmadi. Bundan buyon sayohatchilarga mamlakat boʻylab sayohat qilishda oʻz turar joylari va marshrutlarini belgilashga ruxsat beriladi. Butanning yangilangan viza siyosati asosida deyarli barcha millat vakillari Butanga tashrif buyurishdan oldin viza yoki ruxsatnomani oldindan rasmiylashtirishi kerak. Aviakompaniyalari. Druk Air 1981-yilda tashkil etilgan, u Butanda parvozlarni amalga oshiruvchi yagona aviakompaniya hisoblanar edi. 2011-yil dekabr oyida Butan Airlines joriy etilishi natijasida aviatsiya sanoati erkinlashtirildi va Druk Air mamlakatdagi yagona aviakompaniya degan maqomini yoʻqotdi. Mamlakatlar boʻyicha tashrif buyuruvchilar. 2019-yilda mamlakatga shu paytgacha boʻlgan vaqt ichida eng koʻp sayyohlar kelgan boʻlib, 315 000 nafardan ortiq kishini tashkil etdi. Bu oʻsish Osiyo-Tinch okeani bozori, xususan, Hindiston, Tailand, Vyetnam, Filippin, Avstraliya, Yaponiya, Xitoy, Singapur, Bangladesh, Malayziya va Janubiy Koreya tomonidan taʼminlandi. Gʻarbiy bozorlardan, xususan, AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya va Fransiya mamlakatlaridan ham sayyohlar kelishi oʻsdi. Butanga qisqa muddatga tashrif buyuruvchilarning aksariyati quyidagi mamlakatlar vakillari edi: Butanning UNESCO Jahon merosidagi taxminiy roʻyxati. 2012-yilda Butan oʻzining taxminiy obyektlarini UNESCOning Jahon merosi markazi roʻyxatiga rasman kiritdi, u kelajakda tashkilotga qoʻshilish uchun birinchi marta ushbu manzillarni taqdim etgan edi. Mamlakat boʻylab joylashgan sakkizta sayt roʻyxatga olingan. „Yuqori sifat, past hajm“ tamoyilini tanqid qilish. Butan mamlakatga kiradigan sayyohlar sonini cheklashda muvaffaqiyat qozongan boʻlsa-da, „Yuqori sifat, past hajm“ tamoyili orqali „yuqori sifatli sayyoh“ boy sayyoh boʻlishi kerak, degan bahslar kelib chiqishi mumkin, chunki Butanni ziyorat qilish cheklovi asosan yuqori narx bilan bogʻliq boʻlib, sayohat haqiqiy qiziqish yoki diqqatga sazovor joylarni koʻrish uchun amalga oshirilmaydi.