Siyosiy tarix. Siyosiy tarix — siyosiy voqealar, gʻoyalar, harakatlar, hokimiyat idoralari, saylovchilar, partiyalar va rahbarlar haqida hikoya qilish va tadqiqot olib borish. U tarixning boshqa sohalari, jumladan, diplomatik tarix, konstitutsiyaviy tarix, ijtimoiy tarix, xalqlar tarixi va ommaviy tarix bilan chambarchas bogʻliq. Siyosiy tarix fani yirik jamiyatlarda hokimiyatning tashkil etilishi va faoliyat yuritishini o‘rganadi. Taxminan 1960-yillardan boshlab, raqobatlashuvchi kichik fanlarning, xususan, ijtimoiy tarix va madaniyat tarixining kuchayishi siyosiy elitalar faoliyatiga eʼtibor qaratishga moyil boʻlgan „anʼanaviy“ siyosiy tarix nufuzi pasayishiga olib keldi. 1975-yildan 1995-yilgacha boʻlgan yigirma yil mobaynida Amerika universitetlarida ijtimoiy tarix bilan shugʻullanadigan tarix professorlari ulushi 31% dan 41% gacha ortdi, ayni choqda siyosat tarixchilari ulushi 40% dan 30% gacha kamaydi. Jahon siyosiy tarixi. Dunyoning siyosiy tarixi global miqyosda siyosat va hukumat tarixini, jumladan, xalqaro munosabatlarni oʻrganadi. Siyosiy tarixning oʻziga xos jihatlari. Birinchi „ilmiy“ siyosiy tarixni XIX asrda Germaniyada Leopold fon Ranke (Leopold von Ranke) yozgan. Uning metodologiyasi tarixchilarning manbalarni tanqidiy oʻrganish usullariga chuqur taʼsir koʻrsatdi. Siyosiy tarixning muhim jihati mafkurani tarixiy oʻzgarishlarning harakatlantiruvchi kuchi sifatida oʻrganishdir. Mualliflardan biri „butun siyosiy tarix mafkuraviy tafovutlar va ularning oqibatlarini o‘rganmasdan turib, mavjud bo‘la olmaydi“, deb taʼkidlagan edi. Siyosiy tarixni oʻrganish, odatda, bitta xalq, uning siyosiy oʻzgarishi va rivojlanishi atrofida markazlashadi. Baʼzi tarixchilar soʻnggi oʻn yilliklarda siyosiy tarixda tor ixtisoslashuv tamoyili vujudga kelayotganini qayd etmoqda: „1940-yillarda kollej professori oʻzini „tarixchi“ deb tanitishga intilgan boʻlsa, bu 1950-yillarga kelib, „amerikalik tarixchi“ nomini oldi“. 1970-yillardan boshlab, yangi harakatlar siyosiy tarixga boʻlgan anʼanaviy yondashuvlarga qarshi chiqdi. Ijtimoiy tarixning rivojlanishi asosiy eʼtiborni yetakchilar va milliy qarorlarni oʻrganishdan chetga surib, oddiy odamlarning, ayniqsa, orqada qolganlar va ozchilikning roliga qaratadigan boʻldi. Yosh olimlar turli masalalarga oʻtib, elitadan koʻra irq, sinf va jins masalalariga eʼtibor qaratdi. 1990-yildan keyin ijtimoiy tarixning ahamiyati pasaya boshladi, uning oʻrnini metanarrativ – yirik hikoyani rad etuvchi postmodern va madaniy yondashuvlar egalladi. Qoʻshma Shtatlar: yangi siyosiy tarix. Anʼanaviy siyosiy tarix yirik rahbarlarga asosiy e’tibor qaratib, uzoq vaqt Qoʻshma Shtatlardagi nazariyotchi tarixchilar nazoratidan tashqarida ustun rol oʻynadi. Ushbu tadqiqotlar 1950-yilgacha amerikalik tarixchilar yozgan ilmiy kitoblar va maqolalarning qariyb 25% ni, 1960-yillarda esa taxminan 33% ni tashkil etdi, keyin esa buni diplomatiya davom ettirdi. 1960-1970-yillarda ijtimoiy tarixga yangi qiziqishning paydo boʻlishi „yangi siyosiy tarix“ paydo boʻlishiga olib keldi, unda yosh olimlar siyosatchilarga emas, balki saylovchilarning xatti-harakatlari va motivatsiyasiga koʻproq eʼtibor beradigan bo‘ldi. U ijtimoiy mavzularni, ayniqsa, etnik va dinga oid mavzularni birlashtirish uchun, asosan, miqdoriy usullarga tayandi. Ijtimoiy fanning yangi yondashuvi Buyuk odamlarga boʻlgan qiziqish soʻnishining darakchisi bo‘ldi. 1970-yillarda anʼanaviy siyosiy yondashuvlarning yo‘qolishi jiddiy larzalarga olib keldi, diplomatik tarix esa undan ham battar ahvolga tushib qoldi. Uni irq/sinf/gender modeli bilan birga ijtimoiy tarix o‘rtadan siqib chiqardi. "Journal of American History jurnaliga" yuborilgan siyosiy maqolalar soni 33 foizdan 15 foizga tushib, ikki baravar kamayib ketdi. Patterson taʼkidlashicha, zamonaviy voqealar, xususan, Vietnam urushi va „Uotergeyt “ siyosiy mojarosi yosh olimlarni siyosatchilar va ular ishlarini oʻrganishdan uzoqlashtirdi. Siyosiy tarix hech qachon yoʻq boʻlib ketmagan, ammo kitobxonlar oʻrtasida doimiy mashhurligiga qaramay, olimlar orasida oʻz hukmronligini tiklay olmadi. Baʼzi siyosiy tarixchilar, Uilyam Leyxtenburg (William Leuchtenburg) yozganidek, oʻz ahvolini masxara qilishga o‘tdi: „Siyosiy tarixchilarning kasbi doirasidagi maqomi tabib bilan siniqchi oʻrtasidagi bir joyga tushib qoldi. Siyosat tarixchilari qaysidir maʼnoda yaxshi bo‘lishi, lekin siz ulardan birini oilangiz bilan uchrashish uchun uyga olib kelishni xohlamasligingiz mumkin“. Boshqalar esa, Hyu Devis Grem (Hugh Davis Graham) kuzatganidek, tahliliyroq edi: Britaniya. Readman (2009) XX asrda Britaniya siyosiy tarixining tarixshunosligini muhokama qiladi. U Britaniya siyosiy stipendiyasi XX asr tarixini, asosan, yaqin oʻtmishga vaqtinchalik yaqinlik, asosiy manbalarning mavjud emasligi va tarafkashlik potensiali sabab eʼtiborsiz qoldirganini tasvirlaydi. Maqolada stipendiya sohasidagi oʻtishlar olimlar orasida XX asr tarixiga qanday qilib katta qiziqish uygʻotgani, jumladan, arxiv manbalariga kamroq tayanish, tarixshunoslikdagi uslubiy oʻzgarishlar va ogʻzaki tarix kabi tarixning yangi shakllari gullab-yashnashi haqida gapirgan edi. Germaniya. Biroq 1960-yillarda baʼzi nemis tarixchilari (xususan, Hans-Ulrich Wehler va uning hamkasblari) bu gʻoyaga qarshi isyon koʻtara boshladi, oʻrniga „Ichki siyosatning ustuvorligi“ni (Primat der Innenpolitik) taklif qildi. Unda (bu o‘rinda nemis) ichki siyosat(i)dagi ishonchsizlik tashqi siyosat yuritishni aniqlab berar edi. Bu turli davlatlarning ichki siyosatini talqin etgan va bu ularning tashqi siyosatiga qanday ta’sir ko‘rsatganiga oid ancha-muncha ishlar yaratilishiga olib keldi. Fransiya. Fransuz "Annales maktabi" yuqori siyosatdagi „voqealar tarixi“ning doimiy koʻrinadigan harakatiga emas, geografiya va iqtisodning tarixdagi roli, shuningdek, keng va sekin sikllar muhimligiga urgʻu berayotgan edi. Bu siyosat va diplomatiya ahamiyatini kamaytirdi. "Annales" maktabining eng muhim asari Fernan Braudelning (Fernand Braudel) „ "Filip II davridagi Oʻrta yer dengizi va Oʻrta yer dengizi dunyosi“" bo‘lib, Filip II ning Oʻrta yer dengiziga tegishli siyosatining anʼanaviy Ranke diplomatik tarixini oʻz ichiga oladi, lekin ishning faqat uchinchi va eng qisqa qismi sifatida unda "longue durée" („uzoq muddatli“) tarixning keng sikllariga eʼtibor qaratilgan. "Annales" katta taʼsir kuchiga ega edi hamda siyosiy tarixdan iqtisodiy va ekologik oʻzgarishlarning keng tamoyillariga burilishga sabab bo‘ldi. Ijtimoiy tarix. 1960- va 1970-yillarda ijtimoiy tarixning miqdoriy statistik usullari yoki madaniyat tarixining ko‘proq postmodern baholari yordamida ovozi bo‘lmaganlarga ovoz berish va quyi sinflar tarixini yozishga bo‘lgan e’tiborning o‘sishi tarix fanida siyosatning markaziy o‘rniga putur yetkazdi. Leff qayd etishicha, „ijtimoiy tarixchilar siyosiy tarixdan elitar, yuzaki, mutlaqo zerikarli va kundalik hayot dramasiga aloqasi bo‘lmagan fan sifatida nafratlanadi“. Siyosiy rejimlar va institutlar tarixi. MaxRange demokratiya darajasini va institutsional tuzilmani (rejim turi) 100 darajali shkalada aniqlaydigan maʼlumotlar toʻplami boʻlib, har bir qiymat oʻziga xos rejim turini ifodalaydi. Qiymatlar demokratiya va siyosiy javobgarlik darajasiga qarab, 1 dan 100 gacha saralanadi. MaxRange barcha davlatlarga mos keladigan qiymatni (rejim turini) 1789-dan 2015-yilgacha va undan keyin har bir oy aniqlab boradi. MaxRange’ni Max Range kompaniyasi ishlab chiqqan va yaratgan bo‘lib, hozirgi kunda u Shvetsiyaning Halmstad universiteti bilan bogʻlangan.