Matilda effekti. Matilda effekti – bu ayollarning ilm-fanga qoʻshgan yutuqlarini tizimli ravishda rad etish, ularning qilgan ishlarini erkak hamkasblariga tegishli deb hisoblaniladigan termin. Bu hodisa birinchi marta sufrajist va abolitsionist Matilda Joslyn Gage (1826–1898) tomonidan oʻzining „Woman as Inventor (Ayol ixtirochi sifatida)“ nomli qoʻllanmasida tasvirlangan (birinchi marta 1870-yilda traktat sifatida, 1883-yilda esa "North Amrican Review (Shimoliy Amerika sharhi)" adabiy jurnalida nashr etilgan). „Matilda effekti“ atamasi 1993-yilda ilm-fan tarixchisi Margaret W. Rossiter tomonidan fanga kiritilgan. Rossiter bu taʼsirning uchrashiga bir nechta misollarni keltirgan. XII asrda Italiyada yashagan Trotula (Salernolik Trorula) ismli ayol shifokorning oʻlimidan soʻng chiqarilgan kitoblarining bari erkak mualliflarga tegishli deb e’tirof etilgan. Oʻn toʻqqizinchi va yigirmanchi asrning Matilda effektini namoyish etadigan holatlarga Netti Stivens, Lise Meitner, Marietta Blau, Rosalind Franklin va Jocelyn Bell Burnell kabi ayollarning faoliyati misol boʻla oladi. Matilda effekti Metthew effekti bilan solishtirilgan. Mazkur effektga koʻra, avvaldan taniqli boʻlgan olimning ishi, garchi u yosh tadqiqotchiniki bilan bir xil yoki aynan oʻxshash boʻlsa ham koʻproq va tezroq shuhrat qozonadi. Bu holat esa Matilda effektining ayrim holatlariga mos keladi. Tadqiqotlar. 2012-yilda Nijmegen Radboud universitetining ikki ayol tadqiqotchisi Niderlandiyada professorlikka qoʻyilgan nomzodlarning jinsi ularga beriladigan baholarga taʼsir koʻrsatishini isbotlab berishdi. Shunga oʻxshash holat ikki italiyalik ayol tadqiqotchi tomonidan Ispaniyada oʻtkazgan tadqiqotlari davomida ham kuzatilgan. Boshqa tomondan, bir nechta tadqiqotlardan keltirilgan iqtiboslar erkak va ayol mualliflarga nashriyotlarning taʼsiri oʻrtasida farq yoʻqligini aniqlagan. Shveytsariyalik tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, ommaviy axborot vositalari odatda ayol olimlarga qaraganda erkak olimlardan koʻproq televidinya koʻrsatuvlarida ishtirok etishlarini iltimos qilishadi. AQShda olib borilgan bir tadqiqotga koʻra, Amerika jamiyatida ochiq gender diskriminatsiyasi umuman pasayishda davom etsa-da, ayollarning ilmiy mukofotlar va sovrinlarni olish holati, xususan, tadqiqotlar davomida noqulay ahvolga tushib qolish holatlari koʻp kuzatilmoqda. Misollar. Matilda effektiga duchor boʻlgan ayollarga misollar: Nobel mukofoti nomzodligi uchun ayol olimlardan koʻra yuqoriroq ustunlikka ega boʻlgan erkak olimlarga misollar: = Matilda loyihasi = Matilda loyihasi – ilm-fan sohasida ayollarga nisbatan tengsizlik va gender tarafkashligi haqida xabardorlikni oshirish tashabbusi oʻquv animatsion videolar va raqamli toʻplamlarni yaratishni oʻz ichiga oladi(www.matildaproject.ca saytiga tashrif buyuring). Videolar (oʻquv animatsion videosiga qarang) mavzuning qisqacha koʻrinishini taqdim etadi, veb-sayt esa Matilda effektiga misol boʻladigan umumiy xususiyatga ega boʻlgan tarixiy va zamonaviy ayol olimlarning toʻliq toʻplamini oʻzida aks ettiradi. Matilda loyihasi akademik hamjamiyat, STEM talabalari/mutaxassislari, tarixchilar, ijtimoiy olimlar va raqamli gumanistlar kabi keng auditoriya uchun moʻljallangan. Matilda loyihasini yaratish orqali tomoshabinlar Matilda effekti haqida bilim va qiziqishlarini shakllantirishda oʻqish, vizualizatsiya va videolar orqali faol ishtirok etishi va shu effekt tasiri kuzatilgan ayollar hayoti bilan tanishish imkoniyatiga ega boʻlishadi. Oʻqituvchilar loyihani topshiriqlar, oʻquv resurslari va munozaralarga muammosiz integratsiyalashlari, talabalarga gender tarafkashlik sabab ayol olimlarning qoʻshgan hissasi qadrsizlanishi va uning oqibatlari haqida maʼlumot berishlari mumkin. „No more Matildas“ harakati. Ispaniya tadqiqotchi va texnolog ayollar uyushmasi (AMIT) Matilda Joslyn Gageni sharaflaydigan „No more Matildas (Endi Matilda yoʻq)“ deb nomlangan harakatni yaratdi. Loyihadan koʻzlangan maqsad qoliplarga barham berib, ilm-fan bilan shugʻullanayotgan ayollar sonini oshirishdan iborat. Boshqa holatlar. Ben Barres (1954–2017) Stenford universiteti tibbiyot maktabining neyrobiologi boʻlib, oʻz jinsini ayoldan erkakka oʻtkazgan. U oʻz ilmiy ishlarining amalga oshirilishi oʻsha paytda boshqalar uni qanday jins vakili ekanligiga qarab turlicha qabul qilingani haqida gapirgan. Erkak jinsiga oʻtishidan oldin Barresning ilmiy yutuqlari erkaklarga tegishli deb hisoblangan yoki oʻta qadrsizlangan, ammo erkak jinsiga oʻtgandan soʻng uning yutuqlariga avvalgidan koʻra ancha yuqori baho berilgan va koʻplab maqtovlarga sazovor boʻlgan.