Gender. Jins (, „mehribon“) — erkaklik va ayollik bilan bogʻliq xususiyatlar spektri. Kontekstga qarab, bu xususiyatlar ijtimoiy tuzilmalarni (ayniqsa, gender va boshqa ijtimoiy rollar) yoki gender identifikatsiyasini oʻz ichiga olishi mumkin. Gender identifikatori jinsiy orientatsiya bilan bogʻliq emas. Baʼzi hollarda „gender“ tushunchasi " jins " tushunchasining sinonimi sifatida notoʻgʻri ishlatiladi. Aslida, jins va gender oʻrtasidagi farq asosiy hisoblanadi, chunki ayol va erkak oʻrtasidagi koʻp farqlar biologik boʻlmagan sabablarga ham ega. Gender tushunchasi aqliy, madaniy va ijtimoiy farqlarga taʼsir qiladi va jins tushunchasi faqat jismoniy (anatomik va fiziologik) farqlarga taʼsir qiladi. „Gender“ tushunchasi feministik nazariya va gendershunoslikning rivojlanishi tufayli keng tarqaldi . U ijtimoiy konstruktivizm nazariyasiga asoslanadi, ularning bir qator vakillari (asosan feministik mualliflar) odamlar oʻrtasidagi farqlarning tabiiy kelib chiqishini shubha ostiga qoʻyadilar va ularni ijtimoiy jarayonlar bilan izohlaydilar. Shunday qilib, „gender“ tushunchasi „biologiya taqdir sifatida“ haqidagi oddiy gʻoyalarni tanqid qilish uchun moʻljallangan va gender tengligi mafkurasiga ishora qiladi. Garchi koʻpgina manbalar genderni „ijtimoiy jins“ deb taʼriflagan boʻlsa-da, bu tushuncha zamonaviy feministik va gender tadqiqotlarida eskirgan deb hisoblanadi. Genderni biologik jinsning hosilasi sifatida tushunishni tanqid qilib, zamonaviy tadqiqotlar bu ikkala toifani ham bir-biri bilan murakkab oʻzaro taʼsirda boʻlgan ijtimoiy tuzilmalar sifatida koʻrib chiqadi. Biroq, feministik nazariya, postfeminizm, gender psixologiyasi, gender sotsiologiyasi va lezbiyen falsafasining turli oqimlarida „gender“ atamasini talqin qilishda farqlar mavjud. Tushunchaning tarixi. Ingliz tilida "gender" soʻzi dastlab grammatik jins degan maʼnoni anglatadi. Amerikalik seksolog Jon Money 1955-yilda transseksual va interseks odamlarni oʻrganishga bagʻishlangan asarlarida birinchi marta bu soʻzni biologik jins va ijtimoiy rol oʻrtasidagi terminologik farqlash uchun ishlatgan. Ammo „gender“ tushunchasi faqat 1970-yillarning boshlarida feministik harakat va feministik nazariyaning rivojlanishi tufayli keng tarqaldi. Feministik nazariyotchilar biologiyadan kelib chiqqan jinsiy farqlarni jamiyatda „erkak“ yoki „ayol“ deb hisoblangan xulq-atvor va sifatlardan ajratish uchun analitik kategoriya sifatida „gender“ tushunchasidan foydalanganlar. „Gender“ va „jins“ tushunchalari oʻrtasidagi farq „biologiya taqdir sifatida“ haqidagi oddiy gʻoyalarni shubha ostiga qoʻyishga va shu bilan ilgari boʻlmagan tematik sohalarni oʻrganib, ijtimoiy va gumanitar fanlarning ufqlarini sezilarli darajada kengaytirishga imkon berdi. ilmiy qiziqish mavzusi. „Gender“ tushunchasi postsovet faniga 1980-1990 yillar oxirida gendershunoslik ilmiy sohasi shakllanishi bilan kirib keldi. Bugungi kunda „gender“ tushunchasi „gender“ tushunchasidan farqli oʻlaroq, postsovet mamlakatlarida ham, butun dunyoda koʻplab kontekstlarda, xususan, ijtimoiy fanlarda va hujjatlarda keng qoʻllanadi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti. Biroq, koʻplab boshqa kontekstlarda, jumladan, ijtimoiy fanlarning baʼzi tarmoqlarida, „gender“ va „jins“ atamalari bir-birining oʻrnida qoʻllanilib kelmoqda. „Gender“ va „jins“ tushunchalarini farqlash yoki ularni sinonim sifatida ishlatish masalasi bevosita maʼlum bir muallifning falsafiy va siyosiy munosabatlariga bogʻliq. Gender va jins. Gender va jins oʻrtasidagi farq. "Gender" va „jins“ tushunchalari oʻrtasidagi farq ijtimoiy konstruktivizm nazariyasiga tayanadi, bu tabiiy va tabiiy koʻrinadigan farqlarni ijtimoiy jarayonlar bilan izohlaydi. „Gender“ tushunchasiga qarama-qarshi „jins“ tushunchasidan foydalanish ayol va erkaklarning jamiyatdagi mavqei hamda „erkak“ va „ayol“ o‘rtasidagi farqlar biologik kelib chiqishi yo‘q, degan tezisga asoslanadi. lekin biologik talqin bir yoʻlidir, bu jamiyatda qonuniy. Shunday qilib, ijtimoiy konstruktivizm tarafdorlari " sogʻlom fikr " ni, yaʼni zamonaviy jamiyatlarda hukmron boʻlgan kundalik gʻoyalarni tanqid qiladilar, unga koʻra ijtimoiy erkaklar va ayollarga boʻlinish va buning natijasida xulq-atvor, imkoniyatlar, huquqlar va boshqalardagi farqlar mavjud. Shu bilan birga, ijtimoiy "konstruktivizm tarafdorlari" ham xuddi shu „sogʻlom fikr“ va unga xos biologik determinizmga asoslangan anʼanaviy sotsiologik nazariyalarni tanqid qiladilar. Gender tadqiqotlari va asosiy feministik nazariyalarda gender hokimiyat va tengsizlikning ijtimoiy munosabatlarini tartibga soluvchi ijtimoiy kategoriya sifatida tushuniladi. Feministik nazariyalarning klassik versiyalarida bu erkaklarning ijtimoiy guruh sifatida ayollar ustidan hukmronligi haqida edi: belgilangan va oʻrganilgan gender rollarini bajarish imkoniyatlarning tengsizligini, erkaklarning ijtimoiy sohadagi afzalliklarini va ayollarning jamiyatga koʻchirilishini anglatadi. Shu bilan birga, xususiy sohaning oʻzi kamroq ahamiyatli, kamroq obroʻli va hatto repressiyaga uchragan boʻlib chiqadi . Zamonaviy feministik nazariyalarda genderni hokimiyatning tarkibiy munosabatlari sifatida tushunish, bir tomondan, jinsni boshqa ierarxik ijtimoiy toifalar (irq, sinf va boshqalar) kontekstida koʻrib chiqish orqali yanada murakkab va takomillashtirilmoqda.) va boshqa tomondan, gender zulmining asosiy tarkibiy qismlaridan biri sifatida majburiy gender binarini tushunish orqali . Shunday qilib, „gender“ tushunchasi nafaqat tahliliy, balki siyosiy hamdir: u mavjud boʻlgan tengsizlikning gender munosabatlarini tanqid qilishni oʻz ichiga oladi va ijtimoiy tuzumni oʻzgartirish va gender tengligiga asoslangan yangi ijtimoiy tartibni qurish uchun moʻljallangan . Genderning „ijtimoiy jins“ sifatida taʼrifi. Koʻpgina ilk feministik nazariyalarda gender biologik jinsning madaniy oʻzaro bogʻliqligi sifatida tushunilgan. Shunga oʻxshash gʻoyalar rus manbalarida keng tarqalgan „ijtimoiy jins“ yoki „genderning ijtimoiy-madaniy jihati“ bunday taʼriflar jinsni bevosita jinsga bogʻliq qiladi, ikkalasining ham ikkilik xususiyatini anglatadi kabi gender taʼriflari asosida yotadi. Biologik jinsning ijtimoiy qurilishi. Dastlabki feministik nazariyalar genderni ijtimoiy kontekstga bogʻliq boʻlgan konstruktiv kategoriya sifatida koʻrib chiqdi va biologik jins yagona va universal narsa sifatida tushunildi. Baʼzi zamonaviy tadqiqotlar ikkita qarama-qarshi biologik jinslar mavjudligi haqiqatini va bu qarama-qarshilikni qoʻllab-quvvatlovchi ilmiy tadqiqotlarning siyosiy betarafligini shubha ostiga qoʻyadi. Biolog va feminist Enn Fausto-Sterling taʼkidlaganidek, kuzatilgan biologik haqiqat jinsiy xilma-xillikning dalilidir, bu „ikki jins“ haqidagi asosiy ilmiy maʼlumotga mos kelmaydi. Oʻzining interseks odamlar haqidagi maqolasida u besh jinsni ajratish zarurligi haqida provokatsion tezisni ilgari surdi — tadqiqotchining oʻzi keyinroq tan olganidek, bu oʻynoqi bayonotning maqsadi diskret tasnifning bemaʼniligini koʻrsatish edi, chunki aslida jinsiy xilma-xillik mavjud, inson organizmlarining uzluksiz spektri sifatida tushunish kerak. Ilmiy bilimlarni ishlab chiqarishning feministik tahlili shuni koʻrsatadiki, aslida tavsiya etilgan „anʼanaviy biologiya“ jinsiy xususiyatlarning hech biri: xromosomalar (XX va XY), gormonlar (androgenlar va estrogenlar), jinsiy bezlar (tuxumdonlar va moyaklar), ichki morfologiya: prostata, qin, bachadon va bachadon naychalari), tashqi jinsiy aʼzolar (jinsiy olat, skrotum, klitoris va labiya), ikkilamchi jinsiy xususiyatlar (yuz va tanadagi sochlar, koʻkrak shakli) — ikkilik tasniflash talablariga javob bermaydi. Ularning hech biri barcha erkaklarni barcha ayollardan ajratishga yoki bir jinsning umumiy asosiy mulkini ajratib koʻrsatishga imkon bermaydi. Shunday qilib, jinsiy dimorfizm tabiiy emas, balki biologik haqiqatni tushunish uchun odamlar tomonidan ixtiro qilingan usul boʻlib chiqadi. Gender tadqiqotlari. Gender tadqiqotlari — bu feministik harakatlar taʼsirida va ular bilan yaqin hamkorlikda shakllangan fanlararo oʻrganish sohasi. Bu soha adabiyot, til, geografiya, tarix, siyosatshunoslik, sotsiologiya, antropologiya, kino nazariyasi, media, psixologiya, huquq va tibbiyot sohalarida gender va jinsiy aloqani oʻrganadi. Shuningdek, u irq, etnik, sinf, millat va nogironlik toifalarining jins va jinsiylik toifalari bilan kesishishini oʻrganadi. Gender tadqiqotlari konflikt nazariyasiga yaqin, chunki ular ijtimoiy oʻzaro taʼsirlarni hokimiyat nuqtai nazaridan — turli guruhlar oʻrtasidagi hokimiyat, resurslar va maqom uchun kurash sifatida qaraladi. Gender identifikatorlari. Ikkilik ayol va erkak identifikatorlaridan tashqari, ikkilik boʻlmagan jinslar spektri mavjud (genderqueer). Oxirgi toifaga, shuningdek, yosh — gender identifikatorining etishmasligi kiradi. Trangumanizmda jinsni insoniyatdan butunlay yoʻq qilishni targʻib qiluvchi postgenderizm yoʻnalishi mavjud.