Jarayon (roman). „Jarayon“ () — Franz Kafkaning falsafiy romani boʻlib, vafotidan keyin 1925-yilda nashr etilgan. Jarayon „Jahon kutubxonasi“ (Norvegiya kitob klubi tomonidan jahon adabiyotining eng muhim asarlari roʻyxati)ga, shuningdek Le Monde gazetasi tuzgan asrning 100 ta kitobi roʻyxatiga kiritilgan. Yaratilish tarixi. Romanning yaratilish davri — 1914-yil iyulidan 1915-yil yanvarigacha — Franz Kafka hayotidagi eng muhim voqealarga toʻgʻri keldi. 1914-yil iyul oyida yozuvchi Felitsiya Bauer bilan unashuvini bekor qiladi. Kafka oʻzining ayni paytdagi holatini „ayblanuvchining mavjudligi“ga qiyosladi, sevgilisining singlisi va dugonasi huzurida boʻlib oʻtgan yakuniy suhbatni „Tribunal“dan boshqa hech narsa emas deb atadi . Oradan koʻp oʻtmay Kafka „Jarayon“ni yozishni boshlaydi. 1914-yil 28-iyulda Avstriya-Vengriya imperiyasi Serbiyaga urush eʼlon qildi, bu Birinchi jahon urushining boshlanishiga olib keldi. 1914-yilning kuzida yozuvchi oʻz xonasiga koʻchib oʻtadi va u yerda birinchi marta ota-onasidan alohida yashaydi. Dastlabki bosqichda Kafkaning „Jarayon“ ustidagi ishi uzluksiz davom etdi va atigi ikki oy ichida yozuvchi 200 ga yaqin qoʻlyozma varaqlarini tayyorlashga muvaffaq boʻldi. Shunga qaramay, uning ijodiy ishtiyoqi tezda pasayib ketdi. 1914-yil oktabrda Kafka „Tuzatish koloniyasida“ novellasini yozishga kirishib ketdi, shundan soʻng u asta-sekinlik bilan roman yozishni davom ettirdi. „Jarayon“ izchillik bilan yaratilmagan. Yozuvchi Maks Brodning soʻzlariga koʻra, birinchi navbatda, Kafka romanning birinchi va oxirgi boblarini yozgan, qolganlari ustida ishlash esa parallel ravishda davom etgan. Boblarni yozish uchun Kafka boshqa matnlar qayta-qayta kiritilgan bir xil daftarlardan foydalangan. Yozuvchi „Jarayon“ bilan bogʻliq varaqlarni daftarlardan yirtib tashlar, ularni oʻzaro tartibga solmasdan, parcha va boblarga ajratar edi, bu esa keyinchalik roman syujetini qayta yaratishni qiyinlashtirdi. 1915-yilning boshida Kafka roman ustida ishlashni toʻxtatdi va 1916-yildagi qisqa urinishdan tashqari, uni davom ettirmadi. 1914-yilning noyabrida Kafka shunday degan edi: „Men endi yoza olmayman. Men shunday chegaraga yaqinlashdimki, undan oldin yana bir bor cheksiz uzoq tarixni boshlash uchun bir yildan koʻproq kutishim kerak boʻladi“ . Manbalar. Romanning muhim manbalaridan biri deb, uning mifologik matritsasi, yozuvchi bir necha bor murojaat qilgan Injildagi „Ayub kitobi“ hisoblanadi . Kafka murojaat qilgan manbalar orasida Jakomo Kazanovaning "Mening hayotim hikoyasi" ham alohida ajralib turadi. Kafka ushbu kitobdagi eng mashhur epizodni — qoʻrgʻoshin tomi bilan qoplangan mashhur Venetsiyalik Dojlar saroyi tomi ostida joylashgan tergov va qamoqxona kameralarining tavsifini bilar edi. Sud idoralarining „Sudda“ joylashishi, ularning tor binolari va past shiftlari, ayblanuvchining sud mashinasi oldida „egilib turishi“ motivi — bularning barchasi asosan Kazanovaning „qoʻrgʻoshinli“ qamoqxona tavsifidan ilhomlangan.