Oʻzbekiston milliy universiteti. Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston milliy universiteti (OʻzMU) – Oʻzbekistondagi eng yirik oliy oʻquv yurti va ilmiy tekshirish markazlaridan biri; Oʻrta Osiyo va Qozogʻistondagi birinchi universitet. 1918-yil Turkiston xalq universiteti sifatida Toshkent shahrida tashkil etilgan. Turkiston xalq universiteti 1920-yildan Turkiston davlat universiteti, 1923-yildan Oʻrta Osiyo davlat universiteti (SAGU), 1960-yildan Toshkent davlat universiteti deb nomlangan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2000-yil 28-yanvardagi farmoniga muvofiq, universitetga milliy universitet maqomi berildi va u hozirgi nomi bilan ataldi. 1995-yil Mirzo Ulugʻbek nomi berilgan. Tarixi. Tashkil qilinishi. XX asrning boshlarida Toshkent va Turkiston oʻlkasining jadal rivojlanishi hamda Toshkent va Samarqanddagi gimnaziyalar, Toshkent Real bilim yurti yoki Toshkent shahridagi oʻqituvchilar seminariyasi va boshqa oʻrta taʼlim muassasalarini bitirgan oʻqimishli odamlar sonining koʻpayishi munosabati bilan bu yerda oliy oʻquv yurti – vaqtning eng yuqori talablariga javob beradigan universitetni ochish masalasi keskin koʻtarildi. Tayyorgarlik ishlari ham jamoatchilik, ham viloyat maʼmuriyati tomonidan amalga oshirildi. Toshkentdagi universitetni ochish uchun smeta va boshqa zarur hujjatlar 1914-yilga tayyorlangan. Biroq, birinchi jahon urushi bu rejalarga toʻsqinlik qildi. Shunga qaramay, mintaqada oliy oʻquv yurtini ochish zarurati saqlanib qoldi. Shuning uchun 1917-yil 15-22-noyabr kunlari Toshkentda boʻlib oʻtgan Turkiston Sovetlarining III mintaqaviy qurultoyi bu yerda oliy oʻquv yurtini ochishga qaror qildi. 1918-yil 17-fevral kuni Toshkent oliy taʼlim ishtiyoqmandlari jamiyatining taʼsis yigʻilishi boʻlib oʻtdi. Uning tarkibiga rus geografik va texnik jamiyatlari Turkiston boʻlimlari, Toshkent tabiatshunoslar va shifokorlar jamiyati, Toshkent pedagogika va yuridik jamiyatlari, Turkiston qishloq xoʻjaligi jamiyati, musulmon oʻqituvchilari jamiyati, politexnika kurslari, oʻlkashunoslik oʻqituvchilari uyushmasi vakillari kiradi. Oliy taʼlim ishtiyoqmandlari jamiyatining aʼzolari matematik V. I. Romanovskiy, shifokorlar A. P. Shilov va M. I. Slonim, agronom R. R. Shreder, meʼmor G. M. Varichevskiy va boshqalar kabi taniqli olimlar edi. M. I. Sosnovskiy rais etib saylandi. Xalq universiteti. 1918-yil 9-mart kuni Turkiston oʻlkasining XKK milliy universitetini xalq taʼlimi komissarligiga boʻysunish bilan tashkil etishga qaror qildi. Universitetga harbiy maktab binosi va buyuk knyaz N. K. Romanov saroyi berildi. Tashkiliy xarajatlar uchun 2 million rubl ajratildi. Ushbu qaror 1918-yil 16 martdagi Turkiston Davlat qoʻmitasi buyrugʻi bilan eʼlon qilindi. 1918-yil 11-mart kuni Turkiston universiteti kengashi tuzildi, 1918-yil 5-aprel kuni kengash majlisida uning rahbarlari saylandi. Universitet direktori ilgari Petrograd gimnaziyalaridan birining oʻqituvchisi va oliy xotin-qizlar kurslarining xususiy dotsenti sifatida ishlagan taniqli xalq taʼlimi xodimi A. V. Popov edi. Direktor oʻrinbosari eng yirik agronom-Rixard Rixardovich Shreder etib saylandi. Shundan so‘ng, universitetga o‘qish istagini bildirganlarni qabul qilish boshlandi. 1918-yil 21-aprel kuni Turkiston xalq universitetining tantanali ochilish marosimi boʻlib oʻtdi. Dastlab bu yerda oʻqigan talabalar soni 1200 kishi edi. Taʼkidlash joizki, Turkiston xalq universiteti tashkil topganining dastlabki davrida oliy taʼlim muassasasi emas edi. U turli xil taʼlim va maʼrifiy muassasalarni birlashtirgan oʻziga xos oʻquv kombinati edi. U universitet tipidagi fakultetlarni oʻz ichiga olgan: tabiiy-matematik, qishloq xoʻjaligi, texnik, ijtimoiy-iqtisodiy va adabiy-falsafiy (1918-yil kuzidan boshlab tarixiy-filologik, pedagogika, jumladan, pedologiya, psixologiya) va turli kurslar: elektromontyorlar, oʻrmon texniklari, yer-suv qoʻmitalari oʻqituvchilari, avtomobil ishlari, temir yoʻl, chizmalar, kooperativ, pedagogik, xorijiy tillar, maktabgacha taʼlim, kesish va tikish, poyabzal ishlar va boshqalar. Universitetdagi kurslarni tinglashga barcha xohlovchilarga, ularning taʼlim darajasidan qatʼi nazar, ruxsat berildi. Yaʼni, ayrim hollarda, tabiatan universitet kurslari oʻrta kasb-hunar taʼlim muassasalariga yaqinlashdi. 1961-1969-yillarda Oʻzbekiston milliy universiteti Markaziy Osiyo muassasalari oʻrtasida zamonaviy taʼlim tizimida birinchi oʻrinni egalladi va Sovet Ittifoqining eng nufuzli oliy oʻquv yurtlaridan biriga aylandi. Koʻplab Markaziy Osiyo milliy universitetlari Oʻzbekiston milliy universiteti bazasida tashkil etilgan, jumladan, Abay nomidagi Qozogʻiston Milliy pedagogika universiteti (1925), Tojikiston oliy pedagogika instituti (1932) va Tojikiston qishloq xoʻjaligi instituti (1931), shunindek, ayrim maʼlumotlarga koʻra Qirgʻiz milliy universiteti tashkil etilishiga ham asos boʻlgan. Keyingi yillar. Turkiston universitetida tibbiyot, fizika-matematika, ijtimoiy-iqtisodiy (ijtimoiy fanlar), tarix-filologiya, texnika, qishloq xoʻjaligi, harbiy fakultetlar boʻlib, ularda 2969 talaba oʻqigan. Ishchi va dehqonlarni, ayniqsa, mahalliy millat vakillarini universitetga kirishga tayyorlash maqsadida uning huzuridagi ishchilar fakulteti muhim rol oʻynadi. Universitet yildan yilga kengayib bordi. 1924-yil "Ijtimoiy fanlar" fakulteti asosida "Mahalliy xoʻjalik va huquq" fakulteti tuzildi. Baʼzi fakultetlar birlashtirildi, ayrim fakultetlarda bir qancha boʻlim va kafedralar ochildi. Universitet mamlakatda Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston uchun kadrlar tayyorlashning asosiy markaziga aylandi. Oʻzbek ziyolilarining tarkib topishida muhim rol oʻynadi. 20-yillarning 2-yarmidan universitetda ilmiy tekshirish ishlariga alohida ahamiyat berildi. 1929-yil aspirantura ochildi. Universitet olimlari tomonidan xalq xoʻjaligi uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan kashfiyotlar qilindi. Xususan, 1928-yil universitet olimi P. B. Grabovskiy I. F. Belyanskiy bilan birgalikda elektron nur yordamida harakatdagi tasvirni bir joydan boshqa joyga uzatadigan va qabul qiladigan „radiotelefot“ apparatini yaratdilar. 1928-yildan universitet fakultetlari asosida mustaqil tarmoqli institutlar, jumladan, Oʻrta Osiyo paxtachilik instituti, Oʻrta Osiyo paxtachilik va irrigatsiya politexnika instituti (hozirgi Toshkent irrigatsiya va melioratsiya instituti), Oʻrta Osiyo tibbiyot instituti, Tojikiston qishloq xoʻjaligi instituti, Tojikiston agronomiya va pedagogika instituti, Turkmaniston zooveterinariya instituti, Oʻrta Osiyo irrigatsiya muhandislari va texniklari instituti, Oʻrta Osiyo geologiya qidiruv instituti, Oʻrta Osiyo industrial instituti (hozirgi Toshkent texnika universiteti), Oʻrta Osiyo ipakchilik instituti, Oʻrta Osiyo moliya iqtisod instituti (hozirgi Toshkent iqtisodiyot universiteti) va boshqa institut hamda ilmiy tekshirish muassasalari tarkib topdi. 1931-yil universitetda biologiya, texnika, fizika-matematika, ishchi fakultetlari ishladi. 1935-yil tarix, tuproqshunoslik, geologiya, geografiya fakultetlari tashkil topdi. 1938-yil sirtqi boʻlim ochildi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45)dan oldingi davrda universitet oʻqituvchilar tarkibi universitetni tugatgan milliy kadrlar (T. N. Qori Niyoziy, T. Z. Zohidov, T. A. Sorimsoqov, O. S. Sodiqov va boshqalar) hisobiga kengaydi. 1941-yil noyabrda Oʻzbekiston Davlat Universiteti (hozirgi Samarqand universiteti) SAGUga qoʻshildi (1945-yil yana ajralib chiqdi). Filologiya (1942), sharq (1944), geografiya (1945), geologiya-tuproqshunoslik (1945) fakultetlari tashkil etildi. 1943-yil aprelda aspirantura kengaytirilib, doktorantura ochildi. Universitet olimlari 1943-yil Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining tashkil topishi va rivojlanishida asosiy rol oʻynadilar. Keyingi yillarda universitet faoliyati yanada kengaydi, oʻquv jarayonlari takomillashdi, ilmiy tadqiqotlarlar yuksaldi. 1991-yil sharq va yuridik fakultetlari negizida Toshkent sharqshunoslik instituti, Toshkent yuridik instituti tashkil topdi. Universitetda 14 ta fakultet (fizika, mexanika-matematika, kimyo, biologiya-tuproqshunoslik, geografiya, geologiya, oʻzbek filologiyasi, xorijiy filologiya, jurnalistika, tarix, falsafa, ijtimoiy-siyosiy fanlar, iqtisodiyot, huquqshunoslik), fakultet maqomidagi tillar markazi, tayyorlov boʻlimi, 102 kafedra, Amaliy fizika ilmiy tekshirish instituti, Oliy pedagogika instituti, Amaliy ekologiya va tabiatdan unumli foydalanish ilmiy tekshirish boʻlimi, botanika bogʻi, 16 ta ilmiy laboratoriya, milliy qadriyatlar markazi faoliyat koʻrsatadi. Shuningdek, oʻquv, oʻquv-uslubiy, aspirantura, marketing, ichki nazorat va monitoring, reja-moliya, hisob, xodimlar boʻlimlari, magistratura markazi, bosh muhandis xizmati va boshqalar mavjud. Universitetda 3 milliondan ortiq asarga ega 14 ta kutubxona (ulardan 13 tasi fakultetlar qoshida) faoliyat koʻrsatadi. Kutubxonada toshbosma va nodir qoʻlyozmalar fondi bor. Universitet 34 taʼlim yoʻnalishi boʻyicha bakalavrlar, 108 mutaxassislik boʻyicha magistrlar tayyorlaydi. 68 mutaxassislik boʻyicha aspirantura, 20 mutaxassislik boʻyicha doktorantura mavjud. 2005-yil 164 aspirant, 16 doktorant, 127 tadqiqotchi ilmiy tekshirish olib bordi, 14 ixtisoslashgan kengash (9 doktorlik va 5 nomzodlik) 30 mutaxassislik boʻyicha faoliyat koʻrsatadi. 2004-2005-oʻquv yili universitetda 10 250 talaba taʼlim oldi, 1059 professor-oʻqituvchi, jumladan, 136 fan doktori va professor, 387 fan nomzodi va dotsent ishladi. Universitet professor oʻqituvchilari orasida Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining akademiklari (A. A. Abduvahobov, J. A. Azimov, T. A. Azlarov, Sh. A. Alimov, Sh. A. Ayupov, T. N. Dolimov, T. J. Joʻrayev, T. S. Yoʻldoshboyev, A. T. Mamadalimov, J. A. Musayev, M. M. Musaxonov, A. R. Muhammadjonov, T. M. Moʻminov, N. A. Parpiyev, S. Sh. Rashidova, M. Salohiddinov, Sh. I.Solihov, N. Y. Sotimov, B. O. Toshmuhamedov, S. Sh. Shermuhamedov va boshqalar) bor. Universitetda muhim fan tarmoqlari boʻyicha ilmiy maktab va yoʻnalishlar yaratildi. Xususan, universitet olimlarining matematika va mexanika (V. I. Romanovskiy, T. A. Sarimsoqov, S. H. Sirojiddinov, Sh. Q. Farmonov, T. A. Azlarov, M. S. Salohiddinov, A. S. Sadullaev, Sh. A. Ayupov, Sh. O. Alimov, M. T. Oʻrozboyev, A. Begmatov), fizika (S. V. Starodubsev, O. Xolmuhamedov, Sh. Otajonov, S. U. Umarov, R. X. Mallin), kimyo (O. S. Sodiqov, R. Tillayev, K. S. Ahmedov, Oʻ. N. Musayev, S. Sh. Rashidova, Sh. T. Tolipov), biologiya (Y. P. Korovin, T. Z. Zohidov, A. T. Toʻlaganov, A. Vahobov), tuproqshunoslik va agrokimyo (S. N. Rijov, X. A. Abdullayev), biokimyo va biofizika (Y. X. Toʻraqulov), baland togʻlarni oʻzlashtirish (I. A. Raykova), genetika (J. A. Musayev), geologiya (A. S. Uklonskiy, O. I. Islomov, T. N. Dolimov), geografiya (L. N. Korjenevskiy, A. Soliyev, Z. M. Akramov, H. H. Hasanov), falsafa (A. T. Ayupov, K. S. Sodiqov, E. Yusupov, S. Shermuhamedov, J. M. Boboyev, I. Rahimov), tarix (V. V. Bartold, A. A. Semyonov), huquqshunoslik (H. S. Sulaymonova, O. E. Eshonov, Sh. Z. Oʻrazayev), sharqshunoslik (Sh. Shomuhamedov), filologiya (Gʻ. K. Karimov, O. Sharafiddinov, S. D. Dolimov, A. Gʻ.Gʻulomov, L. P. Qayumov, B. Qosimov, U. Normatov, A. Abduazizov, Sh. Rahmatullayev), psixologiya (E. Gʻoziyev), sotsiologiya (N. Aliqoriyev) sohasidagi tadqiqotlari mashhur. Universitet tashkil topgandan beri 110 mingdan ortiq mutaxassis tayyorlandi (2005). Universitetda taniqli shoir va yozuvchilardan Oybek, M. Avezov, A. Qahhor, A. Muxtor, P. Qodirov, O. Yoqubov, Oʻ. Hoshimov, Oʻzbekiston Qahramonlari O. Sharafiddinov, A. Oripov, E. Vohidov va boshqalar oʻqigan. Universitetda „Oʻzbekiston milliy universiteti xabarlari“ jurnali (1997) va „Milliy universitet“ gazetasi (1918) chiqadi. Universitet oʻz bosmaxonasiga ega boʻlib, unda har yili professor va oʻqituvchilarning 100 dan ortiq ilmiy asar va oʻquv-uslubiy adabiyotlari nashr etiladi. Universitetda 2025-yil 26-iyun holatiga koʻra 34 mingdan ortiq talaba, magistr, aspirant va doktorantlar tahsil olmoqda.