Oʻzbekiston. Oʻzbekiston (rasman: Oʻzbekiston Respublikasi) — Markaziy Osiyoning markaziy qismida joylashgan mamlakat. Poytaxti — Toshkent shahri. Davlat tili — oʻzbek tili. Maydoni — 448 978 km. Hozirda mamlakatning umumiy aholisi soni 37 milliondan ortiq Pul birligi — soʻm. Oʻzbekiston Respublikasi hududi 12 ta viloyat, Toshkent shahri va Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iboratdir, shuningdek, u mustaqil, demokratik, dunyoviy va konstitutsiyaviy davlat hisoblanadi. Ammo, nodavlat tashkilotlar Oʻzbekistonni „fuqarolik huquqlari cheklangan avtoritar davlat“ deb taʼriflaganlar. Oʻzbekiston MDH, BMT, YXHT va SHHT aʼzosidir. Oʻzbekiston berk hududda yaʼni qirgʻoqqa ega boʻlmagan besh mamlakat bilan, yaʼni: shimoldan Qozogʻiston; shimoli-sharqdan Qirgʻiziston; janubi-sharqdan Tojikiston; janubdan Afgʻoniston; va janubi-gʻarbiy qismida Turkmaniston bilan chegaradosh. Oʻzbekiston iqtisodiyoti bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich oʻtadi, tashqi savdo siyosati import oʻrnini bosishga asoslangan. 2017-yil sentyabridan boshlab mamlakat valyutasi bozor kursi boʻyicha toʻliq konvertatsiya qilinmoqda. Oʻzbekiston paxta tolasini ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi yirik taʼminotchi davlatdir. Mamlakatda, shuningdek, dunyodagi eng yirik oltin konlari mavjud. Sovet davridagi ulkan energiya ishlab chiqarish qurilmalari va tabiiy gazni yetkazib berish bilan Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi eng yirik elektr ishlab chiqaruvchisi boʻldi. Oʻzbek soʻzining kelib chiqishi. Oʻzbek etnonimining kelib chiqishi toʻgʻrisida bir nechta tahminlar mavjud. Shaxsiy ism sifatida oʻzbek soʻzining birinchi eslatilishi XII asrga toʻgʻri keladi. Oʻzbek soʻzi turkiy qabilalari orasida Movarounnahrda XIII asrda moʻgʻullar kelguniga qadar paydo boʻlgan. XII asr arab tarixchisi Usoma Ibn Munqiz „Taʼlim kitobida“ Saljuqiylar davrida 1115–1116-yildagi yoʻlboshlovchilaridan biri amir Oʻzbek degan Mosul hukmdori boʻlganligini taʼkidlaydi. Tarixchi Rashiduddinning yozishicha, Tabrizda hukmronlik qilgan Ildegiziylar sulolasining soʻnggi vakili Oʻzbek Muzaffar (1210–1225) boʻlgan, 1221-yilda Afgʻonistondagi Xorazmshoh Jaloliddin qoʻshinlarining yetakchilaridan biri Jahon Paxlavon Oʻzbek Tayi edi. Tarixchi Mutal Ermatov: „Oʻzbek soʻzi „Oʻzlar“ urugʻi nomidan kelib chiqqan“, — deb taxmin qilgan. Tarix fanlari doktori, professor R. G. Mukminova oʻzbeklarning etnik ismini Oʻzbek Xon nomi bilan bogʻlashga qarshi qoʻshimcha dalillar keltirgan. Sharofiddin Ali Yazdiy Oʻzbek Xon davridan ancha oldin 1289-yilgi voqealar haqida xabar berib, Tabriz viloyatidagi oʻzbek qoʻshinlarining reydini eslatib oʻtadi. Boshqa tarixchilarning fikricha, XIV asrning 60-yillarida, Dashti qipchoq hududida oʻzbeklar deb nomlangan koʻchmanchi turkiy qabilalarining ittifoqi tuzildi. XIV asrning 60-yillarida „oʻzbek“ etnonimi sharqiy Dashti qipchoqning butun turkiy aholisi uchun jamoaviy nomga aylandi. „Oʻzbek“ etnonimi Amir Temur davrida Movarounnahrga kirib kelgan. Alisher Navoiy (1441–1501) yozgan asarlarida „oʻzbek“ etnonimini Xuroson va Movarounnahrda tilga olgan. Tarixi. Bugungi kunda Oʻzbekiston nomi bilan tanilgan hudud oldin Movarounnahr, Soʻgʻdiyona hamda Buxoro xonligi nomlari bilan ham tanilgan. XIV asrda ushbu mintaqada Amir Temur dunyoga kelgan va oʻz saltanatining markaziy qismiga aylantirgan. Amir Temur davrida ushbu hudud Qora dengizdan Arabiston dengiziga va Hindistonning Dehli shahriga qadar choʻzilgan imperiyaning poytaxtiga aylangan. Markaziy Osiyoda birinchi boʻlib oʻrnashgan odamlar Skiflar boʻlib, ular bugungi Oʻzbekiston hududining shimolida joylashgan dashtlardan tahminan miloddan avvalgi birinchi mingyillikda koʻchib kelishgan. Ushbu koʻchmanchilar hududga kelib, daryolar vodiylarida keng qamrovli sugʻorish tizimlarini barpo etishgan. Aynan shu davrdan boshlab Buxoro va Samarqand kabi shaharlar maʼmuriy markazlar va madaniyat oʻchoqlari sifatida paydo boʻla boshladi. Miloddan avvalgi V asrga kelib hudud Baqtriya, Soʻgʻd va Toxariston davlatlari qoʻli ostida edi. Sharqiy Osiyo va Gʻarb orasida savdo aloqalari rivojlanar ekan, Movarounnahr hududidagi shaharlar va qishloqlar ushbu savdo aloqalarida muhim ahamiyat kasb eta boshladi va ushbu savdo munosabatlarida badavlat soʻgʻd savdogarlarining roli katta boʻlgan. Keyinchalik Buyuk Ipak yoʻli nomi bilan tanilgan ushbu savdo yoʻlida joylashgan Buxoro va Samarqand kabi shaharlar oxir-oqibatda oʻta badavlat shaharlarga aylandi va Movarounnahrning oʻzi esa Antik davrning eng taʼsirli va qudratli hududlaridan biriga aylandi. Miloddan avvalgi 327-yilda Makedoniyalik Aleksandr Ahamoniylar saltanatini istilo qiladi va bu paytda bugungi Oʻzbekiston hududida joylashgan Soʻgʻd va Baqtriya Ahamoniylar davlati qulashi bilan Aleksandr imperiyasi tarkibiga kiradi. Xalq istiloga qarshi chiqadi va Aleksandr qoʻshini imperiyaning shimoliy hududlarida (keyinchalik Yunon-Baqtriya podsholigi sifatida tanilgan) qiyinchiliklarga uchraydi. Yunon-Baqtriya davlati keyinchalik qulab, oʻrniga miloddan avvalgi I asrda Kushonlar davlati yuzaga keladi va saltanat tuzilib, Oʻrta Osiyo va Hindistonning bir qismi ham qoʻshilib olinadi. Kushonlar davrida Buddizm ham hududda tarqalishni boshlaydi. Ushbu davrdan keyin bir necha asrlar davomida Oʻzbekiston hududi Parfiya va Sosoniylar imperiyalari qoʻli ostida boʻladi va undan keyin hududda turkiy va koʻkturk xalqlari tomonidan tuzilgan davlatlar hukmronligi oʻrnatiladi. Arab xalifaligining VII asrdan boshlangan hujumlari oqibatida arablar Oʻzbekiston hududiga Islom dinini olib kirishdi. Ayni shu davrda Islom koʻchmanchi turkiy qabilalar orasida ham tarqala boshladi. XVIII asrda hududning, yaʼni Sirdaryo va Amudaryo oraligʻining Arab xalifaligi (Qutayba ibn Muslim) tomonidan istilo qilinishidan koʻp oʻtmasdan Movarounnahr Islom madaniyatining markaziy nuqtasiga aylandi. IX-X asrlarda Movarounnahr Somoniylar davlatining markaziga aylandi. X asrdan boshlab hududda turkiy Qoraxoniylar davlatining, shuningdek ularning ittifoqchilari Saljuqiylarning mavqei kuchaya boshladi. XIII asrdagi Chingizxon boshchiligidagi moʻgʻul istilosi hududda misli koʻrilmagan oʻzgarishlarga va vayronagarchilikka sabab boʻldi. Buxoro, Samarqand, Urganch va boshqa shaharlarning egallanishi oqibatida ommaviy qatliomlar sodir etildi. Xorazmshohlar davlatining baʼzi qismlari butkul vayron qilindi. Chingizxonning 1227-yilda vafot etishi bilan Moʻgʻullar saltanati uning toʻrt oʻgʻillari va qarindoshlari orasida boʻlib olindi. Saltanatning parchalanib ketish xavfi mavjud boʻlsada, bir necha avlod davomida hukmdorlar tartib va anʼanaga koʻra almashdi va Movarounnahr ustidan nazorat Chingizxonning ikkinchi oʻgʻli Chigʻatoy xonning bevosita zurriyodlari va avlodlari qoʻlida qoldi. Chigʻatoy xonligi davridagi hukmdorlarning tartibli almashishi, ichki osoyishtalik va farovonlik Moʻgʻullar saltanatining ham kuchli va uyushgan davlat sifatida saqlanib qolishiga sabab boʻldi. Lekin XIV asr boshlarida Moʻgʻullar davlatining parchalanishi bilan Chigʻatoy xonligida ham turli beklar va qabilar sardorlarining hokimiyat uchun kurashi boshlandi. Shunday beklardan biri boʻlmish Temur ushbu talashuv-tortishuvlar bilan toʻlgan 1380-yillarda maydonga chiqadi va Movarounnahr ustidan toʻla nazorat oʻrnatadi. Garchi Chingizxon avlodidan boʻlmasada, Temur Movarounnahrning amaldagi hukmdoriga aylandi (shu sababli ham Amir unvonini olgan) va keyinchalik Markaziy Osiyo gʻarbi, Eron, Kavkaz, Mesopotamiya, Kichik Osiyo va Orol dengizining janubidagi dashtlarni birlashtirdi. Amir Temur hozirgi Rossiya hududlariga ham yurishlar uyushtirgan boʻlib, 1405-yil fevral oyida Xitoyga yurish davomida vafot etadi. Amir Temur ham oʻzining qattiqqoʻlligi va bosib olgan shaharlarida amalga oshirgan qatliomlari bilan tanilgan. Amir Temur turli-tuman shahar va davlatlardagi sanʼatkorlar, olimlar va meʼmorlarni oʻz poytaxti Samarqandga taklif qiladi va shu orqali Movarounnahrdagi soʻnggi madaniy uygʻonish va yuksalishga turtki beradi. Temur va uning avlodlari davrida Samarqand va boshqa shaharlarda turli-tuman diniy va madaniy binolar, hashamatli saroylar barpo etilgan. Amir Temur shuningdek Hindiston, Eron, Mesopotamiya va boshqa hududlardagi turli-tuman tabiblar orasidagi aloqalarni yoʻlga qoʻyadi, tabiblar, olim va sanʼatkorlar oʻzaro hamkorlik qilishi, tajriba almashishi jarayoni boshlanadi. Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulugʻbek jahon tarixidagi eng birinchi buyuk astronomlardan biri boʻlgan. Aynan Temuriylar davrida turkiy tillarning Chigʻatoy lahjasi Movarounnahrda badiiy maqomga ega boʻldi. Alisher Navoiy ushbu tilda ijod qilgan eng buyuk shoir boʻlib, u XV asr ikkinchi yarmida asosan Hirotda (bugungi Afgʻonistonning shimoli-gʻarbi) istiqomat qilgan. Temur oʻlimidan keyin Temuriylar saltanati tezda ikkiga boʻlinadi. Temuriylarning tinimsiz oʻzaro urushlari Oroldan shimolda yashovchi oʻzbek koʻchmanchi qabilalarining eʼtiborini tortadi va 1501-yilda oʻzbek qoʻshinlari Movarounnahrni bosib olishni boshlaydi. Aynan shu davrda Buxoro xonligida qullar savdosi boshlanadi va keyinchalik mustahkamlanadi. Keyinchalik qisqa muddat Buxoro xonligi Nodirshoh boshchiligidagi Fors imperiyasi tomonidan egallanadi va bir muddat oʻsha davrdagi Fors imperiyasi tarkibiga kiritiladi. Rossiya imperiyasining bosqini davrida Movarounnahr Buxoro amirligi, Xiva va Qoʻqon xonliklari orasida boʻlib olingandi. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya Imperiyasi Markaziy Osiyoni oʻz tarkibiga qoʻshib oldi. 1912-yilga kelib Oʻzbekiston hududida 200,000 dan oshiq ruslar istiqomat qilayotgandi. Markaziy Osiyo tarixidagi ushbu davr tarixchilar tomonidan „Katta oʻyin“ davri deb ham ataladi va Britaniya hamda Rossiyaning Osiyodagi raqobatchiligini aks ettiruvchi ushbu davr tahminan 1813-yildan 1907-yildagi Angliya-Rossiya kelishuviga qadar davom etadi. Ushbu raqobatchilikning ikkinchi, nisbatan moʻtadilroq qismi 1917-yildagi Bolsheviklar inqilobidan keyin boshlandi. XIX asr boshlarida Britaniya Hindistoni hamda Podsho Rossiyasining chekka hududlarini 3,200 kilometr masofa ajratib turgan va bu hududlarning katta qismi xaritalashtirilmagan edi. XIX asr oxiriga kelib esa Afgʻonistonni hisobga olmaganda, Britaniya va Rossiya Imperiyalari hududlari tutashdi. 1920-yillar boshiga kelib Markaziy Osiyo bolsheviklar qoʻliga oʻtdi va dastlabki qurolli qarshiliklarga qaramasdan, Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoning qolgan qismlari Sovet Ittifoqi tarkibiga kiritildi. 1924-yil 27-oktyabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tuzildi. 1941–1945-yillar oraligʻidagi Ikkinchi jahon urushida Oʻzbekistondan 1,433,230 kishi Qizil Armiya tarkibida Natsist Germaniyasiga qarshi urushda qatnashdi. Bir qancha Oʻzbekiston va Turkistonliklar nemislar tomonida ham qatnashdi. 263,005 oʻzbek askarlari Sharqiy frontda halok boʻldi. Sovet-Afgʻon urushida bir qancha oʻzbek askarlari qoʻshni Afgʻonistonda ham urushga qatnashdi. Kamida 1,500 kishi halok boʻldi va koʻplab oʻzbek askarlari yaralandi. Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekistonda paxta monokulturasi oʻrnatildi va qishloq xoʻjaligini qayta qurishning taʼsiri hozir ham mamlakatda sezilmoqda. 1990-yil 20-iyunda Oʻzbekiston SSR Mustaqillik deklaratsiyasi eʼlon qilindi. Moskvadagi avgust davlat toʻntarishi barbod boʻlganidan keyin 1991-yil 31-avgustda Oʻzbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi eʼlon qilindi. 1-sentyabr Mustaqillik kuni deb belgilandi. Shu yilning 26-dekabr kunida Sovet Ittifoqi rasman tugatilgani eʼlon qilindi. 1989-yildan beri Oʻzbekiston Kommunistik Partiyasining birinchi kotibi Islom Karimov 1990-yilda Oʻzbekiston SSR Prezidenti etib saylandi. 1991-yildagi Sovet Ittifoqi parchalanishidan keyin Karimov mustaqil Oʻzbekiston Prezidenti etib saylandi. Karimov davri Oʻzbekiston tarixida oʻchmas iz qoldirdi va mutaxassislar fikricha Karimov davrida Oʻzbekistonda avtoritar tuzum shakllangan. 1993-yilda Islom fundamentalizmining kuchayishi haqidagi xavotirlar Oʻzbekistonni MDHning Tojikistondagi tinchlikparvar missiyasiga qoʻshilishiga olib keldi. 2005-yil may oyida Andijon shahrida tartibsizliklar boshlandi. 2005-yil 12-mayda boshlangan qoʻzgʻolonlarda muxolifat vakillari Andijondagi maʼmuriy binoni egallab oldilar. Oʻzbekiston hukumatiga koʻra, bu xorij tomonidan qoʻllab-quvvatlangan islomiy toʻntarishga urinish edi. Karimov 2016-yil sentyabrida vafot etdi. Shu yilning 14-dekabrida sobiq Bosh vazir, Shavkat Mirziyoyev Prezident etib saylandi. 2021-yil 6-noyabrida prezidentlik saylovlarida katta farq bilan gʻolib chiqqan Shavkat Mirziyoyev oʻzining ikkinchi prezidentlik muddatini boshladi. Geografiyasi. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa qarab 1500 km ga choʻzilgan, oʻrtacha eni 300 km dan oshmaydigan Oʻzbekiston Fargʻona vodiysini (choʻkish chuquri) oʻrab turgan Alaj massivining gʻarbiy yon bagʻirlaridan (sharqda) choʻzilgan. keng Orol dengizi sohillarigacha (gʻarbda), qadimgi dengiz qoldigʻi, dengiz sathidan atigi 53 m balandlikda. Hududda ikkita geomorfologik va iqlim zonalari mavjud. Gʻarbiy qismida Orolgacha boʻlgan qurgʻoqchil Qizilqum choʻli (300.000 km2, qisman Qozogʻiston) hukmron. Turkmaniston bilan chegarani uzoq vaqt davomida belgilab turuvchi Amudaryo tabiiy gaz konlariga boy bu yarim choʻl hududini Qoraqumi choʻl platosi (Turkmaniston hududida) va Gʻarbiy Gʻarbga choʻzilgan Ustjurt choʻlidan ajratib turadi. Oroldan Kaspiyga. Orol dengizini oʻrab turgan tekisliklar Qoraqalpogʻiston Muxtor Respublikasiga tegishli. Butun gʻarbiy mintaqada iqlim quruq kontinental boʻlib, yanvarda minimal harorat −29 °C, yozda maksimal +45 °C; yogʻingarchilik yiliga 100 mm dan kam. Sharqiy qismida Zarafshon, Amudaryo va Sirdaryo havzalarini Tyan-San, Alaj va Pomirning chekka shoxlari, yosh va yuqori seysmik togʻ tizmalari ajratib turadi. Ulardan eng balandi Hisor togʻi boʻlib, u yerda Tojikiston bilan chegaradosh mamlakatning eng baland choʻqqisi Hazrat Sulton (4643 m balandlik) Fargʻona, Sirdar daryosi choʻmilgan uzunligi 300 km va eni 100 km boʻlgan tektonik havza. ja va uning irmoqlari, bu yerda aholining salmoqli qismi toʻplangan. Tojikiston bilan chegara bu zanjirlar va ularni bir-biridan ajratib turuvchi vodiylarni juda murakkab tarzda kesib oʻtadi: Fargʻona vodiysi, masalan, poytaxt Toshkentdan Tojikiston hududi tomonidan ajratilgan. Iqtisodiy hayot uchun zarur boʻlgan suv yoʻllarini nazorat qilish ikki davlat oʻrtasida raqobatni keltirib chiqaradi. Daryo vodiylari va togʻ yon bagʻirlarida iqlimning kontinentalligi susayadi va yogʻingarchilik koʻpayadi (tekisliklarda yiliga 300 mm dan relyefda 1000 dan ortiqgacha). Hududning 4,6 foizini muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tashkil etadi. Iqtisodiyoti. Oʻzbekiston iqtisodiyotida ikkita voqelik hukmron. Birinchisi, qurgʻoqchil va yarim qurgʻoqchil hududlarni ommaviy sunʼiy sugʻorish va oʻgʻitlash, buning natijasida uning asosiy ekinlari boʻlmish paxta xomashyosi yetishtirish (Oʻzbekiston jahonda Amerika Qoʻshma Shtatlaridan keyin ikkinchi oʻrinda turadi), natijada. iqtisodiyot va ekologiya sohasida amalga oshirilgan katta saʼy-harakatlar. Ikkinchisi (Oʻrta Osiyoning boshqa respublikalarida ham mavjud) Toshkent atrofida sanoat tarmoqlari mavjudligiga qaramay, mamlakatni oʻzgartirgan, tayyor mahsulot emas, balki koʻp miqdorda xomashyo ishlab chiqarishni ragʻbatlantirgan eski sovet savdo tizimining yemirilishidir., Samarqand, Buxoro va Fargʻona vodiysida. Dengizga chiqish imkoni boʻlmagan Oʻzbekiston oʻz mahsulotlarini qattiq valyuta bozorlariga olib chiqishda katta qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Oʻzbekiston oʻzining paxta bozoriga qaramligini cheklash va mamlakatning sharqiy qismining unumdor tuproqlarini polimadaniy qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga qaytarishdek murakkab vazifani oʻz zimmasiga oldi. Boshqa muhim ekinlar — meva va sholi, ayniqsa, Fargʻona vodiysida, shuningdek, ipakchilik va ipakchilikning asosiy markazi (Margʻilon va Andijon). Qurgʻoqchil gʻarbiy viloyatlarda, ayniqsa, Buxoro viloyatida qorakoʻl qoʻylari boqiladigan, baxmal junlari turli rangga boʻyalgan chorvachilik ustunlik qiladi. Oʻzbekiston oltin qazib olish boʻyicha dunyoda sakkizinchi oʻrinda turadi. Qizilqum choʻlidagi Muruntov koni dunyodagi eng yirik ochiq oltin koni hisoblanadi. Boshqa tabiiy resurslar — koʻmir, tabiiy gaz, neft, uran, rangli va nodir metallar. Mamlakat hududining 3% ga yaqinini oʻrmonlar tashkil qiladi va yogʻoch import qilinadi. Elektr energiyasining katta qismi issiqlik elektr stansiyalaridan, asosan koʻmirda, taxminan 15% gidroelektrostansiyalardan olinadi. Hukumat yangi infratuzilmaga sarmoya kiritib, yirik xorijiy sarmoyalarni, ayniqsa, toʻqimachilik va avtomobilsozlik sohalarini jalb qildi va mamlakatni elektr energiyasi, oziq-ovqat, neft va gaz sohasida mustaqil qilish tarafdori. Asosiy eksport mahsulotlari, albatta, paxta xomashyosi (barcha qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qiymatining 40% dan ortigʻi), paxta tolasi, gazlama va kiyim-kechak, shuningdek, rangli metallardir. Oʻzbekiston savdo aylanmasining beshdan toʻrt qismidan koʻprogʻi hamon Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi ("MDH") davlatlari bilan toʻgʻri keladi. Rossiya ishchilarini asta-sekin markaziy osiyolik ishchi kuchi bilan almashtirishga qaratilgan hukumat siyosati, ayniqsa, 2000–2010-yillar oraligʻida chet elga miyaning oqishi sabab boʻldi, bu yerda, jumladan, 18 yoshdan oshgan erkaklarning katta qismi. 40 kishi oʻz pul oʻtkazmalari bilan davlat byudjetining muhim moddasini tashkil qiladi. Prezident Shavkat Mirziyoev 2017-yildan boshlab muhojirlik jarayonini orqaga surishga, xalq taʼlimi va mamlakatni qayta rivojlantirishga akademik shaxslarni jalb qilishga urinib koʻrgan aperturistik siyosatni amalga oshirdi. Bir nechta Yevropa universitetlari mavjud, ular orasida Turin politexnika va Westminster universiteti ajralib turadi. Iqtisodiyot hali ham qisman bojxona toʻsiqlari bilan himoyalangan. Mahalliy valyuta Oʻzbekiston soʻmi 2018-yildan buyon konvertatsiya qilinadigan valyutaga qaytdi, garchi valyutani eksport qilishda hali ham koʻplab cheklovlar mavjud. Bu holat xorijiy kapital va investitsiyalar, ayniqsa, koʻchmas mulk sektori va mineral resurslarni oʻzlashtirishga kuchli oqimini keltirib chiqardi. Jahon bankining 2017-yilgi maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekiston yillik daromadga ega, xarid qobiliyati pariteti (PPP) boʻyicha 6990 dollar (oyiga 500 dollardan sal koʻproq) davlat hisoblanadi. Oʻziga xos iqtisodiy vohani ifodalovchi Toshkent shahrida oʻrtacha ish haqi oddiy raqamlar uchun oyiga taxminan 250 dollarni, oʻrtacha malakalilar uchun taxminan 350 dollarni va yuqori malakali (iqtisodchilar) uchun taxminan 1000 dollar va undan ham koʻproqni tashkil qiladi. muhandislar, huquqshunoslar, kompyuter olimlari, shifokorlar). Shahar atrofida va qishloqlarda ish haqi ancha past boʻlishi mumkin, ishchining oʻrtacha ish haqi 150 dollar atrofida va barter hali ham qoʻllanadi, chunki koʻplab oilalarda parranda, sigir va sabzavot bogʻlari bor va koʻpincha koʻproq topadi. ​​Ushbu mahsulotlarni almashtirish qulay. mahalliy bozorda sotish oʻrniga qoʻshnilar uchun mavjud boshqalar bilan. Yashash narxi Yevropanikiga qaraganda ancha past, ammo oʻrtacha ish haqiga nisbatan juda yuqori. Import qilinadigan mahsulotlar, ogʻir bojlar ostida, gʻarbiy bozorlarga qaraganda 200% qimmatroq boʻlishi mumkin. Shunga qaramay, 2009–2019-yillarda Oʻzbekiston yalpi ichki mahsuloti (noaniq) yuqori oʻrtacha va taxminan 8 foizga oʻsdi. Oʻzbekiston asta-sekin ishlab chiqaruvchi davlatga aylanib bormoqda. Avtomobillar (General Motors tomonidan katta investitsiyalar), maishiy texnika, yarim tayyor paxta mahsulotlarini ishlab chiqarish, hech boʻlmaganda, yirik shahar markazlarida va ayniqsa, poytaxt Toshkentda milliy iqtisodiyot va turmush darajasini oshiradi. u soʻnggi yillarda yaxshi jihozlangan, estetik jihatdan goʻzal va zamonaviy shaharning barcha xizmatlari bilan jihozlangan shaharga aylandi. Demografiyasi. Oʻzbekiston aholisi 37 million kishini tashkil qiladi (2022-yil 9-dekabr holatiga koʻra). Aholining aksariyat qismi (83,7% dan koʻprogʻi — 26,15 million kishi) oʻzbeklardan iborat. Ayniqsa Andijon viloyati aholisida oʻzbeklar hissasi juda katta. Har biri 1 milliondan oshiqroq ruslar, qozoqlar, tojiklar; 500ming tatarlar, qirgʻizlar, qoraqalpoqlardan tashqari forslar (200 ming), koreyslar (200 ming), ukrainlar (150 ming), turkmanlar (150 ming), ermanilar (100 ming), arablar va loʻlilar (500 ming) va boshqalar. Aholining 51% i shaharlarda va 49% i qishloqlarda istiqomat qiladi. 2022-yil holatiga koʻra, erkaklar soni 17,9 mln, ayollar soni esa 17,7 mln kishi kishini tashkil qiladi. Shaharda yashovchi aholi soni 18,1 mln kishiga, qishloqda yashovchilar esa 17,5 million kishiga teng. Tugʻilishlar soni 413,6 ming kishi, oʻlimlar soni esa 80,9 ming kishini tashkil qildi. Qayd qilingan nikohlar soni — 108,9 mingni, ajrashishlar soni — 24,6 mingtaga teng. Aholining asosiy qismi — oʻzbeklar boʻlib, ular aholining 83,7% ni tashkil qiladi. Oʻzbekiston koʻp millatli respublika boʻlib, 130 ga yaqin millat va elatlarning vakillari istiqomat qilishadi. Markaziy Osiyodagi boshqa davlatlar singari Oʻzbekiston Respublikasining ham aholisi nisbatan „yosh“ boʻlib, uning katta qismi mehnatga layoqatli yoshdadir. Aholi umumiy miqdorining 42%ini mehnatga layoqatli davrgacha boʻlgan yoshlar, 51%i mehnatga layoqatli va 7% mehnatga layoqatli davrdan katta yoshlilar tashkil etadi. Din. Aholining koʻpchilik qismi Islom dinining Hanafiya (sunniylar) mazhabidagi musulmonlardir, aholining bir qismi Islom dinining Shia mazhabiga eʼtiqod qilishadi. Bundan tashqari mamlakatda xristian dinining provoslavlar, katoliklar, protestantlar, lyuteryanlar, Arman Apostol Cherkovi, Yahova Shohidlari, Baptistlar, Yettinchi Kun Adventistlari, Koreys Xristianlari va boshqa mazhablari ham bor. Yahudiylik, Buddistlik, Krishnaitlar, Baxailar va boshqa dinlar ham Oʻzbekistonda mavjud. Til. Oʻzbek tili rasmiy davlat tilidir; biroq rus tili millatlararo muloqot uchun amalda rasmiy til hisoblanadi, jumladan, aksariyat savdo va davlat idoralarida kundalik foydalanish. Mamlakat konstitutsiyasida Qoraqalpoqlarning Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi rasmiy maqomi ham tan olingan. Taʼlim va sogʻliqni saqlash. Taʼlim tizimida savodxonlik darajasi 99,9 foizga yetdi, erkkaklar va ayollarning oʻrtacha maktab yoshi 11 yoshni tashkil etdi. Biroq, Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin byudjet cheklovlari va boshqa oʻtish davri muammolari tufayli darsliklar va boshqa maktab materiallari, oʻqitish metodikasi, oʻquv dasturlari va taʼlim muassasalari eskirgan, yetarli emas va eʼtibordan chetda qolmoqda. Shuningdek, maktab yoshidagi odamlarning ulushi pasaymoqda. Hukumat bu masalalardan xavotirda boʻlsa-da, byudjet torligicha qolmoqda. Xuddi shunday, sogʻliqni saqlash sohasida ham umr koʻrish davomiyligi uzoq edi, ammo Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin sogʻliqni saqlash resurslari qisqardi, ularning sifati, foydalanish imkoniyati va samaradorligi pasaydi. O‘zbekistonda 2019-yilda ta’limga davlat tomonidan ajratilgan xarajatlari YIM 5,6 % ni, 2021-yilda esa 6,2% ni tashkil etdi. 2019-yilda ta’limga jami xarajatlarning eng katta ulushi o‘rta ta’limga (taxminan 65%), Maktabgacha ta'limga (21%), Oliy taʼlimga (10%) va O'rta maxsus ta’limga (4%) sarflangan. 2023-yilda YUNISEF taʼlim tizimini isloh qilish boʻyicha “Yoʻl xaritasi”ni ishlab chiqishda Oʻzbekiston hukumatini qoʻllab-quvvatladi, bu esa o'z navbatida hukumat rivojlanish boʻyicha hamkorlik, oʻqituvchilar, ota-onalar, oʻquvchilar va maktab hamjamiyatining oʻzgaruvchan sifatli taʼlimga qaratilgan strategik maqsadlarga erishish uchun saʼy-harakatlarini birlashtirishga qaratilgan Siyosat. Prezident. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19-bobi „Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti“ deb nomlanadi. Bu bob 9 ta moddadan iborat boʻlib, ularda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy huquqiy maqomi belgilab berilgan. Oliy Kengash 12-chaqiriq 1-sessiyasida deputatlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti lavozimiga Islom Karimov saylangan edi. „Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi toʻgʻrisida“gi qonunga binoan, 1991-yil 29-dekabr va 2000-yil 9-yanvarda muqobillik asosida toʻgʻridan-toʻgʻri umumxalq Prezident saylovlari oʻtkazildi. Bu saylovlar natijasida Islom Karimov Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti etib saylandi. 2016-yil 2-sentyabrda Islom Karimov vafot etdi. Shu munosabat bilan navbatdan tashqari umumxalq prezidentlik saylovlari oʻtkazildi va unda bosh vazir Shavkat Mirziyoyev prezident etib saylandi. Madaniyat. O'zbek madaniyati – bebaho qadriyatlari bilan azal – azaldan olamni o'ziga maftun etib kelgan munavvar diyor. O‘zbek madaniyatida an’analar va qadriyatlar – etnik va ma’naviy – axloqiy qadriyatlar avvaldan jamiyatning asosiy va ajralmas qismi bo'lib kelgan. Xalqimizning o’z yurtiga cheksiz sadoqati, ehtiromi bilan bog’liq milliy an’ana va qadriyatlari uning boy tarixi bilan izohlanadi. Xuddi shuningdek, xalqimizning kattalarga hurmat, kichiklarga izzat ko’rsatish, mehmondo’stlik, yordamga muhtojlarga shafqatli bo’lish, hayo, ibo va mehr–oqibat, ahli ayolini — oilasini asrash, maishiy turmushda poklikni yuksak qadrlash singari an’ana va qadriyatlari ham hayotning uzoq sinovlaridan o’tgan o’lmas ma’naviy merosimiz sanaladi. Oʻzbek madaniyati yorqin va oʻziga xos boʻlib, u ming yillar davomida shakllangan va turli davrlarda hozirgi Oʻzbekiston hududida yashab kelgan xalqlarning anʼanalarini, odatlarini oʻziga singdirgan. Bunga qadimgi forslar, yunonlar, turk qabilalari, arablar oʻz hissalarini qoʻshganlar. Ko‘p millatli O‘zbekistonning an’analari musiqa, raqslar, rangtasvir, amaliy san’at, til, taomlar va milliy liboslarda o‘z ifodasini topgan. Oʻzbek madaniyati Markaziy Osiyo madaniyatlarining kvintessensiyaidir, lekin ayni paytda Oʻzbekistonning har bir mintaqasida milliy liboslar va mahalliy shevalarda yaqqol namoyon boʻladigan oʻziga xos tuslar mavjud. Milliy bayramlar. 1992-yil 2-iyulda Oliy Majlis qaroriga binoan ushbu kunlar bayram va dam olish kunlari deb eʼlon qilingan: UNESCOning Jahon merosi ob'ektlari. Oʻzbekistonning UNESCO Jahon merosi roʻyxatiga beshta madaniy va ikkita tabiiy obʼyektlari kiritilgan. Madaniy obidalar quyidagilardan iboratdir: Tabiiy ob'yektlar quyidagilardir: Xalqaro munosabatlar. Oʻzbekiston 37 ta xalqaro tashkilotlar aʼzosi. Quyidagi tashkilotlar Oʻzbekistonda oʻz vakolatxonalariga ega: Viloyatlari. Oʻzbekiston 12 ta viloyat, (Sirdaryo, Navoiy, Jizzax, Xorazm, Buxoro, Surxondaryo, Namangan, Andijon, Qashqadaryo, Samarqand, Fargʻona, Toshkent), Toshkent shahri va Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iborat. Tabiiy resurslar. Oʻzbekiston Respublikasida juda katta ishlab chiqarish va mineral xom-ashyo boyligi, noyob qishloq xoʻjaligi xom-ashyosi, qayta ishlash jarayonida olinadigan juda katta yarim fabrikatlar, boy tabiiy resurslar, ravnaq topgan infratuzilma bor. Foydali qazilmalar razvedkasining zamonaviy darajasi juda boy nodir, rangli va noyob metall konlarini, organik yonilgʻining barcha turlari — neft, tabiiy gaz, gaz kondensati, qoʻngʻir va yarim kokslanadigan koʻmir, yonuvchi slaneslar, uran, qurilish materiallari uchun xom ashyoning koʻp turlarini oʻzlashtirish bilan bogʻliqdir. Oʻzbekiston hududida 100 xildan ortiq mineral xom ashyolarning keng tarmogʻi aniqlangan boʻlib, hozir ularning 60 dan ortigʻi xalq xoʻjaligining tarmoqlarida ishlatilmoqda. Oltin, uran, mis, tabiiy gaz, volfram, kaliy tuzlari, fosforit, kaolin singari foydali qazilmalarning tasdiqlangan zaxiralariga koʻra Oʻzbekiston MDH emas, butun jahonda yetakchi oʻrinni egallaydi. Masalan, oltin zaxiralari boʻyicha respublika jahonda toʻrtinchi oʻrinda, uni qazib olish boʻyicha oltinchi oʻrinda, mis zaxiralar boʻyicha 10–11-oʻrinda, uran boʻyicha yettinchi-sakkizinchi oʻrinda, uni qazib olish boʻyicha 11–12-oʻrinda turibdi. Mavjud boʻlgan mineral xom-ashyo zaxiralarining aksariyati hozir ishlab turgan kon qazish komplyekslarini istiqboldagi uzoq muddat mobaynida xom-ashyo bilan taʼminlaydi, ayni vaqtda, oltin, uran, mis, qoʻrgʻoshin, kumush, litiy, fosforitlar, kaliy tuzlari, dala shpati, vollastonit, agrokimyo maʼdanlari va shu kabi juda muhim foydali qazilmalarni qazib olishni tashkil etish, quvvatlarni koʻpaytirishga imkon beradi. Transporti. O‘zbekistonda transport tizimi muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda temir yo‘l, avtomobil, metropoliten va havo transporti kabi rivojlangan transport tizimi mavjud. Shaharlar oʻrtasida sayohat qilishning eng qulay yoʻli Afrosiyob va “Sharq” kabi tezyurar poyezdlar hisoblanadi. Mamlakatning oʻrta hududlari va aholi zichligi, sanoat va qishloq xoʻjaligi markazlarining birlashishi, shuningdek, rivojlangan transport tizimiga ega boʻlishi Oʻzbekiston uchun hayotiy ahamiyatga ega. Temir yo'l transporti. „Oʻzbekiston temir yoʻllari“ Aksiyadorlik Jamiyati 1994 yil 7-noyabrda Oʻzbekiston Respublikasi xududida joylashgan sobiq Oʻrta Osiyo temir yoʻllari negizida tashkil etilgan. Jamiyatning asosiy yoʻllarining umumiy uzinligi bugungi kunda 7500 kilometrdan ziyod . Shulardan 1300 kilometrdan ortig‘i elektrlashtirilgan. Oʻzbekiston temir yoʻllarining magistral liniyasi Toshkentni Amudaryo qirgʻogʻida joylashgan shaharlar bilan bogʻlagan Transkaspiy temir yoʻli tarkibiga kiradi. Oʻzbekiston barcha qoʻshni davlatlar bilan temir yoʻl aloqasiga ega. Bu davlatlarga: Qozog'iston, Qirg'iziston, Turkmaniston, Tojikiston va Afg'oniston kiradi. Tezyurar temir yo'l liniyasi. Hozirda O‘zbekistondagi tezyurar temir yo‘llar 600 kilometrlik temir yo‘lni o‘z ichiga oladi. 600 km tezyurar temir yoʻl liniyasi Oʻzbekistonning ikki yirik shaharlari Toshkent va Buxoroni bogʻlaydi. Chiziq oltita viloyatni kesib oʻtadi: Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Navoiy va Buxoro. Poyezdlar har kuni Afrosiyob brendi ostida qatnaydi. Bu liniya dastlab Toshkentni Samarqand bilan bog‘lagan, keyinchalik eas 2016-yil 25-avgustda Buxorogacha davom etgan yo‘nalish ochilgan edi. Toshkentdan Buxorogacha bo‘lgan 600 km yo‘l endi 7 soat o‘rniga 3 soat 20 daqiqa davom etadi . Fuqaro aviatsiyasi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi e’lon qilinganidan so‘ng, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 28-yanvardagi farmoniga muvofiq, sobiq Fuqarolar ittifoqi Aviatsiya vazirligi tasarrufida bo‘lgan O‘zbekiston fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi negizida Milliy aviakompaniya Oʻzbekiston havo yoʻllari tashkil etildi. Havo transporti Oʻzbekiston iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlaridan biri boʻlib, mamlakatimizning tashqi dunyo bilan xalqaro, iqtisodiy, diplomatik, madaniy aloqalarini rivojlantirishga xizmat qiladi . Toshkent, Nukus, Samarqand, Buxoro, Urganch, Termiz, Qarshi, Namangan, Fargʻona, Navoiyda zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan aeroportlar mavjud. Toshkent xalqaro aeroporti — Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng yirik xalqaro aeroportdir. Buxoro, Samarqand, Urganch aeroportlari ham xalqaro maqomga ega. Milliy aviakompaniya Oʻzbekiston havo yoʻllari muntazam ravishda 20 ta xalqaro reyslarni amalga oshiradi. Yevropa, Amerika, Janubi-Sharqiy Osiyo va MDH shaharlarida 44 ta vakolatxonalar mavjud . Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasi hukumati aviatsiya sanoatiga 1 milliard 200 million dollar ajratdi. AQSH dollari miqdorida sarmoya kiritilib, rivojlangan zamonaviy infratuzilma barpo etildi. Barcha xalqaro parvozlar Boeing 767/757, A-310, U-85 samolyotlarida amalga oshiriladi. Milliy aviakompaniya Oʻzbekiston havo yoʻllari Yevropaning yirik Airbus Industry kompaniyalari, Amerika kompaniyalari Boeing, Rossiyaning Ilyushin konstruktorlik byurosi, Germaniya va Fransiya firmalari bilan turli sohalarda hamkorlik qilib kelmoqda. Qurolli kuchlari. Oʻzbekiston respublikasi qurolli kuchlari 2015-yilga kelib Oʻzbekiston armiyasi jahonning 106 mamlakati qurolli kuchlari oʻrin olgan jahon armiyalari reytingida 48-oʻrinni egallaydi. Bu haqda yangilangan Global Firepower reytingida axborot berilgan. Global Fire Power (GFP) maʼlumotlariga koʻra (ular 2014-yil martiga doir), Oʻzbekiston ixtiyorida hozirgi vaqtda 420 ta tank, 715 ta BTR (zirhli transport vositasi), 109 ta raketa tizimlari, 69 ta qiruvchi samolyot, 65 ta vertolyot, xususan, 25 ta hujumkor vertolyot va boshqa koʻplab qurol-aslahaga ega, qurol koʻtarib, armiyada xizmat qilishi mumkin boʻlgan aholisi soni esa 15,7 milliondan oshadi. GFP Oʻzbekiston haqidagi maʼlumotlarni Markaziy razvedka boshqarmasi sayti, MRBning World Facebook toʻplami maʼlumotlari, „Vikipediya“ va ochiq manbalardagi boshqa maʼlumotlarga asoslanib tuzib chiqqan. Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida Oʻzbekistondan tashqari Qozogʻiston ham reytingdan oʻrin olgan boʻlib, GFP uni 80-oʻringa joylashtirgan. Oʻzbekistonga hududiy jihatdan yaqin mamlakatlar orasida Afgʻoniston 76-oʻrinni egallagan, Tojikiston, Qirgʻiziston va Turkmaniston reytingga kiritilmagan. MDH, Boltiqboʻyi mamlakatlari va Gruziya orasida Oʻzbekiston Rossiya (2-oʻrin) va Ukraina (21-oʻrin)dan keyingi 3-oʻrinni band etgan. Ozarbayjon (50-oʻrin), Belarus (52), Gruziya (64), Qozogʻiston (80), Estoniya (96), Litva (103) oʻrin olgan. Armaniston, Moldova, Latviya kabi mamlakatlar reytingga kiritilmagan. Reytingga koʻra, AQSh armiyasi eng qudratli deb topilgan boʻlsa, Rossiya va Xitoy armiyasi kuchli uchlikdan oʻrin olgan. Hindiston, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Turkiya, Janubiy Koreya va Yaponiya armiyasi esa kuchli oʻnlikka kirgan. Qayd etish joiz, GFPning 2014-yilgi reytingida ham Oʻzbekiston 48-oʻrinda borayotgan edi. Adabiyot. Oʻzbekiston adabiyoti. Tarixan eron Buxoro saroyi 10-asrdan boshlab fors adabiyotini tarqatish boʻyicha birinchi yirik markaz boʻlgan. Hozirgi Oʻzbekiston hududi Qoraxoniylar davridan (10–12-asrlar) boshlab bosqichma-bosqich turklashtirila boshlagan, moʻgʻullar davridan eron unsuri u yerda demografik jihatdan ozchilikka aylangan. Birinchi yirik siymolar qatorida soʻfiy tasavvuf va shoir Ahmad Yassaviy (1166-yilda vafot etgan), unga tasavvufiy-axloqiy toʻrtlik qoʻshiqlar kitobi mansub boʻlgan va u ham „Yasaviy“ning birodarlik tasavvufiy birodarligining asosini tashkil etadi. Yana bir eʼtiborga molik shaxs – lirik Xorazmiy (XIV asr) ajoyib sheʼr muallifi: „Muhabbat kitobi“ (muhabbat-noma). Ammo adabiy madaniyat hech boʻlmaganda temuriylar davriga qadar, yaʼni XIV asr oxiri va XV asr boshlarida Temurlanning paydo boʻlishi bilan boshlangan davrgacha doimo forslar tomonidan monopoliyada edi. XV asrda Oʻrta Osiyo turkining (Chagʻatoy turkining) toʻliq adabiy qadr-qimmati haqidagi birinchi gʻururli daʼvo buyuk ikki tilli shoir va poligraf (fors va turk) Alisher Navoiy (1501-yilda Hirotda vafot etgan) yozuvchi bilan tasdiqlanadi. sheʼrlar va qoʻshiqlar muallifi, u aslida ikki tilning kuchli va zaif tomonlarini taqqoslaydigan mashhur risola tufayli. Bobur (1530-yilda vafot etgan), 1494-yilda taxtga oʻtirgan hukmdor va Temurning nabirasi mashhur „Boburnoma“ kundaligi uchun masʼul boʻlib, unda shaxsiy taassurotlar va kechinmalar fath korxonalari, ayniqsa, bosib olingan voqealar haqida hikoya qilinadi. Mugʻallar imperiyasining asoslarini qoʻyadigan hind kampaniyasi bilan bogʻliq boʻlganlar. Biroq oʻshandan beri Oʻrta Osiyo turk yozuvchilari orasida ikki tillilik keng tarqalgan. 19-asrdan boshlab Oʻzbekiston hududini oʻz suverenitetiga boʻysundiruvchi chor Rossiyasi vositachiligida Yevropa madaniyati bilan izchil tanishish boshlandi. XX asr birinchi yarmining koʻzga koʻringan namoyandasi shoir Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) edi. Shoʻrolar davrida arab alifbosidan kirill alifbosiga oʻtish sodir boʻlganda, oʻzbek turk tilidagi adabiyotning ustunligi izchil tasdiqlandi; ammo tojiklarning salmoqli shaxsiy ozligi fors adabiy anʼanasi mashʼalini yonib turishda davom etmoqda. Estetik va tematik jihatdan sovet davri oʻzbek adabiyoti „sotsialistik realizm“ va sanʼatning „milliy shakllari“ taqozosi bilan, albatta; koʻpgina yozuvchilar ham rus tilida ijod qiladilar. Yaqinda qayta tiklangan mustaqillik bilan, SSSR parchalanganidan soʻng, rus madaniyatidan uzoqlashishning boshqa murakkab dinamikasi va bir tomondan islom anʼanalari bilan, bir tomondan Panturko folklor-madaniy merosi bilan aloqani zamonaviy mustahkamlash. harakatga keltirildi.boshqa. Birinchi oʻzgarishlardan biri 1991-yilda Stalin tomonidan 1940-yilda taqiqlangan lotin alifbosining qayta kiritilishi edi, ammo kirill alifbosi hali ham eng keng tarqalgan alifbo boʻlib qolmoqda. Mustaqillikka oʻtish esa, aksincha, badiiy soʻz erkinligini oshirishni anglatmaydi, buni rasmiylar tomonidan taqiqlangan „Temir yoʻl“ (2006) satirik romani muallifi, yozuvchi Hamid Ismoilovning timsoli koʻrsatib turibdi. Musiqasi. Oʻzbek xalqining cholgʻu asbobi rubobdir. Timiy anʼanaviy musiqa va raqs lazgilar bilan ifodalanadi. 21-asrda nom qozongan oʻzbek xonandalari orasida Shahzoda alohida ajralib turadi. Sanʼat. Oʻzbek hududining islomgacha boʻlgan sanʼati oʻsha hududda paydo boʻlgan buyuk tarixiy-madaniy tuzilmalar: Ahamoniylar, Yunon-Baqtriyalar, Parfiyalar, Sosoniylar sanʼati tarixida belgilanishi kerak. Zamonaviy oʻzbek sanʼati islom sanʼatining buyuk anʼanalarining bir qismi boʻlib, unga XIX asrdan boshlab Gʻarb oqimlari taʼsiri, avvalambor, rus chorizmi, keyinroq esa sovet madaniyati vositachiligida (sotsialistik realizm) bosqichma-bosqich qoʻshilgan. Fan. Taxminan 780 yilda olim Muhammad al-Xorazmiy Xorazmda yoki hozirgi Xorazm viloyatida tugʻilgan. U matematika, astronomiya va geografiyaga katta hissa qoʻshgan. Algebra soʻzi uning birinchi va ikkinchi darajali tenglamalarning yechimiga bagʻishlangan „Kitob al-jabr va-l-muqobala“ kitobi nomidan olingan. Algoritm soʻzi uning nomining lotincha transkripsiyasidan boshqa narsa emas. Taxminan 980-yilda oʻsha paytda Somoniylar saltanatining bir qismi boʻlgan Buxoro viloyatining Afshona shahrida faylasuf Avitsenna (Ibn Sino) dunyoga keldi.