Adiabatik jarayon. Adiabatik jarayon (yun. Adia-batos — oʻtib boʻlmas) — tashqi muhit bilan issiqlik almashinuvisiz oʻtadigan termodinamik jarayon. Adiabatik jarayon oʻtishi uchun jism butunlay issiqlik oʻtkazmaydigan qatlam (chegara) bilan ajratilgan boʻlishi kerak. Tashqi muhit bilan sezilarli 192 miqdorda issiqlik almashinib ulgura olmaydigan darajada tez oʻtadigan jarayonlar ham adiabatik jarayonga juda yaqin boʻladi. Tovushning gazlar va boshqa jismlarda tarqalishi bunga misol boʻla oladi. Jism adiabatik jarayon davomida ish bajarganda uning ichki energiyasi kamayadi. Ideal gaz adiabatik jarayon davomida ish bajarganda (kengayganda) uning temperaturasi pasayadi. Aynan shu hodisadan gazlarni suyultirishda foydalaniladi. Toʻyingan bugʻ adiabatik kengayganida hoʻllanadi. Atmosferada sodir boʻladigan koʻpgina jarayonlarni adiabatik jarayon deb qarash mumkin. Adiabatik jarayonda gaz atrofidagi jismlarga issiqlik bermaydi ham, olmaydi ham. Demak, formula_1 . U holda termodinamikaning birinchi qonuni formula_2 , formula_3 ko'rinishga keladi. formula_4 tenglamani diferensiallab, undan formula_5 ifodani qo'ysak formula_6 yoki formula_7 formula_8 ekanligidan formula_9 bo'ladi. formula_10 va formula_11 ekanligini hisobga olsak, formula_12 Tenglamani iIntegralini formula_13 yoki formula_14 ko'rinishga keladi va bu tenglama Puasson tenglamasi deyiladi. formula_15 adiabata ko'rsatkichi deb ataladi. formula_16 va formula_17 tenglamadagi (–) minus ishora gaz hajmini ortishi bilan uning temperaturasini kamayishini, gaz hajmini kamayishi bilan uning temperaturasini ko'tarilishini bildiradi, ya'ni Vformula_18 vaformula_19 1-holda ish gazning xususiy ichki energiyasi hisobiga bajariladi, shuning uchun gaz temperaturasi kamayadi; 2-holda esa tashqi kuch hisobiga ish bajariladi, ana shu ish hisobiga gazning ichki energiyasi ortadi. Temperaturani bunday o'zgarishini “Kinetik” manzarasini tasavvur qilish oson. Porshen u tezlik bilan gazni siqayotgan bo'lsa, unga nisbatan to'qnashayotgan gaz massasining tezligi bo'ladi. Agar bosimni tashkil qiluvchi molekulalar to'qnashishi elastik bo'lmay, devordan olgan impulsni formula_20 o'rniga formula_21 bo'ladi. Bu esa molekulalarning o'rtacha tezligi ham ortadi, temperaturasi ham ortadi. Xuddi shuni aksincha, porshen yuqoriga harakat qilib, gaz kengayganda, temperaturaning kamayishi ro'y beradi. Demak, formula_22 bog'lanish giperbola bo'lmasligi mumkin. formula_15 esa birdan katta. γ>1 bo'lgani uchun adaabatik jarayonda formula_24 egri chiziq adiabata egri chiziq deb ataladi va u izotermadan tikroq bo'ladi. Bunga sabab, adiabatik kengayganda bosim faqat V ning o'zgarishi bilan emas, balki temperaturaning kamayishi hisobiga ham o'zgaradi. Adiabatik jarayonni boshqa gaz parametrlari bilan ham xarakterlash mumkin. Masalan: PV=RT dan formula_25 ni formula_14 (4) ga qo'ysak formula_27 formula_14 . formula_29 (5) Xuddi shuningdek V ning o'rniga formula_30 ni qo'ysak, formula_31 va bundan formula_32 (6) Ikkala tomondan formula_33 ildiz olsak, T