Ayrisimon bez. Ayrisimon bez (buqoq bezi, ti-mus) – umurtqali hayvonlar va odamda kekirdakning oʻng va chap yonida joylashgan boʻlakchalardan iborat bez. Yoshlik (oʻsmirlik) davrida yaxshi taraqqiy etgan boʻladi. Qon hosil boʻlishida (bunda Ayrisimon bez dan limfotsitlar vujudga keladi), organizmning oʻsishi va umumiy rivoj-lanishida, immunitet yuzaga kelishida ishtirok etadi. Anatomiya va joylashuvi. Ayrisimon bez dumba shaklida bo‘lib, kattaligi odatda 5–9 mm atrofida bo‘ladi. Miya yarim sharlarini birlashtiruvchi miya komissuralarining ustida, oraliq miya (diensefalon)ning epitalamus qismida joylashgan. U ikkita asosiy hujayra turidan iborat: pinealotsitlar (gormon ishlab chiqaruvchi asosiy hujayralar) va glial hujayralar (yordamchi hujayralar). Funktsiyasi. Ayrisimon bezning asosiy vazifasi — melatonin gormonini sintez qilish va uni qon oqimiga ajratishdir. Melatonin organizmning sirkadiyal ritmlarini, ya’ni uyqu-va uyg‘oqlik siklini boshqaradi. U ko‘proq tunda, qorong‘ilikda ajralib chiqadi. Yorug‘lik melatonin ishlab chiqarishni bostiradi. Bu bez shuningdek, jinsiy yetilish va gormonal faoliyatda ham muhim rol o‘ynaydi. Melatonin va sirkadiyal ritm. Melatonin ishlab chiqarilishi ko‘z orqali qabul qilingan yorug‘lik signallariga bog‘liq. Retina orqali tushgan yorug‘lik gipotalamusdagi suprakiazmatik yadro orqali signal yuborib, ayrisimon bez faoliyatini tartibga soladi. Shu sababli, ayrisimon bez ko‘pincha "uchinchi ko‘z" deb ataladi. U organizmning ichki biologik soati sifatida ishlaydi. Patologiyalari. Ayrisimon bezda quyidagi holatlar uchrashi mumkin: Tadqiqotlar va ilmiy ahamiyati. Ayrisimon bezning biologik soat, qarish jarayoni, saraton kasalliklarida melatoninning himoya funksiyasi kabi ko‘plab aspektlari hali-hanuz o‘rganilmoqda. Melatoninning antioksidant va immun tizimni qo‘llab-quvvatlovchi xossalari ham ilmiy doiralarda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Tarixiy ma’lumotlar. Ayrisimon bez qadimda ruhiy markaz sifatida qaralgan. Mashhur yunon faylasufi Platon uni ruhning joylashgan nuqtasi deb hisoblagan. XVII asrda esa René Descartes uni ong markazi deb atagan va uni inson tanasidagi yagona juftlanmagan tuzilma sifatida e’tirof etgan. Hayvonlarda. Hayvonlarda, ayniqsa sudralib yuruvchilar va qushlarda ayrisimon bez ko‘proq yorug‘likka bevosita sezuvchi organ sifatida faoliyat yuritadi. Ba’zi hayvonlarda u hatto fotosensor sifatida ishlaydi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri tashqi yorug‘lik sharoitlariga javob beradi.