Olxo'ri. Olxoʻri (Prunus) — raʼnodoshlar oilasiga mansub danakli meva daraxti yoki buta. 30 dan ortiq turi maʼlum. Eng koʻp tarqalgan turi oddiy Olxo’ri boʻlib, togʻolcha bilan yovvoyi olxoʻri (tern)ning tabiiy chatishishidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. Vatani — Kichik Osiyo, Kavkaz, Shimoliy Eron. Oʻzbekistonga Eron orqali keltirilgan. Hozir Oʻrta Osiyoda dastlab keltirilgan oq olxo’ri, sariq olxo’ri, qora olxo’ri va ulardan kelib chiqqan navlar tarqalgan. Olxo’ri joy tanlamaydi. 2000 ga yaqin (Oʻzbekistonda 200 dan ortiq) navi bor. Botanik tavsifi Oʻzbekistonda ekilish maydoni jihatidan danakli meva daraxtlari orasida oʻrikdan keyin turadi. Barglari ketma-ket, gullari yakka yoki 2—3 tadan oʻrnashgan, oq yoki koʻkish. Olxo’ri mevasi dumaloq, tuxumsimon, choʻzinchoq, 60—100 g, sariq, yashil, qizil, koʻkimtir-qora; mumgʻubor bilan qoplangan. Tarkibida 14—21% qand, 0,5—1,2% kislota, azotli moddalar va vitaminlar mavjud. Yangiligida yeyiladi, qoqi, konserva qilinadi, shar-batli ichimliklar, jem, murabbo, qiyom va boshqa mahsulotlar tayyorlanadi. Biologik xususiyatlari. Olxo’ri, asosan, payvandlab hamda ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi. Olxori uchun eng yaxshi payvandtag togʻolcha. Koʻchati oʻtkazilgach, 4—6-yili hosilga kiradi. Oʻzbekistonda mart-aprel.da gullaydi, mevasi iyunning ikkinchi yarmidan sentabr oxirigacha pishadi. 20—25 yil yaxshi hosil beradi (daraxti 30–50 kg, ayrimlari 100 kg gacha); sovuqqa chidamli. Parvarishi danakli meva daraxtlarinikiga oʻxshash. Oʻzbekistonda Vengerka, Berton, Ispolin olxoʻrisi, Samarqand qora olxo’risi, Vashington va boshqa navlari ekiladi. Zararkunandalari: olxoʻri qurti, olma qurti. Kasalliklari: klyasterosporioz va boshqa Olxo‘ri navlari Berton navi Daraxtining bo‘yi uncha katta emas – 3,8 m, shox-shabbasi keng piramidasimon. Nav ekilgandan so‘ng oltinchi yili hosil bera boshlaydi. Mevasi tuxumsimon, to‘q ko‘k, yirik, o‘rtacha vazni – 52 g bo‘lib, eti oq sariq, sershira, sal tola-tola, xushbo‘y hidi bor. Nav kechpishar, sentyabrning birinchi o‘n kunligida pishadi. Qayerda yaratilgan: AQSH. 1959–yil Davlat reyestriga kiritilgan. Mamlakatimizning barcha hududlarida ekish uchun tavsiya qilin Vengerka Domashnaya navi Nav kechki, mevasi sentyabrning birinchi o‘n kunligida pishadi. daraxtning bo‘yi baland, ekilgandan keyin beshinchi yili hosilga kiradi. Mevasi tuxumsimon, to‘q ko‘k, mum g‘uborli, o‘rtacha vazni – 43 g. Eti to‘q sariq, sershira, juda mazali. Hosildorligi – 170,0 s/ga ni tashkil etadi. Nav qayerda yaratilgani nomaʼlum.1975–yil Davlat reyestriga kiritilgan.Mamlakatimiz hududida Toshkent viloyatida ekish uchun tavsiya qilingan. Vengerka Fioletovaya navi Daraxtining bo‘yi baland – 4,9 m bo‘lib, shox-shabbasi dumaloq, tarqoq, daraxti ekilgandan so‘ng beshinchi yilda hosilga kiradi. Mevasi vengerkalarga xos shaklli, to‘q ko‘k, qalin mumsimon g‘ubor bilan qoplangan, mevasi yirik, vazni – 4,6 g. Eti to‘q sariq, sershira, juda ham etli, shirin mazali, xushbo‘y. Danagi etidan yaxshi ajraladi. Nav o‘rtapishar, avgustning ikkinchi o‘n kunligida yetiladi. Hosildorligi – 319,5 s/ga, eng yuqori hosildorligi – 410,7 s/ga ni tashkil etadi. Qayerda yaratilgan: G‘arbiy Yevropa. 1967–yil Davlat reyestriga kiritilgan. Mamlakatimizning barcha hududlarida ekish uchun tavsiya qilingan. Vashington navi Daraxtning bo‘yi baland – 5,1 m, shox-shabbasi dumaloq shaklli, olxo‘ri ko‘chati ekilgandan so‘ng oltinchi yili hosil bera boshlaydi. Mevasining rangi to‘q qizil, yirik, vazni – 34 g. Eti oq sariq, sershira, mazasi nordon-shirin. Nav ertapishar, mevasi iyulning ikkinchi o‘n kunligida pishadi. Hosildorligi – 165,8 s/ga, eng yuqori hosildorligi – 331,7 s/ga ni tashkil etadi. Qayerda yaratilgan: AQSH. 1982–yil Davlat reyestriga kiritilgan. Mamlakatimiz hududida Samarqand viloyatida ekish uchun tavsiya qilingan. Ispolinskaya navi Daraxtning bo‘yi baland – 5,2 m bo‘lib, shox-shabbasi tuxumsimon, qalin. Ko‘chati ekilgandan so‘ng to‘rtinchi yili hosil bera boshlaydi. Mevasi tuxumsimon, rangi to‘q qizil bo‘lib, mumsimon g‘ubori bor, mevasi yirik, o‘rtacha vazni – 44 g. Eti sariq, o‘rtacha sershira, mazasi nordon-shirin. Danagi etidan yaxshi ajraladi. Nav kechpishar, mevasi avgustning uchinchi o‘n kunligida pishadi. Hosildorligi – 95,8 s/ga, eng yuqori hosildorligi – 140,0 s/ga ni tashkil etadi. Qayerda yaratilgan: AQSH. 1959–yil Davlat reyestriga kiritilgan. Mamlakatimizning barcha hududlarida ekish uchun tavsiya qilingan. Superior Navi Muntazam va mo‘l hosil berishi bilan ajralib turadi. Mevalari yirik, 55-65 g atrofida, po‘stining asosiy rangi to‘q sariq, qoplovchi rangi to‘q qizil, po‘stining yuzasini tig‘iz mum g‘ubori qoplab oladi. Meva eti kremsimon-sariq, mayin tolali. Danagi etidan yaxshi ajraladi. Nav o‘zini o‘zi changlay olmaydi, shu bois unga xitoy olxo‘risi navlari yoki tog‘olcha qo‘shib ekiladi. Hosili iyul oyining ikkinchi yarmida pishib yetiladi. Hosildorligi – 210-220 s/ga ni tashkil etadi. Nav Amerikadan keltirilgan bo‘lib, ekilgandan so‘ng 2-3 yili hosil bera boshlaydi. Chernosliv Samarqandskiy navi Daraxtning bo‘yi baland, kichik yoshida piramidasimon, katta yoshida tarqoq. Daraxti ekilgandan so‘ng to‘rtinchi yili hosilga kiradi. Mevasi yirik, o‘rtacha vazni – 43 g. Eti to‘q sariq, o‘rtacha sershira, mazasi nordon-shirin, danagi etidan yaxshi ajraladi. Nav kechpishar bo‘lib, sentyabrning ikkinchi o‘n kunligida yetiladi. Bir daraxtdan olingan o‘rtacha hosil – 95 kg ni tashkil etadi. Qayerda yaratilgan: Akademik M. Mirzayev nomli bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot institutining Samarqand ilmiy-tajriba stansiyasi. Muallif: V.P. Chernovalova. 1973–yil Davlat reyestriga kiritilgan. Mamlakatimizning barcha hududlarida ekish uchun tavsiya qilingan. Yarxi navi Daraxtining bo‘yi o‘rtacha 4,8 m bo‘lib, shox-shabbasi o‘rtacha, piramidasimon shaklda, bargi o‘rtacha tuxumsimon, rangi to‘q yashil, silliq. Olxo‘ri ko‘chati ekilgandan so‘ng hosilga beshinchi yili kiradi. Mevasi yirik, noksimon, silliq, rangi tillasimon sarg‘ish, mevasining o‘rtacha vazni 145-185 g. Eti oq sarg‘ish, sersuv, mevasi shirin, xushbo‘y. Tarkibida quruq modda – 18,8%, qand miqdori – 10,2% va Vitamin C (askorbin kislotasi) – 2,7% dan iborat. Kech yozda pishadi, mevasi avgust oyida yetiladi. Hosildorligi – 169 s/ga ni tashkil etadi. Qayerda yaratilgan: O‘zbekiston O‘simlikshunoslik ilmiy-tadqiqot instituti. Mualliflar: K.I. Baymetov, Sh.N. Rajametov. 2003–yil Davlat reyestriga kiritilgan.Mamlakatimiz hududida Toshkent viloyatida ekish uchun tavsiya qilingan. Olxo’rini quritish usullari Olxo’rining “Samarqand qora olxo’risi”, “Berton”, “Arton”, “Osennyaya”, “Vengerka fioletovaya”, “Ispolinskaya”, “Qora olu”, “Anna shpet” va “Kirke” navlaridan juda yaxshi qoqi olinadi. Olxo’ri qoqisi inson organizmi uchun parxezli davolovchi yaxshi maxsulotdir. Olxo’rini tuk tusli Berton, Ispolinskiy, Sogdiana, Kora olu, Samarkandskaya, Vengerka ajanskaya, Vengerka fioletovaya navlari quritish uchun eng yaxshi xisoblanadi. Ishlab chiqarish texnologiyasi uzish, tashish, saqlash, navlarga ajratish, inspeksiya, yuvish, qaynoq suvga pishish, quritish, namini baravarlash, qutilarga joylash va saqlashdan iborat. Quritiladigan olxo’ri yaxshi pishgan b’lishi kerak. SHu sababli u obdon pishib, qandi, kislotasi va boshqa moddalari tegishli darajaga yetgach, uziladi. Olxo’rini katta-kichikligi, yetilganlik holatiga xamda sifatiga qarab saralanadi. Ezilgan, chirigan, kasallangan va xashoratlardan zararlangan mevalar ajratiladi. Olxo’ri navlarini kech pishishi (avgust-sntyabr) hisobga olingan xolda quritishdan oldin uni ishkor aralashmasida ishlov (blanshirovka) beriladi. Olxurini 10-15 sentyabrdan keyin quritish tavsiya etilmaydi, chunki mevalar to kuzgi yomg’ir yog’ishigacha qurimaydi. SHuning uchun maxsulot ertaroq 0,5% li ishqor aralashmasida ishlov berib quritiladi. Ishlov berishdan maqsad meva etlarida kichik yoriqchalar xosil qilish va kurish jarayonini tezlashtirishdir. Olxo’ri mevalariga ishlov berish uchun qozonga toza suv quyib qaynoq holga keltiriladi, undan keyin 100 litr suv xisobiga 500 gr ishqor (kaustik soda) solib qaynatiladi, undan keyin mevalar kichik (2-3 kg li) savatchalarga solib qaynayotgan ishqor aralashmasiga (mahsulot yetilganligi, naviga qarab) 10-30 soniya mobaynida botirib olinadi va ochiq maydonda quritiladi. Olxo’rini och tusli navlari ishqor bilan ishlov berilib, oltingugurtda dudlash usulida quritiladi. Mevalar ishqor bilan ishlov berilgandan keyin, darxol oltingugurtda dudlanadi, bunda bir kilogramm meva uchun bir grammgacha oltingugurt sarflanib, bir soat mobaynida dudlanadi. So’ng uni «shtabel» (taxlash) usulida quritiladi va tovar sifati yuqori bulgan maxsulot olinadi. Tayyor mahsulot namligi 20-22% dan oshmasligi kerak. Ob-xavo sharoitiga qarab quritish 14-20 kun davom etadi. Bunda 24-36 % gacha quruq mahsulot olinadi. Quritilgan olxo’rini saqlash uchun maxsus qutilarga yoki kraft qoplarga solinadi. Og’zi yaxshilab berkitiladi va toza quruq tokchalarga qo’yiladi. Birinchi tokcha yerdan 10 sm balandlikda bo’ladi. Devor va tokchalar orasida 0,5 metrli yo’l qoldiriladi va qatorlar orasiga bitta markaziy 1,5-1,8 metrli yon yo’llar qoldiriladi. Keltirilgan mahsulot taxlash va olish oson bo’lishi uchun tokchalarni eng balandi 2,5 metr bo’lishi kerak. Mahsulot tokchalarga partiya va navlarga ajratib qo’yiladi. Har bir mahsulot partiyasiga etiketka bo’lishi kerak. Unda mahsulotning nomi, tovar navi, og’irligi, tayyorlangan va qabul qilingan muddatdlari yozilgan bo’lishi kerak. O’rta hisob bilan 1m joyga 600 kg olxo’ri qoqisini joylash mumkin. Quritilgan olxo’rini saqlash Saqlash uchun qabul qilinayotgan quruq mahsulot albatta yaxshilab tekshiriladi. Kasallangan, zararkunandalar yoki ularni tuxumi bilan zararlangan qurigan mahsulot saqlash uchun qabul qilinmaydi. Saqlash xonalarida elektr chiroqlari, yong’inga qarshi anjomlar bo’lishi kerak. Mahsulot saqlanayotgan tokchalar va xonalar toza bo’lib, tez-tez shamollatib changini artib turilishi kerak, lekin ho’l lattalar bilan pol va devorlarni tozalash ma’n etiladi. Qurigan olxo’rini saqlash davrida xonalardagi havoning harorati va nisbiy namligini kuzatib turish lozim. Buning uchun termometr va psixrometrlar xonada 1,3-1,5 metr balandlikda turishi kerak. Qurigan olxo’rini saqlash uchun harorat +10-12S gacha va nisbiy namlik 65-70 % bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Mevalar o’ta quritilib yuborilsa, mahsulot sifatsiz bo’lib, kamayib ketadi. yetarli darajada quritilmagan mevalar esa saqlashga yaramaydib tez buzilib qoladi. SHu sababli tayyor bo’lgan mahsulotni quritish maydonchasidan o’z vaqtida olish kerak. Olxo’ri qoqisi tayyor bo’lganligini tong paytida qo’lga olib aniqlanadi. Yaxshi qurimagan mevani uzoq saqlab bo’lmaydi, chunki tezda mog’orlaydi, chiriydi, bu uning iste’mollik qiymati pasayishiga sabab bo’ladi. Juda qurib ketgan mevalarning rangi xiralashadi, mazasi buziladi, vitaminlari kamayadi. Namligi bir xil bo’lishi uchun quritilgan mahsulot omborga 10-12 kun qo’yiladi. Bu muddat o’tgandan keyin quruq mevalar sifati bo’yicha navlarga ajratiladi, turli aralashmalardan tozalanadi va zararkunandalardan saqlash maqsadida idishlarga joylanadi. Olxo'rining inson organizmiga foydali xususiyatlari -Olxo'rining foydali moddalari qonning umumiy holatini yaxshilaydi. -Drenaj ortiqcha suyuqlikni olib tashlaydi va shuning uchun bosim darajasini pasaytiradi. -Yallig'lanishga qarshi ta'sirga ega va umuman salomatlikka foydali ta'sir ko'rsatadi. -Ishtahani va oshqozon-ichak faoliyatini yaxshilaydi, metabolizmni normallantiradi va ich qotishining oldini olishga yordam beradi. -Organizmni chiqindilar va toksinlardan tozalaydi, buyraklarni tozalaydi. -Safro oqimini rag'batlantiradi. -Tanadagi ortiqcha tuz va suyuqlikni olib tashlaydi, shishishni kamaytiradi. -Xolesterin plitalarini kamaytiradi, yurak va qon tomirlarini mustahkamlaydi, qon bosimini pasaytiradi, aritmiya va gipertenziya uchun tavsiya etiladi. -Qon pıhtılarının shakllanishiga to'sqinlik qiladi. -Kislotalar va vitaminlar tufayli olxo'ri yuz maskalari uchun ishlatilishi mumkin. Olxo'rining inson organizmiga zararli xususiyatlari Olxo'ri dietadan chiqarib tashlanishi kerak: -kislotalilik va oshqozon yarasi, har qanday oshqozon-ichak kasalliklari bilan, -diabet va semirishda meva tarkibidagi shakar miqdori ko'payishi tufayli, -olxo'rining diuretik ta'siri tufayli revmatizm, gut va urolitiyoz uchun. O'tkir bo'lmagan gastrit va pankreatit uchun siz asosiy ovqatdan keyin kuniga 3-4 donadan ko'p bo'lmagan olxo'ri iste'mol qilishingiz mumkin. Homilador, emizikli onalar va chaqaloqlar olxo'ri bilan ehtiyot bo'lishlari kerak, ba'zan rad qilish yaxshiroqdir, chunki olxo'ri shishiradi, ichak sanchig'iga va hatto diareyaga olib kelishi mumkin.