Butunjahon bolalar sammiti. 0 5480388 2025-07-02T12:12:47Z Muzaffar Turgunov /* Havolalar */ 5480713 wikitext text/x-wiki 1990-yil 29-30-sentyabr kunlari Nyu-York shahridagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh qarorgohida BMTning Butunjahon bolalar sammiti boʻlib oʻtdi. Ushbu sammit 2000-yilgacha dunyo boʻylab bolalar farovonligini yaxshilash maqsadlarini belgilash uchun oʻsha paytgacha davlat va hukumat rahbarlarining eng katta yigʻilishi edi. Bu BMT konferensiyasining ilk bor sogʻliqni saqlash, taʼlim, ovqatlanish va inson huquqlari sohalarida keng qamrovli maqsadlar uchun keng koʻlamli kun tartibini belgilagan holati edi. Bolalar boʻyicha Butunjahon sammitining asosiy natijasi – „Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi Jahon deklaratsiyasi“ hamda 2000-yilga qadar bolalarga oid insoniy taraqqiyot maqsadlarining batafsil rejasini oʻz ichiga olgan Harakatlar rejasining birgalikda imzolanishi boʻldi. Sammit butun dunyo boʻylab bolalar bilan bogʻliq masalalarga yuqori darajadagi eʼtibor qaratilgan bir oʻn yillikka asos soldi va 1990-yillar davomida aholi, atrof-muhit, oziq-ovqat, inson huquqlari, ijtimoiy taraqqiyot va ayollar huquqlari boʻyicha oʻtkazilgan qator BMT konferensiyalariga zamin yaratdi. Loyihaning kelib chiqishi. Sammit 1989-yilda Kanada Bosh vaziri Brayan Malruni, Misr Prezidenti Husni Muborak, Mali Prezidenti Moussa Traore, Meksika Prezidenti Karlos Salinas de Gortari, Pokiston Bosh vaziri Benazir Butto va Shvetsiya Bosh vaziri Ingvar Karlsson tomonidan taklif etilgan. Ushbu olti yetakchi bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishini barcha mamlakatlar va insoniyat jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotidagi asosiy omillar sifatida taʼminlash maqsadida eng yuqori siyosiy darajada eʼtibor va sadoqatni targʻib qilish yoʻlida birgalikda harakat qilganlar. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Xavyer Peres de Kuellyar ushbu loyihani qabul qilib olgan va sammitga UNICEF hamda boshqa BMT tashkilotlarining koʻmagini taqdim etgan. Umumiy hisobda 159 ta hukumat sammitga taklif etilgan boʻlib, unda 72 ta davlat rahbarlari hamda yana 87 mamlakat vakillari ishtirok etgan. Sammit kun tartibi uchta asosiy tashkilot tomonidan keng qoʻllab-quvvatlangan – Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasi, Barchaga taʼlim (UNESCO rahbarligida) va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bola jamgʻarmasi (UNICEF) Ijroiya kengashi. UNICEF asosiy hissador boʻlgan. Sammitdan soʻng har yili UNICEF sammit maqsadlarining amalga oshirilishi boʻyicha hisobotlar tayyorlab, ularni oʻzining turli nashrlari orqali eʼlon qilib borgan. Bolalar boʻyicha Butunjahon sammiti dunyo bolalarning omon qolishi va rivojlanishiga birgalikda qiziqish bildira boshlagan davrda boʻlib oʻtgan. Sammitdan bir yil avval „Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya“ qabul qilingan edi. Bu hujjat bevosita bolalar huquqlariga qaratilgan inson huquqlari shartnomasidir. Konvensiya sammit oʻtkazilishidan atigi bir necha hafta avval kuchga kirgan edi. Belgilangan maqsadlar. Jami 27 ta maqsad belgilangan edi. Asosiy maqsad – bolalar salomatligi va omon qolishini yaxshilashdan iborat edi. Maqsadlar olti toifaga boʻlingan: sog‘liqni saqlash, omon qolish, ayollar salomatligi, ovqatlanish, taʼlim va himoya. Ushbu maqsadlar 1990-yildan 2000-yilgacha amalga oshirilgan. Oʻn yillik muddat tugagach, jahon yetakchilari ushbu davr mobaynida erishilgan yutuqlarni koʻrib chiqish uchun yana yigʻilishlari kerak edi. Sogʻliqni saqlash. Toʻqqizta sogʻliqni saqlash boʻyicha maqsad belgilangan edi. Qabul qilingan qonunlar. Sammitning eng muhim jihati 1990-yil 30-sentabrda „Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi Jahon deklaratsiyasi“ hamda unga ilova tarzida „Harakatlar rejasi“ning birgalikda imzolanishi boʻldi. „Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi Jahon deklaratsiyasi“ butun dunyo bolalari uchun yozma majburiyat sifatida xizmat qiladi. U sammit oʻtkazilish sababini va belgilangan maqsadlarni umumlashtiradi. „Harakatlar rejasi“ esa Jahon deklaratsiyasiga ilova boʻlib, unda ushbu maqsadlarga qanday erishish lozimligi bayon etilgan. Jahon deklaratsiyasi. "Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi to‘g‘risidagi Jahon deklaratsiyasi" besh toifaga boʻlinadi: Muammo, Imkoniyat, Vazifa, Majburiyat va Keyingi qadam. Harakatlar rejasi. Harakatlar rejasi – milliy va xalqaro darajadagi aniqroq majburiyatlar uchun asos boʻlib xizmat qiladi. U Bolalar boʻyicha Butunjahon sammiti deklaratsiyasini amalga oshirishni taʼminlash uchun har bir maqsadni alohida koʻrib chiqadi. Shuningdek, u har bir maqsadga erishish boʻyicha nazorat va monitoringga eʼtibor qaratadi. Barcha maqsadlarni amalga oshirish uchun asosiy mas’uliyat Milliy hukumatlarga yuklatilgan. Har bir mamlakat ushbu 27 global maqsadni milliy darajada amalga oshirish uchun Milliy harakat dasturlari orqali strategiyalar ishlab chiqishga rozi boʻlgan. Umumiy hisobda 155 ta mamlakat Milliy harakat dasturlarini ishlab chiqqan. Maxsus sessiya. Bolalar boʻyicha Maxsus Sessiya Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan 2002-yil 8–10-may kunlari oʻtkazilgan yigʻilish edi. Ushbu sessiya 1990-yilda boʻlib oʻtgan Bolalar boʻyicha Butunjahon sammitidan buyon bolalar uchun amalga oshirilgan ishlarga baho berish maqsadida tashkil etilgan. Shuningdek, bu 1990-yilda qabul qilingan majburiyatlarni yangilash va kelgusi oʻn yillik uchun aniq harakatlar boʻyicha vaʼda berish imkoniyatini yaratdi. Sessiyada jami 70 ga yaqin davlat va hukumat rahbarlari ishtirok etdi. Dunyoning turli mamlakatlaridan bolalar ham taklif etilgan boʻlib, ular koʻplab qoʻshimcha tadbirlarda faol qatnashdilar. Eng muhim tadbirlardan biri 9-may kuni oʻtkazilgan „Bolalar uchun yetakchilikni nishonlash“ marosimi boʻldi. Bu tadbir sessiyaga birlik va bayramona ruh bagʻishladi, biroq yigʻilishning asl maqsadi yoddan chiqarilmadi. Bolalar boʻyicha Butunjahon sammiti BMTning boshqa yigʻilishlaridan aniq belgilangan maqsadlari va ularni tizimli ravishda kuzatish tartibi bilan ajralib turadi. Bosh kotibning „Biz, bolalar“ nomli hisobotida 135 mamlakatdan olingan maʼlumotlar asosida milliy darajada oʻtkazilgan tahlillarga tayangan holda bolalar holati aks ettirilgan. Ushbu hisobot oʻsha davrda dunyo bolalari bilan bogʻliq holatni oʻrganishga bagʻishlangan eng keng qamrovli tadqiqot hisoblanadi. „Biz, bolalar“ – oʻn yillik davomida erishilgan kamtarona yutuqlarning statistik ifodasidir. Hisobotda shunday deyiladi: „Dunyo Bolalar boʻyicha Butunjahon sammiti tomonidan belgilangan maqsadlarning koʻpchiligiga erisha olmadi.“ Belgilangan maqsadlarning oz qismi muvaffaqiyatli deb baholangan, ayrimlari boʻyicha siljish kuzatilgan, ammo koʻpchiligi bajarilmagan. Cheklangan maʼlumotlar. „We the Children“ hisobotida maqsadlarga erishilmasligining sababi sifatida moliyaviy toʻsiqlar koʻrsatiladi. Tanqidchilar taʼkidlashicha, koʻplab BMT konferensiyalarida doimo maqsadlar belgilansa-da, ular hech qachon toʻliq bajarilmaydi va qogʻozdagi majburiyatlar amalda harakatga aylantirilmaydi. Kanada Tibbiyot Assotsiatsiyasi Jurnali bu holatni BMT konferensiyalaridan chiqqan hujjatlar siyosiy xujjatlar boʻlib, yuridik kuchga ega boʻlmagan bitimlar yoki majburiy shartnomalar emasligi bilan izohlaydi. Shu bilan birga, jurnal Bolalar boʻyicha Maxsus Sessiya keyingi oʻn yillikda bolalar bilan bogʻliq xalqaro siyosatga yoʻnalish berishini taʼkidlaydi.