Xaktivizm. Internet olamida xaktivizm ("hack" va "aktivizm" soʻzlari portmantosi) atamasi siyosiy kun tartibini yoki ijtimoiy oʻzgarishlarni ilgari surish maqsadida xakerlik kabi kompyuterga asoslangan usullardan foydalanish orqali sodir etiladigan fuqarolar boʻysunmasligi koʻrinishlaridan biridir. „xakerlik madaniyati“ va „xakerlik etikasi“ atamalari chuqur ildizga ega boʻlib, uning maqsadlari koʻpincha so'z erkinligi, inson huquqlari yoki axborot erkinligi kabi xarakatlar bilan chambarchas bogʻliqdir. Xaktivistik faoliyat koʻplab siyosiy gʻoyalar va muammolarni qamrab oladi. Freenet — senzuraga chidamli aloqa uchun tengdoshlar platformasi — siyosiy fikr va soʻz erkinligini kodli shaklga aylantirishning yorqin namunasidir. xaktivizm shakli Anonymous va WikiLeaks kabi aktiv xakerlik tarmoqlari orqali yoki umumiy maqsadlar sari hamkorlikda faoliyat yurituvchi jamiyatlar tashabbusi orqali amalga oshirilishi mumkin. „Xaktivizm“ bir nechta maʼnoga ega boʻlgan munozarali atamadir. Bu soʻz, aslida, dasturiy koʻnikmalarni tanqidiy fikrlash bilan birlashtirib, ijtimoiy oʻzgarishlarga qaratilgan, elektron, toʻgʻridan-toʻgʻri harakatni tavsiflash uchun yaratilgan. Biroq, "xakerlik" baʼzan kiber jinoyatni anglatishi mumkin boʻlganidek, xaktivizm ham texnik, iqtisodiy va siyosiy platforma sifatida zararli, buzgʻunchi va Internet xavfsizligiga putur yetkazuvchi faollikni anglatish uchun ishlatilishi ham mumkin. Amerika Qoʻshma Shtatlarining 2020—2022-yillarga moʻljallangan razvedka strategiyasiga koʻra, davlat dushmanlari va transmilliy jinoiy tashkilotlardan tashqari, „hacktivistlar, leaktivistlar va jamoatchilikni oshkor qiluvchi tashkilotlar kabi gʻoyaviy maqsadli tuzilmalar ham katta xavf tugʻdiradi“. Kelib chiqishi va taʼriflari. Yozuvchi Jason Sack, ilk marta, 1995-yilda New Media rassomi Shu Lea Cheangning "Fresh Kill" filmini kontseptsiyalashda haktivizm atamasini ishlatgan. Biroq, bu atama koʻpincha oʻlik sigirga sigʻinish tashkiloti (Cult of the Dead Cow (cDc)) aʼzosi „Omega“ga tegishli boʻlib, ushbu atama 1996-yilda guruhga elektron pochta orqali yuborilgan. Uning ildiz soʻzlarining maʼnolari xilma-xilligi sababli, haktivizmning taʼrifi noaniq va u qamrab olgan faoliyat turlari va maqsadlari boʻyicha jiddiy kelishmovchiliklar mavjud. Baʼzi taʼriflar kiberterrorizm aktlarini oʻz ichiga oladi, boshqalari esa ijtimoiy oʻzgarishlarni amalga oshirish uchun texnologik xakerlikdan foydalanishni yana bir bor tasdiqlaydi. Shakllar va usullar. Oʻzini „haktivistlar“ deb eʼlon qilganlar koʻpincha anonim, baʼzida guruh boʻlib ishlaydilar. Baʼzida esa pop-madaniyatda jamoatchilik olqishi va eʼtiborini qozongan kiberaktivlik soyaboni ostidada yagona yetakchi boshchiligida bir nechta kiber-shaxslar bilan „yolgʻiz boʻri“ sifatida oʻzining ishini bajaradi. xakerlar odatda apolitik ideallar ostida faoliyat yuritadilar. Jamiyat tomonidan tekshirilmasdan turib, cheklanmagan gʻoyalar yoki suiisteʼmolliklar amalga oshirilayotganligini bildiradilar va ular anonim identifikatsiya ostida, omma oldida, vakil sifatida oʻzlarini namoyon qiladilar. Ular uchun ushbu kiberaktivlik faoliyati hamjamiyatda kuch va faxr tuygʻusini beradi. . Oʻz operatsiyalarini amalga oshirish uchun xakerlar yangi vositalarni yaratishi, yoki Internetda osongina mavjud boʻlgan turli xil dasturiy vositalarni birlashtirish yoki ulardan foydalanishi mumkin. Haktivistik faoliyatning bir toifasi boshqalarning onlayn siyosiy motivli harakatlarni amalga oshirish imkoniyatini oshirishni oʻz ichiga oladi . Xaktivizmga qarshi kurash repertuariga quyidagilar kiradi: Munozara. Bu atamani kim ishlatayotganiga qarab, haktivizm siyosiy sabablarga koʻra: texnologik xakerlik, anarxik fuqarolik itoatsizligining konstruktiv shakli yoki aniqlanmagan tizimga qarshi ishora boʻlishi mumkin. Bu antikapitalistik yoki siyosiy norozilikni bildirishi mumkin. Ushbu harakatlar esa spamga qarshi faollar, xavfsizlik boʻyicha ekspertlar yoki ochiq manba himoyachilariga ishora qilishi mumkin. Baʼzilar oʻzlarini xakerlar deb taʼriflaganlar, siyosiy sabablarga koʻra veb-saytlarni buzishga kirishgan, masalan, hukumatlar va ularning mafkurasiga qarshi boʻlganlarning veb-saytlariga hujum qilish va buzish. Boshqalar, masalan, Oxblood Ruffin (Oʻlik sigirlar kulti va Hacktivismoning " tashqi ishlar vaziri ") internetni buzish yoki xizmat koʻrsatishdan bosh tortish hujumlarini oʻz ichiga olgan haktivizm taʼriflariga keskin qarshi chiqdilar. Xaktivizm oʻzining anonimligi tufayli koʻpincha soyali deb qaraladi, odatda chekka guruhlar va jamiyatning chekka aʼzolarining ishi bilan bogʻliq. xakerlar tomonidan amalga oshirilgan ijtimoiy media hujumlari uchun javobgar tomonlarning yoʻqligi korporativ va federal xavfsizlik choralariga ham, ham oflayn rejimda taʼsir koʻrsatadi. Anonymous tomonidan bir nechta saytlarga xizmat koʻrsatishni rad etish hujumlaridan soʻng, WikiLeaksning aniq bostirilishi uchun javob tariqasida, EFF asoschisi Jon Perri Barlou shunday deydi: „Men kimga tegishli boʻlishidan qatʼiy nazar, soʻz erkinligini qoʻllab-quvvatlayman, shuning uchun men DDoS hujumlariga qarshiman“. Boshqa tomondan, koʻplab xakerlarning advokati Jey Leidermanning taʼkidlashicha, DDoS vaqt, joy va uslubda oqilona cheklangan vaziyatlarda norozilik nutqining qonuniy shakli boʻlishi mumkin. Mashhur hacktivist guruhlar. WikiLeaks. WikiLeaks 2006-yilda Julian Assanj tomonidan „koʻp millatli media tashkiloti va tegishli kutubxona“ sifatida tashkil etilgan. WikiLeaks jamiyatdagi korruptsiyag qarshi kurashish uchun „prinsipial oshkoralik“ tamoyili asosida ishlagan. Notijorat tashkilot maxfiy hujjatlar arxivi sifatida xizmat qiluvchi maʼlumot tarqatuvchi tashkilot sifatida ishlaydi. Dastlab WikiLeaks viki -sayt tamoyillari asosida ishlagan, yaʼni foydalanuvchilar hujjatlarni joylashtirishlari, boshqalarning hujjatlarini tahrirlashlari va qaysi materiallar joylashtirilishini hal qilishda yordam berishlari mumkin edi. WikiLeaks tomonidan birinchi eʼtiborga molik hujjatlar Afgʻoniston urushi jurnallarining chiqarilishi boʻladi. 2010-yil iyul oyida WikiLeaks Afgʻonistondagi urushga oid 90 000 dan ortiq hujjatlarni chop etdi. Maʼlumotlar oshkor etilishidan avval WikiLeaks uchta gazetaga hujjatlar bilan tanishish imkonini bergan. WikiLeaks hujjatlar manbasini aniqlamagan boʻlsa-da, 2010-yilning may oyida hibsga olingan va maxfiy maʼlumotlarni oshkor qilganlikda ayblangan AQSh armiyasi razvedka xizmati tahlilchisi Chelsi Menning tomonidan sizib chiqqani taxmin qilingan. Urush jurnallarida AQSh harbiylari tomonidan ilgari xabar qilinmagan tinch aholi qurbonlarining 144 ta hodisasi aniqlangan. Afgʻonistondagi urush jurnallarining sizib chiqishi Qoʻshma Shtatlar tarixidagi eng katta harbiy qochqin boʻladi. WikiLeaks 2016-yil 22-iyulda Demokratik Milliy Qoʻmitaning (DNC) 20 000 dan ortiq maxfiy elektron pochta xabarlari va 8 000 ta fayl qoʻshimchalarini sizdirishi bilan ham eʼtiborga molik. Elektron pochta xabarlari, xususan, DNCning yetti nafar taniqli xodimlarining pochta qutilaridan olingan va ular qidiruv uchun maʼlumotlar bazasi sifatida sizdirilgan. Ochib yuborilgan elektron pochta xabarlarida DNCning asosiy xodimlari senator Berni Sandersning dastlabki saylovlar oldidan prezidentlik kampaniyasiga putur yetkazish uchun ishlaganliklari koʻrsatilgan, bu esa DNCning boshlangʻich saylovlardagi betarafligiga toʻgʻridan-toʻgʻri ziddir. Senator Berni Sandersni nishonga olish misollari orasida uning dinini nishonga olish, uning poygadan chiqib ketishiga umid qilish, kampaniyasi haqida salbiy rivoyatlar yaratish va boshqalar kiradi. Boshqa elektron pochta xabarlarida prezident Barak Obama mablagʻ yigʻishda koʻproq yordam bermagani uchun tanqid qilingan. Maʼlumotlar oshkor qilingandan soʻng, DNC raisi Debbi Vasserman Shults DNCdagi oʻz lavozimini tark etishini eʼlon qiladi. 2016-yil 25-iyulda Demokratik partiyaning milliy qurultoyi Vasserman Shultssiz ochildi. Demokratik Milliy Konventsiya ochilgan kuniyoq DNC Sandersdan uzr soʻraydi. Anonymous. Ehtimol, eng sermahsul va taniqli xakerlik guruhi, Anonymous soʻnggi oʻn yil ichida koʻplab yirik onlayn buzgʻunchiliklarda mashhur va keng tarqalgan. Anonim 2003-yilda 4chan forumlarida paydo boʻlgan, ammo 2008-yilgacha DoS -ning katta hujumida Scientology cherkoviga toʻgʻridan-toʻgʻri hujum qilganda mashhurlikka erisha olmaydi. Oʻshandan beri Anonymous " Operation: Payback " va „Operation: Safe Winter“ kabi koʻplab onlayn loyihalarda ishtirok etadi. Biroq, ularning koʻplab loyihalari xayriya maqsadlarida boʻlgan boʻlsa-da, ular faoliyatining tabiati asosan noqonuniy xakerlikdan iborat boʻlgani sababli hali ham ommaviy axborot vositalarida shuhrat qozongan. 2015-yilda Parijdagi teraktlardan soʻng Anonymous hujumlar uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olgan terror guruhi IShIDga urush eʼlon qilgan videoni joylashtirdi. IShIDga qarshi urush eʼlon qilganidan beri, Anonymous IShID tashviqotini tarqatishni toʻxtatish uchun harakat bilan bogʻliq bir nechta Twitter akkauntlarini aniqladi. Biroq, Twitter Anonymous tuzgan roʻyxatlarni „oʻta notoʻgʻri“ deb atagan bayonot chiqarganida, Anonymous qattiq tanqidga uchradi, chunki unda IShID aʼzolari emas, balki jurnalistlar va akademiklarning akkauntlari mavjud edi. Anonymous shuningdek, qora tanlilarning hayoti muhim harakatida ishtirok etgan. 2015-yil iyul oyi boshida Anonim Alton Sterling va Filando Kastiliyaning otib oʻldirilgani uchun qasos sifatida Gʻazab kunini oʻtkazishga chaqirayotgani haqida mish-mish tarqaldi, bu zoʻravon namoyishlar va tartibsizliklarga olib keladi. Bu mish-mishlar rasmiy Anonim YouTube akkaunti bilan joylashtirilmagan videoga asoslangan edi. Anonymous bilan bogʻlangan Twitter akkauntlarining hech biri Gʻazab kuni bilan bogʻliq hech narsa tvit qilmagan va mish-mishlar 2014-yilda Mayk Braunning oʻlimidan keyin tarqalgan oʻtmishdagi mish-mishlar bilan bir xil edi. Buning oʻrniga, 15-iyul kuni Anonymous bilan bogʻlangan Twitter akkauntida Black Lives Matter harakati bilan birdamlik kuniga chaqiruvchi bir qator tvitlar chop etildi. Twitter akkaunti mamlakat boʻylab norozilik namoyishlarini muvofiqlashtirish uchun „#FridayofSolidarity“ xeshtegidan foydalangan va birdamlik juma kuni tinch namoyishlar uchun moʻljallanganligini taʼkidlagan. Hisobotda, shuningdek, guruh Gʻazab kuni rejalaridan bexabar ekanligi aytilgan. 2017-yil fevral oyida guruh Dark Internetdagi bolalar pornosiga oid 10 000 dan ortiq saytlarni oʻchirib tashlaydi. DkD[||. DkD[||, fransuz kiberhaktivistik guruhi. 2000 dan ortiq veb-saytlar qatorida navy.mil (AQSh Harbiy-dengiz kuchlari veb-sayti) va defensivethinking.com (mashhur xaker Kevin Mitnik kompaniyasi)ning „buzgʻunchi“si sifatida tanilgan. U 2003-yil mart oyida OCLCTIC (ofis markaziy de lutte contre la criminalité liée aux texnologiyalar de l’axborot va de la kommunikatsiya) tomonidan hibsga olingan edi. DkD[|| 2000 dan ortiq sahifalar buzilgan, aksariyati hukumatlar va AQSh harbiy ob’ektlari edi. Lilldagi sud politsiyasining mintaqaviy xizmatidan Erik Voulleminot yosh xakerni „Fransiyadagi "eng koʻp qidirilayotgan" xaker“ deb tasnifladi. DkD[|| u turli siyosiy sabablarga koʻra oʻz buzgʻunchiliklarini amalga oshirib, siyosiy qarashlari bilan juda mashhur boʻlgan. Uning hibsga olinishiga javoban The Ghost Boys koʻpchilikni qoralaydi. LulzSec. 2011-yil may oyida Anonymousning besh nafar aʼzosi Lulz Security xakerlar guruhini tuzadilar, aks holda LulzSec deb nomlanadi. LulzSec nomi internet jargon atamasi „lulz“ — kulish va „sec“ — xavfsizlik degan maʼnoni anglatadi. Guruh aʼzolari Internet Relay kanallarida oʻzlarini aniqlash uchun maxsus tutqichlardan foydalanganlar, eng diqqatga sazovorlari: „Sabu“, „Kayla“, „T-Flow“, „Topiary“, „AVUnit“ va „Pwnsauce“. LulzSec aʼzolari kuniga 20 soatgacha muloqot qilishsa-da, ular bir-birlarini shaxsan bilishmagan va shaxsiy maʼlumotlarini baham koʻrishmagan. Misol uchun, aʼzolarning shaxsi oshkor boʻlgach, „T-Flow“ 15 yoshda ekanligi maʼlum boʻldi. Boshqa aʼzolar, uning ilgʻor kodlash qobiliyatiga asoslanib, uni 30 yoshda deb hisoblashgan. LulzSec taʼqib qilgan birinchi diqqatga sazovor maqsadlardan biri HBGary boʻlib, u texnologiya xavfsizligi kompaniyasi tomonidan Anonymous aʼzolarini aniqlaganligi haqidagi daʼvosiga javoban amalga oshirildi. Shundan soʻng, LulzSec aʼzolari bir qator kompaniyalar va tashkilotlarni nishonga oldilar, jumladan, lekin ular bilan cheklanmagan: Fox Television, Tribune Company, PBS, Sony, Nintendo va Senate.gov veb-sayti. Ushbu ob’ektlarni nishonga olish odatda maxfiy foydalanuvchi maʼlumotlariga kirish va yuklab olish yoki mavjud veb-saytni buzishni oʻz ichiga oladi. LulzSec WikiLeaks yoki Anonymousga xos boʻlganlar kabi kuchli siyosiy boʻlmasa-da, ular maʼlumot erkinligi uchun xuddi shunday fikrda edilar. Ularning aniq siyosiy hujumlaridan biri yangi immigratsiya qonunlariga javoban Arizona shtati politsiyasini nishonga olish edi. Guruhning hukumat eʼtiborini tortgan birinchi hujumi 2011-yilda FQB veb-saytini birgalikda oʻchirib tashlaganida sodir boʻldi. Voqeadan soʻng, LulzSec rahbari „Sabu“ FQB tomonidan Ektor Xaver Monsegur ekanligi aniqlandi va u hibsga olingan birinchi guruh edi. Hibsga olingandan soʻng, Monsegur jinoiy faoliyatni tan oldi. Keyin u AQSh hukumati bilan hamkorlik qilishni boshladi, FQB xodimlariga oʻzining 8 nafar hamkorini hibsga olishda, 300 ta potentsial kiberhujumlarning oldini olishda yordam berdi va mavjud kompyuter tizimlarining zaif tomonlarini aniqlashga yordam berdi. 2011-yil avgust oyida Monsegur „kompyuterni buzish fitnasi, kompyuterni buzish, firibgarlikni davom ettirish uchun kompyuterni buzish, firibgarlikka kirish uchun fitna, bank firibgarligini amalga oshirish uchun fitna va hukumat bilan hamkorlik shartnomasiga muvofiq shaxsiy maʼlumotlarni oʻgʻirlash“ aybini tan oldi. U jami bir yilu yetti oy xizmat qiladi va 1200 dollar jarimaga tortiladi. Tegishli amaliyotlar. Madaniyat buzgʻunchiligi. Xakerlik qachonlardir madaniyat siqilishining bir shakli sifatida tasvirlangan. Bu atama siyosiy xabarlarni, shuningdek, vaziyat-kvoga qarshi kurashish maqsadida media madaniyatini buzish va tanqid qilish amaliyotini anglatadi. Bu koʻpincha tomoshabinlarda ongni oshirish va paradigma oʻzgarishiga olib keladigan subliminal fikrlash jarayonlariga qaratilgan. Madaniyat tiqilib qolishi koʻplab shakllarda boʻladi, jumladan bilbordni buzish, translyatsiya signalini buzish, maxsus badiiy chiqishlar, taqlid qilingan qonuniy qoidabuzarliklar, memlar va arttivizm. „Madaniyatni buzish“ (Culture jamming) atamasi birinchi marta 1984-yilda Negativland guruhidan amerikalik musiqachi Donald Joys tomonidan kiritilgan. Biroq, madaniyatni siqish amaliyoti qachon boshlangani haqida baʼzi taxminlar saqlanib qolmoqda. Ijtimoiy tadqiqotchi Vins Karduchchining fikricha, madaniyat siqilishi 1950-yillarda Yevropa ijtimoiy faollari Situationist International guruhi bilan kuzatilishi mumkin. Muallif va madaniyat tanqidchisi Mark Derining fikricha, oʻrta asr karnavallari oʻsha paytdagi ijtimoiy ierarxiyani buzishning bir usuli sifatida madaniyatni buzishning eng dastlabki shaklidir. Madaniyatni buzish baʼzan vandalizm harakatlari bilan aralashib ketadi. Biroq, madaniyatni buzishdan farqli oʻlaroq, vandalizmning asosiy maqsadi har qanday siyosiy mavzular kamroq ahamiyatga ega boʻlgan holda halokatga olib kelishdir. Artivizm odatda madaniyatni buzish shakli sifatida eng shubhali xususiyatga ega, chunki odatda mulkni buzish bilan bogʻliq. Media buzgʻunchiligi. "Mediani xakerlik qilish" deganda turli xil elektron ommaviy axborot vositalaridan innovatsion yoki boshqa gʻayritabiiy tarzda xabarni iloji boricha koʻproq odamlarga etkazish maqsadida foydalanish tushuniladi, bu birinchi navbatda World Wide Web orqali amalga oshiriladi. Ommaviy axborot vositalarini buzishning mashhur va samarali vositasi bu blogga joylashtirishdir, chunki u odatda bir yoki bir nechta mustaqil shaxslar tomonidan boshqariladi, tashqi tomonlarning taʼsirisiz. Ijtimoiy xatchoʻplar kontseptsiyasi, shuningdek, Internetga asoslangan Internet-forumlar bunday xabarni boshqa saytlar foydalanuvchilari tomonidan ham koʻrishiga olib kelishi mumkin, bu esa uning umumiy qamrovini oshiradi. Media xakerlik odatda siyosiy maqsadlarda ham siyosiy partiyalar, ham siyosiy dissidentlar tomonidan qoʻllanadi. 2008-yilgi AQSh saylovlari bunga yaqqol misol boʻlib, unda Demokratik va Respublikachilar partiyalari Internetga tobora koʻproq yoʻnaltirilgan auditoriyaga tegishli xabarlarni etkazish uchun turli xil ommaviy axborot vositalaridan foydalanganlar. Shu bilan birga, siyosiy dissidentlar prezidentlikka nomzodlarga individual ravishda javob berish uchun bloglar va Twitter kabi boshqa ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishgan. Xususan, Twitter kabi saytlar nomzodlar uchun ommabop qoʻllab-quvvatlashni baholashda muhim vosita ekanligini isbotlamoqda, garchi sayt koʻpincha ijobiy qoʻllab-quvvatlash koʻrsatish uchun emas, balki dissidentlik maqsadlarida foydalaniladi. Mobil texnologiyalar ham siyosiy maqsadlarda ommaviy axborot vositalarini xakerlik qilish ob’ektiga aylandi. SMS siyosiy dissidentlar tomonidan siyosiy harakatlar uchun aqlli toʻdalarni tez va samarali tashkil etish vositasi sifatida keng qoʻllangan. Bu Filippinda eng samarali boʻldi, bu yerda SMS-mediani buzish ikki marta mamlakat prezidentlarining saylanishi yoki lavozimidan chetlatilishiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Reallik buzgʻunchiligi. "Reallik buzgʻunchiligi" — bu siyosiy, ijtimoiy yoki madaniy jihatdan buzgʻunchi maqsadlarga erishish uchun noqonuniy yoki qonuniy jihatdan noaniq raqamli vositalardan zoʻravonliksiz foydalanish natijasida yuzaga keladigan har qanday hodisa. Ushbu vositalar orasida veb-saytlarni buzish, URL manzilini yoʻnaltirish, xizmat koʻrsatishni rad etish hujumlari, maʼlumotlarni oʻgʻirlash, veb-sayt parodiyalari, virtual oʻtirishlar va virtual sabotaj kiradi. 1970-yillardagi Fluxus va Happenings kabi sanʼat harakatlari oʻz-oʻzidan paydo boʻlgan, ibtidoiy xatti-harakatga qaytish va faoliyat va ijtimoiy jalb qilingan sanʼat amaliyotlari estetik tashvishlarga teng boʻlgan axloqiy munosabatlar boʻlmagan tashkilotlar va guruh faoliyatiga nisbatan sezgirlik muhitini yaratadi. 1990-yillarning oʻrtalari va oxirlaridagi bu ikki tarixning oʻzaro bogʻliqligi virtual oʻtirishlar, elektron fuqarolik itoatsizligi, xizmat koʻrsatishdan bosh tortish hujumlari, shuningdek, Xalqaro Valyuta Jamgʻarmasi va Jahon Banki kabi guruhlarga nisbatan ommaviy norozilik namoyishlariga olib keldi. Kollektivlar, net.art guruhlari va texnologiya va real hayotning suyuqlik almashinuvi bilan shugʻullanadiganlar (koʻpincha atrof-muhit muammosi) „haqiqatni buzish“ amaliyotini tugʻdiradi. Haqiqiy xakerlik koʻproq aholining siyosiy va jamoat vijdonini uygʻotish maqsadida odamlar uchun eng oson boʻlgan kundalik aloqalarni oʻzgartirishga tayanadi. Bu atama birinchi marta Nyu-York va San-Fransisko rassomlari orasida qoʻllanila boshlandi, ammo keyinchalik madaniyatni siqib chiqarishga qaratilgan siyosiy faollar maktabi tomonidan qabul qilinadi.