Yadroning solishtirma bog'lanish energiyasi.Veyzekker formulasi. Karl Fridrich Von Veyzekker. (1912 yil 28 iyun – 2007 yil 28 aprel) nemis fizigi va faylasufidir . U Verner Heisenberg boshchiligida Ikkinchi Jahon urushi davrida Germaniyada yadroviy tadqiqotlar ustida ish olib borgan guruhning eng uzoq umr ko'rgan a'zosi edi . Taniqli Veyzekkerlar oilasining a'zosi , diplomat Ernest Von Veyzekkerning o'g'li, Germaniyaning sobiq prezidenti Rixard Von Veyzekkerning akasi, fizik va atrof-muhit bo'yicha tadqiqotchi Ernest Ulrix Von Veyzekkerning otasi va sobiq generalning qaynotasi edi. Veyzekker jarayonlaridan yulduzlarda energiya ishlab chiqarish bo'yicha muhim nazariy kashfiyotlar qildi . U, shuningdek, bo'yicha ta'sirli nazariy ishlarni amalga oshirdi . Oʻzining soʻnggi faoliyatida u koʻproq falsafiy va axloqiy masalalarga eʼtibor qaratdi va bu sohalardagi faoliyati uchun bir qancha xalqaro unvonlarga sazovor boʻldi. = Erta hayot va ta'lim = Uning bobosi 1897 yilda aslzodalikka sazovor bo'lgan va 1916 yilda baron (Freyxer) unvoni bilan meros zodagonlar darajasiga ko'tarilgan. Shunday qilib, to'rt yoshli Karl Fridrix Veyzekker baron Karl Fridrix fon Veyzekker bo'ldi. 1919 yildan beri oliyjanob unvonlar qonuniy ravishda familiyaning bir qismi hisoblanadi. Weizsäcker Shtutgart , Bazel va Kopengagenda tarbiyalangan . 1929 yildan 1933 yilgacha Veyszeker Berlin, Göttingen va Leyptsigda fizika , matematika va astronomiyani o'rgandi , u Heisenberg va Niels Bor tomonidan boshqariladi va ular bilan ishlaydi. Doktorlik dissertatsiyasining ilmiy rahbari edi . = Quyoshdagi yadro sintezi ustida ishlash = Veyzekkerning yosh tadqiqotchi sifatidagi alohida qiziqishlari yulduzlardagi yadro jarayonlari va ning edi . Hans Bethe bilan birgalikda u yulduzlardagi siklik sintez jarayoni uchun borish mexanizmini topdi ( , 1937-1939 yillarda nashr etilgan). Bu kashfiyotni uning oldingi (1935) Bethe-Veyzekker formulasini yoki bilan bogʻliq nazariy formula boʻlgan yarim empirik massa formulasini (SEMF) ishlab chiqishi bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Energiya , yadro massalari va boshqa ba'zi yadroviy xususiyatlar. Sayyora shakllanishi ustida ishlash. 1938 yilda Veyzekker quruqlikdagi sayyoralarida yengilroq va og'irroq elementlarning teng bo'lmagan ulushi haqidagi fikrlarga asoslanib, Quyosh tizimining shakllanishi nazariyasini ishlab chiqdi . Keyinchalik uning qarashlari ko'plab boshqa fiziklar va astronomlar tomonidan tan olingan va aniqlangan. Nazariyaga ko'ra, Quyosh va uning sayyoralari 99% va va 1% og'irroq elementlardan tashkil topgan gaz bulutidan paydo bo'lgan . Bulutning taxminan 10% Quyosh atrofida keng atmosfera sifatida qoldi. Boshlang'ich fazada va bulutning umumiy massasining 10% ichida og'irroq elementlarning 1% bugungi kunda sayyoralar Quyosh tizimi massasiga hissa qo'shadigan taxminan 1% ni tashkil qiladi. Nazariya, shuningdek, Quyosh tizimidagi sayyoralar orbitalarining diametrlarining ichkaridan tashqariga o'sishining empirik tarzda kuzatilgan muntazam naqshini tushuntirishga yordam berdi . Bu natija erta quyosh tizimining markazidan uzoqroqda joylashgan gaz va changning "sayyora burmalari" hajmining ortib borishining tabiiy natijasi edi. Uning nazariyasining yana bir ma'nosi shundan iboratki, koinotdagi Quyoshga o'xshash xususiyatlarga ega ko'plab yulduzlar biznikiga o'xshash sayyora tizimlariga ega bo'lishini kutish kerak edi. Evropada Ikkinchi Jahon urushi tugaganidan ko'p o'tmay , rossiyalik muhojir amerikalik fizik Jorj Gamov Veyzekkerning ilk quyosh tizimidagi sayyoralar shakllanishi bo'yicha ishini qo'llab-quvvatlovchi ta'sirli maqola muallifi bo'ldi. Atom qurollari ustida ishlash. 1939 yil boshida va ning ishi orqali ma'lum bo'lgandan so'ng , Veyzekker (va o'z hisob-kitoblariga ko'ra, 200 ga yaqin boshqa fiziklar) yaratish mumkinligini tezda tan oldi. U 1939 yil fevral oyida faylasuf do'sti Georg Maks Fridrix Valentin Pixt (1913-1982) bilan xafa bo'lgan oqibatlarini muhokama qildi. Ikkinchi Jahon urushi paytida Veyszekker joylashgan paytda ni yaratish bo'yicha sa'y-harakatlarda qatnashib, dasturiga qo'shildi . Albert Eynshteyn 1939 yilning avgustidayoq AQSh prezidenti Franklin Ruzveltni ushbu tadqiqot haqida ogohlantirdi va “Germaniya Davlat kotibi o‘rinbosari fon Veyzekkerning o‘g‘li Berlindagi Kayzer Vilgelm institutiga biriktirilgan, u yerda bir qismi Amerikaning uran ustidagi ishlari endi takrorlanmoqda”. proyekti sifatida Veyzekker 1939 yil 17 sentyabrda Berlindagi Armiya ordnance shtab-kvartirasida Germaniya atom qurollari dasturi boshlangan muhim yig'ilishda ishtirok etdi. Veyzekker formulasi. formula_1 da yarim empirik massa formulasi ( SEMF ) (ba'zan uni Bethe -Veytsakker jarayonidan ajratish uchun Veyzekker formulasi , Bethe-Veytsakker formulasi yoki Bethe-Veytsakker massa formulasi deb ham ataladi) taxminan aniqlash uchun ishlatiladi. atom yadrosi proton va neytronlardan tashkil topgan . Nomidan ko'rinib turibdiki, u qisman nazariyaga va qisman ga asoslanadi . Formula tomonidan taklif qilingan suyuqlik tomchisi modelini ifodalaydi, formuladagi atamalarning ko'pini hisobga olishi mumkin va koeffitsientlar qiymatlari uchun taxminiy baho beradi. U birinchi marta 1935-yilda nemis fizigi tomonidan ishlab chiqilgan va yillar davomida koeffitsientlarga takomillashtirishlar kiritilgan bo'lsa-da, formulaning tuzilishi bugungi kunda bir xil bo'lib qolmoqda . Formula atom massalari va shu tariqa boshqa effektlar uchun yaxshi yaqinlik beradi. Biroq, u ma'lum miqdordagi proton va neytronlarda kattaroq bog'lanish energiyasiga ega chiziqlar mavjudligini tushuntira olmaydi. deb nomlanuvchi bu raqamlar ning asosi hisoblanadi . Suyuqlik tomchisi modeli. Suyuq tomchi modeli birinchi marta tomonidan taklif qilingan va va tomonidan ishlab chiqilgan . U yadroni yadro kuchi bilan birga ushlab turilgan juda yuqori zichlikdagi siqilmaydigan suyuqlik tomchisi sifatida qaraydi ( ning tuyinganlik ta'siri ), sferik suyuqlik tomchisining tuzilishiga o'xshashlik mavjud. Qo'pol model bo'lsa-da, suyuqlik tomchisi modeli ko'pgina yadrolarning sferik shaklini hisobga oladi va bog'lanish energiyasini taxminiy bashorat qiladi. Tegishli massa formulasi faqat uning tarkibidagi proton va neytronlar soni bo'yicha aniqlanadi. Asl Weizsäcker formulasi beshta atamani belgilaydi: Hajmiy energiya. Atama formula_2 "hajm energiyasi" sifatida tanilgan . Yadroning hajmi "A" ga proportsionaldir , hajmga proportsionaldir, shuning uchun shunday nom. Bu atamaning asosi kuchli yadroviy kuchdir . proton va neytronlarga ham ta'sir qiladi va kutilganidek, bu atama "Z" ga bog'liq emas . "Chunki A" zarrachalardan olinadigan juftlar soni formula_3ga mutanosib atama formula_4kutilmani hosil qilish mumkin. Biroq, kuchli kuch juda cheklangan diapazonga ega va ma'lum bir nuklon faqat eng yaqin qo'shnilari va keyingi eng yaqin qo'shnilari bilan kuchli ta'sir o'tkazishi mumkin. Shuning uchun, haqiqatda o'zaro ta'sir qiluvchi zarrachalar juftlari soni taxminan "A" ga proportsional bo'lib , hajm atamasi uning shaklini beradi. Koeffitsient formula_5 nuklonlarning qo'shnilariga nisbatan ega bo'lgan bog'lanish energiyasidan kichikroqdir (formula_6), bu 40 MeV ga teng . Buning sababi shundaki , yadrodagi nuklonlar soni qancha ko'p bo'lsa , Pauli istisno printsipi tufayli ularning kinetik energiyasi shunchalik katta bo'ladi . Agar yadroga Fermi to'pi sifatida qaralsa nuklonlar , proton va neytronlarning soni teng bo'lsa, formula_7umumiy kinetik energiya bo'ladi, bilan formula_838 MeV deb baholangan . Shunday qilib, formula_5 kutilgan qiymat formula_6formula_11 formula_7formula_1117 MeV bu modelda o'lchangan qiymatdan uzoq emas. Sirt energiyasi. Atama formula_14 "sirt atamasi" sifatida tanilgan . Bu atama, shuningdek, kuchli kuchga asoslangan, hajm atamasi uchun tuzatishdir. Hajm atamasi har bir nuklonning "A" ga bog'liq bo'lmagan doimiy miqdordagi nuklonlar bilan o'zaro ta'sirini ko'rsatadi . Bu yadro ichidagi nuklonlar uchun deyarli to'g'ri bo'lsa-da, yadro yuzasidagi nuklonlarning eng yaqin qo'shnilari kamroq bo'lib, bu tuzatishni oqlaydi. Buni sirt taranglik atamasi sifatida ham tasavvur qilish mumkin va haqiqatan ham shunga o'xshash mexanizm suyuqliklarda hosil qiladi. Agar yadro hajmi "A" ga proportsional bo'lsa , u holda radius formula_15proportsional bo'lishi kerak va sirt maydoni formula_16 ga. Bu sirt termini nima uchun proportsional ekanligini tushuntiradi. Kulon Energiyasi. formula_17"Kulon" yoki "elektrostatik atama" sifatida tanilgan . Bu atamaning asosi protonlar orasidagi . Taxmin qilish uchun yadroni bir xil zaryad zichligi sferasi deb hisoblash mumkin . Bunday zaryad taqsimotining ni ko'rsatish mumkin formula_18 Bu yerda "Q" - umumiy zaryad, "R" - sharning radiusi. ning qiymatining empirik yadro radiusi yordamida potentsial energiyani hisoblash uchun ushbu tenglama yordamida taxminan hisoblash mumkin.va "Q" = "Ze" . Biroq, elektrostatik repulsiya faqat bir nechta proton uchun mavjud bo'lganligi sababli,formula_19ga aylanadi: formula_20formula_17 bu yerda endi formula_22 elektrostatik Kulon doimiysi hisoblanadi: formula_23 Simmetriya energiyasi. Bu atamaning nazariy asoslanishi ancha murakkab. shuni ko'rsatadiki, ikkita bir xil fermionlar atomda aynan bir xil kvant holatini egallamaydi . Berilgan energiya darajasida zarralar uchun faqat cheksiz ko'p kvant holatlar mavjud. Yadroda bu nimani anglatadi, ko'proq zarrachalar "qo'shilgan" sari, bu zarralar yuqori energiya darajalarini egallab, yadroning umumiy energiyasini oshiradi (va bog'lanish energiyasini kamaytiradi). E'tibor bering, bu ta'sir hech qanday asosiy kuchlarga ( , elektromagnit va boshqalar) asoslanmaydi , faqat Pauli istisno prinsipiga asoslanadi. Protonlar va neytronlar zarrachalarning alohida turlari bo'lib, turli kvant holatlarini egallaydi. Ikki xil "hovuz" haqida o'ylash mumkin - biri protonlar va biri neytronlar uchun. Endi, masalan, yadrodagi neytronlar protonlardan sezilarli darajada ko'p bo'lsa, ba'zi neytronlar proton hovuzidagi mavjud holatlardan yuqori energiyaga ega bo'ladi. Agar biz ba'zi zarralarni neytron hovuzidan proton hovuziga o'tkaza olsak, boshqacha qilib aytganda, ba'zi neytronlarni protonlarga almashtirsak, energiyani sezilarli darajada kamaytiramiz. "Protonlar va neytronlar soni o'rtasidagi nomutanosiblik energiyaning ma'lum miqdordagi nuklonlar uchun" kerak bo'lganidan yuqori bo'lishiga olib keladi . Bu simetriya atamasi uchun asosdir. Juftlik energiyasi. Atama formula_24 "juftlik atamasi" sifatida tanilgan (ehtimol, juftlik o'zaro ta'siri sifatida ham tanilgan). Bu atama aylanma ulanishning ta'sirini o'z ichiga oladi . Bu formula_25 Maqolani tuzib chiquvchi shaxs:. Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universitieti Fizika fakulteti talabasi Hoshimov Furqat tomonidan rus va ingliz tilida mavjud bo'lgan wikipediyalarni o'zbek tiliga tarjima asosida tuzib chiqildi.