Islom dinida ayollar. Islom dinida ayol — musulmonlar jamiyatidagi ayol oʻrni, shuningdek ayolning, ijtimoiy institutlar bilan oʻzaro munosabatlarini tartibga soluvchi normalar va qoidalar tizimi. Islomdagi ayollarning oʻrni musulmon jamiyatining ijtimoiy tuzilishini tanqid qilishning anʼanaviy nuqtasidir. Shariatda (Islom qoidalari) erkaklar va ayollarning huquq va majburiyatlar sohasidagi rollari sezilarli farqga ega. Unda nikoh, ajralish, yuridik huquq, kiyim-kechak va taʼlim masalalaridagi farqlar ifodalanadi. Tarixda. Islom dinini ayollarning oʻrniga taʼsirini baholash uchun Islomdan oldingi Arabistondagi ayollarning oʻrnini koʻrib chiqish kerak. Oʻsha paytdagi ayollarning holati koʻp narsalarni orzu qilishga qolgan edi. Qashshoqligi tufayli ota-onalar yangi tugʻilgan qiz chaqaloqlarini oʻldirganlari haqida dalillar mavjud. Islom arab jamiyatining tuzilishini oʻzgartirdi, gender rollarini isloh qildi. Professor William Montgomerining tadqiqotiga koʻra, Islom ayollarning holatini yaxshilagan, ularga huquqlar bergan. Baʼzi tadqiqotchilar Islomga koʻra ayollar 20-asrgacha boʻlgan baʼzi Gʻarb mamlakatlariga qaraganda koʻproq huquqlarga ega ekanligini taʼkidlaydilar. Masalan, fransuz qonunchiligiga muvofiq ayollarning huquq layoqatini cheklash faqat 1965-yilda bekor qilingan. Garvard universitetining huquqshunos professori Noa Fildman, qayd etadiki: Oksford lugʻatida islom paydo boʻlganidan keyin ayollarning oʻrni umumiy yaxshilanganligiga ishora qilib, ayol shaxsining toʻliqligi eʼtirof etilganligini taʼkidlaydi. Nikoh islomga koʻra, ayol roziligi majburiy boʻlgan „shartnoma“ sifatida koʻriladi. Ayollar meros olish huquqiga ega boʻlib, Islom tarqalishidan oldin bu huquq ilgari faqat erkakning qarindoshlariga berilgan. Annemari Shimmel aytadiki, „Ayol oʻrnini islomgacha boʻlgan davr bilan solishtirganda, Islom qonunlari ostidagi ayol holatining bunday oʻzgarishlari ulkan taraqqiyotni anglatardi; qonunga muvofiq ayol oʻz boyligini boshqarish huquqiga ega boʻldi“. William Montgomerining aytishicha, Muhammad s.a.v ni oʻz davrining tarixiy kontekstida ayollar huquqlarini himoya qilgan va asosiy huquqiy kafolatlarni taʼminlash orqali ularning mavqeini sezilarli darajada yaxshilagan shaxs sifatida koʻrish mumkin. Jhon Espositoning qayd etishicha, Muhammad s.a.v ayollarga ularning jamiyatdagi mavqeini oshirishga yordam beradigan huquqlar: oilaviy hayot, nikoh, taʼlim va iqtisodiy aloqalar sohasida huquq va imtiyozlar bergan. Ammo shunga qaramay, ayollarning Islomdagi oʻrni umuman Qur’on gʻoyalariga emas, balki hukmron patriarxal madaniyat meʼyorlariga toʻgʻri kelardi. Islom ayoli hayotining turli jabhalari haqidagi muqaddas matnlar. Islom taʼlimoti ayollarga ikki tomonlama munosabatda boʻladi. Onalarni barcha erkaklardan ulugʻlovchi baytlar ham bor, qiyomatda ayol va erkak teng hukm qilinadi, degan baytlar ham bor. Shu bilan birga, Islomni qattiq tanqid qilgan sobiq fizika professori Bill Worner Qur’onning 71 foizida,hadislarning esa 91 foizida ayolning erkakdan pastroq mavqega ega ekanligini taʼkidlaydi. Gender rollari. Qur’oni karimda: „Erkaklar ayollarning valiylaridir, mollaridan infoq qilganlari uchun, Alloh ularning baʼzilarini boshqalardan ustun qoʻydi“ deyiladi. Islom qoidalariga koʻra, xotin butunlay eriga boʻysunadi. Ayolning oiladagi asosiy roli, naslni koʻpaytirish va bolalarga gʻamxoʻrlik qilish, erkakning roli esa oilani moddiy taʼminlashdir. Hijob va erkinlik. Qurʼoni karimda: „Moʻminalarga ayt, koʻzlarini tiysinlar, farjlarini saqlasinlar va ziynatlarini koʻrsatmasinlar, magar ulardan (ziynatlaridan) zohir boʻlganlar mustasno. Roʻmollarini yoqa yorigʻlariga toʻshasinlar. Erlari, otalari, erlarining otalari, oʻgʻillari, erlarining(boshqa hotinidan) oʻgʻillari, aka-ukalari, aka-ukalarining oʻgʻillari, opa-singillarining oʻgʻillari, ayollar qoʻl ostodagi asirlari, (oilaga) bogʻliq qolib, uylanish ehtiyojidan qolgan erkaklar va hali hanuz ayollarning uyatli joylarini farqiga bormagan goʻdak bollardan boshqa hech kimning yonida goʻzallik va koʻkraklarini ochmasinlar. Yashirgan vujudlari — ziynatlari maʼlum boʻlib bilinishi uchun oyoqlarini yerga sezilarli taqillatmasinlar. Ey moʻminlar! Najot topishingiz uchun, Allohga tavba qiling!“ 24:31 (Nur surasi, 31-oyat) Bu parcha, hijob kiyish talabining asosi hisoblanadi. Taʼlim. Koʻpgina islom taʼlim muassasalarining barpo etilishida ayollar muhim rol oʻynagan, masalan, Fotima al-Fihriy 859-yilda Al-Qaravin universitetiga asos solgan. XII asrda yashagan Ibn Asakirning yozishicha, Islom olamida ayollarning bilim olishi uchun katta imkoniyatlar mavjud edi. U ayollarning oʻqishi, ilmiy darajalarga ega boʻlishi, olim va oʻqituvchi boʻlishlari mumkinligini yozgan. Islom olamidagi ayollarni Muhammad paygʻambar s.a.v ning muvaffaqiyatli tadbirkor ayoli Xadicha r.a va hadis ilmida taniqli olima Oisha r.a ilhomlantirgan. Muhammad s.a.v „hayo ularning eʼtiqodlarini oʻrganishlariga toʻsqinlik qilmagan“ Madinalik ayollarni diniy ilmga chanqoqligini maqtagani haqida hikoya qilinadi. Ayollarning taʼlim olishida hech qanday qonuniy cheklovlar boʻlmasa-da, baʼzi erkaklar, masalan, Muhammad ibn al-Haj (vaf. 1336), oʻzining maʼruzalari paytida baʼzi ayollarning xatti-harakatlaridan norozi boʻlgan. 15-asrda Al-Shaxavi oʻzining butun oʻn ikki jildlik tarjimai hol lugʻatini olima ayollarga bagʻishlaydi; lugʻatda ulardan 1075 tasi haqida maʼlumotlar mavjud. Moliyaviy savollar. Islom ayollarga shaxsiy mulk huquqini beradi. Ayollar uchun moliyaviy majburiyatlarning yoʻqligi (masalan, oilani taʼminlash uchun) tufayli erkaklar koʻproq moddiy huquqlarga ega. Biroq musulmon ayollar tarixan mulk huquqiga ega boʻlgan. Islom ayollarga maʼlum sharoitlarda ishlashga ruxsat beradi, masalan, ayol erkaklar bilan yolgʻiz qolganida mumkin emas. Uning ishi bolalarga gʻamxoʻrlik qilish kabi muhimroq narsalarga xalaqit bermasligi kerak. Ayollarlar taʼlim muassasalarida va sport markazlarida erkaklardan koʻra ayollarning ishlashi maʼqul. Ayrim islom maktablari ayolga qozilik qilish huquqini bermaydi. Boshqalar (hanafiy mazhabi) fuqarolik ishlarini olib borishga ruxsat beradi jinoiy sudga qozilik qilish bundan mustasno. Ushbu huquqiy cheklovlar ayollarni shafqatsiz jinoiy ishlarni koʻrib chiqish yukidan himoya qilish istagi bilan bogʻliq. Hozirgi zamonaviy bosqichda, baʼzi musulmon mamlakatlarida, masalan, Misr va Marokashda taʼlim va mehnat sohasida ayolni kamsitishlari saqlanib qolmoqda. Musulmon dunyosida bandlik tuzilmasi boshqacha: Pokistonlik ayollarning 16 foizi iqtisodiy faol. Indoneziyada bu koʻrsatkich 52 % ni tashkil qiladi. Shunisi eʼtiborga loyiqki, ayolning ishlab topgan puli uning shaxsiy mulki hisoblanishi shart, u oʻz ixtiyoriga koʻra pulni sarflashi mumkin, erkaklar esa ishlab topgan pulini oʻz oilasiga sarflashlari buyuriladi. Ayollar bandligi. Islom xalifaligida ayollar iqtisodiy faoliyatda faol ishtirok etganlar. Xotin-qizlar turli kasb-hunarlarda, xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlarida mehnat qilardilar. Kasalxonalarning oʻziga xos xususiyati ayol xodimlarning katta roli edi. XII asrda Ibn Rushd ayollar har jihatdan erkaklar bilan teng va teng imkoniyatlarga ega ekanligini taʼkidlagan. Biroq, musulmon dunyosining aksariyat mamlakatlarida ijtimoiy va ishlab chiqarish sohasida gender segregatsiyasi mavjud boʻlib, u kasblarning „erkaklarga“ va „ayollarga“ boʻlinishida namoyon boʻladi va ayollarning bandlik va taʼlim darajasi erkaklarniki bilan solishtirganda pastroq ekanligi koʻrinadi. Ushbu hodisaning sababi bilvosita islom dinining baʼzi koʻrsatmalari bilan belgilab qoʻyilgan xatti-harakatlar bilan bogʻliq. Masalan, abortning taqiqlanishi bilan bevosita bogʻliq boʻlgan va musulmon oilalariga xos boʻlgan koʻp farzandlilik ayollarning martaba zinasidan koʻtarilishida ob’ektiv toʻsiqdir. Islom anʼanalarida meʼyor boʻlgan koʻp farzandli oila koʻplab musulmon ayollar uchun yoʻl-yoʻriq boʻlib xizmat qiladi, unga koʻra ular oʻz hayotlarini quradilar va kasb tanlashadi. Huquqiy masalalar. Qurʼoni karimda: „Va sizlar rozi boʻladigan (adolatli) guvohlardan ikki erkak kishini, agar ikki erkak topilmasa, bir erkak va ikki ayolni — biri unitib adashsa, yana biri unga eslatadi“ 2:282 (Baqara surasi, 282-oyat). Ibn Kasir aytdilar: "Bir erkakning oʻrniga ikki ayol, chunki ayollar nuqsonlidir, Muslim rivoyati Abu Hurayra roziyallohu anhudan Muhammad sollallohu alayhi vasallam dedilar: „Ey ayollar jamoasi, sadaqa beringlar va koʻp istigʻfor aytinglar, chunki men doʻzax ahlining koʻpchiligi siz ayollardan tashkil topganini koʻrdim“. Ulardan bir donishmand ayol soʻradi: "Yo Rasululloh, nega biz doʻzax ahlining koʻpchiligimiz? Rosululloh s.a.v: "Chunki sizlar koʻp laʼnat aytasizlar, turmush oʻrtogʻingizga koʻp noshukurlik qilasizlar. Sizdan boshqa aql-idrok va dinda noqis boʻlib, aqllilar ustidan gʻolib keluvchilarni koʻrmadim. Ayol soʻradi: "Yo Rasululloh, aqlingiz va diningiz noqis degani nima degani? Rosululloh s.a.v: „ ikki ayolnining guvohligi bir erkakning guvohligi bilan barobar boʻlishi aql noqisligidir, dinsizlikning dalili shundaki, sizlar hayz va nifos qoni koʻrganida namoz oʻqimaysizlar va roʻza tutmaysizlar“ dedilar Or-nomus qotilliklari. Huquqshunos professor Feldmanning soʻzlariga koʻra, „Islom Yaqin Sharqdagi baʼzi mamlakatlarda hamon sodir boʻlayotgan or-nomus qotilliklarini qoralaydi“. Oila (urugʻ-aymogʻ) gʻururi va nomusini sharmanda qilgan ayollarni oʻldirish or-nomus qotilligi deb ataladi. Bunday qotilliklar baʼzi musulmon mamlakatlarida keng tarqalgan boʻlsada, boshqa mamlakatlarda ham sodir boʻladi. Ayrim musulmon ulamolari bu qotilliklar Islomga hech qanday aloqasi boʻlmagan anʼananing bir qismi, xolos, deb taʼkidlaydilar. Eron va kurd ayollarining huquqlarini himoya qilish tashkiloti hisobot eʼlon qildi. Bunga koʻra 2010-yilda 2829 yosh ingliz musulmon ayollari kaltaklangan, kislota bilan azoblangan, oʻgʻirlangan yoki oʻldirilgan. Bu ayollarning kelib chiqishi asosan,Pokiston, Hindiston va Bangladeshdan. Gap oilalar tomonidan uyushtirilgan majburiy nikohlarga qarshi turish haqida ketyapti. Ular shaxsiy oʻtta yaqin doʻsti paydo bolgan ayollarga, zoʻrlangan ayollarga, shuningdek, erkak kishi bilan gaplashish maqsadida birinchi qadam qoʻyishga jur’at etganlarga yoki bir jinsli muhabbatga moyil boʻlganlarga ham hujum qilishadi. Buyuk Britaniyada „oila sharafi himoyachilari“ bilan kurashuvchi maxsus boʻlinma tashkil qilingan. Oiladagi zoʻravonlik. Islom ayol eriga itoat qilmasa va hurmatsizlik bilan uning gaplariga quloq solmasa, uni kaltaklashga ruxsat beradi. „Xotinlaringizning itoatsizligidan qoʻrqsangiz, avvalo ularga pand-nasihat qilinglar, soʻng (yaʼni, nasihatlaring kor qilmasa), ularni yotoqlarda tark qilingiz, (ular bilan bir joyda yotmang, yaqinlashmang) soʻngra (yaʼni, shunda ham sizlarga boʻyinsunmasalar), uringlar! Ammo sizlarga itoat qilsalar, ularga qarshi boshqa yoʻl axtarmanglar. Albatta, Alloh eng yuksak va buyuk boʻlgan zotdir“ (Niso surasi, 34). Nikoh va oila. Islomga koʻra, nikoh majburiy boʻlishi mumkin emas. Musulmon ayollar faqat musulmon erkaklar bilan turmush qurishlari mumkin. Musulmonlar buni oila boshligʻi sifatida musulmon boʻlmagan erkak bolalarga yomon oʻrnak boʻlishi mumkinligi bilan izohlashadi. Agar er kofir boʻlsa va uning xotini musulmon boʻlsa, unda bolalar musulmon boʻlishni toʻxtatadilar va kofirlarga hos tarbiyalanadilar. Boshqa tomondan, Qur’on musulmon erkaklarga xristianlar va yahudiylar orasidan ayollarni xotinlashga ruhsat beradi, garchi bu ayb boʻlsa-da, taqiqlanmagan. Bunda baʼzi ogohlantirishlar mavjud. Koʻplab Islom olimlari — asosan hanafiy mazhab ilohiyotchilari-Islom boʻlmagan mamlakatda dinlararo nikoh harom (gunoh) degan fikrni bildiradilar. Erkaklarga toʻrtta xotinga ruxsat beriladi. Baʼzi Islomiy ulamolar fikriga koʻra, ayol shartnomada uning roziligisiz ikkinchi va keyingi xotin olish taqiqlangan shartni belgilash huquqiga ega. Nikoh shartnomasi. Islomda nikoh ijtimoiy kelishuv va huquqiy shartnoma hisoblanadi. Shartnomani imzolash jarayoni, odatda, kelin va kuyovning yaqin oilalarini oʻz ichiga olgan xususiy ishdir. Shartnoma oʻzi "nikoh" deb nomlanadi. Nikoh shartnomasining eng muhim qoidalari: 1. Nikohning barqarorligi, kelin ham kuyov ham shartnoma shartlarini bajarishi. Ikki tomon oʻrtasida meros oʻrnatish.2. Shartnomaga qaramay, erkak quyidagilarni bajarishi shart: 3. xotiniga quyidagilar kiradi: Oilaviy hayot. Qur’on erkak va ayol oʻrtasidagi sevgini Allohning belgisi sifatida tasdiqlaydi. Islom er va xotin oʻrtasidagi uygʻun munosabatlarni himoya qiladi. Ikkalasi ham bir-birining jinsiy va boshqa ehtiyojlarini qondirishga intilishi kerak. Islom erlarini xotinlariga mehr koʻrsatishga, xotinlari esa erlariga itoatkor boʻlishga chaqiradi. Qur’onda oilaviy nizolarda oʻzaro kelishuvga intilish ragʻbatlantiriladi. Ayollar diniy hayotda. Islomda Allohning oldida erkaklar va ayollar oʻrtasida farq yoʻq. Ular oʻz harakatlari uchun bir xil mukofot yoki jazo oladilar. Baʼzi musulmon mamlakatlarida ayollar masjidga erkin kirish huquqiga ega, boshqalarida esa yoʻq. Imom faqat erkak boʻlishi mumkin, ammo ayol ham boshqa ayollar oldida Imom (ibodatning yetakchisi) boʻlishi mumkin. Musulmon dunyosining koʻplab mintaqalarida ayollar diniy sohada bolalar va ayollarni uyda yoki maxsus maktablarda Qur’on matnlarini Arab tilida oʻqitish va oddiy, „kundalik“ ibodatlarni oʻrgatadigan oʻituvchilar boʻlish imkoniyatiga ega. Oʻrta Osiyoda ular otin, Bibi-otin, otincha va boshqalar deb ataladi va ularning oʻrni mulla maqomiga tenglashadi. Alloh bilan muloqot va ibodat qilish joyi boʻlgan masjidga baʼzi mamlakatdagi ayollar borishi taqiqlanan, shuningdek ular diniy marosimlarni oʻtkazish va maʼnaviy ehtiyojlarini roʻyobga chiqarish uchun muqaddas joylar (Oʻrta Osiyoda ular odatda maqbaralar deb ataladi) boʻlib, ular u yerlarda diniy yoki oilaviy bayram kunlarida jamoaviy yoki shaxsiy ziyoratlar qilishadi.. Islom mamlakatlarida ayol huquqlari. Islom dunyosining aksariyat mamlakatlarida ayol huquqlari buziladi. Islomda taniqli ayollar. Siyosatdagi ayollar. Tarix davomida musulmon ayollar koʻpincha Islomiy davlatlarning boshida boʻlishmagan. Sulayxidlarning shiit sulolasidan boʻlgan Malikai Asmo, Malikai Arva 1087-1138-yillar ichida Yamanni toʻxtovsiz boshqargan, Usmon imperiyasining ayol sulton tomonidan boshqarilish davri 130 yildan kam boʻlmagan. Soʻnggi paytlarda ayollar Indoneziyaning (Megavati Sukarnoputri), Pokistonning (benazir Bxutto), Turkiyaning (Tansu Chiller) va Bangladeshning (Xolid Zia, Shayx Hasina) prezidentlik va ministrlik lavozimlariga tanlandi. Biroq, baʼzi konservativ ulamolar ayollarning siyosatga aralashishiga qarshi chiqmoqdalar. Xususan, ayollarning saylov huquqi cheklangan toʻrtta davlatdan uchtasi musulmon mamlakatlardir (Vatikan bundan mustasno). Livanda ayollar faqat boshlangʻich taʼlim guvohnomasi boʻlgan taqdirda ovoz berishlari mumkin savodxonlik darajasi 82,2 % boʻlganda. Birlashgan Arab Amirliklari va Bruneyda ayol erkak bilan bilan bir qatorda turib ovoz berishi cheklangan. Baʼzi musulmon mamlakatlarida yaqinda ayollarga ovoz berish huquqi berildi: 1974-yilda Iordaniyada, 1980-yilda Iroqda, 2002-yilda Bahraynda, 2003-yilda Ummonda, 2006-yilda BAAda, 2011-yilda Saudiya Arabistonida. Ozarbayjon (1918), Albaniya (1920), Turkmaniston (1924), Qozogʻiston (1924), Turkiya (1930) va Maldiv orollari (1932) ayollar saylov huquqi taʼsis etilgan birinchi musulmon davlatlaridir. Rossiya tarixidagi eng mashhur musulmon hukmdor ayollari Syuyumbike va Qosimlik hukmdor Fotima sultondir.