Qozogʻiston nemislari. Qozog'iston nemislari () — Qozogʻistonda yashovchi etnik jamoalardan biri. 2014-yil boshida Qozog'istondagi nemislar soni 181 928 kishini (mamlakat aholisining 1,06%) tashkil etdi. Tarixi. Deportatsiyadan oldin. Birinchi nemislar hozirgi respublikaning hududida XVIII asr oxirida,imperiyaning ko'plab qismlari sharqiy va janubiy chekkalarga ichki rus migratsiya harakatida faol ishtirok eta boshlagan paytda paydo boʻlgan Qozog'istondagi birinchi nemis qishlog'i 1885-yilda Rojdestvenskoye (Friedensfeld) nomi bilan tashkil etilgan. Birinchi koloniyalar Marienburg va Fridenstal edi.1905—1911-yillardagi Stolypin islohoti davrida Qozog'iston shimolida o'nlab nemis aholi punktlari mavjud edi: Aleksandral, Altenau, Koenigshoff, Pruggerhof . 1930-yillarda nemislar Qozog'istonga Ukraina, Qrim, Volgabo'yi, Leningrad viloyati va Ozarbayjon qishloqlaridan kela boshladilar. Bular asosan mol-mulki musodara qilinishi va qatag'on natijasida quvilgan dehqonlar edi. Fundamentalizm va ichki o'zini o'zi boshqarish sharoitida rus nemislari o'z madaniyati, urf-odatlari va an'analariga ega boʻlgan xalq sifatida rivojlandi Biroq Ikkinchi jahon urushidan oldin, SSSRning Yevropa qismida ko'plab nemis qishloqlari (koloniyalari) mavjud edi; U yoki bu darajada asl mustamlakachi nemis madaniyati va kundalik muloqotda ishlatiladigan lahjalar saqlanib qolgan. 1918-yil oktabrda Volga boʻyida nemis ishchilar kommunasi tuzildi, 1924-yilda uning negizida Volga boʻyi nemislari avtonom respublikasi eʼlon qilindi. Bundan tashqari, Ukrainada nemis tumanlari va nemis qishloq kengashlari tashkil etilgan.Biroq 1920-yillarning oxirlarida 1936—1939-yillarda rus nemislariga nisbatan ta’qiblar boshlandi. Kulaklarning mol-mulkini musodara qilish nemis qishloqlariga katta zarar yetkazdi,bu fermaning vayron bo'lishiga,deportatsiya qilinishiga va ba'zan odamlarning jismoniy yo'q qilinishiga olib keldi. Ko'pgina nemislar ham Germaniyaga josuslik qilgani uchun hibsga olingan, surgun qilingan yoki otib tashlangan. Deportatsiya. Volga boʻyidagi Germaniya avtonom respublikasining vayron etilishi,Volga boʻyidagi,Ukraina,Ozarbayjon,Leningrad viloyati va boshqa joylarda nemis qishloqlarining vayron qilinishi,minglab begunoh odamlarning deportatsiya qilinishi va jismonan qirib tashlanishi Stalin repressiyasining huquqiy va ma’naviy asoslaridandir.Sovet Ittifoqi va Kavkazning Yevropa qismidan rus nemislarini deportatsiya qilish 1941-yil iyul oyida boshlangan va bir necha bosqichlardan o'tgan.1941-yil avgust oyida nemislar Qrim yarim orolidan chiqarib yuborildi va deportatsiya harbiy harakatlar tufayli xavfli zonadan evakuatsiya qilish bahonasida amalga oshirildi.Keyin nemis xalqi Ukraina va Volgadan deportatsiya qilindi.1941-yil 28-avgustda “Volga boʻyida yashovchi nemislarni koʻchirish toʻgʻrisida”gi Farmon eʼlon qilindi.Kalinin va Gorkin tomonidan imzolangan hujjatda shunday deyilgan:"Harbiy hokimiyat tomonidan olingan ishonchli ma'lumotlarga ko'ra,Volga bo'yida yashovchi nemis aholisi orasida minglab va o'n minglab sabotajchilar va ayg'oqchilar bor,ular Germaniyaga ko'ra,ularni olib yurishlari kerak. Volga nemis aholi punktlarida portlashlar sodir bo'ldi. Shunday qilib, barcha qonuniy asoslarni keltirib, "Volga bo'yidagi barcha nemislarga qarshi jazo choralari ko'rildi". Volga bo'yidagi nemislarning "joylashuvi" joylari Novosibirsk va Omsk viloyatlari,Oltoy o'lkasi,Qozog'iston va boshqa qo'shni tumanlarning haydaladigan yerlari" bo'lishi kerak edi.Rus nemislarining yana bir qismi Vehrmacht tomonidan bosib olingan hududga kirib,Germaniya va Polshaga yetkazildi.Urushdan keyin ularning aksariyati Sovet Ittifoqiga,shuningdek,Sibir,Qozog'iston va boshqa surgunlarda,KGB nazorati ostidagi "maxsus aholi punktlarida" qaytib keldi. I.Fleischauer va B.Pinkuslarning ma'lumotlariga ko'ra, 1945—1946-yillarda Qozog'istonda 530 mingga yaqin, RSFSRda, asosan, Sibir va Oltoyda - 650 ming, Qirg'iziston va Tojikistonda - 70 mingga yaqin nemis boʻlgan. Qozogʻistondagi nemislar asosan Qaragʻanda, Qoʻstanay, Selinograd, Pavlodar, Semey, Kokshetau va Jambil viloyatlarida yashagan. Rossiyalik nemislarni vataniga qaytarish masalasi anchadan beri koʻtarilmayapti. Oliy Kengash Prezidiumining 1948-yil 26-noyabrdagi farmoni bilan chechenlar, qalmiqlar, finlar, latvlar kabi nemislar “oʻzlariga doimiy ajratilgan hududlarga koʻchirilgani” uchun “20 yilgacha ogʻir mehnat” jazosiga hukm qilindi. va " Ichki ishlar vazirligining maxsus ruxsatisiz uylarini tark etish". Qisman oqlanish. GDR 1949-yilda paydo boʻlgan,ammo sovet nemislari faqat 1955-yil 30-dekabrda maxsus aholi punktlari ro'yxatidan chiqarilgan.Ular urushdan oldin yashagan joydan tashqari,mamlakatning boshqa hududlariga ko'chib o'tish huquqini oldilar.1955-yilgi farmonda ko'chirish paytida musodara qilingan mol-mulkni nemislarga qaytarish yoki ularni kelib chiqqan joyiga qaytarish haqida gap yo'qligi ta'kidlangan. 1958-yilda Olmaota shahrida nemis tilida radioeshittirishlar tashkil etildi,1964-yilda esa Qaragʻanda telestudiyasida har oy nemischa koʻrsatuvlar efirga uzatila boshlandi.Selinogradda Germaniyaning "Freundschaft" gazetasi (,1966-yildan). Rus nemislarini keyingi oqlash 1964-yil 29-avgustdagi Farmonning chiqarilishi bilan boshlandi,unda Volga nemislari Uchinchi Reyxga qo'shildi,degan "ommaviy ayblovlar" asossiz va Stalin zulmining namoyonidir.1941-yilda qabul qilingan “Volga boʻyida yashovchi nemislarni koʻchirish toʻgʻrisida”gi dekretning bekor qilinishi bilan bir qatorda “nemis xalqining yangi joyga qaytishi”,yaʼni migrantlarning qaytishi yoki biron-bir davlat-maʼmuriy tuzilmalar yaratilishi sodir boʻlmadi. Faqat nashr etilmagan 1972-yil noyabrdagi farmon nemislarning yashash joylariga cheklovlarni olib tashladi. Biroq,Volga respublikasi ham,Germaniyaning boshqa tumanlari ham tiklanmadi.SSSRda,xususan Qozogʻistonda nemislarga nisbatan siyosat koʻp jihatdan Germaniya hukumati va jamiyatining ularga boʻlgan eʼtibori bilan belgilandi.Nemislarga,ayniqsa Germaniya Reyxining hududida boʻlgan va Ikkinchi Jahon urushi paytida Germaniya fuqaroligini olganlarga Germaniya hukumati va Qizil Xoch tomonidan Germaniyaga kirish huquqi berildi. Avtonomiya yaratishga harakat qiling. 1972-yil sentyabr oyida Qozog'istondagi 3,5 ming nemis oila boshliqlari imzolagan xat ma'lum bo'ldi.Bu kurash nemis ommaviy axborot vositalarida qarshilik ko'rsatildi va qo'llab-quvvatlandi.Bunga javoban Qozogʻiston Kommunistik partiyasi nemislarning noroziligini kamaytirish va madaniy muxtoriyat uchun sharoit yaratishga qaratilgan qator chora-tadbirlarni amalga oshirdi.Shu bilan birga,yot mafkuraviy markazlar faoliyati natijasida emigratsiyaga qarshi tashviqot olib borildi.Qozogʻiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining 1974-yil 16- apreldagi “Nemis millati fuqarolari oʻrtasida gʻoyaviy-tarbiyaviy ishlarni kuchaytirish toʻgʻrisida”gi va 1974-yil 26-iyundagi “Germaniya fuqarolari oʻrtasida siyosiy-tarbiyaviy ishlarni yanada kuchaytirish toʻgʻrisida”gi qarorlari. millati".Maxsus tashkil etilgan jamoat komissiyalari yigʻilishlarida Germaniyaga ketish istagida boʻlgan fuqarolarning shaxsiy masalalari koʻrib chiqildi.Biroq kutilgan natijalarga erishilmadi. Shuning uchun KPSS rahbariyati Germaniya muxtoriyatini yaratish kerak degan xulosaga keldi.1976-yil avgust oyida KPSS Markaziy Qo'mitasining bir guruh a'zolari ushbu masala bilan shug'ullanib,Qozog'istonda markazi Ereymentau boʻlgan Germaniya avtonom viloyatini tashkil etishni taklif qildilar.Keyinchalik,1979-yil 31-mayda KPSS Markaziy Qo'mitasi Siyosiy byurosi "Germaniya avtonom viloyatini tashkil etish to'g'risida" gi qarorni qabul qildi, u qozoq xalqining noroziligi tufayli amalga oshirilmadi. Qayta qurish boshlanganidan beri rus nemislari avtonomiyani tiklash uchun kurashni,birinchi navbatda,Volga bo'yida respublikani tiklash masalasini kuchaytirdilar.Bu harakatlar jiddiy qiyinchiliklarga olib keladi va kerakli natijaga olib kelmaydi.Bundan tashqari,sobiq SSSR mamlakatlarida yashovchi nemislarni nemis madaniyati bilan tanishtirish,nemis tilini oʻqitishni takomillashtirish ishlari olib boriladi.Germaniya hukumati bunga yordam berish uchun katta mablag' ajratmoqda. 1990-yilda Germaniya Federativ Respublikasidan katta yordam olgan viloyatlar Shimoliy Qozog'iston, Sharqiy Qozog'iston, Oqmo'la, Qarag'anda va Qo'stanay viloyatlari edi. 1992-yilgacha nemislarning Butunittifoq qurultoyi boʻlib oʻtdi. 1992-yil 29-oktabrda Olmaota shahrida Qozogʻiston nemislarining 1-sessiyasi boʻlib oʻtdi va Qozogʻistondagi barcha nemislar manfaatlarini himoya qilish uchun barcha mintaqaviy jamiyatlarni birlashtirish va “Uygʻonish” respublika jamoat tashkilotini tuzish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi.1995-yil 25-iyunda ikkinchi yig'ilish bo'lib o'tdi,unda Qozog'iston nemislari kengashi saylandi.1990-yillar boshida Rossiya hukumati rossiyalik nemislarning tashvishlarini bartaraf etish uchun bir qancha choralar ko'rdi. Shunday qilib, 1992-yil 21-fevralda Yeltsin rus nemislarini oqlash bo'yicha shoshilinch choralar to'g'risidagi farmonni imzoladi. Repatriatsiya. Temir pardaning yemirilishi va Germaniyaning birlashishi nemislarning Qozogʻistondan oʻz tarixiy vatanlariga chiqib ketishiga sabab boʻldi.1992-yilda Qozog'istondan 80 ming nemis,1993-yilda qolgan nemislar soni 100 mingga yetgan, 1994-yilda esa 120 ming nemis Germaniyaga ketgan. Faqat 1997-yilda migratsiya oqimi tugay boshladi. 1997-yil may oyida Germaniya kansleri Gelmut Kolning Qozogʻistonga tashrifi chogʻida Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti Nursulton Nazarboyev Qozogʻistonda istiqomat qilayotgan nemis diasporasining ikki davlat hamkorligi uchun muhimligini ta’kidladi.Shu bilan birga,u qozoq nemislarini “oʻz vatani – Qozogʻiston”ni tark etmaslikka va bu mamlakatning boshqa xalqlari bilan yaxshi kelajak qurishga chaqirdi. Etnografiya. Qozogʻistonga birinchi ixtiyoriy nemis koʻchmanchilari, qozoqlarni hisobga olmaganda (musulmon dini vakillari sifatida) ruslar bilan nikohdan qochib,monoetnik muhitda yashashni afzal koʻrganlar.Rossiya imperiyasiga koʻchib kelgan va Osiyoda qoʻnim topgan nemislarning 65% ga yaqini Evangelist-lyuteran cherkoviga mansub boʻlib,ikkinchi eng koʻp tashrif buyuruvchilar guruhi katoliklar edi,mennonizm esa kamroq tarqalgan. Ulug' Vatan urushi boshlanganda nemislar deportatsiya qilinganida, yangi ko'chmanchilar kelib,boshqa millat vakillari deportatsiya qilinganida,nemislarning aksariyati etnik jihatdan aralash edi,lekin asosan rus tilida so'zlashdi. Shu bois 1960—1990-yillarda yetishib chiqqan nemis avlodi til jihatidan ruslashtirildi. Qozog'istondagi nemis xalqining dinamikasi. Mamlakatdagi nemislar soni 1989-yilda eng yuqori cho'qqiga chiqdi,1989-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra,Qozog'iston SSRda 958 ming nemis (aholining 5,8%) boʻlgan.Shunday qilib,nemislar 1989-yilda ukrainaliklarni ortda qoldirib,4-o'rinni egallab,ruslar va qozoqlardan keyin uchinchi o'rinni egalladi.1991-yilda Qozog'iston mustaqilligi e'lon qilinganidan va migratsiya qonunchiligi liberallashtirilgach,mamlakatda nemislar soni ayniqsa tez kamaydi. 1999-yilgi aholini ro'yxatga olishda 353 000 nemis (aholining 2,4%) ro'yxatga olingan. 2009-yildagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, OAVda 2000-yildan keyin oz sonli muhojirlar Qozogʻistonga qaytganligi haqidagi xabarlarga qaramay, Qozogʻiston Respublikasida bor-yoʻgʻi 178,2 ming nemis (aholining 1,1 foizi) qolgan. Yuqori emigratsiyaga qaramay, respublikadagi nemislar 1990 va 2000-yillarda ruslar va ukrainlarga nisbatan 1000 nemisga +1 dan +2 gacha tabiiy o'sishni saqlab qoldi. 1990-yillarning boshlariga qadar nemislarning tabiiy o'sishi (+6 +8 kishi), ularning aksariyati bokira qishloq aholisi ruslarnikidan sezilarli darajada yuqori edi, lekin qozoqlarnikidek yuqori emas edi. Shuning uchun ham respublikada nemislarning ulushi 1959-yildan boshlab (7,1%) mutlaq sonining ortishiga qaramay qisqarib bormoqda.