Kuru kasalligi. Kuru – Yangi Gvineya togʻlarida Fore qabilasining aborigenlari orasida uchraydigan noyob, davolab boʻlmaydigan, halokatli neyrodegenerativ prion kasalligi. Bu gʻayritabiiy oqsillarni (prionlar) oʻtkazish natijasida kelib chiqadigan transmissiv spongiform ensefalopatiyaning (TSE) bir shakli boʻlib, neyrodegeneratsiya tufayli tremor va muvofiqlashtirishni yoʻqotish kabi alomatlarga olib keladi. Birinchi marta XX asr boshlarida kashf etilgan. Kuru atamasi kasallikning klassik alomati boʻlgan tana titrashi tufayli Fore qabilasining "kuriya" yoki "guriya" („silkitish“) soʻzidan olingan. "Kuruning" oʻzi „qaltirash“ degan maʼnoni anglatadi. Kasallikning alomati boʻlgan gʻayritabiiy kulish kramplari tufayli „kulish kasalligi“ deb ham ataladi. Hozirgi kunda Papua-Yangi Gvineyadagi Fore qabilasi aʼzolari orasida dafn marosimida kannibalizm yoʻli bilan kuri yuqtirilgan, degan fikr keng tarqalgan. Oʻlgan oila aʼzolari anʼanaviy tarzda pishirilgan va isteʼmol qilingan, bu marhumning ruhini ozod qilishga yordam beradi deb hisoblashgan. Ayollar va bolalarda miya, yuqumli prionlarning eng koʻp toʻplangan organi tez-tez taʼsirlanadi, bu esa kuruni uzatishni osonlashtiradi. Shuning uchun kasallik ayollar va bolalar orasida koʻproq uchraydi. Epidemiya, ehtimol, qabila aʼzosi Kreytsfeldt-Yakob kasalligini rivojlantirib, vafot etganida boshlangan. Qishloq aholisi miyani isteʼmol qilganda, ular kasallik bilan kasallangan, keyin esa kasal miyasini yegan boshqa qishloq aholisiga yuqtirishgan. Fore odamlari kuru endokannibalizm yoʻli bilan yuqadi degan fikr paydo boʻlganida yaʼni 1960-yillarning boshlarida inson goʻshtini isteʼmol qilishni toʻxtatgandan keyin ham kasallik 10 yildan 50 yilgacha davom etgan uzun inkubatsiya davri tufayli oʻzini namoyon qilishda davom etdi. Epidemiya nihoyat yarim asrdan keyin keskin pasayib ketdi, 1957-yilda yiliga 200 ta oʻlim holati boʻlgan. Manbalarda qurining oxirgi maʼlum qurboni 2005 yoki 2009-yilda vafot etganini qayd etilgan. 2010-yildan beri oʻlim kuzatilmadi. Klinik manzarasi. Kuru, transmissiv spongiform ensefalopatiya, fiziologik va nevrologik oqibatlarga olib keladigan, oxir-oqibat oʻlimga olib keladigan asab tizimining kasalligi. Bu progressiv serebellar ataksiya yoki mushaklar harakatlarini muvofiqlashtirish va nazorat qilishning yoʻqolishi bilan tavsiflanadi. Preklinik yoki asemptomatik bosqich, inkubatsiya davri deb ham ataladi, oʻrtacha 10-13 yil davom etadi, lekin besh yildan qisqaroq boʻlishi mumkin va dastlabki taʼsirdan keyin 50 yilgacha yoki undan koʻproq davom etishi taxmin qilingan. Alomatlarning birinchi boshlanishida boshlangan klinik bosqich oʻrtacha 12 oy davom etadi. Kuruning klinik rivojlanishi uchta oʻziga xos bosqichga boʻlinadi: ambulator, harakatsiz va terminal. Shaxslar oʻrtasida bu bosqichlarda baʼzi farqlar mavjud boʻlsa-da, ular taʼsirlangan aholi orasida asosan konservativdir. Klinik belgilar boshlanishidan oldin odamda prodromal simptomlar, jumladan, bosh ogʻrigʻi va oyoqlarning boʻgʻimlarida ogʻriq paydo boʻlishi mumkin. Birinchi (ambulatoriya) bosqichida infeksiyalangan odamda beqaror holat va yurish, mushaklar nazoratining pasayishi, titroq, soʻzlarni aytish qiyinligi (dizartriya) va titroq tutishi mumkin. Bu ambulator bosqich deb ataladi, chunki odam simptomlarga qaramay yura oladi. Ikkinchi (oʻtiradigan) bosqichda infeksiyalangan odam birovning yordamisiz yurolmaydi va ataksiya va kuchli silkinishni boshdan kechiradi. Bundan tashqari, odamda hissiy beqarorlik va depressiya belgilari kuzatiladi, lekin ayni paytda nazoratsiz va sporadik kulgini namoyon qiladi. Boshqa nevrologik alomatlarga qaramasdan, tendon reflekslari kasallikning ushbu bosqichida davom etadi. Uchinchi va oxirgi (terminal) bosqichda infeksiyalangan odamda mavjud boʻlgan ataksiya kabi simptomlar, qoʻllab-quvvatlanmasdan oʻtirishning iloji boʻlmaydigan darajaga etadi. Shuningdek, yangi alomatlar paydo boʻladi: odamda ogʻir toʻyib ovqatlanmaslikka olib kelishi mumkin boʻlgan disfagiya rivojlanadi, shuningdek, siydik tutolmaslik, gapirish qobiliyati yoki istagini yoʻqotishi, hushida boʻlishiga qaramay, atrof-muhitga javob bermaslik. Terminal bosqichining oxiriga kelib, bemorlarda tez-tez surunkali yarali yaralar paydo boʻladi, ular osongina infeksiyalanadi. Infeksiyalangan odam odatda birinchi terminal simptomlar boshlanganidan keyin koʻpincha pnevmoniya yoki boshqa ikkilamchi infeksiyalar sabab uch oydan ikki yilgacha vafot etadi. Kasallikning asosiy belgilari – kuchli qaltirash va boshning chayqalishi, baʼzida „tabassum“ bilan birga keladi, bu qoqshol (risus sardonicus) bilan ogʻrigan bemorlarga oʻxshaydi. Biroq, ikkinchi belgi odatiy xususiyat emas. Gazeta sarlavhalari kuru uchun „jilmayuvchi oʻlim“ degan sarlavha qoʻyilgan. Fore qabilasining aʼzolari kasallik haqida hech qachon bu tarzda gapirmaydilar. Sabablari. Kuru asosan Fore xalqi va ular bilan turmush qurgan odamlar orasida mahalliylashtirilgan. Fore xalqi „marhumning jasadini tirik qarindoshlari tanasiga kiritish va shu tariqa marhumning ruhini ozod qilishga yordam berish“ uchun oʻlimdan keyin oʻz oila aʼzolarining tana qismlarini marosim payti pishirgan va eyishgan. Miya yuqumli prionga boy organ boʻlgani sababli, miyani isteʼmol qilgan ayollar va bolalar asosan mushaklarni isteʼmol qiladigan erkaklarga qaraganda koʻproq kasal boʻlishadi. Prion. Yuqumli agent prion (PrP) deb ataladigan xost tomonidan kodlangan oqsilning notoʻgʻri shaklidir. Prion oqsillari prion oqsili (PRNP) geni tomonidan kodlangan. Prionning ikkita shakli PrP c, odatda buklangan oqsil va PrP sc, kasallikni keltirib chiqaradigan notoʻgʻri burmalangan shaklga ega. Ikki shakl aminokislotalar ketma-ketligida farq qilmaydi; ammo patogen PrP sc izoformasi PrP ning normal shaklidan ikkilamchi va uchinchi darajali tuzilishi bilan farq qiladi. PrP sc izoformasi beta varaqlarida koʻproq boyitilgan, PrP c ning normal shakli esa alfa spirallarida boyitilgan. Konformatsiyadagi farqlar PrP sc ning toʻplanishiga va fermentlar yoki boshqa kimyoviy va fizik vositalar bilan oqsil parchalanishiga juda chidamli boʻlishiga imkon beradi. Oddiy shakl esa toʻliq proteolizga uchraydi va denaturatsiya qilmaydigan yuvish vositalarida eriydi. Oldindan mavjud boʻlgan yoki olib kelingan PrP sc PrP c ni PrP sc ga oʻtkazishni osonlashtirishi mumkin, bu esa boshqa PrP c ni oʻzgartiradi. Bu prion kasalliklarining patogeneziga olib keladigan, uning tez tarqalishiga yordam beradigan zanjirli reaksiyani boshlaydi. Tarqalishi. 1961-yilda avstraliyalik tibbiyot tadqiqotchisi Maykl Alpers antropolog hamrohligida Fore qabilasi oʻrtasida keng koʻlamli dala tadqiqotlarini olib bordi. Ularning tarixiy tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, epidemiya taxminan 1900-yilda Fore hududining chekkasida yashovchi va Kreytsfeldt-Yakob kasalligining oʻz-oʻzidan bir odamda paydo boʻlgan boʻlishi mumkin. Alpers va Lindenbaum tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, kuru Fore xalqi orasida oʻzlarining endokannibalistik dafn marosimlari tufayli oson va tez tarqaldi bunda qarindoshlar oʻliklarning jasadlarini Fore qishlogʻi ijtimoiy birligiga qaytarish uchun foydalandilar. Oila aʼzolarining jasadlari koʻpincha bir necha kun davomida koʻmilgan, soʻngra murdalar hasharotlar lichinkalari bilan zararlangandan keyin eksgumatsiya qilingan, shundan soʻng murda qismlarga boʻlingan va lichinkalari unga garnitur sifatida xizmat qilgan. INFEKTSION darajasida aniq koʻrinadigan demografik taqsimot – kuru ayollar va bolalar orasida eng yuqori erkaklarnikiga qaraganda sakkiz-toʻqqiz baravar koʻp edi – chunki erkaklar mojarolar yoki janglar paytida odam goʻshtini isteʼmol qilish ularni zaiflashtiradi deb ishonishgan, ayollar va bolalar esa koʻproq. oʻliklarning jasadlarini, shu jumladan prion zarralari eng koʻp toʻplangan miyani isteʼmol qilishgan. Bundan tashqari, ayollar va bolalarga osonroq yuqishi ehtimoli kuchli, chunki ular oʻlimdan keyin qarindoshlarini tozalash vazifasini oʻz zimmalariga olishgan va qoʻllarida ochiq yaralar va kesilgan joylar boʻlishi mumkin edi. Prion zarralarini yutish kasallikka olib kelishi mumkin boʻlsa-da, agar prion zarralari teri osti toʻqimalariga yetib borsa, yuqori darajadagi uzatish sodir boʻladi. Avstraliya mustamlakachi huquqni muhofaza qilish organlari va mahalliy nasroniy missionerlarning saʼy-harakatlari tufayli kannibalizmning yoʻq qilinishi bilan Alpersning tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, 1960-yillarning oʻrtalariga kelib, kurular soni allaqachon kamayib borayotgan edi. Biroq, kasallikning oʻrtacha inkubatsiya davri 14 yilni tashkil etadi va genetik jihatdan eng chidamli boʻlganlar uchun inkubatsiya davri 40 yil yoki undan koʻp boʻlgan 7 ta holat qayd etilgan. Manbalar quri bilan oxirgi odam 2005-yilda yoki 2009-yilda vafot etganmi, degan fikrga kelishmaydi. Kuru – spongiform ensefalopatiyalar – inson prion kasalliklarining eng tipik namunasidir. Kuruni oʻrganish jarayonida odamga oʻtadigan spongioform ensefalopatiyalar tushunchasi shakllangan. Patogenezi. Kuru kasalligining yuqumli tabiatini kashf etgani uchun Karlton Gajduzek 1976 yilda fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldi . U mukofot pulini Fore qabilasiga hadya qildi. Gaiduzekning oʻzi prion nazariyasini tan olmadi va sekin viruslar spongiform ensefalopatiyaga olib kelishiga amin edi. Bu nazariya hali ham oz boʻlsa-da, oʻz tarafdorlariga ega. Spongiform ensefalopatiya rivojlanishining prion nazariyasi boshqa amerikalik olim – Stenli Prusiner tomonidan ishlab chiqilgan (), buning uchun u 1997-yilda fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan. Immunitet. 2009-yilda Tibbiy tadqiqotlar kengashi tadqiqotchilari Papua-Yangi Gvineya populyatsiyasida kuruga kuchli qarshilik koʻrsatadigan tabiiy prion oqsili variantini topdilar. 1996-yilda boshlangan tadqiqotda, tadqiqotchilar Sharqiy togʻlar va uning atrofidagi hududlarning aholisidan 3000 dan ortiq odamni tekshirdilar va G127 prion oqsilining oʻzgarishini aniqladilar. G127 polimorfizmi notoʻgʻri maʼno mutatsiyasining natijasidir va geografik jihatdan kuru epidemiyasi eng koʻp tarqalgan mintaqalar bilan cheklangan. Tadqiqotchilarning fikricha, PrnP varianti yaqinda paydo boʻlgan, eng soʻnggi umumiy ajdod 10 avlod oldin yashagan. Tadqiqot natijalari tadqiqotchilarga Creutzfeldt-Jakob kasalligi va Altsgeymer kasalligi kabi prion bilan bogʻliq boshqa kasalliklarni yaxshiroq tushunish va davolash usullarini ishlab chiqishda yordam berishi mumkin. Tarixi. Kuru birinchi marta 1950-yillarning boshida avstraliyalik ofitserlarning Papua-Yangi Gvineyaning Sharqiy togʻlarida patrullik qilayotganidagi rasmiy hisobotlarida tasvirlangan. Baʼzi norasmiy maʼlumotlarga koʻra, quri mintaqada 1910-yildayoq paydo boʻlgan. 1951-yilda Artur Keri Papua-Yangi Gvineyadagi Fore qabilalariga taʼsir qiluvchi yangi kasallikni tasvirlash uchun hisobotida birinchi boʻlib "kuru" atamasini ishlatgan. Keri oʻz hisobotida quri asosan homilador ayollarga taʼsir qilganini va oxir-oqibat ularni oʻldirishini taʼkidladi. Kuru 1952—1953-yillarda Fore, Yeit va Usuruf xalqlari orasida antropologlar Ronald Berndt va Ketrin Berndt tomonidan qayd etilgan. 1953-yilda patrul zobiti Jon MakArtur oʻz hisobotida kasallikning tavsifini taqdim etgan kuruni kuzatdi. MakArtur bu mintaqadagi qabilalarning jodugarlik amaliyotidan kelib chiqadigan psixosomatik epizod deb hisoblagan. Kasallik kattaroq epidemiyaga aylanganidan soʻng, lyuteran shifokori Charlz Pfarrdan qabila xalqi kasallik haqida Avstraliya hukumatiga xabar berish uchun hududga kelishni soʻradi. Dastlab, Fore xalqi kuru sababi jodugarlik deb hisoblagan. Ular, shuningdek, kuru qoʻzgʻatuvchi sehrni yuqumli deb oʻylashdi. Uni negi-nagi deb ham atashgan, yaʼni „ahmoq odam“ degan maʼnoni anglatadi, chunki qurbonlar vaqti-vaqti bilan kulib turishardi. Fore xalqi bu kasallikni arvohlar quri bilan birga kelgan silkinish va gʻalati xatti-harakatlar tufayli keltirib chiqaradi, deb ishonishgan. Buni davolash uchun ular marhumlarni kazuarina qobigʻi bilan oziqlantirishdi. Kuru epidemiyaga aylanganidan soʻng, virusolog Daniel Karlton Gajdusek va shifokor Vinsent Zigas kasallik boʻyicha tadqiqotlarni boshladilar. 1957-yilda Zygas va Gajdusek "Avstraliya tibbiyot jurnalida" kuruning genetik kelib chiqishi va „kuru patogeneziga taʼsir etuvchi har qanday etnik va atrof-muhit oʻzgaruvchilari hali aniqlanmagan“ degan hisobotni chop etishdi. Kannibalizm avalldan mumkin boʻlgan sabab sifatida gumon qilingan, ammo rasman gipoteza sifatida 1967-yilgacha Glass va 1968-yilda Metyu, Glass va Lindenbaum tomonidan rasmiy ravishda ilgari surilmagan. Antropofagiya kuru bilan bogʻlanishidan oldin ham, Papua-Yangi Gvineya Avstraliya maʼmuriyati tomonidan kannibalizm taqiqlangan va 1960-yilga kelib bu amaliyot deyarli yoʻq qilingan. Kuru bilan kasallanish holatlari kamayib borayotgan boʻlsa-da, tibbiyot tadqiqotchilari nihoyat kuruni toʻgʻri tekshirishga muvaffaq boʻlishdi, natijada kuruning sababi prionlarni ilmiy tushunishga olib keldi. Kuru kasalligining patologiyasini tushunish uchun Gajdusek Milliy Sogʻliqni Saqlash Institutida (NIH) shimpanzelarda birinchi tajriba sinovlarini oʻtkazdi. Avstraliyalik shifokor Maykl Alpers Gajdusek bilan hamkorlik qilib, quridan vafot etgan 11 yoshli qizdan olingan miya toʻqimalari namunalarini taqdim etdi. Gajdusek oʻz asarida birinchi boʻlib kuru kasalligi bibliografiyasini tuzgan. Jo Gibbs NIHda maymunlarning xatti-harakatlarini kuzatish va qayd etish va ularni otopsiya qilish uchun Gajdusekga qoʻshildi. Ikki yil ichida shimpanzelardan biri Daisy nomaʼlum kasallik omili ifloslangan biomaterial orqali yuqishini va boshqa primatlarga turlar toʻsigʻidan oʻta olishini koʻrsatib, kuruni ishlab chiqdi. Elizabet Bek bu eksperiment kuruning birinchi eksperimental uzatilishiga olib kelganini tasdiqlaganidan soʻng, kashfiyot inson tibbiyotidagi juda muhim yutuq sifatida tan olindi va Gajdusek 1976-yilda fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlishiga olib keldi. Keyinchalik, E. J. Field 1960-yillarning oxiri va 1970-yillarning boshlarida Yangi Gvineyada kasallikni tadqiq qilib, uni scrapie va koʻp skleroz bilan bogʻlagan. U kasallikning glial hujayralar bilan oʻzaro taʼsirini taʼkidladi, shu jumladan yuqumli jarayon mezbon molekulalarning tarkibiy qayta tartibga solinishiga bogʻliq boʻlishi mumkinligi haqidagi tanqidni. Bu keyinchalik prion gipotezasiga aylangan narsaning dastlabki kuzatuvi edi.