Psixologik zoʻravonlik. Psixologik zoʻravonlik, shuningdek, hissiy yoki ruhiy zoʻravonlik – bu psixologik jarohatlarga olib kelishi mumkin boʻlgan zoʻravonlik shakli boʻlib, tashvish, ruhiy tushkunlik, travmadan keyingi va ikkilamchi travmatik stresslarning buzilishi deb baholanadi. Zoʻravonlikning bu turi hokimiyat nomutanosibligi holatlarida, masalan, haqoratli munosabatlar, bezorilik, ayniqsa ish joyidagi zoʻravonlik va bolalarga nisbatan zoʻravonlik qilish koʻrinishida keng tarqalgan. Bu holat koʻpincha haqoratli munosabatlardagi kuch muvozanati holatlari bilan bogʻliq boʻlib, ish joyida zoʻravonlik, gazlayting va mavqeini suiisteʼmol qilish holatlarini oʻz ichiga oladi. Shuningdek, qiynoqlar, boshqa zoʻravonlik holatlarini amalga oshirgan, inson huquqlarini poymol etuvchi shaxslar tomonidan, xususan, sudsiz hibsga olish, yolgʻon ayblovlar, yolgʻon hukmlar va tuhmat, masalan, davlat va ommaviy axborot vositalari tomonidan sodir etilgan taqdirda, noqonuniy deb hisoblaniladi. Umumiy tarifi. Olimlar va tadqiqotchilar psixologik zoʻravonlikning turli xil taʼriflari borligini maʼlum qilishgan. Hozirgi kunda oʻtkazilinayotgan tadqiqotlarga koʻra, „psixologik zoʻravonlik“ va „emotsional zoʻravonlik“ atamalari, agar psixologik zoʻravonlik bilan bogʻliq boʻlmasa, bir-birining oʻrnida qoʻllanilinishi mumkin. Aniqroq qilib aytganda, „hissiy zoʻravonlik tabiatan jismoniy emas, balki hissiy boʻlgan har qanday zoʻravonlikni oʻz ichiga qamrab oladi“. Bu ogʻzaki haqorat va doimiy tanqiddan tortib, qoʻrqitish, manipulyatsiya kabi holatlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin. Bu ishonch va mansabni suiisteʼmol qilish, boshqa odamni boshqarishga urinish, kimnidir qoʻrquv yoki izolyatsiya ostida saqlash yoki kimningdir oʻziga nisbatan boʻlgan hurmatini buzish uchun soʻz yoki harakatlardan foydalangan holatda sodir etiladi. Hissiy zoʻravonlik turli shakllarda boʻlishi mumkin. Qoʻpol xatti-harakatlarning uchta umumiy namunasi, jumladan: tajovuzkorlik, inkor etish va minimallashtirishni oʻz ichiga oladi. Toʻxtatib turish rad etishning yana bir shaklidir. Jazo sifatida tutqunlikda ushlash, tinglashdan, muloqot qilishdan bosh tortish va hissiy jihatdan chekinish holatlarini ham oʻzida mujassamlashtiradi. Emotsional zoʻravonlikning aniq taʼrifi boʻlmasa ham, hissiy zoʻravonlik ogʻzaki va psixologik zoʻravonlikdan tashqari boʻlgan boshqacha koʻrinishdagi taʼrifga ega boʻlishi mumkin. Ayblash, sharmanda qilish va laqab qoʻyish jabrlanuvchiga hissiy jihatdan taʼsir qilishi mumkin boʻlgan bir nechta ogʻzaki haqoratli xatti-harakatlardandir. Jabrlanuvchining oʻzini oʻzi qadrlashi va hissiy muvozanati ogʻzaki tarzda aytilgan haqorat tufayli oʻzgaradi va hatto oʻziga nisbatan ishonchi pasayadi, natijada hissiy zoʻravonlik qurboni boʻladi. Jabrlanuvchi jiddiy psixologik taʼsirlarni boshdan kechiradi. Bu psixologik zoʻravonlikka olib kelishi ham mumkin, ammo hissiy zoʻravonlik jabrlanuvchining his-tuygʻularini manipulyatsiya qilishdan iborat. Jabrlanuvchi oʻz his-tuygʻularini zoʻravon shaxs tomonidan shunday taʼsirlanayotganini yoki aksincha jabrlanuvchi zoʻravon nazorat qilmoqchi boʻlgan muammolarga nisbatan oʻz his-tuygʻulariga berilmagan holda muvozanatni saqlab qolishi mumkin. Ammo koʻp holatlarda jabrlanuvchining oʻzini oʻzi anglashi va mustaq qaror chiqarish muvozanati buziladi. AQSh Adliya vazirligi hissiy zoʻravonlik belgilarini qoʻrqitish, oʻziga, sherigiga, farzandlariga yoki sherigining oilasi yo doʻstlariga jismoniy zarar yetkazish bilan tahdid qilish, uy hayvonlari va mol-mulkiga ziyon keltirish, oila, doʻstlar, maktab yoki ishdan izolyatsiya qilishga majburlash sifatida belgilaydi. Aniqroq boʻlgan hissiy haqoratli xatti-harakatlarga haqorat qilish, kamsitish, oʻzboshimchalik va oldindan aytib boʻlmaydigan xatti-harakatlarni amalga oshirish va gazlayting (masalan, oldingi haqoratli hodisalar sodir boʻlganligini rad etish) kabilar kiradi. Zamonaviy texnologiyalar matnli xabarlar va onlayn kiberbulling orqali insonlar ishonchini suiisteʼmol qilishning yangi shakllaripaydo boʻlishiga sabab boʻldi. 1996-yilda Kanada sogʻliqni saqlash tashkiloti hissiy zoʻravonlik „kuch va nazoratga asoslangan“ deb taʼkidladi. Hissiy zoʻravonlikning oʻziga xos xususiyati sifatida rad etish, kamsitish, qoʻrqitish, izolyatsiya qilish, ekspluatatsiya qilish va „hissiy sezgirlikni rad etish“ holatlari deb taʼriflaydi. Bir qator tadqiqotlar ogʻzaki qilingan tajovuz, dominant xatti-harakatlar yoki hasadgoʻylik oqibatida sodir etiladigan xatti-harakatlarning alohida hodisasi „psixologik zoʻravonlik“ atamasini tashkil etmasligini aniqlagan. Tomison va Tuccining yozishicha, "emotsional zoʻravonlik vaqt oʻtishi bilan yuzaga keladigan xatti-harakatlarning holati yoki namunasi bilan tavsiflanadi … Shunday qilib, „barqaror“ va „takroriy“ boʻladigan holatlar hissiy zoʻravonlikdagi har qanday taʼrifning hal qiluvchi tarkibiy qismi boʻla oladi". Muallif, advokat va jinsiy jinoyatlar boʻyicha sobiq tergovchi Andrew Vachss hissiy zoʻravonlikni „boshqa shaxs tomonidan muntazam ravishda kamsitilinishi“ deb taʼriflaydi. Bu qasddan yoki ongsiz (yoki ikkalasi) boʻlishi mumkin. Shakllari. Koʻpgina psixologik tadqiqotlarda qoʻllaniladigan konflikt taktikasi shkalasi (CTS) yana uchta umumiy toifaga birlashtirilgan psixologik zoʻravonlikning 20 ga yaqin xarakterli koʻrinishini aniqlaydi. Psixologik zoʻravonlikning namoyon boʻlishiga, shuningdek, shaxsning oʻzini oʻzi qadrlashi va qadr-qimmatini pasaytirishga qaratilgan kamsituvchi harakatlar (masalan, doimiy tanqid qilish, shaxsning qobiliyatini kamsitish, haqorat qilish), qoʻrqitish, oʻziga, sherigiga, bolalariga, doʻstlariga jismoniy zarar yetkazish bilan tahdid qilish yoki sherigining qarindoshlari, uy hayvonlarini oʻldirish, sherigining shaxsiy narsalarini yoʻq qilish, oila yoki doʻstlardan majburiy izolyatsiya qilish, (oʻtmishdagi zoʻravonlikni rad etish) kabilar kiradi. Koʻpgina tadqiqotlar shuni taʼkidlaydiki, jismoniy va jinsiy zoʻravonlik bir biridan farqli oʻlaroq, bitta hodisa hissiy zoʻravonlikni tashkil etmaydi. Ushbu turdagi zoʻravonlik iqlim yoki xatti-harakatlarning shakllanishi bilan tavsiflanadi va hissiy zoʻravonlikni aniqlashning muhim tarkibiy qismi uning tizimli, takroriy tabiatidir. Hissiy zoʻravonlik qasddan yoki ongsiz boʻlishi mumkin, lekin bu alohida hodisa emas, balki doimo davom etadigan xatti-harakatlardir. Psixo-emotsional zoʻravonlikning eng ogʻir shakli 1984-yil BMTning Qiynoqlarga qarshi Konventsiyasi tomonidan taqiqlangan psixologik qiynoqdir. Bolalarga nisbatan zoʻravonlik. Bolaga nisbatan psixologik zoʻravonlik odatda ota-onalar yoki ularga gʻamxoʻrlik qiluvchilar tomonidan bolaning kognitiv, hissiy, psixologik yoki ijtimoiy rivojlanishiga jiddiy toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlar namunasi sifatida aniqlanadi. DSM-5 ga koʻra, bolaning psixologik zoʻravonligi ota-ona yoki tarbiyachi tomonidan jiddiy psixologik zararga olib kelishi mumkin boʻlgan ogʻzaki yoki ramziy harakatlar sifatida belgilanadi. Masalan, baqirish, boshqalar bilan solishtirish, ism qoʻngʻiroq qilish, ayblash, gazni yoritish, manipulyatsiya qilish va voyaga etmaganlik maqomi tufayli suiisteʼmol qilishni normallashtirish. Baʼzi ota-onalar stress, yomon tarbiya koʻnikmalari, ijtimoiy izolyatsiya va mavjud resurslarning etishmasligi yoki farzandlarining notoʻgʻri umidlari tufayli oʻz farzandlariga hissiy va psixologik zarar etkazishi mumkin. Straus va Fieldning taʼkidlashicha, psixologik tajovuz amerikalik oilalarda keng tarqalgan xususiyatdir: „bolaga nisbatan ogʻzaki hujumlar, xuddi jismoniy hujumlar kabi, juda keng tarqalgan boʻlib, deyarli universaldir“. 2008-yilda ingliz va boshqalar tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot. otalar va onalar oʻz farzandlariga nisbatan ogʻzaki tajovuzkor boʻlish ehtimoli teng ekanligini aniqladilar. Psixologik zoʻravonlikning oqibatlari. Shaxslararo zoʻravonlik, shu jumladan psixologik zoʻravonlik boʻlgan oilalarda oʻsgan bolalarda surunkali depressiya, tashvish, travmadan keyingi stress buzilishi va dissotsiatsiya kabi jiddiy kasalliklar mavjud boʻladi. Tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, hissiy zoʻravonlikning oqibatlari jismoniy zoʻravonlikning oqibatlaridan sezilarli darajada farq qilmaydi. Ish joyidagi psixologik zoʻravonlik travmadan keyingi stress buzilishining alomatlariga olib kelishi mumkin (hiper hushyorlik, intruziv tasvirlar, chekinish xatti-harakati). Koʻpgina psixologik zoʻravonlikdan omon qolganlar oʻzlariga nisbatan qilingan zoʻravonlikni zoʻravonlik deb bilishmaydi. Psixologik zoʻravonlik ham koʻpincha oʻz his-tuygʻularini aniqlash va ogʻzaki tasvirlashda qiyinchiliklarga olib keladi (aleksitimiya). Zoʻrlovchilar va zoʻrlovchilarning xususiyatlari. Psixologik zoʻravonlik qilishning asosiy sababi boshqa odamlar ustidan hokimiyat va nazorat qilish istagidir. Hissiy zoʻravonlikka moyil boʻlgan odamlar shubha va hasadga moyillik, kayfiyatning keskin oʻzgarishi, oʻzini tuta olmaslik, zoʻravonlik va tajovuzni oqlash tendentsiyasi kabi xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, psixologik va jismoniy zoʻravonlik qilgan odamlar koʻpincha shaxsiyatning buzilishiga ega. Koʻpincha, suiisteʼmolchilar uy vazifalarini bajarishdan qochishadi yoki oila byudjetini toʻliq nazorat qilishga intilishadi. Suiisteʼmol qiluvchilar oʻz tarafiga jabrlanuvchining doʻstlari va hatto qarindoshlarini jalb qilib, oʻzlari qilgan zoʻravonlik uchun jabrlanuvchini ayblab, juda manipulyatsiya qilishi mumkin. Mas’uliyati. Rossiya. Rasmiy ravishda, Rossiyada federal qonunchilik turli shakllarda psixo-emotsional zoʻravonlik uchun fuqarolik, maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikni nazarda tutmaydi. Biroq, agar bunday zoʻravonlik oqibati jabrlanuvchining sogʻligʻiga oʻrtacha yoki ogʻirroq zarar yetkazgan boʻlsa, shaxs javobgarlikka tortilishi mumkin. Inson qadr-qimmatini muntazam ravishda kamsitish, tahdid qilish va oʻz joniga qasd qilishga urinish yoki oʻz joniga qasd qilishga olib keladigan psixo-emotsional zoʻravonlikning boshqa shakllari – 5 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilish. Agar psixo-emotsional zoʻravonlik psixogen ruhiy tushkunlik va boshqa oʻtkir va surunkali ruhiy kasalliklarga olib kelgan boʻlsa, sogʻlikka qasddan oʻrtacha ogʻirlikdagi zarar yetkazish deb tasniflangan boʻlsa, jinoiy javobgarlik koʻzda tutilgan boʻlib, eng yuqori jazo 3 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan belgilanadi. BMTning 1984-yildagi Qiynoqlarga qarshi konventsiyasiga muvofiq, dunyoning barcha davlatlari, jumladan, Rossiyada ham qiynoqlar va qiynoqlar uchun jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan, ularning bir turi psixologik qiynoqlar boʻlishi mumkin. Biroq, Rossiya qonunchiligida psixologik qiynoqlar uchun javobgarlik belgilanmagan. Kaltaklash orqali amalga oshirilgan psixologik qiynoqlar Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 117-moddasi 2-qismiga muvofiq ozodlikdan mahrum qilish bilan yakunlanishi mumkin. Oʻzbekistonda gender zo'ravonlik qurbonlariga xizmatlarni kimlar taqdim etadi? Gender zo‘ravonlik jabrlanuvchisiga taqdim etiladigan asosiy xizmatlar - xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikni boshdan kechirayotgan har qanday ayol, qiz yoki bolaning huquqlari, xavfsizligi va farovonligini ta’minlash uchun minimal darajada talab qilinadigan xizmatlarning asosiy to‘plami. Garchi asosiy xizmatlar har bir mamlakat yoki turli joylarda bir xil tarzda taqdim etilmasa-da, ular sog‘liqni saqlash, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy ta’minot va farovonlik, huquqni muhofaza qilish organlari va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatuvchi kabi davlat tashkilotlarning mutaxassislarni xizmatlari singari universal xizmatlar kombinatsiyasini o‘z ichiga oladi. • Huquqni muhofaza qilish Gender zo‘ravonlik jabrlanuvchilarga huquqiy xizmat taqdim qiluvchi davlat/hukumat xizmatchisi, prokuratura, ichki ishlar organlarining xodimi, huquqiy masalalar bo‘yicha maslahatchi, sud ma’muriyati, advokat, advokat yordamchisi, ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatuvchi tashkilotlarining huquqshunoslari. • Tibbiy xizmat Muntazam ravishda tibbiy xizmatlarni taqdim etuvchi jismoniy yoki yuridik shaxs. Individual tibbiy xizmat ko‘rsatuvchi tibbiyot, tibbiy-sanitar xodimi yoki boshqa sog'liqni saqlash bo‘yicha mutaxassis yoki sogʻliqni saqlash masalalari o‘qitilgan borasida malakaga ega biron-bir shaxs bo‘lishi mumkin. TXTE muassasalarga kasalxonalar, klinikalar, oilaviy shifokorlik punktlari, shahar va qishloq oilaviy poliklinikalari, shoshilinch tibbiy yordam markazlari va boshqalar kiradi. Birlamchi tibbiy-sanitar yordam ko‘rsatuvchilarga tibbiyot hamshiralari, doyalar, oilaviy shifokorlar va boshqa mutaxassislar kiradi. • Psixologik xizmat Amaliy psixologiya sohasida maxsus tayyorgarlik (ixtisoslik)ka ega bo‘lgan va muntazam ravishda psixologik xizmatlar taqdim etuvchi jismoniy shaxs yoki muassasa. Psixolog-maslahatchi, psixoterapevt yoki inqirozli vaziyatlarda xotin-qizlarga yordam berish masalalarida malakaga ega bo‘lgan biron-bir maxsus o‘qitilgan shaxs yakka tartibdagi psixologik xizmat taqdim etuvchi bo‘lishi mumkin. • Ijtimoiy xizmat Gender zo‘ravonlik jabrlanuvchilarning (va ularning oilasi) og‘ir vaziyatlardan chiqib ketishi, marginalizatsiyasi va ijtimoiy chetlanishlarining oldini olish maqsadida ularning ijtimoiy ehtiyojlarini qondirish bo‘yicha chora-tadbirlar majmuini ta’minlaydigan davlat muassasalari va fuqarolik jamiyati sub’yektlari, shu jumladan nodavlat notijorat tashkilotlari. Gender zo‘ravonlik jabrlanuvchilarga huquqiy xizmat taqdim qiluvchi davlat/hukumat xizmatchisi, prokuratura, ichki ishlar organlarining xodimi, huquqiy masalalar bo‘yicha maslahatchi, sud ma’muriyati, advokat, advokat yordamchisi, ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatuvchi tashkilotlarining huquqshunoslari. Madaniy sabablar. 1988-yilda tadqiqotchining taʼkidlashicha, xotinning zoʻravonligi „koʻpchilik erkaklarning odatiy psixologik va xulq-atvoridan kelib chiqadi … feministlar nima uchun erkaklar oʻz sheriklariga nisbatan jismoniy kuch ishlatishlarini va bu maʼlum bir tarixiy davrda kontekstli jamiyat uchun qanday funksiyalarni bajarishini tushunishga intiladilar“. Dobash va Dobash (1979) taʼkidlashicha, "oʻz xotiniga tajovuz qilgan erkaklar, aslida, Gʻarb jamiyatida qadrlanadigan madaniy qoidalarga – tajovuzkorlik, erkaklar hukmronligi va ayollarga boʻysunish – ular jismoniy kuchdan foydalanishadi va buni amalga oshirish uchun vosita sifatida foydalanadilar. Walkerning taʼkidlashicha, erkaklar „hokimiyatga ijtimoiylashgan androsentrik ehtiyoj“ ni namoyon qiladi. Baʼzi ayollar tajovuzkor va erkak sheriklarga hukmronlik qilishsa-da, 2003-yil hisobotida AQShda 80% ga yaqin heteroseksual munosabatlardagi zoʻravonliklarning aksariyati erkaklar tomonidan sodir etilgan degan xulosaga keldi. (Tanqidchilar taʼkidlashicha, Adliya vazirligining ushbu tadqiqotida jinoyat koʻrsatkichlari oʻrganiladi va oiladagi zoʻravonlik raqamlariga alohida toʻxtalmaydi. Jinoyat va maishiy zoʻravonlik toifalari bir-biridan oʻtib ketishi mumkin boʻlsa-da, maishiy zoʻravonlikning koʻp holatlari jinoyat deb hisoblanmaydi yoki politsiyaga xabar qilinadi. Shunday qilib, tanqidchilar DOJ tadqiqotini oiladagi zoʻravonlik boʻyicha keng qamrovli bayonot sifatida koʻrib chiqish notoʻgʻri ekanligini taʼkidlaydilar.) 2002-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatadiki, Buyuk Britaniyadagi zoʻravonlikning oʻn foizi, umuman olganda, ayollar erkaklarga nisbatan sodir boʻladi. Biroq, ayniqsa, maishiy zoʻravonlik (shu jumladan, hissiy zoʻravonlik) bilan bogʻliq soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, har 10 ayoldan 3 tasi va har 5 erkakdan 1 nafari oilada zoʻravonlikka duchor boʻlgan. Bir manbaning aytishicha, huquq tizimlari oʻtmishda erkaklar hukmronligining bu anʼanalarini maʼqullagan va faqat soʻnggi yillarda zoʻravonlar oʻz xatti-harakatlari uchun jazolana boshlagan. 1879-yilda Garvard universitetining huquqshunos olimi shunday deb yozgan edi: „Amerika sudlaridagi ishlar erning har qanday maqsadda xotinga nisbatan oʻrtacha yoki boshqacha tarzda har qanday jazo qoʻllash huquqiga qarshi bir xildir“. Tadqiqotchilar qimmatli ishlarni amalga oshirganliklarini va eʼtibordan chetda qolgan mavzularni taʼkidlaganliklarini tan olgan holda, tanqidchilar erkaklarning madaniy hukmronligi gipotezasini suiisteʼmol qilish uchun koʻplab sabablarga koʻra umumlashtirilgan tushuntirish sifatida asoslab boʻlmaydi, deb taʼkidlaydilar: