Kuala Lumpur xalqaro aeroporti. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti (, , KLIA, ) – asosan Malayziya poytaxti Kuala Lumpur shahri aholisiga xizmat koʻrsatuvchi markaziy xalqaro aeroport. Selangor shtatining Sepang tumanida, Kuala Lumpur shahar markazidan janubda joylashgan. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti Malayziyaning eng yirik va eng gavjum aeroporti boʻlib, mega hab sifatida tan olingan. Aeraport 2023-yilda 47,2 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatib, unda 980 040 tonna yuk tashilgan va 819 026 parvoz amalga oshirilgan. Umumiy yoʻlovchi oqimi boʻyicha dunyo reytingida 35-oʻrinni egallagan. 2024-yil KLIA OAG provayderi tomonidan (yoʻlovchi reyslarining chastotasi va xizmat koʻrsatilgan yoʻnalishlar nisbati boʻyicha) Global lou-kost megahablar indeksida birinchi oʻrinni egalladi, aeroport 137 dan ortiq yoʻnalish boʻylab 11 188 ta mumkin boʻlgan lou-kost ulanishlarni taqdim etgan. OAG KLIAni 33 411 ta mumkin boʻlgan yoʻnalish bilan 2024-yilda dunyodagi ikkinchi eng bogʻlangan aeroport deb ham topdi (yoʻlovchi reyslarining chastotasi va xizmat koʻrsatgan yoʻnalishlar nisbati boʻyicha), OAG Megahab indeksiga koʻra, London-Hitroudan keyin ikkinchi oʻrinda turadi, undan keyingi oʻrinlarda esa Tokio–Haneda, Amsterdam va Seul-Inchxon joylashgan. Malayziyadagi yetakchi aviatashuvchi va 14 583 lou-kost ulanishni amalga oshiruvchi AirAsia KLIAda joylashgan va jami parvozlarning 34% ulushiga ega boʻlib, undan keyingi oʻrinda Malaysia Airlines MAS turadi. Aeroportni Malaysia Airports (MAHB) Sepang Sdn Bhd boshqaradi va u Malaysia Airlines, MASkargo, Batik Air Malaysia, UPS Airlines va World Cargo Airlines, AirAsia va AirAsia X uchun asosiy hab vazifasini bajaradi. Tarixi. Kelib chiqishi. Kuala Lumpur xalqaro aeroportining tamal toshi qoʻyish marosimi 1993-yil 1-iyunda boʻlib oʻtdi. Oʻshanda Mahathir Mohamad boshchiligidagi hukumat mavjud Kuala Lumpur aeroporti (keyinchalik Subang xalqaro aeroporti, hozirda Sulton Abdulaziz Shoh aeroporti) kelajakdagi talabni qondira olmaydi, degan qarorga keldi. Aeroport qurilishi, asosan, bir nechta davlatga tegishli qurilish kompaniyalari hamda Tan Sri Datuk Lim Kang Hoo boshchiligidagi Ekovest Berhad tomonidan amalga oshirildi. Malayziyaning yirik rivojlanish rejasi – Multimedia Super Corridor tarkibida barpo etilgan. Yangi aeroport terminalining bosh meʼmori etib yaponiyalik meʼmor Kisho Kurokawa tayinlangan. KLIA qurib bitkazilgach, Subang aeroportining 1-terminali buzib tashlandi. Malaysia Airports qolgan 3-terminalni turboprop va charter samolyotlari uchun maxsus aeroportga aylantirish boʻyicha kelishuvga erishdi, bu hudud atrofida turar-joy va biznes markazlari barpo etildi. KUL IATA aeroport kodi Subang aeroportidan KLIAga oʻtkazildi. Bugungi kunda Subang faqat turboprop samolyotlari, umumiy aviatsiya va harbiy samolyotlarga xizmat koʻrsatadi. Hozirgi joylashuvi. Aeroport oʻtmishda qishloq xoʻjaligi yeri boʻlgan maydonni egallaydi va maydoni boʻyicha dunyodagi eng yirik aeroportlardan biri. Uch bosqichli rivojlantirish rejasi KLIAda uchta uchish-qoʻnish yoʻlagi va ikkita terminal (har birida ikkitadan yoʻldosh terminali bilan) boʻlishini koʻzda tutadi. Birinchi bosqich sigʻimi 25 million yoʻlovchi boʻlgan asosiy terminal va bitta yoʻldosh terminal va ikkita toʻliq xizmat koʻrsatadigan uchish-qoʻnish yoʻlagi qurilishini oʻz ichiga oladi. Birinchi bosqichdagi aeroportda 60 ta bogʻlanish perroni, 80 ta samolyot toʻxtatishiga moʻljallangan 20 ta masofaviy toʻxtash joyi, toʻrtta taʼmirlash angari va oʻt oʻchirish stansiyalari qurildi. Ikkinchi bosqich yoʻlovchilar sonini yiliga 35 milliongacha oshirishni maqsad qilgan va katta qismi yakunlangan. Uchinchi bosqichda yiliga 100 million yoʻlovchini sigʻdira oladigan darajaga yetkazish rejalashtirilgan. Tantanali ochilishi. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti rasman 1998-yil 27-iyunda, 1998-yil Hamdoʻstlik oʻyinlari oldidan, Malayziyaning oʻninchi podshohi, Negeri-Sembilan sultoni Tuanku Jaʼafar tomonidan ochilgan. Biroq, aeroport ochilgan dastlabki kunlarda koʻplab muammolarga duch keldi. Teletrap va samolyot joylashuvi tizimlari ishlamay qoldi, bu esa butun aeroport boʻylab uzun navbatlar hosil boʻlishiga olib keldi. Bagajlarni boshqarish tizimi ishdan chiqdi, natijada yoʻlovchilarning yuklari yoʻqolib, 5–7 soatgacha kutish vaqtlari yuzaga keldi. Ushbu muammolarning aksariyati oxir-oqibat hal qilindi, faqat bagajni qayta ishlash tizimi 2007-yilda toʻliq almashtirish tenderiga qoʻyilgunga qadar muammolarga duch keldi. Aeroport 1997-yilgi Osiyo moliyaviy inqirozi, 11-sentyabr xurujlari, SARS, parranda grippi, 2007—2008-yillardagi moliyaviy inqiroz, 2009-yil choʻchqa grippi pandemiyasi va COVID-19 pandemiyasi tufayli yoʻlovchilar oqimining kamayishi kabi iqtisodiy inqirozlar sababli katta yoʻqotishlarga uchradi. Bundan tashqari, KLIA taxminan janubi-sharqda joylashgan va xalqaro obroʻga ega Singapurdagi Changi aeroporti bilan raqobatga duch kelmoqda. Ayniqsa, Janubiy Malayziyada (masalan, Johorda) yashovchi yoʻlovchilar koʻpincha KLIAdan koʻra Changi orqali sayohat qilishni afzal koʻradi. Ochilishning birinchi yilida yoʻlovchilar soni qisqardi, chunki baʼzi aviakompaniyalar, xususan, All Nippon Airways (2015-yil 1-sentyabrda qayta tiklagan), British Airways (2015-yil 28-maydan 2021-yil 28-martgacha qayta tiklagan), Lufthansa (2004-yil 28-martdan 2016-yil 28-fevralgacha qayta tiklagan), oʻz reyslarini toʻxtatdi. Qantas Sidney-Kuala Lumpur yoʻnalishini oʻzining lou-kost shoʻba aviakompaniyasi Jetstarga oʻtkazdi va Jetstar esa bu yoʻnalishni 2008-yilgacha bajargan. Aeroflot 2001-yilda Singapur orqali amalga oshiriladigan Moskva-Kuala Lumpur yoʻnalishini toʻxtatdi, bu yoʻnalishni qayta tiklash boʻyicha munozaralar boʻlgan boʻlsa-da, lekin biror natijaga erishilmagan. Northwest Airlines aviakompaniyasi 2001-yilda Osakadan Kuala-Lumpurga zarar yetkazuvchi yoʻnalishni toʻxtatdi. KLIA toʻliq faoliyat koʻrsatgan birinchi yil – 1999-yilda (quvvati yiliga 25 million yoʻlovchi boʻlgan birinchi bosqichda) 13,2 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan. 2004-yilda bu koʻrsatkich 21,1 millionga, 2013-yilda esa 47 millionga yetgan, ammo 2003-yilgacha yiliga 25 million yoʻlovchi qabul qilish haqidagi dastlabki prognozga yetib bormagan. Rebrending. 2023-yil 9-fevralda Transport vaziri Anthony Loke Siew Fook hukumat va MAHB KLIA va klia2 ni mos ravishda KLIA 1-terminal va KLIA 2-terminal deb rebrending qilishga kelishib olganini eʼlon qildi. Rebrending bilan bogʻliq toʻliq MAHB tomonidan qoplanadi. Uchish-qoʻnish yoʻlaklari. Kuala Lumpur xalqaro aeroportida uchta parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud (14L/32R; 14R/32L; 15/33), ularning har biri dan uzunroq va kenglikda. 14L/32R uchish-qoʻnish yoʻlagi , 14R/32L uchish-qoʻnish yoʻlagi , 15/33 uchish-qoʻnish yoʻlagi uzunlikka ega. Har bir yoʻlakda kamida toʻqqizta taksi yoʻlagi mavjud boʻlib, ulardan foydalanish muddati 2 daqiqadan 11 daqiqagacha oʻzgaradi. Hozirgi uchta uchish-qoʻnish yoʻlagi soatiga 78 ta qoʻnishni amalga oshirish imkoniyatiga ega boʻlib, Kuala-Lumpur parvoz axborot hududi modernizatsiya qilingach, bu raqam 108 tagacha oshirilishi kutilgan edi. Aeroport 14L/32R va 14R/32L yoʻlaklari uchun CAT II darajadagi aniq qoʻnish tizimiga ega boʻlib, u har qanday ob-havo sharoitida, koʻrinish 350 metr (1,150 fut) boʻlganida ham xavfsiz qoʻnishni taʼminlaydi. 15/33 yoʻlagi esa CAT I darajasidagi aniq qoʻnish tizimiga ega boʻlib, eng past koʻrinish darajasi 900 metr (2 953 fut) boʻlganida ham qoʻnishni amalga oshirish imkonini beradi. Ushbu uchish-qoʻnish yoʻlaklari havo harakatining talablariga muvofiq turli uchish/qoʻnish rejimlarida ishlaydi. Faoliyati va infratuzilmasi. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti zamonaviy dizayn xususiyatlariga ega boʻlib, uning samarali ishlashiga yordam beradi. Aeroport 100% shtrix-kodli bortga chiqish pasportlari tizimini joriy qilgan Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi dastlabki aeroportlardan biri. Malaysia Airlines; AirAsia; kargo aviakompaniya – MASkargo va Malayziya aeroportlari operatori va boshqaruvchisi boʻlgan Malaysian Airports kompaniyalarining bosh ofislari KLIA hududida joylashgan. Malaysia Airlinesning Parvozlarni boshqarish binosi ham KLIAda joylashgan. Havo harakatini boshqarish minorasi. Kuala Lumpur xalqaro aeroportida ikkita havo harakatini boshqarish minoralari mavjud: ikkita asosiy boshqaruv minorasi (Sharqiy minora va Gʻarbiy minora) va perronni boshqarish minorasi. Sharqiy minora aeroport faoliyati boshlanganidan beri mavjud boʻlib, balandligi 130 metrni tashkil etadi. U ikkita asosiy uchish-qoʻnish yoʻlagi harakatini boshqaradi. 133,8 metr balandlikdagi Gʻarbiy minora dunyodagi eng baland havo harakatini boshqarish minorasi hisoblanadi. Undan keyin Bangkokdagi Suvarnabhumi aeroporti minorasi va KLIA Sharqiy minorasi turadi. Biroq hozirda bu rekord Jidda shahridagi Qirol Abdulaziz xalqaro aeroporti tomonidan yangilangan boʻlib, u 136 metr balandlikka ega. Ikkalasi ham Olimpiya mash’alasiga oʻxshaydi, unda havo harakatini boshqarish tizimlari va radar uskunalari joylashgan. 55 metrli Perronni boshqarish minorasi yoʻldosh terminali binosining shimoliy va janubiy qismlarida hamda yuk perroni hududlarida havo kemalari va transport vositalari harakatiga Havo harakati xizmatini taqdim etish uchun javobgardir. Bagajga ishlov berish tizimi. Aeroportning bagajga ishlov berish tizimi (BHS) 24 soat asosda 216 ta peshtaxtaning istalgan birida bagajni umumiy roʻyxatga olish imkoniyatini beradi va shtrix-kodni avtomatik tartiblash boshqaruvini, 4-darajali yuklarning xavfsizlik skriningini va yuqori tezlikdagi konveyer lentalarini oʻz ichiga oladi. Bagajga ishlov berish tizimi Toyo Kanetsu kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, u Belt Carry Sorter, Triplanar, Hinged Diverter, Horizontal Sliding Belt Diverter va FOD (begona jismlarni aniqlash tizimi) kabi mexanizmlarni oʻz ichiga oladi. 2006-yilda Siemens kompaniyasi asosiy terminal binosidagi ERL (Ekspress temir yoʻl aloqasi) va yoʻldosh binosi orasida bagajga ishlov berish tizimini yangilash boʻyicha shartnomani qoʻlga kiritdi. Siemensning yangi tizimi bagajlarni soatiga 36 km tezlik bilan tashishga imkon yaratdi, oldingi tizim esa soatiga 7,2 km tezlikda tashiy olardi. Yangi tizim yuqori tezlikda harakatlanadigan patnisli konveyer tizimidan foydalanadi, bunda sumkalar alohida patnislarga joylashtiriladi, bu esa ularni anʼanaviy lenta konveyerlariga qaraganda yaxshiroq nazorat qilish va kuzatishga imkon beradi. Bu tizim KLIA Express operatori, ERL Berhad yangi qulaylikni joriy etgandan soʻng, bagajlarning KL Sentral stansiyasida tekshirib chiqilishi imkoniyatini yaratdi. 1-terminaldagi bagajga ishlov berish tizimiga quyidagilar kiradi: 2-terminaldagi bagajga ishlov berish tizimi Norvegiyaning BCS Group kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan va 2014-yil may oyida ochilgunga qadar Yaponiyaning Daifuku Airport Technologies kompaniyasi tomonidan takomillashtirilgan. Qiymati 60 million ringgit. Bu tizim quyidagilarni oʻz ichiga oladi: KLIAdagi bagaj tizimlarini bir nechta kompaniyalar boshqaradi. Mahalliy aviakompaniyalar uchun AeroDarat Services orqali Malaysia Airlines bagajni boshqaradi, AirAsia Ground Team Red xizmatidan foydalanadi, Malindo esa oʻzining bagaj ekipajiga ega. Shuningdek, Kuala Lumpur Airport System (KLAS) tarkibida faoliyat yurituvchi yana ikki bagaj xizmat koʻrsatuvchi kompaniya – Pos Aviation va ProSky Services ham mavjud. IATA Kuala Lumpurda dunyodagi eng kichik multiband RFID chipi ishga tushirilgandan soʻng, KL xalqaro aeroporti va Hong Kong aeroporti oʻrtasida RFID teglardan foydalanishni osonlashtirishga rozi boʻldi. KLIA RFID tizimini joriy qilgan dunyodagi ikkinchi aeroport boʻladi. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti va Hong Kong xalqaro aeroporti oʻrtasida RFID bagaj teglash sinovlari yakunlandi. Bagaj teglari Malaysia Airlines va Cathay Pacific aviakompaniyalarining roʻyxatdan oʻtish peshtaxtalarida berila boshlandi. Sinov printerlar bilan bogʻliq muammolar tufayli kechiktirilgan edi. Bundan tashqari, KLIA hozirda IATA tomonidan 2008-yilning birinchi choragida chiqarilishi rejalashtirilgan hisobotlarni kutmoqda. 2017-yilda bagaj tashish tizimidagi nosozlik 50 ta reysning kechikishiga va 1500 yoʻlovchiga taʼsir koʻrsatdi, ammo keyinchalik muammo hal qilindi. Yoʻlovchilar oqimining ortishi va eskirgan tizimning optimallashtirilmaganligi sababli, MAHB (Malaysia Airports Holdings Berhad) 2019-yilda BHS yangilanishini amalga oshirishga qaror qildi, bu esa taxminan 500-600 million ringgit xarajat talab qilishi kutilgan edi. Bursa Malaysia fond birjasiga kiritilgan toʻrtta kompaniya oltita xalqaro kompaniya bilan birlashib, ushbu loyihani qoʻlga kiritish uchun bellashdi. T7 Kemuncak Sdn. Bhd. Siemens Logistics bilan hamkorlikda loyihani amalga oshirish huquqini qoʻlga kiritdi. Yangi BHS tizimi VarioTray deb nomlangan yangi yuqori tezlikda harakatlanuvchi konveyer tizimi orqali qoʻshimcha 2500 ta bagaj joyini taʼminlaydi. Bu tizim Asosiy terminal binosi va A yoʻldosh terminali oʻrtasida sumkalarni tez va xavfsiz tarzda tashishga imkon beradi. Oʻt oʻchirish va qutqaruv xizmati. KLIAning Aeroport oʻt oʻchirish va qutqaruv xizmati (AFRS) 10-kategoriya (Airbus A380, Antonov An-225 va Boeing 747-8 kabi ulkan jumbo samolyotlar bilan bogʻliq favqulodda vaziyatlarni hal qila oladi) boʻyicha baholangan boʻlib, aviahalokatlarni bartaraf etish uchun taqdim etiladi. Bu juda muhim, chunki KLIA oʻzi milliy xavfsizlik va hukumat funksiyasi uchun eng muhim obyektlarni ifodalovchi 1-milliy muhim oʻrnatish ustuvorligi sifatida tasniflanadi. Har bir uchish-qoʻnish yoʻlagi yaqinida aeroportda oʻt oʻchirish va avariya-qutqaruv uskunalari bilan toʻliq jihozlangan beshta oʻt oʻchirish stansiyasi mavjud. Har birining narxi 3,8 million RM turadigan 10 ta Ultra Large Foam Tender, Ziegler 8 (8x8) avtomobillari mavjud. Aviakargo. KLIA Advance Cargo Center (ACC) maydonni egallaydi va yiliga 1 million tonna yukni qayta ishlash imkoniyatiga ega boʻlib, ushbu hajmni 3 million tonnagacha oshirish imkoniyati mavjud. Ushbu markaz Erkin tijorat zonasi doirasida integratsiyalashgan yuk tashish markazi sifatida qurilgan. Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari va Xitoyning yuqori iqtisodiy oʻsishi sababli, KLIAda 2006-yilda 677 000 tonna aviakargo qayta ishlangan boʻlib, bu 2005-moliyaviy yilga nisbatan 5,9% oʻsishni tashkil etgan. MASKargo va Unisys qoʻshma korxonasi turli sunʼiy intellekt tizimlarini, jumladan KLIA Community System (KLIACS) ni joriy qilgan boʻlib, bu aviakargolari, yer xizmati operatorlari va yuk ekspeditorlari uchun yuk hajmini optimallashtirish, yoʻnalishlarni aniqlash va inventarizatsiyani boshqarishga yordam beradi. Shuningdek, DagangNET System joriy etilib, foydalanuvchilarga internet orqali savdo deklaratsiyalarini yuborish va ruxsatnomalar olish imkoniyati berilgan. Ushbu tizimlar KLIAning umumiy aeroport boshqaruv tizimiga bogʻlangan. MAHB maʼlumotlariga koʻra, KLIA orqali yuk tashish hajmi 2023-yilda 656 762 tonnani tashkil qilgan. Hayvonlar uchun mehmonxona. Hayvonlar uchun mehmonxona Malaysia Airlinesning yuk boʻlimi MASKargo tomonidan boshqariladi. Mehmonxona 24 soat faoliyat yuritib, hayvonlar bilan bogʻliq import, eksport va tranzit yuklarni boshqaradi. Bundan tashqari, Kuala Lumpur hayvonlar karantin stansiyasi (KLAQS) orqali uy hayvonlari uchun vaqtinchalik turar joy dasturini taklif qiladi. Mehmonxonada kuniga 500 ta hayvonga xizmat koʻrsatiladi. Samolyotlarni taʼmirlash. KLIAda toʻrtta angar mavjud boʻlib, Malaysia Airlines va Kuala Lumpur aeroport xizmati tomonidan texnik xizmat koʻrsatish, taʼmirlash va kapital taʼmirlash (MRO) faoliyati uchun foydalaniladi. Airbus A380 uchun maxsus qurilgan Janubi-Sharqiy Osiyodagi birinchi angar 2007-yilda qurib bitkazilgan. AirAsianing Asian Digital Engineering (ADE) boʻlimi 14 ta texnik xizmat koʻrsatish liniyasiga ega yangi 35 300 m.kv. lik angarni ishga tushirdi. Ushbu angarda kompozit materiallar ustaxonasi, metall va mexanik ishlov berish ustaxonasi, salon va ichki bezaklarni taʼmirlash ustaxonasi va 3D liveriya texnologiyalari laboratoriyasi joylashgan. Meteorologik xizmatlari. KLIAdagi Aeronavtika meteorologiya stansiyasi (AMS) 14R-32L uchish-qoʻnish yoʻlagi yaqinida joylashgan boʻlib, Xalqaro Fuqaro Aviatsiyasi Tashkiloti (ICAO) standartlariga muvofiq ob-havo maʼlumotlarini taqdim etadi. AMS tarkibida ob-havo maʼlumotlarini yigʻish, qayta ishlash, saqlash va tahlil qilish uchun Meteorologik maʼlumotlarni qayta ishlash tizimi (MDPS) mavjud. AMS aerodrom inshootlari va yerda turgan samolyotlarni yomon ob-havo sharoitlaridan himoya qilish maqsadida aerodrom ogohlantirishlarini chiqarishdan oldin har 30 kilometr balandlikkacha shamol tezligi, shamol yoʻnalishi, bosim, harorat va namlik kabi atmosfera profillarini oʻlchash uchun radiosonde asbobi yordamida doimiy ob-havo kuzatuvlarini olib boradi. Terminallari. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti ikkita asosiy terminaldan iborat: dastlabki terminal – ilgari KLIA deb atalagan 1-terminal va yangiroq 2-terminal (eski KLIA2). 1-terminal yaponiyalik meʼmor Kisho Kurokawa tomonidan loyihalashtirilgan boʻlib, u Nursulton Nazarboyev xalqaro aeroportining mahalliy terminali (T2) loyihasini ham ishlab chiqqan. U aeroport kompleksida tabiiy yoritish tizimiga alohida eʼtibor qaratgan. 38,4 metrli panjarasimon tuzilishga ega boʻlgan 1-terminal kelajakda kengaytirish imkoniyatini taʼminlaydi. Marhum Kisho Kurokawa tomonidan ishlab chiqilgan abstrakt ramziy arxitektura islomiy geometrik naqshlar va ilgʻor texnologiyalarni tropik oʻrmon muhitini hisobga olgan holda uygʻunlashtiradi. KLIA 1-terminal. Asosiy terminal binosi. KLIA Asosiy terminal binosi (MTB), hozirda KLIA Main deb ham ataladi, ikkita uchish-qoʻnish yoʻlagi orasida joylashgan. Terminalning umumiy maydoni boʻlib, bino 39 kvadrat tom bloklaridan iborat, bu esa kelajakda kengaytirish imkonini beradi. Terminalda jami 216 ta roʻyxatdan oʻtish peshtaxtalari mavjud boʻlib, ular 6 ta alohida orolchada joylashgan va A – M (I harfidan tashqari) harflari bilan belgilanadi. Aeroport barcha yoʻlovchilar uchun koʻp funksiyali roʻyxatdan oʻtish xizmatlarini taqdim etadi, bu xizmatdan uchib keluvchi, uchib ketuvchi yoki tranzit yoʻlovchilar foydalanishi mumkin. Oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish tizimi bu aeroportda 2007-yildan beri mavjud boʻlib, KLM aviakompaniyasi birinchi boʻlib umumiy foydalanishdagi oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish kiosklaridan foydalangan. Asosiy terminal binosiga biriktirilgan kontakt pier mavjud boʻlib, undagi uchib ketish darvozalari mahalliy parvozlar uchun A va B, xalqaro parvozlar uchun G va H prefikslari bilan belgilanadi. Darvozalarning taqsimoti operatsion ehtiyojlarga bogʻliq, lekin Malaysia Airlines kompaniyasi oʻz reyslarining koʻp qismini kontakt pier orqali amalga oshiradi. A yoʻldosh terminali. Maydoni boʻlgan yoʻldosh terminal binosi KLIA 1-terminalidan uchib ketuvchi va keluvchi xalqaro reyslar uchun xizmat qiladi. Ushbu terminalga joylashtirilgan samolyotlarga yoʻlovchilar avtobuslar orqali asosiy terminaldan yetkaziladi. 2023-yil mart holatiga koʻra, bu binoni asosiy terminal bilan bogʻlaydigan Aerotrain taʼmirlash va yangi poyezdlarni almashtirish uchun vaqtincha yopilgan boʻlib, 2025-yilning ikkinchi choragida qayta ishga tushirilishi kutilmoqda. Yoʻldosh binosida keng qamrovli boj olinmaydigan savdo doʻkonlari va hashamatli brend butiklar mavjud. Bunday xalqaro brendlarga Burberry, Harrods, Montblanc, Salvatore Ferragamo va Hermes kabilar kiradi. Terminalda mavjud boʻlgan barcha xalqaro brendlar orasida Harrods kabi baʼzi butiklar faqat aeroportda mavjud. Bir qator restoranlar va xalqaro aviakompaniyalarning salonlari, shuningdek, Airside Transit Hotel mavjud. Terminal hududida bepul simsiz internet (Wi-Fi) xizmati taqdim etiladi. Terminalda ibodatxonalar, dush kabinalari va massaj xizmati ham mavjud. Turli xil dam olish zonalari, jumladan bolalar oʻyin maydonchalari va film tomosha qilish uchun moʻljallangan kinoteatr (sport va kino kanallari uzatiladi) mavjud. Terminalning markaziy qismida tabiiy yomgʻir oʻrmoni tashkil qilingan boʻlib, u Malayziyaning tropik oʻrmonlarini aks ettiradi. Malayziya Airports Berhad kompaniyasining chakana savdo rivojlantirish rejasiga koʻra, yoʻldosh terminalining savdo maydoni 2010-yilgacha tijoratdan tushgan daromadni 35% dan 50% gacha oshirish uchun optimallashtirilgan. Yangilanishlardan keyin dunyoda birinchi boʻlib tashkil etiladigan yopiq jungli yoʻlagi va oziq-ovqat va ichimliklar (F&B) doʻkonlari hamda kuzatuv maydonlari uchun Kengaytirilgan mezanin qavati paydo boʻladi. Yoʻldosh terminalidagi darvozalar C prefiksi bilan belgilanadi. Terminalda jami 27 ta chiqish darvozasi mavjud. KL shahar aviaterminali. KL shahar aviaterminali (baʼzan Kuala Lumpur shahar aviaterminali yoki KL CAT deb ham ataladi) KL Sentral markaziy vokzalida joylashgan boʻlib, u KL xalqaro aeroportining virtual kengaytmasi sifatida ishlaydi va shaharda roʻyxatdan oʻtish xizmatlarini taqdim etadi. KL shahar aviaterminali Xalqaro Havo Transporti Assotsiatsiyasi tomonidan rasman tan olingan va XKL IATA kodiga ega. Hozirda faqat uchta aviakompaniya ushbu terminal orqali shahar roʻyxatdan oʻtish xizmatlarini taqdim etadi: Cathay Pacific, Malaysia Airlines, Batik Air Malaysia. KLIA 2-terminali (eski KLIA2). KLIA 2-terminali taxminan 4 milliard ringgit sarflanib qurilgan boʻlib, u lou-kost aviakompaniyalar uchun maxsus qurilgan optimallashtirilgan yirik terminal hisoblanadi. U avvalgi Lou-kost tashuvchilar terminali (LCCT) oʻrnini bosish uchun barpo etilgan. KLIA T2 2014-yil 2-maydan boshlab faoliyat yuritishni boshlagan va 2014-yil 9-mayga kelib barcha reyslar LCCTdan KLIA T2ga koʻchirilgan. Ushbu terminal faoliyatini qoʻllab-quvvatlash uchun uchinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi (15/33) va yangi havo harakatini boshqarish minorasi (Gʻarbiy minora) qurildi. KLIA T2ning dastlabki sigʻimi yiliga 45 million yoʻlovchini tashkil qilgan. Terminal maydoni boʻlib, 68 ta uchib ketish darvozasi, 10 masofaviy stendi, 80 ta teletrapi, 220 ta chakan savdo doʻkoni joylashgan 32 00 kv.m. chakana savdo maydoni mavjud. KLIA T2ning asosiy terminal binosi yoʻldosh pierlari bilan osmon koʻprigi orqali bogʻlangan boʻlib, bunday inshoot Osiyodagi aeroportlar orasida birinchi hisoblanadi. KLIA T2 Leadership in Energy & Environmental Design (LEED) sertifikatiga ega. Roʻyxatdan oʻtish peshtaxtalari S – Z harflari bilan belgilanib, 4 ta orolda joylashgan 8 qatorga boʻlingan. Bortga chiqish darvozalari 5 ta pierda joylashgan hamda J va K mahalliy parvozlar uchun, L, P va Q xalqaro parvozlar uchun moʻljallangan. J, K va L pierlari asosiy terminal binosiga bevosita ulanadi, P va Qga esa osma koʻprik orqali oʻtish mumkin. K va L pierlari fizik jihatdan bitta pier boʻlib, bir xil darvozalarga ega, biroq kutish zallari turli darajalarda joylashgan (K uchun 1A darajasi, L uchun esa 2-daraja). Xalqaro reyslar uchun K pieridan chiqish eshigi yopilgan boʻlsa, mahalliy reyslar uchun esa L pieridan chiqish eshigi yopilgan. Hozirda terminallararo ulanish Gateway@klia2 majmuasida quruqlik tomondan taʼminlanadi va kelajakda havo tomondan terminallararo ulanish uchun imkoniyatlar yaratilishi rejalashtirilgan. Gateway@klia2. Gateway@klia2 – KLIA T2 asosiy terminal binosiga ulangan integratsiyalashgan savdo majmuasi. U toʻrt darajada joylashgan va 350 000 kvadrat futlik ijaraga beriladigan maydonga ega. Gateway@klia2 dagi transport markazi 2-terminalni KLIA Ekspres va KLIA Transit xizmatlari bilan bogʻlaydi hamda avtobuslar, taksilar, ijaraga beriladigan transport vositalari va shaxsiy avtomobillar uchun maxsus tushish va chiqish joylari ajratilgan. Gateway@klia2 Da KLIA T2ga bevosita tutashgan 8 qavatli avtoturargoh mavjud boʻlib, A va B bloklarda 6 000 ta yopiq avtoturargoh joyi, D avtoturargohida esa yana 5 500 ta joy mavjud (KLIA2 toʻxtash joy tarifi. Jamoat transporti uchun D avtoturargohidan terminalgacha shatl avtobuslari harakatlanadi. Osiyodagi birinchi kapsula tranzit mehmonxonasi – Capsule by Container Hotel ham Gateway@klia2 da joylashgan. Gateway@klia2 majmuasi WCT Holdings Berhad tomonidan boshqariladi. Faoliyati toʻxtatilgan Lou-kost tashuvchilar terminali (LCCT). Hozirda faoliyatini toʻxtatgan maydonga ega Lou-kost tashuvchilar terminali (LCCT) 2006-yil 23-martda Kuala Lumpur xalqaro aeroportida ochilgan. Ushbu terminal arzon aviaqatnovlar, ayniqsa, Malayziyaning byudjet aviakompaniyasi AirAsia yoʻlovchilari oqimini qabul qilish uchun qurilgan edi. Terminal arzon aviaqatnovlar biznes modeli asosida loyihalashtirilgan boʻlib, unda terminal xizmatlari cheklangan. Aviakompaniyalar talabiga koʻra, bu terminalda teletraplar, transfer xizmatlari, temir yoʻl bogʻlanishi va toʻliq terminalga xos boshqa xizmatlar taqdim etilmagan. LCCT aeroportning Air Support Zone hududida joylashgan boʻlib, 2014-yil 9-mayda faoliyatini toʻxtatgan va undan keyin barcha arzon aviaqatnovlar KLIA T2ga oʻtkazilgan. Kelajakdagi kengaytirish rejasi. Malaysia Airports Holdings Berhad (MAHB) Kuala Lumpur xalqaro aeroportini ortib borayotgan aviayoʻlovchilarni qabul qilish uchun kengaytirish boʻyicha rejalarini eʼlon qilgan. Transport vaziri Anthony Loke Siew Fookning taʼkidlashicha, taklif KLIA T1ning sigʻimini yiliga 30 million yoʻlovchidan 59 milliongacha va KLIA T2ni 45 milliondan 67 milliongacha oshirishni oʻz ichiga oladi. Kengayish rejasi kelajakda toʻrtinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi va yangi 3-terminalni qurishni ham koʻrib chiqadi. Uzoq muddatli rejalarga qoʻshimcha ravishda yoʻlovchilar tajribasini yaxshilash boʻyicha oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish kiosklarini oʻrnatish va 20 ta yangi avtomatlashtirilgan immigratsiya darvozasini qoʻshish kabi qisqa muddatli chora-tadbirlar koʻrildi. Bundan tashqari, MAHB premium xizmatlarni afzal koʻruvchi yoʻlovchilar uchun moʻljallangan, tezlashtirilgan immigratsiya va bojxona jarayonlarini taklif qiluvchi va bir vaqtning oʻzida 100 tagacha foydalanuvchini sigʻdira oladigan Private Premium Terminal qurishni rejalashtirmoqda. Bu loyiha hozirda rejalashtirish bosqichida va 2025-yilda boshlanishi kutilmoqda. MAHB 5 million yoʻlovchini sigʻdira oladigan Haj va Umra terminali barpo etishni ham rejalashtirmoqda. Bu terminal asosan Saudiya Arabistoniga Haj va Umra safariga otlanayotgan ziyoratchilar uchun moʻljallangan boʻlib, unda Saudiya Arabistonining immigratsiya oldindan tekshiruvi amalga oshirilishi mumkin. Bu esa yoʻlovchilarning Jidda shahridagi Qirol Abdulaziz xalqaro aeroportida kutish vaqtini kamaytiradi. Ammo ushbu loyihani amalga oshirish Saudiya Arabistoni hukumati roziligiga bogʻliq. Boshqa binolari. Malaysia Airlines bosh ofisi Janubiy qoʻllab-quvvatlash hududida joylashgan. Bosh ofis 2015-yil dekabr oyida ushbu hududga koʻchib oʻtgan. AirAsia bosh ofisi aeroport hududida joylashgan. AirAsia oʻz bosh ofisini klia2 da qurilgan, maydonni egallagan, 140 million ringgitlik yangi inshootga koʻchirishni rejalashtirgan. Yangi bosh ofis ochilgunga qadar, aviakompaniyaning bosh ofisi LCCT da qolgan. Yangi klia2 bosh ofisi 2015-yil oxirida ochilishi rejalashtirilgan edi va taxminan 2 000 nafar AirAsia va AirAsia X xodimlarini joylashtirishi moʻljallangan. AirAsianing Malayziyadagi bosh ijrochi direktori Aireen Omarning aytishicha, bosh ofisni qayta loyihalash zarur boʻlgan, chunki klia2 rejalari boʻyicha nazorat minorasining joylashuvi oʻzgartirilgan. Inshoot qurilishi 2014-yil iyul oyida boshlanishi rejalashtirilgan edi. Malaysia Airports Holdings bosh ofis joylashgan hududni ijaraga bergan. Filippin AirAsia X bort kuzatuvchisi January Ann Baysa binoga „RedQuarters“ yoki „RedQ“ nomini bergan va uning tamal toshi 2014-yil noyabr oyida qoʻyilgan. Loyihaning qurilishi tugallangan va 2016-yil 7-noyabrda ochilgan. MASkargo bosh ofisi Janubiy qoʻllab-quvvatlash hududidagi KLIA Erkin tijorat zonasi ichidagi Advanced Cargo Centreda, 1M, C zonada joylashgan. Malaysia Airports bosh ofisi esa KLIAdagi Malaysia Airports korporativ ofisida joylashgan. Malaysia Airlines KLIAdagi Parvozlarni boshqarish binosiga egalik qiladi, unda MAS Golden Boutiques Sdn. Bhd. bosh ofisi ham joylashgan. Yer usti transporti. Terminallararo transport. Aerotrain hozirda taʼmirlash ishlari tufayli xizmat koʻrsatmayapti. Bu avtomatlashtirilgan yoʻlovchi tashuvchi tizim boʻlib, KLIA asosiy terminal Binosi (MTB) va yoʻlovchi terminali oʻrtasida yoʻlovchilarni tashiydi. Har biri 250 nafar yoʻlovchini sigʻdira oladigan poyezdlar har soatda har yoʻnalishda 3 000 kishini tashish imkoniyatiga ega va 56 km/soat (35 milya/soat) tezlikda harakatlanadi. Uch vagonli, haydovchisiz bu poyezdlar koʻtarilgan rels yoʻliga va uchish-qoʻnish yoʻlaklari ostidan oʻtuvchi yoʻllarga ega. Sayohat ikki daqiqadan kamroq vaqtni oladi. Aerotrain terminallar oʻrtasida har uch-besh daqiqada qatnaydi. Uning butun tizimi avtomatik boshqaruv tizimi orqali nazorat qilinadi, bu esa poyezd tezligini, harakat chastotasini, toʻxtash joylarini va stansiyalarda eshiklarning ochilish-yopilishini boshqarib, tizimning ishonchliligi va samaradorligini oshiradi. Hozirda asosiy terminal binosi va 2-terminal oʻrtasida yoʻlovchilar uchun havo hududi orqali bevosita bogʻlovchi yoʻl mavjud emas. Ulanish uchun yoʻlovchilar Malayziya immigratsiyasi va bojxona tekshiruvlaridan oʻtishi, soʻngra quruqlik transport variantlaridan birini (Express Rail Link, avtobus yoki taksi) tanlashi kerak. Tashqi aloqalari. Temir yoʻl. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti shahar markazidagi KL Sentral transport markazi bilan 57 km (35 milya) uzunlikdagi Express Rail Link (ERL) orqali bogʻlangan. Aeroportda ikkita ERL stansiyasi mavjud: asosiy terminal binosidagi KLIA stansiyasi va klia2 stansiyasi (Gateway@klia2 da joylashgan). Avtobus. Kuala Lumpur xalqaro aeroportining ham KLIA, ham KLIA2 binolarida avtobus terminallari mavjud boʻlib, bu joydan mahalliy avtobuslar, shahar ekspress avtobuslari va shaharlararo ekspress avtobuslar xizmat koʻrsatadi. Ular Kuala Lumpur, Klang vodiysi va Malayziya yarimorolining turli hududlariga, shuningdek, KLIA va KLIA2 oʻrtasida, Uzun muddatli avtoturargoh va Mitsui Outlet Park kabi joylarga qatnaydi. KLIA avtobus terminali birinchi qavat, C blokida, KLIA2 avtobus terminali esa 1-darajada joylashgan. Barcha terminallarda chipta kassalari mavjud. Kuala Lumpur shahriga ketayotgan avtobuslarning asosiy yoʻnalishlari KL Sentral temir yoʻl stansiyasi va Janubiy integratsiyalashgan terminal (TBS) boʻlib, ular shaharning asosiy transport markazlari hisoblanadi. Shuningdek, Pudu Sentral, Jalan Ipoh va Jalan Pekeliling terminali kabi joylarga ham avtobuslar mavjud. Klang vodiysi shaharlariga, jumladan Shoh Olam (17-sektor terminali), Kelang (AEON Bukit Tinggi) va Putra Heights LRT stansiyasiga ham qatnovlar mavjud. Aerobus, Airport Coach va Jetbus eng mashhur xizmat koʻrsatuvchilar sanaladi. Shaharlararo xizmatlar Penang, Ipox, Yong Peng (Markaziy Johor), Joxor-baru, Malakka va Sitiawan (Perak) shaharlariga taqdim etiladi. Mahalliy avtobuslar esa Nilai (KTM Nilai stansiyasiga yaqin), Banting yoʻnalishlarida harakat qiladi. SmartSelangor bepul avtobus xizmati esa Banting, Tanjung Sepat va Salak Tinggi shaharlariga yoʻlovchi tashiydi. Avtomobil. Kuala Lumpur xalqaro aeroportiga asosan bepul KLIA Expressway (26-federal yoʻl) orqali yetib boriladi. Bu yoʻl ELITE Expressway (E6) ning KLIA chorrahasidan KLIA va KLIA2 ga toʻgʻridan-toʻgʻri 11 km uzunlikdagi yoʻl bilan bogʻlanadi. Ushbu yoʻl quyidagi yoʻllarga ham ulangan: Yoʻlning uzoqroq qismida u pulli ELITE Expressway bilan bogʻlanadi va bu orqali PLUS avtomagistral tarmogʻi (E1 Shimol-Janub avtomagistrali – Shimol, E1 Klang vodiysi yangi avtomagistrali va E2 Shimol-Janub avtomagistrali – Janub) bilan ulanadi. Bu yoʻnalish Malayziya yarimorolining gʻarbiy sohili boʻylab, Tailand va Singapur chegaralarigacha yetib borishga imkon beradi. Kengaytirilishi va rivojlantirilishi. Rejalar. Master-planga biroz oʻzgartirish kiritilgan boʻlib, kelajakda 2-terminalning yoʻlovchi terminali bitta yagona yoʻldosh yoʻlovchi terminalga birlashtiriladi. 2-terminalning yoʻldosh terminali 1-terminalning (hozirgi asosiy terminal) yoʻldosh terminali bilan bir xil shaklda quriladi. Dastlab, bu terminal toʻrtta qoʻshimcha yoʻlakka ega boʻladi, keyinchalik yoʻlovchilar sigʻimi oshgach, yana toʻrtta qoʻshimcha yoʻlak qoʻshiladi. KLIA hududida yiliga 97,5 million yoʻlovchini qabul qila oladigan infratuzilma, toʻrtta uchish-qoʻnish yoʻlagi (2020-yilgacha) va ikkita mega-terminal (har biri yoʻldosh terminal bilan bogʻlangan) qurish uchun yetarli maydon mavjud. 2024-yil 12-dekabrda, Transport vaziri Anthony Loke Siew Fook KLIAni kengaytirish boʻyicha rejalar ishlab chiqilayotganini eʼlon qildi. Ushbu taklif 1-terminal sigʻimini yiliga 30 million yoʻlovchidan 59 millionga, 2-terminal sigʻimini yiliga 45 million yoʻlovchidan 67 millionga oshirishni oʻz ichiga oladi. Toʻrtinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi va yangi 3-terminal (T3) qurilishi ham koʻrib chiqilmoqda. A380 uchun modernizatsiya. Kuala Lumpur xalqaro aeroporti operatori – Malaysia Airports Holding Berhad KLIAda Airbus A380 samolyotlarini qabul qilish imkoniyatini yaratish uchun taxminan 135 million ringgit mablagʻ sarflagan. KLIA Malayziyada A380ni qabul qila oladigan yagona aeroport hisoblanadi. Yangilash ishlari 2006-yil 3-aprelda boshlangan va 2007-yil 28-mayda yakunlangan. Modernizatsiya doirasida ikkala mavjud uchish-qoʻnish yoʻlagining har ikki tomoniga 15 metrlik kengaytmalar qoʻshilgan, uchta uchish zalida, yaʼni C17, C27 va C37da qoʻshimcha teletraplar qurish va Samolyotning yuqori qavati uchun moʻljallangan zal va kutish joylarini yangilash ishlari amalga oshirilgan. Hozirda Emirates aviakompaniyasi Kuala Lumpurga Airbus A380 samolyotlarida parvoz qiladigan yagona aviakompaniya boʻlib, u 2012-yil 1-yanvardan boshlab xizmat koʻrsatmoqda . Malaysia Airlines esa 2012-yil 1-iyulda Kuala Lumpur – London yoʻnalishida A380 samolyotlaridan foydalangan, biroq 2018-yil oxirida ushbu samolyotlarni parvozdan olingan. Mukofotlari va eʼtirof etilishi. 2024-yil 22-noyabrda KLIA kuchli mintaqaviy raqobat, yirik infratuzilmani rivojlantirishga sodiqligi va toʻliq va arzon aviakompaniyalarga xizmat koʻrsatishda moslashuvchanligi tufayli oʻzining ajoyib ulanish koʻrsatkichlari uchun Aviatsiya markazi (CAPA) tomonidan "2024-yilning yirik aeroporti" nominatsiyasiga sazovor boʻldi. KLIA 2-terminali Skytrax tomonidan Janubi-Sharqiy Osiyodagi lou-kosterlar uchun 2024-yilning eng yaxshi terminali va dunyo boʻyicha 7-eng yaxshi terminal deb topildi.