Mahmud Xudoyberdiyev. Mahmud Turonovich Xudoyberdiyev () – tojikistonlik harbiy arbob, dala komandiri, Tojikiston fuqarolar urushi qatnashchisi, polkovnik. Uchta aksilhukumat isyoniga (1996, 1997 va 1998) rahbarlik qilgan. Bir necha marta kutilmagan hujumlar bilan Dushanbe, Xoʻjand, Qoʻrgʻontepa shaharlarini qamal qilib, bosib olgan, fitna va isyonlar uyushtirgan. U haqida koʻplab afsonalar aytilgan va u haqidagi xabarlardan ishonchli maʼlumot olish koʻpincha qiyin. Aslida, uning pozitsiyasi mustaqil boʻlgan – muxolifatni ham, Xalq frontini ham qoʻllab-quvvatlamagan. 1997-yilgi milliy otashkesimdan soʻng u Rahmonov hukumati bilan kelishuvlardan voz kechdi va afgʻon mujohidlariga tayangan holda yarashuv hukumatiga qarshi harbiy amaliyotlar oʻtkazdi. Tarjimai holi. Bolaligi. Mahmud Xudoyberdiyev 1964-yil 18-oktyabr kuni Qoʻrgʻontepada, ishchi-quruvchi oilasida tugʻilgan. Etnik oʻzbek. 1985-yil Marshal Konev nomidagi Olmaota oliy umumqoʻshin qoʻmondonlik bilim yurtini tamomlagan. soʻngra Afgʻonistondagi Sovet qoʻshinlarining cheklangan kontingentida 70-alohida gvardiyachilar brigadasining 1-motooʻqchi batalyoni razvedka vzvod komandiri sifatida xizmat qilgan, yaralangan. 1989—1990-yillarda Olmaota oliy umumqoʻshin qoʻmondonlik bilim yurti 4-kadet batalyoni 7-rota 1-vzvod komandiri boʻlib, Tojikistonga joʻnab ketgan va Jilikoʻl, keyin Boxtar tuman harbiy komissari oʻrinbosari etib tayinlangan. Fuqarolar urushi. 1992-yildan Mahmud Xudoyberdiyev Xatlon viloyati harbiy komissarining oʻrinbosari boʻlgan. Oʻshanda Tojikistonda fuqarolar urushi boshlangan edi. Uning tayanch nuqtasi Qoʻrgʻontepa shahri boʻlgan. Xudoyberdiyev Qoʻrgʻontepa shahridagi 201-motooʻqchilar diviziyasi tarkibida maxsus guruh komandiri boʻldi. 1992-yil sentyabr oyida muxolifat hujumi paytida u oʻzboshimchalik bilan bogʻdan 201-motooʻqchilar diviziyasining tanklarini olib chiqib, Sangak Safarovga yordamga joʻnatadi. Bu epizod shahardagi vaziyatni oʻzgartirdi; koʻp qurbonlar bilan uzoq davom etgan qonli janglardan soʻng „Xalq fronti“ shaharni oʻz nazoratiga olishga muvaffaq boʻldi. Xudoyberdiyev Tojikistonning 11-brigadasi qoʻmondonligi bilan qurolli toʻqnashuvlarga kirgan va uni Qoʻrgʻontepa va markaziy hukumatdagi „mafiya“ni qoʻllab-quvvatlashda ayblagan. 1995-yil oxiri va 1996-yil boshida u Qoʻrgʻontepani egallab, shaharni toʻliq nazoratga oldi va 11-brigada tarqatib yuborildi. Aksilhukumat isyoni. 1996-yil 26-yanvarda Xudoyberdiyev Qoʻrgʻontepada hokimiyatni qoʻlga oldi. Xudoyberdiyev Bosh vazir oʻrinbosari Mahmudsaid Ubaydulloev, prezident maʼmuriyati rahbari Izzatullo Hayoyev, Xatlon viloyati rahbari Abdujalol Salimov va mudofaa vaziri Xayrullaevning isteʼfosini, shuningdek, Xatlon viloyatini Qoʻrgʻontepa va Koʻlobga boʻlinishini talab qildi. Qiyin muzokaralardan soʻng prezident yon berdi va tojik armiyasi brigadasi oʻz kazarmalariga qaytishni boshladi. Keyinroq brigada Vaxsh vodiysiga islomchilarga qarshi kurashga joʻnadi. 1997-yilgi qurolli qoʻzgʻolonlari. 1997-yil 7-yanvarda Mahmud Xudoyberdiyevning Tursunzodadagi boʻlinmalari alyuminiy zavodini nazorat qilgan mahalliy avtoritet Qodir Abdullayev guruhi bilan jangga kirishdi va uch kun ichida uning otryadini magʻlub etdi, otryad qoldiqlari esa Oʻzbekistonga qochib ketdi. Oʻsha yilning 8-avgustidan 9-avgustiga oʻtar kechasi Dushanbeda Suhrob Qosimov qoʻmondonligidagi maxsus kuchlar brigadasi jangchilari va respublika Bojxona qoʻmitasi rahbari Yoqub Salimov oʻrtasida toʻqnashuvlar boshlangan. Ertalab Mahmud Xudoyberdiyev oʻz brigadasini Qoʻrgʻontepadan poytaxtga yurishga boshladi. Faxrobod dovonida Xudoyberdiyev jangchilari Gʻafar Mirzoyev qoʻmondonligidagi prezident gvardiyasining nazorat-oʻtkazish punktlari tomonidan toʻxtatilib, jangga ogʻir artilleriya va „Grad“ lardan oʻt ochildi. Oʻz navbatida Xudoyberdiyev boʻlinmalari gaubitsa va tanklardan foydalanib, ularni atrofdagi tepaliklar boʻylab tarqatib yubordi. Shu bilan birga, isyonchilar Dushanbedan gʻarbda Hisor aholi punktiga olib boruvchi shosseda prezident gvardiyasi va tojik chegarachilari bilan urush boshladi. 11-avgustga oʻtar kechasi qoʻshin boʻlinmalari dovonni egallab, qoʻzgʻolonchilarning istehkomlaridan biri Tursunzoda shahrini ham egallab oldi. Hukumat qoʻshinlari qoʻzgʻolonchi polkovnikning qoʻrgʻoni Qoʻrgʻontepaga yaqinlasha boshladi. 12-avgust kuni kechqurun qoʻzgʻolonchilar gaubitsalar, tanklar va Grad qurilmalari koʻmagida yana strategik ahamiyatga ega Faxrobod dovonini egallab oldi va hukumat qoʻshinlarini Dushanbedan 12 km uzoqlikdagi Gagarin posyolkasi hududidagi oldingi pozitsiyalariga chekinishga majbur qildi. Ammo mamlakat Mudofaa vazirligi va Ichki ishlar vazirligining boshqa boʻlinmalari Qoʻrgʻontepadagi Xudoyberdiyev brigadasi bazasidan 2 km uzoqlikda boʻlgan, buning natijasida shaharda umumiy safarbarlik eʼlon qilingan. Oʻsha tunda Xudoyberdiyev brigadasi boʻlinmalaridan biri Qoʻrgʻontepadagi shahar ichki ishlar boʻlimi binosiga ogʻir qurollardan oʻq uzdi. 12-avgustdan 13-avgustga oʻtar kechasi Imomali Rahmonov Mahmud Xudoyberdiyev bilan ikki marta telefon orqali suhbatlashgan, natijada Xudoyberdiyev shaxsiy daxlsizlik evaziga oʻz boʻlinmalarini kazarmaga qaytarishga va brigada komandiri lavozimini tark etishga rozi boʻlgan. 18 avgust kuni Tojikiston Bosh prokurori Salomiddin Sharopov televideniye orqali gapirar ekan, polkovnik va uning tarafdorlarini harbiy toʻntarish uyushtirishda aybladi, shundan soʻng Xudoberdiyev harbiy amaliyotlarni qayta boshladi. Ertasi kuni Xudoberdiyevning mamlakatning boshqa hududlaridan yordamga kelgan tarafdorlari tarqab ketdi. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, Xudoberdiyevning oʻzi bilan birga oʻnlab jangarilar Oʻzbekiston hududiga oʻtgan boʻlsa, boshqa maʼlumotlarga koʻra, oʻzbek chegarachilari ularni Tojikistonga qaytarib yuborgan. Oʻzbekiston bilan chegaradosh Shahrituz va Qubodiyon tumanlarida qoʻzgʻolonchilar brigadasining barcha xodimlari va zobitlarini taslim qilish jarayoni boshlandi. Tojikiston Prezidenti matbuot kotibi Zafar Saidov ayni vaqtda shunday dedi: Tojikiston shimolidagi isyon. Xudoyberdiyev brigada qoldiqlari asosida yangi boʻlinma tuzdi. 1998-yil 3-noyabrda Xudoyberdiyev Tojikiston shimolida qurolli isyon koʻtargan. Ertalab soat 4 da mingga yaqin isyonchi Xoʻjand ichki ishlar boʻlimiga, prezident gvardiyasi kazarmalariga, respublika IIV va Mudofaa vazirligi batalyonlariga hujum qildi va bir necha soatdan soʻng Xoʻjand va bir qancha tuman markazlaridagi muhim obyektlarni egallab oldi. Kun oxiriga kelib isyonchilar Shahriston dovonini egallab, poytaxtni mamlakat shimolidan ajratib oldi. 30 ga yaqin huquq-tartibot xodimlari qoʻlga olindi. Hukumat qoʻshinlarni Oʻzbekiston va Qirgʻiziston orqali togʻlar boʻylab harakatlantira boshladi. Keyingi bir necha soat ichida hukumat qoʻshinlari hujumga oʻtdi va 5-noyabr kuni Xoʻjanddagi asosiy obyektlar ustidan nazoratni tikladi. Ertasi kuni Xudoyberdiyev jangchilari Chkalovskdan quvib chiqarildi, 8-noyabrda ularning XIII asr qalʼasi boʻlgan Xoʻjanddagi soʻnggi tayanchi quladi, 9-noyabrda Xudoyberdiyevning oʻrinbosari polkovnik Sergey Zvorikin boshchiligidagi isyonchilarning janubiy guruhi tor-mor etildi. Versiyalardan biriga koʻra, Xudoyberdiyev 2001-yilgacha Afgʻoniston mujohidlari bilan ittifoqchi boʻlib, Dushanbega qarshi kampaniya tayyorlagan. 2001-yil kuzida Xudoyberdiev vafot etgan, uning oʻlimi holatlari bir-biriga ziddir. Polkovnikning vafoti haqidagi birinchi xabar Mashhaddan eshittiriladigan Xuroson radiosi orqali eshittirildi. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, Oʻzbekiston hukumati va harbiylari vakillari bilan Xudoyberdiyev va uning oʻrinbosari Sergey Zvorikin oʻrtasida uchrashuv boʻlib oʻtgan, unda oʻzbek rasmiylari vakillari polkovnikka Abdul Rashid Doʻstum tomonida Tolibonga qarshi operatsiyada qatnashishni taklif qilgan. Xudoyberdiyev rozi boʻlgan, biroq keyingi mojarolar natijasida otishma sodir boʻlib, Zvorikin Mahmud Xudoyberdiyevni oʻldirgan, soʻngra oʻzbek hokimiyati vakillaridan birining oʻqidan halok boʻlgan. Boshqa maʼlumotlarga koʻra, Mahmud Xudoyberdiyev avtohalokat natijasida vafot etgan. Keyinroq Mahmud Xudoyberdiev umuman oʻlmagani, lekin hali ham Oʻzbekistonda ekani haqida xabarlar paydo boʻldi. Shunday qilib, Yevropaga qochib ketgan Oʻzbekiston Milliy xavfsizlik xizmatining sobiq agenti 2008-yilning sentyabrida Xudoyberdiev 2005-yildagi Andijon voqeasida faol ishtirok etgani, Karimov va uning qizlarining shaxsiy xavfsizligini taʼminlagani, goʻyo Islom Karimovning toʻngʻich qizi Gulnorani Oʻzbekistonda hokimiyatga olib kelishga chaqirilganini maʼlum qildi. 2010-yilda Tojikiston Oliy sudi 56 yoshli Haydar Bobomurodovni Tursunzoda shahri raisi Barakatullo Atoxojiga qarshi terakt tayyorlaganlikda ayblab, 30 yilga ozodlikdan mahrum qilgan edi. Tergov jarayonida ayblanuvchi 2008-yildan buyon Oʻzbekistonning Shargʻun tumanida joylashgan maxsus harbiy qismda xizmat qilganini aytgan. Ayblanuvchining soʻzlariga koʻra, ushbu boʻlinmaga terrorchilik hujumini amalga oshirish toʻgʻrisida buyruq olgan Mahmud Xudoyberdiyev rahbarlik qiladi. Razvedka idoralari maʼlumotlariga koʻra, polkovnik 2018-yilda Islom Karimov vafotidan keyin Oʻzbekistonni tark etishga majbur boʻlgan va Turkiyaga koʻchib ketgan.