Donli ekinlari. Birinchi guruhdagi donlar. Birinchi guruhga bugʻdoy, grechka, arpa va joʻxori kiradi. Ularning asosiy xususiyatlari shundaki, donalarining jigar tomonida yoriq,3-8 dona ildizpoyasi bor, boshoqning pastki gullari yaxshi rivojlangan. Uning oʻsishi uchun kamroq issiqlik va koʻproq namlik talab qilinadi, poyasining ichki qismi esa boʻshliqdir. Ular uzoq kunlik oʻsimliklardir, shuning uchun vegetatsiyaning birinchi davrida ular tezroq rivojlanadi va begona oʻtlar bilan kamroq ifloslanadi. Birinchi guruhga ikki xil don ekinlari kiradi. Kuzgi donlar. Kuzgi donlar-kuzgi bugʻdoy, grechka, kuzgi arpa.Bu ekinlarning biologik xususiyatlari-dastlabki rivojlanish davrida ular 1 oy davomida 1-10°C dan past haroratni talab qiladi.Shuning uchun ular doimiy sovuqdan 55-60 kun oldin ekilgan boʻlishi kerak.Kuzgi donlar bahorgidan koʻra koʻproq hosildor. Buning sababi shundaki, ular kuz va bahor yogʻingarchiliklaridan unumli foydalanadilar, kuzda yaxshi oʻsadilar va tez oʻsadi va erta bahorda erta pishadi. Qishki donlarning mahsuldorligi toʻgʻridan-toʻgʻri qishki noqulay sharoitlarga dosh berish qobiliyatiga bogʻliq. Buning sababi shundaki, kuz, qish va bahorda kuzgi don ekinlari turli xil noqulay sharoitlarga duchor boʻladi (qattiq sovuq, yupqa qor yogʻishi, havo haroratining keskin oʻzgarishi va boshqalar). Ushbu noqulay sharoitlarga chidamli boʻlish uchun kuzgi donlar toʻliq etilish bosqichidan oʻtishi kerak. Yozgi donlar. Yozgi don ekinlari — yozgi bugʻdoy, arpa, suli, sholi, makkajoʻxori, grechka, tariq, joʻxori.Yozgi donlar issiqlikka chidamliligiga koʻra ikki guruhga boʻlinadi: Ikkinchi guruhdagi donlar. Ikkinchi guruhdagi don ekinlariga tariq,makkajoʻxori,sholi,shirin makkajoʻxori kiradi.Ularning donalarining jigar tomonida tirqishlari yoʻq, boshoqning ustki gullari yaxshi rivojlangan. Ular birinchi guruhning ekinlariga qaraganda koʻproq issiqlikni talab qiladi va guruchdan tashqari kamroq namlik. Makkajoʻxori va makkajoʻxori poyalari boshoqlar bilan toʻldiriladi. Ikkinchi guruh ekinlari qisqa kunlik oʻsimliklar boʻlib, qishki navlari yoʻq. Donlarning tarkibi. Donli donlar tarkibida suv,oqsil, yog ',kraxmal va kul mavjud. Ular donalarining kimyoviy tarkibi jihatidan bir-biridan farq qiladi.Masalan, don tarkibida oqsil miqdori qattiq bugʻdoyda 13,8-20,0 %, sholi donida esa atigi 6,7-7,6 % ni tashkil qiladi.Yorma donlarining moyliligi 1,5-3,0 %, uglevodlari esa 67,8-80,9 %.Donning kimyoviy tarkibi hududning tuproq va iqlim sharoitiga, qoʻllaniladigan agrotexnik tadbirlarga bevosita bogʻliq. Qozogʻistonning qurgʻoqchil choʻl mintaqasida yetishtiriladigan bahorgi bugʻdoy donalarida oqsil miqdori boshqa hududlarga qaraganda birmuncha yuqori, shuning uchun ular yuqori baholanadi. Donli ekinlarning oʻsishi va rivojlanishi. Urugʻning unib chiqishidan boshlab urugʻlarning unib chiqishi va pishib etishigacha boʻlgan davrni oʻsimliklarning vegetatsiya davri deyiladi.Donli oʻsimliklar vegetatsiya davrida bir necha fenologik oʻsish va yana rivojlanish bosqichlarini oʻtkazadi.Ular: Oʻsish va rivojlanishning fenologik bosqichlarida oʻsimliklarda tashqi morfologik oʻzgarishlar kuzatiladi Urugʻlarning unib chiqishi. Tuproqqa namlangan urugʻ avval unib chiqadi.Quritish, asosan, namlik, issiqlik va havo talab qiladi. Don tarkibidagi oqsil, yogʻ va uglevodlar miqdoriga qarab, ularning pishishi uchun har xil miqdorda namlik kerak boʻladi.Masalan, bugʻdoy yadrosi quruq havo massasining 56 %,noʻxat yadrosi 50 %,oqsilga boy noʻxat esa ikki-uch baravar koʻproq namlikni talab qiladi.Donning unib chiqishi uchun talab qilinadigan harorat ikki guruh don ekinlari uchun ham har xil.Birinchi guruhdagi don ekinlarining unib chiqishi uchun minimal harorat 1-3 ° S boʻlishi kerak, makkajoʻxori uchun bu koʻrsatkich 7-8 ° S ga, sholi uchun 11-12 ° S ga teng. Birinchi guruh don ekinlarining unib chiqishi uchun eng qulay harorat 6-12°S, ikkinchi guruh ekinlari uchun esa 18-22°S. Koʻklash. Agar etarli miqdorda namlik va mos harorat boʻlsa, urugʻning ildizlari birinchi navbatda unib chiqqan dondan, keyin esa embrionning poyasidan oʻsadi. Rooting. Ildizlanish bosqichi tuproqda 2-3 sm chuqurlikda ildiz tugunining paydo boʻlishi va undan lateral poya va ikkinchi ildizning tarqalishi ildiz bosqichi deb ataladi.Ildizlash ekinning biologik xususiyatlariga, ekilgan urugʻlarning sifatiga, tuproqdagi namlik miqdoriga va ekish chuqurligiga qarab oʻzgaradi.Ildizlanish bosqichi har bir navning biologik xususiyatlariga qarab 12-30 kun davom etadi. Chiqarishi. Ildizdan 10-15 kun oʻtgach, naycha ishlab chiqarish bosqichi boshlanadi.Tuproqning sirt qatlamidan 5 sm balandlikda ildizning birinchi boʻgʻimining paydo boʻlishi bilan aniqlanishi mumkin.Oʻsimlikning tez oʻsishi tufayli uning avlodlar oraligʻi uzaytira boshlaydi.Donli ekinlarda 5-6 avlod bor, makkajoʻxorida esa 15 tagacha yetishi mumkin. Pishishi. Pishib etish bosqichining boshlanishi poyaning yuqori barg qobigʻidan toʻpgulning yarmining paydo boʻlishiga toʻgʻri keladi.Tariqsimon don ekinlarida bu bosqich ishlov berish deyiladi.Ushbu bosqichda oʻsimliklar tuproqda koʻp miqdorda namlik, ozuqa moddalari, issiqlik va yorugʻlikka muhtoj. Gullash. Koʻpchilik boshoqli oʻsimliklar quloqdan bir necha kun oʻtgach gullaydi va keyin changlanadi.Ular ikkiga boʻlinadi: oʻz-oʻzidan changlanadiganlar-bugʻdoy, arpa,tariq,sholi va oʻzaro changlanadiganlar-joʻxori,makkajoʻxori. Bugʻdoy, arpa, suli, grechkaning yaxshi gullashi uchun 15—20°, makkajoʻxori, tariq, makkajoʻxori, sholi ekinlari uchun 20—25° harorat mos keladi. Donni toʻldirish va pishishi. Donning pishishi koʻplab sharoitlarga bogʻliq, jumladan obhavo, tuproqning granulometrik tarkibi va boshqalar. Donning pishishi uch bosqichga boʻlinadi: pishib etish bosqichida don yumshoq, yashil rangga ega,sutli modda bilan toʻldirilgan, donning namligi 50 % ni tashkil qiladi; Xamirning pishishi-donning endospermasi mumsimon boʻladi, tirnoq bilan uning ustida iz qoldirish mumkin, donning namligi 30 % gacha; Don toʻliq pishganida, endosperm qattiq, ajratilganda esa un yoki shishasimon boʻladi. Donning namligi ob-havoga qarab 14-22 % gacha oʻzgarib turadi. Qozogʻistondagi don ekinlarining navlari. Qozogʻistonda respublika selektsionerlari tomonidan yetishtiriladigan boshoqli va dukkakli ekinlarning 70 dan ortiq nav va duragaylari rayonlashtirilgan.1980-1984-yillarda kuzgi bugʻdoyning 10 navi, kuzgi grechkaning 3 navi, arpaning 3 navi, sulining 2 navi, makkajoʻxorining 9 navi, sholining 4 navi, tariqning 6 navi, grechkaning 1 navi ishlab chiqarildi. Ulardan eng muhimlari „Red Star“, „Krasnovodopadskaya — 210“, „Bogarnaya 56“, „Almati Alassy“, „Janubiy Qozogʻiston 43“, „Qozogʻiston 126“, „Qizilbas“, „Shoʻrtandi 25“, „Qozogʻiston 3“ ", „Celinny 20“, „Qozogʻiston 4“, „Celinny 21“, „Qaragandi 2“, „Erythrospermum 74“, „Celinny 5“, „Baisheshek“, „Qozogʻiston 43 TV“, „Qozogʻiston 367“, „Qozogʻiston C“ 4", „Qozogʻiston 5 TV“, „Ushtobe“. Donli ekinlarning iqtisodiyotdagi ahamiyati. Donlar oziq-ovqat, chorva ozuqasi va oziq-ovqat sanoati uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi.Oziq-ovqat uchun bugʻdoy, grechka, guruch, tariq, suli, arpa, makkajoʻxori ishlatiladi va ulardan turli xil ovqatlar tayyorlanadi, baʼzilari esa unumdor ozuqa hisoblanadi. Bir qator donlar oziq-ovqat sanoati uchun xom ashyo hisoblanadi. Arpa pivo va makkajoʻxori spirtini ishlab chiqarishda ishlatiladi. Ular keng qoʻllanilganligi sababli ular Qozogʻistonning barcha hududlarida etishtiriladi.