Toshkent tramvayi. Toshkent tramvay tarmogʻi yoki Toshkent tramvayi Toshkent shahridagi hozirda faoliyat koʻrsatmayotgan tramvay tizimi, Markaziy Osiyodagi eng qadimgi va eng yirigi boʻlgan. 1912-yil 29-dekabr kuni foydalanishga topshirilgan, 2016-yil 2-may kuni faoliyatini toʻxtatgan. Tarixi. Tramvay tarmogʻiga oʻxshash tarmoq 1901-yilda ilk bor ot aravalar orqali ochilgan. 1912-yildan boshlab tizim elektr tramvay yoʻliga aylantirildi. 2016-yilda-yopilgan holatiga koʻra, tarmoq boʻlgan oltita chiziqdan iborat edi. eng koʻpi bilan 24 ta tarmoqda harakatlangan. Tor enli tramvaylar (1912—1968-yillar). 1916-yil holatiga koʻra Toshkent tramvay xoʻjaligi 50 ta motorli, 25 ta tirkamali va 2 ta xizmat vagonlaridan iborat boʻlgan. Yuqoridagi barcha tramvay liniyalari bir izli va tor enli (temiryoʻl enining oʻlchami 960±5 mm) boʻlgan. Bunday kalibrlar tramvay liniyalarining oʻtkazuvchanligini oshirishga halaqit qilgan. Shu munosabat bilan (shuningdek, SSSRda tor enli temiryoʻlda yuradigan vagonlar ishlab chiqarish toʻxtatilganligi sababli) 1934-yilda Toshkent shahar kengashi tramvay tarmogʻini standart temir yoʻlga oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Keng enli temir yoʻl liniyalariga oʻtishi (1936—1968-yillar). 1941-yilda Toshkent shahar temir yoʻllari tresti (Toshkent tramvay trestiga aylantirilgan) tarkibida 235 ta yoʻlovchi va 53 ta yuk vagonlari bor edi. Ulugʻ Vatan urushi yillarida Toshkentda yuk tashish uchun bir nechta yuk liniyalari qurilgan. 1943-yilda SSSRning Yevropa qismidagi shaharlardan Toshkentga 30 ta vagon keltirilgan. 1945-yildan 1957-yilgacha boʻlgan davrda Toshkentda tramvay harakati qayta tashkil etildi. Tor enli tramvay yoʻnalishlari yopildi, keng enlisiga almashtirildi. 1960-yil holatiga koʻra, Toshkent tramvay va trolleybus tresti 11 ta tramvay yoʻnalishidan (1-6-yoʻnalishlar tor enli, 7-11-yoʻnalishlar keng enli) foydalangan. 1961-yilda nominal tufayli yoʻl haqi 10 baravar – 30 tiyindan 3 tiyingacha pasaygan va uzoq vaqt davomida oʻzgarmagan. Keng oʻlchamli tramvay rivojlanishining choʻqqisi (1968—1991-yillar). 1977—1980-yillarda Toshkent metropolitenining Chilonzor yoʻlini takrorlaydigan barcha tramvay liniyalari yopildi. 20-asrning 80-yillarida Toshkentga muntazam ravishda Tatra T3, KTM-5 va RVZ-6 rusumli vagonlar keltirilgan. Mustaqillik yillarida (1991—2008-yillar). 20-asrning 90-yillarida Toshkent tramvay parki KTM-8M va Tatra T6B5 vagonlarini yetkazib berish hisobiga yangilandi. Tizimning pasayishi va yopilishi (2008—2016-yillar). 2008-yil. 18-aprel kuni 3, 6, 29-sonli tramvay yoʻnalishlari yopildi. Parkent, Osiyo, Oqqoʻrgʻon koʻchalari boʻylab oʻtgan tramvay liniyalari demontaj qilindi. 1-oktyabr kuni 6-sonli yoʻnalish qisqartirilgan variantda (Yangiobod – Oltintepa) ochildi. 2009-yil. 11-fevral kuni 6-sonli tramvay yoʻnalishi toʻliq yopildi. 2011-yil. 17-yanvar kuni Bogʻishamol koʻchasi boʻylab tramvay liniyasi va „Oʻzbekselmash“ zavodi halqasi demontaj qilindi. 17-yanvar kuni 25-sonli, 1-mart kuni 8-sonli, 2-mart kuni esa 12 va 27-sonli tramvay yoʻnalishlari yopildi. Mart oyida Rustaveli, Koʻnaev, Avliyo-ota koʻchalari, Amir Temur shoh koʻchasi, Chimkent trakti, Yuqori Qoraqamish (Zenit zavodi halqa yoʻnalishi bilan birga), Taraqqiyot (Mahtumquli), Shahrisabz, Navoiy, Shayxontohur (Labzak) va Samarqand Darvoza (Navoiy koʻchasidan Qoratosh koʻchasigacha boʻlgan qismi) koʻchalari tramvay harakatidan ozod qilinib, umumiy uzunligi 52,8 kilometr boʻlgan yagona tramvay yoʻli va havo aloqa tarmogʻi demontaj qilindi. 17-mart kuni 13-tramvay yoʻnalishi Kichik halqa yoʻli orqali shahar markazini aylanib oʻtuvchi yangi liniyada harakatlana boshladi, 30-martda esa № 9 yoʻnalish ham KHAYga oʻtkazildi. 8-may kuni 8-sonli yoʻnalish yangi liniyada Samarqand Darvoza koʻchasi boʻylab harakatlanishni boshladi. 25-iyun kuni „Shimoliy vokzal – Qoʻyliq-6“ yoʻnalishi boʻyicha 26-sonli tramvay yoʻnalishi ochildi, 9-sonli yoʻnalish esa „Shimoliy vokzal“ terminal bekatigacha qisqartirildi. 25-avgust kuni Toshkent halqa yoʻli va Beshqayrogʻoch koʻchasi boʻylab tramvay harakati ochildi. 12-tramvay yoʻnalishi yangilangan „Beruniy metro bekati – Beshqayrogʻoch mavzesi“ yoʻnalishi bilan shahar koʻchalariga qaytdi[12]. 2011-yilning yozida Toshkent bir yil ichida 20 ta yangi Vario LF vagonlarini xarid qilishi maʼlum boʻldi. Dastlabki ikki vagon Toshkentga 20-avgustda keltirildi. 2012-yil. 11-mart kuni Toshkentga Vario LF rusumli avtomobillarning navbatdagi partiyasi yetib keldi. Vagonlar oldingi partiyadan katta derazalari va ekranli eshiklari bilan farq qiladi. 2014-yil. 15-aprelda 3-sonli tramvay (sobiq tramvay va trolleybus) deposi tugatildi. 2015-yil. 31-iyul kuni 13-sonli tramvay yoʻnalishi Shimoliy vokzal terminaligacha qisqartirildi, Mirzo Ulugʻbek, Feruza, Yurzabot, Gulsanam koʻchalari boʻylab oʻtgan liniya demontaj qilindi. Toshkent shahrining 2016-yildagi hokimi Rahmonbek Usmonov qaroriga binoan 2016-yilning 29-mart kuni tarmoq yil oxirigacha yopilishini maʼlum qilingan, bu yoʻlni koʻproq avtomobillar bilan taʼminlash va shu orqali poytaxt ichidagi tirbandliklarni kamaytirishga yordam beradi deb hisoblashgan. Shaharga tegishli „Toshgorpastrans“ operatsion kompaniyasi ham 2007 va 2011-yillarda sotib olgan 30 ta KTM-19 va 20 ta Vario LF tramvaylarini sotishni rejalashtirgan. Tizim 2016-yil 2-may kuni yopildi. 2024-yilgacha tramvay tizimiga qaytish rejasi tuzilgan. Buni Fransiyaning Alstom kompaniyasi amalga oshirishi koʻzda tutilgan.