Oʻzgaruvchan elektr toki. Oʻzgaruvchan tok — vaqt oʻtishi bilan kattaligi oʻzgarib turadigan elektr toki, odatda elektr pallasida yoʻnalishda. Garchi oʻzgaruvchan tok koʻpincha ingliz tiliga "oʻzgaruvchan tok" deb tarjima qilingan boʻlsa-da, atamalar ekvivalent emas. "Oʻzgaruvchan tok (AC)" atamasi tor maʼnoda sinusoidal oqimni, keng maʼnoda — davriy oʻzgaruvchan tokni (yaʼni davriy ikki tomonlama oqim) anglatadi. Elektr jihozlaridagi belgi: formula_1 yoki formula_2 (sinus toʻlqin belgisi) yoki lotin harflarida formula_3. Oʻzgaruvchan tok haqida umumiy tushuncha. Umumiy holatda oʻzgaruvchan tok elektr pallasida nafaqat kattalikda, balki yoʻnalishda ham oʻzgarganligi sababli, kontaktlarning zanglashiga olib keladigan oʻzgaruvchan tokning yoʻnalishlaridan biri shartli ravishda ijobiy, ikkinchisi esa salbiy hisoblanadi. Shunga muvofiq, birinchi holatda oʻzgaruvchan tokning oniy qiymatining qiymati ijobiy, ikkinchi holatda esa salbiy hisoblanadi. Oʻzgaruvchan tokning kuchi skalyar qiymat boʻlib, uning belgisi koʻrib chiqilayotgan vaqt momentida kontaktlarning zanglashiga olib keladigan oqim yoʻnalishi bilan belgilanadi — ijobiy yoki salbiy. Vaqtning maʼlum bir nuqtasiga mos keladigan oʻzgaruvchan tok miqdori deyiladi oʻzgaruvchan tokning oniy qiymati. Oʻzgaruvchan tokning oʻzgarishi jarayonida erishadigan maksimal lahzali qiymati oqimning amplitudasi deb ataladi: formula_4. Rasmda kengaytirilgan diagramma koʻrsatilgan oʻzgaruvchan tok, vaqt oʻtishi bilan kattaligi va yoʻnalishi oʻzgaradi. Gorizontal oʻqda — vaqt oʻqida — vaqt oraligʻi maʼlum bir masshtabda, vertikal oʻqda esa — oqim kuchi, bundan tashqari, yuqoriga yoʻnalishda ijobiy yoʻnalish, pastga esa salbiy yoʻnalish tanlanadi. Dastlabki vaqtda formula_5 oqim kuchi nolga teng formula_6 . Keyin vaqt oʻtishi bilan ijobiy yoʻnalishda, vaqt oʻtishi bilan ortadi formula_7 maksimal qiymatga etadi, undan keyin u kamayadi va vaqtida formula_8 nolga aylanadi. Keyin nol qiymatdan oʻtib, oqim oʻz yoʻnalishini teskari tomonga oʻzgartiradi, yaʼni oqim kuchi manfiy boʻladi, keyin u mutlaq qiymatda (pastga qarab) oʻsadi, maksimal (mutlaq qiymatda) ga etadi. formula_9 va undan keyin u kamayadi (mutlaq qiymatda), nolga moyil boʻladi va da formula_10 nolga aylanadi. Davriy oʻzgaruvchan tok. Davriy oʻzgaruvchan tok — bu shunday elektr toki-ki, muntazam ravishda oʻzgarishlarning toʻliq aylanishini takrorlaydi, asl qiymatiga qaytadi. Taqdim etilgan diagrammada, muntazam ravishda formula_11 joriy grafik hech qanday oʻzgarishsiz toʻliq qayta ishlab chiqariladi. Vaqt formula_11, bu davrda oʻzgaruvchan davriy oqim oʻz oʻzgarishlarining toʻliq aylanishini yakunlaydi, asl qiymatiga qaytadi, deyiladi oʻzgaruvchan tok davri. Davrning teskarisi oʻzgaruvchan tokning chastotasi deb ataladi: Vaqtni ifodalasak formula_11 soniyalarda (s) bizda quyidagilar boʻladi: Oʻzgaruvchan tokning chastotasi raqam jihatidan vaqt oraligʻiga nisbatan davrlar soniga teng. Oʻzgaruvchan tokning chastotasini oʻlchash birligi 1 gerts (Hz) — Geynrix Gerts sharafiga. Asosiy SI birliklari nuqtai nazaridan, gerts quyidagicha ifodalanadi: 1 Hz = 1 s-1. Oʻnlik koʻpaytmalar va pastki koʻpaytmalar standart SI prefikslari yordamida tuziladi. Oʻzgaruvchan tokning chastotasi, agar oqim davri bir soniya boʻlsa (bir soniyada bitta toʻliq tsikl) bir gertsga teng. Chastotalar standartlari. Koʻpgina mamlakatlarda elektrotexnikada 50 yoki 60 Gts chastotalar qoʻllanadi (ulardan ikkinchisi AQSh va Kanadada qabul qilingan). Baʼzi mamlakatlarda, masalan, Yaponiyada ikkala standart ham qoʻllanadi (qarang " Sanoat chastotasi oʻzgaruvchan tok "). 16 ⅔ Hz hali ham baʼzi Yevropa temir yoʻl tarmoqlarida (Avstriya, Germaniya, Norvegiya, Shvetsiya va Shveysariya), AQShning eski temir yoʻllarida 25 Gts ishlatiladi. Aviatsiya va harbiy texnologiyada qurilmalarning ogʻirligini kamaytirish yoki AC motorlarining tezligini oshirish uchun 400 Gts chastotasi qoʻllanadi. formula_19, bu yerda formula_20 — oʻzgaruvchan tokning chastotasi; formula_21 juft qutblar soni. Axborot uzatish texnologiyasida (xususan, radiotexnikada) yuqori chastotalar qoʻllanadi — millionlab va milliardlab gerts (Hz) darajasida. Sinusoidal oʻzgaruvchan tok. Sinusoidal tok garmonik qonunga muvofiq vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib turadigan davriy oʻzgaruvchan tok deb ataladi. Sinusoidal oqim elementar hisoblanadi, yaʼni uni boshqa oddiyroq oʻzgaruvchan toklarga parchalab boʻlmaydi. Oʻzgaruvchan sinusoidal tok quyidagi formula bilan ifodalanadi: formula_22, bu yerda formula_4 sinusoidal oqimning amplitudasi; formula_24 — sinusoidal tok fazasi deb ataladigan baʼzi bir burchak. Sinusoidal oqimning fazasi formula_24 vaqtga mutanosib ravishda oʻzgaradi formula_26. Faktor formula_27, faza ifodasiga kiritilgan formula_28 — bu burchak (dumaloq) chastotadir oʻzgaruvchan tok, bu doimiy. burchak chastotasi formula_27 sinusoidal oqim chastotaga bogʻliq formula formula_14 va oqim bilan aniqlanadi: formula_31, bu yerda formula_27 sinusoidal oqimning burchak chastotasi; formula_14 sinusoidal oqimning chastotasi; formula_11 sinusoidal oqim davri ; formula_35 radyanlarda ifodalangan umumiy burchakdir.Formula asosida formula_31, siz burchak chastotaning oʻlchamini aniqlashingiz mumkin: formula_37, bu yerda formula_38 — minus birinchi kuchga vaqt oʻlchami, formula_35 — oʻlchamsiz kattalik boʻlgan radianlardagi burchak. Bosqich formula_24 sinusoidal oqim radyanlarda oʻlchanadi. Formula formula_22 oʻzgaruvchan sinusoidal oqimning oʻzgarishini kuzatish vaqtdan boshlab boshlangan holatni tavsiflaydi. formula_48. Vaqtning dastlabki momenti nolga teng boʻlmasa, oʻzgaruvchan sinusoidal oqimning oniy qiymatini aniqlash formulasi quyidagi shaklni oladi: formula_49, bu yerda formula_50 — oʻzgaruvchan sinusoidal oqimning fazasi ; formula_51 — burchak, oʻzgaruvchan sinusoidal oqimning boshlangʻich bosqichi deb ataladi.Agar formulada boʻlsa formula_49 qabul qilish formula_48, keyin bizda boʻladi formula_54, formula_55 Va formula_56 . Dastlabki bosqich sinusoidal oqimning vaqtidagi fazasidir formula_48 . AC sinusoidal oqimining dastlabki bosqichi ijobiy boʻlishi mumkin formula_58 yoki salbiy formula_59 hajmi. Da formula_60 vaqtda sinusoidal oqimning oniy qiymati formula_48 ijobiy, bilan formula_62 — manfiy. Agar dastlabki bosqich formula_63, keyin oqim formula bilan aniqlanadi formula_64 . Bir vaqtning oʻzida uning bir lahzalik qiymati formula_48 teng. formula_66, yaʼni oqimning musbat amplitudasiga teng. Agar dastlabki bosqich formula_67, keyin oqim formula bilan aniqlanadi formula_68 . Bir vaqtning oʻzida uning bir lahzalik qiymati formula_48 teng. formula_70, yaʼni oqimning manfiy amplitudasiga teng. Koʻp fazali AC. Ikki oʻzgaruvchan sinusoidal oqim, agar ular bir xil fazalarga ega boʻlsa va shuning uchun bir vaqtning oʻzida bir xil belgining nolga va maksimal qiymatlariga erishsa, fazada boʻladi. Chapdagi rasmda kengaytirilgan joriy diagrammalar koʻrsatilgan formula_71 Va formula_72 . Oqimlar formula_73 Va formula_74 bosqichda mos keladi. Ikki oʻzgaruvchan sinusoidal oqim, agar ular turli fazalarga ega boʻlsa, bir-biriga nisbatan fazadan tashqarida. Toʻgʻri rasmda oqimlar formula_75 Va formula_76 burchak bilan fazadan tashqarida formula_77, chunki formula_78. formula_71 toki formula_72 tok fazasida formula_77 burchak tashkil etadi yoki shuning teskarisi deyish mumkin: formula_72 toki formula_71 fazasida formula_77 burchak tashkil etadi.