Vyetnam falsafasi. Vyetnam falsafiy tafakkuri tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Koʻrinib turibdiki, allaqachon miloddan avvalgi III-I asrlarda shimoliy Vyetnam hududida falsafiy bilim elementlariga ega boʻlgan mustaqil politeistik diniy va mifologik gʻoyalar tizimi shakllangan. Miloddan avvalgi birinchi asrlarda Hindiston va Xitoydan diniy va falsafiy oqimlar kirib keladi: buddist falsafasi, konfutsiylik, daoizm kabilar. Qadimgi dunyo. Taʼkidlash joizki, bizning eramizning birinchi asrlarida Vyetnamning janubiy hududi Fors, Rim va ayniqsa Hindiston bilan madaniy aloqalarga ega boʻlgan Funan nomi bilan mashhur boʻlgan davlat tarkibiga kirgan. VI asrda Shimoliy Vyetnam hududida mustaqil Vansuan davlati vujudga kelgan. VII asr boshlarida bu davlatni Xitoydagi Suy sulolasi bosib oladi. Bu davr VI asrdan X asrgacha boʻlgan vaqtlarni oʻz ichiga oladi. Vyetnam falsafasida Thien Buddizm (Ind. — dhyana). Uning tarqatilishining ahamiyati bu janubiy Hindistonda tugʻilgan voiz Vinitaruchiga tegishli. Buddizm tufayli va Hindistonning janubi-sharqida joylashgan Hindistonning Champa shtati orqali vyetnamliklar hind madaniyati bilan tanishdilar. X asr boshlarida Vyetnam davlatining mustaqilligi tiklandi. Oʻrta asrlar. XI asr oxiri — XII asr boshlari. Xitoy mutafakkiri Chju Si (1130-1200) tomonidan oʻzgartirilgan dhyana falsafasi va konfutsiy falsafasi oʻrtasida kurash boshlangan. Bu kurash XIV asr oxiridan XIX asrgacha hukmron tomonidan falsafaga aylangan konfutsiychilik gʻalabasi bilan yakunlandi. Buyuk Vyetnam shoiri va davlat arbobi Nguyen Chay (1380-1442) ijodiga konfutsiy motivlari singib ketgan. Konfutsiy axloqiy tizimining taʼsirini imperator Le Tan Tong (1442-1479) qarashlarida ko‘rish mumkin. Bu hukmdor mamlakatni oʻzgartirmoqchi boʻlishdan boshqa, konfutsiylik tamoyillarini hayotga tatbiq etishga ham intilgan. Mashhur shoir va faylasuf Nguyen Bin Khiemning (1491-1585) falsafiy lirikasi („Oq bulut sheʼrlari“)da ham konfutsiy omillari mavjud. XVIII asrda zamonaviy matnlarga izohlar keng tarqala boshladi. Misol uchun, Dang Thai Phiong (1674 — XVIII asr oʻrtalari) "milliy tildagi maʼnosini tushuntirib, „Chjou oʻzgarishlari“ inshosini" yozgan („Tyu zit kuok am zyay ngia“). Le Quy Don (1726-1784) ham I Chingga izohh yozgan. Le Kuy Don zamonaviy matnlarga izoh boʻlgan bir qator kompozitsiyalar yozgan bular; („Shi jing“, „Chunqiu“, „Li ji“). XVIII asrda olim-qomusshunos Fan Xyui Tyu (1751-1822) faoliyati ham davom etgan. Yangi vaqtlar. XIX asrning ikkinchi yarmida xristian falsafasi Vyetnam jamiyatining oʻqimishli qatlamlari, xususan, katolik vatanparvar ziyolilari orasida birqancha keng tarqala boshlagan. Uning asosiy vakili Rim va Parijda boʻlgan, gʻarb iqtisodiyoti va madaniyatini chuqur oʻrgangan olim Nguyen Truong To (1828-1872) edi. Yigirmanchi asrning boshlarida Vyetnam falsafasi tarixida yangi bosqich boshlanadi. Bu bosqich ikki mutafakkir olim — Fan Boy Tyau (1867-1940) va Fan Tyau Chin (1872-1926) nomlari bilan bogʻliq. Konfutsiy qadriyatlari taʼsirida boʻlgan bu mutafakkir olimlar Vyetnam jamiyatini oʻzgartirish zarurligini tan oldilar. Fan Boy Tyau vatanparvarlik harakatining markaziy figurasi hisoblangan. Ularning asarlarida fransuz maʼrifati namoyandalarining (Volter, Monteskye, Russo) taʼsiri yaqqol koʻzga tashlanadi. Shu bilan birga,Yaponiyani yangi yoʻlga olib borgan Meydzi inqilobi gʻoyalari mamlakatga kirib bordi. Xitoyning islohotchi faylasuflari Kan Yuvey (1858-1927) va Lyan Tsichao (1873-1923) g‘oyalari ham maʼlum darajada taʼsir o‘tkazgan. 30-40-yillarda juxianizmni Yevropa idealistik taʼlimotlari bilan birlashtirishga harakat qilgan vyetnam mutafakkirlari vakillaridan Fam Kyuin va Nguyen Van Vin bor edi. Keyinchalik 1960 yildan Vyetnam falsafasiga oid asarlar chop etgan faylasuf va olim Luong Kim Dinya (1914-1997) ijodi shuhrat qozondi. Eng yangi vaqtlar. Soʻnggi paytlarda Vyetnam tafakkuri tarixi birinchi navbatda marksizm bilan bogʻliq. Bu anʼana birinchi oʻrinda Xo Chi Min (Nguyen Ay Kuok) (1890-1969) asarlarida namoyon boʻladi. 1945 — yil avgustdagi inqilob gʻalabasidan va DRV tashkil etilgandan soʻng, marksistik falsafa ustunlik qila boshlaydi. 1965 — yilda tashkil etilgan Falsafa instituti falsafiy fikr markaziga aylanadi. Marksizmni fenomenologiya (hissiy bilishni tanqid qilish) bilan birlashtirishga urinish Vyetnam faylasufi Chan Duk Tao (Vyetnamchada: Trần Đức Thảo, 1917 — yil 26 — sentyabr — 1993 — yil 24 — aprel), „Fenomenologiya va dialektik materializmning kelib chiqishi“ kitobining muallifidir (1951). Afsuski, bir qator dalillar shuni koʻrsatadiki bizga qadim zamonlardan beri davom etgan uzoq koʻp asrlik anʼana haqida gapirishga imkon bersa-da, Vyetnam milliy tafakkuri tarixi hozirgacha juda kam oʻrganilgan va maʼlum emas. Bu, misol uchun, koreys falsafiy tafakkuri tarixi, milliy tafakkur, milliy oʻzlikni shakllantirishdagi roli bilan solishtirganda ham kam maʼlumotga ega va kam oʻrganilgan. Vyetnamning Xitoyga uzoq muddatli siyosiy qaramligi (miloddan avvalgi I-X asrlar), Xitoy va Hindiston madaniyatining mamlakat madaniyatiga uzoq muddatli taʼsiri ko‘pincha sharq tafakkuri tadqiqotchilariga Vyetnam milliy tafakkurining o‘ziga xosligi va o‘ziga xosliginining milliy o‘zlikni shakllantirishdagi rolini ko‘rishga to‘sqinlik qiladi. Biroq, yaqinda vaziyat oʻzgara boshlagan. XX asrning oxiri va XXI asrning birinchi oʻn yilligining oxirida Vyetnamdagi anʼanaviy falsafiy fikrni va marksistik boʻlmagan falsafani oʻrganishga bagʻishlangan koʻplab nashrlar paydo boʻlgan. Rossiyada vyetnamshunoslik sohasidagi birinchi falsafa fanlari nomzodi mahalliy fanda A. V. Nikitin (Kand.dis .: Jamiyatlar -polit. Fan Xyui Tyu qarashlari vyetnamlik. XVIII asr oxiri — XIX asr boshlaridagi olim-entsiklopedist. M., 1984. 193 varaq. RAN. Falsafa instituti).