Rossiya iqtisodiyoti. Rossiya iqtisodiyoti asta-sekin rejali iqtisodiyotdan aralash bozorga yoʻnaltirilgan iqtisodiyotga aylandi. U juda katta tabiiy resurslarga, xususan, neft va tabiiy gazga ega. 2022-yil holatiga koʻra, bu Yevropadagi toʻrtinchi, nominal YaIM boʻyicha dunyoda toʻqqizinchi va XQP boʻyicha oltinchi yirik iqtisodiyotdir. Rossiyaning keng geografiyasi uning iqtisodiy faoliyatining muhim omili boʻlib, mamlakat dunyodagi tabiiy resurslarining katta ulushiga ega. Bu energiya kuchli energiya sifatida tasvirlangan; dunyodagi eng katta tabiiy gaz zahiralariga ega boʻlgani uchun koʻmir zaxiralari boʻyicha ikkinchi, neft zaxiralari boʻyicha sakkizinchi va Yevropadagi eng yirik neft slanets zahiralariga ega. Rossiya dunyodagi yetakchi tabiiy gaz eksportchisi, ikkinchi yirik tabiiy gaz ishlab chiqaruvchisi, ikkinchi yirik neft eksportchisi va ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Rossiya valyuta zaxiralari boʻyicha dunyoda beshinchi oʻrinda turadi. U qariyb 70 million kishilik ishchi kuchiga ega, bu dunyodagi oltinchi eng yirik ishchi kuchi miqdori hisoblanadi. Rossiya qurol eksporti boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinda turadi. Shuningdek, Rossiya milliarderlar soni bo‘yicha dunyoda beshinchi o‘rinda turadi. Neft va gaz sektori Rossiya federal byudjeti daromadlarining qariyb 40 foizini, 2019-yilda esa eksportining 60 foizini tashkil etdi. 2019-yilda Tabiiy resurslar va atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi tabiiy resurslar qiymatini mamlakat yalpi ichki mahsulotining 60 foizigacha baholadi. Rossiya yirik iqtisodiyotli mamlakatlar orasida eng past tashqi qarzga ega, ammo uning uy xoʻjaliklari daromadlari va boyliklari tengsizligi nisbatan yuqoriligicha qolmoqda. 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi ortidan mamlakat G‘arb dunyosi va uning ittifoqchilari tomonidan bir necha sanksiyalar va boykotlarga duch keldi, bu Rossiya iqtisodiyotini G‘arb moliya tizimidan ajratib qo‘yish uchun „umumiy iqtisodiy va moliyaviy urush“ sifatida tavsiflangan. Tarixi. Rossiya iqtisodiyoti beqaror. 1989-yildan boshlab uning institutsional muhiti sotsialistik buyruqbozlik iqtisodiyotidan kapitalistik bozor tizimiga aylantirildi. Rossiya sanoat tuzilmasi ishlab chiqarish va qishloq xoʻjaligiga katta sarmoya kiritishdan bozor xizmatlari, neft, gaz va togʻ-kon sanoatiga keskin oʻzgardi. Richard Cannollyning taʼkidlashicha, soʻnggi toʻrt asr davomida Rossiya iqtisodiyotining toʻrtta asosiy xususiyati mavjud boʻlib, ular tizimni shakllantirgan va siyosiy toʻntarishlarga qaramay saqlanib qolgan. Avvalo, huquqiy tizimning zaifligi xolis sudlarning qaror chiqarmasligi va shartnomalar muammoli ekanligini anglatadi. Ikkinchidan, zamonaviy iqtisodiy faoliyatning rivojlanmaganligi, 1930-yillarda juda oddiy dehqon qishloq xoʻjaligi hukmronlik qilgan. Uchinchidan, 1920-yillarda G‘arbdan qarz olish natijasida birmuncha yengillashtirilgan iqtisodiyot sababli texnologiya kam rivojlangan. Toʻrtinchidan, Rossiyada Gʻarbiy Yevropa va Shimoliy Amerikaga nisbatan turmush darajasi past edi. Sovet Ittifoqi. 1928-yildan boshlab Sovet Ittifoqi iqtisodiyoti bir qator besh yillik rejalar asosida boshqarildi. 1950-yillarga kelib Sovet Ittifoqi asosan agrar jamiyatdan yirik sanoat davlatiga aylandi. 1970-yillarga kelib Sovet Ittifoqi turgʻunlik davrida edi. Zamonaviy iqtisodiyotning murakkab talablari va egiluvchan boshqaruv markaziy rejalashtiruvchilarni yengib, cheklab qoʻydi. Moskvada rejalashtiruvchilar oldida turgan qarorlar hajmi juda katta boʻldi. Byurokratik maʼmuriyatning mashaqqatli tartib-qoidalari ishchilarni begonalashtirish, innovatsiyalar, mijozlar va yetkazib beruvchilar bilan ishlash uchun korxona darajasida talab qilinadigan erkin muloqot va moslashuvchanlik xususiyatlarini bekor qildi. 1975-yildan 1985-yilgacha korrupsiya va maʼlumotlar bilan ishlash byurokratiya orasida qoniqtirilgan maqsadlar va kvotalar haqida hisobot berish uchun odatiy holga aylandi, bu esa inqirozni kuchaytirdi. 1986-yildan boshlab Mixail Gorbachyov bozorga yoʻnaltirilgan sotsialistik iqtisodiyotga oʻtish orqali iqtisodiy muammolarni hal qilishga harakat qildi. Gorbachyovning qayta qurish siyosati sovet iqtisodiyotini qayta tiklay olmadi, buning oʻrniga, siyosiy va iqtisodiy parchalanish jarayoni 1991-yilda Sovet Ittifoqining parchalanishi bilan yakunlandi. Bozor iqtisodiyotiga oʻtish (1991—1998). Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, Rossiya markazlashtirilgan rejalashtirilgan iqtisodiyotdan global integratsiyalashgan bozor iqtisodiyotiga oʻtib, tubdan oʻzgarishlarni boshdan kechirdi. Korrupsiyalashgan va tasodifiy xususiylashtirish jarayonlari yirik davlat firmalarini siyosiy oligarxlar qoʻliga oʻtkazdi, bu esa aksiyadorlik mulkini yuqori darajadagi konsentratsiyaga olib keldi. Yeltsinning bozorga yoʻnaltirilgan tub islohotlar dasturi „shok terapiya“ nomi bilan mashhur boʻldi. U Vashington konsensusi bilan bogʻliq siyosatga, XVJ tavsiyalariga va bir guruh amerikalik iqtisodchilar, jumladan Larry Summers fikriga asoslangan edi. Jarayonga chuqur korrupsiya taʼsir koʻrsatib, natija halokatli boʻldi, 1999-yilga kelib real YaIM 40% dan koʻproq pastga tushib ketdi, shaxsiy jamgʻarmalarni yoʻq qilgan giperinflyatsiya, jinoyatchilik va qashshoqlik tez tarqaldi. Shok terapiya natijasida narxlarning koʻtarilishi sotsializm davrida ruslar tomonidan toʻplangan kamtarona jamgʻarmalarni yoʻq qildi va pul boʻlmagan aktivlarga ega boʻlgan elita foydasiga boylikning regressiv qayta taqsimlanishiga olib keldi. Shok terapiya turmush darajasining pasayishi, jumladan, iqtisodiy tengsizlik va qashshoqlikning kuchayishi, ortiqcha oʻlimning koʻpayishi va umr koʻrish davomiyligining qisqarishi bilan birga keldi. Rossiyada oʻlim darajasining tinchlik davridagi sanoati rivojlangan mamlakatlarda kuzatilgan eng katta koʻtarilishi kuzatildi. Xuddi shunday tarzda goʻsht isteʼmoli kamaydi: 1990-yilda RSFSRning fuqarosi yiliga oʻrtacha 63 kg goʻsht isteʼmol qildi; 1999-yilga kelib u 45 kgga kamaydi. Davlat korxonalarining aksariyati katta bahs-munozaralar ostida xususiylashtirildi va keyinchalik oʻz qiymatidan ancha past narxga insayderlar mulkiga aylandi. Masalan, sho‘ro tuzumi davrida zavod direktori ko‘pincha bir korxonaning egasi bo‘lib qolardi. Hukumat niqobi ostida biznes yuritishga imkon yaratadigan va hukumatning muhim lavozimlarida boʻlgan bir guruh shaxslarni boyitadigan dahshatli moliyaviy manipulyatsiyalar amalga oshirildi. Bunday shaxslarning koʻpchiligi yangi boyliklarini zudlik bilan chet elga sarmoya qilib, katta kapital koʻchib oʻtishini keltirib chiqardi. Davlat aktivlarini tez xususiylashtirish va u bilan bogʻliq keng tarqalgan korrupsiya butun Rossiya boʻylab „prixvatizatsiya“ yoki „grabitizatsiya“ nomi bilan mashhur boʻldi. Iqtisodiyotning qulashi sharoitida davlat daromadlarini yigʻishdagi qiyinchiliklar va byudjet taqchilligini moliyalashtirish uchun qisqa muddatli qarz olishga qaramlik 1998-yilgi Rossiya moliyaviy inqirozi sodir boʻlishiga olib keldi. 1990-yillarda Rossiya Xalqaro valyuta jamgʻarmasidan „eng katta qarz oluvchi“ mamlakat boʻlib, umumiy kreditlari miqdori 20 milliard dollarni tashkil etdi. XVJ Rossiyaga juda koʻp kredit bergani uchun tanqid qilindi, chunki Rossiya pul uchun vaʼda qilingan islohotlarning ozgina qismini bajardi va bu mablagʻlarning katta qismi „moʻljallangan maqsaddan chalgʻib, mamlakatni noqonuniy ravishda tark etgan kapital oqimiga qoʻshilib ketishi“ mumkin edi. Tiklanish va oʻsish (1999—2008). Rossiya 1998-yil avgustidagi moliyaviy inqirozdan tezda tiklandi, bu qisman rublning devalvatsiyasi tufayli mahalliy ishlab chiqaruvchilarni milliy va xalqaro miqyosda yanada raqobatbardosh qildi. 2000-yildan 2002-yilgacha oʻsishga qaratilgan muhim iqtisodiy islohotlar keng qamrovli soliq islohotini oʻz ichiga oldi, unda 13% miqdorida yagona daromad soligʻi joriy etildi va kichik hamda oʻrta korxonalarga foyda keltiradigan tartibga solish boʻyicha keng koʻlamli saʼy-harakatlar amalga oshirildi. 2000- va 2008-yillar oraligʻida Rossiya iqtisodiyoti xom ashyo narxlarining koʻtarilishi tufayli katta oʻsishga erishdi. YaIM yiliga oʻrtacha 7 foizga oʻsdi. Ixtiyoriy daromadlar ikki baravardan ortiq, dollar bilan hisoblanganda esa sakkiz baravar oshdi. 2000-yildan 2006-yilgacha boʻlgan davrda isteʼmol kreditlari hajmi 45 baravar koʻpaydi, bu esa xususiy isteʼmolning jadal rivojlanishiga turtki boʻldi. Qashshoqlik chegarasidan pastda yashayotgan aholi soni 2000-yildagi 30 foizdan 2008-yilda 14 foizgacha kamaydi. Biroq, mamlakatdagi inflyatsiya muammo boʻlib qoldi, chunki markaziy bank rubl kursining oshishiga qarshi kurashish uchun pul taklifini agressiv ravishda kengaytirdi. Shunga qaramay, 2007-yilda Jahon banki Rossiya iqtisodiyoti „misli koʻrilmagan makroiqtisodiy barqarorlikka“ erishganini eʼlon qildi. 2007-yil oktyabrigacha Rossiya 2000-yildan boshlab har yili byudjet profitsiti bilan moliyaviy intizomni saqlab qoldi. 2009—2014. Rossiya banklari 2008-yilda global kredit inqirozidan aziyat chekdi, biroq hukumat va markaziy bankning faol hamda oʻz vaqtida koʻrsatgan choralari tufayli uzoq muddatli zarar koʻrilmadi, bu esa bank tizimini global moliyaviy inqiroz taʼsiridan himoya qildi. Rossiyadagi keskin, ammo qisqa muddatli retsessiya 2009-yil oxirida boshlangan kuchli tiklanish bilan kuzatildi. 2000- va 2012-yillar oraligʻida Rossiyaning energiya eksporti turmush darajasining tez oʻsishiga yordam berdi va ixtiyoriy real daromad 160% ga oʻsdi. Dollar bilan hisoblanganda, bu 2000-yildan beri mavjud boʻlgan daromadlarning yetti barobardan koʻproq oʻsishini tashkil etdi. Xuddi shu davrda ishsizlik va qashshoqlik ikki baravarga qisqardi va ruslarning oʻz hayotidan qoniqish darajasi ham sezilarli darajada oshdi. Bu oʻsish 2000-yillardagi xom ashyo narxi oshishi, yuqori neft narxlari, shuningdek, oqilona iqtisodiy va fiskal siyosatning umumiy natijasi edi. Biroq, bu daromadlar notekis taqsimlangan, chunki Credit Suisse hisobotida 110 ta eng badavlat shaxs Rossiya uy xoʻjaliklari egalik qiladigan barcha moliyaviy aktivlarning 35 foiziga egalik qilgani aniqlangan. Rossiya 2002-yildan 2011-yilgacha boʻlgan davrda 880 milliard dollar yoʻqotgan noqonuniy pul oʻtkazmalari boʻyicha ikkinchi oʻrinda turadi. 2008-yildan beri Forbes Moskvani bir necha bor „dunyoning milliarder poytaxti“ deb atagan. Oʻn sakkiz yillik muzokaralardan soʻng Rossiyaning JSTga aʼzoligi 2011-yilda qabul qilindi. 2013-yilda Rossiya Jahon banki tomonidan yuqori daromadli iqtisod sifatida belgilandi. Rossiya rahbarlari bir necha bor iqtisodiyotni neft va gazga qaramlikdan chiqarib tashlash va yuqori texnologiyali sektorni rivojlantirish zarurligi haqida gapirgan. 2012-yilda neft, gaz va neft mahsulotlari jami eksportning 70 foizdan ortigʻini tashkil etdi. Ushbu iqtisodiy model oʻzining chegaralarini koʻrsatdi, chunki yillar davomida kuchli koʻrsatkichlardan soʻng Rossiya iqtisodiyoti 2013-yilda atigi 1,3% ga kengaydi. Sustlashuvni tushuntirish uchun bir nechta sabablar taklif qilindi, jumladan, Rossiyaning eng yirik savdo sherigi boʻlgan Yevropa Ittifoqida uzoq davom etgan retsessiya, neft narxining turgʻunligi, zaxira sanoat salohiyatining yetishmasligi va demografik muammolar asosiy omillar sifatida keltirildi. 2014-2021. 2014-yil mart oyida Qrim anneksiya qilingani va Rossiyaning Donbasdagi davom etayotgan urushiga aralashuvidan so‘ng AQSh, Yevropa Ittifoqi, Kanada va Yaponiya Rossiyaga qarshi sanksiyalar joriy qilgan edi. Bu Rossiya rubli kursining pasayishiga olib keldi va Rossiya moliyaviy inqirozi qoʻrquvini uygʻotdi. Rossiya bunga javoban bir qator davlatlarga qarshi sanksiyalar kiritdi, jumladan, Yevropa Ittifoqi va AQShdan oziq-ovqat importini bir yilga to‘liq taqiqlagan. Rossiya iqtisodiyot vazirligining 2014-yil iyul oyidagi maʼlumotlariga koʻra, 2014-yilning birinchi yarmida yalpi ichki mahsulotning oʻsishi 1% ni tashkil etdi. Vazirlik 2014-yil uchun 0,5% oʻsishni prognoz qildi. Rossiya iqtisodiyoti 2014-yilda kutilganidan yaxshiroq 0,6 foizga oʻsdi. Rossiya dunyoning yirik iqtisodiyotlari orasida eng tengsiz davlatlardan biri sifatida baholanadi. 2015-yil holatiga koʻra, rossiyaliklarning 99% qismi uchun real daromad 1991-yildagidan pastroq edi. Rossiya iqtisodiyoti 2014-yil boshidan retsessiyaga tushib qolish xavfi ostida edi, bu asosan neft narxining tushishi, sanksiyalar va keyinchalik kapitalning boshqa mamlakatlarga ketib qolishi tufayli yuzaga keldi. 2014-yilda yalpi ichki mahsulotning o‘sishi 0,6% ijobiy bo‘lgan bo‘lsa, 2015-yilda Rossiya iqtisodiyoti 3,7% ga qisqardi va 2016-yilda yanada qisqarishi kutildi. 2016-yilga kelib, Rossiya iqtisodiyoti 0,3% yalpi ichki mahsulot oʻsishi bilan tiklandi va retsessiyadan rasman chiqdi. Oʻsish 2017-yilda davom etdi va 1,5% ga oʻsdi. 2016-yil yanvarida Bloomberg Rossiya iqtisodiyotini dunyodagi eng innovatsion mamlakatlar ichida 12-o‘ringa koʻtardi, bu koʻrsatkich 2015-yil yanvarida 14-o‘rin va 2014-yil yanvarida 18-o‘rinda edi. Rossiya patentga talabnoma berish darajasi boʻyicha dunyoda 15-oʻrinda, internet va aerokosmik kabi yuqori texnologiyali davlat kompaniyalari konsentratsiyasi boʻyicha 8-oʻrinda va olimlar hamda muhandislarning bitiruv darajasi boʻyicha 3-oʻrinda turadi. 2019-yilda Rossiya Tabiiy resurslar va atrof-muhit vazirligi tabiiy resurslar qiymatini 844 milliard dollar yoki mamlakat yalpi ichki mahsulotining 60 foizini tashkil etdi. 2022—hozirgi kungacha. 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi sababli ogʻir sanksiyalar qoʻllandi, bu esa keskin retsessiyaga olib kelishi mumkin. 2022-yil boshidan beri koʻplab rasmiy iqtisodiy statistika eʼlon qilinmayapti. 2022-yil 27-iyun kuni Rossiya o‘z xorijiy valyutasining bir qismini defolt qildi, bu 1918-yildan beri birinchi marta bunday defolt qoʻllanishi edi. 2022-yilning noyabr oyida Federal davlat statistika xizmati milliy yalpi ichki mahsulotning ketma-ket ikkinchi chorakdagi yo‘qolishi haqida xabar bergani sababli Rossiya rasman retsessiyaga kirgani haqida xabar berilgan edi. Maʼlumotlar. Quyidagi jadvalda 1980—2021-yillardagi asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlar (XVJ xodimlarining 2022—2026-yillardagi hisob-kitoblari bilan) koʻrsatilgan. 5% dan past inflyatsiya yashil rangda keltirilgan: Davlat siyosati. Moliyaviy siyosat. 2016-yilda Rossiyada 21 milliard dollarlik davlat byudjeti taqchilligi kutilgan edi. Byudjet taqchilligi 2016-yildagi 2,8 foizdan 2017-yilda YaIMning 0,6 foizigacha qisqardi. Milliy boylik fondi va qarz. 2004-yil 1-yanvarda Rossiya Federatsiyasi hukumati neft narxi tushib qolsa, uni muvozanatlash maqsadida federal byudjetning bir qismi sifatida Rossiya Federatsiyasining barqarorlashtirish fondini tashkil etdi. 2008-yil 1-fevralda barqarorlashtirish jamgʻarmasi ikki qismga boʻlingan. Birinchisi, YaIMning 10 foiziga teng boʻlgan zaxira fondi (YaIMning 10 foizi taxminan 200 milliard dollarga teng)ni tashkil etadi va barqarorlashtirish jamgʻarmasiga oʻxshash tarzda investitsiya qilinishi kerak edi. Ikkinchisi — Rossiya Federatsiyasining milliy farovonlik jamgʻarmasi. 2008-yil 1-fevralda moliya vaziri o‘rinbosari Sergey Storchak bu ko‘rsatkich 600-700 milliard rublga yetishini taxmin qildi. Milliy farovonlik jamgʻarmasi koʻproq xavfli vositalarga, shu jumladan xorijiy kompaniyalar aksiyalariga investitsiya qilinishi kerak edi. Rossiya yirik iqtisodiyotli mamlakatlar orasida eng past tashqi qarzga ega mamlakatdir. Korrupsiya. Rossiya Transparency International tashkilotining 2020-yil uchun korrupsiyani qabul qilish indeksida eng past reytingga ega Yevropa davlati bo‘ldi; u 180 mamlakat ichida 129-oʻrinni egallagan. Korrupsiya Rossiyada, hayotning turli jabhalarida, jumladan, iqtisodiyot, biznes, davlat boshqaruvi, huquqni muhofaza qilish, sogʻliqni saqlash va taʼlimda muhim muammo sifatida qabul qilinadi. Korrupsiya fenomeni Rossiyada davlat boshqaruvining tarixiy modelida mustahkam oʻrnatilgan va Rossiyada qonun ustuvorligining umumiy zaifligi bilan bogʻliq. 2020-yil holatiga ko‘ra, huquqni muhofaza qiluvchi organlarga ishonmaydigan tadbirkorlar ulushi 70 foizga ko‘tarildi (2017-yildagi 45 foizdan); 75% qismi sudlarning xolisligiga ishonmaydi va 79% qismi huquqiy institutlar ularni shubhali asoslar bilan hibsga olish kabi qonunni suiisteʼmol qilishdan himoya qilishiga ishonmaydi. Sektorlar. Rossiya tashqi savdosi — Rossiya eksporti va importi Rossiyada 2005-yilning birinchi yarmida, asosan, neft va gaz narxlarining oshishi hisobiga, tashqi savdo 34 foizga oshib, 151,5 milliard dollarni tashkil qildi, bu koʻrsatkich bugungi kunda barcha eksportning qiymati boʻyicha 64% ni tashkil etadi. MDH davlatlari bilan savdo aylanmasi 13,2 foizga oshib, 23,3 milliard dollarni tashkil etdi. Yevropa Ittifoqi bilan savdo aylanmasi 52,9%, MDH mamlakatlari bilan 15,4%, Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati bilan 7,8% va Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamjamiyati bilan 15,9%ni tashkil qiladi. Birlashish va sotib olish. 1985-yildan 2018-yilgacha Rossiyada deyarli 28,5 ming birlashish yoki sotib olish eʼlon qilindi. Buning umumiy qiymati taxminan 984 mlrd. AQSh dollarini tashkil etdi, bu 5,456 mlrd. rublga toʻgʻri keladi. Qiymati boʻyicha 2007-yil 158 mlrd. AQSH dollarini tashkil etgan boʻlsa, bitimlar soni 2010-yilda 3684 ta bilan eng yuqori choʻqqisiga yetgan (2007-yildagi rekord qiymatga nisbatan 964 ta) va shu oraliqdagi eng faol yil boʻlgan. 2010-yildan beri qiymat hamda raqamlar doimiy ravishda pasayib bordi va M&Aning yana bir toʻlqini kutilmoqda. Rossiyadagi yoki Rossiyadan tashqaridagi bitimlarning aksariyati moliya sektorida (29%), undan keyin banklar (8,6%), neft hamda gaz (7,8%) va metallar hamda togʻ-kon sanoatida (7,2%) amalga oshirilgan. Bu yerda Rossiya kompaniyalari ishtirok etgan eng yaxshi bitimlar roʻyxati, bitim qiymati boʻyicha million AQSh dollarida keltirilgan: Eng yaxshi 10 ta bitimning aksariyati Rossiyaning neft va gaz sektoriga tegishli, ikkinchi oʻrinda esa metall va togʻ-kon sanoati turadi.