Qora dengiz. Qora dengiz (; ; ; ; ) — Atlantika okeanining materiklararo dengizi, Yevropa bilan Kichik Osiyo yarim oral oraligʻida joylashgan. Kerch boʻgʻozi orqali Azov, Bosfor boʻgʻozi orqali Marmar, Dardanell boʻgʻozi orqali Egey va Oʻrta dengizlari bilan tutashgan. Rossiya, Ukraina, Moldova, Gruziya, Turkiya, Bolgariya va Ruminiya qirgʻoqlarini yuvib turadi. Maydoni 422 ming km². Dengiz gʻarbdan sharqqa 1130 km, shimolidan janubga 260 km gacha choʻzilgan. Eng chuqur joyi 2210 m. Qirgʻoqlarining umumiy uz. 4090 km, kam parchalangan. Gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy qirgʻoqlari past, sharqi va janubiy da Katta va Kichik Kavkaz hamda Pontiya togʻlari dengizga tik tushgan. Qrim yarim oralning janubiy sohili togʻli. Orol kam. Yirik qoʻltiqlari: Karkinit, Kalamit va Feodosiya. Qora dengizga Dunay, Dnestr, Inguri, Rioni, Chorux, sakar va boshqa daryolar quyiladi. Qora dengiz tubi geologik jihatdan bir xil emas. Shim.-gʻarbiy qismi materik sayozligidan iborat. Chuqur choʻkmalari Alp burmalanishi natijasida hosil boʻlgan. Sharqiy qirgʻoqlardagi materik yon bagʻirlarida yoriq va kanʼonlar uchraydi. Ayrim suv osti togʻlari 400 m balandlikkacha koʻtarilib turadi. Dengizning chuqur botiqlari hozirgi ham choʻkmoqda. Qora dengizning shimoliy qismi moʻtadil zonada joylashganligi uchun qishi iliq, yozi esa issiq, janubiy qismi subtropik va oʻrta dengizboʻyi subtropik iqlim zonasida boʻlib, eng issiq va sovuq oylarning trasida farq kam. Qishda dengizning shimoli-gʻarbiy qismi quruqlikdan esadigan shamollar taʼsirida sovuqroq. Bu yerda yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2.6°, —3". Yoz faslida dengiz Azor antitsikloni taʼsiri ostida boʻlgani sababli yilning boshqa fasllariga nisbatan quyoshli kunlar koʻp boʻladi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi dengizning deyarli barcha qismida bir xil, 25° gacha. Yillik yogʻin notekis taqsimlangan, dengizning janubi-gʻarbida eng koʻp — 2450 mm. Dengiz suv balansida bugʻlanishga nisbatan yoqqan yomgʻir va daryo suvlarining kirimi koʻproq, shu sababli suv sathi Oʻrta va Marmar dengizlari suvi sathiga nisbatan 9—12 sm balandroq. Bu esa Qora dengizdan Marmar dengizi tomon suvning doimiy oqib turishini taʼminlaydi. Dengizda suv koʻtarilishi kam kuzatiladi. Shoʻrligi yuza qismida 18°/^^, qirgʻoqlari yaqinida 16°/0 (|, 150-200 m chuqurlikda 22°/00gacha. Oʻrta dengizning shoʻr suv osti oqimlari Bosfor boʻgʻozi orqali Qora dengizga oʻtib turadi. Yozda dengizning yuza qatlamidagi suvining temperaturasi 25", qirgʻoq yaqinidagi sayozliklarda 28° gacha. 150-200 m chuqurliklarda suvning temperaturasi kam oʻzgaruvchan, 8—9°. Qishda suvning temperaturasi 8-—9°, dengizning Shimoli-sharqiy va shimoli-gʻarbiy qirgʻoqqa yaqin sayoz qismlari hatto muzlaydi. Qora dengizning 150-200 m chuqurlikkacha boʻlgan qismi hayot mavjud boʻlishi uchun yetarli kislorodga ega. Undan chuqurdagi suvda oltingugurt boʻlib, uning miqdori dengiz tubida 11 — 14 ml/l ga yetadi. Bu zonada faqat bakteriyalar yashaydi. Dengiz suvi ancha tiniq, ichkari qismida tiniqlik 18- 21 m dan 30 m gacha, qirgʻoqlar yaqinida esa tiniqlik kamayadi. Oʻsimlik va hayvonot dunyosi oʻziga xos. Ular dengizning yuza qismida (50 m chuqurlikkacha), qirgʻoq boʻyida va qoʻltiqlarda ochiq dengiz hamda dengizning chuqur qismiga qaraganda qoʻproq uchraydi. Qora dengiz fitobentosi, asosan, yashil, qoʻngʻir va qizil suvoʻtlardan, zoobentos esa turli qisqichbaqasimoi, mollyuskalardan iborat. Dengizda baliqning 180 turi, delfinning 3 turi yashaydi. Stavrida, skumbriya, skat, seld, sazan, sudak, kefal, taran, leshch, beluga, laqqa baliq, choʻrtan baliqva b. ovlanadi. Qora dengiz transport nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega: jahonning muhim transport yoʻllaridan biri. Dengiz orqali sanoat, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, yoʻlovchilar tashiladi. Iirik portlari: Odessa, Yalta, Kerch, Novorossiysk, Tuapse, Sochi, Suxumi, batumi, Konstansa, Varna, Bugras, Samsun, Trabzon va boshqa Qora dengiz boʻyi yirik rekreatsion resurslarga ham ega. Kurort koʻp. Nomi. Dengizning eng qadimgi mahalliy ismlaridan biri qadimgi gruzin sperma dengizidir (yuk. Kol [zgva sperisa]), Kolxida, saspirov (sasperlar) ning qadimgi qirgʻoq xalqlaridan biri va ularning yashash joylari — ispira (speri) nomidan keladi. Dengizning qadimgi yunon nomi Pont Aksinsky (boshqa yunon. Póντος Ἄξενος, „noqulay dengiz“), shuningdek, „skif“ nomi ham bor. Strabonning „geografiyasi“ (7.3.6) navigatsiya qiyinchiliklari, shuningdek, qirgʻoqlarida yashaydigan yirtqich dushman qabilalari tufayli dengiz nomini olgan deb taxmin qilinadi. Biroq, yunonlar, ehtimol, boshqa Eronning refleksini ifodalovchi dengizning mahalliy skif nomini oldi. * axšaina-" quyuq koʻk", „ qorongʻi“, uning hozirgi nomi bilan bogʻliq va uni yunoncha"noqulay" soʻziga mos ravishda qayta koʻrib chiqdi. Keyinchalik, yunon kolonistlari tomonidan qirgʻoqlarning muvaffaqiyatli rivojlanishidan soʻng, dengiz Pont Evxinskiy (Πόντος Εεενος, „mehmondoʻst dengiz“) deb nomlana boshladi. Biroq, Strabon (1.2.10) antik davrda qora dengizni „dengiz“ (πόντος) deb atashgan. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida arablar bosib olgan. Agar muallif mualliflik maʼlumotlarni tekshirish mumkin muallifi sekin nomi bilan yuqorida berilgan foto uchun original sahifaga sizni olib boradi. Keyinchalik, X—XIV asrlarda, qadimgi rus, Arab va Gʻarb manbalarida „Rossiya dengizi“ deb ataladi, bu Rossiyadan dengizchilar tomonidan faol foydalanish bilan bogʻliq. „Oʻtgan yillar voqeasi „da“Ponte dengiziga uch marta kirib, dengizni rus tiliga tarjima qilish uchun…“ deb aytiladi. Venetsiyalik va Ceneviz respublikalaridan kelgan italiyalik dengizchilar XIII-XIV vVni Qoradengiz deb atashdi " Buyuk dengiz "(lot. Oʻtish: saytda harakatlanish, qidiruv Oʻtish: saytda harakatlanish, qidiruv Mare Nigrum. Qadim zamonlarda adyglarda dengiz adyg deb ataldi. Ahyn, xy — „dengiz“ va n — „manba“, „bahor“dan kelib chiqqan. Toponimning eng qadimgi Eronga koʻtarilishi ham mumkin. oʻtish: saytda harakatlanish, qidiruv oʻtish: saytda harakatlanish, qidiruv Adygning zamonaviy nomi. Xy Shsutsӏ (Xi shutz — „Qoradengiz“), ehtimol turklardan olingan. „Qoradengiz“ zamonaviy nomi Markaziy Osiyodan kelgan koʻchmanchi turklar tomonidan „qora dengiz“deb nomlangan. Koʻpgina tillarda tegishli xaritalashni topdi: ABX. Amshyn Yeiqaa, adyg. Oʻtish: saytda harakatlanish, qidiruv- cherk. Oʻtish: saytda harakatlanish, qidiruv Mα θρη θάλασσα, bolg. Qora dengiz, Ukr. Chorne dengiz, yuk. შავი ზღვა, xona. Oʻtish: saytda harakatlanish, qidiruv Qora deñiz, tur. Karadeniz (Akdeniz „oq dengiz“ dan farqli oʻlaroq, Turkiyada Oʻrta yer dengizi deb tushuniladi), ingliz. Qora dengiz va boshqalar bunday nomning sabablari haqida bir qator farazlar mavjud: Farazlardan biri bir qator Osiyo mamlakatlarida qabul qilingan „rang“ belgisi bilan bogʻliq boʻlib, u yerda „qora“ shimolni, qora dengizni — Shimoliy dengizni koʻrsatdi. Ismning kelib chiqishining yana bir gipotezasi, vodorod sulfidining taʼsiri tufayli uzoq vaqt davomida 150 m dan chuqurroq dengiz suviga tushirilgan metall buyumlar (masalan, langar) qora qoplama bilan qoplanganligiga asoslanadi. Gidrografiya. Qoradengiz va uning atrofidagi hududlarni yengillik Qoradengizning Shimoliy qismidagi koylar Qoradengiz qirgʻoqlari juda oz va asosan Shimoliy qismida kesiladi. Faqat yirik yarimorol — Qrim. Eng yirik koylar: Yagorlytskiy, Tendrovskiy, Jarilgachskiy, Karkinit, Kalamit, Feodosiya, Varnenskiy, Burgas, Sinop va Samsun. Shimol va shimoli-gʻarbda daryolarning birlashuvida limanlar quyiladi, botqoq va shoʻr joylar mavjud. Sohil boʻyining umumiy uzunligi 3400 km. Dengiz sohilidagi bir qator joylar oʻz nomlariga ega: Qrimdagi Qrimning Janubiy qirgʻogʻi, Rossiyada Kavkazning qora dengiz qirgʻogʻi, Rumeli qirgʻogʻi va Turkiyadagi kichik Osiyo qirgʻogʻi. Gʻarbda va shimoli-gʻarbda qirgʻoqlar past, baʼzan tik; Qrimda-asosan pasttekislik, Janubiy togʻli qirgʻoqlari va Gʻarbdagi Tarkankut yarim orolidan tashqari. Sharqiy va Janubiy qirgʻoqlarida Kavkaz va Pontiy togʻlarining shoxlari dengizga yaqin keladi. Qoradengizdagi orollar kam. Eng katta jarilgach orollari (Ukrainaning Xerson viloyatiga maʼmuriy ravishda kiradi), uning maydoni 62 km2. Orollarning qolgan qismi juda kichik — eng kattasi-qayin va ilon (har ikkisi ham 1 km2 dan kam boʻlgan, shuningdek, Ukrainaga tegishli). Tuna, Dinyeper, Dnestr, shuningdek, kichik Mzymta, Psou, Bzyb, Rioni, Kodor, Inguri (dengizning sharqida), Chorox, Qizilyrmak, Yeshilyrmak, Sakarya (janubda), janubiy bug (shimolda), Kamchia, Veleka (gʻarbda). Qoradengizdagi yillik Daryo oqimi 310 km3 atrofida boʻlib, bu suvlarning 80 % Shimoliy-gʻarbiy shelf qismiga, asosan, Tuna va Dnepromga olib boriladi. Geologiya. Qoradengiz Janubi-Sharqiy Yevropa va kichik Osiyo yarim orolining oʻrtasida joylashgan izolyatsiya qilingan depressiyani toʻldiradi. Bu boʻshliq Myosen davrida faol tog ' hosil boʻlish jarayonida shakllangan boʻlib, Tetisning qadimgi okeanini bir nechta alohida suv havzalariga (keyinchalik Qoradengizdan tashqari Azov, Orol va Kaspiy dengizlari hosil boʻlgan) ajratdi. Dastlab, 14-10 million yil oldin, Qoradengiz sarmat dengizining bir qismi edi (Balatondan Orolga). Keyin u Oʻrta yer dengizi bilan birlashib, bir necha million yil davomida Meotik dengizni tashkil etdi. Keyinchalik, chuchuk suv Pontik dengizi (Kaspiy dengizini oʻz ichiga olgan) hosil boʻladi, bu esa Oʻrta chuchuk suv Kimmerian havzasining oʻrnini egallaydi, keyin esa — Kuyalnitskiy dengizi, keyin — quyi tepleistotsen Chaudin koʻli-800-500 ming yil oldin mavjud boʻlgan dengiz. 100-20 ming yil oldin mavjud boʻlgan shoʻr Karangat dengizi oʻrniga chuchuk suv Novoevkin koʻli-dengiz (20-7 ming yil oldin) almashtirildi. Qora dengizning kelib chiqishi haqidagi taxminlardan biri (qora dengiz toʻfoni nazariyasiga qarang), 7500 yil oldin er yuzidagi eng chuqur shirin suv koʻlini ifodalaydi, bu daraja yuzdan ortiq metrgacha boʻlgan zamonaviydan past edi. Muzlik davrining oxirida jahon okeanining darajasi koʻtarildi va Boğaziçi istmus buzildi. 150 ming km2 dan ortiq yer, shu jumladan, oʻzlashtirilgan odamlar bilan suv bosdi. Pliniy Elder dengizning kelib chiqishining oʻxshash versiyasini ifoda etdi. Qoradengizning paydo boʻlishi, bu gipotezaga koʻra, koʻlning butun shirin suv hayoti dunyosining massa oʻlimi bilan birga, qoldiqlarning parchalanishi natijasida dengizning chuqur qalinligi vodorod sulfidi infeksiyasi sodir boʻlgan Qoradengiz depressiyasi ikki qismdan iborat: Gʻarbiy va Sharqiy, koʻtarilish bilan ajralib turadi, bu Qrim yarim orolining tabiiy davomi. Dengizning shimoli — gʻarbiy qismida nisbatan keng rafli chiziq (190 kmgacha) bilan ajralib turadi. Janubiy qirgʻoq (Turkiyaga tegishli) va Sharqiy (Gruziya) yanada keskin, rafning chizigʻi 20 km dan oshmaydi va bir qator kanyonlar va depressiyalar bilan kesiladi. Qoradengizning qitʼa yamogʻi suv osti vodiylari tomonidan sezilarli darajada ajralib turadi. Dengiz janubida, Sinop va Samsun oʻrtasida, qirgʻoqqa parallel ravishda suv osti tizmalari tizimi yotadi. Qora dengiz havzasining Markaziy qismi nisbatan tekis tekislikdir. Qrim qirgʻoqlari va Kavkazning qora dengiz sohilidagi chuqurliklar juda tez oʻsib, qirgʻoq boʻylab bir necha kilometr narida 500 m balandlikda. Dengizning maksimal chuqurligi (2210 m) Yalta janubida joylashgan Markaziy qismga yetib boradi. Dengiz tubini katlayabilen jinslarning bir qismi sifatida qirgʻoq zonasida qoʻpol blokli konlar ustunlik qiladi: toshlar, shagʻal, qum. Qirgʻoqdan masofa bilan ular nozik taneli qum va alevritlar bilan almashtiriladi. Qoradengizning shimoli-gʻarbiy qismida qobiq keng tarqalgan; pelit loylari yam-yashil va dengiz sohilidagi yotoq uchun keng tarqalgan. Shimoliy-gʻarbiy shelfdagi neft va tabiiy gaz, titanomagnetit qumlari (Taman yarim orolining, Kavkaz sohilidagi) qirgʻoqlarida joylashgan asosiy foydali qazilmalar orasida. Qoradengizning chuqur dengiz choʻkindilarida gaz hidratlari shaklida boʻlgan metan zahiralari birinchi navbatda VNIIGAZ Ag Efremova va bp Jijchenko xodimlari tomonidan 1972-yilda (Moskva universiteti nis reysi) zamonaviy hisob-kitoblarga koʻra, 25-49 trillion kub metr gazga yetishi mumkin.