London. London — Buyuk Britaniya poytaxti, mamlakatning muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Katta London deb ham nomlanadi. Temza daryosining quyi oqimida, Shimoliy dengizdan 64 km masofada, London havzasi deb ataluvchi tekislikning markaziy qismida joylashgan. Poytaxt atrofidagi shaharlar va Siti bilan maʼmuriy jihatdan alohida metropoliten grafligi qilib ajratilgan Katta Londonni tashkil etadi. Aholisi 9.85 mln. kishi (2025). Iqlimi qishi yumshoq, yozi unchalik issiq boʻlmagan dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 5,3°, iyulniki 18,9°. Yillik oʻrtacha yogʻin 700 mm. Etimologiyasi. „London“ nomini kelib chiqishi Rim davridagi "Londiniyum" () nomiga borib taqaladi, lekin bu fakt noaniqdir. Birinchi, epigrafik maʼlumotlar 70 yilgi qaydlariga borib taqaladi. tomonidan qayd qilingan 130-yilgi maʼlumotlariga koʻra shaharning nomi " ekanligi qayd qilingan, taxminan II asr o'rtalari qaydnomalarida ( „Londinion“) nomi keltirilgan.. Orolni tark etishdan sal oldin, 368 yil atrofida rimliklar shahar nomini „Augusta“ deb oʻzgartirdilar. VIII asrning birinchi yarmiga oid kumush tangalarda "de Lundonia" yozuvi mavjud. IX asr soʻngida avvalgi rim shahrini qayta tiklab, uni Lundenburxom ( "Lundenburh") deb nomlashadi. Tarixi. Rim davri. Rimliklar bosib olgunga qadar (milodiy 40—60-yillar) hozirgi London oʻrnida keltlar qishlogʻi boʻlgan. Rimliklar hukmronligi davrida London dastlab harbiy lager, soʻng dare va dengiz porti boʻlgan. Oʻrta asrlar. 4-asr oʻrtalaridan Rim Britaniyasining muhim siyosiy markazi. Anglo-sakslar istilosi davrida (5—6-asrlar) shahar vayron qilingan va tezda qayta tiklangan. 7-asr boshlaridan muhim savdo va siyosiy markazga aylangan. 11-asr oxiri12-asr boshlarida London Angliyaning rasmiy poytaxtiga aylandi. XVI—XVII asrlar. 16-asrda kapitalistik munosabatlarning rivojlanishi bilan Londonda yirik savdo kompaniyalari vujudga keldi; 1571-yilda London birjasi ochildi. Angliya savdosining 2/3 qismi oʻtadigan London porti jahon ahamiyatiga ega boʻla boshladi. Sanoatning jadal rivojlanishi va Buyuk Brita-niyaning muhim sanoat, savdo va moliyaviy jihatdan qudratli davlatga aylanishi (18-asr oxirlari) Londonning du-nyodagi yirik dengiz porti, savdo va moliyaviy markaz sifatidagi ahamiyatini oshirdi. XX — XXI asrlar. Birinchi jahon urushi va undan keyingi davrlarda London da metallsozlik, mashinasozlik, jumladan, avtomobilsozlik, aviatsiya, elektrotexnika kabi yangi sanoat tarmoqlari rivojlandi. Ikkinchi jahon urushi davrida London nemis-fashistlar aviatsiyasi tomonidan bombardimon qilingan. Oʻsha davrda harbiy sanoat, ayniqsa, aviatsiya, kimyo va boshqa sanoat tarmoqlari rivojlandi. Xalqaro markaz. London — Buyuk Britaniyadagi tinchlik uchun kurash markazlaridan biridir. 1949-yildan boshlab, shaharda tinchlikni himoya qilish boʻyicha milliy kongress va konferensiyalar chaqiriladi. London — diplomatik uchrashuvlar, majlis va xalqaro konferensiyalar oʻtkaziladigan joy. Transport. London — xalqaro ahamiyatga ega transport yoʻllari tuguni. Temza daryosining Shimoliy dengizga quyilish yeridagi yirik port (yillik yuk ortib-tushirish 60 mln. t). Xitrou va Gatuik aeroportlari xalqaro ahamiyatga ega. Katta London mamlakatdagi ishlab beruvchi sanoat mahsulotining qismini beradi. Sanoat. Shaharda poytaxt aholisi ehtiyojlarini taʼminlash, London porti orqali keltiriladigan xom ashyo va materiallarni qayta ishlash bilan bogʻliq sanoat tarmoqlari ayniqsa rivojlangan. Mashinasozlik (avtomobilsozlik, aviasozlik, priborsozlik), shuningdek, elektrotexnika va radiotexnika sanoati korxonalari bor. Dastgohsozlik va kema taʼmirlash ham muhim ahamiyatga ega. Chetdan keltiriladigan xom ashyo hisobiga rangli metallurgiya, neftni qayta ishlash va kimyo sanoati korxonalari ishlab turibdi. Tikuvchilik, koʻn-teri, poyabzal, mebel, poligrafiya, farmatsevtika, sement, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari mavjud. Harbiy sanoat rivojlangan. London porti orqali chetga sanoat mahsulotlari chiqariladi, chetdan neft, oziq-ovqat, oʻrmon mahsulotlari va boshqa keltiriladi. Londonda dunyoda eng birinchi metropoliten qurilgan (1860—63). Londonda turli moliyaviy, savdo, sugʻurta kompaniyalari, banklar, savdo va fond birjalari, nashriyotlar, gaz. tahririyatlari, xal-qaro va Britaniya monopoliyasi va xorij firmalari filiallari toʻplangan. Iqlimi. Londonda iqlim oʻrtacha dengiz iqlimi hisoblanib, yumshoq qish va iliq yoz va yil davomida yogʻingarchilikning birtekis tarqalishi bilan kechadi. Gʻarbiy Yevropada boʻlgani kabi, yumshoq iqlim Golfstrim oqimining issiq okean oqimi taʼsiriga bogʻliq. London iqlimining oʻziga xos xususiyatlaridan biri yanvar oyidadan (+5,1 °C) iyulgacha (+18,1 °C) harorat amplitudasining farqi 13 °C ni tashkil qiladi. Sogʻliqni saqlash. Londonda milliy sogʻliqni saqlash tizimi (NHS) mavjux boʻlib, 2018-yil 5-iyul kuni ushbu tizim ishga tushganiga 70 yil toʻldi.. Ushbu tizim Londonning barcha aholisiga bepul tibbiy yordam koʻrsatadi. Bugungi kunga qadar ushbu tizim past darajadagi professionallik, parvarish yetishmasligi, yomon sharoitlar va operatsiyani uzoq kutish uchun tanqid qilindi. Ushbu tizim foydalanuvchilari ushbu kamchiliklarni turli sabablarga koʻra, xususan, tizim bemorning "tez tiklanishiga yoki erta o'limiga" qaratilganligi va surunkali kasalliklarga chalingan bemorlarning hozirgi soniga moslashtirilmaganligi bilan izohlashadi. Aholisi. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Londonda 8 173 900 kishi yashagan (Shotlandiya va Shimoliy Irlandiyaga qaraganda koʻproq). Ulardan 7,2% ni maktabgacha yoshdagi bolalar (4 yoshgacha), 17,3% ni maktab yoshidagi bolalar (5 yoshdan 19 yoshgacha), 64,4% ni mehnat yoshidagi odamlar (20 yoshdan 64 yoshgacha) va 10,7% ni keksa bolalar (65 yosh va undan katta) tashkil etadi. 2001-yilgi avvalgi aholini roʻyxatga olish bilan taqqoslaganda, keksa aholining ulushi biroz oshdi. Bir kunda Londonga 9.3 mln. kishi kelib-ketadi. Mamlakat ichidagi eng katta migratsiya almashinuvi Angliyaning janubi-sharqiy va sharqiy hududlariga, eng kichigi esa Shimoliy Irlandiyada hududlari hissasiga toʻgʻri keladi. Qoʻshni hududlardan keluvchi odamlar orasida 20 yoshdan 29 yoshgacha boʻlgan talabalar va ishchi yoshlar koʻpchilikni tashkil qiladi. Etnik tarkibi. 2011-yilgi aholi sonini qayd qilish statistikasiga koʻra, londonliklarning 45% i oq tanli britaniyaliklar, yana 14% - boshqa oq tanlilarga, shu jumladan Irlandiya Respublikasidan kelgan muhojirlarga, 22% - Osiyoliklarga, 12% - qora tanlilarga, 3% - Mestizolarga mansub. Shaharliklarning 61% Angliyada, 37% - buyuk Britaniyadan tashqarida (2001-yilgi aholi sanogʻiga koʻra-27%), shundan 3% — Hindistonda, 2% Polshada tugʻilganlar tashkil qiladi. Ta'lim. Londonda 40 dan ortiq universitet mavjud boʻlib, unda 400 mingga yaqin talaba tahsil oladi 93 ming xorijiy talabalar shahar iqtisodiyotiga 1,5 milliard funt sterling foyd keltiradi[76]. Yirik universitetlar qatoriga quyidagilar kiradi: London universiteti, Gʻarbiy London universiteti, London Metropolitan universiteti, London qirolichasi Meri universiteti, Sharqiy London universiteti, Grinvich universiteti, Kingston universiteti, London Janubiy banki universiteti, London sanʼat universiteti, Vestminster universiteti, Midlseks universiteti, London Siti universiteti, Brunel universiteti, London Imperial kolleji va boshqalar. London universiteti 1836-yilda tashkil etilgan va 18 ta oʻzini-oʻzi boshqaruvchi kollej va bir necha institutlardan iborat. Bular: London universitet kolleji, Birkbeck kolleji, Goldsmiths, qirol kolleji, London biznes maktabi, Iqtisodiyot va siyosiy Fanlar London maktab, Qirollicha Meri kolleji, qirollik Hollouey kolleji va boshqalar. Talabalar soni 120 ming tadan oshadi. Din. 2011-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, londonliklarning 48,4% oʻzlarini xristian, 12,4% musulmon, 5% hindular, 1,8% yahudiylar, 1,5% sikxlar, 1% buddistlar deb hisoblaydi. Musulmonlarning katta qismi Tauer-Hamlets, Nyuxem, Redbridge, Uoltam Forest va Brentda, hindlar-Harrou, Brent, Redbridge va Hounslovda; buddistlar-Grinvich, Kensington va Chelsi, Vestminster va Hounslovda tumanlarida roʻyxatga olingan. 2001-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, londonliklarning 58,2% oʻzlarini nasroniylar, 8,5% musulmonlar, 4,1% hindular, 2,1% yahudiylar, 1,5% sikxlar, 0,8% buddistlar, 15,8% oʻzlarini hudosiz deb atashgan, 8,7% esa roʻyxatga olish savoliga javob bermagan. Madaniyati. London — mamlakatning muhim madaniy markazi. Bu yerda London universiteti, Siti universiteti, politexnika institutlari, Qirollik drama sanʼati akademiyasi, Qirollik musiqa akademiyasi, London Qirollik jamiyati, shuningdek, koʻpgina ilmiy jamiyatlar va muassasalar bor. Universitetlar qoshida yirik kutubxonalar mavjud. 30 dan ortiq muzey, jumladan, Britaniya muzeyi (1753), tabiat muzeyi, ilmiy muzey, geologiya muzeyi, London muzeyi, Milliy galereya va boshqa, yirik konsert zallari, teatrlar ishlab turibdi. London yagona markazdan emas, balki mustaqil shaharchalar va aholi punktlarining sekin-asta qoʻshilib ketishidan tashkil topganligi bilan boshqa yirik shaharlardan farq qiladi. Tarixiy markazlari — Vestminster (siyosiy idoralar, Vestminster abbatligi, Bakingem va Sent-Jeyms saroylari, Yangi Vestminster sobori va boshqa joylashgan) va Siti (bank, birja, yirik monopoliya idoralari oʻrnashgan). Arxitektura. Qadimgi binolar orasida gotika uslubida qurilgan Sautuork sobori (13—15-asrlar), Xemptonkort saroyi (1515—36, 1689—94) diqqatga sazovor. Vestminsterdagi Uest-Endda mehmonxonalar, savdo koʻchalari, kollejlar, muzeylar, tomoshaxona-sayilgoxlar joylashgan. Klassitsizm, neoklassitsizm namunalari saqlangan. Zamonaviy uslubda koʻplab binolar qurilgan. Sporti. Buyuk Britaniyaning poytaxtida 1908, 1948 va 2012-yillarda uchta Olimpiya oʻyinlarini qabul qilgan dunyoning birinchi shahri boʻldi. Angliya Premer-ligasida Londonning "Arsenal", "Vest Xem Yunayted", "Crystal Palace", "Tottenxem Hotspur", "Brentford", "Chelsi"kabi oltita klubi ishtirok etadi. Hozirgi vaqtda Londonning "Arsenal", "Tottenxem" va "Chelsi" klublari Yevropa va dunyodagi eng kuchli klublari hisoblanadi. Londonning toʻrtta klubi Regbi boʻyicha Angliya chempionatida ishtirok etmoqda. Shaharning eng yirik stadioni — Wembley boʻlib, u uzoq taʼmirlash ishlaridan soʻng 2007-yil may oyida yana ochildi. Yangilangan stadiondagi birinchi oʻyin 19-may kuni "Chelsi" va "Manchester Yunayted" jamoalari oʻrtasida boʻlib oʻtdi. Shuningdek, "Wembley"da Angliya Kubogi finallari boʻlib oʻtadi. 2012-yilda London uchta yozgi Olimpiya o'yinlariga mezbonlik qilgan birinchi shahar bo'ldi.