Miya atrofiyasi. Miya atrofiyasi koʻplab markaziy nerv sistemasi kasalliklari natijasida yuzaga keldigan tibbiy holat boʻlib, miya hajmining kamayishi bilan tavsiflanadi. Har qanday toʻqimalarning atrofiyasi hujayra oʻlchamining kichrayishini anglatadi, bu holat sitoplazmatik oqsillarning progressiv yoʻqolishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Miya toʻqimalarida atrofiya neyronlar va ular orasidagi aloqalarning yoʻqolishi bilan tavsiflanadi. Miya atrofiyasini ikkita asosiy turga ajratish mumkin: umumiy va fokal atrofiya. Umumiy atrofiya butun miya boʻylab sodir boʻladi, fokal atrofiya esa miyaning maʼlum bir joyidagi hujayralarga taʼsir qiladi. Agar miya yarim sharlari taʼsirlansa, fikrlash va ixtiyoriy jarayonlar buzilishi mumkin. Miya hajmining maʼlum darajada qisqarishi dinamik qarish jarayoni bilan tabiiy ravishda sodir boʻladi. Miyaning qisqarishi 35 yoshdan keyin boshlanadi va yiliga 0,2%ni tashkil qiladi. Odamlar 70 yoshga yetganda atrofiya tezlashadi. 90 yoshga kelib, inson miyasi oʻzining dastlabki hajmini 15% ga yoʻqotgan boʻladi. Miya atrofiyasi qarishdan tashqari miyadagi kichik qon ketishlar bilan ham bogʻliq. Belgilari. Miya atrofiyasiga olib keladigan koʻplab kasalliklar demensiya, tutqanoqlar va afaziya deb ataladigan nutq kasalliklari guruhi bilan bogʻliq. Demensiya xotira va intellektual funksiyaning progressiv buzilishi bilan tavsiflanadi, bu ijtimoiy va mehnat qobiliyatlariga xalaqit beradi. Xotira, oriyentatsiya (moʻljal olish), oʻrganish qobiliyati, vizual-fazoviy idrok va rejalashtirish kabi funksiyalar ham buzilgan boʻlishi mumkin. Tutqanoqlar turli shakllarda boʻladi, ular oriyentatsiya buzilishi, gʻalati takrorlanuvchi harakatlar, ongni yoʻqotish yoki konvulsiyalar sifatida namoyon boʻladi. Afaziya – bu nutqning buzilishi bilan tavsiflangan kasalliklar guruhi. Retseptiv afaziya tushunishning buzilishiga olib keladi. Ekspressiv afaziya esa nutqda soʻzlarni gʻalati qoʻllashda, qisman iboralar, soʻzlar va toʻliq boʻlmagan jumlalardan foydalanishda namoyon boʻladi. Sabablari. Miya atrofiyasining rivojlanish shakli va tezligi bu holatga olib keluvchi kasallikka bogʻliq. Diagnostika. Orqa miya suyuqligi (likvor) – bu faqat bosh va orqa miyada joylashgan suyuqlik boʻlib, miya boʻlimlari orasida aylanib, qoʻshimcha himoyani taʼminlaydi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, likvor va plazmadagi biomarkerlar miyaning turli qismlaridagi miya atrofiyasi haqida xabar berishi mumkin. Tadqiqotda Altsgeymer kasalligi bilan ogʻrigan bemorlarda neyrofilament yengil zanjiri deb nomlangan biomarkerlarning ustunligi aniqlangan. Neyrofilament yengil zanjiri miyada joylashgan hujayralar-neyronlarning oʻsishida muhim boʻlgan oqsildir. Altsgeymer kasalligida neyronlar ishlashni toʻxtatadi yoki neyrodegeneratsiya deb ataladigan jarayon natijasida oʻladi. Neyrofilament yengil zanjirini kuzatish orqali tadqiqotchilar ushbu neyrodegeneratsiyani koʻrishlari mumkin, bu tadqiqot Altsgeymer bilan ogʻrigan bemorlarda miya atrofiyasi va keyinchalik idrok pasayishi bilan bogʻliqligini koʻrsatdi. Neyrogranin (uzoq muddatli potensiallik va xotirada muhim boʻlgan oqsil) kabi boshqa biomarkerlarning miya atrofiyasi bilan bogʻliqligi ham kuzatilgan, ammo bunda neyrofilament yengil zanjiri eng katta assotsiatsiyaga ega deb taxmin qilinadi. Instrumental tekshiruvlar. KT va MRT koʻpincha miya atrofiyasi uchun miyani tekshirish uchun ishlatiladi. Kompyuter tomografiyasi rentgen nurlari yordamida miyaning kesma tasvirlarini oladi, MRT esa magnit maydondan foydalanadi. Ikkala usulda ham vaqt oʻtishi bilan miya hajmining yoʻqolishini aniqlash uchun bir nechta tasvirlarni solishtirish mumkin. Gidrosefaliyadan farqi. Miya atrofiyasini gidrosefaliyadan ajratish qiyin boʻlishi mumkin, chunki miya atrofiyasi ham, gidrosefaliya ham likvor hajmining koʻpayishi bilan kechadi. Miya atrofiyasida likvor hajmining bu ortishi kortikal hajmning pasayishi natijasida yuzaga keladi. Gidrosefaliyada hajmning oshishi likvorning oʻzi koʻpayishi tufayli sodir boʻladi. Davolash. Miya atrofiyasini odatda oldini olish mumkin emas. Biroq, atrofiya xavfini kamaytirish uchun quyidagi choralarni koʻrish mumkin: