Egoist gen. Egoist gen nazariyasi – biolog Richard Dawkins tomonidan 1976-yilda chop etilgan "The Selfish Gene (Egoist gen)" nomli kitobida ilgari surilgan nazariya. Bu nazariya biologik evolyutsiyani individual organizmlar emas, balki genlar darajasida tushuntirishga harakat qiladi. Egoist gen nazariyasi evolyutsiya jarayonida genlarning omon qolish strategiyasini va ular qanday qilib organizmlar orqali replikatsiya qilishini tushuntiradi. Egoist gen nazariyasiga koʻra, tirik organizmlar evolyutsiya jarayonida faqat oʻz genlarini koʻpaytirishga intiladi. Tirik mavjudotlar faqat genlarni tashuvchisi hisoblanadi. Genlar esa oʻzlarining koʻpayishi va kelajak avlodlarga uzatilishi uchun organizmlarni boshqaradi. Shu bois, genlar evolyutsiyaning asosiy „subyekti“ sifatida qaraladi. Taʼrifi. Genlar egoist deb ataladi, chunki ular oʻz manfaatlarini kuzatib, oʻzlarini saqlashga va kelajak avlodlarga koʻpayish imkoniyatini yaratishga intiladi. Bu, tabiiy tanlanish jarayonida organizmlar orasida raqobat kuchayishini keltirib chiqaradi. Faqat omon qolishga qodir boʻlgan genlar oʻz replikatsiyasini davom ettiradi va ularni oʻzida saqlagan organizmlar muvaffaqiyatli hayot kechiradi. Altruizm va Egoizm. Bir koʻrinishda, egoist gen nazariyasi altruizm (boshqalar foydasi va oʻz manfaati uchun qurbonlik qilish) bilan mos kelmasligi mumkin. Biroq, Dawkins altruizmni ham genlar darajasida tushuntiradi. Masalan, bir organizm yaqin qarindoshlariga yordam berganda, aslida u oʻz genlarining omon qolish imkoniyatlarini oshiradi, chunki qarindoshlar oʻzaro genlar bilan bogʻliqdir. Bu jarayon „qarindoshlik tanlanishi“ deb ataladi. Bu konsepsiyaga koʻra, tirik mavjudotlar faqat oʻzlarining genlarini emas, balki qarindoshlarining genlarini saqlashga ham intiladi. Masalan, qushlar baʼzan oʻz farzandlariga emas, balki oʻz qarindoshlarining farzandlariga yordam beradi. Bu qarindoshlik orqali ularda umumiy genlar mavjud boʻlgani uchun, bu yordam oʻz genlarining kelajak avlodlarga yetib borish ehtimolini oshiradi. Qarindoshlik darajasi qanchalik yuqori boʻlsa, altruizm ehtimoli ham shuncha katta boʻladi. Shunday qilib, altruizm organizmlar darajasida koʻrinishi mumkin, ammo genlar nuqtai nazaridan bu hali ham egoistik harakatdir. Odatda altruizm boshqalarga yordam berish sifatida koʻriladi, lekin bu organizm uchun iqtisodiy jihatdan zararli boʻlishi mumkin. Dawkins altruistik harakatlar aslida oʻz manfaatini koʻzlayotgan genlarning strategiyasi ekanligini taʼkidlaydi. Masalan, bir qarindoshiga yordam berish orqali organizm oʻz genlarining 50% ini saqlab qoladi (chunki qarindoshlar oʻrtasida umumiy genlar mavjud). Shu tariqa altruistik xatti-harakatlar organizm darajasida altruistik koʻrinsa ham, genlar darajasida bu egoistik maqsadga xizmat qiladi. Ahamiyati. Egoist gen nazariyasi evolyutsiya nazariyasiga yangi nuqtai nazar olib kirgan va biologlar orasida katta munozaralarga sabab boʻlgan. Bu nazariya organizmlar darajasida emas, balki genlar darajasida tabiiy tanlanish jarayonini tushuntirishga uringan. Nazariya ayniqsa, biologiyada altruistik xatti-harakatlarning genetik asoslarini izlashda katta yutuqlarga olib keldi. Tanqidlar. Bu nazariya maʼlum bir darajada tanqidga uchragan, chunki koʻp biologlar hayvonlarning oʻzaro hamkorlik qilish va altruistik harakatlarini faqat genlar orqali tushuntirish murakkabligini taʼkidlashgan. Antropomorfizm (insoniy xususiyat berish): Baʼzi tanqidchilar genlarga „egoistik“ va „altruistik“ kabi insoniy xususiyatlarni yuklashni notoʻgʻri deb bilishadi. Genlar tabiiy jarayonlar orqali harakat qiladi va ularga insoniy xulq-atvorni taʼriflash bilan oʻxshatish muammoli deb qaraladi. Nazariya organizmlar oʻzlarining faqat genlarni saqlash vositasi ekanligini taʼkidlaydi. Bu esa ayrim biologlar tomonidan genlar va organizmlar oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni tushuntirish uchun yetarli emas deb tanqid qilinadi. Chunki, organizmlar murakkab ekotizimlar va oʻzaro munosabatlarda ishtirok etadi, bu faqat genlar bilan cheklanmaydi. Hozirgi ahvoli. Egoist gen nazariyasi evolyutsiya va tabiiy tanlanish jarayonini genlar darajasida tushuntirishda katta ahamiyat kasb etadi. Hozirgi biologiyada ham bu nazariya keng qoʻllanadi va evolyutsiya jarayonlarini tushunishda yordam beradi. Shu bilan birga, altruistik xulq-atvorning genetik asoslarini oʻrganishda ushbu nazariya ilmiy jamiyatda oʻz oʻrnini saqlab kelmoqda. Bu nazariya biologiya, ekologiya, psixologiya va hatto sotsiologiya sohalarida keng qoʻllanadi.