Xalil Rahmatullin. Xalil Ahmedovich Rahmatullin (1909-yil 23-aprel, Toʻqmoq, Qirgʻiziston – 1988-yil 10-yanvar, Toshkent, OʻzSSR) – mexanika sohasidagi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1947), Oʻzbekiston va RSFSR da xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1959, 1967). Mehnat Qahramoni (1979), fizika-matematika fanlari doktori (1943), professor (1943). Moskva universitetini tugatgan (1934). Shu institutda aerodinamika laboratoriya (1937—1952), gaz va toʻlqinlar dinamikasi kafedrasi mudiri (1952—1988). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidiumi aʼzosi va texnika fanlari boʻlimi raisi (1947—1952). Oʻzbekistonda koʻp fazali muhitlar gidrodinamikasi ilmiy maktabi asoschisi. Asosiy ilmiy ishlari elastik va elastikplastik muhitlarda toʻlqinlar tarqalishining dinamik nazariyasi, elastik bogʻlanishlar boʻyicha koʻndalang zarba nazariyasi, tuproq dinamikasi, singdiruvchi jismlar aerodinamikasi, parashyutlar nazariyasi va koʻp fazali tizimlar mexanikasiga doir. Rahmatullin yuk tushadigan (nagruzkali) va yuk tushmaydigan (nagruzkasiz) toʻlqinlar mavjudligini kashf qildi (ular „Rahmatullin toʻlqinlari“ nomini oldi). Bu kashfiyot inshootlar zaminini hisoblash va ularni loyihalashda, kema zirhi mustahkamligini aniqlash va boshqa masalalarni hal qilishda qoʻllanadi. Rahmatullinning aerostatlarning troslarga koʻndalang urilishiga bagʻishlangan ishlari Ikkinchi jahon urushi yillarida Moskva mudofaasi tizimini tayyorlashda keng qoʻllandi. Rahmatullin rahbarligida paxta chigitidan lint (kalta tolalar) ni aerokimyoviy usul bilan ajratib olish texnologiyey va nazariyasi ishlab chiqildi. Oʻzbek olimlari F. Abutaliyev, Ye. I. Buzin, G. A. Koshevnikov, J. Fayzullayev va boshqalar Rahmatullinning shogirdlari hisoblanadi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1968). Toshkentdagi koʻchalardan biri Rahmatullin nomi bilan atalgan. Koʻcha nomi 2010-yil yanvarda Shahriobod koʻchasi deb qayta nomlangan. Tarjimai holi. 1909-yilda Qirgʻizistonning Toʻqmoq shahrida tugʻilgan. Tatar va oʻzbekning oʻgʻli, oilaning toʻrtinchi (kenja) farzandi. U tugʻilmasdanoq otasi Rahmatulla akadan ayrilgan, bir necha yil oʻtib onasi vafot etgan. Otasining ismini Xalilning familiyasiga aylandi, sharifi esa uni tarbiyalagan akasining ismi hisoblanadi. Onasining opasining katta (9 bolali) oilasida tarbiyalangan. Bolaning oʻqish qobiliyatini opasining eri, oʻqituvchi Davlet aka payqab, Xalilda matematikaga qiziqish uygʻotdi. U 10 yoshida ishlay boshlagan. 1925-yilda Toshkent pedagogika texnikumiga oʻqishga kirib, bitirgach shu yerda dars bergan. Toshkentdagi Oʻrta Osiyo davlat universitetining fizika-matematika fakultetida oʻqishni davom ettirdi. Kutilmaganda uning tanlagan ixtisosligi – mexanika yoʻnalishi Toshkent universitetida yopildi. Rahmatullinga boshqa yoʻnalishni tanlash taklif qilindi, lekin u xarakter koʻrsatib, Moskva universitetida oʻqishga qaror qildi. 1931-yilda A. V. Lunacharskiyning shaxsiy yordami bilan Rahmatullin Moskva davlat universitetiga oʻqishga oʻtdi. Moskva davlat universitetining mexanika-matematika fakultetini tugatgan (1934). 1937-yilda F. I. Frankl rahbarligida (ilmiy rahbar aspirantidan atigi 4 yosh katta edi) yuqori tezlikdagi aerodinamika boʻyicha nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi va mexanika-matematika fakultetida dotsent va aerodinamik laboratoriyasi mudiri lavozimida ishda qoldi. Moskva davlat universitetining 1940-yildagi ilmiy-tadqiqot ishlari toʻgʻrisidagi maʼruzasida dotsent X. A. Rahmatullinning parashyut aerodinamikasini oʻrganish boʻyicha olib borgan ishlari eng yorqin ishlar qatorida qayd etilgan. Moskva davlat universiteti bilan birgalikda 1941-yil oktyabr oyidan boshlab X. A. Rahmatullin Ashxobodga evakuatsiya qilindi va u yerda 1943-yilda himoya qilgan „Parashyut nazariyasi“ doktorlik dissertatsiyasini tayyorladi. Nazariya parashyutning qarshilik koeffitsientining uning konstruktiv parametrlariga bogʻliqligini aniqlash, parashyut soyabonining kuchlanish holatini aniqlash va soyabonni mustahkamlash va uning kuchlanishini kamaytirishning samarali usullarini taklif qilish imkonini berdi. Rahmatullin va uning hamkasblari tomonidan olib borilgan parashyutlarning aerodinamik va mustahkamlik xususiyatlarini oʻrganish natijalariga koʻra, urush yillarida parashyut konstruksiyalarining bir nechta yangi turlari ishlab chiqilgan, ishlab chiqarishga kiritilgan va frontda keng qoʻllangan