Feminizmning birinchi to‘lqini. Feminizmning birinchi toʻlqini butun Gʻarb dunyosida 19 va 20-asr boshlarida feministik faoliyat va fikrlash davridir. Bu toʻlqinda asosiy eʼtibor huquqiy masalalarga, xususan, ayollarning saylov huquqini taʼminlashga qaratilgan. „Birinchi toʻlqin feminizm“ atamasi 1968-yil mart oyida The New York Times jurnalida Martha Lear tomonidan kiritilgan boʻlib, u bir vaqtning oʻzida „ikkinchi toʻlqin feminizmi“ atamasini ishlatgan. Feminizmning birinchi toʻlqini, asosan, haqiqiy (norasmiy) tengsizlikka qarshi emas, balki ayollarning siyosiy huquqlari uchun kurashishga qaratilgan edi. Global terminlar. Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi feministik harakatning birinchi toʻlqinida boshlangan va feminizmning keyingi toʻlqinlari davomida saqlanib qolgan inklyuziya masalalari akademik darajada koʻp muhokama qilinadigan mavzu hisoblanadi. Baʼzi olimlar Gʻarb feminizmining toʻlqin modelini muammoli deb hisoblaydilar, chunki u ayollar huquqlarining murakkab, oʻzaro bogʻliq va kesishgan tarixini tan olish oʻrniga, faollarning uzoq tarixini avlodlarni tavsiflovchi alohida toifalarga qisqartiradi. Bu koʻplab insonlarning kurash va yutuqlarini inobatga olmay, chetlashtirilgan feministlar oʻrtasidagi ajralishlarni yanada kuchaytirishi mumkin deb qaraladi. Gʻarb va global feminizmning zamonaviy munozaralarida saqlanib qolgan bahs-munozaralar birinchi toʻlqin feminizmini belgilagan tengsizlikdan boshlandi. Gʻarbning global feministik muhokamalarda obroʻli manba sifatida koʻrsatilishi AQShdagi bell hooks kabi feministlar tomonidan tanqid qilingan. Ular bu holat mustamlaka davridan qolgan munozara iyerarxiyalarini, bilimga egalik qilish va genderni tenglikning asosi sifatida markazlashtirishni takrorlamoqda, deb hisoblashadi. Feminizmni mustamlakachilikdan xalos qilish gʻoyasi Gʻarb feminizmi egallab turgan siyosiy va intellektual mavqega qarshi javob hisoblanadi. Dunyo boʻylab turli xil feminizm yoʻnalishlari mavjudligini tan olish orqali, Gʻarbda birinchi toʻlqin feminizmidan buyon davom etib kelayotgan tor doiradagi qarashlar va kesishuvchi shaxsiy xususiyatlarni eʼtiborga olmaslik muammosiga yechim topiladi. Turli xil feminizm yoʻnalishlari va faollik shakllarining mavjudligi, feminizmning birinchi toʻlqini mustamlakachilik va imperializm tarixi taʼsirida shakllanganligining natijasi hisoblanadi. Kelib chiqishi. Ayollar huquqlari uchun kurash 20-asrdan ancha oldin boshlangan. Simone de Bovuar oʻzining „Ikkinchi jinsiy aloqa“ kitobida „oʻz jinsini himoya qilish uchun qalam olgan“ birinchi ayol XV asrda Pizalik Kristina ekanligini yozgan. XVI asrda nemis gumanisti va olimi Agrippa Nettesxaym va venetsiyalik yozuvchi va shoira Modesta di Potzo di Forzi ayollar huquqlari uchun kurashdilar. Amerikada ilk feminizm. Qoʻshma Shtatlardagi ilk feminizm abolitsionizm harakati bilan bevosita bogʻliq edi va koʻplab taniqli feministlar ularni tinglashgan. Qoʻshma Shtatlardagi ayollar ozodligining dastlabki faollari orasida qulda tugʻilgan Sojourner Truth, sotsiolog va faylasuf Jeyn Addams, jurnalist Doroti Day va tibbiyot ilmiy darajasini olgan birinchi amerikalik ayol Elizabet Blekvell bor edi. Feminizmning birinchi toʻlqini asosan oʻrta sinf oq tanli ayollar tomonidan tuzilgan va boshqarilgan va feminizmning ikkinchi toʻlqinida rangli ayollar paydo boʻlgan. Feminizm atamasi oʻsha davrning siyosiy tasviriy mafkurasi sifatida yaratilgan va islohot va demokratiyani teng sharoitda mustahkamlash haqidagi nutqlardan kelib chiqqan. Mamlakatlar. Argentina. Oʻn toʻqqizinchi asr oxirgi oʻn yilligi va yigirmanchi asr boshidagi oʻn yillikda Argentinada ayollar Gʻarb dunyosidagi eng murakkab feminist harakatlaridan birini tashkil etdilar. Ular ishchilar harakati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, sotsialistlar, anarxistlar, ozodlik tarafdorlari, emansipatsiya tarafdorlari, taʼlim islohotchilari va katoliklardan iborat edi. 1910-yil may oyida ular birgalikda Birinchi Xalqaro Feminist Kongressini oʻtkazdilar. Marie Curie, Emilia Pardo Bazán, Ellen Key, Maria Montessori kabi taniqli yevropalik, lotinamerikalik va shimoliy amerikalik ishchilar, ziyolilar, mutafakkirlar va mutaxassislar hamda boshqalar ishtirok etgam. Ular gender tenglik, siyosiy va fuqarolik huquqlari, nikohdan ajralish, iqtisodiyot, taʼlim, sogʻliqni saqlash va madaniyat mavzularida oʻz gʻoyalari, ilmiy izlanishlari va tadqiqotlarini taqdim etganlar hamda bu masalalarni muhokama qilganlar. Avstraliya. 1882-yilda ayollar huquqlari himoyachisi Rose Scott, marhum onasidan meros qolgan Sidneydagi uyida haftalik salon yigʻilishlarini oʻtkaza boshladi. Bu yigʻilishlar orqali u siyosatchilar, sudyalar, xayriya faollari, yozuvchilar va shoirlar orasida tanila boshlagan. 1889-yilda u Ayollar adabiyot jamiyatini tashkil etishga hissa qoʻshgan, bu jamiyat keyinchalik 1891-yilda Ayollar saylov huquqi ligasiga aylangan. Scott mezbonlik qilgan yigʻilishlarda ishtirok etgan yetakchi siyosatchilar orasida Bernhard Wise, William Holman, William Morris Hughes va Thomas Bavin boʻlib, ular keyinchalik 1899-yilgi Early Closing Act (Erta yopilish toʻgʻrisidagi qonun) loyihasini muhokama qilish uchun uchrashganlar. Kanada. Kanadada feminizmning birinchi toʻlqini XIX asr oxiri – XX asr boshlarida namoyon boʻla boshlagan. Ayollar harakati dastlab ongli ravishda jamiyat eʼtiborini jalb qilishdan boshlangan, soʻngra oʻquv guruhlari shakllangan va oxir-oqibat qoʻmitalar tashkil etish orqali amaliy harakatlarga oʻtgan. Harakat asosan taʼlim masalalari atrofida shakllangan. Taʼlimga ustuvor ahamiyat berilishining asosiy sababi shundaki, u yosh avlodga taʼsir oʻtkazib, ularning jinsga oid qarashlarini oʻzgartirish imkonini beradi. 1865-yilda Ontario davlat maktabining boshligʻi Egerton Ryerson birinchilardan boʻlib ayollarni taʼlim tizimidan chetlashtirishni taklif qilgan. Yillar davomida koʻproq ayollar maktabga qatnay boshlaganligi sababli, ayollar va erkaklarning bitiruv koʻrsatkichlari orasidagi farq oshib ketdi. 1880-yilda Britaniya Kolumbiyasida oʻrta maktab bitiruvchilarining 51 foizi ayollar edi. Bu foizlar 1950-yilgacha oʻsishda davom etgan. Birinchi feminist harakatning boshqa sabablari ayollarning saylov huquqi, mehnat va sogʻliqni saqlash huquqlari bilan bogʻliq edi. Shu bois, feministlar oʻz faoliyatlarini huquqiy va siyosiy tenglikka erishishga qaratdilar. Ular Xalqaro ayollar kengashida faol ishtirok etib, Kanada Milliy ayollar kengashi nomli maxsus boʻlim tashkil etildi. Uning rahbari Lady Aberdeen edi. Ayollar bogʻ va musiqa klublari kabi loyihalardan boshqa sohalarga ham qiziqish bildirgan holda, taʼlim va saylov huquqini yaxshilashga qaratilgan islohotlar amalga oshirishni boshladilar. Bu harakatning asosida ayollar birlashib, yagona ovoz bilan chiqsalar, kuchliroq boʻlishlari haqidagi gʻoya yotardi. Xitoy. 1880-1890-yillarda Xitoyni zamonaviy mamlakatga aylantirish maqsadida faoliyat yuritgan erkak va ayol xitoylik islohotchi ziyolilar jamoat munozaralarida feministik masalalar va gender tengligini koʻtarib chiqdilar. Bu davrda qizlar uchun maktablar tashkil etildi, feministik matbuot yuzaga keldi, hamda oyoqlarni bogʻlashni bekor qilishni targʻib qiluvchi Oyoqlarni ozod qilish jamiyati va Tian Zu Hui tashkilotlari tuzildi. Xitoy Respublikasi davrida (1912-1949) ayollar hayotida koʻplab oʻzgarishlar yuz berdi. 1912-yilda monarxiya bekor qilinganidan soʻng, koʻplab mahalliy ayollar tashkilotlarini birlashtirgan Ayollar saylov huquqi ittifoqi tashkil etildi. Ushbu tashkilot yangi respublika konstitutsiyasiga ayollarning teng huquqlari va saylov huquqini kiritish uchun harakat olib bordi. Garchi bu faoliyta toʻliq muvaffaqiyatga erishmagan boʻlsa-da, u feminizm harakatining muhim davrini belgilab bergan. Tanqid. Birinchi toʻlqin feminizm tarmoqlararo kesishmalarni taklif qilmadi. Gender ijtimoiy tuzilma hisoblanmadi va har bir jins oʻynagan rollar seksist deb hisoblanmadi. Bu davr mobaynida feministlar biologik farqlarga koʻproq eʼtibor qaratdilar, chunki ayol deb hisoblashning yagona yoʻli biologiya yoki jinsiy aloqa orqali boʻladi, deb hisoblaydilar. Birinchi toʻlqin feminizmi rangli ayollar yoki pastroq ijtimoiy-iqtisodiy maqomdagi ayollar uchun kurashmadi. Natijada, bu faqat turli mamlakatlardan kelgan ayollarning mustamlaka va erotiklashuvini kuchaytirdi. Birinchi toʻlqin feminizmi erkaklarga yoʻnaltirilgan va shunga mos ravishda erkaklar ayollarni koʻrishga odatlangan shaklda yaratilgan. Birinchi toʻlqinli feminizm bilan bogʻliq yana bir muammo shundaki, oʻrta sinf oq tanli ayollar ayol uchun nima muammo ekanligini va rangdagi ayollar yoki past ijtimoiy-iqtisodiy maqomga ega boʻlgan ayollarni hisobga olmaganda, nima muammo ekanligini hal qilishdi. Feministlarning birinchi toʻlqinida erkaklardan farqli oʻlaroq, ayollar orzu qilgan, ammo ega boʻlolmaydigan jinsiy erkinlik yoʻq edi. Birinchi toʻlqin oq feministlarining koʻpchiligi rangli ayollar bilan ittifoqda edi, lekin ular oʻrta sinf oq ayollar uchun muvaffaqiyatga erishishlari mumkinligiga ishonib, jim turishdi.