Gvanju qoʻzgʻoloni. Gvanju qoʻzgʻoloni (koreyscha: 5·18 광주 민주화 운동, 5.18 Gwangju Minjuhwa Undong) — 1980-yil 18-maydan 27-maygacha Janubiy Koreyaning janubiy qismida joylashgan Gvanju shahrida yuz bergan keng ko‘lamli xalqiy norozilik harakati. Bu voqea harbiy hukumatga qarshi chiqqan talabalar va oddiy fuqarolarning zo‘ravonliksiz boshlagan namoyishining qonli bostirilishiga aylandi va Janubiy Koreya demokratik harakatlar tarixida muhim burilish nuqtasi sifatida tan olingan. Tarixiy kontekst. 1979-yil 26-oktyabr kuni prezident Park Chung-hee oʻldirilgach, Janubiy Koreyada siyosiy bo‘shliq yuzaga keldi. Mamlakatda hokimiyat uchun kurash kuchaydi va demokratik islohotlar talab qilinayotgan bir paytda, general Chun Doo-hwan va unga sodiq harbiy guruh 1980-yil boshida hokimiyatni egalladi. Chun Doo-hwan parlamentni tarqatdi, siyosiy erkinliklarni chekladi va favqulodda holat eʼlon qildi. Demokratik islohot talab qilayotgan talabalar, ayniqsa Seul va Gvanjuda faol harakat qilgan. 1980-yil 17-mayda harbiy rejim universitetlarni yopdi va siyosiy faoliyatni taqiqladi. Bu harakat talabalarning va keng jamoatchilikning noroziligini kuchaytirdi. Qoʻzgʻolonning boshlanishi. 1980-yil 18-mayda Chonnam Milliy universiteti talabalari Gvanju shahrida tinch norozilik namoyishini boshladi. Harbiylar bunga qarshi kuch ishlatdi: talabalar kaltaklandi, koʻchalar to‘sib qo‘yildi. Voqealar tez orada butun shaharga yoyildi. Fuqarolar harbiy zo‘ravonlikka qarshi kurashishda talabalarga qoʻshildi. Ayrim norasmiy manbalarga ko‘ra, politsiya qurollari tortib olinib, aholi oʻzini himoya qilish uchun qurollandi. Qonli bostirish. May oyi davomida harbiy rejim Gvanjuga parashyutchilar va elit bo‘linmalarni yubordi. Ular namoyishchilarga qarshi oʻq uzdi, ayovsiz kaltaklashlar, qamoqqa olishlar va hatto qatl hollari kuzatildi. Bu bosqinchilik xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olinmagan boʻlsa-da, keyinchalik inson huquqlari tashkilotlari tomonidan fosh etildi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 200 dan ortiq kishi halok bo‘lgan. Biroq mustaqil manbalar va guvohlarning aytishicha, bu raqam aslida 600-1000 kishiga yetadi. Ko‘plab begunoh fuqarolar bedarak yo‘qolgan. Siyosiy va ijtimoiy tahlil. Gvanju qoʻzgʻoloni Janubiy Koreya tarixidagi eng siyosiy ahamiyatli voqealardan biri hisoblanadi. Chun Doo-hwan rejimi bu harakatni “kommunistik qo‘zg‘olon” sifatida ko‘rsatishga harakat qilgan. Ammo keyingi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, harakat xalqning siyosiy erkinlik, saylov huquqi va fuqarolik huquqlari uchun olib borgan kurashi edi. Qoʻzgʻolon asosan Gvanju shahri bilan cheklangani, boshqa shaharlarga tarqalmagani sabablari orasida hukumatning axborotni senzura qilgani, boshqa viloyatlarga noto‘g‘ri ma’lumot bergani, va aholi o‘rtasida qo‘rquv uyg‘otgani ko‘rsatiladi. Oqibatlar. 1987-yilda Janubiy Koreyada xalq bosimi natijasida to‘liq demokratik saylovlar o‘tkazila boshlandi. Gvanju voqeasi bu harakatning psixologik asosini yaratdi. 1997-yilda 18-may rasmiy ravishda "Demokratiya uchun kurash kuni" deb eʼlon qilindi. Chun Doo-hwan va sobiq prezident Roh Tae-woo 1996-yilda ushbu voqealardagi roli uchun sudlangan, biroq keyinchalik afv etilgan. Xotira va madaniy ta’siri. Bugungi kunda Gvanju shahrida 5.18 Milliy Qabriston mavjud bo‘lib, bu yerda halok bo‘lganlar dafn etilgan. Har yili may oyida yodgorlik marosimlari o‘tkaziladi. Ko‘plab Janubiy koreys filmlari, hujjatli asarlar va kitoblar Gvanju voqeasini yoritgan. Mashhur filmlar orasida "May 18" (2007) va "A Taxi Driver" (2017) asarlari bor. Xalqaro e'tirof. Inson huquqlari tashkilotlari va baʼzi xorijiy jurnalistlar Gvanjuni Janubiy Koreyada demokratiyaning tugʻilishi sifatida tasvirlashgan. Bu voqea Janubiy Koreya tajribasi orqali boshqa avtoritar tuzumlarga qarshi kurashayotgan mamlakatlar uchun ham ibrat bo‘ldi. Tarixiy ahamiyati. Gvanju qoʻzgʻoloni (5·18 광주 민주화 운동) Janubiy Koreya tarixida fuqarolik jamiyati, demokratiya va inson huquqlari uchun kurashning burilish nuqtasi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. 1980-yilning may oyida yuz bergan bu xalq harakati hukumat tomonidan qattiq bostirilgan boʻlsa-da, u butun mamlakat boʻylab fuqarolik ongining uygʻonishiga olib keldi. Gvanju aholisi harbiy hukumatning favqulodda holat eʼlon qilishiga va konstitutsion tartibning buzilishiga qarshi chiqdi. Ular erkin saylovlar, matbuot erkinligi va harbiy diktaturaning tugatilishini talab qilishdi. Qoʻzgʻolon bostirilgan boʻlsa-da, u Janubiy Koreyada 1987-yilgacha davom etgan demokratik harakatlar uchun tayanch nuqtasi boʻlib xizmat qildi. Aynan Gvanju fojiasi tufayli mamlakatda inson huquqlari, matbuot erkinligi va fuqarolik ongiga asoslangan siyosiy muhokama kuchaygan. Shuningdek, Gvanju voqealari xalq ongida “xalq qahramonligi” ramziga aylandi va 5.18 har yili xotira kuni sifatida nishonlanadi. 1997-yilda rasmiy hukumat tomonidan bu voqea "demokratizatsiya harakati" deb eʼtirof etildi va 5.18 kuni milliy bayram darajasiga ko‘tarildi. Gvanju qoʻzgʻoloni shuningdek boshqa avtoritar rejimlar ostidagi davlatlar uchun ham demokratiya yoʻlida kurashning timsoli sifatida oʻrganilmoqda. Bu voqea xalqning adolat, erkinlik va o‘zlikni tiklash yoʻlidagi kurashining yorqin namunasi boʻlib qolmoqda. Madaniyatda aks etishi. Gvanju qoʻzgʻoloni koreys kino va adabiyotida keng yoritilgan. Quyidagilar mashhur asarlar sirasiga kiradi: Rassomlar ham bu voqealarni o‘z ijodida aks ettirgan, jumladan 5.18 Xotira Muzeyi devorlarida chizilgan freskalar xalq qarshiligini ifodalaydi.