Abulsaraya. Abulsaraya as-Sari ibn Mansur ash-Shaybony (815-yil 18-oktyabrda vafot etgan) 815-yil Iroq va Kufada Abbosiylar xalifaligiga qarshi boshlangan Zaydiy qoʻzgʻoloni yetakchisi. Qoʻzgʻolon tez orada Iroqning janubiga yoyilib, Abulsarayaning agentlari Makka va Madinani ham egallashdi. Isyonchilar bir muddat Bagʻdodga ham tahdid solishdi. Biroq, Harsama ibn Aʼyon ketma-ket qozongan gʻalabalari tufayli ular Kufaga qadar chekinishga majbur boʻlishgan. Avgust oyining oxirida Kufani tark etishga majbur boʻlgan Abulsaraya va uning tarafdorlari qochishga urinishdi. Biroq ularni taʼqib qilib, magʻlub etib, asirga olishdi. Abulsaraya 18-oktyabr kuni Bagʻdodda qatl qilindi. Qoʻzgʻolon Hijozda Muhammad ibn Jaʼfar as-Sodiq Makkada xalifaga qarshi xalifa deb eʼlon qilinib, bir necha oy davom etdi. Bu isyon ham, oxir-oqibat, Abbosiy qoʻshinlari tomonidan bostirildi. Hayoti. Abulsarayaning yoshlik davri haqida maʼlumot mavjud emas. Uning vatani Ras al-Ayn edi. Islomdan oldingi shaboniy qabila boshligʻi Hani ibn Qabisadan kelib chiqqanini daʼvo qilgan. Biroq, Arminiyaning Abbosiy hukmdori Yazid ibn Mazyad ash-Shayboniy xizmatiga kirishidan avval eshak haydovchi va qaroqchi boʻlgani rivoyat qilingan. Abulsaraya Yazid qoʻmondonligi ostida Xurramiylarga qarshi kurashgan. Abbosiylar sulolasining al-Amin va al-Ma’mun oʻrtasidagi fuqarolar urushida dastlab al-Amin tarafida turib, al-Maʼmunning lashkarboshisi Harsama ibn A’yonga qarshi jang qildi. Biroq, keyinchalik oʻz tarafini oʻzgartirib, qarshi tomonga oʻtdi. Kufadagi qoʻzgʻolon. Biroz vaqt oʻtgach, haj ziyoratiga borish uchun ruxsat olib, yoʻlda qoʻzgʻolon koʻtardi. Oʻziga qarshi yuborilgan Abbosiylar qoʻshinini magʻlub etib, 815-yil yanvar oyida Kufada Aliy Ibn Tabataba bilan birga Zaydiy gʻoyalari asosida qoʻzgʻolon boshladi. Ibn Tabataba qoʻzgʻolonda bor-yoʻgʻi ramziy shaxs boʻlib, real hokimiyat Abulsaraya qoʻlida edi. Darhaqiqat, zamonaviy olimlar Abulsarayaning harakatlarini Aliylarga nisbatan xayrixohlik emas, balki Aliylarni shunchaki hokimiyatni qoʻlga kiritish vositasi deb koʻrgani bilan izohlashadi. Qoʻzgʻolon dastlab muvaffaqiyatli kechib, 815-yil 14-fevralda isyonchilar al-Maʼmunning Iroqdagi noibi al-Hasan ibn Sahl isyonchilarga qarshi yuborgan Zuhayr ibn al-Musayyab boshchiligidagi Abbosiy qoʻshinlarini magʻlub etishdi. Ertasi kuni Ibn Tabataba vafot etdi. Tabariyning aytishicha, uni Abulsaraya zaharlagan, ammo bu maʼlumot toʻqima boʻlishi mumkin. Ibn Tabatabaning oʻrniga Muhammad ibn Muhammad ibn Zayd imom etib tayinlandi. Qoʻzgʻolonning yoyilishi. Abbosiylar qoʻmondoni Zuhayr ibn al-Musayyab Qasr Ibn Hubayraga chekingan bir paytda, al-Hasan ibn Sahl Kufaga qarshi yana bir Abbosiylar qoʻshinini yubordi. Bu qoʻshin Abdus ibn Muhammad boshchiligidagi 4000 otliq askardan iborat edi. 3-mart kuni Abulsaraya Abdusni magʻlub etdi. Abdus jangda halok boʻldi. Uning odamlari yo oʻldirildi, yoki asir olindi. Bu xabarni eshitgan Ibn al-Musayyab shimolga, Nahr al-Malikka chekindi. Abulsaraya esa oʻz qoʻshinlarini Qasr Ibn Hubayraga boshlab bordi. Gʻalabadan soʻng Abulsaraya „Alloh oʻz yoʻlida saf tortib, goʻyo mustahkam binodek jang qiluvchilarni sevadi“ degan yozuvli dirhamlarni zarb ettirib, oʻz tarafdorlarini Vosit, Basra hamda Ahvozni egallash uchun joʻnatdi. Abulsarayaning askarlari Vositda mahalliy noib Abdulloh ibn Said al-Haroshiyga qarshi yana bir bor gʻalaba qozonishdi. Al-Haroshiy ogʻir talafot bilan Bagʻdodga chekinishga majbur boʻldi. Abulsaraya Makka va Madinani egallash uchun bir guruh Aliylarni yubordi. Madinaga yuborilgan Muhammad ibn Sulaymon ibn Dovud ibn al-Hasan al-Musanna shaharni hech qanday qarshiliksiz qoʻlga kiritib, oʻz vazifasini muvafaqqiyatli bajardi. Makkaga yuborilgan Husayn ibn Hasan al-Aftas ibn Ali ibn Husayn Zayn al-Obidin shaharga kirishga ikkilandi. Buning sababi shaharda yillik haj ziyoratiga hamroh boʻlib keladigan Abbosiylar garnizoni mavjudligi edi. Biroq, Abbosiy noib Dovud ibn Iso isyonchilarga qarshi chiqib, muqaddas shaharda qon toʻkishni istamadi. Mahalliy garnizon qoʻmondoni Masrur al-Kabir ularga qarshi kurashishni maʼqul koʻrgan boʻlsa-da, Dovud ibn Iso bunday qilmadi. Oxir-oqibat, Dovud ibn Iso Abbosiy kuchlarning bir qismi bilan shaharni tark etdi. Uning ortidan bir necha kun ichida qoʻshinlari holdan toygan va ziyoratchilarning qoʻzgʻolonchilarga qoʻshilishidan qoʻrqqan Masrur al-Kabir ham yoʻlga chiqdi. Husayn ibn Hasan al-Aftas oʻzining kam sonli hamrohlari bilan Arafa kuni (21-iyun) shaharga kirib keldi. Makkadan yana bir Aliy Ibrohim ibn Muso al-Kozim yoʻlga chiqib, maʼlum muddat Yamanda hukmronlik qildi. Magʻlubiyati, asir olinishi va oʻlimi. Qoʻzgʻolonchilar endi Bagʻdodning oʻziga tahdid solib, al-Hasan ibn Sahlni Xurosonga ketayotgan Harsamadan yordam soʻrashga majbur qilishdi. Dastlab biroz ikkilanishdan soʻng, Harsama rozi boʻldi va Bagʻdodga qaytdi. Buni eshitgan Abulsaraya aprel/may oyida al-Mada’inga yoʻl olib, hatto undan ham ichkariroqqa, Bagʻdodning janubida joylashgan Nahr Sarsargacha kirib bordi. U yerga Harsama oʻz qoʻshinlari bilan yetib kelib, Dajla hamda Frot daryolarini tutashtiruvchi kanalning narigi qirgʻogʻida isyonchilar lashkariga yuzma-yuz keldi. Harsama Ramazon hayitining ertasi kuni (15-may) qoʻzgʻolonchilarga qarshi harakat qilib, oʻz yordamchisi Ali ibn Abu Saidni al-Madaʼinga qarshi yubordi. Abbosiylar qoʻshini shaharni ikki kundan soʻng, kun boʻyi davom etgan va ertasi kuni qayta tiklangan shiddatli jangdan soʻng egalladi. Al-Madaʼinning qulaganidan xabar topgan Abulsaraya 7-iyundan 8-iyunga oʻtar kechasi Nahr Sarsardan Qasr Ibn Hubayraga chekinish buyrugʻini berdi. Harsama uni taʼqib qilib, Qasr Ibn Hubayra yonida magʻlubiyatga uchratdi. Natijada isyonchilar Kufaga chekinishga majbur boʻlishdi. Shaharga qaytgach, Abulsaraya va uning odamlari Abbosiylar sulolasining mahalliy aʼzolari uylarini talon-taroj qilishdi hamda ularning tarafdorlarini shahardan quvib chiqarishdi. Harsama Kufa shahridan tashqaridagi Qaryat Shohiy degan joyda Abulsaraya qoʻshinlarini tor-mor qildi. Shu paytda Ali ibn Abu Said Vosit shahrini qayta qoʻlga kiritib, Basra tomon yurish boshladi. Mahalliy qoʻllovdan mahrum qolgan Abulsaraya va uning tarafdorlari 815-yil 26-avgustdan 27-avgustga oʻtar kechasi Kufani tark etishga majbur boʻlishdi. Abulsaraya 800 nafar otliq hamrohligida Suza tomon yoʻl oldi. U yerda Xuziston viloyatining mahalliy noibi al-Hasan ibn Ali al-Maʼmuniydan magʻlubiyatga uchradi. Yaralangan Abulsaraya va uning bir nechta tarafdorlari Ras al-Aynga yetib olishga urinishdi. Biroq, Jalulada qoʻlga tushib, al-Hasan ibn Sahlga topshirilishdi. Abulsaraya 815-yil 18-oktyabrda Bagʻdodda boshi tanasidan judo qilinib qatl etildi. Jasadi Dajla daryosi ustidagi koʻprikda xalqqa koʻrgazma qilib osib qoʻyildi. Qoʻzgʻolonning Basra va Makkadagi yakuni. Iroqdagi Aliylar qoʻzgʻolonining soʻnggi tayanchi boʻlgan Basra shahrini Ali ibn Abu Said zabt etdi. Bu bilan shahardagi Aliylar hokimi Zayd ibn Muso al-Kozimning Abbosiylar tarafdorlariga nisbatan oʻrnatgan vahshiyona hukmronligiga barham berildi. Makkada Aliylar rejimi bir necha oy yashadi. Abulsarayaning taqdiri haqidagi xabar shaharga yetib kelgach, Husayn ibn Hasan al-Aftas va uning ittifoqdoshlari 815-yil 13-noyabr kuni keng hurmat qozongan Muhammad ibn Jaʼfar as-Sodiqni xalifa deb eʼtirof etdilar. Muhammad Makkada 16-yanvargacha hukmronlik qildi. Oʻsha kuni uning qoʻshinlari Abbosiylar lashkarboshisi Isʼhoq ibn Muso ibn Iso tomonidan magʻlubiyatga uchratildi. Muhammad va uning qolgan tarafdorlari Qizil dengiz qirgʻoqlariga chekinib, bir necha oy davomida Abbosiy qoʻshinlari bilan toʻqnashuvlarga kirishdi. Nihoyat, 816-yil iyul oyida afv vaʼdasi evaziga taslim boʻlishdi.