Politika (Aristotel). "Politika", yoki "Siyosat" (yunoncha Πολιτικά) - Qadimgi Yunoniston faylasufi Aristotelning davlat to'g'risidagi asari bo'lib, unda ijtimoiy va siyosiy falsafa fanlarining asoslari yaratilgan. Risola Aristotelning Makedoniyada qo'l ostidagi Afinada yashagan eng so'nggi yillarida (miloddan avvalgi 335-322-yillar) yozilgan. Kitobda davlat bo'g'ini sifatidagi oila, qullik, fuqarolik, davlat belgilari, shuningdek, uni boshlarish shakllari va maqsadlari muhokama qilinadi. Tadqiqotchilarning fikricha, Aristotelning "Politika" assarini yozishdan bosh maqsadi - ideal Polisning nazariy asoslarini ishlab chiqishdir. Mazmuni. Birinchi kitob. Aristotel davlatni (yunoncha πόλις) umumiy farovonlikni ko'zlab tashkil qilingan jamoa (yunoncha κοινωνία) deb ataydi. Bu bilan davlat insonlarning kundalik ehtiyojlarini qondirish maqsadida tabiiy yo'l bilan paydo boʻlgan oilaga (yunoncha οἰκία) qarshi qo'yiladi. Qishloqlarga birlashtirilgan oilalar davlatning ajralmas qismini tashkil qiladi. Aristotel oila deganda o'z qullariga ega boʻlgan patrirarxal oilani nazarda tutadi va unda oila boshlig'i monarxga qiyoslanadi. Keyinroq yuzaga kelgan ijtimoiy shartnoma nazariyalaridan farqli o'laroq, Aristotel davlatni tabiiy birikma, insonni esa siyosiy hayvon deb ataydi. Aristotel urushlarni mulkka, avvalo qullarga ega bo'lish vositasi deb hisoblaydi, qullar esa varvarlardan - "tabiatan bo'ysunishga mahkum boʻlgan, lekin buni xohlamaydigan" insonlardan yollanadi. Oila xo'jaligi (yunoncha Οικονομικά — Iqtisodiyot) o'z ichiga uch fan: o'zlashtirish, tasarruf etish va boshqarishni oladi. Ikkinchi kitob. Aristotel Platonning Ideal shahar nazariyasini tanqid qiladi va oila hamda davlatda xususiy mulkning saqlanib qolishini zaruriyatini ilgari suradi. Uning asosiy dalili quyidagida o'z ifodasini topadi: "Egalari ko'p boʻlgan narsa eng kam g'amxo'rlikka sazovor bo'ladi". Aristotel fikricha, hokimiyat "og'ir qurollarga ega boʻlganlarga" tegishli bo'lishi kerak. Uchinchi kitob. Aristotel fuqarolik masalasini ko'rib chiqadi. Fuqaro - bu davlat ishtirokchisi, ya'ni qasamyod qilgan sud vakillari va xalq kengashi ishtirokchisidir. Aristotel qullarga, meteklarga (ajnabiylarga), hunarmandlarga, Yettinchi kitobda esa - dehqonlarga ham fuqarolik berilishini inkor qiladi. Boshqaruvda ishtirok etuvchi fuqarolar soni bo'yicha u uch turdagi "to'g'ri" (ya'ni umumiy farovonlikka erishish uchun qaratilgan) boshqaruv ko'rinishlarini farqlaydi: To'rtinchi kitob. Aristotel davlatni tashkil qiluvchi 5 elementlarni sanab o'tadi: Yuqorida keltirilgan tasnifdan tashqari davlat aholisi mulkga ega bo'lmagan ko'pchilik va mulkdor ozchilikdan iborat bo'ladi. Bulardan birinchisi demokratiyaga, ikkinchisi esa oligarxiyaga intiladi. Aristotel jamiyatdagi turli isyonlar va ziddiyatlarni bartaraf etish uchun o'rta qatlamni kuchaytirish, ya'ni "O'rtacha, lekin yetarli mulkka ega boʻlgan fuqarolarni ko'paytirish"ni taklif qiladi. Aristotel, shuningdek, davlat hokimiyatining uchga bo'linish tamoyilini ham ilgari suradi: Beshinchi kitob. Aristotel davlatdagi nizolarning sabablarini ko'rib chiqadi. Beqarorlikning sabablari sifatida u davlatdagi "aholining xilma-xilligi", hukmron qatlam vakillari orasidagi ichki nizolar, shuningdek demagoglar faoliyatini, ya'ni bir kishining demagogiya bilan barcha hokimiyatni o'z qo'liga olib, tiran ya'ni zolim hukmdorga aylanishini keltiradi. Barqarorlikni mustahkamlash uchun Aristotel qonun ustuvorligini ta'minlash, mas'uliyatlarni taqsimlash, shuningdek o'zib kelayotgan avlodning tarbiyasi to'g'risida qayg'urish kerak ekanligini aytadi. Oltinchi kitob. Aristotel demokratiya va oligarxiya orasidagi farqlarni tahlil qiladi. Yettinchi kitob. Aristotel bu kitobda yunoncha vatanparvarlik namoyish qiladi va faqat yunonlardagina jasorat va zakovat o'zaro uyg'unlikda namoyon bo'ladi, deb yozadi. Uning fikricha, Yevropaliklarda jasorat mavjud, lekin zakovat yetishmaydi, Osiyoliklarda esa zakovat mavjud, lekin jasorat yetishmaydi. Aristotel baxtni eng oliy ezgulik, deb ataydi. Davlatning vazifasi quyidagilardir deb hisoblaydi: Aristotel fuqarolarning aqliy mehnat bilan shug'ullanishlari va davlat ishlarida ishtirok etishlari uchun ular kundalik yumushlardan ozod bo'lishlari va bo'sh vaqtga ega bo'lishlari kerak, deb hisoblaydi. Sakkizinchi kitob. Aristotel "yoshlar tarbiyasi" masalasini ko'taradi va "bu mavjud bo'lmagan joyda davlatning asoslariga putur yetadi" deb hisoblaydi. Uning fikricha, to'rtta asosiy o'quv fanlari mavjud: Manbalar.