Pareydoliya. Pareydoliya (yun. παρά, "para" — „yonida“, „oʻrniga“; εἴδωλον, "eidolon" — „shakl“, „surat“) psixologik fenomen boʻlib, noaniq shakl, tasvir yoki tovushlar orasida tanish belgilar uchratishda namoyon boʻladi. Pareydoliyaga bulutlarda turli hayvon yoki yuzlar koʻrish, gramplastinkalarni teskari oʻynaganda xuddi yashirin xabarlar va shivirlashlar eshitish misol boʻladi. Pareydoliya apofeniyaning bir turidir. Misollar. Diniy. Tabiiy jismlarda u yoki bu dinga goʻyoki aloqador tasvir va yozuvlarni tez-tez topib turishadi. Ularga asosan Iso, Maryam suratlari, Alloh soʻzi, yoki boshqa diniy ramzlar kiradi: masalan, 2007-yil sentabrida Singapurda topilgan bir daraxtdagi kallus izlari maymunga oʻxshash ekanligini koʻrgan dindorlar buni „Maymun xudo“ (Sun Vukong yoki Hanuman) karomati, deb ovoza qilishdi. Diniy belgilar atrofidagi shov-shuvlar ularning bozorda pullanishiga olib keldi. Masalan, eBay internet-kimoshdisida goʻyoki Maryam yuzi namoyon boʻlgan sendvich $28 mingga sotildi. Qazilmalar. 1970-yillar oxiridan 1980-yillar boshlarigacha yapon tadqiqotchisi Chonosuke Okamura „Okamura Qazilma Laboratoriyasi Bayonoti“ nomi ostida bayonotlar tizmasini oʻz hisobidan chop etib kelgan. Bu bayonotlarda u Silur davriga (425 mln yil avval) oid bir toshni oʻrgangani, unda mitti odam, it, ajdar va boshqa organizmlarni goʻyoki topganini yozgan (aslida bu izlar tosh yoriqlari va aralashmalari edi), „Silur davridan beri odam oʻzgarmagan… faqatgina 3,5 mm dan 1,7 metrgacha kattalashgan,“ degan xulosaga kelgan. Okamura'ning bu tadqiqoti jiddiy olimlar tomonidan mazax qilinib, unga Ig Nobel mukofoti (Nobel mukofoti parodiyasi) keltirdi. Psixologik test. Rorschach testi pareydoliya orqali shaxsning ruhiy holatini aniqlashga urinadi. Bu testlarda „yoʻnaltirilgan pareydoliya“ ishlatiladi, chunki test tasvirlari atayin hech nimaga oʻxshamaydigan qilib chizilgan. Elektron ovoz fenomeni. Konstantīns Raudive 1971-yili yozgan "Breakthrough" nomli ishida vafot etganlar ovozini magnitofon tasmasiga yozib olganini iddao etadi. Buni u elektron ovoz fenomeni (EOF) deb nomlaydi. EOF tovush pareydoliyasi, deb izohlangan. Izohlar. Carl Sagan gipotezasiga koʻra pareydoliya odam yuzini taniy bilish refleksiga bogʻliq. Evolutsiya natijasida odamlar biror aftni tanish uchun minimal qismlarga eʼtibor berishi instinkti rivojlangan, lekin buning boshqa samaralari aslida chehra boʻlmagan jismlarda ham yuz topishga olib keladi. Yuzlarni ajrata bilish doʻst-dushmanni farqlash uchun kerak. Ushbu evolutsiyaviy bosim pareydoliyani ham keltirib chiqargan.