Trong Cuộc đảo chính Xô viết năm 1991, cũng được gọi là Cuộc Nổi dậy tháng 8 hay Cuộc đảo chính tháng 8, các nhà lãnh đạo Cộng sản của chính phủ Xô viết đã tiến hành đảo chính lật đổ Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev và tìm cách nắm quyền kiểm soát đất nước, nhưng thất bại. Các lãnh đạo đảo chính là những người phản đối chương trình cải tổ của Gorbachev và hiệp ước liên bang mới đã được ông đàm phán trao quá nhiều quyền lực của chính phủ trung ương vào tay các nước cộng hoà, dẫn tới việc Nhà nước Liên Xô bị tan rã. Họ bị phản đối, phần lớn ở Moskva, bởi một cuộc vận động ngắn nhưng hiệu quả của Boris Yeltsin (Tổng thống Cộng hòa Xô viết Nga) và các nhóm đấu tranh dân sự. Vụ đảo chính chấm dứt chỉ sau ba ngày, Gorbachev lại quay về nắm quyền lực nhưng sớm từ chức, và Boris Yeltsin đã chính thức đoạt quyền Nhà nước Liên Xô bằng việc ra lệnh cấm Đảng Cộng sản Liên Xô hoạt động. Sự kiện này đã tiêu diệt những hy vọng của vị lãnh đạo Xô viết về việc duy trì nhà nước Liên Xô ít nhất ở hình thức phân quyền. Từ khi nắm quyền lực năm 1985, Gorbachev đã lao vào một chương trình cải cách đầy tham vọng, thể hiện ở hai khái niệm perestroika và glasnost, có nghĩa tái cơ cấu kinh tế/chính trị và mở cửa. Những hành động này gây ra sự phản kháng nghi ngờ từ phía những thành viên cứng rắn trong hệ thống Đảng Cộng sản. Những cuộc cải cách cũng tạo điều kiện cho một số lực lượng và phong trào mà Gorbachev không hề ngờ tới xuất hiện. Đặc biệt là sự kích động và phát triển của chủ nghĩa quốc gia từ phía những sắc tộc không Nga bên trong Liên bang Xô viết, làm nảy sinh những lo ngại về việc một số hay toàn bộ các nước cộng hoà sẽ tiến hành ly khai. Trong năm 1991, Liên Xô ở trong một tình trạng kinh tế khó khăn trầm trọng và một cuộc khủng hoảng chính trị. Có một sự thiếu hụt hầu như với mọi hàng hóa, và mọi người phải đứng xếp hàng thật dài để mua những sản phẩm cần thiết nhất. Estonia, Latvia, Litva, và Gruzia đã đổi tên nước hoặc chính thức tuyên bố độc lập từ Liên Xô. Vào tháng giêng 1991, đã có một biến cố gọi là thảm sát Vilnius, dùng bạo lực đưa Litva trở lại Liên bang Xô viết. Vào khoảng 1 tuần sau đó, ở Latvia cũng có một biến cố tương tự bởi lực lượng thân Xô viết địa phương dùng vũ lực định lật đổ chính quyền Latvia. Ngoài ra còn có những cuộc xung đột liên tục về quân sự ở Nagorno Karabakh và Nam Ossetia. Liên bang Nga tuyên bố chủ quyền vào ngày 12 tháng 6 năm 1990 và sau đó giới hạn áp dụng luật Xô viết, đặc biệt các luật lệ liên hệ tới tài chính và kinh tế, trên lãnh thổ Nga. Cuộc trưng cầu dân ý trên toàn Liên bang ngày 17 tháng 3 năm 1991 bị các nước Cộng hòa vùng Baltic và các nước cộng hòa Armenia, Gruzia, và Moldova tẩy chay, đa số công dân của tất cả các nước cộng hòa khác trong Liên bang đều thể hiện mong muốn gìn giữ Liên bang Xô viết. Sau nhiều cuộc đàm phán, tám trong số chín nước cộng hoà (ngoại trừ Ukraina) đã thông qua Hiệp ước Liên bang mới với một số điều kiện. Hiệp ước sẽ biến Liên bang Xô viết thành một liên bang của những nước cộng hòa độc lập với một vị tổng thống, chính sách đối ngoại và quân đội chung. Liên bang Nga, Kazakhstan, và Uzbekistan dự định sẽ ký kết hiệp ước tại Moskva ngày 20 tháng 8 năm 1991. Tới tháng 12 năm 1991, tất cả các nước cộng hòa đã tuyên bố độc lập, và các cuộc thương lượng về một hiệp ước liên bang mới bắt đầu diễn ra. Vào tháng 9, nền độc lập của Estonia, Latvia, và Litva đã được Liên bang Xô viết công nhận, và được Hoa Kỳ và các nước phương Tây khác, vốn trong suốt thời kỳ Chiến tranh lạnh coi việc sáp nhập ba nước vùng Baltic này năm 1940 của Xô viết là bất hợp pháp, "tái công nhận". Trong nhiều tháng sau khi quay trở về Moscow, Gorbachev và những cộng sự của mình đã đưa ra nhiều cố gắng vô vọng nhằm tái lập sự ổn định và tính hợp hiến của các định chế trung ương. Tháng 11, bảy nước cộng hòa đồng ý một hiệp ước liên bang mới dẫn tới việc hình thành một liên bang được gọi là "Liên bang các Quốc gia có Chủ quyền". Nhưng Ukraina không tham gia nhóm này, và Yeltsin nhanh chóng rút lui để tìm kiếm lợi thế cho nước Nga. Theo quan điểm của Yeltsin, sự tham gia của nước Nga vào một liên minh khác sẽ là vô nghĩa, bởi hành động này đương nhiên dẫn tới việc Nga nắm trách nhiệm đối với những vấn đề kinh tế đang ngày càng tồi tệ tại các nước cộng hoà. Ngày 1 tháng 12, Ukraina tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý, theo đó hơn 90% công dân nước này ủng hộ Luật về Độc lập của Ukraina. Canada, Ba Lan, và Hungary là những nước đầu tiên công nhận nhà nước độc lập này. Ngày 3 tháng 12, Tổng thống Nga Yeltsin ra một bản tuyên bố rằng "ban lãnh đạo nước Nga tuyên bố sự công nhận của mình với nền độc lập của Ukraina theo mong ước dân chủ và nguyện vọng của người dân nước này". Ngày 8 tháng 12, lãnh đạo các nước Nga, Ukraina, và Belarus (vốn đã lấy danh hiệu này vào tháng 8 năm 1991) Boris Yeltsin, Leonid Kravchuk và Stanislav Shushkevich, cùng như Thủ tướng các nước cộng hòa gặp gỡ tại Minsk, thủ đô Belarus, nơi họ lập ra Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS) và hủy bỏ hiệp ước liên bang năm 1922 tạo lập lên Liên bang Xô viết. Một buổi lễ ký kết khác được tổ chức tại Alma-Ata ngày 21 tháng 12 để mở rộng CIS bao gồm cả năm nước cộng hòa vùng Trung Á, Armenia, và Azerbaijan. Gruzia mãi tới năm 1993 mới gia nhập; ba nước cộng hòa vùng Baltic không bao giờ tham gia. Ngày 25 tháng 12 năm 1991, Gorbachev, khi ấy đã hoàn toàn bất lực, tuyên bố từ chức tổng thống Liên Xô; lá cờ đỏ búa liềm của Liên bang Xô viết bị hạ xuống khỏi điện Kremlin và bị thay thế bởi lá cờ ba màu của nước Nga; Liên bang Xô viết đã chấm dứt tồn tại. Chính xác sáu năm sau khi Gorbachev chỉ định Boris Yeltsin lãnh đạo ủy ban đảng thành phố Moscow, Yeltsin đã trở thành tổng thống nhà nước kế tục lớn nhất của Liên bang Xô viết. Sau này, sự sụp đổ của Liên bang Xô viết được Tổng thống của nước Nga Vladimir Putin gọi là "thảm họa địa chính trị lớn nhất thế kỷ" . Tổng thống Ukraina Leonid Kravchuk gọi sự diễn biến của các sự kiện năm 1991 là "đám tang của đế chế". Theo cách này hay cách khác, Liên bang Xô viết, một siêu cường đã chấm dứt tồn tại, Khối Đông Âu sụp đổ. Cùng lúc đó, Hoa Kỳ và Trung Quốc đã mở rộng đáng kể vị thế của mình. Cuộc Chiến tranh Lạnh chấm dứt cùng với sự sụp đổ của Liên bang Xô viết. Trong Chính biến tháng 8 năm 1991, Nguyên soái Dmitry Yazov là thành viên của Ủy ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp nhằm cứu vãn Liên Xô nhưng thất bại. Sau này, ông kể lại rằng thực ra "Ủy ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp" không hề có ý định đảo chính, mà mục tiêu của họ là ngăn chặn sự phá hoại Nhà nước Liên Xô của Gorbachev và Yeltsin: