Thám tử tư (viết tắt tên quốc tế tiếng Anh là: PI-"Private investigator") là người chuyên thực hiện các hoạt động điều tra, theo dõi, giám sát, xác minh các vụ việc một cách độc lập theo yêu cầu. Đây là một ngành nghề với bản chất là cung cấp các dịch vụ điều tra, thu thập các thông tin và được nhận thù lao hay phí tổn. Tại nhiều nước trên thế giới, nghề thám tử tư là một nghề được các nhà nước công nhận như bao nhiêu ngành nghề khác. Tự điển tiếng Việt định nghĩa "thám tử" là "người làm việc dò xét". Vào năm 1833, Eugène François Vidocq, một cựu quân nhân và tội phạm người Pháp, thành lập công ty thám tử tư đầu tiên được biết đến với tên gọi "Le Bureau des Renseignements Universels pour le commerce et l'Industrie" ("Công ty Thông tin Chung về Thương mại và Công nghiệp") và thuê những người có quá khứ tội phạm. Ban đầu, công việc của các thám tử tư chủ yếu là thực hiện các nhiệm vụ mà khách hàng cảm thấy cảnh sát không có đủ trang thiết bị hoặc không sẵn lòng thực hiện. Cảnh sát chính thức đã nhiều lần cố gắng đóng cửa công ty này. Vào năm 1842, cảnh sát bắt giữ Vidocq với cáo buộc tống tiền và lừa đảo sau khi anh ta giải quyết một vụ trộm. Sau đó, Vidocq nghi ngờ rằng đó đã là một vụ câu cá. Anh bị kết án 5 năm tù và phạt 3.000 franc, nhưng Tòa án phúc thẩm đã thả anh ta. Vidocq được ghi nhận đã đưa công việc ghi chú, khoa học tội phạm và tư duy hình sự vào công tác điều tra tội phạm. Anh ta đã tạo ra bản sao đầu tiên của dấu chân giày bằng chất làm khuôn. Anh cũng đã phát minh mực viết không thể tẩy xóa và giấy kết dính không thể sửa đổi trong công ty in ấn của mình. Phương pháp đo người hình của anh vẫn được cảnh sát Pháp sử dụng một phần. Anh cũng được ghi nhận với những công việc từ thiện - anh tuyên bố không bao giờ tố cáo bất kỳ ai đã trộm vì mục đích thực sự. Tại Vương quốc Anh, Charles Frederick Field thành lập một văn phòng điều tra sau khi nghỉ hưu từ Cảnh sát Đô thị vào năm 1852. Field trở thành bạn của Charles Dickens, và ông đã viết bài báo về ông. Năm 1862, một trong nhân viên của ông, người Hungary Ignatius Paul Pollaky, rời ông và thành lập một công ty đối thủ. Mặc dù hiện nay ít được nhắc đến, nhưng vào thời điểm đó, sự nổi tiếng của Pollaky rất lớn đến mức ông được đề cập trong các cuốn sách vào những năm 1870 và trở thành "Paddington" Pollaky vĩ đại với sự "sắc sảo thông minh" trong vở opera hài năm 1881, Patience. Ở Hoa Kỳ, Allan Pinkerton thành lập Pinkerton National Detective Agency - một công ty thám tử tư - vào năm 1850. Pinkerton trở nên nổi tiếng khi ngăn chặn một âm mưu ám sát Tổng thống đắc cử Abraham Lincoln vào năm 1861. Các điệp viên của Pinkerton thực hiện một loạt các dịch vụ, bao gồm điều tra ngầm và phát hiện tội phạm, bảo vệ cây trồng và đảm bảo an ninh trang bị vũ trang. Trong thời kỳ hoạt động sôi động nhất, số lượng điệp viên và dự bị của Pinkerton National Detective Agency không thua kém số lượng binh sĩ và dự bị đang hoạt động trong Quân đội Hoa Kỳ. Allan Pinkerton thuê Kate Warne vào năm 1856 làm một thám tử tư, đánh dấu cô trở thành nữ thám tử tư đầu tiên ở Mỹ. Một vai trò quan trọng khác của ngành thám tử tư mới này là hỗ trợ các công ty trong các tranh chấp lao động. Một số thám tử tư sớm đã cung cấp các lính canh vũ trang để thực hiện nhiệm vụ như một lực lượng vũ trang tư nhân. Trong thời kỳ bất ổn của công đoàn ở Hoa Kỳ vào cuối thế kỷ 19, các chủ doanh nghiệp thuê các điệp viên Pinkerton làm nhân viên ngầm để xâm nhập và phá hoại hoạt động của công đoàn hoặc làm lính canh vũ trang cho các nhà máy. Sau vụ việc Homestead Riot vào năm 1892, một số tiểu bang đã thông qua các "đạo luật chống Pinkerton" để cấm nhập khẩu lính bảo vệ tư nhân trong các cuộc đình công của công đoàn. Đạo luật Liên bang Anti-Pinkerton Act năm 1893 tiếp tục cấm "một cá nhân được thuê bởi Công ty Thám tử Pinkerton hoặc tổ chức tương tự" không được làm việc cho "Chính phủ Hoa Kỳ hoặc chính quyền quận Columbia." Các điệp viên Pinkerton cũng được thuê để theo dõi các tội phạm miền Tây như Jesse James, băng anh em Reno, và Bọn hoang dã của Butch Cassidy, bao gồm Butch Cassidy và Sundance Kid. Nhiều thám tử/tư vấn viên tư có kiến thức học thuật và kinh nghiệm thực tế đặc biệt thường làm việc cùng với các luật sư bảo vệ trong các vụ án hình sự và vụ án liên quan đến tử hình. Có những người là nhà điều tra bảo hiểm, chuyên điều tra các yêu cầu bồi thường gây nghi ngờ. Trước khi ly dị không cần lỗi được áp dụng, nhiều thám tử tư đã tìm kiếm bằng chứng về ngoại tình hoặc hành vi khác trong hôn nhân để lấy lý do ly dị. Mặc dù không phải ở tất cả các quốc gia đều có yêu cầu pháp lý cho bằng chứng như vậy, theo thông tin từ báo chí, việc thu thập chứng cứ về ngoại tình hoặc "hành vi xấu" của vợ chồng hoặc đối tác vẫn là một trong những công việc mang lại lợi nhuận cao nhất cho họ, vì các tranh chấp hiện nay liên quan đến quyền nuôi con, trợ cấp và tranh chấp tài sản hôn nhân. Thám tử tư cũng có thể thực hiện "due diligence" (công việc kiểm tra tính chính xác) cho một nhà đầu tư đang xem xét đầu tư với một nhóm đầu tư, quản lý quỹ hoặc các công ty kinh doanh có nguy cơ cao khác. Điều này giúp nhà đầu tư tiềm năng tránh trở thành nạn nhân của gian lận. Một nhà điều tra có giấy phép và kinh nghiệm có thể tiết lộ rằng việc đầu tư có rủi ro và/hoặc nhà đầu tư có lý lịch đáng ngờ. Công việc này ngày càng phổ biến hơn trong thế kỷ 21 do xuất hiện các báo cáo công khai về các "mô hình Ponzi" và các hình thức đầu tư gian lận khác. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp thám tử tư bị liên quan đến hoạt động tham nhũng, làm việc cho tội phạm như rình rập và trùm tội phạm. Công việc của họ có thể là truy tìm những nạn nhân đã trốn thoát, tội phạm đối thủ và/hoặc nhân chứng đã ẩn nấp, hoặc thu thập chứng cứ để áp lực đối với các nhân chứng, nguồn tin, công tố viên và/hoặc các nhà điều tra của cảnh sát. Những thông tin này có thể được sử dụng trong các phiên xử sắp tới. Mỗi quốc gia trên thế giới đều có những quy định về điều kiện hành nghề của thám tử tư, nhằm đảm bảo các thám tử tư này hoạt động đúng khuôn khổ pháp luật, bảo đảm quyền của công dân (đặc biệt là quyền bí mật đời tư), và nhằm đảm bảo việc quản lý nhà nước có hiệu quả đối với dịch vụ này. Tại Mỹ, hầu hết các bang đều có quy định về nghề thám tử tư. Ví dụ như bang Georgia đã thành lập một bộ phận phụ trách hoạt động của thám tử tư gồm bảy thành viên do Thống đốc bang bổ nhiệm. Mỗi năm, bộ phận này họp ít nhất là tám lần để giải quyết các việc như cấp phép hành nghề, giải quyết khiếu nại, tố cáo liên quan đến thám tử tư, ra quyết định kỷ luật các thám tử tư vi phạm quy chế... Việc cấp giấy phép hành nghề thám tử tư rất chặt chẽ. Hai tiêu chuẩn được coi là quan trọng là: