سۇيۇقلاندۇرۇلغان مۇستەقىللىق ۋە ساتقۇنلۇق كۆلەڭگۈلىرى

مۇستەقىللىق مىللەتنىڭ قۇللۇق گىردابىدىن قۇرتۇلۇشىنىڭ شاھادەتنامىسى. ئاسارەت ئوكيانۇسىغا غەرق بولۇپ يۇتۇلمايدىغانلىقىنىڭ كاپالىتى. مۇستەقىللىق ھەر تۈرلۈك ئىدېئولوگلار ئالدىدا تېز پۈكتۈرۈشكە بولمايدىغان سىياسىي نىشان، پىدا قىلىۋېتىلسە بولمايدىغان ئالىي غايە. ئۇ قانداقتۇر ۋاز كېچىلىش بەدىلىگە قۇربان قىلىنىدىغان چاھارپاي قىممىتىدىكى «مال-چارۋا» ئەمەس. مۇستەقىللىق ئۇقۇمىنى مەجازغا جوراشقا بولمىغاندەك، ئۇنىڭغا ئېرىشىشنىڭ ئىپادىسىمۇ مەجازىيلىققا باغلانمايدۇ. ئۇنىڭ ھەقىيقەتلىكى قۇياش مىسالى ئىسىم ۋە جىسمىدە بىر گەۋدىلىكتۇركى، مەجاز ۋە كىنايىلەرنىڭ، تەشبىھ - مېتافورالارنىڭ ئوبيېكتى بولغان ئايغا ئوخشاپ قالماسلىقى، ھېچقاچان «ئاي»نىڭ دەرىجىسىگە چۈشۈرۈلمەسلىكى لازىم. چۈنكى قۇياشنىڭ ھەقىيقەتلىكى پەقەت ۋە پەقەت قۇياش ۋە گەۋدىسىنىڭ كۆكتە پارلاپ تۇرۇشىدەك شەكىل ۋە مەزمۇندا، قۇرۇلما ۋە فۇنكسىيەسىدە ئوچۇق، كونكرېت ۋە رېئال بولۇشى تەقەززادۇر. ئۇ ئاي مىسالى ئەدەبىياتچىنىڭ قولىغا چۈشكەندە قايسى شەكىلگە كىرگۈزۈۋالسا بولۇۋېرىدىغان، نېمە ئۈچۈن يۇغۇرۇلغانلىقى ۋەزىيەتكە قاراپ ئىزاھلىنىۋالسا، ئىستىگەن غىزاغا، ئىستىگەن شەكىلدىكى يېمەككە ئەھۋالغا قاراپ ئۆزگەرتىۋېلىنسا بولىدىغان بولدۇرۇلمۇش خېمىرغا ئايلىنىپ قالسا بولمايدۇ. ئايلانغان تەقدىردە ئاللىبۇرۇن ئۇنىڭ ھەقىقىتى بۇزۇپ تاشلانغان، ماھىيىتىدىن يىراقلىشىپ ياتلاشتۇرۇلغان بولىدۇ. مەجاز ۋە كىنايىلەر ھەقىقەتنىڭ ھەقىقىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇلمىغىنىدا، ساختىلىقنىڭ، ئالدامچىلىق ۋە ھىيلە - مىكىرنىڭ سۇيىئىستېمال ۋاسىتىسى بولۇپ قېلىشى، خىيانەتنىڭ ئەپتى - بەشىرىسىنى ياپىدىغان يوپۇققا ئايلىنىپ كېتىشى ھېچ گەپ ئەمەس. يېقىن تارىخىمىزدا مىللىيلىكتىن ئەسەر بولمىغان، پۈتۈنلەي يات ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ خام - خىيالىنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇپ بېرىش يولىدا ۋەتەننىڭ ئىستىقبالىنى ئىستىقلالى بىلەن قوشۇپ قوش قوللاپ مۇستەملىكچىلەرگە ئۆتكۈزۈپ بەرگەن ساتقىن داھىيلارنىڭ ئەڭ قاملاشتۇرغان ئىشى دەل ھەقىقەتنى مەجازلارغا كۆمۈپ تاشلاش، ئۇقۇم - ئاتالغۇلار بىلەن كەلسە - كەلمەس ئويناپ خەلقنى ئاغزىغا قارىتىپ گاڭگىرىتىش، كىنايە - تەشبىھلەرگە سىغىنىپ تۇرۇپ خەلقنى گوللاش، ئىككى يۈزلىمىچىلىكلىرىنى قوش بىسلىق ئۇقۇملار بىلەن يوشۇرۇپ مىللەتنى ئالداش، خەلقتە يوق نەرسىنى خەلقنىڭ ئىستىكى قىلىپ كۆرسىتىش، مۇنداقچە ئېيتقاندا، «قۇيرۇق كۆرسىتىپ ئۆپكە سېتىش» بولغانىدى. ئۇلارنىڭ خالىسلىق بىلەن ئېلىپ بارغان ۋەتەن سېتىش خىزمىتىدىكى مۇۋەپپەقىيىتىنى يىغىنچاقلاشقا توغرا كەلسە، بۇنى «سۆز ئويىنى ئويناش» دەپ خۇلاسىلەش مۇمكىن. خەلقنىڭ سىياسىي ئىرادىسى، قىممەت قاراشلىرى ۋە دىنىي قەدەرىيەتلىرىنى سۇيىئىستېمال قىلىپ ئويناش، ھەقىقەتلىرىنى مەجازىي مەنىلەرگە ئورالغان سۈنئىي شوئارلىق كەلىمىلەر بىلەن سۇيۇقلاندۇرۇپ ئېرىتىش، ئاتالغۇلارنى قاراتمىلىقى خەلققە تونۇشلۇق بولغان سۆزلەرىن تاللاش، ئەمما مەفھۇم ۋە مەناسىنى پۈتۈنلەي ئۆز ئىدېئولوگىيەسىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇلغان شەكىلدە ئىشلىتىپ مەقسىتىگە يېتىش... قاتارلىقلار مەزكۇر ئىدىيە ماڭقۇرتلىرىنىڭ سۆز ئويىنىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئورۇنلاشتىكى مېتود ۋە ماھارەتلىرىدىن ئىدى. دىققەت قىلىدىغان بولساق، بۇ تۈر مېتود ۋە ماھارەتلەر گويا ئاتىدىن بالىغا قالغان مىراستەك، ئۇستازدىن شاگرىتقا باقىۋەندە قالىدىغان ئۇدۇمدەك پات - پات قارىشىمىزغا چىقىپ تۇرىدۇ. ھەر قېتىم خەلقتە بىرەر تەۋرىنىش، بېسىمغا قارشى بىرەر سىلكىنىش، غەپلەتتىن چۆچۈش مەيدانغا كېلىۋاتقاندا، بىردىنلا قوزغىتىش كونۇپكىسى بېسىلغان روبوتلاردەك جانلىنىپ كېتىشىدىغان، گاھ چاپان يېڭىلاش، گاھ بۇرۇنقى پەدىنى ئۆز ئەينى تەكرارلاش تەرىقىسىدە ئوتتۇرىغا چىقىدىغان بۇ تۈردىكى ئىدىيە ماڭقۇرتلۇقى مېتود ۋە ماھارەت جەھەتتە ئەسكىگىنىگە قارىماي ھېلىھەم ئۆزىنى تەكرارلاشنى، ئەسكىپ كەتكىنىدىن نومۇسمۇ قىلماي سەھنىمۇسەھنە ئويۇن قويۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ تۇرۇپتۇ. قەھرىمانى كىم بولسا، شۇنىڭ ئىزىنى داۋاملاشتۇرۇش ئەنئەنىسى بويىچە سۈنئىي قەھرىمانلىرىنىڭ ئىزىدىن يۈرۈشنى، ئۇلارچە قاملاشتۇرالمىسىمۇ، سەھنىگە چىقىپ كېتىۋېتىپ پاشنىسى خوپ كەلمەي مۈدۈرۈپ چۈشىدىغان ئىچ كىيم مودېللىرىدەك زامان - زامان پۇتلىشىپ سەتلىشىپ تۇرسىمۇ، قاياشلىرىنىڭ، داستىخانداشلىرىنىڭ ياردىمىدە يۆلەپ تۇرغۇزۇلۇۋاتقىنىغا باقماي، گويا ھېچ ئىش يۈز بەرمىگەندەك بولۇۋېلىش ھۈنىرى بىلەن كۆز بوياشماقتا.

مەسىلە شۇكى، مۇستەقىللىقتىن ئىبارەت مىللىي غايىنىڭ ھەقىقەتكە ئايلىنىشىنى ئىدېئولوگىيەسىگە ئايلاندۇرالمىغان، توغرىسى مۇستەقىللىق ئىدىيەسىنى زېھنىيىتىگە سىغدۇرالمىغان، ئەكسىچە مۇستەملىكىچىسىنىڭ كۈنلۈكى ئاستىغا سىغىنىپ ئۆتۈشنى ياتلاشقان ئىدېئولوگىيەسىنىڭ تەلەپ - تەقەززاسىغا ئايلاندۇرۇۋالغانلارنىڭ قىلمىش - ئەتمىشلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە ۋەتەنساتارلىقتىن باشقا ئىش ئەمەسلىكىنى چۈشىنىپ يېتىشتە 70 يىلدىن كېيىنكى بۈگۈنكى ھال - ۋەزىيىتىمىز بىزنى يېتىپ ئاشقۇدەك پاكىتلارغا، ئىبرەت - ساۋاقلارغا ئىگە قىلىپ تۇرۇپتۇ. بۇنى چۈشىنىپ يەتمەسلىك ئۈچۈن بىر بولسا ماڭقۇرت بولغانلىقنى جاكارلاش، يەنە بىر بولسا مۇناپىقانە زېھنىيەتنىڭ قاماللىقىدا سېسىپ يېتىش لازىم كېلىدۇ، خالاس!

شۇنىمۇ ئەسكەرتىش ھاجەتكى، باشقىلار تىكلەپ بەرگەن بۇتلارنى چېقىش ئۈچۈن ۋاقتى كەلسە بىر ئىنقىلاب يېتەرلىك. ئەمما ئۆز قولىمىز بىلەن قاتۇرۇپ تىكلىگەن بۇتلىرىمىزنى زېھنىيىتىمىزدىن سۆكۈپ چىقىرىش ئۈچۈن ئەسىر بويى ئاقارتىش ئېلىپ بېرىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. ھالبۇكى، باشقىلارنىڭ تىكلەپ بەرگەن بۇتلىرىنى دەۋر ئۆتۈشى بىلەن ئەسلىي قىياپىتىنى پاش قىلىش، مىللەت قەلبىدىن سۇسلىتىش، ھەتتا ئۆچۈرۈۋېتىش مۇمكىن. ئەمما ئۆز قولىمىزدا تىكلەنگەن بۇتلار ھۈجەيرىلىرىمىزگە قەدەر ئارىلىشىپ كېتىدىغان بولغاچ نەچچە ئەۋلاد يۇقۇندىلىرى بىلەن كۈرەش قىلىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. زېھنىي قۇللۇقتىن قۇتۇلماي تۇرۇپ ھۆرلۈكتىن لاپ ئۇرۇش، روھىي بىتابلىقنى تۈگەتمەي تۇرۇپ جىسمانىي كۈچ - قۇۋۋەتتىن سۆز ئېچىش، مەنىۋىيات سەددىلىرىنى بىنا قىلماي تۇرۇپ ماددىيات سېپىل - قورغانلىرىنى قۇرۇپ چىقىش بىر تۈرلۈك خىيالىي دۇنيانىڭ شېرىن فانتازىيەلىرىدۇر. فانتازىيە ئىچىدە ياشاشنى تاللاپ تۇرۇپ رېئال دۇنيادا مۇستەقىل پۇت تىرەپ تۇرۇشنىڭ خىيالىنى سۈرۈشتىنمۇ ئارتۇق خىيالپەرەسلىك بولمىسا كېرەك. بىلىش كېرەككى، چوقۇنىلىدىغان بۇتقا ئايلاندۇرۇۋېتىلگەن «قەھرىمانلار» بىلەن رېئال قەھرىمانلار پەرق ئېتىلمەي تۇرۇپ، ئىبرەت ئېلىنىدىغانلار بىلەن ئۈلگە قىلىنىدىغان تارىخىي شەخسىيەتلەر مىللەت نەزىرىدە بولۇشقا تېگىشلىك ئەسلىي ئورنىنى تاپماي تۇرۇپ زېھىنلارغا مىخ بولۇپ قېقىلىپ كەتكەن «روھىي قۇللۇق»نى چۆرۈپ تاشلاش مەڭگۈ ۋە مەڭگۈ ئەمرى مۇھال.

دەرھەقىقەت، مۇستەقىللىق مەسىلىسىنى قۇياش مىسالى ئىسىم ۋە جىسىم بىلەن ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشكە تېگىشلىك ئىستىقبال ئورنىدا كۆرمەستىن، ئۆمۈر ھاياتىنى بۆبۆلەشتۈرۈۋېتىلگەن ئاتالمىش سىياسىي ئانالىزلارنى، سەپسەتىۋى ئۇتوپىيەلەرنى باھانە قىلىپ ئېغىزدىن چىققان ھورغا ئوخشاش مۇئامىلە قىلىپ ئۆتكۈزگەن، خەلقنى سۆز ئويىنىغا بوغۇپ تاشلىۋېتىش ئارقىلىق ياتلاشقان ئىدېئولوگىيەسىگە بولغان ساداقىتىنى ئىپادىلەشتىن كەيىپلىنىپ ياشىغان ۋە شۇ يولدا قۇربان بولغان بۇ بىچارە «قەھرىمان»لار مىللىي تارىخنىڭ يۈزىگە چۈشكەن ئۆچمەس ۋە ئۆچۈرگىلى بولماس داغ بولۇشتىن باشقىغا يارىمىدى. ئۇنىڭدىنمۇ خەتەرلىك بولۇۋاتقىنى بۇ داغنىڭ بۈگۈنمۇ پەرقلىق مېلودىيەلەردە تەكرارلىنىشىغا يول قويۇشىمىز، ئىشنىڭ شەكىل ۋە ماجىرا قىسمىغا چېپىلىپ قېلىپ ماھىيىتىنى ۋە ئارقا كۆرۈنۈشىنى پۈتۈنلەي دىققەتتىن ساقىت قىلىشىمىز بولماقتا. دەرۋەقە، مۇھەببەت ۋە نەپرەت، ھەقىقەت ۋە سەپسەتە ئارىسىدىكى مادارالارغا كۆمۈلۈپ ياشاۋاتقان بۇ ھالىتىمىز مەلۇم مەنىدە بىزنىڭمۇ كەلگۈسى ئۈچۈن داغقا ئايلىنىشنى قوبۇل قىلىۋاتقانلىقىمىزدىن، مەلئۇنلۇققا ھەقدادىغا يەتكۈزۈپ لايىقلىشىپ قالغان خەلق ئىكەنلىكىمىزنى ئىسپاتلاپ ياشاشقا مايىللىشىۋاتقانلىقىمىزدىن دېرەك بولۇپ تۇرۇپتۇ. بۇنداق ئاپەت خاراكتېرلىك زېھنىيەتنىڭ بىزنى مەشغۇل قىلىۋاتقانلىقى بىزنىڭلا ئەمەس، كەلگۈسىدىكى ئەۋلادلارنىڭمۇ تىراگېدىيەسى بولۇپ قېلىشى ۋاقىت مەسىلىسى، خالاس! بۇنداق قورقۇنچلۇق كېلەچەكنىڭ بۈگۈنكى مەسئۇلىيەتكارلىرىغا ئايلىنىشتىنمۇ ئارتۇق بەختسىزلىك، پاجىئە بولسۇنمۇ؟!

گەپ يەنىلا ئۆزىمىزدە، ئۆزىمىزنى قانداق ئۆزگەرتىشتە. ئىسلاھاتنى قايسى دەرىجىدە ئەمەلگە ئاشۇرالىشىمىزدا. ئىبنى خەلدۇن ۋە گېگىل كەبى تارىخ پەيلاسوپلىرى كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، تارىخ ئىنسانغىلا خاس بولغان ۋە ئۇنىڭ ئىشلەپ چىقارغان مەھسۇلىدۇر. تارىخسىزلىق پەقەت ھايۋانلارغا ئائىتتۇر. ئەگەر ئىنسانىي سۈرىتىمىزدىن تاشقىرى، شۇنداقلا يەپ - ئېچىپ ياشاشتىن، ئورمان قانۇنى ھۆكۈم سۈرۈۋاتقان دۇنيادا پۇتتىرەپ تۇرۇش كۆرۈشى يولىدىكى تىرىكچىلىك كويىغا بەند بولۇپ ئۆتۈشتىن باشقا ئىنسانىي خۇسۇسىيىتىمىز ھېلىھەم تىرىك دەپ قارىساق، بۇلغانغان تارىخنى قۇچاقلاپ يېتىپ ئەللەيلىنىپ ياشاشنى، ماھىيەتتە تارىخسىز مىللەتكە ئايلىنىشنى قوبۇل قىلىپ ياشاۋاتقىنىمىز يەتمىگەندەك، تارىخسىز توپ بولۇپ ئېرىپ تۈگەشنىمۇ قوبۇل قىلىشقا قاراپ ئىلگىرىلەشتەك سۈنئىي ۋە ھالاكەتلىك يولنىڭ بىزنى رام قىلىۋېلىشىغا يول قويماسلىقىمىز، ياشاۋاتقان دۇنيانىڭ ئىلەڭگۈچلىرىدە ساڭگىلتىلغانچە ئۆزلۈكىمىزنى يىتتىرىپ قويۇشتىن سەگەكلىك بىلەن مۇداپىئەدە تۇرۇشىمىز لازىم.  بۇنىڭ ئۈچۈن مىللەتنىڭ تارىخىنى ئۆزلۈكسىز قىلىپ تۇرۇش رولىغا ئىگە بولغان تىل، دىن، مەدەنىيەت، كۈلتۈر ۋە ئابا - ئەجداد مىراسى كەبى مىللىي قەدەرىيەتلىرىمىزگە ئىگە چىقىشنى ئۈزۈپ قويماسلىقىمىز زۆرۈر. بۇنى توسالغۇسىزلاشتۇرۇش، كارغا كېلەر ھالەتكە ئېلىپ كېلىشنىڭ يولى بولسا، ئالدى بىلەن توسالغۇلارنىڭ نېمىلىكىنى بېكىتىش ۋە بىرتەرەپ قىلىش،   ھەر تۈرلۈك روھىي قۇللۇققا قارشى كەسكىن تەرزدە جەڭ ئېلان قىلالايدىغان، «ياق» دېيەلەيدىغان ئاڭنى زېھنىيىتىمىزدە شەكىللەندۈرۈشتۇر. شۇنىڭدەك ۋەتەنساتار داھىيلار بىلەن ئۇنتۇلدۇرۇلغان ۋە ئوبرازى بۇلغىۋېتىلگەن قەھرىمانلىرىمىزنى پەرقلەندۈرگۈدەك سەۋىيە - ساپا يېتىلدۈرۈش، ئۆز قولىمىزدا تىكلەتكۈزۈلگەن مىللىي بۇتلارنى ئىككىلەنمەستىن يەنە ئۆز قولىمىز بىلەن چېقىپ تاشلاشقا جۈرئەت قىلالايدىغان «ئىبراھىمىي»چە روھتىن، سۇتۇقچە جاسارەتتىن، يۈسۈپ خاس ھاجىپچە بىلگە – ھېكمەت ۋە پاراسەتتىن نېسىۋە ئالمىقىمىز زۆرۈر. قاچانكى، سۈزۈك ئىمان، مىللىي روھ ۋە ئىلىم - ھېكمەتنى بىر گەۋدە قىلىپ شەكىللەنگەن ئۆزلۈكنى، ئۆزىمىزگە خاس بولغان زېھنىيەتنى پەرپا قىلىپ چىقالايدىكەنمىز، شۈبھىسىزكى، ئاسارەت كىشەنلىرىنىڭ بىر تال ھالقىسىمۇ قالماي پاچاقلانغۇسى ۋە بۇ بىزنى مۇھەققەق ئىستىقلال ۋە ئىستىقبالغا يۈزلەندۈرگۈسى، ئېرىشتۈرگىسىدۇر، ئىنشائاللاھ!

2021-10-22

- بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى