ئەلەس نەزەر

كۆزدە كۆرۈش بىلەن نەزەردە كۆرۈش ئوتتۇرىسىدا پەرق بار. نەزەر بىلەن كۆرۈش ھەرقاچان پەرقلىق فۇنكسىيەگە ئىگە. كۆرۈش ماددىي كۆزنىڭ پائالىيىتىگە چېتىلسا، نەزەر ماددىي كۆزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئەقلىي پائالىيەت ۋە پاراسەتنىڭ كۈچى ۋە ھەرىكىتىگە چېتىلىدۇ. مۇتەپەككۇرلار ئېيتقان «يالاڭ كۆز كور كېلىدۇ»، دېگەن سۆزمۇ ئۇشبۇ «نەزەر» بىلەن «كۆز»نىڭ كۆرۈش فۇنكسىيەسىگە بولغان سېلىشتۇرمىنى مەقسەت قىلغاندۇر. چۈنكى كۆز كۆرگەننىلا مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. ئەمما نەزەر كۆرگەندىن سىرت ئانالىز ۋە تەھلىللەرنى، ئويلىنىش ۋە تەئەممۇل قىلىشنى ئۆزىگە ھەمراھ قىلغان شەكىلدە كۆرۈنگەننىڭ ئارقىسىدىكىنى كۆرۈپ يېتىش، يەكۈنگە ئۇلىشىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىدۇ. بۇ ۋەجىدىن نەزەر كۆرۈشلا ئەمەس، بەلكى كۆرۈپ يېتىشتۇر.

ئەقلىيەت شالغۇتلاشقاندا نەزەر، كۆز ئەلەسلەشكەندە كۆرۈش ئۆز فۇنكسىيەسىنى يوقىتىدۇ، غەلەتلىشىدۇ. غەلەت كۆز رېئال ئوبيېكتىپنى ئەينى پېتى كۆرەلمىگەنگە ئوخشاش، شالغۇتلاشقان ئەقلىيەتمۇ تەھلىل ۋە ئانالىزلاردا ھەقىقەتنى كۆرۈشتە ئەلەسلىشىدۇ. قارىماققا ئۇ نەزەر سالغاندەك كۆرۈنگىنى بىلەن ئەقلىيەتتىكى بۇزۇقلۇق، زېھنىيەتتىكى شالغۇتلۇق گويا سىگنالنى تولۇق قوبۇل قىلالمىغان بۇزۇق تېلېۋىزور كەبى ھەقىقەتنى ئەينەن كۆرۈپ يېتىشكە توسالغۇ بولىدۇ. نەزەرگە ئېلىشقا تېگىشلىك نەرسىلەر ئەقىل - تەسەۋۋۇر ئېكرانىدا چاقناپ تۇرسىمۇ نەزەر سالغۇچى بۇنى ئەينەن كۆرۈپ يېتىشتىن مەھرۇم قالىدۇ. نەزەر ئەلەسلەشكەن ۋاقىتتا ئېكراندىكى رەڭلەرنىڭ پەرقىنى ئايرىش ئىقتىدارىمۇ ئاللىقاچان كاردىن چىققان بولىدۇ. ئەقلىي نەزەر شالغۇتلاشقاندا بولسا، ئاق ۋە قارا، ھەقىقەت ۋە سەپسەتە، رېئاللىق ۋە ئويدۇرما ئوتتۇرىسىنى ئايرىش نەتىجە ئېتىبارى بىلەن ئەلەس نەزەرنىڭ ئىنسابىغا قالىدۇ. بۇ ئىنساب بەزىدە كىشىنىڭ خاتا بىلىۋالغانلىرىنى پاكىتلار ئالدىدا تەسلىم بولۇشقا ئۈندىسە، يەنە بەزىدە بىلىپ تۇرۇپ رەت قىلىشقا ئۈندەپ قويىدۇ. چۈنكى پاكىتقا تەسلىم بولۇش ئۆز نۆۋىتىدە ئىنسابنىڭ سۈزۈكلۈكىدىن، رەت قىلىش ئۇنىڭ دۇغلىشىپ كەتكەنلىكىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ ۋەجىدىن قۇرئان كەرىمدە كۆز تۇرۇپ ھەقىقەتنى كۆرگىلى ئۇنىمايدىغان، قۇلاق تۇرۇپ ھەقىقەتكە سامىي بولمايدىغان، قەلب تۇرۇپ ئويلانمايدىغان، ۋىجدانىغا قۇلاق  سالمايدىغان، نەزەر قابىلىيىتىنى ئىشلەتمەيدىغان تىپلار  ئەڭ ئېغىر تەنقىد ئوبيېكتى بولغان. بۇنداق تىپلارنىڭ «تۆت پۇتلۇق ھايۋانلاردىن بەتتەر» ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. بۇ نۇقتىدىن  مەزكۇر كاتېگورىيەگە نەزەر فۇنكسىيەسى ئەلەسلەشكەن ھەقىقەت قارىغۇلىرىنى، غەلەت نەزەر ساھىبلىرىنىمۇ  كىرگۈزۈشكە بولىدۇ. قۇرئاندىكى «ئەجەبا ئۇلار نەزەر سالمامدۇ» دېگەن خىتاب بىلەن باشلانغان ۋە بۇ مەنىنى تۈرلۈك ئىبارىلەر بىلەن ئىپادىلەپ كەلگەن ئايەتلەرمۇ مەزكۇر ھەقىقەت قارىغۇسىغا ئايلانغان ياكى شۇنداق بولۇۋالغانلارنى ماددىي كۆزگە ئالدانماسلىققا، ئەقىل كۆزىنى ئىشلىتىشكە، نەزەر قابىلىيىتىنى خىزمەت قىلدۇرۇشقا چاقىرىق قىلىپ كەلگەن ئايەتلەردۇر. رېئاللىققا قارايدىغان بولساق، بۇ خىل تۈردىكى ھەقىقەت قارىغۇلىقىدىن نېسىۋە ئالغان كىشىلەر توپىنىڭ بەلگىلىك سالماقنى ئېلىپ قېلىۋاتقانلىقى كىشىنى چۆچۈتىدۇ. ئۇلاردىكى ھېسسىي تەرەپبازلىق، ماقامىغا ياراشمايدىغان كۆڭۈلچەكلىك سەۋەبلىك ھەققانىي تۇتۇم، توغرا پوزىتسىيە ۋە تېگىشلىك تەنقىدىي مەۋقەلەر ئالدىدا لىللا پىكىر بىلدۈرۈپ قويۇشقا بولسىمۇ ئەسقاتماس بولۇپ قېلىشى ۋە بۇ خىل خاھىشلارنىڭ ئىجتىمائىي توپتا نورماللىقتەك مۇئامىلە قىلىنىشى قاتارلىقلاردىن نەزەر ئەلەسلىكىنىڭ ئۇلاردا قايسى دەرىجىدە يىلتىز تارتىپ كەتكەنلىكىنى كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەس. يەنە شۇنداقمۇ تىپلار باركى، ئۇلار ھال ۋەزىيىتىدىن تولىمۇ مەمنۇن، جاھالىتىدىن شۇنچە بىغەم، زالالىتىدىن شۇ قەدەر بىخۇد يۈرۈيدۇ. بۇلارمۇ ئۆز نۆۋىتىدە ھەقىقەت قارىغۇلىرى بولۇپ، قارىماققا ئۇلار گويا «بۇزۇلغاننى تۈزىگۈچىلەر» بولۇپ كۆرۈنىدۇ. بۇلارنىڭمۇ كاشىلىسى ئەقلىي پاراسەتتە زەئىپلىكىگە قارىماي ئۆزلىرىنى بىلەرمەن چاغلىغانلىقلىرىدا، ئوي - تەپەككۇرىنى نەزەرىيەۋى قۇرۇلما ئاساسىدا شەكىللەندۈرۈپ چىنىقتۇرالمىغانلىقىدا، يەكپاي تەپەككۇرلۇق بولۇپ يېتىلىپ قىلىشى تۈپەيلى زېھنىگە يىغقان بىلىم ۋە ئۇچۇرلارنى سىستېمىلاشتۇرالمىغانلىقىدا، ھەمدە بۇ تۈپەيلى شەكىللىنىپ قالغان ئەلەس نەزەرىگە چىن پۈتۈپ قالغانلىقىدا، دېيىشكە بولىدۇ. شۇنىڭدەك، مەيلى كۇللىي، مەيلى جۈزئىي ھەقىقەتلەردە بولسۇن، مەيلى تارىخىي مەيلى ئىلمىي ھەقىقەتلەردە بولسۇن، ھەر بىرىگە بولغان تونۇشىنى ئەنە شۇ ئەلەس نەزەردە كۆرۈپ يەتكىنى بويىچە دەپ قارىۋالغانلىقىدا، دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ.

يەنە بىر تۈركۈم مەمەدان تىپلار باركى، ئۇلار پاكىت ۋە ساغلام نەزەرلەر ئالدىدىمۇ ئۆز نەزەرلىرىنىڭ بۇزۇقلىقىغا شەك قىلىپ سالمايدۇ، ھەتتا خاتا كۆرۈپ قالغان بولۇش ئېھتىماللىقىغىمۇ يول قويماستىن ھەر تۈرلۈك ۋەسۋەسىلەر بىلەن ئۆزلىرىنىڭ ئەلەس نەزەرلىرىدە كۆرۈپ يەتكەن سەپسەتىلىرىنىڭ ئارقىسىدا مىختەك قادىلىۋېلىشىدۇ. مانا بۇ خىل تىپلار ئاللىبۇرۇن نەزەر قابىلىيەتلىرىنى يوقىتىپ قويغان، ئۆزىگە خاس نۇقتىئىينەزەرلىرى بولمىغان، ئۆزىگە تەۋە نەزەر قابىلىيىتى يېتىلدۈرەلمىگەن، نەزەر بايلىقىنى ئىلىكىدە تۇتالمىغان ۋە قانداق پايدىلىنىشنى بىلمىگەن، ئەكسىچە ئەلەس نەزىرىنىڭ مەھكۇملىرىغا ئايلىنىپ بولغان پارنىك زېھنىيەت مەھسۇللىرىدۇر. قارىماققا ئۇلار يېزىۋاتقان ۋە سۆزلەۋاتقانلىرىدا نەزەر ئىگىسىدەك كۆرۈنۈشكە ئۇرۇنسىمۇ، گەپ ئوينىتىش، ۋەسۋەسىلىرىنى پەردازلىق سۆزلەرگە ئوراش ئارقىلىق ھەر ئىشتىن خەۋەرداردەك، ھەر نەرسە ھەققىدە ساغلام بىلىمگە، توغرا ئۇچۇرغا ئىگىدەك كۆرۈنۈشكە تىرىشسىمۇ ماھىيەتتە ئۇلار سېپى ئۆزىدىن ئەلەس نەزەرنىڭ مەھكۇملىرىغا ئايلىنىپ بولغان شالغۇت ئۈندۈرمىلەر، زېھنىي قۇللاردۇر.

-بۇرھان مۇھەممەد

2021-12-18

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى