«قۇرئانشۇناسلىق پەنجىرىسىدىن ‹ئۆزگىچىلىك›لەرگە نەزەر» ناملىق كىتابىمىز توغرىسىدا

بىر ئەسەرنىڭ ئوخشىمىغان تىللارغا تەرجىمە قىلىنىشى بىلەن ئوخشاش بىر تىلدىكى ئەسەرنىڭ ئوخشىمىغان تەرجىمىلىرىنىڭ بولۇشى ئوتتۇرىسىدا ئۆتەيدىغان رول، تۇتقان ئەھمىيەت ۋە قوشىدىغان ھەسسىسى جەھەتتىن ئالەمچە پەرقلەر مەۋجۇت. تەرجىمىلەر تىللارنىڭ ئۆز ئارا تەسىرلىشىش ۋە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش جەھەتتىكى تۈپكى خىزمىتىنى ئۆتىسە، قايتا تەرجىمىلەر ئۇشبۇ خىزمەتنى يەنىمۇ تاكامۇللاشتۇرۇش، چوڭقۇرلاشتۇرۇش، موللاشتۇرۇش ۋە پۇختىلاش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. تەرجىمىلەر ئاغدۇرۇلغان تىلدىكى مەرىپەت ۋە مەنە بايلىقلىرىنى ئىككىنچى بىر تىلغا توشۇشقا ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئۆتىسە، قايتا تەرجىمىلەر بۇنىڭ ساغلاملىقىنى كاپالەتلەندۈرۈشكە، كەمچىللىكلىرىنى تولۇقلاشقا ياكى بولمىسا ئالدىنقىلىرىدىن پەرقلىنىپ تۇرغىدەك بىرەر ئىلمىي ياكى ئەدەبىي قىممەت قوشۇشقا ۋە ياكى شۇ ساھەنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن بەلگىلىك ھەسسە قوشۇشقا خىزمەت قىلىدۇ.

بىر تىلدا ئوخشىمىغان تەرجىمىلەرنىڭ بولۇشى ئەمەلىيەتتە ئەسەرنىڭ ئەسلى تىلىغا يۇغۇرۇلغان مەنىلەرگە قارىتىپ ئېچىلغان پەنجىرىلەرنىڭ كۆپىيىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. پەنجىرىلەر قانچە كۆپ بولسا، قارىغۇچىنىڭ ئالىدىغان بەھرىمۇ شۇنچە رەڭدار، شۇنچە مول بولىدۇ. نەتىجىدە ئەسەر بىلەن ئوقۇرمەن ئوتتۇرىسىدىكى چۈشىنىش مۇساپىسى يەنىمۇ يېقىنلىشىدۇ. ئوخشىمىغان پەنجىرىلەردىن قاراش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولۇش ئوقۇرمەننىڭ ھەر پەنجىرىدىن ئوخشىمىغان مەنزىرىلەرنى تاماشا قىلىشىغا، بىر – بىرىدىن پەرقلىق زوقلارنى ئېلىشىغا، چۈشەنچە ۋە مەنە گۈلزارلىقىدىكى رەڭدارلىقلارنى كەشىپ قىلىشىغا، خىلمۇخىللىقنى بايقىشى ۋە ھېس قىلىشىغا ئاسانلىق تۇغدۇرىدۇ. مانا بۇ بىزگە قايتا تەرجىمىلەرنىڭ ئەھمىيىتىنىڭ ئادەتتىكىچە ئەمەسلىكىگە، ئ‍ۆتەيدىغان خىزمىتىنىڭمۇ ناھايىتى زىل ۋە نازۇكلۇقىغا ئىشارەت قىلىدۇ.

قۇرئان كەرىم ئىلاھىي كالام ۋە ساماۋى دەستۇر بولۇش بىلەن بىرگە، 23 يىل جەريانىدا بەلگىلىك زامان ۋە ماكاندا نازىل بولغانلىقى، شۇنداقلا پاساھەت ۋە بالاغەت بابىدا تەڭداشسىزلىق خۇسۇسىيىتى بىلەن ئەرەب تىلىدا نازىل بولغانلىقى نۇقتىسىدىن، مەنە ۋە مەزمۇن جەھەتتە ئىككىنچى بىر تىلغا ئاغدۇرۇش مۇمكىنچىلىكى بار بولغان ئىلاھى كىتابتۇر. مەنە ۋە مەزمۇن نۇقتىسىدىن دېيىشىمىز شۇنىڭدىنكى، قۇرئان كەرىمنى نازىل بولغان تىل بىلەن ئوخشاش سەۋىيەدە ۋە ئۆز ئەينىسى بويىچە ئىككىنچى بىر تىلغا تەرجىمە قىلىش مۇمكىن بولمىغان ۋە بولمايدىغان ئىشتۇر.

مەنە - مەزمۇن جەھەتتىن تەرجىمە قىلىش دېگەنلىك ئەسلى تېكىستتىكى مۇئەييەن مەنىنى ياكى مەنىلەردىن بىر قىسمىنى ئىككىنچى بىر تىلدا يورۇتۇپ بېرىش دېگەنلىكتۇركى، ئەسلىدىكى مەتىننى ھەممە جەھەتتىن يورۇتۇش ياكى ھەرقايسى جەھەتتىن ئەسلىدىكى ئەسەرنىڭ ئورنىدا تۇرىدىغان ئىككىنچى بىر تىلدىكى نۇسخىسىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش، دېگەنلىك ئەمەس. دېمەك، قۇرئان كەرىمنىڭ ئىككىنچى بىر تىلغا ئاغدۇرۇلۇشى، خۇددى باشقا بىر تىلدا قۇرئاندىن ئايرىم ئىككىنچى بىر تەپسىر روياپقا چىققىنىدەك، قۇرئان كەرىمنىڭ مەنە - مەزمۇنىنى يورۇتقان ئىككىنچى بىر ئىزاھلىق تەرجىمىسىنىڭ، يەنى كىتابنىڭ مەنە تەرجىمىسىنىڭ روياپقا چىققانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. تەپسىرنى خۇددى قۇرئاننىڭ ئۆزى ياكى ئۇنىڭغا تەڭداش كۆپەيتىلمىلىرى قاتارىدا قوبۇل قىلغىلى بولمىغاندەك، مەنە تەرجىمىلەرنىمۇ ئەسلا قۇرئاننىڭ ئورنىنى ئالغۇچى ياكى ئۇنىڭغا تەڭداش كۆپەيتىلمىلىرى قاتارىدىن ھېسابلىغىلى بولمايدۇ. شۇنداقلا قۇرئاندىن ئايرىم ئوتتۇرىغا چىققان تەپسىرلەر مۇپەسسىرگە ۋە شۇ مۇپەسسىرنىڭ قۇرئاننى چۈشىنىش سەۋىيەسىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ئەسەر ھېسابلانغاندەك، مەنە تەرجىمىلەرمۇ تەرجىماننىڭ ئىلمىي سەۋىيەسى، تەرجىمە قابىلىيىتى ۋە ئىلمىي تىرىشچانلىقىنىڭ مېۋىسى ھېسابلىنىدۇ.

بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، قايتا تەرجىمىلەر ئىلمىي ساھەدىمۇ، ئەدەبىي ساھەلەردىمۇ قارشى ئېلىنىدۇ. تەرجىمەشۇناسلارغا كۆرە، بىر ئەسەرنىڭ تېكىستى ياكى مەتنى گويا پايانسىز بوشلۇققا ئوخشايدۇ. تەرجىمە بىلەن شۇغۇللانغۇچى ھەممىدىن ئاۋۋال تەرجىمە قىلىنىش ئالدىدىكى ئەسەرنىڭ ئۈستۈن ئوقۇرمىنىدۇر. تەرجىمانلىق بولسا، مەسىلىنىڭ ئىككىنچى قەدىمىدۇر. ئوقۇرمەننىڭ كۆپىيىشى ئەسەرنىڭ ئوقۇلۇش ۋە مۇھاكىمە قىلىنىش نىسبىتىنى كۆپەيتكىنىدەك، قايتا تەرجىمىلەرنىڭ كۆپ بولۇشىمۇ، ئۈستۈن ئوقۇرمەننىڭ بىرى دىققەتتىن ساقىت قىلغاننى يەنە بىرى تولۇقلىشىغا، بىرى ئوتتۇرىغا قويۇشقا ئىمكانى يەتمىگەننى يەنە بىرى ئوتتۇرىغا قويۇشقا، قىسقىسى ئەسەرنىڭ چۈشىنىلىشىگە ۋە ئوخشىمىغان نۇقتىلاردىن كەڭ دائىرىلىك ئىزاھلىنىشىغا خىزمەت قىلىدۇ.

يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن، قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىنىڭ قۇرئان كەرىم بىلەن ھېچبىر ماقامدا تەڭ ئەمەسلىكى، پەقەتلا ئىلاھىي كالامنىڭ مەنىسىنى مەلۇم نۇقتىدىن ياكى مۇئەييەن بىر چەككىچە ئىپادىلەشكە يارايدىغانلىقى، قۇرئان مەنىلىرىدىن مەلۇم قىسمىنىلا ئىپادىلەشكە قادىر بولغانلىقى جەھەتتىن تەرجىمىلەرنىڭ ئومۇمىسىنىڭ بەشەرىي بىر ھادىسە ئىكەنلىكى، يەنى قىلىنغان ئەمگەكنىڭ نۇقساندىن خالىي ئەمەسلىكى، ئىنسان قولىدىن چىققانلىقى ۋە ئىنسان قولىدىن چىققان، بەلگىلىك ئىلمىي ۋاسىتىلەر ۋە تىل ماھارىتى ياردىمىدە روياپقا چىققان بىر ئەسەر ئىكەنلىكى ئېنىق. تەرجىمىلەر ئىنسان قولىدىن چىققان ئىلمىي تىرىشچانلىق مېۋىسى بولغان ئىكەن، ئۇنىڭ ئىلمىي تارازىدىكى ئۆلچەم ۋە مىزانلارغا بويسۇنىدىغانلىقى، ئىلمىي پىرىنسىپ ۋە قائىدىلەر ئاساسىدا مۇھاكىمە قىلىشقا، ئوبزور قىلىشقا، تەنقىدىي نەزەر بىلەن قاراشقا تامامەن ئوچۇق ئىكەنلىكىدە شەك يوق. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە مەنە تەرجىمىلەرنىڭ قۇرئان كەرىمدەك ئىلاھىي دەستۇرنى چۈشىنىشكە ياتىدىغانلىقى، تەپسىرشۇناسلىق ۋە ئەدەبىي تەرجىمىشۇناسلىق ساھەسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكلىكى دىققەتكە ئېلىنسا، قۇرئان تەرجىمىلىرىنىڭ ئىلمىي ۋە ئەدەبىي تەنقىدنىڭ بەھس تېمىسى ئىكەنلىكى مۇقەررەرلىشىدۇ.

كىتابخانلار قولىدىكى «قۇرئانشۇناسلىق پەنجىرىسىدىن‹ئۆزگىچىلىكلەر›گە نەزەر» دەپ ناملانغان بۇ ئەسەر ئەنە شۇ ئىلمىي ۋە ئەدەبىي تەنقىدچىلىك تۈركۈمىدىكى ئەسەرلەردىن بىرى بولۇپ، بەلكىم بۇ ئەسەرنى قۇرئانشۇناسلىق ۋە قۇرئان كەرىم تەرجىمەشۇناسلىقى ساھەسىدە ئۆز تىلىمىزدا يېزىلغان ۋە مۇئەييەن بىر قۇرئان تەرجىمىسى كىتابىنى تەنقىد تارازىسىغا سېلىپ تۇرۇپ كەڭ مۇھاكىمىلەر بىلەن بېيىتقان دەسلەپكى ئەسەرلەردىن دېگىلى بولۇشى مۇمكىن. مەسىلىگە كەڭرەك قارىغىنىمىزدا، ئىسلام ئىلىم تارىخىمىزنىڭ، جۈملىدىن تۈركىستان جۇغراپىيەسىدىكى قۇرئانشۇناسلىق ئىلمىي پائالىيەتلىرىدە ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان بىر مىللەتنىڭ ئەزالىرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى ئاساسىدا قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى دەسلەپ روياپقا چىققاندىن بۇيانقى ئاز كەم 40 يىل مابەينىدە بۇ خىل تۈردىكى ئەسەرلەرنىڭ ئەسلىدە كۆپلەپ چىقىپ بولۇشى، قۇرئانشۇناسلىق ساھەلىرى ئۆز تىلىمىزدا بېيىتىلىشى، تەرجىمە ۋە تەتقىقات سۈپىتىنىڭ ئاۋۋالقىلار بېسىپ يەتكەن پەللىدىن يەنىمۇ يۇقىرىغا قاراپ يۈكسىلىشى زۆرۈر ۋە تەخىرسىز ئىدى. بۇنداق بولغاندا، بىرىنچىدىن قۇرئانشۇناسلىق ۋە تەپسىر پائالىيەتلىرىنىڭ جانلىنىشى، ئىلىمىي ساھەدىن سىرت دىنىي ساھە بىلەن مۇناسىۋىتى ئايرىپ تاشلانغان ھەرقايسى ئىجتىمائىي قاتلاملارنىڭ قۇرئان كەرىم بىلەن توغرا ۋە ئىلمىي پەللىدە تۇرۇپ مۇناسىۋەت قۇرۇشىغا تۈرتكە بولۇشى، تونۇشى ۋە چۈشەنچىسىنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا بەلگىلىك دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىشى ئىشقا ئاشاتتى. ئىككىنچىدىن قۇرئان كەرىمگە دائىر ھەر تۈرلۈك ئازغۇن چۈشەنچىلەرنىڭ، ئۈندۈرمە ۋە شالغۇت پىكىر - ئىدىيەلەرنىڭ بازىرى چىقىشىنىڭ ئالدى ئېلىنىشىغا زور ھەسسە قوشاتتى.

ئالدى ئېلىنمىغان ھەر قىسمەت كۈنى كېلىپ بەدىلىنى رەھىمسىزلەرچە تۆلەتكىنىدەك، قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىغا قارىتا دىنىي ئىلىم ساھەسىدىكى بوشاڭلىق، يېتەرسىزلىك، شوئۇرسىزلىق ۋە پەرۋاسىزلىقلار كۈنى كېلىپ ئۆز بەدىلىنى تۆلەتكۈزۈشتىن يانمىدى ۋە تۆلىتىشنى داۋام قىلىپ كەلمەكتە.

قولىڭىزدىكى بۇ ئەسەر ئومۇمىي مەزمۇن ۋە خۇلاسىسى جەھەتتىن بىزگە مەزكۇر بەدەللەرنىڭ قايسى شەكىلدە تۆلىنىۋاتقانلىقىنى، بۇ ساھەنىڭ ئىلمىي سەۋىيەسىنىڭ قايسى خىل يۇقىرى باسقۇچىدىن قايسى خىل تۆۋەن ھالغا چۈشۈپ قالغانلىقىنى مەلۇم جەھەتتىن ھېس قىلدۇرۇشقا تىرىشسا، يەنە بىر تەرەپتىن بىزگە قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىدا بۈگۈنگە قەدەر قولىمىزغا يېتىپ كەلگەن قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرى ۋە بۇ ھەقتىكى تەتقىقاتلار ھەققىدە بەلگىلىك چۈشەنچىگە ئىگە قىلىشقا تىرىشىدۇ. ئەسەر يەنە مەزكۇر تەرجىمىلەر ئىچىدە ئىسلامىي ئىلىم ۋە ئەسەرلەر بويىچە ئۇزۇن يىللىق ئىلمىي ئەمگەكلىرى ۋە خىزمەتلىرى بىلەن تونۇلۇپ كەلگەن زامانداشلىرىمىزدىن مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇننىڭ 2020 - يىلى نەشر قىلىپ تارقاتقان «قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى»نىڭ 2023 - يىللىق 2 - نەشرىنى تەنقىد ۋە مۇھاكىمە ئوبيېكتى قىلىدۇ. ئومۇمەن ئەسەرنىڭ كۆپ قىسمى ئۇشبۇ تەرجىمىدە ئورۇن ئالغان ۋە تەرجىمان تەرىپىدىن «ئۆزگىچىلىكلەر» سەرلەۋھىسى ئاستىدا بېرىلگەن ۋە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەزمۇنلارنى ئۆزىنىڭ ماۋزۇ باھىسى (تەتقىقلاش ئوبيېكتى) قىلىدۇ.

ئەسەر مانا مۇشۇ تەرزدە پەقەت قۇرئان تەتقىقاتىغىلا ئەمەس، بەلكى قۇرئان تەرجىمىچىلىكى ۋە ئۇنىڭغا چېتىشلىق بولغان باشقا بىر قاتار ساھەلەرگىمۇ كېڭەيگەن ھالدا ئوبزور ئېلىپ بارىدۇ، مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە تېگىشلىكلىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. ئىلمىيلىككە زىت بولغان، قۇرئان ئىلىملىرى ۋە تەرجىمە مېتودولوگىيەسىگە خىلاپ بولغان ئىددىئالارغا كەلگەندە كەسكىن رەددىيە ۋە تەنقىدلەرنى بېرىپلا قالماي، بۇنىڭغا يەنە شۇ ساھەنىڭ مۆتىۋەر مەنبەلىرىنى، ئىلمىي دەلىللىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان ھالدا تۈزىتىش ۋە توغرىلاشقىمۇ ئەھمىيەت بېرىدۇ.

شۇ ئورۇندا ئوقۇرمەنلەر سەمىگە سالماي تۇرالمايمىزكى، ئەسىرىمىزنىڭ ماۋزۇ باھىسى بولغان مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ «قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى» 2020 - يىللىرىدا تۇنجى نەشردىن چىققان ۋە 2023 - يىلىغا قەدەر ئىجتىمائىي ئۇچۇر ۋاسىتىلىرىدە تۈرلۈك ئوقۇرمەنلەر تەرىپىدىن تەكلىپ - پىكىرلەر بېرىلىپ كېلىۋاتقان ئەسەر بولۇپ، كەمىنىمۇ شۇ يىللاردا تەنقىد يېزىشنى ئويلاپ كۆرگەن. ئۇزاق ئۆتمەيلا ئەسەرنىڭ قايتا قاراپ چىقىلىدىغانلىقى، بېرىلگەن - تەكلىپ پىكىرلەر بويىچە تۈزىتىش ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقى ھەققىدە خەۋەرلەر تارالغان ئىدى. دەرۋەقە ئەسەر 2023 - يىلى قايتا نەشردىن چىقتى ۋە قايتا قاراپ چىقىلغانلىقىنى تەرجىمانىمىزنىڭ ئۆزى ئەسەرنىڭ كىرىش سۆزىدە ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تەكىتلەپ ئۆتتى. ئەمما مەن ئەسەرنىڭ 2 - نەشرىنى قولۇمغا ئالغاندىن كېيىن كۆرۈپ چۆچۈپ كەتتىم. 2 - قېتىملىق نەشرىنى كۆرۈپ چىققاندىن كېيىن مەلۇم بولدىكى، مەزكۇر «قايتا قاراپ چىقىش»لار تەكلىپ ۋە تەنقىدلەرگە قۇلاق سېلىشتىن ئەمەس، بەلكى تەنقىدلىنىشكە تېگىشلىك ماۋزۇلارنى يەنىمۇ كۆپەيتىپ قوشۇش، بۇ ساھەنىڭ كەسپىي ئەخلاقى بىلەن ئۇيۇشمايدىغان پوزىتسىيەلەرنى ئاۋۇتۇش بولۇپتۇ. كۈتۈلگىنىدەك 2 - نەشرى چىقىشى بىلەن تەڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا غۇلغۇلا پەيدا بولۇشقا باشلىدى. ئىجابىي ۋە سەلبىي باھالارنىڭ رىقابەتكە چۈشۈشى نەتىجىسىدە ئەسەرگە چۈشكەن ئىنكاسلار «قاتتىق تىللىق ئەيىبلىگۈچىلەر» بىلەن «ياغلىما تىللىق مەدھىيەچىلەر» دىن تەشكىللەنگەن ئىككى قۇتۇبنى شەكىللەندۈرۈپ قويدى. تەرجىمانىمىزنىڭ پوزىتسىيەسىمۇ ئەلۋەتتە تەنقىدلەرنى ئېلىك ئېلىپ، تەنقىدلەر ئىچىدىكى ئىلمىيلىرىغا جاۋاب قايتۇرۇش، ئىلمىي پوزىتسىيەدە رەددىيە قايتۇرۇش بولمىدى، ئەكسىچە مەدھىيەچىلەرنىڭ مەدھىيەلىرىنى كۆپلەپ تارقىتىشىپ بېرىشقا مايىللىقى مەلۇم بولدى. بۇ بىلەنلا قالماستىن تەنقىدچىلەرگە قارشى تەرەپدار كۈچەيتىشكە زورۇققانلىقىمۇ تەئەججۈپ قوزغىدى. ئىلمىي مەۋقە ۋە توغرا بولغان ئىلمىي ئاتموسفېرانىڭ ھۆكۈم سۈرۈشى ئورنىغا قۇتۇپلىشىش ۋە ئىلمىي پوزىتسىيەدىن چەتنەشلەر باش كۆتۈردى. ھال - ۋەزىيەتلەر مەسىلىنىڭ ئەسلىگە قايتىش، ئىلمىي ئەمگەككە كوچا تىلى بىلەن ئەمەس، شۇ ساھەنىڭ ئىلمىي تىلى ۋە تەنقىد تارازىسى بويىچە مۇئامىلە قىلىش كېرەكلىكىنى تەقەززا قىلماقتا ئىدى. بۇنداق ئەھۋالدا قۇتۇپلىشىشقا شاھىت بولۇپ سۈكۈت قىلغاندىن، ئىلمىي تەنقىدنى ئەلا بىلىش كەمىنىگە ماقۇل كەلدى. مانا بۇ ئەسەرنىڭ تەنقىد ئوبيېكتى بولۇپ ئوتتۇرىغا چىقىشىدىكى سەۋەبلەردىن بىرى.

تەرجىماننىڭ زاماندىشىمىز بولغانلىقىنى ۋە ئىلمىي تەنقىد مۇھىتىنىڭ كۈنىمىز ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىدە كەڭ مەيدان راسلانغان بولۇشىدەك ئەۋزەللىكلىرىنى نەزەردە تۇتۇپ تەرجىمان ۋە ئىلمىي تەنقىد ئوتتۇرىسىدا ساغلام دىيالوگ قۇرۇلۇشىنى ئۈمىد قىلغان ھالدا، ئۇشبۇ ئەسىرىمىز 2024 - يىلى رامىزان ئېيىدىن باشلاپ ھەر ھەپتىنىڭ مۇئەييەن كۈنلىرىدە بۆلۈپ - بۆلۈپ ئېلان قىلىنىشقا باشلىدى. ھەممىسى يېزىلىپ بىراقلا ئېلان قىلىنماستىن، بۆلۈپ ئېلان قىلىنىشىدىكى سەۋەبمۇ، ئەمەلىيەتتە تەرجىمانىمىز ئۈچۈن تەنقىدكە قارىتا ئىلمىي پوزىتسىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا، ئۆزىنىڭ ئىلمىي قارىشىنى ئىپادىلەشكە ۋە ھەر تېما ۋە مەسىلىگە ۋاقتى - ۋاقىتىدا پاكىتلىق رەددىيە قايتۇرۇشقا كەڭ پۇرسەت ئىدى. ئەپسۇسكى، بۇ پۇرسەتلەرنىڭ ھېچبىرى تۇتۇلمىدى. مەسىلىنىڭ ئىلمىي مۇھاكىمىسى باشلانماي تۇرۇپلا ياغلىما تىللىق مەدھىيەچىلەر توپىدىن «قۇرئان دۈشمىنى»، «دىنىي ئۆلىمانى تەنقىدلەپ يۈزىنى تۆكۈش ئارقىلىق زىيالىيلارغا ئويۇن قويۇپ بەرمەكچى بولغان»، «ئوبزورنى تەخەللۇسى بىلەن يېزىپ ئۆز ئىسمى بىلەن يازمىغان» دېگەنگە ئوخشاش ئەخمىقانە ۋە كۈلكىلىك بوھتانلار يوپۇرۇلۇپ ئ‍ۈلگۈردى. مەيلى شەرقتە بولسۇن ياكى غەربتە بولسۇن مۇئەييەن شارائىت ۋە ئامىللار سەۋەبلىك تەخەللۇس قوللىنىپ ئوبزور ۋە تەنقىد يېزىشتەك بىر ئۆتمۈشنى باشتىن كەچۈرمىگەن يازغۇچى ۋە مۇتەپەككۇرلارنىڭ تارىخ بويىچە ئاز ئەمەسلىكىنى، جۈملىدىن ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرى ئارىسىدىمۇ مەۋجۇت بىر ھادىسە ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىغان دەرىجىدە مىسكىن زېھنىيەتلەرنىڭ كۆپلۈكى تەئەججۈپ قوزغىدى. غەلىتە يېرى بۇنى نامايان قىلىۋاتقان «جەڭگىۋار» تۆھمەتخورلار سېپىدە يەنە شۇ تەرجىمانىمىزنىڭ باش بولۇپ ئورۇن تۇتۇپ بەرگەنلىكى، ئۆز ئىسمىدىن باشقا تەخەللۇسلۇق ئىسىملاردا كىرىپ ئاغزىغا كەلگەن تۆھمەت، ھاقارەتنى يېزىپ تاشلاشلىرى كۆزگە چېلىقتى.

تەنقىد ئەسىرىمىز تولۇقى بىلەن ئېلان قىلىنىپ تاكى نەشر قىلىنىشقىچە بولغان بىر يىل مابەينىدە ئىجابىي باھا بەرگەنلەرمۇ، توغرىدىن توغرا تەنقىدتىن بىئارام بولغانلىقىنى ئۆزىگە يارىشىدىغان ۋە يا ياراشمايدىغان سەۋىيەدە ئىپادىلىگەنلەرمۇ بولدى. بىراق ئۆزگەرمىگىنى يەنىلا ئىلمىي ئەجىر سىڭگەن بىر تەنقىدىي ئەسەرگە بىرەر ئىلمىي ئەجىر سىڭگەن رەددىيەنىڭ جاۋاب سۈپىتىدە قايتمىغانلىقى، تەنقىدلەنگەن مەسىلىلەرنىڭ ئىلمىي تەنقىد قىلىنماي قالغان تەرەپلىرىنى ئېچىپ تاشلىغۇدەك، گېزى كەلسە تەنقىد ئاستىغا ئېلىنغان مەسىلىلەردە خاتا كەتكەن بولسا پاش قىلىپ، تەنقىد ئېلان قىلغۇچىنى يەرگە قاراتقۇدەك، توغرىسى بىزنى خىجالەت قىلىپ قويغىدەك بىرەر ئىلمىي رەددىيەنىڭ چىقماسلىقى بولدى. ئەڭ ئەجەللىك ئۆزگەرمىگىنى يەنىلا تەرجىمانىمىزنىڭ ناخۇش پوزىتسىيەسى بولدى. تەنقىد يېزىلىپ بىر يىلغا يېقىن ۋاقىت ئۆتتى. تەرجىمانىمىزمۇ 2025 - يىلىنىڭ ھارپىسىدا، تېخى يېقىندىلا 10 توملۇق ئۇيغۇرچە قۇرئان كەرىم تەپسىرىنى ئېلان قىلدى. تەپسىرنىڭ ئىلمىي باھاسى ئايرىم مەسىلە دېسەكمۇ، ئايەتتىكى تەرجىمىلەرگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنىڭ شۇ پېتى ئىكەنلىكى، كۆزگە چېلىققۇدەك بىرەر قىممىتى بار ئىسلاھات ياكى ئىلمىي تەھرىرلەش ئېلىپ بارمىغانلىقى يۇقىرىقى تونۇشىمىزنى كۈچلەندۈرۈپ تۇرۇپتۇ. بۇنىڭدىنمۇ بىمەنە تەرىپى تەرجىمانىمىزنىڭ ئۆز سەھىپىسى ۋە تاراتقۇلاردىكى پوزىتسىيەسىنىڭ قۇلاق يوپۇرۇۋېلىپ ئاڭلىماسققا سېلىش، بىپەرۋا بولۇۋېلىش تاكتىكىسى بىلەن ئاينى ئېتىكى بىلەن يېپىشقا ئۇرۇنۇشتەك قىلىقلارنى قىلىپ يۈرگەنلىكى، ئىلمىي تەنقىدكە ئىلمىي رەددىيە تەرەپدارى بولۇشقا يېقىنمۇ كەلمەسلىكى، ئەكسىچە تەنقىدلەرگە قارىغۇدەك ۋاقتى يوقلىقىنى، مۇھىم ئىشلارنى قىلىۋاتقانلىقى ئۈچۈن قاراپ بولالمىغانلىقىنى تىنماي تەكرارلىشى، ئىسمىنى ئۇقمايدىغان، تونۇمايدىغانلارنىڭ تەنقىدىگە قارىمايدىغانلىقىنى بازارغا سېلىشى ھەمدە بۇنىڭ بىلەن ئۆزىنىمۇ، ئىلمىي ساھەدىكى ئاڭلىقلار سېپىنىمۇ قانائەتلەندۈرگەندەك قىياپەتكە كىرىۋېلىشى بولدى. ئەجەبا، تەرجىمانىمىز بىر پۈتۈن قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىگە يېڭىلىق قىلغانلىقنى ئوتتۇرىغا قويغان، 40 يىلغا يېقىن داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان قۇرئان كەرىم تەرجىمىچىلىكى تارىخىدا ئۆز تەرجىمىسى ئارقىلىق «ئۆزگىچىلىك» قىلغانلىقىنى ئىددىئا قىلغان ئىكەن، بۇنى تەنقىدىي نۇقتىدىن كۆزىتىش، پىكىر بېرىش ۋە بۇ ھەقتە كەڭ مۇھاكىمە تېمىسى ئېچىش ئەقەللى بولۇشقا تېگىشلىك ئىلمىي پوزىتسىيە ئەمەسمۇ؟!

ئەمەلىيەتتە، ئورتادا پىكىر بېرىپ ھەل قىلىشتىنمۇ چوڭ بىر مەسىلە بار بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ مەزكۇر تەنقىد ئەسىرىنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق تەرجىماننى ئىلمىي دىيالوگقا چاقىرىش، مەسىلىگە ئىلمىي تەنقىد ۋە تەھلىللەش ھەمدە رەددىيە ئۈچۈن تەرجىمانىمىزنىڭ ئۆزىنىڭ ئىلمىي ئاساسلىرىنى چۈشەندۈرۈشكە ھەمدە تەنقىدلىگۈچىلەرگە قارىتا ئۆزىنىڭ ئىلمىي قانائىتىنى ئىپادىلەشكە پۇرسەت يارىتىش ئىدى. بىراق بۇنداق ۋەزىيەتمۇ ئىشقا ئاشمىدى.

ئەجەبا، ئىلىم ساھەسىدە ئىلمىي جاۋاب ۋە ئىلمىي رەددىيە دەيدىغان بىر نەرسىنىڭ قىلچە ھۆرمىتىنى قىلماسلىق قەيەرچە ئىلىم ئەخلاقى بولۇپ قالدى؟! ئىلمىي مۇنازىرە، ئىلمىي رەددىيە ۋە ئىلمىي جاۋاب قايتۇرۇش دېگەنگە ئوخشاش ئىشلار نەچچە ئون يىللىق قەلەم ۋە كىتاب ئارىسىدا يۈرگەن ئىلىم ئەھلىلىرى ئارىسىدا ئەمەلىيلىشەلمىسە، يەنە قايسى ھالىمىزغا ئىلىمدىن، ئەخلاقتىن، تەنقىدتىن، ئىسلامدىن ۋە ئىسلاھاتتىن گەپ ئاچىمىز؟ بۇ ھەقىقەتەن مۇئەمما.

مانا بۇ ئوقۇرمەنلەر بىلەن ئورتاقلىشىش كېرەك بولغان تەرەپلەردىن بىرى. ئەسلىدە بىر ئەسەرنى تەنقىد تارازىسىغا قويۇشنىڭ ئۆزى شۇ ئەسەرنىڭ ۋە مۇئەللىپىنىڭ ئىلمىي ئورنىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەنلىكنىڭ، ئىلمىنى ۋە قىلغان ئەمگىكىنىڭ قەدىرنى قىلغانلىقنىڭ ئىپادىسى ئىدى. تەنقىدكە ئەرزىتكەنلىكنىڭ ئۆزىلا خۇددى ئادەم قاتارى كۆرۈپ سالام قىلغان مۇسۇلماننىڭ سالىمىنى ئېلىپ جاۋاب قايتۇرۇشنىڭ ئەقەللىي مۇسۇلمانلىق ئادابى بولغىنىدەك ئەقەللىي ئىش ئىدى. يەنى ئىلمىي تەنقىدكە ھودۇقماستىن، قاچماستىن، قۇلاق يوپۇرۇۋالماستىن ئىلمىي جاۋاب قايتۇرۇش ياكى بولمىسا ئىلىم ۋە پاكىت ئالدىدا ئەزۋەيلىمەستىن تەنقىدنى قوبۇل قىلىش ئۇشبۇ ئىلىمنىڭ ئادابى ۋە ئىلىم ئەھلىنىڭ باش تارتىپ بولماس بۇرچى ئىدى. لېكىن تەرجىمانىمىز ئىلمىنىڭ ۋە ئىلمىي ئەمگىكىنىڭ ھۆرمىتى يۈزىسىدىن يېزىلغان تەنقىدنى يۈز چۈشۈرگەنلىك دەپ قارىۋالدى، تەنقىدكە ئەرزىتكەنلىكنىڭ سالام –- ئىلىكى تەنقىد قىلغۇچىنى ئەيىبلەش بىلەن قايتتى. نەتىجىدە قايتقان جاۋاب قۇرۇق تۆھمەت ۋە ئاھانەتتىن باشقا نەرسە بولمىدى.

بۇ يەردە شۇنداق بىر رېئاللىق باركى، تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن دىنىي ساھەدىكى نەچچە ئون يىللىق ئىلمىي خىزمەتلىرىگە ۋە بۈگۈنكە قەدەر توختاۋسىز مۇسۇلمانلار ئاممىسىغا كىتاب - ئەسەر تەقدىم قىلىشتىكى تىرىشچانلىق روھىغا كۆز يۇمغىلى بولمايدىغان شەخسلەردىن بىرى. ئۇنىڭ بۇ روھىغا ئاپىرىن ئوقۇش ئەقەللى بىر ئەدەپ. ئۇنىڭ خەلقنىڭ دىنىي ئېڭى ۋە ئىسلامىي مەرىپەت جەھەتتىكى ئوزۇقىنى قامداش جەھەتتىن يىللار مابەينىدە قىلىپ كېلىۋاتقان خىزمەتلىرىمۇ خاتاسى ۋە توغرىسى بىلەن قوشۇپ تەقدىرلەشكە سازاۋەر. لېكىن بۇ ئەدەپ ۋە تەقدىرلەشكە سازاۋەر بولغانلىق ھېچكىمگە ئىلمىي مىزان ۋە تارازىنى پايخان قىلىش ھوقۇقىنى بەرگەن ئەمەس ۋە بەرمەيدۇ. بولۇپمۇ قۇرئان كەرىمدەك ئىلاھىي كالامغا چېتىلىدىغان، سوئال - سورىقى بىرىنچى بولۇپ ھەقنى بىلگەن ئىلىم ئەھلىدىن باشلىنىدىغان بىر ساھەگە چېتىلغىنىدا، مەسئۇلىيەتتىن ۋاز كېچىشنى ۋە كۆز يۇمۇشنى بەدەل قىلماسلىقى كېرەك. ياغلىما تىللىقلار سېپىگە ئۆتۈش ئارقىلىق تەرجىمانىمىزنىڭ مەمنۇنىيىتىنى قولغا كەلتۈرۈشنى بەدەل قىلماسلىقى تېخىمۇ كېرەك. ئەگەر شۇنداق بولۇپ قالغۇدەك بولسا، ئۇ چاغدا مەسىلىگە تۇتقان پوزىتسىيەمىزنىڭ ئۇشبۇ ئەسىرىمىزدىكىدەك بولىدىغانلىقى شۈبھىسىز. چۈنكى، بىزنىڭ ئىلمىي تەنقىدتىكى شوئارىمىز ھەرقاچان مەشھۇر تەنقىدچى ئۆلىمالاردىن ئىمام ئىبنى قەييىم جەۋزىينىڭ ئۆز ئۇستازى شەيخۇلئىسلام ئىمام ئىبنى تەيمىييە ھەققىدە ئېيتقان تۆۋەندىكى پوزىتسىيەسىدۇر: «شەيخۇلئىسلام بىز ئۈچۈن سۆيۈملۈك، لېكىن ھەقىقەت بىز ئۈچۈن ئۇنىڭدىنمۇ قاتمۇقات سۆيۈملۈكتۇر».

دەرھەقىقەت، ئۇشبۇ تەنقىد ئەسىرىمىزنىڭ روياپقا چىقىشىدىكى ئىلمىي روھمۇ ئەڭ ئالدى بىلەن مانا بۇ خىل مەسئۇلىيەت ئېڭىدىن ۋە ئىلمىي شوئۇردىن كەلگەندۇر. ئىلمىي دىيالوگ ھەر ۋاقىت بىز ئۈچۈن قىممەتلىك. ئىلمىي ئەمگەكمۇ ھەم شۇنداق. نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بىز ئۈچۈن مۇھىم بولغىنى زىممىمىزدىكى مەسئۇلىيەتنىڭ ئادا بولۇشى ۋە ھەقنى بايان قىلىش بۇرچىمىزدۇر. ئىشىنىمىزكى، جانابى ئاللاھنىڭ ئىلىم بېرىلگەنلەرنىڭ زىممىسىگە يۈكلىگەن چوڭ مەسئۇلىيەت يۈكى ئەمدى بىزنىڭ زىمىمىزدىن چىقىپ بولدى. يەنە شۇنىڭغا ئىشنىمىزكى، ئۇشبۇ ئەسىرىمىزنىڭ تەنقىدىي رولى ۋە ئەھمىيىتى نە پەقەت بۈگۈن ئۈچۈن، بەلكى بۇنىڭدىن كېيىن ئۈچۈنمۇ بەلگىلىك قىممەتكە ئىگە. بولۇپمۇ، كېلەچەكتە قۇرئان كەرىم تەپسىرى ۋە قۇرئان كەرىم تەرجىمە تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغۇچى سەمىمىي ئىلىم تەلەپكارلىرى ئۈچۈن ئاۋۋالقىلارنىڭ خاتا سەنىمىگە تەكرار دەسسىمەسلىك، مەسىلىگە ئىلمىي مەسئۇلىيەت بىلەن قاراش جەھەتلەردىن مەلۇم دەرىجىدە بولسىمۇ ئۆرنەك تەشكىل قىلغۇسى. شۇنداقلا بۇ ئەسىرىمىز بۇنىڭدىن كېيىنكى قۇرئان كەرىم تەرجىمە تەتقىقاتلىرىدا ئىلگىرىكى ۋە ھازىرقى دەۋرگە قەدەر بولغان تەرجىمە جەريانلىرىنى دىققەت - ئېتىبارغا ئالغان، ساۋاقلارنى يەكۈنلىگەن، ئۈلگىلەرنى قەدىرلىگەن ھالدا كېيىنكى تەرجىمىلەرنىڭ يەنىمۇ ساغلام چىقىشىغا، كۆچۈرمىچىلىك ۋە قوراشتۇرمىچىلىقتىن خالىي بولغان ئۆزىگە خاس ئىلمىي قۇۋۋەت ۋە قىممەتكە ئىگە سەمەرىلىك ئەسەرلەرنى روياپقا چىقىرىش جەھەتلەردە مەلۇم دەرىجىدە ياردەمدە بولغۇسى. ھەمدە بۇ ساھەنىڭ ئەھلىلىرى ئۈچۈن بەلگىلىك ئىلمىي مېتودقا رىئايە قىلىش، تەنقىدىي مەيدان ۋە ساغلام چۈشەنچىلەر بىلەن قوراللىنىش جەھەتتىكى بوشلۇقلارغا سەگەك تۇرۇشتا ئازدۇر - كۆپتۈر تولدۇرغۇچىلىق رولىنى ئۆتۈگىسى دېگەن ئۈمىدتىمىز، ئىنشائاللاھ!

-بۇرھان مۇھەممەد

2026-03-01

مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى