خىتايچە سېپىلغا ياسىلىۋاتقان «مۇسۇلمانچە» مۇنار

نۆۋەتتە خىتاينىڭ ئاتايىن مۇسۇلمانلارنىڭ تاغۇت ھۆكۈمدارلىرىنىڭ يېتىشتۈرۈپ چىققان غالچا دىنىي زاتلىرىغا ئىستىخباراتچى ئاكادېمىك كادىرنى توپبېشى قىلىپ مەخسۇس تىياتىر سەھنىسىگە ئاپىرىپ ئويۇن كۆرسىتىپ تەسىرات سۆزلىتىشىنى، غالچا كادىرنى بايانات چىقارغۇزۇشىنى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى مەسىلىسىدە زۇۋان سۈرۈشكە مەجبۇر بولۇۋاتقان ۋەزىيەتكە چۈشۈشتىن بۇرۇنقى تولغاق دېيىشكە بولىدۇ. بۇ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىدا مەزمۇت تۇرۇش كېرەكلىكىنىڭ سىگنالى. خىتاينىڭ ئۆز تەرەپتارلىقىدىكى ھاكىمىيەت شايكىلىرىنى تىياتىرغا سېلىش ئارقىلىق ئويۇن قويۇشى ئۇنىڭ ئۈچۈن چوقۇم بېسىپ ئۆتمەي قويمايدىغان بىر ئۆتكىلى. بۇنداق ئەھۋالدا دەرھال ھاياجانلىنىپ ئەرەبنى قارغاش، مۇسۇلمان دۇنياسىغا شال چاچرىتىش گۆدەكلەرچە ئىش تۇتقانلىق بولىدۇ. خىتاي بۈگۈن ئۆزىگە قارشى ئاۋاز بەرگەن دۆلەتلەردىن ئۆمەك تەييارلاپ ۋەتەنگە ئەركىن زىيارەت تەشكىللەشكە قارشى تۇرۇپ كەلگەنلىكىنىڭ ئۆزىلا تىلى تۇتۇقلۇقىنىڭ چوڭ ئىپادىسى. قوللاش بەرگەن دۆلەتلەردىن ئادەم تەشكىللەپ سۆزلەتكۈزگەنلىكى، خەۋەر ئىشلەپ يۈرگەنلىكى بولسا، خۇدۈكى بارلىقىنى چاندۇرغانلىقىنىڭ ئىپادىسى. مۇھاجىرەتتىكىلەرنىڭ، بولۇپمۇ سىياسىي ساھەدىكىلەرنىڭ مەسىلىنى بۇ نۇقتىدىن كۆزەتمەي، دىققەتنى خىتاينىڭ خۇدۈكسىرەيدىغان يېرىدىن تۇتقا قىلىپ تۇرۇپ كەسكىن ۋە چوڭ تىپتا قارشى بايانات ۋە تەشۋىقات ھەملىسىگە يۈرۈش قىلماسلىقى، تېخىچە ھېسسىيلىقتىن ھالقىيالماي يۈرۈۋاتقانلىقى، ئەكسىچە ئەرەب غالچىلىرىنى قوغداش ياكى ھىمايە قىلىش ئارىسىدا ئىككى قۇتۇپقا ئايلاندۇرۇشقا تەمشىلىپ يۈرۈشى بىنورماللىقتۇر. توغرىسى بۇنداق ئۇرۇنۇشلارنىڭ خىتايچە سېپىلغا ياسالغان «مۇسۇلمانچە» مۇنارغا ئەزان توۋلاپ بېرىشتىن پەرقى يوق. ۋەتەنگە بارماستىلا خىتاينى قوللاپ يۈرگەن ئورگانلارنىڭ بارغاندىن كېيىنكى ئارتىسلىقلىرىنىمۇ توغرا دەڭسىمەي نوقۇل ئەرەب ۋە مۇسۇلمانلار دۇنياسىغا شال چېچىش دولقۇنى كۆتۈرۈلۈشى نىشاندىن ئادىشىش ۋە ئاداشتۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىغا ئەل بولۇپ كېتىشتۇر.

خىتاينىڭ بۇنچە ئېنېرگىيە سەرپ قىلىپ ئىرقىي قىرغىنچىلىق يوقلۇقىدىن سىرت قەبىلە خەلقىنى ئۇسسۇل - سەنئەت بىلەن تەربىيەلەۋاتقان، دىنىغا ھۆرمەت قىلىپ مەدەنىيەتلىك دۆلەتكە ئۈلگە بولۇۋاتقاندەك نىقابنى دۇنياغا كۆرسىتىش ئۇرۇنۇشى قىلالايدىغان ئەڭ چوڭ كوزۇرلىرىدىن بىرى. ھەم ئۇنىڭ تەبىئىتى بويىچىمۇ شۇنىڭدىن باشقا قاملاشتۇرالايدىغان ئىشىمۇ يوق. مەسىلە خىتاينىڭ خەلقئاراغا كۆرسەتمەكچى بولغان ۋە ھەقىقەتنى كۆرۈپ يەتمەسلىكى ئۈچۈن ياساۋاتقان سېپىلىنىڭ ئاجىز نۇقتىلىرىنى تېپىپ تېمىنى چۇۋۇۋېتىش بولۇشى لازىم. كېيىنكى بەش يىلدىن ھالقىغان دەۋا ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ، دۇنياغا پاش بولۇپ بولغان ۋە دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدا قىلىنىۋاتقان جىنايەتلەرنى، بولۇپمۇ ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك ئورگانلىرى بىلىپ چۈشىنىپ بولغان قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىنى بىرلا تىياتىر بىلەن ئاغدۇرىمەن دېيىشى قانچە كۈلكىلىك بولسا، بىزنىڭ ئۇنىڭدىن ئۈركۈپ ئۇدۇل كەلگەنچە ئۆرە - تۆپە بولۇشىمىز يېنىكلىك بولۇپ قالغۇسى.

ئەمەلىيەتتە خىتاي ئۆزىنىڭ چايناچە نىقابىنى ئىشقا سېلىۋاتقانلىقى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى مۇخاتەبكە ئالمايدىغان بولۇۋالغان ھالەتتىن، بىردىنلا تىياتىر ۋە مېدىيا ئۇرۇشىغا بىۋاسىتە قول تىقىۋاتقانلىقى پېتىدىن چۈشۈۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسى. بۇمۇ ھەر تۈرلۈك يۇمشاقباشلىقلارغا قارىماي خىتاينى زۇۋانغا كېلىشكە، كەلگەندىمۇ جۆيلىتىشكە يارىغۇدەك ۋەزىيەتنىڭ مەيدانغا كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدىمۇ ئەلۋەتتە قىلىنىۋاتقان ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن ئومۇم تىرىشچانلىقلارنىڭ مەلۇم دەرىجىدە تۆھپىسى بار، ئەلۋەتتە. شۇڭا بۇنداق چاغدا ھاياجانغا مىراپ بولۇپ كەتمەسلىك، ئاۋامنىمۇ ھاياجانغا تارتىپ سۆرەشتىن ساقلىنىش لازىم. بولۇپمۇ سىياسىي تەشكىلاتلارنىڭ كەسكىن باياناتلارنى بېرىشتە دادىل بولۇشى، پاكىتچانلىققا ئەھمىيەت بېرىشى، بىرىلىرىنىڭ سىياسەت نامىدا يۇمشاقباشلىق قىلىشلىرىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرمەسلىكى، ۋەزىيەتنى توغرا ئوقۇپ تىل ئۇچىنى خىتاينىڭ خاتا تەشۋىقاتلىرىنىڭ ۋە بۇنىڭغا غالچا بولغانلارنىڭ ساختىلىقلىرىنى پاش قىلىشقا، تىغ ئۇچىنى بولسا مۇرەسسەسىز ھالدا خىتايغىلا قارىتىشتىن توختاپ قالماسلىقى ئەلادۇر.

-بۇرھان مۇھەممەد

11-01-2023

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى