Uyghur-Corpus/uyghur-archive huggingface dataset:
«شەرقىي تۈركىستاندا بۈگۈنكى ھايات»تىن ئۈزۈندە

ئۈرۈمچىدە ھاكىمىيەت بېشىدىكىلەر، شۇنداقلا ھۆكۈمەت قارمىقىدىكى ئىستىخباراتچىلار ھەر كۈن دېگۈدەك ئەللىكتىن، ئاتمىشتىن بىگۇناھ كىشىلەرنى قاتار قىلىپ يالىڭاچلاپ، ئاندىن ئۇلارنىڭ ئۈستىدىن ماي تۆكۈشتى. پۈتۈن ئەزالىرى ياغلىشىپ بولغاندا، ئاستىدىن ئوت يېقىپ ئۇلارنى كۆيدۈرۈشتى. بۇ ئوت تۇتۇشۇپ بويۇنغا قەدەر يېتىپ كەلگۈچە جان چىقىپ بولالماي كېتىدىكەن. مانا بۇ خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا ئېلىپ بارغان ۋە ھېلىھەم داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقان، ھەمدە تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان ۋەھشىيلىكنىڭ ئۆرنەكلىرىدىن بىرى. بۇ قەدەر ۋەھشىيلىكلەرگە دۇچار بولغان شۇ ۋەتەنداشلىرىمىز مەزكۇر ۋەھشىيلىكلەرگە قارشى ھەرىكەت قىلغانلىقتىن شۇنداق كۈنگە قالغان بولسا ئىدى، كاشكى!

ھالبۇكى، ئىش ئۇنداق بولغان ئەمەس. ئەكسىچە بۇ بىچارىلەر خىتايپەرەس خىچىر (شالغۇت مۇناپىق) لارنىڭ جاسۇسلۇق قىلىشى، ياكى بولمىسا، خۇسۇسى ئاداۋىتى تۈپەيلى مەقسەتلىك ئۆچ ئېلىشى، ياكى بولمىسا خىتايلارغا يېقىن كۆرۈنۈپ ئەتىۋارلىنىش، ئابرۇيلۇق بولىۋېلىش خىيالىدىكىلەرنىڭ سەۋەبىدىن بولۇۋاتقان ۋەھشىيلىك (نىڭ قۇربانلىرى) ئىدى. ھېلىھەم بىز شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئەنە شۇ مۇدھىش پالاكەتلەردىن ئۈزۈل - كېسىل قۇتۇلالىغىنىمىز يوق.

دۈشمەنلەر بىزنى ئاشۇنداق ۋەھشىيلىكلىرى بىلەن تۈگەشتۈرۈپ بوپ، مۇقەددەس تۇپراقلىرىمىزغا خىتاي مەملىكەتلىرىدىن پەس ۋە رەزىل مەخلۇقلىرىنى يۆتكەپ كېلىپ تۈرك ئىسلامىيىتىنىڭ بۆشۈكى بولغان بۇ ئۇلۇغ «شەرقىي تۈركىستان»ىمىزنى خىتايلاشتۇرۇپ يۇتۇۋالماقچى بولۇشتەك ئەفيۇنكەشچە خام - خىيالنى سۈرمەكتە. ئەلۋەتتە، بۇنداق قىلىشقا ئۇلارنىڭ تەييارلىقلىرىمۇ يوق ئەمەس. ئەمما بىز مانا مۇشۇنداق نازۇك بىر ۋەزىيەتتە تەييارلىققا سەل قارىساق، ئۆز ئارا قىزغانچۇقلۇق كۈرەشلىرى بىلەن ئاۋارە بولۇپ يەنە شۇ تارىخىي كونا كېسىلىمىزنى تەكرارلاپ يۈرىدىغان بولساق، كۆرىدىغان كۈنىمىز يۇقىرىقى ۋەھشىيلىكلەردىن بەتتەرراق بولسا بولىدۇكى، كەم بولمايدۇ. مەسىلىنىڭ دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ۋە ئاگاھ بولۇشقا تېگىشلىك مۇھىم تەرىپى مانا بۇ.

نۆۋەتتە كاشىغەر ۋىلايىتىدىن ئالغان مەلۇماتىمىزغا قارىغاندا، ئاھالىنىڭ يەنە شۇ ئۆزئارا كېلىشەلمەسلىكلەر بىلەن ئاۋارە بولۇپ يۈرۈۋاتقانلىقى مەلۇم.

ئى تۈرك ئىسلام ئوغلانى! سەن دۈشمىنىڭنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى ئاڭقىرىپ يەتكىن!

ئى شەرقىي تۈركىستانلىق يۇرتداشلار! دۆلىتىڭلارنىڭ ئەبەدىيلىكى، مىللىي ئىنقىلابىڭلارنىڭ راۋاجى ئۈچۈن بىر ئىدىيە ۋە بىر نىشان بىلەن ئۆز ئارا قول تۇتۇشۇپ ئاتلانغايسىلەر! پەرۋەردىگارى ئالەم بارچىمىزغا بىرلىك نەسىپ ئەتكەي!

كەرىمجان غەفۇرىي، 1932- يىلى، 11- ئاينىڭ 26 – كۈنى، ئاقسۇ.

مەنبە: ئىستىقلال مەجمۇئەسى تۇنجى سانى. 1933- يىل قەشقەر.

ئۇيغۇرچىدىن ئۇيغۇرچىغا ئۆرىگۈچى: بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
بەزلەش ۋە بەزلىنىش ئارىسىدا ئۆزىنى ئالداش

باشقىلار تىكلەپ بەرگەن بۇتلارنى چېقىش ئۈچۈن ۋاقتى كەلسە بىر ئىنقىلاب يېتەرلىك. ئەمما ئۆز قولىمىز بىلەن قاتۇرۇپ تىكلىگەن بۇتلىرىمىزنى زېھنىيىتىمىزدىن سۆكۈپ چىقىرش ئۈچۈن ئەسىر بويى ئاقارتىش ئېلىپ بېرىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. باشقىلارنىڭ تىكلەپ بەرگەن بۇتلىرى دەۋر ئۆتۈشى بىلەن ئەسلىي قىياپىتى پاش بولىدۇ. مىللەت قەلبىدىن سۇسلاپ ئۆچىدۇ. ئەمما ئۆز قولىمىزدا تىكلەنگەن بۇتلار ھۈجەيرىلىرىمىزگە ئارىلىشىپ كېتىدىغان بولغاچ نەچچە ئەۋلاد يۇقۇندىلىرى بىلەن كۈرەش قىلىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. ئەقىل تۇرۇپ گالۋاڭلىشىش، كۆز تۇرۇپ پاراسەتسىزلىشىش، شەكىلگە ئالدىنىش، ماھىيەتتىن قېچىش ۋە پاش قىلىنىشىدىن ئەندىكىش، ھېسسىيلىققا پۈركىنىپ ئۈزۈل - كېسىل بۇرۇلۇش ھاسىل قىلىشتىن ھىدىيقاش قاتارلىق پىسىخىكىلىق ئامىللار گويا جىسمانىي كېسەللىك ۋە ياللۇغلىنىشنىڭ ئالامەتلىرى بەدەندە قىزىش، تىتىرەش، ماغدۇرسىزلىق قاتارلىقلار  بىلەن ئىپادىلىنىپ تۇرغاندەك كىشىنىڭ تۇتۇم ۋە پوزىتسىيەلىرىدە، ئىش - ھەرىكەت ۋە مۇئامىلىلىرىدە ئەكس ئېتىپ تۇرىدىغان روھىي بىتابلىقلارنىڭ سەمەرىلىرىدۇر. روھىي بىتابلىقنى تۈگەتمەي تۇرۇپ جىسمانىي كۈچ - قۇۋۋەتتىن سۆز ئېچىش، مەنىۋىيات سەددىلىرى بىنا بولماي تۇرۇپ ماددىيات سېپىل قورغانلىرىنى قۇرۇپ چىقىش بىر تۈرلۈك خىيالىي دۇنيانىڭ شېرىن فانتازىيەلىرىدۇر. فانتازىيە ئىچىدە ياشاشنى تاللاپ تۇرۇپ رېئال دۇنيادا مۇستەقىل پۇت تىرەپ تۇرۇشنىڭ خىيالىنى سۈرۈشتىنمۇ ئارتۇق خىيالپەرەسلىك بولمىسا كېرەك. بىلىش كېرەككى، چۈش ھامان چۈشتۇر. چۈش بىلەن رېئاللىقنىڭ پەرقىنى ئاڭقىرىپ يېتىشنىڭ يېگانە يولى ئالدى بىلەن ئويغىنىشتۇر. خۇددى شۇنىڭدەك بۈگۈنكى رېئاللىققا رېئال بولۇشنىڭمۇ يېگانە يولى بار. ئۇ بولسىمۇ ئالدى بىلەن مەنلىك تۇيغۇمىز تەرىپىدىن توختىماي قۇلىقىمىزغا پىچىرلىنىۋاتقان «مەن ئويغاندىم» ناملىق ئۆز - ئۆزىنى بەزلەش تىپىدىكى بىخۇدلۇق چۈشىدىن ئەڭ تېز سۈرئەتتە ئويغىنىپ كېتىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتۇر.

- بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
تارىختىن ئۆچۈرۈلۈش خەۋپى

ئوچۇقلاش ئېغىر كەلگەندە، جاۋابىدىن بىئاراملىق تۇيۇلغاندا تاساددىپىيلىققا دۆڭگەش بىلەن ئىشنىڭ ئارقىسىدىكى غەرەزلەرنى يۇشۇرۇشقا تىرىشىشلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش، ئىشنىڭ تاشقى كۆرۈنىشىنىلا ئەمەس، ماھىيىتىگىمۇ كۆز تاشلاش پىكىر ئادەملىرىنىڭ ئورتاق خاسلىقلىرىدىن بىرى.

ئېيتىلغىنىدەك، قەدىمىي مۇقەددەس جايلارنى يوق قىلىۋېتىش تارىخنى يوق قىلىش ئوپىراتسىيەسىدۇر. قەدىمىي يادىكارلىقلار، بولۇپمۇ ئىبادەت مەركەزلىرىنى يوقىتىش ئارقىسىدا دىنغا بولغان ئەسەبىي ئۆچمەنلىك ۋە سىياسىي مەقسەت يۇشۇرۇنغانلىقى بۈگۈنكى رېئاللىقتا ئىشەنمەسلىككە يول قالمىغۇدەك دەرىجىدە تەكرار ۋە تەكرار كۆز ئالدىمىزدا يۈز بېرىۋاتىدۇ. لېكىن كۆزلەر ھېلىھەم كۆرمەسلىككە تىرىشىلماقتا. غەربتە ھاكىمىيەت سىستېمىسىدىكى دىنسىز ۋە سېكولار كۈچلەرنىڭ ئۆز جۇغراپىيەسىدە ئەسىرلەر بويى يىلتىز تارتىپ كەلگەن دىنىنىڭ «مۇقەددەس» بىلىنىدىغان جايلىرىنى خاراب قىلىش ۋە بۇنى «تاساددىپىيلىق» دېگەن نام بىلەن يىغىشتۈرۇشقا ئۇرۇنۇش يۈز بېرىۋاتقانلىقى، بۇنداق بىر رەزىللىكلەرنىڭ مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىگە تۇشۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەكلىكى تەھلىل قىلىنىۋاتىدۇ. مېدىيا نېمىنى دېسە شۇنى راست دەيدىغان ئاددىي تاماشىبىن ئېڭىمىز بۇنى يىراق سانىشى مۇمكىن. لېكىن بىز شەرقتىكى مەدەنىيىتىمىزنىڭ، دىنىي مىراسلىرىمىزنىڭ نەمۇنىسى بولغان قەدىمىي مەسچىت ۋە جامەلىرىمىزنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشى ئارقىسىدا زېمىنلىرىمىزنى يۇتىۋىلىش غەرزى بىلەن تەڭ كوممۇنىزم دىنسزلىق ئىدېئولوگىيەسىنىڭ تايانچ ئىكەنلىكىدە شەك قىلمايمىز. نەتىجە جەھەتتىن غەرب ۋە شەرقتىكى قەدىمىي جايلارغا بۇزغۇنچىلىق قىلمىشى ئارقىسىدا ماتېرىيالىزملىقتىن ئىبارەت ئۇل ئىدىيە مەركەز ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ يېتىش مۇمكىن. ئەجەبلىنەرلىك يېرى غەرپتىكى پەردە ئارقىسى بولۇش ئېھتىماللىقى كۈچلۈك ئىشلار «تاساددىپىيلىق» بىلەن يېپىپ قويۇلغان بولسا، شەرقتىكى بۇزغۇنچىلىقلار ئىس-تۈتەكسىز تۇيدۇرۇلماي داۋاملاشتۇرۇلماقتا. نېمە ئۈچۈن؟

بەلكىم تۆۋەندىكى «نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ 600 يىللىق جامەلىرىغا دىققەت قىلىنمايدۇ، چېركاۋ مەسىلىسى بۇنچە غۇلغۇلا قىلىنىپ كەتتى» دېگەن مەزمۇندىكى سوئاللارنى تاشلاپ تۇرۇپ ئوتتۇرىغا قويۇلغان بەزى تەھلىللەر بىزگە بۇ تېمىغا دائىر بەزى ئىشارەتلەرنى بېرىشى مۇمكىن:

https://www.youtube.com/watch?v=RDFmzXtC0Eo

يازار: بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
تاش دەۋرى زېھنىيىتى تىرىلىۋاتامدۇ؟

ئەسرى سائادەتتە خالايىقلار ئارىسىدا «ئۆمەرنىڭ ئېشىكى مۇسۇلمان بولسا بولىدۇ، لېكىن ئۆمەرنىڭ مۇسۇلمان بولۇشى ناتايىن» دېگەن سۆز - چۆچەك تارقالغانىدى. ئەمما بۇنى دېگەنلەر ئۇزاققا بارماي ئىددىئاسىنىڭ خاتا بولغانلىقىنى كۆرۈپ يېتىشتى. چۈنكى ئۆمەر ئويلىنىش ۋە ئىزدىنىش ئىچىدە ھەقىقەتنى ئەقىل ۋە قەلبىنىڭ سۈزگۈچىدىن ئۆتكۈزگەن ھالدا تاپتى، مۇسۇلمان بولدى. ئەمما، ئېشەك ئېشەك پېتى قېلىۋەردى. بىز گېلىنى قىرىپ تۇرۇپ ئۇيغۇرچىسىنىمۇ تەجۋىد بىلەن "«عمر» رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق دەيدۇ" دەپ ۋەز ئوقۇپ كېلىۋاتقان «ئۆلىما» توپىنى ۋە ئۇنىڭ كۇكۇلىسىنى چاڭگىلىدا تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان بىر تۈركۈم تىجمەل تىپلارنى دىن ۋە ئىمانغا ياتلاشقان توپلارغا قارىغاندا ئىسلاھ بولۇشى تېز بولىدۇ، دىن ئوقۇمىغانلار ھەقنى كۆرۈپ تۇرۇپ ھەقكە قايتمىسىمۇ بىر گەپ، لېكىن دىن ئوقۇغان توپ چوقۇم پەرقىنى نامايان قىلىپ ھەقنى كۆرۈپ يېتىدۇ، بىلمىگىنىنى ئىزدىنىپ بولسىمۇ بىلىشكە رىغبەتلىنىدۇ، بىلگەنلىرىنى ئورتاقلىشىدۇ ۋە بىلگىنىگە ئەمەل قىلىش مەجبۇرىيىتىنى چوقۇم ئورۇنداشقا بەل باغلايدۇ دەپ ياخشى ئويلىدۇق. لېكىن كۆردۇقكى، ئۆمەر ئۆمەرلىكىنى، ئېشەك ئېشەكلىكىنى داۋام قىلىۋىرىدىغانلىقىدەك ھەقىقەت كۈنسېرى نامايان بولۇۋاتىدۇ. ئىندىجىنىس مەسىلىسى شۇ قەدەر ئېنىق ۋە ئېنىقلىقى يوچۇنسىزلاشقان بولۇشىغا قارىماي مەزكۇر تىپلارنىڭ ئىندىجىنىس تېمىسىغا كۆز يۇمۇۋېلىشىغا، مەسىلىنىڭ ھېچبىر مىللىي ۋە سىياسىي خەتىرى يوقتەك، گويا بۇ ھېچقانداق مەسىلە ئەمەستەك، مەسىلە قىلىپ ئولتۇرغىدەك تېمىمۇ ئەمەستەك مۇئامىلە قىلىشلىرىغا، ئەكسىچە قارشىسىدىكىلەرگە يۈكلىنىپ دۈشمەن دېپىغا ئۇسۇل ئويناش بىلەن ئەيىبلەشلىرىگە شاھىت بولۇپ تۇرماقتىمىز. شاھىت بولۇۋاتقانلىرىمىز مەزكۇر توپ ۋە ئۇنى ئىدارە قىلىۋاتقان زېھنىيەتنىڭ IQ دەرىجىسىنىڭ ئىندىجىنىس كاتېگورىيەسى ئۇياقتا تۇرسۇن، تاش دەۋرى زېھنىيىتىدىنمۇ ئاددىي، ئەسكى كۆتەكتىن قاتتىق، بەلكى قۇرئاندىكى ھەقنى كۆرۈپ تۇرۇپ كۆزىنى ئېتىۋالىدىغان، ھەقنى ئاڭلاپ تۇرۇپ قۇلاق يوپۇرۇۋېلىشقا ياتقىن، ھەقنى بىلىپ تۇرۇپ خۇپسەنلىكنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئارتىسلىق قىلىشتىن يانمايدىغان دەرىجىدە چاھارپايلاشقان مەجرۇھ زېھنىيەت ئىكەنلىكىنى مەلۇم قىلىپ تۇرۇپتۇ. زېھنىيىتى تاش دەۋرىنىڭ ئادەملىرى سەۋىيەسىگە چۈشۈپ قالغان بۇنداق بېقىندى توپ ئۈچۈن ئىندىجىنىسلىق ئەلۋەتتە مەسىلە ئەمەس. چۈنكى بۇنى مەسىلە ھېسابلاش ئۇلارنىڭ «دەۋرى»نىڭ روھىغا خىلاپ كېلىدۇ. بۇنداق بىر زېھنىيەت ئۈچۈن ئىندىجىنىسلىقنى رەت قىلىش ۋە ئىندىجىنىسلىقلار كاتېگورىيەسىگە تىزىلىشقا ئىسيان قىلىشنىڭ ئۆزى ئەلۋەتتە «پىتنە»، «زېھننى بىھۇدە مەشغۇل قىلىش» بولماي نېمە بولماقچىدى؟!

تەڭرىم! ئىمان شەربىتى كېكىردىكىدىن ئۆتمەيۋاتقانلارنىغۇ كۆرۈۋاتقان ئىدۇق. مانا ئەمدى ئەقلىگە سوپون يەۋالغانلارنىڭ مىللەتكە، ئۆلىما نامىغا داغ تەگكۇزۈپ سەرخىللاردەك كۆرۈنگىنىگە باقماي بارغانچە مەتولىشىۋاتقانلىقىنىمۇ كۆرۈشكە مەجبۇر بولۇۋاتىمىز. خەير، بۇنى كۆرسەتكىنىڭ ئۈچۈن، توغرىسى يىللاردىن بىز ئۈچۈن، ۋەتەننىڭ ئىستىقبالى ئۈچۈن تىپىرلاۋاتىدۇ، دەپ بىلىنگەنلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە خاراكتېر ۋە تۇتۇمدا، ھەققانىيەتچىلەرنىڭ، ئىلىم ۋە پىكىر ئەھلىنىڭ قارشىسىدا گويا ئۆمەر ۋە ئېشىكى ئوتتۇرسىدىكى پەرقتەك  ئاسمان - زېمىن پەرقلىقدا پەرقلىنىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ قويۇۋاتقىنىڭ ئۈچۈن، ساز قىلىشقا ئۇچراپ كەلگەن بۇ ئاق كۆڭۈل خەلقنى تەبىئىي شەكىلدە سەگىتىپ قويۇۋاتقىنىڭ ئۈچۈن ئەلھەمدۇلىللاھ! تىلەك شۇ: پەرۋەردىگارىم! تەقى - تۇرقىمىزنىلا ئەمەس، قەلبىمىزگە ئەقلىمىزنى قوشۇپ ئىسلاھ قىلىپ بەرگەيسەن!

- بۇرھان مۇھەممەد

2021-11-18

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
توغرا مۇساپە ۋە خاتا ئادرېس

بەزى ئاتاققا چىققان، تىرەن پىكىرلىك كىشىلىرىمىزنىڭ بىردىنلا تەمكىنلىكىنى يوقىتىۋاتقانلىقى دىققەت تارتماقتا. بولۇپمۇ سەرخىللىشىشقا ئەڭ ئېھتىياجلىق چاغلىرىمىزدا، پىكىر ۋە قەلەم ئىگىلىرىمىزنىڭ چۈشكۈن تەسەۋۋۇرلارغا رام بولۇشى، خاتا دىياگنوزدىن يولغا چىقىشى پىكىر ئىگىلىرىنىڭ يەنىمۇ سەگەكلىشىشىنى، بار مەسىلىنى ئورتاقلىشىش ۋە ئاقىلانە يوسۇندا پىكىرلىشىش كېرەكلىكىنى ھېس قىلدۇرۇۋاتىدۇ. دەرۋەقە، بىز زىيالىي ئۇقۇمى ئىنتايىن تۇراقسىز قوللىنىۋاتقان ۋە پاخاللاشتۇرۇپ ئىشلىتىلىۋاتقان بىر زاماندا ياشاۋاتىمىز. شۇنداقلا بىر قىسىم پاخاللاشقان زىيالىيلىق ئوبرازىنى بېشىغا تاج قىلىپ كېيىۋالغانلارنىڭ تۆر بېشىغا خىرىس قىلىۋاتقانلىقلىرىغىمۇ شاھىد بولۇۋاتىمىز. ھالبۇكى، زىيالىيلىق ئۆزىگە يارىشا بىلىم-قابىلىيەت، دىت، پاراسەت، ساپا تەلەپ قىلىپلا قالماي يەنە مەسئۇلىيەتمۇ تەلەپ قىلىدۇ. زىيالىيلىق بىلىم ۋە پىكىردىن، قابىلىيەتتىن شەكىللىنىدۇ. زىيالىيلىق سالاھىيەتنى بولسا، مەزكۇر پىكىر ۋە قابىلىيەتنىڭ ئەمەلىي ئۈنۈم يارىتىشىغا تۈرتكە بولىدىغان مەسئۇلىيەت قۇرۇپ چىقىدۇ. پىكىر ۋە بىلىم بولۇپ مەسئۇلىيەت يوقىسا، سالاھىيەت يوقايدۇ. سالاھىيەت تەبىئىي يۈكسىلىش بولۇپ، تەبىئىيلىكتىن ئايرىلغان سالاھىيەت قۇرۇق دەۋادۇر. مۇنداقچە ئېيتقاندا «دەۋېلىش» تۇر. بىلىپ بىلمەي بۇ كېچىككە دەسسەۋاتقان زىيالىيلىرىمىزنىڭ كۆزگە چىلىقىشىنى بىر بولسا سالاھىيەتكە ئارتۇق يۈك يۈكلىۋېلىشنىڭ، «بۇنى پەقەت بىزلا قىلمىغىچە ھەل بولمايدۇ» دەيدىغان ئوڭچە ئىگىلەش خاھىشىغا مەپتۇن بولۇپ قالغانلىقىنىڭ ئاقىۋىتى، يەنە بىر بولسا، مەسئۇلىيەتكە دادىل يۈزلىنىشتىن قېچىش خاھىشى دېيشىكە بولىدۇ. بۇنى يەنە ئاۋامنىڭ تىلىدا ئاددىي قىلىپ «ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ» نى يوقىتىش پىسخىكىسى دېيىشكىمۇ بولىدۇ. زىيالىينىڭ ۋەزىپىسى جەمئىيەتكە توغرا دىياگنۇز قۇيۇپ ھەل قىلىش يولىنى ئىزدىنىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى ئۇنىڭ ئىزدىنىش مۇساپىسىنىڭ بىر پارچىسى ئۆزىنىمۇ تەكشۈرۈپ تۇرۇش بولۇشى كېرەك. مەشھۇر پەيلاسوپ سارتىرى ئېيتقاندەك، «زىيالىي ھەقىقەتنى سۆزلەشكە جۈرئەتكار بولۇشى» زۆرۈر بولغىنىدەك، پەيلاسوپ ئالبېرت ئېيتقاندەك «زىيالىينىڭ پىسخىكىسىنى ئۇنىڭ ئەقلى كونترول قىلىشى» لازىم. مۇۋازىنەتنى يوقاتقان ھامان چوقۇم كاشىلا يۈز بېرىدۇ. زىيالىيدا پىسخىكىلىك كاشىلا كۆرۈلسە، ئەقىل چۇلۋۇرى قولىدىن كېتىدۇ. پىكىرلىرى چۇۋالچاقلىشىدۇ. ئەقىل پەردىلەنگەندە كۆزنىڭ رولى ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىدۇ. خۇددى ئۆزىنىڭ تائىپىسى ياكى بېكىتىۋالغان تەۋەلىكى نىشانغا ئېلىنغاندەك، قوغدىلىشقا، ھىمايە قىلىش مۇھىمدەك ئويلاپ قالىدۇ. پىسخىكىدىكى داۋالغۇشلارنىڭ تەرتىپسىزلىشىشى ئەقىلگە پەردە بولىدۇ-دە، ئەقىلنىڭ ئورنىنى ھېسسىيلىق ئىگىلەشكە باشلايدۇ. مەسىلىنىڭ كۆرۈنىشىنىلا تەھلىل قىلىپ ئىنكاس قايتۇرۇش بۇنىڭ تىپىك ئالامىتى. بۇ خىل روھىي ھالەتنىڭ داۋاملىشىشى پىكىر ئەربابلىرى ئۈچۈن ئەڭ ئېغىر يوقىتىش بولۇپ، قەلەم ئىگىلىرى بولغان سەرخىللىرىمىزنىڭ تىرەنلىكتىن ھۇدۇقۇشقا، چوڭقۇرلۇقتىن يۈزەكىلىككە قاراپ يول ئالماسلىقى نۆۋەتتە بۇ توپلۇمنىڭ بېشىغا كەلمەسلىكى ئۈمىد قىلىنىدىغان، ئالدىنى ئېلىش زۆرۈر بولغان مۇھىم قەدەمدۇر.

يازار: بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
جۇدالىق ئىزتىراپلىرى

تارىخ بەزىدە شۇ قەدەر ئاچچىق قايتىلىنىپ قالىدۇ. بەزىدە ئاخىرلاشقۇسى كەلمىگەن شۇ ئەنسىز يىللارنىڭ ئۇنتۇلغۇسىز ئەمما يادقا ئېلىش كىشىنى شۈركەندۈرىدىغان تىراگېدىيەلىرى بىزنى ئەنسىرەش تۇيغۇمىزدىنمۇ جۇدا قىلىۋەتكەندك بىلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال ئىختىيارسىز ھالدا ئوي - خىياللارنى غەيىب پەردىلىرىنى قايرىپ كەلگۈسىگە نەزەر تاشلاشقا ئۈندەيدۇ. ناگاھان بىر قارا بوراننىڭ سايىسى كېلىۋاتقاندەك، كېلەچەككە سەپ سېلىۋاتقان كۆزلەرگە قۇم بارخانلىرى يوپۇرۇلۇپ كېلىۋاتقاندەك ھېسلار قاپلاشقا باشلايدۇ. قانداقتۇر بۇ ئوينى داۋاملاشتۇرۇشقا بولمايدىغاندەك، ئاخىرىنى ئۇلاش قاباھەت بىلەن نەتىجىلىنىدىغاندەك، ئۈمىد ئۇچقۇنلىرىنىڭ نۇرلىنىشىغا قانداقتۇر كۆرۈنمەس بىر سايە چوقۇم توسقۇن بولىدىغاندەك تۇيۇلۇشقا باشلايدۇ. بۇ ۋاقىتتا سىزگە نېچشىدەك دەۋر گىگانتلىرىنىڭ زاماننىڭ چەرخىگە قاراپ ئەقلىدىن ئاداشقان جۇنۇنلۇقلىرى، بېشىر ھافىينىڭ يالاڭ ئاياق كەزگەن دەشتى - چۆللەردىكى ئۆچمەس ئىزلىرى، مەشرەپنىڭ جەزىرىمۇجەزىرە توختاۋسىز باسقان قەدەملىرىنىڭ چوڭقۇر سېمالىرى تەسەۋۋۇر كۆزنەكلىرىدە يالت - يۇلت قىلىشقا باشلايدۇ-يۇ، بىردىنلا بۇ سېمالارمۇ خىرەلىشىشكە، ئوي - تەسەۋۋۇرنى تۇمانلىق ئىس - تۈتەكلەر ئىگىلەشكە باشلايدۇ. بىردىنلا سۈرگۈن ھاياتنىڭ ئۇقۇبەتلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن دوستويېۋسكىينى ئەسلەپ قالىسىز. ئۇنىڭ مەجبۇرىي سۈرگۈنلۈكتە ياشىغان كۈنلىرىدە، ۋەتەن ئۇنىڭغا، ئۇ ۋەتىنىگە ئۇزاق قېلىشقا قىستىغان زامانغا تاشلىغان نەزىرىگە، ھېس - تۇيغۇلىرىغا ئەسىر بولغىڭىز كېلىدۇ. ئۇ شۇنداق يازمىغانمىدى: «بىز سەرگەردانلىقتا ياشايدىغان، ئائىلىمىز بىزدىن خاۋاتىرلىنىپ ئەنسىز ئۆتىدىغان زامانلار ئەمدى تۈگىدى. بىز ۋەتەن سىرتىدا سۈرگۈن ياشايدىغان، ئۇلارنىڭ ئامانلىقىدىن بىز خەۋپسىرەپ ئەنسىز ئۆتىدىغان زامانغا كېلىپ قالدۇق».

توختا!!! بۇ سۆزلەر دوستويېۋسكىيدىن ئىككى ئەسىر كېيىنكى بىزگە بىر نەرسە دېمەكچىمۇ قانداق؟ ئەجەبا، بىز بۇ تۇيغۇلارنى تەكرار ياشىمىدۇقمۇ؟! ئەجەبا، ئەنسىزلىكنى باشتىن كەچۈرمىدۇقمۇ؟! قاراپ تۇرۇپ سۈرگۈنلەر توپىغا ئىتتىرىلمىدۇقمۇ؟! تېخى يېقىندىلا ئالاقە قىلمىساق بىزدىن ئەنسىرەيدىغانلىقى بىلەن تەنبىھلەپ تۇرىدىغان جان - جىگەرلىرىمىز، قەدىردانلىرىمىز يوقمىدى، ئەمدىچۇ؟ ئەجەبا، ئۇلارنىڭ ئۈستىدىن ئەنسىزلىك ئاتموسفېراسىنىڭ كۆتۈرۈلۈپ كېتىشى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىمىز كېرەكلىكىنى قانچىلىك تونۇپ يەتكەندىمىز؟! ئەجەبا، بۇنداق ئويدا قەتئىي بولۇشقا جۈرئىتىمىز قانچىلىك قالدى ياكى بۇ ئەنسىزلىكنى تۈگىتىش يولىدىكى جۈرئىتىمىز زادى قايسى دەرىجىدە تاۋلاندى؟! ياكى بىز بۇنىڭدىنمۇ ئاستا - ئاستا ئۆزىمىزگىمۇ تۇيدۇرماي سوۋۇۋاتامدۇق، قەدەممۇقەدەم سۇسلىشىۋاتامدۇق ياكى ۋەتەن ئىچىگە بولغان ئەنسىزلىكنىڭ توختاۋسىز رىتىملىق سوقۇشلىرى بىز ئۈچۈن بارا - بارا ئەمىنلىك بىلىنىشكە باشلاۋاتامدۇ؟ ياكى بۇ ئەرمەكلەشكەن ئۆي جانىۋارلىرىغا ئوخشاپ قېلىۋاتقانلىقىمىزدىن، يالاڭ ئاياقلىقتىن، جۇنۇنلۇقتىن، ئىسيانكارلىقتىن قورقۇشقا باشلايدىغان بولۇپ قېلىۋاتقانلىقىمىزدىنمىدۇ؟! ئەجەبا، دوستويېۋسكىينىڭ شۇ سۆزلىرى بىزگە ئاتاپ يېزىلغان بولغىيمىدى؟!: «ئۇ دەسلەپ ئۆكسۈپ يىغلايتتى. پۇچۇلىناتتى... بارا - بارا بۇنىڭغىمۇ كۆنۈپ قالدى... دەرۋەقە ئىنسان نېمىلەرگە كۆنمىدى؟! ئاھ، بىچارە ئىنسان!».

- بۇرھان مۇھەممەد

2022-02-16

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
رەھمەت كۈنلىرىدىكى نىدا

دانالار «كىشىنىڭ ئىنسان ئىكەنلىكىنىڭ ئالامىتى ئۇنىڭ شەھۋەت ۋە ھاۋايى - ھەۋەسلەرنىڭ تىزگىنىنى قولغا ئالالىشى بىلەن بىلىنىدۇ» دەپ كۆرسىتىدۇ. كونترولى ئاستىدا بولۇشى كېرەك بولغان نەرسىلەرنىڭ تىزگىنىگە چۈشۈپ ياشاش، قول ئىلكىدە تۇتۇش كېرەك بولغاننىڭ قۇلى بولۇشنى كۈرەش يولى قىلىۋېلىش، ئۆمۈرنى سەرپ قىلىشقا ئەرزىمەيدىغان، ھاياتنى تېگىشتۈرۈشكە يارىمايدىغان نەرسىلەر ئۈچۈن قان - تەر تۆكۈشنى ياشاش پىرىنسىپى قىلىۋېلىش كۈنىمىز ئىنسانلىرى تاقابىل تۇرۇشتىن ئاجىز كېلىۋاتقان چوڭ بۇھرانلاردىن بىرى بولۇپ قالدى. «تەپەككۇر قىلغۇچى جانلىق» بولۇشتەك ئىنسانغا باب كېلىدىغان ماھىيەتلىك تەبىردىن «ئىقتىسادىي جانلىق»قا ئايلاندۇرۇۋېتىلىش، «مۇكەللەپ ۋە مۇشەررەپ ئىنسان» كاتېگورىيەسىدىن تەبىئەتتىكى ئەقىلسىز جانلىقلار مىسالى «ئىستېمالچىسى جانلىق» كاتېگورىيەسىگە كىرىپ قېلىش زامانىمىزنىڭ بۈيۈك پاجىئەسى. بۇنداق بىر قىسمەتكە پېتىپ قېلىش ئىنسانلىقنىڭ بۇندىن بۇرۇنقى دەۋرلەرگە قارىغاندا، بۇ زامان ئىنسانلىرىنىڭ رەببانىي يېتەكلەشكە نەقەدەر موھتاجلىقىنى، مېخانىكىلاشقان مەرىپەتچىلىكنىڭ كىشەنلىرىدىن ھۆر بولۇپ ھىدايەت نۇرىنىڭ يورۇقلۇققا ئېرىشتۈرىدىغان ساماۋى يېتەكچىلىككە نەقەدەر موھتاج بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

دەرۋەقە، بارچە قۇللۇقنىڭ يىلتىزى بولمىش نەپس قۇللۇقى ھەربىر ئىنسان ۋۇجۇدىغا قۇرغان سەلتەنىتىنى كۈچەيتمەكتە، ۋابا مىسالى يامرىماقتا. مۇبارەك رامىزان ئېيىدا تۇرۇپتىمىز. بىلسەك، بۇ ئاي سىلكىنىش ئېيى. بۇ ئاي نەپسىمىزنى تەربىيەلەش ئېيى. مېھرى – شەپقەت تۇيغۇلىرىمىزنى ئويغىتىشنىڭ، ئىنسانلىق بۇرچىمىزنى يادقا ئېلىشنىڭ، قاششاقلىق ۋاباسىدىن قۇتۇلۇشنىڭ، ئىنسان ۋۇجۇدىغا ھاكىممۇتلەقلىق تەختىنى قۇرۇش كويىدىكى نەپسنىڭ سەلتەنىتىگە قارشى ئىسيان كۆتۈرۈشنىڭ، ياۋغا قارشى جىھادنىڭ تۇنجى ئۆتكىلى بولغان نەپس جىھادىنى مانېۋىر قىلىشنىڭ، روھ قوشۇنلىرىنى مەشىقلەندۈرۈشنىڭ ئېيى. بۇ ئاي يەنە ئىرادىنى تاۋلاشنىڭ، ئەقىلنى سازلاشنىڭ، ئىماننى پاكلاشنىڭ، ساداقەتنى كۈچەيتىشنىڭ، چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇشنىڭ، سەۋر - تاقەتنى يۈكسەك قىلىش ۋە ئىتائەت بىلەن ئاسىيلىق ئارىسىغا چېگرا قويۇشنىڭ، ئىنسانىيلىقنى شەيتانىيلىق ئىسكەنجىسىدىن خالاس قىلىپ رەببانىيلىق بوستانلىقىغا ئېلىپ چىقىشنىڭ مەۋسۇمى. بۇ ئاي ئەڭ ئالدى بىلەن ئاللاھنىڭ ئېيىدۇر. قۇرئاننىڭ ئېيىدۇر. قەدىر كېچىسىنىڭ ئېيىدۇر. پاكلىنىش ئېيىدۇر، رەھمەت ئېيىدۇر، مەغفىرەت ئېيىدۇر. دۇئا ئېيىدۇر، ئىجابەت ئېيىدۇر. نىجاتلىق ئېيىدۇر. ئاللاھ بۇ ئايغا مۇيەسسەر قىلغان ھەربىر بەندىسىنى مۇبارەك ئاينىڭ خەيرلىكلىرىدىن نېسىپ قىلسۇن! بۇ ئاينىڭ خەيرلىكلىرىدىن ئەركىن بەھرىمەن بولۇش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قالغان خەلقىمىزگە ئاللاھ مەدىتى بولسۇن! نىيەتلىرىگە كۆرە بۇ ئاينىڭ ئەجىر ۋە ساۋابلىرىدىن بەھرىمەن قىلسۇن! بۇ مەھرۇملۇقنىڭ سەۋەبكارلىرى بولغان، ھۆرلۈك ۋە ئەقىدىنىڭ دۈشمەنلىرى بولغان، شۇنداقلا ئاللاھ ۋە رەسۇلىنىڭ دۈشمىنى بولغان مۇستەملىكىچى زالىملاردىن بۇ قەرزنى تۆلىتىش، ھۆر ۋە مۇستەقىل تۇپراقلىرىدا ئۇشبۇ ئاينىڭ خەيرىلىكلىرىدىن قىيامەتكە قەدەر نېسىۋېلىنىش پۇرسىتىنى بۇ مىللەتكە تەكرار نېسىپ قىلىپ بەرسۇن!

-بۇرھان مۇھەممەد

2025-03-06

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
زېھنىي بەدەۋىلىك، شالغۇت سەنئەتۋازلىق ۋە سىياسىي ھاڭۋاقتىلىق

قازاندا بارى چۆمۈچكە چىقىدۇ، دەيدۇ ئەجدادلار. مانا، شالغۇت زېھنىيەتنىڭ ساھىب چىقىشىدىكى شالغۇت سەنئەتنىڭ روھسىز ھالى. مەسجىدلىرىڭنى نەغمە - ناۋا ماكانى قىلىۋېلىشسا ئۇنى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى دەپ جار سالىسەن، ئەمما ئۆزۈڭ باشقىلارنىڭ مۇقەددەسگاھلىرىدا (بۇنى ئۇلار نورمال قارىسۇن ياكى قارىمىسۇن) كونسېرت قويۇشتىن ئايانمايسەن. ساڭا شۇنداق ئورۇن ھازىرلانغان تەقدىردىمۇ بۇنى سېنىڭ بۈگۈنۈڭ بىلەن پاراللېل قاراپ ئۆزرە ئېيتىشىڭ، مۇقەددەسگاھنى نەغمە - ناۋا ماكانى قىلىش سېنىڭ مىللىتىڭنىڭ ئەخلاقى ئەمەسلىكىدە چىڭ تۇرالىشىڭ سېنىڭ پەرقىڭنى، ئۆزۈڭگە خاس تۇتۇمۇڭ ۋە ئىددالىرىڭ بار بىر مىللەت ئىكەنلىكىڭنى يەنىمۇ قۇۋۋەتلىمەسمىدى؟! ئۆزۈڭگە ئائىت ئىددىئايىڭ بولمىسا، باشقا مىللەتتىن پەرقىڭنى ھېس قىلدۇرغىدەك دىتىڭ، سېنى گەۋدىلەندۈرگۈچى مىللىي تۇيغۇڭ بولمىسا، سېنىڭ بۇ مىللەتكە نېمە لازىمىڭ؟ پەرقىڭنى پەرق ئەتتۈرەلمىسەڭ، ئۆزۈڭگە خاس كۈلتۈرۈڭ، قىزىل سىزىقىڭ، مەدەنىيىتىڭ ۋە دۇنيا قارىشىڭ بار بىر مىللەتلىكىڭنى جار سالغىنىڭنىڭ نە ئەھمىيىتى بولسۇن، ئەي تىرىك مۇردىلار! مەسىلىنىڭ ئەڭ كومېدىيەلىك ۋە پارادوكىسلىق تەرىپى بۇ تەرز ياۋايىلىق ئېڭى سىڭگەن كونسېرتلارنىڭ خەلقئاراغا بەرمەكچى بولغان ئۇچۇرىنىڭ ئاتالمىش «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىدىكى ئىچىنىشلىق ۋەزىيەتنى ئاڭلىتىش» دەپ خەۋەر قىلىنىشىدۇر. دۇنيانىڭ سىياسىي ئاتموسفېراسى ئاللىبۇرۇن ئىرقىي قىرغىنچىلىق جاكارلاشقا قەدەم ئېلىپ بولغان بولسىمۇ، ئەمما لوندوننىڭ ئاتموسفېراسىدا، سوتىدا، پائالىيەتلىرىدە ۋە بارلىق پائالىيەت ۋە ئۇرۇنۇشلىرىدا شالغۇت سەنەئتچىلىكنى بازارغا سېلىش ئارقىلىق چاستوتنى يەنە شۇ «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دېگەنگە ھازىرلاشقا قارىتىلىۋاتقانلىقى دىققەتتىن قاچقىنى يوق. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئەقلىگە چالغۇ ئەسۋاب شورپىسى ئىچىپ چوڭ بولغان مەزكۇر تىرىك مۇردىلار مىللەتنىڭ ئىستىقبالىنى چۆكەرتىشكە خىزمەت قىلىدىغان يەنە قانداق تىياتىرلارغا تۇتۇنىدۇ، ۋاقىت ھەممىنى يېشىپ مېڭىۋاتىدۇ.

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
زېھىن سىلكىگۈچى ئۈچ تەنبىھ

ئەسلەتكىن، مۇھەققەقكى مۇئمىن بولغانلار ئەسلىتىشتىن پايدا ئالىدۇ.

- سۈرە زارىيات، 50 – ئايەت.

شۇنداق بىر زامان بولىدۇكى، ئۈممىتىمنىڭ ياخشىلىرى ئۈستىدىن يامانلىرى باش كۆتۈرۈپ چىقىدۇ. ھەتتا شۇ دەرىجىگە بارىدۇكى، كامىل مۇئمىن كىشى ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئۆزىنى يوشۇرۇشقا مەجبۇر قالىدۇ. خۇددى، مۇناپىق بۇگۈنكى كۈندە ئارىمىزدا يوشۇرۇنۇشقا مەجبۇر قالغاندەك.

- مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم

(ئىمام ئەۋزائىينىڭ بايانلىرىدىن)

ئا: بىر يۇرت ئاۋات بولۇشىغا قارىماي خارابە ھالغا كېلىپ قېلىشى مۇمكىن.

ب: ئاۋات يۇرت قانداق بولۇپ خارابىگە ئايلىنىپ كېتىدۇ؟

ئا: يۇرتنىڭ ناچار كىشىلىرى ياخشىلىرىنىڭ بېشىغا چىقىۋالسا؛ مۇناپىقلىرى ئەلنى باشلاپ ماڭىدىغان بولۇۋېلىشسا.

-ھەزىرتى ئۆمەر

(ئىمام ئەھمەدنىڭ بايانلىرىدىن)

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
سىياسىي تەشكىلاتچىلىقتىن سىياسىي ئانسامبىللىققىچە

«ئىشەك ئۆلۈۋاتسا كۆتى غېجەك تارتارمىش» خاراكتېرى قان - قېنىغا سىڭىپ كەتسە، ھەر نېمە گەپ ھەق بولسا كېرەك. داۋراڭچىلار توپى تەشكىلاتلارغا باندىتلىق يۈرگۈزۈۋاتامدۇ ياكى ئۇلارنى دېگەن يېرىگە ئېلىپ كېلەلەيدىغان ۋاكسىنىسى بارمۇ نامەلۇم. ئەڭ پاسسىپ، ئەڭ بىمەنە ئۇيۇشتۇرمىلەر، شەكىلۋازلارچە پائالىيەتلىرىدىمۇ ھەممىنى دېگەن يېرىگە ئاۋاز قوشتۇرىدۇ. گېزى كەلسە ئەقلىنى ئىجارىگە قويغان بىر بۆلۈك كادىر سۈپەت قالپاقلىق زىيالىي ئاتلىقلارنى  ئورۇنلاشتۇرۇپ ھەر تۈرلۈك سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى تەپمە ھالال قىلىشقا كۆندۈرەلەيدۇ. گېزى كەلسە كومپانىيە ئورۇنلاشتۇرۇپ ئۇر - ئۇرغا چىقىرىپ پەرقلىق پىكىر ئەھلىلىرىنى پاسسىپ ئورۇنغا چۈشۈرەلەيدۇ. گېزى كەلسە، مىللەتنىڭ قىرغىنچىلىقىنى كوچا - كويلاردا داقا - دۇمباق، ناخشا -ئۇسسۇل بىلەن كىشىلەرنى سازايى بولۇشقا ئۇيۇشتۇرالايدۇ. گېزى كەلسە قىرغىنچىلىق دېيىلىۋاتقان بىر پەيتتە بايرام قۇتلىيالايدۇ. تەشكىلاتلار بويىچە سەپەرۋەرلىكلەرنى باشلىتالايدۇ. مىللەت قەتلىئام قىلىنىۋاتقان ئەنسىز يىللاردىمۇ نومۇس قىلماي «مەدەنىيەت فېستىۋالى يىلى» ئېلان قىلىپ ھەر تۈرلۈك داستىخان ئىتتىپاقداشلىرىنى شەكىلۋاز مەدەنىيەتپەرەسلىككە سەپەرۋەر قىلالايدۇ. ئەمما شۇنچە ئۇرۇنۇش ۋە ھەرىكەتلىنىشلەرنىڭ مېۋىسى سۈپىتىدە جاھاننى بارمىقىدا ئوينىتىۋاتقان كاتتىباش دۆلەتلەر «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» تۇتۇمىنى كەسكىن ئىپادىلەۋاتقان، نۆۋەت بىلەن جاكارلاۋاتقان پەيتتە «مىللەت قىرىلىۋاتىدۇ. بۇ يىل بىزگە كۈلكە - تەبەسسۇم ھارام يىلى بولسۇن!» چاقىرىقى ئېلىپ بېرىپمۇ بولسا، قوۋمداشلىرىنىڭ سىياسىي ئېڭىنى تىرىك تۇتۇش ئۈچۈن، مىللىي دەۋانى كۆزىتىۋاتقان خەلقئارا مېدىيالاردا بولسۇن، مىللەتنىڭ ھازىسىنى ئىپادىلەشنى، قىرغىنچىلىققا قارشى تۇتۇمىنى ۋە قەتئىيلىكىنى نامايان قىلىدىغان تەشۋىقات، سەپەرۋەرلىك پائالىيەتلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇشنى ئويلاپمۇ سالمايدۇ. بۇنىڭ تەشكىلاتچىلىق ئەمەس، سىياسىي ئانسامبىلچىلىقتىن نېمە پەرقى؟ بۇنداق تەشكىلاتچىلىقنىڭ قىلىۋاتقانلىرىنىڭ سىياسىي دەۋا ئەمەس،  بىر تۈرلۈك سىياسىي كونسېرت ئىكەنلىكىگە قانداقمۇ چىن پۈتمەي تۇرغىلى بولسۇن؟!

ئاگاھ! «مەن چالاي سەن ئوينا» زېھنىيىتى بىلەن مىللەتنى ساز قىلىپ ئويناشنىڭ بەدىلى ھامان تۆلىنىدۇ.

−بۇرھان مۇھەممەد

2021-03-21

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
سىياسەتتە چارە تۈگەپ قالماس!

مىللەتنىڭ چېكىۋاتقان زۇلۇملىرىنى تونۇشتۇرۇش زۆرۈر بولغان زامانلاردا تەشۋىقاتقا ۋە زۇلۇمنى پاش قىلىشنىڭ تۈرلۈك تۈمەن يوللىرىغا قول ئۇرىدىغان ھىممەت كۆرۈنمىدى. ھالبۇكى، ئاشۇ زامانلاردىمۇ، ھازىرقى تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى ئەينەن بار ئىدى. بۈگۈن بۇ زۇلۇمنى دۇنيا تونۇپ بولدى. ئەمما كۆرمەسكە سېلىۋاتىدۇ، ياكى بىزنى يىغىن تەشۋىقات بىلەن كېتىۋاتقان ئالدىراشچلىق ئالدىغا سېلىۋالدى . سىياسەت ئاڭلىتىش بىلەنلا ئەمەس، ۋەزىيەتلەرگە قارىتا چارە كۆرۈش بىلەن مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. زۇلۇمنىڭ ئەھۋالىنى بىلىپ بولالمىغانلارغا تۇتىدىغان يول تونۇشتۇرۇش، تەشۋىق قىلىپ ئاڭلىتىش، ئەلۋەتتە! بىراق كۆرمەسكە سېلىۋالغانلارغىچۇ؟ يەنە شۇ تونۇشتۇرۇشمۇ؟

سىياسەتچىلىرىمىزگە ئەسلەتمە: داۋاگەر سۇس كەلسە، قازى مۇتتەھەم كېلۇر. زۇلۇم بار جايدا پەرياد بار. پەريادلار مەزلۇمنىڭ ئاھى، زالىمنىڭ زاۋال سىگنالىدۇر. دۈشمەننىڭ ئارامىنى بۇزۇش ئۈچۈن چېلىنغان سۈردۇر. سىياسەتچىلىكىمىز ھېچ قىلمىسا ئاشۇ چېلىنىۋاتقان سىگنالنى توختىتىپ قويماسلىققا، داڭ ئاۋازىنى ئۈزۈپ قويماسلىققا بولسىمۇ ئەسقاتقاي!

بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: [[«ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان»]] سەھىپىسى
سۇيىقەستلەردىكى سۇيىئىستېماللىق

مىڭ يىلغا سوزۇلغان ئىزىڭنى، مەدەنىيىتىڭنىڭ بۈگۈنكى تىرىك شاھىدى بولغان بىباھا يادىكارلىقلىرىڭنى، ئىبادەتگاھ ۋە مەسچىت-جامەلىرىڭنى مەقسەتلىك ھالدا يەر يۈزىدىن يوقىتىۋېتىش ئوپىراتسىيەسى ئېلىپ بېرىۋاتقانلار تېخى يېقىندا يۈز بەرگەن بىر نەچچە يۈز يىللىق چېركاۋنىڭ تاساددىپىي كۆيۈپ كېتىشىگە ئىنكاس بىلدۈرۈپ ھېسداشلىق قىلغۇچىلار بولۇپ كۆرۈنۈشكە ئۇرۇنۇپ بولۇشتى. بىز بولساق بەش ئەسىردىن سەككىز ئەسىرغىچە سوزالغان يادىكارلىقلىرىمىزنىڭ نەقىشلىرىنى گەجلەپ ئۆچۈرگەندىن تارتىپ، تاكى چېقىۋېتىپتىمىش دېگەن خەۋەرنى قۇلىقىمىزغا پىچىرلاپ قويغانغا قەدەر نوپۇزلۇق بىرەر ئورگانلىرىمىزدىن ھازىرغىچە «ئادەم»دەك سادا چىقىرىپ باققىنىنى بىلمىدۇق. تاجاۋۇزچىلار بولسا، تاشقىرى دۇنياغا مەدەنىي يادىكارلىقلارنى قوغداش تەرەپدارى كۆرۈنۈپ ئەمەلىيەتتە تېنىمسىز توختىماي مەدەنىيەت قەتلىئامىنى پىلانلىق يۈرگۈزۈۋاتىدۇ. ئەجدادىمىزنىڭ ئەقىل-پاراسىتى، ئەجىر-مېھنىتى سېڭگەن يادىكارلىقلار بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىماقتا. نېمىنى كۈتىۋاتىمىز؟ كۆنۈككەن ئادەت بويىچە، بولغۇلۇق بولۇپ بولغاندا ئاللا-توۋا قىلىشنىمۇ؟ ئەجىبا ئورنىغا كەلمەيدىغاننى بىلىپ تۇرۇپ قىلىنىۋاتقان ھەرىكەتسىزلىكلەرنىڭ سورىقى بولمايدىغانلىقىغا، چوقۇم بىز ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا بەدەل پېچىلمايدىغانلىقىغا، ئۆتمۈشتىكىلەرنىڭ كەتكۈزۈپ قويغانلىرىنى بۈگۈنكىدەك مەجبۇرىي بەدەل تۆلەيدىغان كۈنىمىزنىڭ يەنە تەكرارلانماسلىقىغا كىمنىڭ كېپىللىكى بار؟! ھېچكىمنىڭ يوق، ھېچكىمنىڭ ھېچنىمىگە كېپىللىكى يوق.

بۈگۈن بىز «دەۋاچى» ياكى «داۋاچى» دېيىلىۋاتقان بىر ئۇچۇم يولداشلارنىڭ ئەڭ ھالقىلىق چاغلاردا بەز مارىلاۋاتقان مۈشۈكتەك كىملەرنىڭدۇر قاش-قاپىقىغا بېقىپ بۇ تېمىدا مىدىرلاشقا جۈرئەت قىلالمايۋاتقانلىقىغا شاھىد بولغان بولساق، خۇددى ۋەتەندىكى ئاتالمىش بىرلىكسەپنىڭ «موللا» لىرىدىن جىق پەرقى قالمىغان دۇۋاخان، ۋەزخانلارنىڭمۇ لازىم ۋاقىتتا قىلىشقا تېگىشلىك مەدداھلىقىدىن توختاپ بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋاتىمىز. كېچىلەپ دۇئا تەكبىر ئۆتكۈزۈپ باققان ئاشۇ مەسچىت، مەدرىسەلىرىنىڭ ھالىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقلىرىنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسىنى ئۇلارنىڭ خىزمەتلىرىدە نامايان بولمايۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋاتىمىز. شۇنىڭدەك، ئۆزلىرىنى دۇنيادىكى ئۇيغۇرلۇققا باشپاناھ كۆرسەتمەكچى بولغان قاراڭغۇ بازارنىڭ سودىگەرلىرىدىن ئانچە قېلىشمايدىغان شايكا ھالىتىدە كۆرۈنۈپ قېلىۋاتقان توپلارنىڭمۇ رىياخورلۇق قىلىپمۇ بولسا بۇ تېمىنى خەلقئاراغا تۈزۈكچە ئېلىپ چىقمايۋاتقانلىقىغىمۇ شاھىد بولۇپ تۇرماقتىمىز.

شۇ دىققەتكە ئېلىنمايۋاتىدۇكى، مەدەنىي يادىكارلىقلىرىنىڭ خانۇ-ۋەيرانچىلىقى بولۇۋاتقان بۇ زاماندا تارىختا ئۇنتۇلمىغۇدەك ئۈن سالالمىغان بۇ زامانداش «ئۇيغۇرلار»نى تارىخ ھامان بىر كۈنى ئېسىگە ئالىدۇ ۋە تېگىشلىك باھاسىنى بېرىدۇ. كەلگۈسى ئەۋلادلار بۈگۈن ھەققىدە قالدۇرۇلۈۋاتقان خاتىرىلەردىن، تارىخ پۈتۈكلىرىدىن چوقۇم خەۋەردار بولىدۇ. بۈ كۈنلەردە تاجاۋۇزچىلارنىڭ بەدبەشىرىلىكى، ۋەھشىيانىلىكى پۈتۈلۈپ ماڭغىنىدەك، بۇ كىرىزىستا ئەجدادلارنىڭ مىراسىغا، شەنىگە ئىگە چىقىشقا سەل قارىۋاتقان، بىلىنمەي ئۆتۈپ كېتىشى ئىستەلگەنچە ماسلىشىپ بېرىۋاتقانلىق سېزىلىۋاتقان، ئەڭ مۇھىم ئىشلار بىر ياقتا قېلىپ، ئەكسىچە قانداقتۇر ئەڭ مۇھىم كۆرسىتىلىشكە تىرىشىلىۋاتقان بىر تۈرلۈك مەۋھۇم ئىشلارغا بەند بولۇۋېلىشلار، تارىخىي مەسئۇلىيەت يۈكلەنگەنلەرنىڭ مەسئۇلىيىتى، مەسئۇلىيەتسىزلىكلىرى بىلەن، قىلغانلىرى قىلمىغانلىرى بىلەن قوشۇلۇپ تارىخ پۈتۈكلىرىگە ئەينەن پۈتۈلۈپ ماڭغۇسى.

يازار: بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
شانلىق ئەجداد روھىدىن بىر كۆرۈنۈش: تەڭرىم! تاجاۋۇزچىلارنى تارمار قىلمىغۇچە جېنىمنى ئالما!

«...شۇنداق قىلىپ ھىجرىيە 408 - يىلىمۇ كىرىپ كەلدى. بۇ يىلى تۈركىستان سۇلتانى قاراخان ئالەمدىن ئۆتتى. بەزى تارىخچىلار قاراخاننىڭ ھىجرىيە 406 - يىلى تۈركىستان دىيارى بولمىش كاشغەردە ۋاپات بولغانلىقىنى قەيت قىلىشىدۇ. ئەسلىدە قاراخان شۇ يىلى بىتاپ بولۇپ يېتىپ قالغانىدى. بەزى تۈرك قەبىلىلىرى ۋە قاراخىتايلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان زور كۆلەملىك چىن قوشۇنى پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلىپ ئۇنىڭ يۇرتىغا بېسىپ كەلمەكچى بولدى. قاراخان ئۇلارغا قارشى ئاتلىنىش ئۈچۈن ئاللاھقا مۇناجات قىلىپ ئۆزىگە شىپالىق بېرىشىنى، خىتاي قوشۇنىنى بىر تەرەپ قىلىۋەتكەندىن كېيىن باشقا نېمە كەلسە مەيلى ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ دۇئا قىلدى. دېگەندەك سۇلتاننىڭ كېسىلى ساقايدى. شۇنىڭ بىلەن سۇلتان دەرھال پۈتكۈل قوشۇننى توپلاپ چىن قوشۇنىنى تارمار قىلىشقا ئاتلاندى. چىن قوشۇنى شۇ ۋاقىتتا ئۈچ يۈزمىڭ چېدىرلىق قوشۇنغا ئىگە بولۇپ، سۇلتان ئۇلارغا قاقشاتقۇچ زەربىسى بىلەن ئىككى يۈز مىڭدىن ئارتۇق دۈشمەننى ئۆلتۈردى، يۈز مىڭچە كىشىنى ئەسىر ئېلىپ سان - ساناقسىز غەنىيمەتلەر بىلەن بالاساغۇنغا قايتىپ كەلدى. قايتىپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا سۇلتان ئالەمدىن ئۆتتى. سۇلتان قاراخان ھەقىقەتەن دىنى مۇستەھكەم، ئادالەتپەرۋەر سۇلتان ئىدى. ئۇنىڭ بۇ سەرگۈزەشتىسى ساھابىلەردىن سەئد ئىبنى مۇئاز ئەلئەنسارىي رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ سەرگۈزەشتىسىگە نەقەدەر ئوخشىغان - ھە! مۇئاز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمۇ (خەندەك غازىتى مەزگىلىدە) ئاللاھتىن ئۆزىنى تاكى بەنى قۇرەيزە غازىتىغا قاتناشقانغا قەدەر قەبزى روھ قىلماي تۇرۇشىنى تىلىگەن ئىدى. دېگەندەك ئۇنىڭ جەڭدىكى يارىسى تاكى رەسۇلۇللاھ بەنى قۇرەيزە يەھۇدىيلىرىنى جازالاپ ئۆلتۈرۈشكە تېگىشلىكىنى ئۆلتۈرۈپ، سۈرگۈن قىلىشقا تېگىشلىكىنى سۈرگۈن قىلىپ توختىغانغا قەدەر ئەدىمەي تۇردى. ئىشلار ئاخىرلىشىشى بىلەن بىردىنلا سەئدنىڭ يارىسى قاناشقا باشلىدى ۋە بۇ ئالەمدىن خوشلاشتى. سۇلتان قاراخانمۇ خۇددى شۇ ساھابىغا ئوخشاش ئالەمدىن ئۆتكەن ئىدى. سۇلتاننىڭ تولۇق ئىسمى ئەبۇ نەسر ئەھمەد ئىبنى ئەلى تۇغانخان بولۇپ، ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن قېرىندىشى ئەبۇلمۇزەپپەر ئارسلان خان تەختكە ئولتۇرغانىدى».

مەشھۇر تارىخچى ئەبۇلفىدا (ھ. 672 – 732 / م. 1273 – 1331) نىڭ «المختصر في تاريخ البشر» ناملىق كىتابىدىن ئۈزۈندە.

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
شەپقەتسىز رېئاللىق قارشىسىدىكى ھال – ۋەزىيىتىمىز

دەۋاگەر سۇس بولسا، قازى مۇتتەھەم بولۇپتۇ، دەيدۇ ئەجدادلىرىمىز. ئىنسانىيەت تارىخىي تەجىربىلىرى كېلىۋاتقان ھەر پۇرسەتنىڭ بىر ئىمكانىيەتنىمۇ قوشۇپ ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى سۆزلىمەكتە. پۇرسەتنى ئىمكانىيىتى بىلەن قوشۇپ تۇتۇش ۋە بۇ ئىمكانىيەتتىن ئۈنۈم ھاسىل قىلىش ياكى پۇرسەتنىڭ ۋاقتى ئۆتكەندە مەيدانغا كەلگەن نەتىجىنىڭ ۋە ئىمكانىيەتسىزلىكلەرنىڭ بەدىلىنى تۆلەش ئۆزىمىزنىڭ ئىرادىسىگە، سەۋەب قىلىشىغا باغلىق. پۇرسەتلەر بەزى شەپىلەرنى ئالدىن بېرىۋاتىدۇ. پەلەك چەرخىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن ئايلىنىدىغان كۈنىنىڭمۇ بولىدىغانلىقىدىن، شۇنداق كۈنلەرنىڭ ھامان يېتىپ كېلىدىغانلىقىدىن بېشارەت بېرىۋاتىدۇ. ھالبۇكى قىلىۋاتقان تەييارلىقلىرىمىز، كۆرسىتىۋاتقان ئىنكاسلىرىمىز كېلىش ئالدىدىكى پۇرسەتلەرنى ئىمكانىيەتلەرگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئاشۇ پۇرسەتلەر ئۆتۈپ كەتكەن چاغدا قانداق قىلىپ چىڭ تۇتالمىغانلىقىمىزنى ئاقلاشقا يارايدىغان ئىشلارنى ئورۇنداشتەك، باھانە قىلىشقا ئەسقاتىدىغان ئىشلار ئۈچۈن تەرەپ - تەرەپتىن قىمىرلاۋاتقاندەك بىر كەيپىيات شەكىللەنمەكتە. پاسسىپ سىياسەتۋازلىقنىڭ دامىغا چۈشۈپ كېتىۋاتقان ئاكتىپ مەزلۇملۇق، ئاكتىپ مەزلۇملۇقتىن نەپ يەۋاتقان پاسسىپ سىياسەتۋازلىق بۈگۈنىمىزنى قانداق ھازىرلاشقا ھەسسە قوشقان بولسا، كېلەچىكىمىزنىمۇ شۇ تەرىقىدە بەلگىلەشكە خىزمەت قىلىۋاتقان ياكى قىلمايۋاتقانلىقى دەرگۇمان. قەيەردىن يولغا چىقىپ قەيەردە قېيىپ كەتكەنلىكىمىز ۋە قەيەردىن قېيىپ قەيەرلەرگە كېتىۋاتقانلىقىمىز ھەققىدە ئەتراپلىق چۈشەنچە شەكىللەنمىگەن ئەھۋالدا، بۈگۈنىمىزدىن ئاغرىنىشقا ھەققىمىز بولمىغىنىدەك، كېلەچىكىمىز ئۈستىدىمۇ قاخشىغۇدەك سالاھىيەتنىڭ قولىمىزدا بولمايدىغانلىقى مۇئەييەنلەشكۈسى. تۆۋەندىكى يازما بەلكىم بۇ ھەقتە بىزنى بەزى جەھەتلەردە سىلكىگۈسى. ئەلۋەتتە سىلكىنىش سەزگۈيىمىزنى مۆرىمىز ئۈستىدىكى ئەسلى مەركىزىدىن غۇلىتىپ مۆرە ئاستىدىكى جايلاردىن بىرەرسىگە مەركەزلەشتۈرۈپ قويمىغانلا بولساق...

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
قالپاققا تۇشلۇق «قىرغىز»لار غايىب زاماندا

ئەقلىي يېتىلىشى كېچىكىپ بوي تارتىپ قالغان كەپسىز بالىنى نازۇ - نېمەتلىك داستىخانغا قويۇپ بەرسەڭ، قىلىدىغان ئىشى پېتىقداش بولغىنى بولغان. «سەۋىيە» دەرىجىسىگە كۆتۈرگىلى بولمايدىغان ئېتىرازغا يەڭ تۈرگۈچە، سەۋىيە ئالدىدا ھەد – ھۇدۇدىنى بىلىدىغان قۇلاق موللىسى بولۇشمۇ بىر سەنئەت، بىر سەۋىيە، بىر دىت مەسىلىسى. ئەھۋالدىن قارىغاندا، ھە دېگەندە تەنقىدىي كۆز قاراشلارغا ئولتۇرالماي كېتىدىغان، پەرقلىق سىياسىي نۇقتىئىنەزەرلەرگە ئەقلىي سوغۇققانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىشنى، مۇھاكىمىلىق يوسۇندا زاكونلىشىشنى بىلمەي كالامپايلارچە ئىنكاس قايتۇرۇش (كاپشىش) قا خۇشتار نوپۇزپەرەسلىكنىڭ؛  تەنقىدنى قانداق يوسۇندا ئوقۇشنى، ئاڭلاشنى ۋە قانداق قوبۇل قىلىشنى بىلمىگەندىن سىرت، ئېپىنى كەلتۈرۈپمۇ بولسا جاۋاب قايتۇرۇشتا ساپاسى نۆلدىن تۆۋەنگە ساقىپ تۇرىدىغان تومپايلىقنىڭ؛ ئىجتىمائىي تەنقىد تىلى بىلەن سىياسىي تەنقىد تىلى ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانى پېتىقداپ كۈلكىگە قېلىشتىن ئايانمايدىغان پىكرىي گادايلىقنىڭ؛ يوق نوپۇزنىڭ ئارقىسىغا سىغىنىپ كۈن ئۆتكۈزۈشنى داھىيلىق سانايدىغان ئانارخىيلىق بەڭۋاشلىقنىڭ؛ ئىشى ئارتىپ كەتكەن قانسىق تەرەپبازلىق ۋە قوش ئۆلچەمچى قاشاڭ زېھنىيەتنىڭ تىپىك ئورنىكى بولغان بۈگۈنكى «ئەبگالاشقان موللىلىق» ئەسلىدىكى پەگاسىنى تاپالماي پەدە ئىزدەپ ئاۋارە ئوخشايدۇ.

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
كۈتۈلگەن ۋە كۈتۈلمىگەن ئىشلار

كۆتۈرەلمىگىدەك مەسئۇلىيەتنى بولۇشىغا ئارتىۋىلىپ، سورىقى چىقىدىغان چاغدا تېگىشلىكىدىن ئارتۇق جاۋابنى زىممىسىگە ئارتىۋىلىپ قىينىلىشلارغا بەرداشلىق بېرەلمەي جەمئىيەتتىن كۈشەندە ئىزدەشنى ئاۋام تىلىدا ئاددىيلاشتۇرۇپ «مەغرۇرلۇق» دېيىشكە بولىدۇ. فرانسوز پەيلاسوپ ئالبېرت كاميو ئېيتقاندەك «زىيالىينىڭ ئەقلى پىسخىكىسىدىن ئۈستۈن كېلىشى» لازىم. ئۇقۇمۇشلۇقلىرىمىز تەنقىدنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدىغان، ئەمما تەنقىدنىڭ ئۆزىگە يۈزلىنىپ قېلىشىدىن خۇددى سۇدىن ئەندىككەن مۈشۈكتەك ئەندىكىدىغان بولۇپ قېلىۋاتقانلىقى تانغىلى بولمايدىغان رېئاللىققا ئايلىنىپ قېلىۋاتىدۇ.

ئۇلاردىن بەزىلىرى مەسئۇلىيەت بىلەن مەسئۇلىيەتسىزلىككە، ئەقلىيلىك بىلەن ھېسسىيلىققا باھا بېرىشتە تەمكىنلىكىنى، تىرەنلىكىنى يوقىتىپ قويۇۋاتقاندەك قىلىدۇ. تەنقىدنىڭ مۇھىملىقىنى، جەمئىيەتنىڭ مەسىلىلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىدىغان مەسئۇلىيەتچان كىشىلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىنى ئالقىشلايدىغان بۇ خىل ئىلغار زىيالىيلىرىمىزنىڭ دىياگنوز قويۇشتىكى بەزى تەنتەكلىكلىرى يۇقىرىقىدەك ئەندىكىشتىن كېلىپ چىققان بەزى مەسىلىلەر ئۈستىدە ئويلىنىپ قويۇشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا چىقارماقتا. بارغانچە پىكىر بىلەن تەنقىدنى ئايرىيالمايدىغان، كۆشكۈرتۈش بىلەن دەۋانى ئايرىيالمايدىغان، نېمىنىڭ پىكىر، نېمىنىڭ ئىنقىلابلىقىنى، نېمىنىڭ سەگەكلىك، نېمىنىڭ قۇۋلۇق ئىكەنلىكىنى، نېمىنىڭ ئومۇمغا خاس، نېمىنىڭ شەخسكە خاس خاھىشلىكىنى ئايرىماستىن، ئارىلاشتۇرۇپ خامانلاپ باھالاش كەيپىياتى مەيدانغا كېلىۋاتىدۇ. قارىغاندا ئاۋامنىڭلا ئەمەس، ئاۋامنىڭ پىسخىكىسىغا دىياگنوز قويىدىغان زىيالىيلىرىمىزنىڭمۇ پىسخىكىسى بۇزۇلىۋاتقاندەك. ۋىراچ پىسخولوگلارغا موھتاج بولۇۋاتقان ئوخشايمىز.

يازار: بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
ماغزاپ سىياسەتچىلىك ۋە زېھنىي قاتماللىق

مەدەنىي دۇنيادا ماغزاپ سىياسەتچىلىكنىڭ، پاسىقانە ياشام ۋە مۇناپىقانە تۇتۇمنىڭ بازارلىشىپ كېتىۋاتقانلىقىغا ھەمدە بۇنىڭ تەلۋىلەچە ئاتالمىش «مەدەنىيەت» دەۋاسى قىلىپ ھارمىغان قوش يۈزلۈك «ئاكتىۋېست» ۋە ئالا - چىپار «سىياسەتچىلەر» ئېقىنىدىن سادىر بولۇۋاتقانلىقىغا شاھىت بولۇپ تۇرۇپتىمىز. بۇ ھال كىشىگە مۇتەپەككۇر ئالىم ھەمدە سىياسىيون ئەدىب مۇستافا سىبائىينىڭ يازغان شۇ قۇرلىرىنى ئەسكە سالىدۇ: «قەلەم ناداننىڭ، مىلتىق قانخورنىڭ، ھاكىمىيەت خائىننىڭ، مۇنبەر پاسىقنىڭ قولىغا چۈشۈپ كەتكەندە ۋەتەن ئادەم ياشىغۇسىز جاڭگالغا ئايلىنىپ قالىدۇ».

بۇ قۇرلار مەدەنىيلىكتىن، مەدەنىيەت يىلتىزى چوڭقۇر بولغان ھازارەتلىك ئاڭدىن بەدەۋىيچە زېھنىيەتكە چېكىنىشنىڭ سەۋەب ۋە ئىپادىلىرىنى، بەلگە - ئالامەتلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ تۇرۇپتۇ. بۇ يەنە نەچچە مىڭ يىللىق مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىگە ئىگە بولغان، يەنە كېلىپ مەدەنىيەت ياراتقان، مەدىنە (شەھەر) قۇرغان بىر مىللەتنىڭ كېلەچىكىنى «ئىندىجىنىس»لىقلار تائىپىسىنىڭ ھالقىسىغا باغلاپ قويىدىغان؛ مۇنداقچە ئېيتقاندا، مەدەنىي دۇنياغا قۇرۇق قول كىرمىگەن بىر مىللەتنى جاڭگاللىقلار تائىپىسىگە سۆرەپ ئەكىرىپ قويىدىغان دەرىجىدە ۋىجدانسىز، تۇيغۇسىز ماڭقۇرت تىپلارنىڭ، مىللىي تارىخىغا، ئەجدادىغا قارا يۈزلۈك بولىدىغان بىر ئۇرۇنۇشنى تەپ تارتماي  مىللەتنىڭ چىقىش يولى جۈملىسىدىن سانايدىغان ۋە ئاقلايدىغان شالغۇت زېھنىيەتلەرنىڭ قانداق قىلىپ يېڭى زامان «جاڭگال زېھنىيىتى»نىڭ مەنسۇپلىرىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنىمۇ ئىپادە قىلىپ تۇرۇپتۇ. يۇقىرىقى قۇرلار بىزگە يازغۇچىلام بولسا ھېساب ئەمەس، بەلكى قەلەم تۇتقۇچىنىڭمۇ ساغلام بولۇشى كېرەكلىكىنى، قورال تۇتقۇچى بولسىلا ھېساب ئەمەس، ئۇنى تۇتۇشقا تۈرتكە بولغان ئىدېئولوگىيەنىڭمۇ ساپ ۋە مەزمۇت بولۇشى كېرەكلىكىنى، باش بولسىلام ھېساب ئەمەس، بەلكى باش بولغۇچىنىڭ قاپاقباش ئەمەس، ئەقىل ۋە ۋىجدان باشى بولۇشىنىڭمۇ مۇھىملىقىنى، ئاتاقتا ياكى ساندىلا ئەمەس، بەلكى سۈپەتتە، جەۋھىرىدە ھەقىقىي ئىلىم ۋە ئالىملىق روھىغا ئىگە پەزىلەت ئەھلىنىڭ بولۇشى كېرەكلىكىنى سەمىمىزگە سېلىپ تۇرۇپتۇ.

-بۇرھان مۇھەممەد

2021-12-30

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
موزاينىڭ يۈگۈرۈشى سامانلىققىچە

قىلالايدىغاننى قىلىپ مېڭىش مەسئۇلىيەت. ئەڭ پەسكەش ئادەملەرلا قىلىۋاتقانلىرىنى قىلغاندەك كۆرۈنۈشلەرنىڭ ئارقىسىغا ئۆتۈۋېلىپ قىلىۋاتقانلاردۇر. بۇنداق پەسكەش تىپلار قورقۇنچاق كېلىدۇ. چۈنكى ئۇنىڭ قورقىدىغىنى《قىلىۋاتقاندەك كۆرۈنۈۋاتقانلىرى》 نىڭ ئۈنۈملۈك ياكى ئۈنۈمسىز بولۇشى ئەمەس، بەلكى قىلماقچى بولغانلىرىنىڭ مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىشىدۇر.

بۇنداق پەسكەش تىپلار قۇۋ كېلىدۇ. بۇنداقلارنىڭ《قىلغاندەك كۆرۈنۈۋاتقان》لىرى قىلماقچى بولغانلىرى پاش بولغان چاغدا دەرھال قوغدىنىش ئۈچۈن تېۋىنىدىغان، چاققانلىق بىلەن چېكىنىشكە ھازىرلىۋالغان سۈنئىي قارارگاھىدۇر.

بۇنداق پەسكەش تىپلاردا يۈز بولمايدۇ. چۈنكى يۈز بۇنداقلار ئۈچۈن قىلماقچى بولغانلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا پەقەتلا نوپۇز تېپىشنىڭ ۋاسىتىسى خالاس! ۋىجدان بىلەن ئەقىل ئارىسىدىكى بىردەكلىكنى تۇتاشتۇرغۇچى تۇتقا ئەمەس.

ھېسسىيات سۇيىئىستېمالچىلىقىمۇ ئاقىدىغان يېرىگىچە ئاقىدۇ. ھېسسىي تېۋىنىش بىلەن بىچارە قىياپەتكە كىرىۋالساڭمۇ، لەۋەنلەرچە نازنى ئېتىۋەرسەڭمۇ ئەگەر بۇلار سېنىڭ خۇسۇسىيىتىڭدىن ئەمەس، مەككارلىقىڭدىن مەنبەلەنگەن بولسا چانغىنى چانغان. بالونغا پۈۋلەۋەرسە ھامان ئېتىلىدۇ. لېكىن بالوننىڭ ئېتىلىشى ھېچقاچان شاردەك يىنىك بولمايدۇ. 《يالغانچىنىڭ قۇيرۇقى بىر تۇتام 》دەيدۇ خەلقىمىز. سېنىڭ بالونۇڭمۇ خەلقى ئالەم ئاڭلىغۇدەك، پاڭ قۇلاقلارنى يارغۇدەك سەمرىپ تاشقۇچە، كۈنى كېلىپ رەسۋاسى چىققۇچە، پاڭ قىلىپ ئېتىلغۇچە ئەسقاتىدۇ خالاس! پاڭ قۇلاقلار ئاڭلىقلاشقان، پەردىلەنگەن كۆزلەر ئىچىلغان چاغدا يالغان بىچارىلىكمۇ، نازىنىنچە تولغىنىپ بېقىشمۇ ئەسقاتمايدۇ. ئەي پەسكەش تىپ! ھەممىنىڭ ۋاقتى كېلىدۇ. بالدۇر قورقۇۋالما، قورققۇڭ كەلسە پەردىلەنگەن كۆزلەردىن ئۈمىدىڭ ئۈزۈلگەن، تېڭىق قۇلاقلار ئېچىلغان كۈندىكى شەرمەندەئى شەرمىسار بولىدىغان كۈنۈڭدىن قورق!

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
مەغپىرەت كۈنلىرىدىكى نىدا

تەقدىرىمىز قىل ئۈستىدە، نىجاتلىققا ئېرىشىشكە تەشنامىز. غەپلەتتىمىز، ئويغىنىشقا مەجبۇرمىز. ئاسارەتتىمىز، ھۆر بولۇشقا موھتاجمىز. دەرلەركى، بۇ ئاينىڭ ئىبتىداسى رەھمەت، ئوتتۇرى مەغپىرەت، ئىنتىھاسى نىجات.

دەرھەقىقەت، بۇ ئاي ھۆرمىتى بىلەن ياراتقۇچىدىن رەھمەت سورىدۇق، ئەجەبا رەھمەتكە نائىل بولۇشقا ئەرزىدۇقمۇ؟ مەغپىرەت كۈتىۋاتىمىز، ئەجەبا مەغپىرەتكە يۈزىمىز بارمۇ؟ رەھمىتى چەكسىز ئاللاھقا ھەمدە بولسۇنكى، بىزنى رەھمەت ئېيىغا يەتكۈزدى. ئۇنىڭ ئۈچۈنلا تۇتۇلىدىغان رامىزان روزىسىغا مۇيەسسەر قىلدى. شۈكرانە ئېيتىش بىلەن بىرلىكتە رەھمەتكە سازاۋەر بىرەر ئەمەل قىلالمىغىنىمىزدىن، قىلالمايۋاتقىنىمىزدىن مەغپىرەت تىلەيمىز.

دەرۋەقە، تەڭرىگە ئىپادىلىنىدىغان ئەڭ چوڭ سەمىمىيەت كىشىنىڭ ئۆز چېگراسىنى، بەندىلىك ھۇدۇدىنى بىلىشىدۇر. چېگرا ۋە ھۇدۇدنى بىلىشنىڭ مۇقەددىمىسى بولسا، ئىنساننىڭ ئۆزىنى بىلىشىدىن، رەببىنى تونۇشىدىن ۋە رەببىنىڭ كامالىتى ئالدىدا بىنۇقسان ئەمەسلىكىنى تەن ئېلىشىدىن باشلىنىدۇ. كامالەتسىز تۇرۇپ بىنۇقسانلىقنى دەۋا قىلىشىدىن ئارتۇق سەمىمىيەتسىزلىك بولسۇنمۇ؟!

ئىنسان باركى خاتالىقتىن خالىي بولالمايدۇ. خاتالاشقۇچى ئىنسان باركى، گۇناھتىن ساقلىنالمايدۇ. ئىنساننىڭ بۇ خىل ساقلىنالماسلىق تەبىئىتىنى بىلگۈچى زات ئۇنىڭغا رەھمىتىنى كۆرسەتتى. ئۇنىڭغا ئاشۇ نۇقسانىي تەبىئىتى بىلەن ئۆزىگە يېقىنلىشىش، ئۆزى بىلەن مۇناسىۋەت ئورنۇتىش پۇرسىتى ئاتا قىلدى. بۇ ۋەجىدىن ھەر بىر ئىنسان ئۆز ياراتقۇچىسى بىلەن ئايرىم – ئايرىم مۇناسىۋەت قۇرالايدۇ، دەردىنى تۆكەلەيدۇ، ئۆزىنى ئاتىيالايدۇ، بېغىشلىيالايدۇ، ئۆزىگە كۈچ ئالالايدۇ.

ئىستىغپار ئېيتىش، مەغپىرەتكە تۇتۇنۇش بەندىلىكنىڭ تىپىك ئالامىتى. شۇنداقلا بەندىلىك شوئۇرىنى تىرىك تۇتۇشنىڭ مۇھىم يولى. ئۆزىگە سەمىمىي بولۇشنىڭ، بۇ سەمىمىيەت بىلەن تەڭرىگە يۈزلىنىشنىڭ ۋاسىتىسى.

سوراپتۇلەركى، دۇنيانىڭ دوزىخى نېمە؟ جاۋاب شۇكى، ۋەتەن ھىجرانى. سوراپتۇكى، ئازابىچۇ؟ جاۋاب شۇكى، جۇدالىق.

شۇنداق، ئىككىنچى بىر تەڭتۈشى بولمىغان ئىبادەتنىڭ مەۋسۇمى بولغان بۇ مۇبارەك ئايدا تىلەشكە، مەغپىرەت سوراشقا قەترە چاغلىق تەڭرى ئالدىدا يۈزىمىز بار دېيىلسە، ئەنە شۇ قەترە بەلكىم ئۈستىمىزدىكى جۇدالىق سىنىقى بولۇشى مۇمكىن. شۇنداقلا مىللەت سۈپىتىدە «رەببىم ئاللاھ» دېگەنلىكى تۈپەيلى ھەيدەپ چىقىرىلغان قەۋم بولغانلىقىمىز بولۇشى مۇمكىن.

خاتالىقلىرىمىز كۆپ، گۇناھلىرىمىز ئاز ئەمەس، شۇنداقتىمۇ بىز ئىنسانمىز، رەھمەتتىن، مەغپىرەتتىن نائۇمىد ئەمەسمىز. بولۇپمۇ بىز جۇدالىق سىنىقىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان بەندىلەر بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن رەببىمىزدىن ھەر ۋاقىت ئۈمىدۋارمىز. ئۇنىڭغىلا ئىلتىجا قىلىمىز، ئۇنىڭ فەزلى – مەرھەمىتىگە نائىل بولۇشنى سورايمىز. ئاجىزلىقىمىزنى تەن ئېلىش بىلەن بىرگە يەنە شۇنى سەمىمىيەت بىلەن سورايمىزكى، بىزگە دۇنيانىڭ دوزىخىنى ياشىتىۋاتقان تاجاۋۇزچى زالىملار ۋە ئۇلارنىڭ قۇيرۇقلىرى بىز تارتىۋاتقان ئازابقا تەڭتۈش كەلمىگۈدەك قاتتىق ئازاب بىلەن ۋابالىنى تارتقاي!

تەڭرىنىڭ قەھرى ۋە ئادالىتى تاجاۋۇزچى دۈشمەن ئۈستىدە پاتراق تەجەللى بولغاي، نالايىق بولساقمۇ ئۈستىمىزدىكى بۇ ھىجران ئازابى پاتراق دەفئى بولغاي، ئەرزىمىسەكمۇ بۇ جۇدالىق توسۇقلىرى تېزراق كۆتۈرۈلۈپ كەتكەي، ئۆز ئانا تۇپراقلىرىمىزدا تەكبىر سادالىرى ئىچىدە تەڭرىنىڭ «ۋەتەن» ئىنئامى ئۈچۈن شۇكرانە ئېيتىش، شۈكۈر سەجدىسى قىلىش، شۈكۈر روزىسى تۇتۇش نېسىپ بولغاي! ئانا ۋەتەن قۇدرەت تاپقان، تەڭرى كەلىمىسى ئۈستۈن بولغان ھۆر ۋەتەندە ئابا – ئەجداد مىراسلىرىنى يېڭىدىن ئىھيا قىلىش، پارلاق كەلگۈسى يارىتىش بۇ مىللەتكە تەكرار نېسىپ بولغاي!

-بۇرھان مۇھەممەد

2025-03-18

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
يەنە نېمىمىز قالدى؟

1. بولغۇلۇق بولدى، كەتكەنلەر كەتتى، قالغانلار قالدى. بولغۇلۇق قازا، كەتكەنلەر تەقدىر. قالغانلارچۇ؟

2. بولغۇلۇق بوپ بولدى. كەتكەنلەر مەزلۇم كەتتى، قالغانلارچۇ؟

3. بولغۇلۇق مۇسىبەت. كەتكەنلەر شەھىد، قالغانلارچۇ؟

مۇسىبەت ئىككى بىسلىق بولىدۇ، بىر بىسى بەدەل، يەنە بىر بىسى سىناق.

كەتكەنلەر بەدىلىنى تۆلەۋاتىدۇ، تۆلىدى. تەڭرى ھۇزۇرىغا كەتكەنلەر ئۈچۈن مەزلۇم ھالى بىلەن ئۇنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشش پۇرسىتى چوڭ. شەھىد دەپ قوبۇل قىلىنسا، تۆلەنگەن بەدەل ئۈچۈن چوڭ بىر ئۇتۇق. (ئاللاھ قوبۇل قىلسۇن!) ئۇلار قانداق كەتسە تەڭرىنىڭ رەھمىتى ئۇلارغا قۇچاق ئاچىدۇ. خوش، ئۇنداقتا بۇ سىناقنىڭ سىرتىدا قالغان «بىز» لەرچۇ؟ ئالەملەرنىڭ پەرۋىشكارى ھۇزۇرىغا بارغاندا، سەن مەۋجۇتلۇقىڭ ئۈچۈن نېمە قىلدىڭ؟ كەلگۈسىڭ ئۈچۈن نېمە قىلدىڭ؟ ساڭا ئاتا قىلغان نەچچە مىڭ يىللىق تەۋەررۈكنى، مىڭ يىللىق گۆھەرنى مۇھاپىزەت قىلىش ئۈچۈن نېمىش قىلدىڭ؟ دېگەن سوئالغا جاۋاب تېپىپ قويدۇقمۇ؟ «تەكاسۇر سۈرىسى» دە ھەر بىر نېمەتتىن سورىلىدۇ، دېيلىدۇ، ئىسلام بىلەن شەرەپلەنگەن بىر مىللەت بولۇش، ئىسلام بىلەن يۇغۇرۇلغان مەدەنىيىتى بولۇش، ئىز قالدۇرغان ئەجدادى بولۇش، ھەممىدىنمۇ بەك تۈرك ئەۋلادى مۇسۇلمان ئۇيغۇر بولۇشتىن ئارتۇق شەرەپ، ئۇلۇغ نېمەت بارمۇ؟ ئەجىبا بۇ شەرەپتىن، بۇ نېمەتتىن سورالمامدۇق؟

مۇلاھىزە:

ۋۇجۇدىڭىزدا نەپەس ئېلىپ نەپەس بېرىۋاتقان ھاياتىڭىز، مەدەنىيىتىڭىز ۋە شەرىپىڭىزنى تۇيغىدەك ۋىجدان، ئويلانغىدەك ئەقىل قالغانلا بولسا، تىرىك قالغان بۇ ئۆمۈر ھاياتىڭىزدا بېرىلگەن نېمەتتىن، شەرەپتىن، سىناقتىن سورىلىدىغانلىقىڭىز ئېسىڭىزدە بولسۇن! جاۋاب قەغەزىڭىز ئالدىڭىزغا قويۇلۇپ سوئال بېرىلگەن چاغدا، ئىمتاھان قەغىزىڭىزگە يازىدىغان چوقۇم جاۋابىڭىز بولۇشى كېرەكلىكىنى ئۇنتۇماڭ! نېمەت ۋە شەرەپ ئالدىدىكى مەسئۇلىيتىڭىز تاكى سىز جاۋاب يازغان، ئىمتىھانىڭىز نەتىجىسى چىققانغا قەدەر يەلكىڭىزدە بولىدىغانلىقى ئېسىڭىزدە بولسۇن، ئەي ئۇيغۇر قېرىندىشىم!

يازار: بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى
ھەق نامايان بولماقتا، سەپسەتىچىلىك چېنىپ بارماقتا

يېرىم يارتا ئىلىمدارلىق ئەقىلنى بۇزار، دەيدۇ دانالار. ئەقىل بۇزۇقلۇقىنىڭ كۆڭۈل بۇزۇقلۇقىغا، ۋىجدانىي ئۆلۈكلۈك ۋە قەلب مەرەزلىكلىرىگە ئېچىلغان يول ئىكەنلىكىمۇ شۈبھىسىز، ئەلۋەتتە. ھەدىسلەردە «ئىشنىڭ ئەھلى بولمىغانلار ئىش بېشى بولغىنىدا قىيامەتنى كۈتكىن» دېيىلىدۇ. بۇ ھەدىسنى ئۆز نۆۋىتىدە ئىشنى ئەھلى بولمىغانلار ئىگىلەپ ياتقاندا، نائەھلىلەر ئىش بېشى بولۇپ مونوپوللۇق باش كۆتۈرگەندە شۇ ئىشنىڭ قىيامىتىنىڭ قايىم بولىدىغانلىقىغا، يەنى ئۇ ئىشنىڭ ئەسلا راۋاج تاپمايدىغانلىقىغا، بەلكى زىيىنىنىڭ خۇددى قىيامەت ھەممىگە ئومۇم بولغاندەك ئومۇم بولۇپ تارتقۇلۇقنى ھەممە تەڭ تارتىدىغانلىقىغا ئىشارەت بار، دەپ چۈشىنىشكىمۇ بولىدۇ. شۇنداق مۇتەئەسسىپ تەلۋىلەرمۇ بولىدۇكى، ھە دېگەندە ھەق ئىگىلىرىنىڭ ھەقىقەتنى كېرىلىپ سۆزلەشلىرىگە چىدالماي ھەسرەتلىنىپ قىلغىلى قىلىق تاپالماي ھودۇقىدۇ. ھەق ئىگىلىرىنىڭ پىكىرلىرىنىڭ ئېتىبارغا ئېرىشىۋاتقانلىقىغا چىدىماي تۆھمەت ۋە ئىغۋالارنى چاپلاپ ئۈلگۈرىدۇ. ئۇمۇ يەتمەيدۇ، بەلكى ھەق سۆزلەرنى ھەق ئەھلىگە قارشى ئىشلىتىپ تەسەللى ئىزدەشكە، چوماقچىلىرى توپىدىن سۈنئىي چاۋاكلارنى چالغۇزۇش ئارقىلىق تەسكىن تېپىشقا ئۇرۇنىدۇ. ھالبۇكى، ھەق ئەھلىگە ھەق سۆزلەر ئارقىلىق ئۇلارنى باتىللىق بىلەن ئەيىبلەشكە ئۇرۇنۇش، ئۇلارنىڭ ھەققانىي ھەرىكىتىنى باتىللار كاتېگورىيەسىگە تىزىش ئارقىلىق زېدىلەشكە ئۇرۇنۇش ئەمەلىيەتتە، بەنى ئىسرائىل موللىلىرى كەبى ئايەتنى ئايەت بىلەن سوقۇشتۇرۇشقا ياتىدىغان ياكى شۇنىڭ شەكلىنى ئالغان بىر تۈرلۈك ھەسەت ۋە ئىچ قوتۇرلۇقنىڭ ئالامەتلىرىدىندۇر. ئىلىم قالپىقىنى كىيىپ يۈرۈۋاتقانلار ئۈچۈن بۇنىڭدىن ئۆتە مۇغەمبەرلىك، بىچارىلىك، بۇنىڭدىن ئارتۇق سەپسەتىۋازلىق، چىركىنلىك بولسۇنمۇ؟

شۇنىڭغا پاراللېل ھالدا بىز يەنە سىياسىي قاناتلاردىكى شالغۇتلار ۋە ماڭقۇرت تائىپىلەر ئارىسىغا ئىسلاھ قىلىش ئىرادىسى بىلەن كىرگەن ۋە ئۆزلۈكتىكى جەۋھەرنى ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئېرىتىۋەتمەستىن ساقلاپ ماڭغان ئايدىڭ ئىنسانلىرىمىزنىڭ ئەل - ۋەتەننىڭ ئىستىقبالىغا پالتا ئۇرىدىغانلاردىن سەپ ئايرىغانلىقىنى، خەلقنىڭ، ھەقنىڭ يېنىدا ئىكەنلىكىنى جاكارلاۋاتقانلىقىنى كۆرمەكتىمىز. ئوخشاش شەكىلدە مەجرۇھ زېھنىيەتلىك «ئۆلىما» ۋە خاراكتېرسىز موللىلار توپى ئارىسىدىنمۇ ئەقلى ۋە روھىيىتىنى ئىلىم نۇرى بىلەن يورۇتۇپ كەلگەن، ئىلىمنىڭ يولىدىن شاشماي ماڭغان ئالىم - ئۆلىمالىرىمىزنىڭمۇ ھەقنىڭ ۋە خەلقنىڭ ھەققانىي يولىدا توغرىنى قوللاپ قۇۋۋەتلەش بىلەن ئۆرنەك بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرمەكتىمىز.

ھەقنىڭ مەيدانىنى ئۆز مەيدانى بىلىپ كەلگەن، پاكىتنى ھۆرمەت قىلىپ ھەق قارشىسىدا ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقەت تەرەپدارلىقىدا ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەشكە تىرىشىپ كەلگەن، مەيدان - مەۋقەلىرىنى بىلدۈرگەن ئايدىڭلىرىمىزدىن، ئالىم - ئۆلىمالىرىمىزدىن ئاللاھ رازى بولسۇن! شۇنداقلا تېخىچە «ئىمان»غا كېچىكىپ كېلىشنى تاللاپ ئولتۇرغان، ۋاقتى كېلىپ تارىخنىڭ ئەخلەتخانىسىدىن سۆرەپ چىقىپ ئىبرەتى ئالەم قىلىنغۇچىلار تائىپىسىگە ئايلىنىپ كېتىشىنى كۈتۈپ ياتقان توپلارنىڭمۇ ۋاقتىدا  ئەقلىنى تېپىپ ھۆر ئىرادە ۋە مۇستەقىل ئەقلى بىلەن توغرىنىڭ، پاكىتنىڭ ۋە ھەقنىڭ سېپىدىن ئورۇن ئېلىۋېلىشلىرىنىڭ تارىخىي مەسئۇلىيەت ۋە ئىلىم ئەھلىلىك بۇرچ بولۇپ قالغانلىقىنى ئەسلىتىمىز ۋە ئەسكەرتىمىز.  ئىلىم بېرىلگەنلەرنىڭ سەمىدە بولغايكى، «ئىلىم ئاللاھنىڭ توغرىغا يېتەكلىگۈچى نۇرىدۇر. ۋە لېكىن ئاسىيلىق يولىدا ماڭغۇچىلار بۇ نۇردىن  ئەسلا ھىدايەت ئالالمايدۇ». – ئىمام شافىئىي

-بۇرھان مۇھەممەد

2022-01-05

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى