«ۋەتەن ئەھدىمىز ۋاپا مىزانىدا» ناملىق كىتابىمىز توغرىسىدا

مىللىي مەۋجۇتلۇقىمىزنىڭ خەتەر ئاستىدا كېتىۋاتقانلىقى بىر رېئاللىق. ئەمما بۇ رېئاللىقنىڭ مۇخاتابى بولغان بىزلەر بۇنى قانچىلىك ئاڭقىرىپ يەتتۇق، خەتەرنى كوللېكتىپ ھالەتتە قايسى دەرىجىدە سېزىپ ياشاۋاتىمىز، ياكى ھايات – ماماتلىق تەقدىرى نىشانغا ئېلىپ ياتقان ئوۋچىسىنىڭ ئىنسابىغا قالغان كەكلىك مىسالى بىپەرۋا، شاختىن شاخقا قونۇپ،  ئەجەل سائىتىگە ھەزىل قىلىپ كۈن ئۆتكۈزۈۋاتامدۇق؟ بۇنىڭ جاۋابىغا بىر نەرسە دېيىش ھەقىقەتەن قىيىن. مىللەت سۈپىتىدە قەتلىئامنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان يېقىنقى يىللار مابەينىدە شەھىدلەرنىڭ سانىدا كۆپىيىش، زۇلۇم تارتىۋاتقانلارنىڭ كۆلىمىدە ئېشىش ئاۋۇسا ئاۋۇدىكى تۆۋەنلىمىدى. كوللېكتىپ ئويغىنىش ۋە ئىچىدىن سىرتىغا قاراپ تەلتۆكۈس ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىش ھەمدە بۇ ئۆزگىرىشنى مىللىي مەۋجۇتلۇق خەۋپىگە ئورۇن ھازىرلاپ بەرگەن بارچە ئۆزگەرمەسلىكلەرنىڭ، تۇرغۇنلۇقلارنىڭ، غاپىللىقلارنىڭ تۆۋىنامىسى قىلىپ، غەپلەت كىشەنلىرىنى پارچىلاش ۋە قايتىدىن ئىھيا بولۇش كۈتۈلۈۋاتقان بىزلەردە نە ئۆزگىرىشنىڭ، نە زۇلۇمغا قارشىلىق كۆرسىتىشتە بىرلىشىش جەھەتتىكى كۆلەملىشىشنىڭ ئالامىتى كۆرۈلمىدى. ئەكسىچە، تۆۋەنگە قاراپ ئىلگىرىلەۋاتقان، سۇسلاۋاتقان، بىپەرۋالىشىۋاتقان روھىي ھالەت ئەكس ئەتمەكتە. كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەسكى، بۇ ھالەت كوللېكتىپنىڭ ۋۇجۇدىدا ئېقىۋاتقان قاننىڭ ئويغىنىش تەرەپكە ئەمەس، رېئاللىقتىن ئۆزىنى قاچۇرۇش تەرەپكە، يۈرىكىنىڭ ئۆز قىسمەتلىرى ئۈچۈن پۇچىلىنىش تەرەپكە ئەمەس، كۆرمەسكە سېلىش تەرەپكە ۋە رېئاللىق بىلەن يۈزلىشىشتىن خەۋپسىرەش تەرەپكە قاراپ سوقۇۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسى. مانا بۇ دىياگنوز بىزنى كوللېكتىپ ئويغىنىشنىڭ تېخىچە ئەمەلىيلىشىپ بولالماسلىقىنىڭ تېگىدە ياتقان سەۋەبنىڭ ئەسلىدە نېمىلىكىنى بېكىتىشكە ئۈندەيدۇ. شۇ نەرسە ئايانكى، بۇ خىل روھىي ھالەتنىڭ باش كۆتۈرۈشى قانداقتۇر ئۆز قىسمىتى ۋە ۋەتىنى ئالدىدىكى بۇرچىنى تونۇماسلىقتىن ياكى بۇ ھەقتىكى مەلۇماتى كەملىكتىن ۋە ياكى چۈشەنچىسى يېتەرسىزلىكتىن ئەمەس، چۈنكى ۋەتىنى ئالدىدا ئۆز بۇرچىنى ئادا قىلىشنىڭ مىللىي قەرزلىكى بۈگۈن ھېچكىمگە ناتونۇش نەرسە ئەمەس. ۋەتەننى كۇپۇر ئىستېلاسىدىن قۇتقۇزۇپ ئىسلام ئادالىتى بىلەن بەرقارار تاپقۇزۇشنىڭ ئىسلامىي پەرز ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىغان مۇسۇلمان ۋەتەنداشنىڭ بارلىقىمۇ ئەمرى مۇھال. مىللىي بۇرچمۇ، ئىمانىي پەرزمۇ ھەر ئىككى مەنسۇبىيەتتىن نېسىۋە ئالغان ھېچبىر ۋەتەن ئەۋلادى ئۈچۈن كۈنىمىزدە نائېنىق نەرسە ئەمەس. ئەلۋەتتە مۇستەملىكىچىسىگە ئاشىق ماڭقۇرت بىلەن مۇناپىق پۇقرا بۇنىڭ سىرتىدا. مەجبۇرىيەت ۋە مەسئۇلىيەت شۇ دەرىجىدە ئايدىڭ ئىكەن، ئۇنداقتا يۇقىرىقىدەك ھالەتنىڭ سەۋەبى نېمە؟ مەسىلە زادى قەيەردە؟ بىلمەسلىكتىنمۇ ياكى بىلگۈسى كەلمەسلىكتىنمۇ؟ ۋىجدان ۋە قىسمەت شۇنداق مۇئەييەنلەشتۈرىدۇكى، ياق، ھېچبىرى ئەمەس. بۈگۈننىڭ ۋەزىيىتىدە بىلمەسلىك ھېچبىر نەرسىنىڭ ئۆزرىسى ياكى باھانىسى بولالمايدۇ. ئۇنداقتا نېمىدە؟ بەلكىم مەسىلىنىڭ تېگىدە ياتقان تۈگۈن پىكرىيەت، روھىيەت ۋە زېھنىيەتتىن ئىبارەت ئۈچ پەللىدە بولۇشى مۇمكىن. پىكرىيەت توغرا بولمىسا، ھەرىكەت ئۈنۈمسىز ئىشلارغا سەرپ بولۇپ خورايدۇ. روھىيەت دەزكەتسە قورقاقلىق، جاسارەتسىزلىك ۋە ئىرادىسىزلىك باش كۆتۈرىدۇ. زېھنىيەت بۇلغانسا، غايىسىزلىشىش، چۈشكۈنلۈك ۋە شەخسىيەتچىلىك ئىش بېشىغا چىقىدۇ. نائەھلىلىك ئىش ئەھلى كۆرۈنۈپ مەيداننى ئىگىلەيدۇ. ئۆز تەقدىرىگە بىپەرۋا بولۇۋېلىش ۋە مىللىي مەۋجۇتلۇق تەھلىكىسىگە پاسسىپ پوزىتسىيە تۇتۇپ قۇلاق يوپۇرۇۋېلىشتەك پاسسىپ ھالەت مانا بۇ ئۈچ نۇقتىدىكى بۇزۇقلۇق سايىسىدە كۆكلەيدىغان، ئوزۇقلىنىپ يامرايدىغان، يۇقۇملۇق مىسالى كەڭ تارقايدىغان ئىجتىمائىي، مەنىۋى ئىللەتنىڭ ئاپىرىدىلىرىدىندۇر.

مەۋجۇتلۇق كىرىزىسىدە، بىپەرۋارلىق ۋە قۇلاق يۇپۇرۇۋېلىش ھېچقاچان قۇتۇلۇش چارىسى بولمىغان ۋە بولالمايدۇ. تەسەللى دورىسى دېگىلى تېخىمۇ بولمايدۇ. بىلمەس بولۇپ ئۆتۈپ كەتسە ھەممىسى ئۆتۈپ كېتىدىغاندەك، ھەممە تۈگىسىمۇ ئۆزى بەخىرامان ياشىسىلا، شۇ ھېسابتەك تۇيغۇغا ئەسىر بولۇش خۇددى ئاغرىققا توختىماي مورفىن ئۇرۇش ئارقىلىق تەسكىن تېپىشنى داۋالىنىشنىڭ ئۆزى شۇ، دەپ قارىۋېلىشتەك ساختا چارە، ساختا تەدبىردۇر. قالايمىقانچىلىق ۋەزىيەتتە ئۆزىنى چەتكە تارتىش ئارقىلىق ساق قېلىش بەلكىم قىسقا مۇساپىدە ئىشقا يارىغاندەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن. لېكىن ئۇزۇن مۇساپىلىك مۇددەتنى، يەنى كېلەچەكنى ئويلىغان ۋاقىتتا، ئېنىقكى بۇ خىل پوزىتسىيەلەر تاقابىل تۇرۇش مۇمكىن بولىدىغان نۇرغۇن ۋەزىيەتلەرنى قولدىن بېرىپ قويۇشقا، پۇرسەتلەرنى قولدىن كەتكۈزۈپ قويۇشقا، تەييارلىقسىز تۇتۇلۇشقا، كۈچسىزلىشىشكە، ئۆزىدىن كېيىنكى نەسىلگە نىسبەتەن كىملىك ۋە مىللىي مەۋجۇتلۇق كىرىزىسى قاينىمىغا غەرق بولۇشقا ئېلىپ بارىدۇ. بۇنىڭ مۇددەتكە بۆلۈپ ئېرىپ تۈگەشكە رازى بولۇشتىن باشقا ئىش ئەمەسلىكى، ئۆزىنى ئۆزى ئالداش ھەمدە كېلەچەك نەسىلنىڭ يەنىمۇ تېز ئېرىپ تۈگىشىگە بىر كىشىلىك ھەسسە قوشۇشتىن باشقا ئىش بولمايدىغانلىقى مۇقەررەر.

پۈتۈن يوقالغاندا پارچىنىڭ قىممىتى بولمىغاندەك، مىللەت يوقالغاندا، تىرىك قالغان سېنىڭ ياكى مېنىڭ مەۋجۇت بولۇشۇمنىڭ مەنىسى قالمايدۇ. مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق كۆرۈشىدە سېنىڭ ۋە مېنىڭ تاماشىبىنغا ئايلىنىشىم، ئەمەلىيەتتە ئۆزۈمنىڭ يوق بولۇش تەھدىتىنى قوبۇل قىلىشىم، ئۆزۈمنىڭ ئۆلۈم – خېتىگە ئۆزۈمنىڭ ئىمزا قويۇپ بېرىشىمدۇر.

ھەرىكەتسىز جەمئىيەت چۈشكۈنلۈككە، ھەرىكەتسىز شوئار يوقىلىشقا، ھەرىكەتسىز دەۋا خوراشقا مەھكۇمدۇر. پاسسىپلىق ۋە تۇرغۇنلۇق ماھىيەتتە مەغلۇبىيەت بايرىقىنى ئېگىز كۆتۈرگەنلىكنىڭ، كۆتۈرمىگەن تەقدىردىمۇ كۆتۈرۈشكە تەييارلىقىنى ئېلان قىلىۋاتقانلىقنىڭ بەلگىسىدۇر. بىز توختىلىۋاتقان ۋە بىز مۇخاتەب بولۇۋاتقان ھەمدە ئەزاسى سۈپىتىدە باش قاتۇرۇۋاتقان جەمئىيەت مانا مۇشۇ خىل مىزاجغا مۇپتىلا بولغان جەمئىيەت بولۇپ قالدى. بىز دەردلىنىۋاتقان جەمئىيەت مانا بۇ خىل روھىي ئىللەتلەر چىرمىۋالغان جەمئىيەتكە ئايلىنىپ قالدى. بىز قەلەم تەۋرىتىۋاتقان جەمئىيەت ئەنە شۇ يوپۇرۇلۇپ كېلىۋاتقان تەھلىكىدىن قۇلاق يۇپۇرۇۋالسىلا ساق قالىدىغانلىقىغا ئالدىنئالا ئەقىدە قىلىۋالغان، ئەقىدە قىلىشقا تېگىشلىك بارچە ئىمانىي پىرىنسىپلىرىنى، ۋىجدانىي سىزىقلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇشتىن ھېيىقمايدىغان، ئۆزى خالاپ ئۇنتۇشنى، مىللىي جاراھىتىنى سۈنئىي ئۇسۇلدا مەست قىلىپ ئۆتۈشنى، خەتەرگە قارشى تۇغان سېلىش يولىدا ئىزدىنىشتىن، ئەقىل – پىكىر يۈرگۈزۈپ چارە – تەدبىر ئىشلەپ چىقىرىشتىن ۋە خەتەرگە تاقابىل تۇرۇشقا بىر كىشىلىك ھەسسە قوشۇشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغان، بىلمەسكە سالىدىغان، دېۋەڭلەرچە، پاسسىپلارچە، بىخۇدلارچە كۆن ئۆتكۈزۈشنى ئەلا بىلىدىغان جەمئىيەت بولۇپ قالدى. دېمەك بۇ جەمئىيەت دۇچ كېلىۋاتقان تەھلىكىدىن ۋە بۇ تەھلىكىنىڭ ئاقىۋىتىدىن بىخەۋەر ئەمەس، ئەكسىچە خەۋەردار بولۇشتىن بىزار بولىدىغان، روھىي زەربىلەرنى ۋۇجۇدىدىكى قارشىلىق كۆرسىتىش روھىنى ئويغاتقۇچى سىگنالغا، ھەق يولدا كۈرەش قىلىشتىكى ئېنېرگىيە موتورىغا ئايلاندۇرۇش ئورنىغا، ئۇنىڭ قۇلىغا ئايلىنىپ تەسلىم بولۇش يولىنى تاللاۋاتقان جەمئىيەتكە ئايلىنىپ قالدى.  ئەڭ ئېچىنارلىقى بۇ جەمئىيەت ئەنە شۇنداق ئۆزىنى ئۆزى ئەفيۇنلاۋاتقان، ئۇدۇللۇق ئاغرىق توختىتىش دورىسى يەپ تۇرۇشنىڭ كېسىلىنى ساقايتىدىغانلىقىغا زورلاپ ئىشىنىپ يۈرۈۋاتقان بىر جەمئىيەتكە ئايلىنىش خەۋپىدە تۇرۇپتۇ. ھالبۇكى، بۇ جەمئىيەت قانداقتۇر ئىقتىسادىي ياكى ئىجتىمائىي بوھران تۈپەيلى ئاچ – يالىڭاچلىققا، ئۇسسۇزلۇق ياكى قەھەتچىلىككە مۇپتىلا بولغان جەمئىيەت ئەمەس. بەلكى ئۇندىنمۇ بەتتەر بولغان قىرغىنچىلىق ۋە يوق بولۇش تەھدىدىگە ئۇچراۋاتقان، تەھلىكە ئالدىدا چارىسىزچە جان تالىشىۋاتقان جەمئىيەت ئىدى. ئەجەبا، «كېسەلنى يوشۇرساڭ ئۆلۈمى ئاشكارا» ئەمەسمىدى؟ ھالبۇكى مەسىلىنىڭ يېشىمى بىپەرۋالىقتا ئەمەس سەزگۈرلۈكتە، ئۇخلىۋېلىش ۋە ئۇخلىغان كۆرۈنۈۋېلىشتا ئەمەس ئويغىنىشتا ۋە ئويغاقلىقتا، خەۋپسىرەشتە ئەمەس، يۈزلىشىشتە، تەسلىم بولۇشتا ئەمەس، تاقابىل تۇرۇشقا ئۇرۇنۇشتا ئەمەسمىدى؟

ئوقۇرمەنلەر قولىدىكى «ۋەتەن ئەھدىمىز ۋاپا مىزانىدا» دەپ ناملانغان پۇبلىستىك ماقالىلەر توپلىمى ئەنە شۇ خىل روھىي ھالەتكە گىرىپتار بولۇۋاتقان نۆۋەتتىكى جەمئىيەتنىڭ بىر قىسىم ئۇنتۇۋاتقانلىرىنى ئەسلىتىش ۋە ئۇنتۇشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىرىنى قايتا ئېسىگە سېلىش، ئاڭ – تەسەۋۋۇردا غۇۋالىشىۋاتقان بەزى تېمىلار، چۈشەنچىلەرگە يورۇتما بېرىشنى كۆزلىگەن تەنقىدىي ئۇسلۇبتىكى پىكرىي، ئەدەبىي ۋە سىياسىي تېمىلار مەجمۇئەسىدۇر.

بۇ مەجمۇئە قانداقتۇر ئوقۇرمەنلەرگە ئۇلار ياشاۋاتقان جەمئىيەتنىڭ مەسىلىلىرىنى بىرمۇبىر تەپسىلىي دىياگنوز قويۇش ۋە نىھائىي چىقىش يولىنى كۆرسىتىپ بېرىشنى مەقسەت قىلمايدۇ. بەلكى ئۇلارنى ئۆزى بىلەن بىرلىكتە مەۋجۇت مەسىلىلەر ھەققىدە تەڭ ئويلىنىشقا چاقىرىدۇ. بىر قىسىم كىرىزىس ۋە خىرىسلار ئالدىدا قانداق يول تۇتۇش، قانداق پىكىرلەش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ھەققىدە ئۆز مۇھاكىمىلىرىنى ۋە تەنقىدى مەۋقەسىنى ئورتاقلىشىدۇ. ھەقىقەتنى تەجەللىي قىلدۇرۇشتىن ئىبارەت ئورتاق غايىگە ۋە ئورتاق  مەسئۇلىيەت ئاستىغا  جەملىنىشنى ئارزۇلىغان ھالدا، ئورتاق كىرىزىسلارغا ئورتاق يېشىم تېپىش ۋە ئورتاق تاقابىل تۇرۇش جەھەتلەردە كۆپچىلىككە ئىلھام بولۇشىنى، جەمئىيەتنى ئويغىنىش يولىغا سەپەرۋەر قىلىشتا ھەسسىسى بولۇشىنى ئۈمىد قىلىدۇ.

-بۇرھان مۇھەممەد

2026.02.14

مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى