ئەلىخان تۆرە: ئويغىنايلى، ئويغىنىش دەۋرى كەلدى!

(تارىخىي نۇتۇق)

ئىلاۋە:

20  - ئەسىر كولونىيالىزم (مۇستەملىكىچىلىك) ھەرىكىتىگە قارشى ئىنقىلابىي ھەرىكەت ۋە ئىدىيە ئىشلەپچىقىرىش بابىدا تىمسال بولغۇچى نادىر شەخسىيەتلەردىن بىرى بولغان جەمئىيەتشۇناس پەيلاسوپ فرانتز فانون [Frantz Fanon] شۇنداق يازىدۇ: سىزنى مۇستەملىكە قىلغان ياتلارنىڭ ئەڭ چوڭ جان ئالغۇچ مۇۋەپپەقىيىتى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئۆزىڭىزگە ئۇلارنىڭ كۆزى بىلەن قارايدىغان بولۇشىڭىزنى ئەمەلگە ئاشۇرىشىدۇر.

دەرۋەقە، 70 نەچچە يىللىق ئاسارەت تارىخىمىزدا مۇستەملىكىچى كۈچنىڭ بىزگە قارىتا ئەڭ چوڭ غەلبىلىرىدىن بىرى بىزنى ئۆزىمىزگە خاس نەزەر بىلەن قاراشقا جۈرئەت قىلالماس،  ئۆزىمىزگە ئۆزىمىزنىڭ نەزىرى بىلەن قاراشقا، تارازىلاشقا، چۈشىنىشكە مايىل بولماس، ئۆزىمىزدە شەكىللىنىشكە تېگىشلىك ئاڭغا، ساپاغا، بىلىمگە ئىگە بولۇشقا قىزىقماس قىلىپ قويۇش قاتارلىقلاردا ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان، دېسەك خاتالاشمىساق كېرەك. بۇ كۈچ بىزنى ئۆزىمىزدىن يىراقلاشتۇرۇپلا قالماي، تارىخىغا نەپرەت بىلەن مۇئامىلە قىلىدىغان، مۇستەملىكە ئاستىدا تۇرۇپمۇ بۈگۈنىدىن خاتىرجەم، كېلەچىكىدىن غەم - غۇسسىز ئۆتەلەيدىغان، بۈگۈنى قوشنىسى كۆز ئالدىدا بوغۇزلانسا، ئەتىسىگە نۆۋەتنىڭ ئۆزىگە كېلىش ئېھتىماللىقىنى پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىپ تۇرۇپ ئارامخۇدا ئۇخلاپ ئەتىنى خاتىرجەم تاڭ ئاتتۇرۇش كويىغا چۈشەلەيدىغان غاپىل توپلۇمغا ئايلاندۇرۇشتا كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن دېسەك ئەسلا مۇبالىغە بولماس. خائىننى قەھرىمان، قەھرىماننى خائىن كۆرۈپ يېتىلىش، خىيانەتكار مۇناپىقلاردىن ئابىدە تىكلەش قاتارلىقلارمۇ مانا بۇ كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنىڭ مېۋىلىرىدىن بىرى. ئەگەر بۇنى بىر پاجىئە دەپ قارىساق، قەھرىمانلارنىڭ روھىدىن پەيز ئالالماس، داھىي ئەجداد مەپكۇرىسىدىن ئوزۇقلىنالماس، ئۇلارنىڭ مۇجادىلە كۈرەشلىرىنىڭ رولىنى، قىممىتىنى، ئەھمىيىتىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ تونالماس بولۇپ قېلىشلار پاجىئەلەرنىڭ پاجىئەسى، مۇستەملىكچىلەر ئۈچۈن غەلىبىلەرنىڭ غەلبىسىدۇر.

شۇنىمۇ ئەسكەرتىش ھاجەتكى، بىر پاجىئەنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىدا  ئەگەر ئۇنىڭ كېلىپ چىقىشىدا تاشقى ئامىل تۇتقۇلۇق رول ئوينىغان بولسا، ئۇشبۇ پاجىئەنىڭ تەكرارلىنىشىدا مۇھەققەق ئىچكى ئامىل تۇتقۇلۇق رول ئوينىغان، ئىچكى ئامىل تاشقى ئامىلدىن مۇتلەق ھالدا چوڭ رول ئۆتىگەن بولىدۇ. چۈنكى پاجىئەلەر ئەقىل ۋە ئ‍ىدراك ئاتا قىلىنغان ئىنسان ئۈچۈن ئىبرەت ۋە يامان ئاقىۋەت بولۇش بىلەن بىرگە ساۋاق ۋە دەرس چىقىرىش پۇرسىتىنىمۇ بىرگە ئېلىپ كېلىدۇ. ئىبرەت ۋە ئاقىۋەت بىخۇدلۇق ۋە غەپلەتنىڭ نەتىجىسى بولغان ۋاقىتتا، ساۋاق ۋە ئىبرەتلەر تەكرارلىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى، ئۇنىڭدىنمۇ ئېغىر پاجىئەلەرنىڭ زەنجىرسىمانلىشىشىنىڭ يولىنى توسۇشنى كۆزلەپ چېلىنغان سىگناللىق، ئاگاھلاندۇرغۇچىلىق رولىنى ئۆتەيدۇر. ئويغىنىش چاقىرىقلىرىغا ئاۋاز قوشۇش بولسا، مانا بۇ سىگنالنىڭ تەسىرىنى قوبۇل قىلىشنىڭ، ئۇنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىدىن سىلكىنىشنىڭ، كەلگۈسى پاجىئەلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ، ئەكسىچە ساۋاق ۋە ئىبرەتلەردىن دەرس چىقىرىپ ياخشى ئاقىۋەت ۋە ياخشى نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈشنىڭ دەسلەپكى قەدىمىنى يارىتىش ئۈچۈن ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئۆتۈش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن ھازىر ۋە نازىر تۇرۇش باسقۇچىغا قەدەم بېسىشتۇر. تارىخىمىزدىكى ئىككىنچى جۈمھۇرىيەتنىڭ، مۇنداقچە ئېيتقاندا، دەسلەپكى يېقىتىلغان بىرىنچى جۇمھۇرىيەتنىڭ قايتا تىرىلدۈرۈلگەن داۋامى بولغان ئىككىنچى جۇمھۇرىيەتنىڭ، يەنى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت ئەركانى، شۇنداقلا مىللىي دەۋانىڭ تىپىك ۋەكىللىرىدىن بىرى بولغان قەھرىمان ئەجدادىمىز ھۆرمەتلىك رەئىسى جۇمھۇر ئەلىخان تۆرىنىڭ ئويغىنىش چاقىرىقى ئەنە شۇ تارىخىي سىگنالنىڭ، بۈگۈنگە قەدەر بېشىمىزغا كەلگەن ۋە كېلىۋاتقان مۇسىبەتلەرنىڭ كېلىشىدىن ئالدىن ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ ئېيتقان، بىر نىيەت ۋە بىر مەقسەتتە، بىر بايراق ۋە بىر ئىدېئولوگىيە ئاستىدا كۈرەش قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى ۋە زۆرۈرلۈكىنى تەلقىن قىلىش مەقسىتىدە سۆزلىگەن تارىخىي نۇتۇقلىرىدىن بىرى.

ئەلىخان تۆرە ساغۇنىي بىر مۇتەپەككۇر ئۆلىما، ئىستىداتلىق ئەدىب، داھىي سىياسىيون ۋە مۇئەررىخ پەيلاسوپ بولۇش سۈپىتى بىلەن شانلىق تارىخىمىزنىڭ ئەڭ قاراڭغۇ دەۋرلىرىدە پەيغەمبەر ۋارىسى مىسالى شەرقىي تۈركىستان تۇپراقلىرىغا نۇر مىسالى چاقنىغان، زۇلمەتلىك مەھكۇملۇقنى ئىلاھىي ئادالەتلىك ھاكىملىققا ئېلىپ چىقىش يولىدا كۈرەش قىلغان، روھىي ئاسارەتتىن قانداق قۇتۇلۇش، ماڭقۇرتلۇق كىشەنلىرىنى قانداق چېقىش كېرەكلىكىنى مىللەتكە تەلىم بەرگەن، ئۇلارغا باش بولغان، ئىككى قەدىمى شەرقىي تۈركىستان تۇپرىقىغا دەسسەپ تۇرالىغان مۇددەتچە بۇ زېمىننىڭ شەنى ۋە ئار - نۇمۇسىنى قوغداش يولىدىن قەتئىي تەۋرەنمىگەن ئۈلگىلىك قەھرىمانىمىزدۇر. ئۇ مانا بۇ سۈپەتلەرگە سازاۋەر زات بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۆز نۇتۇقىدا مىللىي دەۋانىڭ ئەسلىي خاراكتېرىنى، ئىدىيەۋى ئاساسى ھەمدە ئۇلۇغۋار غايە - مەقسەتلىرىنى خەلقنىڭ چۈشىنىدىغان تىلىدا ئۇلارغا ئاڭلىتىشقا تىرىشىدۇ. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ يەر يۈزىدىكى ھېچبىر خەلقتىن كەم قالىدىغان يېرى يوقلۇقىنى، مىللەتنىڭ مەھكۇملۇق تارىخىنىڭ بولۇشىنىڭ ئۇلاردىكى ھاكىملىق تەختىگە چىقىش ھەققىنى ۋە سالاھىيىتىنى يوق قىلالمايدىغانلىقىنى، مۇستەقىل دۆلىتى بار مەدەنىي دۇنيانىڭ ھەربىر ئىنسانى كەبى ئۆز قىممەت قاراشلىرى، دىنىي ئەقىدىسى ۋە مىللىي قەدەرىيەتلىرىنىڭ كۈنلۈكى ئاستىدا قۇرۇلغان مۇستەقىل دۆلىتىنىڭ سايىسىدە ياشاشقا ھەقلىق ۋە سالاھىيەتلىك ئىكەنلىكىنى ئۇلارغا ئاڭلىتىشقا تىرىشىدۇ. ئىسلام ئادالىتىنى سايە قىلغان شەرىئەتى مۇھەممەدىينىڭ ھىمايىسى ئاستىدا قانۇن - نىزاملىق زامانىۋى ۋە مەدەنىي بىر دۆلەت خەلقى بولۇپ ياشاشنىڭ بۇ ئەسىردىمۇ تامامەن مۇمكىنلىكىنى چۈشەندۈرۈشكە ئۇرۇنىدۇ. كەمسىنىش ۋە ئۈمىدسىزلىنىشنىڭ ھېچ ۋاقتى ئەمەسلىكىگە ئۈندەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مىللەتنىڭ مۇستەقىل ئىرادىسى بىلەن بارلىققا كەلگەن بۇ خىل ھۆر تاللىشىغا قارشى خىتاي ۋە ئۇلارنىڭ زېھنىيىتى بىلەن زېھنىيەتلەنگەن خائىن - مۇناپىقلارنى تەشكىل قىلغان ئىككى كۈچنىڭ بۇنىڭغا چىدىمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھەمدە مىللىي ئىرادىنىڭ زاھىرىي ۋە باتىنىي دۈشمەنلىرى بولغان بۇ ئىككى كۈچكە ئەسلا بوي ئەگمەسلىكنى، ئويغىنىش شەرتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرغاندا غالىبلىق ۋە نۇسرەتنىڭ بۇ مىللەتنىڭ ئىلكىگە شەرتسىز ئۆتىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ.

نۇتۇق يەنە مۇستەقىللىق دەۋاسىنىڭ، دۆلەتچىلىك ئىدىيەسىنىڭ مەۋجۇتلۇقنى مۇھاپىزەت قىلىش ئاساسىغا قۇرۇلغانلىقىنى ئېيتىش بىلەن بىرگە، بۇنىڭ يولىنىڭ مەۋجۇتلۇق قورغانلىرىنى ھىمايە قىلىش بىلەن بولىدىغانلىقىغا ئىشارەتلەرنى بېرىدۇ. نۇتۇقتا مەۋجۇتلۇق قورغىنىنىڭ ئۈچ چوڭ تۈرۈكى بولغان دىن، مىللەت ۋە ۋەتەندىن ئىبارەت ئۈچ موھىم ئەركاندىن سۆز ئاچىدۇ. قۇللۇق ۋە ئاسارەتنىڭ سەۋەبىنىڭ مەزكۇر ئۈچ چوڭ ئىستوننىڭ  دۈشمەن تەرىپىدىن تەڭلا ھۇجۇم قىلىنىشى تۈپەيلى بولغانلىقىنى، مۇستەقىللىق دەۋاسى مۇساپىسىدە بۇ ئۇچ چوڭ سېپىلنىڭ مۇھاپىزىتى ئۈچۈن ئويغاق تۇرۇش كېرەكلىكىنى تەلقىن قىلىدۇ. مەزكۇر نۇتۇق ئەمەلىيەتتە ئۆز دەۋرىگىلا خىتاب قىلىپ قالماستىن، يەنە بىز ئەۋلادلارغىمۇ خىتاب قىلىدىغان بولۇپ، يۇقىرىقى نۇقتىلار بىر تەرەپتىن كۈنىمىزدە مۇستەقىللىق ھەرىكىتىنى پەقەتلا سىياسىي قازانچ بەدىلىگە ھەممىنى دوغا تىكىشنى «سىياسىي ئ‍سىتىراتېگىيە»، «دۆلەتچىلىك» «مىللىي مەنپەئەت» دائىرىسىغا ئەكىرىۋالغان قاتمال ۋە شالغۇت سىياسەتچىلىكتىن سىلكىنىشكە چاقىرىق قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئەجداد مەپكۇرىسىنىڭ ساماۋى ئۇپۇقلىرىنى بويلاشنى بىلمەيدىغان ناتىۋان سىياسەتچىلىكنىڭ خالتا كوچىلىرىغا دەسسەپ قېلىشتىن ئاگاھ بولۇشقا چاقىرىدۇ.

نۇتۇق يەنە ئۆزىنىڭ قىسقا ۋە مەزمۇنلۇق ئىبارىلىرى ئارقىلىق بىزگە سىياسىي ھەرىكەتتە ئىدىيەۋى سۈزۈكلۈك بولۇشنى، ئ‍ۇقۇم ۋە چۈشەنچتە ئېنىقلىق، دوست – دۈشمەن پوزىتسىيەسىدە كونكرېت ۋە ھەققانىي بولۇش قاتارلىق جەھەتلەردە يېتەكلىگۈچى، سىلكىگۈچى رول ئوينايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇشبۇ نۇتۇق جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ تارىخىنى مەۋجۇت ۋەسىقىلەرنى سۇيئىستېمال قىلىپ تۇرۇپ بۇرمىلايدىغان، تارىخ ياساپ بازارغا سېلىپ ھارمايدىغان تارىخ ئوغرىلىرىغا، بولۇپمۇ، مۇناپىقلىق بىلەن ساداقەت ئابىدىلىرى ئارىسدا كېلىشتۈرمىچىلىك رولىنى ئۆتەش ئارقىلىق قەھرىمانلارنىڭ ئوبرازىنى بۇلغاشنى، ھەق بىلەن باتىل ئارىسىنى پەرقلىنەلمەس، ئايرىغىلى بولماس ھالغا كەلتۈرۈشنى ۋەزىپە قىلغان كىرالىق تارىخچىلارغا، شۇنداقلا تارىخىي ئەينەنلىككە رېئايە قىلماستىن، مەزكۇر جۇمھۇرىيەتنىڭ خاراكتېرى، قۇرۇلمىسى ۋە دۆلەت سىستېمىسىنى ئاشقۇن سېكولارىزم پەنجىرىسىدىن تەھلىل قىلىشقا زورۇقىدىغان، ماڭقۇرتلاشقان ئورىيانتالىست زېھنىيەت بىلەن مىللىي تارىخنى پېتىقدايدىغان قوش يۈزلۈك «تارىخچى»لارنىڭ توم - تومغا پۈتكەن سەپسەتىلىرىنى ئۆرۈشتە، بۇ تۈر قوش يۈزلۈك تارىخچىلارنىڭ قەلىمىدە يېزىلغانلارنىڭ ساپ سىياھتا ئەمەس، غەرەز ۋە باتىل رەڭلەرنىڭ ئارىلاشمىسىدا يېزىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىشتە تارازا مىسالى ئۆلچەك، تەستەك خاراكتېرلىك دەلىل، رەت قىلغۇسىز تارىخىي ھۆججەت رولىنى ئۆتەيدۇ.

ئەجدادلىرىمىز قالدۇرۇپ كەتكەن ئىككى جۈمھۇرىيەتنىڭ خاتىرە كۈنلىرى ياد ئېتىلىۋاتقان بۇ كۈنلەردە دات باسقان خاتىرىمىزنىڭ ساپلىشىشى، جانسىزلاشتۇرۇلۇۋاتقان، مەنىۋىياتى قۇرغاقلىشىشقا دۇچ كەلگەن، روھىيىتى بۇلغىنىشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقان مىللىي دەۋانىڭ ئۇپۇقى يەنىمۇ كەڭ، ھەقىقەت ئاسمىنى يەنىمۇ سۈزۈكلىشىشى ئۈمىدىدە مۆھتەرەم رەئىسىمىز ئەلىخان تۆرىنىڭ 1945 – يىلى سۆزلىگەن تۆۋەندىكى نۇتقىنىڭ چاغداش ئۇيغۇرچىغا ئۆرۈلگەن نۇسخىسىنى ئوقۇرمەنلەرگە تەقدىم قىلىشنى ئىختىيار قىلدۇق.

بۇ مۇناسىۋەت بىلەن تىلەيمىزكى، قەھرىمان ئەجدادلىرىمىزنىڭ روھى شاد بولسۇن! بىز ئەۋلادلارغا ئۇلارنىڭ ئىزىنى بېسىش، يولىنى تىرىلدۇرۇش، ئۇلار ئارمان قىلغان كەلگۈسى ئەۋلادنىڭ ئازادلىقى، ھۆرلۈكى يولىدا كۈرەش قىلىش نېسىپ بولسۇن! ئەلىخان تۆرە ۋە ئەتراپىدىكى قەھرىمان ئەجدادلار كەبى يېقىتىلغان مۇستەقىل دۆلىتىنىڭ ئىھياسى يولىدا جىھاد قىلىش، خىيانەتكار رەقىبلىرى مىسالى تارىخىغا، ۋەتىنىگە ئاسارەت دېغىنى سۈرتۈپ ئەمەس، ئەكسىچە ئاسارەتتىن ئىبارەت مەشئۇم قاراداغنى يۇيۇش، ساداقەتمەن مۇئ‍مىنلەر كەبى تەڭرىنىڭ ھەققانىي يولىدا ياشاپ، ئۇنىڭ يولىدا ئ‍ۆلۈش شەرىپىگە نائىل بولۇش ۋە ھۆر كېلەچەك ئۈچۈن تىنىمسىز كۈچ چىقارغۇچى ئاۋانگارت نەپەرلەردىن بولۇش بىز ئەۋلادلارغىمۇ ھەم نېسىپ بولسۇن!

-بۇرھان مۇھەممەد

2023-11-11

__________________________________________

ئويغىنايلى، ئويغىنىش دەۋرى كەلدى!

شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسى، ئەلىخان تۆرەم جانابىي ئالىيلىرىنىڭ سۆزلىگەن نۇتقى

1364 – 1945

جۇمادىيەلئەۋۋەل – ماي ئېيى

لائىلاھە ئىللەللاھ، مۇھەممەدۇررەسۇلۇللاھ!

ئاللاھ رەببىمىز، مۇھەممەد پەيغەمبىرىمىز، ئىسلام دىنىمىز، شەرقىي تۈركىستان ۋەتىنىمىزدۇر. ئويغىنايلى، ئويغىنايلى، ئويغىنىش دەۋرى كەلدى!

قېرىنداشلار، ۋەتەنداشلار!

ھەربىر ئادەم ئەۋلادى يارىتىلىش تەبىئىيىتىدىن مەدەنىيەت، مائارىف ۋە ھۈنەر-سەنئەت ئىگىلەش قابىلىيىتى بىلەن يارالغان. مەشرىقتە تۇغۇلغان بىر بالىنىڭ ۋۇجۇدىدا مەغرىبتە تۇغۇلغان كىشىلەرنىڭ قابىلىيىتىنىڭ بولىدىغانلىقى شەك - شۈبھىسىز. مەسىلە شۇكى، مەزكۇر قابىلىيەتنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئىلىم ئوقۇماق، تەلىم - تەربىيە ئالماق كېرەك. ئىلىمسىز، تەلىم - تەربىيەسىز قالغانلار ۋۇجۇدىدىكى بۇ قىممەتلىك مەدەنلەردىن پايدىلىنالمايلا قالماستىن، چاھارىپايلار كەبى ياشاشقا مەجبۇر. بۇ بىر ھېچكىم ئىنكار قىلالمايدىغان ھەقىقەت!  ئالايلۇق، شەرقىي تۈركىستاندا ياشاۋاتقان نەچچە مىلىيون ۋەتەن ئەۋلادى بۈگۈنگە قەدەر ئۆزلىرىدىكى قىممەتلىك گۆھەر- خەزىنىلەردىن پايدىلىنالماي كەلدى. مەدەنىيەتتىن، مائارىپتىن مەھرۇم قالغانلىقى تۈپەيلى نەچچە يۈز يىل ھايۋان قاتارى قۇللۇقتا، ئاسارەتتە ياشاپ كەلدى. ئىلىمسىز، مەدەنىيەتسىز زالىم قارا خىتايلارنىڭ قارا سىياسىتى ئاستىدا ئېزىلگەن مۇسۇلمانلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك قابىلىيەتلىك كىشىلىرىدىن ئايرىلىپ قېلىپ بۇ كۈنگە قالدى. ئىسلامىيەتنىڭ گۈزەل ئەخلاقى چۈشكۈنلۈككە يۇز تۇتتى. دىنغا، مىللەتكە، ۋەتەنگە بولغان تۇيغۇ - ھېسىياتلار ئاجىزلاپ ماڭدى. بۇنى كۆرۈپ يەتكەن مەككار، ئاچكۆز خىتاي ھۆكۈمىتى پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلىپ دىنىمىزنىڭ، مىللىتىمىزنىڭ، شۇنداقلا ۋەتىنىمىزنىڭ پېيىغا چۈشۈشكە باشلىدى. مەقسىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن پىلان تۈزۈپ ئۈچ تەرەپتىن تەڭلا ھۇجۇم باشلىدى.

ھېلىھەم ئېسىڭلاردا بارغۇ دەيمەن. بۇ زالىم خىتايلار بىز مۇسۇلمانلارغا قانداق ۋەھشىيلىكلەرنى قىلمىدى، قانداق قارا كۈنلەرنى بېشىمىزغا سالمىدى؟! ئارىمىزدىن چىققان نى - نى چوڭ دىنىي ئالىم باشلىقلىرىمىز، قەدىرلىك تۇججار (سودىگەر، باي) لىرىمىز، يېشى ئۇلۇغ ھاجى ھەرەمەين يۇرت ئاتىلىرىمىز، زىيالىي (ئوچۇق پىكىرلىك) ۋەتەنپەرۋەر بالىلىرىمىز ۋە باشقا نۇرغۇن قىممەتلىك زاتلىرىمىز ناھەقتىن ناھەق ئۇياتسىز، ۋىجدانسىز زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قۇشخانىلىرىدا؛ ۋەھشىي خىتايلارنىڭ قارا كۆڭۈللىرى مىسالى قاراڭغۇلۇق، سېسىقلىق، زەي بېسىپ كەتكەن تۈرمە - زىندانلىرىدا كۆز كۆرۈپ باقمىغان، قۇلاق ئاڭلاپ باقمىغان تۈرلۈك تۈمەن قىيىن - قىستاقلار ئاستىدا ئازاب چېكىپ ئۆلتۈرۈلدى. مانا بۇ رېئاللىق ھەركىمنىڭ يۈرىكىدە دەرد بولۇپ، كۆزلىرىدە جۇش ئۇرۇپ تۇرسا، زالىم خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنى قانداقمۇ يۇشۇرۇپ قالالىسۇن؟! بۇ بىچارە كىشىلىرىمىزنىڭ پۈتكۈل مال - مۈلكلىرى، قورا جاي، يەر - زېمىنلىرى مۇسادىرە قىلىندى، خوتۇن، بالا - چاقا، ئوغۇل - قىزلىرى ئۆي - ماكانسىز، ئاچ - يالىڭاچ قېلىپ كوچىلاردا سەرسان بولدى. ۋەھشىي خىتايلار بۇنىڭغىمۇ قانائەت قىلماستىن بىگۇناھ ئايال، ئوغۇل - قىزلارنى ئۆز يۇرتلىرىدىن ھەيدەپ چىقىرىپ يىراق جايلارغا پالاپ، قاماققا ئېلىپ سۈرگۈندى بولۇشقا مەجبۇرلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ قانخور زالىملارنىڭ ئومۇم خەلققە سالغان جەۋر - جاپالىرى تاپتىن چىقىپ، ھەددىدىن زىيادە ئاشتى.

ئىش مانا بۇ ھالغا كېلىپ، پۈتكۈل خەلق جېنىدىن جاق تويۇپ تۇرۇۋاتقان بىر مەزگىلدە،  «زالىمغا بېرىدىغىنىم زاۋاللىقتىن باشقا ئەمەس»، دېگەن ئاللاھنىڭ بۇزۇلماس ۋەدىسىگە ئىشەنگەن بىز غولجا ئەھلى بارچە ۋەتەنداشلىرىمىز بىلەن بىرلىكتە تاياق - توقماق، ئارا - گۈرجەكلەرنى كۆتۈرۈپ زالىملارغا قارشى قوزغىلىپ چىقتۇق. بىرلىك ۋە ئىتتىپاقلىقنىڭ شاراپىتىگە ئىگە بولغان كۆپنىڭ كۈچى ئۆز نۆۋىتىدە ئاللاھنىڭمۇ كۈچى بولغىنىدەك، ئاز كۈن ئىچىدە زالىم خىتاي ھاكىمىىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، ئىسلام ھۆكۈمىتىمىزنى قۇردۇق. خىتاي قانخورلىرىنىڭ زۇلۇم ئىستىبداد بايراقلىرىنى ئاياغ - ئاستىمىزغا ئېلىپ، دەسسەپ كۆيدۈردۇق. ئاتا - بوۋىلىرىمىزدىن مىراس قىلىپ ئالغان ئاي يۇلتۇز تامغىلىق بايرىقىمىزنى ۋە دىنىي شوئارىمىز بولغان كەلىمە تەييىبە يېزىلغان ئادالەتلىك ئاق بايرىقىمىزنى ئېگىز كۆتۈردۇق. بۇ مۇقەددەس تۇغىمىزنىڭ، بايرىقىمىزنىڭ نامۇس ۋە ئىززەت - ھۆرمىتىنى، ئۇلۇغلۇقىنى چىداملىق بىلەن ئەبەدىلئەبەد ھىمايە قىلىمىز، دەپ پۈتكۈل مۇسۇلمانلار ئانت - قەسەملەرنى ئىچىپ قوللىرىمىزغا قورال ئالدۇق. مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ: «زالىملارغا قارشى مېلىڭلارنى، جېنىڭلارنى ئايىماستىن ئۇرۇش قىلىڭلار، شۇندىلا دۇنيادا راھەت، ئاخىرەتتە جەننەتكە مۇيەسسەر بولىسىلەر»، دېگەن مۇبارەك سۆزىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ، ئۇنىڭ ياخشى نەتىجىلىرىنى كۆردۇق. يېڭى زامان قوراللىرى بىلەن قوراللانغان زالىم خىتايلارنىڭ پەسەندى چىرىكلىرى گۆلدۈرلىگەن تەكبىر سادالىرىمىز بىلەن ئېلىپ بارغان ھۇجۇملىرىمىز ئالدىدا تاقەت قىلالماي، پەرىشان بولۇشۇپ قېچىشقا باشلىدى. ۋەتەن ئەۋلادلىرى، شۇنداقلا قەھرىمان ئەسكەرلىرىمىز ساي - سايلارنىڭ ئىچىدە، جىرا - جىرالاردا زالىم خىتايلارنىڭ ئەسكەر - چىرىكلىرىنىڭ قالدۇقلىرىنى قوغلاپ يۈرۈپ، قىرىپ - چېپىپ تارمار قىلدى. ۋەھشىي خىتايلار خار - زەبۇن ھالدا بىز مۇسۇلمانلارنى قەستلەپ قازغان ئورەكلىرىگە ئۆزلىرى چۈشتى.  «وسيعلم الذين ظلموا أي منقلب ينقلبون»، «زۇلۇم قىلغۇچىلار ئۇزاققا قالماي قايسى جايغا قايتىدىغانلىقىنى بىلىپ قالىدۇ. [شۇئەرا: 227]»، دېگەن ئايەت كەرىمىنىڭ مەزمۇنىغا ئۆرنەك بولۇشتى. دۈشمىنىمىزنى، يەنى، زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئىلى تۇپراقلىرىدىن پۈتۈنلەي تازىلاپ ھەققانىيەت، ئادالەتكە ئاساسلانغان ئىسلام دۆلىتىمىزنى قۇردۇق. جىمى ياخشىلىقنىڭ دەرۋازىسى بارچە خەلقنىڭ يۈزىگە ئېچىلدى. دىنىي ئىشلىرىمىز ئۈستىدىن نازارەتى دىينىييە (دىن ئىشلىرى نازارەت ئورگىنى) ئىدارىسىنى ئاچتۇق. مۇسۇلمانلارنىڭ پۈتكۈل ئىشلىرىنى، دەۋا سوراقلىرىنى ئەدلىيە، شەرىئەت ھۆكمىگە تاپشۇردۇق.  مۆھتەرەم زەرىف قارىھاجىم جانابلىرىنى مەھكىمى شەرئىييە (سوت ۋە ئىجرا مەھكىمىسى) دە ئالىم - ئۆلىمالاردىن تەشكىللەنگەن ھەيئەتنىڭ رەئىسى قىلىپ سايلىدۇق. ئابدۇلمۇتەئالىي خەلپىتىمنى دىنىي نازارەتكە باشلىق قىلىپ تەيىنلىدۇق. ئىسلام ئېچىلدى، شەرىئەت ھۆكۈملىرى جارىي بولدى. قارا كۆڭۈللەر ئاقىرىشقا باشلىدى. ھەقىقەت ئاشكارا بولۇپ مەيدانغا چىقتى.

ئەزىز قېرىنداشلار!

ئاگاھ بولۇڭلار، غەپلەت ئۇيقۇسىدىن كۆز ئېچىپ ئويغىنىش ۋاقتىڭلار كەلدى.  ئالدامچىلار ۋە ئۇلارنىڭ ئىپلاس يالاقچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ چوڭ مەقسەد - غەرەزلىرىگە يېتىش ئۈچۈن باشقا چارە تاپالماي ئارىمىزدىكى ساددا كۆڭۈللۈك مۇسۇلمان قېرىنداشلىرىمىز ئارىسىغا پىتنە - ئېغىۋالارنى تارقىتىشى مۇمكىن.

ۋەھشىي دۈشمەنلەرنىڭ، ۋەتەن خائىنلىرىنىڭ ھەر تۈرلۈك ۋە ھەر خىل شەكىلدىكى زەھەر - ئوغا ئارىلاشقان ھىيلە - نەيرەڭلىرىگە ئالدانماڭلار! بىز مۇسۇلمانلار ۋە باشقا ۋەتەنداشلار بىرلىكتە ئىتتىپاقلىشىپ مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان ھۆكىمىتىنى قۇرۇپ پۈتكۈل مىللىتىمىز ۋە نەسىل - ئەۋلادلىرىمىز ئۈچۈن ئازادلىق يولىنى ئاچتۇق. ئەمما پاقلان قوزا يەپ كۆنۈپ قالغان ئاچكۆز بۆرىدەك نەچچە يۈز يىللاپ مۇسۇلمانلارنىڭ قېنىنى شوراپ، تەمىنى تېتىپ كەلگەن زالىم خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا چوقۇم رازى بولمايدۇ. دىنىنى، مىللىتىنى، ۋەتەنىنى ئۆزىنىڭ شەخسىي مەنپەئەتى ئۈچۈن قۇربان قىلغان خىيالپەرەست ۋىجدانسىز، ھىممەتسىزلەرمۇ بۇ ئىشقا چىدىيالمايدۇ.

نومۇس قىلماستىن «شىنجاڭ نەچچە يۈز يىللاردىن بىرى جۇڭگونىڭ ئايرىلماس بىر ئۆلكىسى بولۇپ كەلگەن» دەپ يالغان سۆز توقۇپ چىقىۋاتقانلار، تارىخنىڭ يۈزىگە قارا سۈرتۈۋاتقانلار تۆۋەندىكى ھەقىقىي پاكىتلىق سۆزلەرنى ئاڭلاپ ئېسىدە چىڭ تۇتقاي:

خىتاينىڭ ئەمەلدارلىرى، خاقان - پادىشاھلىرى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ قەھرىمان ئاتىلىرىنىڭ قىقاس - چوقانلار بىلەن قىلغان ھۇجۇملىرىغا، ئۆزلۈكسىز بەرگەن زەربىلىرىگە چىدىيالماي، تاقەت كەلتۈرەلمەي ئۆز ۋەتەنلىرىنى قوغداش مەقسىتىدە ئۈچ يېرىم مىڭ كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى جايۈۋەن سېپىلى بولغان سەددىچىن سېپىلىنى قۇرۇپ، لاچىندىن قاچقان توشقاندەك سېپىل ئىچىگە كىرىۋېلىپ، جانلىرىنى ئاران - ئاران باققانلىقلىرىنى ئۇنتۇپ قالمىسۇن. بۇ ھەقىقەتنى خىتاي ھۆكىمىتىنىڭ داپشاق يازغۇچىلىرى يوشۇرۇشقا تىرىشسىمۇ، پۈتكۈل دۇنيا تارىخى بۇ ھەقىقەتكە گۇۋاھلىق بېرەلەيدۇ. قۇياشنى ئېتەك بىلەن ياپقىلى بولماس. زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ شۇم قەدەملىرى شەرقىي تۈركىستانغا يەتكەندىن بۇيان شەرقىي تۈركىستان خەلقى مەجبۇرلۇق ئىچىدە مۇنداق ئۈچ تۈرلۈك قارا دەۋرنى باشتىن ئۆتكۈزدى:

1.    خانلىق دەۋرى.

2.    جاڭ جۇڭلۇق دەۋرى.

3.    شىڭشىسەي دەۋرى.

دەسلەپكى خانلىق دەۋرىدە مۇسۇلمانلار قاراڭغۇلۇقتا، قارا پاتقاق ئىچىدە، نەچچە يىللاپ جان تالىشىپ، ئىلىمدىن، ھۈنەردىن، ئەدەپ - ئەخلاقتىن پۈتۈنلەي يىراقلاشتى. بۇ دەھشەتلىك كۈنلەر، مۇدھىش ئەسىرلەر يالغۇز شەرقىي تۈركىستان تۇپرىقىدىلا ئۆتكەن بولماستىن، بەلكى پۈتكۈل خىتاي تۇپراقلىرىدىمۇ ھۆكۈم سۈرگەن ئىدى. بۇنداق قارا دەۋر ھاكىمىيىتى بولغان زالىم، ۋەھشىي خىتايلار بىز مۇسۇلمانلارغا نېمىمۇ بەخش ئېتەلەيتتى؟! نېمىنى يادىكارلىق  قىلىپ قىلدۇرۇپ قويالايتتى، قايسى مەدەنىيەت، قايسى بەخت - سائادەتنى بارلىققا كەلتۈرەلەيتتى؟! قېنى بۇنىڭغا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ بەخت - سائادىتىنى جۇڭگونىڭ قولىغا تاپشۇرۇۋاتقان، ئۆزى ۋە بارچە مىللەتنىڭ تەقدىرىنى جاڭ كەيشى «جاناب»لىرىنىڭ ئىلتىپاتىغا باغلىق دەپ بىلىۋاتقان دىن ۋە مىللەت خائىنلىرى جاۋاب بېرەلەمدۇ؟ نومۇس قىلىشمىسا «ئەنە شەھەر - شەھەرلەردىكى كونا سېپىللار، ھەر يۇرتتىكى بۇزۇلغان، ئەسكىگەن، پاسكىنا ياموللار قالدىغۇ» دېيەلىشى مۇمكىن. ئۇلارنىڭ ئەدەپ - ئەخلاق ۋە دىيانەت جەھەتتىن بىز مۇسۇلمانلارغا ئۆگەتكىنى قىمارۋازلىق، ئوغرۇلۇق، يالغانچىلىق، بەڭگىلىك، ئەپيۇنكەشلىك، پاھىشىۋازلىق، قورقاقلىق، بۇزۇق - پاسكىنىلىق، ئىشقىلىپ پۈتكۈل ئەخلاقسىزلىقلار بولدى، ئۇلارنىڭ يادىكار قىلىپ قالدۇرۇپ كەتكىنى يۇقىرىقىدەك ھاياتىمىزنى زەھەرلەيدىغان ئىپلاسلىقلار بولدى.

ئىككىنچى دەۋر جاڭجۇڭلۇق، يەنى جۇڭخۇا مىڭگولۇق دەۋرى بولدى. جۇڭخۇا مىڭگو دېگەنلىك خىتايچە جۇمھۇرىيەت دېگەنلىك بولۇپ، جۇمھۇرىيەت قانۇنىدا «پۈتكۈل خەلق ھەق - ھوقۇقتا باراۋەر، كىمنىڭ قابىلىيىتى (ياراملىقلىقى) بولسا، خىزمەتنى شۇنىڭغا تاپشۇرۇش كېرەك» دەپ بەلگىلەنگەن بولسىمۇ، بىراق ھۆكۈمەت دائىرىلىرىدە خىتايدىن باشقا كىملەر ئورۇن ئىگەللىدى؟ ئۆزىمىزلا ئەمەس، ھەتتا قەلىمىمىز، خەت - يېزىقلىرىمىزمۇ زالىم خىتاي ھۆكىمىتىنىڭ ئىدارىلىرىدە ھاقارەتلەندى، دەپسەندە بولدى. بۇ دۋرمۇ ئالدىنقى دەۋرنىڭ قاراڭغۇلۇق تۈنلىرىنىڭ، قايغۇلۇق كۈنلىرىنىڭ ياردەمچىسى، قوشۇمچىسى بولۇشتىن باشقا بولمىدى. بۇ دەۋردە زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ قىلغان ئىشى خانلىق دەۋرىدىكى مۇسۇلمانلارغا قىلغان زۇلۇم قىسمىتىنى تېخىمۇ تولۇقلاش بولدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەزكۇر قارا دەۋردە ياشىغان مۇسۇلمانلار جان تالىشىپ يۈرۈپ، ئۈچىنچى دەۋرگە ئاران ئېرىشتى. ئۈچىنچى دەۋرنى، يەنى شىڭ دوبەننىڭ مۇستەبىتلىك دەۋرىنى ئالدامچىلار دەۋرى ياكى قانخورلار دەۋرى دەپ ئىپادىلىسەك ئەلۋەتتە خاتالاشمايمىز. چۈنكى، بارچە مۇسۇلمانلار ۋە باشقا ۋەتەنداشلار بۇ ئۈچ تۈرلۈك دەھشەتلىك ئەھۋاللارنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزدى. بۇ دەۋرنىڭ كەلتۈرگەن ۋە سالغان پاجىئەلىرى، دەھشەتلىك كۈنلىرى، ئىستىبداد زۇلۇملىرى، ئالدامچى قانخورلارنىڭ قىلغان ۋەھشىيلىكلىرى ھەممىنىڭ كۆز ئالدىدا يۈز بەرگەنلىكى، كۆڭۈل سەھىپىلىرىگە يېزىلىپ ئۆچمەس خەت بولۇپ  پۈتۈلگەنلىكى ئۈچۈن يەنە تەكرارلاپ ئولتۇرۇشنى ھاجەت كۆرمىدىم.

مۇسۇلمان قېرىنداشلار، ۋەتەنداشلار!

ئەمدىلىكتە شۇنچىۋالا ئىشلار كۆز ئالدىمىزدىن ئۆتكەن تۇرۇپ، بېشىمىزدىن ئۆتكەن تەرجىمىھاللارنى كۆرۈپ تۇرۇپ يەنە ئالدانساق، ۋەھشىي دۈشمەنلەرنىڭ ئالدام خالتىسىغا تېخىمۇ چۈشسەك، ۋىجدانسىز خائىنلارنىڭ ياغلىما سۆزلىرىگە ئىشەنسەك، ئۆزىمىز ۋە ئەۋلادلىرىمىزنىڭ بەخت - سائادىتىنى بىز مۇسۇلمانلارنىڭ ھالاكىتىنى كۆزلەپ ئورا كولاپ ماراپ تۇرغان ئاشۇ دىن دۈشمىنى، خۇدا دۈشمىنى ۋە خەلق دۈشمىنى بولغان جاڭ كەيشىنىڭ ئىلتىپاتىغا تاپشۇرساق، ئۆز قولىمىز بىلەن زەھەر ئىچكەن، ئۆز پۇتىمىزغا ئۆزىمىز پالتا چاپقان بولمايمىزمۇ؟! بۇنداق قىلىشىمىز «يىلان چىققان تۆشۈككە قول سالماڭلار، زالىملارغا دوست بولماڭلار»، دېگەن ئاللاھنىڭ ئەمرى، پەيغەمبىرىمىز ئەلەيھىسسالامنىڭ ھېكمەتلىك سۆزىگە قارشى ئىش قىلغانلىق بولۇپ، ئىككىلا دۇنيادا بىز مۇسۇلمانلارنىڭ يۈزى قارا بولمامدۇ؟!

بىز مۇسۇلمانلار ئەمدى ھەرگىز ئالدانمايمىز. يىلان چىققان تۈشۈكنى كۆرۈپ تۇرۇپ قول تىقمايمىز. ئەڭ ياخشىسى خىتاي ھۆكىمىتى شەرقىي تۈركىستان زېمىنى ئۈستىدە خىيال سۈرۈۋاتقان ھاكىمىيەت خىيالىنى مېڭىسىدىن چىقىرىپ تاشلاپ ئۆزلىرىنىڭ ئانا ماكانى، ئەسلىي ۋەتەنلىرى بولغان جۇڭگونى ياپون جاھانگىرلىكىدىن قۇتقۇزۇۋېلىشنىڭ چارىسىنى قىلسۇن! ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ باي، ئەڭ گۈزەل جايلىرىنى باغ - بوستانلىق تاغلىرىنى ياپون جاھانگىرلىرىگە تاپشۇرۇۋېتىپ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئەسلىي ۋەتىنىگە، ئانا ماكانىغا باسقۇنچىلىق قىلىشتىن ئۇيالسۇن! ئىلىمسىز، مەدەنىيەتسىز خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئىستىبدادلىقى ئاستىدا نەچچە يۈز يىللاپ ئىزىلىپ - يەنچىلىپ كەلگەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ 95 پىرسەنت خەلقىنىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن قىلغان ئۇرۇشىنى ھەربىر مەدەنىيەتلىك ۋە خەلقچىل ئىنسانىيەتپەرۋەر جاھان ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ناھەق ياكى ئورۇنسىز دەپ قارىمايدىغانلىقىغا ئىمانىمىز كامىل. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باشلىقى جاڭ كەيشى قانچىلىك كۈچ، غەيرەتكە ئىگە بولغان بولسا، بۇنى ئۆز ۋەتىنىگە باستۇرۇپ كىرگەن دۈشمەنلىرىگە قارشى ئۇرۇشۇشقا ئىشلىتىپ، ۋەتىنىنى (بېسىپ كىرگەنلەردىن) بوشىتىشى لازىم. بىز شەرقىي تۈركىستانلىقلارمۇ ئۆز ۋەتىنىمىزگە ئۆزىمىز ئىگە بولالايمىز. ئەسلىدىكى ئانا ماكانىمىزنى، نازۇ - نېمەتلىك، ئۆنۈملۈك تۇپرىقىمىزنى بىر تامچە قېنىمىز قالغۇچە ھىمايە قىلالايمىز. ئۆزىنىڭ ۋە مىللىتىنىڭ ھاياتىنى، بەخت  - سائادىتىنى ئۇ جوڭشىڭ، بۇ جۇڭشىڭلارنىڭ ئىلتىپاتىغا تاپشۇرۇۋاتقان ئۈمىدسىز بىھىممەتلەرگە ھېچقاچان يول قويمايمىز. دىنى ئىسلام بەرھەق بولغان ئىكەن، تۇتقان يولىمىز  راست بولغان ئىكەن، دۈشمەنلىرىمىزنى شەك - شۈبھىسىز يېڭەلەيمىز. خۇدا بىزگە ياردۇر.

مۇسۇلمانلار، دىن قېرىنداشلار! ئاگاھ بولۇڭلار! مەردانە بولۇڭلار! پات يېقىندا غالىبلىقنىڭ ئەڭ ئاخىرقى چېكىگە يېتىپ زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئانا ماكانىمىزدىن، ئەسلىي ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستان تۇپرىقىدىن بىر تال يىلتىز - تومۇرىنىمۇ قويماي يۇلۇپ تاشلايمىز. بارچە شەرقىي تۈركىستان خەلقى قۇللۇقتىن، ئەسىرلىكتىن ئازاد بولۇپ، مۇندىن كېيىنكى نەسىل - ئەۋلادلىرىمىزنى ئازادلىققا چىقىرىپ، مەدەنىي ئىنسانلار قاتارىدا ھەق - ھوقۇقىمىزغا، ۋەتىنىمىزگە ئىگە بولۇپ، ئىسلام دىنىمىزنى كۈتۈۋېلىپ، بۇ دۇنيادا راھەتتە، ئۇ دۇنيادا جەننەتتە ياشايمىز. ۋەھۇۋەلمەقسۇد (مانا بۇ بىزنىڭ ئۇلۇغۋار غايە - مەقسىدىمىز)، ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم!!!

شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ رەھبىرى،

ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسى: ئەلىخان تۆرە.

باسقان ئورۇن:

ئازاد شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارباغاتاي ۋىلايەتلىك «خەلق ئاۋازى» گېزىتى ئىدارىسىنىڭ مەتبەئەخانىسى

شەھرى چۆچەك

چاغداش ئۇيغۇرچىغا ئۆرىگۈچى: بۇرھان مۇھەممەد

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى