دېڭىز دولقۇنى دوكلاتى: خىتاي-ئامېرىكا توقۇنۇشىدىكى ئەشيا ئوبوروتى، ئېنېرگىيە ۋە ئوق-دورا سىستېمىلىرىنىڭ ھەل قىلغۇچ رولى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئامېرىكادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە تەسىر كۈچى ئەڭ يۇقىرى ئاقىللار ئامبارلىرىدىن بىرى بولغان «مىراس فوندى جەمئىيىتى» (The Heritage Foundation) نىڭ دۇگلاس ۋە سارا ئاللىسون نامىدىكى دۆلەت بىخەتەرلىك مەركىزى تەرىپىدىن 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 16-كۈنى ئېلان قىلىنغان «TIDALWAVE: ئامېرىكا-خىتاي توقۇنۇشىدىكى ئىستراتېگىيەلىك پايدىلىنىش ۋە داۋاملاشتۇرۇش» ناملىق مەخسۇس دوكلات، خەلقئارا ھەربىي ئىستراتېگىيە ساھەسىدە زور دىققەت قوزغىغان مۇھىم ھۆججەتتۇر [1-بەت]. روبېرت گرىنۋېي (Robert Greenway) ۋە ئاننا گۇستافسون (Anna Gustafson) قاتارلىق مۇتەخەسسىسلەر تەرىپىدىن تەييارلانغان بۇ دوكلاتنىڭ نامى، 1943-يىلى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ رۇمىنىيەدىكى ناتسىستلارنىڭ ئۇرۇش ماشىنىسىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈۋاتقان نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىغا قاراتقان «دېڭىز دولقۇنى ھەرىكىتى» (Operation Tidalwave) دىن ئېلىنغان بولۇپ، بۇ تارىخىي ۋەقە ئۇرۇشتا دۈشمەننىڭ ئېنېرگىيە تومۇرىنى كېسىپ تاشلاشنىڭ غەلىبە قىلىشتىكى ھەل قىلغۇچ رولىنى سىمۋوللۇق ئىپادىلەپ بېرىدۇ [31, 39-بەتلەر]. دوكلاتنىڭ تۈپ مەقسىتى، خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيەنى 2027-يىلىغىچە تەيۋەننى بېسىۋېلىشقا تەييارلىق قىلىش بۇيرۇقىغا قارىتا، ئامېرىكانىڭ بۇنداق كەڭ كۆلەملىك ۋە ئۇزاققا سوزۇلۇش ئېھتىماللىقى بولغان توقۇنۇشقا تەييارلىقىنى باھالاش ۋە ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ئارقا سەپ تەمىناتى سىستېمىسىدىكى ھالقىلىق ئاجىزلىقلارنى ئېنىقلاپ چىقىشتىن ئىبارەتتۇر [1, 9-10-بەتلەر].

خىتاينىڭ ھەربىي يېقىلغۇ سىستېمىسى: مەركەزلەشكەنلىك ۋە بېقىندىلىق

دوكلاتتا خىتاينىڭ (PRC) ھەربىي يېقىلغۇ سىستېمىسىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىق سۈپىتىدە ئۇنىڭ چەت ئەل نېفىت ئىمپورتىغا بولغان يۇقىرى دەرىجىلىك بېقىندىلىقى كۆرسىتىلگەن. خىتاي ھەر يىلى ئىستېمال قىلىدىغان نېفىتنىڭ تەخمىنەن 70 پىرسەنتىنى چەت ئەلدىن ئىمپورت قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ، 2023-يىلى بۇ رەقەم رېكورت يارىتىپ، خىتاينى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ نېفىت ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەتكە ئايلاندۇرغان [69, 75-104-بەتلەر]. خىتاينىڭ نېفىت ئىمپورتىنىڭ 80 پىرسەنتى دېڭىز يولى ئارقىلىق، بولۇپمۇ تار ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئاسانلا توسۇۋېلىشقا بولىدىغان مالاككا بوغۇزى (Strait of Malacca) ئارقىلىق توشۇلىدۇ [16, 97-بەتلەر]. دوكلاتتا بۇ بوغۇز خىتاي ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنىڭ «بوغۇش نۇقتىسى» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئۇرۇش مەزگىلىدە ئامېرىكا ياكى ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى تەرىپىدىن بۇ لىنىيەنىڭ ئۈزۈپ تاشلىنىشى خىتاي ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ زەربە بولىدۇ، چۈنكى خىتاينىڭ كۆپ قىسىم خام نېفىتى رۇسىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان، ئىراق ۋە مالايسىيادىن كېلىدىغان بولۇپ، دېڭىز يولىنىڭ بىخەتەرلىكى خىتاي ئۇرۇش ماشىنىسىنىڭ يۈرۈشۈشى ئۈچۈن ھاياتلىق تومۇرى ھېسابلىنىدۇ [16, 104-بەتلەر].

خىتاينىڭ نېفىتنى قوبۇل قىلىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش ئىقتىدارىمۇ ئىنتايىن مەركەزلەشكەن ھالەتتە بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇرۇشتا ئاسان نىشانغا ئايلىنىدىغان تۈگۈنلەرنى شەكىللەندۈرگەن. خىتاينىڭ نېفىت ئىمپورتى نىڭبو-جۇشەن ۋە تيەنجىن، چىڭداۋ، داليەن قاتارلىق بارماق بىلەن سانىۋالغۇدەك ئاز ساندىكى چوڭ تىپتىكى چوڭقۇر سۇ پورتلىرىغا تايىنىدۇ [15, 71, 77, 96-بەتلەر]. بۇ پورتلاردىكى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ نېفىت پاراخوتلىرىنى (VLCC) قوبۇل قىلىش ئەسلىھەلىرى، پورتتىكى نېفىت ئامبارلىرى ۋە تۇرۇبا يوللىرى ئۇرۇش باشلىنىشى بىلەنلا ئامېرىكانىڭ يىراق مۇساپىلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنىڭ ئاساسلىق نىشانىغا ئايلىنىدۇ [96-بەت]. مەسىلەن، نىڭبو-جۇشەن پورتىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى خىتاينىڭ خام نېفىت قوبۇل قىلىش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە پالەچ قىلىپ، تەمىنات زەنجىرىنى مەنبەسىدىن ئۈزۈپ تاشلايدۇ [15, 96-بەتلەر].

دوكلاتتا يەنە بىر دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان تېخنىكىلىق ئاجىزلىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ زامانىۋى نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىدىكى چەت ئەل تېخنىكىسىغا بولغان بېقىندىلىقتۇر. گەرچە خىتاي نېفىت ئايرىش ئىقتىدارىنى كېڭەيتكەن بولسىمۇ، ئەمما ھەربىي ئايروپىلان (JP-8/Jet Fuel) ۋە كېمىلەرگە (F-76 دىزېل) كېرەكلىك يۇقىرى سۈپەتلىك يېقىلغۇلارنى ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلىدىغان مۇرەككەپ جەريانلار (Hydrocracking units) ۋە دىستىللاش مۇنارلىرى چەت ئەلنىڭ پاتېنتلىق تېخنىكىسى ۋە ئىمپورت قىلىنىدىغان خىمىيەلىك كاتالىزاتورلارغا (catalysts) ئېغىر دەرىجىدە تايىنىدۇ [83-84, 88, 105-بەتلەر]. بۇ ئەسلىھەلەر ۋە كاتالىزاتورلارنىڭ تەمىناتى ئۈزۈلۈپ قالسا ياكى زاۋۇتتىكى ھالقىلىق ئۈسكۈنىلەر (Reactor internals) بۇزۇلسا، ئۇلارنى ئالماشتۇرۇش ياكى رېمونت قىلىشقا يىللار كېتىشى مۇمكىن، بۇ بولسا خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى نېفىت ئايرىش ئىقتىدارىنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويالايدۇ [16, 99-بەتلەر].

خىتاينىڭ يېقىلغۇ توشۇش ۋە تارقىتىش سىستېمىسىمۇ دېڭىز قىرغىقىغا جايلاشقان «يۇمشاق» نىشانلارغا تايىنىدىغان بولۇپ، ئۇرۇش جەريانىدا ئېغىر زەربىگە ئۇچراش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، خىتاينىڭ دېڭىز بويىدىكى مەھسۇلات ماي توشۇش پاراخوتلىرى (Product Tankers)، نېفىت ئامبارلىرى ۋە پىرىستانلىرى مۇقىم ۋە ئاشكارا بولۇپ، ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى تۇرۇبا يوللىرى (Fixed Pipeline Network) نىڭ زاپاس ساقلاش ئىقتىدارى (Redundancy) تۆۋەن [16, 100-101-بەتلەر]. ئەگەر پورتلاردىكى نېفىت قاچىلاش ئەسلىھەلىرى ياكى تۇرۇبا يوللىرىنىڭ مۇھىم تۈگۈنلىرى ھۇجۇمغا ئۇچرىسا، نېفىتنى زاۋۇتتىن ئامبارغا، ئامباردىن ئالدىنقى سەپكە يەتكۈزۈش جەريانىدا «بوغۇلۇش» ھادىسىسى يۈز بېرىپ، پۈتكۈل سىستېمىنىڭ ئايلىنىشى توختاپ قېلىشى مۇمكىن [84, 89-بەتلەر]. بولۇپمۇ ئىچكى قۇرۇقلۇقتىن دېڭىز قىرغىقىغا نېفىت توشۇيدىغان تۆمۈر يول ۋە تاشيول لىنىيەلىرى جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن چەكلىمىگە ئۇچرىغان (تاغ ئېغىزلىرى ۋە كۆۋرۈكلەر) بولغاچقا، ئاسانلا ھاۋا ھۇجۇمىنىڭ نىشانىغا ئايلىنىدۇ [113-بەت].

خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نېفىت زاپىسى (Strategic Petroleum Reserve – SPR) ۋە ئۇنى ئىشلىتىش ئىقتىدارى ھەققىدىمۇ تەپسىلىي توختالغان بولۇپ، بۇ زاپاسلار خىتاي ئويلىغاندەك ئۇزاق مۇددەتلىك بىخەتەرلىككە كاپالەتلىك قىلالماسلىقى مۇمكىن. خىتاينىڭ SPR سى تەخمىنەن 684 مىليون تۇڭ نېفىتنى ساقلايدىغان بولۇپ (سودا خاراكتېرلىك زاپاسلارنى قوشقاندا 1.8 مىليارد تۇڭغا يېتىشى مۇمكىن)، بۇ زاپاسلار ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە ۋاقىتلىق مەلھەم رولىنى ئوينايدۇ [278, 331-332-بەتلەر]. لېكىن، دوكلاتتىكى سىمۇلياتسىيە نەتىجىلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئەگەر ئامېرىكا خىتاينىڭ نېفىت ئىمپورتىنى توسۇپ، نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىغا زەربە بەرسە، ھەمدە ئىچكى تىرانسپورت سىستېمىسىنى قالايمىقانلاشتۇرسا، بۇ زاپاسلارنى ئالدىنقى سەپە يەتكۈزۈش مۇمكىن بولماي قالىدۇ [337, 343-بەتلەر]. يەنى مەسىلە نېفىتنىڭ يوقلۇقىدا ئەمەس، بەلكى ئۇنى كېرەكلىك جايغا يەتكۈزۈش ئىقتىدارىنىڭ ۋەيران بولۇشىدا كۆرۈلىدۇ.

ئاخىرىدا، خىتاينىڭ «ھەربىي-خەلق بىرىكمىسى» (Military-Civil Fusion) ئىستراتېگىيەسى بويىچە پۇقرالار يېقىلغۇسىنى ھەربىي ئىشلارغا يۈزلەندۈرۈش پىلانىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك چەكلىمىلىرى تەھلىل قىلىنغان. دوكلاتتىكى ھېسابلاشلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى قانۇنىي ھوقۇقلىرىدىن پايدىلىنىپ پۇقرالار نېفىت ئىستېمالىنىڭ 25-30 پىرسەنتىنى (تەخمىنەن كۈنىگە 4.0-4.8 مىليون تۇڭ) ھەربىيگە بېرەلىگەن تەقدىردىمۇ، بۇ پەقەت ئارمىيەنى 60 كۈندىن 100 كۈنگىچە تەمىنلەشكە يېتىدۇ [275, 278-بەتلەر]. بۇ مۆھلەتتىن كېيىن، پۇقرالار ئىقتىسادىنىڭ ۋەيران بولۇشى، تىرانسپورتنىڭ توختاپ قېلىشى ۋە ئىجتىمائىي مۇقىمسىزلىقنىڭ كۈچىيىشى خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن چىدىغۇسىز بېسىمغا ئايلىنىدۇ، بۇ بولسا خىتاينىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى تۈپتىن ئاجىزلاشتۇرىدۇ [278-بەت].

خىتاينىڭ ئوق-دورا سىستېمىسى: تېخنىكىلىق بېقىندىلىق ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئاجىزلىقى

خىتاينىڭ ئوق-دورا سىستېمىسى (PRC Munitions System) گەرچە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ مۇكەممەل ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىلىرىدىن بىرى دەپ قارالسىمۇ، ئەمما دوكلاتتا ئۇنىڭ مەركەزلەشكەن باشقۇرۇش قۇرۇلمىسى ۋە چەكلىك ساندىكى دۆلەت كارخانىلىرىغا بېقىنىشى چوڭ بىر ئاجىزلىق سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن. خىتاينىڭ ئوق-دورا سېتىۋېلىش ۋە ئىشلەپچىقىرىش ھوقۇقى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتنىڭ ئۈسكۈنە تەرەققىيات بۆلۈمى (EDD) ۋە بىرلەشمە نەقلىيات قوللاش قىسىمى (JLSF) غا ئالاھىدە مەركەزلەشكەن [123, 127-بەتلەر]. ئىشلەپچىقىرىش بولسا NORINCO (قۇرۇقلۇق قوراللىرى)، CASC/CASIC (باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئالەم قاتنىشى) ۋە AVIC (ئاۋىياتسىيە قوراللىرى) قاتارلىق بارماق بىلەن سانىۋالغۇدەك بىر قانچە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى غايەت زور گۇرۇھلارغا (State-Owned Conglomerates) مەركەزلەشكەن [123, 127-128, 133-بەتلەر]. بۇ شىركەتلەرنىڭ زاۋۇتلىرى ۋە تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ ئورنى مۇقىم، ئاشكارا ۋە ئالماشتۇرۇشچانلىقى كەمچىل بولۇپ، ئۇرۇش مەزگىلىدە بۇ يەككە ئىشلەپچىقىرىش تۈگۈنلىرىگە قىلىنغان ھۇجۇم پۈتكۈل قورال تۈرىنىڭ تەمىناتىنى ئۈزۈپ تاشلىشى مۇمكىن [135, 175-بەتلەر].

خىتاينىڭ ئوق-دورا ئىشلەپچىقىرىشىدىكى يەنە بىر ھالقىلىق ئاجىزلىق ئۇنىڭ «مۇقىم ئىشلەپچىقىرىش ۋە ساقلاش ئورۇنلىرى» (Fixed Production and Storage Sites) غا بولغان تايىنىشىدۇر. دوكلاتتىكى CARVER ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ ئوق-دورا زاۋۇتلىرى، بولۇپمۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە پارتلاتقۇچ دورا (energetics) ئىشلەپچىقىرىدىغان زاۋۇتلىرىنىڭ سانى چەكلىك ۋە ئورنى مەلۇم [128, 147-148, 175-بەتلەر]. مەسىلەن، RDX ۋە HMX قاتارلىق ھەربىي پارتلاتقۇچ دورىلارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان خىمىيەلىك زاۋۇتلار ناھايىتى ئاز ساندىكى ئالاھىدە ئەسلىھەلەرگە مەركەزلەشكەن بولۇپ، دۆلەت ئىچىدە بۇلارنىڭ ئورنىنى باسىدىغان باشقا زاۋۇتلار يوق دېيەرلىك [141, 186-بەتلەر]. ئەگەر ئامېرىكا بۇ «بوغۇش نۇقتىلىرى» نى (Chokepoints) دەل ئېنىقلاپ ۋەيران قىلسا، خىتاينىڭ ئىلغار ئوق-دورىلارنى تولۇقلاش ئىقتىدارى ئۇرۇشنىڭ 90 كۈنىدىن 140 كۈنىگىچە بولغان ئارىلىقتا پۈتۈنلەي توختاپ قېلىشى مۇمكىن [16, 175-بەتلەر].

تېخنىكىلىق زاپچاسلار ۋە خام ئەشيالارغا بولغان چەت ئەل بېقىندىلىقىمۇ خىتاي ئوق-دورا سىستېمىسىنىڭ ئېغىر بىر يارىسىدۇر. گەرچە خىتاي ئۆزىنى تەمىنلەش نىسبىتىنى ئاشۇرغان بولسىمۇ، ئەمما ئىلغار باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار (Precision-Guided Munitions) ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان يۇقىرى دەرىجىلىك يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (semiconductors)، ئالاھىدە سېنزورلار ۋە بەزى خىمىيەلىك كاتالىزاتورلار ھېلىھەم چەت ئەلدىن ئىمپورت قىلىشقا موھتاج [128-129, 150-151, 178-بەتلەر]. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي يەنىلا چەت ئەلنىڭ (بولۇپمۇ تەيۋەن، ياپونىيە ۋە ياۋروپانىڭ) يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىلىرىگە ۋە يۇمشاق دېتاللىرىغا تايىنىدىغان بولۇپ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئېكسپورت كونترول قىلىش تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىشى خىتاينىڭ بۇ ھالقىلىق زاپچاسلارغا ئېرىشىشىنى توسۇپ، ئىلغار قوراللارنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىنى ئاقسىتىپ قويالايدۇ [129-بەت]. بولۇپمۇ باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ يېتەكچى سىستېمىسى (Guidance units) ئۈچۈن كېرەكلىك ئىنېرتسىيەلىك يول باشلاش ئۈسكۈنىلىرى (IMUs) ۋە يۇقىرى سۈپەتلىك ئوپتىكىلىق ئەينەكلەرنىڭ تەمىناتى ئۈزۈلسە، خىتاينىڭ ئۇزاق مۇساپىلىك زەربە بېرىش ئىقتىدارىغا بىۋاسىتە تەسىر يېتىدۇ [181, 218-بەتلەر].

خىتاينىڭ ئوق-دورا نەقلىياتىنىڭ پۇقرالار قاتناش سىستېمىسىغا ۋە رەقەملىك ئۇچۇر تورىغا زىيادە تايىنىۋېلىشىمۇ يەنە بىر چوڭ ئىستراتېگىيەلىك يوچۇقتۇر. خىتاينىڭ «ھەربىي-خەلق بىرىكمىسى» ئىستراتېگىيەسى بويىچە، ئوق-دورا توشۇش ۋەزىپىسى كۆپىنچە پۇقرالارنىڭ تۆمۈر يول، تاشيول ۋە پورتلىرىغا يۈكلەنگەن [16, 127, 173-بەتلەر]. خىتاينىڭ تۆمۈر يول سىستېمىسى مەملىكەت بويىچە ئوق-دورا توشۇشنىڭ ئومۇرتقىسى بولۇپ، ئۇرۇش مەزگىلىدە بۇ لىنىيەلەرنىڭ ئاساسلىق تۈگۈنلىرى (rail hubs) ۋە كۆۋرۈكلىرى ۋەيران قىلىنسا، ئىچكى ئۆلكىلەردىكى زاۋۇتلاردىن دېڭىز قىرغىقىدىكى ئۇرۇش رايونلىرىغا ئوق-دورا يەتكۈزۈش مۇمكىن بولمايدۇ [173-بەت]. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتاينىڭ «ئەقىللىك نەقلىيات» (Smart Logistics) سىستېمىسى ۋە «مىللىي مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك تىزىملىكى» پۈتۈنلەي رەقەملىك تورغا تايىنىدىغان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ تور ھۇجۇملىرى (Cyber Attacks) بۇ سىستېمىلارنى پالەچ قىلىپ، خىتاي قوماندانلىرىنىڭ قايسى ئامباردا قانچىلىك ئوق-دورا بارلىقىنى ياكى قايسى زاۋۇتنىڭ ئىشلەۋاتقانلىقىنى بىلىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قىلىشى مۇمكىن [16, 127, 159, 196-197-بەتلەر].

خىتاينىڭ ئوق-دورا ساقلاش (Stockpiling) سىستېمىسىمۇ «ئېچېلونلاشقان» (Echeloned) يەنى قاتلاملىق تۈزۈلمىگە ئىگە بولۇپ، ئىستراتېگىيەلىك، ئوپېراتسىيەلىك ۋە تاكتىكىلىق ئامبارلاردىن تەركىب تاپقان [127, 154-156-بەتلەر]. گەرچە بۇ خىل تارقاقلاشتۇرۇش بەلگىلىك بىخەتەرلىك تەمىنلىسىمۇ، ئەمما ئوخشىمىغان قاتلاملار ئارىسىدىكى توشۇش ۋە ماسلاشتۇرۇش يەنىلا مۇرەككەپ بىر جەرياندۇر. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، خىتاينىڭ ئوق-دورا قايتا تەقسىملەش ئىقتىدارى (redistribution capacity) ئۇرۇش جەريانىدىكى قالايمىقانچىلىق ۋە خەۋەرلىشىش ئۈزۈلۈپ قېلىش ئەھۋالىدا ئېغىر سىناققا دۇچ كېلىدۇ [154-155-بەتلەر]. بولۇپمۇ ئالدىنقى سەپتىكى ئامبارلار تۈگىگەندە، ئىچكى ئۆلكىلەردىكى ئىستراتېگىيەلىك ئامبارلاردىن ئوق-دورا يۆتكەش ئۈچۈن «رەقەملىك بۇيرۇق ۋە يۆنىلىش سىستېمىسى» (Digital Routing Systems) غا تايىنىدىغان بولۇپ، بۇ سىستېمىنىڭ تور ھۇجۇمى ياكى ئېلېكتىرونلۇق مۇداخىلىگە (EW) قانچىلىك بەرداشلىق بېرەلەيدىغانلىقى گۇمانلىق [159-بەت].

خىتاينىڭ سانائەت سەپەرۋەرلىك سىستېمىسى (Mobilization System) نىڭ ئۈنۈمىمۇ دوكلاتتا سوئال ئاستىغا ئېلىنغان. خىتاينىڭ «دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتى» (NDMC) پۇقرالار كارخانىلىرىنى ئۇرۇشقا سەپەرۋەر قىلىشقا مەسئۇل بولسىمۇ، بۇ كومىتېتلارنىڭ قۇرۇلمىسى مۇرەككەپ ۋە بىيۇروكراتىك بولۇپ، ئۇرۇش ۋاقتىدىكى جىددىي ئەھۋاللاردا ئۈنۈملۈك ماسلىشىشى تەس [144-145-بەتلەر]. پۇقرالار زاۋۇتلىرىنى ھەربىي ئىشلەپچىقىرىشقا ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئالدىن تەييارلانغان تىزىملىك ۋە پىلانلار (Registry System) بار بولسىمۇ، بۇ سىستېمىلارنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ توغرىلىقى ۋە يېڭىلىنىش ئەھۋالىدا مەسىلىلەر بارلىقى، ھەمدە يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ بۇيرۇقنى ئىجرا قىلىشتا سۇسلۇق قىلىش مۇمكىنلىكى كۆرسىتىلگەن [145, 196-197-بەتلەر].

ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، خىتاينىڭ ئوق-دورا سىستېمىسى «تېز سۈرئەتتە ئىشلەپچىقىرىش» (Surge Capacity) جەھەتتە ئامېرىكادىن ئۈستۈن تۇرسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ مەركەزلەشكەن ئىشلەپچىقىرىش نۇقتىلىرى، چەت ئەل تېخنىكىسىغا بولغان يوشۇرۇن بېقىندىلىقى ۋە ئاجىز رەقەملىك نەقلىيات تورى ئۇنى سىستېمىلىق ۋەيرانچىلىققا ئۇچراش خەۋپىگە دۇچار قىلغان [119, 132-133-بەتلەر]. دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، ئەگەر ئامېرىكا خىتاينىڭ پۇقرالار قاتناش تۈگۈنلىرىگە، رەقەملىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ۋە ھالقىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئەسلىھەلىرىگە قارىتا «توقۇنۇشنىڭ دەسلەپكى 60 كۈنى» ئىچىدە ئۈنۈملۈك زەربە بەرسە، خىتاينىڭ ئىلغار قوراللارنى تولۇقلاش ئىقتىدارىنى ۋەيران قىلىپ، ئۇنىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويغىلى بولىدۇ [119, 175-بەتلەر].

ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ دۇچ كېلىدىغان نەقلىيات كىرىزىسلىرى

دوكلاتتا ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ تىنچ ئوكيان رايونىدا دۇچ كېلىدىغان نەقلىيات كىرىزىسلىرى ئىنتايىن ئوچۇق ۋە كەسكىن تىل بىلەن بايان قىلىنغان بولۇپ، ئەڭ چوڭ مەسىلە يېقىلغۇ ۋە ئوق-دورا يەتكۈزۈش سىستېمىسىنىڭ ئاجىزلىقىدۇر [17, 205-بەتلەر]. «تىنچ ئوكيان يېقىلغۇ سىستېمىسى» (U.S. Indo-Pacific Fuel System) دىكى يادرولۇق يوچۇق شۇكى، ئامېرىكانىڭ دېڭىزدا نېفىت توشۇش ۋە تارقىتىش فىلوتى (Combat Logistics Force – CLF) نىڭ سانى ئاز، پاراخوتلىرى كونىراپ كەتكەن ۋە ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارى يوق دېيەرلىك [17, 364, 369-بەتلەر]. بولۇپمۇ قىممەت ماي پاراخوتلىرى (Fleet Oilers) ئۇرۇشتا خىتاينىڭ سۇ ئاستى كېمىلىرى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنىڭ ئاساسلىق نىشانىغا ئايلىنىدىغان بولۇپ، دوكلاتتىكى سىمۇلياتسىيەگە ئاساسلانغاندا، ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى كۈنلىرىدىلا بىر قانچە ماي پاراخوتىنىڭ يوقىتىلىشى پۈتكۈل ئۇرۇش مەيدانىدىكى (Theater) يېقىلغۇ ئېقىمىنى كىرىزىس چېكىدىن (200 مىڭ تۇڭ/كۈن) تۆۋەنلىتىۋېتىشى مۇمكىن [205, 301, 303-بەتلەر]. بۇ خىل ئەھۋالدا، ئامېرىكانىڭ ھاۋادىن زەربە بېرىش گۇرۇپپىلىرى  يېقىلغۇسىزلىقتىن ھەرىكەت قىلالماي، ئوكيان ئوتتۇرىسىدا توختاپ قېلىش ياكى خەتەرلىك پورتلارغا قايتىشقا مەجبۇر بولۇپ، جەڭ قىلىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قالىدۇ [205-بەت].

ئامېرىكانىڭ تىنچ ئوكياندىكى بازا ئورۇنلاشتۇرۇشىمۇ «مەركەزلەشكەنلىك خەۋپى» (Concentration Risk) تۈپەيلىدىن ئېغىر خەتەر ئاستىدا تۇرماقتا. ئامېرىكانىڭ يېقىلغۇ ۋە ئوق-دورا زاپىسىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى گۇئام (Guam) ۋە ياپونىيەدىكى كادېنا (Kadena) بازىلىرىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ «دەرىجىدىن تاشقىرى تۈگۈن» (Super-Hubs) گە يىغىلىپ قالغان [17, 205, 221, 228-بەتلەر]. خىتاينىڭ «سىستېمىلىق ۋەيران قىلىش ئۇرۇشى» (Systems Destruction Warfare) تەلىماتىغا ئاساسەن، بۇ بازىلار ئۇرۇش باشلىنىشى بىلەنلا خىتاينىڭ DF-26 قاتارلىق مىڭلىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنىڭ دەسلەپكى زەربە بېرىش نىشانىغا ئايلىنىدۇ [221, 228-بەتلەر]. دوكلاتتا مۆلچەرلىنىشىچە، بۇ خىل مەركەزلەشكەن ھۇجۇم نەتىجىسىدە ئامېرىكانىڭ ئالدىنقى سەپتىكى ئايروپىلانلىرىنىڭ 90 پىرسەنتى يەردىلا ۋەيران بولۇشى، ئۇچۇش يوللىرىنىڭ كۈنلەپ تاقىلىپ قېلىشى ۋە يېقىلغۇ تۇرۇبىلىرى ئۈزۈلۈپ قېلىشى مۇمكىن، بۇ بولسا ئامېرىكانىڭ ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ جەڭ قىلىش ئىقتىدارىنى دەسلەپكى ھەپتىلەردىلا پالەچ قىلىپ قويىدۇ [228-بەت].

ئوق-دورا جەھەتتە، ئامېرىكا «قوزغاتقۇچ پارادوكسى» (Launcher Paradox) ۋە زاپاسنىڭ يېتىشمەسلىكىدىن ئىبارەت قوش كىرىزىسقا دۇچ كەلمەكتە. LRASM (ئۇزاق مۇساپىلىك كېمىگە قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبا) قاتارلىق ھەل قىلغۇچ قوراللارنىڭ زاپىسى ئىنتايىن چەكلىك بولۇپ، ئۇرۇشنىڭ بىرىنچى ھەپتىسىدىلا تۈگەپ كېتىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى [17, 229, 232-بەتلەر]. LRASM نىڭ زاپىسى ئىنتايىن چەكلىك (تەخمىنەن 450 دانىدىن ئاز) بولۇپ، يۇقىرى جىددىيلىكتىكى ئۇرۇش ئېھتىياجىنى قاندۇرالمايدۇ [261-بەت]. «قوزغاتقۇچ پارادوكسى» شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئۇرۇشتا ئامېرىكانىڭ ئوق-دورىسى تۈگەپ كېتىشتىن بۇرۇن، شۇ ئوق-دورىلارنى ئاتىدىغان ئايروپىلان ياكى كېمىلەر دۈشمەن تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنىپ كېتىشى مۇمكىن [232, 242-243-بەتلەر]. سىمۇلياتسىيە نەتىجىلىرىگە قارىغاندا، خىتاينىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇملىرى نەتىجىسىدە ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ يەردىكى ئايروپىلانلىرىنىڭ 90 پىرسەنتى ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى كۈنلىرىدىلا ۋەيران بولۇش خەۋپى بار [228-بەت].

ئۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ تىك ئۇچۇش سىستېمىسى (VLS) نى دېڭىزدا قايتا تولۇقلاش (Reloading at Sea) ئىقتىدارى تېخى تولۇق يېتىلمىگەن [17, 229, 369-بەتلەر]. كېمىلەر ئوق-دورىسى تۈگىگەندە چوقۇم پورتلارغا قايتىپ بېرىشقا مەجبۇر بولىدۇ، بۇ بولسا ئۇلارنىڭ جەڭ مەيدانىدىن ھەپتىلەپ ئايرىلىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ [17, 229, 360-بەتلەر]. سانائەت ئاساسى (Industrial Base) نىڭ ئاجىزلىقىمۇ بىر چوڭ مەسىلە بولۇپ، ئامېرىكا ھازىرقى ئىشلەپچىقىرىش سۈرئىتى بىلەن ئۇرۇشتا سەرپ قىلىنغان قوراللارنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تولۇقلىيالمايدۇ [229-230, 233-بەتلەر]. بەزى ھالقىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن يىللار كېتىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇرۇشتا ئۇلار كۈنلەر ئىچىدە سەرپ قىلىنىپ تۈگەيدۇ [229-بەت].

سىمۇلياتسىيە (تەقلىد) نەتىجىلىرى ۋە «ئۈچ قاتلاملىق بوغۇلۇش»

دوكلاتتىكى سىمۇلياتسىيەلىك تەتقىقات نەتىجىلىرى ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ «ئۈچ قاتلاملىق بوغۇلۇش» (Triple Bind) دەپ ئاتالغان ئىنتايىن خەتەرلىك بىر ھادىسىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. بۇ ئۈچ ئامىل: 1) يېقىلغۇ تەمىناتىنىڭ يېتىشمەسلىكى ۋە يەتكۈزۈش لىنىيەسىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشى؛ 2) ئوق-دورا ئېھتىياجىنىڭ يۇقىرى پەللىگە چىقىپ، زاپاس ئوق – دورىنىڭ تۈگەپ كېتىشى؛ 3) ئالدىنقى سەپتىكى سۇپىلارنىڭ (ئايروپىلان/كېمە) كۆپلەپ ۋەيران بولۇشىدۇر [243-بەت]. بۇ ئۈچ مەسىلە ئايرىم-ئايرىم يۈز بەرمەستىن، بەلكى بىرلا ۋاقىتتا يۈز بېرىپ، بىر-بىرىنى ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىدۇ. مەسىلەن، يېقىلغۇ يېتىشمىگەچكە ئايروپىلانلار ئۇچالمايدۇ، ئۇچالماي يەردە تۇرغاچقا خىتاينىڭ ھۇجۇمىدىن مۇداپىئە كۆرەلمەي ۋەيران بولىدۇ؛ ياكى ئوق-دورا تۈگەيدىغانلىقى ئېنىق بولغاچقا كېمىلەر پورتلارغا قايتىشقا مەجبۇر بولىدۇ، قايتىش يولىدا يېقىلغۇ يېتىشمەي ئوتتۇرا يولدا توختاپ قالىدۇ ۋە ئاسان نىشانغا ئايلىنىدۇ [242-243-بەتلەر].

سىمۇلياتسىيە نەتىجىسى كۆرسەتكەن يەنە بىر رېئاللىق – ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى 30 كۈنىدىكى «سۈرئەتلىك يىمىرىلىش» (Cascading Failure) جەريانىدۇر. مودېلغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى ۋە سۇ ئاستى كېمىلىرى ئامېرىكانىڭ ماي پاراخوتلىرى ۋە ئالدىنقى سەپ بازىلىرىنى ۋەيران قىلغاندىن كېيىن، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارى كۈنلەر ئىچىدە كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەپ كېتىدۇ [205, 242-243-بەتلەر]. بولۇپمۇ JP-8 ئاۋىياتسىيە يېقىلغۇسىنىڭ تەمىناتىدا ئېغىر قىيىنچىلىقلار كۆرۈلۈپ، ئۇرۇشنىڭ 4-كۈنىدىن 10-كۈنىگىچە بولغان ئارىلىقتا يېقىلغۇ يەتكۈزۈش مىقدارى 500 مىڭ تۇڭدىن 600 مىڭ تۇڭغىچە ئازىيىپ كېتىدۇ، بۇ بولسا ئايروپىلانلارنىڭ ئۇچۇش قېتىم سانىنى مەجبۇرىي چەكلەشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ [349-بەت]. دېڭىز ئارمىيەسى ئۈچۈن كېرەكلىك F-76 دىزېل يېقىلغۇسى بولسا ئۇرۇشنىڭ 11-كۈنىدىن 18-كۈنىگىچە بولغان ئارىلىقتا «كىرىزىس چېكى» دىن چۈشۈپ كېتىپ، ئاۋىياتسىيە زەربە بېرىش گۇرۇپپىلىرىنىڭ ھەرىكىتىنى چەكلەپ قويىدۇ [339, 242-بەتلەر].

بۇ نەتىجىلەر شۇنى ئېنىق ئىسپاتلىدىكى، مەسىلە پەقەت ئامېرىكانىڭ قانچە ئايروپىلانى ياكى كېمىسى بارلىقىدا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى تەمىنلەيدىغان نەقلىيات سىستېمىسىنىڭ چىدامچانلىقىدىدۇر [31, 232, 243-بەتلەر]. دوكلاتتا «سۈركىلىش كۈچى» بىلەن «نەقلىيات» نىڭ بىر-بىرىگە باغلىنىشلىق ئىكەنلىكى تەكىتلىنىپ، ئەگەر نەقلىيات لىنىيەسى قوغدالمىسا، ئۇرۇشنىڭ 30-كۈنىدىن 60-كۈنىگىچە بولغان ئارىلىقتا ئامېرىكا ئارمىيەسى سىستېمىلىق مەغلۇبىيەتكە دۇچار بولىدۇ، يەنى جەڭ مەيدانىدا دۈشمەننى يېڭىشتىن بۇرۇن، ئۆزىنىڭ تەمىناتى تۈگەپ ھەرىكەتتىن توختايدۇ [243-بەت]. شۇڭلاشقا، بۇ «ئۈچ قاتلاملىق بوغۇلۇش» نى يېشىش ئامېرىكا ئۈچۈن غەلىبە قىلىشنىڭ بىردىنبىر يولى بولۇپ قالىدۇ [243-بەت].

خۇلاسە ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەۋسىيەلەر

«TIDALWAVE» دوكلاتىنىڭ خۇلاسە قىسمىدا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە ھەربىي دائىرىلىرىگە ئامېرىكانىڭ مەغلۇبىيەت خەۋپىنى تۈگىتىش ۋە غەلىبە قىلىش ئېھتىماللىقىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن بىر قاتار جىددىي ۋە كەسكىن تەۋسىيەلەر بېرىلگەن. بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم تەۋسىيە: «ھۇجۇمچىل ئىستراتېگىيە» قوللىنىپ، خىتاينىڭ ئۇرۇش قىلىش ئىقتىدارىنى ساقلاپ تۇرىدىغان ماتېرىيال ۋە ئېنېرگىيە مەنبەلىرىنى نىشانلاش، بۇزغۇنچىلىق قىلىش ۋە ۋەيران قىلىشتۇر [22, 260, 339-بەتلەر]. ئامېرىكا ئۇرۇشنىڭ بېشىدىلا خىتاينىڭ نېفىت ئىمپورتىنى، بولۇپمۇ مالاككا بوغۇزىدىن ئۆتىدىغان لىنىيەنى ئۈزۈپ تاشلاش، خىتاينىڭ دېڭىز بويىدىكى ئاجىز نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرى ۋە پورتلىرىغا زەربە بېرىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئۇرۇش ماشىنىسىنى «ئاچ قالدۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىشى كېرەك [260, 339-347-بەتلەر]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق زاپچاسلارغا، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئوق-دورا ئىشلەپچىقىرىشقا كېرەكلىك خىمىيەلىك ماددىلارغا ئېرىشىشىنى قاتتىق چەكلەش ئارقىلىق ئۇنىڭ قورال تولۇقلاش ئىقتىدارىنى پالەچ قىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ [178, 260-بەتلەر].

ئىككىنچىدىن، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ «مۇداپىئە ۋە نەقلىيات» سىستېمىسىنى دەرھال كۈچەيتىشى كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نېفىت زاپىسىنى (SPR) كېڭەيتىشى، ھەمدە بۇ زاپاسلارنى تىنچ ئوكياندىكى بىخەتەر ۋە تارقاق رايونلارغا ئورۇنلاشتۇرۇشى لازىم [262-بەت]. ئەڭ جىددىي مەسىلە بولغان دېڭىزدا نېفىت ۋە ئوق-دورا توشۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ئامېرىكا تېخىمۇ كۆپ، كىچىك تىپتىكى ۋە ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارىغا ئىگە يېقىلغۇ توشۇش كېمىلىرىنى ياساشقا مەبلەغ سېلىشى، شۇنداقلا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ (ياپونىيە، كورېيە، فىلىپپىن قاتارلىق) پورتلىرىدىن پايدىلىنىش كېلىشىملىرىنى كۈچەيتىپ، يەككە بازىلارغا بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتىشى كېرەك [221, 262, 516-517-بەتلەر].

ئۈچىنچىدىن، «سانائەت بازىسى ۋە زاپاس قورال – ياراق» مەسىلىسىنى ھەل قىلىش تەلەپ قىلىنغان. دوكلاتتا ئامېرىكا پارلامېنتىدىن ئوق-دورا ئىشلەپچىقىرىشنى، بولۇپمۇ LRASM غا ئوخشاش ئىلغار قوراللارنى ئىشلەپچىقىرىشنى دەرھال كۆپەيتىش ۋە كېرەكلىك خام ئەشيالارنى (مەسىلەن، خىتاي كونتروللۇقىدىكى كەم ئۇچرايدىغان مېتاللارنى) باشقا مەنبەلەردىن تېپىپ زاپاس ساقلاش تەلەپ قىلىنغان [261, 264-بەتلەر]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ كېمىلىرىنى دېڭىزدا تۇرۇپ قايتا ئوق-دورا قاچىلاش (reload at sea) ئىقتىدارىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى تېزلىتىپ، كېمىلەرنىڭ جەڭ مەيدانىدىن ئايرىلماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىش تەۋسىيە قىلىنغان [262, 264-بەتلەر].

خۇلاسىلىگەندە، «TIDALWAVE» دوكلاتى شۇنى ئېنىق ئاگاھلاندۇرىدۇكى، كەلگۈسىدىكى خىتاي-ئامېرىكا توقۇنۇشىدا غەلىبە قىلىش ئۈچۈن پەقەت ئالدىنقى سەپتىكى قەھرىمانلىق كۇپايە قىلمايدۇ، بەلكى ئارقا سەپتىكى تەمىناتنىڭ سىجىللىقى ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى نەقلىيات مەسىلىسىنى «تاكتىكىلىق مەسىلە» دەپ قارىماستىن، بەلكى «ئىستراتېگىيەلىك مەركەز» دەپ قاراپ، خىتاينىڭ بۇ جەھەتتىكى ئاجىزلىقلىرىدىن پايدىلىنىش ۋە ئۆزىنىڭ كەمچىلىكلىرىنى تۈزىتىش ئۈچۈن دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتۈشى كېرەك [22, 258, 267-بەتلەر]. ئەگەر بۇ تەۋسىيەلەر ئەمەلىيلەشسە، ئامېرىكانىڭ توقۇنۇشتا غەلىبە قىلىش ئېھتىماللىقى زور دەرىجىدە ئاشىدۇ، ئەكسىچە بولغاندا، تەييارلىقسىزلىقنىڭ بەدىلى ئىنتايىن ئېغىر بولىدۇ [22-بەت].

دوكلاتى مەنبەسى:

Greenway, R., & Gustafson, A. (2026). TIDALWAVE: Strategic Exploitation and Sustainment in a U.S.–China Conflict (Special Report No. 324). The Heritage Foundation.

ئىنكاسلار: