ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېگرالىرىدىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي سىناق

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

بۇ ماقالە، ياۋروپا خەلقئارا سىياسىي ئىقتىساد مەركىزى (ECIPE)نىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى تەڭگىز پخالادزېنىڭ 2026-يىلى ئېلان قىلىنغان «ياۋروپانىڭ چېگرا رايونلىرى: ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي سىنىقى» ناملىق سىياسەت يۆنىلىشى دوكلاتى ئاساسىدا تەييارلاندى [1-بەت]. نۆۋەتتە يەر شارى خاراكتېرلىك كۈچ تالىشىش رىقابىتى كەسكىنلىشىپ، ياۋروپا قىتئەسىنىڭ شەرقىي ۋە جەنۇبىي چېگرالىرىدىكى تۇراقسىزلىق سىستېمىلىق كىرىزىسكە ئايلىنىۋاتقان بىر پەيتتە، بۇ تەتقىقات ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئىرادىسى بىلەن ئەمەلىي ئىقتىدارى ئوتتۇرىسىدىكى ھاڭنى يورۇتۇپ بېرىش جەھەتتە ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە.

دوكلاتنىڭ كىرىش قىسمىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەركىزىي ئىدىيە شۇكى، ياۋروپانىڭ ئەتراپىدىكى قوشنا دۆلەتلەر ئەمدى پەقەتلا بىر «ئارا رايون» ياكى ئىتتىپاققا كىرىشتىن بۇرۇنقى تەييارلىق مەيدانى بولۇشتىن قالدى [2-بەت]. ئەكسىچە، بۇ رايونلار نۆۋەتتە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆز جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئارزۇلىرىنى ئىشەنچلىك ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارىنى ئۆلچەيدىغان رېئال ۋاقىتلىق سىناق مەيدانىغا ئايلاندى. ئۇكرائىنا، مولدوۋا، غەربىي بالقان، بېلارۇسىيە ۋە كەڭ قارا دېڭىز رايونىدىكى تەرەققىياتلار، ياۋروپانىڭ خەۋپسىزلىك مۇھىتىنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن بۇيانقى ھەر قانداق بىر مەزگىلدىكىدىن بەكرەك بىۋاسىتە شەكىللەندۈرمەكتە.

مەقسەت بىلەن تەييارلىق ئوتتۇرىسىدىكى پەرق

ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقى بۇ جۇغراپىيەلىك سىياسىي سىناققا كىرگەندە، ئۇنىڭ مەقسىتى بىلەن تەييارلىقى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق كۈنسېرى كېڭەيمەكتە [2-بەت]. گەرچە بىريۇسسېل ئۆتكەن ئىككى يىلدا «ياۋروپا مۇداپىئە ئاق تاشلىق كىتابى»، «تەييارلىق: 2030 كۈنتەرتىپى» ۋە «ياۋروپانى قايتا قوراللاندۇرۇش» قاتارلىق بىر يۈرۈش جۇغراپىيەلىك سىياسىي تەشەببۇسلارنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، ئەمما سىياسىي بايانلارنى، مالىيە مەنبەلىرىنى ۋە نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش كۈچىنى دەل ۋاقتىدا، ماس قەدەملىك جۇغراپىيەلىك سىياسىي ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇشتا يەنىلا قىينالماقتا.

تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ياۋروپانىڭ قوشنا رايونلىرى ھازىر كۆپ تەرەپلىك كۈچلەر سىياسىي نەتىجىلەرنى، خەۋپسىزلىك ئورۇنلاشتۇرۇشلىرىنى ۋە رايون خاراكتېرلىك ئۇلىنىشنى شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈن كۈچ چىقىرىۋاتقان رىقابەت تىياتىرخانىسىغا ئايلاندى [3-بەت]. ئۇكرائىنا بۇ توقۇنۇشنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئىپادىسى بولسىمۇ، ئەمما مولدوۋا، بېلارۇسىيە، گىرۇزىيە، جەنۇبىي كاۋكاز ۋە غەربىي بالقانلارمۇ تەسىر دائىرىسى تالىشىدىغان ئاكتىپ مەيدانلار ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايونلاردا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارى توختىماي سىناققا دۇچ كەلمەكتە.

تاشقى كۈچلەرنىڭ تەسىرى ۋە رۇسىيە خىرىسى

رۇسىيە بۇ فېدېراتسىيە بەلبېغىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ بۇزغۇنچى كۈچ سۈپىتىدە خاراكتېرلەنمەكتە [3-بەت]. موسكۋا ئۇكرائىناغا قارشى ئۇرۇشتىن سىرت، ھەر خىل بېسىم، يالغان ئۇچۇر تارقىتىش، تور ھۇجۇملىرى، ئېنېرگىيە گۆرۈسى ۋە ھەل قىلىنمىغان توقۇنۇشلاردىن پايدىلىنىش قاتارلىق كەڭ دائىرىلىك غەرەزلىك قوراللارنى ئىشقا سالماقتا. مولدوۋادا سىياسىي مۇقىملىققا زەربە بېرىش، غەربىي بالقاندا بولسا سېربىيە بىلەن كوسوۋو مۇناسىۋىتى ۋە بوسنىيە-گېرتسېگوۋىنادىكى ئاجىزلىقلاردىن پايدىلىنىپ، ياۋروپانىڭ ئۆز قوشنىدارچىلىقىدىكى نوپۇزىنى چەكلەشكە ئۇرۇنماقتا.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ياۋروپا ئەتراپىدىكى رولى چېكىنىش ئەمەس، بەلكى قايتا تەڭشىلىش باسقۇچىدا تۇرۇۋاتىدۇ [3-بەت]. ۋاشىنگتون ياۋروپانىڭ كەم بولسا بولمايدىغان خەۋپسىزلىك ئىتتىپاقدىشى بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ياۋروپا قوشنىدارچىلىقىغا بولغان قاتنىشىشى تېخىمۇ تاللانما شەكىلگە كىرىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال ياۋروپا ئىتتىپاقىغا نىسبەتەن ئېنىق بىر سىگنال بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ تەشەببۇسىغا تايىنىش ئەمدى ياۋروپانىڭ ئۆزىگە خاس، ماس قەدەملىك جۇغراپىيەلىك سىياسىي كۈنتەرتىپىنىڭ ئورنىنى باسالمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.

خىتاينىڭ مەۋجۇتلۇقى بولسا تېخىمۇ مۇرەككەپ جۇغراپىيەلىك ئىقتىساد لوگىكىسى ئاساسىدا كېڭەيمەكتە [3-بەت]. بېيجىڭ غەربىي بالقان، قارا دېڭىز رايونى ۋە جەنۇبىي كاۋكازنىڭ بەزى قىسىملىرىدا ئۇل ئەسلىھە مالىيەسى، ئەشيا ئوبوروتى كارىدورى ۋە رەقەملىك تورلار ئارقىلىق ئۆز تەسىرىنى كۈچەيتتى. گەرچە خىتاي بىۋاسىتە خەۋپسىزلىك تەمىنلىگۈچى سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلمىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئىقتىسادىي بېقىندىلىق شەكىللەندۈرۈشى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش، خەۋپسىزلىك ۋە تاشقى سىياسەت مەنپەئەتلىرى بىلەن توقۇنۇشماقتا.

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ پاسسىپ ئىنكاسى ۋە «سىترېس سىناقلىرى»

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇ خىرىسلارغا بەرگەن ئىنكاسى كۆرۈنەرلىك بولسىمۇ، ئەمما تەكشى ئەمەس [4-بەت]. ئۇكرائىنا، مولدوۋا ۋە گىرۇزىيەگە كاندىداتلىق سالاھىيىتى بېرىش تارىخىي جۇغراپىيەلىك سىياسىي سىگنال بولدى. لېكىن گىرۇزىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن كىرىزىسكە پاتقانلىقى، غەربىي بالقاندىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان مۈجمەللىك ۋە جەنۇبىي كاۋكازدىكى تېز ئۆزگىرىۋاتقان ئۇلىنىش يوللىرى ياۋروپا ئىتتىپاقى سىياسەت رامكىسىنىڭ ماسلىشىش سۈرئىتىنىڭ ئاستىلىقىنى پاش قىلىپ قويدى.

دوكلاتتا تەھلىل قىلىنىشىچە، ياۋروپانىڭ قوشنىلىرى ئەمدى تەدرىجىي يېقىنلىشىش رايونى بولماستىن، بەلكى كۈچ ۋە بېسىم ئاكتىپ قوللىنىلىدىغان رىقابەت بوشلۇقىدۇر[4-بەت]. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ شەرت قويۇش، جەريان ۋە ئاستا-ئاستا ئىلگىرىلەشكە تايىنىدىغان ئەنئەنىۋى ئەندىزىسى ئۇنى سىياسىي جەھەتتە پاسسىپ ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويماقتا. بىريۇسسېل كۆپىنچە ئەھۋاللاردا كىرىزىس يۈز بېرىشتىن بۇرۇن كۈنتەرتىپنى شەكىللەندۈرۈشنىڭ ئورنىغا، كىرىزىس پارتلىغاندىن كېيىن ئاندىن ئىنكاس قايتۇرماقتا.

شۇڭا، تەتقىقاتتا بۇ قوشنا رايونلارنى ئايرىم «دېلو» سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ياۋروپانىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي پوزىتسىيەسىنى سىنايدىغان بىر يۈرۈش «سىترېس سىناقلىرى» دەپ قاراش تەكلىپى بېرىلگەن [4-بەت]. بۇ سىناقلار ئىتتىپاقنىڭ قوراللىق توقۇنۇش، سىياسىي تۇراقسىزلىق ۋە تاشقى رىقابەتكە بىرلا ۋاقىتتا دۇچ كەلگەندە قانداق ئىپادە كۆرسىتىدىغانلىقىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. تۇنجى سىناق «ماس قەدەملىك» مەسىلىسىدۇر؛ ياۋروپا ئىتتىپاقى كەڭ دائىرىلىك قوراللارنى قوللانغان بولسىمۇ، بۇ قوراللار بىر-بىرىدىن مۇستەقىل، تارماق ساھەلەردە مەشغۇلات قىلماقتا.

ئىككىنچى مۇھىم سىناق سۈرئ‍ەتتۇر [5-بەت]. جۇغراپىيەلىك سىياسىي ۋەقەلەرنىڭ سۈرئىتى بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قارار چىقىرىش سۈرئىتى ئوتتۇرىسىدا ئېغىر مەسىلە مەۋجۇت. جىددىي ۋەزىيەت، ھەر خىل بېسىم ۋە رايون خاراكتېرلىك بۇرۇلۇشلار تېز سۈرئەتتە يۈز بېرىۋاتقان بىر پەيتتە، ياۋروپانىڭ بىردەكلىك تەلىپى ۋە قانۇنىي مۇرەككەپلىكى ئىنكاسنى كېچىكتۈرمەكتە. بۇ خىل كېچىكىش پەقەت تېخنىكىلىق مەسىلە بولماستىن، بەلكى رىقابەت كۈچلۈك بولغان بوشلۇقتا ئىتتىپاقنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى تۆۋەنلىتىۋاتقان جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئاجىزلىقتۇر.

توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىدىكى كەمتۈكلۈك

يەنە بىر تەرەپتىن، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىنىڭ كەمچىللىكى ئەڭ چوڭ سىناقلارنىڭ بىرى [5-بەت]. غەربىي بالقان، شەرقىي ياۋروپا ۋە جەنۇبىي كاۋكازدا ئىتتىپاق تۇراقسىزلىقنى باشقۇرۇش ۋە كەسكىنلىشىشنى پەسەيتىش جەھەتتە قابىلىيىتىنى كۆرسەتكەن بولسىمۇ، ئەمما توقۇنۇشنىڭ تۈپ سىياسىي ۋە خەۋپسىزلىك سەۋەبلىرىنى ھەل قىلىشتا ئاجىز كەلدى. بۇ ئەھۋال ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بىر «مۇقىملىق تەسەۋۋۇرى»نى پەيدا قىلدى، ئەمما بۇ تەسەۋۋۇر قايتا-قايتا بېسىم ئاستىدا پارچىلىنىپ كەتتى. مەسىلەن، غەربىي بالقاندا سېربىيە بىلەن كوسوۋو ئوتتۇرىسىدىكى ھەل قىلىنمىغان تالاش-تارتىشلار يەنىلا مۇقىمسىزلىق مەنبەسى ھالىتىدە تۇرۇۋاتىدۇ[5-بەت]. بوسنىيە-گېرتسېگوۋىنا بولسا تۈزۈلمىۋى ئاجىزلىقى ۋە تاشقى تەسىرگە، بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ رېپۇبلىكا سىرىپسكادىكى پائالىيەتلىرىگە ئوچۇق ھالەتتە تۇرۇۋاتىدۇ. ئون نەچچە يىللىق پائالىيەتلەرگە قارىماي، بۇ رايون تېخى مۇستەھكەم بىخەتەر تەرتىپكە ئېرىشەلمىدى. سىياسىي ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئىدارە قىلىشقا ئائىت ھەل قىلىنمىغان مەسىلىلەر ياۋروپانىڭ بوسۇغىسىدا تۇراقسىزلىق خەۋپىنى داۋاملىق ساقلاپ كەلمەكتە.

شۇنىڭغا ئوخشاش بىر دىنامىكا شەرقتىمۇ كۆرۈلمەكتە [5-بەت]. مولداۋىيەدىكى ترانسنىستىرىيە توقۇنۇشى ئوتتۇز يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان ھەل قىلىنمىدى. جەنۇبىي كاۋكازدا بولسا ياۋروپا ئىتتىپاقى قاراباغ توقۇنۇشىنىڭ ھەل قىلغۇچ باسقۇچىدا نەتىجىنى شەكىللەندۈرۈش ئىقتىدارىغا ئىگە بولالمىدى. گىرۇزىيەدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ كۆزىتىش ئۆمىكى مۇقىملىققا تۆھپە قوشقان بولسىمۇ، ئەمما مەسىلىنىڭ تۈپتىن ھەل بولۇشىغا تەسىر كۆرسىتەلمىدى. ئابخازىيە ۋە جەنۇبىي ئوسسېتسىيەنىڭ ئىشغالىيىتى داۋاملاشماقتا، ئىتتىپاقنىڭ كۆزەتكۈچىلىرى ئىشغالىيەت لىنىيەسىدىن ئۆتۈش ھوقۇقىغا ئېرىشەلمىدى.

ئاپتورنىڭ تەھلىلىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقى توقۇنۇشلارنى باشقۇرۇشقا ماھىر، ئەمما ئۇلارنى ھەل قىلىشتا ئۈنۈمسىز بولۇپ قالغان [6-بەت]. مۇقىملاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەنىڭ ئورنىنى ئالدى. سۆھبەتلەر سوزۇلدى، ۋەزىپىلەر يېڭىلاندى، ئەمما ھەل قىلىنمىغان توقۇنۇشلار ئەمەلىيەتتە «توختىتىپ قويۇلدى». «توڭلاپ قالغان توقۇنۇشلار» (Frozen conflicts) ئەمەلىيەتتە توڭلاپ قالمىدى، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك تەننەرخنى ئاشۇردى، تاشقى مونوپۇللۇقنى كەلتۈرۈپ چىقاردى ۋە تېخىمۇ ناچار شارائىتلاردا قايتىدىن باش كۆتۈردى.

بۇ ئەھۋالنىڭ تۈپ سەۋەبى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاش ئېلىپ بېرىش ئورنىغا، بارغانچە بىيۇروكراتىك جەريانلارغا تايىنىۋېلىشىدىن كېلىپ چىققان [6-بەت]. قارارلارنى ئىجرا قىلىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن تەرتىپلەر، قائىدىلەر ۋە مەجبۇرىيەتلەر ھازىر ھەرىكەتنىڭ چېكىنى بەلگىلەيدىغان بولۇپ قالدى. ئېنىق سىياسىي مەنزىل بولمىغان ئەھۋالدا ئەۋەتىلگەن ۋەزىپە ئۆتەش ئۆمەكلىرى ۋە ئۈزۈلۈپ قالغان دىيالوگلار تۈزۈلمىۋى ئاجىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆز ھەرىكىتىنى قوللاش ئۈچۈن قۇرغان رامكىلارنىڭ قورشاۋىدا قالدى.

باشقۇرغىلى بولىدىغان مۇقىمسىزلىقتىن سىستېمىلىق خەۋپكە

نەتىجىدە، بىر مەزگىل «باشقۇرغىلى بولىدىغان مۇقىمسىزلىق»دەك كۆرۈنگەن ئەھۋال سىستېمىلىق خەۋپسىزلىك خەۋپىگە ئايلاندى [6-بەت]. كېچىكتۈرۈلگەن توقۇنۇشلار ئۇرۇش، بېسىم ۋە تاشقى كۈچ كۆرسىتىشنىڭ كىرىش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. رايون خاراكتېرلىك سىناقلار ياۋروپا ئىتتىپاقى كۈچىنىڭ چېكىنىلا ئەمەس، بەلكى ھەل قىلىشتىن كۆرە كېچىكتۈرۈشكە تايانغان ئىستراتېگىيەنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەننەرخىنىمۇ ئاشكارىلىدى. شۇڭا، دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «تەييارلىق جەھەتتىكى ھاڭ» مەسىلىسى ياۋروپانىڭ ئەڭ چوڭ ئىچكى زىددىيىتى سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈرۈلگەن [6-بەت]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆز ئارزۇلىرى ھەققىدە تېخىمۇ ئېنىق سۆز قىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئارزۇلار تەلەپ قىلىدىغان تەييارلىق سەۋىيەسىگە يېتىشتە تېخى ئىنتايىن ئارقىدا تۇرۇۋاتىدۇ. سىستېمىلىق دىئ‍اگنوز قويۇش بىلەن ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈش ئوتتۇرىسىدىكى ئۈزۈلۈش تەييارلىقنى يەنىلا بىر ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك تۈر سۈپىتىدە ساقلاپ قالماقتا، ھالبۇكى، ۋەزىيەت دەرھال نەتىجە تەلەپ قىلماقتا.

ياۋروپا سىياسىي جەمئىيىتى (EPC) تەشەببۇسى بۇ تەييارلىق جەھەتتىكى بوشلۇقنى سىياسىي قاتنىشىش ئارقىلىق تولدۇرۇش جەھەتتە بىر مىسال بولالايدۇ [7-بەت]. بۇ تەشەببۇس ياۋروپانىڭ خەۋپسىزلىك بوشلۇقىنىڭ ئىتتىپاقنىڭ رەسمىي چېگرالىرىدىن ھالقىپ كەتكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ يەنىلا كونكرېت خەۋپسىزلىك كاپالىتى، مەشغۇلات ۋەدىسى ياكى توقۇنۇشنى ھەل قىلىش مېخانىزمدىن خالىي، سىياسىي جەھەتتە مەجبۇرلاش كۈچىگە ئىگە بولمىغان بىر فورمات سۈپىتىدە قالماقتا.

تەييارلىق جەھەتتىكى بوشلۇق يەنە ياۋروپانىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي پوزىتسىيەسى تايىنىدىغان ماددىي بايلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە جەھەتتىمۇ كۆرۈنەرلىك [7-بەت]. قوشنا دۆلەتلەردىكى ئېنېرگىيە كارىدورى، قاتناش يوللىرى، پورتلار، سانلىق مەلۇمات كابېللىرى ۋە رەقەملىك تورلار ئەمدى قوشۇمچە بايلىق ئەمەس، بەلكى ياۋروپانىڭ خەۋپسىزلىكى ۋە ئىقتىسادىي چىدامچانلىقىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر. ئەمما ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قوغداش ۋە چىدامچانلىق ھەققىدىكى تەپەككۇرى يەنىلا ئۆز زېمىنى بىلەن چەكلىنىپ قالغان بولۇپ، بۇ خەتەرگە دۇچ كېلىش بىلەن مەسئۇلىيەت ئوتتۇرىسىدا ئۆزئارا ماسلاشماسلىقنى پەيدا قىلماقتا.

چېگرا بىلەن چەكلەنگەن تەييارلىقنىڭ خەۋپى

ئاپتورنىڭ قارىشىچە، مەسئۇلىيەتنى رەسمىي چېگرالار بىلەن چەكلەپ قويۇش سىياسىي خەتەرنى ئازايتقاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما بۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەبلەغلىرىنى بۇزغۇنچىلىق، بېسىم ۋە ئارىلاشما تەھدىتلەر ئالدىدا ئاجىز قالدۇرۇپ قويىدۇ [7-بەت]. قوشنا دۆلەتلەرنى ياۋروپاغا باغلاش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ئۇل ئەسلىھەلەر، ئەگەر قوغدالمىسا، بىر تۇراقلاشتۇرغۇچى بايلىق بولۇشتىن قېلىپ، سىياسىي جەھەتتىن ئاجىزلىق نۇقتىسىغا ئايلىنىپ قالىدۇ. تەھدىتلەر ئەدلىيە باشقۇرۇش چېگرىسىنى ھۆرمەت قىلمايدىغان بىر مۇھىتتا، چېگرا بىلەن چەكلەنگەن تەييارلىق يېتەرلىك ئەمەس.

بۇ مەسىلە بولسا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ چېگرا رايونلىرىدىكى توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش ياكى شەكىللەندۈرۈشتىكى ئۈنۈمسىزلىكى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك [8-بەت]. توسۇش جەھەتتىكى بوشلۇقلار، ئاستا ئىنكاسلار ۋە مۈجمەل ۋەدىلەر تاشقى كۈچلەرنى ياۋروپانىڭ چېكىنى سىناشقا ئىلھاملاندۇردى. گەرچە «تەييارلىق 2030» تەشەببۇسى بۇ كەمچىلىكلەرنى تۈگىتىشنى مەقسەت قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئىتتىپاقنىڭ مۇداپىئە پوزىتسىيەسىنى ئۆز چېگرالىرىدىكى جىددىي ۋەزىيەتكە ماسلاشتۇرۇشقا تەييار ياكى ئەمەسلىكى يەنىلا نامەلۇم.

«ياۋروپانى قايتا قوراللاندۇرۇش» تەشەببۇسى ھەم ئۈمىدنى، ھەم ھازىرقى ئۇسۇلنىڭ چەكلىمىسىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە [8-بەت]. بىر تەرەپتىن، ياۋروپانىڭ مۇداپىئەگە تېخىمۇ كۆپ، تېخىمۇ تېز ۋە تېخىمۇ ماس قەدەملىك مەبلەغ سېلىشى كېرەكلىكى ئېتىراپ قىلىندى. يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ تەشەببۇس يەنىلا دۆلەت خاراكتېرلىك پارچىلىنىپ كەتكەن ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئېھتىياتچان بىر ئىدارە قىلىش رامكىسى ئىچىدە مەشغۇلات قىلماقتا. ئەزالار قوشۇن تەشكىللەش، ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە خەتەرگە دۇچ كېلىش قارارلىرىنى ئۆز كونتروللۇقىدا ساقلاپ قالماقتا.

شۇڭا، خىرىس پەقەت ياۋروپانىڭ قانچىلىك چىقىم قىلىشىدا ئەمەس، بەلكى بۇ چىقىمنىڭ قانچىلىك تېز ۋە ئۈنۈملۈك ھالدا ئەمەلىي ئىقتىدارغا، ئىشلەپچىقىرىش كۈچىگە ۋە سىجىللىققا ئايلىنىشىدا [8-بەت]. ئەگەر بۇ ئايلاندۇرۇش فۇنكسىيەسى بولمىسا، يۇقىرى خامچوت مەشغۇلات تەييارلىقىدىن كۆرە، سىياسىي خاتىرجەملىك يارىتىشتىن نېرىغا ئۆتەلمىدى. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، «ھەربىي ھەرىكەتچانلىق» (Military Mobility) تەييارلىق جەھەتتىكى بوشلۇقنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك مىسالىدۇر.

ھەربىي ھەرىكەتچانلىقتىكى توسالغۇلار

دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، كۆپ يىللىق باھالاش، مالىيە مەبلىغى ۋە سىياسىي قوللاشلارغا قارىماي، قوشۇن ۋە ئۈسكۈنىلەرنىڭ ياۋروپا مىقياسىدا يۆتكىلىشى يەنىلا قانۇنىي، ئۇل ئەسلىھە ۋە تەرتىپ خاراكتېرلىك توسالغۇلارغا دۇچ كەلمەكتە [8-بەت]. بۇ چەكلىمىلەر تېخنىكىلىق تاسادىپىيلىق ئەمەس، بەلكى ئىگىلىك ھوقۇقى، ئەۋزەللىك ۋە خەتەر ھەققىدىكى ھەل قىلىنمىغان سىياسىي تاللاشلارنىڭ نەتىجىسىدۇر. سۈرەت ۋە كۈچەيتىش ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان بىر مۇھىتتا، چەكلىك ھەرىكەتچانلىق بىۋاسىتە ھالدا توسۇش كۈچىگە زىيان يەتكۈزىدۇ.

ئۇنىڭدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مۇداپىئە تەييارلىقى قوشنا رايونلاردىكى توقۇنۇشلارنى باشقۇرۇش ئۇسۇلى بىلەن ماسلاشماي كەلمەكتە [8-بەت]. ئىتتىپاق ئۆز چېگرالىرىنى دىپلوماتىيە، ۋەزىپە ئۆتەش ئۆمەكلىرى ۋە ئىقتىسادىي قاتنىشىش ئارقىلىق تۇراقلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا، ئەمما قاتتىق خەۋپسىزلىك قارارلىرىنى داۋاملىق كېچىكتۈرمەكتە. بۇ خىل ئەھۋال تەييارلىقنى ئەمەلىي جۇغراپىيەلىك سىياسىي بېسىمغا ماسلاشتۇرۇش ئورنىغا، ئۇنى پەقەتلا ئەڭ ناچار سېنارىيەلەرگە قارىتا بىر سۇغۇرتا سۈپىتىدە كۆرۈشكە ئەكىلىپ قويدى.

تەييارلىق جەھەتتىكى بوشلۇق پەقەت ئىقتىدار كەمچىللىكىنىلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خەۋپسىزلىك رولى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرى بىلەن سىياسىي رېئاللىقى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنى ئاشكارا قىلماقتا [8-بەت]. تەييار بولۇش ئىتتىپاقنىڭ قەيەردە مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشقا، خەتەرنى قوبۇل قىلىشقا ۋە بايلىقلارنى سىجىل ھازىر قىلىشقا تەييار ئىكەنلىكى ھەققىدە ئېنىقلىقنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ خىل ئېنىقلىق بولمىسا، بۇ مۇداپىئە تەشەببۇسلىرى بىر مۇنچە ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتسىز قوراللارنىڭ بىر پۈتۈن يىغىندىسىغا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.

ئاخىرىدا، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مۇداپىئە كۈنتەرتىپىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ئۇنىڭ ھۆججەتلىرىدىكى ئارزۇ-ئۈمىدلەر بىلەن ئەمەس، بەلكى بايان قىلىنغان مەقسەت بىلەن مەشغۇلات رېئاللىقى ئوتتۇرىسىدىكى ھاڭنى ئېتىش ئىقتىدارى بىلەن باھالىنىدۇ [9-بەت]. رىقابەت، بېسىم ۋە ھەل قىلىنمىغان توقۇنۇشلار بىلەن خاراكتېرلەنگەن بىر قوشنىلار رايونىدا، تەييار بولۇش ئىختىيارىي تاللاش ئەمەس. ئەگەر تەييارلىق ھەرىكەتكە ئايلانماي، پەقەت بىر تەسەۋۋۇر سۈپىتىدە قالسا، تاشقى كۈچلەر ئۆز بىلگىنى بويىچە ھەرىكەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.

دوكلاتنىڭ 4-بۆلۈمىدە «ھەربىي ھەرىكەتچانلىق»نىڭ ياۋروپانىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئارزۇسى بىلەن ماددىي رېئاللىقى ئۇچراشقان نۇقتا ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن [9-بەت]. قوشۇن ۋە ئۈسكۈنىلەرنى تېز يۆتكەش پەقەت تېخنىكىلىق تەپسىلات ئەمەس، بەلكى توسۇش، كۈچەيتىش ۋە كىرىزىسكە تاقابىل تۇرۇشنىڭ ئەمەلىي ئاساسىدۇر. كۆپ يىللىق سىياسىي دەستەكلەرگە قارىماي، بۇ ساھە يەنىلا ئەڭ ئىزچىل ۋە ئاشكارىلانغان ئاجىزلىق نۇقتىسى بولۇپ قالماقتا.

ماس قەدەملىك ۋە ئىزچىللىق كەمچىللىكى

مەسىلە دىئ‍اگنوز قويۇشتا ئەمەس، بەلكى ئىزچىللىقتا [9-بەت]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ھەققىدىكى باھالار ئۇنىڭ ئۇل ئەسلىھەسىنىڭ يېتەرسىزلىكى، قانۇنىي ۋە نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش توسالغۇلىرى، چېگرادىن ئۆتۈش رۇخسەتلىرىنىڭ ئاستىلىقى ۋە ھەربىي-پۇقراۋى ماسلىشىشنىڭ يېتەرسىزلىكىنى قايتا-قايتا ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ئاجىزلىقلارنىڭ داۋاملىشىشى ھەربىي ھەرىكەتچانلىقنىڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى كېرەك بولغان ئىستراتېگىيەلىك شەرت ئەمەس، بەلكى تەدرىجىي ياخشىلىنىدىغان بىر ئۇقۇم سۈپىتىدە قارالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ بوشلۇق ياۋروپانىڭ چەت رايونلىرىدا تېخىمۇ چوڭ ئەھمىيەتكە ئىگە، چۈنكى بۇ رايونلار خاتىرجەملىككە ئەمەس، بەلكى سۈرەتكە ئېھتىياجلىق [9-بەت]. ئۇرۇش ۋە كەسكىنلىشىش خەۋپى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان بىر مۇھىتتا، ھۈركۈتۈش كۈچىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى تېز ۋە كۆرۈنەرلىك كۈچەيتىش ئىقتىدارىغا باغلىق. ئىنكاسنى كېچىكتۈرۈش ئىككىلىنىش سىگنالىنى بېرىدۇ، سۈركىلىش بولسا پارچىلىنىشنى كۆرسىتىدۇ. ئەمەلىيەتتە، تىنچلىق مەزگىلىدىكى تەرتىپلەر ۋە دۆلەت خاراكتېرلىك ئالاھىدە ھوقۇقلار يەنىلا چېگرادىن ئۆتۈش ھەرىكەتلىرىنى كونترول قىلماقتا.

ئۇل ئەسلىھە خىرىسنىڭ پەقەت بىر قىسمى، قانۇنىي ۋە سىياسىي چەكلىمىلەر تېخىمۇ ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ [9-بەت]. ھەربىي ئەسلىھەلەرنىڭ چېگرادىن ئۆتۈشى يەنىلا دۆلەتلەرنىڭ ئوخشىمىغان سىياسىي سەزگۈرلۈكىگە ۋە تەستىقلىرىغا بېقىنىپ قالماقتا. كىرىزىس مەزگىلىدە، بۇ ئەھۋال كىمنىڭ، قاچان ۋە قانداق شارائىتتا ھەرىكەت قىلالايدىغانلىقى ھەققىدە ئېنىقسىزلىق پەيدا قىلىدۇ. بۇ چەكلىمىلەر ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە كونتروللۇق ھەققىدىكى سوئاللارنىلا ئەمەس، بەلكى كوللېكتىپ تەييارلىققا يۈزلىنىشتىكى ئىككىلىنىشنىمۇ كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ھەربىي ھەرىكەتچانلىقنىڭ چەكلىمىلىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىدا بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشقا يېتەرلىك رامكىلارنىڭ بارلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا تېخىمۇ ھەيران قالارلىق [10-بەت]. مەسىلەن، «ئۈچ دېڭىز تەشەببۇسى» ئوتتۇرا ۋە شەرقىي ياۋروپادىكى قاتناش، ئېنېرگىيە ۋە رەقەملىك ئۇلىنىشنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلغان. لېكىن بۇ سېلىنما سىستېمىلىق ھالدا ئىتتىپاقنىڭ مۇداپىئە پىلانى بىلەن ماسلاشتۇرۇلمىغان، بەلكى كۆپىنچە تەرەققىيات تۈرى سۈپىتىدە قارالغان. بۇ ئۈزۈلۈش ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قوراللارنى بالدۇر تونۇسىمۇ، ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يوشۇرۇن كۈچىنى پەقەت بېسىم كۆرۈلگەندىلا ئاندىن ھېس قىلىدىغان ئادىتىنى پاش قىلىدۇ.

قارا دېڭىز رايونى: جۇغراپىيەلىك سىياسىي رىقابەتنىڭ بىرىنچى سېپى

چەكلىك ھەرىكەتچانلىقنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نەتىجىسى ئىنتايىن ئېغىر [10-بەت]. ئۇ شەرقىي ۋە جەنۇبىي چېگرادىكى توسۇش كۈچىگە زىيان يەتكۈزىدۇ، غەربىي بالقاندىكى جىددىي ۋەزىيەتكە تاقابىل تۇرۇشنى مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ ۋە قارا دېڭىز رايونىدىكى ماسلىشىشنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. ياۋروپانىڭ سىياسىي تاللاشلار تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەن فىزىكىلىق جۇغراپىيەسى ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئارزۇسىنى چەكلەپ قويۇۋاتقان ئامىلغا ئايلىنىپ قالدى.

ھەربىي ھەرىكەتچانلىقنى ئالاھىدە قىلىدىغان يەنە بىر نۇقتا شۇكى، ئۇ پۇقراۋى ئىدارە قىلىش بىلەن مۇداپىئە مەسئۇلىيىتىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدا تۇرىدۇ [10-بەت]. بۇ ساھە ئەمەلىيەتتە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئون نەچچە يىللىق تەجرىبىگە ئىگە بولغان ئەۋزەللىك ساھەسى بولۇشى كېرەك ئىدى. لېكىن بۇ ئەۋزەللىكنىڭ ئەمەلىي مەشغۇلات تەييارلىقىغا ئايلانماسلىقى، ھەربىي ھەرىكەتچانلىقنىڭ ئىجرا قىلىنىشى كېرەك بولغان ئىستراتېگىيەلىك تەلەپ ئەمەس، بەلكى باشقۇرۇلىدىغان بىر ماسلىشىش خىرىسى سۈپىتىدە قارالغانلىقىدىن بولغان. شۇڭا، تەتقىقاتتا جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئىشەنچلىكلىكنىڭ سىنىقى سۈپىتىدە ھەربىي ھەرىكەتچانلىقنى بىر تەرەپ قىلىش تەكلىپى بېرىلگەن [10-بەت]. بۇ پەقەت ئۇل ئەسلىھە چىقىمىدىن ھالقىغان سىياسىي قارارلارنى، جۈملىدىن قانۇنىي رامكىلارنى ماسلاشتۇرۇش، ھەرىكەت كارىدورلىرىنى ئالدىن تازىلاش ۋە قاتناش پىلانىدا ھەربىي ئېھتىياج ۋە تەلەپلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇنداق قارارلار بولمىسا، ھەربىي ھەرىكەتچانلىق تېخىمۇ چوڭ بىر مەسىلىنىڭ — تەھدىتنى چۈشىنىدىغان، ئەمما مەشغۇلات ئەندىزىسىنى ماسلاشتۇرۇشقا ئىككىلىنىدىغان ئىتتىپاقنىڭ  – سىمۋولى بولۇپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.

قارا دېڭىز رايونى بولسا ياۋروپانىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي رىقابەتلىرىنىڭ بىرىنچى سېپى سۈپىتىدە بېكىتىلدى [11-بەت]. غەربىي بالقان بىلەن بىرلىكتە، بۇ رايون رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قارشى تاجاۋۇزچىلىقى، مولداۋىيەنى تۇراقسىزلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرى ۋە گىرۇزىيەدىكى ئىشغالىيەت قاتارلىق ئەڭ جىددىي توقۇنۇشلار مەركەزلەشكەن جاي. قارا دېڭىز ياۋروپانىڭ خەۋپسىزلىكى، كېڭىيىش سىياسىتى ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئارزۇسى بىۋاسىتە ئۇچراشقان بوشلۇقتۇر.

بۇ خەتەرنىڭ مەركەزلىشىشى تاسادىپىي ئەمەس، چۈنكى قارا دېڭىز رىقابەت كۈچىگە ئىگە ئىستراتېگىيەلىك لايىھەلەر ۋە كۈچ كۆرسىتىشلەرنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدا تۇرىدۇ [11-بەت]. بۇ يەردە رۇسىيە ھەربىي جەھەتتە ئۈستۈنلۈك قازىنىشقا ۋە كىرىشنى چەكلەش بېسىمى ئىشلىتىشكە ئۇرۇنماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ناتونىڭ شەرقىي قانىتى بىلەن ھەل قىلىنمىغان توقۇنۇشلار بۇ يەردە ئۇچرىشىدۇ. نەتىجىدە رايون ھەربىي كۈچ بىلەن تور مەشغۇلاتلىرى، يالغان ئۇچۇر ۋە ئىقتىسادىي ئامىللار بىرلەشتۈرۈلگەن زامانىۋى بېسىمنىڭ سىناق مەيدانىغا ئايلاندى.

رېئاللىق بىلەن رەسمىي پوزىتسىيە ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇق

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قارا دېڭىزدىكى رەسمىي پوزىتسىيەسى ئەمەلىيەت بىلەن زور پەرقلىنىدۇ [11-بەت]. رەسمىي جەھەتتە، ئىتتىپاقنىڭ ئۇكرائىنا، مولدوۋا، گىرۇزىيە ۋە تۈركىيەدىن ئىبارەت تۆت كاندىدات دۆلىتى بۇ جۇغراپىيەلىك بوشلۇق بىلەن بىۋاسىتە باغلىنىشلىق. ئەمما ئەمەلىيەتتە، ئىتتىپاقنىڭ بۇ دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئوخشىمىغان دەرىجىدە جىددىيچىلىك ئىچىدە تۇرماقتا. ئۇكرائىنا ۋە مولدوۋا بىلەن بولغان كىرىش سۆھبەتلىرى ئۇرۇش شارائىتىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بولسا، گىرۇزىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەت كىرىزىسكە پاتتى، تۈركىيە بىلەن بولغان سۆھبەت بولسا ئۇزۇن يىللاردىن بېرى توڭلاپ قالغان ھالەتتە تۇرۇۋاتىدۇ.

بۇ بوشلۇق تۇيغۇسى ئېغىر ئىستراتېگىيەلىك تەننەرخ ئېلىپ كەلمەكتە [11-بەت]. ئۇكرائىنادا قارا دېڭىز ئېنېرگىيە خەۋپسىزلىكى، يەر شارى يېمەكلىك تەمىناتى ۋە يول يۈرۈش ئەركىنلىكى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە. مولداۋىيەدە ھەل قىلىنمىغان توقۇنۇش دۆلەتنىڭ چىدامچانلىقىنى چەكلەۋاتىدۇ. گىرۇزىيەدە ياۋروپا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ يىمىرىلىشى رۇسىيەنىڭ تەسىر دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشىگە ۋە ياۋروپانىڭ تەسىرىنىڭ ئازىيىشى بىلەن ماس قەدەمدە كېتىۋاتىدۇ. ھەتتا توقۇنۇش رەسمىي ئاخىرلاشقان قاراباغدا بولسا، ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتناشمىغان يېڭى بىر تەڭپۇڭلۇق شەكىللەندۈرۈلدى.

رۇسىيەنىڭ بۇ مۇھىتتىكى رولى ھەم ئاشكارا، ھەم يوشۇرۇن [11-بەت]. ھەربىي كۈچ، دېڭىز مەۋجۇتلۇقى ۋە زېمىن كونتروللۇقى تور مەشغۇلاتلىرى، تەشۋىقات، ئېنېرگىيە ۋە سودا ئېقىمىنى مونوپول قىلىش بىلەن ماس قەدەمدە ئېلىپ بېرىلماقتا. قارا دېڭىز رايونى ئەمەلىيەتتە رۇسىيەنىڭ ئارىلاشما ئۇرۇش تەجرىبىخانىسىغا ئايلىنىپ قالدى. بۇ پائالىيەتلەر پەقەت چېگرادىن نېرىدا توختاپ قالماستىن، بەلكى ئىتتىپاققا ئەزا دۆلەتلەرگىمۇ سىڭىپ كىرىپ، ياۋروپانىڭ ئىچكى چىدامچانلىقىغا جەڭ ئېلان قىلماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، باشقا تاشقى كۈچلەرنىڭ، بولۇپمۇ خىتاينىڭ قارا دېڭىزغا بولغان قىزىقىشى ئاشتى [12-بەت]. خىتاينىڭ جۇغراپىيەلىك ئىقتىسادىي ئىشتىراكى ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىسى ۋە رەقەملىك تورلار ئارقىلىق كېڭىيىپ، يېڭى بېقىندىلىق ۋە سىياسىي بېسىم نۇقتىلىرىنى ياراتتى. بۇ رىقابەت ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى ئېنىقلاش ۋە قوغداش ئىقتىدارىدىن تېخىمۇ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلماقتا.

قۇرۇقلۇق كۈچى ۋە دېڭىز خەۋپسىزلىكى

دوكلاتتا بايقالغان يەنە بىر چوڭ نۇقسان شۇكى، ياۋروپا ئىتتىپاقى قارا دېڭىز رايونىدا يەنىلا «قۇرۇقلۇق كۈچى تەپەككۇرى» (Continental, land-power reflex) بىلەن ھەرىكەت قىلماقتا [12-بەت]. سىياسىي جەھەتتە كۈنسېرى دېڭىز خەۋپسىزلىكى مۇھىتىغا ئايلىنىۋاتقان بۇ رايوندا، ئىتتىپاق يەنىلا زېمىن كونتروللۇقى، قۇرۇقلۇق ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە چېگرا باشقۇرۇشىغا ئەھمىيەت بەرمەكتە. دېڭىزلار پەقەت كۈچ رىقابىتى ۋە كونتروللۇق تالىشىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ساھە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى «چېگرا» ياكى «ئۆتۈش يولى» سۈپىتىدە كۆرۈلۈۋاتىدۇ.  بۇ خىل سىياسىي مايىللىق ئىستراتېگىيەلىك ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ [12-بەت]. پورت ئۇل ئەسلىھەلىرى، يول يۈرۈش ئەركىنلىكى ۋە دېڭىز ئۇلىنىشى ھۈركۈتۈش ۋە چىدامچانلىق ئۈچۈن مەركىزىي ئورۇندا تۇرۇشى كېرەك بولسىمۇ، ئەمما ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇ ساھەدىكى قاتنىشىشى چەكلىك ۋە پارچە-پۇرات بولۇپ قالماقتا. ھەتتا جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئارزۇسى بولغان تەشەببۇسلارمۇ ئادرىئاتىك-بالتىق-قارا دېڭىز ئوقىدىكى قۇرۇقلۇق كارىدورلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ، دېڭىز ئۆلچىمىنى نەزەردىن ساقىت قىلماقتا.

نەتىجىدە، خەۋپسىزلىكنى قۇرۇقلۇق ئاساسىدا پىلانلاش ئارقىلىق، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆز ئورگانلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئارامخۇدالىقىنى ساقلاپ قالغان بولسىمۇ، لېكىن رىقابەت بارغانچە دېڭىزغا يۆتكىلىۋاتقان بىر مەيداندا ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكىنى قولدىن بېرىپ قويدى [12-بەت]. رۇسىيە دېڭىز كۈچى ۋە كىرىشنى چەكلەش بېسىمىنى ئاكتىپ قوللىنىۋاتقان بىر پەيتتە، ياۋروپانىڭ ماس قەدەملىك دېڭىز ئىستراتېگىيەسىنىڭ بولماسلىقى ئۇنىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى تارايتىپ قويماقتا.

قارا دېڭىز ئاخىرىدا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بايان قىلىنغان سىياسىتى بىلەن دۇچ كەلگەن جۇغراپىيەلىك سىياسىي شارائىت ئوتتۇرىسىدىكى ماسلاشماسلىقنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [12-بەت]. ئىتتىپاق بۇ رايونغا كېڭىيىش، قوشنىدارچىلىق، ئۇلىنىش ۋە جازا قاتارلىق بىر قانچە رامكا ئارقىلىق يېقىنلاشقان بولسىمۇ، ئەمما خەۋپسىزلىك، كۈچ ۋە سىياسىي مەجبۇرىيەتنى بىرلەشتۈرەلەيدىغان بىر پۈتۈن ئىستراتېگىيەلىك لوگىكا يوق. بۇ پارچىلىنىش ئىتتىپاقنى بىر ئىستراتېگىيەلىك ئاكتىيور بولۇشتىن كۆرە، ئىككىنچى دەرىجىلىك بىر رولغا چۈشۈرۈپ قويماقتا.

بېلارۇسىيە ۋە غەربىي بالقاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى

دوكلاتنىڭ 6-بۆلۈمى بېلارۇسىيە مەسىلىسىگە بېغىشلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىنىڭ ھەم ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، ھەم ئوتتۇرا ۋە شەرقىي ياۋروپانىڭ خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ ئامىل ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغان [13-بەت]. بېلارۇسىيە بارغانچە رۇسىيەنىڭ رايون خاراكتېرلىك ھەربىي قۇرۇلمىسىغا سىڭىپ كىرمەكتە. رۇسىيەنىڭ يادرولۇق قوراللىرىنى بېلارۇسىيە زېمىنىغا ئورۇنلاشتۇرۇشى ۋە ئىلغار زەربە بېرىش سىستېمىلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ياۋروپانىڭ مۇداپىئە پىلانىدىكى تەۋەككۈلچىلىك تەڭپۇڭلۇقىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى. ھازىرغا قەدەر ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بېلارۇسىيە سىياسىتى ئاساسلىقى جازا، سىياسىي جەھەتتىن ئارىلىق ساقلاش ۋە كىرىزىسنى كونترول قىلىشقا تايىنىپ كەلدى [13-بەت]. گەرچە بۇ قوراللار سىياسىي پوزىتسىيەنى ئىپادىلەپ بېرەلىسىمۇ، ئەمما بېلارۇسىيەنىڭ بىر خەۋپسىزلىك بوشلۇقى سۈپىتىدىكى رولىنى ئىستراتېگىيەلىك باھالاش بىلەن ماس كەلمىدى. نەتىجىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆز چېگرالىرىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغان تەرەققىياتلارنى شەكىللەندۈرۈش ئىقتىدارى چەكلىنىپ قالدى.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بېلارۇسىيەگە نىسبەتەن تېخىمۇ جانلىق ۋە شەرتلىك پوزىتسىيە قوللىنىشقا باشلىغان بىر پەيتتە، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن سىگنال ئېنىق [13-بەت]. بىر ئىستراتېگىيەلىك رامكا بولمىغان ئەھۋالدا، باشقىلار ياۋروپانىڭ چېگراسىدىكى خەۋپسىزلىك مۇھىتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. خىرىس پەقەت پىرىنسىپ مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيە مەسىلىسىدۇر. بېلارۇسىيەنى پەقەت سىياسىي مەسىلە دەپلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپادىكى دائىمىي جۇغراپىيەلىك ۋە خەۋپسىزلىك ئامىلى سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىدىغان ئىشەنچلىك پوزىتسىيە تەلەپ قىلىنىدۇ.

غەربىي بالقان بولسا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان ۋە ھەل قىلىنمىغان خەۋپسىزلىك خىرىسى سۈپىتىدە خاراكتېرلىنىدۇ [14-بەت]. بۇ يەردىكى مەسىلە ياۋروپانىڭ قاتنىشىشىنىڭ يېتەرسىزلىكىدە ئەمەس، بەلكى بۇ قاتنىشىشنىڭ سىياسىي ھەل قىلىشتىن كۆرە، مۇقىملىقنى باشقۇرۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغانلىقىدا. زور كۆلەملىك زوراۋانلىق ئاخىرلاشقىلى يىگىرمە يىلدىن ئاشقان بولسىمۇ، نۇرغۇن تۈپ مەسىلىلەر تېخىچە ھەل قىلىنمىدى، بۇ رايوننى مەزگىللىك كىرىزىسلارغا ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئاجىزلىقلارغا ئوچۇق قويۇپ قويدى.

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تىرىشچانلىقى ئۇرۇشنىڭ قايتا پارتلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بولسىمۇ، ئەمما مۇستەھكەم سىياسىي كېلىشىملەرنى بارلىققا كەلتۈرەلمىدى [14-بەت]. سېربىيە بىلەن كوسوۋو ئوتتۇرىسىدىكى دىيالوگ جىددىي ۋەزىيەتنى پەسەيتىشكە ياردەم بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئېنىق بەلگىلەنگەن ۋە ئىجرا قىلىشقا بولىدىغان بىر سىياسىي ئاخىرقى نۇقتىنىڭ بولماسلىقى جىددىيچىلىكنىڭ دەۋرىي ھالەتتە داۋاملىشىشىغا سەۋەب بولماقتا. كېلىشىملەر تۈزۈلگەن بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ئىجرا قىلىنىشى تەكشى ئەمەس.

سىياسىي يەكۈننىڭ كەمچىللىكى ۋە تاشقى تەسىرلەر

بوسنىيە-گېرتسېگوۋىنادا بولسا خىرىس بارغانچە مۇرەككەپ تۈس ئالماقتا [14-بەت]. ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئاساسىي قانۇن رامكىسى تىنچلىقنى ساقلاپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما پارچىلىنىش ۋە ئورگانلارنىڭ پالەچلىنىشىنىمۇ مەيدانغا كەلتۈردى. رېپۇبلىكا سىرىپسكا دائىرىلىرىنىڭ ئايرىلىپ چىقىش تەشۋىقاتى ۋە ئىدارە قىلىشنىڭ يىمىرىلىشى رايوننىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ھاياتىي كۈچىگە بولغان ئەندىشىلەرنى كۈچەيتىۋاتىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى مۇقىملىقنى قوللاشتا مۇھىم رول ئوينىغان بولسىمۇ، ئەمما چوڭقۇر يىلتىز تارتقان بۆلۈنۈشلەرنى يېڭىشكە قادىر بولالمىدى.

بۇ دېلولارنى بىرلەشتۈرىدىغان نۇقتا ياۋروپا مەۋجۇتلۇقىنىڭ يېتەرسىزلىكى ئەمەس، بەلكى ئۈزۈل-كېسىل سىياسىي يەكۈننىڭ كەمچىللىكىدۇر [14-بەت]. كېڭىيىش سىياسىتى ياۋروپانىڭ مەركىزىي ۋەدىسى بولسىمۇ، ئەمما ئۇ تۈپ سىياسىي تالاش-تارتىشلارنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىدىن ئايرىلىپ قالغاندا، ئۇنىڭ ئىشەنچلىكلىكى تۆۋەنلەپ كېتىدۇ. شەرت قويۇش مېخانىزمى كىرىزىسنى باشقۇرۇش قورالى سۈپىتىدە ئۈنۈملۈك بولغان بىلەن، قاتمال ئەھۋالنى بۇزۇپ تاشلاشتا يېتەرلىك بولالمايۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال تۈزۈلمىۋى بىر ئېنىقسىزلىقنى پەيدا قىلدى.

تاشقى تەسىرلەر دەل مۇشۇ بوشلۇقتىن پايدىلانماقتا [14-بەت]. رۇسىيەنىڭ غەربىي بالقاندىكى پائالىيىتى رايوننى پۈتۈنلەي كونترول قىلىش ياكى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئورنىنى ئېلىشنى مەقسەت قىلمايدۇ، بەلكى بۆلۈنۈشنى كۈچەيتىش، ياۋرو-ئاتلانتىك ئەزالىقىغا بولغان گۇماننى ئاشۇرۇش ۋە سىياسىي باغلىنىشلار ئارقىلىق بېسىم نۇقتىلىرىنى ساقلاپ قېلىشنى نىشان قىلىدۇ. مەقسەت ۋەزىيەتنى كەسكىنلەشتۈرۈش ئەمەس، بەلكى توسقۇنلۇق قىلىشتۇر، يەنى ھەل قىلىنمىغان مەسىلىلەرنىڭ ھەل قىلىنماي قېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشتۇر.

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، غەربىي بالقاننىڭ ياۋروپا بىلەن بولغان جەمئىيەت جەھەتتىكى كۈچلۈك باغلىنىشى ۋە ئىسلاھاتلاردىكى ئىلگىرىلەشلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ [14-بەت]. ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىق رايوننىڭ ئارزۇسىدا ئەمەس، بەلكى شۇ ئارزۇلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن تەمىنلەنگەن سىياسىي يوللار بىلەن ئەمەلىيەت ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇقتا تۇرۇۋاتىدۇ. ئەگەر بۇ بوشلۇق تولدۇرۇلمىسا، تاشقى كۈچلەرنىڭ مونوپۇل قىلىش بوشلۇقى داۋاملىق مەۋجۇت بولىدۇ.

خۇلاسە: «چېگرا سېپىنى تۇتاشتۇرۇش»نىڭ ئەھمىيىتى

خۇلاسىلىگەندە، ياۋروپانىڭ چېگرا رايونلىرىدىكى تۇراقسىزلىقنى كېچىكتۈرۈش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن مۇقىملىق ئىنتايىن ئاجىز [15-بەت]. قەيت قىلىنغان بىر تۈركۈم مەسىلىلەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆز ئەتراپىدىكى رايونلارنى پەقەت «باشقۇرۇلىدىغان مەسىلە» دەپلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي ھەل قىلىشنى تەلەپ قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇق دەپ قارىشى كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، ئىتتىپاق كىرىزىسنى باشقۇرالايدىغان، ئەمما ئۇنى ھەل قىلىشقا جۈرئەت قىلالمايدىغان بىر ئەندىزىنى داۋاملىق نامايان قىلىدۇ، بۇ بولسا باشقىلارنىڭ ئاسانلا پايدىلىنىشىغا يول ئاچىدۇ.

دوكلاتنىڭ ئاخىرىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «چېگرا سېپىنى تۇتاشتۇرۇش» (Bridging Frontlines) ئۇقۇمى پەقەت بىر ئوخشىتىش ئەمەس، بەلكى بىر ئىستراتېگىيەلىك زۆرۈرىيەتتۇر [15-بەت]. بۇ ياۋروپانىڭ شەرقىي ۋە جەنۇبىي چېگرالىرىنىڭ بىر پۈتۈن خەۋپسىزلىك بېغى ئىكەنلىكىنى، بىر رايوندىكى تەرەققىياتنىڭ باشقا رايونلارنىڭ مۇقىملىقىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىشنى كۆزدە تۇتىدۇ. بىر يەردىكى ئۇرۇش باشقا يەردىكى خەتەر ھېساباتىنى ئۆزگەرتىدۇ، كېچىكتۈرۈلگەن قارارلار ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ خەتەرنى ئاشۇرىدۇ.

چېگرا سېپىنى تۇتاشتۇرۇش رايونلار ياكى شېرىكلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنى يوقىتىش دېگەنلىك ئەمەس، بەلكى كېڭىيىش سىياسىتىنى خەۋپسىزلىكتىن، مۇداپىئەنى قوشنىدارچىلىق سىياسىتىدىن ئايرىپ تاشلايدىغان «بۆلۈپ باشقۇرۇش» ئادىتىنى يېڭىشتۇر [15-بەت]. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قوراللىرى يېتەرسىز ئەمەس، بەلكى يېتەرلىك دەرىجىدە بىر-بىرىگە باغلانمىغان. سىياسىي ئارزۇ كېڭەيگەن بولسىمۇ، ئىستراتېگىيەلىك بىرلىشىش سۈرئىتى يەتمىدى. رىقابەت كۈچلۈك جۇغراپىيەلىك سىياسىي مۇھىتتا، قائىدە-تەرتىپلەر پەقەت ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتكە بويسۇندۇرۇلغاندىلا ئاندىن ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرالايدۇ.

ياۋروپا ئىتتىپاقى دۇچ كەلگەن تاللاش ئىستراتېگىيەلىك چەت رايونلار بىلەن مۇناسىۋەت باغلاش ياكى باغلىماسلىق تاللىشى ئەمەس، چۈنكى بۇ تاللاش ئاللىقاچان رېئاللىق تەرىپىدىن ئىشقا ئاشۇرۇپ بولۇندى [16-بەت]. ھازىرقى تاللاش بولسا، ھەر بىر ئاجىزلىق نۇقتىسىنى ئايرىم باشقۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ياكى ئۇلارنى كوللېكتىپ ھالدا بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىش ئوتتۇرىسىدىكى تاللاشتۇر. چېگرا سېپىنى تۇتاشتۇرۇش ياۋروپانىڭ خەتەردىن قېچىشتىن تەشەببۇسكارلىق بىلەن خەۋپسىزلىك يارىتىشقا، جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگە ئىنكاس قايتۇرۇشتىن ئۇلارنى شەكىللەندۈرۈشكە بۇرۇلۇشىنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر [16-بەت].

پايدىلانمىلار:

Pkhaladze, T. (2026). Europe’s Frontier Countries: The EU’s Geopolitical Test. ECIPE Policy Brief No. 05/2026. Brussels: European Centre for International Political Economy.

ئىنكاسلار: