خىتاينىڭ ئاۋسترالىيەگە ئېلىپ كېلىدىغان ھەربىي تەھدىتلىرى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

لوۋى خەلقئارا سىياسەت ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «ئاۋسترالىيەگە كېلىدىغان خىتاي ھەربىي تەھدىتىنى چۈشىنىش» ناملىق تەتقىقات دوكلاتى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىكىلىق بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنى باھالاشتىكى ئەڭ سىستېمىلىق ۋە تەپسىلىي ئەسەرلەرنىڭ بىرىدۇر[1-بەت]. مەزكۇر مۇھىم ئەھمىيەتلىك تەتقىقات ئاۋسترالىيەنىڭ سىدنىي شەھىرىدە پائالىيەت ئېلىپ بارىدىغان خەلقئارالىق سىياسەتلەر بويىچە مۇستەقىل ۋە تەرەپسىز ئاقىللار ئامبىرى ھېسابلانغان لوۋى ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن 2026-يىلى 15-ئىيۇندا رەسمىي ئېلان قىلىنغان[3-بەت 4-بەت]. دوكلات ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىۋاتقان خىتاينىڭ ھەربىي قۇدرىتىنى تەكشۈرۈشنى يادرو قىلىدۇ.

مەزكۇر يۇقىرى سەۋىيەلىك تەتقىقات ئەسىرى لوۋى خەلقئارا سىياسەت ئىنستىتۇتى خەلقئارا بىخەتەرلىك پىروگراممىسىنىڭ مۇدىرى سام روگگېۋېن (Sam Roggeveen) ۋە تەتقىقاتچى داۋىد ۋاللانىس (David Vallance) تەرىپىدىن ئورتاق يېزىپ چىقىلغان[1-بەت 38-بەت]. ئاپتورلار ئاۋسترالىيەنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي قاتلاملىرىدىكى ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك تەسەۋۋۇرلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈش بىلەن بىللە خىتاينىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان ئۇزۇن مۇساپىلىك ھەربىي كۈچىنىڭ ئاۋسترالىيە زېمىنى ۋە ئەتراپىدىكى دېڭىز تەۋەلىكىگە كۆرسىتىدىغان رېئال تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ[7-بەت]. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا دوكلات نۆۋەتتە شەكىللىنىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق خىرىسلارنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن يۇقىرى ئاكادېمىك قىممەتكە ئىگە.

ئاۋسترالىيە تارىختا ئۆزىنىڭ جۇغراپىيەلىك جەھەتتىكى يىراقلىقى ۋە كۆپ تەرەپلىك دېڭىز توسۇقلىرى تۈپەيلىدىن بىۋاسىتە ھەربىي تەھدىتلەردىن نىسبەتەن خالىي ياشاپ كەلگەن ئىدى. ئەمما خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ مىسلىسىز تەرەققىياتى ئاۋسترالىيەنىڭ بۇ جۇغراپىيەلىك يەككە ئورنىدىن كېلىدىغان بىخەتەرلىك ئەۋزەللىكىنى تەدرىجىي ئاجىزلاشتۇرۇشقا باشلىدى[7-بەت]. مەزكۇر تەتقىقات دەل مۇشۇ تارىخىي بۇرۇلۇشنىڭ ئەمەلىي سەۋەبلىرىنى ۋە دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسىدىكى يېڭى خىرىسلارنى ئانالىز قىلىدۇ.

ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا كەلگۈسى نەچچە ئون يىلدا خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىدەك بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان باشقا بىرەر ھەربىي كۈچنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن ئەمەس[8-بەت]. نۆۋەتتە خىتاي دۇنيادىكى پاراخوت سانى ئەڭ كۆپ تونناژ مىقدارى بويىچە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان دېڭىز ئارمىيەسىگە ئىگە بولۇپ ئۇنىڭ پاراخوت ياساش ئىقتىدارى ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭكىدىن 200 ھەسسىدىن ئارتۇق يۇقىرىدۇر[8-بەت]. مانا بۇ يېقىنقى يىللاردىكى تېز سۈرئەتلىك ھەربىي يۈكسىلىش ئاۋسترالىيەنى ئۆز مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى پۈتۈنلەي قايتىدىن لايىھەلەشكە مەجبۇر قىلماقتا.

ھەربىي زامانىۋىلىشىش مۇساپىسى ۋە يوشۇرۇن خامچوت

كۆپىنچە كۆزەتكۈچىلەر 1991-يىلىدىكى پارس قولتۇقى ئۇرۇشىنى خىتاينىڭ ھەربىي جەھەتتە زامانىۋىلىشىش مۇساپىسىنىڭ تۈپ تارىخىي باشلىنىش نۇقتىسى سۈپىتىدە تىلغا ئالىدۇ[14-بەت]. شۇ يىلى ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ سادام ھۈسەيىن قىسىملىرىنى ئىنتايىن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تارمار قىلىشى بېيجىڭ رەھبەرلىكىگە ئۆز قوراللىق قىسىملىرىنىڭ نەقەدەر قالاق ۋە كونا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى[14-بەت]. 1996-يىلىدىكى تەيۋەن بوغۇزى كىرىزىسى جەريانىدا ئامېرىكىنىڭ ئاۋىئاماتكىلىرىنى رايونغا ئەۋەتىپ خىتايغا سىياسىي ئاگاھلاندۇرۇش بېرىشى خىتاي رەھبەرلىكىدىكى خەۋپ تۇيغۇسىنى ۋە قىسىملارنى دەرھال زامانىۋىلاشتۇرۇش ئىرادىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى[14-بەت].

شۇنىڭدىن باشلاپ خىتاينىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتى 1990-يىللاردىكى 11 مىليارد دوللارلىق تۆۋەن سەۋىيەدىن نۆۋەتتىكى رەسمىي 231 مىليارد دوللارغا قەدەر يۈكسەلدى[14-بەت]. غەرب تەتقىقاتچىلىرى خىتاينىڭ بۇ ئاشكارىلىغان خامچوت مەلۇماتلىرىنىڭ تولۇق ئەمەسلىكىنى، دۆلەتنىڭ پەن-تېخنىكا تەتقىقات چىقىملىرى، چەتئەلدىن قورال سېتىۋېلىش خامچوتى ۋە خەلق قوراللىق ساقچى قىسىملىرى شۇنداقلا دېڭىز ساقچى قىسىملىرى چىقىملىرىنىڭ بۇ رەسمىي رەقەمنىڭ سىرتىدا قالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا[14-بەت]. مانا بۇ يوشۇرۇن چىقىملارنىمۇ قوشقاندا خىتاينىڭ ئەمەلىي مۇداپىئە چىقىمى 2024-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا 474 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولۇشى مۇمكىن[14-بەت].

مەزكۇر تەتقىقاتتىكى ئىستاتىستىكىلىق مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا ئەگەر يېقىنقى ئون يىلدىكى ئوتتۇرىچە ئېشىش سۈرئىتى داۋاملاشسا 2035-يىلىغا بارغاندا خىتاينىڭ دۆلەت مۇداپىئە چىقىمى تەخمىنەن 977.4 مىليارد دوللارغا يېتىدۇ[14-بەت]. گەرچە بۇ رەقەم نۆۋەتتىكى ئامېرىكا خامچوتىدىن بىر ئاز تۆۋەن بولسىمۇ خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى تۆۋەن ئىشلەپچىقىرىش تەننەرخى ۋە سانائەت قۇرۇلمىسى بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئاجرىتىلغان ھەر بىر دوللار مەبلەغدىن ئامېرىكىغا قارىغاندا تېخىمۇ يۇقىرى ھەربىي ئۈنۈمگە ئېرىشىشىگە تولۇق شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ[14-بەت].

خىتاينىڭ بۈگۈنكى ھەربىي زامانىۋىلىشىش كۈنتەرتىپى تۈپ جەھەتتىن تۆت چوڭ يۆنىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: تەيۋەنگە قۇرۇقلۇقتىن بېسىپ كىرىش كۈچىنى بەرپا قىلىش، ئامېرىكىنىڭ ئارىلىشىشىنى توسۇش، رايوننى چەكلەش مېخانىزمىنى بەرپا قىلىش، شەرقىي ۋە جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزلىرىدىكى سىياسىي ئۈستۈنلۈكنى قوغداش، شۇنداقلا ئىچكى زېمىننى رادار ۋە راكېتا مۇداپىئە تورى ئارقىلىق كاپالەتلەندۈرۈش[8-بەت]. گەرچە ئاۋسترالىيەگە بىۋاسىتە زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى ھازىرلاش بېيجىڭنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك سىياسىي نىشانى بولمىسىمۇ، لېكىن خىتاينىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان ئۇزۇن مۇساپىلىك ھەربىي كۈچى ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئەسىنى يېڭى بىر سىناققا دۇچار قىلماقتا[8-بەت].

ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى بۇ خىرىسقا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تارىخىي خاراكتېرلىك سىستېمىلىق قارارلارنى ماقۇللىدى. ئاۋسترالىيە-ئەنگلىيە-ئامېرىكا ئۈچ تەرەپلىك خەۋپسىزلىك ھەمكارلىق كېلىشىمى (AUKUS) تۈپەيلىدىن ئاۋسترالىيە ئۆز تارىخىدىكى ئەڭ قىممەت ۋە ئەڭ ئۇزۇن مۇساپىلىك يادرو سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا قەدەم قويدى[8-بەت]. شۇنداقلا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيان تۇنجى قېتىم ئامېرىكىنىڭ جەڭچى قىسىملىرىنىڭ ئاۋسترالىيە زېمىنىدا تۇرۇپ مەشىق قىلىشىنى قوبۇل قىلدى ۋە دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى 2034-يىلىغا بارغاندا ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) %2.4 ئىگە يەتكۈزۈش ئىستراتېگىيەسىنى تۈزۈپ چىقتى[8-بەت].

راكېتا قىسمى: ئەڭ رېئال ۋە خەتەرلىك ئۇزۇن مۇساپىلىك زەربە بېرىش كۈچى

خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ راكېتا قىسمى (PLARF) ئاۋسترالىيەگە نىسبەتەن ئەڭ رېئال ۋە ئەڭ خەتەرلىك ئۇزۇن مۇساپىلىك زەربە بېرىش كۈچىدۇر[14-بەت 16-بەت]. ئەگەر رايوندا چوڭ كۆلەملىك ئۇرۇش پارتلىسا ئاۋسترالىيەنىڭ شىمالىدىكى ئامېرىكا ئىشلىتىدىغان ھەربىي ۋە رازۋېدكا بازىلىرى خىتاينىڭ تۇنجى نىشانى بولۇپ قالىدۇ[16-بەت]. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ مۆلچەرلىشىچە، خىتاي راكېتا ئارمىيەسىنىڭ قىسقا ۋە ئوتتۇرا مۇساپىلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى نۆۋەتتە ئامېرىكىنىڭ شەرقىي ئاسىيادىكى بازىلىرىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈش كۈچىگە تولۇق ئىگە[16-بەت].

خىتاي راكېتا قىسمىنىڭ ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ۋە دۇنيادا ۋەھىمە قوزغىغان قورالى «دۇڭفېڭ-26» (DF-26) تىپلىق ئوتتۇرا مۇساپىلىك باللىستىك بومبىسىدۇر[16-بەت]. بۇ بومبا ئاۋسترالىيەنىڭ شىمالىي زېمىنىغا بىۋاسىتە يېتىپ بارالايدىغان بىردىنبىر ئەنئەنىۋى قورال سىستېمىسى بولۇپ، ئۇ ئاۋسترالىيەگە يېتىپ بېرىش ئۈچۈن چوقۇم جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدىكى سۈنئىي ئارال بازىلىرىدىن قويۇپ بېرىلىشى كېرەك[16-بەت]. خىتاينىڭ ئۆز چوڭ قۇرۇقلۇقىدىن قويۇپ بېرىلىپ ئاۋسترالىيەنىڭ پۈتكۈل زېمىنىنى نىشانلىيالايدىغان ئەنئەنىۋى قوراللىرى تېخىچە يېتەرسىز بولسىمۇ، بۇ جەھەتتە يېڭىدىن تەرەققىي قىلدۇرۇلۇۋاتقان ۋە مۇساپىسى 5000 دىن 8000 كىلومېتىرغىچە يېتىدىغان «دۇڭفېڭ-27» (DF-27) تىپلىق بومبىنىڭ قىسىملارغا سەپلىنىشى كۈتۈلمەكتە[16-بەت].

راكېتا قىسمى يەنە «دۇڭفېڭ-21D» (DF-21D) ۋە «دۇڭفېڭ-26B» (DF-26B) تىپلىق قۇرۇقلۇقتىن پاراخوتلارغا زەربە بېرىدىغان ئىككى خىل باللىستىك بومبىغا ئىگە بولۇپ ئۇلار دۇنيادا «ئاۋىئ‍اماتكا قاتىلى» دەپ تىلغا ئېلىنىدۇ[16-بەت]. بۇ قوراللار ھىندونېزىيە بوغۇزلىرىدىن ئۆتىدىغان ئاۋسترالىيە سودا كېمىلىرىنى ۋە ھەربىي ئەسلىھەلىرىنى تىمور دېڭىزى ۋە ئارافۇرا دېڭىزى تەۋەلىكىدە بىۋاسىتە ۋەيران قىلالايدۇ[16-بەت]. بۇ كۈچ نۆۋەتتە يالغۇز ئاۋىئاماتكىلارغىلا ئەمەس يەرلىكتىكى پۈتكۈل دېڭىز يۈزى پاراخوتلىرىغىمۇ ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە[16-بەت].

دوكلاتتىكى مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ ئوتتۇرا مۇساپىلىك باللىستىك بومبىلىرىنىڭ (IRBM) ئومۇمىي زاپىسى تېز سۈرئەتتە كۆپەيمەكتە[16-بەت 17-بەت]. 2016-يىلى خىتاي تۈپ جەھەتتىن ھېچقانداق ئوتتۇرا مۇساپىلىك بومبا كۈچىگە ئىگە ئەمەس ئىدى، لېكىن 2035-يىلىغا بارغاندا دۆلەتنىڭ بۇ خىل باشقۇرۇلىدىغان بومبا زاپىسى 1000 دانىدىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن[17-بەت]. مانا بۇ يۈزلىنىش خىتاينىڭ ئۆز زېمىنىدا تۇرۇپلا ئاۋسترالىيەنىڭ شىمالىي قىسىملىرىنى دائىملىق ۋە ئېغىر بىخەتەرلىك تەھدىتى ئاستىدا تۇتۇپ تۇرۇشىغا ئىمكانىيەت بېرىدۇ.

ھاۋا ئارمىيەسى: ئۇزۇن مۇساپىلىك بومباردىمان ۋە يوشۇرۇن تەھدىتلەر

خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ھاۋا ئارمىيەسى (PLAAF) نۆۋەتتە ئاۋسترالىيە زېمىنىغا بىۋاسىتە ھاۋادىن ھۇجۇم قىلىش جەھەتتە چەكلىك ئىقتىدارغا ئىگە[16-بەت 18-بەت]. خىتاينىڭ ئاساسلىق ئۇزۇن مۇساپىلىك بومباردىمانچى ئايروپىلانى «خوڭ-6» (H-6) بولۇپ، ئۇ 1950-يىللاردىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كونا لايىھەسى ئاساسىدا دۆلەت ئىچىدە زامانىۋىلاشتۇرۇلغان[18-بەت]. بۇ ئايروپىلاننىڭ جەڭ رادىيۇسى تەخمىنەن 3500 كىلومېتىر بولۇپ ئاۋسترالىيەگە يېتىپ بېرىش ئۈچۈن چوقۇم جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى سۈنئىي ئارال بازىلىرىدىن قوزغىلىشى ياكى ھاۋادا ماي قاچىلاش ئايروپىلانلىرىنىڭ كۈچلۈك ياردىمىگە تايىنىشى كېرەك[18-بەت].

خىتاي ھاۋا ئارمىيەسى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان «خوڭ-6N» (H-6N) دەپ ئاتالغان ھاۋادا ماي قاچىلاش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەڭ يېڭى تىپلىق ئايروپىلاننى قىسىملارغا سەپلىدى[18-بەت]. بۇ ئايروپىلان ھاۋادىن قويۇپ بېرىلىدىغان مۇساپىسى 8000 كىلومېتىرغا يېتىدىغان باللىستىك بومبىلارنى توشۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇپ، خىتاينىڭ ھاۋادىن زەربە بېرىش دائىرىسىنى مىسلىسىز كېڭەيتىدۇ[18-بەت]. شۇنداق بولسىمۇ خىتاينىڭ ھاۋادا ماي قاچىلاش ئايروپىلانلىرى ئەترىتى يەنىلا كىچىك بولۇپ ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى سەۋىيەسىدىن كۆپ ئارقىدا قالماقتا[18-بەت].

بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن خىتاي «يۈن-20B» (Y-20B) تىپلىق غايەت زور كۆپ ئىقتىدارلىق تىرانسپورت ۋە ھاۋادا ماي قاچىلاش ئايروپىلانلىرىنى تېز سۈرئەتتە ئىشلەپچىقىرىشقا باشلىدى[18-بەت]. مۆلچەرلىنىشىچە خىتاي 2030-يىلىغا بارغاندا 45 دانە، 2035-يىلىغا بارغاندا بولسا 86 دانە «يۈن-20B» تىپلىق ماي قاچىلاش ئايروپىلانىغا ئىگە بولۇپ، ئۇزاق كەلگۈسىدە ئومۇمىي سانى 100 دىن ئېشىپ كېتىدۇ[18-بەت]. بۇ تەرەققىيات پىلانى خىتاي ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ ئاۋسترالىيەگىچە يېتىپ بېرىپ سىستېمىلىق جەڭ قىلىش ئىقتىدارىنى تېخىمۇ كۈچلۈك دەستەكلەيدۇ[18-بەت].

بۇنىڭدىن باشقا خىتاي نۆۋەتتە راداردىن يوشۇرۇنۇش ئىقتىدارى يۇقىرى بولغان «خوڭ-20» (H-20) ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلانىنى تەرەققىي قىلدۇرماقتا[18-بەت 19-بەت]. گەرچە بۇ ئايروپىلاننىڭ 2030-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن بۇرۇن كۆپ مىقداردا قىسىملارغا سەپلىنىشى ناتايىن بولسىمۇ، 2025-يىلى بايقالغان ئۇزۇن مۇساپىلىك يوشۇرۇن ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار خىتاينىڭ ئاۋسترالىيەنىڭ ھەرقانداق يېرىگە ھاۋادىن سىستېمىلىق زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىۋاتقانلىقىنىڭ يەنە بىر ئىسپاتىدۇر[19-بەت].

دېڭىز ئارمىيەسى: كۆك سۇ ئىستراتېگىيەسى ۋە ئوكيان تىزگىنىنى تالىشىش

خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ دېڭىز ئارمىيەسى (PLAN) يېقىن كەلگۈسىدە ئۆزىنىڭ سۇ ئۈستى پاراخوت ئەترىتىنى مىسلىسىز كۆپەيتىپ، ئاۋسترالىيە بىلەن بولغان دېڭىز ئارىلىقىنى تېز سۈرئەتتە تارايتىشنى نىشانلىماقتا[21-بەت]. خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئادەتتىكى دېڭىز قىرغىقى مۇداپىئەسى دائىرىسىدىن ھالقىپ، يەرشارىۋى ئۈستۈنلۈكنى تالىشىدىغان ئوكيان دېڭىز ئارمىيەسىگە («كۆك سۇ» دېڭىز ئارمىيەسىگە) ئايلاندى[21-بەت]. بولۇپمۇ ئاۋىئاماتكىلار، كۆپ ئىقتىدارلىق قوغلىغۇچى پاراخوتلار ۋە ئەشيا ئوبوروت پاراخوتلىرى بۈگۈنكى كۈندە مەزكۇر ئارمىيەنىڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكىگە ئايلاندى[21-بەت].

خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى يېقىنقى ئون يىلدا يىراق ئوكيانلاردا دائىملىق ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئىجرا قىلىش جەھەتتە مول تەجرىبىلەرگە ئېرىشتى. مەسىلەن، 2025-يىلى مارتتا خىتاينىڭ «055-تىپلىق» غايەت زور باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىق قوغلىغۇچى پاراخوتى باشچىلىقىدىكى ئۇرۇش گۇرۇپپىسى ئاۋسترالىيە زېمىنىنى تولۇق ئايلىنىپ سۇ ئۈستى جەڭ مەشىقى ئېلىپ باردى ۋە يەرلىك سودا ئاۋىئ‍اتسىيە لىنىيەلىرىنىڭ خىزمىتىنى توختىتىشقا مەجبۇر قىلدى[21-بەت]. مانا بۇ دېڭىز پائالىيەتلىرى بېيجىڭنىڭ جەنۇبىي تىنچ ئوكياننى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يان ھويلىسىدىن كۆپ قۇتۇپلۇق سىياسىي جەڭ مەيدانىغا ئايلاندۇرۇش ئىرادىسىنىڭ رېئال نامايەندىسىدۇر[21-بەت].

ئاۋىئاماتكىلار جەھەتتىن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ئۈچىنچى ئاۋىئ‍اماتكىسى بولغان «فۇجيەن» ناملىق پاراخوتى 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا رەسمىي ۋەزىپىگە كىرىشتى ۋە نۆۋەتتە دۆلەتنىڭ تۇنجى يادرو ئېنېرگىيەلىك ئاۋىئ‍اماتكىسى ياسىلىش باسقۇچىغا قەدەم قويدى[21-بەت]. ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا خىتاي 2035-يىلىغا بارغاندا ئاۋىئاماتكىلىرىنىڭ ئومۇمىي سانىنى توققۇزغا يەتكۈزۈشنى نىشان قىلغان[21-بەت]. بۇ غايەت زور دېڭىز كۈچى ئاۋسترالىيە ئەتراپىدىكى دېڭىز بوشلۇقىنى پۈتۈنلەي تىزگىنلەش ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ.

سۇ ئۈستى پاراخوت ئەترىتىنىڭ ئاۋسترالىيەگە ئېلىپ كېلىدىغان ئەڭ رېئال تەھدىتى پاراخوتتىن قويۇپ بېرىلىدىغان مۇساپىسى 1500 كىلومېتىردىن ئاشىدىغان «چاڭجياڭ-10» (CJ-10) تىپلىق قۇرۇقلۇققا ھۇجۇم قىلغۇچى بومبىسىدۇر[21-بەت]. خىتاينىڭ غايەت زور «055-تىپلىق» قوغلىغۇچى پاراخوتلىرى بىرلا ۋاقىتتا نەچچە ئونلىغان مۇشۇنداق بومبىلارنى توشۇپ ئاۋسترالىيە قىتئەسىنى نىشانلىيالايدۇ[21-بەت]. مۆلچەرلىنىشىچە، 2035-يىلىغا بارغاندا خىتاي سىستېمىلىق قوراللانغان 67 قوغلىغۇچى پاراخوت ۋە 60 كىچىك قوغداش پاراخوتىغا ئىگە بولىدۇ[21-بەت].

خىتاي يەنە دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ يىراق دېڭىزلاردا ئۇزۇن مۇددەت تۇرۇپ جەڭ قىلىشىنى قوللاش ئۈچۈن كۈچلۈك ئەشيا ئوبوروتى پاراخوتلىرىنى ياسىماقتا[22-بەت]. گۇاڭجۇدا ياسىلىۋاتقان 65 مىڭ توننىلىق يېڭى ئوق-دورا ۋە ئەشيا ئوبوروتى پاراخوتى (AOE) ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسى تارىختا ئىشلەتكەن ئەڭ چوڭ ياردەمچى پاراخوتتىنمۇ غايەت زوردۇر[22-بەت]. بۇ پاراخوت خىتاي ئاۋىئ‍اماتكا ئۇرۇش گۇرۇپپىلىرىنىڭ يىراق دېڭىزلاردا توختاپ قالماي ئاۋسترالىيە ئەتراپىنى ئايلىنىپ سىستېمىلىق ھۇجۇم قىلىشىغا رېئال كاپالەتلىك قىلىدۇ[22-بەت].

سۇ ئاستى پاراخوتلىرى ئەترىتى جەھەتتىنمۇ خىتاينىڭ تەھدىت سەۋىيەسى بارغانسېرى يۈكسەلمەكتە[25-بەت]. خىتاي يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كونا ۋە يەرلىك دېزېل-ئېلېكتىر كېمىلىرىنى (SSK) قىسقارتىپ ئۇلارنىڭ ئورنىغا يىراق ئوكيانلاردا ئۇزۇن مۇددەت تۇرالايدىغان يادرو ئېنېرگىيەلىك ھۇجۇمچى سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى (SSN) سىستېمىلىق كۆپەيتمەكتە[25-بەت]. مۆلچەرلىنىشىچە، 2035-يىلىغا بارغاندا خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى 35 ئادەتتىكى سۇ ئاستى پاراخوتى ۋە 25 يادرو ئېنېرگىيەلىك ھۇجۇمچى سۇ ئاستى پاراخوتىغا ئىگە بولىدۇ[25-بەت 26-بەت].

خىتاي سۇ ئاستى پاراخوتلىرى ئۈچۈن تۇنجى قېتىم سۇ ئاستىدىن قۇرۇقلۇققا زەربە بېرىدىغان بومبىلارنى تەرەققىي قىلدۇردى[25-بەت]. مەسىلەن «يىڭجى-18C» (YJ-18C) تىپلىق بومبا 2025-يىلىدىكى بېيجىڭ ھەربىي پاراتىدا تۇنجى قېتىم كۆرۈنۈش بەرگەن بولۇپ، ئۇ «093-تىپلىق» ۋە يېڭىدىن تەرەققىي قىلدۇرۇلۇۋاتقان «095-تىپلىق» يادرو سۇ ئاستى پاراخوتلىرىغا سەپلىنىدۇ[25-بەت]. بۇ يادرو پاراخوتلىرىنىڭ ھەر بىرى بىرلا ۋاقىتتا 12 دىن 18 گىچە باشقۇرۇلىدىغان بومبىنى ئاۋسترالىيە زېمىنىغا قاراتقان ھالدا قويۇپ بېرەلەيدۇ[25-بەت].

خىتاينىڭ يادرو سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىمۇ مىسلىسىز كۈچەيدى. دۆلەتنىڭ يادرو پاراخوتى ياسايدىغان بىردىنبىر ئورنى بولغان بوخەي پاراخوت زاۋۇتى سىستېمىلىق كېڭەيتىلدى ۋە يىللىق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى 4.5 تىن 6 پاراخوتقىچە يۈكسەلدۈردى[25-بەت]. 2026-يىلى مايدا خىتاي شاڭخەيدىكى زاۋۇتلىرىدىن يېڭى بىر تۈركۈم يادرو سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى سۇغا چۈشۈردى، بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ سۇ ئاستى تەھدىت كۈچىنىڭ مۆلچەردىكىدىنمۇ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[25-بەت].

دېڭىز ئارمىيەسى قۇرۇقلۇق قىسىملىرى (دېڭىز قىرغىقىغا چىقىپ جەڭ قىلغۇچى قىسىملار – Marines) جەھەتتىنمۇ خىتاي غايەت زور كۆلەملىك زامانىۋىلىشىشنى ئەمەلگە ئاشۇردى[25-بەت 27-بەت]. 2007-يىلى تۇنجى قېتىم «071-تىپلىق» قۇرۇقلۇققا چىقىش پاراخوتىنى سۇغا چۈشۈرگەندىن كېيىن، يېقىنقى يىللاردا 35 مىڭ توننىلىق تۇنجى تىك ئۇچار ئايروپىلان توشۇغۇچى پاراخوت بولغان «075-تىپلىق» كېمىلەرنى قىسىملارغا سەپلىدى[27-بەت]. يېڭى يۈزلىنىشتىكى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى توشۇيالايدىغان تېخىمۇ چوڭ بولغان «076-تىپلىق» پاراخوتمۇ 2026-يىلى رەسمىي جەڭگە تاييار قىلىندى[27-بەت 28-بەت].

خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى قۇرۇقلۇق قىسىملىرىنى (Marines) 2023-يىلى سىستېمىلىق كۈچەيتىپ قىسىملارنىڭ ئومۇمىي سانىنى 8 بىرىگادادىن 11 بىرىگاداغا يەتكۈزدى ۋە 55 مىڭ ئەسكىرىي كۈچكە ئىگە بولدى[27-بەت]. بۇ كۈچ خىتاينىڭ ئۆز زېمىنىدىن نەچچە مىڭ كىلومېتىر يىراقلىقتىكى دېڭىز بوشلۇقىغا ئەسكەر چىقىرىپ، ئاۋسترالىيەنىڭ تاشقى ئارال زېمىنلىرىنى سىستېمىلىق كونترول قىلىشىغا ياكى يەرلىك ئالاقە تور لىنىيەلىرىنى ۋەيران قىلىشىغا پۈتۈنلەي يېتەرلىكتۇر[27-بەت].

سىستېمىلىق تور ھۇجۇملىرى ۋە دېڭىز ئىقتىساد لىنىيەسىنى قامال قىلىش

خىتاينىڭ ئاۋسترالىيەگە ئېلىپ كېلىدىغان يەنە بىر چوڭ ۋە رېئال كۈندىلىك تەھدىتى دۆلەت قوللىغان سىستېمىلىق تور ھۇجۇملىرىدۇر[29-بەت]. خىتاي ھەربىي ئىستراتېگىيەسىگە ئاساسلانغاندا، چوڭ ئۇرۇشنىڭ ئالدىدا ياكى باشلىنىش مەزگىلىدە دۆلەت تور ھۇجۇملىرىدىن پايدىلىنىپ قارشى دۆلەتنىڭ ئىجتىمائىي ئىقتىسادىي سىياسىي ۋە ھەربىي تۈۋرۈك قۇرۇلمىلىرىنى پۈتۈنلەي كىرىزىسكە چۈشۈرۈپ قويۇشنى نىشان قىلىدۇ[29-بەت]. ئاۋسترالىيە سىگنال ئىدارىسىنىڭ باھالىشىچە، خىتاينىڭ تور ھۇجۇملىرى ئاۋسترالىيەنىڭ ئېنېرگىيە تورى سۇ تەمىناتى ۋە ئۇچۇر-ئالاقە لىنىيەلىرىنى ۋەيران قىلىش ئىقتىدارىغا تولۇق ئىگە قىلىنغان[29-بەت 30-بەت].

خىتاي تور قىسىملىرى يېقىنقى يىللاردا چوڭ مەمۇرىي ئىسلاھاتلارنى باشتىن كەچۈردى[29-بەت]. 2024-يىلى ئاپرېلدا خىتاي ئەنئەنىۋى ئىستراتېگىيەلىك قوللاش ئارمىيەسىنى (SSF) پۈتۈنلەي ئەمەلدىن قالدۇرۇپ ئۇنىڭ تور قىسىملىرىنى بىۋاسىتە مەركىزىي ھەربىي كومىتېتقا بويسۇنىدىغان تور بوشلۇقى قىسمى (CSF) قىلىپ قايتا قۇرۇپ چىقتى[29-بەت]. بۇ يېڭى قىسىمنىڭ ئاساسلىق نىشانى غەربنىڭ ۋە ئاۋسترالىيەنىڭ ھەربىي بازىلىرىغا قاراتقان سىستېمىلىق تور رازۋېدكىسى ئېلىپ بېرىش ۋە چوڭ ئۇرۇش پەيتىدە ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئالاقە لىنىيەلىرىنى ئۈزۈپ تاشلاشتىن ئىبارەتتۇر[29-بەت].

دۆلەت پائالىيىتىدىكى يەنە بىر يوشۇرۇن خەتەر بولسا دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقى ۋە ئىجتىمائىي تور شىركەتلىرىنىڭ ھەمكارلىقى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان تور ھۇجۇملىرىدۇر[29-بەت]. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان بايقالغان «تۇز بورىنى» (Salt Typhoon) ۋە «ۋولت بورىنى» (Volt Typhoon) قاتارلىق تور ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئامېرىكا ۋە ئاۋسترالىيەدىكى تېلېگراف، دوختۇرخانا ۋە ئېنېرگىيە تورلىرىغا كىرىپ يوشۇرۇنۇپ ياتقانلىقى بايقالدى[29-بەت 30-بەت]. بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ مەقسىتى دەرھال ۋەيران قىلىش بولماستىن، بەلكى چوڭ ئۇرۇش پارتلىغان پەيتتە، بىرلا ۋاقىتتا ئاۋسترالىيە جەمئىيىتىنى پالەچ قىلىپ ئۇنى ئىتتىپاقىدىن چېكىنىشكە مەجبۇرلاشتۇر[29-بەت 30-بەت].

ئاۋسترالىيە ئۈچۈن يەنە بىر چوڭ ۋە ئەڭ نازۇك بىخەتەرلىك بوشلۇقى دۆلەتنىڭ يەرشارى ئۇچۇر-ئالاقىسىنىڭ %95 نى توشۇيدىغان دېڭىز ئاستى ئوپتىك تالالىق كابېل تورىدۇر[11-بەت]. ئاۋسترالىيەنىڭ پۈتكۈل تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان ئىقتىسادىي سودا ۋە تور ئالاقىسى دەل مۇشۇ دېڭىز ئاستى لىنىيەلىرىگە تايىنىدۇ[11-بەت]. گەرچە سۈنئىي ھەمراھ تېخنىكىسى تەرەققىي قىلغان بولسىمۇ، دېڭىز ئاستى كابېللىرى يەنىلا ئەڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك ۋە چوڭ كۆلەملىك ئۇچۇر يۆتكەشنىڭ بىردىنبىر ۋاسىتىسىدۇر[11-بەت]. ئەمما بۇ كابېللارنىڭ ئورنى مەلۇم بولغانلىقتىن خىتاينىڭ سۇ ئاستى پاراخوتلىرى ۋە ئالاھىدە قىسىملىرى ئۇرۇش پەيتىدە ئۇلارنى ئاسانلا ئۈزۈپ تاشلاپ ئاۋسترالىيەنى پۈتۈنلەي يالغۇز قالدۇرۇپ قويالايدۇ[11-بەت 31-بەت].

خىتاينىڭ سىرتقى سودىنى توسۇش ئىقتىدارى ئاۋسترالىيەنىڭ دۆلەت مەنپەئەتىگە يۈزلىنىدىغان يەنە بىر خەتەرلىك ھەربىي تەھدىتتۇر[11-بەت]. ئاۋسترالىيەنىڭ تاشقى سودىسىنىڭ %99 ئى (يىللىق 1.6 مىليارد توننا قىممىتى 650 مىليارد ئاۋسترالىيە دوللىرى) دېڭىز لىنىيەلىرى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ[11-بەت]. خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى يەرلىك بوغۇزلارنى قامال قىلىش، بىرەر پاراخوتنى غەرق قىلىپ ئاگاھلاندۇرۇش ياكى دېڭىز توسۇقلىرىنى يارىتىش ئارقىلىق، ئاۋسترالىيەنىڭ پۈتكۈل سىرتقى ئىقتىسادىي ئالاقىسىنى ۋە بايلىق ئېكسپورتىنى دەرھال توختىتالايدۇ[11-بەت].

تەتقىقاتنىڭ ئىلمىي قىممىتى ۋە باھا

ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ مەزكۇر تەتقىقاتى ئاۋسترالىيەگە كېلىدىغان تەھدىتلەرنى يەككە ھالدا قۇرۇقلۇقتىن زەربە بېرىش نۇقتىسىدىنلا كۆزەتمەي بەلكى كۆپ كۆلەملىك ۋە كۆپ قاتلاملىق سىستېما سۈپىتىدە تەھلىل قىلغانلىقى بىلەن يۇقىرى باھاغا ئېرىشىشكە مۇناسىپتۇر. ئاپتورلارنىڭ خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ مىسلىسىز زامانىۋىلىشىش مۇساپىسىنى يەككە ھەربىي تۈرلەر بويىچە ئايدىڭلاشتۇرۇپ بېرىشى ئوقۇرمەنلەرنىڭ رېئال ۋەزىيەتنى تېخىمۇ ئېنىق چۈشىنىشىگە ياردەم بېرىدۇ[31-بەت]. بۇ ئوبيېكتىپ تەھلىل ئۇسلۇبى دۆلەت مۇداپىئە قارار چىقارغۇچىلىرى ئۈچۈن قىممەتلىك يۆنىلىش يارىتىپ بەرگەن.

لېكىن دوكلاتنىڭ مەلۇم دەرىجىدىكى چەكلىمىلىرىنىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش لازىم. مەسىلەن، دوكلات خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى قوراللىرىنىڭ فۇنكسىيەلىك دائىرىسىگە بەكرەك ئەھمىيەت بەرگەن بولۇپ، خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردىكى يادرو قوراللىرىنىڭ تېز كۆپىيىشىنىڭ ئاۋسترالىيەگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تولۇق باھالىماي قالغان[9-بەت]. شۇنداقلا خىتاي ئارمىيەسىنىڭ 1979-يىلىدىن بۇيان ھېچقانداق رېئال جەڭ تەجرىبىسىگە ئىگە ئەمەسلىكىنىڭ ئۇلارنىڭ ئومۇمىي جەڭ ئۈنۈمىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى تېخىمۇ چوڭقۇر باھالىنىشى كېرەك ئىدى[8-بەت]. لېكىن بۇ يېتەرسىزلىكلەر مەزكۇر تەتقىقاتنىڭ نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىكىلىق بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى يۇقىرى ئىلمىي قىممىتىنى سۇسلاشتۇرالمايدۇ.

خۇلاسىلىگەندە، «ئاۋسترالىيەگە كېلىدىغان خىتاي ھەربىي تەھدىتىنى چۈشىنىش» ناملىق مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى ئاۋسترالىيە نۇقتىئىنەزىرىدىن يورۇتۇپ بەرگەن ئەڭ مۇھىم ۋە نادىر قوللانمىدۇر[31-بەت]. خىتاينىڭ تور دېڭىز ھاۋا ۋە راكېتا كۈچلىرىنىڭ ئومۇميۈزلۈك يۈكسىلىشى ئاۋسترالىيەنى ئۆز تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ دۆلەت مۇداپىئەسىنى قايتا لايىھەلەش پىلانىنى تۈزۈشكە مەجبۇر قىلدى[31-بەت]. مانا بۇ يېڭى بىخەتەرلىك دەۋرىدە خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى سىستېمىلىق چۈشىنىش يالغۇز ئاۋسترالىيە ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى رايوندىكى پۈتكۈل شېرىك دۆلەتلەر ئۈچۈنمۇ بىرىنچى دەرىجىلىك ھايات-ماماتلىق ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ قالماقتا.

مەنبە دوكلاتنىڭ تولۇق نۇسخىسى:

Roggeveen, S., & Vallance, D. (2026). Understanding the Chinese military threat to Australia. Sydney: Lowy Institute.

ئىنكاسلار: