يېڭى جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي دەۋردىكى سۈركىلىش: «خىتاي زەربىسى 2.0» ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

يەرشارىۋى جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي كۈچ سىستېمىسى قۇرۇلمىلىق بۇرۇلۇش باسقۇچىغا قەدەم قويدى. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خەلقئارا سودا ۋە سانائەت زەنجىرى دۆلەتلەر ئارا سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك توقۇنۇشلارنىڭ ئاساسلىق قورالىغا ئايلاندى. بولۇپمۇ، يەرشارى ئىقتىسادىنىڭ ئىككى چوڭ قۇتۇبى بولغان ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى سودا سۈركىلىشلىرى يېڭى بىر باسقۇچقا، يەنى ئوچۇق-ئاشكارا ئىقتىسادىي تىركىشىش سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلۈش ئالدىدا تۇرماقتا. ياۋروپانىڭ سانائەت ئاساسى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بىخەتەرلىكى بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ سانائەت سىياسىتىنىڭ ئېغىر سىنىقىغا دۇچ كەلسە، يەنە بىر تەرەپتىن ئىتتىپاق ئىچىدىكى سىياسىي ئورتاق تونۇشنىڭ كەمچىل بولۇشى سەۋەبلىك مۇرەككەپ بىر گىرەلىشىش ھالىتىگە كىرىپ قالدى.

مەزكۇر ماقالىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى سۈپىتىدە، گېرمانىيەنىڭ داڭلىق ئانالىز ۋە خەۋەر سۇپىلىرىدا ئېلان قىلىنغان بىر يۈرۈش ئىلمىي ۋە تەھلىل خاراكتېرلىك ماتېرىياللار تاللاپ ئېلىندى. بىرىنچى مەنبە جۇغراپىيەلىك-ئىقتىساد مۇتەخەسسىسى، ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتى سودا باش ئىدارىسىنىڭ سابىق مەسلىھەتچىسى جۇلىئان خاكېنبرويىخ (Jonathan Hackenbroich) تەرىپىدىن يېزىلىپ، 2026-يىلى 16-ئىيۇن كۈنى «سودا گېزىتى» (Handelsblatt) دە ئېلان قىلىنغان «خىتاي زەربىسى: ياۋروپا ئىتتىپاقى بېيجىڭ بىلەن رىقابەتكە چۈشۈشكە جۈرئەت قىلالامدۇ؟» ناملىق ئانالىز ماقالىسىدۇر [Handelsblatt]. بۇ ماقالە ياۋروپانىڭ جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي خەۋپ-خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش يوشۇرۇن كۈچىنى باھالاش ۋە سىياسەت جەھەتتىكى ئېنىقسىزلىقلارنى تۈگىتىش مەسىلىلىرىنى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىدۇ.

ئىككىنچى مۇھىم مەنبە ئالىس بوتا (Alice Bota)، يېنس مۇھلىڭ (Jens Mühling)، يوھاننا روت (Johanna Roth) ۋە دوكتور ئاننا سائۇئېربىرىي (Dr. Anna Sauerbrey) قاتارلىق ئانالىزچىلار تەرىپىدىن تەييارلىنىپ، 2026-يىلى 15-ئىيۇن كۈنى «ۋاقىت گېزىتى» (Die Zeit) دە ئېلان قىلىنغان «مەۋجۇدلۇقنى سىنايدىغان پاجىئە خاراكتېرلىك مەنزىرە» ناملىق تەكشۈرۈش دوكلاتىدۇر [Die Zeit]. بۇ ئەسەر خىتاينىڭ ئېكسپورت دولقۇنىنىڭ ياۋروپا، خۇسۇسەن گېرمانىيە ئىقتىسادىغا ئېلىپ كېلىۋاتقان ئېغىر ئاقىۋەتلىرىنى، شۇنداقلا ياۋروپانىڭ قوغدىنىش قوراللىرىنىڭ ئەمەلىي ئۈنۈمىنى سىستېمىلىق يورۇتۇپ بېرىدۇ.

ئۈچىنچى مەنبە بولسا فرىدېرىك خوفمان (Friederike Hofmann)، مارتېن گرېيۋ (Martin Greive)، جاكوب خانكې ۋېلا (Jakob Hanke Vela)، مورىتز كوخ (Moritz Koch) ۋە يۇلىئان ئولك (Julian Olk) قاتارلىق مۇخبىرلار تەرىپىدىن تەييارلىنىپ، 2026-يىلى 15-ئىيۇن كۈنى يەنە «سودا گېزىتى» (Handelsblatt) دە ئېلان قىلىنغان «يۈز مىڭلىغان خىزمەت ئورنى يوقالدى: ياۋروپا خىتايغا قارشى زەربە بېرەمدۇ يوق؟» ناملىق تەپسىلىي خەۋەر ئانالىزىدۇر [Handelsblatt]. بۇ ماتېرىيالدا گېرمانىيە سانائىتى ئۇچراۋاتقان ئېغىر تالاپەتنىڭ ئېنىق رەقەملىك مەنزىرىسى ۋە گېرمانىيە ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسەت يۆنىلىشىدىكى جىددىي بۇرۇلۇشلار بايان قىلىنىدۇ.

مەزكۇر تېمىنىڭ خەلقئارا ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات جەھەتتىكى ئەھمىيىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، ئۇ پەقەتلا بىر سودا سۈركىلىشىنى ئەمەس، بەلكى يەرشارىلىشىشنىڭ كونا ئەندىزىسىنىڭ يىمىرىلىشى، كۆپ تەرەپلىك سودا سىستېمىسىنىڭ كىرىزىسى ۋە ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدىكى سىياسىي ماسلىشىش يېتەرسىزلىكىنىڭ خەلقئارا تەرتىپكە كۆرسىتىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرىنى تەتقىق قىلىشقا تولۇق ئاساس يارىتىپ بېرىدۇ. «خىتاي زەربىسى 2.0» (China-Schock 2.0) دەپ ئاتالغان بۇ يېڭى دولقۇن يەرشارى ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلمىسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە.

بۇ ئانالىز ماقالىسىدە، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان نوپۇزلۇق مەنبەلەر سىستېمىلىق سېلىشتۇرۇلۇپ، ياۋروپانىڭ دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي-ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرى، گېرمانىيەنىڭ ئويناۋاتقان رولى، ئامېرىكانىڭ بۇ جەرياندىكى ئورنى ۋە جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تېخىمۇ چوڭقۇر ھەم كۆپ قاتلاملىق ئىلمىي نۇقتىدىن باھالىنىدۇ.

بىرىنچى قىسىم: خىتاينىڭ سانائەتتىكى ئارتۇق ئىشلەپچىقىرىش ئىستراتېگىيەسى ۋە ئۇنىڭ ماكرو ئىقتىسادىي ئاساسى

خىتاينىڭ يەرشارى ئېكسپورت بازىرىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى تىكلەش ئۈچۈن قوللىنىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىرى پەقەتلا ئەركىن بازار رىقابىتىنىڭ نەتىجىسى بولماستىن، بەلكى سىستېمىلىق دۆلەت كاپىتالىزمىنىڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر. خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى تۆۋەن ئىستېمال نىسبىتى ۋە مائاش سەۋىيەسى دۆلەت ئىچىدىكى ئىشلەپچىقىرىش بىلەن ئىستېمال ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇلمىلىق تەڭپۇڭسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. ئېنېرگىيە، خام ئەشيا ۋە سىستېمىلىق سانائەت لىنىيەلىرىگە سېلىنغان غايەت زور مەبلەغ، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئېھتىياجىدىن ھالقىپ كەتكەن غايەت زور سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى شەكىللەندۈرۈپ چىقتى.

مەزكۇر ئارتۇقچە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى (Überkapazitäten) دۆلەت ئىچىدە ھەزىم قىلىنمىغانلىقى ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتى تاشقى سودا ئېكسپورتىنى ئاساسلىق چىقىش يولى قىلىپ تاللىدى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، يەرشارى بازارلىرى، خۇسۇسەن ياۋروپا ئىتتىپاقى بازىرى ئەرزان باھالىق خىتاي مەھسۇلاتلىرىنىڭ كەلكۈندەك بېسىپ كېلىشىگە دۇچ كەلمەكتە. بۇ دولقۇن سانائەت زەنجىرىنى قايتا قۇرۇش سىياسىتى بىلەن بىرلىشىپ، ياۋروپانىڭ يەرلىك ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىغا غايەت زور رىقابەت بېسىمى ئېلىپ كەلمەكتە.

ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى (OECD) نىڭ 2026-يىلى ئىيۇن ئېيىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلغان ئەڭ يېڭى دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي شىركەتلىرى مەزكۇر تەشكىلاتقا ئەزا دۆلەتلەردىكى رىقابەتچىلىرىگە قارىغاندا ئۈچ ھەسسىدىن سەككىز ھەسسىگىچە كۆپ بولغان غايەت زور دۆلەت ياردەم پۇلىغا (Subventionen) ئېرىشمەكتە [Die Zeit]. بۇ ياردەم پۇللار شىركەتلەرنىڭ تەننەرخىنى سۈنئىي تۈردە تۆۋەنلىتىپ، خەلقئارا بازارنى ئەرزان باھادا ئىگىلەش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرماقتا.

لوندوندىكى نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرى «ياۋروپا ئىسلاھات مەركىزى» (Centre for European Reform) نىڭ ئىقتىسادشۇناسلىرى ساندېر توردوئىر (Sander Tordoir) ۋە براد سېتسېر (Brad Setser) تەييارلىغان «خىتاي زەربىسى 2.0 – گېرمانىيەنىڭ ئۆز-ئۆزىدىن قانائەتلىنىپ قېلىشىنىڭ بەدىلى» ناملىق ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات دوكلاتىدا بۇ ھادىسە ئىنتايىن چوڭقۇر يورۇتۇپ بېرىلگەن [Handelsblatt]. دوكلات ئاپتورلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇشىچە، خىتاينىڭ سانائەت يۆنىلىشى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تۆۋەن تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلاردىن يۇقىرى قىممەت يارىتىدىغان يۇقىرى تېخنىكىلىق ساھەلەرگە قاراپ تېز سۈرئەتتە يۈزلەنگەن.

بۇ ئەھۋال ياۋروپانىڭ ئەنئەنىۋى كۈچلۈك تۈۋرۈكى بولغان ماشىنىسازلىق، ئاپتوموبىل، خىمىيە سانائىتى ۋە ئالەم قاتنىشى قاتارلىق يادرولۇق ساھەلەرگە بىۋاسىتە ۋە ئېغىر زەربە بەرمەكتە. خىتاي شىركەتلىرى پەقەتلا ئۆز دۆلىتىنىڭ ئىچكى بازىرىدىمۇ ياۋروپا مەھسۇلاتلىرىنى سىقىپ چىقىرىپلا قالماستىن، بەلكى ئۈچىنچى دۆلەت بازارلىرىدا، ھەتتا ياۋروپانىڭ ئىچكى بازىرىدىمۇ يەرلىك سانائەتنىڭ ئاساسىنى سىستېمىلىق ھالدا بوشاتماقتا.

بۇ جەرياندا خىتاي دۆلىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك كوزىرى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقان سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى قاتارلىق ھالقىلىق خام ئەشيالار ئۈستىدىكى مونوپوللۇق كۈچى ئالاھىدە دىققەت قوزغايدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بۇ يەرشارىۋى ئۈستۈنلۈكىنى سىياسىي بېسىم قورالى سۈپىتىدە قوللىنىشقا تامامەن تەييار ئىكەنلىكىنى نامايان قىلدى. سودا توسۇقلىرىنى ئورنىتىش ياكى ئېكسپورت چەكلىمىسى قويۇش ئارقىلىق، خىتاي تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىدىكى ئورنىدىن پايدىلىنىپ، غەرب ئىقتىسادىي گەۋدىلىرىگە تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە يۇقىرى تەننەرخ كېچىكتۈرۈش ياكى سانائەتنى توختىتىپ قويۇشتەك ئېغىر بەدەللەرنى يۈكلەپ قويالايدۇ.

شۇڭلاشقا، «خىتاي زەربىسى 2.0» نامىنى ئالغان بۇ ھادىسە بىرىنچى قېتىملىق (يەنى 2000-يىللارنىڭ بېشىدىكى ئەرزان ئىستېمال مەھسۇلاتلىرى زەربىسى) دىن خاراكتېر جەھەتتە تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. ئۇ ئەمدىلىكتە سانائەت زەنجىرىنىڭ يۇقىرى قىسمىنى ۋە كەلگۈسىدىكى تېخنىكا سۇپىلىرىنى نىشانلىغان بولۇپ، ياۋروپانى تېز سۈرئەتتە «سانائەتسىزلەشتۈرۈش» كىرىزىسىگە سۆرەپ كىرىش يوشۇرۇن خەۋپىگە ئىگە.

ئىككىنچى قىسىم: گېرمانىيە سانائىتىنىڭ كىرىزىسى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىختىلاپلار

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىسادىي موتورى دەپ قارىلىدىغان گېرمانىيە نۆۋەتتە يېڭى جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي بوراننىڭ دەل مەركىزىدە تۇرماقتا. گېرمانىيەنىڭ سانائەت ئەندىزىسى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان سىرتتىن ئەرزان ئېنېرگىيە ئىمپورت قىلىش ۋە خىتايدەك تەرەققىي قىلىۋاتقان غايەت زور بازارلارغا يۇقىرى سۈپەتلىك ماشىنا ۋە تېخنىكا ئېكسپورت قىلىش ئۈستىگە قۇرۇلغان ئىدى. ئەمما بۇ زەنجىر بۈگۈنكى كۈندە ئېغىر دەرىجىدە زەخىملەندى.

گېرمانىيە ئىقتىساد تەتقىقات ئورنى (IW) نىڭ مۆلچەرلىشىچە، 2019-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، گېرمانىيە سانائىتىدە پەقەت خىتاينىڭ سودا سىياسىتىنىڭ تەسىرى تۈپەيلىدىنلا تەخمىنەن 400،000 خىزمەت ئورنى يوقالغان [Handelsblatt]. يېقىنقى ئۈچ يىلدا بولسا، گېرمانىيە سانائەت ساھەسىدىكى خىزمەت ئورۇنلىرىنىڭ ئازىيىش سۈرئىتى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئايلىقىغا 10،000 غا يەتكەن [Die Zeit]. بۇ سانلىق مەلۇماتلار سانائەتسىزلىشىش تەھدىتىنىڭ بىر خىل پەرەز ئەمەس، بەلكى كۆز ئالدىمىزدا يۈز بېرىۋاتقان رېئاللىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.

گېرمانىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان سودا قىزىل رەقىمى (Handelsdefizit) 2025-يىلى تارىخىي رېكورت يارىتىپ، 90 مىليارد ياۋروغا يېقىنلاشقان [Die Zeit]. بۇنداق چوڭ تىپتىكى قۇرۇلمىلىق تەڭپۇڭسىزلىق سىياسىي قاتلامدا بۇرۇن كۆرۈلۈپ باقمىغان تالاش-تارتىشلارنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. گېرمانىيە باش مىنىستىرى فرىدرىخ مېرز (Friedrich Merz) باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەت گەرچە بۇ تەھدىتنى چۈشىنىپ يەتكەن بولسىمۇ، لېكىن ئىتتىپاقداشلار ئىچىدىكى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى سانائەت مەنپەئەت گۇرۇھلىرىنىڭ بېسىمى سەۋەبىدىن جىددىي ۋە كەسكىن قەدەم بېسىشتا قىينالماقتا.

گېرمانىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئىچكى قىسمىدا خىتايغا تۇتىدىغان سىياسەت جەھەتتە يادرولۇق ئىختىلاپلار مەۋجۇت. بىر تەرەپتىن، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى جۇغراپىيەلىك-سىياسىي ۋە قىممەت قاراش بىخەتەرلىكىنى ئاساس قىلىپ، بېيجىڭغا قارشى تېخىمۇ قاتتىق ۋە كەسكىن تەدبىرلەرنى قوللىنىشنى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سودا قوراللىرىدىن تولۇق پايدىلىنىشنى تەرغىب قىلماقتا. يەنە بىر تەرەپتىن، ئىقتىساد مىنىستىرلىقى گېرمانىيە ئىقتىسادىنىڭ خىتاي بازىرىغا بولغان چوڭقۇر بېقىندىلىقىنى، شۇنداقلا خىتايدىن ئىمپورت قىلىنىدىغان مەھسۇلاتلارنىڭ تەخمىنەن يۈزدىن بىرىنىڭ گېرمانىيە شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى شۆبە زاۋۇتلىرى تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلىدىغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ، ئېھتىياتچان بولۇشقا چاقىرماقتا [Handelsblatt].

بۇ ئىختىلاپ سانائەت ساھەسىدىمۇ ئېنىق كۆرۈلمەكتە. مەسىلەن، فېدېراتىپ گېرمانىيە سانائەتچىلەر بىرلەشمىسى (BDI) يېقىنقى بىر ئىچكى دوكلاتىدا، نۆۋەتتىكى سىياسەتنىڭ داۋاملىشىشى گېرمانىيە سانائەت ئاساسىنىڭ چىرىپ كېتىشىگە، سانائەت شىركەتلىرىنىڭ كۆپلەپ ۋەيران بولۇشىغا ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، ھۆكۈمەتنى تېزدىن سىستېمىلىق ھالدا «خەتەرنى تۆۋەنلىتىش» (Derisking) تەدبىرلىرىنى قوللىنىشقا ئۈندىگەن [Die Zeit]. ئەكسىچە، ۋولكسۋاگېن (Volkswagen) غا ئوخشاش خىتاي بازىرىدا غايەت زور مەبلىغى بار دۇنياۋى ئاپتوموبىل شىركەتلىرى بىر تەرەپتىن، دۆلەت ئىچىدىكى بېسىم سەۋەبىدىن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قارشى تېز ھەرىكەت قىلىشىنى تەلەپ قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن، بېيجىڭنىڭ يوشۇرۇن ئۆچ ئېلىش تەدبىرلىرىدىن ئەنسىرەپ، ئىككى ئوتتۇرىدا تەۋرىنىپ تۇرماقتا.

بۇ ئەندىشە ئاساسسىز ئەمەس. چۈنكى خىتايدىكى نۇرغۇنلىغان گېرمانىيە سانائەت شىركەتلىرىنىڭ يەرلىك باشقۇرغۇچىلىرى ياۋروپانىڭ تاموژنا بېجى ئارقىلىق قوغدىنىش سىياسەتلىرىنىڭ ئەڭ بىرىنچى بولۇپ ئۆزلىرىگە زەربە بېرىدىغانلىقىدىن، خىتاينىڭ گېرمانىيە شىركەتلىرىنى چەتكە قېقىشىنى تېزلىتىپ قويىدىغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرماقتا. بۇ زىددىيەتلىك مەنزىرە گېرمانىيەنىڭ ياۋروپا سەۋىيەسىدە بىر تۇتاش، كۈچلۈك قارار ماقۇللىشىدا ئىزچىل پۇتلىكاشاڭ بولۇپ كېلىشىدىكى تۈپ سەۋەبتۇر.

ئۈچىنچى قىسىم: ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سودا قوراللىرى سىستېمىسى ۋە ئۇنىڭ چەكلىمىلىرى

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سودا سىياسىتى بىر قاتار كۆپ تەرەپلىك ۋە ئىككى تەرەپلىك ھوقۇق بېرىلگەن رەسمىي قوراللار بىلەن تەمىنلەنگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە يېقىنقى مەزگىللەردە ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىۋاتقىنى «ئالاھىدە قوغداش تەدبىرلىرى» (Safeguards) دۇر [Die Zeit]. بۇ تەدبىرلەر مەلۇم بىر ساھەدە ئىمپورت مىقدارى تۇيۇقسىز ۋە ئادەتتىن تاشقىرى ئېشىپ كەتكەندە، چەكلىك نورما بېكىتىش ۋە نورمىدىن ئېشىپ كەتكەن قىسمىغا يۇقىرى جازا بېجى قويۇش ئارقىلىق يەرلىك بازارنى قوغدايدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى پولات-تۆمۈر ساھەسىدە بۇ قورالنى مۇۋەپپەقىيەتلىك قوللانغان بولۇپ، يېقىندا ئۇنى خىمىيە ساھەسىگىمۇ كېڭەيتىشنى ئويلىشىۋاتىدۇ.

بىراق، ئالاھىدە قوغداش تەدبىرلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ كەمچىلىكى شۇكى، ئۇلار «دۆلەت ئايرىمايدىغان» (non-selective) خاراكتېرگە ئىگە. يەنى بۇ تەدبىر يالغۇز خىتايدىن كەلگەن ئىمپورتنىلا ئەمەس، بەلكى باشقا بارلىق ئىتتىپاقداش ئۈچىنچى دۆلەتلەرنىمۇ ئوخشاش دەرىجىدە جازالايدۇ. بۇ ئەھۋال ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ باشقا يەرشارىۋى سودا شېرىكلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى جىددىيلەشتۈرۈۋېتىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سودا مۇداپىئە ئامبىرىدىكى ئەڭ چوڭ قورال يېقىندا تەسىس قىلىنغان «بېسىمغا تاقابىل تۇرۇش قورالى» (Anti-Coercion Instrument) ياكى سىياسىي تىلدا ئاتىلىدىغان «سودا بازۇكاسى» دۇر [Die Zeit]. بۇ قورال چەتئەل ھۆكۈمەتلىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەرگە قاراتقان ئىقتىسادىي قورقۇتۇش ياكى چەكلىمىلەرنى قوللانغاندا، بىر تەرەپلىمە ئېمبارگو قويۇش، ئاممىۋى سېتىۋېلىش بازارلىرىدىن چەكلەش قاتارلىق ئىنتايىن قاتتىق ئۆچ ئېلىش تەدبىرلىرىنى يۈرگۈزۈش ھوقۇقىنى بېرىدۇ. گەرچە بۇ قورال ئىلگىرى دونالد ترامپنىڭ گىرېنلاندىيەگە قاراتقان نىيەتلىرىگە قارشى تۇرۇشتا ئۈنۈملۈك پىسخىكىلىق بېسىم كۆرسەتكەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈشى ئۈچۈن ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىنىڭ قوللىشى تەلەپ قىلىنىدۇ.

بۇ كۆپ سانلىق ئاۋاز بېرىش تەلىپى سىياسىي جەھەتتە ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدا ئورتاق پوزىتسىيە يارىتىشنى قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدۇ. مەسىلەن، ئىتتىپاق ئىچىدىكى ئىسپانىيەگە ئوخشاش بىر قىسىم دۆلەتلەر ئوچۇق-ئاشكارا خىتاي تەرەپدارى پوزىتسىيەدە بولۇپ، تاموژنا بېجىنى ئۆستۈرۈشكە قارشى تۇرسا، شىمالىي ياۋروپا دۆلەتلىرى ۋە گىرېتسىيە سودا ئۇرۇشىنىڭ كېلىپ چىقىشىدىن ئېغىر دەرىجىدە ئەنسىرەپ گۇمان بىلەن قارىماقتا [Handelsblatt].

بۇ سىياسىي پارچىلىنىشنى يېپىش ئۈچۈن، گېرمانىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتى يېڭى سودا قوراللىرىنىڭ خىتاينى نىشان قىلغانلىقىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. ئۇلار بۇنى «دۆلەت ئايرىمايدىغان» (länderagnostisch) تەدبىرلەر دەپ ئاتىشىدۇ [Die Zeit]. بۇ سۆز ئويۇنى ئەمەلىيەتتە بېيجىڭنىڭ دەرھال ۋە شىددەتلىك ئۆچ ئېلىش تەدبىرلىرىنى يولغا قويۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قوللىنىلغان ئاجىزلىقنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، ياۋروپانىڭ جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي ئىرادىسىنىڭ تېخى تولۇق يېتىلمىگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

تۆتىنچى قىسىم: ئامېرىكا-خىتاي جۇغراپىيەلىك رىقابىتىنىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە ياۋروپاغا بولغان تەسىرى

يەرشارىۋى جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي سىستېمىسىدىكى ئەڭ يادرولۇق ئۆزگىرىش دونالد ترامپ باشچىلىقىدىكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىنقى مەزگىللەردىكى ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت يۆنىلىشىدە ئېنىق كۆرۈلدى. 2025-يىلى ئامېرىكا بېيجىڭغا قاراتقان سودا بېسىمىدا ئېغىر مەغلۇبىيەتكە دۇچ كەلدى. خىتاينىڭ سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىنى ئېكسپورت قىلىشنى چەكلەش بېسىمى ۋاشىنگتوننى ئېغىر ئىقتىسادىي بەدەللەرگە دۇچ قويدى، نەتىجىدە ئاقساراي يېڭىدىن قوشۇمچە تاموژنا بېجى قويۇشتىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر بولدى [Handelsblatt].

بۇ ئەھۋال ئامېرىكىنىڭ جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي كۈچ سىستېمىسىدا خىتاي بىلەن بولغان بىۋاسىتە تاقابىل تۇرۇشتا ئۆزىنىڭ يېتەرلىك دەرىجىدە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ترامپنىڭ 2025-يىلى ئۆكتەبىردە بېيجىڭ بىلەن ۋاقىتلىق ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ئىمزالىشى ۋە 2026-يىلى ماي ئېيىدا بېيجىڭغا بېرىپ شى جىنپىڭ بىلەن كۆرۈشۈشى، ۋاشىنگتوننىڭ نۆۋەتتە يەرشارى سودا زەنجىرىدىكى جىددىيلىكنى پەسەيتىشكە ئەھمىيەت بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [Die Zeit].

ترامپ ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بىرلىشىپ خىتايغا تاقابىل تۇرۇشنىڭ ئورنىغا، بېيجىڭ بىلەن ئىككى تەرەپلىك ئايرىم كېلىشىم تۈزۈشنى ئەۋزەل كۆردى. بۇ ياۋروپالىق مۇتەخەسسىسلەر تەرىپىدىن غايەت زور ئىستراتېگىيەلىك خاتالىق سۈپىتىدە باھالانماقتا [Handelsblatt]. چۈنكى بۇ بىر تەرەپلىمە سىياسەت ياۋروپا ئىتتىپاقىنى جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي رىقابەت مەيدانىدا يالغۇز قالدۇرۇپ قويدى. بۇ ئەھۋالدا ياۋروپا ئۆزى بىر تەرەپلىمە ھالدا خىتاي بىلەن بولغان سودا ئۇرۇشىنى باشلىسا، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئامېرىكىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشەلمەيدىغانلىقى ئېنىق. ئەكسىچە، ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ بىرلىشىپ ياۋروپا بازىرىغا زەربە بېرىش پۇرسىتى تۇغۇلۇپ قېلىش خەۋپىمۇ يوق ئەمەس.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ياۋروپانىڭ نۆۋەتتە ئوتتۇرا شەرقتىكى ۋەزىيەت، خۇسۇسەن ئىران ئۇرۇشى تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان غايەت زور ئىقتىسادىي ۋە ئېنېرگىيە بېسىمى ئاستىدا تۇرۇۋاتقانلىقى ئۇنىڭ ئىقتىسادىي چىدامچانلىقىنى تېخىمۇ ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى [Die Zeit]. بىرلا ۋاقىتتا ھەم جۇغراپىيەلىك-سىياسىي كىرىزىسلارنى بىر تەرەپ قىلىش، ھەم دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ سانائەت دۆلىتى بىلەن بىر سودا ئۇرۇشىغا كىرىش ياۋروپا ئۈچۈن قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان بىر تەۋەككۈلچىلىك بولۇپ قېلىشى مۇمكىن.

ئامېرىكىنىڭ بۇ سىياسىي يۆنىلىشى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، يەرشارى ئىقتىسادىي تەرتىپىدە كونا ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرى ئەمدى ئىقتىسادىي مەنپەئەت توقۇنۇشى يۈز بەرگەندە كاپالەتلىك قالقان بولالمايدۇ. ياۋروپا ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى قوغداش ۋە جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي خەۋپنىڭ ئالدىنى ئېلىش يوشۇرۇن كۈچىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ كوللېكتىپ قارار چىقىرىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشى كېرەك.

بەشىنچى قىسىم: ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارى ۋە جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي تەھدىت كۈچىنى باھالاش

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينىڭ سانائەت كېڭەيمىچىلىكىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى ۋە قوللىنىۋاتقان سىياسەتلىرىنىڭ يادروسىدا جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي تەھدىت يەتكۈزۈش ئىقتىدارىنىڭ بار-يوقلۇقى مەسىلىسى تۇرىدۇ. جۇغراپىيەلىك-ئىقتىساد مۇتەخەسسىسى جۇلىئان خاكېنبرويىخ ئوتتۇرىغا قويغاندەك، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى نۆۋەتتە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا نىسبەتەن ئېنىق بىر سوئال تاشلىماقتا: «ياۋروپالىقلار بىزنىڭ ئارتۇق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىمىزنى قوبۇل قىلىپ، ئوتتۇرا مەزگىلدە پۈتۈنلەي بېقىندىغا ئايلىنامسىلەر ياكى سودا ئۇرۇشىنى دەرھال باشلاپ، قىسقا مەزگىل ئىچىدە غايەت زور ئىقتىسادىي زىيانغا رازى بولامسىلەر؟» [Handelsblatt].

بۇ ئىككى قىيىن تاللاش ئالدىدا قالغان ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتى ۋە ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا تېخىچە ئېنىق بولغان بىر ئىستراتېگىيەلىك تەييارلىق سىستېمىسى قۇرۇلمىدى. سودا قوراللىرىنىڭ كۈچى پەقەتلا ئۇلارنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا بولغان كوللېكتىپ سىياسىي ئىرادە ۋە جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي تەھدىت كۆرسىتىش دەرىجىسى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بولسا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئىختىلاپلاردىن ناھايىتى ياخشى پايدىلىنىپ، سىياسىي پارچىلاش تاكتىكىسىنى قوللانماقتا. مەسىلەن، خىتاي يېقىنقى سودا تالاش-تارتىشلىرىدا فىرانسىيەنىڭ گۆش ۋە گىرىم بۇيۇملىرى سانائىتىگە چەكلىمە قويۇش بېسىمىنى يۈرگۈزۈش ئارقىلىق پارىژنى جازالىسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىگە يېقىن پوزىتسىيە تۇتقان ئىسپانىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەرگە ئېتىبار سىياسەتلىرىنى بېرىش ئارقىلىق ئىتتىپاقنىڭ قارار ماقۇللىشىنى قىيىنلاشتۇرۇۋەتمەكتە [Die Zeit]. بۇ ھالەت خىتاينىڭ ياۋروپاغا نىسبەتەن توقۇنۇشنى كۈچەيتىش ئۈستۈنلۈكىگە (Eskalationsdominanz) ئىگە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇرۇپ قويماقتا.

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يۇمشاق ۋە زىددىيەتلىك «مۇرەسسەچى ئوتتۇرا يول» سىياسىتى بىر تەرەپتىن يەرلىك سانائەتنى قوغداشتا ئاجىزلىق قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ ئۆچ ئېلىش ھەرىكەتلىرىنى قوزغاپ قويۇشقا تامامەن يېتەرلىكتۇر. خاكېنبرويىخنىڭ تەھلىلى بويىچە ئېيتقاندا، ئۈنۈملۈك بىر تاقابىل تۇرۇش سىستېمىسى قۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپا ئالدى بىلەن ئۆزى قوغداپ قالماقچى بولغان كونكرېت سانائەت زەنجىرىنىڭ لىنىيەلىرىنى ناھايىتى ئېنىق بەلگىلەپ چىقىشى، قايسى ساھەنى يوقىتىشقا چىدايدىغانلىقى ۋە قايسى يادرولۇق ساھەنى قايسى بەدەلدە بولمىسۇن قوغداپ قالىدىغانلىقىنى بەلگىلىشى شەرت [Handelsblatt].

بۇ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئېنىقلىق بولمىغان تەقدىردە، بېيجىڭ سىياسىي كۆز بويامچىلىق ۋە سودا تەھدىتى ئارقىلىق ياۋروپانى تېخىمۇ ئېغىر كىرىزىسلارغا پاتۇرالايدۇ. ياۋروپانىڭ نۆۋەتتىكى ئەڭ كونا ۋە يۇمشاق سودا قوغداش سىياسەتلىرى جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادنىڭ يېڭى قانۇنىيەتلىرىگە ماس كەلمەيدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئالدى بىلەن دۆلەت ئىچى سانائىتىنىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي كوزىرلىرىغا نىسبەتەن ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرۇش قالقىنىنى سىستېمىلىق يۈرگۈزۈشى تولىمۇ زۆرۈردۇر.

ئالتىنچى قىسىم: مەنبە ماتېرىياللارنىڭ ئىلمىي ۋە تەتقىقات ئۇسۇلى جەھەتتىكى قىممىتىگە باھالار

بۇ تەتقىقاتتا قوللىنىلغان ئۈچ مەنبە ئۆزلىرىنىڭ تەتقىقات ئۇسۇللىرىدىكى ئاساسلىرى ۋە ئوتتۇرىغا قويغان ئانالىز تۈزۈلمىسى جەھەتتىن يۇقىرى ئىلمىي ۋە ئاكادېمىك قىممەتكە ئىگە. جۇلىئان خاكېنبرويىخنىڭ «سودا گېزىتى» دە ئېلان قىلىنغان يازمىسى، جۇغراپىيەلىك-ئىقتىساد پەنلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نەزەرىيەلىرىنى رېئال سودا سىياسىتى بىلەن بىرلەشتۈرۈشتە ئىنتايىن مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان [Handelsblatt]. ئاپتوردىكى جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي تەھدىت زەنجىرى ۋە ۋەزىيەتنى كەسكىنلەشتۈرۈش پەلەمپىيى (Eskalationsleiter) مودېلى، ياۋروپانىڭ دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي چەكلىمىلىرىنى تەتقىق قىلىشقا كۈچلۈك نەزەرىيەۋى ئاساس سېلىپ بەرگەن.

«ۋاقىت گېزىتى» نىڭ مۇخبىرلار ئۆمىكى تەييارلىغان دوكلات بولسا، تەتقىقاتنى ناھايىتى بايقاش خاراكتېرلىك ئەمەلىي پاكىتلار، گېرمانىيە سانائەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ ئىچكى ھۆججەتلىرى ۋە دۆلەت ئىچى-سىرتىدىكى سىياسىي كۈچلەرنىڭ ئىچكى سۆھبەتلىرى بىلەن بېيىتقان [Die Zeit]. بۇ مېتودولوگىيەلىك يۈزلىنىش تەھلىلنىڭ يالغۇز نەزەرىيەۋى سۇپىدا قېلىپ قالماي، سىياسىي رېئاللىق بىلەن بىۋاسىتە باغلىنىشىغا كاپالەتلىك قىلغان.

«سودا گېزىتى» دىكى يۈز مىڭلىغان خىزمەت ئورنىغا دائىر تەپسىلىي خەۋەردە بولسا، ياۋروپا ئىسلاھات مەركىزى (CER) ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى (OECD) غا ئوخشاش خەلقئارالىق نوپۇزلۇق تەتقىقات سۇپىلىرىنىڭ ئىستاتىستىكىلىق مەلۇماتلىرى ۋە ماتېماتىكىلىق مۆلچەرلىرى ئاساس قىلىنغان [Handelsblatt]. بۇ ئەھۋال ئانالىزنىڭ ئىلمىي ئۈنۈمىنى ۋە ئوبيېكتىپلىقىنى سىستېمىلىق ئۆستۈرگەن.

خۇلاسە: ياۋروپانىڭ تەقدىر تاللىشى ۋە كەلگۈسىگە نەزەر

يۇقىرىدىكى بارلىق سىستېمىلىق تەھلىللەر ۋە سېلىشتۇرمىلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ياۋروپا ئىتتىپاقى نۆۋەتتە ئۆزىنىڭ كەلگۈسى سانائەت ئاساسى ۋە جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان تارىخىي كۆۋرۈك ئۈستىدە تۇرماقتا. «خىتاي زەربىسى 2.0» ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سانائەت سىستېمىسىنى، خۇسۇسەن گېرمانىيەنىڭ رەھبەرلىك ئورنىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىپ تاشلاش تەھدىتىنى ئېلىپ كەلمەكتە.

ياۋروپا ئەمدى «توقۇنۇشتىن قېچىش» بىلەن «سانائەتنى قۇربان قىلىش» ئوتتۇرىسىدىكى يۇمشاق ياكى زىددىيەتلىك مۇرەسسە سىياسەتلىرى بىلەن ئۆزىنى قوغداپ قالالمايدۇ. ئەزا دۆلەتلەر، خۇسۇسەن بېرلىن بىلەن پارىژ ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورتاقلىق ۋە جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي ئىرادە، ياۋروپانىڭ بېيجىڭنىڭ جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي كۈچ سىستېمىسىغا تاقابىل تۇرالايدىغان بىردىنبىر قالقىنىدۇر.

ئامېرىكىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن تەۋرىنىپ تۇرۇۋاتقان ۋە ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەرگە تېخىمۇ بەكرەك مايىل بولۇۋاتقان نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇھىتتا، ياۋروپا ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۆز-ئۆزىنى قوغداش يوشۇرۇن كۈچىنى تېزدىن بېكىتىپ چىقىشى شەرت. بۇ قوراللار بىر تەرەپلىمە سودا قورۇقچىلىقىغا كىرىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، رىقابەتچى تەرەپلەرگە ناھايىتى ئېنىق، زەربە بېرىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە سىگناللارنى بېرەلەيدىغان سەۋىيەدە سىستېمىلىق ماسلاشتۇرۇلۇشى كېرەك.

كەلگۈسى بىر قانچە يىل ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يەرشارىنىڭ مۇستەقىل بىر قۇتۇبى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش-تۇرالماسلىقىنى بەلگىلەيدۇ. ياۋروپا رەھبەرلىرىنىڭ جۇغراپىيەلىك-ئىقتىسادىي رېئاللىقنى تېخىمۇ ئېنىق قوبۇل قىلىپ، ئىتتىپاقنىڭ سودا قالقىنىنى ئورتاق سىياسىي ئىرادە بىلەن مۇستەھكەملىشى، كەلگۈسى تەرەققىيات لىنىيەسىنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن قىلىشقا تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم تارىخىي ۋەزىپىدۇر.

مەنبە:

ئىنكاسلار: