خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەرز سىرتمىقى ۋە گېئوپولىتىكىلىق خېيىم-خەتەرلەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر سىياسىي مۇلاھىزە ماقالىسىنىڭ ئاساسىي مەنبەسى نوپۇزلۇق تەھلىل ئورگىنى «bno IntelliNews» تەرىپىدىن يېزىلىپ «www.intellinews.com» تورىدا ئېلان قىلىنغان «بېيجىڭنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەرز كونتروللۇقىنىڭ كېڭىيىشى» (Beijing’s expanding grip on Central Asian debt) ناملىق ئىستراتېگىيە دوكلاتىدۇر. دۇنيا بانكىسىنىڭ 2025-يىلى دېكابىردا ئېلان قىلغان «خەلقئارا قەرز دوكلاتى» (IDR) ئاساسىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ تېكىست، نۆۋەتتىكى يەرشارى سىياسىي ئىقتىسادىدىكى ئەڭ نازۇك مەسىلىلەرنىڭ بىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. مەزكۇر دوكلات خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي سىڭىپ كىرىشى ۋە ئۇنىڭ كۆپ قاتلاملىق گېئوپولىتىكىلىق ئاقىۋەتلىرىنى مۇھاكىمە قىلغان بولۇپ، رايوننىڭ كەلگۈسى سىياسىي مەنزىرىسىنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق مەلۇماتلار بىلەن تەمىنلەيدۇ.

دوكلاتنىڭ كىرىش قىسمىدىلا ئىنتايىن مۇھىم بىر ماكرولۇق يۈزلىنىش ئوتتۇرىغا قويۇلغان، ئۇ بولسىمۇ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ كۈندىن-كۈنگە خىتاينىڭ تەسىر ئوربىتىسىغا تارتىلىۋاتقانلىقىدۇر. بۇ جەرياندا بېيجىڭ ھۆكۈمىتى رايوندا بىر بېسىم مەنبەسى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ھەل قىلغۇچ بىر «مۇقىملاشتۇرغۇچى ئامىل» سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ. بۇ خىل دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي قىياپەت، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىنىڭ نەقەدەر ئىنچىكە ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانغا ئاساسلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

دۇنيا بانكىسىنىڭ يۇقىرىقى دوكلاتىدا ئالاھىدە تەكىتلەنگەن بىر نۇقتا، قەرزنىڭ قوش بىسلىق خاراكتېرىدۇر. بىر تەرەپتىن، ئەگەر مەبلەغ مۇۋاپىق ئورۇنلاشتۇرۇلمىسا، يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزلەشكەن قەرز ئېلىش قىلمىشى غايەت زور خەۋپ-خەتەرلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، ئەگەر بۇ قەرزلەر ئۈنۈملۈك ۋە ئىشلەپچىقىرىش كۈچىگە ئىگە ئۇل ئەسلىھەلەرگە توغرا يېتەكلەنسە، رايوننىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ئېشىشىغا پۇختا ئاساس سالالايدۇ. خىتاي دەل مۇشۇ رېئاللىقنى چىقىش قىلىپ، ئۆزىنى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ كۆپ قىسىم دۆلەتلىرىنى دەسمايە بىلەن تەمىنلەيدىغان ئەڭ ئاساسلىق مەنبە قىلىپ كۆرسىتىۋاتىدۇ.

ئانالىزنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر قاتلىمىغا نەزەر سالساق، خىتاينىڭ بۇ مەقسەتكە يېتىشتە قوللانغان كونكرېت مېخانىزملىرىنى كۆرىمىز. خىتاي ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسى (Exim Bank) ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» قۇرۇلۇشىغا (BRI) باغلانغان مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش تۈرلىرى ئارقىلىق، بېيجىڭ رايوندىكى بىر قانچە ھۆكۈمەتنىڭ ئەڭ ئاساسلىق قوش تەرەپلىك ھەقدارىغا ئايلاندى. بۇ پەقەت ئاددىي بىر پۇل مۇئامىلە ھادىسىسى بولماستىن، بەلكى دۆلەت كاپىتالىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.

خىتاينىڭ قەرز بېرىش ئەندىزىسى غەربنىڭ ياكى باشقا خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ قىسقا مۇددەتلىك خامچوتنى قوللاش ياردەملىرىگە ئوخشىمايدۇ. ئەكسىچە، خىتاينىڭ قەرزلىرى ئاساسلىقى كۆزگە كۆرۈنىدىغان ئەمەلىي مۈلۈكلەرگە مەركەزلەشكەن بولۇپ، بۇلار يىراق رايونلارنى تۇتاشتۇرىدىغان تاشيوللار، ئىلگىرى تۆمۈريول ئۇل ئەسلىھەلىرى چەكلىك بولغان جايلاردىكى زامانىۋىلاشتۇرۇلغان تۆمۈريول كارىدورلىرى ۋە ھالقىما چېگرا تۇرۇبا تورلىرىغا ئۇلانغان دەرىجىسى ئۆستۈرۈلگەن ئېلېكتىر ئىستانسىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

بۇ تۈرلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ئۈچۈن بۇ قەدەر جەلپ قىلارلىق ئىكەنلىكىنى تەھلىل قىلغىنىمىزدا، بۇنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى بىلەن يۈزلىشىشكە توغرا كېلىدۇ. بۇ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى مۇستەقىل بولغاندىن بۇيان سودا، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە سانائەتنىڭ كېڭىيىشىگە ئېغىر توسالغۇ بولۇپ كېلىۋاتقان ئاستا خاراكتېرلىك ئۇل ئەسلىھە بوشلۇقىنى تولدۇرۇشنى نىشان قىلغان. دەرۋەقە، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئۆزلىرىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جىددىي ئېھتىياجلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن بۇ قەرزلەرگە تەلپۈنمەكتە.

بىراق، سىياسىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ بىر تەرەپلىك مەنپەئەتلىنىش ئەمەس. بېيجىڭ بۇ خىل كەڭ كۆلەملىك سېلىنمىلارنىڭ ئاخىرى بېرىپ ئۆزىگە ئېلىپ كېلىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك يوشۇرۇن مەنپەئەتلىرىنى ناھايىتى ئېنىق كۆرۈپ يەتكەن. بۇ سېلىنمىلار پەقەتلا قەرز ئۆسۈمىنى يىغىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى مەزكۇر دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي تومۇرىنى كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى بېيجىڭنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىگە تۇتاشتۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. مەسىلەن، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستانغا ئوخشاش دۆلەتلەرنى ئالساق، خىتاي قوللىغان تۈرلەر قاتناش-توشۇشنى ياخشىلاپ، ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسى يېتىشمەسلىك قىيىنچىلىقىنى يېنىكلەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ قۇرۇلۇشلار تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك خۇسۇسىي ئىگىلىك پائالىيەتلىرى ئۈچۈن ئاساس سالدى. سىرتقى تەرىپىدىن قارىغاندا، بۇ بىر كۆڭۈلدىكىدەك تەرەققىياتتۇر.

يەنە بىر جەھەتتىن، بېيجىڭ بۇ خىل ئۇل ئەسلىھە تەرەققىياتىنى رايونلۇق سودا كارىدورلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇش ئارقىلىق، دېڭىزغا چىقىش يولى يوق، قۇرۇقلۇققا قاپسىلىپ قالغان بۇ ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنى مەۋجۇت بولغان ۋە يېڭىدىن تەرەققىي قىلىۋاتقان ياۋرو-ئاسىيا تەمىنلەش زەنجىرىگە تېخىمۇ زىچ بىرلەشتۈرۈشكە ياردەم بەردى. بۇ خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىقنى مۇستەھكەملەشتىكى ئىستراتېگىيەلىك قەدىمىنىڭ بىر قىسمىدۇر.

مەسىلىنى تېخىمۇ ماكرولۇق ۋە خەلقئارالىق سىياسىي مۇھىتتىن كۆزەتكەندە، بىز خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۇتقان يولىنىڭ رۇسىيەنىڭكىدىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغانلىقىنى بايقايمىز. رۇسىيەنىڭ بۇ رايوندىكى تارىخىي تەسىر كۈچى ئاساسلىقى بىخەتەرلىك ئالاقىسى، كۆچمەنلەرنىڭ ئەۋەتكەن پۇللىرى ۋە ئەنئەنىۋى ئېنېرگىيە سودىسىغا مەركەزلەشكەن ئىدى. گەرچە رۇسىيەنىڭ رايوندىكى بۇ خىل باغلىنىشلىرى تېخىچە مۇھىم ئورۇندا تۇرسىمۇ، ئەمما موسكۋانىڭ ھازىرقى ۋەزىيىتى، يەنى بىر تەرەپتىن ئۇرۇش چىقىملىرىغا بەرداشلىق بېرىش، يەنە بىر تەرەپتىن غەربنىڭ ئېغىر ئىقتىسادىي جازالىرىغا تاقابىل تۇرۇش سەۋەبلىك، ئۇنىڭ كەڭ كۆلەملىك تەرەققىيات مەبلىغى بىلەن تەمىنلەش ئىقتىدارى نۆۋەتتە ئىنتايىن چەكلىك ھالەتكە چۈشۈپ قالدى. بۇ گېئوپولىتىكىلىق بوشلۇق خىتاي ئۈچۈن تېپىلغۇسىز بىر پۇرسەت ياراتتى.

موسكۋانىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتە چېكىنىشىگە سېلىشتۇرغاندا، بېيجىڭ داۋاملىق تۈردە كەڭ كۆلەمدە دەسمايە ۋە تېخنىكىلىق تەجرىبە ئورۇنلاشتۇرۇشىنى توختاتمىدى. بۇ ئىككى قوشنا دۆلەت ئارىسىدىكى كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەمەلىي تەسىر دائىرىسى جەھەتتىن خىتاينىڭ پايدىسىغا ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنىڭ روشەن ئىسپاتىدۇر. بۇ سەۋەبتىن، پۈتۈن ئاسىيا مىقياسىدا ۋە يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بازارلاردا قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش (refinancing) بېسىمىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، خىتاينىڭ غەربىي قوشنىلىرىغا نىسبەتەن ئۇزۇن مۇددەتلىك قەرز بەرگۈچى سۈپىتىدىكى رولى ئۇنىڭغا ھەم مەسئۇلىيەت، ھەم زور تەسىر كۈچ ئاتا قىلدى. بۇ تەسىر كۈچ پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي قارارلارغا ئارىلىشىش يوشۇرۇن كۈچىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئوتتۇرا ئاسىيا نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، خىتاي بىلەن بولغان بۇ ھەمكارلىق ئېشىش ۋە گۈللىنىشنى قوللايدىغان ئۇل ئەسلىھە تەرەققىيات پىلانلىرىدىن سىرت، ئەسلىدە ئېرىشىش تەس بولغان مەبلەغلەرگە ئېرىشىش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. شۇڭا يەرلىك دۆلەت رەھبەرلىرى بۇ مەبلەغلەرنى ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي ھۆكۈمرانلىقىنى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنى (legitimacy) كۈچەيتىشنىڭ ۋاسىتىسى دەپ بىلىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، ئىلمىي ئانالىزچىلارنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، بۇ جەرياننى ئىككى تەرەپ ئېھتىياتچانلىق بىلەن باشقۇرغاندىلا، بۇ چوڭقۇرلىشىۋاتقان پۇل-مۇئامىلە مۇناسىۋىتى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ تېخىمۇ كۈچلۈك بولغان ئىقتىسادىي چىدامچانلىققا سەكرەش سۇپىسى بولالايدۇ. ئەكسىچە بولغاندا، قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر ئۈچۈن بۇنىڭ بەدىلى كەلگۈسى يىللاردا، ھەتتا ئالدىمىزدىكى نەچچە ئون يىللاردا ئىنتايىن ئېغىر بولۇشى مۇمكىن.

دوكلاتتىكى كونكرېت دۆلەتلەرنىڭ مىسالىغا كىرىدىغان بولساق، ئالدى بىلەن قىرغىزىستاننىڭ ۋەزىيىتى ئانالىز قىلىنىدۇ. قىرغىزىستاننىڭ يەككە قەرز بەرگۈچىگە بولغان تايىنىشچانلىقى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، «دىپلومات» (The Diplomat) ژۇرنىلىنىڭ مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، قىرغىزىستاننىڭ تاشقى ئاممىۋى قەرزى 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) تەخمىنەن %55 تىن %60 كىچە بولغان نىسبىتىنى ئىگىلىگەن. بۇ بىر دۆلەت ئۈچۈن ئىنتايىن خەتەرلىك قىزىل سىزىقتۇر. بۇ غايەت زور قەرزنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى خىتاي ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسىغا تەۋە بولۇپ، بېيجىڭنى قىرغىزىستاننىڭ ئەڭ چوڭ قوش تەرەپلىك قەرز بەرگۈچىسىگە ئايلاندۇردى . بۇ خىل بىر تەرەپلىمىلىك قەرز قۇرۇلمىسى دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇرىدۇ ۋە بېيجىڭنىڭ شەرتلىرىگە بويسۇنۇشقا مەجبۇرلايدۇ. مۇشۇ سەۋەبتىن، قەرز ئۆتەش يۈكى نۆۋەتتە قىرغىزىستان ھۆكۈمىتى كىرىمىنىڭ تەخمىنەن %18 تىن %22 كىچە بولغان قىسمىنى خورىتىۋاتقان بولۇپ، بۇ ئەھۋال دۆلەتنىڭ تېخىمۇ كەڭ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق چىقىملىرى ۋە يەرلىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا ئاجرىتىدىغان مالىيە بوشلۇقىنى قاتتىق تارايتىۋەتتى . خەلقنىڭ رېئال تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ ئۆسۈشى مانا مۇشۇ قەرز يۈكى ئاستىدا بوغۇلماقتا.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، ماكرولۇق ئىقتىساد نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، قەرزنىڭ كۆپ قىسمى چەتئەل پۇلىدا (ئاساسلىقى دوللاردا) ھېسابلانغانلىقى ئۈچۈن، يەرلىك پۇل «سوم» نىڭ ھەرقانداق قىممەت چۈشۈشى، قەرز قايتۇرۇش تەننەرخىنى يەرلىك پۇل بويىچە ھەسسىلەپ ئاشۇرۇۋېتىدۇ . بۇ ئەھۋال قىرغىزىستان ئىقتىسادىنى يەرشارى ئۆسۈم نىسبىتىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ۋە خىتاينىڭ قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش شەرتلىرىگە قارىتا ئىنتايىن سەزگۈر قىلىپ قويىدۇ . شۇڭلاشقا، مەركەزلىشىپ قېلىش خەۋپى بىشكەك ئۈچۈن ئىنتايىن كەسكىن بىر مەسىلىدۇر. كۆپ تەرەپلىك خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ قەرز بېرىش شەكلىگە ئوخشىمايدىغىنى شۇكى، خىتاينىڭ قەرزلىرى كۆپىنچە قىرغىزىستاندىكى مەلۇم بىر كونكرېت ئۇل ئەسلىھە تۈرىگە باغلانغان بولىدۇ؛ بۇ ئارقىلىق بېيجىڭنىڭ قاتناش، ئېنېرگىيە ۋە قۇرۇلۇش ساھەسىدىكى ئىقتىسادىي ئىزلىرى ۋە تەسىرى تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىدۇ .

تېخىمۇ ئەندىشە قىلارلىق نۇقتا شۇكى، ئەگەر بۇ قەرزلەرنى قايتۇرالماسلىق  ئەھۋالى يۈز بەرسە، خىتاينىڭ «قەرز سىرتمىقى دىپلوماتىيەسى» نىڭ رولىنى جارى قىلدۇرۇشى بىلەن، قىرغىزىستاننىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرى سىرىلانكادىكى ھامبانتوتا پورتى ۋە لائوسنىڭ ئېلېكتىر تورى سىستېمىسى بېسىپ ئۆتكەن يولنى بېسىشى مۇمكىن ( ھازىر بۇ مەزكۇر ئىككى ئەسلىھە ئاساسەن دېگۈدەك خىتاينىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتۈپ كەتكەن) .

تەھلىلىمىزنى تاجىكىستانغا يۆتكىگىنىمىزدە تېخىمۇ ئېغىر ۋەزىيەتنى كۆرىمىز. تاجىكىستان قەرز خەۋپىگە ئەڭ ئاسان ئۇچرايدىغان دۆلەت بولۇپ، دۆلەتنىڭ تاشقى ئاممىۋى قەرزى GDP نىڭ %50 گە يېقىنلىشىپ قالغان، بۇنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى خىتايغا بولغان قەرزدۇر . مانا بۇ رېئاللىق دۈشەنبەنىڭ بېيجىڭغا سىياسىي جەھەتتە نېمە ئۈچۈن بۇ قەدەر بېقىندى ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. تاجىكىستان ھۆكۈمىتى قوش تەرەپلىك قەرزلەردىن باشقا يەنە، 2017-يىلى 500 مىليون دوللارلىق ياۋرو زايومى (Eurobond) تارقاتقان. دۇنيا بانكىسىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، بۇ 10 يىللىق دۆلەت زايومىنىڭ ئۆسۈم نىسبىتى %7.125 قىلىپ بېكىتىلگەن بولۇپ، بۇ تاجىكىستاننىڭ روغۇن سۇ ئېلېكتىر قۇرۇلۇشىغا مەبلەغ توپلاش ئۈچۈن تۇنجى قېتىم خەلقئارالىق زايوم تارقىتىشى ئىدى . بۇ جەريان بىر تەرەپتىن تۈرنى ئىلگىرى سۈرسە، يەنە بىر تەرەپتىن 2030-يىللارنىڭ باشلىرىدا دۆلەتكە غايەت زور سودا مەقسەتلىك قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش خەۋپ-خەتىرىنى ئېلىپ كېلىدۇ . نۆۋەتتە تاجىكىستاننىڭ قەرز تۆلەش چىقىمى دۆلەت مالىيە كىرىمىنىڭ تەخمىنەن %20 نى خورىتىۋاتقان بولۇپ، كەلگۈسىدە بۇ نىسبەتنىڭ يەنىمۇ ئۆسۈشى مۆلچەرلەنمەكتە .

يۇقىرىقى ئامىللار سەۋەبلىك، گەرچە خىتاينىڭ مەبلىغى مەملىكەت مىقياسىدا تاشيول، ئېلېكتىر ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە كانچىلىق تۈرلىرىگە ئاساس سالغان بولسىمۇ، بۇ قەدەر يۇقىرى مەركەزلىشىش تاجىكىستاننى پۇل قىممىتىنىڭ داۋالغۇشىغا ۋە بېيجىڭنىڭ گېئوپولىتىكىلىق نىشانلىرىدىكى ئۆزگىرىشلەرگە قارىتا ئىنتايىن ئاجىز ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويدى . نەتىجىدە، نىسپىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، تاجىكىستان ھازىر سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى رايونىدىكى خىتايغا ئەڭ كۆپ بېقىنىدىغان ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ ئالدىنقى قاتارىغا ئۆتتى . بۇ بېقىندىلىق دۆلەتنىڭ سىرتقى سىياسىتىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىپ، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە شەرتسىز يان بېسىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتىدۇ.

ئەمدى نەزىرىمىزنى ئۆزبېكىستانغا ئاغدۇرساق، مەنزىرە سەل پەرقلىنىدۇ، ئەمما يادرولۇق مەسىلە يەنىلا ئوخشاش. دوكلاتتا قوشۇمچە قىلىنىشىچە، ئۆزبېكىستاننىڭ ھۆكۈمەت كاپالەتلىك قىلغان تاشقى قەرزى 2017-يىلىدىكى GDP نىڭ تەخمىنەن %8 دىن، ھازىرقى %36 تىن %40 كىچە بولغان نىسبەتكە شىددەت بىلەن ئۆرلىگەن . بۇ سۈرئەت تاشكەنتنىڭ ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش سىياسىتىنىڭ خەۋپلىك تەسىرلىرىدىن بىرىدۇر. تاشكەنت گەرچە كۆپ تەرەپلىك خەلقئارالىق ئورگانلاردىن كەڭ دائىرىدە قەرز ئالغان ۋە خەلقئارا زايوم بازارلىرىغا كىرگەن بولسىمۇ، ئەمما باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە ئوخشاشلا، خىتاي يەنىلا ئۇنىڭ ئاچقۇچلۇق قوش تەرەپلىك ھەمكارلاشقۇچىسىدۇر. بۇ ئەھۋال بولۇپمۇ ئېنېرگىيە، خىمىيە ۋە قاتناش-توشۇش ساھەلىرىدە ئەڭ روشەن ئىپادىلىنىدۇ.

گەرچە ئۆزبېكىستاننىڭ قەرز بەرگۈچىلىرى قوشنىلىرىغا سېلىشتۇرغاندا مەلۇم دەرىجىدە كۆپ مەنبەلىك بولسىمۇ، خىتاي بانكىلىرى ۋە دۆلەت قوللىشىدىكى كارخانىلار دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ساھەلىرىگە چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەن بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ رايوندىكى قۇرۇلمىلىق تەسىر كۈچىنى يەنىمۇ كۈچەيتىدۇ . خىتاي مەبلەغلىرى ئارقىلىق ئۆزبېكىستاننىڭ سانائەت زەنجىرىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىنى ئىگىلىۋالماقتا.

تېخىمۇ دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، مۇشۇ ئون يىلنىڭ ئاخىرىدا قەرز قايتۇرۇشتىكى كەچۈرۈم قىلىنىش مۇددىتى  ئاخىرلىشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن قەرەلى توشقان قەرزنى تۆلەش مۇددىتى يېتىپ كېلىپ، قەرز قايتۇرۇش مىقدارى شىددەت بىلەن ئۆرلەيدۇ؛ ھالبۇكى، بۇ ھەقتە ئاخباراتلاردا ئاز خەۋەر بېرىلىدۇ. بۇ ئەھۋال يۈز بەرگەندە، ئۆزبېكىستاننىڭ بۇنىڭغا قانداق تاقابىل تۇرىدىغانلىقى ھازىرچە نامەلۇم. قازاقىستان ۋە تۈركمەنىستانغا كەلسەك، خەۋپ-خەتەرلەر تېخىمۇ مۈجمەل ۋە ۋاسىتىلىك ھالەتتە ئىپادىلىنىدۇ. «دىپلومات» ژۇرنىلى قازاقىستاننىڭ ئاممىۋى تاشقى قەرزىنى ئالاھىدە تىلغا ئالغان بولۇپ، ئاستانەنىڭ دۇنيا كاپىتال بازارلىرىغا كىرىش ئىمكانىيىتى بىر قەدەر كەڭ بولغاچقا، ئۇنىڭ ئەھۋالى خېلىلا ياخشى، تاشقى قەرزى GDP نىڭ %25 تىن تۆۋەن سەۋىيەسىدە تۇرماقتا. ئەمما چوڭ تىپتىكى دۆلەت ئىلكىدىكى كارخانىلار غايەت زور تاشقى قەرزلىرىنى، جۈملىدىن نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە قاتناش ساھەسىدىكى خىتاي ھەقدارلىرىغا بولغان قەرزلەرنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان.

سىياسىي ئىقتىساد نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلغاندا، بۇ يوشۇرۇن ۋە شەرتلىك مەجبۇرىيەتلەر  ئەگەر ئۈنۈملۈك باشقۇرۇلمىسا، ئىقتىسادىي چېكىنىش مەزگىلىدە ئاخىرى بېرىپ دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق خاراكتېرلىك مۈلۈك-قەرز جەدۋىلىگە يۆتكىلىپ كېلىش خەۋپى بار. بۇ قازاقىستان ئۈچۈن كۆرۈنۈشتە بىخەتەر تۇرىدىغان، ئەمما ماھىيەتتە پارتلاشقا تەييار تۇرغان بىر بومبىغا ئوخشايدۇ.

ئاندىن قالسا تۈركمەنىستان مەسىلىسى بار. نۆۋەتتە تۈركمەنىستان خىتاينىڭ سىياسىي ياكى پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى تەسىرىگە ئائىت ئەڭ مۈجمەل بىر دېلونى نامايان قىلماقتا. بۇ دۆلەتكە ئائىت رەسمىي سانلىق مەلۇماتلار ئىنتايىن چەكلىك، ئەمما ھەممىگە مەلۇم بولغىنىدەك، تۈركمەنىستان تەبىئىي گازنىڭ ئەڭ ئاساسلىق سېتىۋالغۇچىسى بولغان خىتايغا باغلانغان تەبىئىي گاز ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە تۇرۇبا لىنىيەلىرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن ناھايىتى كۆپ مىقداردا قەرز ئالغان. مۇشۇ سەۋەبتىن، بۇ دۆلەتنىڭ قەرز قايتۇرۇش ئىقتىدارى ھەممىدىن مۇھىم بولغان خىتاي بازىرىغا قىلىنىدىغان ھىدروكاربون (تەبىئىي گاز) ئېكسپورتىغا يېقىندىن باغلانغان. گەرچە رەسمىي قەرز رەقەملىرىنى تېپىش تەس بولسىمۇ، بۇ خىل ئەھۋال ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدۇ. تۈركمەنىستان ئۆز بايلىقىنى ئالدىن سېتىش بەدىلىگە خىتايغا رەنىگە قويۇلغاندەك بىر ۋەزىيەت شەكىللەنگەن.

ئومۇمىي رايون ھەققىدە بىر پۈتۈن ماكرولۇق يەكۈن چىقارغاندا، قەرز ئۆتەش تەننەرخى GDP ۋە ھۆكۈمەت كىرىمىدىنمۇ تېز سۈرەتتە ئېشىپ بېرىۋاتىدۇ ھەمدە دۆلەت خامچوتىنىڭ تېخىمۇ چوڭ بىر قىسمى خىتايغا قەرز قايتۇرۇشقا ئاجرىتىلىۋاتىدۇ. بۇ بىر رايوننىڭ يوشۇرۇن تەرەققىيات كۈچىنىڭ قەرزدارلىق قۇرۇلمىسى تەرىپىدىن سۈمۈرۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭ تەبىئىي نەتىجىسى سۈپىتىدە، خىتاينىڭ قەرزىنى قايتۇرۇش بىلەن دۆلەت ئىچىدىكى ساقلىقنى ساقلاش، مائارىپ ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشىگە ماسلىشىش قاتارلىق ساھەلەرنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت كۈنسېرى كەسكىنلەشمەكتە . مانا بۇ قەرزنىڭ خەلقنىڭ ياشاش ھوقۇقىغا ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتقا كۆرسىتىۋاتقان ئەڭ بىۋاسىتە زىيانلىق تەسىرىدۇر.

ئاقىۋەتتە، گەرچە بېيجىڭنىڭ رولى رايوندا شەكسىز ھالدا كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئۇل ئەسلىھە مەنپەئەتلىرىنى يارىتىپ بەرگەن بولسىمۇ، لېكىن يەككە بىر قەرز بەرگۈچىگە، يەنى خىتايغا بولغان تايىنىشچانلىق كۈنسېرى ئېشىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۆز نۆۋىتىدە قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش، ھۆكۈمەت باشقۇرۇش ۋە گېئوپولىتىكىلىق خەۋپ-خەتەرلەرنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈۋېتىدۇ .

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بولۇپمۇ قىرغىزىستان بىلەن تاجىكىستانغا نىسبەتەن، خىتاي ئەمدىلىكتە ئاددىي بىر تەرەققىيات ھەمكارلاشقۇچىسى بولماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ تاشقى پۇل-مۇئامىلە تەمىناتىنىڭ ۋە كەلگۈسىدىكى مالىيە سىياسىتى قارارلىرىنىڭ مەركىزىي تۈۋرۈكىگە ئايلىنىپ بولدى . بۇ ئىككى دۆلەت خىتاينىڭ تەسىرىدىن قۇتۇلۇش مۇمكىنچىلىكى ئەڭ تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈپ قالغان رايونلاردۇر. قازاقىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستاننىڭ خىتاي قۇرۇۋاتقان بۇنداق ئۇزۇن مۇددەتلىك قەرز دىپلوماتىيەسى سىرتمىقىغا چۈشۈپ قېلىشتىن قانداق ساقلىنىدىغانلىقى پەقەت ۋاقىتنىڭ سىنىقىغا باغلىق بىر مەسىلىدۇر . ئەگەر بۇ دۆلەتلەر ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق يارىتالمىسا، ئۇلارنىڭمۇ ئاقىۋىتى ئوخشاش بولۇشى ئېھتىمالغا ئىنتايىن يېقىن. دۆلەت تەقدىرى خىتاينىڭ مۈلۈك-قەرز جەدۋىلى بىلەن مۇشۇنداق زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن دۆلەتلەرگە نىسبەتەن، ئاخىرقى نەتىجە دەسلەپتە ۋەدە قىلىنغاندەك ئۇنداق گۈزەل بولۇشى ناتايىن، بۇنىڭ تىپىك ئاقىۋىتىنى سىرىلانكا ۋە لائوسنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈنلەردىن سوراپ بېقىش كۇپايىدۇر. مانا بۇ يەرشارى مىقياسىدا سىياسىي ئانالىزچىلارنى ئەڭ ئەندىشىگە سېلىۋاتقان ئاچقۇچلۇق نۇقتا.

مەنبە: bno IntelliNews (2025). «Beijing’s expanding grip on Central Asian debt«.

ئىنكاسلار: