خىتاينىڭ ئىرانغا قاراتقان كۆپ قاتلاملىق ئىستراتېگىيەلىك قوللاش سىياسىتى ۋە ئۇنىڭ سىياسىي لوگىكىسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر ماقالىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قاراتقان ھەربىي زەربىلىرىدىن كېيىنكى خەلقئارا ۋەزىيەتتە، خىتاينىڭ ئىراننى كۆپ قاتلاملىق قوللاش سىياسىتى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنىدۇ. ماقالىنىڭ جەۋھىرى شۇكى، خىتاي سىياسىي-دىپلوماتىيە، ھەربىي-تېخنىكا، ئىقتىساد-پۇل مۇئامىلە ۋە ئۇچۇر-تەشۋىقات قاتارلىق تۆت چوڭ ساھەدە ئىرانغا ئىستراتېگىيەلىك قالقان بولماقتا. بۇ ئاكادېمىك تەھلىلنىڭ ئەھمىيىتى خىتاينىڭ يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن تىركىشىش جەريانىدىكى خەتەرلىك ئويۇنلىرىنى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرىش، شۇنداقلا يەرشارىۋى بىخەتەرلىككە كېلىدىغان تەھدىتلەرنى پاش قىلىشتىن ئىبارەتتۇر.

يېقىنقى ئايلاردا يۈز بەرگەن ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك ھەربىي ھەرىكەتلىرى خەلقئارا سىياسەت سەھنىسىدە كۈچلۈك داۋالغۇش قوزغىدى. بۇ داۋالغۇش پەقەت ئوتتۇرا شەرقنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي ۋەزىيىتىنىلا ئۆزگەرتىپ قالماستىن، بەلكى دۇنيادىكى چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ سىنىشىشنىڭ يېڭى يۆنىلىشىنى بەلگىلەپ بەردى. بولۇپمۇ مۇشۇنداق ھالقىلىق جەرياندا خىتاينىڭ ئىرانغا تۇتقان مەيدانى ۋە قوللىنىۋاتقان ۋاسىتىلىرى سىياسەتشۇناسلارنىڭ دىققەت مەركىزىدىكى تېمىغا ئايلاندى.

ئىستراتېگىيەلىك قاتلامدىن قارىغاندا، خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى يېتەكچىلىك پىلانىدا ئىراننى ئاددىي بىر ئېنېرگىيە شېرىكى ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۇنياۋى تەسىر كۈچىنى ئاجىزلىتىش ۋە غەربنى باشقا رايونلاردا تۇتۇپ تۇرۇشتىكى ئاساسلىق قورال سۈپىتىدە كۆرمەكتە. ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى بىلەن ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتلىشىش ئالاھىدە كومىتېتى» نىڭ رەئىسى جون مۇلېنار كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، خىتاينىڭ ئىراننى قوللىشى يەككە ساھە بىلەنلا چەكلەنمەي، پۇل-مۇئامىلە، تېخنىكا يۆتكەش ۋە تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش ھەرىكەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ تەرەپلىمىلىك ھەم بىر-بىرىنى شەرت قىلىدىغان ياردەم سىستېمىسىنى شەكىللەندۈرگەن[1].

سىياسىي لوگىكا نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بۇ خىل كۆپ قاتلاملىق قوللاش پەقەت تاشقى سىياسەتتىكى تاكتىكىلىق تاللاش بولماستىن، بەلكى يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان يەرشارىۋى قۇتۇپلىشىشنىڭ بىۋاسىتە ئىپادىسىدۇر. مەزكۇر ئاكادېمىك ماقالە دەل مۇشۇ مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەر تورىنى، شۇنداقلا خىتاينىڭ سىياسىي-دىپلوماتىيە، ھەربىي-تېخنىكا، ئىقتىساد-پۇل مۇئامىلە ۋە ئۇچۇر-تەشۋىقات ساھەلىرىدىكى ھەرىكەت كوئوردىناتلىرىنى ئىلمىي ئۆلچەملەر بىلەن باھالايدۇ.

خىتاينىڭ ئىرانغا قاراتقان دىپلوماتىيەلىك ۋە سىياسىي مۇداپىئە سېپى

خىتاي رەھبەرلىكى ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قىلغان ھەربىي زەربىلىرىدىن كېيىن، دەرھال كۈچلۈك دىپلوماتىيەلىك مۇداپىئە سېپىنى قۇرۇپ چىقتى. خىتاي ھۆكۈمىتى رەسمىي باياناتلىرىدا ئامېرىكانى ئوچۇق ئەيىبلەپ، خەلقئارا سەھنىدە ئىران ئۈچۈن قانۇنلۇق سىياسىي بوشلۇق يارىتىشقا پۈتۈن كۈچى بىلەن تىرىشتى. بۇ خىل پوزىتسىيە ئاساسلىقى خەلقئارا جەمئىيەتتە غەرب دۆلەتلىرىنى تاجاۋۇزچى ۋە خەلقئارا قانۇنغا خىلاپلىق قىلغۇچى سۈپىتىدە كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلغانىدى.

خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ 2026-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى بېيجىڭدا ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ رەھبەرلىرى بىلەن كۆرۈشكەندە، «خەلقئارا قانۇننىڭ نوپۇزىنى قوغداش» ۋە دۇنيانىڭ «ئورمان قانۇنى» غا قايتىپ قېلىشىغا يەنە بىر قېتىم يول قويماسلىقنى ئالاھىدە تەكىتلەپ، ئامېرىكانىڭ ھەربىي ھەرىكىتىنى ۋاسىتىلىك تەنقىد قىلدى[1]. بۇ سۆزلەر خىتاينىڭ خەلقئارا جەمئىيەتتە ئۆزىنى ئەخلاقىي جەھەتتىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويۇش ئۇرۇنۇشىنىڭ تىپىك دىپلوماتىيەلىك تەشۋىقاتىدۇر.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى ئىران تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئابباس ئاراگچى بىلەن تېلېفوندا سۆزلەشكەندە، خىتاينىڭ ھەر زامان ئىراننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى قەتئىي قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى[1]. گەرچە ئىران خەلقئارالىق نېفىت لىنىيەسى بولغان ھورمۇز بوغۇزىنى تاقاش بىلەن دۇنياغا تەھدىت سېلىۋاتقان بولسىمۇ، خىتاينىڭ بۇ خىل باياناتلىرى پەقەت ئىرانغا بېرىلگەن سىياسىي تەسەللىي بولۇپلا قالماي، بەلكى «يەرشارى جەنۇبى» دىكى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە ئۆزىنىڭ ئىشەنچلىك ئارقا تىرەك بولالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىش سىگنالىدۇر.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە، خىتاي يەنە رۇسىيە بىلەن بىرلىشىپ، ئىرانغا زىيانلىق بولغان ھەرقانداق خەلقئارالىق قارارلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ماس قەدەمدە ھەرىكەت قىلدى. بولۇپمۇ 4-ئاينىڭ 7-كۈنى بەھرەين باشلامچىلىقىدا سۇنۇلغان ۋە ھورمۇز بوغۇزىدىكى خەلقئارا دېڭىز قاتنىشى بىخەتەرلىكىنى قوغداشنى مەقسەت قىلغان مۇھىم قارار لايىھەسىگە خىتاي بىلەن رۇسىيە ئىتتىپاقداشلىق ئىچىدە رەت بېلىتى تاشلاپ، ئىرانغا قالقان ئالدى[1].

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا تۇرۇشلۇق خىتاي ۋەكىلى فۇ سۇڭ ئۆزلىرىنىڭ بۇ رەت بېلىتىنى ئاقلاپ، مەزكۇر لايىھەنى رەت قىلىشنىڭ «رايوندىكى ۋەزىيەتنىڭ يەنىمۇ كەسكىنلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئالغانلىقىنى» ئىلگىرى سۈردى. بىراق ئامېرىكانىڭ مەزكۇر تەشكىلاتتىكى باش ئەلچىسى مايكىل ۋالتز بۇ خىل رەت بېلىتىنىڭ ماھىيەتتە ئىراننىڭ خەلقئارا دېڭىز قاتنىشىغا سېلىۋاتقان تەھدىتى ۋە تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە يول قويغانلىق، خىتاينىڭ خەلقئارا ئىقتىسادنى ۋەيران قىلىشقا قەستەن كۆز يۇمغانلىقى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى[1]. بۇ بىۋاسىتە دىپلوماتىيەلىك سىياسەتلەردىن سىرت، خىتاي يەنە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى (BRICS) غا ئوخشاش كۆپ تەرەپلىمىلىك خەلقئارالىق ئورگانلار ئارقىلىق ئىراننىڭ يەكلەنگەن ئورنىنى بۇزۇپ تاشلىشىغا ئۈن-تىنسىز ياردەم بەردى. ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ ئىقتىساد ۋە بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي دەل مۇشۇ تەشكىلاتلار ئارقىلىق غەربنىڭ ئىقتىسادىي جازالىرىنىڭ ئۈنۈمىنى ئاجىزلىتىپ، ئىران بىلەن بولغان خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقىنى نورماللاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا[1].

دىپلوماتىيەلىك سىياسەت لوگىكىسىدىكى بۇ زىددىيەت خىتاينىڭ ئەمەلىيەتتە «ئۈستۈنلۈككە قارشى تۇرۇش» نىقابى ئاستىدا ئۆز مۇستەبىتلىكىنى قوغداش مەقسىتىگە يوشۇرۇنغان. گەرچە ئىران ئۆز ئىچىدە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى قىلىپ، نارازىلىق بىلدۈرگەن خەلقىنى رەھىمسىزلەرچە قىرغىن قىلىۋاتقان بولسىمۇ، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئىران ھۆكۈمىتىنىڭ «مۇقىملىقنى قوغدىشىنى» كۈچەپ تەشەببۇس قىلىپ كەلدى. بۇ ئەھۋال ئىككى دىكتاتۇرا تۈزۈمنىڭ بىر-بىرىنىڭ رەزىللىكىنى قوغداش ئۈچۈن تىكلىگەن خەلقئارالىق سىياسىي مۇداپىئە سېپىدۇر.

تېخنىكا يۆتكەش ۋە ھەربىي-تېخنىكىلىق ماسلىشىشنىڭ يېڭى باسقۇچى

سىياسىي ۋە دىپلوماتىيەلىك مۇداپىئە قالقانى بىلەن بىرگە، خىتاي دۆلىتى ئىراننى يۇقىرى تېخنىكىلىق ھەربىي قوراللار بىلەنمۇ سىستېمىلىق تەمىنلىمەكتە. زامانىۋى ئۇرۇشلاردا تېخنىكىنىڭ ئەڭ ئاچقۇچلۇق ھەل قىلغۇچ ئامىل ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەن خىتاي، ئامېرىكا ئېمبارگولىرىغا پىسەنت قىلماستىن، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئىلغار سۈنئىي ھەمراھ تېخنىكىلىرىنى ئىراننىڭ ئۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرماقتا.

خەلقئارالىق مەتبۇئاتلار ۋە ئامېرىكا ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ دوكلاتلىرىغا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيە تەرىپىدىن ئىرانغا يۇقىرى دەرىجىلىك زەربە بېرىلگەندىن كېيىن، خىتاينىڭ ئىرانغا ئىلغار رادار سىستېمىلىرىنى ۋە بىر تۈركۈم مۈرىدىن ئېتىلىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى تەمىنلىگەن بولۇشى مۇمكىنلىكى كۈچلۈك ئوتتۇرىغا قويۇلدى[2]. شۇنداقلا خىتاينىڭ ئىراننى ئۇچۇر بىلەن تەمىنلەيدىغان بىر جاسۇس سۈنئىي ھەمراھ بىلەن مەخپىي قوراللاندۇرغانلىقىمۇ نۇرغۇن مەنبەلەردە دەلىللەندى.

بۇ خىل ھەربىي قوللاش يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئۆزەك ساھەسىدىمۇ ئېنىق كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ ئۆزەك ياساش كارخانىسى بولغان «خەلقئارا ئۆزەك ياساش كوردىناتسىيەسى» (SMIC) نىڭ ئىران ھەربىي تەرەپلىرىگە ئۆزەك ياساش ئۈسكۈنىلىرىنى ئېكسپورت قىلغانلىقى، بۇ ئىلغار ئۈسكۈنىلەرنىڭ ئاساسلىقى ئىراننىڭ ھەربىي-سانائەت گەۋدىسى ۋە ئۇچقۇ تېخنىكىسىغا بىۋاسىتە ئىشلىتىلىدىغانلىقى مەلۇم بولدى[2].

ئەشيا ئەتكەسچىلىكى ئارقىلىقمۇ يوشۇرۇن تەمىنات تورى ئۈزلۈكسىز ئىشلەۋاتىدۇ. خىتاينىڭ جۇخەي شەھىرىدىكى ئالاھىدە پورتتىن يولغا چىققان ۋە ئىران دۆلەت بايرىقىنى ئاسقان يۈك پاراخوتلىرى بۇرۇندىنلا ئىراننىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا پىلانىغا ياراملىق قاتتىق يېقىلغۇ ئاساسىي ماتېرىيالى بولغان ناترىي پېرخائوراتنى زور كۆلەمدە توشۇپ كەلگەن[2]. بۇ پاكىتلار خىتاينىڭ ئىراننى ئىستراتېگىيەلىك ئەجەللىك قوراللار ماتېرىيالى بىلەن قانداق سىستېمىلىق تەمىنلەۋاتقانلىقىنىڭ روشەن ئىسپاتىدۇر.

ئەڭ خەتەرلىك يۈزلىنىشلەردىن يەنە بىرى، خىتاي سودا سۈنئىي ھەمراھ شىركەتلىرىنىڭ يىراقتىن سەزگۈچ سۈنئىي ھەمراھ تورىنى ئىشلىتىپ، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ھەرىكىتىنى ئىز قوغلىشىدۇر. «مىزارۋىژېن» (MizarVision) ناملىق يۇقىرى تېخنىكىلىق خىتاي شىركىتى ئامېرىكانىڭ ھەربىي ئاۋىياماتكىلىرىنى ۋە بومباردىمانچى ئايروپىلانلىرىنى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى ئارقىلىق تەھلىل قىلىپ، مەخپىي ئۇچۇرلارنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئاشكارىلىدى[3].

ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قىلغان زەربىسىگە قارشى، مەزكۇر خىتاي شىركىتى دەل ئۇرۇش باشلىنىشتىن بىرنەچچە سائەت بۇرۇن سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى شاھزادە سۇلتان ھاۋا ئارمىيە بازىسىنىڭ يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى سۈرەتلىرىنى تارقاتقان. نەتىجىدە ئىران ۋە ئۇنىڭ قورچاق قوراللىقلىرى بۇ ئۇچۇرلاردىن پايدىلىنىپ مەزكۇر بازىغا باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمى تەشكىللىگەن، بۇ ھۇجۇمدا ئامېرىكا ئەسكەرلىرى يارىلىنىپ، مۇھىم ئايروپىلانلار ۋەيران بولغان[2].

ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ئەزاسى جون مۇلېنار دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرىغا يازغان جىددىي مەكتۇپىدا، بۇ ھالەتنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن «ئامېرىكا ئەسكەرلىرىنىڭ ھاياتىغا بىۋاسىتە خەتەر ئېلىپ كېلىدىغان ئېغىر تەھدىت» ئىكەنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى. شۇنداقلا خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ياۋروپا دۆلەتلىرىگە قاراشلىق بولغان ئاۋىياتسىيە شىركىتى ئېيرباس(Airbus) نىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىنىمۇ سۈيىئىستىمال قىلغانلىق ئېھتىماللىقى چوڭقۇر تەكشۈرۈلۈشكە باشلىدى[3].

خىتاي ھازىر ئالەم ئوربىتىسىدا 640 تىن ئارتۇق يىراقتىن سەزگۈچ سۈنئىي ھەمراھنى تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان بولۇپ، «چاڭگۇاڭ سۈنئىي ھەمراھ تېخنىكا شىركىتى» گە ئوخشاش كارخانىلار ھەرۋاقىت ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئورۇنلىشىش ئەھۋالىنى كۆزىتىپ تۇرالايدۇ[3]. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى سودا سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى توقۇنۇش جەريانىدا بىخەتەرلىك سەۋەبىدىن چەكلەپ قويغان بىر پەيتتە، خىتاي شىركەتلىرى ھېچقانداق چەكلىمىگە ئۇچرىماستىن، ئىران تەرەپنى ئالەم بوشلۇقىدىن كۆرۈش ئىمكانى ۋە چەكسىز ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلىدى.

ئەڭ مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك نۇقتا شۇكى، خىتاي دۆلىتى 2021-يىلىدىن باشلاپ ئىراننى ئۆزىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق «شىمالىي قۇتۇپ»  سۈنئىي ھەمراھ يولباشچى سىستېمىسىغا رەسمىي كىرگۈزدى. ئىران بۇنىڭ بىلەن ئۆزىنىڭ ئاۋىياتسىيە، ھەربىي ۋە قاتناش تورىنى ئامېرىكانىڭ GPS سىستېمىسىدىن خىتاينىڭ خاس سىستېمىسىغا يۆتكەپ، ئۆزىنىڭ ھەربىي ئۇچقۇ ۋە زەربە بېرىش باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇملىرىنى ئامېرىكا كاشىلىسىغا ئۇچرىماستىن تېخىمۇ ئېنىق نىشانغا ئېلىش ئىقتىدارىنى ھازىرلىۋالغان[2].

خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ ئىرانغا كۆرسىتىۋاتقان ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق قوللىشى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نازارىتىدىن قېچىپ قۇتۇلغان، پۇقراۋى شىركەت قېپىغا يوشۇرۇنغان سۈنئىي ھەمراھ سىستېمىسى ۋە سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق، ئىراننى سىممېتىرىك بولمىغان يېڭىچە ئۇرۇش كۈچى بىلەن قوراللاندۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. بۇ قىلمىشلار ئوتتۇرا شەرقتىكى ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ۋە دۇنيانىڭ مۇقىملىقىغا مۆلچەرلىگۈسىز ئېغىر خىرىسلارنى پەيدا قىلماقتا.

ئىقتىسادىي دەستەك، كۆلەڭگە فىلوت ۋە پۇل-مۇئامىلە ياردىمى

ئىقتىسادىي قۇرۇلما جەھەتتىن تەھلىل قىلغاندا، خىتاي ھازىرقى ۋەزىيەتتە ئىراننىڭ مۇستەبىت تۈزۈمىنى ۋە غايەت زور ھەربىي ماشىنىسىنى ئايلاندۇرۇۋاتقان دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ قان تەمىنلىگۈچى ۋە ئارقا تىرەكتۇر. ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى قاتتىق جازالىرىغا قىلچە پىسەنت قىلماي، خىتاي ھۆكۈمىتى يوشۇرۇن تورلار ۋە ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ئىران بىلەن بولغان ئېنېرگىيە ھەم سەزگۈر ماتېرىياللار سودىسىنى يۇقىرى سەۋىيەدە داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى.

ئىراننىڭ يوشۇرۇن ۋە مەخپىي قورالى سۈپىتىدە دۇنيا دېڭىزلىرىدا خىزمەت قىلىدىغان «كۆلەڭگە فىلوت» دەپ ئاتالغان قاراڭغۇ دېڭىز قاتنىشى قوشۇنى دەل خىتاي ئىقتىسادىي سىستېمىسىنىڭ ھاياتلىق يادروسىدۇر. ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئىران پورتلىرىنى مۇھاسىرىگە ئېلىش ۋە چەكلەش ھەرىكەتلىرىگە ئاشكارا قارشى چىقىپ، خىتاي يۆنىلىشىدىكى يۈك پاراخوتلىرى سىستېمىلىق ھالدا خەتەرلىك ۋە قانۇنسىز ئۆتۈش ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ باردى[4].

مىسال سۈپىتىدە باھالىساق، 4-ئاينىڭ 19-كۈنى ھورمۇز بوغۇزىدىن ئۆتۈشكە مەجبۇرىي ئۇرۇنغان ئىراننىڭ «تۇسكا» ناملىق يۈك پاراخوتى ئامېرىكا ئارمىيەسى تەرىپىدىن تۇتۇپ قېلىنغاندا، بۇ پاراخوتنىڭ كۆپىنچە ۋاقىتلاردا خىتاي پورتلىرى بىلەن ئىران ئارىسىدا قاتنىغانلىقى ئاشكارىلاندى. تىرامپنىڭ مەتبۇئاتلارغا كۆرسىتىشىچە، بۇ تىپتىكى پاراخوتلارغا خىتايدىن كەلگەن مەخسۇس «سوۋغاتلار»، يەنى ھەربىي ۋە پۇقراۋى قوش ئىشلىتىلىدىغان ئىنتايىن سەزگۈر ھەربىي ئۈسكۈنىلەر بېسىلغان بولۇشى مۇمكىن[4].

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، «شاڭخەي شۈەنرۈن» قاتارلىق خىتاي پاراخوت شىركەتلىرىگە تەۋە بولغان ۋە ئىران نېفىتىنى توشۇش بىلەن ئۈزلۈكسىز شۇغۇللىنىدىغان «فۇشىڭ» غا ئوخشاش كۆپلىگەن خىتاي پاراخوتلىرى خەلقئارالىق ئاپتوماتىك پەرقلەندۈرۈش سىستېمىلىرىنى قەستەن ئېتىۋېلىپ، يوشۇرۇن نېفىت ئەتكەسچىلىكى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن[4]. بۇ خىل پاناھلاندۇرۇش تەدبىرلىرى ئارقىلىق، ئىراننىڭ دېڭىزدىكى كۆلەڭگە فىلوتىدىكى چوڭ پاراخوتلارنىڭ سانى ھازىر 550 دىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، بۇ پەقەت خىتاي يارىتىپ بەرگەن سىياسىي مۇھىت سايىسىدىلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرالماقتا.

خىتاي ھازىر خەلقئارا نېفىت بازىرىدا ئىران ئېكسپورت قىلغان ئېنېرگىيەنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى، يەنى 90 پىرسەنتىنى ئۆز ئالدىغا يەككە سېتىۋالىدىغان بىردىنبىر چوڭ دۆلەتكە ئايلاندى. ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرى سىكوت بېسسېنت تەكىتلىگەندەك، خىتاي پەقەت ئۆزىنىڭ ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئىران ئىقتىسادىنىڭ ۋەيران بولۇپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە غەربنىڭ جازاسىنى سۇغا چىلاشتۇرۇش ئۈچۈن، قەستەن بۇ جازاغا خىلاپ نېفىتلارنى قوبۇل قىلىدىغان ئاساسلىق تازىلاش بازىرىغا ئايلىنىۋالغان[4].

بۇ جاھىل ئىقتىسادىي ھالقىدا خىتاينىڭ شەندۇڭ ئۆلكىسىگە مەركەزلەشكەن ۋە خەلقئارادا «چەينەك» دەپ ئاتىلىدىغان ئوتتۇرا، كىچىك تىپتىكى شەخسىي نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرى غايەت زور رول ئوينىدى. چوڭ دۆلەت كارخانىلىرى خەلقئارالىق جازادىن ئۆزىنى قاچۇرغان بوشلۇقتا، بۇ كىچىك زاۋۇتلار ئىران نېفىتىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق قوبۇل قىلغۇچىسىغا ئايلاندى. شۇ سەۋەبتىن ئامېرىكا ھۆكۈمىتى «شەندۇڭ شېڭشىڭ خىمىيە چەكلىك شىركىتى» گە ئوخشاش بىر تۈركۈم يەرلىك زاۋۇتلارنى قاتتىق ئېمبارگو تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشكە مەجبۇر بولدى[5].

يېقىندا ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرلىقى «ئىقتىسادىي غەزەب» دەپ ئاتالغان يېڭى بىر قېتىملىق تازىلاش ھەرىكىتىنى قوزغاپ، داليەندىكى «خېڭلى نېفىت خىمىيە سانائىتى شىركىتى» نى ۋە ئۇنىڭغا چېتىشلىق 40 كە يېقىن پاراخوت ھەم قاتناش شىركەتلىرىنى جازا تىزىملىكىگە كىرگۈزدى. بۇ كارخانىلار يېقىنقى يىللاردا ئىرانغا ئۈزۈلدۈرمەي مىلياردلىغان دوللارلىق مەبلەغ ئېلىپ كەلگەن ۋە ئىراننىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى تېررورلۇق ئۇرۇشلىرىغا زۆرۈر بولغان ئىقتىسادىي ئوزۇقنى تەمىنلىگەن ئاساسلىق موتورلاردۇر[5].

ماددىي سودا بىلەن بىرگە، بۇ نەق پۇللارنىڭ قانداق قىلىپ تەكشۈرۈشتىن ئۆتۈشى ۋە ھېسابلىنىشىمۇ مۇھىم مەسىلە. دەل مۇشۇ يەردە خىتاينىڭ يەنە بىر ماھارىتى «يوشۇرۇن بانكا ۋە كۆلەڭگە پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسى» مەيدانغا چىقىدۇ. خىتاي غەرب كونتروللۇقىدىكى «يەرشارى بانكىلار ئارا پۇل-مۇئامىلە تېلېگراف جەمئىيىتى» (SWIFT) تورىنى ئايلىنىپ ئۆتۈش ئۈچۈن، شياڭگاڭ، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە باشقا رايونلاردىكى يالغان شىركەتلەر ئارقىلىق پۇل يۇيۇش ۋە مەبلەغ يۆتكەشتەك مۇرەككەپ جەريانىنى كونترول قىلغان[4].

يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ مەشھۇر «كۇئېنلۇن بانكىسى» غا ئوخشاش بۇرۇنلا ئامېرىكا جازاسىغا ئۇچرىغان دۆلەت ئارقا كۆرۈنۈشىدىكى بانكىلار، خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى يەرلىك پۇل — خەلق پۇلى ئاساسىدىكى نېفىت سودىسىنىڭ بىخەتەر تۈگۈنى بولۇپ كەڭ خىزمەت قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئىران ئىسلام ئىنقىلابى مۇھاپىزەتچىلىرى ۋە ئۇنىڭغا چېتىشلىق يەر ئاستى قوراللىق تەشكىلاتلار بۇ خىتاي مەبلەغلىرىنى بىۋاسىتە ئىشلىتىپ، ئوتتۇرا شەرقتە تېررورلۇق قوراللىقلىرىنى ئوزۇقلاندۇرۇشقا ۋە رايون تىنچلىقىنى بۇزۇشقا مۇۋەپپەق بولغان.

ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى مىنىستىرلىقى ۋە مالىيە مىنىستىرلىقىنىڭ دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلگەندەك، خىتاينىڭ بۇ كەڭ دائىرىلىك يوشۇرۇن مەبلەغ تورى پەقەت ئىراننىڭ دۆلەت قۇرۇلمىسىنىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرقتىكى يېڭى مۇتەئەسسىپ ۋە تېرورىستىك كۈچلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلماقتا. ئامېرىكانىڭ بۇ قاتتىق جازالىرى ئەمەلىيەتتە خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى قانۇنسىز كېلىشىملەرگە ۋە ئەخلاقسىز سودىلارغا بېرىلگەن زۆرۈر رەددىيە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ[5].

تەشۋىقات ۋە مېدىيا ئۇرۇشىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق

ماددىي ۋە ھەربىي ياردەملەردىن سىرت، خىتاينىڭ ئىراننى قوللاشتىكى يەنە بىر جىددىي، ئەمما تەسىرى چوڭقۇر ساھەسى بولسا مېدىيا-تەشۋىقات ئۇرۇشى ئارقىلىق ئىراننىڭ ساختا ئاۋازىنى دۇنياغا ياڭرىتىشىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مۇستەبىت كونتروللۇقىدىكى دۆلەت مېدىيالىرى ئىراننى مەقسەتلىك ھالدا «ئادالەت ئىزدىگۈچى، ھەقلىق تەرەپ» قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈن غايەت زور تەشۋىقات بايلىقىنى سەرپ قىلدى.

ئامېرىكا بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن توقۇنۇش جەريانىدا، خىتاي مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى (CCTV) ۋە شىنخۇا ئاگېنتلىقىغا ئوخشاش غوللۇق ئورگانلار، خەلقئارالىق ئۇچۇر پىرىنسىپلىرىنى چۆرۈپ تاشلاپ، ئاساسلىق ئۇچۇر مەنبەسى سۈپىتىدە پەقەتلا ئىران دۆلەت مېدىيالىرى ۋە ئىسلام ئىنقىلابى مۇھاپىزەتچىلىرىنىڭ تەرەپدار باياناتلىرىنى ئاساس قىلىپ خەۋەر بەردى[6]. بۇنداق بىر تەرەپلىمىلىك خەۋەر بېرىش ئىران تەشۋىقاتىنى ھېچقانداق تەكشۈرۈشسىزلا خىتاي ۋە دۇنيا ئاممىسىغا سىڭدۈرۈش ئۈچۈن قىلىنغان سىياسىي ھەرىكەتتۇر. مىسالغا ئالساق، ئامېرىكانىڭ ھورمۇز بوغۇزىنى قامال قىلىشقا مەجبۇر بولۇشى جەريانىدا، خىتاي تاراتقۇلىرى ۋەزىيەتنىڭ بۇ دەرىجىگە يېتىشىدىكى بارلىق مەسئۇلىيەتنى پەقەتلا ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەگە دۆڭگەپ قويدى. ئىراننىڭ خەلقئارا دېڭىز تىرانسپورتىنى قالايمىقانلاشتۇرۇپ يول ھەققى تەلەپ قىلغان زورلۇق قىلمىشلىرى پۈتۈنلەي كۆرمەسكە سېلىندى، ئەكسىچە، بۇ توقۇنۇش «ئامېرىكانىڭ سۈركىلىش يارىتىشى» دەپ تەسۋىرلىنىپ، ساختا پىكىر دولقۇنى پەيدا قىلىندى[6].

ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇرۇش مەيدانىدىكى ساختا خەۋەرلەرنى ھەقىقەتكە ئايلاندۇرۇپ تەشۋىق قىلىشمۇ بۇ ياردەمنىڭ بىر قىسمىدۇر. ئامېرىكانىڭ بىر دانە F-15E تىپلىق ئايروپىلانى ۋەقەسىدە، شىنخۇا ئاگېنتلىقى قەستەن ئىران تەرەپنىڭ «ئامېرىكا ئەسكەرلىرى قۇتقۇزۇش جەريانىدا ئۆلۈپ كەتتى» دېگەن ئاساسسىز خەۋىرىنى تارقىتىپ، تىرامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ھېچقانداق ئادەم چىقىمى بولمىغان رېئال غەلىبىسىنى يوشۇردى ۋە ئاممىنى ئالدىدى[6].

ئەڭ گەۋدىلىك ساختا ئۇچۇر ئۇرۇشى 3-ئاينىڭ 5-كۈنى يۈز بەردى. ئىران ھەربىي باياناتچىسى ئامېرىكانىڭ مەشھۇر «ئابراھام لىنكولىن» ناملىق ئاۋىياماتكىسىنى باشقۇرۇلىدىغان بومبا بىلەن پارتلاتقانلىقى توغرىسىدا ئويدۇرما خەۋەر تارقاتقاندا، خىتاي مېدىيالىرى بۇنى تەكشۈرۈپمۇ ئولتۇرماستىن كەڭ تارقىتىپ، خەلقنى بايرام قىلدۇردى. كېيىنچە ئامېرىكا مەركىزىي قوماندانلىق ئىشتابى بۇ خەۋەرنىڭ ساختا ئىكەنلىكىنى، ئىران بومبىلىرىنىڭ ئاۋىئ‍اماتكىغا يېقىنلىشالمىغانلىقىنى ئىسپاتلىغان بولسىمۇ، خىتاي مېدىياسى ئۆز خاتالىقىنى تۈزەتمىدى[6].

ئىران ئىنقىلابى مۇھاپىزەتچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ يېڭى ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسى ئارقىلىق ئامېرىكانىڭ F/A-18 تىپلىق ئىلغار كۈرەشچى ئايروپىلانىنى ئېتىپ چۈشۈردۇق دېگەندىمۇ، شىنخۇا ئاگېنتلىقى بۇنى زور خۇشاللىق بىلەن تارقاتتى. بۇ ئارقىلىق ئاممىنىڭ ئامېرىكاغا بولغان نەپرىتىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتتى[6].

ۋاشىنگتوندىكى «دېموكراتىيەنى قوغداش فوندى» ئانالىز قىلغاندەك، بۇ ئەمەلىيەتتە مۇستەبىت دۆلەتلەر شەكىللەندۈرگەن سىستېمىلىق ساختا ئۇچۇر زەنجىرىدۇر. بۇ سەھنىدە ئىران ساختا ئۇچۇرلارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ، رۇسىيە توردا ماشىنا ئادەملەر (Bots) ئارقىلىق ئۇنى كۆپەيتىدۇ، خىتاي بولسا بۇ ئۇچۇرلارنى ئۆزىنىڭ رەسمىي مېدىيالىرىدا ئېلان قىلىپ قانۇنلاشتۇرۇپ بېرىدۇ[6]. خىتاي يەنە ئۆزى بىۋاسىتە ئىشلەپچىقارغان تەشۋىقاتلارنىمۇ بازارغا سالدى. مەسىلەن، يېقىندا CCTV سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى بىلەن ئىشلىگەن بىر كارتون فىلىمىدە، باشقىلارغا زوراۋانلىق قىلىدىغان «ئاق باش بۈركۈت» (ئامېرىكا) بىلەن جاپا تارتىۋاتقان «پارس مۈشۈكى» (ئىران) سېلىشتۇرۇلدى. بۇ تارىخ بۇرمىلانغان فىلىم بىر قانچە سائەت ئىچىدە مىليونلىغان ئالقىشقا ئېرىشتى[6].

بۇنداق مېدىيا قۇرۇلمىسىنىڭ ئارقىسىدىكى نىشان ناھايىتى ئېنىق: ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى كۈچىنىڭ ئاجىزلاۋاتقانلىقىنى كۈيلەش ۋە خىتاي دۆلىتىنى يېڭى، ئادالەتپەرۋەر ئالتېرناتىپ كۈچ سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈرۈشتۇر. نەتىجىدە «غەربنىڭ لىبېرال تۈزۈلمىسى چېكىنىۋاتىدۇ» دېگەن ئاھاڭ خىتاي ۋە ئىران مېدىيالىرىنىڭ ئورتاق كۈندىلىك ئاھاڭىغا ئايلاندى.

خىتاي-ئىران ئىتتىپاقىنىڭ ماھىيىتى

خىتاينىڭ ئىراننى قوللىشىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدا قەدىمكى ئىمپېرىيەلىك زېھنىيەتنىڭ زامانىۋى جۇغراپىيەلىك سىياسەت بىلەن بىرلىشىشى ياتىدۇ. «سىياسىي رېئالىزم» (Realism) نەزەرىيەسى بويىچە ئېيتقاندا، خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى ئۈستۈنلۈكىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن، دۈشمىنىنىڭ دۈشمىنى بولغان ئىراننى ئۆزىنىڭ تەبىئىي ئارقا سېپى ۋە قالقىنى سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. بۇنىڭ مەنبەسى ئىران خەلقىگە بولغان كۆيۈنۈش ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ قانىتىنى ئاجىزلىتىش پۇرسىتىدۇر.

«ئىنشاچىلىق نەزەرىيەسى» (Constructivism) نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، خىتاي رەھبەرلىكى يەرشارى مىقياسىدا يېڭى بىر رېئاللىقنى سۈنئىي شەكىلدە ئىنشا قىلىپ چىقماقچى بولۇۋاتىدۇ. ئۇ بارلىق دىكتاتور ھۆكۈمەتلەرنىڭ جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇپ، ئۇلارنى غەرب ئىمپېرىيالىزمىغا قارشى تۇرۇشتىكى «قەھرىمانلار» قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ. ساختا ئۇچۇر ئۇرۇشى، ب د ت دىكى رەت بېلىتى ۋە كۆلەڭگە ئىقتىسادىي قۇتقۇزۇش ھەرىكەتلىرى دەل شۇ خىل مەۋھۇم رېئاللىقنى تىكلەشنىڭ ۋاسىتىلىرىدۇر.

بۇ يەردە ئەڭ قورقۇنچلۇق ئەخلاقىي زىددىيەت شۇكى، خىتاي دۆلىتى ئۆز ھۆكۈمرانلىقىدىكى شەرقىي تۈركىستاندا مىليونلىغان مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارغا ئېغىر زۇلۇم ۋە سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈۋاتقان بىر پەيتتە، خەلقئارادا ئۆزىنى ئىسلام دىنى ئاساسىدىكى ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەڭ يېقىن سىرداشتى ۋە قوغدىغۇچىسى قىلىپ كۆرسەتمەكتە. بۇ ئەخلاقىي پارادوكسنى پەقەت مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ ئارىسىدىكى «ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش» نىشانى بىلەنلا چۈشەندۈرۈش مۇمكىن. ئىران رەھبەرلىكى ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىق خىتاينىڭ «ئىچكى ئىشى» بولسا، خىتاي ئۈچۈنمۇ ئىراننىڭ ئۆز پۇقرالىرىنى دارغا ئېسىشى ياكى تېررورلۇق گۇرۇپپىلىرىنى قوراللىنىشى ئىراننىڭ «خاس ئارقا ھويلىسىدىكى ھەرىكىتى» دۇر. بۇ رېئاللىق بۇ ئىككى رېجىمنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى تۇرۇشتا قانداق بىرلىككە كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

شۇنىمۇ تونۇپ يېتىش كېرەككى، گەرچە خىتاينىڭ ياردىمى كۆپ قاتلاملىق بولسىمۇ، ئۇنىڭمۇ مۇئەييەن چەكلىمىلىرى بار. خىتاي ئۆزى بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى ۋاسىتىلىك توقۇنۇشنىڭ تولۇق دۇنياۋى ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىشىنى خالىمايدۇ. چۈنكى ئۇنداق بولغاندا، خىتاينىڭ جان تومۇرى بولغان غەرب بازىرى ۋە دېڭىز ئېنېرگىيە تەمىناتى ئۈزۈلۈپ قېلىشى مۇمكىن. شۇڭا خىتاينىڭ قوللىشى، ئەمەلىيەتتە ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش پىرىنسىپى ئىچىدە چەكلەنگەندۇر.

خۇلاسە ۋە كەلگۈسىدىكى خىرىسلار

يۇقىرىدىكى پاكىتلار ۋە ئانالىزلاردىن خۇلاسە چىقارغاندا شۇنى كۆرەلەيمىزكى، خىتاينىڭ ئىراننى قوغداش سىياسىتى ئالدىن پىلانلانغان چوڭقۇر ئىستراتېگىيەنىڭ مەھسۇلىدۇر. دىپلوماتىيەلىك توسالغۇلار يارىتىش ئارقىلىق، خىتاي يەرشارىدا ئامېرىكاغا قارشى كۈچلەر ئۈچۈن سىياسىي ۋە پىسخىكىلىق سەھنە يارىتىپ بەردى. ھەربىي-تېخنىكىلىق جەھەتتە، مەخپىي قوراللىنىش ۋە سۈنئىي ھەمراھ كۆزلىرى بىلەن تەمىنلەش ئارقىلىق، ئامېرىكا ئارمىيەسىگە تاشلىنىدىغان تەھدىتنىڭ كۈچىنى ئاشۇردى. پۇل-مۇئامىلە جەھەتتە، كۆلەڭگە بانكىلار ۋە قاراڭغۇ فىلوتلار بىلەن خەلقئارا ئېمبارگولارنى كۈچتىن قالدۇرۇپ، ئىراننىڭ ئۇرۇش سېپىدە چىڭ تۇرۇشىغا ماددىي كاپالەت بەردى. ئىدىيەۋى جەھەتتە بولسا، يالغان ئۇچۇر ئۇرۇشى ئارقىلىق ئامېرىكانى «دۇنياۋى زالىم» قىلىپ كۆرسىتىپ، ئاممىۋى پىكىر بوشلۇقىنى ئىگىلىدى. بۇ تۆت چوڭ ئامىلنىڭ بىرلىشىشى خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا بىخەتەرلىك تۈزۈلمىسىنى بۇزۇپ، ئۆزى مەركەز بولغان يېڭى بىر مۇستەبىتلەر سىستېمىسىنى تىكلەش ئويۇنىنىڭ مەركىزىي لوگىكىسىنى ھاسىل قىلىدۇ. مانا بۇ، يەرشارى مىقياسىدا ئىنسانىيەتنىڭ ئەركىنلىكىگە ۋە تىنچلىقىغا ئەڭ چوڭ تەھدىت پەيدا قىلغۇچى خىتاي سىياسىتىنىڭ ئەسلى ماھىيىتىدۇر.

مەنبەلەر تىزىملىكى:

ئىنكاسلار: