ئەخلاقىي ئارىفمېتىكا

ئەخلاقىي ئارىفمېتىكا[1] دېگىنىمىز، مەنپەئەتچىلىكنىڭ قۇرغۇچىسى جېرېمى بېنسامنىڭ[2]، «مۇمكىنقەدەر كۆپ ساندىكى ئىنسانغا، مۇمكىن بولغان ئەڭ يۇقىرى خۇشاللىقنى يەتكۈزۈش مەقسىتى»گە يېتىش ئۈچۈن ئاساس قىلىدىغان ھۇزۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك ھېساب ئىلمى، ھۇزۇرلارنىڭ كۈچى، داۋاملىشىش ۋاقتى، سۈپىتى ۋە باشقا ئىنسانلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھېسابلاش تۈرىنى كۆرسىتىدۇ.

جېرېمى بېنسام (1748-1832)، ئىنگلىز پەيلاسوپى ۋە جەمئىيەت ئىسلاھاتچىسى بولۇپ، مەنپەئەتچىلىك[3] پەلسەپىسىنىڭ قۇرغۇچىسىدۇر. مەنپەئەتچىلىك، ئەخلاقىي بىر ھەرىكەتنىڭ توغرىلىقىنى، ئۇ ھەرىكەت كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نەتىجىلىرىگە قاراپ باھالايدىغان بىر ئەخلاق نەزەرىيەسىدۇر. بېنسامنىڭ قارىشىچە، بىر ھەرىكەتنىڭ توغرا ياكى خاتا ئىكەنلىكىنى بەلگىلەش ئۈچۈن، ئۇ ھەرىكەتنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان بەخت ياكى ھۇزۇر مىقدارى كۆزدە تۇتۇلۇشى كېرەك. بۇ نەزەرىيەگە كۆرە، توغرا ھەرىكەت ئەڭ كۆپ ساندىكى ئىنساننىڭ ئەڭ چوڭ بەختىنى كاپالەتلەندۈرۈشنى مەقسەت قىلغان ھەرىكەتتۇر.

بېنسامنىڭ قارىشىچە، بەخت، ھۇزۇر (pleasure) ۋە ئازابتىن (pain) ئىككى ئاساسىي ھېسسىي ھالەتتىن تەركىب تاپىدۇ. بىر ھەرىكەتنىڭ ئەخلاقىي قىممىتى، ئۇ ھەرىكەتنىڭ قانچىلىك ھۇزۇر (بەخت) ياكى ئازاب (ئىزتىراپ) پەيدا قىلغانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. مەنپەئەتچىلىك پەلسەپىسىدە، بەخت (ۋە ھۇزۇر)، ئەخلاقىي ھەرىكەتلەر ئۈچۈن ئاخىرقى نىشان سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. بۇ يەردە، ھەر ئىنساننىڭ ھۇزۇرلىرى ئوخشاش دەرىجىدە قىممەتلىك دەپ قارىلىدۇ ۋە جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي بەختىنى ئىشقا ئاشۇرۇش مەقسەت قىلىنغان قارارلار چىقىرىلىشى كېرەكلىكى تەكىتلىنىدۇ.

بېنسام، بەختنى ئىشقا ئاشۇرۇش مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن ھۇزۇرلارنىڭ ھەر خىل يۆنىلىشلىرىنىڭ دىققەت بىلەن ھېسابلىنىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ھېسابلاش بىر قانچە ئامىلغا ئاساسلىنىدۇ:

ھۇزۇرلارنىڭ كۈچى (intensity): ھۇزۇرلارنىڭ قانچىلىك كۈچلۈك ياكى ئاجىز ئىكەنلىكىنى بەلگىلەش. مەسىلەن: قىسقا مۇددەتلىك ئەمما ناھايىتى كۈچلۈك ھۇزۇر بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەمما يېنىك ھۇزۇر ئارىسىدا پەرق بولۇشى مۇمكىن. مەنپەئەتچىلىككە كۆرە، ئەڭ كۈچلۈك ھۇزۇرلار تېخىمۇ قىممەتلىك ھېسابلىنىدۇ.

ھۇزۇرلارنىڭ داۋاملىشىش ۋاقتى (duration): بىر ھۇزۇرنىڭ قانچىلىك ۋاقىت داۋاملىشىدىغانلىقىنى كۆزدە تۇتىدۇ. قىسقا مۇددەتلىك، ئەمما كۈچلۈك ھۇزۇرلار بىلەن، ئۇزۇن مۇددەتلىك، ئەمما يېنىكرەك ھۇزۇرلار ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق ئورناتقىلى بولىدۇ. مەنپەئەتچىلىك، ئۇزۇن مۇددەتتە تېخىمۇ كۆپ بەخت يەتكۈزىدىغان ھەرىكەتلەرنى تاللايدۇ.

ھۇزۇرلارنىڭ سۈپىتى (quality): ھۇزۇرلارنىڭ تۈرى ۋە سۈپىتىمۇ مۇھىم بىر ئامىل. بېنسام، پەقەت كۈچلۈك ھۇزۇرلارنىڭلا ئەمەس، شۇنداقلا سۈپىتى يۇقىرى، ئىنسانلارغا تېخىمۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە چوڭقۇر قانائەت بېرىدىغان ھۇزۇرلارنىڭمۇ مۇھىم ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلىدۇ. بۇ نۇقتىدا، مەسىلەن: ئەقلىي ھۇزۇرلار بىلەن جىسمانىي ھۇزۇرلار ئارىسىدىكى پەرقمۇ كۆزدە تۇتۇلىدۇ.

باشقا ئىنسانلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى (extent): بىر ھەرىكەتنىڭ ھۇزۇرلىرى يالغۇز شەخسكىلا ئەمەس، باشقىلارغىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ. بېنسام، جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي بەختىنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغانلىقى ئۈچۈن، بىر ھەرىكەتنىڭ باشقىلارغا يەتكۈزىدىغان ھۇزۇرىمۇ مۇھىم. بۇ يەردە، تېخىمۇ كۆپ ئىنسانغا بەخت ئېلىپ كېلىدىغان ھەرىكەتلەر تاللىنىدۇ. بۇ، پەقەت شەخسىي مەنپەئەتلەرنىلا ئەمەس، ئىجتىمائىي پايدىلارنىمۇ كۆزدە تۇتۇشنى تەلەپ قىلىدۇ.

ھېساب ئىلمى (ھېدونىستىك ھېسابلاش): مەنپەئەتچىلىكنىڭ ئاساسىدا، بىر ھەرىكەتنىڭ پايدىسىنى ھېسابلاش مەقسىتىدە ئىشلىتىلىدىغان بىر خىل «ھېدونىستىك ھېسابلاش» (hedonistic calculus) بار. بۇ، ھۇزۇرلارنىڭ كۈچى، داۋاملىشىش ۋاقتى، سۈپىتى ۋە تەسىرلىرىنى ئۆلچەپ، قايسى ھەرىكەتلەرنىڭ تېخىمۇ كۆپ بەخت يەتكۈزىدىغانلىقىنى ھېسابلاشقا قارىتىلغان بىر ئۇسۇل. بېنسام، بۇ ھېسابلاشنى توغرا ئەخلاقىي قارارلارنى چىقىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. ھەرقانداق بىر ھەرىكەتنىڭ، مۇمكىن بولغان نەتىجىلىرى ۋە بۇ نەتىجىلەرنىڭ ئىنسانلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى كۆزدە تۇتۇلۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ ھېسابلاش، جەمئىيەتنىڭ ئەڭ چوڭ بەختكە ئېرىشىشى مەقسىتىدە قىلىنىدۇ.

مەنپەئەتچىلىكنىڭ مەقسەتلىرى ۋە ئەمەلىي قوللىنىشى: بېنسامنىڭ چۈشەنچىسىدە، شەخسىي بەخت بىلەن بىرگە، ئىجتىمائىي بەختنى كاپالەتلەندۈرۈشمۇ مۇھىم بىر نىشاندۇر. بۇ پەلسەپە، ئىجتىمائىي ئىسلاھاتلارنى، قانۇنلارنىڭ تۈزۈلۈشىنى، شەخسلەر ۋە جەمئىيەتلەرنىڭ ئەڭ يۇقىرى بەختكە ئېرىشەلىشى ئۈچۈن ئەڭ پايدىلىق بولىدىغان تەرىقىدە شەكىللەندۈرىدۇ. بېنسام، قانۇن – تۈزۈملەر، جەمئىيەتنى تەرتىپكە سالىدىغان سىياسەتلەر ۋە جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىۋى ئىسلاھاتلىرى قاتارلىقلارنىڭ، مەنپەئەتچىلىككە ئۇيغۇن ھالدا تېخىمۇ كۆپ بەخت يارىتىدىغان شەكىلدە پىلانلىنىشى ۋە ئىجرا قىلىنىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

مەنپەئەتچىلىك، ئۈنۈملۈك قارار چىقىرىش جەريانلىرىغا يېتەكچىلىك قىلىدۇ. بىر قانۇن ياكى سىياسەت تەكلىپى، ئەڭ كۆپ كىشىگە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە بەخت يەتكۈزسە، بۇ تەكلىپنىڭ توغرا ۋە ئەخلاقىي ئىكەنلىكى قوبۇل قىلىنىدۇ. ئەمما، مەنپەئەتچىلىكنىڭ تەنقىد قىلىنىدىغان تەرەپلىرىدىن بىرى، شەخسلەرنىڭ ھوقۇقلىرىنىڭ كۆزدىن ساقىت قىلىنىشى ياكى ئاز ساندىكىلەرنىڭ زىيان تارتىش خەۋپىدۇر. چۈنكى نەزەرىيە، جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي بەختىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ، ئەمما بەزىدە بۇ بەزى شەخسلەرنىڭ زىيان تارتىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن.

جېرېمى بېنسامنىڭ مەنپەئەتچىلىك چۈشەنچىسى، شەخسىي ۋە ئىجتىمائىي بەختنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان، ھېسابلىغىلى ۋە ئۆلچىگىلى بولىدىغان بىر ئەخلاق سىستېمىسىنى سۇنىدۇ. ھۇزۇرلارنىڭ كۈچى، داۋاملىشىش ۋاقتى، سۈپىتى ۋە باشقىلارغا تەسىرى قاتارلىق ئامىللارنى كۆزدە تۇتۇپ، ھەرىكەتلەرنىڭ ئەخلاقىي توغرىلىقىنى بەلگىلىمەكچى بولىدۇ. مەنپەئەتچىلىك، ئادالەت ۋە ئەخلاقىي ھەرىكەتلەرنىڭ جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي پاراۋانلىقىنى كۆزدە تۇتۇشى كېرەكلىكىنى ياقلايدۇ، ئەمما بۇ قاراش بەزىدە شەخسىي ھوقۇقلار ۋە ئەركىنلىكلەر نۇقتىسىدىن تەنقىد قىلىنغۇدەك تەرەپلەرگە ئىگە.[4]

[1] Moral aritlımetic

[2] Jeremy ·Bent ham

[3] utilitarianism

[4] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, s. 34.

تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر

ئىنكاسلار: