رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى «تۈگىمەس» ئۇرۇشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك خارابلىشىش

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

بۇ ماقالە ئامېرىكادىكى نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرى — ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزى (CSIS) تەرىپىدىن 2026-يىلى 27-يانۋاردا ئېلان قىلىنغان، سېس گ. جونېس (Seth G. Jones) ۋە رىلېي مەككابې (Riley McCabe) قەلەمگە ئالغان «رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى تۈگىمەس ئۇرۇشى: خارابلىشىۋاتقان بىر كۈچنىڭ ئېغىر چىقىملىرى ۋە كىچىك نەتىجىلىرى» ناملىق مەخسۇس دوكلات ئاساسىدا تەييارلاندى. ئاپتورلار رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ 2026-يىلىنىڭ بېشىدىكى ۋەزىيىتىنى جەڭ مەيدانىدىكى رېئاللىق، ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچلەر ۋە تېخنىكىلىق خارابلىشىش قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇپ، رۇسىيەنىڭ نۆۋەتتە «خارابلىشىۋاتقان بىر كۈچ» (Declining Power) باسقۇچىغا قەدەم قويغانلىقىنى ئىلمىي ئاساستا دەلىللىگەن. ماقالىنىڭ مەركىزىي تېمىسى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، گەرچە پىرېزىدېنت پۇتىن ۋە بەزى غەرب سىياسەتچىلىرى رۇسىيەنى غەلىبە قىلىۋاتقاندەك تەسۋىرلەشكە ئۇرۇنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە غايەت زور ئىنسانىي ۋە ماددىي چىقىملار بەدىلىگە ئېرىشىلگەن كىچىك نەتىجىلەر دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك كەلگۈسى ئۈچۈن خەتەرلىك بىر بېشارەتتۇر.

ۋىلادىمىر پۇتىن 2025-يىلى 12-ئايدىكى نۇتۇقلىرىدا رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەشەببۇسكارلىقنى تولۇق قولىدا تۇتۇپ تۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە پۈتكۈل فىرونت لىنىيەسى بويىچە ئۈزلۈكسىز ئىلگىرىلەۋاتقانلىقىنى دەۋا قىلغان ئىدى. ھەتتا بەزى ئامېرىكا ئەمەلدارلىرىمۇ رۇسىيەنىڭ زور كۆلەملىك ھەربىي كۈچىنىڭ ئاخىرىدا مۇقەررەر غەلىبە قىلىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىشقان. بىراق، CSIS نىڭ تەتقىقاتى بۇ قاراشلارغا ئۈزۈل-كېسىل رەددىيە بېرىدۇ. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، رۇسىيەنىڭ جەڭ مەيدانىدىكى ئەمەلىي ئىپادىسى، ئىقتىسادىي ۋەيرانچىلىقى ۋە پەن-تېخنىكىلىق چېكىنىشى ئۇنىڭ دۇنياۋى چوڭ كۈچ بولۇش سۈپىتى بىلەن تېزلىكتە تۆۋەنلەۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. مەزكۇر ئانالىز رۇسىيەنىڭ ئۆلۈم-يېتىم نىسبىتى، ئىلگىرىلەش سۈرئىتى ۋە زېمىن ئىگىلەش كۆرسەتكۈچى قاتارلىق مىقدارلاشتۇرۇلغان پاكىتلارغا ئاساسلانغان.

رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك غايىسىگە نەزەر سالىدىغان بولساق، پۇتىننىڭ ئاساسلىق نىشانى ئۇكرائىنىنى قايتىدىن رۇسىيەنىڭ تەسىر دائىرىسىگە كىرگۈزۈشتىن ئىبارەت بولۇپ، بۇنى ھەربىي كۈچ بىلەن بېسىۋېلىش ياكى قورچاق ھۆكۈمەت تىكلەش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى كۆزلەۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ ناتونىڭ شەرققە كېڭىيىشىنى توسۇشنى نىشان قىلىدۇ. پۇتىن ئۇكرائىنانىڭ مۇستەقىل دۆلەت ئىكەنلىكىنى تارىخىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن ئىزچىل ئىنكار قىلىپ، رۇسلار بىلەن ئۇكرائىنلارنى «بىر خەلق» دەپ دەۋا قىلسىمۇ، بۇ خىل قاراش تارىخىي پاكىتلارغا پۈتۈنلەي زىت بولۇپ، ئۇكرائىنانىڭ ئايرىم مىللەت ئىكەنلىكى خەلقئارادا ئاللىقاچان ئېتىراپ قىلىنغان رېئاللىقتۇر.

2022-يىلىدىكى كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق دەسلەپكى «چاقماق» (Blitzkrieg) ھۇجۇمى مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، رۇسىيە ئۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى «ئۇپرىتىش ئۇرۇشى» (Attrition Warfare) غا ئۆزگەرتتى. گەرچە رۇسىيە ئارمىيەسى زور قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەن بولسىمۇ، ئۇلار ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە ئېلېكتىرونلۇق جەڭ تېخنىكىلىرىنى قوللىنىشتا بەلگىلىك يېڭىلىقلارنى ياراتتى. بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ ئۇزۇن مۇساپىلىك بومبىلىرى ۋە «شاھىد» ناملىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرى ئۇكرائىنانىڭ مۇداپىئە سېپىگە ۋە ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەلىرىگە ئېغىر زەربە بەردى. 2026-يىلى 1-ئايغا قەدەر، رۇسىيەنىڭ ھاۋا ھۇجۇملىرى ئۇكرائىنانىڭ ئېنېرگىيە سىستېمىسىنى ئېغىر ۋەيران قىلغان بولۇپ، دۆلەت توك ئېھتىياجىنىڭ پەقەت %60 نىلا قاندۇرالايدىغان كىرىزىس ھالىتىگە چۈشۈپ قالغان. بۇ ئەھۋال كىيېۋ قاتارلىق چوڭ شەھەرلەردە ئۇزۇن مۇددەتلىك توك توختاپ قېلىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتىدۇ.

ئەڭ تىراگېدىيەلىك نۇقتا بولغان ئادەم كۈچى زىيىنىغا كەلسەك، 2022-يىلى 2-ئايدىن 2025-يىلى 12-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتا، رۇسىيە ئارمىيەسى تەخمىنەن 1 مىليون 200 مىڭ ئەتراپىدا ئەسكىرىدىن ئايرىلغان (ئۆلگەن، يارىلانغان ۋە يوقاپ كەتكەنلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ). بۇنىڭ ئىچىدە ئۆلگەنلەرنىڭ سانىلا 325 مىڭغا يېتىشى مۇمكىن دەپ مۆلچەرلەنگەن. بۇ سانلىق مەلۇماتلار ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيان ھېچقانداق چوڭ دۆلەت باشتىن كەچۈرۈپ باقمىغان دەرىجىدىكى ئېغىر تالاپەت ھېسابلىنىدۇ. سېلىشتۇرۇش ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئامېرىكانىڭ كورېيە ئۇرۇشى، ۋىيېتنام ئۇرۇشى، ئىراق ۋە ئافغانىستان ئۇرۇشلىرىدىكى جەمئىي زىيىنىمۇ بۇ دەرىجىگە يەتمىگەن. رۇسىيە تارىخى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى ئۆلۈم سانى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئافغانىستاندىكى 10 يىللىق ئۇرۇشىدىن 17 ھەسسە، چېچەن ئۇرۇشلىرىدىن 11 ھەسسە كۆپتۇر. ئۇكرائىنا تەرەپنىڭ زىيىنىمۇ ئېغىر بولۇپ، 2026-يىلى ئەتىيازغىچە ئىككى تەرەپنىڭ ئومۇمىي تالاپەت سانىنىڭ 2 مىليونغا يېتىشى مۆلچەرلەنمەكتە.

رۇسىيەنىڭ بۇ خىل ئېغىر ئىنسانىي قۇربانلىق بېرىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب، ئۇلارنىڭ «ئىنسان دولقۇنى» تاكتىكىسىنى قوللىنىشىدۇر. رۇسىيە قوماندانلىرى يېتەرلىك مەشىق كۆرمىگەن پىيادە ئەسكەرلەرنى «پىدائىي» سۈپىتىدە ئالدىنقى سەپكە ئەۋەتىپ، ئۇكرائىنا مۇداپىئە بازىلىرىنى بايقايدۇ، ئاندىن توپچىلار ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار بىلەن ھۇجۇم قىلىدۇ. ئۇكرائىنا ئارمىيەسى بولسا «چوڭقۇر مۇداپىئە» ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىپ، ئۆستەڭ، تانكا توسۇش قوزۇقلىرى ۋە مىنا مەيدانلىرى ئارقىلىق دۈشمەننىڭ ئىلگىرىلىشىنى ئۈنۈملۈك ئاستىلاتماقتا. رۇسىيەنىڭ ئىلگىرىلەش سۈرئىتىگە قارايدىغانلا بولساق، پوكروۋىسك يۆنىلىشىدىكى ھۇجۇمدا رۇسىيە ئارمىيەسى كۈنىگە ئوتتۇرا ھېساب بىلەن پەقەت 70 مېتىرلا ئىلگىرىلىيەلىگەن بولۇپ، بۇ سۈرئەت بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى قانلىق سوممې جېڭىدىكى سۈرئەتتىنمۇ ئاستىدۇر.

ئىقتىسادىي جەھەتتىن، رۇسىيە نېفىت ئېكسپورتىغا تايىنىپ تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، قۇرۇلمىۋى كىرىزىسلار چوڭقۇرلىشىۋاتىدۇ. 2025-يىلى رۇسىيەنىڭ ياساش سانائىتى 2022-يىلىدىن بۇيانقى ئەڭ تېز سۈرئەتتە چېكىنگەن. ئەمگەك كۈچى يېتىشمەسلىك، پۇل پاخاللىقى ۋە ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ سۇسلىشىشى دۆلەتنىڭ مالىيە سىستېمىسىغا ئېغىر بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە. پەن-تېخنىكا ۋە ئالەم قاتنىشى ساھەسىدىكى چېكىنىشمۇ كۆرۈنەرلىك بولۇپ، رۇسىيەنىڭ خىتايغا بولغان بېقىنىشچانلىقىنى ئاشۇرغان. خىتاي ھازىر رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش ماشىنىسى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان يۇقىرى تېخنىكىلىق زاپچاسلارنىڭ ئاساسلىق تەمىنلىگۈچىسىگە ئايلانغان.

خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، رۇسىيە يادرو قورالىغا ئىگە بولسىمۇ، ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق كۆرسەتكۈچلىرى بويىچە «چوڭ دۆلەت» ئۆلچىمىگە تولۇق توشمايدىغان، زەئىپلىشىۋاتقان بىر كۈچتۇر. جەمئىيەت ئىچىدىكى پىسخىكىلىق جاراھەتلەر ۋە خەلقنىڭ ئۇرۇشقا بولغان پوزىتسىيەسىنىڭ مەنپىي يۆنىلىشكە بۇرۇلۇشى پۇتىن ھاكىمىيىتى ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك تەھدىتتۇر. مەزكۇر دوكلات كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار ۋە تارىخىي سېلىشتۇرمىلارغا تايانغانلىقى بىلەن ناھايىتى يۇقىرى ئىشەنچلىكلىككە ئىگە. گەرچە ماقالىدە غەرب مەركەزلىك نۇقتىئىينەزەر سەل گەۋدىلىك بولۇپ، مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ بەرداشلىق بېرىش كۈچىگە تۆۋەن باھا بېرىلگەن بولۇش ئېھتىماللىقى بولسىمۇ، رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشى ھەققىدىكى ئانالىزلار بۈگۈنكى يەرشارى خاراكتېرلىك گېئوپولىتىكىلىق تەڭشەشلەر ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.

مەنبە:

Jones, S. G., & McCabe, R. (2026). Russia’s Grinding War in Ukraine: Massive Losses and Tiny Gains for a Declining Power. CSIS Briefs. Center for Strategic and International Studies. Washington, D.C. Retrieved from [CSIS Website].

ئىنكاسلار: