Uyghur-Corpus/uyghur-archive huggingface dataset:
پەلسەپەنىڭ تەسەللىسى (پەلسەپەنىڭ قىسقىچە تارىخى: 7-باب)

7- باب

پەلسەپەنىڭ تەسەللىسى

تەرجىمان: ئابدۇلھەفىز مەخسۇم

تەرجىمە تەھرىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئەگەر سىز تۈرمىدە ئۆلۈم جازاسىنى ساقلاۋاتقان مەھبۇس بولسىڭىز، ئاخىرقى كۈنلىرىڭىزنى پەلسەپە كىتابى يېزىپ ئۆتكۈزەمسىز؟ بوتىئۇس شۇنداق قىلدى. ئۇنىڭ  مەھبۇسلۇقىنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرىدە يازغان بۇ كىتابى ئۇ يازغان ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن كىتاب بولۇپ چىقتى.

ئۇنىڭ تولۇق ئىسمى ئانسىيۇس مانلىئۇس سېۋېرىنۇس بوتىئۇس بولۇپ، (مىلادى 475 ~ 525 ياشىغان) ئەڭ ئاخىرقى رىم پەيلاسوپلىرىنىڭ بىرى. ئۇ رىم باربار قەبىلىلەر (ھونلار، فرانكلار، ۋانداللار، ساكسون ۋە گوتىلار)  تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنىشتىن يىگىرمە يىل بۇرۇن ۋاپات بولغان. ئەمما رىم ئۇ ھايات ۋاقتىدىلا ئاللىبۇرۇن ئاجىزلاپ كەتكەن ئىدى. ئۇ پەلسەپەنى رىملىق سەپداشلىرى سىسېرو ۋە سېنېكاغا ئوخشاش بىر خىل ئۆزىگە ياردەم بېرىش، تۇرمۇشنى ياخشىلاشنىڭ ئەمەلىي ئۇسۇلى، شۇنداقلا ئابستراكت تەپەككۇر سىستېمىسى دەپ قارىغان. ئۇ يەنە قەدىمكى يۇنان پەيلاسوپى ئەپلاتون ۋە ئارىستوتېلنىڭ پەلسەپەسىنى داۋاملاشتۇرغان. ئۇلارنىڭ ئەسىرىنى لاتىن تىلىغا تەرجىمە قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئىدىيىسىنى مەڭگۈ يوقىلىپ كېتىشتىن ساقلاپ قالغان. بىر خىرىستىئان بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇنىڭ يازغانلىرى ئوتتۇرا ئەسىردە ئۇنىڭ كىتابلىرىنى ئوقۇغان تەقۋادار دىنىي پەيلاسوپلارنى جەلپ قىلغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ پەلسەپەسى گرېتسىيە ۋە رىم مۇتەپەككۇرلىرى بىلەن،  كېيىن غەربتە يۈز يىل ھۆكۈمرانلىق قىلغان خىرىستىئان پەلسەپەسى ئوتتۇرىسىدا كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىغان.

بوتىئۇسنىڭ ھاياتى ئەگرى – توقاي ئۆتكەن. ئەينى ۋاقىتتا رىمغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان گوتى پادىشاھى تېئودورىك ئۇنىڭغا ئالىي باش ئەلچىلىك ۋەزىپىسىنى بەرگەن. پادىشاھ بوتىئۇسنىڭ ئوغۇللىرىنىمۇ – گەرچە ئۇلار ئۆز لايىق بولمىسىمۇ – ئالاھىدە شەرەپلەندۈرۈپ كونسۇللۇققا تەيىنلىگەن. ئۇنىڭ تەلىيى ئوڭدىن كېلىۋاتقاندەك قىلاتتى. ئۇ باي، ئېسىلزادە ئائىلىدىن بولۇپ، ھۆرمەتكە سازاۋەر ئ‍ىدى. ئۇ  ھۆكۈمەت ئۈچۈن ئىشلىگەن خىزمىتى بىلەن بىللە پەلسەپە تەتقىقاتىغىمۇ ۋاقىت ئاجرىتالىغان بولۇپ، مول ھوسۇللۇق يازغۇچى ۋە تەرجىمان ئىدى. ئۇ ناھايىتى كەڭرىچىلىكتە ياشىغان. ئەمما كېيىن ئۇنىڭ تەلىيى تەتۈر كەلگەن. بوتىئۇس تېئودورىكقا سۇيىقەست قىلىش بىلەن ئەيىبلەنگەندىن كېيىن، ئۇ رىمدىن راۋېنناغا ئەۋەتىلگەن ۋە ئۇ يەردە تۈرمىگە تاشلىنىپ، قىيىن-قىستاققا ئېلىنغان، ئاندىن كېيىن قاتتىق دەررە جازاسىغا بىرلەشتۈرۈلۈپ دارغا ئېسىپ ئۆلتۈرۈلگەن. ئۇ باشتىن ئاخىر ئۆزىنىڭ گۇناھسىز ئىكەنلىكىدە چىڭ تۇرغان بولسىمۇ، ئەمما ئەيىبلىگۈچىلەر ئۇنىڭغا ئىشەنمىگەن.

كىتابنىڭ 7-بابىنىڭ تولۇق تەرجىمىسىنى تۆۋەندىن ئوقۇڭ:

ئىنكاسلار:
چۇلۋۇرىمىز كىمنىڭ قولىدا ؟ (پەلسەپەنىڭ قىسقىچە تارىخى:6-باب )

6- باب، چۇلۋۇرىمىز كىمنىڭ قولىدا ؟

ئاۋگۇستىن

تەرجىمان: ئابدۇلھەفىز مەخسۇم

تەرجىمە تەھرىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئاۋگۇستىن (مىلادى 354~430) ھەقىقەتنى بىلىشنى تولىمۇ ئارزۇ قىلاتتى. ئۇ بىر خىرىستىئان بولۇش سۈپىتى بىلەن خۇداغا ئىشەنگەن. ئەمما ئېتىقادى ئۇنىڭ  نۇرغۇن سوئاللىرىنى جاۋابسىز قالدۇرغان. خۇدا ئۇنىڭدىن نېمە قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ؟ ئۇ قانداق ياشىشى، نېمىگە ئىشىنىشى كېرەك؟ ئۇ ئويغاق ۋاقتىنىڭ كۆپ قىسمىنى بۇ سوئاللار ھەققىدە ئويلىنىش ۋە يېزىش بىلەن ئۆتكۈزگەن. چۈنكى بۇ مەسىلىلەرنىڭ ئاخىرىدا تۆلىنىدىغان بەدەل ناھايىتى يۇقىرى ئىدى. دوزاختا مەڭگۈ قېلىش مۇمكىنچىلىكىگە ئىشىنىدىغان كىشىلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، پەلسەپىدە خاتالىق سادىر قىلىش قورقۇنچلۇق ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئاۋگۇستىننىڭ قارىشىچە، ئەگەر بۇ جاۋاپلار خاتا بولۇپ قالسا، ئۇ دوزاختا مەڭگۈ ئازاب چېكىشى مۇمكىن. ئۇ ئازابلانغان يەنە بىر مەسىلە  بولسا، خۇدا نېمە ئۈچۈن دۇنيادىكى يامانلىققا يول قويىدۇ؟ ئۇنىڭ بۇنىڭغا بەرگەن جاۋابى ھېلىھەم نۇرغۇن ئېتىقادچىلارنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشىپ كەلمەكتە.

ئوتتۇرا ئەسىر دەۋرى، يەنى  تەخمىنەن 5- ئەسىردىن 15- ئەسىرگىچە، پەلسەپە بىلەن دىن بىر- بىرىگە زىچ باغلانغان ئىدى. ئوتتۇرا ئەسىر پەيلاسوپلىرى قەدىمكى يۇنان پەيلاسوپلىرىدىن ئەپلاتون ۋە ئارستوتېللارنىڭ تەلىماتلىرىنى ئۆگەنگەن. ئەمما ئۇلار بۇ تەلىماتلارنى ئۆز  ئىدىيەسىگە ماسلاشتۇرۇپ، ئۆز دىنىغا تەدبىقلىغان. بۇ پەيلاسوپلارنىڭ كۆپىنچىسى خىرىستىئان بولۇپ، باشقا يەنە مايموندىس ۋە ئاۋىسېننا(ئىبنى سىنا) قاتارلىق مۇھىم  مۇسۇلمان ۋە يەھۇدى پەيلاسوپلىرىمۇ بار ئىدى. كېيىن ئەۋلىيا  دەپ ئاتالغان ئاۋگۇستىن شۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئالاھىدە كۆزگەن كۆرۈنگەن ئۇلۇغلاردىن بىرىدۇر.

ئاۋگۇستىن ھازىرقى شىمالىي ئافرىقىدىكى ئالجىرىيەنىڭ تاگاستا تۇغۇلغان، ئۇ ۋاقىتتا تاگاس رىم ئىمپېرىيەسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. ئۇنىڭ ھەقىقىي ئىسمى ئاۋرىلىيۇس ئاۋگۇستىنۇس بولۇپ، كېيىن  «ئەۋلىيا ئاۋگۇستىن» ياكى ( كېيىن ئۇ ياشىغان شەھەر نامىدا ) «ھىپپولۇق ئاۋگۇستىن» دەپ ئاتالغان.

كىتابنىڭ 6-بابىنىڭ تولۇق تەرجىمىسىنى تۆۋەندىن ئوقۇڭ:

ئىنكاسلار:
بىپەرۋالىقنى ئۆگىنىۋېلىش: ئېپىكتىتۇس، سىسېرا، سېنىكا (پەلسەپەنىڭ قىسقىچە تارىخى: 5- باب)

5- باب، بىپەرۋالىقنى ئۆگىنىۋېلىش: ئېپىكتىتۇس، سىسېرا، سېنىكا

تەرجىمان: ئابدۇلھەفىز مەخسۇم

تەرجىمە تەھرىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئۆيدىن چىققان ھامان يامغۇر يېغىپ كەتسە، بۇ ھەقىقەتەنمۇ كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرىدۇ. لېكىن سىرتقا چىقىشىڭىز زۆرۈر، ئالدىڭىزدا يامغۇرلۇق چاپان كىيىش ياكى كۈنلۈك ئېلىۋېلىش ۋە ياكى بىراقلا سىرتقا چىقماسلىقتىن باشقا تاللىشىڭىز يوق، ھەرقانچە قىلسىڭىزمۇ يامغۇرنى ئۆزىڭىز خالاپ توختىتالمايسىز. بۇ ئىشقا ئاچچىقلىنىشىڭىز كېرەكمۇ؟ ياكى پەيلاسوپچە بىر پوزىتسىيەدە بولامسىز؟ پەيلاسوپچە پوزىتسيە دېگىنىمز بىز ئۆزگەرتەلمەيدىغان ئ‍ىشلارنى قوبۇل قىلىش دېمەكتۇر. بىز قېچىپ قۇتۇلالمايدىغان قىسقا ھايات ۋە ئۆلۈمچۇ؟ (ۋەياكى قېرىشنىڭ مۇقەررەرلىكى ۋە ئۆمۈرنىڭ قىسقىلىقىچۇ؟) ئ‍ىنسانلىقنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكى ھەققىدە قانداق ئويلايسىز؟ يۇقىرىقىغا ئوخشاشمۇ؟

كىشىلەر دۇچ كەلگەن ئىشلارغا قارىتا پەيلاسوپچە پوزىتسىيەدە بولدۇم دېگىنىدە، ئەمەلىيەتتە بۇ ئۇلارنىڭ دەل ستوئىكلارچە (ئىسلام پەلسەپە يازمىلىرىدا راۋاقىيلار دەپ ئاتالغان. – مۇھەررىردىن)  پوزىتسىيەدە بولغىنىدۇر.

ستوئىك دېگەن گەپ ئافىنادىكى بويالغان بىر ستو (راۋاق)قا يىغىلىدىغان پەيلاسوپلاردىن كەلگەن بولۇپ، بۇلاردىن ئەڭ بۇرۇنقىلىرى كىتيۇملۇق (سىپرۇسلۇق) زېنون (مىلادىدىن بۇرۇنقى 262 ~ 334) ئىدى. بۇرۇنقى گرېك ستوئىك پەيلاسوپلىرىنىڭ مەنتىق(لوگىكا)، ئەخلاق ۋە چىنلىق ھەققىدە ئ‍ۆزىگە خاس قاراشلىرى بار ئىدى. لېكىن ئۇلار روھى ھالەتنى كونترول قىلىش ھەققىدىكى قاراشلىرى بىلەن بەكرەك داڭ چىقارغان ئىدى. ئ‍ۇلارنىڭ قاراشلىرىنىڭ نېگىزى بولسا «بىز پەقەت ئۆزگەرتىش قولىمىزدىن كېلىدىغان ئىشلاردىنلا ئەنسىرىسەك توغرا، باشقا بىز ئۆزگەرتەلمەيدىغان ئىشلار ھەققىدە قايغۇرۇش ئارتۇقچە بىر ئىش». سەپسەتىچىلەرگە ئوخشاش ئۇلارمۇ تىنچ بىر روھى ھالەتتە بولۇشنى مەقسەت قىلاتتى. يېقىن كىشىلىرىمىزنىڭ ئۆلۈمىگە ئوخشاش ئېچىنىشلىق ئەھۋاللاردىمۇ ستوئىكلار تەمكىن تۇرۇشى كېرەك، چۈنكى يۈز بەرگەن ئىشلار بىزنىڭ كونتروللىقىمىزدا بولمىسىمۇ، ئەمما قانداق پوزىتسىيەدە بولۇش بىزنىڭ كونتروللىقىمىزدا.

ستوئىزىمنىڭ يادروسى «بىز ھېس قىلىدىغان ۋە ئويلايدىغانلىرىمىزغا ئۆزىمىز مەسئۇل» دېگەن ئىدىيە. بىز ياخشى ۋە ناچار ئاقىۋەتكە قارىتا ئىنكاسىمىزنى تاللىيالايمىز. بەزى كىشىلەر ھېسسىياتىنى ھاۋارايىغا ئوخشاش دەپ قارايدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ستوئىكلار بىزنىڭ بىر ئەھۋال ياكى ۋەقەگە بولغان ھېسسىياتىمىزنى تاللاش مەسىلىسى دەپ قارىغان. ئۇلار يەنە «ھېسسىيات مۇنداقلا بىزگە تېڭىلغان نەرسە ئەمەس، ئۆزىمىز ئېرىشمەكچى بولغان نەرسىگە ئېرىشەلمىسەك قايغۇرۇش ھاجەتسىز، باشقىلار بىزنى ئالدىغاندا ئاچچىقلىنىشمۇ ھاجەتسىز، ھېسسىيات بىزنىڭ تەپەككۇرىمىز ۋە ھۆكۈملىرىمىزگە كۆلەڭگە تاشلايدۇ، شۇڭلاشقا بىز ھېسسىياتلىرىمىزنى كونترول قىلىپلا قالماي ، مۇمكىنقەدەر ئۇلاردىن پۈتۈنلەي قۇتۇلىشىمز كېرەك» دەپ قارىغان.

كىتابنىڭ 5-بابىنىڭ تەرجىمىسىنى تۆۋەندىن ئوقۇڭ:

ئىنكاسلار:
پەلسەپەنىڭ قىسقىچە تارىخى 4- باب تەرجىمىسى

4- باب

باغچىغا بارىدىغان يول – ئېپىكىرۇس

ئۆزىڭىزنىڭ  دەپنە مۇراسىمىڭىزنى خىيال قىلىپ بېقىڭ. كىملەر كېلەر؟ نېمە گەپلەر بولار؟ قانداق تەزىيە، مەرسىيەلەر يېزىلار؟ تەسەۋۋۇرىڭىزدىكى بۇ ئ‍ىشلارنىڭ ھەممىسى سىزنىڭ نۇقتىنەزىرىڭىزدىن

چىقىۋاتىدۇ. خۇددى سىز ئاسماندا تۇرۇپ ياكى مۇراسىمغا كەلگەنلەر ئارىسىدا تۇرۇپ كۆرۈۋاتقاندەك . بەزى كىشىلەر دەل مۇشۇنداق بولىدىغانلىقىغا، يەنى بىز ئۆلگەندىن كېيىن روھىمىز بەدىنىمىزدىن ئايرىلىپ، بولۇۋاتقان ئىشلارنى كۆرۈپ تۇرىدۇ دەپ ئىشىنىدۇ. «ئۆلۈم بىلەن ھەممە ئاخىرلىشىدۇ» دەپ بۇنداق بولۇشىغا ئىشەنمەيدىغانلار بىر زىددىيەتكە دۇچ كېلىدۇ. يەنى ئۇلار «ئۆلۈم بىلەن ھەممە ئاخىرلىشىدۇ» دەپ تەسەۋۇر قىلىشقا باشلىغان ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە، پۈتۈن بۇ ئىشلارنى ئۇلارنىڭ مەۋجۇد بولۇپ ئاندىن تەسەۋۋۇر قىلىشىغا توغرا كېلىدۇ.  يەنى بىز يوق بولغان بىر ھالەتنى يەنە بىز بار بولۇپ تەسەۋۋۇر قىلىشىمىز كېرەك .

مەيلى بىز ئۆز ئۆلۈمىمىزنى تەسەۋۋۇر قىلالايلى ياكى قىلالمايلى، ھەر ئىككىلىسىدە يوق بولۇپ كېتىشتىن ئىبارەت بىر ئەندىشە غىل – پال كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. كىممۇ ئۆزىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشىدىن ئەندىشە قىلمىسۇن؟  ئەگەر ئەندىشە قىلىشقا تېگىشلىك نەرسە بار دېيلسە، ئۇ دەل مۇشۇ ئىشتۇر. ئۆزىمىزنىڭ ئۆلۈمىدىن، يەنى بىر قانچە يىلدىن كېيىن بولسىمۇ، بۇ دۇنيادا مەۋجۇد بولماسلىقىمىزدىن ئەندىشە قىلىش بىمەنىلىك ئەمەس،  بەلكى ئەقىلگە ئۇيغۇن، تەبىئىيلىكتۇر. بۇ ھەقتە چوڭقۇر ئويلانمايدىغان ئىنسان بەلكىم يوق دېيەرلىك.

قەدىمقى يۇنان پەيلاسوپى ئېپىكىرۇس (مىلادىدىن بۇرۇنقى 270-341) ئۆلۈمدىن ئەندىشە قىلىش ۋاقىت زايە قىلىش ۋە مەنتىقىسىزلىك دەپ قارىغان. «بۇ بىز يېڭىشىمىز كېرەك بولغان بىر ئەندىشە (ياكى بىر پىسخىكىلىق بىر ھالەت) بولۇپ، ئەگەر بۇ ھەقتىكى تەپەككۇرىڭىز سۈزۈك ھەم توغرا بولسا، ئۆلۈم قورقۇنچلۇق بولماسلىقى كېرەك؛ سىز بۇ ھەقتە توغرا ئويلىيالىسىڭىز بۇ ھاياتلىقنى قەدىرلەپ ياشايسىز».  ئېپىكىرۇس ئۈچۈن ھەممىدىن مۇھىمى مۇشۇ ئىدى.  ئۇنىڭ قارىشىچە پەلسەپەنىڭ  غايىسى ھاياتنى تېخىمۇ بەختلىك قىلىش بولۇپ، بەزى كىشىلەر ئۆلۈم ھەققىدە ئويلىنىش قورقۇنچلۇق بىر ئىش دەپ قارىسا، ئېپىكىرۇسچە بۇ ھاياتنى تېخىمۇ مەنىلىك قىلىشنىڭ يولى ئىدى.

تەرجىمان: ئابدۇلھەفىز مەخسۇم

تەرجىمە تەھرىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت

كىتابنىڭ 4-بابىنىڭ تەرجىمىسىنى تۆۋەندىن ئوقۇڭ:

ئىنكاسلار:
«قۇتادغۇ بىلىك»نى ئىسلامىزم جەھەتتىن تەھلىل قىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى ھەققىدە بىر ئىككى سۆز

نۇرئەھمەت قۇربان*

قىسقىچە مەزمۇنى: تۈرك ئىسلام ئەدەبىياتنىڭ ئەڭ مۇكەممەل نەمۇنىلىرىدىن بىرى دەپ قوبۇل قىلىنغان قۇتادغۇ بىلىكنى تەتقىق قىلغاندا، بۇ ئەسەر يېزىلغان دەۋرىنىڭ ئالاھىدىلىكى، مۇئەللىپ يېتىشكەن مۇھىت ۋە ئەسەرنىڭ مۇھتەۋاسى قاتارلىق بىر قاتار ئېلېمېنتلار نەزەردە تۇتۇلغاندا مەزكۇر ئەسەرنى دىنىي جەھەتتىن تەتقىق قىلىشنىڭ نەقەدەر زۆرۈر ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. ئەسەرنى بىر پۈتۈنلۈك نۇقتىسىدىن قاراپ باشتىن ئاخىرىغىچە ئوقۇپ چىققان ۋاقىتتا يۇقىرىدىكى قاراشنىڭ ئورۇنلۇق بولۇپ بولمىغانلىقى تېخىمۇ ئېنىق نامايان بولىدۇ. ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستاندا ۋە تۈركىيەدە، شۇنداقلا باشقا ئەللەردە بۇ ئەسەر خىلمۇخىل نۇقتىلاردىن تەتقىق قىلىندى. ھەر تەتقىقاتچى ئەسەرنى ئۆزىنىڭ دۇنيا قارىشىنى مەركەز قىلغان ھالدا يېڭىدىن شەكىللەندۈرۈپ تەپسىر قىلدى. ئەمما ئۇنىڭ ئىسلامىي كۈلتۈر شارائىتىدا يېزىلغان، ئىسلام دىنىنىڭ رېئال مەسىلىلىرىنى ئەتراپلىق ھالدا ئۆزىدە مۇجەسسەملەشتۈرگەن ئېنسىكلوپېدىيەلىك تەرىپى كۆپىنچە ھاللاردا ئۇنتۇلۇپ قالدى. ۋاھالەنكى بىر ئەسەرگە پارچىلار ئۈستىدىن باھا بەرگەندە مۇئەللىپنىڭ مەقسىتىدىن چەتنەپ كېتىشكە ئېلىپ بارىدىغانلىقى ئىلىم ئەربابى قوبۇل قىلغان بىر مەسىلە.

ھەممىدىن ئاۋۋال قۇتادغۇ بىلىكنىڭ ئىسلامىي بىر مۇھىتتا، مۇسۇلمان بىر مۇتەپەككۇر تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنىپ يەنە مۇسۇلمان بىر ھۆكۈمدار (تاۋغاچ ئۇلۇغ بۇغرا قاراخان يەنى ئەبۇ ئەلى ئىبنى سۇلايمان ئارسلانخان)غا تەقدىم قىلىنغانلىقىنى ئۇنتۇماسلىق كېرەك. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ ئەسەرگە باھا بەرگەندە مانا مۇشۇنداق بىر شارائىتنى كۆزدىن قاچۇرۇپ قويمىغان ياخشى. ھەرقانداق بىر ئەسەرنى تەتقىق قىلغان مۇئەللىپنىڭ تەپەككۇر دۇنياسىدا تۇرۇپ چۈشىنىشكە توغرا كېلىدۇ. مەن بۇ قىسقىغىنا تەتقىقاتىمدا بىرقانچە پاراگرافلىق مەلۇمات بىلەن قۇتادغۇ بىلىكنىڭ دىنىي جەھەتتىكى ئەھمىيىتىنى ئەسلىتىپ ئۆتۈشكە تىرىشىمەن. ئەپسۇسكى شەرقىي تۈركىستان زىيالىيلىرى بولۇپمۇ دىنىي ئۆلىما تەبىقىسى بۇ ئەسەردىكى قىممەتلىك جەۋھەرلەرنى تېخىچە بايقىيالمىغانلىقىغا شاھىتمىز. لېكىن مۇشۇنداق بىر قانچە بەتلىك بىر يازما بىلەن ئەسەرنىڭ دىنىي تەرىپىنى ھەقىقىي مەنىدە يورۇتۇپ بېرىش ئىمكانسىز. شۇڭا بۇ يەردە تەپسىلىي مەلۇمات بېرەلمەيدىغانلىقىمنى ياكى بۇنداق بىر مۇددىئايىمنىڭ يوقلىقىنى ئوقۇرمەنلەرگە باشتا بىلدۈرۈپ قويماقچىمەن.

ماقالىنىڭ تولۇق مەزمۇنىنى تۆۋەندىكى ھۆججەتتىن كۆرۈڭ.

ئىنكاسلار:
تۈركىيەدىكى رادىكال دىنىي – سىياسىي گۇرۇپپا (ئېقىم)لار

مۇقەددىمە

غەربتە ئوتتۇرىغا چىققان ئۇقۇمىنى ئاساس قىلغان، ئەمما يېقىنقى يىللاردا تۈرك تىلىدا كەڭ قوللىنىلغان «رادىكال» سۆزىنىڭ تېرمىنولوگىيەلىك مەنىسىنى ئەتراپلىق ھالدا يورۇتۇپ بېرىش، يۇقىرىدىكى ماۋزۇدا ئىپادىلەنگەن تېمىنى تەتقىقات سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇشتىكى ئاساسلىق قىيىنچىلىقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. تۈرك تىل تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ئەڭ يېڭى لۇغىتىدىن «يىلتىزى بار، قەتئىي، ئەسەبىيەتچى» ۋە «ئەسەبىيلىك» مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان بۇ سۆز ئادەتتە ئىسلامى ئېقىم ۋە گۇرۇپپىلار / جامائەتلەر ئۈچۈن ئومۇمەن «ئەسەبىيەتچى» مەنىسىدە قوللىنىلىدىغان بولۇپ، بۇ ئىستېمال يەنە غەرب مەنبەلىك ئاتالغۇ بولغان «فوندامەنتالىزم (fundamentalizm)» بىلەن مەنىداش بولغانلىقتىن مەنە قالايمىقانچىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. ئەمەلىيەتتە، «ئەسەبىيەتچى» سۆزىنىڭ ئىنگلىزچىدىكى توغرا مەنىسى «fundamentalizm» بولۇپ، ئىسلام تارىخىدىكى بۇ ئۇقۇمغا ئەڭ ماس كېلىدىغان ئاتالغۇ بولسا، ھەنبەلىيلىك – ۋاھابىلىق يۆنىلىشىدە تەرەققىي قىلغان يىلتىزى چوڭقۇر ھەدىسچى ئەنئەنىنىڭ ئىسمى بولغان «سەلەفىيلىك»تىن ئىبارەت. بۇ خىل «ئەسەبىيەتچىلىك» بولسا، بىز چۈشەندۈرۈپ ئۆتىدىغان رادىكاللىقنىڭ تېرمىنولوگىيەلىك مەنىسىدىكى ئىنتايىن تار بىر ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چۈنكى، ھەر بىر سەلەفىي رادىكال ئەمەس. ئىسلامنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى بولغان ئايەت ۋە ھەدىسلەرنىڭ يۈزەكى مەنىسىگە ئاساسەن دىننى چۈشىنىدىغان ۋە ئەمەل قىلىدىغان سەلەفىيلەرنىڭ كۆپىنچىسى سىياسىي تەلىپى بولمىغان ۋە ھازىرقى ھالەتنى قوللايدىغان كىشىلەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئەسەبىيەتچىلىكى نامازنىڭ ئادا قىلىنىش شەكلى، كىيىم – كېچەك قاتارلىق شەخسىي مەسىلىلەر بولۇش بىلەن بىرگە، بەزىدە ئۇلۇل ئەمىر – ئىش ئۈستىدىكى مەسئۇل كىشىلەرگە ئىتائەت قىلىشنىڭ ۋاجىپ ئىكەنلىكى قاتارلىق سىياسىي مەسىلىلەردە سەلەفنىڭ، يەنى بەزى ساھابىلەر ۋە ئىسلامنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى ئۆلىمالارنىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ھەرىكىتىنى ئاساس قىلىش بىلەنلا چەكلىنىدۇ[1]. رادىكال ئىسلامى ھەرىكەتلەر دىننىڭ ئاساسلىق مەنبەسى بولغان قۇرئاننى تەبىئىيلا ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. لېكىن ئاقتاش ئېيتقاندەك ئۇلارغا ئوخشىمايدىغان يېرى شۇكى، سەلەفىيلەر قۇرئاننى نازىل بولغان ئارقا كۆرۈنۈش ئاساسىدا چۈشىنىشكە تىرىشقان بولسا، رادىكاللىق ئۇنى بۈگۈنكى شارائىتتا چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ[2].

[1] Çağdaş Selefi akımların radikal ve uzlaşmacı iki yüzü hakkında bkz. Büyükkara, “11 Eylül’le Derinleşen Ayrılık», s. 205-234.

[2] Ümit Aktaş, İslami Hareket ve Yöntem, İstanbul, 1996, s. 133.

ئىنكاسلار:
دىنىي بىلىم ۋە كۈنىمىزدە ئىسلام (1)

ئالى بارداكئوغلۇ

1 – دىنى بىلىم

دىنى بىلىم دېيىلگەن ۋاقىتتا ئەقلىمىزگە نېمە كېلىدۇ؟ دىن، كىشىلەر تەپەككۇرنى ئىشقا كىرىشتۈرگەن ۋە مۇئەييەن قاراشقا ئىگە بولغان ساھەدۇر. بۇ سەۋەبتىن دىن بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئومۇمىيلاشقان چۈشەنچىلەرنى سالماقلىق بىلەن، ئىلمىي نۇقتىئىنەزەردە تۇرۇپ كۆزدىن كەچۈرۈپ چىقىشىمىز كېرەك. دىن دېيىلگەندە، ئالدى بىلەن ھاياتىمىزنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى، مەۋجۇت بولۇشنىڭ مەنىۋى ئارقا كۆرۈنۈشىنى بايان قىلغان، مەۋجۇتلۇقنىڭ ئاداققى مەقسىتىنى ئىزاھلاپ بەرگەن مېتافىزىكىلىق نۇر ئەقلىمىزگە كېلىدۇ. مېتافىزىك مەنا، مەنىۋى ئارقا كۆرۈنۈش دېگەن ۋاقتىمدا كۆز بىلەن كۆرگىلى، قۇلاق بىلەن ئاڭلىغىلى، تەجرىبە ئارقىلىق يەتكىلى بولمايدىغان مەنا ۋە قىممەت – قاراشنى نەزەردە تۇتۇۋاتىمەن. دىن، مۇسبەت بىلىمنىڭ سىرتىدا ۋە ئۈستىدە ئۇنىڭغا قوشۇلغان ئىلاۋە بولۇپ، ئۇنى تولۇقلىغۇچىدۇر. تېبابەت ، ئىنژېنېرلىق، فىزىكا، جۇغراپىيە ساھەسىدە ئەقىل ۋە ھېس – تۇيغۇ ئورگانلىرىمىز ئارقىلىق كۆپ مەلۇماتقا ئىگە بولالايمىز. بۇ ساھەلەردىكى بىلىمىمىز تەجرىبە جۇغلانمىلىرىمىز، قابىلىيەت ۋە تىرىشچانلىقىمىز بىلەن ئوڭ تاناسىپتۇر. دىن، ھاياتنىڭ ئاداققى مەنىسىنى ئۆگىتىش، يارىتىلىشنىڭ كەڭ دائىرىدىكى ئانالىزىنى قىلىش ئۈچۈن ھاياتىمىزدا مەۋجۇتتۇر. دىن، مەۋجۇدىيەتنىڭ قەيەردىن كەلگەنلىكى، يارىتىلىشنىڭ مەناسى، بۇ يەردە مەۋجۇت بولۇشىمىزنىڭ مەقسىتى، مەۋجۇدىيەتنىڭ قاياققا قاراپ كېتىۋاتقانلىقىنى بىزگە ئېيتىپ بېرىدۇ. بىز بۇلارنى تەجرىبە قىلىش، كۆزىتىش ۋە ئەقىل بىلەن بىلەلمەيمىز. بۇ سەۋەبتىن مۇسبەت بىلىملەر بىلەن دىنى بىلىم بىر – بىرىگە زىت ئەمەس. دىنى بىلىم دىن ساھەسىدە بولۇپ، ئاللاھنىڭ كىتابلىرى، مۇقەددەس بايانى پەيغەمبەرلەر ئارقىلىق بىزگە يېتىپ كەلگەن.

داۋامىنى پ د ف ھۆججىتىدىن ئوقۇيالايسىز

ئىنكاسلار:
دوكتور نەبىجان تۇرسۇنىنىڭ 1933يىلىدىكى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيەت خاتىرىسىگە چوڭ سوۋغاتى

تارىخ پەنلىرى دوكتورى نەبىجان تۇرسۇننىڭ «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ناملىق ئەسىرىنىڭ 5-6- توملىرى « شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە ئۇيغۇر مىللىي گۈللىنىش ھەرىكەتلىرى » 12-نويابىر جۇمھۇرىيەت كۈنىگە ئاتاپ نەشردىن چىقىشقا باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن، سىز ئاپتورنىڭ 30 يىللىق جاپا-مۇشەققەتلىق ئىزدىنىش، ئەمگەك سىڭدۈرۈش نەتىجىسىدە يېزىپ روياپقا چىقىرىپ، مىللىتىمىزگە تەقدىم قىلغان «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ جەمئىي 8 تومى بىلەن يۈز كۆرۈشۈپ بولغان بولىسىز.

تارىخشۇناس نەبىجان تۇرسۇن 1930-يىللاردىكى شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ئىنقىلابى، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە ئۇنىڭ دۆلەتچىلىك سىستېمىلىرى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللىي ئازادلىق، مىللىي گۈللىنىش ۋە ھۆرلۈك كۈرەشلىرىنى مول تارىخىي مەنبەلەر، ھۆججەتلىرى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك تۈرلۈك، كۆپ تىللىق مەنبەلەر ۋە ماتېرىياللار ئارقىلىق تەپسىلىي، پاكىتلىق يورۇتۇپ بەرگەن.

بۇ 2 توملىق ئەسەردە دۇنيادىكى مەزكۇر دەۋر، يەنى 1931-1938-يىلللىرىگىچە بولغان ئۇيغۇر تارىخىي دەۋرىنى، بولۇپمۇ مەخسۇس شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تارىخىنى تولۇق، تەپسىلىي، ئىلمىي مېتود بىلەن ئەتراپلىق يورۇتۇپ بەرگەن ئەسەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. گەرچە، بۇ خىل مەزمۇندىكى ئەسەرلەر يېزىلغان بولسىمۇ، بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى 2 توم شەكلىدە يورۇتۇپ باقمىغانىدى.

5-توم ئىنقىلابنىڭ 1931-يىلى قۇمۇل تاغلىرىدىن باشلىنىپ پۈتۈن ئۇيغۇرلار ئىلى -شەرقىي تۈركىستاندا قانات يېيپ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇشقىچە بولغان جەريانلارغا ئاتالغان بولسا، 6-توم شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۇنياغا كېلىش تۈزۈلمىسى، دۆلەتچىلىك ۋە مىللىي ئىدېئولوگىيە تەرەققىياتى، جۇمھۇرىيەتنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىدىكى خەلقئارالىق ۋە ئىچكى سەۋەبلەر شۇنىڭدەك سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يۆلىشىدىكى شېڭ شىسەينىڭ ۋەتەننى ئىگىلىگەندىن كېيىنكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى ۋە 1937-يىللاردىكى ئىككىنچى قېتىملىق قوراللىق ئىنقىلاب ۋە باشقا كۆپلىگەن مەسىلىلەرگە بېغىشلانغان.

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

ئالاقىلىشىڭ:

ئامېرىكا ئۇيغۇر نەشرىياتى

ۋاتساپ،

1-571-484-2410

ئېلخەت:

Orxuntekin@gmail.com

ئىنكاسلار:
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 11-سانى نەشردىن چىقتى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 11-سانى  (2023-يىللىق 3-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.

ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :

1. ئۇيغۇرچە ئەسەر يازىدىغان زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ۋە ئاكادېمىك ئەسەر يېزىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن سەھنە ھازىرلاش.

2. دىئاسپورادا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاكادېمىك ئالاھىدىلىكى ۋە ئىقتىدارىنى ساقلاپ قېلىش شۇنداقلا يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش.

3.  خەلقىمىزنىڭ ئاڭ سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى شۇنداقلا سىياسىي ۋە تارىخى مەسىلىلەرنى رېئاللىققا ئۇيغۇن شەكىلدە ئانالىز قىلىش قابىلىيىتىنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپە قوشۇش.

4. ۋە ئاخىرىدا ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنىدىغان ۋە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىدىغان ئاكادېمىك ژۇرنالنى بارلىققا كەلتۈرۈش.

ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .

زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.

ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).

12- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.

قېنى مەرھەمەت!

ئىنكاسلار:
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 10-سانى نەشردىن چىقتى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 10-سانى  (2023-يىللىق 2-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.

ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :

1. ئۇيغۇرچە ئەسەر يازىدىغان زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ۋە ئاكادېمىك ئەسەر يېزىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن سەھنە ھازىرلاش.

2. دىئاسپورادا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاكادېمىك ئالاھىدىلىكى ۋە ئىقتىدارىنى ساقلاپ قېلىش شۇنداقلا يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش.

3.  خەلقىمىزنىڭ ئاڭ سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى شۇنداقلا سىياسىي ۋە تارىخى مەسىلىلەرنى رېئاللىققا ئۇيغۇن شەكىلدە ئانالىز قىلىش قابىلىيىتىنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپە قوشۇش.

4. ۋە ئاخىرىدا ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنىدىغان ۋە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىدىغان ئاكادېمىك ژۇرنالنى بارلىققا كەلتۈرۈش.

ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .

زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.

ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).

11- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.

قېنى مەرھەمەت!

ئىنكاسلار:
ئەنقەرەدە ئىككى جۇمھۇرىيەت خاتىرىلەندى

ئەنقەرەدە شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇش خاتىرە يىلى مۇھاكىمە يىغىنى  ئۆتكۈزۈلدى

شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇش يىللىرىنى خاتىرىلەش يىغىنى بۈگۈن تۈركىيەنىڭ پايتەختى ئەنقەرەدىكى مىللىي (دۆلەتلىك) كۇتۇپخانىدا  ئۆتكۈزۈلدى.

تۈركىيەنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق ئىلمىي تەشكىلاتلىرىدىن بىرى بولغان تۈرك ئوجاقلىرى مەركىزىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن، ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى ۋەقفى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەقفى ۋە شەرقىي تۈركىستان تەتقىقاتلىرى ۋەقفى بىرلىكتە تەشكىللىگەن بۇ يىغىن 2024-يىلى 9-نويابىر سائەت 10:00 دىن 14:00 گىچە داۋاملاشتى.

يىغىننىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى تۈركىيە ئىستىقلال مارشى ۋە شەرقىي تۈركىستان مىللىي مارشىنىڭ سادالىرى بىلەن باشلاندى.

پروتوكول نۇتۇقلىرىدا تۈرك ئوجاقلىرى باش رەئىسى پروف. دوكتور مەھمەت ئۆز شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ تۈرك دۇنياسىدىكى تارىخىي ئورنىنى تەكىتلىدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىس مۇئاۋىنى ئابدۇرېشىت ئابدۇلھەمىد نۆۋەتتىكى شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتىنى چۈشەندۈردى. ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى ۋەقفى رەئىسى ئابدۇلھەمىت قاراخان ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى قوغداشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىدى. شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات ۋەقفى رەئىس ۋەكىلى پىروفېسسور دوكتور ئەركىن ئەمەت شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتىنى ئىزاھلىدى.

داڭلىق تۈركولوگ پىروفېسسور دوكتور ئەھمەت بىجان ئەرجىلاسۇن باشچىلىقىدا ئېلىپ بېرىلغان بىرىنچى يىغىندا، گازى ئۇنىۋېرسىتېتى پىروفېسسورى دوكتور سائادەتتىن ياغمۇر گۆمەچ ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمدىن ھازىرغىچە بولغان تارىخىي تەرەققىياتىنى بايان قىلدى. پىروفېسسور دوكتور قونۇرالپ ئەرجىلاسۇن 1933-1934 يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە 1944-1949 يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھەققىدە كەڭ دائىرىلىك مەلۇمات بەردى. پىروفېسسور دوكتور ئەركىن ئەمەت دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ۋە پائالىيەتلىرى توغرىسىدا دوكلات بەردى.

چۈشلۈك تەنەپپۇستا قاتناشقۇچىلارغا ئۇيغۇر مىللىي تائاملىرىدىن ئۇيغۇر پولۇسى ۋە ئايران تارتىلدى.

تۈرك تارىخچىسى پىروفېسسور دوكتور مەھمەت شاھىنگۆز رىياسەتچىلىكىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئىككىنچى يىغىندا دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىشىش جەريانى ۋە كەلگۈسىدىكى يۆنىلىشى ھەققىدە تەھلىل يۈرگۈزدى. پىروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت ئىككى جۇمھۇرىيەت مەزگىلىدىكى گېزىت-ژۇرناللارنىڭ تىل ئالاھىدىلىكى ۋە ئۇنىڭ تارىخىي قىممىتىنى تەپسىلىي چۈشەندۈردى. پىروفېسسور دوكتور ئايشە فىلىز ياۋۇز ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەتقىقات تەسىراتلىرىنى ئورتاقلاشتى.

يىغىنغا تۈركىيەدىكى نوپۇزلۇق ئاكادېمىكلار، زىيالىيلار، تەتقىقاتچىلار، تۈركىيەدە ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ۋە ئۇيغۇر جامائىتى ۋەكىللىرى قاتارلىق كۆپ ساندىكى كىشىلەر قاتناشتى. يىغىن ئاخىرىدا قىزغىن سوئال-جاۋاب ۋە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىلدى

ئىنكاسلار:
يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەۋەللۇتىنىڭ 1000، «قۇتادغۇ بىلىك» يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقى خاتىرىلەندى

2019 – يىلى 12 – ئاينىڭ 21 – كۈنى ئىستانبۇل بايرامپاشادىكى خېلتون مېھمانخانىسىدا «يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەۋەللۇتىنىڭ 1000، <قۇتادغۇ بىلىك> يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقىنى خاتىرىلەش ۋە <قۇتادغۇ بىلىك> نىڭ يېڭى نەشرىنى تونۇشتۇرۇش مۇراسىمى» ئۆتكۈزۈلدى.

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى بىلەن تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى ھەمكارلىشىپ ئۆتكۈزگەن «يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەۋەللۇتىنىڭ 1000، <قۇتادغۇ بىلىك> يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقىنى خاتىرىلەش ۋە <قۇتادغۇ بىلىك> نىڭ يېڭى نەشرىنى تونۇشتۇرۇش مۇراسىمى» غا تۈركىيەنىڭ ئەنقەرە، ئىستانبۇل، كونيا، قاھرىمانماراش، نەۋشەھىر، چاناققەلئە قاتارلىق شەھەرلىرىدىن كەلگەن 60 تىن ئارتۇق تەكلىپلىك مېھمان ئىشتىراك قىلدى.

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم يىغىننىڭ ئېچىلىشىدا سۆز قىلىپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاتاقلىق شائىرى، مۇتەپەككۇرى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ۋە ئۇنىڭ مەشھۇر ئەسىرى «قۇتادغۇ بىلىك» نىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ۋە ھازىرقى شارائىتتىكى ئەھمىيىتى توغرىسىدا توختىلىپ ئۆتتى.

تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ ساھىبى ئابدۇلجېلىل تۇران ئەپەندىم بولسا،  ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ پىلانلىشى، دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ رىياسەتچىلىكىدە سېلىشتۈرۈش، تەكشۈرۈش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان، ئىنستىتۇت نامىدىن نەشر قىلىنغان «قۇتادغۇ بىلىك» نىڭ نەشرگە تەييارلىنىش جەريانى، دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلار توغرىسىدا مەلۇمات بېرىپ ئۆتتى ۋە نەشرگە تەييارلاش خىزمىتىگە كۈچ چىقارغان بارلىق كىشىلەرگە مىننەتدارلىقىنى بىلدۈردى.

بۇنىڭدىن باشقا يىغىنغا ئىشتىراك قىلغان پىروفېسسور دوكتور سۇلتان مەھمۇت كاشىغەرلى قاتارلىق بىر قىسىم كىشىلەر سۆز قىلىپ، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئورنى، قۇتادغۇ بىلىكنىڭ قىممىتى ۋە قايتا نەشر قىلىنىشى توغرىسىدىكى پىكىرلىرىنى بايان قىلدى ۋە يېڭى تەكلىپ – پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى.

شەرقىي تۈركىستان ۋە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەقىللىق مارشلىرىنى ئوقۇش بىلەن باشلانغان يىغىندا دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەمەت «شەرقىي تۈركىستان، خىتاي تۈرك دۇنياسىدىكى قۇتادغۇ بىلىك تەتقىقاتى توغرىسىدا» دېگەن تېمىدا، دوكتور نۇرانىيە ئەكرەم «قۇتادغۇ بىلىكتىكى ئاسترونومىيەگە دائىر مەلۇماتلار» دېگەن تېمىدا قىممەتلىك مەلۇماتلارنى سۇندى.

يىغىننىڭ ئاخىرىدا يېڭى نەشر قىلىنغان «قۇتادغۇ بىلىك» تونۇشتۇرۇلدى؛ تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ ساھبىبى ئابدۇلجېلىل تۇران ئەپەندىم، كىتابنىڭ ئىنتايىن سۈپەتلىك، بىراق ناھايىتى چەكلىك ساندىلا بېسىلغانلىقىنى بىلدۈردى ۋە تەكلىماكان كىتابخانىسىنىڭ بۇ كىتابنى دۇنيانىڭ قەيىرىدە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر خېرىدارلىرىغا پوچتا ئارقىلىق يەتكۈزۈپ بېرىدىغانلىقىنى قەيت قىلدى.

2019 – يىلى ب د ت مائارىپ، پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى – يۇنېسكونىڭ 2017 – يىلى نويابىردا چاقىرىلغان 39 – نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنىدا ئەزەربەيجان بىلەن قازاقىستاننىڭ يېقىندىن قوللىشى بىلەن  2019 – يىلىنى «قۇتادغۇ بىلىكنىڭ يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەرىپىدىن يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقى» نى خاتىرىلەش يىلى دەپ ئېلان قىلغانىدى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن، ئۇيغۇرلار قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەر تۈركىيە، تۈرك دۇنياسى ۋە دۇنيانىڭ ئوخشاش بولمىغان جايلىرىدا «يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەۋەللۇتىنىڭ 1000، <قۇتادغۇ بىلىك> يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقى»نى خاتىرىلەش يىغىنى ۋە مۇراسىملىرىنى ئۆتكۈزگەنىدى.

ئىنكاسلار:
خىتاي ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا

تەرييارلىغۇچى: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن

مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ 2025-يىللىق دۇنيا دوكلاتىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان سىستېمىلىق باستۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى تەكىتلەندى. دوكلاتتا، خىتاينىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا (شەرقىي تۈركىستان) ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلگەن بولۇپ، رايوندىكى مەدەنىيەت ۋە دىنىي باستۇرۇشلارنىڭ كۈچەيگەنلىكىگە دىققەت قارىتىلدى.

مەدەنىي كىملىكنى يوقىتىش: يېزا-كەنت ۋە ئولتۇراق جايلارنىڭ ئىسىملىرى ئۆزگەرتىلمەكتە

دوكلاتتا، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان سىياسەتلەرنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقى ۋە بولۇپمۇ ئولتۇراق جايلارنىڭ ئىسىملىرى ئۆزگەرتىلىپ، رايوننىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىي قىياپىتىنىڭ يوق قىلىنماقچى بولۇۋاتقانلىقى ئىپادىلەندى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە قازاق قاتارلىق مۇسۇلمان جامائەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ئۇسۇلىنى نىشان قىلغانلىقى، ئۇيغۇرچە ئىسىملارنىڭ ئۆزگەرتىلىشى ۋە ئاممىۋى سورۇنلاردا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىشلىتىلىشىنى چەكلەش قاتارلىق قەدەملەرنى تاشلىغانلىقى بىلدۈرۈلدى. بۇ سىياسەتلەر خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقنىڭ بىر قىسمى دەپ باھالانماقتا.

ب د ت دوكلاتى ۋە خەلقئارالىق تەنقىدلەر

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى دوكلاتىدا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ 2022-يىلى ئېلان قىلغان دوكلاتىغىمۇ ئىشارەت قىلىندى. ب د ت دوكلاتىدا، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئازسانلىقلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكى بىلدۈرۈلگەنىدى. شۇنداق بولسىمۇ، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ جىنايەتلەر ھەققىدە ھېچقانداق جاۋابكارلىق مېخانىزمى بەرپا قىلمىدى ۋە باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى داۋاملاشتۇردى.

خەلقئارالىق كەچۈرۈم تەشكىلاتى: ئىلگىرىلەش كۆرۈلمىدى

خەلقئارالىق كەچۈرۈم تەشكىلاتىمۇ كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ بايقاشلىرىنى قوللاپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىكى بېسىمىنى ئازايتىشقا قارىتىلغان ھېچقانداق ئىلگىرىلەشنىڭ كۆرۈلمىگەنلىكىنى جاكارلىدى. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ب د ت دوكلاتىدىكى تەۋسىيەلەرگە ئەمەل قىلمىغانلىقىنى ۋە خەلقئارالىق بېسىملارغا قارىماي سىياسىتىنى ئۆزگەرتمىگەنلىكىنى تەكىتلىدى.

خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسلىرى ۋە خىتاينىڭ پوزىتسىيەسى

ئامېرىكا ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرى باشچىلىقىدىكى نۇرغۇن دۆلەت ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇشلىرىنى تەنقىدلەشنى داۋام قىلماقتا. ياۋروپا پارلامېنتى ۋە ئامېرىكا كونگىرېسى خىتايغا قارىتا ھەر خىل جازا تەدبىرلىرى قارارلىرىنى قوبۇل قىلغان بولۇپ، بەزى دۆلەتلەر خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسەتلىرىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلدى. ئەمما خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ تەنقىدلەرنى رەت قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندا «تېرورلۇققا قارشى كۈرەش» ۋە «رادىكاللىققا قارشى تۇرۇش» باھانىسى بىلەن بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنىڭ ئېلىنغانلىقىنى ئاقلاشنى داۋاملاشتۇرماقتا.

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ 2025-يىللىق دوكلاتى، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇشلىرىنىڭ توختىماي داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇ ئەھۋالنىڭ خەلقئارادا چوڭ ئەندىشە پەيدا قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.

View Fullscreen

ئىنكاسلار:
سىياسەت ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتكە دائىر ئاساسي ئۇقۇملار

سىياسىي ئۇقۇملارنىڭ ئېستىمالى ۋە سۈيئېستىمالى

ئۇقۇمــلار سىياســەت ۋە خەلقئــارا مۇناســىۋەت ئۆگەنگۈچىلــەر ئۈچــۈن ئالاھىــدە ئەھمىيەتكــە ئىگــە. سىياســىي دە-تالاشــلانى كۆپىنچــە ئاتالغۇلارنىــڭ يوللــۇق )legitimate )مەنىســى ئۈســىتىدىكى كــۆرەش دېســەك قىلچىمــۇ ئاشــۇرىۋەتكەن بولمايمىــز. دۈشــمەن تەرەپلەرنىــڭ ھــەر بىــرى »ئەركىنلىكنــى قوغداۋاتقانلىقىنـى«، »دېموكراتىيەگە رېئايە قىلىۋاتقانلىقىنى« ياكـى »ئادالەتنـى ياقىلاۋاتقانلىقىنـى« دەۋا قىلىـپ تـۇرۇپ، بىـر- بىـرى بىلـەن دە-تـالاش قىلىـدۇ، تۇقۇنۇشـىدۇ، ھەتتـا ئۇرۇشـىدۇ. مەسـىلە »ئەركىنلىك«، »دېموكراتىيە« ۋە »ئادالەت«… دېگەندەك سـۆزلەرنىڭ ئوخشـىمىغان كىشـىلەرگە نىسـبەتەن ئوخشـىمىغان مەنالارغـا ئىگـە بولغانلىقىـدا بولـۇپ، قارىماققـا بـۇ ئۇقۇملارنىـڭ ئۆزىدىمــۇ چاتــاق بــاردەك قىلىــدۇ.

مەيلـى دۆلـەت ئىچـى ياكى خەلقئارالىق مەسـىىلىلەر ئۈسـتىدە بولســۇن، سىياســىي تەھلىللــەردە ئۇقۇملارنىــڭ پەۋقۇلئــاددە مۇھىملىقىنـى تەكىتلـەش ئۈچـۈن ئـەڭ ئـاز بولغانـدا ئـۈچ سـەۋەب كۆرســىتىش مۇمكىــن. بىرىنچىدىــن، سىياســىي تەھلىللــەر ئادەتتــە ئۇمۇملاشــتۇرۇش خۇسۇســىيىتىگە ئىگــە. سىياســەت بىلــەن تارىخنىــڭ بــۇ جەھەتتىكــى پەرقىنــى ئويلاشــقاندا بۇنىــڭ ئەھمىيىتىنـى تېخىمـۇ نامايـەن قىلغىلـى بولىـدۇ. بىـر تارىخچـى مۇئەييـەن بىـر ۋەقەگـە )مەسـىلەن: فرانسـىيە ئىنقىلابـى، روسـىيە ئىنقىلابــى ياكــى 91-1989 -يىللىرىدىكــى شــەرقىي ياۋروپــا ئىنقىلابلىــرى( كۆڭــۈل بۆلســە؛ بىــر سىياســىي ئانالىزچــى بۇنــداق ۋەقەلەرنــى تېخىمــۇ چــوڭ ياكــى تېخىمــۇ ئومۇمىــي بىــر ھادىســىنىڭ، بــۇ مىســالدا ئىنقىــلاب ھادىسىســىنىڭ ئەھمىيىتــى نوقتىســىدىن تەتقىــق قىلىشــى مۇمكىــن. تارىخشۇناســلار ئۈچــۈن، »ئىنقىـلاپ« ئۇقۇمـى ئۈسـتىدە ئالاھىدە ئىزدىنىشـنىڭ بـەك ئەھمىيىتـى يـوق، چۈنكى ئـۇلار ئاساسـەن مۇئەييەن ۋەقەلــەر ھەققىدىكــى پەرقلىــق، ھەتتــا تەڭداشســىز نەرسـىلەرگە قىزىقىـدۇ. ئەممـا سىياسـىي ئانالىزچىلارغا نىســبەتەن ئېيتقانــدا، »ئىنقىــلاپ« ئۇقۇمــى ئۈســتىدە ئىزدىنىــش زۆرۈر بولۇپــلا قالماســتىن، بەلكــى ئــۇ سىياســىي تەتقىقاتنىــڭ جەريانــى ھېســابلىنىدۇ.

ئىنكاسلار:
خىتاي ئارمىيەسى ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇش قەدەملىرى

مۇھەممەدئەلى ئورخۇن

خىتـاي خەلـق ئازادلىـق ئارمىيەسـى 1927 – يىلـى 8 – ئاينىـڭ 1 – كۈنىنـى قۇرۇلغـان كۈنـى سـۈپىتىدە قوبــۇل قىلىــدۇ. ھالبۇكــى، گومىنــداڭ بىلــەن كوممۇنىســتىك پارتىيــە ئوتتۇرىســىدىكى تۇنجــى ھەمكارلىـق مەزگىلىـدە يـې تىـڭ مۇسـتەقىل پولكـى ئاللىقاچــان كوممۇنىســتىك پارتىيەنىــڭ قوشــۇنى ئىــدى.

1927-يىلــى 4 – ئاينىــڭ 12 – كۈنــى جيــاڭ جېيشــى شــاڭخەيدىكى كوممۇنىســت پارتىيــە ئەزالىرىنــى تازلاشــقا باشــلىدى1927-يىلى كۈزدىــن 1928 – يىلــى ئەتىيازغىچــە، خىتــاي كوممۇنىســتىك پارتىيەســى نەنجىــڭ ھۆكۈمىتىنــى ئاغــدۇرۇپ تاشــاش ئۈچــۈن نەنچــاڭ قوزغىلىڭــى، كۈزلـۈك ھوسـۇل قوزغىلىڭـى، گۇاڭجـۇ قوزغىلىڭـى، شــياڭنەن قوزغىلىڭــى ۋە شــەرقىي خۇبېــي قوزغىلىڭــى قاتارلىقلارنــى ئېلىــپ بــاردى. بــۇ قوزغىلاڭغــا قاتناشــقان قىســىملار خىتــاي ئىشــچى دېھقـان ئىنقىـلاب ئارمىيەسـى دەپ ئاتالـدى. 1928 – يىلـى 5 – ئايدىـن كېيىـن قوشـۇننىڭ ئىسـمى قىزىل .2 ئارمىيــە قىلىــپ ئۆزگەرتىلــدى.

بىرىنچـى قېتىملىـق ئىچكـى ئـۇرۇش مەزگىلىـدە خىتـاي كوممۇنىسـت ئارمىيەسـى سـان جەھەتتـە زور دەرىجىدە ئازىيىپ بىرلا بازىسـى قالدى. 1936 – يىلى 12-ئايــدا شــىئەن ۋەقەســىدىن كېيىــن، گومىنــداڭ بىلــەن كوممۇنىســتىك پارتىيــە ئىچكــى ئۇرۇشــنى توختىتىــپ، ئۆزئــارا ئىككىنچــى ھەمكارلىقىنــى باشــلىدى. 1937 – يىلــى 7 -ئىيــۇل ياپونغــا قارشــى ئــۇرۇش پارتلىغاندىــن كېيىــن، قىزىــل ئارمىيەنىــڭ ئاساسـلىق كۈچـى دۆلـەت ئىنقىلابـى ئارمىيەسـىنىڭ 81-كورپۇســىغا ئۆزگەرتىلــدى.( ســەككىزىنچى ئارمىيـە) 1937 – يىلـى 10 – ئاينىـڭ 12 – سـەككىز ۋىلايـەت، 13 رايوندىكـى قىزىـل ئارمىيـە ۋە پارتىزانـلار قايتىدىــن دۆلــەت ئىنقىلابــى ئارمىيەســىنىڭ يېڭــى 4 – ئارمىيەســىگە ئۆزگەرتىلــدى. بــۇ مەزگىلــدە 8-ئارمىيــە ۋە يېڭــى 4 – ئارمىيــە ئــۆز كۈچىنــى ســاقلاپ قىلىــش ئۈچــۈن ئاساســلىقى پارتىزانــلار تاكتىكىســىنى ئىشــلىتىپ، ياپونــلار بىلــەن كــەڭ كۆلەملىــك جــەڭ قىلىشــتىن ســاقلاندى. شــۇنىڭ بىلـەن بىـر ۋاقىتتـا، ياپـون ئارمىيەسـىنىڭ قالدۇرۇپ كەتكــەن يەرلىرىنــى ئىگىلــەپ، شــەرقىي شــىمالدا نۇرغــۇن بــازا قۇرۇۋالــدى. يەرلىــك ئاھالىدىــن زور كۆلەمـدە قوشـۇن توپـلاپ، مۇنتىزىـم قوشـۇن سـانىنى  1 مىليــون 200 مىڭغــا يەتكــۈزدى.

ئىنكاسلار:
سوتسىيال دېموكراتىك دۆلەتلەر | سىياسەت 5-بابنىڭ داۋامى

سوتسىيال دېموكراتىك دۆلەتلەر

تەرجىمە قىلغۇچى: مەمەتجان ئابدۇقادىر

تەھرىر: ئابدۇرەھىم دۆلەت

تەرەققىيپەرۋەر  دۆلەتلەر  ئارىلىشىشنى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى قوللاش ئۈچۈن قىلسا، سوتسىيال دېموكراتىك دۆلەتلەر بۇنى ئادەتتە ئادىللىق، باراۋەرلىك ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت [1] قاتارلىق پىرىنسىپلارغا ئاساسلانغان تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك قايتا تەشكىللەش ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن قىلىدۇ. ئاۋستىرىيە ۋە شىۋېتسىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە دۆلەت ئارىلىشىشىغا تەرەققىيپەرۋەر ۋە سوتسىيال  دېموكراتىك ئەۋۋەللىكلەر بىرلىكتە يېتەكچىلىك قىلىدۇ. شۇنداقلا  تەرەققىيپەرۋەرلىك بىلەن سوتسىيال دېموكراتىيە ھەمىشە قول تۇتۇشۇپ ماڭمايدۇ. داۋىد ماركۇندنىڭ كۆرسەتكىنىدەك (1988)، ئەنگلىيە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى مەزگىلدە سوتسىيال دېموكراتىك يۆنىلىشتە كۆرۈنەرلىك ئىلگىرىلىگەن بولسىمۇ، لېكىن تەرەققىيپەرۋەر دۆلەت ھالىتىگە كېلەلمىگەن. سوتسىيال دېموكراتىك دۆلەتنى چۈشىنىشنىڭ ئاچقۇچى دۆلەتنى رەزىللىك دەپ قارايدىغان «سەلبىي» دۆلەت قارىشىنى ئۇنى ئەركىنلىكنى كېڭەيتىشنىڭ ۋە ئادالەتنى كۈچەيتىشنىڭ ۋاسىتىسى دەپ قارايدىغان «ئىجابىي» دۆلەت قارىشى بىلەن ئالماشتۇرۇشتۇر. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، سوتسىيال دېموكراتىك دۆلەت ھەم زامانىۋىي لىبېراللارنىڭ ھەمدە دېموكراتىك سوتسىيالىزمچىلارنىڭ غايىسىدۇر.

سوتسىيال دېموكراتىك دۆلەت سىستېمىدا، دۆلەت مەۋجۇتلۇق شەرتلىرىنى قوغداشتىن بەكرەك، بازار ئىقتىسادىنىڭ تەڭپۇڭسىزلىقى ۋە ئادالەتسىزلىكىنى تۈزىتىشكە ياردەم بېرىشنى مەقسەت قىلغان ئاكتىپ قاتناشقۇچىدۇر. شۇڭا بايلىق ئىشلەپچىقىرىلىشىغا ئازراق، بايلىقنىڭ ئادىل ۋە ئىنساب بىلەن تەقسىملىنىشىگە بەكرەك دىققەت قىلغان. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، كېينېسزم ۋە ئىجتىمائىي پاراۋانلىق سوتسىيال دېموكراتىك دۆلەتنىڭ قوشكېزەك سىيماسىدۇر. كېينېسزىملىق ئىقتىسادىي سىياسەتلەرنىڭ مەقسىتى زورىيىشقا رىغبەتلەندۈرۈش ۋە تولۇق ئىشقا ئورۇنلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن كاپىتالىزمنى «باشقۇرۇش» ياكى «تەرتىپكە سېلىش»تۇر. بۇ بىر پىلانلاش ئامىلى تەلەپ قىلسىمۇ، كىلاسسىك كېينېس ئىستراتېگىيەسى مالىيە سىياسىتىدىكى تەڭشەشلەر ئارقىلىق، يەنى، ئاممىۋى چىقىم ۋە باج ئېلىش  جەھەتتىكى «تەلەپنى كونترول قىلىش»نى كۆرسىتىدۇ. پاراۋانلىق سىياسەتلىرىنىڭ قوللىنىلىشى خەلق ئارىسىدا سوتسىيال بەخت – سائادەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقىچە كېڭەيگەن مەسئۇلىيەتلىرى بىلەن پاراۋانلىق دۆلەتنىڭ بارلىققا كېلىشىگە يول ئاچقان. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، سوتسىيال دېموكراتىك دۆلەت ئۆزىنى شەخسنى قۇدرەت تاپقۇزۇشقا ئاتىغان «ھوقۇقلۇق دۆلەت»تۇر.

[1]  ئىجتىمائىي ئادالەت – ماددى بايلىقلارنىڭ ئەخلاقىي نۇقتىدىن يوللۇق شەكىلدە تارقىتىلىشى بولۇپ،  ئىجتىمائىي ئادالەت ھەمىشە باراۋەرلىك ئەندىشىسىدىن  كېلىپ چىققان بىر تەرەپلىمە قاراشنى كۆرسىتىدۇ.

ئىنكاسلار: