ئىران ئۇرۇشى قوزغىغان جۇغراپىيەلىك ئىقتىساد بورىنى: يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرى ۋە بازار كىرىزىسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرى بولغان تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ ئالتە نەپەر ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى، جۈملىدىن ئېدىۋارد فىشمان، براد سېتسېر، مايكىل ۋېرز، كىرىس ماكگۇيېر، روگېر فېرگۇسون ۋە رېبېككا پاتتېرسون قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئورتاق يېزىپ چىقىلغان. بۇ ماقالە «ئىران ئۇرۇشى جۇغراپىيەلىك ئىقتىساد بورىنىنى قانداق قوزغىدى؟» دېگەن تېمىدا بولۇپ، 2026-يىلى7-مارت كۈنى تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى ئورگان تورىدا رەسمىي ئېلان قىلىنغان.

بۇ ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئەھمىيىتى ۋە تەتقىقات قىممىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەتلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قاراتقان ئۇرۇشىنىڭ ھەربىي تەرەپلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى بۇ توقۇنۇشنىڭ ئۈچىنچى ھەپتىسىگە قەدەم قويغاندا دۇنيا ئىقتىسادى، يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرى، شۇنداقلا ئېنېرگىيە، يېمەك-ئىچمەك ۋە يۇقىرى تېخنىكا ساھەلىرىگە كۆرسىتىۋاتقان جۇغراپىيەلىك ئىقتىسادىي تەسىرلىرىنى سىستېمىلىق ۋە كۆپ قاتلاملىق يورۇتۇپ بەرگەن.

خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر ۋە يەرشارىۋى ئىقتىساد نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بۇ ماقالە خەلقئارا ئىستراتېگىيە تەتقىقاتىدا كەم بولسا بولمايدىغان بىرىنچى قول مەنبەلىك قىممەتكە ئىگە بولۇپ، توقۇنۇشنىڭ ئوتتۇرا شەرق دائىرىسىدىن ھالقىپ، يەرشارى خاراكتېرلىك ماكرولۇق ئىقتىسادقا تېز سۈرئەتتە كېڭىيىش يۈزلىنىشىنى چوڭقۇر ئانالىز قىلغان.

ماقالىنىڭ يادرولۇق مەركىزى ھورمۇز بوغۇزىدىكى كىرىزىس ئەتراپىدا قانات يايدۇرۇلغان بولۇپ، بۇ خەلقئارا سودا ۋە ئېنېرگىيە تىرانسپورتىدىكى تومۇر ھېسابلىنىدۇ. تەتقىقاتچىلارنىڭ قارىشىچە، بۇ بوغۇزدىكى توختاپ قېلىش پەقەتلا نېفىت ۋە تەبىئىي گاز بازىرىغا تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، ئوغۇت ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق تەمىنلەش زەنجىرىگىمۇ ئېغىر زەربە بەرگەن.

ئەگەر ئۇرۇش ئۇزۇن مۇددەتلىك توقۇنۇشقا ئايلىنىپ قالسا، بۇ مەسىلىلەر دۇنيا ئىقتىسادى ئۈچۈن داۋاملىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان قۇرۇلمىلىق زەربىگە ئايلىنىپ قېلىش ئېھتىماللىقى ئىنتايىن يۇقىرى دەپ ئاگاھلاندۇرۇلغان. بۇ خىل قۇرۇلمىلىق زەربە دۇنيا دۆلەتلىرىنىڭ يېڭىدىن باش كۆتۈرۈۋاتقان خەۋپ-خەتەرلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى سىنايدىغان ئاساسلىق ئۆلچەم بولۇپ قالىدۇ.

ئېنېرگىيە بازىرىدىكى سىلكىنىش: ھورمۇز بوغۇزىدىكى كىرىزىس ۋە نېفىت باھاسىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆرلىشى

خەلقئارا ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقىنىڭ باھالىشىچە، ئىران ئۇرۇشى باشلىنىپ پەقەت ئىككى ھەپتىدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىچىدە، دۇنيا نېفىت بازىرى تارىخىدىكى «ئەڭ چوڭ تەمىنلەش ئۈزۈلۈپ قېلىش» ۋەقەسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇ خىل جىددىي ۋەزىيەت يەرشارى ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ئاجىز ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىپ بېرىدۇ.

ئۇرۇشتىن ئىلگىرى، دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم دېڭىز قاتنىشى تۈگۈنى بولغان ھورمۇز بوغۇزى ئارقىلىق كۈنىگە تەخمىنەن يىگىرمە مىليون ۋارىل نېفىت ۋە نېفىت مەھسۇلاتلىرى توشۇلاتتى. ئەمما ھازىر بۇ ئېقىن ئاساسىي جەھەتتىن توختاپ قېلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان بولۇپ، بىرېنت خام نېفىتىنىڭ ھەر تۇڭىنىڭ باھاسى يەتمىش بەش دوللار ئەتراپىدىن ئۆسۈپ يۈز دوللاردىن ئېشىپ كەتكەن.

دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، ھورمۇز بوغۇزى مىنا ياكى دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ قورشاۋى ئارقىلىق تاقىلىپ قالمىغان، بەلكى ئىران ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقا ئەرزان باھالىق قوراللارنى ئىشلىتىپ ئون نەچچە پاراخوتقا ھۇجۇم قىلغان. بۇ گەرچە كۈندىلىك ئۆتىدىغان يۈزلىگەن پاراخوتلارنىڭ كىچىككىنە بىر قىسمى بولسىمۇ، پۈتكۈل يەرشارى كېمىسازلىق ۋە تىرانسپورت كەسپىنىڭ خەۋپ-خەتەرنى مۆلچەرلەش ئەندىزىسىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋەتكەن.

ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يۇقىرى نېفىت باھاسىنى تۆۋەنلىتىش ئۈچۈن قوللىنىدىغان ئاسان چارىسى يوق بولۇپ، خەلقئارا ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقىدىكى شېرىكلىرى بىلەن بىرلىكتە تارىختىكى ئەڭ كۆپ زاپاس نېفىتنى، يەنى بىر يۈز يىگىرمە كۈن ئىچىدە تۆت يۈز مىليون ۋارىل نېفىتنى بازارغا سالغان. لېكىن بۇ كۈنىگە پەقەت ئۈچ مىليون تۇڭدىن سەل كۆپرەك مىقدارغا توغرا كېلىدۇ ۋە ھورمۇز بوغۇزىدىكى كەمچىللىكنى تولدۇرۇشقا يەتمەيدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ تەمىنلەشنى كۆپەيتىش ئۈمىدىدە رۇسىيەگە قارىتىلغان جازانى ۋاقىتلىق يېنىكلەتكەن بولسىمۇ، بۇ تەدبىر موسكۋاغا كۈنىگە تەخمىنەن بىر يۈز ئەللىك مىليون دوللار قوشۇمچە كىرىم ئېلىپ كەلگەن. ئەمما يەرشارى نېفىت باھاسىغا بۇ سىياسىي مۇرەسسەنىڭ ھېچقانداق كۆرۈنەرلىك ئاكتىپ تەسىرى بولمىغان.

ئاخىرىدا، نېفىت كىرىزىسى پەقەت ھورمۇز بوغۇزىدىكى قاتناش ئەسلىگە كەلگەندىلا ئاندىن ئاخىرلىشىدۇ، بۇ ئەھۋال ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنى تېھرانغا يول قويۇش ياكى ئۇرۇشنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرۈشتىن ئىبارەت ئىككى خىل قىيىن تاللاشقا مەجبۇرلايدۇ. ئىلمىي نۇقتىدىن قارىغاندا، گەرچە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئېنېرگىيەدە دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەت بولسىمۇ، ئەمما يۈز بېرىۋاتقان ھادىسىلەر ئۇنىڭ دۇنيا نېفىت بازىرى بىلەن بولغان ئايرىلماس باغلىنىشىنىڭ يەنىلا ئىنتايىن كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى براد سېتسېرنىڭ باھالىشىچە، نېفىت زەربىسى ئەمدىلا باشلاندى، رايوندىكى نېفىت ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەتلەرنىڭ ئاماللىرى ئىنتايىن چەكلىك بولۇپ قالدى. سەئۇدى ئەرەبىستانى باشقا تۇرۇبا يولى ئارقىلىق كۈنىگە ئىككى مىليوندىن تۆت مىليون ۋارىلغىچە نېفىت يۆتكىيەلىسىمۇ، بۇ يەنىلا كۈنىگە تەخمىنەن ئون بەش مىليون ۋارىللىق بوشلۇقنى قالدۇرىدۇ.

ئىقتىسادىي ئانالىزچى رورى جونسوننىڭ مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، كۈنىگە توققۇز مىليون ۋارىل نېفىت ئىشلەپچىقىرىش توختاپ قالغان، چۈنكى نېفىتنى ساقلايدىغان ئورۇن قالمىغانلىقتىن قۇدۇقلار تاقىلىشقا مەجبۇر بولغان. بوغۇزنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۇزۇن مۇددەتلىك تاقىلىپ قېلىشى كۈنىگە ئون مىليون ۋارىل نېفىتنىڭ يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بولۇپ، بۇ يەرشارى نېفىت ئىستېمالىنىڭ تەخمىنەن ئون پىرسەنتىگە تەڭ كېلىدۇ.

ئىقتىسادىي مودېللارغا ئاساسلانغاندا، نېفىت باھاسىنىڭ ھەر تۇڭى ئون دوللار ئۆرلىشى نېفىت ئىستېمالىنىڭ بىر پىرسەنت تۆۋەنلىشىگە توغرا كېلىدۇ دېگەن بىر قائىدە بار. بۇ خىل مۆلچەرلەش ماتېماتىكىسى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، بوغۇزنىڭ ئۇزۇن مۇددەت تاقىلىپ قېلىشى نېفىت باھاسىنى ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى يەتمىش دوللار سەۋىيەسىدىن ھەر تۇڭى تەخمىنەن بىر يۈز يەتمىش دوللارغا يەتكۈزۈش ئېھتىماللىقىغا ئىگە.

بۇ پەقەت نېفىتكىلا تەسىر قىلىپ قالماستىن، بەلكى گېلىي قاتارلىق سانائەت گازلىرى ۋە سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز بازارلىرىدىمۇ كۆرۈنەرلىك ئۈزۈلۈپ قېلىشلارنى پەيدا قىلىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت ئىچىدە ئۆزىگە يەتكىدەك مىقداردا نېفىت ئىشلەپچىقىرالايدىغان بولسىمۇ، ئامېرىكىلىقلار ياۋروپالىقلار ياكى خىتاي پۇقرالىرىغا قارىغاندا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ھەر كۈنى كۆپرەك نېفىت ئىستېمال قىلىدىغان بولغاچقا، بۇ زەربىدىن تولۇق خالىي بولالمايدۇ.

ئىقتىسادىي تەھلىللەرگە ئاساسلانغاندا، نېفىت باھاسىنىڭ ئون دوللار ئۆرلىشى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ ئېشىشىنى تەخمىنەن ئوندىن بىر پىرسەنت ئاستىلىتىۋېتىدۇ. ئەمەلىيەتتە نېفىت ئىستېمال قىلغۇچىلاردىن ئىشلەپچىقارغۇچىلارغا ئۆتىدىغان بايلىق دۆلەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ 0.5 پىرسەنتىگە توغرا كېلىدۇ.

ئۇرۇش باشلانغاندىن بۇيانقى ئوتتۇز دوللارلىق باھا ئۆسۈشى سىجىل داۋاملاشسا، دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي ئېشىشىنىڭ 0.5  پىرسەنت تۆۋەنلىشىگە ماس كېلىدۇ. تەتقىقاتچى براد سېتسېرنىڭ شەخسىي كۆز قارىشىچە، بۇ مۆلچەر ئەمەلىيەتتە سەل تۆۋەن بولۇپ، ئەگەر نېفىت باھاسى ئۇزۇن مۇددەت يۈز دوللاردىن يۇقىرى تۇرسا، ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ تۆۋەنلىشى دۆلەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ يېرىم پىرسەنتىگە يېقىنلىشىشى مۆلچەرلەنمەكتە.

يەرشارى يېمەكلىك بىخەتەرلىكى: يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى ۋە ئوغۇت تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئۈزۈلۈپ قېلىش

بۇ جۇغراپىيەلىك ئىقتىساد بورىنىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى يەرشارى يېمەكلىك بىخەتەرلىكى بولۇپ، تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى مايكىل ۋېرز بۇ مەسىلىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن. ئادەتتە ئاۋات بولىدىغان پارس قولتۇقى پەقەت خام نېفىتنىڭلا ئەمەس، بەلكى يېمەكلىك ۋە ئىنتايىن مۇھىم يېزا ئىگىلىك ئوغۇتلىرىنىڭمۇ قەرەللىك تىرانسپورت قانىلى بولغاچقا، ئۇرۇشنىڭ كېڭىيىش خەۋپى دۇنيا يېمەكلىك بازىرىغا غايەت زور تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ئومۇمىي جەھەتتىن ئاتمىش مىليوندىن ئارتۇق ئاھالە ياشايدىغان بۇ رايوندىكى دۆلەتلەر يېمەكلىك زەربىسىگە ئالاھىدە سەزگۈر كېلىدۇ. لوندونغا جايلاشقان ئاممىۋى سىياسەت تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، بۇ رايون گۈرۈچنىڭ يەتمىش يەتتە پىرسەنتى، كۆممىقوناقنىڭ سەكسەن توققۇز پىرسەنتى، پۇرچاقنىڭ توقسان بەش پىرسەنتى ۋە ئۆسۈملۈك مېيىنىڭ توقسان بىر پىرسەنتىگە يېقىن مىقداردا پۈتۈنلەي ئىمپورت قىلىشقا بېقىنىدۇ.

تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ھەرقانداق ئۈزۈلۈش دەرھال كۆرۈنەرلىك ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بولۇپ، ئىراندا ئۆتكەن بىر يىلدا يېمەكلىك باھاسىنىڭ پۇل پاخاللىشىش نىسبىتى قىرىق پىرسەنتتىن ئېشىپ كەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، گۈرۈچ باھاسى يەتتە ھەسسە ئۆرلىگەن، يېشىل يېسىمۇق ۋە ئۆسۈملۈك مېيى باھاسىمۇ ئۈچ ھەسسە ئۆرلەپ، خەلقنىڭ تۇرمۇش يۈكىنى ئىنتايىن ئېغىرلاشتۇرۇۋەتكەن.

يېمەكلىك كىرىزىسى يېڭى قۇرۇقلۇق تىرانسپورت كارىدورلىرىنىڭ ئېچىلىشىغا تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن، بۇ ئۆز نۆۋىتىدە رۇسىيە، سۈرىيە ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنى ھالقىلىق تەمىنلەش لىنىيەلىرىنى ئىستراتېگىيەلىك كونترول قىلىش ئورنىغا قويىدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستانى ئەنئەنە بويىچە قىزىل دېڭىز پورتلىرى ئارقىلىق ئىمپورت قىلىدىغان بولۇپ، ئىرانغا مايىل خۇسىي قوراللىقلىرىنىڭ ھۇجۇمى تۈپەيلىدىن بۇ تىرانسپورت لىنىيەلىرىمۇ كەڭ كۆلەمدە تەسىرگە ئۇچرىغان.

ھورمۇز بوغۇزىدىكى تىرانسپورت پائالىيىتىنىڭ توختاپ قېلىشىنىڭ دۇنياۋى ئوغۇت ئېكسپورتىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى غايەت زور بولۇپ، ئېغىر زەنجىرسىمان رېئاكسىيەلەرنى پەيدا قىلىدۇ. دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان ئۇرۇشى ۋە خىتاي ئېكسپورت چەكلىمىلىرى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ئوغۇت كەمچىللىكىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن ئاللىبۇرۇن پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىگە بېقىنىشقا باشلىغان ئىدى.

يەرشارى ئوغۇت ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ تەخمىنەن تۆتتىن بىر قىسمى مەزكۇر بوغۇزدىن ئۆتىدىغان بولغاچقا، باھا ئاللىقاچان شىددەت بىلەن ئۆرلەشكە باشلىدى. ئوتتۇرا شەرقتە يۇقىرى ئازوتلۇق ئوغۇت بولغان ئۇرېيەنىڭ باھاسى بىر ھەپتە ئىچىدىلا ئون توققۇز پىرسەنت ئۆرلەپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى يېزا ئىگىلىك تارماقلىرى ئۈچۈن يىپيېڭى مالىيە خىرىسلىرىنى پەيدا قىلدى.

يىگىرمە بىرىنچى ئەسىر ئىقتىسادىغا قىلىنغان ھۇجۇم: قوش ئىقتىدارلىق سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنىڭ ۋەيران بولۇشى

ئىقتىساد ۋە يېزا ئىگىلىكىدىن سىرت، يۇقىرى تېخنىكا ۋە ئۇچۇر بىخەتەرلىكىمۇ چوڭ خىرىسقا دۇچ كەلمەكتە بولۇپ، ئالىي تەتقىقاتچى كىرىس ماكگۇيېرنىڭ تەھلىلىچە، ئىراننىڭ قولتۇقتىكى قوشنىلىرىغا قىلغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ھۇجۇملىرى بىۋاسىتە سودا سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنى نىشانلىغان. بۇ ھۇجۇملار ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكلىرىدىكى ئىككى ئامازون ئەسلىھەسىنى ۋە بەھرەيندىكى بىر ئەسلىھەنى ۋەيران قىلغان.

بۇ خىل قىلمىش ھەربىي تارماقلارنىڭ سودا مەقسىتىدىكى قوش ئىقتىدارلىق سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىگە تۇنجى قېتىم قەستەن ھۇجۇم قىلىشى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ھۇجۇملار ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكلىرىدىكى بانكىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان رەقەملىك مۇلازىمەتلەردە كەڭ كۆلەملىك ئۈزۈلۈشنى پەيدا قىلغان بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ قىممەتلىك سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەلىرىنى دۇنيادىكى ئەڭ مۇقىمسىز رايونلارنىڭ بىرىگە مەركەزلەشتۈرۈش پىلانىدىكى تۈپكى ئاجىزلىقنى ئاشكارىلىغان.

نېفىت ئۇل ئەسلىھەلىرى يىگىرمىنچى ئەسىردىكى دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ قان تومۇرى بولغاندەك، سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى، بولۇپمۇ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئېھتىياجلىق سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى ماھىيەتتە يىگىرمە بىرىنچى ئەسىر ئىقتىسادىنىڭ قان تومۇرىدۇر. قولتۇق دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكلىرى ھۆكۈمىتى نېفىت ئىقتىسادىنىڭ تەسىرىنىڭ ئاجىزلىشىۋاتقانلىقىنى تونۇپ يېتىپ، نېفىتتىن كېيىنكى ئىقتىسادىنىڭ ئۇلى سۈپىتىدە سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەلىرىگە غايەت زور مەبلەغ سالماقتا.

ئۇلار دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنى قۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ، ئۆزلىرىنى دۇنياۋى سۈنئىي ئەقىل تەمىنلەش زەنجىرىدىكى كەم بولسا بولمايدىغان تۈگۈنگە ئايلاندۇرۇشنى كۆزلىمەكتە. لېكىن، ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ مۇقىمسىز رايونلاردىكى قىممىتى ئون نەچچە مىليارد ھەتتا يۈز نەچچە مىليارد دوللارغا يېتىدىغان سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىگە تايىنىپ قېلىشىدا چوڭقۇر ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك خەۋپ-خەتەر مەۋجۇتتۇر.

ئىران ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى رايونغا قاراتقان تەھدىتىنى داۋاملاشتۇرىدىكەن، ئوتتۇرا شەرقتىكى سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى داۋاملىق ۋەيران بولۇش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. بۇ ھۇجۇملار ئامېرىكا سۈنئىي ئەقىل شىركەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مودېللىرىنى مەشىق قىلدۇرۇشتا قولتۇق رايونىغا تايانماسلىقى كېرەكلىكىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك سەۋەبىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.

شۇنداقلا، بۇ خىل ۋەزىيەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سودا مىنىستىرلىقىنىڭ ئامېرىكا ئۆزەكلىرىنى ئىشلىتىپ قولتۇق رايونىدا كەڭ كۆلەملىك سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى قۇرۇشقا رۇخسەت قىلىدىغان ئېكسپورت ئىجازەتنامىسىنى تەستىقلاش-تەستىقلىماسلىق قارارىغا بىۋاسىتە ئىستراتېگىيەلىك تەسىر كۆرسىتىشى كېرەك. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۇنياۋى سۈنئىي ئەقىل تەمىنلەش زەنجىرىنى يارىتىدىغان ياكى ئوتتۇرا شەرق نېفىتىغا بولغان تايىنىشىنى ئوتتۇرا شەرق سۈنئىي ئەقىل ھېسابلاش كۈچىگە بولغان تايىنىش بىلەن ئالماشتۇرىدىغان ئۇسۇللارنى پۈتۈنلەي تاشلىشى كېرەك.

ماكرولۇق ئىقتىساد خىرىسلىرى: پۇل پاخاللىقى بېسىمى ۋە ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق خەۋپىنىڭ قايتا باش كۆتۈرۈشى

ئوتتۇرا شەرقتىكى بۇ ئۇرۇشنىڭ ماكرولۇق ئىقتىسادىي تەسىرلىرى توغرىسىدا خەلقئارا ئىقتىساد بويىچە ئالىي تەتقىقاتچى روگېر فېرگۇسون ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرۇش بەرگەن بولۇپ، ئۇرۇش ئۇزۇنغا سوزۇلغان باسقۇچقا كىرگەندە، مۇرەككەپ ۋە داۋاملىشىدىغان توقۇنۇش ئالدىنقى ئەسىرنىڭ يەتمىشىنچى يىللىرىدىكى نېفىت باھاسى زەربىسىنىڭ قايتا سەھنىگە چىقىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. گەرچە دۇنيانىڭ نېفىتكە بېقىنىشى شۇ چاغلاردىكىدىن تۆۋەنلىگەن، ھەمدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ھازىر غايەت زور ئېنېرگىيە مۇستەقىللىقىدىن بەھرىمەن بولۇۋاتقان بولسىمۇ، ئاشۇ دەۋردىكى يادرولۇق ماكرولۇق ئىقتىساد ساۋاقلىرى بۈگۈنكى كۈندىمۇ ئىنتايىن مۇھىمدۇر.

تەمىنلەش كەلتۈرۈپ چىقارغان نېفىت باھاسىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆرلىشى دۇنيا مىقياسىدا ئېنېرگىيە تەننەرخىنىڭ يۇقىرىلىشىغا بىۋاسىتە ئايلىنىدۇ ۋە بېنزىن باھاسى ئىستېمالچىلار ئۈچۈن ئەڭ كۆرۈنەرلىك بېسىم نۇقتىسى بولۇپ قالىدۇ. ئىمپورت قىلىنغان ئېنېرگىيەگە زور دەرىجىدە تايىنىدىغان ئاسىيا ۋە ياۋروپا رايونلىرى ئەگەر توقۇنۇش داۋاملاشسا كۆرۈنەرلىك تەمىنلەش خەۋپىگە يۈزلىنىدۇ. مەسىلەن، سىرىلانكىدا مۆلچەرلەنگەن كىرىزىس ئىچىدە، دائىرىلەر بىر كۈن بۇرۇن يېقىلغۇ باھاسىنى ئۆستۈرگەندىن كېيىن، يەنە سۇيۇقلاندۇرۇلغان نېفىت گازى باھاسىنى سەككىز پىرسەنت ئۆستۈرۈشكە مەجبۇر بولغان.

مەركىزى بانكىلارغا نىسبەتەن، سىياسەت ئارقىلىق تاقابىل تۇرۇش ئىنتايىن قىيىن سىناق بولماقتا. ئامېرىكا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتى بۇ توقۇنۇش مەزگىلىگە قەدەم قويغاندا، ئاللىبۇرۇن ئىككى پىرسەنتلىك نىشاندىن يۇقىرى پۇل پاخاللىقى ۋە ئەمگەك كۈچى بازىرىدىكى دەسلەپكى ئاجىزلىشىش بىلەن كۈرەش قىلىۋاتقان ئىدى. ئېنىقكى، نېفىت تۈرتكىسىدىكى پۇل پاخاللىقى ئامېرىكا فېدېراتسىيە ئاشكارا بازار كومىتېتىنىڭ ئۆسۈم نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىش پىلانىنى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋېتىدۇ.

يۇقىرى ئۆسۈم نىسبىتى ئەمگەك بازىرىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىستېمالچىلارنىڭ مالىيە جەھەتتىن قىسىلىپ قېلىش ئارقا كۆرۈنۈشىدە ئىقتىسادىي توختاپ قېلىش خەۋپىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ خىل پۇل پاخاللىقى بىلەن تۇرغۇنلۇقنىڭ تەڭ مەۋجۇت بولۇش (Stagflation)  خەۋپى، پاي چېكى بازىرىدىكى بايلىق ئۈنۈمىنىڭ ئامېرىكا ئىقتىسادىي تەرەققىيات ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى تەرىپىدىن تېخىمۇ چوڭىيىپ كېتىدۇ.

پۇل-مۇئامىلە بازىرىنىڭ ئىنكاسى: پاي چېكى، زايوم، پېرېۋوت ۋە ئالتۇن بازىرىدىكى كەسكىن تەۋرىنىشلەر

پۇل-مۇئامىلە بازارلىرىنىڭ بۇ ۋەزىيەتكە قايتۇرغان ئىنكاسىنى تەھلىل قىلغان ئالىي تەتقىقاتچى رېبېككا پاتتېرسوننىڭ قارىشىچە، پۇل-مۇئامىلە بازارلىرىنىڭ ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى ئىككى ھەپتىسىدىكى ئىنكاسى ئىنتايىن شىددەتلىك بولغان. ھورمۇز بوغۇزىدىن ئۆتىدىغان كېمە قاتنىشىنىڭ ئەمەلىيەتتە توختاپ قېلىشىغا ئەگىشىپ، مارت ئېيىنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە بىرېنت خام نېفىتى قىرىق پىرسەنت ئەتراپىدا ئۆرلەپ، ھەر تۇڭى بىر يۈز ئۈچ دوللاردىن يۇقىرى باھادا بازار يېپىلغان.

يۇقىرى ئېنېرگىيە باھاسى پۇل پاخاللىقى بېسىمىنىڭ مەركىزى بانكىلارنىڭ ئۆسۈم نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىش ئىقتىدارىنى چەكلەپ قويۇشى مۇمكىنلىكى توغرىسىدىكى مۆلچەرنى ئاشۇرغان. بۇ خىل مۆلچەرلەر ھۆكۈمەتنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى چىقىمى ۋە قەرز تارقىتىشىنىڭ كۆپىيىشى بىلەن بىرلەشكەندە، ئۇزۇن مۇددەتلىك ھۆكۈمەت زايومىنىڭ پايدا نىسبىتىنى يۇقىرى كۆتۈرگەن بولۇپ، پاي چېكى باھاسىنىڭ چۈشۈشىگە ھەمراھ بولىدىغان زايومغا ئېقىپ كىرىدىغان بىخەتەر مەبلەغ ئېقىمىنى بېسىپ چۈشكەن.

مورگان ستانلېي كاپىتالىنىڭ پۈتۈن دۇنيا كۆرسەتكۈچىنىڭ ئەكس ئەتتۈرۈشىچە، دۇنيا پاي چېكى بازىرى ئۇرۇش باشلانغاندىن بۇيان بەش پىرسەنتتىن كۆپرەك زىيان تارتقان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا پېرېۋوت بازىرىدا، تاۋار ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەرنىڭ پۇللىرى ئادەتتە تاۋار ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەتلەرنىڭكىدىن كۆرۈنەرلىك ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولۇپ، ئامېرىكا دوللىرى كۆرسەتكۈچى ئازراق ئۆرلىگەن.

بۇ نۇقتىدا خىتاي پۇلى بولغان خەلق پۇلىنىڭ ئىپادىسى ئالاھىدە دىققەت تارتىدىغان بولۇپ، ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى ئىككى ھەپتىسىدە، ئۇ دوللارغا قارشى پەقەت بىر پىرسەنتتىن ئازراقلا قىممىتىنى يوقاتقان. خىتاي گەرچە چوڭ نېفىت ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەت بولسىمۇ، ئەمما دۆلەتنىڭ غايەت زور نېفىت زاپىسىغا ۋە جىددىي مەزگىللەردە بازارغا ئارىلىشىدىغان مەركىزى بانكىغا ئىگە بولغاچقا، بۇ ئەھۋال مەزكۇر پۇلنىڭ ئىنكاسىنىڭ سۇس بولۇشىغا ئاساسلىق تۆھپە قوشقان.

ئاخىرىدا، ئالتۇن باھاسىدىكى چۈشۈشمۇ ئالاھىدە دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان ھادىسە بولۇپ، قىممەتلىك مېتاللار رىقابەت بېسىمى ئوتتۇرىسىدىكى ئارغامچا تارتىشىش ئويۇنىغا قېلىۋاتقاندەك قىلىدۇ. بىر تەرەپتىن خەۋپتىن ساقلىنىش مەقسىتىدىكى سېتىۋېلىش كۈچى مەۋجۇت بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن يۇقىرى ئۆسۈم نىسبىتىگە ۋە كۈچلۈك ئامېرىكا دوللىرىغا يۈزلەنگەن مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ سېتىشى، شۇنداقلا ئالتۇندىن پايدا ئېلىشنى توختىتىپ نەق پۇل تېپىشقا ئېھتىياجلىق بولۇشى ئالتۇن باھاسىغا زور بېسىم ئېلىپ كەلگەن.

مەنبە ماقالە:

Fishman, E., Setser, B. W., Werz, M., McGuire, C., Ferguson, R. W., Jr., & Patterson, R. (2026, March7). How the Iran war ignited a geoeconomic firestorm. Council on Foreign Relations.

ئىنكاسلار: