خىتاينىڭ «باشقۇرۇلىدىغان بومبا تۇزىقى»: ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنى ۋەيران قىلىدىغان يېڭى سىياسىي ۋە ھەربىي ئويۇن

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

2026-يىلى 5-مارت كۈنى، دۇنياۋى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە سىياسىي ئانالىز تورى بولغان «زامانىۋى دىپلوماتىيە» (Modern Diplomacy) دە ئېلان قىلىنغان، يېقىنقى زامان خەلقئارا سىياسەت ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى ساھەسىدىكى تونۇلغان مۇتەخەسسىس دوكتور نادىيە ھىلمى (Dr. Nadia Helmy) تەرىپىدىن يېزىپ چىقىلغان «باشقۇرۇلىدىغان بومبىغا تويۇندۇرۇش ئويۇنى: خىتاينىڭ ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئوت كۈچىنى قىممەت باھالىق تۇزاققا قىزىقتۇرۇش ئىستراتېگىيەسى» ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى ھەربىي كىرىزىسلارنى ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى يوشۇرۇن رىقابەتنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئىلمىي قىممىتى شۇكى، ئۇ ئەنئەنىۋى قوراللىق توقۇنۇش ۋە قىرغىنچىلىق نەزەرىيەلىرىنى بۇزۇپ تاشلاپ، زامانىۋى ئۇرۇشنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىنىڭ پەقەتلا قورالنىڭ ۋەيران قىلىش كۈچى ۋە زېمىن ئىگىلەشتىن ھالقىپ، قارشى تەرەپنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن خورىتىش، ئەشيا ئوبوروتى تەمىنلەش زەنجىرىنى ۋەيران قىلىش، دۈشمەننىڭ تېخنىكىلىق ئاجىزلىقلىرىنى بايقاش ۋە جاسۇسلۇق قىلىش سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلگەنلىكىنى يېڭىچە نەزەرىيەۋى ئاساستا يورۇتۇپ بەرگەن. ئاپتور بۇ ماقالىسىدە، دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ قايسى دەرىجىدە سىممېتىرىك بولمىغان (تەڭپۇڭسىز) شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىنى، خۇسۇسەن خىتاينىڭ «ۋەكىللىك ئۇرۇش» (Proxy War) ۋە ئاسسىمېترىك تەننەرخ تاكتىكىسى ئارقىلىق ئۆز رەقىبلىرى بولغان ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنى قانداق قىلىپ مەغلۇبىيەت ۋە پاسسىپ ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويىدىغانلىقىنى ناھايىتى ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلىپ، زامانىۋى ھەربىي ئانالىز ساھەسىگە تامامەن يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك ئۇقۇمنى، يەنى «باشقۇرۇلىدىغان بومبا تويۇنۇشى» ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان ئاكتىپ قۇرۇقدىلىش تۇزىقىنى تەقدىم قىلغان.

دوكتور نادىيە ھىلمىنىڭ ئىلمىي ئانالىزىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ يېتەكچىلىكى ۋە لايىھەلىشىدە ئىران تەرىپىدىن يولغا قويۇلۇۋاتقان سۈنئىي ئەقىل، ئىلغار ماتېرىيال ئىلمى ۋە سۈنئىي ھەمراھ تېخنىكىسى بىلەن يۈرۈشلەشكەن بۇ «باشقۇرۇلىدىغان بومبا تويۇنۇشى» ئىستراتېگىيەسى، ماھىيەتتە ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنى غايەت زور ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە پىسخولوگىيەلىك تۇزاققا چۈشۈرۈشنى نىشان قىلغان. ئىران خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ياردىمى بىلەن بىرىكمە ماتېرىياللار، رادار دولقۇنلىرىنى قايتۇرىدىغان قاپلىما ماتېرىياللارنى ئىشلىتىش ئارقىلىق، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ھەقىقىي رادارلىرىغا ۋە ئىسسىقلىق سېنزورلىرىغا خۇددى «فاتىھ» ياكى «ھۇررەمشەھر» تىپلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا، رادار سۇپىسى ۋە ھەربىي ئايروپىلانلاردەك كۆرۈنىدىغان مىڭلىغان ئەرزان باھالىق سۇلياۋ ياكى ياغاچتىن ياسالغان كۆپەيتىلمە مودېللارنى (Decoys) جەڭ مەيدانىغا ئورۇنلاشتۇرغان. بۇ قىممىتى يوق «ساختا نىشانلار» ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىلغار سۈنئىي ھەمراھلىرىنى، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىنى ۋە كۆزىتىش سىستېمىلىرىنى ئالداپ، ئۇلارنى خۇددى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن يوقىتىشقا تېگىشلىك جىددىي نىشاندەك تونۇتىدۇ. نەتىجىدە، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيە ئارمىيەسى تەننەرخى ئاران بىر نەچچە يۈز ياكى مىڭ دوللار كېلىدىغان بۇ ئالدامچى ۋە ئاددىي نىشانلارنى ۋەيران قىلىش ئۈچۈن، ھەر بىرىنىڭ باھاسى ئىككى مىليوندىن ئۈچ مىليون دوللارغىچە بولغان «تۆمۈر گۈمبەز» (Iron Dome)، «ۋەتەنپەرۋەر» (Patriot)، «ئوقيا» (Arrow)  ياكى «داۋۇتنىڭ پالتىسى» قاتارلىق ئىنتايىن قىممەت باھالىق، يۇقىرى تېخنىكىلىق توسۇپ زەربە بېرىش راكېتالىرىنى ئېتىشقا مەجبۇر بولىدۇ. بۇ خىل ئاسسىمېترىك تەننەرخ تەڭلىمىسى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىغا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئېغىر يۈك بولۇپلا قالماي، بەلكى ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا زاپىسىنى تېز سۈرئەتتە خورىتىپ، ئۇلارنى رېئال جەڭ مەيدانىدا ھەقىقىي دۈشمەن ھۇجۇملىرىغا قارشى تۇرالمايدىغان دەرىجىدە ئوق-دورا قۇرۇقدىلىش خەۋپىگە دۇچار قىلىدۇ.

بۇ تاكتىكىلىق تۇزاقنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان تېخىمۇ خەتەرلىك يەنە بىر مۇرەككەپ قاتلام بولسا ئاتالمىش «تېخنىكىلىق چارچاش» يارىتىش ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلىق جاسۇسلۇق ھەرىكىتىنى ۋاسىتىلىك ھالدا ئىجرا قىلىشتۇر. ماقالىدە تەپسىلىي بايان قىلىنىشىچە، بۇ تۇزاق جەريانىدا خىتاينىڭ تېخنىكا ئەترەتلىرى ۋە ھەربىي كۆزەتكۈچىلىرى بىۋاسىتە بولمىغان ئۇسۇللار ئارقىلىق، يەنى ئالدىنقى سەپتىكى ئىستىخبارات پونكىتلىرىغا تايىنىپ جەڭ مەيدانىنى يېقىندىن كۆزىتىپ، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيە ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن ھەرىكەتكە كەلگەن جەريانىدىكى رادار ئىمزاسى، سىگنال چاستوتىسى ھەمدە توسۇش راكېتالىرىنىڭ كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇش ۋە مەشغۇلات قىلىش ئۇسۇللىرى ھەققىدە ئىنتايىن قىممەتلىك ۋە مەخپىي جەڭ مەيدانى سانلىق مەلۇماتلىرىنى توپلايدۇ. ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيە ئارمىيەسى ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ ئىلغار، 5-ئەۋلاد ئايروپىلانلىرىنى ۋە قوراللىرىنى ئەرزان باھالىق ساختا نىشانلارغا قارشى ئىشلىتىپ چارچاۋاتقان بىر ۋاقىتتا، بېيجىڭ بۇ توپلانغان رېئال ئۇرۇش مەلۇماتلىرىدىن پايدىلىنىپ كەلگۈسىدە مەزكۇر غەرب قوراللىرىنى پۈتۈنلەي ئۈنۈمسىز قىلىپ قويالايدىغان ئېلېكتىرونلۇق پاراكەندىچىلىك (Jamming) ۋە قورالسىزلاندۇرۇش سىستېمىلىرىنى تەتقىق قىلىپ تەرەققىي قىلدۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەتتە ئۇكرائىنا ۋە ئوتتۇرا شەرق قاتارلىق ئىككى چوڭ تىركىشىش سېپىدە بىرلا ۋاقىتتا غايەت زور كۆلەمدە ھەربىي تەمىنلەش ئېلىپ بېرىۋاتقان ئامېرىكا ھەربىي سانائىتى ئۆزىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش قۇۋۋىتى ۋە ئەشيا ئوبوروتى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ جىددىي سىنىقىغا دۇچ كېلىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ مۇرەككەپ قوراللارنى ئىشلەپچىقىرىش سۈرئىتى تېز سۈرئەتتە خورىغان ئوق-دورا ئامبارلىرىنى ۋاقتىدا تولۇقلاشقا قەتئىي يېتىشەلمەيدىغان رېئاللىق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. خىتاي مانا مۇشۇ يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى خەتەرلىك بوشلۇق ۋە بېسىمدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، ۋاشىنگتوننىڭ تەيۋەن بوغۇزى ياكى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونى قاتارلىق باشقا ئىستراتېگىيەلىك سەپلەرگە ياردەم بېرىش ۋە ئارىلىشىش ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك ئاجىزلاشتۇرۇشنى، شۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى گېئوپولىتىكىلىق ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇقىنى زور دەرىجىدە كېڭەيتىشنى نىشان قىلغان.

بۇ يېڭىچە ۋە ئىلغار ھەربىي-سىياسىي ئويۇننىڭ ئەڭ ئاخىرقى، شۇنداقلا ئەڭ يۇقىرى پەللىدىكى نىشانى بولسا خىتاينىڭ قەدىمكى ھەربىي ئالىمى سۈنزىنىڭ «بىر ئوق ئاتمايلا قارشى تەرەپنى تەسلىم قىلىش» دېگەن ئىستراتېگىيەلىك ئىدىيەسىنى ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇش، يەنى خىتاينىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىكى «مەجبۇرىي تىنچلىق» تەرتىپىنى تىكلەشتىن ئىبارەتتۇر. دوكتور نادىيە ھىلمىنىڭ يەكۈنلىشىچە، خىتاي ۋە ئىراننىڭ بۇ سىممېتىرىك بولمىغان، ئەقلىي ئىقتىدارلىق خورىتىش ئۇرۇشىدىكى مەقسىتى ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنى ئەنئەنىۋى مەنىدىكى جەڭ مەيدانىدا قورال كۈچى بىلەن ئۈزۈل – كېسىل مەغلۇپ قىلىش ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى خىراجەت، ئەشيا ئوبوروتى ۋە ھەربىي تەمىنلەش جەھەتتە ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرالمايدىغان بىر ھالەتكە، يەنى مۇكەممەل بىر «ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ۋەيران بولۇش» ھالىتىگە يەتكۈزۈشتۇر. قاچانىكى ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيە ئۆزلىرىنىڭ مىلياردلىغان دوللارلىق قىممەت باھالىق ئوق-دورىلىرىنى ۋە زاپاسلىرىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئامبارلىرى بوش قالغان ھالەتتىمۇ ئىراننىڭ ھەقىقىي ھەربىي قۇۋۋىتى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئىقتىدارىغا ھېچقانداق ماھىيەتلىك زىيان يەتكۈزەلمىگەنلىكىنى، پەقەتلا ساختا نىشانلار بىلەن ئېلىشقانلىقىنى ھېس قىلغان ۋاقتىدا، ئۇلار باشقا ئامالى بولمىغانلىقتىن، بىردىنبىر تاللاش سۈپىتىدە ھەربىي ھەرىكەتلىرىنى دەرھال توختىتىشقا ۋە بېيجىڭ بىلەن تېھراننىڭ ئوتتۇرىغا قويغان سىياسىي ۋە دىپلوماتىك شەرتلىرىگە بويسۇنۇشقا مەجبۇر بولىدۇ. مانا مۇشۇ ئامېرىكا ھەربىي كۈچى ئۆزىنى تارتىشقا مەجبۇر بولغان سەزگۈر تارىخىي پەيتتە، خىتاي رەسمىي ھالدا ئوتتۇرىغا چىقىپ، ئۆزىنى رايوندىكى مۇقىملىقنى قوغدىغۇچى «قۇدرەتلىك مۇرەسسەچى» ۋە يېڭى دۇنياۋى كۈچ قىياپىتىدە كۆرسىتىدۇ ھەمدە ئوتتۇرا شەرقنىڭ يېڭى گېئوپولىتىكىلىق خەرىتىسىنى ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا قايتا سىزىپ چىقىدۇ، بۇ مۇكەممەل جەريان بولسا، خىتاينىڭ زامانىۋى سىياسىي ئويۇنلىرى ۋە ئاسسىمېترىك ھەربىي تاكتىكىلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە قانچىلىك يىراقنى كۆرەرلىك، ھىيلىگەر، مۇرەككەپ ۋە خەلقئارا تەرتىپنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش كۈچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى دۇنياغا تولۇق ۋە رېئال ھالدا نامايان قىلىپ بېرىدۇ.

پايدىلىنىلغان مەنبە:

Helmy, N. (2026, March 5). The Missile Saturation Gambit: China’s Strategy to Lure American and Israeli Firepower into a Costly Trap. Modern Diplomacy. Retrieved from https://moderndiplomacy.eu/2026/03/05/the-missile-saturation-gambit-chinas-strategy-to-lure-american-and-israeli-firepower-into-a-costly-trap/

ئىنكاسلار: