ترامپ – شى ئۇچرىشىشى: دۇنيا تەرتىپىدىكى بۇرۇلۇش ۋە ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنىڭ يېڭى باسقۇچى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت

يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ ئالدىنقى چارىكىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت دۇنيا سىياسىتىدىكى ئەڭ ھەل قىلغۇچ ۋە تەسىر كۈچى ئەڭ زور قوش تەرەپلىك مۇناسىۋەتكە ئايلاندى. بۇ ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت پەقەت ئىككى دۆلەتنىڭ مەنپەئەت توقۇنۇشىلا بولماستىن، بەلكى يەرشارىۋى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە خەلقئارا تەرتىپنىڭ قايتا قۇرۇلۇشىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئامىلدۇر 1. خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسەت نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا ۋە خىتاينىڭ دۇنيا سىياسىتىدىكى ئورنى ئاللىقاچان ئەنئەنىۋى دۆلەتلەر ئارا دىپلوماتىيە دائىرىسىدىن ھالقىپ كەتتى. بۈگۈنكى كۈندە بۇ ئىككى دۆلەت دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ 40 پىرسەنتتىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ، شۇڭا ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى ھەر قانداق بىر سىياسىي ياكى ئىقتىسادىي تەۋرىنىش دۇنيا بازىرىدا شىددەتلىك زەنجىرسىمان ئىنكاس پەيدا قىلىدۇ 2.

ئىككى دۆلەت رىقابىتىنىڭ دۇنيا ئىقتىسادىغا بولغان تەسىرى ئاساسلىقى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ قايتا تەقسىملىنىشى، يۇقىرى تاموژنا بېجى سىياسىتى ۋە تېخنىكا ئېمبارگولىرىدا گەۋدىلەنمەكتە. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى نۆۋەتلىك ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە يۈرگۈزگەن قاتتىق قول سودا سىياسەتلىرى يەرشارىلىشىشنىڭ ئەركىن سودا قائىدىلىرىنى ئاساسەن ئۆزگەرتتى 3. نەتىجىدە، دۇنيا ئىقتىسادىدا ئىككى خىل پەرقلىق ئۆلچەم ۋە ئىككى خىل پەرقلىق تېخنىكا سىستېمىسى شەكىللىنىشكە يۈزلەندى.

بىخەتەرلىك جەھەتتە، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي ھازىرلىق مۇسابىقىسىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تېزلىتىۋەتتى. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى ئارقىلىق ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، ئاۋسترالىيە ۋە فىلىپپىن قاتارلىق ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، خىتاينىڭ رايوندىكى كېڭەيمىچىلىكىنى چەكلەشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ 4. خىتاي بولسا ئۆزىنىڭ ھەربىي خامچوتىنى داۋاملىق ئاشۇرۇپ، رايوندىكى ھەربىي ھازىرلىقىنى كۈچەيتىپ، ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى تەسىر كۈچىنى سىقىپ چىقىرىشنى مەقسەت قىلىۋاتىدۇ.

خەلقئارا تەرتىپ نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ رىقابەت ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدە قۇرۇلغان لىبېرال خەلقئارا تەرتىپكە قىلىنغان ئەڭ چوڭ خىرىس ھېسابلىنىدۇ. خىتاي ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق قۇدرىتىگە تايىنىپ، غەربكە مەركەزلەشكەن خەلقئارا سىستېمىغا ئورۇنباسار بولالايدىغان يېڭى بىر دۇنياۋى كۆپ قۇتۇپلۇق تەرتىپ قۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا 5. شۇڭلاشقا، بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ ھەر بىر قېتىملىق ئالىي دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشى پەقەت ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىلا ئەمەس، بەلكى دۇنيا سىياسىي قۇرۇلمىسىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.

2026-يىللىق بېيجىڭ ئۇچرىشىشىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئەھمىيىتى

2026-يىلى 5-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن 15-كۈنىگىچە بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭ ئۇچرىشىشى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتى تارىخىدىكى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قېلىشى مۇمكىن 1. بۇ قېتىملىق ئۇچرىشىش ترامپنىڭ 2017-يىلىدىن بۇيان خىتايغا قىلغان تۇنجى دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتى بولۇپ، دۇنيا ۋەزىيىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە داۋالغۇۋاتقان بىر مەزگىلگە توغرا كەلدى 1. بۇ ئۇچرىشىشنىڭ نېمە ئۈچۈن مۇھىم ئىكەنلىكىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن 2025-يىلى ئۆكتەبىردە جەنۇبىي كورېيەنىڭ بۇسان شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن سۆھبەتنى تىلغا ئېلىش كېرەك. بۇسان ئۇچرىشىشىدا ئىككى تەرەپ سودا ئۇرۇشىنى ۋاقىتلىق توختىتىش ھەققىدە قىسمەن كېلىشىمگە كەلگەن بولۇپ، خىتاي ئامېرىكا يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى كۆپلەپ سېتىۋېلىشقا ۋە سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنىڭ ئېكسپورت چەكلىمىسىنى بوشىتىشقا قوشۇلغان 3. لېكىن بۇ كېلىشىم ئىنتايىن ئاجىز ئاساسقا قۇرۇلغان ئىدى.

يېڭى ئۆتكۈزۈلىدىغان بېيجىڭ ئۇچرىشىشىنىڭ پەقەت ئامېرىكا ۋە خىتاي ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونى ئۈچۈن ئەھمىيىتى زور. رايوندىكى ياپونىيە، كورېيە ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى (ASEAN) دۆلەتلىرى بۇ ئۇچرىشىشنى ئەندىشە ۋە ئۈمىد بىلەن كۈتمەكتە. ئۇلار ئۈچۈن ئەڭ قورقۇنچلۇق سېنارىيە شۇكى، ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ رايوندىكى باشقا دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە ئۆزئارا «G2» (ئىككى چوڭ كۈچ) تىپىدىكى مەنپەئەت بۆلۈشۈش كېلىشىمىگە كېلىشىدۇر 6. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پۈتكۈل دۇنيا ئىقتىسادى ئۈچۈن بۇ ئۇچرىشىش تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاپ قېلىشتىكى ئاخىرقى پۇرسەتلەرنىڭ بىرى سۈپىتىدە قارالماقتا. خەلقئارا ئىقتىساد نۆۋەتتە يۇقىرى پۇل پاخاللىقى، ئېنېرگىيە كىرىزىسى ۋە سودا توسالغۇلىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماقتا. ترامپ بىلەن شى جىنپىڭنىڭ بېيجىڭدىكى ئۇچرىشىشىدا دۇنياۋى سودا ئۇرۇشىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى بېكىتىلىدۇ، ئەگەر كېلىشىم ھاسىل قىلىنسا، دۇنيا ئىقتىسادى ۋاقىتلىق نەپەس ئېلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ 7.

تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ ئۇچرىشىش 2026-يىلى 2-ئايدا پارتلىغان ئىران ئۇرۇشىنىڭ بىۋاسىتە كۆلەڭگىسى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلماقتا 5. ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قىلغان ھەربىي ھەرىكەتلىرى ھورمۇز بوغۇزىنىڭ تاقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، دۇنيا نېفىت بازىرىنى پالەچ ھالەتكە چۈشۈردى. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ نېفىت ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەت بولغان خىتاي ئۈچۈن بۇ ئېغىر ئىقتىسادىي تەھدىت بولسىمۇ، دىپلوماتىيە جەھەتتىن ئامېرىكاغا بېسىم قىلىش پۇرسىتى يارىتىپ بەردى 8. شۇڭا، بېيجىڭ ئۇچرىشىشى يالغۇز ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىلا ئەمەس، يەرشارىۋى كىرىزىسلەرنى كونترول قىلىش كۈچىنىمۇ سىنايدىغان مۇھىم سەھنىدۇر.

مۇزاكىرە ئۈستىلىدىكى يادرولۇق ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق تېمىلار

بېيجىڭ ئۇچرىشىشىدا مۇزاكىرە قىلىنىدىغان ئەڭ ئاساسلىق تېمىلارنىڭ بىرى شۈبھىسىزكى، سودا ئۇرۇشى ۋە تاموژنا بېجى مەسىلىسىدۇر. ترامپ ھۆكۈمىتى خىتاي مەھسۇلاتلىرىغا قارىتىلغان تاموژنا بېجىنى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككىچە (بەزى ساھەلەردە 145 پىرسەنتكىچە) چىقارغان بولۇپ، كېيىنكى سۆھبەتلەردە بۇ نىسبەت 47 پىرسەنتكە چۈشۈرۈلگەن ئىدى 3. ئامېرىكا تەرەپ بۇ قېتىمقى سۆھبەتتە خىتاينىڭ ئامېرىكا يېزا-ئىگىلىك ۋە ئېنېرگىيە مەھسۇلاتلىرىنى ئېكسپورت قىلىش مىقدارىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى، شۇنداقلا «سودا كېڭىشى» (Board of Trade) قۇرۇپ ئىككى دۆلەت سودىسىنى باشقۇرۇشنى ئوتتۇرىغا قويۇشى مۇمكىن 5. خىتاينىڭ بۇنىڭغا قايتۇرىدىغان قارشى ئىنكاسى ۋە تەلەپلىرىمۇ ئېنىق: ئۇلار ئامېرىكانىڭ تېخنىكا ئېمبارگوسىنى بىكار قىلىشىنى، بولۇپمۇ يۇقىرى تېخنىكا ۋە ئۆزەك (chip) سانائىتىدىكى چەكلىمىلەرنى بوشىتىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ. ئۆزەك رىقابىتى بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا-خىتاي تېخنىكا ئۇرۇشىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىغا ئايلاندى. ئامېرىكا خىتاينىڭ ئىلغار ئۆزەك ياساش ئۈسكۈنىلىرىگە ئېرىشىشىنى تاقاپ، خىتاينىڭ تېخنىكا ساھەسىدە ئۆزىدىن ئېشىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا تىرىشماقتا.

يۇقىرى تېخنىكا رىقابىتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەركىبىي قىسمى سۈنئىي ئەقىلدۇر. نۆۋەتتە ئىككى دۆلەت سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى تالىشىۋاتىدۇ. ئامېرىكانىڭ بۇ ساھەدە بىرنەچچە ئايلىق تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكى بار دەپ قارالسىمۇ، خىتاي دۆلەت مەبلىغىگە تايىنىپ قۇرغان «دۆلەت سۇپىسى كاپىتالىزمى» (State Platform Capitalism) سىستېمىسى ئارقىلىق بۇ پەرقنى تېزلىكتە كىچىكلەتمەكتە 7. خىتاي سۈنئىي ئەقىلنى پەقەت ئىقتىسادىي كۈچ سۈپىتىدىلا ئەمەس، بەلكى ھەربىي بىخەتەرلىك، جەمئىيەتنى باشقۇرۇش ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسى ساھەسىدە دۇنياۋى ئۆلچەم يارىتىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە 7. سۆھبەتتە، سۈنئىي ئەقىلنىڭ يادرو قوراللىرى تىزگىنىگە ئارىلىشىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قاتارلىق يەرشارىۋى بىخەتەرلىكە تاقىلىدىغان قائىدىلەرنى بېكىتىش مەسىلىسى مۇزاكىرە قىلىنىشى مۆلچەرلەنمەكتە 2.

تور بىخەتەرلىكى ۋە تېلېگراف تورى ئۇل ئەسلىھەلىرى (مەسىلەن 5G/6G ۋە دېڭىز ئاستى كابېللىرى) سۆھبەتنىڭ يەنە بىر مۇرەككەپ تەرىپى. ئامېرىكا خىتاينىڭ خۇاۋېيغا ئوخشاش شىركەتلىرىنىڭ يەرشارى ئۇچۇر تورىنى كونترول قىلىشىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدۇ ۋە دۇنيا دۆلەتلىرىنى بۇ شىركەتلەرنى چەكلەشكە تەشەببۇس قىلىدۇ. خىتاي بولسا بۇنى ئۆزىنىڭ تەرەققىيات ھوقۇقىغا قىلىنغان ھۇجۇم دەپ قارايدۇ.

بۇ جەرياندا، سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى (Rare Earth Elements) خىتاينىڭ ئەڭ كۈچلۈك كوزىرى بولۇپ قالدى. ئامېرىكانىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ھەربىي ئۈسكۈنىلىرى ۋە يېشىل ئېنېرگىيە تېخنىكىسى خىتاينىڭ مۇشۇ خام ئەشيالىرىغا تايىنىدۇ 2. خىتاينىڭ ئېكسپورتنى چەكلەش بىلەن تەھدىت سېلىشى ترامپ ھۆكۈمىتىنى بەزى سودا جازالىرىدا مۇرەسسە قىلىشقا مەجبۇرلىغان ئاساسلىق ئامىللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ 2.

خەلقئارا كىرىزىسلەر ۋە گېئو-سىياسىي توقۇنۇش نۇقتىلىرى

ئىقتىسادتىن باشقا، بېيجىڭ ئۇچرىشىشىنىڭ كۈنتەرتىپىدىكى ئەڭ جىددىي تېمىلار خەلقئارا بىخەتەرلىك كىرىزىسىگە مەركەزلەشكەن. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ يادرولۇق ۋە سەزگۈر تېما شۈبھىسىزكى تەيۋەن مەسىلىسىدۇر 4. خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، تەيۋەن مەسىلىسى مۇرەسسە قىلىشقا بولمايدىغان يادرولۇق مەنپەئەت. خىتاي ترامپتىن ئامېرىكانىڭ تەيۋەن سىياسىتىنى ئۆزگەرتىشىنى، جۈملىدىن ئامېرىكانىڭ تەيۋەن مۇستەقىللىقىنى «قوللىمايمىز» دېگەن سۆزىنى «قارشى تۇرىمىز» غا ئۆزگەرتىشىنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن 4. ترامپنىڭ سودىگەرچە  دىپلوماتىيە ئۇسلۇبى تەيۋەن ۋە باشقا ئىتتىپاقداشلاردا قاتتىق ئەندىشە پەيدا قىلماقتا. چۈنكى ئۇ تەيۋەننى دېموكراتىك ئىتتىپاقداش دەپ ئەمەس، بەلكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئۆزەك ساھەسىدە ئامېرىكانىڭ رىقابەتچىسى دېگەن، شۇنداقلا تەيۋەنگە سېتىپ بېرىلىدىغان 11 مىليارد دوللارلىق قورال كېلىشىمىنى ۋاقىتلىق توختىتىپ قويغان 4. خىتاي مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، تەيۋەنگە قىلىنىدىغان ھەربىي ياردەمنى ئازايتىشنى تەلەپ قىلىدۇ.

جەنۇبىي دېڭىزدىكى جىددىيلىكمۇ كۈن تەرتىپتىكى ئاساسلىق مەسىلە. خىتاي جەنۇبىي دېڭىزدا سۈنئىي ئاراللارنى قۇرۇپ ھەربىيلەشتۈرۈش ئارقىلىق رايوننى ئۆزىنىڭ ئىچكى دېڭىزىغا ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. ئامېرىكا بولسا «دېڭىز قاتنىشى ئەركىنلىكى» نامى ئاستىدا ھەربىي پاراخوتلىرىنى چارلاشقا ئەۋەتىپ، خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىشىغا قارشى تۇرماقتا.

نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى قىزىق نۇقتا بولغان ئىران ئۇرۇشى بۇ قېتىملىق ئۇچرىشىشنىڭ ئۇلىنى شەكىللەندۈردى 5. ئامېرىكا خىتايدىن ئىرانغا بېسىم ئىشلىتىپ ھورمۇز بوغۇزىنى ئېچىشقا ۋە ئۇرۇشنى توختىتىشقا ياردەم بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما خىتاي ئىراننىڭ ئەڭ چوڭ نېفىت خېرىدارى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھى بولغاچقا، ئامېرىكانىڭ بۇ ئېھتىياجىنى ئۆزىنىڭ كۆپ تەرەپلىك دىپلوماتىيەسىدە بىر كوزىر سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە ئۇرۇنىدۇ 8. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى ئوتتۇرا شەرقتىكى تىنچلىق ساقلىغۇچى كۈچ سۈپىتىدە كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىغا كەلسەك، ئامېرىكا خىتاينىڭ رۇسىيەگە بېرىۋاتقان ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق (قوش مەقسەتلىك مەھسۇلاتلار) ياردىمىنى توختىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ 2. ئەمما خىتاي ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن رۇسىيە بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىدىن ۋاز كەچمەيدۇ. خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن ئېيتقاندا، رۇسىيەنىڭ يېڭىلىشى خىتاينىڭ غەربكە قارشى يالغۇز قېلىشىدىن دېرەك بېرىدۇ.

شىمالىي كورېيە مەسىلىسىمۇ ئامېرىكا ئۈچۈن بىر باش ئاغرىقى. خىتاي كورېيە يېرىم ئارىلىنىڭ مۇقىملىقىنى باھانە قىلىپ، شىمالىي كورېيەنى ئۆزىنىڭ گېئو-سىياسىي قالقىنى سۈپىتىدە ساقلاپ كەلمەكتە. ترامپ بەلكىم خىتايدىن شىمالىي كورېيەنىڭ يادرو سىناقلىرىنى چەكلەشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ نۇقتىدىمۇ خىتاي چوڭ يول قويۇپ بەرمەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، كىلىمات ئۆزگىرىشى مەسىلىسىمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ، چۈنكى خىتاي يېشىل ئېنېرگىيە تېخنىكىسىدا ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى باتارېيەلىرىدە دۇنيادا ھۆكۈمرانلىق ئورنىغا ئىگە، ئامېرىكا بۇ ساھەدىكى تەمىنلەش زەنجىرىگە بولغان تايىنىشچانلىقىنى تۆۋەنلىتىشكە مەجبۇر.

دىپلوماتىيەلىك چەكلىمىلەر: سەزگۈر مەسىلىلەرنىڭ ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويۇلماسلىقى

خەلقئارا مۇناسىۋەتتە يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشى ئادەتتە دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ يادرولۇق ۋە مۇرەسسە قىلغىلى بولىدىغان مەنپەئەتلىرىنى مەركەز قىلىدۇ. بېيجىڭ ئۇچرىشىشىدا كىشىلىك ھوقۇق، شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە خوڭكوڭ قاتارلىق سەزگۈر مەسىلىلەرنىڭ ئاشكارا ياكى كەسكىن شەكىلدە كۈنتەرتىپكە كېلىش ئېھتىماللىقى ئىنتايىن تۆۋەن. بۇنىڭ سەۋەبىنى بىر قانچە سىياسىي ۋە دىپلوماتىيەلىك نۇقتىدىن تەھلىل قىلىشقا بولىدۇ.

بىرىنچىدىن، ترامپنىڭ «باشتا ئامېرىكا» (America First) ئىدىيەسى ۋە رېئالىزمغا تايانغان سودىگەرچە دىپلوماتىيە ئۇسلۇبى قىممەت قاراش، دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتتىن تۆۋەن ئورۇنغا قويىدۇ 9. ترامپ ھۆكۈمىتى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئەھمىيەت بېرىدىغىنى ئىقتىسادىي سودا قىزىل رەقىمىنى ئازايتىش، ئامېرىكا شىركەتلىرىگە بازار ئېچىش ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە ئائىت تېخنىكا توساقلىرىنى مۇستەھكەملەشتۇر. كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئامېرىكا سىياسىتىدە پەقەت بېسىم قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلسىمۇ، يۇقىرى دەرىجىلىك سۆھبەتلەردە بۇ تېمىغا ئېسىلىۋېلىش ئەمەلىي مەنپەئەت ئېلىپ كەلمەيدۇ دەپ قارىلىدۇ.

ئىككىنچىدىن، خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان ۋە خوڭكوڭ قاتارلىق مەسىلىلەر «خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى» بولۇپ، خىتاي بۇ مەسىلىلەردە ھەر قانداق چەتئەلنىڭ ئارىلىشىشىنى مۇتلەق رەت قىلىدىغانلىقىنى ئېنىق بىلدۈرۈپ كەلگەن. ئەگەر ئامېرىكا بۇ مەسىلىلەرنى سۆھبەتتە قاتتىق پوزىتسىيە بىلەن ئوتتۇرىغا قويسا، خىتاي تەرەپ سۆھبەتنى توختىتىش ياكى ئىقتىسادىي ساھەدىكى كېلىشىملەرنى بىكار قىلىش بىلەن ئىنكاس قايتۇرىدۇ. شۇڭا، ھەر ئىككى تەرەپ ئەمەلىي نەتىجىگە ئېرىشىش ئۈچۈن ئاشكارا سۆھبەتلەردە بۇ سەزگۈر تېمىلارنى دىپلوماتىيەلىك يوسۇندا چەتكە قاقىدۇ 9.

ئۈچىنچىدىن، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەتتە (مەسىلەن، ئىران ۋە ئۇكرائىنا كىرىزىسىدە) ئامېرىكا خىتاينىڭ بەلگىلىك دەرىجىدىكى ھەمكارلىقىغا ياكى ھېچبولمىغاندا بىتەرەپلىكىگە موھتاج بولغاچقا، ئىدىيەۋى پەرقنى پەسەيتىپ تۇرۇش ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن تەلەپ قىلىنىدۇ. دىپلوماتىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ خىل ئۇچرىشىشلار ئىككى دۆلەت رەھبىرىنىڭ ئۆز خەلقىگە «قۇدرەتلىك» ھالىتىنى كۆرسىتىدىغان سەھنە بولغاچقا، سەزگۈر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنى تەكىتلەش سۆھبەتنىڭ ئىجابىي ئاتموسفېراسىنى بۇزۇپ، ئاخىرقى بىرلەشمە كېلىشىملەرنىڭ ھاسىل قىلىنىشىغا توسالغۇ بولىدۇ دەپ قارىلىدۇ.

ئىشەنچ كەمچىللىكى ۋە سۆھبەتنىڭ نەتىجە بېرىش-بەرمەسلىكى

ئۇچرىشىشنىڭ ئەمەلىي نەتىجە بېرىش-بەرمەسلىكى ھەققىدە تەنقىدىي نۇقتىدىن باھا بەرگەندە، بۇ يىغىننىڭ ماھىيەتتە سىياسىي ئويۇن ۋە ۋاقىتلىق مۇرەسسەدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئىلگىرىكىدەك ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچ تامامەن يوقالغان بولۇپ، ھازىرقى ھالەت نوقۇل ھالدا مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان گۇمانخورلۇق ئۈستىگە قۇرۇلغان. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كەمچىللىكىنىڭ مەنبەسى تۈپ ئىدېئولوگىيەلىك پەرق ۋە دۇنيا رەھبەرلىكى ئۈچۈن بولۇۋاتقان كۈچ سىنىشىشقا تاقىلىدۇ. ئامېرىكا لىبېرال دېموكراتىك قىممەت قارىشىنى ۋە ئەركىن بازار ئىگىلىكىنى تەشەببۇس قىلسا، خىتاي دۆلەت كاپىتالىزمى ۋە مۇتلەق مەركەزلەشكەن مۇستەبىت تۈزۈمنى يادرو قىلغان مودېلنى تەرغىب قىلىدۇ 7. بۇ ئىككى خىل سىستېما تەبىئىي ھالدا بىر-بىرى بىلەن چىقىشالمايدۇ. ئامېرىكا خىتاينىڭ خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزگەرتىپ، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقىغا خىرىس قىلىشىدىن قورقسا، خىتاي ئامېرىكانىڭ خىتاي تۈزۈمىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، ئۇنىڭ تەرەققىياتىنى چەكلەشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىغا ئىشىنىدۇ 10.

تەھلىللەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، تەيۋەن مەسىلىسى، تېخنىكا چەكلىمىلىرى ۋە ھەربىي بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىنىڭ ھەل قىلىنىشى ئەڭ قىيىن بولغان ساھەلەر بولۇشىنىڭ ئىلمىي سەۋەبى، بۇ ساھەلەرنىڭ نۆل يىغىندىلىق ئويۇن (Zero-sum game) ماھىيىتىگە ئىگە بولۇشىدۇر. تەيۋەن پەقەت بىر ئاراللا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى بىخەتەرلىك ۋەدىسىنىڭ سىمۋولى ۋە دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش مەركىزى (TSMC). تەيۋەننى قولدىن بېرىش ئامېرىكا ئۈچۈن دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئاخىرلىشىشىنى بىلدۈرىدۇ، خىتاي ئۈچۈن تەيۋەننى بويسۇندۇرۇش «مىللىي گۈللىنىش» ۋە كومپارتىيەنىڭ قانۇنلۇق ئورنىنىڭ كاپالىتى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا بۇ نۇقتىدا ئىككى تەرەپنىڭ مۇرەسسە قىلىش بوشلۇقى يوق دېيەرلىك.

تېخنىكا ساھەسىمۇ ئوخشاشلا گېئو-سىياسىي مۇقەررەرلىككە ئىگە. 21-ئەسىردە دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش كۈچى ھەربىي قوراللاردىن بەكرەك تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈك (سۈنئىي ئەقىل، 6G، كىۋانت ھېسابلاش)كە باغلانغان. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى قوغداش ئۈچۈن خىتاينىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىياتىنى بوغۇشقا مەجبۇر، خىتاي بولسا چەكلىمىلەرنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئۆزىنىڭ تېخنىكا ئېكولوگىيەسىنى يارىتىشقا مەجبۇر 7. بۇ زىددىيەتنى بىر قېتىملىق سۆھبەت بىلەن ھەل قىلىش مۇمكىن ئەمەس.

ئىچكى سىياسىي بېسىملارمۇ سۆھبەت نەتىجىسىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. ترامپ 2026-يىلىدىكى دۆلەت مەجلىسى ئارا سايلىمىدا  غەلىبە قىلىش ئۈچۈن، خىتايدىن ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە (يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى سېتىش، زاۋۇتلارنى قايتۇرۇپ كېلىش) ئېرىشكەنلىكىنى خەلققە كۆرسىتىشى كېرەك 5. شى جىنپىڭ بولسا دۆلەت ئىچىدە ئىقتىسادىي چېكىنىش، ئۆي-مۈلۈك كىرىزىسى ۋە ياشلارنىڭ ئىشسىزلىق مەسىلىسى بولغاچقا، دۆلەتنىڭ سىرتقى يۈزىنى قۇدرەتلىك كۆرسىتىپ، خەلقنىڭ مىللەتچىلىك ھېسسىياتىنى جانلاندۇرۇشقا موھتاج. ھەر ئىككى رەھبەر يۇمشاق قوللۇق قىلىشنى دۆلەت ئىچىدە سىياسىي مەغلۇبىيەت دەپ بىلىدۇ 10.

شۇڭا بۇ قېتىملىق ئۇچرىشىشتىن ئەمەلىي، تۈپ خاراكتېرلىك بىر ھەل قىلىش چارىسى كۈتۈش ئەقىلگە سىغمايدۇ. ئەكسىچە، پەقەت ۋاقىتلىق سودا كېلىشىمىنى ئۇزارتىش، دىپلوماتىيەلىك سۆھبەت قاناللىرىنى ساقلاپ قېلىش ۋە خەلقئارا كىرىزىسلەردە (مەسىلەن ئىران ۋەزىيىتى) قىزىل سىزىقلارنى بېكىتىشىۋېلىشتەك يۈزەكى نەتىجىلەر ھاسىل قىلىنىشى مۇمكىن.

بېيجىڭ ئۇچرىشىشىدىن كېيىنكى ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسىگە دائىر مۆلچەرلەر

بۇ ئۇچرىشىشتىن كېيىن ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى بىر قانچە مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك چۈشەنچە ئەتراپىدا تەرەققىي قىلىدۇ.

بىرىنچىدىن، «باشقۇرۇلىدىغان رىقابەت» (Managed Competition) ئاساسىي مېلودىيەگە ئايلىنىدۇ. يەنى ئىككى تەرەپ بىر-بىرى بىلەن ھەر قايسى ساھەلەردە ئومۇميۈزلۈك رىقابەتلىشىدۇ، ئەمما بۇ رىقابەتنىڭ قوراللىق توقۇنۇشقا ياكى 3-دۇنيا ئۇرۇشىغا ئايلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن سىياسىي ۋە ھەربىي ئالاقە مېخانىزملىرىنى داۋاملىق ئوچۇق قويىدۇ.

ئىككىنچىدىن، «ئىقتىسادىي ئايرىلىش» (Decoupling) تەدرىجىي ۋە قىسمەن داۋاملىشىدۇ. گەرچە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى ئىقتىسادىي گەۋدىنى پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىش رېئاللىققا ئۇيغۇن بولمىسىمۇ (چۈنكى ئىككى تەرەپنىڭ بىر-بىرىگە بولغان تايىنىشچانلىقى ئىنتايىن يۇقىرى)، ئەمما دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە چېتىلىدىغان سەزگۈر ساھەلەردە (يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، سۈنئىي ئەقىل، 5G/6G ئالاقە تورى، سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى) ئىككى دۆلەت ئۆز تەمىنلەش زەنجىرىنى قۇرۇپ، بىر-بىرىدىن ئايرىلىشنى تېزلىتىدۇ 7. ياۋروپا بىرلىكى ۋە باشقا دۆلەتلەر بۇ ئايرىلىش جەريانىدا «خەتەرنى تۆۋەنلىتىش» (De-risking) سىياسىتىنى قوللىنىپ، ئارىلىقتىكى زىياننى ئازايتىشقا تىرىشىدۇ.

ئۈچىنچىدىن، «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپى» تېخىمۇ گەۋدىلىنىدۇ. ئامېرىكا ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ كۈچ ئۆز ئالدىغا تەسىر دائىرىسى  يارىتىشقا ئۇرۇنىدۇ. خىتاي يەرشارى جەنۇبى  دۆلەتلىرىنى، جۈملىدىن ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكاسى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى دۆلەتلەرنى ئىقتىسادىي ياردەم، كىرېست ھەمكارلىقى ئارقىلىق ئۆز تەرىپىگە تارتىشقا تىرىشىدۇ. ئامېرىكا بولسا ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىتتىپاقىنى ۋە ياۋروپادىكى ناتو (NATO) نى مۇستەھكەملەپ، خىتاينىڭ يەرشارىۋى كېڭىيىشىنى قورشاۋغا ئالىدۇ. ئەمما نۇرغۇنلىغان ئوتتۇرھال كۈچلۈك دۆلەتلەر (مەسىلەن، ھىندىستان، تۈركىيە، بىرازىلىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان) بۇ ئىككى قۇتۇپ ئوتتۇرىسىدا تەرەپ تاللاشنى رەت قىلىپ، ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن مۇستەقىل گېئو-سىياسىي ئورۇن تالىشىدۇ 6.

تۆتىنچىدىن، دۇنيا «ئىككى چوڭ كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت» نىڭ يېڭى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىغا گىرىپتار بولىدۇ. بۇ رىقابەت ئىلگىرىكى ئامېرىكا-سوۋېت ئىتتىپاقى ئۇرۇشىدىن پەرقلىق ھالدا، پۈتۈنلەي ئىدىيەۋى ئەمەس، بەلكى يۇقىرى تېخنىكا، بازار كونتروللۇقى ۋە دۇنياۋى ئىقتىسادىي سىستېمىنىڭ قائىدىلىرىنى بېكىتىش ھوقۇقىنى تالىشىشنى ئاساس قىلىدۇ.

خۇلاسە

يەكۈنلەپ ئېيتقاندا، دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭنىڭ 2026-يىلى مايدىكى بېيجىڭ ئۇچرىشىشى، ئامېرىكا ۋە خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي رىقابەتنى ھەل قىلىدىغان سېھىرلىك ھاسا ئەمەس، بەلكى ھەر ئىككى تەرەپ دۇنياۋى يېڭى تېزلىنىشلەر ئالدىدا ئۆزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نەپەس ئېلىش بوشلۇقىنى يارىتىشقا ئۇرۇنغان دىپلوماتىك مۇرەسسە مەيدانىدۇر. بۇ ئۇچرىشىش گەرچە سودا كېلىشىملىرىنى كېڭەيتىش ۋە خەلقئارالىق توقۇنۇشلارنى (مەسىلەن، ئىران ۋەزىيىتى قاتارلىقلارنى) پەسەيتىش قاتارلىق يۈزەكى، قىسقا مۇددەتلىك تىنچلىق سىگناللىرىنى بەرگەن تەقدىردىمۇ، تەيۋەن، سۈنئىي ئەقىل، ۋە دۇنياۋى رەھبەرلىك ئورنىنى تالىشىشتەك يادرولۇق زىددىيەتلەرنى ھەل قىلالمايدۇ.

بۇ رەھبەرلەر ئۇچرىشىشى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئالتۇن دەۋرى ئاخىرلىشىپ، رېئالىزمغا ئاساسلانغان، دۆلەت مەنپەئەتىنى بارلىق قىممەت قاراشلاردىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويىدىغان مەنپەئەت تالىشىش دۇنياسى رەسمىي شەكىللەندى. دۇنيا سىياسىتى ئەمدىلىكتە ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك، قۇرۇلمىلىق ۋە كۆپ قاتلاملىق ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى ئاستىدا قايتىدىن شەكىللىنىدۇ، ھەمدە كەلگۈسىدىكى خەلقئارا تەرتىپ مۇشۇ ئىككى چوڭ كۈچنىڭ كۈچ سىنىشىش، مۇرەسسەلىشىش ۋە ئارىلىشىش جەريانىدا بېكىتىلىدۇ.

مەنبەلەر :

1      Wikipedia. (2026). 2026 state visit by Donald Trump to China.

2      Council on Foreign Relations. (2026). At the Trump-Xi Summit, China Will Have the Upper Hand.

3      SETA – Foundation for Political, Economic and Social Research. (2026). Geopolitik Bir Zorunluluk Olarak Trump-Şi Zirveleri: 2025-2026 Döneminde ABD-Çin İlişkilerinin Stratejik Anatomisi ve Küresel Yansımaları.

4      Christensen, T. J. (2026). Will China Overplay Its Hand? How Beijing’s Confidence Could Shake Up the Trump-Xi Summit. Foreign Affairs.

5      Brookings Institution. (2026). Indo-Pacific perspectives on the prospect of a US-China G2.

6      The Guardian. (2026). Tehran, Taiwan, trade … what are the hazards facing Trump on Xi summit tightrope?.

7      Gulf Research Center. (2026). The Beijing Summit of 2026: A Strategic Analysis of the Trump-Xi Convergence in an Era of Global Instability.

8      Rolf, S. & Schindler, S. (2025). State Platform Capitalism: The United States, China, and the Global Battle for Digital Supremacy. Cambridge University Press.

9      Associated Press. (2026). Trump-Xi summit comes with high stakes for Taiwan, the island democracy that China claims as its own.

10    Brookings Institution. (2026). What does China want from a Trump-Xi summit?.

ئىنكاسلار: