2036-يىلغا نەزەر: دۇنيا سىياسىي گېئومېتىرىيەسىنىڭ قايتا سىزىلىشى ۋە كەلگۈسى ئون يىلنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەرىتىسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

كىرىش

يېقىندا ئامېرىكىدىكى داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى ئاتلانتىك كېڭىشى (Atlantic Council) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «2036-يىلغا مەرھابا: 450 نەپەر مۇتەخەسسىسنىڭ نەزىرىدە كەلگۈسى ئون يىللىق دۇنيا ۋەزىيىتى» ناملىق ئىستراتېگىيەلىك دوكلات خەلقئارا سىياسەت، بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى تەتقىقاتچىلارنىڭ كۈچلۈك دىققىتىنى قوزغىدى. مەزكۇر دوكلات ئورگاننىڭ «Scowcroft» ئىستراتېگىيە ۋە بىخەتەرلىك مەركىزى تەرىپىدىن تەييارلانغان بولۇپ، 2026-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان. دوكلات ئاپتورلىرى مارىي كەيت ئايلۋارد (Mary Kate Aylward)، پېتىر ئېنگېلكې (Peter Engelke)، ئۇرى فرىيدمان (Uri Friedman) ۋە پول كىيىلسترا (Paul Kielstra) قاتارلىق تەجرىبىلىك ئانالىزچىلاردىن تەركىب تاپقان. ئۇلار دۇنيانىڭ 72 دۆلىتىدىن كەلگەن 447 نەپەر يۇقىرى دەرىجىلىك ئىستراتېگىيەچى ۋە كەلگۈسىشۇناسلار بىلەن ئېلىپ بېرىلغان راي سىناش نەتىجىسىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ بۇ ھۆججەتنى شەكىللەندۈرگەن.

مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەت بىرەر رايون ياكى ساھە بىلەنلا چەكلەنگەن مۆلچەر بولماستىن، بەلكى بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئۆتكۈر مەسىلىلەرنى — خىتاينىڭ يۈكسىلىشى، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ كەلگۈسى، رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ئاقىۋىتى، يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەرەققىياتى قاتارلىق تېمىلارنى ئومۇميۈزلۈك ئۆز ئىچىگە ئالغان. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆزقاراشلار، بولۇپمۇ غەرب دۇنياسىنىڭ ئۆز ئىچىدىكى بۆلۈنۈشى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپنىڭ ئۆزگىرىشى ھەققىدىكى باھالار سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە. ئاپتورلارنىڭ بايانىغا ئاساسلانغاندا، تەكشۈرۈشكە قاتناشقان مۇتەخەسسىسلەرنىڭ %63 تى كەلگۈسى ئون يىلدا دۇنيانىڭ ھازىرقىدىن تېخىمۇ يامانلىشىپ كېتىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن بولۇپ، بۇ خىل «قاراڭغۇ كەيپىيات» دوكلاتنىڭ ئومۇمىي روھىغا سىڭىپ كەتكەن.

دوكلاتنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى، ئۇنىڭ سانلىق مەلۇماتلار بىلەن مۇتەخەسسىسلەرنىڭ سۇبيېكتىپ ھۆكۈملىرىنى بىرلەشتۈرگەنلىكىدۇر. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، راي سىناشقا قاتناشقۇچىلارنىڭ يېرىمىغا يېقىنى ئامېرىكا پۇقرالىرى بولسىمۇ، ياۋروپا ۋە «جەنۇبىي يەر شارى» (Global South) دۆلەتلىرىدىنمۇ زور سالماقتا ۋەكىللەر قاتناشقان بولۇپ، بۇ دوكلاتنىڭ مەلۇم دەرىجىدە غەرب مەركەزلىك بولۇش بىلەن بىرگە، باشقا رايونلارنىڭ ئاۋازىنىمۇ ئەكس ئەتتۈرۈشكە تىرىشقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تۆۋەندە بىز بۇ دوكلاتنىڭ مەزمۇنىنى بىر قانچە چوڭ تېما ئاستىدا ئانالىز قىلىمىز.

خىتاينىڭ كۈچىيىشى ۋە دۇنياۋى تەرتىپنىڭ خىرىسقا ئۇچرىشى

دوكلاتنىڭ ئەڭ يادرولۇق ۋە دىققەت قوزغايدىغان نۇقتىلىرىنىڭ بىرى خىتاينىڭ يەر شارىدىكى تەسىر كۈچىنىڭ ئېشىشىغا بولغان مۆلچەردۇر. تەكشۈرۈشكە قاتناشقان مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئامېرىكىنىڭ 2036-يىلغا بارغاندا دۇنيادىكى يېتەكچى كۈچ بولۇش ئورنىنى ساقلاپ قالالمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. دوكلاتتا ئېنىق قىلىپ: «خىتاي ئىقتىسادىي جەھەتتە ئامېرىكىدىن ئېشىپ كېتىدۇ» دېگەن قاراش ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن. بولۇپمۇ %58 زىيارەت قىلىنغۇچى خىتاينىڭ دۇنيادىكى بىرىنچى ئىقتىسادىي كۈچكە ئايلىنىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن بولۇپ، بۇ ئامېرىكا ئۈچۈن (%33) بېرىلگەن بېلەت سانىدىن كۆرۈنەرلىك يۇقىرى. بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى، بۇ مۆلچەر پەقەت ئىقتىسادىي كۆلەم بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى دىپلوماتىيە ۋە تېخنىكا ساھەسىگىمۇ كېڭەيگەن.

بىراق، دوكلاتتا خىتاينىڭ ھەربىي قۇدرىتى مەسىلىسىدە ئامېرىكىدىن ھالقىپ كېتىشىگە بولغان ئىشەنچ بىر قەدەر تۆۋەن بولۇپ، %73 مۇتەخەسسىس ئامېرىكىنىڭ يەنىلا دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ھەربىي كۈچ بولۇپ قالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ يەردە دوكلات ئاپتورلىرى بىر خىل زىددىيەتلىك ۋەزىيەتنى يورۇتۇپ بەرگەن: خىتاي گەرچە ئىقتىسادىي جەھەتتە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىسىمۇ، ئەمما ھەربىي جەھەتتە ئامېرىكا بىلەن تەڭلىشىش ئۈچۈن تېخى خېلى مۇساپىنى بېسىشى كېرەك. شۇنداق تۇرۇقلۇق، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ %90 كە يېقىنى دۇنيانىڭ «ئىككى قۇتۇپلۇق» (خىتاي ۋە ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى) ياكى «كۆپ قۇتۇپلۇق» رىقابەت دەۋرىگە قەدەم قويىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.

دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان ئەڭ خەتەرلىك سىگناللاردىن بىرى تەيۋەن بوغۇزى ۋەزىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك. تەكشۈرۈشكە قاتناشقۇچىلارنىڭ %70 تى خىتاينىڭ كەلگۈسى ئون يىل ئىچىدە تەيۋەننى مەجبۇرىي قورال كۈچى بىلەن بېسىۋېلىشقا ئۇرۇنىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. بۇ نىسبەت ئالدىنقى يىللاردىكىدىن (2024-يىلى %50، 2025-يىلى %65) كۆرۈنەرلىك ئاشقان بولۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق نىيىتىگە بولغان ئەندىشىسىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئاپتورنىڭ ئانالىزىچە، خىتاينىڭ بۇ خىل ھەرىكىتى پەقەت رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى يەنە بىر قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پىلتىسىنى ئوت ئالدۇرۇشى مۇمكىن. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %40 تىن كۆپرەكى يېڭى بىر دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پارتلىشىنى مۆلچەرلىگەن بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە %43 كىشى ئۇرۇشنىڭ پارتلاش نۇقتىسىنى تەيۋەن ياكى شەرقىي دېڭىز/جەنۇبىي دېڭىز دەپ كۆرسەتكەن.

بۇ نۇقتىدا شۇنى ئىزاھلاپ ئۆتۈش كېرەككى، دوكلاتتا خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتى ۋە كېڭەيمىچىلىكىگە كۆپرەك ئورۇن بېرىلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىچكى ۋەزىيىتىدىكى يوشۇرۇن كىرىزىسلارغا يېتەرلىك باھا بېرىلمىگەن. گەرچە مۇتەخەسسىس دېكستېر روبېرتس (Dexter Roberts) خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئەندىزىسىنى ئىستېمالغا يۈزلەندۈرۈشتىكى قىيىنچىلىقلار ۋە يەرلىك شىركەتلەرنى قوغداش سىياسىتىنىڭ خەلقئارادىكى قارشىلىققا ئۇچرىشى مۇمكىنلىكىنى تىلغا ئالغان بولسىمۇ، ئەمما شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەت قاتارلىق رايونلاردىكى مىللىي زىددىيەتلەر، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان سىياسىي مۇقىمسىزلىق ئامىللىرى دوكلاتتا چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنمىغان. بۇ ھالەت غەرب ئاكادېمىك ساھەسىنىڭ خىتاي مەسىلىسىگە قارىتا بەزىدە يۈزەكى ھۆكۈم قىلىش خاھىشى بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) ۋە ياۋروپانىڭ خەۋپسىزلىك تەقدىرى

دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تېمىسى ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ كەلگۈسىدۇر. راي سىناش نەتىجىسى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، گەرچە كۆپچىلىك بۇ تەشكىلاتنىڭ داۋاملىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغانلىقىغا ئىشەنسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ قۇرۇلمىسىدا تۈپ خاراكتېرلىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ بولىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %44 تى 2036-يىلغا بارغاندا NATO نىڭ ھازىرقى شەكلىدە مەۋجۇت بولمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى سۈپىتىدە ئامېرىكىنىڭ بۇ تەشكىلاتتىكى يېتەكچىلىك رولىنىڭ ئاجىزلىشىشى ياكى ئۆزگىرىشى كۆرسىتىلگەن.

دوكلاتتا ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان بىر نۇقتا شۇكى، ئەگەر ئامېرىكا ياۋروپادىكى بىخەتەرلىك ۋەدىسىدىن چېكىنسە ياكى رولىنى ئاجىزلاشتۇرسا، بۇ ئەھۋال ياۋروپادىكى بىر قىسىم دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ئالدىغا يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ مۆلچەرىچە، تۈركىيە (%30)، گېرمانىيە (%24) ۋە پولشا (%15) قاتارلىق دۆلەتلەر كەلگۈسى ئون يىلدا يادرو قورالىغا ئىگە بولۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان NATO ئەزالىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ مۆلچەر خەلقئارا يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك تۈزۈمىنىڭ ئېغىر سىناققا دۇچ كېلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

ياۋروپانىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» (Strategic Autonomy) مەسىلىسىمۇ دوكلاتتا كەڭ مۇھاكىمە قىلىنغان. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %57 تى ياۋروپانىڭ كەلگۈسىدە ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ دۇنيادىكى بىرىنچى دەرىجىلىك ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي كۈچكە ئايلىنىشىغا بولغان ئىشەنچ ئىنتايىن تۆۋەن. ياۋروپا مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى جۆرن فلېك (Jörn Fleck) نىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، ياۋروپا نۆۋەتتە ئامېرىكىنىڭ تاشلاپ قويۇشى ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئامېرىكا كەلتۈرۈپ چىقارغان توقۇنۇشلارغا چېتىلىپ قېلىشتەك «قوش قىيىنچىلىق» ئىچىدە قالغان.

رۇسىيەنىڭ تەقدىرى ۋە ئۇكرائىنا كىرىزىسى

دوكلاتتا رۇسىيەنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە بىر قەدەر ئۈمىدسىز مەنزىرە تەسۋىرلەنگەن. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆپىنچىسى رۇسىيەنى كەلگۈسىدە كۈچى ئاجىزلىغان، دۇنياۋى تەسىر كۈچى تۆۋەنلىگەن بىر دۆلەت سۈپىتىدە كۆرىدۇ. رۇسىيەنىڭ ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە يۇمشاق كۈچ جەھەتتە دۇنيادىكى يېتەكچى دۆلەت بولۇش ئېھتىماللىقى نۆلگە يېقىن دەپ قارالغان. بۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنىڭ ئۇنى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە مەغلۇپ قىلغانلىقىنىڭ ئىسپاتى.

ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ئاقىۋىتىگە كەلسەك، دوكلاتتىكى كۆپ سانلىق پىكىر (%52) بۇ ئۇرۇشنىڭ ئاخىرىدا «توڭلىتىلغان توقۇنۇش» (frozen conflict) قا ئايلىنىدىغانلىقىنى قوللىغان. يەنى تەرەپلەرنىڭ ھېچقايسىسى مۇتلەق غەلىبە قىلالماي، ۋەزىيەتنىڭ مەلۇم بىر نۇقتىدا قېتىپ قېلىشى مۆلچەرلەنگەن. بۇ خىل ئاقىۋەت رۇسىيەنىڭ تولۇق غەلىبە قىلىش ئارزۇسىنىڭ سۇغا چىلىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرسىمۇ، ئەمما ئۇكرائىنا ئۈچۈنمۇ تولۇق زېمىن پۈتۈنلۈكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ قىيىنغا توختايدىغانلىقىنى ئىشارە قىلىدۇ.

شۇنداقلا، رۇسىيەنىڭ ئاجىزلىشىشى ئۇنىڭ خەتەرلىك بولۇش دەرىجىسىنى تۆۋەنلەتمەيدۇ. ئەكسىچە، دوكلاتتا رۇسىيەنىڭ يادرو قوراللىرىنى ئىشلىتىش ئېھتىماللىقى ئەڭ يۇقىرى دۆلەت قاتارىدا تۇرۇۋاتقانلىقى، ئەگەر يادرو قورالى ئىشلىتىلسە، بۇنى رۇسىيەنىڭ قىلىش ئېھتىماللىقىنىڭ %60 ئىكەنلىكى كۆرسىتىلگەن. ئاتلانتىك كېڭىشىنىڭ ياۋرو-ئاسىيا مەركىزىدىن جون ھېربست (John Herbst) نىڭ تەھلىلىچە، پەقەت ئامېرىكا ۋە غەرب ئەللىرىنىڭ پۇتىنغا قاراتقان بېسىمنى كۈچەيتىشى ۋە ئۇكرائىناغا تېخىمۇ ئىلغار قوراللارنى بېرىشىلا ھەقىقىي تىنچلىقنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.

سۈنئىي ئەقىل ۋە تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ ئىككى تەرىپى

تېخنىكا ساھەسىدە، دوكلات «سۈنئىي ئومۇمىي ئەقىل» (AGI – Artificial General Intelligence) نىڭ كەلگۈسى ئون يىلدا ئىنسانلارنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارىغا يېتىشىدىغانلىقى ياكى ئۇنىڭدىن ئېشىپ كېتىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %58 تى بۇ نۇقتىغا قوشۇلغان. بۇ ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ بۆسۈشلەرنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ ئۆزى بىلەن تەڭ نۇرغۇن ئەندىشىلەرنىمۇ ئېلىپ كېلىدۇ.

دوكلاتتا قىزىقارلىق يېرى شۇكى، گەرچە كۆپچىلىك سۈنئىي ئەقىلنىڭ دۇنيا ئىشلىرىغا ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا (%56) ئىشەنسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ سەلبىي تەسىرىگە بولغان ئەندىشىلەرمۇ بارغانسېرى كۈچىيىۋاتىدۇ. بولۇپمۇ ئىقتىسادىي قالايمىقانچىلىق ۋە ئىشسىزلىق مەسىلىسىدە سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەھدىتى كۈنسېرى گەۋدىلەنمەكتە. بۇ تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتى گەرچە ئىنسانىيەتكە زور قولايلىقلارنى ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ باشقۇرۇش ۋە ئەخلاقىي چەكلىمىلىرى ھەققىدە تېخى بىرلىككە كەلگەن يەر شارى خاراكتېرلىك كېلىشىم يوق.

يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە «يەر شارى جەنۇبى» نىڭ ئاۋازى

يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىشى (Proliferation) مەسىلىسىدە دوكلات ئىنتايىن ئېنىق سىگنال بەرگەن: كەلگۈسى ئون يىلدا تېخىمۇ كۆپ دۆلەتلەر يادرو كۇلۇبىغا قوشۇلىدۇ. ئىران بۇ تىزىملىكنىڭ بېشىدا تۇرغان (%66) بولۇپ، ئۇنىڭدىن قالسا سەئۇدى ئەرەبىستانى ۋە جەنۇبىي كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەر بار. بۇ ئەھۋال ئوتتۇرا شەرق ۋە شەرقىي ئاسىيا ۋەزىيىتىنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىدىغانلىقىنى، ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك كاپالەتلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنىڭ تۆۋەنلەۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

دوكلاتنىڭ يەنە بىر دىققەتكە سازاۋەر قىسمى «جەنۇبىي يەر شارى» (Global South) دۆلەتلىرىنىڭ كۆزقارىشىدۇر. لاتىن ئامېرىكىسى، ئافرىقا ۋە ئاسىيانىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلىرىدىن كەلگەن مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشى غەربلىك كەسىپداشلىرىدىن روشەن پەرقلىنىدۇ. ئۇلار خىتاينىڭ دۇنياۋى يېتەكچى ئورۇنغا چىقىشىغا تېخىمۇ زور ئۈمىد بىلەن قارايدىغان (%76) بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ ئىچكى جەھەتتىن بۆلۈنۈپ كېتىش ئېھتىماللىقىنىمۇ يۇقىرى (%22) دەپ مۆلچەرلىگەن.

بۇ پەرقلىق كۆزقاراش تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ غەرب يېتەكچىلىكىدىكى خەلقئارا تەرتىپتىن نارازىلىقىنى ۋە يېڭى بىر كۈچ مەركىزىنىڭ (يەنى خىتاينىڭ) باش كۆتۈرۈشىنى مەلۇم دەرىجىدە قوللايدىغانلىقىنى ياكى بۇنىڭغا تەبىئىي جەريان دەپ قارايدىغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. جېيمىس ماززارېللا (James Mazzarella) نىڭ ئىزاھلىشىچە، بۇ خىل قاراش ئامېرىكىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك مەسئۇلىيەتتىن چېكىنىشى ۋە ئىچكى سىياسىي زىددىيەتلىرىنىڭ سىرتتىن قانداق كۆرۈنۈۋاتقانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.

ئامېرىكا دوللىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە يېڭى پۇل-مۇئامىلە تەرتىپى

يەر شارى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىدا، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنىڭ قانداق بولۇشى ھەققىدە دوكلاتتا قىزىقارلىق مەلۇماتلار بار. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى دوللارنىڭ يەنىلا دۇنيادىكى ئاساسلىق پېرېۋوت پۇلى بولۇپ قالىدىغانلىقىغا ئىشەنگەن بولسىمۇ، %80 تىن كۆپرەك كىشى باشقا پۇللارنىڭ ياكى مۈلۈكلەرنىڭ دوللارنىڭ ئورنىغا خىرىس قىلىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. بۇ يەردە ئەڭ چوڭ خىرىس قىلغۇچى سۈپىتىدە خىتاي پۇلى (يۈەن) ئەمەس، بەلكى «شىفىرلىق پۇل» (Cryptocurrency) لەر (%34) كۆرسىتىلگەن.

خىتاي پۇلىنىڭ (رېنمىنبى) دوللارغا خىرىس قىلىش نىسبىتى %21 دەپ مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى تەسىرىنىڭ تېخى ئامېرىكىغا يېتەلمىگەنلىكىنى، ئەمما «سۈنئىي پۇل» ۋە رەقەملىك پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ كەلگۈسىدە ئەنئەنىۋى بانكا سىستېمىسىغا زور زەربە بېرىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مۇتەخەسسىس ئالىشا چاڭگانى (Alisha Chhangani) نىڭ قارىشىچە، خىتاي دوللاردىن قېچىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ چېگرا ھالقىغان چىقىم سىستېمىسى (CIPS) نى كېڭەيتىۋاتقان بولسىمۇ، دوللار يەنىلا يەر شارى سودىسىنىڭ قان تومۇرى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ.

كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە «سۇ ئۇرۇشلىرى»

دوكلاتتا كىلىمات ئۆزگىرىشى مەسىلىسىنىڭ جىددىي تەھدىت قاتارىدىن سەل ئارقىغا سۈرۈلگەنلىكى كۆرسىتىلگەن. يەنى، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ نۆۋەتتىكى دىققىتى تېخىمۇ كۆپ ھالدا چوڭ دۆلەتلەر ئارا ئۇرۇش ۋە گېئوپولىتىك رىقابەتكە مەركەزلەشكەنلىكى ئۈچۈن، كىلىمات ئۆزگىرىشى «بىرىنچى نومۇرلۇق تەھدىت» تىزىملىكىدە ئورنى تۆۋەنلىگەن. بىراق بۇ كىلىمات مەسىلىسىنىڭ ھەل بولغانلىقىنى ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ جىددىي بىخەتەرلىك كىرىزىسى ئالدىدا ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇھىت مەسىلىسىگە سەل قاراۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.

شۇنداقتىمۇ، دوكلاتتىكى بىر سانلىق مەلۇمات ئىنتايىن قورقۇنچلۇق: زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %64 تى كەلگۈسى ئون يىلدا تاتلىق سۇ مەنبەسى تالىشىش سەۋەبىدىن ئۇرۇش پارتلايدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. بۇ خىل «سۇ ئۇرۇشلىرى» (Water Wars) بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئافرىقا قاتارلىق سۇ قىس رايونلاردا يۈز بېرىشى مۇمكىن بولۇپ، دۇنياۋى مۇقىمسىزلىقنىڭ يەنە بىر يېڭى مەنبەسىگە ئايلىنىشى ئېھتىمالغا ناھايىتى يېقىن.

خەلقئارا ئورگانلارنىڭ چىرىشى ۋە دېموكراتىيەنىڭ چېكىنىشى

خەلقئارا تۈزۈم ۋە ئورگانلارنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچ دوكلاتتا ئىنتايىن تۆۋەن باھالانغان. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (UN)، دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) ۋە دۇنيا بانكىسى قاتارلىق ئورگانلارنىڭ تەسىر كۈچىنىڭ كەلگۈسىدە كۆرۈنەرلىك ئاجىزلايدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن. بولۇپمۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تەسىرىنىڭ ئاجىزلىشىدىغانلىقىنى %71 مۇتەخەسسىس قوللىغان. بۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان خەلقئارا تەرتىپنىڭ (Liberal International Order) ئاخىرقى باسقۇچقا كېلىپ قالغانلىقىنىڭ بېشارىتىدۇر.

بۇنىڭ بىلەن بىرگە، دۇنيا مىقياسىدا دېموكراتىيەنىڭ چېكىنىشىنىڭ (Democratic Depression) داۋاملىشىدىغانلىقى، ئاشقۇن مىللەتچىلىك ۋە مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ كۈچىيىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، دېموكراتىيەنىڭ چېكىنىشىنى مۆلچەرلىگەنلەرنىڭ كۆپىنچىسى دۇنيانىڭ كەلگۈسى ئون يىلدا تېخىمۇ بىخەتەر بولمايدىغانلىقىنى، خەلقئارا ھەمكارلىقنىڭ ئازىيىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.

ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قانداق دەرسلەر بار؟

ئاتلانتىك كېڭىشىنىڭ بۇ دوكلاتى بىزگە كەلگۈسى ئون يىلنىڭ نوقۇل تىنچ تەرەققىيات يىللىرى ئەمەس، بەلكى كەسكىن رىقابەت، توقۇنۇش ۋە قايتا تەشكىللىنىش يىللىرى بولىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى. دوكلاتنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى، ئۇنىڭ غەرب دۇنياسىنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ كىرىزىسىنى يوشۇرماي ئاشكارىلىغانلىقى ۋە خىتاينىڭ خىرىسىغا ئەمەلىي كۆز بىلەن قارىغانلىقىدۇر.

قانداقلا بولمىسۇن، دوكلاتتا خىتاينىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدىكى مىللىي ۋە ئىجتىمائىي زىددىيەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خىتاينىڭ دۇنياۋى يۈكسىلىشىگە كۆرسىتىدىغان توسالغۇ رولى يېتەرلىك يورۇتۇلمىغان. مۇھاكىمە قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، خىتاي سىرتتا قانچىلىك كۈچەيمىسۇن، ئىچكى قىسمىدىكى بېسىم سىياسىتى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرى ئۇنىڭ يۇمشاق كۈچىنى (Soft Power) ۋە خەلقئارا ئوبرازىنى داۋاملىق زىيانغا ئۇچرىتىدۇ. دوكلاتتا خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچ جەھەتتە ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىن خېلىلا ئارقىدا ئىكەنلىكى (%30 ياۋروپا، %16.8 خىتاي) تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، بۇ دەل ئۇيغۇر مەسىلىسى ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ خىتاينىڭ «دۇنياۋى لىدېر» بولۇشىغا توسالغۇ بولۇۋاتقان مۇھىم ئامىل ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

خۇلاسىلىگەندە، بۇ دوكلات دۇنيا سىياسىتىنى كۆزىتىدىغانلار ئۈچۈن بىر «ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى» ھېسابلىنىدۇ. سىياسىي ئانالىزچىلەر ۋە ئىستراتېگىيەچىلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، كەلگۈسى ئون يىلدا خىتاي-ئامېرىكا رىقابىتىنىڭ مەركىزىي تېما بولىدىغانلىقى، ئەمما بۇ رىقابەتنىڭ نەتىجىسىنىڭ تېخى ئېنىق ئەمەسلىكى، دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە قالايمىقان بىر دەۋرگە كىرىۋاتقانلىقىنى تونۇپ يېتىش ئىنتايىن مۇھىم.

پايدىلانغان مەنبە:

Aylward, M. K., Engelke, P., Friedman, U., & Kielstra, P. (2026, February 10). Welcome to 2036: What the world could look like in ten years, according to nearly 450 experts. Atlantic Council.

ئىنكاسلار: