خىتاينىڭ ئاجىز ئىقتىسادىي مودېلى ۋە ئۇنىڭ يەرشارىۋى تەسىرى

«بېيجىڭنىڭ ئۆسۈش مودېلى تېخىچە بۇزۇق ھالەتتە» ناملىق ماقالە ھەققىدە

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت

ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىدىغان، خەلقئارا سىياسەت ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ژۇرناللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدىغان «تاشقى ئىشلار» ژۇرنىلىنىڭ 2026-يىلى 9-فېۋرالدىكى سانىدا، «Trivium China» تەتقىقات ئورگىنىنىڭ بازار تەتقىقاتى بۆلۈمى باشلىقى ۋە «خىتاي قەرزلىرىنىڭ بۈيۈك سېپىلى» ناملىق كىتابنىڭ ئاپتورى دىننىي مەكماھون تەرىپىدىن يېزىلغان «بېيجىڭنىڭ ئۆسۈش مودېلى تېخىچە بۇزۇق ھالەتتە تۇرۇۋاتىدۇ: ئۇ خىتايغا ۋە دۇنيانىڭ قالغان قىسىملىرىغا زىيان يەتكۈزمەكتە» ناملىق ماقالىسى ئېلان قىلىندى. مەزكۇر ماقالە خىتاي ئىقتىسادىنىڭ نۆۋەتتىكى قۇرۇلمىۋى كىرىزىسى، بولۇپمۇ 2021-يىلىدىكى ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ ۋەيران بولۇشىدىن كېيىنكى ئىقتىسادىي يۆنىلىش، ئىستېمالنىڭ ئاجىزلىقى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق سىياسىتىگە بولغان قاتتىق قارشىلىقى قاتارلىق مەسىلىلەرنى ئىنچىكە ئانالىز قىلغان. شۇنداقلا خىتاينىڭ يېڭى ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەسىنىڭ يالغۇز ئۆزى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى يەرشارى ئىقتىسادى، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلغان ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن قانداق يوشۇرۇن خەۋپلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى يورۇتۇپ بەرگەن.

خىتاينىڭ كونا موتورلىرىنىڭ توختاپ قېلىشى ۋە ئىستېمال قىيىنچىلىقى

ئاپتورنىڭ تەھلىل قىلىشىچە، خىتاي ئۈچۈن يەنە بىر تاللاش بولغان ئېكسپورتنى ئاشۇرۇشمۇ ئاسان ئەمەس. چۈنكى خىتاي ئاللىبۇرۇن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەت بولۇپ، ئەمگەك ۋە يەر تەننەرخىنىڭ ئۆرلىشى سەۋەبىدىن ئەرزان باھالىق تاۋارلارنى ئىشلەپچىقىرىشتىكى ئۈستۈنلۈكىنى يوقاتقان. بۇ ئەھۋالدا، نۇرغۇن ئىقتىسادشۇناسلار بىردىنبىر چىقىش يولى سۈپىتىدە «ئائىلە ئىستېمالى» نى كۆرسەتكەن. دۇنيا بانكىسىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، 2024-يىلى خىتاينىڭ ئىستېمالى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) ئاران 40 پىرسەنتىنى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ دۇنيا ئوتتۇرىچە سەۋىيەسىدىن تەخمىنەن 20 پىرسەنت تۆۋەن.

ئەگەر خىتاي ئائىلە چىقىمىنى جەنۇبىي كورېيە (48 پىرسەنت) ياكى ياپونىيە (55 پىرسەنت) سەۋىيەسىگە كۆتۈرەلىسە، بۇ ئىقتىسادىي ئېشىشنى نەچچە ئون يىلغىچە داۋاملاشتۇرالايدۇ. خىتاي رەھبەرلىرى، جۈملىدىن خىتاي باش مىنىستىرى لى چياڭمۇ ئاشكارا سورۇنلاردا ئىستېمالنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن. لېكىن، ئاپتورنىڭ ئىنچىكە كۆزىتىشىچە، بېيجىڭنىڭ ئەمەلىيەتتە قىلىۋاتقىنى بىلەن دەۋاتقىنى ئوتتۇرىسىدا زور پەرق بار. بېيجىڭ ھازىرقى بايلىقنى قايتا تەقسىملەش ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇپ ئىستېمالنى جانلاندۇرۇشنى خالىمايدۇ، ئەكسىچە، ئۇلار يېڭى بايلىق يارىتىش ئارقىلىق كەلگۈسىدە ئىستېمالنىڭ ئېشىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ.

بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ قىسقا مۇددەتتە خىتاينىڭ ئېكسپورتنى تېخىمۇ كۈچەيتىش مۇمكىنچىلىكى بولۇشى مۇمكىن. ماقالىدە تەكىتلىنىشىچە، بۇ خىل ئۇسۇل خىتاينىڭ ئىستېمالغا يۈزلىنىشىنى كېچىكتۈرۈپلا قالماي، دۇنيا ئىقتىسادىدا خىتاي بىلەن رىقابەتلىشىۋاتقان ياكى ئۆز ئورنىنى تېپىشقا تىرىشىۋاتقان باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈن «بايلىقنىڭ ۋەيران بولۇشى» نى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.

پاراۋانلىق سىياسىتىگە بولغان ئىدېئولوگىيەلىك قارشىلىق ۋە «لاتىن ئامېرىكالىشىش» ۋەھىمىسى

ماقالىنىڭ ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان نۇقتىلىرىدىن بىرى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق سىياسىتىگە بولغان پوزىتسىيەسىدۇر. ئىستېمالنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي پۇقرالىرى كىرىمىنىڭ ئاز بىر قىسمىنى ساقلاپ، كۆپرەك قىسمىنى خەجلەشكە جۈرئەت قىلالايدىغان بولۇشى، ياكى كىرىمى ئىقتىسادنىڭ ئېشىش سۈرئىتىدىن تېز بولۇشى كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن بايلىقنى قايتا تەقسىملەش، يەنى ئەڭ تۆۋەن مائاشنى ئۆستۈرۈش، باجنى كېمەيتىش ۋە پاراۋانلىق ياردەم پۇلىنى كۆپەيتىش تەلەپ قىلىنىدۇ. گەرچە خىتاي بانكىلارنىڭ ئۆي قەرزى ئۆسۈمىنى تۆۋەنلىتىش ۋە پايچىكلارغا پايدا تەقسىملەشكە مەجبۇرلاش قاتارلىق بەزى تەدبىرلەرنى قوللانغان بولسىمۇ، لېكىن ئەڭ ھالقىلىق بولغان «ئىجتىمائىي بىخەتەرلىك تورى» نى كېڭەيتىشنى ئىزچىل رەت قىلىپ كەلمەكتە.

ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاينىڭ ئىجتىمائىي قوللاش سىياسىتى ئېغىر دەرىجىدە مەبلەغ كەمچىل ھالەتتە تۇرماقتا. پېنسىيە فوندىنىڭ 2035-يىلىغا بارغاندا تۈگەيدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە، داۋالىنىش سۇغۇرتىسىنىڭ تۆلەش نىسبىتى تۆۋەن بولۇپ، ئائىلىلەرنىڭ يۈكىنى يېنىكلىتەلمىگەن. بولۇپمۇ يېزىدىن شەھەرگە ئىشلەمچىلىككە كىرگەن 300 مىليون نوپۇس ھازىرغىچە شەھەرلىك نوپۇس بەھرىمەن بولىدىغان پاراۋانلىقتىن مەھرۇم. بېيجىڭ بۇنى ھەل قىلىشنى خالايدىغانلىقىنى ئېيتقان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭغا كېتىدىغان چىقىمنى كۆتۈرۈشتىن ئۆزىنى قاچۇرغان.

بۇنىڭ تۈپ سەۋەبى سۈپىتىدە، ماقالىدە شى جىنپىڭنىڭ «پاراۋانلىق» قا بولغان نەپرىتى ۋە «ھورۇنلارنىڭ ھېچ ئىش قىلماي مەنپەئەتلىنىشى» نى كۆرۈشنى خالىماسلىقى كۆرسىتىلگەن. ئۇنىڭدىنمۇ مۇھىمى، خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ «لاتىن ئامېرىكالىشىش» تىن كەلگەن ئەندىشىسىدۇر. خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئالىملىرى قەرزگە تايانغان پاراۋانلىق سىياسىتىنىڭ 1970- ۋە 80-يىللاردىكى ئارگېنتىنا ۋە بىرازىلىيەگە ئوخشاش ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى توختىتىپ قويۇشىدىن، نەتىجىدە «ئوتتۇرىچە كىرىم تۇزىقى» غا چۈشۈپ قېلىشتىن قورقىدۇ. شى جىنپىڭ 2021-يىلدىكى بىر ماقالىسىدە بۇنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويغان.

بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي نوپۇسىنىڭ تېز سۈرئەتتە قېرىشى بۇ ۋەھىمىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتكەن. ماقالىدە قەيت قىلىنىشىچە، 2035-يىلىغا بارغاندا خىتايدا پېنسىيەگە چىققانلارنىڭ ئىچىدىكى ئىشچىلارنىڭ نىسبىتى ئامېرىكانىڭ سەۋىيەسىگە يېتىدىكەن، 2080-يىلىغا بارغاندا بولسا پېنسىيونېرلارنىڭ سانى ئىشچىلاردىن كۆپىيىپ كېتىدىكەن. بۇنداق بىر شارائىتتا، بېيجىڭ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق چىقىمىنى كىرىم ئېلىپ كەلمەيدىغان «يۈك» دەپ قارايدۇ، ھالبۇكى ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنى بولسا «مەبلەغ سېلىش» دەپ قارايدۇ. شۇڭا، خىتاي ھۆكۈمىتى قەرز ئېلىپ ئىجتىمائىي پاراۋانلىققا ئىشلىتىشنى ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي قىممەت زەنجىرىنىڭ يۇقىرى پەللىسىگە ئۆرلەشنى تاللىغان.

«يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» ۋە تېخنىكىلىق يېڭىلىنىش ئىستراتېگىيەسى

بېيجىڭنىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەسى ئاپتور تەرىپىدىن «يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» دەپ ئاتالغان ئۇقۇم ئەتراپىدا چۈشەندۈرۈلگەن. شى جىنپىڭ ئەمدىلىكتە ئاددىي سۈرئەتتىكى ئېشىشنى ئەمەس، بەلكى «يۇقىرى سۈپەتلىك» ئېشىشنى نىشان قىلغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق ئوتتۇرىچە كىرىم تۇزىقىدىن ساقلىنىش ۋە نوپۇس قېرىشىنىڭ سەلبىي تەسىرىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان.

بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى يېڭىلىق يارىتىش ۋە سانائەتنى دەرىجىگە ئايرىپ يۇقىرى كۆتۈرۈش بولۇپ، بىيو-تېخنىكا ۋە ئۇچار ماشىنىلار قاتارلىق يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ساھەلەردە يېتەكچىلىك قىلىشنى كۆزلەيدۇ. خىتاي شىركەتلىرى ئەمدىلىكتە باشقىلارنىڭ تېخنىكىسىنى كۆچۈرۈش بىلەن ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ خاس تېخنىكىسى بىلەن يۇقىرى پايدا نىسبىتىنى قولغا كەلتۈرۈشكە تىرىشماقتا. ماقالىدە ئېيتىلىشىچە، بېيجىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن پەن-تېخنىكا بۆسۈشلىرىنى سودا قىممىتىگە ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بولۇپ، ئېلېكتىرلىق ئاپتوموبىل ساھەسىدە بۇنىڭ دەسلەپكى غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈرۈپ، دۇنياۋى رەھبەرگە ئايلاندى.

قىزىقارلىق يېرى شۇكى، بېيجىڭ پەقەت يېڭى كەسىپلەرگىلا ئەھمىيەت بېرىپ قالماستىن، بەلكى توقۇمىچىلىق ۋە ئويۇنچۇق ياساشقا ئوخشاش ئەنئەنىۋى ئەمگەك كۆجۈملەشكەن كەسىپلەرنىمۇ ماشىنىلاشتۇرۇش ۋە سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق خىتايدا ساقلاپ قېلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. بۇ ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچى ئىزدەپ باشقا دۆلەتلەرگە كېتىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقچى. گەرچە بۇ جەريان بىر قىسىم كۆك ياقىلىقلارنىڭ خىزمىتىنى يوقاتسىمۇ، ئەمما تېخىمۇ يۇقىرى مائاشلىق ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان «سۆسۈن ياقىلىقلار» ئۈچۈن خىزمەت پۇرسىتىنى يارىتىشى مۇمكىن.

بېيجىڭنىڭ ئارزۇسى، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئامېرىكانىڭ «ئالما» شىركىتىگە ئوخشاش، گەرچە ئىشلەپچىقىرىشنى ھۆددىگە بەرسىمۇ، لايىھەلەش، تەتقىقات ۋە سېتىش قاتارلىق يۇقىرى مائاشلىق «ئاق ياقىلىقلار» خىزمىتىنى ئۆزىدە ساقلاپ قېلىشى ۋە مىليونلىغان ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەنلەرنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشتۇر. بۇ ئارقىلىق باج مەنبەسىنى كېڭەيتىپ، ئاندىن كېيىن ئىجتىمائىي پاراۋانلىققا مەبلەغ ئاجرىتىشنى پىلانلىماقتا.

پارادوكىس ۋە يەرشارىۋى سۈركىلىش

دوكلاتتا بۇ مودېلنىڭ ئىچىدىكى بىر چوڭ زىددىيەت، يەنى «پارادوكىس» ئوتتۇرىغا قويۇلغان. گەرچە خىتاي يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرغان بولسىمۇ، لېكىن ئىچكى ئىستېمالنىڭ تۆۋەنلىكى سەۋەبىدىن، بۇ مەھسۇلاتلارنى خىتاي خەلقى ئۆزى ئىستېمال قىلىپ تۈگىتەلمەيدۇ. نەتىجىدە، بۇ «ئېشىپ كەتكەن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى» چەت ئەل بازارلىرىغا يۈزلىنىشكە مەجبۇر بولىدۇ.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ يەرشارى سانائەت ئىشلەپچىقىرىشىدىكى ئۈلۈشى 2023-يىلى 27 پىرسەنتكە يەتكەن بولۇپ، بۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئامېرىكانىڭ سەۋىيەسى بىلەن تەڭلەشكەن. ئەگەر ھازىرقى يۈزلىنىش داۋاملاشسا، 2030-يىلىغا بارغاندا بۇ نىسبەت 45 پىرسەنتكە يېتىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال دۇنيادىكى باشقا دۆلەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ گېرمانىيەگە ئوخشاش سانائەت دۆلەتلىرىنىڭ ۋە ئەمدى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ قاتتىق قارشىلىقىغا ئۇچرايدۇ.

ماقالىدە گېرمانىيەنىڭ ماشىنىسازلىق ۋە خىمىيە سانائىتىنىڭ خىتاي رىقابىتى ئالدىدا بازاردىن سىقىپ چىقىرىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەنلىكى، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ بولسا خىتاينىڭ ئەرزان ۋە سۈپەتلىك تاۋارلىرى سەۋەبىدىن ئۆز سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قالىدىغانلىقى ئاگاھلاندۇرۇلغان. يەنى خىتاينىڭ يېڭى ئېشىش مودېلى باشقا دۆلەتلەرنىڭ گۈللىنىشىگە تەھدىت سالماقتا.

خۇلاسە

ماقالىنىڭ ئاخىرىدا، ئاپتور خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى «تورتنى چوڭايتىپ، ئاندىن تەقسىملەش» ئىستراتېگىيەسى دەپ تەسۋىرلىگەن. لېكىن رېئاللىق شۇكى، 2025-يىلىنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا خىتاينىڭ GDP سى 5.3 پىرسەنت ئاشقان بولسىمۇ، باج كىرىمى 1.2 پىرسەنت تۆۋەنلىگەن. بۇ ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئېشىپ كېتىشى سەۋەبىدىن باھانىڭ چۈشۈپ كەتكەنلىكى ۋە پايدىنىڭ يوقىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئاپتور بېيجىڭنىڭ بۇ زىددىيەتنى ھەل قىلالايدىغانلىقىغا گۇمان بىلەن قارايدۇ.

دىننىي مەكماھوننىڭ مەزكۇر ماقالىسى خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن قىممەتلىك ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ. ماقالە خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن غەرب دۇنياسى كۈتكەن «ئىستېمالغا يۈزلىنىش» ئىسلاھاتىنى قىلمايدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئەندىشىلىرى (لاتىن ئامېرىكالىشىش ۋەھىمىسى) نۇقتىسىدىن ناھايىتى ياخشى شەرھلەپ بەرگەن.

شۇنداقلا، ماقالىدە خىتاينىڭ يېڭى تېخنىكىلارغا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق دۇنيا بازىرىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىۋېلىش پىلانىنىڭ باشقا دۆلەتلەر بىلەن بولغان سودا ئۇرۇشى ۋە سۈركىلىشلەرنى كەسكىنلەشتۈرۈۋېتىدىغانلىقى توغرىسىدىكى مۆلچەرىمۇ ئىلمىي ئاساسقا ئىگە. بۇ، خىتاينىڭ كەلگۈسىدە خەلقئارا جەمئىيەتتە تېخىمۇ يېتىم قالدۇرۇلۇشى مۇمكىنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.

قانداقلا بولمىسۇن، مەزكۇر ماقالىدە بەزى تەرەپلەرنىڭ يېتەرلىك يورۇتۇلمىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. مەسىلەن، دوكلات خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىتىدىكى مۇقىمسىزلىق ئامىللىرى ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەتنى قوغداش ئۈچۈن ئىقتىسادىي لوگىكىغا ماس كەلمەيدىغان قارارلارنى ئېلىش ئېھتىماللىقىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلمىغان. شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەت قاتارلىق رايونلاردىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە سىياسىي باستۇرۇشلارنىڭ خىتاينىڭ «تەمىنلەش زەنجىرى» بىخەتەرلىكىگە ۋە غەربنىڭ ئېمبارگولىرىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى نەزەردىن ساقىت قىلىنغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئاپتور مەسىلىگە ساپ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق نۇقتىدىن قارىغان بولۇپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي پىلانلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەربىي ۋە گېئو-سىياسىي ئارزۇلىرىنى يېتەرلىك دەرىجىدە باغلاپ چۈشەندۈرمىگەن.

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بۇ ماقالە خىتاينىڭ كەلگۈسى ئىقتىسادىي يۆنىلىشى ۋە ئۇنىڭ دۇنياغا ئېلىپ كېلىدىغان خەۋپلىرىنى چۈشىنىشتە مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە بولۇپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مودېلىنىڭ «تېخىچە بۇزۇق» ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭ يەرشارىۋى ئىقتىسادتا داۋالغۇش پەيدا قىلىدىغانلىقىدەك رېئاللىقنى ئېچىپ بەرگەن.

مەنبە:

McMahon, D. (2026, February 9). Beijing’s Growth Model Is Still Broken: And It’s Hurting China and the Rest of the World. Foreign Affairs.

ئىنكاسلار: