رېي داليونىڭ «چوڭ دەۋرىيلىك» نەزەرىيەسى ۋە ماكرو ئىقتىسادتىكى خەۋپ-خەتەرلەرگە نەزەر

كىرىش سۆز: رېي داليونىڭ ماكرو دەۋرىيلىككە ئاساسلانغان مەبلەغ سېلىش پەلسەپىسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

دۇنياۋى ماكرو ئىقتىساد تەتقىقاتى ۋە خەلقئارالىق مەبلەغ سېلىش ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق شەخسلەردىن بىرى، شۇنداقلا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ خەتەردىن ساقلىنىش فوندى (Hedge Fund) بولغان «بىرىجۋوتېر كاپىتال باشقۇرۇش شىركىتى» نىڭ قۇرغۇچىسى رېي داليو تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «چوڭ دەۋرىيلىككە ئاساسەن مەبلەغ سېلىش» ناملىق بۇ ئىلمىي ماقالە، ھازىرقى زامان ئىقتىسادشۇناسلىقى ۋە مەبلەغ سېلىش ئىستراتېگىيەسى ساھەسىدىكى قىممەتلىك تەتقىقات نەتىجىسى ھېسابلىنىدۇ. 2026-يىلى 24-فېۋرال ئېلان قىلىنغان بۇ ماقالە، ئاپتورنىڭ 2021-يىلى نەشر قىلىنغان ۋە دۇنيا مىقياسىدا غۇلغۇلا قوزغىغان «ئۆزگىرىۋاتقان دۇنيا تەرتىپىگە تاقابىل تۇرۇش پىرىنسىپلىرى» ناملىق كىلاسسىك ئەسىرىنىڭ داۋامى ۋە ئەمەلىي قوللىنىلىش قىسمى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ ماقالە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن دۇنيا مىقياسىدا يەتمىش بەش مىليوندىن ئارتۇق كۆرۈلۈش قېتىم سانىغا ئېرىشكەن بولۇپ، ئۇنىڭدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان تارىخىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئانالىزلار يەرشارى كاپىتال بازىرىدىكى ئاساسىي ئېقىم مەبلەغ سالغۇچىلىرىنى چوڭقۇر ئويغا سالغان. ئاپتور بۇ ماقالىسى ئارقىلىق، ئىنسانىيەتنىڭ ئۆتكەن بەش يۈز يىللىق تارىخىدا تەكرارلىنىپ كەلگەن ئىمپېرىيەلەرنىڭ گۈللىنىش ۋە يىمىرىلىش دەۋرىيلىكىنى سىستېمىلىق يەكۈنلەپ، بۇ ماكرو ئۆزگىرىشلەرنىڭ كاپىتال بازىرىغا كۆرسىتىدىغان بىۋاسىتە ۋە ۋاسىتىلىك تەسىرلىرىنى دەلىللەپ بەرگەن.

رېي داليونىڭ مەبلەغ سېلىش ۋە ھاياتلىق پەلسەپىسىنىڭ يادروسى، ئالدى بىلەن دۇنيانىڭ قۇرۇلمىلىق ھالدا قانداق ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى ئېنىقلاپ چىقىش، ئاندىن مۇشۇ ئوبيېكتىپ قانۇنىيەتلەرگە ئاساسەن تاقابىل تۇرۇش پىرىنسىپلىرىنى يارىتىش ۋە ئەڭ ئاخىرىدا بۇ پىرىنسىپلارغا تايىنىپ تەۋەككۈلچىلىك قارارلىرىنى چىقىرىشتىن ئىبارەت ئىكەنلىكى ماقالىنىڭ كىرىش قىسمىدىلا ئېنىق شەرھلەنگەن. ئۇنىڭ قەيت قىلىشىچە، بىر مەبلەغ سالغۇچى ئۆزىنىڭ تاللىغان ئىستراتېگىيەسىگە نىسبەتەن تولۇق ئىشەنچكە ئىگە بولۇشى ئۈچۈن، شۇ خىل ئىستراتېگىيەنىڭ ئۆتمۈشتىكى ئۇزۇن تارىخىي جەريانلاردا، بولۇپمۇ پەۋقۇلئاددە كىرىزىس مەزگىللىرىدە قانداق ئۈنۈم بەرگەنلىكىنى ئېنىق بىلىشى شەرت. ئەگەر بىر مەبلەغ سالغۇچى ئۆتمۈشتە يۈز بەرگەن ۋەقەلەرنى تارىخىي نۇقتىدىن ئىشەنچلىك ھالدا چۈشەندۈرۈپ بېرەلمىسە ياكى كەلگۈسىدىكى نامەلۇم خەۋپ-خەتەرلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئالدىن تەييارلانغان ئىلمىي تەدبىرلىرى بولمىسا، بۇنداق ئەھۋالنى ئىنتايىن خەتەرلىك دەرىجىدىكى بىخەستەلىك ۋە نادانلىق دەپ قاراشقا بولىدۇ. داليونىڭ نەزىرىدە، دۇنيا تارىخىدىكى بايلىق ۋە ھوقۇقنىڭ غايەت زور كۆلەمدە توپلىنىشى ۋە قايتىدىن ۋەيران بولۇشىدەك ئۇلۇغۋار مەنزىرىلەر تاسادىپىي ھادىسە بولماستىن، بەلكى كاپىتال ۋە قەرز بازارلىرىنىڭ ماكرو دەۋرىيلىكى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدىغان بىر خىل تەبىئىي قانۇنىيەتتۇر.

كاپىتال بازارلىرىنى بەلگىلەيدىغان تۆت چوڭ ماكرو ئامىل

تارىخىي ماتېرىياللار ۋە ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلارنى كۆزدىن كەچۈرۈش ئارقىلىق، ئاپتور بارلىق كاپىتال بازارلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە پەقەت تۆت خىل ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچى ئامىل تەرىپىدىن بەلگىلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ئامىللارنىڭ بىرىنچىسى «ئىقتىسادىي ئېشىش» بولۇپ، ئۇ ئومۇمىي ئىقتىسادىي گەۋدىنىڭ كېڭىيىش ياكى تارىيىش ھالىتىنى، شۇنداقلا كارخانىلارنىڭ كەلگۈسىدىكى پايدا يارىتىش ئىقتىدارىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئىككىنچى ئامىل «پۇل پاخاللىقى» بولۇپ، بۇ ئومۇمىي خەلقنىڭ سېتىۋېلىش كۈچى ۋە پۇلنىڭ ئەسلى قىممىتىنىڭ تۆۋەنلەش دەرىجىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەڭ ھالقىلىق ماكرو كۆرسەتكۈچتۇر. ئۈچىنچى ئامىل «خەتەر مۇكاپاتى» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ئۆز قەغەز پۇللىرىنى بىخەتەر ھالەتتە ساقلىماستىن، بەلكى بەلگىلىك خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىپ مۈلۈككە ئايلاندۇرغانلىقى ئۈچۈن بازاردىن تەلەپ قىلىدىغان قوشۇمچە پايدا نىسبىتىنى كۆرسىتىدۇ. تۆتىنچى ۋە ئەڭ يادرولۇق ئامىل بولسا «ھەسسىلەپ چۈشۈرۈش نىسبىتى» ياكى دىسكونت نىسبىتى بولۇپ، ئۇ كەلگۈسىدە قولغا كېلىدىغان نەق پۇل ئېقىمىنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى رېئال قىممىتىنى ھېسابلاپ چىقىشتا قوللىنىلىدىغان تۈپ ئۆلچەمدۇر [1].

مەبلەغ سېلىشنىڭ ماھىيىتىنى چوڭقۇر قاتلامدىن چۈشەنگەندە، ئۇ ئەمەلىيەتتە بۈگۈنكى كۈندىكى بىر مىقدار پۇلنى، كەلگۈسىدىكى ئېنىقسىز بىر مەزگىلدە قايتۇرۇپ ئەكىلىدىغان مۇئەييەن مىقداردىكى پۇلغا ئالماشتۇرۇش جەريانىدۇر. بۇ كەلگۈسىدىكى نەق پۇلنىڭ مىقدارى يەرلىك ۋە دۇنياۋى ئىقتىسادىي ئېشىش ھەمدە پۇل پاخاللىقى نىسبىتىگە باغلىق بولىدۇ. مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ بۇ كەلگۈسى پۇلغا نىسبەتەن قانچىلىك ئىشەنچ باغلىغانلىقى خەتەر مۇكاپاتى ئارقىلىق ئىپادىلەنسە، بۇ مەبلەغنىڭ نۆۋەتتىكى نەق قىممىتى دەل مەركىزىي بانكىلار بەلگىلىگەن ھەسسىلەپ چۈشۈرۈش نىسبىتى تەرىپىدىن قەتئىي ئايرىلىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ تۆت خىل ماكرو بەلگىلىگۈچى ئامىلنىڭ قانداق يۆنىلىشتە ۋە قانداق سۈرئەتتە ئۆزگىرىشى تېگى تەكتىدىن مۈلۈك باھالىرىنىڭ داۋالغۇشىنى، شۇنداقلا مەبلەغ سېلىش پايدا نىسبىتىنىڭ ئۆرلەش ياكى تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئەگەر بىر تەتقىقاتچى بۇ تۆت ئامىلنىڭ كەلگۈسى بىر مەزگىلدىكى يۈزلىنىشىنى توغرا پەرەز قىلالىسا، ئۇ ھالدا ئۇ قايسى خىل مۈلۈك تۈرلىرىنىڭ قىممىتىنىڭ ئاشىدىغانلىقىنى ياكى چۈشىدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلالايدۇ.

بۇ نۇقتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇش داليونىڭ مەبلەغ سېلىش پەلسەپىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق نەزەرىيەسىنىڭ ئاساسىدۇر. مەبلەغ سالغۇچىلار دۇنيادا يۈز بېرىۋاتقان ھەر خىل سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ۋەقەلەرنىڭ بازاردىكى باھا ئۆزگىرىشلىرى بىلەن بولغان سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى دەل مۇشۇ تۆت ئامىللىق كۆزنەك ئارقىلىق كۆزىتىشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھەرقانداق بىر مەبلەغ سېلىش بىرىكمىسىنىڭ پەقەت بىرلا خىل ئىقتىسادىي مۇھىتقا قارىتىپ لايىھەلىنىپ قېلىشىدىن ساقلىنىش، يەنى پەقەت مەلۇم بىر خىل بازار يۆنىلىشىگە نىسبەتەن بىر تەرەپلىمە تايىنىپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەڭ مۇھىم تاكتىكا بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. مۇكەممەل لايىھەلەنگەن كۆپ خىللاشتۇرۇلغان مەبلەغ سېلىش قۇرۇلمىسى (Diversification) دەل مۇشۇ تۆت ئامىلنىڭ ھەرخىل بىرىكىش ئېھتىماللىقلىرىدا – مەيلى ئىقتىساد ئۆسسۇن ياكى چېكىنسۇن، مەيلى پۇل پاخاللىقى ئېغىرلاشسۇن ياكى پۇل كاساتچىلىقى كۆرۈلسۇن – مۈلۈكنىڭ ئومۇمىي قىممىتىنى قوغداپ قالالايدىغان ھالەتتە بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ. داليو بۇنى مەبلەغ سېلىشتىكى بىردىنبىر ئۈنۈملۈك ھالدا خەتەرنى تۆۋەنلىتىش بىلەن بىللە كىرىمنى ساقلاپ قالالايدىغان «ھەقسىز چۈشلۈك تاماق» دەپ تەسۋىرلەيدۇ.

مەركىزىي ھۆكۈمەت ۋە بانكىلارنىڭ سىياسىتى: پۇل، قەرز ۋە دەۋرىيلىكنىڭ شەكىللىنىشى

بۇ تۆت ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچى ئامىل ئۆزلۈكىدىن خالىغانچە ئۆزگىرىپ تۇرمايدۇ، بەلكى دۆلەت ئاپپاراتلىرىنىڭ، يەنى مەركىزىي ھۆكۈمەتلەر ۋە مەركىزىي بانكىلارنىڭ پۇل مۇئامىلە سىياسىتى ۋە پۇل سىياسىتىنىڭ بىۋاسىتە كونتروللۇقىدا ۋە تەسىرىدە بولىدۇ. داليونىڭ كۆزىتىشىچە، دەۋرىيلىكلەرنى پەيدا قىلىدىغان ئەڭ ئاساسلىق كۈچ دەل ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى ئارزۇ قىلغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي نىشانلىرى بىلەن رېئاللىقتا يۈز بېرىۋاتقان ئوبيېكتىپ ئەھۋاللار ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش ۋە مۇرەسسەدۇر [2]. مەسىلەن، ئىقتىسادىي ئېشىش سۈرئىتى ئاستىلاپ كەتكەن ۋە پۇل پاخاللىقى نىسبىتى ئىنتايىن تۆۋەن بولغان چېكىنىش مەزگىللىرىدە، دۆلەتلەرنىڭ مەركىزىي بانكىلىرى بازارنى غىدىقلاش ئۈچۈن زور مىقداردا يېڭى پۇللارنى بېسىپ چىقىرىدۇ ۋە ئىناۋەتلىك قەرز بېرىش كۆلىمىنى كېڭەيتىدۇ. بۇ سۈنئىي ئارىلىشىش قىسقا مۇددەت ئىچىدە جەمئىيەتتىكى سېتىۋېلىش قۇۋۋىتىنى ئاشۇرۇپ، دەسلەپتە ئىقتىسادىي ئېشىشنى جانلاندۇرىدۇ؛ ئەمما مەلۇم بىر مەزگىللىك كېچىكىشتىن كېيىن، بۇ قەرەلسىز كېڭەيتىلگەن پۇل تەمىناتى مۇقەررەر ھالدا ئېغىر پۇل پاخاللىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئەكسىچە، پۇل پاخاللىقى دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىدىن چىقىپ كېتىش خەۋپى كۆرۈلگەندە، مەركىزىي بانكىلار پۇل ۋە قەرزنىڭ ئېشىشىنى چەكلەشكە مەجبۇر بولىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ئىقتىسادىي ئېشىش ئاستىلاپ، پۇل پاخاللىقىمۇ پەسەيگەن يېڭى بىر تارىيىش دەۋرىيلىكى باشلىنىدۇ.

بۇ جەرياندا ئېنىق پەرقلەندۈرۈشكە تېگىشلىك بىر مۇھىم ماكرو ئىقتىسادىي ئۇقۇم بار، ئۇ بولسىمۇ مەركىزىي ھۆكۈمەتلەر بىلەن مەركىزىي بانكىلارنىڭ بازارنى كونترول قىلىشتىكى رولى ۋە ۋاسىتىلىرىنىڭ قەتئىي ئوخشىمايدىغانلىقىدۇر. مەركىزىي ھۆكۈمەتلەر دۆلەتنىڭ باج يىغىش ۋە چىقىم قىلىش ھوقۇقىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ، يەنى ئۇلار جەمئىيەتتىكى بايلىقنىڭ قەيەردىن كېلىپ قەيەرگە خەجلىنىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئۆز ئالدىغا يېڭىدىن پۇل ۋە قەرز يارىتىش (بېسىپ چىقىرىش) ھوقۇقى يوق. يەنە بىر تەرەپتىن، دۆلەتنىڭ مەركىزىي بانكىلىرى يېڭى پۇل بېسىش ۋە بازاردىكى ئومۇمىي ئىناۋەتلىك قەرز مىقدارىنى كۆپەيتىش مۇتلەق ھوقۇقىغا ئىگە، ئەمما ئۇلار بۇ يارىتىلغان يېڭى پۇللارنىڭ رېئال ئىقتىساد گەۋدىسى ئىچىدىكى قايسى ساھەلەرگە، قايسى كارخانىلارغا ياكى شەخسلەرگە بېرىلىدىغانلىقىنى بىۋاسىتە قارار قىلالمايدۇ. دۆلەت ئاپپاراتىدىكى بۇ ئىككى گەۋدىنىڭ ماسلاشقان ياكى زىددىيەتلىك ھالدىكى سىياسەتلىرى بازاردىكى تاۋارلارنىڭ، مۇلازىمەتلەرنىڭ ۋە مەبلەغ سېلىش مۈلۈكلىرىنىڭ سېتىۋېلىنىشى ۋە سېتىلىشىغا يېتەكچىلىك قىلىپ، ئۇلارنىڭ باھاسىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆسۈشىنى ياكى چۈشۈپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

كۆپ خىللاشتۇرۇلغان مەبلەغ سېلىش مودېلى ۋە بىرىكمە قۇرۇلمىسى

رېي داليو ئۆزىنىڭ مەبلەغ سېلىش ئەمەلىيىتىدە، ھەربىر تۈرلۈك مەبلەغ سېلىش مۈلكىگە كەلگۈسىدىكى نەق پۇل ئېقىمىنى يارىتىدىغان، ئۆزىگە خاس لوگىكىلىق قۇرۇلمىغا ئىگە مۇستەقىل گەۋدە سۈپىتىدە قارايدۇ. ھەر بىر مۈلۈك تۈرى تەڭپۇڭلۇققا ئىگە مەبلەغ سېلىش گۇرۇپپىسىنى قۇرۇپ چىقىشتىكى بىر «بىنا خىشى» بولۇپ، مەبلەغ سالغۇچىنىڭ تۈپ مەسئۇلىيىتى بۇ خىشلارنى يۇقىرىقى تۆت چوڭ ئامىلنىڭ نۆۋەتتىكى ۋە كەلگۈسىدىكى ئۆزگىرىش يۆنىلىشىگە ئاساسەن ئەڭ مۇۋاپىق شەكىلدە تىزىپ چىقىشتىن ئىبارەتتۇر. مىسالەن، ئىقتىسادىي ئېشىش بازار مۆلچەرىدىن ئېشىپ كەتكەن ۋەزىيەتتە، باشقا بارلىق شارائىتلار ئوخشاش دەپ پەرەز قىلىنغاندا، پاي چېكى باھاسى زور دەرىجىدە ئۆرلەيدۇ، ئەمما ئىقتىسادىي ئېشىش بىلەن تەڭ پۇل پاخاللىقىمۇ مۆلچەردىكىدىن ئېشىپ كەتسە، مەركىزىي بانكىلارنىڭ ئۆسۈم قوشۇش ئېھتىماللىقى ئاشىدىغانلىقى ئۈچۈن دۆلەت زايوملىرىنىڭ باھاسى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كېتىدۇ. شۇڭا، مۇۋەپپەقىيەتلىك مەبلەغ سالغۇچىنىڭ ئالىي نىشانى دەل دۇنيادا رېئال يۈز بېرىۋاتقان ۋە كەلگۈسىدە يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان ۋەقەلەرنىڭ مۇشۇ تۆت خىل ئامىلغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئالدىن كۆرۈپ، مۈلۈك خىشلىرىنى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن توغرا تەقسىملەشتۇر. بۇ تەقسىملەش تاكتىكىسى دۆلەتلەر بويىچە، بازار مۇھىتى بويىچە، ھەتتا يەككە ساھەلەر ۋە ئايرىم كارخانىلار دەرىجىسىگىچە بۆلۈنۈپ ئىنچىكىلىك بىلەن ئىجرا قىلىنىشى تەلەپ قىلىنىدۇ.

بۇ خىل پىكىرنى ئەمەلىيەتكە تەتبىقلىغاندا، مۇكەممەل لايىھەلەنگەن ۋە يۇقىرى دەرىجىدە كۆپ خىللاشتۇرۇلغان (Well-Diversified) مەبلەغ سېلىش قۇرۇلمىسى بىر-بىرىگە باغلانغان، ئەمما ئوخشىمايدىغان ئىقتىسادىي مۇھىتتا ئوخشىمىغان ئىنكاس قايتۇرىدىغان تۈرلەرنىڭ بىرىكمىسى سۈپىتىدە نامايان بولىدۇ. داليو ماقالىسىدە بۇنى ئۈچ ئۆلچەملىك بىناكارلىق مودېلى شەكلىدە سىزىپ كۆرسەتكەن بولۇپ، بىز بۇ مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى تۆۋەندىكىدەك سىستېمىلىق جەدۋەل ئارقىلىق تەسۋىرلەيمىز:

جەدۋەل: مۇكەممەل كۆپ خىللاشتۇرۇلغان مەبلەغ سېلىش بىرىكمىسىنىڭ قۇرۇلمىلىق مودېلى

تارىخىي بىر تەرەپلىمىلىك («ھايات قېلىش بىر تەرەپلىمىلىكى») نىڭ خەۋپى

ئاپتور ئۆزىنىڭ بۇ خىل سىستېمىلىق كۆزىتىش كۆزنىكى ئارقىلىق تارىخقا يۈزلەنگەندە، ئۆزىنىڭ ۋە شىركىتىنىڭ نېمە ئۈچۈن باشقا كۆپ ساندىكى ئاساسىي ئېقىم مەبلەغ سالغۇچىلىرىغا قارىغاندا كۈچلۈك رىقابەت ئەۋزەللىكىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى شەرھلەپ ئۆتكەن. بۇنىڭدىكى بىرىنچى سەۋەب، كۆپ قىسىم مەبلەغ سالغۇچىلار كەلگۈسىنى مۆلچەرلەشتە ئۆتمۈشتىكى، بولۇپمۇ ئون نەچچە ئەسىر بۇرۇنقى تارىخىي ئوخشاش مەزگىللەرنى، يەنى ماكرو ئىقتىسادىي ئارقا كۆرۈنۈش جەھەتتىن بۈگۈنكى كۈنگە ئوخشاپ كېتىدىغان دەۋرلەرنى ئىزدىمەيدۇ. ئۇلار كونا تارىخنى ھازىرقى تېخنىكا ۋە ئۇچۇر دەۋرى بىلەن مۇناسىۋەتسىز، پايدىلىنىش قىممىتىنى يوقاتقان بىر تېما دەپ قارايدۇ. ئىككىنچىدىن، باشقا مەبلەغ سالغۇچىلار داليونىڭ يۇقىرىدا بايان قىلغان تۆت چوڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچى ئامىل ۋە ماكرو دەۋرىيلىك لېنزىسى (كۆزئەينىكى) ئارقىلىق كاپىتال بازارلىرىنىڭ ماھىيىتىنى تەھلىل قىلمايدۇ. داليو دەل مۇشۇ نۇقتىلارنىڭ ئۆزىنى ۋە بىرىجۋوتېر شىركىتىنى بازاردا يېڭىلمەس قىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويسىمۇ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ بۇ تەجرىبىلەرنى قوبۇل قىلىش-قىلماسلىقتا ئەركىن ئىكەنلىكىنى كىچىك پېئىللىق بىلەن ئەسكەرتكەن.

نۆۋەتتىكى پۇل مۇئامىلە دۇنياسىدىكى ئەڭ چوڭ پاجىئەلەرنىڭ بىرى شۇكى، مۇتلەق كۆپ ساندىكى مەبلەغ سالغۇچىلار، ھەتتا يۇقىرى قاتلامدىكى ئىقتىسادشۇناسلار ۋە دۆلەت سىياسىتىنى تۈزگۈچىلەرمۇ ئۆزلىرىنىڭ كەلگۈسىگە بولغان تەخمىن ۋە پەرەزلىرىنى پەقەت ئۆزلىرى ياشىغان قىسقىغىنا ھاياتلىق جەريانىدىكى شەخسىي كەچۈرمىشلىرىگىچە چەكلەپ قويغان. بىر ئاز تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن تەتقىقاتچىلارمۇ ئەڭ كۆپ بولغاندا 1950- ياكى 1960-يىللاردىن بۇيانقى ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلارنى كۆزدىن كەچۈرۈپ قويۇش بىلەنلا كۇپايىلىنىدۇ. داليو ئۆزىنىڭ ئۇزۇن يىللىق ھاياتىدا ئۇچراشقان نەچچە يۈزلىگەن تەسىر كۈچكە ئىگە سىياسەتچىلەر ۋە دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار ئىقتىسادشۇناسلار ئىچىدىمۇ ئۆتمۈشتە زادى نېمە ئىشلارنىڭ، قانداق ماكرو سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن يۈز بەرگەنلىكىنى تارىخىي يۈكسەكلىكتىن چۈشىنىدىغان بىرەر شەخسنى ئۇچرىتىپ باقمىغانلىقىنى قاتتىق ئەپسۇسلىنىش ئىچىدە بايان قىلىدۇ. كۆپىنچە كۆزىتەلەيدىغان ئىلىم ئەھلىلىرى پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە بۈيۈك بىرىتانىيەدىن ئىبارەت، ئالدىنقى ئەسىردىكى ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشىدا غەلىبە قىلغان قۇدرەتلىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆتكەن بىر ئەسىرلىك پاي چېكى ۋە زايوم بازارلىرىنىڭ ئۆسۈش ئەگرى سىزىقىنىلا ئاساس قىلىپ مودېل قۇرىدۇ ۋە بۇنى پۈتكۈل ئىنسانىيەت ئۈچۈن ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە دەپ ئويلايدۇ.

بۇ خىل تارىخىي كۆز قاراشتىكى ئېغىر نۇقسان ئىلمىي تەتقىقاتلاردا «ھايات قېلىش بىر تەرەپلىمىلىكى» (Survivorship Bias) دەپ ئاتىلىدۇ. ئامېرىكا ۋە ئەنگلىيە بازارلىرىنىڭ پايدا نىسبىتىنىلا تەتقىق قىلىش ئەمەلىيەتتە تارىختا سىستېمىسى پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇپ كەتمىگەن، دۇنيا تارىخىدىكى مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدىكى تىنچ ۋە ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان «ئالاھىدە تەلەيلىك» دۆلەتلەرنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا تايىنىۋالغانلىقتۇر. داليونىڭ تەھلىلىچە، بۇ خىل ئەھۋال چوڭ ئىقتىسادىي دەۋرىيلىكنىڭ پەقەت ئەڭ پارلاق، ئەڭ گۈللەنگەن قىسمىنىلا كۆزىتىپ، بۇ خىل گۈللىنىش مەڭگۈ داۋاملىشىدۇ دەپ خام خىيال قىلىش بىلەن ئوخشاش. ئەگەر تەتقىقاتچىلار نەزەرىنى ئۇرۇش ۋە ئىنقىلابلاردا ۋەيران بولغان باشقا دۆلەتلەرگە، ياكى ئاشۇ تەلەيلىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆتمۈشتىكى تېخىمۇ قاراڭغۇ دەۋرلىرىگە بۇرىمىسا، ئۇلار قولغا كەلتۈرگەن نەتىجە مۇقەررەر ھالدا بۇرمىلانغان، رېئاللىقتىن يىراقلاشقان ۋە ئالدامچى خۇلاسە بولۇپ چىقىدۇ.

چوڭ دەۋرىيلىكلەر توغرىسىدىكى مەنتىقىلىق تەپەككۇرغا ئاساسلانغاندا، بىز نەزەر دائىرىمىزنى ئامېرىكا قۇرۇلغان يېقىنقى تارىختىن تېخىمۇ يىراققا، پەقەت بىر نەچچە ئون يىللا ئارقىغا يۆتكەپ كۆزەتكىنىمىزدە ۋە ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلىك بوشلۇقلاردا، مەسىلەن، ياۋروپا قىتئەسى ۋە ئاسىيادىكى دۆلەتلەردە يۈز بەرگەن ۋەقەلەرگە دىققەت قىلغىنىمىزدا پۈتۈنلەي ۋەھىمىلىك، شۇنداقلا ئادەمنى تەئەججۈپلەندۈرىدىغان باشقىچە بىر تارىخىي مەنزىرىنى كۆرىمىز. ئاپتور دەل مۇشۇ يوشۇرۇنۇپ ياتقان خەتەرلىك ھەقىقەتلەرنى ئوقۇرمەنلەرگە ئېچىپ بېرىش مەسئۇلىيىتىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان بولۇپ، مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ئۆز بايلىقىنى كەلگۈسىدە ساقلىنىپ قېلىشى كاپالەتسىز بولغان پۇل مۇئامىلە كىرىزىسلىرىدىن قوغداپ قېلىشى ئۈچۈن بۇ بىلىملەرنى ئىگىلىشىنىڭ تولىمۇ زۆرۈرلۈكىنى كۈچلۈك ئاگاھلاندۇرىدۇ. كاپىتال دۇنياسىدىكى ئېنىقسىزلىقلار زامانىۋى مودېللار ئارقىلىق ئەمەس، پەقەت ئۇزۇن تارىخىي كۆزىتىش ئارقىلىقلا ئايدىڭلىشىدۇ.

ئۇزۇن تارىخىي سانلىق مەلۇماتلار شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، 1945-يىلى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلىشىشتىن بۇرۇنقى ئوتتۇز بەش يىللىق جەرياندا، دۇنيادىكى كۆپ ساندىكى دۆلەتلەردە خەلقنىڭ يىغقان بارلىق بايلىقى ئۇرۇش ۋە قالايمىقانچىلىق تۈپەيلىدىن پۈتۈنلەي ۋەيران بولغان ياكى ھاكىمىيەت تەرىپىدىن رەھىمسىزلەرچە مۇسادىرە قىلىنغان. بەزى مەملىكەتلەردە، كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، رۇسىيە ۋە خىتايغا ئوخشاش دۆلەتلەردە كوممۇنىزم ئىنقىلابى يۈز بېرىپ، ئاۋام خەلقنىڭ ۋە تۆۋەن قاتلامنىڭ ئۆتمۈشتىكى كاپىتالىستىك سىستېمىغا ۋە كونا دۇنيا تەرتىپىگە بولغان غەزەپ-نەپرىتى سەۋەبلىك نۇرغۇنلىغان بايلار، كاپىتالىستلار ۋە كارخانىچىلار زىندانلارغا تاشلانغان ھەتتا قىرغىن قىلىنغان. بۇ مەزگىللەردە كاپىتال بازارلىرى ۋە ئەركىن بازار ئىگىلىكى پۈتۈنلەي ئۆرۈلۈپ چۈشكەن. بۇنداق ئەھۋاللار بىرلا قېتىم يۈز بەرگەن ئالاھىدە ۋەقە ئەمەس، ئەگەر بىز ئۆتكەن بىر نەچچە ئەسىرلىك يەرشارى تارىخىغا قارايدىغان بولساق، دەرىجىدىن تاشقىرى ئۆرلىگەن ئىقتىسادىي كۆپۈك بىلەن شىددەتلىك ئۆرۈلۈپ چۈشۈش كىرىزىسلىرىنىڭ تەڭپۇڭ ھالەتتە ۋە رېتىملىق تەكرارلىنىپ تۇرغانلىقىنى ئېنىق كۆزىتەلەيمىز.

«پۇل مۇئامىلە بايلىقى» نىڭ بارلىققا كېلىشى ۋە بانكىچىلىقتىكى «كىميا»

بۇ خىل تارىخىي ئايلىنىشنى يېقىنقى زامان تارىخىدىكى مىساللار بىلەن دەلىللەشكە توغرا كەلسە، 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئىككىنچى قېتىملىق سانائەت ئىنقىلابى ۋە ئامېرىكا تارىخىدىكى «ئالتۇن يالىتىلغان دەۋر» (Gilded Age) دەپ ئاتالغان غايەت زور كاپىتال گۈللىنىشى مەزگىلىنى كۆرسىتىش كۇپايە. بۇ تارىخىي مەزگىلدە ئىنسانىيەت تېخنىكا ۋە ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىدە مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان بولسىمۇ، ئۇنىڭغا ئەگىشىپ كەلگەن 1900-يىلىدىن 1910-يىلىغىچە بولغان ئۆتكۈنچى دەۋردە بايلىق ۋە ھوقۇق تالىشىش سەۋەبلىك دۆلەت ئىچىدىكى ئىجتىمائىي زىددىيەتلەر ۋە دۆلەتلەر ئارا خەلقئارالىق توقۇنۇشلار يۇقىرى پەللىگە چىققان. بۇنىڭ مەنتىقىلىق نەتىجىسى سۈپىتىدە، ئارقىدىنلا دۇنياۋى كۆلەمدىكى قوراللىق ئۇرۇشلار بىلەن ئىقتىسادىي سىستېمىنىڭ ئاساسىي جەھەتتىن ئۆرۈلۈپ چۈشۈشىدەك (يەنى 1910-يىلىدىن 1945-يىلىغىچە داۋاملاشقان بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ھەمدە 1929-يىلىدىكى بۈيۈك ئىقتىسادىي بوھران) ۋەيران قىلغۇچ پاجىئەلەر مەيدانغا كەلگەن. داليو ئۆتكەنكى گۈللىنىش ۋە ۋەيران بولۇش مەزگىللىرىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ دەل ھازىر بىز ياشاۋاتقان دەۋردىكى ماكرو ۋەزىيەت، يەنى كاپىتال دەۋرىيلىكىنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىدىكى قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىش باسقۇچى بىلەن تولىمۇ ئوخشىشىپ كېتىدىغانلىقىنى قايتا-قايتا تەكىتلىگەن.

ئاپتورنىڭ بۇ ماقالىنى، شۇنداقلا تۈپ ماھىيەتتىن ئالغاندا ئۆزىنىڭ زور ھەجىملىك تەتقىقات كىتابىنى يېزىپ چىقىشتىكى مەقسىتى پەقەت بىرلا، ئۇ بولسىمۇ ئۆتمۈشتە نېمە ئىشلارنىڭ، قايسى ئارقا كۆرۈنۈشتە يۈز بەرگەنلىكىنى توغرا چۈشىنىپ يېتىش ۋە بۇ تارىخىي رېئاللىقنى مەبلەغ سالغۇچىلارغا ئەڭ چۈشىنىشلىك ئۇسۇلدا نامايان قىلىپ بېرىش. بۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن، داليونىڭ تارىخىي سەپىرى 1350-يىللىرىدىكى ياۋروپادىن، يەنى زامانىۋى كاپىتالىزم ۋە پۇل-مۇئامىلە بازارلىرىنىڭ تۇنجى تۆرەلمىسى پەيدا بولغان دەۋردىن باشلىنىدۇ، ھالبۇكى، ئىنسانىيەتنىڭ بايلىق ۋە پۇل بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋىتىنىڭ ھېكايىسى ئۇنىڭدىنمۇ نەچچە مىڭ يىللار بۇرۇنلا باشلىنىپ كەتكەن ئىدى. بىز زامانىۋى سىستېمىنىڭ خەۋپ-خەتەرلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، چوقۇم ئاشۇ ئۇزاق تارىختا مەۋجۇت بولغان تۈپ ئاساسلارنىڭ قانداق يوقىتىلىپ، ئورنىغا نېمىلەرنىڭ دەسسىتىلگەنلىكىنى كۆرۈپ چىقىشىمىز لازىم.

مىلادىيە 1350-يىللىرىغىچە بولغان ئۇزاق قەدىمكى دۇنيادا، خىرىستىئان دىنى ۋە ئىسلام دىنى قاتارلىق دۇنياۋى چوڭ دىنلار قەرز ئېلىپ بېرىشتا ئۆسۈم ئېلىشنى كەسكىن چەكلىگەن ۋە ھارام دەپ ئېلان قىلغان ئىدى، يەھۇدىي دىنىدىمۇ پەقەت ئۆز قەۋمىدىن بولمىغانلارغىلا ئۆسۈم بىلەن قەرز بېرىشكە رۇخسەت قىلىنغان بولۇپ، يەھۇدىي توپلۇقلىرىنىڭ ئىچىدە ئۆز ئارا ئۆسۈم ئېلىش مەنئى قىلىنغان. بۇ دىنىي توسالغۇلارنىڭ ئارقىسىدا ئىنتايىن چوڭقۇر بولغان ئىجتىمائىي پەلسەپە ياتاتتى: ئىنساننىڭ نەپسى ۋە ئاچكۆزلۈكى سەۋەبىدىن كىشىلەر ھەمىشە ئۆزى قايتۇرالايدىغان چەكتىن ئېشىپ كەتكەن مىقداردا قەرز ئېلىشقا مايىل بولۇپ، ئاخىرىدا بۇ قەرزلەرنى تۆلەش ئىمكانىيىتى يوقىلىپ قەرزدارلار بىلەن ھەقدارلار ئوتتۇرىسىدا ئۆچمەنلىك، توقۇنۇش ۋە قانلىق زوراۋانلىقلار كېلىپ چىقاتتى. ئۆسۈملۈك قەرز سىستېمىسىنىڭ چەكلىنىشى، جەمئىيەتتىكى ئىقتىسادىي توقۇنۇشلارنى مەلۇم دەرىجىدە پەسەيتكەن بىلەن، يەنە بىر تەرەپتىن ئىشلەپچىقىرىش ۋە سودا پائالىيەتلىرى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مەبلەغنىڭ يۈرۈشۈشىنى بوغۇپ قويغان.

ئاشۇ زامانلاردا بانكا سىستېمىسى ۋە قەغەز پۇل ئەنئەنىسى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، مۇئامىلىدە قوللىنىلىدىغان بارلىق پۇل پەقەت ئالتۇن ۋە كۈمۈشتىن ئىبارەت ھەقىقىي ئىچكى قىممەتكە ئىگە بولغان «قاتتىق پۇل» (Hard Money) دىنلا تەركىب تاپاتتى. بىر ئەسىردىن كېيىن ياۋروپادا بارلىققا كەلگەن «بۈيۈك دېڭىز سەپىرى دەۋرى» يەنى بايقاشلار دەۋرىدە، داڭلىق دېڭىزچىلار ۋە تەۋەككۈلچىلەر يەرشارىنىڭ ھەرقايسى قىتئەلىرىنى كېزىپ، باشقا دۆلەتلەر ۋە يەرلىك قەۋملەردىن ئالتۇن، كۈمۈش قاتارلىق ئېغىر، مېتال بايلىقلارنى توپلاش، تېپىش ۋە ھەتتا بۇلاڭ-تالاڭ قىلىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ۋە دۆلەتلىرىنىڭ مۇتلەق بايلىقىنى ئاشۇرۇشقا ئۇرۇنغان. شۇ دەۋردىكى ئەڭ زور شەخسىي بايلىقلار ئاشۇ خىل دېڭىز سەپەرلىرى ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن بولۇپ، دېڭىزچىلار بىلەن ئۇلارنىڭ خەتەرلىك سەپەرلىرىگە ئالتۇن كۈمۈش چىقىرىپ مەبلەغ سالغان كاپىتال ئىگىلىرى ئەڭ ئاخىرىدا ئولجىنى ئۆزئارا بۆلۈشەتتى. گەرچە قەبىھ بولسىمۇ، بۇ سىستېما بايلىق يارىتىشتىكى ئىنتايىن ئۈنۈملۈك ۋە رېئال ئاساسقا ئىگە غىدىقلاش مېخانىزمى ئىدى.

بۈگۈنكى زامان ئىنسانلىرى ئادەتلەنگەن ۋە ھاياتىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغان زامانىۋى قەرز ۋە بانكا مېخانىزمى ئالدى بىلەن مىلادىيە 1350-يىللىرى ئەتراپىدا ئىتالىيەنىڭ فلورېنسىيە (Florence) قاتارلىق شەھەرلىرىدە بارلىققا كەلگەن بولۇپ، داليو بۇ ئىجادىيەتنى كاپىتال بازىرىدىكى بىر خىل «كىميا» (يەنى ئاددىي نەرسىنى سېھىرلىك ئۇسۇلدا ئالتۇنغا ئايلاندۇرۇش) دەپ سۈپەتلىگەن. بۇ دەۋردە ئۆسۈم ئېلىش توغرىسىدىكى كونا قائىدە-يوسۇنلار بۇزۇلۇپ ياكى ئۇنىڭغا قارشى يوللار تېپىلىپ، پۇلنىڭ تامامەن يېڭى شەكىللىرى: يەنى بانكىلاردىكى نەق پۇل ئامانەتلىرى، دۆلەت ۋە خۇسۇسىيلارنىڭ زايوملىرى ھەمدە شىركەتلەرنىڭ پاي چەكلىرى كەشىپ قىلىندى ۋە جەمئىيەتتە ئومۇملاشتى. دەل مۇشۇ نۇقتىدىن باشلاپ «بايلىق» دېگەن ئۇقۇمنىڭ ماھىيىتى ئۆزگىرىپ، ئۇ ئەمدىلىكتە ئالتۇن ياكى كۈمۈش بولماستىن، بەلكى كەلگۈسىدە مەلۇم مىقداردا پۇل تۆلەشكە بېرىلگەن «قۇرۇق ۋەدە»، يەنى داليونىڭ ئاتىشىچە «پۇل – مۇئامىلە بايلىقى» (Financial Wealth) غا ئايلىنىپ قالدى.

قەرز كىرىزىسىنىڭ ماھىيىتى: قۇرۇق ۋەدە ۋە رېئال بايلىقنىڭ ئايرىلىپ قېلىشى

بۇ خىل زايوم ۋە پاي چېكى بازارلىرىنىڭ كەشىپ قىلىنىشى ۋە مۇكەممەللىشىشى ئىنسانىيەت جەمئىيىتىدە قانداق دەھشەتلىك ۋە چوڭقۇر تەسىرلەرنى پەيدا قىلغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىش ئۈچۈن شۇنى ئويلاش كېرەككى، ئەگەر بۇلار بولمىغان بولسا دۇنيادىكى بارلىق بايلىق پەقەت قول بىلەن تۇتقىلى ۋە كۆز بىلەن كۆرگىلى بولىدىغان رېئال نەرسىلەردىنلا ئىبارەت بولۇپ قالاتتى. زامانىۋى كاپىتال بازارلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن جەمئىيەتتىكى ئومۇمىي قىممەتتە يۈز ھەسسىلەپ كۆپەيگەن «پۇل مۇئامىلە بايلىقى» يوق يەردىن يارىتىلدى. بۇ مۆجىزىدەك پەرقنى چۈشىنىش ئېتىش ئۈچۈن، بۈگۈنكى كۈندىكى ئۆزىڭىزنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ: ئەگەر سىزنىڭ بانكىدىكى رەقەملىك ئامانەت پۇللىرىڭىز، سېتىۋالغان پاي چەكلىرىڭىز، ھۆكۈمەت ياكى شىركەت قايتۇرۇشقا ۋەدە قىلغان زايوملىرىڭىزدىن ئىبارەت قەغەز ئۈستىدىكى ياكى كومپيۇتېردىكى ۋەدىلەر تۇيۇقسىزلا يوقاپ كەتسە، سىزنىڭ قولىڭىزدا نەق قانچىلىك بايلىق قالغان بولاتتى؟ جاۋابى ئىنتايىن ئاددىي، سىزنىڭ قولىڭىزدا ھېچقانداق دېگۈدەك نەرسە قالمايتتى ۋە سىز ئۆزىڭىزنى پۈتۈنلەي ۋەيران بولغان گاڭسا جىسادەك ھېس قىلاتتىڭىز.

ئەگەر سىز ھەقىقەتەن پۇل مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى بۇ يوشۇرۇن خەتەرلەرنى ھېس قىلغان بولسىڭىز، سىزنىڭ رېئاللىقتىكى ھەرىكىتىڭىز ۋە بايلىق توپلاش ئۇسۇلىڭىز ھازىرقىدىن پۈتۈنلەي باشقىچە بولاتتى. مەسىلەن، سىز قەغەز پۇل ياكى رەقەملىك مۈلۈكلەرنى ئەمەس، بەلكى يەر-زېمىن، ئۆي-مۈلۈك، ئالتۇن ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش ئەمەلىي سېتىۋېلىش قۇۋۋىتى ۋە ئىچكى قىممىتى بار بولغان رېئال مۈلۈكلەرنى تېخىمۇ كۆپ يىغقان بولاتتىڭىز. بۇ دەل قەدىمكى دۇنيادا، يەنى بانكا ئامانىتى، زايوم ۋە پاي چەكلىرى كەشىپ قىلىنىشتىن ئىلگىرىكى زامانلاردىكى ئىنسانلارنىڭ ھايات كەچۈرۈش شەكلى ۋە بايلىق يىغىشتىكى ئاساسىي لوگىكىسى ئىدى. ھالبۇكى زامانىۋى جەمئىيەت ئىنسانلارغا بايلىقنى ئاسانلا كۆپەيتكىلى بولىدىغانلىقىدەك سۈنئىي بىر تەسەۋۋۇرنى سىڭدۈرۈپ قويغان.

«پۇل مۇئامىلە بايلىقى» نىڭ تارىخ سەھنىسىگە چىقىشى ۋە شىددەت بىلەن كېڭىيىشىنىڭ ئەڭ بىۋاسىتە نەتىجىسى شۇ بولدىكى، پۇل ئەمدىلىكتە ئالتۇن ۋە كۈمۈشكە ئوخشاش تەبىئەتتە چەكلىك مىقداردا مەۋجۇت بولغان مېتاللار بىلەن باغلىنىشلىق بولۇشتەك كىشەنلەردىن قۇتۇلدى. پۇل ۋە قەرز مىقدارىنىڭ، شۇنداقلا ئۇلارغا ئەگىشىپ كېلىدىغان جەمئىيەتنىڭ خەجلەش قۇۋۋىتىنىڭ فىزىكىلىق چەكلىمىلەرگە ئۇچرىماسلىقى بىلەن، يېڭىچە كارخانا ئەندىزىلىرى شەكىللەندى. ياخشى پىكرى، يېڭى لايىھەسى ياكى جۈرئىتى بار بولغان يېڭىلىق ياراتقۇچىلار ۋە كارخانىچىلار باشقىلاردىن بىۋاسىتە پۇل قەرز ئېلىش ياكى ئۆزلىرى قۇرغان شىركەتلەرنىڭ بىر قىسىم ئىگىدارچىلىق ھوقۇقىنى پاي چېكى شەكلىدە سېتىش ئارقىلىق، ئۆزلىرىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىغا كېرەكلىك بولغان مەبلەغگە ئاسانلا ئېرىشەلەيدىغان بولدى. بۇ مۇۋەپپەقىيەتنىڭ سىرى شۇكى، كارخانىچىلار ۋە بانكىلار تەرىپىدىن بېرىلگەن كەلگۈسىدە تۆلەش ۋەدىلىرىنىڭ ئۆزى جەمئىيەتتە پۇلغا ئوخشاشلا سېتىۋېلىش قۇۋۋىتىگە ئىگە بولغان ھېسابات خاتىرىسى سۈپىتىدە قوللىنىلىشقا باشلىغان ئىدى.

تارىخىي ھۆججەتلەرگە ئاساسلانغاندا، 1350-يىللىرى فلورېنسىيە شەھىرىدە باش كۆتۈرگەن ۋە غايەت زور تەسىر كۈچىگە ئىگە بولغان مېدىچىلار جەمەتى (Medici family) دەل مۇشۇ خىل قەرز ۋە پۇل يارىتىش سېھرىگەرلىكىنى ئەڭ دەسلەپ ۋە ئەڭ ئۇستىلىق بىلەن ئىشلەتكەن كاپىتالىستلاردىن ئىدى. بانكىچىلىق كەسپىنىڭ تۈپ ماھىيىتى شۇكى، ئەگەر بانكىلار ئەمەلىيەتتە بار بولغان فىزىكىلىق پۇلنىڭ (يەنى ئالتۇن ۋە كۈمۈشنىڭ) بەش ھەسسىسى ياكى ئون ھەسسىسى مىقدارىدا ئۆز ئالدىغا قەرز يارىتىپ خېرىدارلارغا تارقاتسا، بۇ جەمئىيەتتە تۇيۇقسىز غايەت زور مىقداردا يېڭى سېتىۋېلىش قۇۋۋىتىنى پەيدا قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن كىشىلەر ئىقتىسادىي ئالاقىلەردە ئېغىر، توشۇش ئەپچىل بولمىغان، سانى چەكلىك ئالتۇن ياكى كۈمۈش تەلەپ قىلماستىن، بانكىلارنىڭ ئىناۋىتىگە باغلانغان بۇ خىل ۋەدىلەرنى مۇئامىلە ۋاسىتىسى قىلىدۇ. يېڭى شەكىلدىكى پۇل ۋە ئىناۋەتلىك قەرز يارىتىش ئەمەلىيەتتە ھازىرمۇ داۋاملىشىۋاتقان بىر خىل سېھىرگەرلىك كىمياسى بولۇپ، تارىختىن بۇيان بۇ ئويۇننى كەشىپ قىلغان بانكىرلار، تەشەببۇسكارلار ۋە ئەركىن بازار كاپىتالىستلىرى جەمئىيەتتىكى ئەڭ باي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئەڭ ھوقۇقلۇق توپقا ئايلىنىپ كەلدى [3].

شۇ يىللاردىن تارتىپ تاكى بۈگۈنكى يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرگىچە بولغان جەرياندا، كاپىتال بازارلىرىنىڭ مۇشۇنداق رەقەملىك ۋە قەغەز شەكلىدىكى «پۇل مۇئامىلە بايلىقى» نى ئۈزلۈكسىز كېڭەيتىش جەريانى توختاپ قالمىدى، ئەكسىچە تېخىمۇ قۇتراپ ھەسسىلەپ ئۆستى. نەتىجىدە بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، دۇنيادىكى ئومۇمىي پۇل مۇئامىلە بايلىقىنىڭ كۆلىمى ئاشۇ بۇرۇنقى زاماندىكى ھەقىقىي قاتتىق پۇللارنىڭ ياكى كۆزگە كۆرۈنىدىغان باشقا تەبىئىي بايلىقلارنىڭ (مەسىلەن، يەر-مۈلۈك قاتارلىقلارنىڭ) ئومۇمىي قىممىتىدىن نەچچە ئون ھەسسە ئېشىپ كەتتىكى، رېئال بايلىقلار كاپىتال دۇنياسىدا نىسبەتەن ئەھمىيەتسىز بىر ئۇقۇمغا ئايلىنىپ قالغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئەمما ھەر قانداق ئىقتىسادشۇناس ئېتىراپ قىلىدىغان شۇنداق بىر رېئاللىق باركى، جەمئىيەتتە «پۇل مۇئامىلە بايلىقى» شەكلىدىكى قۇرۇق ۋەدىلەر قانچە كۆپ بولسا، مەلۇم بىر كىرىزىس مەزگىلىدە بۇ خىل سۈنئىي ۋەدىلەرنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرۇلماسلىق يەنى يوققا چىقىش  خەۋپىمۇ شۇنچە يۇقىرى بولىدۇ.

دەل مۇشۇ قەرز يارىتىلىشىنىڭ چەكتىن ئېشىپ كېتىشى ۋە ئەسلىدىكى رېئال قىممەت بىلەن سۈنئىي بايلىق ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ ئاسمان-زېمىن يىراقلىشىشى دۇنياۋى كۆلەمدىكى كىلاسسىك چوڭ قەرز، پۇل ۋە ئىقتىساد دەۋرىيلىكىنىڭ يۈز بېرىشىدىكى تۈپكى سەۋەبتۇر. تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ: ئەگەر بىر كۈنى زامانىۋى جەمئىيەتتە قولىدا سۈنئىي، قەغەز پۇل ۋە پۇل مۇئامىلە قىممىتىنى تۇتۇپ تۇرغان سىزگە ئوخشاش بارلىق كىشىلەر بىردىنلا ئويغىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ قولىدىكى پۇل مۇئامىلە بايلىقلىرىنى ئوخشاش ۋاقىتتا رېئال بايلىقلارغا، يەنى يەر-زېمىن، ئالتۇن ياكى ئەمەلىي تاۋارلارغا ئالماشتۇرۇشنى تەلەپ قىلسا نېمە ئىش يۈز بېرىدۇ؟ بۇنداق ئەھۋالدا، خۇددى قەدىمكى دەۋرلەردە كىشىلەر بانكىدىن پۇلىنى ئېلىش ئۈچۈن قىستاپ بېرىپ بانكىنى ۋەيران قىلغانغا (Bank run) ئوخشاش، پۈتكۈل سىستېما دەرھال گۈمۈرۈلۈپ چۈشىدۇ. چۈنكى پاي چەكلىرى ۋە زايوملارنىڭ ئومۇمىي تەسەۋۋۇردىكى قىممىتى، بازاردىكى ئاشۇ كىشىلەر سېتىۋالماقچى بولغان رېئال بۇيۇملارنىڭ ئەسلى سانى ۋە قىممىتىدىن بەكلا كۆپتۇر. بىراق شۇنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەككى، ھۆكۈمەتلەرنىڭ كونتروللۇقىدىكى ئىناۋەتلىك قەغەز پۇل (Fiat money) سىستېمىسىدا، مەركىزىي بانكىلار پۇل بېسىش ماشىنىسىنى ئىشقا سېلىپلا جەمئىيەت تەلەپ قىلغان ھەرقانداق مىقداردىكى پۇلنى يارىتىپ بېرەلەيدۇ، شۇڭا قەغەز پۇل كەم بولۇپ قېلىشتىن كېلىپ چىقىدىغان بانكا ۋەيران بولۇشى كۆرۈلمەسلىكى مۇمكىن، ئەمما پۇلنىڭ قىممىتى چوقۇم ۋەيران بولىدۇ، بۇ ئىقتىساد ئىلمىدىكى مەڭگۈلۈك ۋە ئۇنىۋېرسال ھەقىقەتتۇر.

تارىخ ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم پىرىنسىپلارنىڭ بىرى شۇكى، مەيلى قاتتىق قەغەز پۇل بولسۇن، ياكى كومپيۇتېر ئېكرانىدىكى رەقەملىك بانكا ھېساباتى، شۇنداقلا ھەر خىل ئاكسىيە ۋە زايوملار بولسۇن، بارلىق پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرى تۈپ ماھىيىتىدىن پەقەتلا «كەلگۈسىدە مەلۇم مىقداردا پۇل بېرىمەن» دېگەن قۇرۇق ۋەدىدىنلا ئىبارەت. بۇ ۋەدىلەر ئۆز بېشىغا ھېچقانداق ئەمەلىي ئىشلىتىش قىممىتىگە ئىگە ئەمەس بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىردىنبىر قىممىتى كەلگۈسىدە شۇ ۋەدىگە تايىنىپ رېئال تۇرمۇشتا ئادەملەر كۈندىلىك تۇرمۇشتا يەيدىغان، كىيىدىغان ۋە ئىشلىتىدىغان ئەمەلىي بۇيۇملارغا ئالماشتۇرغىلى بولىدىغانلىقىدىدۇر. پۇل پەقەت سېتىۋېلىش ۋاسىتىسىدۇر، ئۇنىڭدىن باشقا ھېچقانداق مۇقەددەس قىممىتى يوقتۇر.

داليونىڭ كىتابىنىڭ كېيىنكى قىسىملىرىدا تەپسىلىي بايان قىلىنغىنىدەك، بازاردا قەرز (Credit) يارىتىلغان ھامان، جەمئىيەتتە سېتىۋېلىش قۇۋۋىتىمۇ شۇ پەيتنىڭ ئۆزىدىلا يارىتىلىدۇ، بىراق بۇ غىدىقلاش كەلگۈسىدە چوقۇم شۇ قەرزنى قوشۇپ قايتۇرۇش ۋەدىسى بەدىلىگە كەلگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ خىل سىستېما قىسقا مۇددەتتە ئىقتىسادنى غىدىقلاپ بازارنى جانلاندۇرغىنى بىلەن، ئۇزۇن مۇددەتتىن قارىغاندا قەرز قايتۇرۇش بېسىمىنى ئېغىرلاشتۇرۇپ ئىقتىسادنى ۋەيران قىلىدىغان ۋە بېسىقتۇرىدىغان تەبىئەتكە ئىگە. دەل مۇشۇ خىل ئۆزىگە خاس بولغان زىددىيەتلىك مېخانىزم بىز دائىم كۆرىدىغان ئىقتىسادىي ئېشىش ۋە چېكىنىش دەۋرىيلىكلىرىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. تارىخنىڭ پۈتۈن مۇساپىسىدە، ئىنسانلارنىڭ بانكىلاردىن ياكى بازارلاردىن قەرز ئېلىپ مەبلەغ سېلىپ باي بولۇش ئارزۇسى بىلەن، ئاشۇ پۇلنى باشقىلارغا قەرز بېرىش ياكى پاي چېكى سېتىۋېلىش ئارقىلىق مۈلۈك توپلاش ئىستىكى بىر-بىرىگە باغلانغان بىر گەۋدە (Symbiotic relationship) سۈپىتىدە شەكىللىنىپ كەلگەن.

بۇ خىل سىمبىيوتىك مۇناسىۋەت دەسلەپكى باسقۇچلاردا بازاردا غايەت زور سېتىۋېلىش كۈچىنىڭ يېتىلىشىنى ۋە ئىقتىسادنىڭ جۇش ئۇرۇپ گۈللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ھەممە ئادەم ئۆزىنى بايلىشىپ كەتكەندەك ھېس قىلىدۇ. ئەمما دەۋرىيلىك داۋاملاشقانسېرى، ئاخىرقى ھېسابتا جەمئىيەتتىكى تۆلەشكە تېگىشلىك بولغان ئومۇمىي ۋەدىلەر ۋە قەرزلەرنىڭ سانى رېئاللىقتىكى ئەمەلىي ئىشلەپچىقىرىش كۈچى يارىتالايدىغان مەھسۇلات ۋە پۇل مىقدارىدىن نەچچە ئون ھەسسە ئېشىپ كېتىدۇ، نەتىجىدە ھەقدارلارغا بېرىلگەن ۋەدىلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش مۇمكىن بولمايدىغان بىر ھالەت شەكىللىنىدۇ. مانا شۇ چاغدا، سىستېمىدىكى ئىشەنچ ئۆرۈلۈپ چۈشۈپ، بازاردا كەڭ كۆلەملىك قەرز قايتۇرالماسلىق، بانكىلار ۋەيران بولۇش، پاي چېكى بازىرى قاتتىق ۋەيران بولۇشتىن ئىبارەت كىلاسسىك تىپتىكى ۋەدىنى بۇزۇش (Broken-promises) كىرىزىسى پارتلايدۇ. بۇ دەۋرىيلىك ئاخىرلاشقاندا، كاپىتال دۇنياسىنىڭ ئەڭ قاراڭغۇ سەھىپىسى ئېچىلىدۇ.

ئۇزۇن يىللىق تارىخ شۇنى دەلىللەيدۇكى، دەل مۇشۇنداق قەرز ۋە بانكا كىرىزىسى پارتلىغان، جەمئىيەتتىكى بايلىق ۋە ئىقتىسادىي سىستېما تېگى-تەكتىدىن ئۆرۈلۈپ چۈشكەن تارىخىي كېسىشمىلەردە، ھەر قايسى مەملىكەتلەردىكى بانكىرلار ۋە يۇقىرى قاتلام كاپىتالىستلار ئاۋامنىڭ ئورتاق دۈشمىنىگە ئايلىنىدۇ ۋە ئىنقىلاب ياكى زوراۋانلىقلارنىڭ قۇربانى بولۇپ، شەكىل جەھەتتىنمۇ ھەم ئەمەلىي جەھەتتىنمۇ سەھنىدىن سۈپۈرۈپ تاشلىنىدۇ (ھەتتا مەنىۋى ياكى فىزىكىلىق جەھەتتىن ئېسىپ ئۆلتۈرۈلىدۇ). بۇ جەرياندا جەمئىيەتتە توپلانغان غايەت زور مىقداردىكى قەغەز بايلىقلار تۈتۈنگە ئايلىنىپ غايىب بولىدۇ، نۇرغۇنلىغان بىگۇناھ كىشىلەرنىڭ ھاياتى ۋە تىرىكچىلىكى ۋەيران بولىدۇ. كىرىزىسنى پەسەيتىش ۋە يوققا چىققان قەرزلەرنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن، دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى يېتەكچىلىكىدە ئۆز ئىچىدە ھېچقانداق رېئال ئىچكى قىممىتى بولمىغان، پەقەت سىياسىي ھوقۇق بىلەنلا مەجبۇرىي ئوبوروت قىلىنىدىغان «ئىناۋەتلىك قەغەز پۇل» لار مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە سۈنئىي بېسىپ چىقىرىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن كونا دەۋرىيلىك ئاخىرلىشىپ يېڭىسى باشلىنىدۇ.

مەبلەغ سېلىشتىكى ھەقىقىي خەۋپ-خەتەر زادى نېمە؟

رېي داليو بۇ مەخسۇس ماقالىسىدە مىلادىيە 1350-يىلىدىن باشلاپ تاكى بۈگۈنكى كۈنگىچە بولغان ئارىلىقتىكى بارلىق ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي كىرىزىسلەرنىڭ ئىنچىكە جەريانلىرىنى بىر-بىرلەپ يېزىپ چىقىشنىڭ ئوقۇرمەنلەر ئۈچۈنمۇ، شۇنداقلا ئۆزى ئۈچۈنمۇ ئارتۇقچە بىر يۈك ئىكەنلىكىنى ھېس قىلغان ۋە شۇ سەۋەبتىن نەزەرىنى 1900-يىلىدىن باشلانغان يېقىنقى زامان تارىخىغا مەركەزلەشتۈرگەن. ئەگەر سىز 1900-يىلى ياشىغان ۋە ئۆز بايلىقىنى مەبلەغكە سالغان بىر كىشى بولغان بولسىڭىز، سىزنىڭ ۋە مۈلۈكلىرىڭىزنىڭ ئۆتكەن بىر ئەسىرلىك داۋالغۇشلار ئىچىدە قانداق تەقدىرگە دۇچار بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق، داليو مەبلەغ سېلىشتىكى ھەقىقىي خەۋپ-خەتەر ئۇقۇمىنىڭ زادى نېمە ئىكەنلىكىنى قايتىدىن ئېنىقلاپ بېرىشكە تىرىشقان. ئاپتور بۇ ئارقىلىق كۆپ ساندىكى ئاكادېمىك ئىقتىسادشۇناسلار بىلەن مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ خەۋپ-خەتەر ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرىنىڭ نەقەدەر يۈزەكى ۋە خاتا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بەرمەكچى بولغان.

ئاپتورنىڭ كۆز قارىشىچە، كۆپ ساندىكى زامانىۋى پۇل-مۇئامىلە نەزەرىيەلىرىدە، جۈملىدىن ئالىي مەكتەپلەرنىڭ دەرىسلىكلىرىدە خەۋپ-خەتەر پەقەت باھانىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدىكى ئۆرلەش-چۈشۈش داۋالغۇشىنى، يەنى ئىستاتىستىكىلىق ئۇقۇم بولغان «ئۆلچەملىك چەتنەش» (Standard Deviation) نى كۆرسىتىدۇ دەپ ئۆگىتىلىدۇ. بىراق داليو بۇ مودېلغا قەتئىي قارشى تۇرىدۇ ۋە ئەمەلىي مەبلەغ سېلىش ئەمەلىيىتىدە، ھەقىقىي مەبلەغ سېلىش خەۋپ-خەتىرىنىڭ باھانىڭ ۋاقىتلىق ئۆزگىرىشى ئەمەس، بەلكى «سىزنىڭ يىغقان مەبلىغىڭىزنىڭ كەلگۈسىدىكى تۇرمۇش ئېھتىياجىڭىزنى ۋە خەجلىشىڭىزنى قامدىيالىغۇدەك دەرىجىدە يېتەرلىك پۇل يارىتىپ بېرەلمەسلىك ئېھتىماللىقى» ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئەگەر سىزنىڭ بايلىقىڭىز سان جەھەتتىن ئۆسسىمۇ، لېكىن پۇل پاخاللىقىغا يېتىشەلمىسە، سىز يەنىلا خەۋپ-خەتەر ئىچىدە بولغان بولىسىز.

بۇ نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، مەبلەغ سالغۇچىلار تاقابىل تۇرۇشقا تېگىشلىك بولغان ئەڭ ئېغىر، ئەڭ ھالقىلىق ۋە ھايات-ماماتلىققا تاقىلىدىغان ئۈچ چوڭ خەۋپ بار. بىرىنچىسى، ئۇلارنىڭ قولىدىكى كۆڭۈل قويۇپ تۈزۈپ چىققان مەبلەغ سېلىش بىرىكمىلىرىنىڭ يېتەرلىك پايدا نىسبىتى يارىتالمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ كەلگۈسىدىكى تۇرمۇش خىراجەتلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالماسلىقى. ئىككىنچىسى، پۇل مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى چوڭ كىرىزىسلەر سەۋەبلىك ئۇلارنىڭ پۈتكۈل بايلىقلىرىنىڭ پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇشى، يەنى نۆلگە چۈشۈپ قېلىشى. ئۈچىنچىسى، ئىجتىمائىي داۋالغۇشلار، ئۇرۇشلار ۋە سىياسىي ئۆزگىرىشلەر مەزگىلىدە، دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى تەرىپىدىن مۈلۈكلىرىنىڭ زور بىر قىسمىنىڭ يۇقىرى باج ئېلىش، مۇسادىرە قىلىش قاتارلىق مەجبۇرلاش ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق تارتىۋېلىنىشى ۋە بۇلاپ كېتىلىشى قاتارلىقلاردۇر.

گەرچە يۇقىرىقى ئۈچ چوڭ خەۋپنىڭ ئالدىنقى ئىككىسى، يەنى يېتەرلىك پايدا ئالالماسلىق خەۋپى بىلەن بايلىقنىڭ پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇش خەۋپى يۈزەكى جەھەتتىن قارىغاندا بىر-بىرىگە ئوخشاپ كېتىدىغاندەك، ياكى بىر ۋەقەنىڭ ئىككى تەرىپىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ ئىككىسى تامامەن پەرقلىق بولغان ئىككى خىل ئۇقۇمدۇر. چۈنكى رېئال دۇنيادا، بىر مەبلەغ سالغۇچىنىڭ ئومۇمىي پايدا نىسبىتى ئۆزى ئارزۇ قىلغان يۇقىرى سەۋىيەدە تۇرسىمۇ، ئەمما بۇ ئوتتۇرىچە يۇقىرى پايدا دەۋرىيلىكىنىڭ ئىچىدە يەنە بىر ياكى بىر نەچچە قېتىملىق ھەممىنى كۈلگە ئايلاندۇرىدىغان، ئەسلىگە كېلىش تەس بولغان ئېغىر يوقىتىش مەزگىللىرى يوشۇرۇنغان بولۇشى تامامەن مۇمكىن. ئەگەر مەبلەغ سالغۇچى شۇ دەھشەتلىك چۆكۈش مەزگىلىدە خەۋپنى باشقۇرالمىسا، ئۇنىڭ ئالدىنقى يىللاردىكى بارلىق ئۇتۇقلىرى بىكار بولۇپ كېتىدۇ ۋە قايتا ئورنىدىن تۇرالمايدۇ.

1900-يىلىدىكى دۇنيا مەنزىرىسى ۋە تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز ۋەيرانچىلىقلار

بۇ ھەقىقەتنى تېخىمۇ كونكېرتلىققا، تېخىمۇ چوڭقۇر تارىخىي كۆرۈنۈشكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، داليو ئۆزىنى خىيالەن 1900-يىلىدىكى دۇنياغا قايتىپ بارغاندەك تەسەۋۋۇر قىلىپ، شۇ ئەسىرنىڭ بېشىدا ياشاۋاتقان مەبلەغ سالغۇچىلارغا ئوخشاش تەپەككۇر قىلىپ باققان. بۇ جەرياندا ئۇ مەقسەتلىك ھالدا 1900-يىلى دۇنيادا ئەڭ قۇدرەت تاپقان، ئىقتىسادى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئون چوڭ ئىمپېرىيە ۋە دۆلەتنى كۆزىتىش ئوبيېكتى قىلىپ تاللىغان. بۇنداق تاللاشتىكى سەۋەب شۇكى، ئۇ ۋاقىتلاردا بۇ ئون دۆلەتنىڭ ھەربىرى ئاجايىپ قۇدرەتلىك ۋە گۈللەنگەن بولۇپ، يېڭىدىن باش كۆتۈرۈپ كېلىۋاتقان باي ئىمپېرىيەلەر ھېسابلىناتتى. ئۆز بايلىقىنى ئۆز دۆلىتىدىن سىرت باشقا گۈللەنگەن مەملىكەتلەرگە كۆپ خىللاشتۇرۇپ مەبلەغ سېلىشنى ئارزۇ قىلىدىغان ھەر قانداق بىر ئەقىللىك مەبلەغ سالغۇچى ئۈچۈن، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ھەر بىرى ئۆز مەبلىغىنى قويۇشتىكى ئەڭ مۇۋاپىق، ئەڭ ئىشەنچلىك، ئەڭ ئەقىلگە مۇۋاپىق ۋە رېئال تاللاش ئىدى. بۇ يەردە تەرەققىي قىلمىغان، سىستېمىسى قالاق ۋە ئاقىۋىتىنىڭ ناچار بولۇشى ئېنىق بولغان كىچىك دۆلەتلەر تەتقىقاتتىن چىقىرىپ تاشلانغان.

يۈز يىللىق تەكشۈرۈشنىڭ نەتىجىسى كىشىنى چۆچۈتىدۇ: داليو تاللىغان 1900-يىلىدىكى دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ۋە مەبلەغ سېلىشقا ئەڭ لايىق دەپ قارالغان ئون چوڭ دۆلەتنىڭ يەتتىسىدە، يىگىرمىنچى ئەسىرنىڭ مەلۇم بىر تارىخىي مەزگىلىدە خەلقنىڭ يىغقان بايلىقلىرى كەم دېگەندە بىر قېتىم پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇشتەك ئېچىنىشلىق قىسمەتكە دۇچار بولغان. بايلىقى پۈتۈنلەي يوقالمىغان تەقدىردىمۇ، قالغان دۆلەتلەرنىڭ بايلىقلىرىمۇ كاپىتال مەبلەغلىرىنىڭ رېئال پايدا نىسبىتى ئون نەچچە يىللاپ سەلبىي قىممەتتە تۇرغان ۋە مەبلەغ سالغۇچىلارنى پۇل مۇئامىلە جەھەتتىن چەكسىز ئازابقا قويغان «دەھشەتلىك ئون يىل» لارنى باشتىن كەچۈرگەن. بۇ نەتىجە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، گەرچە كۈچلۈك ئىمپېرىيە بولسىمۇ، ماكرو دەۋرىيلىكنىڭ كىرىزىسلىرىدىن قېچىپ قۇتۇلۇشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى.

تېخىمۇ كونكرېتلاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، دۇنيادىكى ئەڭ تەرەققىي قىلغان ۋە ئەينى ۋاقىتتا پاي چېكى ۋە زايوم بازارلىرى ئەڭ جانلانغان ئىككى چوڭ دۆلەت بولغان گېرمانىيە ۋە ياپونىيە بۇنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىدۇر. 1900-يىللاردا ھەر قانداق بىر تەلەيلىك مەبلەغ سالغۇچى ياپونىيە ياكى گېرمانىيەنىڭ كەلگۈسىدە ئەڭ غەلىبە قىلغۇچى دۆلەتلەردىن بولىدىغانلىقىغا ھېچ ئىككىلەنمەي دو تىكىشى مۇمكىن ئىدى. لېكىن ئىككى قېتىملىق جاھان ئۇرۇشىنىڭ، بولۇپمۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پاجىئەلىرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى گۈمۈرۈلۈشلەر تۈپەيلىدىن، بۇ دۆلەتلەردىكى پۈتكۈل بايلىق، كارخانىلار ۋە ئۇل ئەسلىھەلەر ۋەيران بولدى ياكى مۇسادىرە قىلىندى، مىليونلىغان ئىنسانلارنىڭ ھاياتىي ۋە پۇل مۇئامىلەۋى كەلگۈسى ئۇرۇش تۈتۈنلىرى ئىچىدە كۆيۈپ كۈلگە ئايلاندى. تەتقىقات داۋامىدا، داليو باشقا نۇرغۇنلىغان مەملىكەتلەرنىڭمۇ دەل مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ۋەيران بولۇش قىسمىتىنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى بايقىغان، پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، بۈيۈك بىرىتانىيە، كانادا ۋە ئاۋسترالىيەدىن ئىبارەت بىر قانچە دۆلەتلا ئۇرۇشتىكى غەلىبىسى ۋە جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىكى سەۋەبلىك بۇنداق مۇتلەق يوقىلىشتىن ئامان قالغان.

دەل مۇشۇ يەردە كىشىلەرنىڭ ئادەتتىكى بىلىم سېزىمى بىلەن تارىخىي رېئاللىق ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئەگەر بىر ئادەم پەقەت ئامېرىكا ياكى ئەنگلىيەگە ئوخشاش، غەلىبە قىلغان ئاز ساندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئۆتكەن ئەسىردىكى كاپىتال ئۆسۈش سىزىقىغىلا قارىسا، ئۇ ھېچقاچان بۇنداق پۈتۈن ۋەيران بولۇش خەۋپىنىڭ بارلىقىنى ھېس قىلالمايدۇ. تېخىمۇ تەپسىلىي قىلىپ ئېيتساق، ئەگەر داليو تەتقىقات دائىرىسىنى دۇنيا كۆلىمىگە كېڭەيتمەي، ئۆتكەنكى 500 يىللىق تەرەققىيات ۋە چۆكۈش دەۋرىيلىكىنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلمىغان بولسا، ئۇ ئۆزىمۇ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا بايلىقنىڭ قايتا-قايتا ۋە تەكرار ھالدا پۈتۈنلەي قۇرۇققا چىققانلىقىدەك ئاچچىق ھەقىقەتنى بايقالمىغان بولاتتى. شۇڭا، ئۆتمۈشنى نىسبەتەن كەڭ ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پەرەز قىلىش زامانىۋى مەبلەغ سالغۇچى ئۈچۈن بىرىنچى دەرىجىلىك ھايات قېلىش ئىقتىدارىدۇر [4].

ھالبۇكى، يوقىتىلغان بايلىقلارنى سانلىق مەلۇمات بىلەن ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ماتېماتىكىلىق ئۇسۇللارمۇ كىشىلەرنىڭ كۆزىنى بويىشى مۇمكىن. ماقالىدە كۆرسىتىلگەن جەدۋەللەردىكى پايدا-زىيان كۆرسەتكۈچلىرى كۆپىنچە يىللىق ئوتتۇرىچە ئەمەلىي قايتۇرۇلۇش نىسبىتى سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن بولغاچقا، بىر قاراشقا زىيانلارنىڭ دەرىجىسى ئۇنچە قورقۇنچلۇق كۆرۈنمەيدۇ. ئەمما پۈتكۈل ئون يىللىق مەزگىلنى بىر پۈتۈن گەۋدە قىلىپ ھېسابلىغاندا، يىغىندى زىيانلار جەدۋەلدە كۆرسىتىلگەن ئوتتۇرىچە قىممەتتىن سەككىز ھەسسە، يىغىندى پايدىلار بولسا ئون بەش ھەسسە چوڭايتىلىپ گەۋدىلىنىدۇ. يەنى بىر ئون يىللىق دەۋرىيلىكتىكى بايلىق يوقىتىش، ئەمەلىيەتتە شۇ بىر ئەۋلاد ئادەمنىڭ پۈتكۈل تىرىشچانلىقىنىڭ، مال-مۈلكىنىڭ تامامەن بىكار بولغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇنداق ماتېماتىكىلىق چەكلەش ۋە مۈجمەللىك، داليونىڭ «بايلىقنىڭ ۋەيران بولۇش رېئاللىقى» نى تەكىتلىشىنىڭ نەقەدەر زۆرۈرلۈكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلايدۇ.

بۇ پاجىئەلەرگە قاراپ بۈگۈنكى كۈندىكى كىشىلەر: «ئەگەر مەن شۇ زاماندا ياشىغان بولسام، چوڭ ئۇرۇشنىڭ كېلىدىغانلىقىنى ۋە كىرىزىسنىڭ پارتلايدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلالىغان بولاتتىم» دەپ ئويلىشى مۇمكىن. لېكىن داليونىڭ ئۆز ئەمەلىيىتىدىن چىقارغان خۇلاسىسىچە، ھەتتا ئۇنىڭدەك چوڭ ماكرو دەۋرىيلىكنىڭ شەرت-شارائىتلىرىنى ۋە سىگناللىرىنى ئېنىق بىلىدىغان بىر مەبلەغ سالغۇچىمۇ ئاشۇ تارىخىي دەۋرگە قايتىپ بارغان تەقدىردە، يۈز بېرىش ئالدىدا تۇرغان ئاشۇنداق ۋەيران قىلغۇچ قىسمەتلەرنى مۇتلەق ئىشەنچ بىلەن ئالدىن پەرەز قىلىشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. بۇرۇن بايان قىلىنغاندەك، دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك 10 دۆلەتنىڭ يەتتىسىدىكى كىشىلەر ئۆز بايلىقىنىڭ تامامەن نۆلگە ئايلىنىپ قېلىشىنى باشتىن كەچۈردى. ئالدىنقى ئەسىرنىڭ باشلىرىدا (1900-يىللاردا) ياشىغان، ھەر قانچە يىراقنى كۆرەر، ئۆتمۈشتىكى ئون نەچچە يىللىق تارىخقا نەزەر تاشلىيالايدىغان پاراسەتلىك ئادەملەرمۇ بۇنداق ھالاكەتنىڭ كېلىدىغانلىقىنى كۆرەلمىگەن بولاتتى، چۈنكى ئۇلارنىڭ ئالدىدىكى رېئاللىق – 19-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا بارلىققا كەلگەن مىسلىسىز تەرەققىيات، تىنچلىق ۋە كۆپۈپ تاشقان ئۈمىدۋارلىق كەيپىياتىدىن ئىبارەت ئىدى.

تېخىمۇ ھەيران قالارلىق يېرى شۇكى، بۈگۈنكى زامان كىشىلىرى كۆپىنچە ھاللاردا بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پارتلىشىنى ئالدىن كۆرگىلى بولىدىغان، شەرت-شارائىتلىرى ئېنىق ۋەقە دەپ ئويلايدۇ. ئەمما ئۇرۇش پارتلاشتىن بۇرۇنقى رېئال ۋەزىيەت بۇنداق ئەمەس ئىدى. ئۇ دۇنياۋى چوڭ ۋەيرانچىلىقتىن بۇرۇنقى 50 يىلدا، يەرشارىدىكى ئاساسلىق قۇدرەتلىك دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا ھېچقانداق چوڭ كۆلەملىك، ئېغىر تىپتىكى قوراللىق توقۇنۇش يۈز بەرمىگەن. مۇشۇ 50 يىل جەريانىدا، پۈتۈن دۇنيا ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ سانائەت ۋە تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش دەۋرىنى، ئەڭ يۇقىرى ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى باشتىن كەچۈرگەن بولۇپ، بايلىق ۋە پاراۋانلىق تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە كۆپەيگەن. دۇنيانىڭ يەرشارىلىشىشى يۇقىرى پەللىگە چىققان، دۇنياۋى ئېكسپورت مىقدارى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئالدىدىكى يېرىم ئەسىردە بىر نەچچە ھەسسە قاتلىنىپ ئاشقان. مۇنداقچە ئېيتقاندا، دۆلەتلەر ئارا ئىقتىسادىي ۋە سودا ئالاقىسى مىسلىسىز دەرىجىدە زىچ باغلانغان بولۇپ، ھېچكىم بۇنداق مۇناسىۋەتنى بۇزۇپ تاشلايدىغان ئۇرۇشنىڭ كېلىشىگە ئىشەنمەيتتى.

بۇ مەزگىلدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، فىرانسىيە، گېرمانىيە، ياپونىيە ۋە ئاۋسترىيە-ۋېنگىرىيە ئىمپېرىيەسىگە ئوخشاش قۇدرەتلىك دۆلەتلەر ئىقتىسادىي جەھەتتىن شىددەت بىلەن ئۆرلەۋاتقان بولۇپ، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان تېخنىكىلىق تەرەققىياتلارنى باشتىن كەچۈرۈۋاتاتتى. بۈيۈك بىرىتانىيە تا يېقىنقى زامانلارغىچە دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ئىمپېرىيە بولۇش سالاھىيىتىنى ساقلاپ كەلگەن. چاررۇسىيە ئىمپېرىيەسىمۇ تېز سۈرئەتتە سانائەتلىشىش قەدىمىنى بېسىۋاتاتتى. داليو تەرىپىدىن ئىستاتىستىكا قىلىنغان، مەبلەغ سالغۇچىلارغا ئەڭ ئېغىر زىيان ئېلىپ كەلگەن ئون دۆلەتنىڭ ئىچىدە پەقەت چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدىكى خىتايلا (China) كۆزگە كۆرۈنەرلىك ھالدا چېكىنىش ۋە ئاجىزلىشىش باسقۇچىدا تۇراتتى. شۇ ۋاقىتتىكى ياۋروپادىكى قۇدرەتلىك دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ ۋە چىگىش ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىمۇ كىشىلەرگە بىر خىل «ئورتاق تەڭپۇڭلۇققا ئىگە، تىنچلىقنى مەڭگۈلۈك قوغدىيالايدىغان» كاپالەت مېخانىزمى سۈپىتىدە تەسىر بېرەتتى.

ئەگەر بىز 1900-يىلىغا قايتىپ، دۇنيانىڭ ئومۇمىي قىياپىتىگە كۆز سالساق، سىرتقى يۈزىدىن ھەممە ئىش ئىنتايىن گۈزەل ۋە مۇكەممەل تەرەققىيات يولىدا كېتىۋاتقاندەك كۆرۈنەتتى. ئەمما بۇ پارلاق كۆرۈنۈشنىڭ ئارقىسىدا كۆزگە چېلىقمايدىغان ئىككى چوڭ يوشۇرۇن خەتەر كۈندىن-كۈنگە يوغىناۋاتاتتى: بىرىنچىسى، يۇقىرى سىنىپ بىلەن تۆۋەن قاتلام خەلق ئوتتۇرىسىدىكى بايلىق پەرقى (Wealth gaps) تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە چوڭىيىپ كەتكەن بولۇپ، جەمئىيەتتىكى نارازىلىق ۋە ئۆچمەنلىك يوشۇرۇن يېتىلىۋاتاتتى. ئىككىنچىسى، دۆلەتلەر ۋە كارخانىلارنىڭ تەرەققىياتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن توپلانغان غايەت زور مىقداردىكى قەرز كۆلىمى ئاللىقاچان ھەل قىلغىلى بولمايدىغان چەككە يېتىپ بارغان ئىدى. دەل مۇشۇ دەۋرىيلىكنىڭ كېيىنكى مەزگىلىدىكى كىرىزىس شەرتلىرى تۈپەيلىدىن، 1900-يىلىدىكىن 1914-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، جەمئىيەتتىكى ئىچكى توقۇنۇشلار تېخىمۇ كەسكىنلىشىپ، خەلقئارالىق جىددىي ۋەزىيەت ئاخىرقى پەللىگە يەتتى. شۇنىڭ بىلەن مەبلەغ سالغۇچىلار تەسەۋۋۇر قىلىپ باقمىغان ۋە تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدىكى بايلىق ۋەيرانچىلىقى بىلەن خاراكتېرلىنىدىغان دەھشەتلىك زامانلار يېتىپ كەلدى.

پاجىئەلىك مەزگىللەردىكى مۈلۈك مۇسادىرە قىلىش ۋە بازارنى تاقاش خەۋپى

بىراق كىرىزىس پارتلىغاندىن كېيىنكى ۋەزىيەت مەبلەغ سالغۇچىلار ئۈچۈن پەقەت كاپىتالدىن «سەلبىي پايدا» ئېلىشتەك ئاددىي زىيان بىلەنلا چەكلىنىپ قالمىدى. داليونىڭ ئەسكەرتىشىچە، بۇنىڭدىنمۇ بەتتەر بولغان ئەھۋاللار يۈز بەردى. ئۇرۇش ۋە ئىجتىمائىي داۋالغۇشلار مەزگىلىدە، ھۆكۈمەتلەر بايلىقنى بىۋاسىتە ۋە مەجبۇرىي ھالدا مۇسادىرە قىلىش، چىدىغۇسىز دەرىجىدىكى يۇقىرى ۋە بۇلاڭچىلىق خاراكتېرىدىكى باج (Confiscatory taxes) سىياسەتلىرىنى يۈرگۈزۈش، شۇنداقلا بايلىقنىڭ چەتئەلگە يۆتكىلىشىنى چەكلەيدىغان كاپىتال كونتروللۇقى (Capital controls) قاتارلىق قاتتىق قول سىياسەتلەرنى ئىجرا قىلدى. تېخىمۇ ئېغىرى، سىستېما تامامەن قالايمىقانلاشقان چاغلاردا كاپىتال بازارلىرى (يەنى پاي چېكى بازارلىرى) ھۆكۈمەت تەرىپىدىن تاقىۋېتىلدى، شۇنىڭ بىلەن مەبلەغ سالغۇچىلار قولىدىكى پۇل مۇئامىلە بايلىقلىرىنى ئەڭ ئاددىي نەق پۇلغا، ياكى رېئال يېمەكلىككە ئايلاندۇرۇش ھوقۇقىدىنمۇ پۈتۈنلەي مەھرۇم قالدى. بايلىقنىڭ بۇنداق قوپال ئۇسۇللار بىلەن تارتىۋېلىنىشى ۋە يوق قىلىنىشى مەبلەغ سالغۇچىلارغا قىلىنغان ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ ئېغىر زەربە بولدى.

زامانىۋى دۇنيادا ياشاۋاتقان مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئۆتمۈشتىكى بۇنداق ۋەھشىي سىياسەتلەرنى ۋە بازارنى تاقىۋېتىش ھادىسىلىرىنى ئاساسىي جەھەتتىن بىلمەيدۇ ھەمدە ئۆتكەنكى بىر نەچچە ئون يىللىق تىنچلىق ۋە ئۆسۈش دەۋرىگە تايىنىپ تۇرۇپ كەلگۈسىدىمۇ بۇنداق ئىشلار يۈز بەرمەيدۇ دەپ ئۆزىنى ئالدايدۇ. ماقالىدە كۆرسىتىلگەن سانلىق جەدۋەللەردە ئۆتكەن ئەسىرنىڭ قايسى ئون يىللىقلىرىدا بۇ خىل بايلىق مۇسادىرە قىلىش ۋەقەلىرىنىڭ مەركەزلىك يۈز بەرگەنلىكى ناھايىتى ئېنىق شەرھلەنگەن. تەبىئىيكى، بايلىقنى مۇسادىرە قىلىش ۋە بازارنى تاقاشتىن ئىبارەت ئەڭ ئېغىر دەرىجىدىكى ۋەقەلەر، دەل ئىقتىسادىي كىرىزىسلەر يامانلاشقان، بايلىق تەقسىملىنىشىدىكى غايەت زور پەرق خەلقنىڭ سەۋر قاچىسىنى تاشتۇرغان، دۆلەت ئىچىدىكى سىنىپىي ۋە گۇرۇھلار ئارا زىددىيەتلەر ئۇرۇش ۋەياكى قانلىق توقۇنۇش دەرىجىسىگە بارغان پەيتلەردە يۈز بەرگەن. سىياسىي ھاكىمىيەت بۇنداق ۋاقىتتا پۇل ۋە زايومغا ئىگە بولغان بايلارنىڭ مەنپەئەتىنى ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ ھاكىمىيەت گەۋدىسىنى ۋە قوراللىق كۈچلىرىنى ساقلاپ قېلىشنىلا ئويلايدۇ.

ماقالىدىكى يەنە بىر دىياگراممىدا كۆرسىتىلىشىچە، دۇنيا تارىخىنىڭ ئوخشىمىغان مەزگىللىرىدە ئاساسلىق دۆلەتلەرنىڭ ئۆز دۆلەت ئىچىدىكى پاي بازارلىرىنى ئومۇميۈزلۈك تاقىۋېتىش ئەھۋاللىرىنىڭ نىسبىتى سىزىپ چىقىلغان. دۆلەتلەر ئۇرۇشقا كىرگەن ۋە جىددىي ھالەتتە تۇرغان مەزگىللەردە پاي چېكى بازارلىرىنىڭ تاقىلىشى ئىنتايىن دائىم كۆرۈلىدىغان بىر خىل ئورتاق ھادىسە بولغان بولسا، خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش كوممۇنىزم ھاكىمىيىتى ئورنىتىلغان دۆلەتلەردە، پاي چېكى بازارلىرى پەقەت ۋاقىتلىق ئەمەس، بەلكى بىر پۈتۈن ئەۋلاد كىشىلەرنىڭ ئۆمرى بىلەن تەڭ (يەنى نەچچە ئون يىللاپ) مەڭگۈلۈك تاقىۋېتىلگەن ۋە بارلىق خۇسۇسىي كاپىتال شەكلى قانۇنسىز ھېسابلانغان. بۇلارنىڭ ھەممىسى ماكرو ئىقتىسادىي دەۋرىيلىكنىڭ ۋە سىياسىي پەۋقۇلئاددە ھالەتلەرنىڭ كاپىتال قىممىتىگە كۆرسىتىدىغان مۇتلەق يوقاتقۇچ كۈچىنى ئاشكارىلايدۇ [5].

شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، گەرچە كىتاب ۋە ماقالىدە 1900-يىلىدىن باشلاپ مىساللار ئېلىنغان بولسىمۇ، ئاساسىي جەھەتتىن 1900-يىلىدىن بۇرۇنقى ئۇزاق ئەسىرلەردە يۈز بەرگەن، كونا دۇنيا تەرتىپىدىكى بارلىق ئىقتىسادىي ۋە كاپىتال دەۋرىيلىكلىرىنىڭ كېيىنكى يېرىمى، يەنى ۋەيران بولۇش باسقۇچىمۇ يېقىنقى زاماندىكى كىرىزىسلەر بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە دەھشەتلىك ۋە ناچار بولغان ئىدى. ئەڭ پاجىئەلىك يېرى شۇكى، دۆلەت ئىچىدىكى سىنىپلار ئوتتۇرىسىدىكى بايلىق بۆلۈشۈش كۈرىشى ۋە دۆلەتلەر ئارا، خەلقئارالىق دائىرىدىكى ھوقۇق-بايلىق تالىشىشتىن ئىبارەت بۇ خىل ئىچكى ۋە تاشقى قانلىق توقۇنۇشلار پەقەتلا پۇل-مۈلۈك ۋە پۇل مۇئامىلە سىستېمىسىنى ۋەيران قىلىپلا قالماي، مىليونلىغان، ھەتتا ئون مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. قىسقىسى، چوڭ كاپىتال دەۋرىيلىكىنىڭ يىمىرىلىشى كۆپىنچە ھاللاردا ئىنسانىيەتنىڭ جىسمانىي يوقىلىشى بىلەن تەڭلا يۈز بەرگەن.

«تەلەيلىك» دۆلەتلەردىكى يوشۇرۇن خەتەرلەر: ئىنسانىي ئاجىزلىق ۋە باج بېسىمى

ئەلۋەتتە، تارىختا بۇنداق ئېغىر داۋالغۇشلارنى باشتىن كەچۈرگەن بولسىمۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا ئوخشاش (ئامېرىكا ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشىنىڭمۇ ئەڭ چوڭ غەلىبە قىلغۇچىسىغا ئايلانغان) «تەلەيلىك دۆلەتلەر» دە ياشايدىغان ۋە مەبلەغ سالغان ئامەتلىك مەبلەغ سالغۇچىلار بايلىقىنى پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇشتىن ساقلاپ قالالىغان. لېكىن مۇشۇ غەلىبە قىلغان ۋە كاپىتالىستىك تۈزۈمىنى ساقلاپ قالغان دۆلەتلەرنىڭ ئۆزىدىمۇ مەبلەغ سالغۇچىلار كۈچلۈك ئىككى خىل توسالغۇ، يەنى بازارغا كىرىش-چىقىش ۋاقتىنى (Market timing) خاتا تاللاش ۋە ئېغىر باج سىياسەتلىرىگە (Taxes) دۇچ كېلىشتىن قېچىپ قۇتۇلالمىغان. داليونىڭ تەھلىلىچە، ئىنسان تەبىئىتىدىكى كەمچىلىكلەر سەۋەبلىك، كۆپ ساندىكى ئادەتتىكى مەبلەغ سالغۇچىلار ھەمىشە ئىقتىساد ناچارلىشىپ، بازار ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈپ ۋەھىمە (Panic) پەيدا بولغاندا نەق پۇلغا جىددىي موھتاج بولغانلىقتىن، قولىدىكى مۈلۈكلىرىنى ئەڭ ئەرزان باھادا سېتىشقا مەجبۇر بولىدۇ، ئەكسىچە، ئىقتىساد گۈللىنىپ، ھەممە ئادەمدە پۇل كۆپىيىپ ئەقىلسىزلەرچە ئۈمىدۋارلىق (Euphoria) يۇقىرى پەللىگە چىققاندا، ئۇلار يۇقىرى باھالاردا بازارغا كىرىپ سېتىۋالىدۇ. بۇ خىل ئىنسانىي ئاجىزلىق كەلتۈرۈپ چىقارغان ئەكس تەسىر كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ ئەمەلىي پايدا نىسبىتىنى، مېنىڭ يۇقىرىدا كۆرسەتكەن نەزەرىيەۋى پايدا نىسبىتىمگە قارىغاندا كۆپ تۆۋەن قىلىۋېتىدۇ [6]. مەسىلەن، يېقىنقى بىر ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىسى كۆرسىتىشىچە، ئامېرىكىلىق مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ 2000-يىلىدىن 2020-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى ئەمەلىي پايدىسى ئامېرىكا پاي چېكى بازىرىنىڭ ئومۇمىي ئۆسۈش نىسبىتىدىن تەخمىنەن 1.5 پىرسەنت ئارقىدا قالغان.

باجنىڭ تەسىرى توغرىسىدا سۆزلىگەندە، ماقالىدىكى مەلۇماتلارغا تايانساق، باج سىياسىتى مەبلەغ سالغۇچىلار ئامېرىكىدىكى داڭلىق شىركەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان « 500 شىركەت كۆرسەتكۈچى» (S&P 500) گە سالغان مەبلىغىدىن ئالىدىغان ئەمەلىي كىرىمنى ئېغىر دەرىجىدە يەپ تۈگىتىدۇ. ھەر بىر يىگىرمە يىللىق تەھلىل مەزگىلىدە ئەڭ يۇقىرى كىرىم قىلىدىغانلار قاتلىمىنىڭ نۆۋەتتىكى ئوتتۇرىچە باج نىسبىتى بويىچە ھېسابلىغاندا باجنىڭ ئۈنۈمى ئېنىق كۆرۈلىدۇ. ئوخشىمىغان مەبلەغ سېلىش ئۇسۇللىرى، مەسىلەن، باج كېچىكتۈرۈلىدىغان كۈتۈنۈش فوندى ھېساباتى (بۇ خىل ھېساباتتا مەبلەغنىڭ ئۆسۈش جەريانى باجسىز بولۇپ، پەقەت ئەڭ ئاخىرىدا مەبلەغنى چىقىرىۋالغاندا باج ئېلىنىدۇ) بىلەن ئادەتتىكى ۋاسىتىچىلار ھېساباتىدا پاي چېكىنى ساقلاپ پايدا تەقسىملىمىسىنى ھەر يىلى قايتا مەبلەغكە سېلىشتىن ئىبارەت ئىككى خىل ئۇسۇلنىڭ باج نەتىجىسى كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ [8]. باج كېچىكتۈرۈلگەن ھېساباتلارنىڭ تەسىرى نىسبەتەن تۆۋەنرەك بولسىمۇ، لېكىن ئومۇمەن ئالغاندا ھەرقانداق باج تۈزۈمى مەبلەغنىڭ پايدىسىغا، بولۇپمۇ رېئال پايدا نىسبىتىگە دەھشەتلىك ۋەيران قىلغۇچ زەربە بېرىدۇ. ئىستاتىستىكا شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئامېرىكىدىكى مەبلەغ سالغۇچىلار ھەر قانداق بىر 20 يىللىق مەزگىل ئىچىدە، پاي چېكىدىن كەلگەن ئەمەلىي، رېئال ئۆسۈش قىممىتىنىڭ تەخمىنەن تۆتتىن بىر قىسمىنى دۆلەتكە باج سۈپىتىدە تاپشۇرۇپ بېرىش ئارقىلىق يوقىتىدۇ. شۇڭا باج مەسىلىسى قەتئىي سەل قاراشقا بولمايدىغان غايەت زور يوشۇرۇن خەتەردۇر.

دەۋرىيلىكنىڭ كېيىنكى باسقۇچى: پۇل بېسىش، پۇل پاخاللىقى ۋە مۈلۈك قىممىتىنىڭ يۆتكىلىشى

ماقالىنىڭ «چوڭ كاپىتال بازىرى دەۋرىيلىكىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈش» دېگەن مۇھىم بۆلىكىدە، رېي داليو بۇ مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەرنى يەنە بىر قېتىم سىستېمىلىق قىلىپ يەكۈنلەيدۇ. ئالدىدا بايان قىلىنغاندەك، بۇ چوڭ ۋە كىلاسسىك تىپتىكى قەرز ۋە كاپىتال بازارلىرى دەۋرىيلىكىنىڭ يۇقىرىغا كۆتۈرۈلۈش (Upwave) باسقۇچىدا دۆلەت ۋە جەمئىيەتتىكى ئومۇمىي قەرز مىقدارى ئۈزلۈكسىز ۋە تېز سۈرئەتتە ئاشىدۇ. بۇ جەرياندا رەقەملىك ۋە ۋەدە خاراكتېرلىك بولغان «پۇل مۇئامىلە بايلىقى» مىقدارى شۇنچە كۆپىيىپ كېتىدۇكى، ئۇلارنىڭ مىقدارى جەمئىيەتتىكى تۇتۇپ ھېس قىلغىلى بولىدىغان رېئال، ئەمەلىي بايلىقلارغا (يەر-مۈلۈك، زاۋۇت-فابرىكىلار ۋە ھەقىقىي مەھسۇلاتلارغا) سېلىشتۇرغاندا پەۋقۇلئاددە نىسبەتسىز يوغىناپ، ئاخىرىدا نەق پۇل، بانكا ئامانىتى، زايوم ۋە پاي چەكلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق «كەلگۈسىدە تۆلەش ۋەدىلىرى» نى ئەسلىدىكى رېئال قىممىتى بويىچە قايتۇرۇپ بېرىش پۈتۈنلەي مۇمكىن بولمايدىغان ھالەتكە يېتىدۇ. قەغەز ئۈستىدىكى بايلىق بىلەن رېئال بايلىقنىڭ بۇنداق كەسكىن ئايرىلىپ قېلىشى دەۋرىيلىكنىڭ تەتۈر بۇرۇلۇشىنى مەجبۇرىي ئالدىغا تارتىدۇ.

بۇ خىل سىستېمىلىق ئېغىش تۈپەيلىدىن، پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدا خۇددى قەدىمكى دەۋرلەردە بانكىنى ۋەيران قىلغاندەك «بانكىغا يۈگرەش» (run on the bank) تىپىدىكى ھەممە ئادەم تەڭلا ۋەدىنى نەق پۇلغا ئالماشتۇرماقچى بولىدىغان چوڭ قەرز كىرىزىسى پارتلايدۇ. دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى ۋە مەركىزىي بانكىلار قەرزدارلارنىڭ زايوم ياندۇرالماسلىقىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، شۇنداقلا يىمىرىلىۋاتقان پاي چېكى بازارلىرىنى ۋە پۇل مۇئامىلە سىستېمىسىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قىلىشقا بولىدىغان بىردىنبىر چارە، يەنى زور مىقداردا قەغەز پۇل بېسىپ چىقىرىپ بازارغا چېچىش ئۇسۇلىنى قوللىنىشقا مەجبۇر بولىدۇ. پۇل بېسىپ چىقىرىش پەقەت ۋاقىتلىق قۇتقۇزۇش رولىنى ئوينىسىمۇ، بىراق پۇلنىڭ مىقدارى ھەددىدىن ئېشىپ كەتكەنلىكتىن، نۆۋەتتە مەۋجۇت بولغان يېڭى، كونا بارلىق پۇلنىڭ (ۋە پۇلغا باغلانغان پۇل مۇئامىلە بايلىقلىرىنىڭ) ئەمەلىي سېتىۋېلىش قىممىتىنى رېئال مەھسۇلات ۋە رېئال بايلىققا نىسبەتەن تېز سۈرئەتتە تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ. يەنى پۇل پاخاللىشىدۇ، قەغەز پۇلنىڭ ۋە پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىنىڭ پۇل پاخاللىقى چىقىرىۋېتىلگەندىن كېيىنكى ھەقىقىي قىممىتى شىددەت بىلەن تۆۋەنلەپ، تاكى ئۇ پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرى قايتىدىن بەك ئەرزان باھادا رېئال بايلىقلار بىلەن تەڭپۇڭلاشقۇچە تۆۋەنلەيدۇ. ئاندىن كېيىن بارلىق قەرزلەر يېڭىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، يېڭى بىر كاپىتال دەۋرىيلىكى قايتىدىن باشلىنىدۇ. گەرچە بۇ بايان قىلىش جەريانى كىتابتا ئىنتايىن ئاددىيلاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ تۈپكى ماھىيىتى ناھايىتى ئېنىق: كاپىتال چوڭ دەۋرىيلىكىنىڭ تەتۈر تارتىش (Downwave) يەنى چېكىنىش باسقۇچىدا قەغەز ۋە رەقەملىك پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىنىڭ ئەمەلىي پايدا نىسبىتى رېئال مۈلۈكلەرگە سېلىشتۇرغاندا مۇتلەق مەنپىي بولىدۇ. بۇ دەۋرىيلىك پۈتكۈل ئىقتىسادتىكى ئەڭ ئازابلىق، كاپىتالغا ۋە كاپىتالىستلارغا ئەڭ قارشى بولغان تارىخىي باسقۇچ بولۇپ، ھەر خىل سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئاشقۇنلۇق ئەڭ چېكىگە يەتكۈچە داۋام قىلىدۇ.

داليونىڭ كۆزىتىشىچە، بۇ خىل ماكرو دەۋرىيلىك ماقالىدە كۆرسىتىلگەن ئىككى پارچە ھالقىلىق دىياگرامما ئارقىلىق ناھايىتى ئېنىق ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. ئۇنىڭ بىرىنچىسىدە، 1900-يىلىدىن باشلاپ تاكى بۈگۈنكى كۈنگىچە بولغان جەرياندىكى دۇنيادىكى ئومۇمىي پۇل مۇئامىلە بايلىقى بىلەن ئومۇمىي رېئال بايلىق (تەبىئىي بايلىقلار قاتارلىقلار) ئوتتۇرىسىدىكى نىسبەت قىممىتىنىڭ ئۆزگىرىش سىزىقى كۆرسىتىلگەن. ئىككىنچى دىياگراممىدا بولسا دەل مۇشۇ دەۋردىكى ئىناۋەتلىك پۇلنىڭ يەنى نەق پۇلنىڭ سېتىۋېلىش قۇۋۋىتى ۋە رېئال پايدا قايتۇرۇش نىسبىتى سىزىلغان. بۇ سىزىقلارغا قارايدىغان بولساق بىر قانۇنىيەتنى بايقايمىز: قاچانكى سىستېمىدا رېئال بايلىققا نىسبەتەن ھەددىدىن زىيادە كۆپ پۇل مۇئامىلە بايلىقى (قەغەز ۋەدە) يىغىلىپ قالغان چاغدا، دەۋرىيلىك قارشى يۆنىلىشكە ئايلىنىدۇ ۋە پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىنىڭ، بولۇپمۇ نەق پۇل ۋە زايوم قاتارلىق مۇقىم كىرىملىك قەرز مۈلۈكلىرىنىڭ ئەمەلىي، رېئال قىممىتى دەھشەتلىك دەرىجىدە تۆۋەنلەيدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى ناھايىتى مەنتىقىلىقتۇر: ئېغىر قەرز كىرىزىسىگە پېتىپ قالغان قەرزدارلارنى ۋە دۆلەتنى قۇتۇلدۇرۇپ قېلىش ئۈچۈن، دۆلەت مەركىزىي بانكىلىرى ئۆسۈم نىسبىتىنى (يەنى قەرز بېرىش تەننەرخىنى) مەجبۇرىي ۋە سۈنئىي ھالدا ئىنتايىن تۆۋەن سەۋىيەدە تۇتۇپ تۇرۇشقا مەجبۇر بولىدۇ، چۈنكى ئۆسۈم يۇقىرى بولسا قەرزدارلار قەرزنى تۆلەپ بولالماي ۋەيران بولىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەركىزىي بانكىلار قەرز ئېلىشنى جانلاندۇرۇپ، يېڭى قەرزلەرنىڭ پەيدا بولۇشى ئارقىلىق ئىقتىسادنى غىدىقلاش ئۈچۈن، ئۈزلۈكسىز پۇل بېسىپ چىقىرىشنى يولغا قويىدۇ. بۇ دۆلەتلەرنىڭ پۇل مۇئامىلە جەھەتتىن كېسەلگە گىرىپتار بولغانلىقىنىڭ ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك قەرز دەۋرىيلىكىنىڭ ئاخىرقى كىلاسسىك سىگنالىدۇر. پۇل بېسىش ئارقىلىق كونا قەرزنىڭ قىممىتىنى كىچىكلىتىش ئورۇندىلىدۇ ۋە يېڭىدىن قەرز ئارقىلىق سېتىۋېلىش كۈچى پەيدا قىلىنىدۇ، ئەمما بۇنىڭ ئەڭ چوڭ بەدىلى پۇلنىڭ، يەنى شۇ دۆلەت تارقاتقان ۋە ئوبوروت قىلىۋاتقان ئىناۋەتلىك قەغەز پۇلنىڭ ئەمەلىي تاۋارلارغا، خەلقئارالىق مۇلازىمەتلەرگە ۋە باشقا بايلىق زاپاس ساقلاش ۋاسىتىلىرىگە نىسبەتەن تېز سۈرئەتتە قىممىتىنى يوقىتىشىدۇر (Devaluation). بۇ ئازابلىق جەريان تاكى قەغەز يۈزىدىكى پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىنىڭ باھاسى ۋە قىممىتى، يەنى پۇلغا چېتىشلىق ۋەدىلەر شۇ قەدەر كىچىكلەپ چۈشۈپ كېتىپ، ئۆزىنىڭ ۋەكىللىك قىلىدىغان رېئال مۈلۈكلىرىگە سېلىشتۇرغاندا ئىنتايىن ئەرزان بولۇپ قالغۇچە، يەنى سىستېمىدىكى كۆپۈك تامامەن سىقىپ چىقىرىلغۇچە داۋام قىلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، قارشى تەرەپتىكى يەنە بىر يېڭى دەۋر يېتىپ كېلىدۇ، ئۇ بولسىمۇ دەۋرىيلىكنىڭ يەنە بىر قېتىم يۇقىرىغا يۆنىلىشى، يەنى تىنچلىق، ئىشلەپچىقىرىش گۈللىنىشى ۋە پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىنىڭ يەنە بىر قېتىم ئېسىل پايدا يارىتىدىغان يېڭى گۈللىنىش باسقۇچىغا قەدەم قويۇشىدۇر.

بۇ پۇل پاخاللىشىش ۋە پۇلنىڭ قىممىتىنىڭ تۆۋەنلەش مەزگىللىرىدە، ئاپتور بۇرۇنمۇ شەرھلىگەندەك كۆزگە كۆرۈنەرلىك بىر ھادىسە يۈز بېرىدۇ: «قاتتىق پۇل» ۋە ئالتۇنغا ئوخشاش ھەقىقىي قىممەتكە ئىگە رېئال مۈلۈكلەرنىڭ باھاسى نەق پۇل ۋە قەغەز بايلىقلارغا سېلىشتۇرغاندا شىددەت بىلەن ئۆرلەپ كېتىدۇ. مەسىلەن، داليو ماقالىسىدە تەمىنلىگەن يەنە بىر دىياگراممىدا ناھايىتى روشەن كۆرسىتىلگەندەك، دۇنيا تارىخىدا ئۆلچەملىك ۋە ئەنئەنىۋى 60/40 (يەنى 60 پىرسەنت پاي چېكى ۋە 40 پىرسەنت زايوم قۇرۇلمىسىدىكى) مەبلەغ سېلىش ساھەلىرىنىڭ قىممىتى قاتتىق چۈشۈپ كەتكەن مەزگىللەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئالتۇننىڭ باھاسى شىددەت بىلەن ئۆرلىگەن، قاتتىق مۈلۈككە بولغان تەلەپ يۇقىرى پەللىگە چىققان مەزگىللەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. داليونىڭ بۇ يەردىكى مەقسىتى ئالتۇننى ماختاپ كۆككە كۆتۈرۈش ياكى مەلۇم بىر خىل مەبلەغ سېلىش قورالىنى باشقىلاردىن ئەۋزەل دەپ تەرغىب قىلىش ئەمەس، بەلكى پەقەت كاپىتال بازارلىرى ۋە ئىقتىساد دۇنياسىنىڭ مېخانىكىلىق يۈرۈشۈش قانۇنىيەتلىرىنى رېئال ۋە ئوبيېكتىپ سۈپەتلەش، شۇنداقلا ئۆتكەنكى كىرىزىسلاردا ئوخشىمىغان مۈلۈكلەرنىڭ باھاسىنىڭ بازار تەۋرىنىشلىرىدە قانداق شەكىلدە ئىپادىلەنگەنلىكىنى ۋە كەلگۈسىدە نېمە ئىشلارنىڭ يۈز بېرىش مۇمكىنچىلىكىنى ئىلمىي ئاساستا يەكۈنلەپ چىقىشتۇر.

نۆۋەتتىكى رېئاللىق: مەنپىي ئۆسۈم نىسبىتى ۋە نەق پۇل تۇتۇشنىڭ زىيىنى

نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي شارائىتنى كۆزدە تۇتقاندا، يەنى 2021-يىللىرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى مەزگىللەردە، ھەرقانداق بىر ئەقىللىق مەبلەغ سالغۇچى ئۆزىدىن توختىماي سوراشقا تېگىشلىك ئەڭ يادرولۇق ۋە ئەڭ ھالقىلىق بىر سوئال بار: «مېنىڭ بانكا ئامانىتىمدىن ياكى سېتىۋالغان دۆلەت زايوملىرىمدىن ئېلىۋاتقان ئۆسۈم ۋە پايدا نىسبىتىم، مېنىڭ قولۇمدىكى پۇلنىڭ (يەنى ھۆكۈمەتلەر تارقاتقان قەغەز پۇلنىڭ) ئۈزلۈكسىز تۆۋەنلەۋاتقان رېئال سېتىۋېلىش كۈچى ۋە قىممەت يوقىتىش خەۋپ-خەتىرىنىڭ ئورنىنى تولدۇرالايدۇمۇ يوق؟» . داليو كىتابىدا كۆرسەتكەن بۈيۈك تارىخىي قەرز، پۇل ۋە كاپىتال دەۋرىيلىكى ئەسىرلەر بويى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا سانسىز قېتىم تەكرارلىنىپ كەلگەن ۋە يۇقىرىدىكى دىياگراممىلاردا ئېنىق نامايان بولغان بولۇپ، ئۇنىڭ تۈپكى لوگىكىسى ھامان 1) رېئال مال مۈلۈكلەر بىلەن رېئال پۇللارنىڭ قىممىتىنى، 2) پۇل مۇئامىلە پۇلى (كېڭەيتىلگەن ئىناۋەتلىك پۇل) بىلەن سۈنئىي پۇل مۇئامىلە بايلىقىنىڭ قىممىتى ئوتتۇرىسىدىكى نىسبەتنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئارقىلىق ئەمەلگە ئېشىپ كەلگەن. ئەستىن چىقارماسلىق كېرەككى، پۇل مۇئامىلە پۇلى ۋە پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرى پەقەت ئۇلار شۇ ۋەدىگە تايىنىپ ھەقىقىي ئىچكى قىممىتى بولغان رېئال تاۋارلارغا، ھەقىقىي پۇللارغا ئالماشتۇرۇلغاندا ئاندىن رېئال قىممەتكە ئىگە بولىدۇ، ئۇنداق بولمايدىكەن، ئۇلار پەقەت ئېكراندىكى رەقەم ياكى قەغەزدۇر.

بۇ چوڭ دەۋرىيلىكلەر تارىخىي جەھەتتىن ھەمىشە ئوخشاش بىر خىل مېخانىزم بويىچە ئىشلىگەن: دەۋرىيلىكنىڭ يۇقىرىغا كۆتۈرۈلۈش باسقۇچىدا، ئەسلىدىكى چەكلىك رېئال پۇل ۋە رېئال بايلىقلارنى ئاساس قىلغان ھالدا يارىتىلىدىغان «پۇل مۇئامىلە پۇلى ۋە پۇل مۇئامىلە بايلىقى» نىڭ مىقدارى (يەنى قەرز ۋە پاي چەكلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بايلىق دەرىجىسى) چەكلىمىسىز ھالدا زورىيىپ كېتىدۇ. بۇ قەغەز بايلىقلارنىڭ ھەددىدىن ئارتۇق زورىيىپ كېتىشى تاسادىپىي بولماستىن، ئۇنىڭ دەل ئۈچ خىل كۈچلۈك تۈرتكىلىك سەۋەبى باردۇر. بىرىنچىدىن، پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى شىركەتلەر ۋە كاپىتالىستلار ئۈچۈن ئەڭ تېز پۇل تېپىشنىڭ ئۇسۇلى دەل مۇشۇ خىل يېڭىدىن-يېڭى پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىنى كەشىپ قىلىپ ياساپ چىقىپ، ئۇنى ئاۋام خەلققە سېتىشتۇر. بۇنداق قىلىش ئۇلار ئۈچۈن ئىنتايىن غايەت زور پايدا ئېلىپ كېلىدۇ. ئىككىنچىدىن، ھۆكۈمەتلەرنى ۋە دۆلەتنى باشقۇرۇۋاتقان سىياسىي لىدېرلارمۇ پۇل، قەرز ۋە باشقا كاپىتال بازار قوراللىرىنىڭ كۆلىمىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق ئۆز دۆلىتىنىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمىنى تېز سۈرئەتتە كېڭەيتىپ، جەمئىيەتتە سۈنئىي بىر پاراۋانلىق دەۋرىنى بارلىققا كەلتۈرەلەيدۇ، چۈنكى بۇ خىل قەرزگە تايانغان تەرەققىيات قىسقا ۋاقىت ئىچىدە زور تەلەپ ۋە ئېھتىياج يارىتىدۇ. ئۈچىنچىدىن، بۇ خىل سۈنئىي ئۆسۈش نەتىجىسىدە باھالار ئۆرلەيدۇ، نەتىجىدە پۇقرالار ئۆزلىرىنىڭ قولىدىكى پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىنىڭ باھاسىنىڭ ئۈزلۈكسىز ئۆسۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، ئۆزلىرىنى بۇرۇنقىدىنمۇ باي بولۇپ كەتكەندەك ھېس قىلىپ خۇشال يۈرۈيدۇ، گەرچە ئەمەلىيەتتە بۇ پۇللار ۋە قەرز مۈلۈكلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى سېتىۋېلىش قۇۋۋىتى ئاستىرتتىن تۆۋەنلەپ كېتىۋاتقان بولسىمۇ. مانا مۇشۇنداق سەۋەبلەر بىلەن مەركىزىي ھۆكۈمەتلەر ۋە مەركىزىي بانكىلار قەدىمدىن تارتىپ ھەمىشە بازاردىكى بار بولغان رېئال پۇل ۋە رېئال مۈلۈككە ئالماشتۇرغىلى بولىدىغان چەكتىن نەچچە ھەسسە ئارتۇق قۇرۇق تەلەپ ۋە قەغەز ۋەدىلەرنى سۈنئىي ھالدا يارىتىپ كەلگەن.

دەۋرىيلىكنىڭ كۆتۈرۈلۈش يەنى گۈللىنىش دەۋرلىرىدە يەنە بىر دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئامىل، پاي چېكى ۋە زايوم قاتارلىق مەبلەغ سېلىش مۈلۈكلىرىنىڭ باھاسىنىڭ ئۈزلۈكسىز ئۆرلىشى بولۇپ، بۇ ئادەتتە مەركىزىي بانكىلارنىڭ ئۆسۈم نىسبىتىنى ئۈزلۈكسىز تۆۋەنلىتىشى بىلەن ماس قەدەمدە يۈز بېرىدۇ. ئىقتىسادىي ئاساسىي پىرىنسىپ شۇكى، باشقا شارائىتلار ئۆزگەرمىگەندە، ئۆسۈم نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىشى مۈلۈكلەرنىڭ باھاسىنى تېزلىكتە ئۆستۈرىدۇ (يەنى دىسكونت نىسبىتى تۆۋەنلەيدۇ). بۇنىڭغا قوشۇلۇپ ھۆكۈمەتلەرنىڭ سىستېمىغا توختىماي يېڭى پۇل كىرگۈزۈشى يەنى لىكۋىدلىق (ئېقىشچانلىق ) تەمىنلىشى پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىگە بولغان ئېھتىياجنى غىدىقلاپ، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان «خەتەر مۇكاپاتى» نى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ. نەتىجىدە بازاردىكى پۇللار كۆپىيىپ، ئۆسۈم نىسبىتى چۈشۈپ كەتكەندە، بۇ پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرى كىشىلەرگە بەكلا جەلپكار ۋە قىممەتلىك بىلىنىدۇ. ئەمما قىزىقارلىق، شۇنداقلا ئىنتايىن خەتەرلىك يېرى شۇكى، باھالار ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان، مەركىزىي بانكا ئۆسۈم نىسبىتىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرگەن ئاشۇ پەيتنىڭ ئۆزى، دەل كەلگۈسىدىكى پۇل مۇئامىلە مۈلۈكلىرىدىن كېلىدىغان رېئال پايدا نىسبىتىنىڭ يەنى كۈتۈلمە كىرىمنىڭ تارىختىكى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشكەن ۋاقتىدۇر. بازاردا تارقىتىلغان تۆلەش ۋەدىلىرى ۋە قەرزلەرنىڭ سانى، كەلگۈسىدە رېئال قايتۇرۇشقا بولىدىغان مۈلۈك بايلىقىنىڭ سانىدىن قانچە كۆپ ئېشىپ كەتسە، پۈتكۈل پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى يوشۇرۇن خەتەرمۇ شۇنچە يۇقىرى بولىدۇ. بۇنداق يۇقىرى خەتەرلىك شارائىتتا، مەبلەغ سالغۇچىلار ئەسلىدە تېخىمۇ يۇقىرى ئۆسۈم (يەنى خەتەر مۇكاپاتى) تەلەپ قىلىشى كېرەك ئىدى، لېكىن ئەكسىچە، ئىقتىسادىي شارائىت قارىماققا بەكلا ئوبدان، پۇل تېپىش بەكلا ئاسان كۆرۈنگەنلىكى ئۈچۈن، شۇنداقلا كىشىلەرنىڭ ئۆتمۈشتىكى قەرز ۋە بانكا كىرىزىسىنىڭ ۋەھىمىلىك ئەسلىمىلىرىنى ئاللىقاچان ئۇنتۇپ قالغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلار ئىنتايىن تۆۋەن ۋە ئازغىنە ئۆسۈم پايدىسىغىمۇ رازى بولۇپ پۇللىرىنى خەتەرگە تاشلاۋېرىدۇ. مانا بۇ كىرىزىس پارتلاشنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ دەھشەتلىك بىخۇدلۇقتۇر.

داليو كىتابىنىڭ كېيىنكى قىسىملىرىدا، كاپىتال دەۋرىيلىكىنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن كۆرسىتىلگەن ئالدىنقى دىياگراممىلارنىڭ يەنە بىر مۇھىم ماكرو ئامىل بولغان ئۆسۈم نىسبىتى كۆرسەتكۈچى قوشۇلماي تۇرۇپ مۇكەممەل بولالمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. شۇڭلاشقا ماقالىگە 1900-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلەنگەن يەنە تۆت پارچە ئۆسۈم نىسبىتىنى كۆرسىتىدىغان چوڭ دىياگرامما كىرگۈزۈلگەن. (دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، بۇ ماقالە بۆلەكلىرى 2021-يىلى ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئاپتورنىڭ بايان قىلغان بارلىق سانلىق مەلۇماتلىرى شۇ ۋاقىتتىكى ۋەزىيەتكە توغرا كېلىدۇ.) بۇ جەدۋەللەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرى ۋە ياپونىيە قاتارلىق ئاساسلىق ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ رېئال زايوم ئۆسۈم نىسبىتى (يەنى پۇل پاخاللىقى چىقىرىۋېتىلگەندىن كېيىنكى ھەقىقىي پايدا نىسبىتى)، نامدىكى، يۈزەكى زايوم ئۆسۈم نىسبىتى ھەمدە نەق پۇلنىڭ رېئال ۋە نامدىكى ئۆسۈم نىسبەتلىرىنى تەپسىلىي نامايان قىلغان. تارىخقا نەزەر سالساق، 20-ئەسىردە بۇ ئۆسۈم نىسبەتلىرى ئىزچىل ھالدا كۆرۈنەرلىك يۇقىرى سەۋىيەنى ساقلاپ كەلگەن بولسا، داليو بۇ ماقالىنى يېزىۋاتقان دەۋرگە كەلگەندە (يەنى 2021-يىلى)، دۇنيادىكى بارلىق ئاساسلىق زاپاس پۇللارنى تارقىتىدىغان مەملىكەتلەرنىڭ دۆلەت زايوملىرىنىڭ رېئال پايدا نىسبىتى تارىختىكى ئەڭ تۆۋەن چەككە، يەنى مەنپىي قىممەتكە چۈشۈپ قالغان ئىدى؛ ئۇنىڭ ئۈستىگە نامدىكى (پۇل پاخاللىقىنى ھېسابلىمىغاندىكى يۈزەكى) زايوم پايدا نىسبىتىمۇ ئاساسىي جەھەتتىن نۆلگە يېقىنلىشىپ تارىخىي تۆۋەن نۇقتىنى ياراتقان ئىدى. نەق پۇلنىڭ رېئال پايدا قايتۇرۇش نىسبىتىمۇ خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش مەنپىي ھالەتتە بولۇپ، گەرچە 1930-1945-يىللىرى ياكى 1915-1920-يىللىرىدىكىدەك پۇل بېسىش توقۇنۇشلىرى ئەۋج ئالغان ۋە ھۆكۈمەتلەر بازارنى سۈنئىي تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان پەۋقۇلئاددە ناچار مەزگىللەردىكىدەك دەرىجىدىن تاشقىرى مەنپىي بولمىسىمۇ، ئەمما نەق پۇلنىڭ نامدىكى ئۆسۈم نىسبىتى ھەقىقەتەنمۇ تارىختىكى ئەڭ تۆۋەن نۇقتىدا ئىكەنلىكى كۆرۈلۈپ تۇراتتى.

مۇشۇنداق ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا بۇ ۋەزىيەت ئادەتتىكى مەبلەغ سالغۇچى ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ مەبلەغ سېلىشنىڭ ئەڭ تۈپكى ماھىيىتى ۋە ئاساسىي مەقسىتى بولسا، بىزنىڭ ئارتۇقچە پۇللىرىمىزنى بۈگۈنكى كۈندە مەلۇم بىر بايلىق ساقلاش ۋاسىتىسىگە (يەنى پۇل مۇئامىلە مۈلكىگە) ئايلاندۇرۇپ، ئۇنى كەلگۈسىدە تېخىمۇ چوڭراق سېتىۋېلىش كۈچىگە ئايلاندۇرۇپ قايتۇرۇپ ئېلىشتىن ئىبارەتتۇر. مەبلەغ سالغۇچى ھەرقانداق بىر مۈلۈككە مەبلەغ سالغاندا، ئەمەلىيەتتە ئۇ بۈگۈنكى قولىدىكى بىر مىقدار پۇلنى، كەلگۈسىدىكى مەلۇم بىر مەزگىلدە قايتۇرۇلىدىغان پۇلغا ئالماشتۇرغان بولىدۇ. داليو ئوقۇرمەنلەرنى مۇشۇ ئاددىي لوگىكىغا قايتىپ كېلىشكە ۋە 2021-يىلىدىكى دۇنيا كاپىتال بازىرىدىكى بۇ ئالماشتۇرۇش مۇئامىلىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە نەقەدەر ئەخمىقانە بىر كېلىشىم ئىكەنلىكىگە قاراشقا چاقىرىدۇ. تەھلىلگە ئاساسلانغاندا، ئەگەر سىز ھۆكۈمەتكە بۈگۈن 100 دوللار قەرز بەرسىڭىز (يەنى زايوم سېتىۋالسىڭىز)، مۇشۇ 100 دوللار ئەسلى مەبلىغىڭىزنى قايتۇرۇۋېلىپ، ئاندىن ئۇنىڭ ئۈستىگە زەررىچىلىك بولسىمۇ پايدا ئېلىشقا باشلىشىڭىز ئۈچۈن ئامېرىكا دۆلەت زايوملىرىدا تەخمىنەن 45 يىل، ياپونىيە زايوملىرىدا 150 يىل، خىتاي زايوملىرىدا 30 يىل كۈتۈشىڭىز كېرەك [9]. ھالبۇكى، ياۋروپا زايوملىرىدا بولسا شۇ قەدەر مەنپىي ئۆسۈم نىسبىتى يولغا قويۇلغانكى، سىز ئەسلى مەبلىغىڭىزنىمۇ ھېچقاچان تولۇق قايتۇرۇپ ئالالمايتتىڭىز. ئۇنىڭ ئۈستىگە، سىزنىڭ مەبلەغ سېلىشتىكى ئەسلى مۇددىئايىڭىز پەقەت ساندىكى رەقەمنى ساقلاش ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىدىكى ئەمەلىي سېتىۋېلىش قۇۋۋىتىنى ئاشۇرۇش بولغانلىقى ئۈچۈن، پۇل پاخاللىقىنى چوقۇم ئويلىشىشىڭىز شەرت. مانا مۇشۇنداق پۇل پاخاللىقى ئارقا كۆرۈنۈشىدە ئامېرىكا ۋە ياۋروپادا، ھەتتا 250 يىل كۈتۈشكە توغرا كېلىدىغان ياپونىيەدە سىز پۇلغا سالغان مەبلىغىڭىزدىن ھېچقاچان ئەسلىدىكى سېتىۋېلىش قۇۋۋىتىنى ياندۇرۇپ ئالالمايسىز. سىز بۇ دۆلەتلەردە قولىڭىزدىكى پۇلغا نىسبەتەن ھەر يىلى سېتىۋېلىش قۇۋۋىتى جەھەتتە كاپالەتلىك زىيان تارتىسىز. داليونىڭ سوئالى ئىنتايىن ئۆتكۈر: بۇنداق پۇل پاخاللىقىدىن تۆۋەن ئۆسۈم بىلەن يىللاپ زىيان تارتقاندىن كۆرە، نېمە ئۈچۈن شۇ پۇلغا باشقا رېئال، ئەمەلىي بايلىقلارنى ۋە يۈرۈشۈۋاتقان مەھسۇلاتلارنى (سېتىۋېلىش قۇۋۋىتى پۇل پاخاللىقى بىلەن تەڭپۇڭلىشالايدىغان ياكى ئۇنىڭدىن ئېشىپ كېتەلەيدىغان رېئال تاۋارلارنى) سېتىۋالمايسىز؟ ئۇ شۇ زاماندا، پايدا نىسبىتى پۇل پاخاللىقىدىن ئېشىپ كېتەلەيدىغان نۇرغۇنلىغان باشقا رېئال مەبلەغ سېلىش ساھەلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئەسكەرتكەن. كىتابتا قوشۇمچە تەمىنلەنگەن جەدۋەللەر يەنە ئامېرىكىدىكى نەق پۇل ۋە زايومنى ساقلاپ، ئەسلىگە قايتىش ئۈچۈن كېتىدىغان ۋاقىتنىڭ نامدىكى ۋە رېئال قىممەت جەھەتتىن تارىختىكى ئەڭ ئۇزۇن، شۇنداقلا ئەقلىي جەھەتتىن قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان دەرىجىدىكى بىر كۈلكىلىك رەقەمگە يەتكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەرگەن.

خۇلاسە: چوڭ دەۋرىيلىك ئۆزگىرىشلىرىگە تاقابىل تۇرۇشتىكى بىردىنبىر يول

ماقالىنىڭ خۇلاسە قىسمىغا كەلگەندە، ئاپتور يەنە بىر قېتىم ماكرو نۇقتىغا قايتىپ كېلىدۇ. ئۇنىڭ پۈتكۈل ئانالىزى، يەنى 1900-يىلىدىن باشلاپ دۇنيادىكى ۋەزىيەتنى، يەرشارىنىڭ 500 يىللىق تەرەققىيات مۇساپىسىنى ھەمدە خىتاي تارىخىدىكى 1,400 يىللىق خانلىقلارنىڭ ئالماشتۇرۇلۇش ۋە دەۋرىيلىك ئۆزگىرىش سىزىقلىرىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق چىقارغان يەكۈنى شۇ بولغانكى، ئىنسانىيەتنىڭ ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىيات قۇرۇلمىسىدا ئاساسىي جەھەتتىن ئوخشاش بولغان مەركىزىي دەۋرىيلىكلەر توختىماستىن، تەكرار-تەكرار يۈز بېرىپ تۇرغان، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ يۈز بېرىشىدىكى تۈپ سەۋەبلەر ۋە ھەرىكەتلەندۈرۈش كۈچلىرىمۇ ماھىيەت جەھەتتىن پۈتۈنلەي ئوخشاش بولغان. بۇ ھادىسىلەر ئادەمنىڭ ئىرادىسىگە ياكى ئارزۇسىغا باقمايدىغان ماكرو قانۇنىيەتتۇر. بىز ئالدىدا بايان قىلغاندەك، دۇنيا تارىخىدىكى ھەر بىر يېڭى تەرتىپ ئورنىتىلىشتىن ئىلگىرىكى، مەسىلەن 1945-يىلىدىن بۇرۇنقى ئۇرۇش ۋە كىرىزىس مەزگىللىرىدىكى دەھشەتلىك زامانلار، دەل كونا چوڭ دەۋرىيلىكنىڭ ئاخىرلىشىپ، يېڭى دەۋرىيلىككە ئۆتۈش ۋە كونا ئىتتىپاقلارنىڭ، قەرزلەرنىڭ، قۇرۇلمىلارنىڭ پۈتۈنلەي ئاغدۇرۇلۇپ ۋە قايتا تەشكىللىنىپ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىلىشتىن بۇرۇنقى كىلاسسىك تىپتىكى ئۆتكۈنچى ۋە تەۋرەش باسقۇچىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. گەرچە بۇ خىل ئۆتكۈنچى دەۋرلەر تارىختا مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە ئاۋام ئۈچۈن قورقۇنچلۇق، قانلىق ۋە ۋەيران قىلغۇچ بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئاشۇ دەھشەتلىك كىرىزىستىن كېيىن، دۇنيا يېپيېڭى بىر تەرتىپكە، غايەت زور يېڭىلىق يارىتىش ۋە پاراۋانلىق ئېلىپ كېلىدىغان تېخىمۇ ئۇزۇن مەزگىللىك گۈللىنىش دەۋرىگە قەدەم قويۇپ، ئاۋۋالقى زىيانلارنى تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە تولۇقلاپ كەتكەن. مۇشۇنداق قەد كۆتۈرۈش، كېڭىيىش، چەكتىن ئېشىش، پارتلاش ۋە قايتىدىن گۈللىنىش ئىنسانىيەت تارىخىدا كۆپ قېتىم يۈز بەرگەن. ئاپتور گەرچە كەلگۈسىدە مەلۇم ۋاقىتتا مۇشۇ خىل سىستېمىلىق كىرىزىس ۋە تارىخىي ئۆزگىرىشنىڭ زادى قاچان، قايسى كۈنى يۈز بېرىدىغانلىقىنى يۈز پىرسەنت توغرا مۆلچەرلەشكە جۈرئەت قىلالمىسىمۇ، ئەمما بىر مەبلەغ سالغۇچى ۋە پۇل مۇئامىلە تەتقىقاتچىسى سۈپىتىدە، مەبلىغىنى مۇشۇ خىل تارىخىي كىرىزىسلەرگە ۋە سىياسىي-ئىقتىسادىي داۋالغۇشلارغا تاقابىل تۇرالايدىغان ۋە شۇ خىل ۋەقەلەردە قىممىتىنى ساقلاپ قالالايدىغان دەرىجىدە كۆپ خىللاشتۇرماي، ھەمدە ئۆزىنىڭ پەرەزلىرىنىڭ بەلكىم خاتا چىقىپ قېلىش ئېھتىماللىقىغا نىسبەتەن قوغدىنىش تەدبىرى قوللانماي تۇرۇپ مەبلەغ سېلىشنىڭ قەتئىي ئورۇنسىز ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ ھەقىقىي بىر قىمارۋازلىق ئىكەنلىكىنى قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇپ ماقالىسىنى ئاخىرلاشتۇرىدۇ.

قوشۇمچە ئىزاھات ۋە تەتقىقات مەنبەلىرى:

(مەزكۇر تەھلىلنىڭ ئەسلى مەنبەسى رېي داليونىڭ رەسمىي ئېلان قىلغان ماقالىسى بولۇپ، ئەسلى تېكىستنى تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتىن كۆرەلەيسىز: ماقالىنىڭ ئەسلى مەنبەسىگە ئۇلىنىش)

ئىنكاسلار: