تارىخشۇناس دوكتور نەبىجان تۇرسۇندىن ئۇيغۇر خەلقىگە يەنە بىر خوش خەۋەر

ئەلگە تونۇلغان مول – ھوسۇللۇق ئۇيغۇر تارىخشۇناسى، تارىخ پەنلىرى دوكتورى نەبىجان تۇرسۇننىڭ  ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كۆپ ئەسىرلىك تارىخىغا بېغىشلاپ يېزىپ پۈتتۈرگەن 30 يىللىق جاپالىق ئىلمىي ئەمگەكلىرىنىڭ مەھسۇلى –  13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ 10-تومى نەشردىن چىقىپ تارقىتىلىشقا باشلىدى.

«ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ 10-تومى، يەنى مەزكۇر « ئومۇمىي  تارىخ» نىڭ 1944-1949-يىللىرى ئارىسىدىكى «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى»نىڭ 4-قىسمىدىن ئىبارەتتۇر.  « ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» نىڭ 7-8- 9-توملىرى، يەنى «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى»نىڭ 1-2-3- قىسىملىرى نەشردىن چىقىپ  تارقىتىلىۋاتقانىدى. دېمەك بۇ قېتىم مەزكۇر دەۋرنىڭ 4-قىسمى يورۇققا چىقتى.

«شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى» نىڭ 4-قىسمى، يەنى « ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» نىڭ 10-تومىدا  قوشۇمچە «تىركىشىش،  قايتا قوزغىلىش ۋە مەۋجۇتلۇق كۈرىشى» دېگەن ماۋزۇدا 1947-يىلى 1-ئايدىن تاكى 1948-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە  بولغان ئارىلىقتىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋە پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇرەككەپ ھەم ئۆتكۈر سىياسىي ھاياتى پاكىتلىق، ئىلمىي ۋە ناھايىتى تەپسىلىي بايان قىلىنغان.

10-توم   جەمئىي 9 باب، 110 ئەتراپىدىكى ئايرىم ماۋزۇلاردىن ۋە جەمئىي 660 بەتتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، مەزكۇر تومدا  نۇقتىلىق ھالدا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ 1947-1948-يىللىرى ئارىسىدىكى سودا-ئىقتىسادىي سىياسىتى ۋە تەرەققىياتى، خىتاي بىلەن ئېلىپ بارغان ئۆتكۈر سىياسىي  كۈرەشلىرى، ئۈرۈمچى- قەشقەر قاتارلىق جايلاردا ئېلىپ بېرىلغان ئەركىنلىك نامايىشلىرى، تۈرلۈك قارشىلىق ھەرىكەتلىرى، خىتاينىڭ  ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچكى قاتلىمىنى پارچىلاش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان سىياسىي تاكتىكىلىرى  شۇنىڭدەك ئىككى تەرەپ ئارىسىدىكى ھەربىي-سىياسىي، ئىقتىسادىي توقۇنۇشلار ھەمدە شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابچىلىرىنىڭ سىياسىي ۋە قوراللىق كۈرەش يولى بىلەن تۇرپان، توقسۇن، پىچان قوزغىلىڭىنى ئېلىپ بېرىپ، ئاخىرىدا پۈتۈن جەنۇبنىمۇ ئازاد قىلىشقا ئىنتىلىشى، ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلارنىڭ بىرلەشمە ھۆكۈمەتنى تاشلاپ غۇلجىغا قايتىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى بىلەن خىتاي ئارىسىدا قايتىدىن  ئۇرۇش ھالىتى، تىركىشىش ۋەزىيىتى شەكىللەنگەنلىكى قاتارلىق كۆپلىگەن مەسىلىلەر ئەتراپلىق يورۇتۇلغان.

ئاپتور بۇ تارىخىي باسقۇچنى ئوخشاشلا  سوۋېت مەخپىي ئارخىپلىرى، شەرقىي تۈركىستان مەنبەلىرى، تارىخىي شاھىتلارنىڭ ئەسلىمىلىرى، خىتاي تەيۋەن مەخپىي ئارخىپلىرى، ئامېرىكا ئارخىپلىرى ۋە باشقا كەڭ ماتېرىياللارغا تايىنىپ بايان قىلىدۇ، چىگىش  ۋە سىرلىق مەسىلىلەرنىڭ تۈگۈنىنى يېشىدۇ.

ئەسەرنىڭ يەنە بىرقاتار مۇھىم نۇقتىلىرى شۇكى، بۇنىڭدا 1947-يىلى 7-ئايدىكى  تۇرپان -توقسۇن- پىچان خەلقىنىڭ قوراللىق قوزغىلىڭى ناھايىتى تەپسىلىي بايان قىلىنغان شۇنىڭدەك ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان رەھبەرلىرىنىڭ 1947-يىلى 9-ئايدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ، يەنى ئازاد ئۈچ ۋىلايەتنىڭ سودا-ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت تەرەققىياتىنى تېخىمۇ كۈچەيتىپ، خىتاي تەرەپنىڭ ئېلىپ بارغان ئىقتىسادىي جەھەتتىن قامال قىلىش، ۋەيران قىلىش تاكتىكىسىنى بىتچىت قىلغانلىقى، ئەكسىچە ئازاد ئۈچ ۋىلايەتنىڭ خىتاينىڭ قولىدىكى يەتتە ۋىلايەتتىن يۇقىرى، پاراۋان خەلق تۇرمۇش ياراتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.

بۇ تومدا يەنە شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابى رەھبەرلىرىنىڭ خىتاي شوۋىنىست مىللەتچى ھەربىي-سىياسىي دائىرىلىرىنىڭ  مىللىي جەھەتتىن «باشقا مىللەتلەرنى ئۇيغۇرلارغا قارشى قويۇش»، «نامايىشقا نامايىش»، «تەشكىلاتقا تەشكىلات» ئارقىلىق تاقابىل تۇرۇش، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچكى قىسمىنىمۇ پارچىلاش چارىسى قوللىنىپ، ئوسمان باتۇر قاتارلىق  قازاقلارنى ئۇيغۇرلارغا قارشى، شەرقىي تۈركىستان، يەنى ئىلى ھۆكۈمىتىگە قارشى قوزغاپ، ئىچكى ئۇرۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئارقىلىق ئاخىرقى ھېسابتا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى مەۋجۇت بولغان ئىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئازاد ئۈچ ۋىلايەتنى بېسىۋالماقچى بولغانلىقى، ئەمما بۇ سۇيىقەستنىمۇ تارمار قىلغانلىقى  مول پاكىتلار ئاساسىدا ئانالىز ۋە  بايان قىلىنىدۇ.

مەزكۇر تومدا يەنە 1947-1949-يىلى ئارىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابى ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ سىياسىي تەقدىرىگە مۇناسىۋەتلىك خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئارقا كۆرۈنۈشلىرى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئۇيغۇرلارغا كۆرسەتكەن تەسىرى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە خىتاي سىياسىتىدىكى ھەم  ئىستراتېگىيەسىدىكى ئۆزگىرىش، تەرەققىيات يۆنىلىشى، شۇنىڭدەك بۇلارنىڭ مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى ھەتتا خىتاي ھۆكۈمرانلىقىدىكى مەسئۇد سەبىرى باشچىلىقىدىكى ئۈچ ئەپەندى باش بولغان ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتكە ۋە ئۇلارنىڭ ھوقۇقتىن قالدۇرۇلۇشىغا بولغان تەسىرى ئارقا كۆرۈنۈشلىرى قاتارلىق مەسىلىلەرمۇ ئەتراپلىق ۋە قايىل قىلارلىق ئېچىپ بېرىلىدۇ.

ھازىرغىچە تارقىتىلغان «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ 7-تومى (860 بەت)، 8- تومى (890 بەت) يەنى «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى»نىڭ 1-2-قىسىملىرىدا 1944-يىلى شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ئىنقىلابى پارتلاپ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاكى 1946-يىلى 7-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتىكى بارلىق سىياسىي، ھەربىي، دۆلەتچىلىك  تارىخى، تىنچلىق سۆھبىتى ئۆتكۈزۈلۈپ ۋە بىتىم  تۈزۈلۈپ، بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلۇشىغىچە بولغان پۈتۈن بىر يېرىم يىللىق جەريان ناھايىتى تەپسىلىي، تولۇق ۋە ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرىلگەن. 9-تومدا (650 بەت) يەنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخىنىڭ 3-قىسمىدا 1946-يىلى 7-ئايدىن 1947-يىلى 1-ئايغىچە بولغان 6 ئايلىق بىرلەشمە ھۆكۈمەت دەۋرىدىكى ئىس-تۈتەكسىز كۈرەش، يەنى ئۆتكۈر سىياسىي كۈرەش تولىمۇ تەپسىلىي يورۇتۇلغانىدى.

گەرچە، دۇنيادا كۆپ دۆلەتلەردە ئىككى ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان ئۇيغۇر تارىخى، شەرقىي تۈركىستان تارىخى تەتقىق قىلىنىپ ھەر خىل تىللاردا كۆپلىگەن ئەسەرلەر، مەخسۇس ئۇيغۇر تارىخى كىتابلىرى  يېزىلىپ نەشر قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما ھازىرغىچە مۇنداق 13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» تېخى يېزىلمىغانىدى، جۈملىدىن يەنە 1949-1944-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان تارىخى ھەققىدىمۇ بىرقىسىم كىتابلار چىققان بولسىمۇ، ئەمما 1944-1951-يىللىرى ئارىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان تارىخى جەريانلىرىنى مۇنداق 5 توم ھالىدا ھازىرغىچە تولۇق ۋە تەپسىلىي شەكىلدە تېخى ھېچكىم يېزىپ باقمىغانىدى.

«ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» دىن ئىبارەت 13 توملۇق غايەت زور ئىلمىي ئاكادېمىيەلىك، كۆپ مەنبەلىك، تەپسىلىي ئۇيغۇر تارىخى ئەسىرى يەنىلا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆزىنىڭ تارىخچىسى، يەنى دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئەپەندىنىڭ قەلىمى ئارقىلىق يورۇقلۇققا چىقىرىلدى.

ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مىللىي كىملىكى، تارىخى، مەدەنىيىتى، دىنى ئېتىقادى، كىشىلىك ھوقۇقى ۋە سىياسىي ھوقۇقلىرى خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن  بۈگۈنكىدەك ئېغىر كىرىزىسقا دۇچ كەلتۈرۈلگەن شۇنىڭدەك خىتاي ئۇيغۇر مىللىي تارىخىنى يوقىتىپ، ئۇنى خىتاي تارىخى، خىتاي مىللىتىنىڭ بىر قىسمى قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بۈگۈنكىدەك ھالقىلىق پەيتتە 13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ھەر بىر ئۇيغۇر زىيالىيسى، ئۇيغۇر پۇقراسى ئوقۇشى ۋە ساقلىشى  شۇنىڭدەك قوللىشى كېرەك بولغان قىممەتلىك ئەسەردۇر. بۇ ئەسەر ھەم باشقا تىللاردىمۇ چىقىرىلىشى كېرەك.

ئەمدى نۆۋەت بولسا «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ 11-تومى، يەنى  ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلارنىڭ سىرلىق ئۆلۈمىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىشىغا ئائىت قىسمى نەشردىن چىقىشنى كۈتۈۋاتقان بولۇپ بۇ تومغا، «خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ئىشغالىيىتى ۋە يوقىتىش» دەپ نام بېرىلگەن.  1934-1933 يىللىرىدىكى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» قىسمىمۇ ۋە باشقا توملارمۇ  بىرمۇبىر تەھرىرلىنىش ئارقىلىق ئارقىمۇئارقىدىن نەشر قىلىنىش ئۈستىدە تۇرماقتا. كىتابنى يېزىشتىن باشقا نەشرگە تەييارلاش، باسما مەبلىغىنى ھەل قىلىش  ئىشلىرىمۇ نەبىجان تۇرسۇننىڭ  ئۆزى تەرىپىدىن تەنھا ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ ھەسسىلەپ جاپا-چېكىشى ۋە بارلىق خىزمەتتىن سىرتقى ۋاقىتلىرى، دەم ئېلىش ۋاقىتلىرىنىمۇ سەرپ قىلىشىغا توغرا كەلمەكتە.

ئىنستىتۇتىمىز دوكتور نەبىجان تۇرسۇنغا سالامەتلىك ۋە زور مۇۋەپپەقىيەتلەر تىلەيدۇ.

كىتابنى سېتىۋېلىش ئۈچۈن orxuntekin@gmail.com  ئېلخەت ئادرېسى بىلەن ئالاقىلاشسىڭىزى بولىدۇ.

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

Тарихшунас доктор Нәбиҗан Турсундин  Уйғур хәлқигә  йәнә бир хош хәвәр

ئىنكاسلار: