ئىستراتېگىيەلىك ئويغىنىش: سانا تاكائىچى دەۋرىدىكى ياپونىيەنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك دوكتىرىنى ۋە يەرشارىۋى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت

يەرشارى خاراكتېرلىك كۈچ تەڭپۇڭلۇقى شىددەت بىلەن ئۆزگىرىۋاتقان ۋە خەلقئارالىق تۈزۈم مىسلى كۆرۈلمىگەن سىناقلارغا دۇچ كېلىۋاتقان بىر مەزگىلدە، 2025-يىلى ئۆكتەبىردە ياپونىيە تارىخىدىكى تۇنجى ئايال باش مىنىستىر سۈپىتىدە ۋەزىپىگە ئولتۇرغان سانا تاكائىچى (Sanae Takaichi)، دۆلەتنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى يېرىم ئەسىرلىك پاسسىپ سۈلھىپەرۋەرلىك سىياسىتىنى يىلتىزىدىن ئۆزگەرتىپ، ئاكتىپ، مۇستەقىل ۋە تەشەببۇسكار بىر گېئوپولىتىك ئاكتيورلۇق رولىنى تىكلەشكە كىرىشتى. ئۇنىڭ بۇ مۇرەككەپ ۋە رادىكال ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرى 2026-يىلى 2-ئايدىكى مۇددەتتىن بۇرۇن ئۆتكۈزۈلگەن ئومۇمىي سايلامدا غايەت زور سىياسىي قانۇنىيلىققا ئېرىشتى. تاكائىچى رەھبەرلىكىدىكى لىبېرال دېموكراتلار پارتىيەسى (LDP) ياپونىيە سىياسىي تارىخىدا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە 316 ئورۇنغا ئېرىشىپ، ياپونىيە ئىنوۋاتسىيە پارتىيەسى (Ishin) بىلەن بىرلىكتە پارلامېنت تۆۋەن پالاتاسىدا ئۈچتىن ئىككى قىسىم مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى (352 ئورۇن) قولغا كەلتۈردى [1] [2]. بۇ سايلام غەلىبىسى تاكائىچىغا خەلقنىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ۋە تاشقى تەھدىتلەرگە قارشى كۈچلۈك رەھبەرلىككە بولغان ئىنتىلىشىنى نامايان قىلىپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭغا ئاساسىي قانۇننى تۈزىتىش، ھەربىي خامچوتنى تارىخىي سەۋىيەگە كۆتۈرۈش ۋە ياپونىيەنى خەلقئارا سەھنىدە تېخىمۇ بەلگىلىگۈچى بىر كۈچكە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان سىياسىي كاپالەتنى ھازىرلاپ بەردى [3]. مەزكۇر ماقالىدە، تاكائىچىنىڭ يېڭى بىخەتەرلىك دوكتىرىنى، ئىستىخبارات-تور بوشلۇقىدىكى بۇرۇلۇشلىرى، تەيۋەن مەسىلىسى سەۋەبلىك كېلىپ چىققان ياپونىيە-خىتاي كىرىزىسى، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئامېرىكا ۋە باشقا ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردىكى چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ.

مۇداپىئە ۋە خەۋپسىزلىك دوكتىرىنىدىكى قۇرۇلمىلىق ئىنقىلاب

تاكائىچى ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتى پەقەتلا ھەربىي خامچوتنى ئاشۇرۇش بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ياپونىيەنىڭ ئۆزىنى قوغداش كۈچلىرىنى (SDF) نورمال ۋە ئومۇميۈزلۈك جەڭ قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە دۆلەت ئارمىيەسىگە ئايلاندۇرۇش يولىدىكى ئاساسىي قۇرۇلمىلىق بۇرۇلۇشنى نىشان قىلىدۇ. ئىلگىرىكى باش مىنىستىر كىشىدانىڭ دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) %2 گە يەتكۈزۈش پىلانىنى ئاساس قىلغان ھالدا، تاكائىچى ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلاردىن كۈتكەن يېڭى تەلىپىگە ئاۋاز قوشۇپ، بۇ نىسبەتنى كەلگۈسى ئون يىل ئىچىدە %3.5 كە يەتكۈزۈشنى پىلانلىماقتا، بۇ ياپونىيەنى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ھەربىي سېلىنمىغا ئىگە ئۈچىنچى دۆلەت دەرىجىسىگە كۆتۈرىدۇ [1] [4]. بۇنىڭدىن سىرت، ھۆكۈمەت ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان مۇقەددەس سىزىق دەپ قارىلىپ كەلگەن «ئۈچ خىل يادرو قورالسىزلىق پىرىنسىپى» نى، بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ يادرو قوراللىرى قاچىلانغان پاراخوتلىرىنىڭ ياپونىيە پورتلىرىغا كىرىشىگە رۇخسەت قىلماسلىق بەلگىلىمىسىنى «رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەس» دەپ جاكارلاپ، كېيىنكى ئەۋلاد يادرو ئېنېرگىيەلىك سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى ئوچۇق-ئاشكارا مۇزاكىرە قىلىشقا باشلىدى، گەرچە بۇ ياپونىيە خەلقىدىكى «يادرو سەزگۈرلۈكى» نىڭ كۈچلۈك قارشىلىقىغا ئۇچراش ئېھتىماللىقى بولسىمۇ، بۇ قەدەم ياپونىيەنىڭ رايوندىكى دۈشمەنلەرگە قارىتىلغان يۇقىرى چەكتىكى ھۈركۈتۈش كۈچىنى (Deterrence) نامايان قىلىدۇ [1]. شۇنىڭ بىلەن بىللە، تاكائىچى ھۆكۈمىتى قورال-ياراغ ئېكسپورتىنى چەكلەيدىغان تارىخىي «بەش تۈرلۈك چەكلىمە» نى پۈتۈنلەي بىكار قىلىش ۋە ئەنگلىيە، ئىتالىيە بىلەن يېڭى ئەۋلاد كۈرەشچى ئايروپىلان (GCAP) لارنى، ئاۋسترالىيەگە موگامى (Mogami) تىپلىق ئىلغار قاراۋۇل پاراخوتلىرى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى ئېكسپورت قىلىش ئارقىلىق، دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىنى ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ يېڭى ماتورىغا ئايلاندۇرماقتا، بۇ يەنە ياپونىيەنىڭ AUKUS ئىتتىپاقىنىڭ ئىككىنچى تۈۋرۈكىگە (JAUKUS) رەسمىي قاتنىشىشى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ۋە سانائەت تېخنىكا كۆۋرۈكى سېلىپ بەردى [5] [6].

ئىستىخبارات مېخانىزمىنىڭ مەركەزلەشتۈرۈلۈشى ۋە تور بوشلۇقىدىكى ھۇجۇمچانلىق

ھازىرقى زامان ئارىلاشما ئۇرۇشلىرىنىڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى تونۇپ يەتكەن ياپونىيە، دۆلەتنىڭ پارچىلىنىپ كەتكەن ئىستىخبارات ئاپپاراتلىرىنى مەركەزلەشتۈرۈشتە كەسكىن قەدەم تاشلىدى. 2026-يىلى 3-ئايدا، ھۆكۈمەت باش مىنىستىر بىۋاسىتە يېتەكچىلىك قىلىدىغان يېڭى «دۆلەت ئىستىخبارات كېڭىشى» ۋە ئۇنىڭ ئىجرا ئاپپاراتى بولغان «دۆلەت ئىستىخبارات ئىدارىسى» (CIA ئەندىزىسىدىكى) نى قۇرۇش قانۇن لايىھەسىنى ماقۇللىدى [7] [8]. بۇ بىرلىككە كەلگەن قۇرۇلما، تاشقى ئىشلار، مۇداپىئە ۋە دۆلەتلىك ساقچى سىستېمىلىرى ئارىسىدىكى «ئۇچۇر قورغانلىرى» نى بۇزۇپ تاشلاپ، خەلقئارالىق ۋە ئىچكى تەھدىتلەرگە قارشى بىرىكتۈرۈلگەن ئانالىز ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ [9]. بۇنىڭغا ماس ھالدا تور بىخەتەرلىكىمۇ مۇداپىئە ھالىتىدىن «ئاكتىپ تور مۇداپىئەسى» (Active Cyber Defense – ACD) سىياسىتىگە ئۆزگەردى. بۇ يېڭى ئىستراتېگىيە 2026-يىلى ئۆكتەبىردە رەسمىي كۈچكە ئىگە بولىدىغان بولۇپ، ياپونىيە ساقچى ۋە ئۆزىنى قوغداش قىسىملىرىغا دۈشمەن تور مۇلازىمېتىرلىرىنى ھۇجۇمغا ئۆتۈشتىن بۇرۇن بېسىپ كىرىپ زىيانسىزلاشتۇرۇش ياكى ۋەيران قىلىش ھوقۇقىنى بېرىدۇ، مەسىلەن، رۇسىيەگە چېتىشلىق خاككېرلارنىڭ «Asahi» پىۋا زاۋۇتىغا قىلغان ئىقتىسادىي ئۇل-ئەسلىھە ھۇجۇمى ياپونىيەنى «ئوق تېگىشنى كۈتۈپ ئولتۇرىدىغان نىشان» بولۇپ قېلىشتىن قۇتۇلۇپ، دۈشمەننى ئالدىن بايقاپ پالەچ قىلىدىغان ھۇجۇمچان تور كۈچىگە ئايلىنىشقا مەجبۇر قىلغان رېئال ئامىللارنىڭ بىرىدۇر [10] [11].

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، چەت ئەللەرنىڭ «ئۇچۇر كونتروللۇقى ۋە ئارىلىشىشى» (FIMI) بىلەن بولغان جەڭمۇ كۈنتەرتىپنىڭ ئالدىنقى سېپىگە ئۆتتى. خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ سۈنئىي ئەقىل (AI) ۋە يالغان ھېساباتلار تورىنى ئىشلىتىپ ياپونىيەگە قىلغان ئۇچۇر ئۇرۇشى، بولۇپمۇ فۇكۇشىما يادرو سۈيى مەسىلىسىدىكى ساختا ئۇچۇرلار ۋە ئوكىناۋادىكى «رىيۇكيۇ مۇستەقىللىقى» غا قۇتراتقۇلۇق قىلىدىغان سۈنئىي ئادەملەر (Avatar) تارقاتقان سىنلار ياپونىيە جەمئىيىتىدە غايەت زور بېسىم پەيدا قىلدى [12]. بۇ خىل سىڭىپ كىرىشلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ھۆكۈمەت قاتتىق بولغان «جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش قانۇنى» ۋە «چەتئەل ۋاكالەتچىلىرىنى تىزىملاش قانۇنى» نى يولغا قويۇشقا تەييارلانماقتا. گەرچە بۇ قانۇنلار دۆلەت ئىچىدىكى پۇقرالار ھوقۇقى پائالىيەتچىلىرى ۋە ئۆكتىچىلەر تەرىپىدىن كىشىلىك ھوقۇققا خىلاپلىق قىلىدۇ، ھەتتا ياشلارنىڭ ياقتۇرىدىغان چولپانلىرىنى قوللايدىغان كۆڭۈل ئېچىش مەدەنىيىتى (Oshikatsu) گىمۇ تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ دېگەن كەسكىن قارشىلىقلارغا ئۇچرىغان بولسىمۇ، تاكائىچى دۆلەت بىخەتەرلىكىنى شەخسىي ئەركىنلىكتىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويۇشتىن يانمىدى [13] [14].

تەيۋەن مەسىلىسىدىكى پوزىتسىيە ۋە ياپونىيە-خىتاي كىرىزىسىنىڭ پارتلىشى

باش مىنىستىر سانا تاكائىچىنىڭ 2025-يىلى 11-ئاينىڭ 7-كۈنى پارلامېنتتا قىلغان سۆزى، ياپونىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى يېقىنقى ئون يىللاردىكى ئەڭ ئېغىر ۋە كەڭ كۆلەملىك دىپلوماتىك كىرىزىسنىڭ بىۋاسىتە پىلتىسىگە ئوت ياقتى. ئۇ خىتاينىڭ تەيۋەنگە پاراخوت ياكى قوراللىق كۈچ ئارقىلىق ھۇجۇم قىلىشىنىڭ ياپونىيە نۇقتىئىنەزىرىدە «دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان ۋەزىيەت» (survival-threatening situation) ئىكەنلىكىنى، بۇ ۋەزىيەتتە ياپونىيەنىڭ 2015-يىلىدىكى خەۋپسىزلىك قانۇنلىرىغا ئاساسەن «كوللېكتىپ ئۆزىنى قوغداش ھوقۇقى» نى ئىشلىتىپ ھەربىي ھەرىكەتكە ئۆتەلەيدىغانلىقىنى كېسىپ ئېيتتى [15] [16]. گەرچە كېيىن ياپونىيە تەرەپ ھۆكۈمەتنىڭ 1972-يىلىدىكى خىتاي-ياپونىيە قوشما باياناتىغا بولغان پوزىتسىيەسىنىڭ ئۆزگەرمىگەنلىكىنى تەكىتلىگەن بولسىمۇ، بۇ ئىبارىنىڭ بىۋاسىتە بىر باش مىنىستىرنىڭ ئاغزىدىن چىقىشى خىتاي رەھبەرلىكىنى غەزەپلەندۈردى ھەمدە خىتاينىڭ ئوساكادا تۇرۇقلۇق كونسۇلى شۆ جيەننى ئىجتىمائىي تاراتقۇدا تاكائىچىنى نەزەردە تۇتۇپ «بۇ پاسكىنا بويۇننى كېسىپ تاشلايمىز» دېگەندەك ئىنتايىن قوپال ۋە دىپلوماتىيە تارىخىدا ئاز كۆرۈلىدىغان شەخسىي تەھدىت سۆزلىرىنى قىلىشقا مەجبۇر قىلدى [16]. خىتاي ياپونىيەنىڭ بۇ پوزىتسىيەسىنى «مىلىتارىزمغا قايتىش» ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشتىن كېيىنكى دۇنيا تەرتىپىگە خىرىس قىلىش دەپ ئاتاپ، ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىمۇ ياپونىيەگە قارشى خەلقئارالىق دىپلوماتىك ھۇجۇمغا ئۆتتى [16]. تەيۋەن تەرەپ، بولۇپمۇ پىرېزىدېنت لەي چىڭدې ۋە دېموكراتىك تەرەققىيات پارتىيەسى (DPP) بۇنىڭدىن زور رىغبەتلەنگەن بولۇپ، پىرېزىدېنت لەي ياپونىيە سۇشىسى يەپ قوللايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى ھەمدە تەيۋەن ياپونىيە يېمەكلىكلىرىگە قويۇلغان بارلىق ئىمپورت چەكلىمىلىرىنى بىكار قىلدى، ئەمما تەيۋەن دىپلوماتلىرى بۇنى ياپونىيەنىڭ ئېغىزدىن چىقىرىلمىغان ھەربىي قوغداش ۋەدىسى دەپ چۈشىنىۋېلىشتىن ھەزەر ئەيلەپ، ئېھتىياتچانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلدى [17].

ياپونىيەنى باش ئەگدۈرۈش ئۈچۈن خىتاي ئومۇميۈزلۈك، كۆپ قاتلاملىق بېسىم ۋە جازا سەپەرۋەرلىكىنى قوزغىدى. ئىقتىسادىي ۋە سودا جەھەتتە، خىتاي بارلىق ياپونىيە دېڭىز مەھسۇلاتلىرىنى ئىمپورت قىلىشنى توختاتتى، شۇنداقلا ھەربىي ۋە پۇقرالار ئورتاق ئىشلىتىدىغان يۇقىرى تېخنىكا مەھسۇلاتلىرى ۋە رادار، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ قاتارلىقلارغا كېرەكلىك سىيرەك تۇپراق (Rare Earth Materials) ئېكسپورتىنى قاتتىق چەكلىدى [16] [18]. ساياھەت ۋە مەدەنىيەت ئالاقىسىدىمۇ جىددىي ئاگاھلاندۇرۇشلار بېرىلىپ، خىتاي ساياھەتچىلىرىنىڭ ياپونىيەگە بېرىشى چەكلىنىشى نەتىجىسىدە يۈزمىڭلىغان ئاۋىياتسىيە بېلەتلىرى بىكار قىلىنىپ، ياپونىيە ساياھەت كەسپى غايەت زور زىيانغا ئۇچرىدى ھەمدە خىتاي ئىچىدە ئۆتكۈزۈلمەكچى بولغان ئونلىغان ياپون كارتون فىلىم كۆرگەزمىلىرى ۋە چولپانلارنىڭ كونسېرتلىرى توختىتىپ قويۇلدى [16]. ھەربىي جەھەتتە، خىتاينىڭ «لياۋنىڭ» ئاۋىياماتكىسى مىياكو بوغۇزىدىن ئۆتكەندە خىتاي كۈرەشچى ئايروپىلانلىرى ياپونىيەنىڭ F-15 ئايروپىلانلىرىنى رادار قۇلۇپلاش (radar lock) ئارقىلىق پەۋقۇلئاددە خەتەرلىك ھەربىي سۈركىلىش پەيدا قىلدى، ئۇنىڭدىن باشقا، رۇسىيە بىلەن بىرلىكتە بومباردىمانچى ئايروپىلانلارنىڭ چارلاش ھەرىكىتىنى قانات يايدۇردى [16] [19]. ھالبۇكى، خىتاينىڭ بۇ دەرىجىدىكى تاكتىكىلىق پوپوزىلىرى مۆلچەردىكىگە تامامەن زىت نەتىجە بەردى، ياپونىيە جەمئىيىتى خىتايغا قارشى تېخىمۇ بەك غەزەپلىنىپ، سانا تاكائىچى ئەتراپىدا زىچ ئۇيۇشتى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ سايلامدىكى غەلىبىسىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىپ، دۆلەت مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىش ئىرادىسىنى تېخىمۇ پۇختىلىدى [18].

ئىقتىسادىي خەۋپسىزلىك، «سانائېنومىكا» ۋە مالىيە رېئاللىقىدىكى تىركىشىش

ياپونىيەنىڭ خەۋپسىزلىك سىياسىتى بىلەن ماكرولۇق ئىقتىسادنى بىر گەۋدىگە ئايلاندۇرغان يېڭى ئىستراتېگىيەسى «سانائېنومىكا» (Sanaenomics) دەپ ئاتالماقتا. بۇ يۆنىلىش دۆلەت مۇداپىئەسىنى بىر خىل «ئىستېمال» ئەمەس، بەلكى «كەلگۈسىگە قىلىنغان ئېشىش مەبلىغى» دەپ قارايدىغان مۇداپىئە كېينىسچىلىقىنى (Defense-Keynesianism) ئاساس قىلىدۇ [20]. تاكائىچى ھۆكۈمىتىنىڭ يادرولۇق مەقسىتى پەقەتلا خىتاي قاتارلىق تەمىنلەش زەنجىرى مەنبەلىرىدىن «ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىققا» (Strategic Autonomy) ئېرىشىشلا بولماستىن، بەلكى سۈنئىي ئەقىل، ئالەم بوشلۇقى تېخنىكىسى، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (Rapidus شىركىتىنىڭ 2 نانومېتىرلىق ئۆزەكلىرى) ۋە كېمىسازلىق قاتارلىق ساھەلەردە دۇنيا بازىرى ئۈچۈن «ئىستراتېگىيەلىك كەم بولسا بولماسلىق» (Strategic Indispensability) نى يارىتىپ، ياپونىيەنى دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىدە يادرولۇق ھالقىغا ئايلاندۇرۇشتۇر [20] [21]. بۇ خىل تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈك ئارقىلىق ياپونىيە ئۆزىگە ئېمبارگو يۈرگۈزمەكچى بولغان ھەرقانداق دۆلەتنى (مەسىلەن خىتاي) ئىقتىسادىي جەھەتتە ئېغىر بەدەل تۆلەيدىغان چىقىش يولى يوق ۋەزىيەتكە مەجبۇرلاپ، ئىستراتېگىيەلىك تەھدىتنى توسۇش كۈچى ھاسىل قىلىشنى نىشانلىغان [21].

شۇنداقتىمۇ، بۇ ھەيۋەتلىك ۋە تەشەببۇسكار نىشانلار غايەت زور مالىيە خىرىسلىرىغا دۇچكېلىۋاتىدۇ. نۆۋەتتە ياپونىيەنىڭ دۆلەت قەرزى ئومۇمىي قىممىتى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) %230 دىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر ئىچىدە ئەڭ خەتەرلىك يۇقىرى چەكتە تۇرماقتا [6]. بىر تەرەپتىن، دۆلەت خەلقنىڭ تۇرمۇش بېسىمىنى يەڭگىللىتىش ئۈچۈن يېمەكلىك بېجىنى ۋاقىتلىق ئەمەلدىن قالدۇرۇشنى ئويلىشىپ غايەت زور كىرىمدىن ۋاز كېچىش گىردابىدا تۇرسا، يەنە بىر تەرەپتىن تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدىكى تىرىليونلىغان يېنلىق دۆلەت مۇداپىئە ھەم تور خەۋپسىزلىكى خامچوتىنى، ۋە يۇقىرى تېخنىكا مەبلەغلىرىنى چىقىم قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. بۇ زىددىيەت ياپونىيە مەركىزىي بانكىسى ۋە خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە بازارلىرىدا يېننىڭ قىممىتىنىڭ چۈشۈپ كېتىشى ۋە ئۆسۈم نىسبىتى سىياسىتى توغرىسىدىكى قاتتىق ئەندىشىلەرنى قوزغاپ، باش مىنىستىر تاكائىچىنى مالىيە مەجبۇرىيىتى بىلەن گېئو-سىياسىي خەۋپسىزلىك ئېھتىياجىنى قانداق تەڭپۇڭلاشتۇرۇشتەك ئەڭ مۈشكۈل سىناققا دۇچار قىلدى [1] [4].

ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىقىنىڭ قايتا شەكىللىنىشى ۋە يەرشارىۋى رولى

ياپونىيە-خىتاي كىرىزىسى ۋە تاكائىچىنىڭ دۆلەتنى قوراللاندۇرۇش پىلانىنىڭ ئەڭ مۇھىم تايانچ نۇقتىسى ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىدۇر. پىرېزىدېنت دونالد تىرامپنىڭ يېڭىدىن ھوقۇققا چىقىشى ۋە ئۇنىڭ ئالدىن مۆلچەرلىگۈسىز دىپلوماتىك-سودا سىياسەتلىرى ياپونىيە ئۈچۈن بىرلا ۋاقىتتا پۇرسەت ۋە غايەت زور رىقابەت ئېلىپ كەلدى. تاكائىچى ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا ئىنتايىن سىستېمىلىق ۋە ئەمەلىي تەدبىرلەر بىلەن جاۋاب قايتۇرماقتا. ئالدى بىلەن، ياپونىيە ئامېرىكىغا قاراتقان غايەت زور 550 مىليارد دوللارلىق ئىستراتېگىيەلىك سېلىنما ۋەدىسىگە (ئوكايو، تېكساس ۋە جورجىيا شتاتلىرىدا يېڭى ئېنېرگىيە ۋە سانائەت زاۋۇتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) قەتئىي ئەمەل قىلىپ، تىرامپنىڭ يۇقىرى باج سىياسەتلىرى ۋە 301-ماددىلىق تەكشۈرۈش تەھدىتلىرىگە قارىماي، ئىتتىپاقداشلىق يىپىنى مەھكەم تۇتۇپ تۇردى [22]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىران توقۇنۇشى مەزگىلىدە تىرامپنىڭ ياپونىيەدىن ھورمۇز بوغۇزىغا ھەربىي پاراخوت ئەۋەتىشنى تەلەپ قىلىشى ياپونىيەنى تەڭلىكتە قالدۇرغان بولسىمۇ، ياپونىيە نېفىت زاپىسىنى بازارغا سېلىش قاتارلىق جانلىق چارىلەر بىلەن تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىدى [22]. كانادا رەھبىرى مارك كارنىي (Mark Carney) گە ئوخشاش بەزى رەھبەرلەر داۋوس يىغىنىدا ئامېرىكىدىن چەتنەپ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى گەۋدىلەندۈرگەن بولسىمۇ، تاكائىچى ئامېرىكىغا تولۇق تايىنىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دېموكراتىك ئىتتىپاقنىڭ غوللۇق كۈچى بولۇش رولىنى ئۈستىگە ئالدى [23].

ياپونىيەنىڭ دىپلوماتىك تەسىر كۈچى پەقەت ئامېرىكا بىلەنلا چەكلەنمەي، دۇنيا مىقياسىدا كېڭەيدى. ياپونىيە كورېيە بىلەن بولغان تارىخىي ئارازلىقلارنى بىر ياققا قايرىپ قويۇپ، پىرېزىدېنت لى جەميوڭ بىلەن «دۇمباق دىپلوماتىيەسى» ئارقىلىق قويۇق شەخسىي دوستلۇق ۋە خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقى ئورناتتى [6]. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى (ASEAN) گەرچە بېيجىڭنىڭ ياپونىيەنى تەنقىدلىشىدىن ئەندىشە قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ياپونىيەنىڭ كۈچلۈك بىر خەۋپسىزلىك ۋە ئىقتىسادىي قۇتۇپقا ئايلىنىشىنى خىتاينىڭ رايوندىكى مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىنى تەڭپۇڭلاشتۇرىدىغان ئاكتىپ ئامىل سۈپىتىدە قارشى ئالماقتا [24]. بۇنىڭدىن سىرت، تاكائىچى ھۆكۈمىتى مەركىزىي ئاسىيادا «C5+Japan» مېخانىزمى ئارقىلىق ئەنئەنىۋى يۇمشاق كۈچتىن تېخنىكا ۋە ئۇل-ئەسلىھەلەرگە باغلانغان كۆپ تەرەپلىمىلىك تەسىر دائىرىسىگە ئۆتۈپ، خىتاي ۋە رۇسىيەگە قارشى تەڭپۇڭلۇقنى ياراتماقتا [25]. خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، سانا تاكائىچى رەھبەرلىكىدىكى ياپونىيە ئۆزىنىڭ كۆپ يىللىق دىپلوماتىك سۈكۈتىنى ۋە پاسسىپ تىنچلىقپەرۋەرلىك قېپىنى تاشلاپ، خەلقئارا سەھنىدە رېئاللىققا ۋە دۆلەت مەنپەئەتىگە تايانغان يېڭى گېئو-سىياسىي كىملىكنى تىكلەپ چىقتى؛ ئۇنىڭ ئىقتىسادنى خەۋپسىزلىك بىلەن باغلىغان يېڭى دوكتىرىنى ۋە خىتاينىڭ يۇقىرى بېسىملىق تەھدىتلىرىگە قارشى قەتئىي ئىرادىسى، ئۇنى ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كەم بولسا بولمايدىغان دېموكراتىك لەڭگەرگە ئايلاندۇردى. گەرچە ئالدىدا غايەت زور مالىيە قىيىنچىلىقى ۋە دۇنياۋى كىرىزىسلەر تۇرغان بولسىمۇ، بۇ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر كەلگۈسى ئون يىللاردىكى يەرشارى سىياسىي ۋە خەۋپسىزلىك تەرتىپىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ.

مەنبەلەر تىزىملىكى:

ئىنكاسلار: