خىتاينىڭ ئامېرىكادىن مەھسۇلات ئىمپورت قىلىشى ئالاھىدە چېكىنگەن پەيتتە ئۆتكۈزۈلىدىغان ترامپ-شى جىنپىڭ ئۇچرىشىشى ۋە ساۋاقلارنى توغرا يەكۈنلەش

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

بۇ ماقالە، پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىسى چاد پ. بوۋن تەرىپىدىن يېزىلىپ، 2026-يىلى 3-ئاينىڭ 3-كۈنى مەزكۇر ئىنستىتۇتنىڭ ئورگان تور بېكىتىدە ئېلان قىلىنغان «خىتاي ئەمدى ئامېرىكا ئېكسپورت مەھسۇلاتلىرىنى سېتىۋالمايدۇ: كېيىنكى نۆۋەتلىك ترامپ-شى جىنپىڭ كېلىشىمى ئۈچۈن ساۋاقلارنى توغرا يەكۈنلەش» ناملىق مۇلاھىزە ماقالىسىنى مۇھاكىمە قىلىش ئاساسىدا يېزىلدى. مەزكۇر دوكلاتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئۇرۇشىنىڭ ماكرو ئىقتىسادىي تەسىرلىرى، خۇسۇسەن ئامېرىكا ئېكسپورتىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە چېكىنىشى كۆپ قاتلاملىق، سىستېمىلىق ۋە سانلىق مەلۇماتلار ئاساسىدا چوڭقۇر تەھلىل قىلىنغان بولۇپ، دۇنياۋى سودا سىياسىتىنى بېكىتكۈچىلەر شۇنداقلا خەلقئارا مۇناسىۋەت تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە ئەسەر ھېسابلىنىدۇ.

ئامېرىكا ئېكسپورتىدىكى مىسلى كۆرۈلمىگەن چېكىنىش ۋە ئۇنىڭ سەۋەبلىرى

ماقالىدە ئىلگىرى سۈرۈلۈشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خىتايغا ئېكسپورت قىلىدىغان مەھسۇلات مىقدارىنىڭ شىددەت بىلەن تۆۋەنلىشى پەقەتلا دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى يولغا قويغان تاموژنا بېجى سىياسەتلىرى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك بولماستىن، بەلكى خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى ئىقتىسادىي كىرىزىسلىرى ۋە ئىمپورتنى چەكلەشكە قارىتىلغان دۆلەت سىياسەتلىرى بىلەنمۇ زىچ باغلانغان. مۆلچەرلىنىشىچە، ئەگەر پىرېزىدېنت دونالد ترامپ 2017-يىلىدىن باشلاپ قوزغىغان بۇ بىر يۈرۈش سودا ئۇرۇشلىرى بولمىغان بولسا، 2025-يىلى ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئېكسپورتى %60 ئەتراپىدا يۇقىرى بولغان بولاتتى. يەنى بۇ، ھەر يىلى تەخمىنەن 90 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىدىن كۆپرەك مەھسۇلات ئارتۇق سېتىلىدۇ دېگەنلىكتۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىن قىلىدىغان ئومۇمىي ئىمپورتىمۇ 2021-يىلىدىن بۇيان روشەن دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن، ئەمما ئۇنىڭ يەرشارى مىقياسىدىكى ئېكسپورتى شىددەت بىلەن ئاشقان. دەل مۇشۇ خىل تەڭپۇڭسىزلىق ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خىتاي سودا سىياسەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇشتا باشقا دۆلەتلەر بىلەن بىرلىكتە ھەمكارلىشىشى ئۈچۈن يېڭى پۇرسەتلەرنى يارىتىپ بەرگەن.

تەپسىلىي مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2025-يىلى 4-ئايدا خىتاي ئاساسەن دېگۈدەك ئامېرىكىدىن مەھسۇلات ئىمپورت قىلىشنى توختىتىپ قويغان. بۇ ئەھۋال ئاساسلىقى پىرېزىدېنت دونالد ترامپ ئۆزىنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىنى باشلىغاندا، خىتايغا قاراتقان غايەت زور نىسبەتتىكى يېڭى تاموژنا بېجىنى ئېلان قىلىشى بىلەن تەڭلا يۈز بەرگەن. ئامېرىكا مەھسۇلاتلىرىنىڭ دۇنيادىكى ئۈچىنچى چوڭ ئىمپورت بازىرى بولغان خىتايغا كىرىشى توسقۇنلۇققا ئۇچرىغانلىقتىن، ئامېرىكىنىڭ ئېكسپورت مىقدارى ھەتتا 2008-يىلىدىن 2009-يىلىغىچە بولغان يەرشارى پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسى مەزگىلىدىكىدىنمۇ تۆۋەن تارىخىي سەۋىيەگە چۈشۈپ قالغان. بۇ چېكىنىشنىڭ ئېغىرلىق دەرىجىسى ھەتتا 2020-يىلىدىكى يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس (كوۋىد-19) يۇقۇمى سەۋەبىدىن دۇنيا مىقياسىدا تەمىنات زەنجىرى ئۈزۈلۈپ، خەلقئارا سودا ۋەيران بولغان مەزگىلدىكىدىنمۇ نەچچە ھەسسە ئېشىپ كەتكەن.

گەرچە 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئېكسپورتى ئاستا-ئاستا مەلۇم دەرىجىدە قايتا ئەسلىگە كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما يىل ئاخىرىدىكى ئومۇمىي سانلىق مەلۇماتلار ھەقىقەتەن ئادەمنى ئۈمىدسىزلەندۈرىدىغان دەرىجىدە تۆۋەن بولغان. قەغەزدىكى قىممىتى بويىچە ھېسابلىغاندا، 2025-يىلى ئامېرىكىنىڭ پەقەت تاۋار ئېكسپورتىلا 2024-يىلىدىكىگە سېلىشتۇرغاندا %26 تۆۋەنلىگەن. ئامېرىكىنىڭ ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىدىكى نىسبىتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، تاۋار ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ خىتايغا سېتىلىش نىسبىتى ئەمەلىيەتتە 2017-يىلىدىكى، يەنى ترامپنىڭ بىرىنچى قېتىملىق تاموژنا بېجى ھۇجۇمىدىن بۇرۇنقى سەۋىيەنىڭ يېرىمىغا يېقىن چۈشۈپ كەتكەن.

بۇ خىل ناچار ۋەزىيەتكە تاقابىل تۇرۇش ۋە سەۋەبىنى تېپىش ئۈچۈن، ترامپ ھۆكۈمىتى 2025-يىلى 10-ئايدا رەسمىي تۈردە 301-ماددا بويىچە مەخسۇس تەكشۈرۈش باشلاپ، ئامېرىكا ئېكسپورتىنىڭ نېمە ئۈچۈن بۇ قەدەر يامانلىشىپ كەتكەنلىكىنى سۈرۈشتە قىلىشقا كىرىشكەن. مەسىلىنىڭ تاشقى ۋە روشەن سەۋەبلىرى ناھايىتى ئېنىق بولۇپ، ھەر قېتىم ترامپ تاموژنا بېجىنى ئۆستۈرسە، مەسىلەن، 2025-يىلىنىڭ بېشىدىكىگە ئوخشاش تاموژنا بېجىنى 145 پىرسەنت نۇقتىسىغا قەدەر ئۆستۈرگەندە ياكى 2018-يىلىدىن 2019-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتىكىگە ئوخشاش باج كۆتۈرگەندە، خىتايمۇ ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇپ ماس قەدەمدە باج ئۆستۈرگەن ۋە بۇ ئەھۋال ئامېرىكا ئېكسپورتىنىڭ تۆۋەنلىشىنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرۈۋەتكەن. بىراق، سىرتقا ئانچە روشەن بولمىغان، ئەمما ئىچكى جەھەتتىن ئاساسلىق رول ئوينىغان يەنە بىر ئامىل شۇكى، خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى بىر يۈرۈش ماكرولۇق دۆلەت سىياسەتلىرىمۇ ئىمپورتنى چەكلەشتە يوشۇرۇن رول ئوينىغان. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بەزى سىياسەتلىرى يەرلىك كارخانىلارنىڭ ھەددىدىن زىيادە كۆپ مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىشىغا ئىلھام بەرگەن بولسا، يەنە بەزىلىرى خىتاي ئىستېمالچىلىرىنى چەتئەلنىڭ ئەمەس، بەلكى يەرلىك مەھسۇلاتلارنى كۆپرەك سېتىۋېلىشقا قىزىقتۇرغان.

شۇڭلاشقا تەتقىقاتچى بۇ ماقالىسىدە مۇنداق دەپ ئاگاھلاندۇرىدۇ: ئەگەر ترامپ باشلىغان بۇ يېڭى تەكشۈرۈش پەقەتلا ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي رەقىبلىرىنىلا ئەيىبلەش بىلەن چەكلىنىپ قالسا، ئۇ چاغدا بۇ ھەرىكەت مەسىلىنى تۈپتىن ھەل قىلىشتا ھېچقانداق رول ئوينىمايدۇ. ئەكسىچە، ئەگەر بۇ تەكشۈرۈش ئۆتمۈشتىكى ساۋاقلاردىن توغرا يەكۈن چىقىرىپ، ترامپنىڭ كەلگۈسىدىكى سودا سىياسىتىگە، شۇنداقلا خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن ئۆتكۈزىدىغان، تەقەززالىق بىلەن كۈتۈلۈۋاتقان ئۇچرىشىشىغا ئىلمىي يېتەكچىلىك قىلالىسا، شۇ چاغدىلا ئۇ ھەقىقىي پايدىلىق ۋە ئەھمىيەتلىك بولىدۇ.

ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ماكرو ئىقتىسادىي نۇقتىدىن ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىدىن ھالقىپ دۇنياغا نەزەر سالغاندا، خىتاينىڭ دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىن قىلىدىغان ئىمپورتىمۇ ئوخشاشلا زور دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن، ئەمما بۇنىڭ بىلەن بىللە، خىتاينىڭ يەرشارى مىقياسىدىكى ئېكسپورتى شىددەت بىلەن ئاشقان. باشقا دۆلەتلەردىكى شىركەتلەر ۋە ئىشچىلارمۇ بۇ خىل تەڭپۇڭسىزلىقنىڭ ئېغىر زىيىنىنى تارتىۋاتقان بىر پەيتتە، ترامپ باشقا دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، خىتاينىڭ خەلقئارا سودا سىستېمىسىدىكى يوشۇرۇن مەسىلىلىرىنى بىرلىكتە ھەل قىلىش ئۈچۈن مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر پۇرسەتكە ئېرىشكەن. خۇسۇسەن ئامېرىكا ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ ترامپنىڭ 2025-يىلىدىكى تاموژنا بېجى سىياسىتىنى رەت قىلىشى، ئەمەلىيەتتە پىرېزىدېنتقا ئۆزىنىڭ يەرشارى سودا ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن ۋە تېخىمۇ ئەقىلگە مۇۋاپىق شەكىلدە تەڭشەش ئۈچۈن تېپىلغۇسىز ئالتۇن پۇرسەت يارىتىپ بەرگەن.

«بىرىنچى باسقۇچلۇق سودا كېلىشىمى» نىڭ ئەمەلىيلىشىش ئەھۋالى ۋە تاموژنا بېجى ئۇرۇشى

نۆۋەتتە ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەكشۈرۈشى دەل 2020-يىلى خىتاي بىلەن ئىمزالىغان «بىرىنچى باسقۇچلۇق سودا كېلىشىمى» نىڭ ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىغا، يەنى خىتاينىڭ مەزكۇر كېلىشىم بويىچە بېرىلگەن سېتىۋېلىش ۋەدىسىگە ئەمەل قىلغان ياكى قىلمىغانلىقىغا مەركەزلەشكەن. تارىخقا نەزەر سالساق، بۇ كېلىشىم ترامپنىڭ تۇنجى قېتىملىق پىرېزىدېنتلىق مەزگىلىدە ئەمەلگە ئاشقان بولۇپ، 2018-يىلىدىن 2019-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا يۈز بەرگەن ۋەيران قىلغۇچ تاموژنا بېجى ئۇرۇشى تاقىۋەتكەن خىتاي بازىرىغا ئامېرىكا ئېكسپورت مەھسۇلاتلىرىنىڭ قايتىدىن كىرىش يولىنى ئېچىشتىكى تۇنجى زور ئۇرۇنۇش ئىدى. 2019-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ترامپ ئامېرىكىنىڭ خىتايدىن كىرىدىغان ئىمپورت مەھسۇلاتلىرىغا ئالىدىغان تاموژنا بېجىنى ئوتتۇرىچە %3 تىن %21 كە كۆتۈرگەن بولۇپ، خىتايمۇ بۇنىڭغا قارشى ئوخشاشلا ئۆچ ئېلىش يۈزىسىدىن ئۆز تاموژنا بېجىنى ئوتتۇرىچە %8 دىن %22 كە كۆتۈرگەن ئىدى. بۇنىڭ بىۋاسىتە تەسىرىدە، ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئەمەلىي ئېكسپورتى تېز سۈرئەتتە چۈشۈپ كېتىپ، 2019-يىلى سودا ئۇرۇشىدىن بۇرۇنقى سەۋىيەگە سېلىشتۇرغاندا %13 تۆۋەنلىگەن. شۇنىڭ بىلەن، ئامېرىكىدىكى پىرېزىدېنت سايلىمىغا بىر يىلدىن ئازراقلا ۋاقىت قالغاندا، ئىككى دۆلەت ئۇرۇش توختىتىدىغانلىقىنى جاكارلاپ، 2020-يىلى 1-ئايدا بىرىنچى باسقۇچلۇق سودا كېلىشىمىگە ئىمزا قويغان.

ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، 2020-يىلى ئىمزالانغان بۇ كېلىشىمنىڭ تېكىستىدە ئامېرىكا ئۈچۈن بەزىبىر يېڭىلىق خاراكتېرىگە ئىگە بولۇشى مۇمكىن بولغان مۇھىم ماددىلار بار ئىدى. مەسىلەن، خىتاي كېلىشىمدە ئامېرىكىنىڭ يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىغا قويۇلغان توسالغۇلارنى ئېلىپ تاشلاشقا، ئۆز بازىرىنى ئامېرىكا پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمەتلىرىگە ئېچىۋېتىشكە ۋە ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىنى تېخىمۇ ياخشى قوغداشقا قوشۇلغان ئىدى. بۇ ئارقىلىق، ترامپ ئىلگىرىكى نۇرغۇنلىغان ئامېرىكا ھۆكۈمەتلىرى قوغلىشىپ كەلگەن تەلەپلەرگە خىتاينى ئاخىرى قايىل قىلىپ ئىمزا قويدۇرغان. بۇ كېلىشىمدىكى تەلەپلەرنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ھەتتا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىمۇ ئىلھاملاندۇرغان بولۇپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىمۇ بۇنىڭدىن ئۈلگە ئېلىپ، ئاشۇ يىلىنىڭ ئاخىرىدا خىتاي بىلەن ئۆزىنىڭ «ئومۇميۈزلۈك مەبلەغ سېلىش كېلىشىمى» نى سۆزلىشىشكە مۇۋەپپەق بولغان ئىدى.

ئەمما ترامپ سىياسىي مەقسەتلەر ئۈچۈن بۇ كېلىشىمنى باشقىچە تەرغىب قىلىپ، خىتاينىڭ كەلگۈسى ئىككى يىل ئىچىدە ئامېرىكىنىڭ تاۋار ۋە مۇلازىمەتلىرىنى ئىمپورت قىلىش ئومۇمىي مىقدارىنى 200 مىليارد دوللار كۆپەيتىش ھەققىدىكى ۋەدىسىنى ھەممىدىن بەك تەكىتلىگەن. سايلام يىلىدىكى سىياسىي ئويۇنلار تۈرتكىسىدە، ترامپ 2020-يىلى داۋوس مۇنبىرىدە ماختىنىپ، خىتاينىڭ بۇ قوشۇمچە سېتىۋېلىش مىقدارىنىڭ ئەڭ ئاخىرىدا ھەتتا 300 مىليارد دوللارغا يېقىنلىشىدىغانلىقىنىمۇ جاكارلىغان. كېلىشىمنىڭ «6.1-قوشۇمچە ھۆججىتى» دىكى قانۇنىي تەپسىلاتلارمۇ ئىنتايىن ئېنىق بولۇپ، خىتاي 2020-يىلى ۋە 2021-يىلى ئامېرىكىدا ئىشلەپچىقىرىلغان مەلۇم تىزىملىكتىكى مەھسۇلاتلارنى بەلگىلەنگەن مىقداردا سېتىۋېلىشى كېرەك ئىدى. تەكىتلىنىشىچە، گەرچە بۇ كېلىشىم كۆرۈنۈشتە كاتتا تۇيۇلسىمۇ، ئەمما غەلىتە يېرى شۇكى، ئۇنىڭدا تاموژنا بېجى مەسىلىسى توغرىسىدا ھېچقانداق چۈشەندۈرۈش بېرىلمىگەن بولۇپ، خىتاينىڭ ھېلىھەم مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ئۆچ ئېلىش خاراكتېرلىك يۇقىرى تاموژنا بېجى ئامېرىكا مەھسۇلاتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىدىكى رىقابەت كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتكەن ئىدى.

ئەگەر ئامېرىكا ئېكسپورتىنى قايتىدىن جانلاندۇرۇش كېرەك بولسا، ئىككى دۆلەت ھۆكۈمىتى چوقۇم تاموژنا بېجىدىن سىرت باشقا قوشۇمچە تەدبىرلەرنىمۇ قوللىنىشى كېرەك ئىدى (گەرچە كېيىن خىتاي مالىيە مىنىستىرلىقى تاموژنا بېجىنى كەچۈرۈم قىلىش تەرتىپىنى ئېلان قىلغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ ئوچۇق-ئاشكارا بولمىغان ۋە پەقەتلا خىتاي شىركەتلىرى ئۈچۈنلا قولايلىق ئىدى). دەل مۇشۇ پەيتتە، يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسەللىكى پارتلاپ، دۇنيا مىقياسىدا ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر قىسقاردى ۋە يەرشارى سودىسى ۋەيران بولدى. نەتىجىدە كۈتۈلگەن ھېلىقى «باشقا تەدبىرلەر» ھېچقاچان ئەمەلگە ئاشمىدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى تېزلا ناچارلاشتى، ترامپ مىليونلىغان ئادەم ئۆلۈپ كېتىۋاتقان بىر پەيتتىمۇ، بۇ ۋىرۇسنى مەقسەتلىك ھالدا «خىتاي ۋىرۇسى» ۋە «كوڭفۇ زۇكىمى» دەپ ئاتىغان بولۇپ، بېيجىڭ بۇنىڭغا ئوچۇق-ئاشكارا غەزەپ بىلەن ئىنكاس قايتۇردى. بۇ خىل ناچار سىياسىي كەيپىيات ئىچىدە، خىتاينىڭ تاۋار سېتىۋېلىش مىقدارى باشتىن-ئاخىر ئارقىدا قالدى. ترامپ 2020-يىلىدىكى پىرېزىدېنت سايلىمىدا ئۇتتۇرۇپ قويدى، شۇ يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە خىتاي ئۆز ۋەدىسىنىڭ پەقەت %59 نىلا ئورۇندىيالىدى.

گەرچە 2021-يىلى پىرېزىدېنت جوسېف ر. بايدىن ۋەزىپىگە ئولتۇرغاندىن كېيىن، ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئېكسپورتى يەنە 22 مىليارد دوللار ئاشقان بولسىمۇ، سېتىۋېلىش مەجبۇرىيىتىنىڭ كۆپ قىسمى ئىككىنچى يىلغا دۆۋىلىنىپ قالغانلىقتىن، خىتاي ھېچقاچان ۋەدىسىگە يېتەلمىدى. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، خىتاي ئىككى يىللىق ۋەدىسىنىڭ پەقەت %58 نىلا ئورۇنداپ، ترامپ ۋەدە قىلغان قوشۇمچە 200 مىليارد دوللارلىق ئامېرىكا ئېكسپورتىدىن ھېچنېمە سېتىۋالمىغان، نەتىجىدە كېلىشىمنىڭ بۇ قىسمى پۈتۈنلەي مەغلۇپ بولغان. ئەمما، گەرچە ۋەدىلەر ئورۇندالمىغان بولسىمۇ، بىرىنچى باسقۇچلۇق كېلىشىم داۋاملىشىۋەردى، چۈنكى ئىككى دۆلەتنىڭ ھېچقايسىسى ئۇنىڭ رەسمىي بىكار قىلىنغانلىقىنى جاكارلىمىغان ئىدى. تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئېيتقاندا، خىتايمۇ 2020-يىلىدىكى ئېكسپورت سېتىۋېلىشنى «ئاشۇرۇش يۆنىلىشى» نى 2025-يىلىغىچە داۋاملاشتۇرۇشقا قوشۇلغان ئىدى. بايدىن ھۆكۈمىتى مەزگىلىدە، يەنى 2021-يىلىدىن 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا، بىرىنچى باسقۇچلۇق كېلىشىم بىلەن قاپلانغان ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئەمەلىي تاۋار ۋە مۇلازىمەت ئېكسپورتى ئاساسىي جەھەتتىن ئىزچىل تەكشى تۇرغان. گەرچە يۇقىرى پۇل پاخاللىقى سەۋەبلىك 2022-يىلى ئېكسپورت دەسلەپتە تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇ 2023-يىلى ۋە 2024-يىلى داۋاملىق ئېشىپ، ئاخىرىدا 2021-يىلىدىكىدىن %1 يۇقىرى بولغان.

لېكىن، ترامپنىڭ 2025-يىلى 1-ئايدا ئاق سارايغا قايتىپ كېلىشى ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئېكسپورتىنى يەنە بىر قېتىم ۋەيران قىلدى. ئۇ ناھايىتى تېزلا تاموژنا بېجى ئۇرۇشىنى قايتا باشلىدى ۋە ئۇنى كۆرۈنەرلىك كەسكىنلەشتۈردى. شۇ يىلى 4-ئايغا كەلگەندە، ترامپ خىتايدىن كېلىدىغان ئىمپورت مەھسۇلاتلىرىنىڭ تاموژنا بېجىنى يەنە %145 لىك نىسبەتتە ئۆستۈرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى، خىتايمۇ بۇنىڭغا ئاساسەن يۇقىرى باج بىلەن ماس قەدەمدە جاۋاب قايتۇردى. گەرچە كېيىن ئىككى تەرەپ يەنە بىر قېتىم ئۇرۇش توختىتىشنى جاكارلىغان بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ تاموژنا بېجى ئىلگىرىكىدىنمۇ يۇقىرى سەۋىيەدە ساقلىنىپ قالدى. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ خىل سىياسىي ئويۇنلار نەتىجىسىدە، 2025-يىلى ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئەمەلىي ئېكسپورتى %19 تۆۋەنلەپ، ئون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيانقى ئەڭ تۆۋەن تارىخىي سەۋىيەگە چۈشۈپ قالدى. يىرىك مۆلچەرلەرگە قارىغاندا، ئەگەر ترامپنىڭ سودا ئۇرۇشى بولمىغان بولسا، ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئومۇمىي ئېكسپورتى %60 يۇقىرى بولىدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، بۇ ھەر يىلى تەخمىنەن 90 مىليارد دوللارغا تەڭ ئىدى.

ساھەلەر بويىچە تەھلىل: ياساش سانائىتىدىن يېزا ئىگىلىكىگىچە بولغان ۋەيرانچىلىق

ساھەلەر بويىچە تەھلىل قىلغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ياساش سانائىتى ئېكسپورتىدا ئۈمىدۋار نۇقتىلار ئىنتايىن ئاز كۆرۈلىدۇ. ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئەمەلىي ياساش سانائىتى ئېكسپورتى 2025-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا %7 تۆۋەنلىگەن بولۇپ، 2017-يىلىدىكى سەۋىيەدىن %16 تىن كۆپرەك تۆۋەن نۇقتىغا چۈشۈپ قالغان. بۇ بەك ئېغىر زەربە بولۇپ، 2024-يىلىغا قەدەر ياساش سانائىتى بىرىنچى باسقۇچلۇق كېلىشىمدىكى سېتىۋېلىش ۋەدە قىلىنغان ئامېرىكا ئېكسپورتىنىڭ %42 نى ئىگىلەيتتى. تارىختىن بۇيان ئامېرىكىنىڭ خىتايغا ئېكسپورت قىلىدىغان ئەڭ چوڭ شىركىتى بولغان بوئېن شىركىتىنىڭ ئاۋىئ‍اتسىيە مەھسۇلاتلىرى، بولۇپمۇ «737 ماكىس» ناملىق ئايروپىلانىنىڭ ئىككى قېتىملىق چۈشۈپ كېتىش ۋەقەسى ۋە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي مۇناسىۋەت سەۋەبىدىن، خىتاي باشقۇرۇش ئاپپاراتلىرى تەرىپىدىن رەت قىلىنىپ ئېغىر زەربىگە ئۇچرىغان ئىدى. پەقەت 2024-يىلىغا كەلگەندىلا تاپشۇرۇش مىقدارىدا كۆرۈنەرلىك ئېشىش بولغان. گەرچە ترامپنىڭ 2025-يىلىدىكى سودا ئۇرۇشى خىتاينىڭ ئايروپىلانلارنى تاپشۇرۇۋېلىشنى يەنە ۋاقتىنچە توختىتىپ قويۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولسىمۇ، ئەمما كېيىنكى ئۇرۇش توختىتىش تاپشۇرۇشنىڭ قايتىدىن باشلىنىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن، مەيلى قانداق بولمىسۇن ئايروپىلانلار ھېچبولمىغاندا قايتىدىن ئۇچۇشقا باشلىغان.

بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكا ئاپتوموبىل سانائىتىنىڭ قىسمىتى تېخىمۇ ئېچىنىشلىق بولغان بولۇپ، 2025-يىلى خىتايغا قىلىنغان ئېكسپورت مىقدارى 2009-يىلىدىن بۇيانقى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈپ قالغان. ئاپتوموبىللار ئەمەلىيەتتە ترامپنىڭ تۇنجى قېتىملىق سودا ئۇرۇشىدىن بۇرۇن خىتايغا ئېكسپورت قىلىنىدىغان ئىككىنچى چوڭ ياساش سانائىتى مەھسۇلاتى ئىدى. ترامپنىڭ 2018-يىلىدىن 2019-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا پولات-تۆمۈر ۋە ئاليۇمىنغا قويغان تاموژنا بېجى خام ئەشيا تەننەرخىنى ئۆرلىتىۋېتىپ، فوردقا ئوخشاش ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىدىكى رىقابەت كۈچىنى يوقىتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. خىتاينىڭ ئۆچ ئېلىش خاراكتېرلىك تاموژنا بېجى بولسا، تېسلا ۋە باۋارىيە موتور زاۋۇتى (BMW) قاتارلىق شىركەتلەرنى ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەسىنى خىتايغا كۆچۈرۈشكىمۇ مەجبۇرلىغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل سېتىش مىقدارىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، بىيادى (BYD) ۋە چىرۈي ئاپتوموبىل شىركىتىگە ئوخشاش خىتاي يەرلىك كارخانىلىرى خىتاي بازىرىدا ۋە يەرشارى مىقياسىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەپ، ئامېرىكا ئاپتوموبىللىرىنىڭ ئېكسپورتىنىڭ قايتا ئەسلىگە كېلىش ئېھتىماللىقىنى يوققا چىقارغان.

يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (ئۆزەك) سانائىتىدە، ئامېرىكا ئۆزەكلىرىنىڭ خىتايغا ئېكسپورت قىلىنىشى 2023-يىلىدىكى ئەڭ تۆۋەن نۇقتىدىن كېيىن مەلۇم دەرىجىدە ئاشقان بولسىمۇ، بۇ ئەمەلىيەتتە پەقەت قۇراشتۇرۇش، سىناش ۋە قاپلاش ئۈچۈن خىتايدىكى زاۋۇتلارغا ئەۋەتىلگەن پۈتمىگەن ئۆزەكلەر بولۇپ، ئېنۋىدىيە (Nvidia) ياكى ئىلغار مىكرو ئۈسكۈنىلەر شىركىتى (AMD) قاتارلىق ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرى ئەمەس ئىدى. يەنە بىر تەرەپتىن، لام تەتقىقات شىركىتى (Lam Research)، تېڭكور ئۈسكۈنىلىرى شىركىتى (KLA) ۋە ئامېرىكا قوللىنىشچان ماتېرىياللار شىركىتىگە ئوخشاش ئامېرىكا يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۈسكۈنىلىرى شىركەتلىرىنىڭ ئېكسپورتىمۇ، ئامېرىكىنىڭ ئېكسپورت كونتروللۇقىدىن ئەنسىرىگەن خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئالدىن زاپاس ساقلاش ھەرىكىتىدىن كېيىن، قايتىدىن نورمال تۆۋەنلەش يۆنىلىشىگە چۈشۈپ قالغان. تەكىتلىنىشىچە، بىيولوگىيەلىك ۋە سەھىيە مەھسۇلاتلىرى بۇ قاراڭغۇلۇق ئىچىدىكى بىردىنبىر ئۈمىدۋار نۇقتا سۈپىتىدە كۆرۈلگەن بولۇپ، 2025-يىلى ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان بىيولوگىيەلىك دورا ئېكسپورتىمۇ ئاشقان. گەرچە ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتى جىددىي بولسىمۇ، خىتاي باشقۇرۇش ئاپپاراتلىرى دورا تەتقىقاتى ساھەسىدە، ئاسترازېنېكا، ئېلى لىللى ۋە سانوفى شىركەتلىرىنىڭ ئامېرىكىدا ئىشلەپچىقىرىلغان ھايات قۇتقۇزۇش دورىلىرىنى تەستىقلاشنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرغان.

يوشۇرۇن ئامىللار: خىتاينىڭ ماكرولۇق ئىقتىسادىي سىياسەتلىرى ۋە «ئىچكى خوراش»

بۇ ئاز ساندىكى ئاكتىپ كۆرۈنۈشلەر ئارقىسىغا ئەمەلىيەتتە تېخىمۇ چوڭ ۋە خەتەرلىك بىر يۈزلىنىش يوشۇرۇنغان بولۇپ، يەنى سانائەت مەھسۇلاتلىرى ساھەسىدىكى ئومۇمىي قىيىنچىلىق نوقۇل ئامېرىكىغىلا قارىتىلمىغان. خىتاينىڭ دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىن قىلغان سانائەت مەھسۇلاتلىرى ئىمپورتىمۇ شۇ مەزگىلدە، يەنى 2021-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا %12 تۆۋەنلىگەن. خىتاي ئىمپورتىنىڭ بۇ قەدەر چېكىنىشىنىڭ بىر نەچچە خىل مۇرەككەپ سەۋەبلىرى بار بولۇپ، بۇلارنىڭ ھېچقايسىسىنى ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى ئۆز ئالدىغا ھەل قىلالمايدۇ. ھەممىدىن ئاۋۋال، خىتاينىڭ ئىچكى ئېھتىياجى ئاستىلىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەمەلىي ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) ئېشىش سۈرئىتى 2024-يىلىدىكى %5 تىن 2025-يىلىدىكى %4.8 گە چۈشۈپ قالغان. بۇنىڭدىن سىرت، پۇل پاخاللىقىمۇ چەتئەل شىركەتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىدا رىقابەتلىشىشىنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەن. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىشلەپچىقارغۇچىلار باھاسى پەقەت %1.5 تۆۋەنلىگەن بولسا، خىتاينىڭ ئىشلەپچىقارغۇچىلار باھاسى 2023-يىلى 1-ئايدىن 2025-يىلى 12-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتا %6.2 چۈشۈپ كەتكەن. بۇ ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچلەرنىڭ ئارقىسىدا خىتاينىڭ دۆلەت يېتەكچىلىكىدىكى ھەددىدىن زىيادە مەبلەغ سېلىش ئەندىزىسى كۈچلۈك رول ئويناۋاتقان بولۇپ، بۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق كەسىپلەردە غايەت زور دەرىجىدىكى كېڭىيىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بازار ئېھتىياجى بىلەن باغلانمىغان بۇ خىل ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىشى، خىتاي سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى تەرىپىدىن كەسكىن ئىچكى رىقابەت سۈركىلىشىنى كۆرسىتىدىغان «ئىچكى خوراش» (ئىچكى سەرپىيات) دەپ ئاتالغان.

بۇنىڭغا ئۇلاپلا، خىتاي يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئۆزىنىڭ ئىمپورت مەھسۇلاتلارغا بولغان تايىنىشچانلىقىنى ئازايتىش ئۈچۈن جىددىي تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە. داۋالاش ئۈسكۈنىلىرىدىن تارتىپ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەسىگىچە ۋە ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىللارغىچە دۆلەت ئىچى مەھسۇلاتلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان، يەرلىككە ئېتىبار بېرىدىغان سېتىۋېلىش سىياسەتلىرىنى ئىزچىل يولغا قويۇپ كەلمەكتە. ئامېرىكا-خىتاي سودا كېڭىشىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى تېخىمۇ يوشۇرۇن ھالدا يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ۋە دۆلەت كارخانىلىرىدىن ئۇچۇر، ئالاقە تېخنىكىسى، ئاۋىئ‍اتسىيە ۋە ئېنېرگىيە قاتارلىق ساھەلەردە چەتئەل مەھسۇلاتلىرىنى دۆلەت ئىچىدىكى تاللاشلار بىلەن ئالماشتۇرۇشنى تەلەپ قىلغان. ياۋروپا سودا ئۇيۇشمىسىمۇ ئۆزىنىڭ دوكلاتىدا خىتايدا سودا قىلىشنىڭ «تېخىمۇ قىيىنلىشىپ كەتكەنلىكىنى» ئالاھىدە تەكىتلىگەن. بۇ ئىستراتېگىيە ئەمەلىيەتتە خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ 2020-يىلى سۆزلىگەن «قوش ئايلىنىش» نۇتۇقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، خىتاي دۆلەت ۋە سانائەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن چەتئەل ئىمپورت مەھسۇلاتلىرىغا بېقىنىپ قېلىشتىن ئۈزۈل-كېسىل قۇتۇلۇشنى كۆزلىگەن. سودا سانلىق مەلۇماتلىرى ئۇنىڭ بۇ جەھەتتە مەلۇم دەرىجىدە ئۇتۇق قازانغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.

ئىقتىسادنىڭ يەنە بىر مۇھىم ساھەسى بولغان يېزا ئىگىلىكى ئامېرىكا ئېكسپورتىدىكى مۇھىم بىر قىسىم بولۇپ، ترامپنىڭ 2025-يىلىدىكى تاموژنا بېجى سودا ئۇرۇشى سەۋەبلىك، ئامېرىكىنىڭ يېزا ئىگىلىك ئېكسپورتى ئېغىر زەربىگە ئۇچراپ، 2018-يىلىدىكى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە قايتىدىن چۈشۈپ قالغان. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، سويا پۇرچىقى ئەڭ چوڭ يېزا ئىگىلىك ئېكسپورت مەھسۇلاتى بولۇش سۈپىتى بىلەن بۇنىڭدىن ئەڭ ئېغىر زەربىگە ئۇچرىغان بولۇپ، ئېكسپورت مىقدارى ئاران 3 مىليارد دوللارغا چۈشۈپ قالغان. خىتاي بولسا بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ %80 سويا پۇرچىقىنى بىرازىلىيە ۋە ئارگېنتىنادىن سېتىۋېلىشقا باشلىغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ سودا ئۇرۇشى باشقا يېزا ئىگىلىك ئېكسپورتلىرىنىمۇ ئېغىر دەرىجىدە ۋەيران قىلغان. ئامېرىكىدىكى دۆلەتلىك پاختا كېڭىشى، گۆش ئىنستىتۇتى، دۆلەتلىك كالا گۆشى جەمئىيىتى، كۆممىقوناق تېرىغۇچىلار جەمئىيىتى، بۇغداي جەمئىيىتى ۋە چوشقا گۆشى ئىشلەپچىقارغۇچىلار كېڭىشى قاتارلىق ساھەلەردىكى جەمئىيەتلەرمۇ خىتاي بازىرىدىكى ئۈلۈشىنىڭ يوقاپ كەتكەنلىكىدىن قاتتىق نارازىلىق بىلدۈرۈپ شىكايەت قىلغان. دېھقانلارنىڭ ھەر يىلى 15 مىليارد دوللارلىق سېتىش كىرىمىدىن قۇرۇق قالغانلىقى توغرىسىدىكى بۇ شىكايەتلىرىنىڭ نەتىجىسىدە، 12-ئايدا ترامپ ھۆكۈمىتى زىيانغا ئۇچرىغان دېھقانلارغا 11 مىليارد دوللارغىچە دۆلەت ياردەم پۇلى تارقىتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان. بۇ خۇددى 2018-يىلىدىكىگە ئوخشاشلا تاموژنا بېجى سەۋەبلىك كېلىپ چىققان ئۆچ ئېلىشنىڭ ئېغىر بەدىلى ئىدى.

مۇلازىمەت ساھەسىمۇ ئوخشاشلا ناچار ئەھۋالدا بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئەمەلىي مۇلازىمەت ئېكسپورتى 2025-يىلى يەنىلا 2019-يىلىدىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدىن خېلىلا تۆۋەن تۇرماقتا. 2020-يىلى كېلىشىم ئىمزالانغاندا مۇلازىمەت ساھەسىدە بىلىم مۈلۈك ھوقۇقى، تېخنىكا ئۆتۈنۈپ بېرىش ۋە پۇل-مۇئامىلە قاتارلىق تەرەپلەردىكى ئۈمىد ئىنتايىن يۇقىرى ئىدى. لېكىن، كوۋىد ۋىرۇسى مەزگىلىدىكى ساياھەت چەكلىمىلىرى، شۇنداقلا ئامېرىكىدىكى دۈشمەنلىك كەيپىياتى سەۋەبىدىن خىتايدىن كېلىدىغان سودا ساياھەتچىلىرى ۋە ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانى شىددەت بىلەن تۆۋەنلەپ كەتكەن. 2018-يىلىدىكى تاموژنا بېجىنىڭ ئۆزىلا ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ خىتاي ئوقۇغۇچىلاردىن ئالىدىغان ئوقۇش پۇلى كىرىمىنى ئېغىر زىيانغا ئۇچراتقان. باشقا مۇلازىمەت ئېكسپورتلىرىنىڭ تۆۋەنلىشىدىمۇ ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ بىلىم مۈلۈك ھوقۇقى ئۈچۈن ئالىدىغان ھەققى كۆپەيمىگەن. دورا تەتقىقاتى ۋە ئىشلەپچىقارغۇچىلار جەمئىيىتى، ئىلغار تېببىي تېخنىكا جەمئىيىتى ۋە كىنو فىلىم جەمئىيىتى قاتارلىق ئورگانلارمۇ خىتاينىڭ دورا پاتېنتى، مەجبۇرىي تېخنىكا ئۆتۈنۈپ بېرىش ۋە كۆرسىتىلىدىغان فىلىملەرنىڭ سانىنى چەكلەش قاتارلىق مەسىلىلىرىدىن كۈچلۈك شىكايەت قىلغان. پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمىتىدىمۇ بازارنى ئەركىنلەشتۈرۈش ۋەدىلىرى ئەمەلگە ئاشمىغان بولۇپ، ۋىزا (Visa) شىركىتىنىڭ ئېلېكتىرونلۇق پۇل تۆلەش ئىجازەتنامىسى تېخىچە تەستىقلانمىغان، سۇغۇرتا ۋە قايتا سۇغۇرتا ساھەسىدىكى تىجارەت تەلەپلىرىمۇ ھەددىدىن زىيادە ئېغىر دەپ ئەرز قىلىنغان. شۇنداقلا ئېنېرگىيە ئېكسپورتى ساھەسىدىكى ئەھۋالمۇ ئوخشاشلا چېكىنىش ئىچىدە تۇرماقتا. 2025-يىلىغا كەلگەندە، ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئېنېرگىيە ئېكسپورتى 2017-يىلىدىن بۇرۇنقى سەۋىيەگە چۈشۈپ قالغان بولۇپ، خام نېفىت ۋە كۆمۈر ئېكسپورتى شىددەت بىلەن تۆۋەنلىگەن، بۇ ساھەدىكى بىردىنبىر ئۈمىدۋار نۇقتا پەقەتلا پىششىقلانغان ئېنېرگىيە مەھسۇلاتلىرى، يەنى ئېتان بولۇپ قالغان. ھەتتا سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گازلار (LNG) غا كەلگەندە، خىتاي شىركەتلىرى ئۇلارنى ئامېرىكىدىن سېتىۋالغان بولسىمۇ، ئۆز دۆلىتىگە ئىمپورت قىلىپ تاموژنا بېجى تۆلەشنىڭ ئورنىغا، ياۋروپا دۆلەتلىرىگە نەق مال بازىرىدا قايتا سېتىپ پايدا ئالغان.

خۇلاسە ۋە چىقىش يولى: يەككە-يېگانە ھەرىكەتتىن كۆپ تەرەپلىك ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىققا يۈزلىنىش

بۇ قاتمۇقات مۇشەققەتلەر شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ترامپنىڭ خىتايغا قاراتقان «يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى چىقماس» شەكلىدىكى يەكتەرەپلىك ئۇسۇلى كارغا كەلمەيۋاتىدۇ. ئۇ ھازىر دەل ئوخشاش سودا خىرىسىغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى تونۇپ يەتكەن باشقا دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىشىشقا ئېھتىياجلىق. خىتاينىڭ سودا ئاكتىپ بالانسى شىددەت بىلەن ئېشىپ كېتىپ، خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىمۇ ئەندىشىگە سېلىۋاتقان، شۇنداقلا ياۋروپا ۋە باشقا جايلاردىكى كەسىپلەرمۇ خىتاينىڭ ياردەم پۇلى ۋە ئارتۇقچە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىدىن ئۈمىدسىزلەنگەن بىر پەيتتە، ئامېرىكا پەقەت باشقا ھۆكۈمەتلەر بىلەن بىللە ھەمكارلاشقاندىلا ئاندىن كۆزلىگەن مەقسىتىگە يېتەلەيدۇ. ئامېرىكا ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ پىرېزىدېنت ترامپنىڭ تاموژنا بېجىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش قارارى، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ ئۈچۈن تاشقى سودا ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن ۋە ئەتراپلىق بېكىتىپ چىقىش ئۈچۈن ياخشى پۇرسەت يارىتىپ بەردى. بۇنىڭ ئۈچۈن، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى گىرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىشقا ئۇرۇنۇش ياكى كانادانى «ئەللىك بىرىنچى ئىشتاتى» قىلىشقا ئۇرۇنۇش، شۇنداقلا ئىتتىپاقداشلىرىغا ئېغىر تاموژنا بېجى قويۇش ئارقىلىق سىياسىي مۇرەسسە قىلدۇرۇشتەك بىمەنە تەھدىت ھەرىكەتلىرىنى توختىتىپ، يوشۇرۇن شېرىكلەرنى ئۆزىدىن يىراقلاشتۇرۇۋەتمەسلىكى ۋە تاموژنا بېجىنى تۆۋەنلىتىشتە ئوخشاش مۇئامىلە بىلەن جاۋاب قايتۇرۇشى كېرەك. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ مالىيە مىنىستىرلىقى ۋە ئامېرىكا سودا ۋەكىلى ئىشخانىسى چوقۇم يەتتە دۆلەت گۇرۇھىدىكى (G7) ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ياپونىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن يېقىندىن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق ئورنىتىشى زۆرۈر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ يەرشارى تەڭپۇڭسىزلىقى مەسىلىسىدىكى مالىيە قىزىل رەقىمىنىڭ رولىنىمۇ سەمىمىيلىك بىلەن ئېتىراپ قىلىشى كېرەك. 2026-يىلى 2-ئايدا ئامېرىكا سودا ۋەكىلى، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ياپونىيە ئوتتۇرىسىدا ئېلان قىلىنغان «ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار تەمىنات زەنجىرى ھەمكارلىقى» توغرىسىدىكى بىرلەشمە ئاخبارات باياناتى مۇشۇ توغرا يۆنىلىشتىكى دەسلەپكى قەدەملەرنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يېڭىدىن باشلانغان 301-ماددا بويىچە تەكشۈرۈش ئامېرىكا-خىتاي سودا مەسىلىلىرىنىڭ تۈپ يىلتىزىغا سەل قاراپ، پەقەتلا ترامپنىڭ سىياسىي رەقىبلىرىنىلا، مەسىلەن، مالىيە مىنىستىرى سىكوت بېسسېنت ئېيتقاندەك «بايدىن ھۆكۈمىتىنىلا» ئەيىبلەش بىلەن چەكلەنسە، بۇ كەلگۈسى ئۈچۈن ھېچقانداق ياخشى نەتىجە بەرمەيدۇ.

ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلىدىغان ئېكسپورتىنى ئاشۇرۇش تىرىشچانلىقى ئەلۋەتتە ماختاشقا ئەرزىيدىغان بىر نىشاندۇر، لېكىن پەقەت بىر نەچچە پاراخوت ئامېرىكا سويا پۇرچىقى، نېفىت ياكى سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرىنى سېتىش ئارقىلىقلا قولغا كەلتۈرۈلگەن ھەرقانداق قىسقا مۇددەتلىك كېلىشىملەر، ترامپ ئېرىشەلەيدىغان تېخىمۇ چوڭ غەلىبىدىن كۆپ يىراقلاپ كېتىدۇ. پەقەتلا باشقا دۆلەتلەر بىلەن كۆپ تەرەپلىك، ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق ئورنىتىپ، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە خەلقئارالىق قائىدىلەر ئاساسىدا ھەرىكەت قىلغاندىلا، دەۋرىمىزدىكى بۇ ئەڭ قىيىن سودا مەسىلىسى ئۈستىدە ئۇزۇن مەزگىللىك مۇۋەپپەقىيەتنى قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ.

ماقالىنىڭ ئاخىرىدىكى قوشۇمچە ماتېرىياللاردا يەنە شۇ نۇقتا ئالاھىدە كۆرسىتىلگەنكى، 2020-يىلىدىكى بىرىنچى باسقۇچلۇق كېلىشىمنىڭ سېتىۋېلىش ۋەدىلىرى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان بىر تۈركۈم مەھسۇلاتلارمۇ بار بولۇپ، ئۇلار 2017-يىلى ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قىلغان ئومۇمىي ئېكسپورتىنىڭ %19 نى ئىگىلىگەن. قىزىقارلىقى شۇكى، بۇ مەھسۇلاتلارنىڭ ئېكسپورتىمۇ 2025-يىلىغا كەلگەندە %27 تۆۋەنلەپ، 2009-يىلىدىن بۇيانقى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈپ قالغان. خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بۇ ئىلمىي دوكلات بىزگە شۇنى ئۇقتۇرىدۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى خىتاي بىلەن بولغان كەلگۈسى مۇناسىۋەتلەردە نوقۇل رەقەملىك سېتىۋېلىش نىشانلىرىغا ۋە تاموژنا بېجى ئۇرۇشىغىلا ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق قۇرۇلمىلارغا ۋە دۇنيادىكى باشقا ئىتتىپاقداشلار بىلەن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا مەركەزلىشىشى لازىم.

ئەسلىي ماقالە ۋە تور ئۇلىنىشى:

Bown, C. P. (2026). China No Longer Buys US Exports: Drawing the Right Lessons for the Next Trump-Xi Deal. Washington, DC: Peterson Institute for International Economics (PIIE).

ئىنكاسلار: