«بېسىم ئاستىدا ئىشلەپچىقىرىش: شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت ئىستراتېگىيەسى» ناملىق دوكلاتقا باھا

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت

«شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت ئىستراتېگىيەسى: بېسىم ئاستىدا ئىشلەپچىقىرىش» ناملىق تەتقىقات دوكلاتى، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى ئىقتىساد ۋە سىياسەت ۋەزىيىتىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق مەسىلىلىرىنىڭ بىرى بولغان خىتاي دۆلىتىنىڭ سانائەت ۋە تېخنىكا تەرەققىياتىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشلىرىنى چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق ئانالىز قىلىشقا بېغىشلانغان قىممەتلىك بىر تەتقىقاتتۇر[3-بەت]. مەزكۇر دوكلات خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر، ئىقتىساد ۋە سىياسەت تەتقىقاتى ساھەسىدە دۇنيادىكى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مۇستەقىل ئاقىللار ئامبىرى ھېسابلانغان راند تەتقىقات ئورگىنى تەرىپىدىن 2026-يىلى ئېلان قىلىنغان بولۇپ، مەزكۇر ئورگاننىڭ كالىفورنىيە ئىشتاتى سانتا مونىكا شەھىرىدىكى باش ئىشتابىدا نەشرگە تەييارلانغان[2-بەت]. بۇ دوكلات نۆۋەتتە يەرشارىۋى ئىشلەپچىقىرىش ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ قۇرۇلمىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋاتقان خىتاي دۆلەت سىياسەتلىرىنىڭ ئىچكى لوگىكىسىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە.

مەزكۇر مۇھىم تەتقىقات ئەسىرى راند تەتقىقات ئورگىنى خىتاي تەتقىقات مەركىزىنىڭ يادرولۇق كۈچلىرى ھېسابلانغان داڭلىق مۇتەخەسسىسلەردىن جېرارد دىپىپپو، جوناتون ساين ۋە بېنيامىن لېناين تەرىپىدىن كوللېكتىپ يېزىپ چىقىلغان[1-بەت]. ئاپتورلار خىتاينىڭ شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى يېڭى سىياسىي دەۋردە يولغا قويۇۋاتقان تېخنىكا-سانائەت سىياسەتلىرىنى ئاددىي بىر ئىقتىسادىي قورال دەپلا قارىماستىن، بەلكى ئۇنى خىتاينىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى، سىياسىي مۇقىملىقى ۋە خەلقئارالىق گېئوپولىتىكىلىق ھايات-ماماتلىق رىقابىتىگە باغلانغان سىستېمىلىق بىر گەۋدە، دەپ قارايدۇ[11-بەت]. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، دوكلاتنىڭ ئىلمىي چۈشەنچە بېرىش قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، خەلقئارادىكى ئوخشاش تېمىدىكى تەتقىقاتلارنى يېڭى بىر بىرىكمە ئانالىز رامكىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

خىتاينىڭ تېخنىكا ۋە سانائەت ساھەسىدىكى شىددەتلىك يۈكسىلىشى زامانىۋى دۇنيا ئىقتىساد تارىخىدا كۆرۈلۈپ باقمىغان غايەت چوڭ ھادىسە بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سانائەت مەھسۇلاتلىرى ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەتنىڭ يەرشارىدىكى ئالدىنقى قاتاردىكى يۇقىرى تېخنىكا ساھەلىرىنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنۇشى غەرب دۆلەتلىرى، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە ئىستراتېگىيە ئانالىزچىلىرى ئۈچۈن جىددىي بىر تېمىغا ئايلاندى[11-بەت]. مەزكۇر تەتقىقات شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى دۆلەت مەركەز قىلىنغان، بىخەتەرلىككە باغلانغان ۋە پۇل-مۇئامىلىگە يۈزلەنگەن يېڭى سىستېمىنىڭ رولىنى ئېنىقلاپ بېرىش ئارقىلىق، بۇ تېمىنىڭ نېمە ئۈچۈن بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا گېئوپولىتىكىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم يادروسىغا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ[3-بەت]. ئاپتورلار خىتاينىڭ قۇرۇلمىلىق تەرەققىيات مۇساپىسىنى بىر پۈتۈن تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ئىچىدە كۆزىتىپ، بۈگۈنكى «بېسىم ئاستىدا ئىشلەپچىقىرىش» مودېلىنى سىستېمىلىق شەكىلدە چۈشەندۈرۈپ ئۆتىدۇ.

خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى

دوكلاتنىڭ تارىخىي ئانالىزلار قىسمىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت سىياسەتلىرىنىڭ يىلتىزى بىر قەدەر چوڭقۇر تارىخىي ئاساسقا ئىگە بولۇپ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ سوتسىيالىستىك پىلانلىق ئىقتىساد مودېلىدىن باشلانغان[13-بەت]. 1949-يىلىدىن 1976-يىلىغىچە بولغان پىلانلىق ئىقتىساد دەۋرىدە، خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئاپپاراتى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ياردىمىدە ئېغىر سانائەت بازىسى قۇرۇشنى نىشانلىغان ۋە بىرىنچى بەش يىللىق پىلاندا «مۇستەقىل ۋە نىسبەتەن تولۇق سانائەت سىستېمىسى» بەرپا قىلىشنى تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا قويغان[13-بەت، 14-بەت]. ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدىكى «چوڭ سەكرەپ ئىلگىرىلەش» ۋە دۆلەت مۇداپىئەسىنى يادرو قىلغان «ئۈچىنچى سەپ» قۇرۇلۇشى سىياسەتلىرى، گەرچە كۆپلىگەن ئىقتىسادىي پاجىئەلەر ۋە زىيانلارنى ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ئۆز-ئۆزىگە تايىنىش ۋە تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكى ئېڭىنىڭ دەسلەپكى ئۇرۇقلىرىنى چاچقان ئىدى[13-بەت].

1978-يىلىدىن كېيىن باشلانغان «ئىسلاھات ۋە ئىشىكنى ئېچىۋېتىش» مۇساپىسى خىتايدىكى پىلانلىق ئىقتىسادنىڭ قاتتىق كىشەنلىرىنى بىكار قىلىپ، بازارنى تەڭشەش مېخانىزمى ۋە چەت ئەل مەبلىغىنى دۆلەت سىستېمىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈشكە باشلىدى[13-بەت]. 1990-يىللاردا خىتاي ھۆكۈمىتى ئاپتوموبىل، نېفىت-خىمىيە سانائىتى ۋە تېلېگراف قاتارلىق ساھەلەرنى «تۈۋرۈك كەسىپ سىستېمىسى» قىلىپ بېكىتىپ، دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئېغىر تۈۋرۈك كارخانىلارنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىللە كىچىك كارخانىلارنى بازارغا سېلىش ئىستراتېگىيەسىنى يادرو قىلغان ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ باردى[13-بەت، 14-بەت]. دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئەزا بولۇپ كىرىش خىتاينى دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئېكسپورت بازىسىغا ئايلاندۇردى، ئەمما دۆلەتنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلارغا بولغان تايىنىشچانلىقى يەنىلا كۈچلۈك بولۇپ، بىر پۈتۈن سىستېمىلاشقان تېخنىكا سىياسىتى تېخى تولۇق شەكىللەنمىگەن ئىدى[13-بەت].

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ زامانىۋى تېخنىكا-سانائەت سىياسىتى تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى 2003-يىلى يۈز بەرگەن بولۇپ، دۆلەتلىك تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتىنىڭ قۇرۇلۇشى ھەمدە 2006-يىلى ئېلان قىلىنغان «ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك پەن-تېخنىكا تەرەققىيات پىلانى» خىتاينىڭ «دۆلەت ئىچىدە يېڭىلىق يارىتىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ تۇنجى ئۇل تېشى بولۇپ قالدى[14-بەت]. بۇ ئۇزۇن مەزگىللىك پىلان يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، يادرو ئېنېرگىيەسى ۋە تور تېخنىكىسى قاتارلىق ئەڭ ھالقىلىق 16 چوڭ دۆلەت دەرىجىلىك تېخنىكا تۈرىنى قوللاشقا باشلىدى[14-بەت]. بۇنىڭ بىلەن پارتىيە-دۆلەت ئاپپاراتى بازارنى تەڭشەش بىلەن بىللە، ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەرگە بىۋاسىتە ئارىلىشىدىغان تېخنىكا-سانائەت مېخانىزمىنىڭ دەسلەپكى ئاساسىنى تولۇق يارىتىپ چىقتى.

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 2008-يىلىدىكى دۇنياۋى پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسىگە قايتۇرغان ئىنكاسى غايەت زور دۆلەت مەبلىغىنى يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش سۇپىلىرى ئارقىلىق تارقىتىش بولدى ۋە بۇ جەريان يېڭى قۇرۇلغان سانائەت ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسى مىنىستىرلىقىنىڭ ماسلاشتۇرۇشى بىلەن ئېلىپ بېرىلدى[14-بەت]. يېڭىدىن قۇرۇلغان بۇ مىنىستىرلىق يەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ ئىقتىسادىي پىلانلىرى بىلەن مەركىزىي سىياسەتلەرنى ئۇلايدىغان كۆۋرۈككە ئايلاندى ۋە 2010-يىلى يولغا قويۇلغان «ئىستراتېگىيەلىك يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان سانائەتلەر» پىلانى ئارقىلىق بىيوتېخنىكا، يېڭى ئېنېرگىيە ۋە كېيىنكى ئەۋلاد ئۇچۇر تېخنىكىسىنى پىلانلاش، تولۇقلىما بېرىش ۋە ئىناۋەتلىك قەرز يۈرۈشتۈرۈشنى ماس قەدەمدە ئىلگىرى سۈردى[15-بەت]. بۇ مۇرەككەپ ئاپپارات قۇرۇلمىسى خىتاينىڭ شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى تېخىمۇ مەركەزلىك سىستېمىغا ئۆتۈشىگە ئاساس ياراتتى.

شى جىنپىڭ دەۋرى: دۆلەت بىخەتەرلىكىنى مەركەز قىلغان ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش

شى جىنپىڭ 2012-يىلى دۆلەتنىڭ ئەڭ يۇقىرى رەھبەرلىك ھوقۇقىنى تاپشۇرۇۋالغاندىن كېيىن، خىتاينىڭ دۆلەت ئىستراتېگىيەسىدە دۆلەتنىڭ يەرشارى تېخنىكا ئالدىنقى سېپىدە يېتەكچىلىك ئورنىنى تىكلىشى، ئۆز-ئۆزىگە تايىنىشچانلىقىنى كۈچەيتىشى ۋە سىياسىي جەھەتتە مەركەزلىشىشى ئەڭ مۇھىم نىشان قىلىپ بېكىتىلدى[17-بەت]. ئىلگىرىكى رەھبەرلەر دۇنيا كاپىتال بازارلىرىغا ماسلىشىش، چەت ئەل تېخنىكىلىرىنى قوبۇل قىلىش ۋە ئېكسپورت رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرگەن بولسا، شى جىنپىڭ دەۋرىگە كەلگەندە بۇ نىشان دۆلەت بىخەتەرلىكى بىلەن بىۋاسىتە باغلىنىپ، سىياسەتلەر كۆلەم جەھەتتىن تېخىمۇ كېڭەيدى ۋە بىخەتەرلىككە مەركەزلەشتى[17-بەت]. تېخنىكىلىق جەھەتتىن «مۇستەقىل ۋە كونترول قىلغىلى بولىدىغان» بولۇش خىتاينىڭ تاشقى بېسىملارغا قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ يادرولۇق ئىستراتېگىيەلىك مۇداپىئە قورالى دەپ قارالدى[17-بەت].

راند تەتقىقاتچىلىرى خىتاينىڭ شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى تېخنىكا-سانائەت سىياسەتلىرىنىڭ يۆنىلىشى ۋە كۈنتەرتىپتىكى ئورنىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن، خىتاي مەركىزىي بىلىم تورى (CNKI) سۇپىسىدىكى ئاكادېمىك ماقالىلەرگە سىستېمىلىق تېكىست ئانالىزى ئېلىپ باردى[18-بەت]. تەتقىقاتچىلار 2015-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئېلان قىلىنغان، ئەڭ يۇقىرى تەسىر كۈچىگە ئىگە ۋە قايتا-قايتا نەقىل ئېلىنغان پەن-تېخنىكا ھەمدە ئىجتىمائىي پەن ژۇرناللىرىنى تاللاپ چىقىپ، ئۇلاردىكى يادرولۇق ئاچقۇچلۇق سۆزلەرنىڭ چاستوتىسىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىنىڭ قايسى نىشانلارنى ئەڭ كۈچلۈك تەشۋىق قىلىۋاتقانلىقىنى بايقىدى[18-بەت].

CNKI تېكىست ئانالىزىنىڭ نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىدىكى نىشانلار ئىچىدە تۇنجى ئورۇنغا چىققان ئۇقۇم دەل «ئۆز-ئۆزىگە تايىنىش» (自力更生) بولغان[19-بەت]. ئىككىنچى ئورۇنغا «ھالقىلىق يادرولۇق تېخنىكا» (关键核心技术) ئورۇنلاشقان بولسا، ئۈچىنچى ئورۇندا «كەسىپ قۇرۇلمىسىنى ئەلالاشتۇرۇش ۋە دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش» (产业结构优化升级) ئۇقۇمى كەلگەن[19-بەت]. بۇ مەلۇماتلار شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ دۆلەت قۇرۇلمىسىدا پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ ئادەتتىكى ئىشلەپچىقىرىشتىن ھالقىپ، سىستېمىلىق دۆلەت كۈچىنى نامايان قىلىدىغان ۋە دۆلەتنى سىرتقى تەھدىتلەردىن ساقلايدىغان ئاساسلىق قالقانغا ئايلانغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

مەزكۇر ئىلمىي تېكىست ئانالىزى يەنە بىر قىسىم كونا ۋە ئەنئەنىۋى نىشانلارنىڭ سىستېمىلىق ئارقا سەپكە چېكىنگەنلىكىنى ياكى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىگەنلىكىنى بايقىدى[18-بەت، 19-بەت]. مەسىلەن، ئەنئەنىۋى نىشانلاردىن «مۇقىم ئىشقا ئورۇنلىشىش ۋە كىرىمنى ئاشۇرۇش» شۇنداقلا «خەلقئارالىق رىقابەت كۈچى» قاتارلىق ساھەلەر پارتىيە-دۆلەت تەشۋىقاتى ۋە ئاكادېمىك مۇلاھىزىلەردە ئەڭ ئاخىرقى قاتارلارغا چۈشۈپ قالغان[19-بەت]. بۇ ھالەت شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قارارىدا، قىسقا مەزگىللىك ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي مەنپەئەتكە قارىغاندا، ئۇزۇن مەزگىللىك دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە تېخنىكا مۇستەقىللىقىنىڭ ھەممىدىن ئەۋزەل ئورۇنغا قويۇلغانلىقىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.

پارتىيە-دۆلەت نۇقتىئىنەزىرىدىن ئېيتقاندا، تېخنىكا-سانائەت سىياسىتى بۈگۈنكى كۈندە يالغۇز ئىقتىسادنى يۈكسەلدۈرۈش قورالى بولماستىن، بەلكى ئۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ دۆلەتتىكى مۇتلەق يېتەكچىلىك ئورنىنى قوغداش، دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك سىستېمىسىنى تىكلەش ۋە سىياسىي جەھەتتە كادىرلارنىڭ بويسۇنۇشچانلىقىنى سىنايدىغان ئاساسلىق تۇتقىدۇر[21-بەت]. تېخنىكا ساھەسىدىكى غەلىبە ۋە مۇۋەپپەقىيەتلەر پارتىيەنىڭ دۆلەت ۋە جەمئىيەت ئالدىدىكى شەرەپلىك ئورنىنى، شۇنداقلا ئۆز تۈزۈمىنىڭ غەرب ئەللىرىنىڭ تۈزۈملىرىدىن ئەۋزەللىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان سىياسىي دەلىل سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ[21-بەت، 22-بەت]. شۇڭلاشقا، پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى پۈتۈن جەمئىيەت بايلىقلىرىنى دۆلەت تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن يۆنىلىشلەرگە سەپەرۋەر قىلىشنى تېخىمۇ جىددىي داۋاملاشتۇرماقتا.

شى جىنپىڭ يەرشارى ئۈستۈنلۈكىنى تالىشىش رىقابىتىنى «تۈزۈم رىقابىتى» دەپ ئاتايدۇ ۋە خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرى پارتىيەنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ھاكىمىيەت يۈرۈشتۈرۈش ئاساسىنى كۈچەيتىدۇ دەپ قارايدۇ[22-بەت]. شۇنداقلا، بۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەت تەرەققىياتى دۆلەت ئىچى كۈنتەرتىپىدىكى «ئورتاق بېيىش» نىشانىغا مۇلازىمەت قىلىدىغان، تېخىمۇ يۇقىرى كىرىملىك ۋە تېخنىكىلىق خىزمەت پۇرسەتلىرىنى يارىتىدىغان، دۆلەتنىڭ رېئال ئىقتىسادىنى يۆلەيدىغان بىر يادرولۇق موتور قىلىپ لايىھەلەنگەن[22-بەت]. ئەمەلىيەتتە بولسا، دۆلەتنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق مەبلەغ سېلىشلىرىنىڭ يەرلىك رايونلار ئارىسىدىكى پايدا تەقسىماتى تەكشى بولماي، قۇرۇلمىلىق تالاش-تارتىشلارنى يەنىلا ساقلاپ قالماقتا.

سىياسىي قۇرۇلمىنى مەركەزلەشتۈرۈش ۋە يەرلىك مالىيە زىددىيەتلىرى

راند دوكلاتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەھلىل يۆنىلىشى سىياسىي ئاپپاراتلارنى مەركەزلەشتۈرۈش جەريانىنى نىشان قىلىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك مۇساپىسىدە دۆلەتنىڭ بۇرۇنقى ئېغىر دەرىجىدە چېچىلاڭغۇ بولغان ئىقتىسادىي ئاپپارات قۇرۇلمىسىنى «يۇقىرى قاتلاملىق لايىھە» (顶层设计) ئۇقۇمى ئاستىدا قايتا قۇرۇش ھەرىكىتى ئىنتايىن ئىزچىل ۋە سىستېمىلىق ئېلىپ بېرىلدى[23-بەت]. بۇ مېخانىزم پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ دۆلەتتىكى پۈتكۈل مەمۇرىي ۋە پۇل-مۇئامىلە قارارلىرىنى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە بىۋاسىتە باشقۇرۇشىنى، يەرلىكنىڭ ئۆز ئالدىغا ئىش كۆرۈشىگە خاتىمە بېرىپ، دۆلەت پىلانلىرىنىڭ پارتىيە قۇرۇلمىسى تەرىپىدىن قەتئىي نازارەت قىلىنىشىنى يادرولۇق ئاساس قىلىدۇ[23-بەت].

دوكلاتتا تەپسىلىي بايان قىلىنىشىچە، شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى ئىككى قېتىملىق چوڭ دۆلەت ئورگانلىرى ئىسلاھاتى (يەنى 2018-يىلى ۋە 2023-يىلى ئېلان قىلىنغان ئىسلاھاتلار) دۆلەت ئىچىدىكى بايلىقلارنى تېخىمۇ قاتتىق مەركەزلەشتۈرۈشنى مەقسەت قىلغان[24-بەت، 25-بەت]. بۇ ئىسلاھاتلار ئارقىلىق، ئىلگىرى ئىقتىساد ۋە پەن-تېخنىكا قارارلىرىنى چىقىرىشتا مەلۇم دەرىجىدە مەمۇرىي ئەركىنلىككە ئىگە بولغان ھۆكۈمەت مىنىستىرلىقلىرى ۋە مەمۇرىي ئاپپاراتلارنىڭ رولى تۆۋەنلىتىلىپ، ئۇلارنىڭ ئۈستىگە بىۋاسىتە پارتىيە كومىتېتلىرى قۇرۇپ چىقىلدى[24-بەت، 25-بەت]. بۇ ئۆزگىرىش سىياسەتلەرنىڭ دۆلەت مەمۇرىي ئاپپاراتىدىن ھالقىپ، پارتىيەنىڭ سىياسىي ئىرادىسى سۈپىتىدە تولۇق يۈرگۈزۈلۈشىگە كاپالەتلىك قىلدى.

بولۇپمۇ 2023-يىلىدىكى ئىسلاھاتتا قۇرۇلغان مەركىزىي پەن-تېخنىكا كومىتېتى ۋە مەركىزىي پۇل-مۇئامىلە كومىتېتى خىتاينىڭ پۈتۈن مەملىكەت بويىچە يېڭىلىق يارىتىش، مالىيە بايلىقلىرىنى بىرلەشتۈرۈش ۋە سانائەتكە يۆنىلىش بېرىش پائالىيىتىنى پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ مۇتلەق باشقۇرۇشىغا تاپشۇردى[25-بەت]. بۇ يېڭى قۇرۇلما پەن-تېخنىكا مىنىستىرلىقىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈپ، ئۇنىڭ سىياسەت لايىھەلەش بىلەن بازار قوللىشى ئارىسىدىكى رولىنى ئايدىڭلاشتۇردى ھەمدە كۈندىلىك ئىشلەپچىقىرىش جەريانىنى سانائەت ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسى مىنىستىرلىقىغا تاپشۇرۇپ بېرىش ئارقىلىق سىستېمىنىڭ ئۈنۈمىنى ئۆستۈرۈشكە تىرىشتى[24-بەت، 25-بەت].

شۇنداق بولسىمۇ، خىتاينىڭ ھۆكۈمەت باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىدىكى ئەنئەنىۋى تىك باشقۇرۇش تىزگىنى (تۆۋەنگە توغرىلىنىدىغان تىك تارماقلار بىلەن يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆز-ئارا زىددىيەتلىك باشقۇرۇشى، يەنى «调和快تەڭشەش ۋە تېز» توقۇنۇشى) نۆۋەتتە يەنىلا كۈچلۈك بىر زىددىيەت مەنبەسى بولۇپ قالماقتا[25-بەت]. خىتايدا يۇقىرى قاتلاملىق پىلان لايىھەلىرى سىياسىي جەھەتتە مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنى تەتبىق قىلىدىغان يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئۆز يەرلىك مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ۋە ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچنى ئورۇنداش بېسىمى سەۋەبىدىن، دائىم مەركەزنىڭ نىشانلىرىغا قارشى كېلىدىغان تۈرلەرگە مەبلەغ سېلىپ تاشلايدۇ[25-بەت]. بۇ مۇرەككەپ مۇناسىۋەت زىددىيىتى يەرلىكتىكى مالىيە جىددىيلىكىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرماقتا.

پارتىيە مەركىزىي كومىتېتى بۇنداق قۇرۇلمىلىق چېچىلاڭغۇلۇق ۋە ئىنتىزامسىزلىقنى يوقىتىش ئۈچۈن دۆلەتلىك نازارەتچىلىك كومىتېتى ۋە پارتىيە ئىنتىزام تەكشۈرۈش ئورگانلىرىنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىپ يەرلىك كادىرلار ئۈستىدىكى تەكشۈرۈش، تەپتىش قىلىش ۋە سىياسىي جازالاش مېخانىزملىرىنى مىسلىسىز دەرىجىدە كۈچەيتتى[26-بەت]. مەركىزىي تەپتىش كومىتېتى يەرلىكتىكى مالىيە قالايمىقانچىلىقلىرىنى، ئورۇنسىز تۈر قۇرۇلۇشلىرىنى ۋە پارتىيە سىياسىتىدىن چەتنەپ كېتىش ئەھۋاللىرىنى تەكشۈرىدۇ[26-بەت]. مانا بۇ قاتتىق كۆزىتىش سىستېمىسى كادىرلارنىڭ مەركەز كۈنتەرتىپىگە ماسلىشىش نىسبىتىنى ئۆستۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇ يەرلىكتىكى ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي قىزغىنلىق ۋە يېڭىلىق يارىتىش تەجرىبىلىرىنى بوغۇپ قويۇشتەك پاسسىپ ئاقىۋەتلەرنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقاردى.

يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي ھۆكۈمىتى كادىرلارنىڭ ئۆسۈش ۋە باھالاش سىستېمىسىغا ئەنئەنىۋى يىللىق ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) ئېشىش سۈرئىتىدىن باشقا، تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش، يېشىل تەرەققىيات ۋە يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنى بەرپا قىلىش قاتارلىق يېڭى باھالاش كۆرسەتكۈچلىرىنى كىرگۈزدى[26-بەت]. بۇ نىشانلار كادىرلارنىڭ سىياسىي ئىستىقبالى بىلەن بىۋاسىتە باغلانغانلىقتىن، يەرلىكتە تېز تەرەققىي قىلىدىغان يۇقىرى تېخنىكىلىق قۇرۇلۇشلارنى تىكلەش زۆرۈرىيىتى تېخىمۇ كۈچەيدى[26-بەت]. لېكىن كادىرلارنىڭ يەنىلا سۈنئىي ئەقىل، ھېسابلاش كۈچى مەركەزلىرى ۋە يېڭى ئېنېرگىيەلىك ئاپتوموبىل تۈرلىرىگە بىرلا ۋاقىتتا غايەت زور مەبلەغ سېلىپ، قايتا-قايتا قۇرۇلۇش قىلىشى مەركەزنىڭ پىلانىنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى.

بۇ سىستېمىلاشقان قايتا-قايتا مەبلەغ سېلىش ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆز-ئارا قىلىۋاتقان تولۇقلىما بېرىش بەس-بەسى خىتاي سىياسىي ئاتالغۇلىرىدا «ئىچكى يىگىلەش» (内卷 – تەرەققىيات ئېلىپ كەلمەيدىغان زىيانلىق رىقابەت / ئىچكى خەجلەش) دەپ ئاتالغان ئېغىر بىر ئىقتىسادىي كىرىزىسنى كەلتۈرۈپ چىقاردى[16-بەت، 26-بەت]. يەرلىكلەر دۆلەت پىلانلىرىغا ماسلىشىپ مەبلەغ توپلاپ، ئېشىنچا سىغىملىق ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى بەرپا قىلغانلىقتىن، دۆلەت ئىچىدە كاپىتالنىڭ پايدىلىنىش نىسبىتى تۆۋەنلەپ كەتتى، شىركەتلەر باھانى چۈشۈرۈش جېڭى بىلەن ئۆز پايدىسىنى كۆيدۈرۈۋەتتى ۋە يەرلىك قەرز كىرىزىسى يېڭى پەللىگە چىقتى[16-بەت، 26-بەت].

مالىيە ۋە باج قوراللىرىدىكى سىستېمىلىق ئۆزگىرىشلەر

ئاپتورلار خىتاينىڭ شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى يېڭى تېخنىكا-سانائەت سىياسەتلىرىنىڭ يۆنىلىش مېخانىزمىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، ئۇنىڭ قوراللىرىنى بەش چوڭ تارماق يول ۋە 18 مۇھىم سىياسەت قورالى سۈپىتىدە رەتلەپ چىقىدۇ[5-بەت، 27-بەت]. بۇ يوللار: مالىيە يولى، پۇل-مۇئامىلە يولى، رېئال ئىقتىساد يولى، پارتىيە-كارخانا مۇناسىۋەتلىرى يولى ۋە خەلقئارالىق تاشقى كېڭىيىش يولىدىن تەركىب تاپىدۇ[5-بەت، 27-بەت]. بۇ مۇرەككەپ رامكا سىياسەتلەرنىڭ دۆلەت ئىچىدە قانداق تەشكىللىنىدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ بىر پۈتۈن بىرىكمە سىستېما سۈپىتىدە قانداق خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى ناھايىتى ئېنىق سۈرەتلەپ بېرىدۇ[18-بەت، 19-بەت].

بۇ يېڭى يۈزلىنىشتىكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىك شۇكى، خىتاي پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى ئىلگىرىكى يىللاردىكى بىۋاسىتە خامچوت چىقىمى ۋە نەق پۇل تولۇقلىمىسى تارقىتىش ئۇسۇلىدىن، تېخىمۇ كۆپ بازار مېخانىزملىرىنى سىياسىي كۆرسەتمىلەر ئاستىدا ئىشلىتىدىغان «مەجبۇرىي كۆرسەتمىلەر» ۋە «سىياسىي ئۆلچەملەر» مېخانىزمىغا قاراپ يۆتكەلدى[5-بەت، 27-بەت]. بۇنداق قىلىش ئارقىلىق، ھۆكۈمەت يۆنىلىشلىك سىياسەتلەرنىڭ تەننەرخىنى بىۋاسىتە دۆلەت مالىيە خامچوتىغا يۈكلىمەستىن، بەلكى بۇ تەننەرخنى پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرى، پاي ھوقۇقى فوندلىرى ۋە سىياسەتكە بويسۇنۇشقا مەجبۇر بولغان خۇسۇسىي كارخانىلارنىڭ ئۈستىگە يۈكلەپ قويۇش ئاساسلىق پىرىنسىپ قىلىندى[5-بەت].

مانا بۇ تېخنىكىلىق بۇرۇلۇشنىڭ ئارقىسىدىكى ئەڭ چوڭ رېئال سەۋەب، خىتايدا يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كۆرۈلۈۋاتقان مالىيە قىيىنچىلىقلىرى ۋە كىرىمنىڭ سىستېمىلىق قىسقىرىشى بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ[21-بەت]. خىتاينىڭ مالىيە كىرىمى تارىختا تۇنجى قېتىم 2020-يىلىدىن باشلاپ تۆۋەنلەشكە باشلىغان بولسا، دۆلەتنىڭ بىرلەشمە مالىيە قىزىل رەقىمى 2025-يىلىغا كەلگەندە دۆلەت ئىچىدىكى يىللىق ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) %9گە يەتتى[21-بەت]. بۇ ئەھۋال مەركەز ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ تېخنىكا-سانائەت تەرەققىياتىغا چەكسىز مىقداردا مالىيە مەنبەسى چىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ چېكىگە يەتكەنلىكىنى تولۇق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ مالىيە سىستېمىسىدىكى يەنە بىر چوڭ كىرىم مەنبەسى بولغان يەر سېتىش كىرىملىرىنىڭ شىددەت بىلەن گۈمۈرۈلۈشى بۇ جىددىيلىكنى تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە ئېلىپ چىقتى[22-بەت، 31-بەت]. خىتاينىڭ يەرلىك مالىيە مودېلى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۆي-مۈلۈك ئاچقۇچىلارغا يەر سېتىپ مەبلەغ توپلاش ۋە شۇ مەبلەغلەرنى سانائەت تۈرلىرىگە يۆتكەشنى يادرولۇق ئاساس قىلغان ئىدى[22-بەت]. لېكىن 2020-يىلى يولغا قويۇلغان «ئۈچ قىزىل سىزىق» سىياسىتى بىلەن بىللە كەلگەن ئۆي-مۈلۈك كىرىزىسى يەر بېجى كىرىملىرىنى يوققا چىقاردى[22-بەت]. بۇنىڭ بىلەن يەرلىكلەرنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەت ۋە يېتەكچى فوندلارغا ماس كاپىتال بېرىش ئىقتىدارى ئېغىر دەرىجىدە زەربىگە ئۇچرىدى.

مۇشۇنداق جىددىي مالىيە بېسىمى ئاستىدا، خىتاي ھۆكۈمىتى شى جىنپىڭ دەۋرىنىڭ بېشىدىن تارتىپ يەرلىكتىكى مالىيە قالايمىقانچىلىقلىرى ۋە تولۇقلىما پاراكەندىچىلىكلىرىنى چەكلەشكە يۈزلەندى[23-بەت]. مەسىلەن، خىتاي گوۋۇيۈەن 2014-يىلى چىقارغان 62-نومۇرلۇق كۆرسەتمىسى ئارقىلىق يەرلىكلەرنىڭ ئۆز بېشىمچىلىقى بىلەن باجنى قايتۇرۇش، يوشۇرۇن باج كەچۈرۈمى قىلىش ۋە چەت ئەل شىركەتلىرىگە مەنپەئەت يەتكۈزۈش سىياسەتلىرىنى مەنئى قىلدى[23-بەت]. 2019-يىلى يولغا قويۇلغان دۆلەت مەبلەغ سېلىش نىزامى ئارقىلىق بىۋاسىتە ھۆكۈمەت خامچوتىدىن بېرىلىدىغان مالىيە تولۇقلىمىلىرى تېخىمۇ قاتتىق چەكلىمىلەرگە ئۇچرىدى[23-بەت].

مالىيە كىرىمى قىسقارغاندىن كېيىن، دۆلەتنىڭ بىۋاسىتە سانائەت شىركەتلىرىگە بېرىدىغان نەق پۇل تولۇقلىمىلىرىنىڭ كۆلىمى سىستېمىلىق قىسقارتىلىشقا باشلىدى[24-بەت]. راند تەتقىقاتچىلىرى خىتاينىڭ پاي بازىرىغا سېلىنغان، پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىن باشقا 5377 شىركەتنىڭ يىللىق دوكلاتلىرىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، شىركەتلەر ئاشكارىلىغان بىۋاسىتە ھۆكۈمەت تولۇقلىمىلىرىنى ئانالىز قىلىپ چىققان[24-بەت]. بۇ مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، شىركەتلەرگە بېرىلگەن ئومۇمىي نەق پۇل تولۇقلىمىسى 2013-يىلىدىكى 80 مىليارد يۈەندىن 2022-يىلىدىكى 240 مىليارد يۈەنلىك يۇقىرى چەككە چىققاندىن كېيىن، 2025-يىلىغا كەلگەندە 182 مىليارد يۈەنگە قەدەر چۈشۈپ قالغان[24-بەت].

تولۇقلىمىلارنىڭ شىركەتلەرنىڭ ئومۇمىي كىرىمىگە بولغان سېلىشتۇرما نىسبىتىمۇ 2020-يىلىدىكى %0.46تىن 2025-يىلىغا كەلگەندە %0.29كە چۈشۈپ قالغان[24-بەت]. ساھەلەر بويىچە ئانالىز قىلغاندا، بۇ تۆۋەنلەش ئەڭ سۈرئەتلىك ۋە كۆرۈنەرلىك ھالدا يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۇچۇر تېخنىكىسى ۋە ئەنئەنىۋى ئېغىر سانائەت شىركەتلىرىدە يۈز بەرگەن[24-بەت، 25-بەت]. پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى نۆۋەتتە پەقەتلا سىياسىي جەھەتتە ئەڭ يۇقىرى باھالانغان يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، مىكرو ئېلېكتىرون شىركەتلىرى ۋە ئاپتوموبىل شىركەتلىرىنىڭ بىۋاسىتە تولۇقلىما ئېلىشىغا يول قويدى، باشقا ساھەلەردە مالىيە جەھەتتىن چەكلەش يولى تۇتۇلدى[24-بەت].

يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي ھۆكۈمىتى دۆلەتنىڭ مالىيە يۈكىنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن دۆلەت ئىچىدىكى ئىستېمالنى جانلاندۇرۇش سىياسەتلىرى بىلەن تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىنى بىرلەشتۈرۈۋەتتى. بۇ جەرياندا يولغا قويۇلغان «ئىككى يېڭى» (两新) پىروگراممىسى (يەنى كونا ئائىلە ئېلېكتىر سايمانلىرى ۋە سانائەت ئۈسكۈنىلىرىنى يېڭىلاش پىروگراممىسى) ئارقىلىق، دۆلەت خامچوتىدىن خەلققە بېرىلگەن سىستېمىلىق تولۇقلىمىلار ئاخىرىدا دۆلەت بىۋاسىتە يۆلەۋاتقان يېڭى ئېنېرگىيەلىك ئاپتوموبىل ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق ئائىلە ئېلېكتىر سايمانلىرى شىركەتلىرىنىڭ يانچۇقىغا يۆتكەلدى[25-بەت]. بۇ يېڭىلىق يارىتىش كاپىتالى 2024-يىلىدىكى 150 مىليارد يۈەندىن 2025-يىلىغا كەلگەندە ئۇلترا ئۇزۇن مەزگىللىك دۆلەت زايومى ئارقىلىق 300 مىليارد يۈەنگە كۆپەيتىلدى[25-بەت].

بىۋاسىتە مالىيە چىقىملىرىنىڭ قىسقىرىشى بىلەن بىللە، باج سىياسىتى خىتاينىڭ سانائەتنى يۆلەشتىكى ئەڭ قولايلىق مالىيە قورالى بولۇپ قالدى[27-بەت]. خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئاپپاراتى باجنى قايتۇرۇش، مەنپەئەت يەتكۈزۈش ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق شىركەتلەرنىڭ باج نىسبىتىنى %25تىن %15كە چۈشۈرۈپ قويۇش ئارقىلىق غايەت زور يوشۇرۇن مالىيە ياردىمى يەتكۈزدى[27-بەت]. بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە يۇمشاق دېتال شىركەتلىرى ئۈچۈن كۆپ يىللىق باج كەچۈرۈم قىلىش ۋە كېچىكتۈرۈش سىياسەتلىرى يولغا قويۇلدى ۋە يېڭى ئۈسكۈنىلەر سېتىۋېلىش جەريانىدىكى قوشۇمچە باجلار تولۇق قىسقارتىلدى[27-بەت].

ئىلمىي دوكلاتتا خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ مېتودولوگىيەسىگە ئاساسلىنىپ خىتاينىڭ پاي بازىرىدىكى شىركەتلەر ئالغان يوشۇرۇن باج ئېتىبارلىرىنىڭ ئومۇمىي سوممىسى ھېسابلاپ چىقىلغان[27-بەت]. بۇ مەلۇماتلار خىتاينىڭ يوشۇرۇن باج ياردەملىرىنىڭ 2013-يىلىدىن باشلاپ تېز سۈرئەتتە ئېشىپ، 2022-يىلى ئەڭ يۇقىرى چەك بولغان 367 مىليارد يۈەنگە يەتكەنلىكىنى، كېيىن بولسا ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار تۈپەيلىدىن 2025-يىلىغا كەلگەندە 308 مىليارد يۈەنگە چۈشكەنلىكىنى بايقىدى[27-بەت]. باج ئېتىبارلىرى ئاساسلىقى يېزا-ئىگىلىك شىركەتلىرى، تېخنىكا بىلەن شۇغۇللىنىدىغان شىركەتلەر ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ شىركەتلىرىگە مەنپەئەت يەتكۈزگەن بولسا، دۆلەت چەكلىگەن ئۆي-مۈلۈك سانائىتى ئەڭ تۆۋەن باج يۆلىكىگە ئېرىشكەن[27-بەت].

پەن-تېخنىكا ۋە تەتقىقات-تەرەققىيات خامچوتى دۆلەتنىڭ پىلانىنى بىۋاسىتە ئىپادىلەيدىغان ئەڭ چوڭ رەسمىي تۈر بولۇپ قالدى. خىتاينىڭ ئومۇمىي تەتقىقات-تەرەققىيات چىقىمى 2013-يىلىدىكى دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ %2دىن كىچىك بولغان سەۋىيەسىدىن 2025-يىلىغا كەلگەندە %2.8كىچە تېز سۈرئەتتە ئاشقان بولۇپ، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى دۆلەتلىرىنىڭ سەۋىيەسىگە يېقىنلاشتى[38-بەت]. شۇنداق بولسىمۇ، بۇ خامچوت ئىچىدىكى دۆلەت خامچوتىنىڭ نىسبىتى %17كە چۈشۈپ، قالغان كۆپ قىسمىنى شىركەتلەرنىڭ باج ئېتىبارلىرى ئارقىلىق ئېلىپ بارىدىغان سىستېمىلىق چىقىملىرى ئىگىلىگەن[38-بەت]. خىتاي شىركەتلىرى باج ئېتىبارى ئارقىلىق ئۆز تەتقىقات چىقىملىرىنىڭ %200كە قەدەر نىسبىتىنى باجدىن قىسقارتىش ھوقۇقىغا ئېرىشتى ۋە بۇ ئەھۋال خىتاي باج تۈزۈمىنى دۇنيادىكى ئەڭ ئۆزگىچە ۋە مۇرەككەپ كەڭ تۈزۈمگە ئايلاندۇردى[38-بەت، 39-بەت].

ھۆكۈمەت تەرەپتىن ئېلىپ بېرىلىدىغان سىستېمىلىق سېتىۋېلىش (خامچوتلىق تور سىستېمىلىرى ۋە ئاپپاراتلارغا زاكاز بېرىش) ئىقتىسادىي جەھەتتىن دۆلەتنىڭ يەنە بىر چوڭ سىياسەت قورالى بولسىمۇ، لېكىن مالىيە قىسقىرىش دەۋرىدە ئۇنىڭ نىسبىتى تۆۋەنلەپ كەتتى[30-بەت]. ھۆكۈمەت سېتىۋېلىش چىقىملىرى 2016-يىلىدىكى يىللىق ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ %4.1 بولغان يۇقىرى نىسبىتىدىن 2024-يىلىغا كەلگەندە %2.5كە چۈشۈپ قالدى[30-بەت]. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى يەرلىك مالىيە جىددىيلىكى بولۇپ، ھۆكۈمەت ئاپپاراتلىرىنىڭ سىستېمىلىق خامچوتلىرىنى تېز قىسقارتىشىغا تاقىلىدۇ[30-بەت]. لېكىن يەنە بىر تەرەپتىن، دۆلەتنىڭ باشقۇرۇشىدىكى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى غايەت زور كارخانىلارنىڭ ئومۇمىي سېتىۋېلىش كۆلىمى ئىنتايىن چوڭ بولۇپ، 2022-يىلى 38 تىرىليون يۈەنگە يەتتى، بۇ دۆلەت ھۆكۈمىتىنىڭ بىر يىللىق سېتىۋېلىش كۆلىمىدىن 10 ھەسسە چوڭدۇر[30-بەت].

خىتاي پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى بۇ غايەت زور سېتىۋېلىش بازىرىنى چەت ئەل شىركەتلىرىگە تاقاپ، ئۆز دۆلەت شىركەتلىرىگە مەنپەئەت يەتكۈزۈش ئۈچۈن «ئۇچۇر تېخنىكىسىنى قوللىنىشتا يېڭىلىق يارىتىش» (信创) دەپ ئاتالغان سىياسىي پىلاننى تۈزۈپ چىقتى[31-بەت]. بۇ پىلان بويىچە دۆلەت ئاپپاراتلىرى، مەكتەپلەر ۋە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى چوڭ كارخانىلار چەت ئەلنىڭ كومپيۇتېر سىستېمىلىرى، يۇمشاق دېتاللىرى ۋە زاپچاسلىرىنى چىقىرىپ تاشلاپ، خىتاينىڭ ئۆزى ئىشلەپچىقارغان «بىخەتەر ۋە كونترول قىلغىلى بولىدىغان» سىستېمىلارنى سېتىۋېلىشقا مەجبۇر قىلىندى[31-بەت]. بۇ سىياسىي مەجبۇرىيەت دۆلەتنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق بازار يارىتىشىغا ياردەم بەردى[31-بەت].

بۇنىڭ بىلەن بىللە كەلگەن يەنە بىر سىياسەت «بىرىنچى يۈرۈش/بىرىنچى تۈركۈم» (首台套/首批次) سىياسىتى بولۇپ، ئۇ دۆلەت شىركەتلىرىنى، بازار سىنىقىدىن ئۆتمىگەن دۆلەت ئىچىدىكى شىركەتلەر چىقارغان يېڭى ئۈسكۈنىلەرنى تۇنجى قېتىم ئىشلىتىپ سىناپ بېقىشقا سىستېمىلىق دەۋەت قىلىدۇ[31-بەت]. شۇنداقلا، بۇ يېڭى ئۈسكۈنىلەرنىڭ بۇزۇلۇپ قېلىش ياكى چوڭ زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش خەۋپىنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن، دۆلەت مالىيەسى باجدىن ياردەم بېرىپ سۇغۇرتا تەننەرخىنى ئۈستىگە ئالىدۇ[31-بەت]. بۇ مېخانىزم دۆلەت ئىچىدىكى يېڭى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىشنىڭ تۇنجى بازار ئېچىشىغا غايەت زور سىياسىي كاپالەت ياراتتى.

دۆلەت دەرىجىلىك ئىختىساسلىقلار ئىستراتېگىيەسى

پەن-تېخنىكا ئىختىساسلىقلىرى كاپىتالىنىڭ تەرەققىياتى خىتاينىڭ يېڭى دەۋردىكى سىياسەت قوراللىرىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر[34-بەت]. شى جىنپىڭ پارتىيەنىڭ 20-قۇرۇلتىيىدا خىتاينى دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى «دۇنياۋى ئىختىساسلىقلار مەركىزى» قىلىپ بەرپا قىلىشنى، دۆلەتنىڭ كۈنتەرتىپىدىكى پەن-تېخنىكىلىق ئۆز-ئۆزىگە تايىنىش ئىستراتېگىيەسى بىلەن باغلانغان بىر سىستېما قىلىپ قۇرۇپ چىقىشنى رەسمىي قارار قىلدى[34-بەت]. بۇ ئىختىساسلىقلار سىياسىتى ئىلگىرىكى يىللاردىكى چېچىلاڭغۇ ۋە يەرلىك پىلانلاردىن قۇتۇلۇپ، تېخىمۇ قاتتىق مەركەزلىشىش ۋە نازارەت قىلىش يولىغا كىردى[34-بەت].

خىتاينىڭ بۈگۈنكى ئىختىساسلىقلار سىستېمىسى سىستېمىلىق ۋە دۆلەت دەرىجىلىك چوڭ ئۈچ تۈرلۈك يول بىلەن باشقۇرۇلىدۇ[34-بەت]. تۇنجى تۈر 2012-يىلى قۇرۇلغان دۆلەتلىك يۇقىرى سەۋىيەلىك ئىختىساسلىقلار پىلانى (يەنى «ئون مىڭ ئىختىساسلىقلار پىلانى») بولۇپ، ئۇ يەرشارىدىن يېڭىلىق ياراتقۇچىلار ۋە كارخانىچىلارنى يىغىشنى مەقسەت قىلىدۇ[34-بەت]. ئىككىنچى بولسا مائارىپ مىنىستىرلىقىنىڭ باشقۇرۇشىدىكى ئەنئەنىۋى «چاڭجياڭ ئالىملىرى پىلانى» بولۇپ، ئالىملارنى دۆلەتنىڭ ھالقىلىق پەن-تېخنىكا تۈرلىرى بويىچە دۆلەت ئاكادېمىك ئورۇنلىرىدا ئاساسلىق ئورۇنلارغا تىكلەيدۇ[34-بەت]. ئۈچىنچى بولسا تەبىئىي پەن فوندى تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان ياردەم يۆلەكلىرىدۇر[34-بەت].

شى جىنپىڭ ھۆكۈمىتى بۇ ئىختىساسلىقلارنىڭ دۆلەت ئورۇنلىرىغا ئورۇنلىشىشىنى ۋە ئۇلارنىڭ دۆلەت كۈنتەرتىپى بويىچە خىزمەت قىلىشىنى قەتئىي نازارەت قىلىش بىلەن بىللە، ئۇلارغا يەرلىكتىكى نوپۇس (خۇكوۋ)، تۇرالغۇ ئۆي ۋە ئائىلە ياردەملىرىنى سىستېمىلىق باغلاپ يېڭى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرنى ياراتتى[34-بەت، 35-بەت]. شۇنداقلا، چەت ئەلدىن قايتىپ كەلگەن ئىختىساسلىقلارنى باھالاش سىستېمىسىدىكى ماقالىگىلا قارايدىغان ئەنئەنىۋى كۆرسەتكۈچلەرنى «تۆتتە چەكلىنىپ قالماسلىق» (破四唯) ئىسلاھاتى بىلەن بۇزۇپ تاشلاپ، ئۇلارنىڭ ئەمەلىي سانائەت ۋە دۆلەت بېكىتكەن تېخنىكا تۈرلىرىدىكى تەمىنات نەتىجىسىگە تېخىمۇ كۈچلۈك ئەھمىيەت بەردى[34-بەت، 35-بەت].

ئىختىساسلىقلارنى سىياسىي جەھەتتە يېتەكلەش ئۈچۈن يەنە بىر يېڭى مېخانىزم بولغان «بايراقنى كۆتۈرۈش» (揭榜挂帅) ئۇقۇمى ئوتتۇرىغا چىقىرىلدى[35-بەت]. بۇ مېخانىزم سىستېمىلىق ھالدا خىتاي شىركەتلىرى ياكى دۆلەت ئورگانلىرى دۇچ كەلگەن تېخنىكىلىق دۆلەت دەرىجىلىك چەكلىمىلەرنى («كاناينى بوغىدىغان» تېخنىكىلارنى) ئاشكارىلاپ تىزىملىك قىلىپ ئېلان قىلىشنى، بۇ تىزىملىكتىكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلالايدىغان تالانتلىق ئالىملار گۇرۇپپىسىنىڭ كېلىشىم ئىمزالاپ ھۆكۈمەتنىڭ خامچوتلىرىغا بىۋاسىتە ئېرىشىشىنى نىشان قىلىدۇ[35-بەت]. بۇ ئۇسۇل ئالىملارنى خۇسۇسىي تەتقىقاتلاردىن يىراقلاشتۇرۇپ دۆلەت سانائىتىگە باغلاپ قويىدۇ.

«مەبلەغ سالغۇچى دۆلەت» مودېلى، پۇل-مۇئامىلە ۋە قەرز مېخانىزمى

مالىيە قىيىنچىلىقلىرى تۈپەيلىدىن، خىتاي ھۆكۈمىتى سىستېمىلاشقان دۆلەت مەبلىغىنى يۈرۈشتۈرۈشتە پۈتۈنلەي يېڭى بىر مودېل بولغان پارتىيە-دۆلەتنىڭ «مەبلەغ سالغۇچى دۆلەت» (مەبلەغ باشقۇرۇشقا يۆنەلگەن دۆلەت قۇرۇلمىسى) مودېلىنى ئوتتۇرىغا چىقاردى[37-بەت]. شى جىنپىڭ 2013-يىلىدىكى پارتىيە 18-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئۈچىنچى ئومۇمىي يىغىنىدا دۆلەتنىڭ مۈلۈك باشقۇرۇش مېخانىزمىنى «كارخانا باشقۇرۇش»تىن پارتىيە كونتروللۇقىدىكى «مەبلەغنى باشقۇرۇش»قا ئۆتكۈزۈش سىياسىتىنى بېكىتكەن ئىدى[37-بەت]. بۇ سىستېمىلىق بۇرۇلۇش بۈگۈنكى كۈندە دۆلەتنىڭ پۇل-مۇئامىلە، پاي بازىرى ۋە بانكا ساھەسىنى تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىگە پۈتۈنلەي قورال قىلىپ بېرىشىگە شارائىت ياراتتى[37-بەت].

مەبلەغ سالغۇچى دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئاساسلىق ئىجادىيىتى «ھۆكۈمەت يېتەكچى فوندلىرى» (政府引导基金) بولۇپ قالدى[37-بەت]. بۇ فوندلار، دۆلەت ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەر تۈپ كاپىتال (ئۇرۇق مەبلىغى) بىلەن تەمىنلەيدىغان، ئەمما كۈندىلىك باشقۇرۇش ۋە قالغان مەبلەغلەرنى جەمئىيەتتىكى خۇسۇسىي مەبلەغلەرنى جەلپ قىلىش ئارقىلىق رەسمىي تىكلەيدىغان بىرىكمە مەبلەغ سېلىش سۇپىلىرىدۇر[37-بەت]. بۇ ھۆكۈمەت يېتەكچى فوندلىرىنىڭ ئومۇمىي سانى 2014-يىلىدىكى 100دىن كەم بولغان دەرىجىدىن 2024-يىلىغا كەلگەندە 2100دىن كۆپ بولغان غايەت زور كۆلەمگە يەتتى[37-بەت].

بۇ فوندلار ساھەسىدىكى ئەڭ داڭلىق ۋە دۆلەت تەرىپىدىن كۈچلۈك قوللانغان تۈر دۆلەتلىك توپلاشتۇرۇلغان توك يولى سانائىتى مەبلەغ سېلىش فوندى (يەنى دۇنيادا «چوڭ فوند» – Big Fund دەپ ئاتالغان يېرىم ئۆتكۈزگۈچ فوندى) بولۇپ قالدى[37-بەت]. مەزكۇر فوند بىرىنچى باسقۇچىدا 139 مىليارد يۈەن، ئىككىنچى باسقۇچىدا 200 مىليارد يۈەن توپلىغان بولسا، 2024-يىلى يولغا قويۇلغان ئۈچىنچى باسقۇچىدا مىسلىسىز بولغان 344 مىليارد يۈەنلىك غايەت زور كاپىتالغا ئېرىشتى[37-بەت]. 2025-يىلىغا كەلگەندە، خىتايدىكى پۈتۈن ھۆكۈمەت يېتەكچى فوندلىرىنىڭ ۋەدە قىلغان ئومۇمىي مەبلەغ كۆلىمى 13 تىرىليون يۈەندىن ئېشىپ كەتتى، گەرچە بۇنىڭ پەقەت يېرىمىلا ئەمەلىي بازارغا سېلىنغان بولسىمۇ[37-بەت].

شۇنداق بولسىمۇ، بۇ غايەت زور مەبلەغ سالغۇچى دۆلەت مودېلى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئۆز لايىھەسىدىكى سىستېمىلىق نۇقسانلار ۋە قۇرۇلمىلىق چەكلىمىلەرنى تولۇق ئاشكارىلاپ قويدى[38-بەت، 39-بەت]. تۇنجى چوڭ كىرىزىس كۆپ يىللىق چىرىكلىكنىڭ پارتلىشى بولۇپ، «چوڭ فوند»نىڭ ئەڭ يۇقىرى باشقۇرغۇچىلىرى ۋە دۆلەت كادىرلىرىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق نام بىلەن ئۆز گۇرۇھلىرىغا مەبلەغ يۆتكەپ چىرىكلىك قىلغانلىقى بايقىلىپ جازالاندى[38-بەت]. يەنە بىر چوڭ كىرىزىس يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ جۇغراپىيەلىك چەكلىمىلىرى بولۇپ، ھەر بىر يەرلىك فوند پەقەت ئۆز رايونى چەكلىمىسى ئىچىدىكى شىركەتلەرگىلا مەبلەغ سېلىشقا مەجبۇر بولغاچقا، بايلىقلار چېچىلىپ كەتتى ۋە كۆپلىگەن سۈپەتسىز يەرلىك شىركەتلەر غايەت زور دۆلەت مەبلىغىنى كۆيدۈرۈۋەتتى[38-بەت، 39-بەت].

خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئاپپاراتى بۇ خەتەرلىك قالايمىقانچىلىقنى تىزگىنلەش ئۈچۈن 2025-يىلى ۋە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا پۈتۈن مەملىكەت بويىچە يېتەكچى فوندلارنى يۇقىرىدىن قاتتىق باشقۇرۇش ۋە تەكشۈرۈش نىزامنامىلىرىنى چىقاردى[39-بەت]. دۆلەتلىك تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتى باشچىلىقىدىكى ئۈچ چوڭ مىنىستىرلىق بىرلىكتە چىقارغان سىياسەت بويىچە، فوندلارنىڭ يەرلىك يوشۇرۇن قەرزگە ئايلىنىپ كېتىشى، قالايمىقان مەبلەغ يۆتكىشى قەتئىي مەنئى قىلىندى، ھەمدە كادىرلارنىڭ مەبلەغ سېلىش جەريانىدىكى نورمال مەغلۇبىيەتلەردىن قورقۇپ يېڭىلىق يارىتىشتىن چېكىنىپ كېتىشىنى تىزگىنلەش ئۈچۈن «خاتالىققا يول قويۇش مېخانىزمى» (容错机制) بەرپا قىلىندى[39-بەت، 40-بەت].

بۇنىڭدىن باشقا، دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىدىكى پاي ھوقۇقىنى باشقۇرۇش ۋە مەبلەغ يۆتكەش ئاپپاراتلىرى (يەنى دۆلەتلىك كاپىتال مەبلەغ سېلىش شىركەتلىرى) كۈچلۈك بىر سىياسەت بۇرۇلمىسى بىلەن قايتا قۇرۇپ چىقىلدى[38-بەت]. بۇ شىركەتلەر دۆلەت ئىگىلىكىدىكى مۈلۈكنى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش كومىتېتىنىڭ (SASAC) بىۋاسىتە بۇيرۇقى بىلەن دۆلەتنىڭ نېفىت، يادرو ۋە تېلېگراف شىركەتلىرىنىڭ كىرىملىرىنى بىر يەرگە يىغىپ، يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان سۈنئىي ئەقىل، بىيوتېخنىكا ۋە كىۋانت تېخنىكىسى پىلانلىرىغا بىۋاسىتە پاي ھوقۇقى مېخانىزمى بىلەن سىستېمىلىق مەبلەغ سالىدۇ[38-بەت]. 2025-يىلىغا كەلگەندە بۇ ئىككى چوڭ دۆلەتلىك مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش سۇپىسى باشقۇرۇۋاتقان مۈلۈك كۆلىمى 1.577 تىرىليون يۈەنگە يەتتى[38-بەت].

خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىدىكى يەنە بىر ئەڭ چوڭ ۋە كۈچلۈك سانائەت قورالى، شەك-شۈبھىسىزكى، دۆلەت كونتروللۇقىدىكى غايەت زور بانكا سىستېمىسىنىڭ ئېتىبارلىق قەرز سىياسەتلىرىدۇر[41-بەت]. خىتايدا شىركەتلەرنىڭ ئومۇمىي مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش قۇرۇلمىسىدا پاي چەكلىرى ياكى زايوم تارقىتىش كۆلىمى يەنىلا ئىنتايىن كىچىك بولۇپ، پۈتكۈل سانائەت قەرزى ۋە كاپىتال ئاساسى يەنىلا خىتاي خەلق بانكىسى ۋە تۆت چوڭ دۆلەتلىك سودا بانكىسى تەرىپىدىن بېرىلىدىغان قەرزلەرگە تايىنىدۇ[41-بەت]. شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى مالىيە جىددىيلىكى باشلانغاندىن كېيىن، بانكا قەرزلىرىنى بىۋاسىتە تېخنىكا تۈرلىرىگە يۆتكەش سىياسىتى مىسلىسىز كۈچەيدى[41-بەت].

خىتاي خەلق بانكىسى 2021-يىلىدىن باشلاپ يېڭى يۇقىرى تېخنىكىلىق شىركەتلەرنى يۆلەش ئۈچۈن ئېتىبارلىق قايتا قەرز بېرىش سۇپىلىرىنى قۇردى. مەسىلەن، يېشىل ئېنېرگىيەنى قوللايدىغان كاربون قويۇپ بېرىشنى ئازايتىش قورالى ۋە سانائەت ئۈسكۈنىلىرىنى يېڭىلاش ئۈچۈن قۇرۇلغان ئېتىبارلىق قەرز سۇپىلىرى 2024-يىلىغا كەلگەندە بىرلىشىپ 500 مىليارد يۈەنلىك «پەن-تېخنىكا يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئۈسكۈنىلەرنى يېڭىلاش بويىچە قايتا قەرز بېرىش سۇپىسى» قىلىپ مۇقىملاشتۇرۇلدى[40-بەت، 50-بەت]. بۇنىڭ بىلەن دۆلەت يەرلىكتىكى مالىيە ئورنىدا بانكا سىستېمىسىنى سانائەتنىڭ ئەڭ چوڭ قەرز يۆلىكى قىلىپ تىكلىدى[41-بەت].

مەزكۇر ئېتىبارلىق قەرز سىياسەتلىرى يېقىنقى غايەت زور خەلقئارا تەتقىقاتلارنىڭ ئاساسلىق تېمىسى بولۇپ قالدى. ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتىنىڭ MAGIC مەلۇمات ئامبىرىنىڭ يېڭى ستاتىستىكىلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي شىركەتلىرى ئېرىشكەن بازار بەلگىلىگەن نىسبەتتىن تۆۋەن بولغان ئېتىبارلىق قەرزلەرنىڭ يوشۇرۇن دۆلەت ياردىمى قىممىتى 2023-يىلىغا كەلگەندە شىركەتلەرنىڭ ئومۇمىي كىرىمىنىڭ %2دىن ئېشىپ كەتكەن[41-بەت، 51-بەت]. بۇ دۇنيادىكى باشقا پۈتكۈل تەكشۈرۈلگەن رايونلاردىكى ئەڭ يۇقىرى كۆرسەتكۈچ بولۇپ، خىتاينىڭ سانائەت رىقابەت كۈچى ۋە سىرتقى ئېكسپورت ئەۋزەللىكىنىڭ زادى نېمىگە تايىنىپ قۇرۇلغانلىقىنى ئاكادېمىك تىل بىلەن ناھايىتى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ[51-بەت، 52-بەت].

قەرز سىستېمىسىدىن باشقا، خىتاي ھۆكۈمىتى يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان يېنىك كاپىتاللىق پەن-تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ پاي ھوقۇقىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن دۆلەت باشتىن-ئاخىر پاي بازىرى ئىسلاھاتىنى يولغا قويدى[44-بەت]. بۇ جەرياندا، 2019-يىلى شاڭخەي پاي بازىرىدا تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش تاختىسى (يەنى شاڭخەي پەن-تېخنىكا تاختىسى – STAR Market) قۇرۇپ چىقىلدى[44-بەت]. بۇ تاختىدا تۇنجى قېتىم باھالاش يۈرگۈزۈلمەستىن، پەقەت ئۇچۇر ئاشكارىلاشنى يادرولۇق ئاساس قىلغان تۇنجى قېتىم پاي بازارغا سېلىش (IPO) تىزىملاتقۇچىلار تۈزۈمى يولغا قويۇلدى ۋە زىيان تارتىپ تۇرغان بولسىمۇ كەلگۈسى پارلاق بولغان يۇقىرى تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ پاي بازارلىرىدىن سىستېمىلىق مەبلەغ توپلىشىغا يول ئېچىلدى[44-بەت].

بۇ كۆپ قاتلاملىق پاي بازىرى سىستېمىسىنى تېخىمۇ تاكاممۇللاشتۇرۇش ئۈچۈن خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت ئاپپاراتى 2020-يىلى شېنجېندىكى ««创业板 (ChiNext) تاختىسىنى باشتىن-ئاخىر تىزىملىتىش تۈزۈمىگە ئۆتكۈزگەندىن كېيىن، 2021-يىلى بېيجىڭ پاي بازىرىنى تۇنجى قېتىم قۇرۇپ چىقتى[44-بەت]. بېيجىڭ پاي بىرژىسى ئالاھىدە نىشان كۆرسىتىپ قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇ دۆلەت يۆلەۋاتقان ئوتتۇرا، كىچىك ۋە مەخسۇس يېڭىلىق ياراتقۇچى «كىچىك گىگانت» شىركەتلىرىنىڭ پاي بازىرىدىن مەبلەغ توپلىشىغا ماسلاشتۇرۇلدى[44-بەت]. 2025-يىلىغا كەلگەندە بېيجىڭ پاي بىرژىسىدا 300گە يېقىن تېخنىكا شىركىتى تىزىملىتىپ بازار قىممىتى 900 مىليارد يۈەندىن ئېشىپ كەتتى[44-بەت].

دۆلەت يەنە بىر تەرەپتىن پۇل-مۇئامىلە بازارلىرىدىكى قەرز كاپىتالىنىڭ يۆنىلىشىنى سانائەت سىياسىتى نىشانلىرىغا تاقاش ئۈچۈن يېشىل باھالاش زايومى سىستېمىسىنى قۇردى[55-بەت]. مەسىلەن، 2021-يىلى ئېلان قىلىنغان بىرتۇتاش يېشىل زايوم كۆرسەتكۈچىدىن پاكىز كۆمۈر تۈرلىرى چىقىرىپ تاشلىنىپ، سىستېمىلىق يېشىل ئېنېرگىيە ۋە ئاپتوموبىل شىركەتلىرىنىڭ «كاربون نېيترال زايومى» چىقىرىپ ئەرزان باھادا مەبلەغ توپلىشىغا قورال قىلىپ بېرىلدى[55-بەت]. بۇنىڭ بىلەن بازار مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش باھاسى سىياسىي جەھەتتە بەلگىلەنگەن يۆنىلىش بويىچە ئۆزگىرىدىغان بولدى.

رېئال ئىقتىساد، تاشقى سودا ۋە پارتىيە-كارخانا مۇناسىۋەتلىرى

رېئال ئىقتىساد يولى جەھەتتىن ئېيتقاندا، خىتاي يەرلىك ھۆكۈمەتلىرىنىڭ يېقىنقى ئون يىلدىن بۇيان سانائەت كارخانىلىرىغا يەر يەتكۈزۈپ بېرىشتىكى ئېتىبار سىياسەتلىرى خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ سانائەت سىياسەت قوراللىرىدىن بىرىدۇر[47-بەت]. گەرچە 2021-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا يەر سېتىش كىرىملىرى جەھەتتە ئۆي-مۈلۈك يەرلىرى ئومۇمىي قىممەتنىڭ %75نى ئىگىلىگەن بولسىمۇ، لېكىن يەرشارى بويىچە يەر سېتىش تەننەرخ كۆلىمى جەھەتتىن خىتايدىكى پۈتكۈل يەر سېتىشنىڭ غايەت زور نىسبىتى سانائەت يەرلىرىنى يۆتكەشكە تاقىلىدۇ[47-بەت، 57-بەت]. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ يەرلىك سودا ستاتىستىكىلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتايدىكى سانائەت يەرلىرىنىڭ سېتىلىش باھاسى شۇ رايوندىكى باشقا سودا ياكى تۇرالغۇ يەرلىرىنىڭ باھاسىدىن ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئۈچتىن ئىككى ھەسسە تۆۋەن باھادا تارقىتىلىدۇ[47-بەت، 57-بەت]. بۇ ئەھۋال سانائەت شىركەتلىرىگە غايەت زور يوشۇرۇن كاپىتال ياردىمى يەتكۈزدى.

ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسى باھاسى جەھەتتىنمۇ خىتاي ھۆكۈمىتى سىستېمىلىق بۇرۇلۇش ۋە تەڭشەش سىياسەتلىرىنى يولغا قويدى[48-بەت، 58-بەت]. ئىلگىرى دۆلەت كۆپلىگەن ئېغىر سانائەت شىركەتلىرىگە باھانى سۈنئىي ئېتىبار قىلىپ بېرىدىغان بولسا، شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى يېشىل تەرەققىيات پىلانى تۈپەيلىدىن، 2021-يىلىدىن باشلاپ دۆلەتلىك تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتى كۆمۈر ئېلېكتىر ئىشلەپچىقىرىش باھاسىنى بازارلاشتۇردى[48-بەت]. شۇنداقلا، ئېنېرگىيەنى كۆپ سەرپ قىلىدىغان كونا پولات-تۆمۈر ۋە ئاليۇمىن زاۋۇتلىرىنىڭ ئېتىبارلىق باھالارغا ئېرىشىشى تولۇق چەكلەندى[48-بەت، 58-بەت]. بۇنىڭ ئورنىغا، مەركەز دۆلەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل ھېسابلاش شىركەتلىرى ۋە سانائەت تېخنىكا باغچىلىرى ئۈچۈن يېشىل ئېنېرگىيە سودا سۇپىلىرىنى قۇرۇپ بېرىپ، يېڭى يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەتنىڭ ئېنېرگىيە تەننەرخىنى سىستېمىلىق چۈشۈردى[49-بەت].

خىتاينىڭ سانائەت باغچىلىرى ۋە يۇقىرى تېخنىكا رايونلىرى بۈگۈنكى كۈندە پەقەتلا سىرتقا ئېكسپورت قىلىدىغان كونا بازىلاردىن قۇتۇلۇپ، يېڭى پەن-تېخنىكا يېڭىلىق يارىتىش رايونلىرىغا ئايلاندى[49-بەت]. دۆلەت مەبلىغى ۋە يەرلىك ئالاھىدە زايوملار يېقىنقى يىللاردىن بۇيان مۇشۇ يۇقىرى تېخنىكا باغچىلىرىنىڭ ئىچىدىكى پاتېنت قوللاش، سىناق قىلىش مەركەزلىرى ۋە كەسىپ يېتىشتۈرۈش بازىلىرىنى قۇرۇشقا سەپەرۋەر قىلىندى[49-بەت]. مەسىلەن، 2023-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، خىتايدا دۆلەت دەرىجىلىك يۇقىرى تېخنىكا تەرەققىيات رايونىنىڭ ئومۇمىي سانى 178گە يەتكەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىر يىللىق ئومۇمىي سانائەت كىرىمى 12.33 تىرىليون يۈەندىن ئېشىپ كەتتى[49-بەت].

تاشقى سودا ۋە چەت ئەل مەبلىغى سىياسەتلىرى خىتاينىڭ تېخنىكا كاپىتالى قۇرۇش ئىستراتېگىيەسىدىكى ئەڭ قىزىقارلىق ساھەلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالدى[50-بەت]. خىتاي ھۆكۈمىتى 2024-يىلى چەت ئەل مەبلىغىنى چەكلەش بويىچە ئېلان قىلىنغان «سەلبىي تىزىملىك»نى 29 ماددىغىچە قىسقارتىپ، خىتاينىڭ سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىدىكى چەت ئەل مەبلىغىگە بولغان پۈتكۈل چەكلىمىلىرىنى پۈتۈنلەي بىكار قىلدى[50-بەت]. بۇ غەيرىي يۇقىرى دەرىجىلىك بايلىق ئېچىۋېتىش سىياسىتى بىزگە دۆلەتنىڭ غەربنىڭ يۇقىرى تېخنىكا كاپىتالى ۋە باشقۇرۇش تەجرىبىلىرىنى دۆلەت ئىچىگە جەلپ قىلىش، شۇنداقلا دۆلەت ئىچىدىكى شىركەتلەرنى يەرشارىۋى جەڭ ئېلان قىلىش سىستېمىسىغا سېلىش ئارقىلىق تېخىمۇ كۈچلۈك «لەقە بېلىقى ئۈنۈمى» (鲶鱼效应) يارىتىشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[50-بەت]. تەتقىقاتچىلار تېسلا شىركىتىنىڭ شاڭخەيدە پۈتۈنلەي ئۆز مەبلىغى بىلەن زاۋۇت قۇرۇشىنىڭ خىتاي ئېلېكتىرلىك ئاپتوموبىل سانائىتىنىڭ تېز يۈكسىلىشىگە قانداق قوزغاتقۇچ بولغانلىقىنى دەل مۇشۇ مودېلنىڭ كۈچى دەپ باھالايدۇ[50-بەت].

لېكىن باشقا تاشقى كاپىتال ساھەلىرىدە، بولۇپمۇ يەرشارى ئۈستۈنلۈكى ساقلىنىۋاتقان تېلېگراف، تور يۇمشاق دېتاللىرى، مائارىپ ۋە ساقلىق ساقلاش سىستېمىلىرىدا خىتاينىڭ مۇلازىمەت ساھەسىدىكى تاشقى چەكلىمىلىرى يەنىلا دۇنيادىكى ئەڭ سەۋىيەدە تۇرماقتا[51-بەت]. ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتىنىڭ دۆلەت مۇلازىمىتىدىكى تاشقى مەبلەغ چەكلەش كۆرسەتكۈچى مەلۇماتلىرى خىتاينىڭ بۇ ساھەلەردىكى بازار ئېچىش دەرىجىسىنىڭ يەنىلا ئەڭ تۆۋەن ئىكەنلىكىنى بايقىدى[51-بەت]. سانائەت ئىشلەپچىقىرىشى ئۈستى ئوچۇق قويۇلغان بولسىمۇ، ئۇچۇر، رەقەم ۋە ئۇچۇر يۆتكىلىش بازىرى دۆلەتنىڭ يادرولۇق بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى تۈپەيلىدىن مىسلىسىز چەكلەنگەن[51-بەت، 52-بەت].

خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەتنىڭ سانائەت زىددىيەتلەرنى يۆتكەش ۋە ئېشىنچا سىغىمنى يوقىتىش ئۈچۈن باجدىن كەچۈرۈم قىلىش سىياسەتلىرىنى ئالاھىدە قورال سۈپىتىدە ئىشلەتتى[50-بەت]. مەسىلەن، 2021-يىلىدىن باشلاپ خىتاي مالىيە مىنىستىرلىقى پولات-تۆمۈر شىركەتلىرىنىڭ ئېكسپورت جەريانىدىكى قوشۇمچە قىممەت بېجىنى قايتۇرۇش سىياسەتلىرىنى بىكار قىلدى[50-بەت]. 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە، بۇ چەكلەش سىياسىتى دۆلەتنىڭ قۇياش ئېنېرگىيەسى زاپچاسلىرى ۋە باتارېيە شىركەتلىرىگىچە كېڭەيتىلدى[51-بەت]. بۇنىڭدىكى مەقسەت دۆلەتنىڭ ئەرزان باھالىق ماللىرىنىڭ دۇنيا بازارلىرىغا ئېقىپ كىرىپ يەرشارىۋى قورۇقچىلىق جازالىرىغا ئۇچرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە شىركەتلەرنى يۇقىرى سۈپەتلىك تېخنىكىلىق قۇرۇلمىلارغا مەجبۇرلاش بولدى[51-بەت].

پارتىيە-دۆلەت ۋە كارخانىلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر خىتاي ئىقتىسادىنىڭ بۈگۈنكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك تېخنىكىلىق ئالاھىدىلىكىدۇر[53-بەت]. شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن بۇيان، خىتايدىكى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كارخانىلار پارتىيەنىڭ دۆلەت سانائىتىدىكى يادرولۇق تۈۋرۈكى دەپ بېكىتىلدى[53-بەت]. پارتىيە دۆلەت كارخانىلىرىنىڭ ئىچىدە كۈندىلىك قارار چىقىرىشنى كونترول قىلىش ئۈچۈن پارتىيە سېكرېتارلىرىنىڭ كارخانا مۇدىرىيەت رەئىسلىكىنى قوشۇمچە ئۈستىگە ئالىدىغان «قوش يۆنىلىشلىك كىرىش، كېسىشمە ۋەزىپە ئۆتەش» (双向进入、交叉任职) سىستېمىسىنى تولۇق ئومۇملاشتۇردى[53-بەت]. دۆلەت كارخانىلىرى پەقەت پايدا ئالىدىغان شىركەتلەر بولماستىن، دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكى، سىستېمىلىق ئېنېرگىيە قۇرۇلمىلىرى ۋە ئالدىنقى تېخنىكا سىياسەتلىرىگە خىزمەت قىلىدىغان مەمۇرىي ئورگانلار قىلىپ قايتا بېكىتىلدى[53-بەت، 54-بەت].

شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى دۆلەت كارخانىلىرى ئىسلاھاتى (يەنى 2013-يىلدىكى ئارىلاشما مۈلۈكچىلىك ئىسلاھاتى ۋە 2020-يىلىدىن 2022-يىلىغىچە بولغان ئۈچ يىللىق ھەرىكەت پىلانى) دۆلەت كارخانىلىرىنى بازارلاشتۇرۇشنى ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ مالىيە جەھەتتىن سالامەتلىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، پارتىيەنىڭ كونتروللۇقىنى يوقاتماي تۇرۇپ سىرتقى كاپىتال جەلپ قىلىش ۋە قايتا كۈچلۈك «دۆلەتلىك باش تۈۋرۈكلەر»گە ئايلاندۇرۇشنى نىشانلىدى[54-بەت]. بۇنىڭ نەتىجىسىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى پائالىيەت بازىرىنىڭ نىسبىتى دۆلەت سانائەت كىرىمى ۋە مۈلكىدە تۆۋەنلەشتىن توختىدى ۋە 2015-يىلىدىن باشلاپ مۇقىم بىر ئورۇندا قالدى[54-بەت].

خۇسۇسىي كارخانىلارنى باشقۇرۇش ۋە ئۇلارنى دۆلەت ئىستراتېگىيەسىگە بويسۇندۇرۇش شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى ئەڭ چوڭ سىياسىي ھەرىكەتلەرنىڭ بىرىدۇر[58-بەت]. خىتاي ھۆكۈمىتى خۇسۇسىي تېخنىكا شىركەتلىرى ئۈستىدىكى سىياسىي باشقۇرۇشنى كۈچەيتىش ئۈچۈن كارخانىلارنىڭ ئىچىدە پارتىيە ياچېيكىلىرى قۇرۇشنى قانۇنىي مەجبۇرىيەتكە ئايلاندۇردى[58-بەت]. 2018-يىلىدىكى شىركەت قانۇنىغا كىرگۈزۈلگەن تۈزىتىشلەر پاي تۈزۈمىدىكى شىركەتلەرنى پارتىيە كومىتېتلىرى قۇرۇشقا لازىملىق پۈتكۈل شارائىتلار بىلەن تەمىنلەشكە مەجبۇر قىلدى[58-بەت]. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، 2018-يىلىغا كەلگەندە خىتايدىكى خۇسۇسىي كارخانىلارنىڭ يېرىمىدىن كۆپىدە پارتىيە ياچېيكىلىرى تولۇق قۇرۇپ چىقىلدى[58-بەت].

يەنە بىر تەرەپتىن، دۆلەت خۇسۇسىي تېخنىكا بازىرىنىڭ دۆلەت ئىگىلىكىگە جەڭ ئېلان قىلىدىغان غايەت زور كۈچكە ئايلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، رەقەملىك سۇپىلارغا قارشى مىسلىسىز مونوپولغا قارشى تۇرۇش ۋە نازارەت قىلىش ھەرىكىتىنى قوزغىدى[58-بەت]. ئالىبابا شىركىتىگە بېرىلگەن 18 مىليارد يۈەنلىك غايەت زور جازا، مېيتۇەن شىركىتىگە چىقىرىلغان 3.4 مىليارد يۈەنلىك جازا ۋە دىدى شىركىتىنىڭ بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشىگە ئۇچرىشى خۇسۇسىي كاپىتالنىڭ پارتىيە قۇرغان سىياسىي چېگرالاردىن چىقىپ كېتەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ قويدى[58-بەت]. شۇنداقلا، دۆلەت جەمئىيەتتىكى رەقەملىك شىركەتلەردىن باج، تەكشۈرۈش ۋە باشقۇرۇش ھوقۇقى كۈچلۈك بولغان ئاز نىسبەتتىكى پاي ھوقۇقىنى (يەنى «ئالاھىدە باشقۇرۇش پېيى» – ئالتۇن پاي) سېتىۋېلىش ئارقىلىق خۇسۇسىي بازارنىڭ قارار چىقىرىش يادروسىغا سىستېمىلىق كىردى[38-بەت، 58-بەت].

خۇسۇسىي تېخنىكا شىركەتلىرىنى جىددىي بويسۇندۇرۇش بىلەن بىللە، پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى دۆلەتنىڭ سانائەت زەنجىرىدىكى كەم بولسا بولمايدىغان بوشلۇقلارنى تولدۇرۇش ئۈچۈن خۇسۇسىي كارخانىلارنى سىستېمىلىق يۆلەش سىياسەتلىرىنى يولغا قويدى[58-بەت]. سانائەت ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسى مىنىستىرلىقى باشچىلىقىدا يولغا قويۇلغان «كەسىپلەشكەن، ئىنچىكىلەشكەن، ئالاھىدىلەشكەن، يېڭىچە بولغان كىچىك گىگانتلار» (小巨人) پىلانى دۆلەتنىڭ پەن-تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش كۈچى بار كىچىك شىركەتلەرنى يەرلىك باج، قەرز باھالاش ۋە ھۆكۈمەت سېتىۋېلىش بازارلىرىدا يۇقىرى دەرىجىدە قوللاپ، غەربنىڭ تېخنىكا چەكلىمىلىرىنى ھەل قىلالايدىغان سانائەت زەنجىرى تولۇقلىغۇچىلىرىغا ئايلاندۇردى[58-بەت، 59-بەت]. 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە دۆلەت 14600 دىن كۆپ كىچىك گىگانت شىركەتنى رەسمىي ئەنگە ئالدى[58-بەت].

تېخىمۇ چوڭ ۋە خەلقئارالىق رىقابەت كۈچىگە ئىگە بولغان خۇسۇسىي تېخنىكا شىركەتلىرى ئۈچۈن دۆلەت «كەسىپلەردىكى تاق تۈر چېمپىيونلىرى» (单项冠军) پىلانىنى قۇرۇپ چىقتى[59-بەت]. بۇ پىلان بويىچە بىر تۈرلۈك تېخنىكىدا يەرشارى ياكى دۆلەت ئىچى بازىرىنىڭ ئەڭ يۇقىرى نىسبىتىنى تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان خۇسۇسىي شىركەتلەرگە يۆنىلىش كۆرسىتىلىپ، ئۇلارنىڭ دۆلەتلىك پاي فوندلىرى، يەر ۋە ئېنېرگىيە باھاسىدا مىسلىسىز ئېتىبارلارغا ئېرىشىشى كاپالەتلەندۈرۈلدى[59-بەت]. تەكشۈرۈشلەردە كۆرسىتىلىشىچە، خىتايدىكى داڭلىق باتارېيە شىركىتى CATL ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى زاپچاسلىرى شىركىتى LONGi قاتارلىق دۇنياۋى يۇقىرى تېخنىكا شىركەتلىرى دەل مۇشۇ دۆلەتنىڭ تاق تۈر چېمپىيونلىرى پىلانىنىڭ كۈچلۈك مەنپەئەتدارلىرىدۇر[59-بەت].

خۇسۇسىي كارخانىلارنى بويسۇندۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ خۇسۇسىي كاپىتال سىستېمىسىدا كەلتۈرۈپ چىقارغان جىددىيلىكى ۋە ئىشەنچ كىرىزىسىنى يوقىتىش ئۈچۈن، خىتاي پارتىيە-دۆلەت ئاپپاراتى كېيىنچە خۇسۇسىي بازارنى «ئەمەلىي تىنچلاندۇرۇش» سىياسەتلىرىنى ئېلان قىلىشقا مەجبۇر بولدى[59-بەت]. مەسىلەن، 2023-يىلى ئېلان قىلىنغان «31 ماددىلىق خۇسۇسىي ئىقتىسادنى قوللاش قارارى» ۋە دۆلەتلىك تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان خۇسۇسىي ئىقتىساد تەرەققىيات ئىدارىسى بۇ جىددىيلىكنى پەسەيتىشنى مەقسەت قىلدى[59-بەت]. 2025-يىلى دۆلەت تەرىپىدىن چىقىرىلغان «خۇسۇسىي ئىقتىسادنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» خۇسۇسىي شىركەت شېرىكلىرىنىڭ جەمئىيەتتىكى مال-مۈلۈك كاپالىتىنى قوغداش ۋە دۆلەت شىركەتلىرى بىلەن تەڭ بازار پۇرسىتىگە ئېرىشىشىگە قانۇنىي ئاساس بېرىش ئۈچۈن سىستېمىلىق كۈچ چىقاردى[59-بەت].

يەرشارىۋى ئىستراتېگىيە: تاشقى كېڭىيىش ۋە خەلقئارالىق ئۆلچەم رىقابىتى

خىتاي پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى تېخنىكا-سانائەت سىياسەتلىرىنى يالغۇز ئىچكى تەرەققىيات بىلەنلا چەكلىمەستىن، بەلكى ئۇنى ئۆزىنىڭ خەلقئارالىق سىرتقى قوللاش قورالى بولغان «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق خەلقئارا جەمئىيەتكە تېز كېڭەيتتى[71-بەت]. گەرچە بىر بەلباغ، بىر يول تەشەببۇسى سىستېمىلىق مەمۇرىي سانائەت سىياسىتى بولمىسىمۇ، ئۇ خىتاينىڭ ئارتۇقچە سانائەت كىرىملىرىنى يۆتكەيدىغان، غەرب تېخنىكىلىرىغا قارشى دۆلەتنىڭ يېڭى ئۇچۇر سىستېمىسىنى تاشقى بازارلاردا تىكلەيدىغان كۈچلۈك بىر سىستېمىلىق سۇپىغا ئايلاندى[71-بەت]. بولۇپمۇ رەقەملىك يىپەك يولى (DSR) سىياسىتى ئارقىلىق، خىتاينىڭ 5G تېلېگراف تورى، سۈنئىي ھەمراھ باشقۇرۇش سىستېمىسى ۋە رەقەملىك تۈۋرۈك باھالاش قۇرۇلمىلىرى تاشقى شېرىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆلچەملىك بازىسىغا ئايلاندۇرۇلدى[71-بەت].

تاشقى تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىنىڭ پۇل-مۇئامىلە يۆلىكى سۈپىتىدە دۆلەت كونتروللۇقىدىكى خىتاي تەرەققىيات بانكىسى ۋە خىتاي ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسى غايەت زور تاشقى قەرز مەبلىغى بىلەن تەمىنلەپ كەلدى[73-بەت]. گەرچە يەرشارى ئۆسۈم نىسبىتىنىڭ ئۆسۈپ كېتىشى ۋە دۆلەت ئىچى مالىيە جىددىيلىكى تۈپەيلىدىن خىتاينىڭ تاشقى قەرز كۆلىمى 2021-يىلىدىن كېيىن بىر ئاز چېكىنگەن بولسىمۇ، لېكىن دۆلەتنىڭ تاشقى مەبلەغ سېلىش قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي يېڭى تېخنىكا ۋە سانائەت قۇرۇلۇشلىرىغا يۆتكەلدى[73-بەت]. چەت ئەل شىركەتلىرىنى سېتىۋېلىش قەرزلىرى ئىچىدە يۇقىرى تېخنىكا، بىيوتېخنىكا ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەلىرىگە بېرىلگەن سىستېمىلىق قەرز نىسبىتى 2015-يىلىدىكى %46تىن 2023-يىلىغا كەلگەندە %88كە چۆكۈپ قالدى[73-بەت]. بۇ ئەھۋال خىتاي تاشقى مەبلىغىنىڭ سىستېمىلىق يۈزلىنىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[74-بەت].

خىتاينىڭ تاشقى سانائەت سىياسىتىدىكى يەنە بىر چوڭ ئىجادىيەت چەت ئەللەردە بەرپا قىلىنغان سىستېمىلىق ئىقتىسادىي ھەمكارلىق رايونلىرى ۋە سانائەت باغچىلىرىدۇر[74-بەت]. بۇ تاشقى سانائەت باغچىلىرى خىتاينىڭ دۆلەت شىركەتلىرىنى يەرلىك بازار بىلەن بىۋاسىتە ئۇلايدىغان، خىتاينىڭ ئۆز ئۈسكۈنىلىرى ۋە سانائەت ئۆلچەملىرىنى تاشقى بازارلاردا مەجبۇرىي تىكلەيدىغان زەنجىرلىك مەركەزلەر سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ[74-بەت]. شى جىنپىڭ دەۋرىدە چەت ئەلدىكى بۇنداق ھەمكارلىق رايونلىرىنىڭ ئومۇمىي سانى 100دىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، چەت ئەللەردە 500 مىڭدىن كۆپ خىزمەت پۇرسىتى بەرپا قىلدى[74-بەت]. بۇ يېڭى باغچىلار نۆۋەتتە دۆلەتنىڭ تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكى ۋە تاشقى بايلىقلارنى تېز يۆتكەش پىلانىغا تولۇق بويسۇندۇرۇلدى[75-بەت].

ئۆلچەم يارىتىش ۋە خەلقئارالىق ئۆلچەم بېكىتىش سۇپىلىرى خىتاينىڭ يېڭى دەۋردىكى سانائەت ئۇرۇشىنىڭ يادرولۇق قورالىدۇر[76-بەت]. خىتاينىڭ پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى ئۆز تېخنىكىسىنى چەت ئەللەردە مەجبۇرىي ئومۇملاشتۇرۇش ئارقىلىق تاشقى بازارلارنىڭ خىتاي تېخنىكىسىغا تايىنىش تەننەرخىنى سىستېمىلىق چۈشۈرمەكچى ۋە غەرب تېخنىكا زەنجىرىنى بۇزۇپ تاشلىماقچى بولدى[76-بەت]. بۇ نىشاندىن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ خەلقئارا ئۆلچەم بېكىتىش تەشكىلاتى (ISO) ئىچىدىكى تېخنىكا كومىتېتلىرىنىڭ سېكرېتارىيە ئورنى 2012-يىلىدىكى 51دىن 2022-يىلىغا كەلگەندە 76گە يەتتى[76-بەت]. بۇ خىتاينى ئامېرىكا ۋە گېرمانىيەدىن قالسىلا كېيىن تۇرىدىغان ئورۇنغا چىقاردى.

خىتاينىڭ چەت ئەلگە سالىدىغان بىۋاسىتە مەبلىغىنى (ODI) كونترول قىلىش سىياسىتىمۇ پارتىيە-دۆلەتنىڭ سانائەت سىياسىتى نىشانلىرىغا ماسلاشتۇرۇلدى[77-بەت]. دۆلەت مەجلىسى 2017-يىلى چىقارغان نىزام بويىچە، سىستېمىلىق ھالدا چەت ئەلدىكى ئۆي-مۈلۈك، كۆڭۈل ئېچىش سانائىتىگە مەبلەغ سېلىش مەنئى قىلىندى ۋە پۈتكۈل تاشقى كاپىتال يۆنىلىشى يۇقىرى تېخنىكىلىق غەرب شىركەتلىرىنى سېتىۋېلىشقا مەجبۇرلانغان بولدى[77-بەت]. 2026-يىلى چىقىرىلغان يېڭى دۆلەت مەبلىغى نىزامنامىسى بۇ تاشقى باھالاشنى دۆلەتنىڭ بىۋاسىتە سىياسىي بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش مېخانىزمىغا باغلاپ قويدى[77-بەت]. بۇ نىزام كاپىتالنىڭ دۆلەتنىڭ سىياسىي نىشانلىرىدىن چەتنەپ كېتەلمەيدىغانلىقىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ[78-بەت].

15-بەش يىللىق پىلاننىڭ يۈزلىنىشى ۋە دوكلاتنىڭ خۇلاسىسى

خىتاي پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى نۆۋەتتە 15-بەش يىللىق پىلان (2026–2030) كۈنتەرتىپى بويىچە دۆلەتنىڭ تېخنىكا سانائەت سىستېمىسىنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقماقتا[6-بەت، 8-بەت، 81-بەت]. بۇ پىلاندا، ئىلگىرىكى 14-بەش يىللىق پىلاندا ئوتتۇرىغا قويۇلغان پەقەت پەن-تېخنىكىلىق ئۆز-ئۆزىگە تايىنىش نىشانى بىر ئاز يۆتكىلىپ، «زامانىۋىلاشقان سانائەت سىستېمىسى» بەرپا قىلىش تۇنجى يادرولۇق ئورۇنغا چىقىرىلدى[81-بەت، 82-بەت]. بۇ يېڭى تەرتىپ پارتىيەنىڭ پەن-تېخنىكىنى پەقەتلا دۆلەتنىڭ ئەمەلىي سانائەت ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنى ئاشۇرىدىغان بىر قورال دەپ قارايدىغانلىقىنى، دۆلەتنىڭ كۈچى رېئال ئىشلەپچىقىرىش بازىسى ۋە پۇل-مۇئامىلىدىن ھالقىغان سانائەت قۇرۇلمىسى بىلەن قۇرۇلىدۇ دەپ ئىشىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[81-بەت].

شۇنىڭ بىلەن بىللە، 15-بەش يىللىق پىلاندا يېڭى بىر سىستېمىلىق سىياسەت بۇرۇلۇشى بولغان « مەملىكەتلىك بىرتۇتاش چوڭ بازار» (全国统一大市场) پىلانى كۈنتەرتىپكە كىردى[6-بەت، 83-بەت]. بۇ پىلاننىڭ يادرولۇق مەقسىتى يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆز بايلىق ۋە باج ئېتىبارلىرى ئارقىلىق، دۆلەتلىك پىلاندىن باشقا سۈپەتسىز سانائەت تۈرلىرىنى تىكلىشىنى، ئۆز يەرلىك بازىرىنى قوغداش ئۈچۈن سىرتتىن كەلگەن تېخنىكىلارغا توساق قويۇشىنى چەكلەشتۇر[83-بەت]. دۆلەت مەركىزىي ئاپپاراتى بۇ بىرتۇتاش بازار نىزامى ئارقىلىق يەرلىكتىكى بەس – بەستە تولۇقلىما بېرىشنى چەكلەپ، دۆلەت كاپىتالىنىڭ پەقەت ئەڭ سۈپەتلىك دۆلەت پىلانىدىكى تۈرلەرگىلا بېرىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلماقچى[83-بەت، 84-بەت].

تەتقىقاتچىلار خىتاينىڭ بۇ تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىنىڭ خىتاينىڭ ئەمەلىي ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى ۋە ئومۇمىي ئامىل ئىشلەپچىقىرىش كۈچىگە (TFP) كۆرسەتكەن تەسىرىنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىپ، نەتىجىنىڭ ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە زىددىيەتلىك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ[84-بەت]. دۆلەت مەبلىغى تېز سۈرئەتتە ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرغان بولسىمۇ، لېكىن ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى جەھەتتىن قۇرۇلمىلىق چېكىنىشلەر يۈز بەرگەن. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ 2025-يىلى چىقارغان تەتقىقاتى كۆرسەتكەندەك، خىتاينىڭ سىستېمىلىق سانائەت سىياسەتلىرىدىن كەلگەن كاپىتال قالايمىقانچىلىقى دۆلەتنىڭ ئىچكى ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى (TFP) %1.2 ئەتراپىدا تۆۋەنلىتىۋەتكەن[84-بەت].

دوكلات خىتاينىڭ بۈگۈنكى تېخنىكىلىق تەرەققىيات نەتىجىلىرىنىمۇ ناھايىتى ئوبيېكتىپ باھالاپ ئۆتىدۇ. خىتاينىڭ دۇنياۋى يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى ئورنى ئالدىنقى قاتاردا يۈكسەلگەن بولۇپ، ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت تەتقىقات ئورنى بېكىتكەن 74 ھالقىلىق تېخنىكا تۈرىنىڭ 66سىدە خىتاي دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇنغا چىققان[85-بەت]. خىتاي بۈگۈنكى دۇنيادىكى ئېلېكتىرلىك ئاپتوموبىللارنىڭ يېرىمىدىن كۆپىنى ئىشلەپچىقىرىدۇ، كىۋانت سۈنئىي ھەمراھ باشقۇرۇش ۋە ئالەم تېخنىكىسى ساھەلىرىدە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ[85-بەت]. لېكىن بۇ غەلىبىلەر غايەت زور دۆلەت مەبلىغىنىڭ سۈنئىي سەپەرۋەر قىلىنىشى ئارقىلىق، يۇقىرى دۆلەت تەننەرخى ۋە يەرلىك قەرز يۈكى بىلەن قولغا كەلگەن بولغاچقا، ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۈنۈمى يەنىلا ئېنىقسىز قالماقتا[86-بەت].

خىتاينىڭ سانائەت سىياسىتى بۈگۈنكى كۈندە يەرشارىۋى سىستېمىلىق سودا زىددىيەتلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ مەنبەسى بولۇپ قالدى[86-بەت]. خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئاجىز ئىستېمال كىرىزىسى تۈپەيلىدىن، دۆلەت ئىچى بازارلىرى سىغدۇرالماي قالغان غايەت زور سانائەت مەھسۇلاتلىرى دۇنيا بازارلىرىغا ئېقىپ كىردى[86-بەت، 88-بەت]. خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) %10گە يېقىنلىشىدىغان غايەت زور سانائەت ئېكسپورت ئېشىنچىسى غەرب دۆلەتلىرى، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مىسلىسىز تاموژنا بېجى ۋە سودا جازالىرىنى يۈرگۈزۈشىگە سەۋەب بولدى[86-بەت]. ئاپتورلار خىتاينىڭ بۇ تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىنىڭ غەرب بىلەن بولغان ئىقتىسادىي جەڭنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرىدىغانلىقىغا جەزم قىلىدۇ[90-بەت].

ئاكادېمىك باھالاش نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، راند تەتقىقات ئورگىنىنىڭ مەزكۇر دوكلاتى خىتاينىڭ مۇرەككەپ تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىنى مالىيە جىددىيلىكى ۋە سىياسىي مەركەزلىشىش قاتارلىق ئىككى يادرولۇق ئوققا تارتىپ تۇرۇپ تەھلىل قىلغانلىقى بىلەن يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە. ئاپتورلارنىڭ خىتاينىڭ يەرلىك سىياسەت ھۆججەتلىرى، CNKI ئاكادېمىك مەلۇماتلىرى ۋە Wind مالىيە تېرمىنالى قاتارلىق مۇرەككەپ سان-سىپىر مەنبەلىرىنى بىرىكتۈرۈپ يورۇتۇپ بېرىشى دوكلاتنىڭ ئوبيېكتىپ ۋە پۇختا ئاكادېمىك ئاساسىنى سالغان[12-بەت، 18-بەت، 24-بەت]. بۇ كۆپ قاتلاملىق ئانالىز رامكىسى خىتاينىڭ ھازىرقى تەرەققىيات سىستېمىسىنى غەرب دۆلەتلىرىدىكى يەككە تولۇقلىما قارىشىدىن قۇتۇلدۇرۇپ بېرىدۇ.

لېكىن، دوكلاتنىڭ مەلۇم دەرىجىدىكى يېتەرسىزلىكلىرىنىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش مۇمكىن. مەسىلەن، دوكلات خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ياردەم نىسبەتلىرىنى باھالاشتا ئاساسلىق پاي بازىرىدىكى تىزىملىكتىكى شىركەتلەرنىڭ مەلۇماتلىرىغا بەكرەك تايانغان بولۇپ، تىزىمغا ئېلىنمىغان غايەت زور يەرلىك خۇسۇسىي تېخنىكا شىركەتلىرى ۋە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئوتتۇرا كارخانىلار دۆلەت ياردەملىرىنى قانداق قوبۇل قىلىدۇ؟ بۇ نۇقتا سەل يېتەرسىز قالغان[30-بەت]. شۇنداقلا، يەرلىكتىكى مالىيە بېسىمىنىڭ ئەمەلىي چەكلىمىلىرىنىڭ كۆلىمىنى ھېسابلاشتا، غايەت زور يوشۇرۇن يەرلىك قەرزلەرنىڭ ئەمەلىي چېكى تېخى تولۇق ئېنىقلانماي قالغان. لېكىن بۇ يېتەرسىزلىكلەر مەزكۇر ئەسەرنىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا ئىلمىي ساھەدىكى ئەڭ مۇھىم بىر پايدىلىنىش مەنبەسى ئىكەنلىكىنى ھېچقانداق سۇسلاشتۇرالمايدۇ.

يىغىپ ئېيتقاندا، راند تەتقىقات ئورگىنىنىڭ مەزكۇر كۆپ تەرەپلىك ئانالىز ئەسىرى خىتاينىڭ شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى يېڭى دەۋردە يولغا قويۇۋاتقان تېخنىكا-سانائەت سىياسىتىنىڭ مۇرەككەپ مېخانىزملىرىنى چۈشىنىشتە يېتەكچى بىر يۆنىلىش يارىتىپ بەردى[90-بەت]. پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىنىڭ بېسىم ئاستىدا تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بۇ يېڭى سىستېمىسى، بۈگۈنكى كۈندە يالغۇز خىتاينىڭ ئۆزىنىڭلا تەقدىرىنى بەلگىلەپ قالماستىن، بەلكى كېيىنكى ئەۋلاد يەرشارىۋى ئالدىنقى تېخنىكا مۇناسىۋەتلىرى ۋە گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت مۇھىتىنىڭ قۇرۇلمىسىنىمۇ تۈپتىن بەلگىلەيدۇ[90-بەت]. شۇڭلاشقا، بۇ ئەسەر دۇنيا پەن-تېخنىكا ۋە سىياسەت تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن قايتا-قايتا ئوقۇلۇشقا ئەرزىيدىغان ئەڭ مۇھىم يادرولۇق قوللانمىلارنىڭ بىرىدۇر.

دوكلاتنىڭ تولۇق نۇسخىسىنى تۆۋەندىكى ماتېرىيالدىن كۆرەلەيسىز:

Gerard DiPippo, Jonathon Sine, and Benjamin Lenain, China’s Techno-Industrial Strategy in the Xi Era: Producing Under Pressure, Santa Monica, Calif.: RAND Corporation, RR-A4012-1, 2026.

ئىنكاسلار: