ھىندىستان – تەيۋەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى: ئۆزەك دىپلوماتىيەسىدىن مالاككا قامالىغىچە

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار

مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى ئاۋسترالىيەدىكى لوۋىي ئىنستىتۇتى (Lowy Institute)، ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (Council on Foreign Relations) ۋە تەيۋەننىڭ نوپۇزلۇق ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز مەنبەلىرى تەرىپىدىن يېقىنقى مەزگىللەردە ئېلان قىلىنغان دوكلاتلارنى ئاساس قىلغان ھالدا تەييارلاندى. ماقالىنىڭ تۈپ مەقسىتى، ھىندىستان بىلەن تەيۋەن ئوتتۇرىسىدىكى يېقىنلىشىشنى پەقەت ئىككى تەرەپلىك دىپلوماتىيە سۈپىتىدىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرى، ھىندى – تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ دېڭىز بىخەتەرلىكى ۋە خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىكىنى چەكلەش ئىستراتېگىيەسى دائىرىسىدە چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىشتۇر. ماقالىدە، ھىندىستاننىڭ «شەرققە ھەرىكەت قىلىش» سىياسىتى بىلەن تەيۋەننىڭ «يېڭى جەنۇبقا يۈزلىنىش» سىياسىتىنىڭ گېئو-سىياسىي زۆرۈرىيەت تۈپەيلىدىن قانداق بىرلىشىۋاتقانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ جەرياندىكى رېئال توسالغۇلار ئاكادېمىك نۇقتىدىن يورۇتۇپ بېرىلىدۇ.

بۇ ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلىرىدىكى ئەڭ نازۇك نۇقتا — «تەيۋەن بوغۇزى كىرىزىسى» غا ھىندىستاننىڭ قانداق ئارىلىشىش ئېھتىماللىقىنى ۋە بۇنىڭ خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە (بولۇپمۇ مالاككا بوغۇزىغا) كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەھدىتى ئانالىز قىلىنىدۇ. شۇنداقلا، ئىككى تەرەپلىك تېخنىكا ھەمكارلىقىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەت  قازىنىش ئۇرۇنۇشى ئەمەس، بەلكى خىتاينى يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىن سىقىپ چىقىرىش ئۇرۇنۇشى ئىكەنلىكى دەلىللىنىدۇ. ماقالىدە يەنە، ھىندىستاننىڭ ئىچكى ئۇل-ئەسلىھە يېتەرسىزلىكىنىڭ بۇ ئىستراتېگىيەلىك پىلانلارغا كۆرسىتىدىغان پاسسىپ تەسىرلىرىمۇ ئوبيېكتىپ باھالىنىدۇ.

«دېڭىز بوغۇش» ئىستراتېگىيەسى ۋە دىپلوماتىك بۇرۇلۇش

لوۋىي ئىنستىتۇتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئانالىزچىلىرى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆز قاراشلارغا ئاساسلانغاندا، ھىندىستاننىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئەنئەنىۋى ئېھتىياتچانلىقى تۈپتىن ئۆزگەرمەكتە. 2020-يىلىدىكى گالۋان ۋادىسىدىكى قانلىق توقۇنۇشتىن كېيىن، يېڭى دېھلى ھۆكۈمىتى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «چېگرا تىنچلىقى بولمىسا، نورمال مۇناسىۋەت بولمايدۇ» دېگەن قاتتىق مەيدانغا ئۆتتى. بۇ يېڭى ۋەزىيەتتە، تەيۋەن ھىندىستان ئۈچۈن خىتاينىڭ ئاجىزلىق نۇقتىسىغا زەربە بېرىدىغان ئەڭ ئۆتكۈر ئىستراتېگىيەلىك قورالغا ئايلاندى. ھىندىستان گەرچە «بىر خىتاي»   سىياسىتىنى قوللاشنى  رەسمىي ئەمەلدىن قالدۇرمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ مەزمۇنىنى ئۆزگەرتىپ، تەيۋەن بىلەن «دۆلەت دەپ ئاتىماي تۇرۇپ دۆلەت سۈپىتىدە مۇناسىۋەت قىلىش» ئەندىزىسىنى ياراتتى [1].

بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋە دائىم سەل قارىلىدىغان تەرىپى — دېڭىز بوغۇش نۇقتىلىرى (Choke Points) مەسىلىسىدۇر. ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ دوكلاتىدا ئىشارەت قىلىنغاندەك، ئەگەر خىتاي تەيۋەن بوغۇزىدا ئۇرۇش قوزغىسا، ھىندىستان بىۋاسىتە ھەربىي مۇداخىلە  قىلماسلىقى مۇمكىن، ئەمما ئۇ قولىدىكى «مالاككا كوزىرى» نى ئىشلىتىش ئېھتىماللىقى ناھايىتى يۇقىرى. خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ئىمپورتىنىڭ 80 پىرسەنتى مالاككا بوغۇزى ئارقىلىق ئۆتىدۇ. ھىندىستاننىڭ ئاندامان ۋە نىكوبار ئاراللىرى دەل مۇشۇ بوغۇزنىڭ غەربىي ئېغىزىغا جايلاشقان بولۇپ، تەبىئىي «دېڭىز توسۇق» رولىنى ئوينايدۇ. ھىندىستان بۇ ئاراللارغا ھەربىي بازىلارنى ۋە كۆزىتىش سىستېمىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق، خىتاينىڭ «تومۇرى» نى كېسىپ تاشلاش ئىقتىدارى بارلىقىنى كۆز-كۆز قىلماقتا.

تەتقىقاتچىلارنىڭ قارىشىچە، بۇ «قارشى قورشاۋ» ئىستراتېگىيەسى خىتاينى تەيۋەنگە ھۇجۇم قىلىشتىن بۇرۇن ئىككى قېتىم ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلىدۇ. چۈنكى خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ دېڭىز ئارمىيەسى بىرلا ۋاقىتتا شەرقتە ئامېرىكا – ياپونىيە ئىتتىپاقى بىلەن، غەربتە (ھىندى ئوكياندا) ھىندىستان دېڭىز ئارمىيەسى بىلەن جەڭ قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەس. شۇڭا، ھىندىستان تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ دېڭىز كۈچلىرىنى پارچىلاش ۋە  دىققىتىنى چېچىش مەقسىتىدە كۈچەيتىۋاتماقتا. بۇ ھىندىستاننىڭ «ھىندى – تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى» نىڭ يادرولۇق تەركىبىي قىسمىدۇر.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ھىندىستاننىڭ دىپلوماتىك ھەرىكەتلىرىمۇ بۇ يۆنىلىشكە ئاساسەن يۈرگۈزۈلۈۋاتىدۇ. تەيۋەننىڭ بومبايدا يېڭى ۋەكىلخانا ئېچىشى ۋە ھىندىستان ھۆكۈمىتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىنىڭ (مەسىلەن، سابىق ئارمىيە باشلىقلىرىنىڭ) تەيۋەننى زىيارەت قىلىشى، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ئىستىخبارات ۋە ھەربىي تەجرىبە ئالماشتۇرۇشنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. خىتاي ئىلگىرى بۇنداق ھەرىكەتلەرگە قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ تەھدىت سالاتتى، ئەمما ھىندىستاننىڭ ھازىرقى ھۆكۈمىتى بۇ تەھدىتلەرگە پىسەنت قىلماي، ئەكسىچە تەيۋەننىڭ خەلقئارادىكى مەۋجۇتلۇقىنى قوللاش ئارقىلىق بېيجىڭنىڭ« تەيۋەننى دىپلوماتىك يېتىم قالدۇرۇش» سىياسىتىگە جەڭ ئېلان قىلماقتا.

بۇ بۆلەكتە يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، ھىندىستاننىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى قورال سېتىش سىياسىتىدۇر. لوۋىي ئىنستىتۇتىنىڭ ئانالىزىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ھىندىستان فىلىپپىن ۋە ۋىيېتنامغا «بىراھموس» (BrahMos)  باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىسىنى سېتىش ئارقىلىق، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا خىتايغا قارشى بىر «باشقۇرۇلىدىغان بومبا سېپىلى» بەرپا قىلماقتا[2]. بۇ گەرچە  تەيۋەن بىلەن  بىۋاستە مۇناسىۋەتسىزدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ ھەرىكەتلەر خىتاينىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىغا باغلاپ قويۇپ، تەيۋەن بوغۇزىدىكى بېسىمنى يېنىكلىتىش رولىنى ئوينايدۇ.

تېخنىكا ئىتتىپاقى ۋە ئىچكى ئىقتىسادىي توسالغۇلار

ھىندىستان – تەيۋەن مۇناسىۋىتىنىڭ ئىككىنچى تۈۋرۈكى تېخنىكا ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقتۇر، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (ئۆزەك)   يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرىدىكى خىتاينىڭ ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ھىندىستان تەيۋەننىڭ تېخنىكىسىغا، تەيۋەن بولسا ھىندىستاننىڭ بازىرى ۋە ئىشلەپچىقىرىش يوشۇرۇن كۈچىگە تايانماقتا. «تەيبېي ۋاقىت گېزىتى» ۋە «فوكۇس تەيۋەن» نىڭ خەۋەرلىرىگە قارىغاندا، تەيۋەننىڭ PSMC شىركىتى بىلەن ھىندىستاننىڭ تاتا گۇرۇھى ئوتتۇرىسىدىكى 11 مىليارد دوللارلىق ئۆزەك زاۋۇتى قۇرۇش كېلىشىمى بۇ ھەمكارلىقنىڭ يۇقىرى پەللىسى ھېسابلىنىدۇ[3]. بۇ ئىتتىپاقلىق خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى مونوپوللۇقىنى بۇزۇپ تاشلاشنى نىشان قىلغان.

بىراق، بۇ ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇر بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدا ئويلىنىشقا تېگىشلىك ئېغىر مەسىلىلەر بار. ئاكادېمىكلەر شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، ھىندىستاننىڭ ئىچكى ئۇل-ئەسلىھە شارائىتى ۋە بىيۇروكراتلىق تۈزۈلمىسى تەيۋەن شىركەتلىرى ئۈچۈن زور خەتەر ھېسابلىنىدۇ. ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇقىم بولغان توك، سۇ تەمىناتى ۋە يۇقىرى ساپالىق ئىنژېنېرلار قوشۇنى بولمىسا بولمايدۇ. ھىندىستاننىڭ نۇرغۇن رايونلىرىدا بۇ شەرتلەر تېخى تولۇق ھازىرلانمىغان. مەسىلەن، تەيۋەننىڭ Foxconn شىركىتىنىڭ ئىلگىرى ھىندىستاندىكى بەزى تۈرلەردىن چېكىنىپ چىققانلىقى ياكى تۈر باشقۇرۇشتا قىينىلىپ قېلىشى، بۇ «تېخنىكا ئىتتىپاقى» نىڭ يولىنىڭ تەكشى ئەمەسلىكىنىڭ ئىسپاتى ئىدى.

بۇنىڭدىن باشقا، ئەمگەك كۈچى مەدەنىيىتىدىكى پەرق ۋە مەمۇرىي تەستىقلاش جەريانىدىكى ئاستىلىق، تەيۋەن مەبلىغىنىڭ ھىندىستانغا تېز سۈرئەتتە يۆتكىلىشىگە دەخلى قىلماقتا. گەرچە ئىككى ھۆكۈمەت ئەمگەك كۈچى ھەمكارلىق ئەسلەتمىسى ئىمزالاپ، ھىندىستانلىق ئىشچىلارنى تەيۋەنگە ئەۋەتىشنى پىلانلىغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ جەريانمۇ خىتاينىڭ ساختا ئۇچۇر ھۇجۇملىرى ۋە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مەمۇرى باشقۇرۇش پەرقى سەۋەبىدىن مەلۇم توسالغۇلارغا ئۇچرىماقتا. شۇڭا، ھىندىستاننىڭ خىتاينىڭ ئورنىغا (China Plus One) ئىقتىسادىي مەركەزگە ئايلىنىش ئارزۇسى، يېڭى دېھلىنىڭ ئۆزىنىڭ ئىچكى ئىسلاھاتىنى قانچىلىك تېز ئېلىپ بارالىشىغا باغلىق.

شۇنداقتىمۇ، ئىككى تەرەپنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنىڭ كۈچلۈكلۈكى بۇ ئىقتىسادىي توسالغۇلارنى يېڭىش ئۈچۈن  ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بولۇۋاتماقتا. چۈنكى تەيۋەن ئۈچۈن ھىندىستان بازىرى خىتاي بازىرىغا بولغان بېقىنىشنى ئازايتىشنىڭ بىردىنبىر يولى بولسا، ھىندىستان ئۈچۈن تەيۋەننىڭ تېخنىكىسى «ھىندىستاندا ياساش» (Make in India) پىلانىنىڭ غەلىبە قىلىشىنىڭ ئاچقۇچىدۇر. بۇ ئۆزئارا ئېھتىياج، رېئال قىيىنچىلىقلارغا قارىماي ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇشقا مەجبۇرلايدۇ.

خۇسۇسەن، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئەقلىي ئىقتىدارلىق شەھەر قۇرۇلۇشى، يېشىل ئېنېرگىيە ۋە ئېلېكتىرونلۇق ماشىنا ساھەسىدىكى ھەمكارلىقلار خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ھىندىستان بازىرىدىكى ئورنىنى تېز سۈرئەتتە ئىگىلىمەكتە. خىتاينىڭ خۇاۋېي، ZTE قاتارلىق شىركەتلىرىنىڭ ھىندىستاننىڭ 5G قۇرۇلۇشىدىن چىقىرىۋېتىلىشى ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا تەيۋەن ۋە غەرب شىركەتلىرىنىڭ كىرىشى، ئىقتىسادىي ساھەدىكى «خىتايسىزلاشتۇرۇش» مۇساپىسىنىڭ ئەمەلىي كۆرۈنۈشىدۇر.

كۆپ فرونتلىق بېسىم ۋە يادرو قوراللىرى كۆلەڭگىسى

خىتاي ھىندىستان – تەيۋەن مۇناسىۋىتىنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا قارىتا ئىنتايىن جىددىي ۋە دۈشمەنلەرچە ئىنكاس قايتۇرماقتا. خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرىنىڭ نەزىرىدە، ھىندىستاننىڭ ھەرىكىتى خىتاينى غەربىي جەنۇب (ھىمالايا) ۋە شەرقىي جەنۇب (تەيۋەن ۋە دېڭىز) تىن ئىبارەت ئىككى يۆنىلىشتىن قورشاۋغا ئېلىش ئۇرۇنۇشىدۇر. بۇ ئەھۋال خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنى ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچىنى چېچىۋېتىشكە ۋە بىرلا ۋاقىتتا كۆپ فرونتتا ئۇرۇش قىلىشقا تەييارلىق قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ، بۇ  ھەربىي ئىستراتېگىيەدە جەھەتتە ئەڭ چوڭ تاكتىكا (Deterrence) سانىلىدىغان ئۇسۇلدۇر.

بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئەڭ نازۇك مەسىلە — «يادرو قوراللىر ى»     (Nuclear     Shadow)      دۇر. ھىندىستان ۋە خىتاي ھەر ئىككىسى يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت. ئادەتتە يادرو دۆلەتلىرى بىۋاسىتە كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇشتىن ساقلىنىشقا تىرىشىدۇ. بىراق، تەيۋەن مەسىلىسى خىتاينىڭ «يادرولۇق مەنپەئەتى» دەپ قارىلىدىغان بولغاچقا، ھىندىستاننىڭ بۇ مەسىلىگە ئارىلىشىشى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش خەۋپىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرىدۇ. شۇڭا، ھىندىستان ئوچۇق-ئاشكارا ھەربىي ئىتتىپاق تۈزۈشتىن كۆرە، «كۈلرەڭ رايون» (Grey Zone) دىپلوماتىيەسىنى قوللىنىپ، خىتاينى كۈچىنى چېچىش، ئەمما ئۇرۇش قوزغىلىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئارىلىقىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلاشنى تاللىدى.

خىتاي بۇنىڭغا قارىتا ھىمالايا چېگراسىدىكى ھەربىي ئۇل-ئەسلىھەلەرنى كۈچەيتىش، پاكىستاننى زامانىۋى قوراللار بىلەن تەمىنلەش ۋە ھىندى ئوكياندىكى سۇ ئاستى پاراخوت پائالىيەتلىرىنى كۆپەيتىش ئارقىلىق جاۋاب قايتۇرماقتا. خىتاينىڭ مەقسىتى — ھىندىستاننى ئۆز چېگراسى ئىچىدىكى خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرى بىلەن ئاۋارە قىلىپ قويۇشتۇر. ئەمما ئانالىزچىلارنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ بۇ بېسىمى ئەكسىچە ئۈنۈم بېرىپ، ھىندىستاننى ئامېرىكا، ياپونىيە ۋە ئاۋسترالىيە (QUAD) بىلەن بولغان بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى تېخىمۇ چىڭىتىشقا ئىتتىرمەكتە.

خۇسۇسەن، ھىندىستاننىڭ ئامېرىكا بىلەن ئىمزالىغان ئالىي دەرىجىلىك تېخنىكا ۋە مۇداپىئە كېلىشىملىرى (iCET)، ھىندىستاننىڭ خىتايغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرماقتا. بۇ خەلقئارالىق ئارقا كۆرۈنۈش، ھىندىستاننىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە تېخىمۇ دادىل قەدەم تاشلىشىغا ئىشەنچ ئاتا قىلدى.  ھىندىستاننىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمى ۋە بازىرى خىتاي ئۈچۈنمۇ ۋاز كەچكىلى بولمايدىغان دەرىجىدە چوڭ بولغاچقا ،خىتاي دىپلوماتىك تەھدىت ۋە ئىقتىسادىي جازالار ئارقىلىق ھىندىستاننى توسۇشتا ئاجىزلىق قىلماقتا.

خۇلاسە

خۇلاسىلىگەندە، ھىندىستان – تەيۋەن مۇناسىۋىتىنىڭ ھازىرقى ھالىتى — گېئو-سىياسىي زۆرۈرىيەت بىلەن رېئال خىرىسلارنىڭ مۇرەككەپ گىرەلىشىشىدۇر. ھىندىستاننىڭ تەيۋەن بىلەن يېقىنلىشىشى، مالاككا بوغۇزىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىك ۋە ئۆزەك تېخنىكىسىغا ئېرىشىش ئارزۇسىنىڭ تۈرتكىسىدە شەكىللەنگەن. بۇ خىتاينىڭ رايوندىكى ھۆكۈمرانلىق ئارزۇسىغا، بولۇپمۇ تەيۋەننى يۇتۇۋېلىش پىلانىغا نىسبەتەن ئېغىر ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇ پەيدا قىلدى. گەرچە ھىندىستاننىڭ ئىچكى ئۇل-ئەسلىھە مەسىلىلىرى ۋە يادرو قوراللىرى سەۋەبلىك ھەربىي خەۋپ-خەتەرلەر مەۋجۇت بولسىمۇ، ئەمما يېڭى دېھلىنىڭ خىتايغا قارشى تۇرۇش ئىرادىسى ۋە تەيۋەننىڭ خىتايدىن قۇتۇلۇش ئېھتىياجى، بۇ ئىككى دۆلەتنى تەبىئىي ئىتتىپاقداشقا ئايلاندۇردى. بۇ مۇناسىۋەت كەلگۈسىدىكى  ئاسىيانىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىلدۇر.

ئىزاھاتلار:

پايدىلانغان مەنبەلەر:

ئىنكاسلار: