مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنىڭ كىملىك كۈرىشى ۋە ئاز سانلىقلار فىقھىسى

د.دوكتور م.راھمى تەلكەنارئوغلۇ[1]

قىسقىچە مەزمۇنى

ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: مۇسۇلمان، فىقھى، ئاز سانلىقلار، كىملىك، ئاسسىمىلياتسىيە

مەشرىقمۇ، مەغرىبمۇ (يەنى پۈتۈن يەر يۈزى) ئاللاھنىڭدۇر، قايسى تەرەپكە يۈزلەنسەڭلەر، ئۇ ئاللاھنىڭ تەرىپى (يەنى سىلەرگە ئىختىيار قىلغان قىبلىسى) دۇر. ئاللاھ (نىڭ مەغپىرىتى) ھەقىقەتەن كەڭدۇر، (ئاللاھ) ھەممىنى بىلگۈچىدۇر

I – مۇقەددىمە: مۇسۇلمان ئاز سانلىقلار مەسىلىسى ۋە ئۇلارنىڭ مەسىلىلىرى – پانوراما

19 – ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ يىمىرىلىشكە باشلىشى بىلەن، ئۇنىڭ بىرلەشتۈرگۈچى ۋە ھىمايە قىلغۇچى كۈچىدىن مەھرۇم قالغان مۇسۇلمانلار گويا يىپى ئۈزۈلۈپ كەتكەن مارجاندەك يەر يۈزىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا چېچىلىپ كەتتى.[2] خەۋپسىزلىك تۇيغۇسىنى ئاجىزلىتىۋەتكەن بۇ خىل سىياسىي بوشلۇققا قوشۇلۇپ، ئەركىنلىككە ئىنتىلىش، مائارىپ ئىمكانىيەتلىرىدىكى يېتەرسىزلىكلەر ۋە سايلام قىيىنچىلىقىغا ئوخشاش سەۋەبلەر پەيدا قىلغان كۆچ ھادىسىسى، دۇنيانىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدا مۇسۇلمانلارنى ئاز سانلىق[3] سالاھىيىتىدە ياشاشقا مەجبۇرلىدى. مەسىلەن، ياۋروپادا 44 مىليون مۇسۇلمان بار. 2010 – يىلى ئامېرىكا قىتئەسى مىقياسىدا 6 مىليون ئەتراپىدا بولۇۋاتقان مۇسۇلمان نوپۇسنىڭ (مور، 91)[4] 2030 – يىلىغا بارغاندا 10 مىليونغا يېتىدىغانلىقى كۈتۈلمەكتە (س ن ن تۈرك، 2011). ئەنگلىيەدە 3 مىليون، ياۋروپادا 4 مىليون، فىرانسىيەدە بولسا 5 مىليون ئەتراپىدا مۇسۇلمان بار، دەپ قارالماقتا. بېلگىيە، دانىيە، گوللاندىيە ئاۋسترىيە، نورۋېگىيە، فىنلاندىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەردىمۇ كۆپ ساندا مۇسۇلماننىڭ ياشاۋاتقانلىقىنى ئەستىن چىقارماسلىق كېرەك.[5] بۇنىڭدىن سىرت، «ئاز سانلىق» دېگەندە ئەقىلگە پەقەت ياۋروپانى ماكان تۇتقان مۇسۇلمانلار كەلسىمۇ، ئەسلىدە ئەمەلىيەت پەرەز قىلىنغىنىدەك ئەمەس. مەسىلەن، پەقەت خىتاي ۋە ھىندىستاندا 200 مىليوندىن ئارتۇق مۇسۇلمان ئاز سانلىق سالاھىيىتىدە ياشىماقتا. 1980 – يىللاردىكى سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، فىلىپپىندا 13 مىليون، تايلاندتا 8 مىليون، بىرمادا 6 مىليون، سىرىلانكادا بىر يېرىم مىليون، سىنگاپوردا يېرىم مىليون دىندىشىمىز بار (مۇھەممەد ب.دەرۋىش، 1420: 28 – 33). يەنە جەنۇبىي ئامېرىكا دۆلەتلىرىدىن ئارگېنتىنا، بىرازىلىيە، ۋېنېزۇئېلا، كولومبىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەردە كۆپ ساندا مۇسۇلمان ياشىماقتا. گۇيانا (%15)، تىرىنىداد – توباگو (%12 – 13)، سۇرىنام (%33) دەك دۆلەتلەردىمۇ سەل قاراشقا بولمىغۇدەك دەرىجىدە ئىنسان، ئىسلام ئېتىقادى بويىچە ھايات كەچۈرۈشكە تىرىشماقتا (مۇھەممەد ب.دەرۋىش، 1420: 46 ۋد.).

[1]  نەۋشەھىر ھاجى بەكتاش ۋەلى ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلاھىيەت فاكۇلتېتى ئىسلام قانۇنى كافېدراسى ئوقۇتقۇچىسى.

[2] يۇرتلىرىنى تەرك ئېتىپ يات مەملىكەتلەرگە كۆچكەنلەر بىلەن بىرلىكتە، ئولتۇراقلاشقان زېمىننىڭ يەرلىك ئاھالىسى بولغان نۇرغۇن مۇسۇلمانلارمۇ 19 – ئەسىردىن باشلاپ ئاز سانلىققا ئايلىنىپ قالدى. 1878 – يىلى ئىمزالانغان بېرلىن ئەھدىنامىسى، ئوسمان ئېمپىرىيەسى ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ياشايدىغان ئورتودوكس خىرىستىيانلارنىڭ مىللىي دۆلەتلەرنى قۇرۇشلىرىغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىپ، مۇسۇلمانلارنى ئاز سانلىقلارغا ئايلاندۇرۇپ قويغان مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. شۇنىڭدىن تارتىپ مۇسۇلمانلار – ئالبانىيەنى ھېسابقا ئالمىغاندا – 19 – ئەسىردە قۇرۇلغان بارلىق بالقان دۆلەتلىرىدە ئاز سانلىق ھېسابلاندى (كارپات، 2013: 241 – 242).

[3] ئاز سانلىق؛ ئاساسىي ئورۇندا بولمىغان، بىر دۆلەتنىڭ باشقا نوپۇسىغا سېلىشتۇرغاندا سان جەھەتتە ئاز بولغان، بۇ دۆلەتنىڭ پۇقراسى بولغان ئېتنىك، دىن ۋە تىل جەھەتتە نوپۇسنىڭ باشقا قاتلاملىرىدىن پەرقلىنىدىغان، ئوچۇق – ئاشكارا بولمىسىمۇ، ئۆز كۈلتۈرىنى، ئەنئەنىسى ۋە تىلىنى مۇھاپىزەت قىلىش جەھەتتە ئۆزئارا ھەمكارلىشىش تۇيغۇسىغا ئىگە گۇرۇپپىدۇر (ئونگۇر)، 2011: 68).

[4] بۇ ساننىڭ 1960 – يىللاردا 100 مىڭ ئەتراپىدا ئىكەنلىكى نەزەرگە ئېلىنغىنىدا، قىتئەدىكى كۆچمەن ۋە ئىسلامغا كىرگۈچىلەر سانىنىڭ ناھايىتى تېز ئاشقانلىقى كۆرۈلىدۇ (جەمالۇددىن ئەتىييە، 1423 / 2003: 12).

[5] ياۋروپادا ئولتۇراقلاشقان مۇسۇلمانلارنىڭ نوپۇسى پەرقلىق بولۇپ، بېلگىيە ۋە فىرانسىيەدە %6-8، دانىيە، ئەنگلىيە، شىۋېتسىيە، گېرمانىيە، گوللاندىيە ۋە ئاۋستىرىيەدە %4-5، ئىسپانىيە، ئىتالىيە ۋە نورۋېگىيەدە %2-3 ئەتراپىدا مۇسۇلمان ياشىماقتا (ئارچىك، 2011: 3؛ يەنە، The Economic and Social Aspects of Migration, 2003: 16 گە قاراڭ.)

View Fullscreen

ئىنكاسلار: