ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىستراتېگىيەلىك كان بايلىقلىرى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئىتالىيەدە تۇرۇشلۇق داڭلىق ئانالىزچى ۋە ژۇرنالىست جىئوۋاننى لېگورانو (Giovanni Legorano) تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە 2026-يىلى 20-ئىيۇل كۈنى خەلقئارادىكى نوپۇزلۇق تاشقى سىياسەت ئانالىز مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان «تاشقى سىياسەت» (Foreign Policy) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان «ئوتتۇرا ئاسىيادا يېڭى بىر «چوڭ ئويۇن» داۋاملاشماقتا» («A New Great Game Is Underway in Central Asia») ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى يەر شارى خاراكتېرلىك يېشىل ئېنېرگىيە ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەتنىڭ يادروسى بولغان ئاچقۇچلۇق كان بايلىقلىرى مەسىلىسىنى ئاساسلىق تەتقىقات ئوبيېكتى قىلغان. ئاپتور بۇ ئەسەردە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ نېمە ئۈچۈن دۇنياۋى كۈچلەرنىڭ يېڭى توقۇنۇش ۋە رىقابەت مەيدانىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى گېئوپولىتىكا ۋە ئىقتىساد ئىلمى نۇقتىسىدىن ناھايىتى سىستېمىلىق يورۇتۇپ بەرگەن. بۈگۈنكى كۈندە كاربون قويۇپ بېرىشنى ئازايتىش ۋە مۇداپىئە تېخنىكىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش مۇسابىقىسىنىڭ كۈچىيىشى، بۇ تېمىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقاتلار ساھەسىدىكى ئەھمىيىتىنى تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرمەكتە.

تارىختىن بۇيان غەرب بىلەن شەرقنىڭ تۇتاشتۇرغۇچىسى بولۇپ كەلگەن ئوتتۇرا ئاسىيا زېمىنى 19-ئەسىردە ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسى بىلەن چار رۇسىيە ئىمپېرىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى زېمىن ۋە تەسىر كۈچ تالىشىش سۈركىلىشىگە شاھىت بولۇپ، تارىختا «چوڭ ئويۇن» (Great Game) دەپ ئاتالغان ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە بولسا، بۇ سۈركىلىش يەر ئاستى قېزىلما بايلىقلىرى شۇنداقلا سىيرەك توپا ۋە ئاچقۇچلۇق كان بايلىقلىرىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن قايتىدىن شەكىللىنىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (خىتاي) ۋە رۇسىيە فېدېراتسىيەسى قاتارلىق چوڭ كۈچلەرنىڭ قاتنىشىشى بىلەن يېڭى بىر دەۋرگە قەدەم قويدى. لېگورانونىڭ باھالىشىچە،  بۇ نۆۋەتتىكى تىركىشىش پەقەت بىر دىپلوماتىك تەسىر كۆرسىتىش جەريانى بولماستىن، بەلكى كەلگۈسىنىڭ يېڭى تېخنىكا ۋە ئېنېرگىيە سىستېمىسىنىڭ تىزگىنىنى كىم تۇتىدۇ؟ دېگەن تۈپ مەسىلە بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىكتۇر.

مەزكۇر ماقالىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا تۈرتكە بولغان ئەڭ مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى 2026-يىلى فېۋرال ئېيىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى بىلەن ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدا ئىمزالانغان ئاچقۇچلۇق كان بايلىقلىرى ھەمكارلىق كېلىشىمىدۇر. ئامېرىكا خەلقئارا تەرەققىيات مالىيە شىركىتى تەرىپىدىن «تارىخىي خاراكتېرلىك» دەپ باھالانغان بۇ قوشما مەبلەغ سېلىش رامكىسى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ پىرېزىدېنت دونالد ترامپ رەھبەرلىكىدىكى يېڭى ھۆكۈمەت دەۋرىدە، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش جۇمھۇرىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تېز سۈرەتتە كۈچەيتىش ۋە بۇ ئارقىلىق رۇسىيە بىلەن خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىگە تاقابىل تۇرۇش ئۇرۇنۇشىنىڭ ئېنىق نامايەندىسىدۇر.

ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئىستراتېگىيەلىك بايلىق خەرىتىسى

ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى بۈگۈنكى كۈندە يەر شارى خاراكتېرلىك ئاچقۇچلۇق خام ئەشيا تەقسىماتىدا ئىنتايىن يۇقىرى ئىقتىسادىي قىممەتكە ئىگە. ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى ئېلان قىلغان رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، بۇ رايون دۇنيادىكى مانگان رۇدىسى زاپىسىنىڭ 39 پىرسەنتىگە، خرومنىڭ 31 پىرسەنتىگە، قوغۇشۇننىڭ 20 پىرسەنتىگە، سىنك (رۇخ) نىڭ 13 پىرسەنتىگە، تىتاننىڭ توققۇز پىرسەنتىگە ۋە كۇبالتنىڭ بەش پىرسەنتىگە ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ. بۇ بايلىق قۇرۇلمىسى رايوننى يەر شارى يېشىل تېخنىكا زەنجىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم بوشلۇقىغا ئايلاندۇرماقتا.

رايون جۇمھۇرىيەتلىرى بويىچە ئايرىم تەھلىل يۈرگۈزگەندە، قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى ياۋروپا ئىتتىپاقى تەرىپىدىن «ئاچقۇچلۇق» دەپ تىزىملىككە كىرگۈزۈلگەن 34 تۈرلۈك خام ئەشيانىڭ 21 تۈرىنى بىۋاسىتە ئېكسپورت قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە. قىرغىزىستان دۇنيادىكى سۈرمە (ئانتىمون) زاپىسى بويىچە ئۈچىنچى ئورۇندا تۇرسا، ئۆزبېكىستان مىس زاپىسى بويىچە دۇنيادا 11-ئورۇندا تۇرىدۇ ۋە نۆۋەتتە لىتىي ھەم مولىبدېن ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسىنى ئاكتىپ تەرەققىي قىلدۇرۇشقا باشلىدى. بۇ مېتاللار زامانىۋى قۇياش ئېنېرگىيەلىك باتارېيەلىرى، شامال تۇربىنىلىرى ۋە ئىلغار باتارېيە سىستېمىلىرى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان بىرىنچى دەرىجىلىك خام ئەشيالار ھېسابلىنىدۇ.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سودا-سېتىق ۋە تەرەققىيات يىغىنى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ئەڭ يېڭى دوكلاتلارغا قارىغاندا، 2040-يىلىغا بارغاندا دۇنيانىڭ لىتىي ۋە گرافىتقا بولغان ئېھتىياجى ئايرىم-ئايرىم ھالدا 353 پىرسەنت ۋە 131 پىرسەنت ئاشىدىغان بولۇپ، بۇ خىل شىددەتلىك ئېھتىياج ئۆرلەش يۈزلىنىشى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنىنى تېخىمۇ بەكرەك كۈچەيتىۋەتمەكتە. چۈنكى غەرب دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ مائارىپ، مۇداپىئە ۋە ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل سانائىتىنى يۇقىرى تېخنىكىلىق خام ئەشيا بىلەن كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، چوقۇم بۇ رايوندىكى دۆلەتلەر بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك توختاملارنى تۈزۈشى كېرەك.

غەرب دۆلەتلىرىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تاكتىكىلىرى ۋە «كاپالەتچى» كارتىسى

پىرېزىدېنت ترامپنىڭ تەشەببۇسى بىلەن ئۆتكەن يىلنىڭ نويابىر ئېيىدا قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستان رەھبەرلىرىنى ۋاشىنگتوندا كۈتۈۋېلىپ، ئاچقۇچلۇق كان بايلىقلىرى ھەمكارلىقى توغرىسىدا يۇقىرى دەرىجىلىك باشلىقلار ئۇچرىشىشى ئۆتكۈزدى. بۇ ئۇچرىشىشلار ئامېرىكا خەلقئارا تەرەققىيات مالىيە شىركىتى تەرىپىدىن ئىجرا قىلىنىۋاتقان كاپالەت كېلىشىملىرىنىڭ ئەمەلىيلىشىشىگە يول ئاچتى ۋە نەتىجىدە ئۆزبېكىستان قاتارلىق 11 دۆلەت بىلەن دەسلەپكى ئۆزئارا چۈشىنىش يادنامىلىرى ئىمزالاندى.

ياۋروپا ئىتتىپاقىمۇ بوش تۇرماي ئۆزىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈرۈش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلماقتا. ئۆتكەن يىلنىڭ نويابىر ئېيىدا ئۆزبېكىستاندا ئۆتكۈزۈلگەن ئۈچىنچى نۆۋەتلىك ياۋروپا ئىتتىپاقى-ئوتتۇرا ئاسىيا ئىقتىساد مۇنبىرى يىغىنىدا، گېئولوگىيەلىك سانلىق مەلۇماتلارنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە خۇسۇسىي مەبلەغ سالغۇچىلارنى جەلپ قىلىش مەقسەت قىلىنغان ئالتە چوڭ توختام تۈزۈلۈپ، ياۋروپا قايتا قۇرۇش ۋە تەرەققىيات بانكىسى بىلەن بىرلىكتە ئۈچ مىليون ياۋرو قىممىتىدىكى سىجىل كانچىلىق تەرەققىيات پىلانى تەستىقلاندى.

يەتتە دۆلەت گۇرۇھى تەرىپىدىن ئۆتكەن ئايدا فىرانسىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن يىغىندا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى غەربنىڭ ئاچقۇچلۇق كان بايلىقلىرى سودا ئىتتىپاقىنى قۇرۇپ چىقىش ۋە بازار باھاسىنى بىرلىكتە كونترول قىلىش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ پىلان خىتاينىڭ بازاردىكى باھا بەلگىلەش مۇتلەق ھوقۇقىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان بولسىمۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە بىر قىسىم خۇسۇسىي كان شىركەتلىرى تەرىپىدىن بازار ئەركىنلىكىگە زىيان يەتكۈزۈش خەۋپى تۈپەيلىدىن ئەندىشە بىلەن قوبۇل قىلىندى. شۇنداقتىمۇ، يەتتە دۆلەت گۇرۇھى خىتايغا بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتىش ئۈچۈن سانلىق مەلۇمات ئالماشتۇرۇش سۇپىسى قۇرۇشنى قارار قىلدى.

بۇ جەرياندا يېڭى گېئوپولىتىكىلىق رولچىلارمۇ ئوتتۇرا ئاسىيا سەھنىسىگە قەدەم قويدى. مەسىلەن، پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىدىن سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ئۆتكەن ئىيۇن ئېيىدا قازاقىستان بىلەن كانچىلىق ساھەسىدە تېخنىكا ئالماشتۇرۇش ۋە ئورتاق مەبلەغ سېلىشنى مەقسەت قىلغان ھەمكارلىق يادنامىسى ئىمزالاپ، رايوندىكى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش پىلانىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە باشلىدى. بۇ ئەھۋال ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۆپ تەرەپلىمىلىك رىقابەت سىستېمىسىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە.

خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىنكاسى ھەم مەبلەغ سېلىش ئەندىزىسى

رۇسىيە فېدېراتسىيەسى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ تارىخىي تەسىر دائىرىسى دەپ قارايدىغان ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىغا يېقىنلىشىشىدىن قاتتىق ئەنسىرىمەكتە. رۇسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرىنىڭ مۇئاۋىنى مىخائىل گالۇزىن ئۆتكەن ماي ئېيىدا بەرگەن باياناتىدا، غەربنىڭ ئاچقۇچلۇق كان بايلىقلىرى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان سۆھبەتلىرىنىڭ پەقەت بىر ئىقتىسادىي پائالىيەت ئەمەس، بەلكى رۇسىيەنى ئوتتۇرا ئاسىيادىن سىقىپ چىقىرىپ رۇسىيە چېگراسى بويىدا غەربنىڭ كونتروللۇقىدىكى ئۇل ئەسلىھە سىستېمىسى قۇرۇش ئۇرۇنۇشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرىنى بايان قىلدى.

يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (خىتاي) نۆۋەتتە دۇنيادىكى ئاچقۇچلۇق كان بايلىقلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش زەنجىرىدە يېتەكچى ئورۇندا تۇرماقتا. خەلقئارا ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقىنىڭ يېقىنقى ئانالىز دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي مانگان سۇلفات ۋە فوسفورلۇق كىسلاتا بىلەن تەمىنلەش زەنجىرىنى تولۇق كونترول قىلىپلا قالماي، ئانالىز قىلىنغان 20 مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك مېتالنىڭ 19 تۈرىدە دۇنيا بازىرىنىڭ 70 پىرسەنتىگە ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ. لېكىن غاگا تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتايمۇ ئۆز دۆلىتى ئىچىدىكى بايلىقلارنىڭ تۈگىشى ۋە غەربنىڭ تېخنىكىلىق چەكلىمىلىرى تۈپەيلىدىن، ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ سىستېمىلىق چىڭىتىشقا مەجبۇر بولماقتا.

غەرب مەبلەغ سالغۇچىلىرى كۆپىنچە قىسقا مۇددەتلىك پايچىلار مەنپەئەتى ۋە خەۋپ-خەتەرنى ئازايتىشنى بىرىنچى ئورۇنغا قويسا، خىتاينىڭ رايون جۇمھۇرىيەتلىرى بىلەن تۈزگەن كېلىشىملىرى تېخنىكا ئۆتۈنۈپ بېرىش، كەسپىي تەربىيەلەش ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى بىلەن بىرگە ئېلىپ بېرىلىپ، تىك بىر گەۋدىلەشكەن سانائەت ئەندىزىسىنى بەرپا قىلىشنى نىشان قىلىدۇ. مەسىلەن، خىتاي بىلەن قازاقىستان ئوتتۇرىسىدىكى ئۇران قېزىش ساھەسىدىكى بىر گەۋدىلەشكەن سىستېما بۇ ئەندىزىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بىر مىسالى سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ. بۇ سىياسەت يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ خىتاينىڭ مەبلىغىنى تېخىمۇ ئىشەنچلىك دەپ قارىشىغا تۈرتكە بولۇۋاتىدۇ.

رايون ئىچىدىكى قۇرۇلمىلىق توسالغۇلار ۋە ئېكولوگىيەلىك خەتەرلەر

ئوتتۇرا ئاسىيادىكى دۆلەتلەر ئۈچۈن يېڭى «چوڭ ئويۇن» نىڭ ئېلىپ كېلىدىغان مەنپەئەتلىرى بىلەن بىللە بىر قاتار ئىچكى توسالغۇلىرىمۇ مەۋجۇت. ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتىنىڭ كۆرسىتىشىچە، بۇ دۆلەتلەردە مۇستەقىللىقتىن بۇيان يېتەرلىك گېئولوگىيەلىك تەكشۈرۈشنىڭ ئېلىپ بېرىلمىغانلىقى، سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىن قالغان كونا دوكلات بېرىش تېخنىكىسى ۋە دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى كارخانىلارنىڭ ھەددىدىن زىيادە ئۈستۈنلۈكى يېڭى خۇسۇسىي مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ يېتىپ كېلىشىنى چەكلەپ قويۇۋاتقان ئاساسلىق ئامىللاردۇر.

«Outpost Eurasia» تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ پېشقەدەم ئانالىزچىسى ئارۇژان مېيىرخانوۋانىڭ قارىشىچە،  سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى گېئولوگىيەلىك خەرىتە تۈزۈشكە ئىشلىتىش ۋە بارلىق سانلىق مەلۇماتلارنى رەقەملەشتۈرۈش رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇشنىڭ بىرىنچى قەدىمى ھېسابلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئەگەر مەبلەغ پەقەت مېتال قېزىپ چىقىپ كېتىشكىلا قارىتىلسا، رايون دۆلەتلىرى يەنىلا خام ئەشياغا بېقىنىپ قالىدىغان بېقىندىلىق قىلتىقىغا چۈشۈپ قالىدۇ ۋە بۇ ئەھۋال يەرلىكتىكى ئېكولوگىيەلىك مۇھىتنىڭ بۇزۇلۇشى، سۇ مەنبەلىرىنىڭ زەھەرلىنىشى ۋە ئىجتىمائىي تەڭسىزلىكنىڭ تېخىمۇ چوڭىيىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ماقالىگە باھا

جىئوۋاننى لېگورانونىڭ مەزكۇر تەھلىل خاراكتېرلىك ماقالىسى نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە يەر شارى گېئوپولىتىكىلىق رىقابىتىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن يۇقىرى قىممەتكە ئىگە. ئاپتور ماقالىدە قۇرۇق سىياسىي شوئارلار بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى خەلقئارا ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقى ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى قاتارلىق دۇنيادىكى يادرولۇق سىستېمىلىق ئاپپاراتلارنىڭ رەسمىي سانلىق مەلۇماتلىرىغا تايىنىپ تۇرۇپ، رايوندىكى ئىقتىسادىي كېلىشىملەرنىڭ مىكرو قاتلىمىدىن يەر شارى خاراكتېرلىك ماكرو گېئوپولىتىكىلىق يۈزلىنىشلەر توغرىسىدا قايىل قىلارلىق بىر چۈشەندۈرۈش سۇنغان.

مەنبە ماقالە:

Legorano, Giovanni. «A New Great Game Is Underway in Central Asia.» Foreign Policy, July 20, 2026.

ئىنكاسلار: