خىتاي ئىشغالدىن كېيىنكى تەيۋەننى قانداق ئىدارە قىلىدۇ؟

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

د. تەھرىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت

نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە يەرشارىۋى گېئو-سىياسىي رىقابەت سەھنىسىدە، تەيۋەن بوغۇزىدىكى يوشۇرۇن توقۇنۇش ۋە ئۇنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى دۇنيانىڭ ئەڭ قىزىق ۋە سەزگۈر نۇقتىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك تىركىشىش كۈچەيگەن مۇشۇنداق بىر تارىخىي پەيتتە، تەيۋەننىڭ تەقدىرى پەقەتلا بىر رايونلۇق مەسىلە بولۇشتىن ھالقىپ، پۈتكۈل دۇنياۋى سىياسىي تەرتىپنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان يادرولۇق ئامىل بولۇپ قالدى. نۇرغۇنلىغان سىياسەت بېكىتكۈچىلەر، ئاقىللار ئامبارلىرى ۋە ھەربىي مۇتەخەسسىسلەر بۇ تېمىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىپ كەلمەكتە.

ھالبۇكى، ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى ۋە باشقا دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئورگانلىرىنىڭ، شۇنداقلا خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تەيۋەن توغرىسىدىكى تەھلىللىرى كۆپىنچە ھاللاردا توقۇنۇشنىڭ پەقەتلا ھەربىي تاكتىكىلىق تەرەپلىرىگە، يەنى دېڭىز قورشاۋى، ھاۋا ھۇجۇمى ۋە قۇرۇقلۇققا چىقىش جەڭلىرىگىلا مەركەزلىشىپ قالغان. بۇ خىل ئەنئەنىۋى ئانالىز مېتودى ھەربىي جەڭلەردىن كېيىنكى ئىشغالىيەت ۋە باشقۇرۇش كىرىزىسىنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ كەلگەن بولۇپ، ئۇرۇشتىن كېيىنكى سىياسىي مەنزىرىنى تولۇق يورۇتۇپ بېرەلمىگەن ئىدى.

مۇشۇنداق رېئال بىر ئېھتىياج ۋە تەتقىقاتتىكى بوشلۇققا ماس ھالدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى داڭلىق دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە ئىستراتېگىيە ئانالىز تور ژۇرنىلى بولغان «قىيالار ئۈستىدىكى ئۇرۇش» (War on the Rocks) مۇنبىرىدە 2026-يىلى 5-ئىيۇن كۈنى يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە بىر پارچە ماقالە ئېلان قىلىندى. تەتقىقاتچىلار جۇد بلانچېت (Jude Blanchette) ۋە رىچارد مەكگرېگور (Richard McGregor) ھەمكارلىشىپ يېزىپ چىققان «ئىشغالدىن كېيىن: خىتاينىڭ تەيۋەننى ئىدارە قىلىش مەسىلىسى توغرىسىدا» (After the Invasion: China Considers the Problem of Ruling Taiwan) ناملىق ماقالە تەيۋەن مەسىلىسى تەتقىقاتىدىكى ئەڭ مۇھىم بوشلۇقنى تولدۇرغان ئىلمىي ئەمگەك ھېسابلىنىدۇ.

بۇ مۇھاكىمە ماقالىسى خەلقئارادىكى داڭلىق تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ تەتقىقاتچىلىرىغا خاس بولغان ئوبيېكتىپلىق ۋە چوڭقۇر تەپەككۇر ئۇسلۇبى بىلەن يېزىلغان بولۇپ، ئۆزىنىڭ سىستېمىلىق قۇرۇلمىسى بىلەن ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ. ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقلىرىدىن بىرى، ئاپتورلارنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تۈگىمەس ئاجىزلىقلىرىنى ئىنتايىن كەسپىي ۋە قايىل قىلارلىق شەكىلدە يورۇتۇپ بېرىشىدۇر. ئۇلار غەربنىڭ نۇقتىئىنەزىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى بىۋاسىتە خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى مەنبەلەردىن پايدىلىنىش ئارقىلىق، ھەربىي غەلىبىنىڭ سىياسىي ئاپەتكە ئايلىنىدىغانلىقىنى ئىلمىي ئاساستا مۇكەممەل دەلىللەپ چىققان.

ھەربىي غەلىبە ئارزۇسى ۋە ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئىدارە قىلىش كىرىزىسىنىڭ مۇقەددىمىسى

ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ھەربىي ساھەدىكى غەلىبە، ھەتتا ئۇ ئىنتايىن يۇقىرى ۋە پەۋقۇلئاددە زور ئىنسانىي ھەم ماددىي بەدەللەرنى تۆلەش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن تەقدىردىمۇ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۆزى ئېنىقلىما بەرگەن مەنىدىكى «تەيۋەن مەسىلىسى» نى قەتئىي ھەل قىلالمايدۇ. چۈنكى، قورال كۈچى بىلەن زېمىننى بېسىۋېلىش بىلەن ئاشۇ زېمىندىكى كىشىلەرنىڭ قەلبىنى بويسۇندۇرۇش تامامەن ئوخشىمايدىغان ئىككى خىل ئىقتىداردۇر. ھەربىي غەلىبە پەقەت بىر خىيالىي تەسەۋۋۇردىن ئىبارەت بولۇپ، ئۇ ئەمەلىيەتتە يېپيېڭى ۋە كۆپ قاتلاملىق پاجىئەنىڭ مۇقەددىمىسىدىنلا ئىبارەتتۇر.

ھەربىي ھەرىكەتلەر ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، خىتاي دائىرىلىرى جىددىي باشقۇرۇش كىرىزىسى ۋە مەمۇرىي خىرىسلار بىلەن خاراكتېرلىنىدىغان ئۇزۇنغا سوزۇلغان، ئېنىقسىزلىققا تولغان يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويىدۇ. بۇ باسقۇچتا ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن ئېتىراپ قىلىنىشى يوق دەرىجىدە بولغاچقا، ئىدارە قىلىشنىڭ قانۇنلۇق بولۇش سۈپىتىدىكى يېتەرسىزلىكلەر غايەت زور سىياسىي بوشلۇقنى پەيدا قىلىدۇ. بۇ بوشلۇقنى پەقەتلا قوراللىق نازارەت ئارقىلىق تولدۇرۇش تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە مۈشكۈل بىر ۋەزىپىدۇر.

بۇ خىل ئىشغالىيەت جەريانى غەلىبە قىلغان سىرتقى تاجاۋۇزچى كۈچ بىلەن قەتئىي بويسۇنۇشنى رەت قىلىدىغان، قارشىلىق كۆرسىتىش ئىرادىسى يىلتىز تارتقان يەرلىك جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىزچىل ۋە سىجىل كۈرەشلەر بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. يەرلىك خەلقنىڭ يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا قارشىلىقلىرى ھەمدە تۈزۈلمىۋى ماسلاشماسلىقى ئىشغالىيەتچى ھاكىمىيەتنىڭ ھۆكۈمرانلىق يۈرگۈزۈش سىستېمىسىنى ھەرۋاقىت پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويىدۇ. زورلۇق كۈچى ھەرگىزمۇ ئۆزلۈكىدىن ھەرىكەتلىنىدىغان ئىجتىمائىي تەرتىپنى يارىتىپ بېرەلمەيدۇ.

تەيۋەندەك بىر يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان جەمئىيەتنى زورلۇق ۋە قورال كۈچى بىلەن ئىدارە قىلىشقا ئۇرۇنۇش، خىتاي دۆلىتىنىڭ زىممىسىگە ئىنتايىن يۇقىرى، داۋاملىشىشچانلىققا ئىگە ۋە چىدىغۇسىز دەرىجىدىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك يۈكلىرىنى ئارتىپ قويىدۇ. خىتاي دۆلىتى ئۆزىنىڭ غايەت زور مالىيە ۋە ئادەم كۈچى بايلىقىنى ئۈزلۈكسىز ھالدا تەيۋەننى باستۇرۇش ۋە ئۇرۇش ۋەيرانچىلىقلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە سەرپ قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.

بۇ تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدىكى تەننەرخ ۋە ئىشغال قىلىنغان رايوندىكى ئىجتىمائىي داۋالغۇشلار، ئۆز نۆۋىتىدە خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئىجتىمائىي مۇقىملىقىغا ۋە پۈتكۈل سىياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ ساغلاملىقىغا ئەجەللىك زەربە بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ خىل زوراۋانلىق سىياسىتى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئېمبارگولىرى ۋە يەكلەشلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، خىتاينىڭ دۇنياۋى سەھنىدىكى دىپلوماتىك ئورنىنى كېيىنكى نەچچە ئون يىل بويىچە قايتىدىن شەكىللەندۈرىدۇ ياكى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىدۇ.

تەيۋەننىڭ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىچىلىكى ۋە شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردىن پەرقى

ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، تەيۋەن مەسىلىسى ماھىيەت جەھەتتىن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىلگىرى دۇچ كەلگەن باشقا ئىشغال قىلىنغان رايونلاردىكى خىرىسلاردىن تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. تەيۋەننى بېسىۋالغاندىن كېيىنكى باشقۇرۇش كىرىزىسى شياڭگاڭ، شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتىكى ۋەزىيەتكە قەتئىي ئوخشىمايدىغان بولۇپ، يېپيېڭى بىر قاتلامدىكى ۋە مىسلىسىز دەرىجىدىكى مۇشەققەتلەرنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىچىلىك تەيۋەننىڭ زامانىۋى تەرەققىيات سەۋىيەسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر.

خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتە ئاساسلىقى مەدەنىيەت ۋە مىللىي كىملىكنى زورلۇق بىلەن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش، كەڭ كۆلەملىك جازا لاگېرلىرىنى قۇرۇش، ئۇچۇرلارنى ئۈزۈپ تاشلاش تاكتىكىسىنى قوللاندى. خوڭكوڭدا بولسا «قانۇنىي ئۇرۇش»، سىياسىي ئۆكتىچىلەرنى قورقۇتۇپ تۈرمىگە تاشلاش ۋە ئورگانلارغا سىڭىپ كىرىش ئارقىلىق دېموكراتىيەنى ۋەيران قىلىش ۋاسىتىلىرىنى يۈرگۈزدى. ئەمما بۇ خىل قانلىق ۋە مۇستەبىت ۋاسىتىلەرنى تەيۋەنگە كۆچۈرۈپ كېلىش ئىنتايىن قىيىن ۋە كۈتكەندەك ئۈنۈم بەرمەيدىغان بىر خام خىيالدۇر.

تەيۋەن بولسا كىرىمى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان، تولۇق يېتىلگەن ۋە ئەركىنلىككە چوقۇنىدىغان لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتتۇر. ئۇنىڭدا ئىنتايىن كۈچلۈك شەكىللەنگەن سىياسىي كىملىك، تارماقلىرى زىچ تورلاشقان، مۇستەھكەم پۇقرالار جەمئىيىتى ئورگانلىرى، مۇستەقىل قانۇن مەدەنىيىتى ۋە ھاياتىي كۈچكە تولغان ئەركىن ئاخبارات ۋاسىتىلىرى مەۋجۇتتۇر. بۇ ئامىللار سىرتقى دۇنيادىن پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىلگەن، يېپىق بىر باستۇرۇش مۇھىتى يارىتىشنى تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدۇ.

ئىقتىسادىي قۇرۇلما نۇقتىسىدىن ئالغاندا، تەيۋەن يەرشارىۋى ئىقتىساد تورىغا، بولۇپمۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق كەسىپلەر زەنجىرىگە ۋە دۇنياۋى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىسىغا ئىنتايىن چوڭقۇر دەرىجىدە سىڭىشىپ كەتكەن. تەيۋەندىكى شەخسىي كارخانىلار كوممۇنىست بيۇروكراتلارنىڭ بۇيرۇق-پەرمانلىرى بىلەن ئەمەس، بەلكى كاپىتالىستىك قانۇن-تۈزۈملەر ۋە ئەركىن بازار پىرىنسىپلىرى ئاساسىدا تىجارەت قىلىدۇ. بۇنداق سىستېمىنى زورلۇق بىلەن تارتىۋېلىش ماھىيەتتە شۇ سىستېمىنىڭ ئىقتىسادىي قىممىتىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلغانلىق بىلەن تەڭدۇر.

سىياسىي تەرەققىيات جەھەتتىن، تەيۋەن 1940-يىللاردىن باشلاپلا ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ئىدارە قىلىنىپ كەلگەن ۋە 1990-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ جۇش ئۇرۇپ راۋاجلانغان، ساغلام بىر دېموكراتىك سىستېمىغا ئايلانغان. بۇ جەمئىيەتتە دۆلەت ھاكىمىيىتى دېموكراتىك سايلام ئارقىلىق تىنچ يوسۇندا ئالمىشىدۇ ۋە پۇقرالار ئۆز رەھبەرلىرىنى ئەركىن ئىرادىسى بىلەن تاللاش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر.

تەيۋەننىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدا قانۇن چىقىرىش ئورگانلىرى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئەمەلىي ۋە كۈچلۈك ھوقۇقى بار، خەلقنىڭ نارازىلىق بىلدۈرۈشى ۋە نامايىش قىلىشى جەمئىيەتتە كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان نورمال سىياسىي ھەق سۈپىتىدە تونۇلغان، شۇنداقلا سوت مەھكىمىلىرى ھەر قانداق سىياسىي بېسىم ۋە تەسىرلەردىن تولۇق مۇستەقىل ھالدا ئادالەت يۈرگۈزىدۇ.

ئەڭ مۇھىمى، تەيۋەن قوراللىق قىسىملىرى ئاللىقاچان سىياسىيلىقتىن، يەنى مەلۇم بىر سىياسىي پارتىيەنىڭ قوراللىق كۈچى بولۇشتىن قۇتۇلۇپ، پەقەت دۆلەتكە ۋە خەلققە سادىق بولغان بىر مىللىي ئاپپاراتقا ئايلاندۇرۇلغان. زامانىۋى تەيۋەننى پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان بۇ بارلىق يادرولۇق ئالاھىدىلىكلەر، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەركىنلىككە قارشى تۇرىدىغان، مۇتلەق ھوقۇق مەركەزلەشكەن لېنىنىزمچە ھۆكۈمرانلىق ئەندىزىسى بىلەن قۇرۇلمىلىق ۋە ماھىيەتلىك جەھەتتىن تۈپتىن سىغىشالمايدۇ.

كىملىك جەھەتتە خىتايدىن يىراقلىشىش، ئىستاتىستىكىلىق كۆرسەتكۈچلەر ۋە جەمئىيەتنىڭ قارشىلىق كۈچى

ماقالىدە يەنە ئالاھىدە چوڭقۇر ئانالىز قىلىنغان يەنە بىر مۇھىم تېما تەيۋەن خەلقىدىكى كىملىك يىراقلىشىشى ۋە ئۇنىڭ سىياسىي رولىدۇر. يېقىنقى ئون نەچچە يىل مابەينىدە، تەيۋەندە يۈز بەرگەن سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەرگە ئەگىشىپ، «تەيۋەنلىك» بولۇش كىملىكى مىسلىسىز دەرىجىدە كۈچەيگەن ۋە بۇ ئۆزىگە خاس كىملىك دېموكراتىك ئاپپاراتلار بىلەن پارتىيەلەر ئارا رىقابەت سىستېمىسىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلىنىپ كەتكەن.

گەرچە بېيجىڭ دائىرىلىرى خىتاي بىلەن تەيۋەن ئوتتۇرىسىدا زامان ۋە ماكاندىن ھالقىغان مەڭگۈلۈك «خىتايلىق» كىملىكى مەۋجۇت دەپ خەلقئارانى ۋە ئۆز خەلقىنى ئالداپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ خىل كىملىك پەرقلىنىشىنىڭ پەقەتلا يۈزەكى ھادىسە بولماستىن، بەلكى قۇرۇلمىلىق ۋە يىلتىزى چوڭقۇر تارىخىي رېئاللىق ئىكەنلىكى ماقالىدە تولۇق يورۇتۇلغان. بۇ خىل ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇش تەيۋەن جەمئىيىتىنىڭ قارشىلىق كۈچىنىڭ يادروسىنى تەشكىل قىلىدۇ.

بۇ رېئاللىقنى ئىلمىي ۋە ئوبيېكتىپ دەلىللەش ئۈچۈن، ماقالىدە تەيۋەن چوڭ قۇرۇقلۇق ئىشلىرى كومىتېتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان نوپۇزلۇق بىر قېتىملىق خەلق رايىنى سىناش نەتىجىسى نەقىل كەلتۈرۈلگەن. ستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، قۇرامىغا يەتكەن تەيۋەنلىكلەرنىڭ تەخمىنەن پىرسەنت يەتتىسى (7%)، يەنى تەخمىنەن بىر مىليون 300 مىڭ ئادەم تەيۋەننىڭ دەرھال مۇستەقىللىق جاكارلىشىنى ئوچۇق-ئاشكارا ۋە قەتئىيلىك بىلەن قوللايدىكەن.

رەسمىي ھالدا مۇستەقىللىق جاكارلىمىسىمۇ، چوڭ قۇرۇقلۇقتىن مەڭگۈلۈك ئايرىلىپ تۇرۇشنى ۋە نۆۋەتتىكى مۇستەقىل دۆلەت ھالىتىنى مەڭگۈلۈك ساقلاپ قېلىشنى قوللايدىغانلارنىڭ سانى بۇنىڭدىنمۇ نەچچە ھەسسە كۆپ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ئەگەر خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى تەيۋەننى بېسىۋالسا، خىتاينىڭ مىللىي بىخەتەرلىككە دائىر قاتتىق قول قانۇنلىرى بويىچە، مۇشۇنداق دېموكراتىك ۋە سىياسىي مەيدانىنى ساقلاپ قالغان ھەر قانداق كىشى بىۋاسىتە تۈرمىگە تاشلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.

نەتىجىدە، يۈزمىڭلىغان ۋە ھەتتا مىليونلىغان پۇقرالار ئەڭ ئەقەللىي بولغان سايلاش ۋە سايلىنىش ھوقۇقىدىن سىياسىي جەھەتتە مەھرۇم قىلىنىدۇ. تەيۋەننىڭ ھەر دەرىجىلىك مەمۇرىي ئاپپاراتلىرىدىكى خادىملار، ئادۋوكاتلار، مۇستەقىل ژۇرنالىستلار، پۇقرالار جەمئىيىتى پائالىيەتچىلىرى ۋە سودا-سانائەت رەھبەرلىرىنىڭ ھەممىسى خىتايغا شەرتسىز ساداقەت بىلدۈرۈشكە مەجبۇرلىنىدۇ، رەت قىلغانلار خىزمىتىدىن ۋە ئەركىنلىكىدىن مەھرۇم قالىدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، سىياسىي پارتىيەلەرنىڭ قوللىغۇچىلىرى كۆرسەتكۈچى بويىچە ئالغاندا، تەيۋەندىكى سايلىغۇچىلارنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرى ئۆزلىرىنى تەيۋەن دېموكراتىك تەرەققىيات پارتىيەسىنىڭ سادىق قوللىغۇچىلىرى دەپ قارايدۇ. بۇ ئومۇمىي نوپۇستا تەخمىنەن 6 مىليون 500 مىڭ ئادەمگە باراۋەر كېلىدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەزكۇر پارتىيەنى بېيجىڭغا قارشى ئۆچمەنلىك كەيپىياتىنى يېتىلدۈرگۈچى مەنبە دەپ قارايدىغان بولغاچقا، بۇنچە زور كۆلەمدىكى ئاكتىپ سىياسىي ئاڭلىق ئاممىنى تازىلاش ۋە باستۇرۇش تەيۋەندە تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدىكى ئىجتىمائىي تىراگېدىيەلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

خىتاي ئاقىللار ئامبارلىرىنىڭ ئىچكى ئەندىشىلىرى ۋە سىياسەتتىكى ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش

مەزكۇر ماقالىنىڭ يەنە بىر دىققەتكە سازاۋەر ۋە ئىلمىي قىممىتى يۇقىرى نۇقتىسى شۇكى، ئاپتورلار خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى ئاكادېمىك مۇھاكىمىلەرنى ۋە ئاقىللار ئامبارلىرىنىڭ مەخپىي دوكلاتلىرىنى چوڭقۇرلاپ تەھلىل قىلغان. ئۆتكەن ئون يىل جەريانىدا، خىتاي ئالىملىرى، قانۇن مۇتەخەسسىسلىرى ۋە سىياسەت تەتقىقاتچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ تەيۋەنگە بولغان تەتقىقات دىققىتىنى تەدرىجىي ھالدا ھەربىي تاكتىكىلاردىن ھالقىتىپ، «بىرلىككە كەلگەندىن كېيىنكى ئىدارە قىلىش مەسىلىسى» گە مەركەزلەشتۈرۈشكە باشلىغان.

يېقىنقى يىللاردا خىتاي ئىچىدىكى سىياسەت بەلگىلەشكە ئالاقىدار تەتقىقات ئەسەرلىرىدە، تەيۋەن ئەمدىلىكتە پەقەتلا قوينىغا قايتىشىنى كۈتۈۋاتقان بىر زېمىن پارچىسى دەپ قارىلىشتىن توختاپ، بەلكى سىياسىي جەھەتتىن ئىنتايىن مۇرەككەپ، ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇش كۈچلۈك بولغان، شۇنداقلا قوشۇۋېلىنغان تەقدىردە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ بىخەتەرلىكىگە ئۆتكۈر خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغان جەمئىيەت سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنىشقا باشلىغان. خىتاي تەتقىقاتچىلىرى ئارىسىدا تىنچ، ھەربىي، مەجبۇرىي، ئىدارە قىلىش يېتەكچىلىكىدىكى ۋە ئەقىللىق بىرلىككە كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت بەش خىل ئەندىزە كەڭ مۇھاكىمە قىلىنماقتا.

ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، خىتاي سىياسەتچىلىرىنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى مەزگىلگە قانچىلىك تەشۋىش بىلەن قاراۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدىغان جانلىق بىر مىسال بار. يېقىندا ئاۋغۇست ئېيىدا، شيامېن شەھىرىگە جايلاشقان بىر ئاقىللار ئامبىرىنىڭ خىتاي تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن بىر پارچە يوشۇرۇن تەتقىقات ماقالىسى ئېلان قىلىنغان بولۇپ، بۇ ماقالىدە بېيجىڭ دائىرىلىرىگە دەرھال خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقىدا بىر «كۆلەڭگە تەيۋەن ھۆكۈمىتى» نى قۇرۇپ چىقىش تەكلىپى بېرىلگەن.

بۇنداق يۇقىرى سەزگۈرلۈكتىكى تېمىدا يېزىلغان ئاقىللار ئامبىرى ماقالىسى ئۆزىنىڭ سەمىمىيلىكى ۋە رېئاللىققا ئوچۇق يۈزلەنگەنلىكى بىلەن ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ. ئۇنىڭدا خىتاي ئۈچۈن ئاچچىق بولغان بىر قانچە ھەقىقەت ئېتىراپ قىلىنغان: بىرىنچىدىن، تەيۋەن خەلقىنىڭ بىرلىشىشكە بولغان قارشىلىقى يۇمشىماستىن بەلكى كۈنسېرى كۈچەيمەكتە. ئىككىنچىدىن، شياڭگاڭنىڭ 1997-يىلىدىن كېيىنكى ئىدارە قىلىش مودېلى تەيۋەنگە قەتئىي ماس كەلمەيدۇ.

ئۈچىنچىدىن، مۇتلەق كۆپ ساندىكى خىتاي ئەمەلدارلىرى تەيۋەن جەمئىيىتىنى ئەقەللىي دەرىجىدىمۇ چۈشەنمەيدۇ. گەرچە ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى نىڭ دوكلاتلىرىدا خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ ئىلگىرىكى بېسىۋېلىش ھەرىكەتلىرىنى بىر ئۇتۇق دەپ قارايدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئىچكى دوكلات خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ تەيۋەننى باشقۇرۇش ئىقتىدارىغا نىسبەتەن ئىنتايىن چوڭ ئەندىشە ئىچىدە ئىكەنلىكىنى، ھەمدە بۇنداق سەمىمىي پىكىرلەرنىڭ خىتاي تورىدا قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا يوقىتىۋېتىلگەنلىكىنى ئاشكارىلايدۇ.

ماقالىدە يەنە كۆرسىتىلىشىچە، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خىتاينىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى بايانلىرىدا ئىلگىرىكى بىر قەدەر كەڭ قورساق ئاتالغۇلار، مەسىلەن، بەلگىلىك ئاپتونومىيە بېرىشنى كۆرسىتىدىغان «تىنچ بىرلىككە كەلتۈرۈش» دېگەن سۆزلەر تەدرىجىي چۆرۈپ تاشلىنىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا «ۋەتەننى تولۇق بىرلىككە كەلتۈرۈش» تەك كەسكىن ۋە مۇرەسسەسىز ئىستراتېگىيەلىك نىشان دەسسىتىلگەن. بۇ سىياسىي ئاتالغۇدىكى ئۆزگىرىش، بېيجىڭنىڭ تەيۋەننىڭ ئۆزىگە خاس كىملىكىگە ۋە ئاپتونومىيەسىگە ھېچقانداق ماقۇل دېمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ يەردىكى «تولۇق» دېگەن سۆز تەيۋەننىڭ ئايرىم سىياسىي كىملىكىنى ئېتىراپ قىلىپ باشقۇرۇشنى ئەمەس، بەلكى ئۇنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇپ يوقىتىشنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئەمدىلىكتە كىملىك پەرقلىنىشىگە بىۋاسىتە قورال كۈچى، «قانۇنىي ئۇرۇش»، كەڭ كۆلەملىك مەجبۇرىي قايتا تەربىيەلەش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىجتىمائىي-ئىدېئولوگىيەلىك ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشى ئارقىلىق يۈزلىنىش كېرەكلىكىنى تەشەببۇس قىلماقتا. بۇ خىل ئاسسىمىلياتسىيە قۇرۇلۇشى تەيۋەننى بىر گۈللەنگەن ئارالدىن زۇلمەتلىك بىر تۈرمىگە ئايلاندۇرىدۇ.

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، جۇد بلانچېت ۋە رىچارد مەكگرېگورنىڭ مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىسى يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ۋە كۈچلۈك رېئال يېتەكچىلىك ئەھمىيىتىگە ئىگە ئەسەردۇر. ئۇ خىتاينىڭ تەيۋەننى بېسىۋېلىشىنىڭ پەقەت بىر ھەربىي توقۇنۇش بىلەنلا توختاپ قالمايدىغانلىقىنى، ئەگەر خىتاي بۇ رەھىمسىز قەدەمنى باسىدىغان بولسا، ئۆزىنىڭ دۆلەت كۈچى ۋە ھۆكۈمرانلىق ئاساسىنى يەپ تۈگىتىدىغان يېڭى بىر قارا ئۆڭكۈرگە كىرىپ قالىدىغانلىقىنى تولۇق ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. خەلقئارالىق سىياسەت بېكىتكۈچىلەرگە نىسبەتەن بۇ ئەسەر، مۇستەبىت تۈزۈم بىلەن ئەركىن دېموكراتىيەنىڭ قۇرۇلمىلىق سىغىشماسلىقىنى دەل جايىدا ئېچىپ بەرگەن مۇنەۋۋەر ئاكادېمىك ئاگاھلاندۇرۇش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

مەنبە ماقالىنىڭ مەنبەسى

Blanchette, Jude, and Richard McGregor. «After the Invasion: China Considers the Problem of Ruling Taiwan.» War on the Rocks, June 5, 2024.

ئىنكاسلار: