شەرقىي تۈركىستاندا ھاياتنىڭ بارلىق ساھەسىنىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇلۇشى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئۈزۈلمەس خەۋپسىزلىك

«شىنجاڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك سىستېمىسى ۋە ئىقتىدارىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش» (新疆国家安全体系和能力现代化) سۆزلەمى ياكى بايانى، ھازىرقى زامان  خىتاي دۆلەت قۇرۇلۇشى تۈرلىرىنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە تالاش-تارتىش قوزغىغان تەرەپلىرىنىڭ بىرىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ ماقالىدا، بۇ سۆزلەمگە كۆپ خىل نەزەرىيەۋى نۇقتىدىن تەنقىدىي قاراپ چىقىلىدۇ ، دۆلەت خەۋپسىزلىك سۆزىنىڭ ئارقىسىدىكى ھاكىمىيەت مېخانىزملىرى، ئىجتىمائىي قۇرۇلۇش ئىستراتېگىيەلىرى ۋە ھۆكۈمرانلىقنى ئورنىتىش ئىجرائاتلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ.

تەھلىل قىلىنغان تېكىست 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 16-كۈنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ رەسمىي ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان «يېرىم ئايلىق سۆھبەت» (半月谈) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان. ئاپتورى بى دېگو (毕德国، «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى سىياسىي-قانۇن كومىتېتى دائىمىي مۇئاۋىن سېكرېتارى ھەم ئاپتونوم رايونلۇق قانۇن جەمئىيىتى پارتىيە گۇرۇپپىسىنىڭ سېكرېتارى» قاتارلىق مۇھىم مەمۇرىي ۋەزىپىلەردە ئىشلىگەن. بۇ ئەھۋال، بۇ تېكىستنىڭ بىر ئىلمىي مۇھاكىمە ئەمەس، بەلكى رەسمىي ئىدېئولوگىيەلىك سىياسىي بايانات ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ تېكىست، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت 4-ئومۇمىي يىغىنىنىڭ (二十届四中全会) قارارلىرىنى«شىنجاڭ» غا ئائىت ھالدا شەرھلەپ، «ئون بەشىنچى بەش يىللىق پىلان»(十五五) دەۋرىنىڭ (2026-2030) خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەلىرىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ تېكىستنىڭ قۇرۇلمىسى ئۈچ ئاساسلىق بۆلۈمدىن تەشكىل تاپقان: بۇلار نەزەرىيەۋى ئاساس سېلىش (دۆلەت خەۋپسىزلىك زامانىۋىلاشتۇرۇشىنىڭ نېمە ئۈچۈن مۇھىم ئىكەنلىكى)، ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇش (شىنجاڭنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىدىكى ئورنى) ۋە ئەمەلىي قوللىنىش ئىستراتېگىيەلىرى (بەش ئاساسلىق ھەرىكەت ساھەسى) دىن ئىبارەت.

خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش نەزەرىيىسى نۇقتىسىدىن  تېكىستكى سۆزلەملەرنىڭ تەھلىلى

كوپېنھاگېن نەزەرىيە ئېقىمىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان بارى بۇزان (Barry Buzan)، ئولې ۋېۋېر (Ole Wæver) ۋە جاپ دې ۋىلدېنىڭ (Jaap de Wilde) -1998يىلدىكى «خەۋپسىزلىك: تەھلىل ئۈچۈن يېڭى رامكا» ناملىق ئەسىرى، خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈشنى «سۆزلەم ھەرىكىتى»  (speech act) دەپ خاراكتېرلەندۈرىدۇ. بۇ نەزەرىيەگە ئاساسەن، خەۋپسىزلىك ئوبيېكتىپ بىر ئەھۋال ئەمەس، بەلكى سۆزلەملەر ئارقىلىق قۇرۇلۇش جەريانىدۇر .  خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش ئۈچ باسقۇچتىن تەشكىل تاپىدۇ: خەۋپسىزلىك سۆزلەملىرى (مەلۇم بىر مەسىلىنىڭ مەۋجۇدلۇق خەۋپى دەپ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى)، قوبۇل قىلىش جەريانى (نىشان گۇرۇپپىنىڭ بۇ خەۋپ ئېنىقلىمىسىنى قوبۇل قىلىشى) ۋە پەۋقۇلئاددە تەدبىرلەر (نورمال سىياسىي تەرتىپلەردىن ھالقىغان تەدبىرلەرنى قانۇنلاشتۇرۇش).

تەھلىل قىلىنغان تېكىست، كىلاسسىك خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش ھەرىكىتىنىڭ بىر مىسالىدۇر. تېكىست ئىزچىل تۈردە «بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش، تېررورلۇققا قارشى كۈرەش» (反分裂、反恐怖斗争) نى تەكىتلەيدۇ. بۇ سۆزلەملەر، ۋېۋېرنىڭ (1995: 55) ئېنىقلىمىسىدىكى «مەۋجۇدلۇق خەۋپى» (existential threat) تۈرىگە كىرىدۇ. خەۋپ پەقەت جىسمانىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىنمۇ تەرىپلىنىدۇ. خەۋەر تېكىستىدىكى«بىر ئەسىردە كۆرۈلمىگەن چوڭ ئۆزگىرىش» (百年未有之大变局) ئىبارىسى، يەرشارى  ۋە رايون سەۋىيەسىدە توختىماي داۋاملىشىۋاتقان بىر كىرىزىس تۇيغۇسىنى پەيدا قىلماقتا. بۇ، شمىتنىڭ (Schmitt) (1932/2007) «ئالاھىدە ھالەت»  (state of exception) ئۇقۇمى بىلەن پاراللېللىق كۆرسىتىدۇ.

بۇ يەردە مۇھىم بولغىنى شۇكى، خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش پەقەت تىلغا ئائىت ئىستراتېگىيە بولۇپ قالماي، بەلكى كونكرېت سىياسىي نەتىجىلەرنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بالزاك (Balzacq) (2005) خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈشنىڭ «تاماشىبىن-مەركەزلىك»(audience-centered) ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ: خەۋپسىزلىك سۆزىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى، نىشان گۇرۇپپىسىنىڭ بۇ سۆزنى قوبۇل قىلىش قىلماسلىقىغا باغلىق. شەرقىي تۈركىستان شارائىتىدا، «دۆلەت خەۋپسىزلىك توسمىسى تېخىمۇ مۇستەھكەملەندى» (国家安全屏障更加巩固) سۆزى، ئۇيغۇر ئاھالىسىگە، خىتايلارغا ، شۇنداقلا خەلقئارا جەمئىيەتكە  قارىتىلىدۇ. ھەر بىر نىشان گۇرۇپپىسى ئۈچۈن ئوخشىمىغان قانۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەلىرى قوللىنىلىدۇ: ئۇيغۇرلار ئۈچۈن «تەرەققىيات ۋە باياشاتلىق»، خىتايلار ئۈچۈن «مىللىي بىرلىك ۋە تېررىتورىيە پۈتۈنلۈكى»، خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن بولسا «تېررورىزمغا قارشى كۈرەش» سىگناللىرى بېرىلىدۇ.

بۇ تېكىست، خەۋپسىزلىكنى تار مەنىدىكى ھەربىي ساھە بىلەنلا چەكلەپ قالماي، بۇزان ۋە باشقىلار (1998: 7-8) ئوتتۇرىغا قىلغان بەش ساھەگە كېڭەيتىدۇ: ھەربىي خەۋپسىزلىك (چېگرا مۇداپىئەسى، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش)، سىياسىي خەۋپسىزلىك (پارتىيە رەھبەرلىكى، ئىدېئولوگىيەلىك كونترول)، ئىقتىسادىي خەۋپسىزلىك (پۇل-مۇئامىلە خەۋپلىرى، بىر بەلۋاغ بىر يول ئىستراتېگىيەسىگە ماسلىشىش)، ئىجتىمائىي خەۋپسىزلىك (مىللەتلەر ئىتتىپاقى ، تىل سىياسەتلىرى) ۋە مۇھىت خەۋپسىزلىكى (ئېكولوگىيەلىك تەھدىتلەر).  «ھەممە ساھە، ھەممە جەريان، ھەممە يۆنىلىش» (全域、全程、全方位) ئىبارىسىنى بولسا، ئارادوۋنىڭ (Aradau) (2004: 392) «خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈشنى ئىزچىللاشتۇرۇش» ئۇقۇمى بىلەن مۇنداق ئىزاھلاش مۇمكىن: خەۋپسىزلىك چۈشەنچىسى ئۇيغۇر خەلقنىڭ تۇرمۇشىنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىگە سىڭىپ كىرمەكتە.

بىگونىڭ (Bigo) (2002)   «خەۋپسىزلىك ئىزچىللىقى» ئۇقۇمى،  خىتاي خەۋپسىزلىك سىستېمىسىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى، پۇقراۋى ۋە ھەربىي، ساقچى ۋە ئارمىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئەنئەنىۋى چېگرانى قانداق خىرەلەشتۈرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «ئائىلىلەرنى زىيارەت قىلىش، پاراۋانلىق ئېلىپ كېلىش، بىرلىشىش»  (访惠聚) سىياسىتى بۇ خىرەلىشىشنىڭ كونكرېت مىسالىدۇر:  يېزىلارغا ئەۋەتىلگەن پارتىيە كادىرلىرى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىجتىمائىي ياردەم خىزمەتچىسى، ئىدېئولوگىيەلىك تەربىيەچى، ئاخبارات توپلىغۇچى ۋە بىخەتەرلىك نازارەتچىسى رولىنى ئۈستىگە ئالماقتا؛ ھەتتا بەزى ئەھۋاللاردا ئائىلىلەردە تۇرۇپ «تۇغقان» رولىنىمۇ ئۈستىگە ئالماقتا. بۇ، پۇقرالار-ھەربىي، پاراۋانلىق-بىخەتەرلىك، ياردەم-نازارەت ئوتتۇرىسىدىكى بارلىق چېگىرلەرنى يوقىتىدۇ، يەنى خىرەلەشتۈرىدۇ. بۇ، (2007) نىڭ «ھەممىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىش» ئۇقۇمى بىلەن مۇناسىۋەتلىك: نوپۇسنى باشقۇرۇش، بىۋاسىتە بېسىمدىن بەكرەك، كۈندىلىك تۇرمۇشنى تەرتىپكە سېلىش يەنى «تۈزەش» ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ.

تەنقىدىي باھالاش نۇقتىسىدىن قارىساق، رو  (2012) «خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش زىددىيىتى» ئۇقۇمىدا مۇنۇ نۇقتا تەكىتلىنىدۇ: ھەددىدىن زىيادە خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش، ھەقىقىي خەۋپسىزلىك ئېھتىياجلىرىنىمۇ گۇمانلىق ھالەتكە كەلتۈرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان شارائىتىدا، بارلىق ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت ۋە ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنىڭ خەۋپسىزلىك نۇقتىسىدىن كۆرۈلۈشى، نورمال سىياسىي مۇنازىرە ۋە قاتنىشىش مېخانىزملىرىنى يوققا چىقارماقتا. لىبېرال خەۋپسىزلىك نەزەرىيەچىلىرى، خەۋپسىزلىك بىلەن ئەركىنلىك ئارىسىدا تەتۈر مۇناسىۋەت بارلىقىنى تەكىتلەيدۇ(ۋالدرون، 2003) .  بۇ خىتايچە تېكىستتە، «خەلق بىرىنچى ئورۇندا» (人民至上) دېگەن ئىبارە بىلەن بۇ جىددىيلىك يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇلسىمۇ،  خىتاي خەۋپسىزلىك تەدبىرلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ شەخسىي ۋە كوللېكتىپ ئەركىنلىكلەرگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى سوئالى جاۋابسىز قالماقتا.

خۇيسمانس  (2006) خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈشنىڭ «بىخەتەرلىكسىزلىك سىياسىتى» پەيدا قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ: ئىزچىل تەھدىتنى تەكىتلەش، جەمئىيەتتە مەڭگۈلۈك بىر ئەندىشە ۋە گۇمان كەيپىياتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ كەيپىيات، جىددىيچىلىكنى نورماللاشتۇرىدۇ ۋە ئۆكتىچىلەرنى بويسۇندۇرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «ئەھۋال يەنىلا ئېغىر ۋە مۇرەككەپ» (形势依然严峻复杂) دېگەندەك ئىبارىلەر، بۇ خەۋپسىزلىك سىياسىتىنىڭ سۆزلەم قوراللىرىدۇر. بۇ يەردىكى پارادوكىس، يەنى زىددىيەت شۇكى، خەۋپسىزلىك سۆزى بىخەتەرلىك تۇيغۇسى يارىتىشنىڭ ئورنىغا، ئىزچىل تەھدىت ئاستىدىكى ياشاش تۇيغۇسىنى كۈچەيتمەكتە.

خەۋپسىزلىكنى زامانىۋىلاشتۇرۇشنىڭ ھۆكۈمرانلىق تۈرى

ئانتونىيو گىرامشىنىڭ (1971) «تۈرمە خاتىرىلىرى»  ناملىق ئەسىرىدە ئوتتۇرىغا قويغان ھۆكۈمرانلىق نەزەرىيىسى، ھوقۇقنىڭ پەقەت زورلۇق (coercion) بىلەنلا ئەمەس، بەلكى رازىلىق (consent) ئارقىلىقمۇ ئورنىتىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. گىرامشىنىڭ قارىشىچە، ھۆكۈمرانلىق ئىقتىسادىي، سىياسىي، ئەقلىي ۋە ئەخلاقىي رەھبەرلىكنىڭ بىرىكمىسىدۇر. بۇ تېكىستتە بۇ ھۆكۈمرانلىق ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ ئوخشىمىغان تەرەپلىرى كۆرۈلمەكتە.

«يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات ئارقىلىق يۇقىرى سەۋىيەلىك خەۋپسىزلىكنى ئىلگىرى سۈرۈش» (以高质量发展促进高水平安全) ئىبارىسى، ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى خەۋپسىزلىك قورالى قىلىپ ئىشلىتىدۇ. كوكىسنىڭ (Cox) (1983: 171) «تارىخىي بىرلەشمە» (historic bloc) ئۇقۇمى بىلەن تەھلىل قىلىنغاندا، بۇ ئىستراتېگىيە ماددىي مەنپەئەتلەرنى (ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى) ئىدېئولوگىيەلىك تۈرلەر بىلەن (مىللەتلەرنىڭ يۇغۇرۇلۇشى) بىرلەشتۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر. بىر بەلۋاغ بىر يول ئىستراتېگىيەسىنى بىر گەۋدە قىلىش پىلانىمۇ بۇ ھۆكۈمرانلىق تۈرىنىڭ بىر قىسمىدۇر.

Model

ھارۋېينىڭ ئانالىزى شەرقىي تۈركىستاننىڭ گېئو-سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئەھمىيىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنغا جايلاشقان بولۇپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئاز ئۇچرايدىغان تۇپراق ئېلېمېنتلىرى، تەبىئىي گاز ۋە نېفىت زاپاسلىرى مول. «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات» (高质量发展) دېگەن سۆزلەم ئاستىدا، شەرقىي تۈركىستاننى «ئارقىدا قېلىش»تىن قۇتۇلدۇرۇش ۋە «زامانىۋىلاشتۇرۇش» باھانىسى بىلەن، بۇ بايلىقلارنى ئېلىش ۋە خىتاينىڭ شەرقىي رايونلىرىغا يۆتكەشنى تېزلەشتۈرۈلمەكتە؛ ئەمگەك كۆپ تەلەپ قىلىدىغان، تۆۋەن قوشۇلما قىممەتلىك كەسىپلەر رايونغا يۆتكىلىپ، بۇ جەريان «تەرەققىيات ياردىمى» دەپ قانۇنلاشتۇرۇلماقتا. ئەمما بۇ جەريان، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ ئىقتىسادىي ئاپتونومىيىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر (دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق، سودا) دۆلەت كونتروللۇقىدىكى سانائەت ئىشلەپچىقىرىشقا ئۆزگەرتىلمەكتە. بۇ ئۆزگىرىشتە «سۈپەت»كە ئەھمىيەت بېرىش مۇھىم: ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر «تۆۋەن سۈپەتلىك» دەپ ئاتالسا، دۆلەت-سەرمايە ئوقىدىكى سانائەت ئىشلەپچىقىرىش «يۇقىرى سۈپەتلىك» تەرەققىياتنىڭ كۆرسەتكۈچىسى قىلىنماقتا. شۇنداق قىلىپ ئىقتىسادىي ئۆزگىرىش تەرەققىيات ھېكايىسىگە قوشۇلۇپ بايان قىلىنماقتا، ئەمەلىيەتتە يۈز بېرىۋاتقان نەرسە كلاسسىك بىر «ئىپتىدائىي توپلاش« (primitive accumulation) جەريانى: ئىلگىرى ئورتاق ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ كونتروللۇقىدىكى بايلىقلار، دۆلەت ۋە سەرمايە پايدىسىغا خۇسۇسىيلاشتۇرۇلماقتا؛ ئۇيغۇرلار بولسا ۋەتىنىدە ئەرزان ئەمگەك كۈچىگە ئايلاندۇرۇلماقتا.

مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقى جەھەتتە، «جۇڭگو مىللەت ئېڭىنى مۇستەھكەملەش» (铸牢中华民族共同体意识) ئىبارىسى كلاسسىك بىر مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىق تۈرى. ئاندېرسوننىڭ (1983) «تەسەۋۋۇر قىلىنغان جامائەتلەر» نەزەرىيىسى بىلەن مەسىلىگە قارىغاندا، بۇ ئىستراتېگىيە ئۇيغۇرلارغا، قازاقلارغا ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە «خىتاي» كىملىكىنى سىڭدۈرۈشنى نىشان قىلماقتا. سىمىسنىڭ (1986) ئېتنىك مىللەتچىلىك نەزەرىيىسى، بۇ خىل يۇقىرىدىن تېڭىلغان كىملىك تۈرلىرىنىڭ ئادەتتە قارشىلىققا ئۇچرايدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. «بۆلۈنگۈچىلىككە قارشى تۇرۇش» (反分裂) شوئارى بولسا بۇ قارشىلىقنى جىنايەتچىلەشتۈرۈشنىڭ ئاساسلىق ۋاسىتىسى: ئۇيغۇر تىلىنى، مەدەنىيىتىنى ياكى كىملىكىنى قوغداش تىرىشچانلىقلىرى «مىللەت بىرلىكىگە تەھدىت سېلىش» دەپ ئاتالماقتا؛ باشقا كىملىك ھېكايىلىرى « بۆلۈنگۈچىلىك »  دەپ ئەيىبلىنىپ باستۇرۇلماقتا. بۇ شوئار، مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسىگە قارشى تۇرىدىغان ھەر قانداق ھەرىكەتنى بىخەتەرلىك تەھدىتىگە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، سىمىس مۆلچەرلىگەن قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئالدىنئالا جىنايەتچىلەشتۈرۈش رامكىسىغا سېلىپ قويماقتا. شۇڭا « بۆلۈنگۈچىلىككە قارشى تۇرۇش» پەقەت رېئاكسىيە خاراكتېرلىك شوئارلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىق تۈرىنىڭ ئالدىدىكى مۇمكىن توسالغۇلارنى ئالدىنئالا بىتتەرەپ قىلىشنى نىشان قىلغان ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيىسىدۇر. مەسىلەن، بالىسىغا ئۇيغۇرچە ئىسىم قويغان، دىنىي تەلىم تەلىپىدە بولغان ياكى ئەنئەنىۋى كىيىم كىيىش ئۇسۇلىنى داۋاملاشتۇرغان شەخسلەرمۇ يوشۇرۇن ھالدا «بۆلگۈنچى ئىدىيەلىك» (分裂思想) دەپ قارىلانماقتا. بۇ، قارشىلىق كۆرسىتىشنى تېخى پەيدا بولماستىنلا ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن كۈندىلىك مەدەنىيەت ئەمەلىيەتلىرىنىڭ ھەممىسىنى كۆزىتىش ۋە نازارەت ئاستىغا ئالىدىغان مېخانىزم پەيدا قىلىدۇ.

ۋىلىيامىسنىڭ (1977) «ھۆكۈمرانلىق ۋە مەدەنىيەت»  ئانالىزى، ھۆكۈمرانلىقنىڭ پەقەت سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ۋە كۈندىلىك تۇرمۇش سەۋىيىسىدىمۇ ئىشلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ۋىلىيامىس «ئاساسلىق – باسقىن، قالدۇق، ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان» (dominant, residual, emergent) مەدەنىيەت شەكىللىرىنى ئايرىيدۇ. شەرقىي تۈركىستان شارائىتىدا، خىتاي مەدەنىيىتى «باسقىن» (dominant) دەپ تېڭىلىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى «قالدۇق» (residual) (ئۆتمۈشكە ئائىت، ئۆتۈپ كەتكەن) دېگەن تەرىقىدە لايىھەلىنىدۇ، «ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان» (emergent) شەكىل بولسا ئەبجەش بىر «سوتسىيالىستىك جۇاڭخۇ مىللىتى» كىملىكى سۈپىتىدە قۇرۇلۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. لېكىن بۇ ھۆكۈمرانلىق تۈرى تاماملىنىپ بولغىنى يوق. خولنىڭ  (1986) تەكىتلىگىنىدەك، مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقى ھەر دائىم «سۆھبەت ۋە قارشىلىق»  (negotiation and resistance) نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

«شىنجاڭنى قانۇن بويىچە ئومۇميۈزلۈك ئىدارە قىلىش» (全面依法治疆) ئىبارىسى، گىرامشىنىڭ «ئورگانىك زىيالىيلار» (organic intellectuals) ئۇقۇمىنى ئەسلىتىدۇ. پارتىيە، قانۇنچىلارنى ۋە ئاكادېمىكلارنى ھۆكۈمرانلىق تۈرىنىڭ قانۇنلاشتۇرغۇچىلىرى قاتارىدا سۈپەتلىمەكتە. گىرامشى، ھۆكۈمرانلىقنىڭ ھېچقاچان تاماملىنىپ بولمايدىغانلىقىنى، ئىزچىل قايتا ئىشلەپچىقىرىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تېكىستتە «مۇقىملىق ئاساسى يەنىلا يېتەرلىك مۇستەھكەم ئەمەس» (稳定的基础还不够牢固) دېگەن ئىبارە، ھۆكۈمرانلىقنىڭ نازۇكلىقىنى ئېتىراپ قىلماقتا.

بۇ ئېتىراپ، ئەمەلىيەتتە ھۆكۈمرانلىق تۈرىنىڭ مەغلۇبىيىتىنى ۋاسىتىلىك قوبۇل قىلىشتۇر. گىرامشىنىڭ (1971: 276) «نوپۇز كىرىزىسى» (crisis of authority) ئۇقۇمى بۇ يەرگە ماس كېلىدۇ: «كونىسى ئۆلۈۋاتىدۇ، لېكىن يېڭىسى تېخى تۇغۇلمىدى. بۇ ئارىلىقتا نۇرغۇنلىغان كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلمەكتە.» شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىزچىل خەۋپسىزلىك تەھدىتىنى تەكىتلەش، ھۆكۈمرانلىقنىڭ رازىلىق ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى زورلۇق ئارقىلىق ساقلىنىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. گىرامشىنىڭ قارىشىچە، ھەقىقىي ھۆكۈمرانلىق زورلۇقنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرىدۇ، شەرقىي تۈركىستاندا بولسا زورلۇق ئەڭ يۇقىرى چەككە چىقىرىلغان.

دۆلەت قۇرۇلمىسى ۋە خەۋپسىزلىك ئاپپاراتى

ماكس ۋېبېرنىڭ  (1922/1978) دۆلەت نەزەرىيىسى، زامانىۋى دۆلەتنى «قانۇنلۇق جىسمانىي زوراۋانلىق مونوپولى»نىڭ ئىگىسى دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. لېكىن ۋېبېر، بۇ مونوپولنىڭ قانۇنلۇق بولۇشى ئۈچۈن ئەقلىي-قانۇنىي رامكىلارغا ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تېكىست، «پارتىيە كومىتېتى بىر تۇتاش پىلانلايدۇ، تارماقلار ئۆز ۋەزىپىسىنى ئادا قىلىدۇ، بۆلەكلەر بىر-بىرى بىلەن يېقىندىن ماسلىشىدۇ، تىك ۋە توغرىسىغا بىرلىكتە ئىلگىرىلەيدۇ» (党委统筹揽总、部门各司其职、条块紧密结合、纵横联动推进) دېگەندەك ئىبارىلەر بىلەن، ۋېبېرنىڭ ئەقلىي بىيۇروكراتىيە مودېلىنى ئەسلىتىدىغان بىر قۇرۇلما ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بىراق «پارتىيە دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى باشقۇرىدۇ، پارتىيە قانۇننى باشقۇرىدۇ» (党管国安、党管政法) دېگەن ئىبارە، ۋېبېر ئايرىغان سىياسىي رەھبەرلىك بىلەن بىيۇروكراتىيە ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانى خىرەلەشتۈرمەكتە. پارتىيە-دۆلەت بىرىكمىسى، بىيۇروكراتىيەنىڭ «قىممەت قاراشلاردىن خالى»  (value-free) بولالمايدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.

ۋېبېرنىڭ بىيۇروكراتىيە ئىدېئال تىپى، قاتلام، كەسپىي ماھارەت، يازما قائىدىلەر، شەخسىي بولمىغان مۇناسىۋەتلەر ۋە كەسپىي تۈزۈلمىگە ئاساسلىنىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى بۇ ئالاھىدىلىكلەرنىڭ بەزىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالسىمۇ، لېكىن مۇھىم بىر پەرقى بار: ۋېبېرچە بىيۇروكراتىيىدە «قانۇنىي-ئەقلىي نوپۇز»(legal-rational authority) ئاساس بولسا، شەرقىي تۈركىستاندا ئىدېئولوگىيەلىك سادىقلىق ۋە پارتىيە ئىنتىزامى بىيۇروكراتىيەنىڭ ئاساسلىق ئىشلەش پىرىنسىپىدۇر. بۇ، رىگبىنىڭ (1990) «يەككە تەشكىلاتلىق جەمئىيەت»(mono-organizational society) ئۇقۇمى بىلەن بىر-بىرىگە ماس كېلىدۇ: خىتايدا دۆلەت، پارتىيە ۋە جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدىكى چېگرالار خىرە بولۇپ، يەككە تەشكىلىي لوگىكا (پارتىيە لوگىكىسى) ھەر قايسى ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ۋېبېرنىڭ نوپۇز تىپىدا، «جەلپكار نوپۇز تىپى» (charismatic authority) ئەنئەنە ۋە ئەقلىي قائىدىلەردىن ھالقىپ، رەھبەرنىڭ شەخسىي خۇسۇسىيەتلىرىگە ئاساسلانغان نوپۇزدۇر. بۇ تېكىستتە «باش سېكرېتار شى جىنپىڭ تەكىتلىدى» (习近平总书记强调) دېگەن ئىبارىنىڭ تەكرارلىنىشى، جەلپكار نوپۇز تىپىنىڭ ئامىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئايسېنشتادنىڭ (1968)«جەلپكار نوپۇزنى ئادەتتىكىلەشتۈرۈش»ئانالىزى، جەلپكار نوپۇزنىڭ قانداق مۇئەسسەسەلەشتۈرۈلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ «يېڭى دەۋر جۇڭگوچە سوتسىيالىزم ئىدىيىسى» (习近平新时代中国特色社会主义思想) ئاساسىي قانۇنغا كىرگۈزۈلۈپ، شەخسىي نوپۇز مۇئەسسەسە قۇرۇلمىسىغا سىڭدۈرۈلگەن. بۇ، ۋېبېر ئالدىن پەرەز قىلغان ئەقلىي-قانۇنىي ھوقۇققا ئۆتۈشنىڭ ئەكسىچە، شەخسنى ئاساس قىلغان جەلپكار نوپۇز ئامىلىنىڭ مۇستەھكەملىنىشىدۇر.

ماركسىست دۆلەت نەزەرىيەچىسى نىكوس پولانتزاس  (1978) «دۆلەت، ھوقۇق، سوتسىيالىزم» ناملىق ئەسىرىدە، كاپىتالىستىك دۆلەتنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي سىنىپلارنىڭ قورالىلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ «نەزەرىيەۋى ئاپتونومىيەسى» بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. پولانتزاس، 1970-يىللاردا غەربتە گۈللەنگەن «ھاكىممۇتلەق دۆلەتچىلىك»(authoritarian statism) يۈزلىنىشىنى تەھلىل قىلىپ، دۆلەتنىڭ كىرىزىس دەۋرلىرىدە ئىجرا قىلىش ھوقۇقىنى كۈچەيتىپ، پۇقرالار ئەركىنلىكىنى چەكلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن. بۇ تېكىست، بۇ ھاكىممۇتلەق دۆلەتچىلىكنىڭ تېخىمۇ ئىلغار شەكلىنى ئەكىس ئەتتۈرمەكتە.

پولانتزاسنىڭ ئانالىزىنى جېسسوپ  (1990) كېڭەيتىدۇ: دۆلەت «ئىستراتېگىيەلىك باغلانغان» بىر ئاپپاراتتۇر، يەنى ئوخشىمىغان ئىجتىمائىي كۈچلەرنىڭ كۈرەش مەيدانىدۇر، لېكىن بۇ مەيدان بىتەرەپ ئەمەس، بەزى ئىستراتېگىيەلەرنى ۋە ئاكتىيورلارنى قۇرۇلما جەھەتتىن ئەۋزەل ئورۇنغا ئىگە قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا دۆلەت قۇرۇلمىسى، خىتاي بىيۇروكراتلارنى ۋە پارتىيە كادىرلىرىنى سىستېمىلىق تۈردە ئەۋزەل ئورۇنغا ئىگە قىلغان بولسا، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنى ناچار ئورۇنغا قويىدۇ. «ھەممە ساھە، ھەممە جەريان، ھەممە يۆنىلىش»  (全域、全程、全方位) خەۋپسىزلىك ئۇسۇلى، بۇ قۇرۇلمىلىق باراۋەرسىزلىكنى خەۋپسىزلىك تىلى بىلەن قانۇنلاشتۇرىدۇ.

ئالتۇسسېر  (1971) نىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان پولانتزاس، دۆلەتنىڭ پەقەت زوراۋانلىق قوراللىرى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئىدېئولوگىيەلىك ئاپپاراتلار بىلەنمۇ ئىشلەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تېكىستتىكى «دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىق مائارىپىنى ئومۇملاشتۇرۇش» (国家通用语言文字教育推广) ۋە «يېڭى دەۋر فېڭچياۋ تەجرىبىسى» (新时代’枫桥经验‹) دېگەندەك مېخانىزملار، ئىدېئولوگىيەلىك دۆلەت ئاپپاراتلىرىنىڭ مىساللىرىدۇر. بۇ مېخانىزملار، جىسمانىي زوراۋانلىقتىن باشقا، مائارىپ، تىل ۋە جەمئىيەتنى باشقۇرۇش ئارقىلىق ئىدېئولوگىيەلىك ماسلىقنى بەرپ قىلىشنى نىشان قىلىدۇ.

ئالتۇسسېرنىڭ  (1971) «ئىدېئولوگىيەلىك دۆلەت ئاپپاراتلىرى»  ئانالىزى، مائارىپ سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق شەخسلەرنى قانداق شەكىللەندۈرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا مەجبۇرىي خىتايچە مائارىپ، پەقەت تىل ئۆگىتىشلا ئەمەس، بەلكى ««جۇڭگولۇق ياكى جۇاڭخۇالىق» كىملىكىنى قۇرۇشتۇر. باتلېرنىڭ  (1997) «بويسۇندۇرۇش»(subjection) ئۇقۇمى بۇنى ئىزاھلاشقا ماس كېلىدۇ: ھوقۇق ئاساسلىق شەخسلەرنى بېسىم ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى مەلۇم بىر كىملىككە چاقىرىش ئارقىلىق يېتىشتۈرىدۇ. «جۇاڭخۇا مىللىتى ئورتاق ئېڭى» سۆزى، ئۇيغۇرلارغا ئاساسلىق شەخس سۈپىتىدە سۇنۇلۇۋاتىدۇ، لېكىن بۇ ئاساسلىق شەخس بولۇش ئۆز مەدەنىيەت كىملىكىدىن ۋاز كېچىشنى تەلەپ قىلىدۇ.

ئىقتىساد-سىياسەت: تەرەققىيات-خەۋپسىزلىك باغلىنىشى

مارك داففېلدنىڭ  (2001) «يەرشارىنى ئىدارە قىلىش ۋە يېڭى ئۇرۇشلار» ناملىق ئەسىرى، 1990-يىللاردىن باشلاپ خەۋپسىزلىك بىلەن تەرەققىياتنىڭ قانداق بىرلەشتۈرۈلگەنلىكىنى تەنقىد قىلىدۇ. «لىبېرال تىنچلىق» سۆزى ئاستىدا، تەرەققىيات پىروگراممىلىرى ئەمەلىيەتتە نوپۇسنى كونترول قىلىش قوراللىرىغا ئايلانماقتا. بۇ تېكىستتىكى «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات ئارقىلىق يۇقىرى سەۋىيەلىك خەۋپسىزلىكنى ئىلگىرى سۈرۈش»(以高质量发展促进高水平安全) سۆزى، دەل داففېلد تەنقىد قىلغان پارادىگمىدۇر. تەرەققىيات، كىشىلەرنىڭ باياشاتلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى خەۋپسىزلىك ئۈچۈن قورال قىلىنماقتا. بۇ ئۇسۇل، ئىقتىسادىي ئېشىشنى ئىجتىمائىي كونترول ۋە سىياسىي بىرلىشىشنىڭ بىر قورالىغا ئايلاندۇرۇپ، يەرلىك نوپۇسنىڭ مۇستەقىل ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا.

داففېلدنىڭ «تەرەققىيات-خەۋپسىزلىك باغلىنىشىنى» (development-security nexus) تەنقىد قىلىشى، شەرقىي تۈركىستاندا ئۈچ سەۋىيىدە نامايان بولماقتا. بىرىنچىدىن، «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش»  سىياسەتلىرى ئەمەلىيەتتە نوپۇسنىڭ ھەرىكەتچانلىقىنى كونترول قىلىش ۋە ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ئۇسۇللىرىنى ئۆزگەرتىش قوراللىرىدۇر. ئىككىنچىدىن، «شىنجاڭغا سانائەت ئارقىلىق ياردەم بېرىش» (产业援疆) سىياسەتلىرى، خىتاينىڭ شەرقىي رايونلىرىدىن كاپىتال ۋە ئىش كۈچى يۆتكەشنى ئاسانلاشتۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇيغۇر نوپۇسىنى تۆۋەن مائاشلىق، تېخنىكا تەلەپ قىلمايدىغان خىزمەت ساھەلىرىگە يۈزلەندۈرمەكتە. ئۈچىنچىدىن، «بىڭتۇەن» (兵团) (ئىشلەپچىقىرىش ۋە قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى) گە ئوخشاش قۇرۇلمىلار، ئىقتىسادىي تەرەققىيات بىلەن ھەربىي-ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارنى بىۋاسىتە بىر گەۋدە قىلماقتا.

ئېسكوبارنىڭ  (1995) «تەرەققىياتقا دۇچ كېلىش» (Encountering Development) ناملىق ئەسىرى، «تەرەققىيات»ئۇقۇمىنىڭ ئۆزىنىڭ بىر ھوقۇق تېخنىكىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. تەرەققىيات سۆزى، «قالايمىقان» جەمئىيەتلەرنى «زامانىۋى» لاشتۇرۇش ۋەدىسى بىلەن، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنى سىرتتىن تېڭىلغان قائىدە-يوسۇنلارغا ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرگە بويسۇندۇرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «زامانىۋىلاشتۇرۇش» (现代化) سۆزى، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي ئەمەلىيەتلىرىنى (بوستان دېھقانچىلىقى، سودا كارۋانلىرى، قول ھۈنەرۋەنچىلىك) «قالاق» دەپ ئاتاپ، سانائەت دېھقانچىلىقى ۋە زاۋۇت ئىشلەپچىقىرىشقا ئايلاندۇرۇشنى قانۇنلاشتۇرماقتا. بۇ، پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ئېپىستېمولوگىيەلىك (بىلىم نەزەرىيەسىگە ئائىت) بىر زوراۋانلىقتۇر: يەرلىك بىلىم ۋە ئەمەلىيەتلەر قائىدىنىڭ سىرتىدىكى نەرسىلەر، دەپ تامغىلانماقتا ياكى «خىتاي مەدەنىيىتى»نىڭ مۇھىم بىر قىسمى دەپ تەرىپلەنمەكتە.

فېرگۇسوننىڭ  (1994) «سىياسەتكە قارشى ماشىنا» (anti-politics machine) ئۇقۇمى، تەرەققىيات پىروگراممىلىرىنىڭ قانداق قىلىپ سىياسىي مەسىلىلەرنى تېخنىكىلىق مەسىلىلەرگە ئايلاندۇرغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلمىلىق باراۋەرسىزلىك، كەمسىتىش ۋە ئىقتىسادىي بېسىم مەسىلىسى، «تەرەققىيات كەملىكى» دېگەن تېخنىكىلىق مەسىلىگە ئايلاندۇرۇلماقتا. ھەل قىلىش چارىسى سۈپىتىدە تېخىمۇ كۆپ دۆلەتنىڭ ئارىلىشىشى، تېخىمۇ كۆپ «زامانىۋىلاشتۇرۇش» تەكلىپ قىلىنماقتا. بۇ جەريان، مەسىلىنىڭ ھەقىقىي سەۋەبلىرىنى (يەرلىكلەرنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەتكە قېقىلىشى) يوققا چىقىرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۆلەت كونترولىنى كېڭەيتمەكتە.

لىنىڭ  (2007) «ياخشىلاشقا بولغان ئىرادە» (will to improve) ئانالىزى، دۆلەتنىڭ تەرەققىياتقا ئارىلىشىشلىرىنىڭ ياخشى نىيەتلىك كۆرۈنگەن تەقدىردىمۇ، قانداق قىلىپ بېسىم مۇناسىۋەتلىرىنى مۇستەھكەملەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىنى ياخشىلاش» (民生改善) سۆزى ئاستىدا، ئۇيغۇر نوپۇسى سىستېمىلىق تۈردە ئاجىزلاشتۇرۇلماقتا. ئەنئەنىۋى مەھەللىلەر بۇزۇلماقتا، دېھقانچىلىقنى «زامانىۋىلاشتۇرۇش» كىچىك دېھقانلارنى يەرلىرىدىن ئايرىماقتا، «ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش پىروگراممىلىرى» مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىلىرىغا ئايلانماقتا. بۇ ئارىلىشىشلار «ياخشىلاش» دەپ سۇنۇلۇۋاتقاندەك قىلغان بىلەن، ئەمەلىيەتتە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە ئىقتىسادىي مۈلۈكسىزلىشىش يۈز بەرمەكتە.

خۇلاسە

«شىنجاڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك سىستېمىسى ۋە ئىقتىدارىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش» (新疆国家安全体系和能力现代化) سۆزى، كۆپ خىل نەزەرىيەۋى نۇقتىلاردىن تەھلىل قىلىنغاندا، مۇرەككەپ بىر ھوقۇق تېخنىكىسى تورى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش نەزەرىيىسى، ھاياتنىڭ بارلىق ساھەلىرىنىڭ خەۋپسىزلىك تەھدىتى سۈپىتىدە قايتا رامكىغا سېلىنىشىنى؛ گىرامشىچە ھۆكۈمرانلىق ئانالىزى، زورلۇق ۋە رازىلىقنىڭ بىرىكىشىنى؛ ۋېبېر ۋە پولانتزاس، دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ بىيۇروكراتىيە ۋە ئىدېئولوگىيە ئارقىلىق ئىشلىشىنى؛ ئىقتىساد-سىياسەت نۇقتىسى بولسا تەرەققىياتنىڭ كونترول قورالىغا ئايلىنىشىنى ئاشكارىلىماقتا.

بۇ ئانالىز ئۈچ ئاساسلىق نەتىجىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىرىنچىدىن، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتى ئايرىم ۋەقەلەر ئەمەس، بەلكى ھاكىممۇتلەق تۈزۈمنىڭ «زامانىۋىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ سىستېمىلىق نامايەندىسىدۇر. ئىككىنچىدىن، «خەۋپسىزلىك» ۋە «تەرەققىيات» سۆزلىرى، قۇرۇلمىلىق باراۋەرسىزلىكنى ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسىنى يوشۇرىدىغان قانۇنلاشتۇرۇش قوراللىرىدۇر. ئۈچىنچىدىن،  خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىق تۈرى تېخنى تاماملىنىپ بولغىنى يوق ، شۇڭا ئىزچىل تەھدىت بارلىقىنى تەكىتلەش ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغان بولغان ھۆكۈمرانلىقنىڭ نازۇكلىقىنى كۆرسەتمەكتە.خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بولغان ھۆكۈمرانلىقى ئىشغالىيەت ۋە مۇستەملىكىچىلىك ئىدىيەسىگە تايانغاچقا، خىتاي دۆلىتى بۇ ھۆكۈمرانلىقنىڭ ھەر ۋاقىت قولدىن كېتىش خەۋپى بارلىقىنى ئوبدان بىلىدۇ. شۇڭا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بولغان ھۆكۈمرانلىق تۈرى نازۇك ۋە سەزگۈر ھېسابلىنىدۇ.

مەنبەلەر

ئىنكاسلار: