ياۋروپا ۋە خىتاينىڭ پەن – تېخنىكا مۇناسىۋەتلىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلىرىدە يۇقىرى تېخنىكا ۋە يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى دۆلەتلەرنىڭ جۇغراپىيەۋى سىياسىي تەسىر كۈچىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ يادرولۇق ئامىلغا ئايلاندى. ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئوچۇق بازار ۋە چەكلىمىسىز ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈپ كەلگەن ياۋروپا ئىتتىپاقى بۈگۈنكى كۈندە خىتاينىڭ تېخنىكا ساھەسىدىكى تېز سۈرئەتتە قەد كۆتۈرۈشى ۋە ئۇنىڭ ئېلىپ كەلگەن تۈرلۈك خىرىسلىرىغا دۇچ كەلمەكتە[1]. بۇ جەرياندا تېخنىكا ھەمكارلىقىنىڭ خاراكتېرى «ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش» باسقۇچىدىن ئاستا-ئاستا «مەۋجۇتلۇق رىقابىتى» ۋە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك لوگىكىسىغا قاراپ بۇرۇلۇش ياسىدى[1, 4]. ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئىلگىرىكى شەرتسىز ئوچۇق سىياسەتلىرى بۈگۈنكى كۈندە زامانىۋى ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋە ئۆز-ئۆزىنى قوغداش مېخانىزمى بىلەن ئورۇن ئالماشتۇرۇشقا باشلىدى[1, 2].

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پەن-تېخنىكا ۋە يېڭىلىق يارىتىش ساھەسىدە دۇنياۋى يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتۈش ئىنتىلىشى ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئۇنىڭغا ئەزا دۆلەتلەر ئۈچۈن ناھايىتى تەھلىكىلىك ئاقىۋەتلەرنى پەيدا قىلىۋاتىدۇ[2]. خىتاي ئىلگىرى ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئۈستۈن ساھەلىرى ھېسابلىنىدىغان سانائەت يۇقىرى تېخنىكىسى، ئېنېرگىيە، ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل ۋە ماشىنىسازلىق قاتارلىق ساھەلەردە كۈچلۈك رىقابەتچىگە ئايلىنىپلا قالماي، ئىلغار رەقەملىك تېخنىكىلار ئارقىلىق ياۋروپانىڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلمىسىغىمۇ خەتەر ئېلىپ كەلمەكتە[2]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي يەنىلا ياۋروپادىكى تەتقىقاتچىلار ۋە كارخانىلارنى ئۆزىگە جەلپ قىلىدىغان چوڭ بىر ھەمكارلىق مەيدانى بولۇپ قالماقتا[2]. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاينىڭ تەتقىقات ۋە تەرەققىيات چىقىمى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، يېڭى تېخنىكا تەتقىقات سىستېمىلىرىدا دۇنياۋى يېتەكچىلىكنى قولغا كەلتۈرۈشكە باشلىدى[2].

خىتاي تەرىپىدىن 2026-يىلى مارتتا ئېلان قىلىنغان «15-بەش يىللىق پىلان» ياۋروپانىڭ تېخنىكا رىقابەت كۈچىگە قارىتا تېخىمۇ كەسكىن ۋە سىستېمىلىق جەڭ ئېلان قىلىش سىگنالىنى بەردى[2]. بۇ پىلاندا يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدە پۈتۈنلەي تاشقى دۆلەتلەرگە تايانماسلىق، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە يېشىل ئېنېرگىيە تېخنىكىسىنى قاتلاپ كېڭەيتىش قاتارلىق نىشانلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى[2]. خىتاي ھۆكۈمىتى يېڭىدىن بارلىققا كېلىۋاتقان تېخنىكا ساھەلىرىنى قوللاش ئۈچۈن 1 تىرىليون خىتاي يۈەنى (تەخمىنەن 127 مىليارد ياۋرو) قىممىتىدە «ھۆكۈمەت باشلامچىلىقىدىكى يېتەكلەش فوندى» قۇردى[2]. بۇ پىلان خىتاينىڭ سانائەت قۇرۇلمىسىنى يۇقىرى دەرىجىگە كۆتۈرۈش ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئىلگىرىكى يېتەكچىلىك ئورنىغا بىۋاسىتە خىرىس قىلىشنى نىشانلايدۇ[2].

بۇ جۇغراپىيەۋى سىياسىي رىقابەت داۋامىدا، ياۋروپالىقلار بارغانسېرى ئۆزلىرىنىڭ نىسپىي ئاجىز ۋە تايانچى ئورۇنغا چۈشۈپ قالغانلىقىنى ھېس قىلماقتا[1]. گەرچە ياۋروپا شىركەتلىرى ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسى ۋە يېشىل ئېنېرگىيە قۇرۇلمىسى قاتارلىق بىر قىسىم ھالقىلىق تەمىنلەش زەنجىرلىرىدە يەنىلا ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما كەلگۈسىنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك تېخنىكىلىق ئۆلچەملىرىنى بېكىتىش ۋە ئىشلەپچىقىرىشنى ئومۇملاشتۇرۇشتا ئارقىدا قالماقتا[1]. خىتاي تېخنىكىلىرىغا بولغان تەمىنلەش زەنجىرى بېقىندىلىقى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەنپەئەتىگە جىددىي تەسىر يەتكۈزۈۋاتىدۇ[1]. بۇ نۇقتىدا، ياۋروپانىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى، تور بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي سىستېمىسى خىتاينىڭ تۈرلۈك تەسىر كۆرسىتىش ۋاسىتىلىرىگە دۇچ كەلمەكتە[1].

بۇ تەتقىقات ماقالىسىدە، خەلقئارادىكى داڭلىق ئانالىز مەركىزى «ياۋروپا-خىتاي تەتقىقات ئورگىنى تورى» (ETNC) نىڭ 2026-يىللىق يېڭى دوكلاتى ۋە باشقا ئالاقىدار ماتېرىياللار ئاساسىدا ياۋروپا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تېخنىكا مۇناسىۋەتلىرى ئەتراپلىق باھالىنىدۇ[1, 2]. ماقالىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خەتەرنى ئازايتىش ئىستراتېگىيەسى، ئۆزەك كىرىزىسى، ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل ۋە باتارېيە ساھەسىدىكى بېقىندىلىق، تور بىخەتەرلىكى خىرىسلىرى، بىيو-دورىگەرلىك رىقابىتى ۋە دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيە پەرقى قاتارلىق يادرولۇق مەسىلىلەر مۇزاكىرە قىلىنىدۇ[2, 3]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دوكلاتلارنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرى ۋە كەمچىلىكلىرى باھالىنىپ چىقىلىدۇ[1].

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خەتەرنى ئازايتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ماھىيىتى ۋە يادرولۇق مەزمۇنلىرى

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا نىسبەتەن يېقىنقى يىللاردا قوللانغان ئەڭ چوڭ سىياسىي يۆنىلىشى «خەتەرنى ئازايتىش» (De-risking) دەپ ئاتالغان ئىستراتېگىيە بولۇپ، بۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئىلگىرى سۈرگەن پۈتۈنلەي ئالاقىنى ئۈزۈش (Decoupling) سىياسىتىگە سېلىشتۇرغاندا بىر قەدەر تەكشىلىككە ئىگە[1, 2]. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئاساسلىق ماھىيىتى، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ئالاقىنى پۈتۈنلەي توختاتماستىن، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن تاشقى تايىنىشچانلىق يۇقىرى بولغان ساھەلەردە تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغان يۇقىرى تېخنىكىلارنى قوغداشتىن ئىبارەت[1]. ياۋروپا ئىتتىپاقى بۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ تېخنىكا زومىگەرلىكىدىن ساقلىنىشنى نىشان قىلىدۇ[1].

ياۋروپا ئىتتىپاقى تەرىپىدىن 2023-يىلى ئېلان قىلىنغان «ياۋروپا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى» دۆلەتلەر ئارىسىدا بىر ئورتاق سىياسىي ئاڭ ياراتقان بولۇپ، يېقىنقى 2025-يىلى دېكابىردىكى قوشما باياناتتا بۇ خىرىسلار تېخىمۇ جىددىي تونۇشتۇرۇلدى[1]. بۇ رەسمىي ھۆججەتلەردە، خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت سىستېمىسىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مۇقىملىقى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك رىقابەت كۈچىگە ئېلىپ كېلىدىغان تەھدىتلىرى ئەتراپلىق بايان قىلىنغان[1]. تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ سۈركىلىش كۈچى، ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلمىلىرىنىڭ تور بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي بېسىم كۆرسىتىش تەھدىتلىرى بۇ خەتەرلەرنىڭ يادروسىنى تەشكىل قىلىدۇ[1].

بۇ ئىستراتېگىيە بويىچە يەنە بىر ئەمەلىي قەدەم پەن-تەتقىقات بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىش بولدى[1]. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ چوڭ تەتقىقات فوندى پىروگراممىسى بولغان «ئۇپۇق ياۋروپا» (Horizon Europe) نىڭ 2026-2027-يىللىق مەبلەغ سېلىش دەۋرىدە، خىتايغا تەۋە ئورگانلار بىر قىسىم يادرولۇق يۇقىرى تېخنىكا تەتقىقاتلىرىدىن چەكلەندى[1, 2]. بۇ ئارقىلىق ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىنى قوغداش ۋە ئىككى خىل مەقسەتتە ئىشلىتىلىدىغان (ھەربىي-پۇقراۋى) تېخنىكىلارنىڭ خىتايغا ئېقىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى مەقسەت قىلدى[2, 4]. گەرچە بۇ سىياسەت بىلىم ئەركىنلىكىنى چەكلەيدۇ دەپ تەنقىد قىلىنغان بولسىمۇ، بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ بېسىمى بىلەن يولغا قويۇلدى[4].

ئەمما، بۇ ئىستراتېگىيەنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش جەريانىدا نۇرغۇن قىيىنچىلىقلار مەۋجۇت[1]. بىرىنچىدىن، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە يېشىل تېخنىكا ساھەلىرىدە ئۆز-ئۆزىگە تايىنىشچانلىقنى ئاشۇرۇش سانائەت ۋە يېڭىلىق يارىتىش جەھەتتە ئىنتايىن يۇقىرى مالىيە ۋە سىياسىي بەدەل تەلەپ قىلىدۇ[1]. رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزى تۈپەيلىدىن مۇداپىئە چىقىمىنى ئاشۇرۇش بېسىمىغا دۇچ كېلىۋاتقان ياۋروپا دۆلەتلىرى ئۈچۈن، تېخنىكا ساھەسىگە قوشۇمچە تىرىليونلىغان مەبلەغ ئاجرىتىش ئاسان ئەمەس[1]. شۇ تۈپەيلىدىن، ياۋروپانىڭ نۇرغۇن سانائەت قوللاش پىلانلىرى پەقەت قەغەز يۈزىدىلا قالماقتا[1].

ئىككىنچى جەھەتتىن، خەتەرنى ئازايتىش سىياسىتى كۆپ تەرەپلىمىلىك مەنپەئەتدارلارنىڭ ئورتاق ھەرىكىتىگە موھتاج بولۇپ، ھۆكۈمەت يۆنىلىشى بىلەن خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ ئەمەلىيىتى دائىم توقۇنۇشۇپ قالىدۇ[1]. ياۋروپا شىركەتلىرى خىتاينىڭ تېز سۈرئەتتە رەقەملىشىۋاتقان يېڭىلىق يارىتىش ئېكولوگىيەسى ۋە چوڭ بازارلىرىغا يەنىلا تەلپۈنمەكتە[1]. خىتايدىكى سىياسىي بېسىم شىركەتلىرىنىڭ يەرلىكلىشىشىنى مەجبۇرلاۋاتقان بولسا، ياۋروپا دۆلەتلىرى رىقابەت كۈچىنى يوقىتىش ۋە بىر تەرەپلىمە ئىشلەپچىقىرىشتىن ئايرىلىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ[1]. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى دونالد ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ يېڭى سىياسەتلىرى ياۋروپانىڭ خەتەرنى ئازايتىش ئىستراتېگىيەسىگە قوشۇمچە توسالغۇلارنى تۇغدۇرماقتا[1]. ئامېرىكىنىڭ بىر تەرەپلىمىلىك باج سىياسىتى، ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە تېخنىكا سىستېمىلىرىغا قىلغان بېسىملىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆز ئالدىغا يېشىل ۋە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقىنى قۇرۇشىنى مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە[1]. ياۋروپالىق سىياسەتچىلەر بۈگۈنكى كۈندە ھەم خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تېخنىكا زومىگەرلىكىگە تاقابىل تۇرۇشى، ھەم ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك بېسىمىنى بىر تەرەپ قىلىشى كېرەك[1].

شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، كۆپ ساندىكى ياۋروپا ھۆكۈمەتلىرى خىتاي بىلەن بولغان چوڭقۇر تېخنىكىلىق بېقىندىلىقنىڭ كەلگۈسىدە ئېغىر بىخەتەرلىك كىرىزىسى تۇغدۇرىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى[1, 2]. گەرچە ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدا باھالاش جەھەتتە پەرقلەر بولسىمۇ، ئورتاق بىخەتەرلىك خەۋپىنى تونۇش بارغانسېرى يۇقىرى كۆتۈرۈلمەكتە[1, 2]. كەلگۈسى تېخنىكا دۇنياسىدا خىتاينىڭ بىر تەرەپلىمە سانائەت زومىگەرلىكىگە تاقابىل تۇرۇش ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ يادرولۇق نىشانىغا ئايلاندى[2].

كونا نۇسخىدىكى ئۆزەك كىرىزىسى ۋە ئاپتوموبىل سانائىتىگە بولغان سىستېمىلىق زەربىلەر

ياۋروپانىڭ خىتايغا بولغان تېخنىكىلىق بېقىندىلىقى ئەڭ روشەن كۆرۈلگەن ساھەلەرنىڭ بىرى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ سانائىتى بولۇپ، يېقىنقى يىللاردىكى «نېكسپېرىيا» (Nexperia) شىركىتى ئەتراپىدا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر بۇ خەتەرنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى[1]. گوللاندىيە ھۆكۈمىتى ئالاھىدە پائالىيەت چەكلىمىسى ھوقۇقىدىن پايدىلىنىپ، خىتاينىڭ «ۋىڭتېك تېخنىكىسى» (Wingtech Technology) شىركىتى قولىدىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقارغۇچى «نېكسپېرىيا» نىڭ كونتروللۇقىنى ئۆز قولىغا ئالغاندىن كېيىن، ياۋروپانىڭ ئاپتوموبىل سانائىتى تۇيۇقسىز تەمىنلەش زەربىسىگە دۇچ كېلىپ كۈتۈلمىگەن بىر سىلكىنىشنى باشتىن كەچۈردى[1]. گوللاندىيە ھۆكۈمىتى بۇ قەدەمنى شىركەتنىڭ ئىلگىرىكى خىتاي باش ئىجراچى ئەمەلدارىنىڭ تېخنىكا ۋە مۈلۈكلەرنى خىتايغا يۆتكەپ كەتكەنلىكى تۈپەيلىدىن ئالغان ئىدى[1]. بۇنىڭغا جاۋابەن، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆز تەسىرىنى كۆرسىتىپ، نېكسپېرىيانىڭ خىتايدىكى زاۋۇتلىرىدىن ياۋروپاغا ئەۋەتىلىدىغان ئوراپ قاچىلانغان ئۆزەك تەمىناتىنى چەكلىدى[1]. نېكسپېرىيا شىركىتى ئۆز ئۆزەك تاختايلىرىنىڭ %70 تىن %80كىچە بولغان قىسمىنى خىتايغا بىر تەرەپ قىلىش، سىناش ۋە ئوراپ قاچىلاش (يەنى ئارقا كۆرۈنۈش ئىشلەپچىقىرىشى) ئۈچۈن ئەۋەتىدىغان بولغاچقا، ياۋروپانىڭ ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچىلىرى پۈتۈنلەي خىتاينىڭ تۇيۇقسىز ئېكسپورت چەكلىمىسىگە دۇچ كەلدى[1]. يۇقۇم مەزگىلىدىكى ئاچچىق تەجرىبىلەرگە قارىماي، ياۋروپانىڭ داڭلىق سانائەت گىگانتلىرى يەنىلا بۇنداق تاسادىپىي كىرىزىسقا تەييارلىق قىلمىغان ئىدى[1].

نەتىجىدە، گېرمانىيەنىڭ داڭلىق «ۋولكسۋاگېن» (Volkswagen) شىركىتىدىن تارتىپ تېخنىكا گىگانت شىركىتى «بوش» (Bosch) غىچە بولغان نۇرغۇن سانائەت ئورۇنلىرى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ كەمچىللىكى تۈپەيلىدىن ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى قىسقارتىشقا ياكى پۈتۈنلەي توختىتىشقا مەجبۇر بولدى[1]. نېكسپېرىيا كىرىزىسى ياۋروپانىڭ چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنى تەكشۈرۈش سىستېمىسىدىكى چوڭ بوشلۇقلارنى ئاشكارىلاپلا قالماي، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا بولغان كونا نۇسخىدىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر («مىراس ئۆزەك» – Legacy Chips) ساھەسىدىكى بېقىندىلىقىنى يورۇتۇپ بەردى[1].

ئۇزۇندىن بۇيان يۇقىرى تېخنىكىلىق ئەمەس دەپ سەل قارىلىپ كەلگەن كونا نۇسخىدىكى ئۆزەكلەر، ئەمەلىيەتتە زامانىۋى ئاپتوموبىل، تېببىي ئۈسكۈنىلەر، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار، ماشىنا ئادەملەر ۋە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى قاتارلىق تۈرلۈك ھالقىلىق ساھەلەرنىڭ يۈرۈشۈشى ئۈچۈن ئەڭ ئاساسىي ئېلېمېنت ھېسابلىنىدۇ[1]. خىتاي ھازىر دۇنيادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ %30 ئەتراپىدىكى قىسمىنى كونترول قىلماقتا، بۇنىڭ ئىچىگە ئۆزەكلەرنى قۇراشتۇرۇش، سىناش ۋە ئوراپ قاچىلاش يەنى ئارقا كۆرۈنۈش ئىشلەپچىقىرىش قىسمى كىرمەيدۇ[1].

خىتاي شىركەتلىرى بىلەن بىللە، ياۋروپانىڭ «س ت مىكرو ئېلېكترونىك» (STMicroelectronics) غا ئوخشاش داڭلىق ئۆزەك ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىمۇ ئۆز مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈش بىر تەرەپ قىلىش باسقۇچىنى خىتايدىكى زاۋۇتلىرىدا تاماملايدۇ[1]. بۇ خىل مۇكەممەل بولمىغان تېخنىكا سودا شەكلى ياۋروپانىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىر تەرەپلىمىلىك ئېكسپورت چەكلىمىلىرىگە ئىنتايىن ئاجىز قىلىپ قويماقتا[1]. بۇ يۆنىلىش كەلگۈسىدە تېخىمۇ جىددىيلىشىدۇ[1].

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ كونا نۇسخىدىكى ئۆزەككە بولغان ئېھتىياجى 2030-يىلغىچە يىلىغا 12.7 مىليون دانە ئۆزەك تاختىسى ئەتراپىدا كەمچىل بولىدۇ دەپ مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، ھازىر پىلانلىنىۋاتقان يەرلىك زاۋۇتلار بۇ بوشلۇقنىڭ يېرىمىنىمۇ تولدۇرالمايدۇ[1]. ئەگەر ياۋروپانىڭ ئاپتوموبىل سانائىتى بۇ خىرىستىن ئامان قالالغان تەقدىردىمۇ، بۇ جىددىي كەمچىللىك سانائەتنىڭ تەرەققىياتىنى بوغۇپ قويىدۇ[1]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي شىركەتلىرى كونا نۇسخىدىكى ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى 2030-يىلغىچە ئىككى ھەسسە ئاشۇرۇشنى نىشانلىغان بولۇپ، ياۋروپانىڭ بازارلىرىنى پۈتۈنلەي ئىگىلەشكە تەييارلىق قىلماقتا[1]. بۇ ئەھۋال ياۋروپانىڭ تېخنىكا مۇستەقىللىقىگە بولغان ئەڭ چوڭ سىستېمىلىق تەھدىتتۇر[1, 2].

ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل، لىتىي-ئىيونلۇق باتارېيە تېخنىكىسى ۋە خىتاينىڭ ئېكسپورت كونتروللۇقى

خىتاينىڭ ياۋروپا تېخنىكا رىقابەت كۈچىگە ئېلىپ كەلگەن يەنە بىر جىددىي خىرىسى ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل ۋە لىتىي-ئىيونلۇق باتارېيە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىدۇر[1]. خىتاي ئۆزىنىڭ غايەت زور كۆلەملىك ئىشلەپچىقىرىش ئەۋزەللىكى ۋە دۆلەتنىڭ سىستېمىلىق ياردەم تولۇقلىمىلىرى ئارقىلىق بۇ ساھەدە دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتتى[1, 2]. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خىتاينىڭ «نىڭدې دەۋر يېڭى ئېنېرگىيە شىركىتى» (Contemporary Amperex Technology Co. Limited – CATL) غا ئوخشاش غايەت زور سانائەت گىگانتلىرى پۈتكۈل باتارېيە تەمىنلەش زەنجىرىنى پۈتۈنلەي ئۆز كونتروللۇقىغا ئالدى[1]. خىتاي دۇنيادىكى لىتىي-ئىيونلۇق باتارېيە ئىشلەپچىقىرىش بازىرىنىڭ %65 نى يالغۇز ئىگىلەيدۇ[1].

خىتاينىڭ باتارېيە ئىشلەپچىقارغۇچىلىرى ياۋروپا بازىرىدا زاۋۇت قۇرۇپ، يەرلىك ئاپتوموبىل ماركىلىرىنى تەمىنلەشكە باشلىغاندا، يەرلىك سىياسەتچىلەر بىرىنچى بولۇپ بۇ مەبلەغنى خۇشاللىق بىلەن قارشى ئالدى[1, 4]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە بىر قىسىم دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى بۇ مەبلەغلەرگە يۇقىرى تېخنىكىنى ياۋروپاغا يۆتكەش شەرتىنى قويۇشقا ئۇرۇندى[1]. ئەمما يېشىل سۆھبەتلەر تامامەن ئەزا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز ئىختىيارىدا بولغاچقا، بىر تۇتاش ياۋروپا ئۆلچىمى قۇرۇلمىدى، نەتىجىدە دۆلەتلەر ئۆزئارا خىتاي مەبلىغىنى تارتىش ئۈچۈن رىقابەتكە چۈشتى[1].

ياۋروپا ئىتتىپاقى چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنى تەكشۈرۈش يۆتكىلىش قائىدىلىرى ۋە يېڭى «سانائەت تېزلەتكۈچى قانۇنى» لايىھەسى ئارقىلىق بىر خىل ماسلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈشكە تىرىشسىمۇ، تېخنىكا يۆتكەش تەس بولۇپ چىقتى[1]. خىتاي ھۆكۈمىتى تېخنىكىنىڭ سىرتقا ئېقىپ كېتىشىنى جىددىي چەكلەش ۋە ئۆز پەن-تېخنىكا يۈزلىنىشىنى قوغداش ئۈچۈن، ئېكسپورت كونترول مېخانىزمىنى دەرھال ئىشقا سالدى[1]. خىتاينىڭ نۇرغۇن ئىلغار باتارېيە تېخنىكىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ بىلىم مۈلۈك ھوقۇقلىرى خىتاينىڭ ئېكسپورت چەكلىمىسىگە ئۇچرىغان[1]. بولۇپمۇ 2025-يىلى ئىيۇلدا، خىتاي سودا مىنىستىرلىقى ۋە پەن-تېخنىكا مىنىستىرلىقى بىرلىكتە ئېلان قىلغان قارار ئارقىلىق تۆتىنچى ئەۋلاد لىتىي تۆمۈر فوسفات (LFP) كاتود تېخنىكىسى، يېڭى لىتىي مانگان فوسفات (LMFP) تېخنىكىسى ۋە لىتىي، گاللىي ئاجرىتىپ چىقىرىش تېخنىكىلىرىنى ئېكسپورت چەكلىمە تىزىملىكىگە كىرگۈزدى[1]. خىتاي ئېكسپورت قىلغۇچىلارنىڭ ھۆكۈمەتتىن مەخسۇس رۇخسەتنامە ئېلىشىنى مەجبۇرىي قىلىش ئارقىلىق غەربنىڭ رىقابەتچى سانائەت تېخنىكىلىرىنى قۇرۇپ چىقىشىنىڭ ئالدىنى ئالدى[1]. بۇ چەكلىمىلەر ياۋروپانىڭ يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش ۋە خەتەرنى ئازايتىش پىلانلىرىغا جىددىي ئوڭۇشسىزلىقلارنى ئېلىپ كەلدى[1].

بۇ جەرياندا، گېرمانىيەنىڭ ئاپتوموبىل سانائىتى بېيجىڭنىڭ سىستېمىلىق ئىستراتېگىيەسىدىن ئەڭ ئېغىر زەربە يېدى[4]. گېرمانىيەنىڭ ئاپتوموبىل سانائىتى دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ تۈۋرۈكى بولسىمۇ، خىتاينىڭ ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل رىقابىتى تۈپەيلىدىن خىتاي بازىرىدىكى نىسبىتى تارىخىي جەھەتتە ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈپ قالدى[4]. گېرمانىيە شىركەتلىرى خىتاينىڭ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان رەقەملىك يېڭىلىق يارىتىش تېزلىكىگە قارشى تۇرالماي ئارقىدا قالدى[4]. بۇنىڭ بىلەن گېرمانىيە ئىچىدىكى نۇرغۇن سانائەت ئورۇنلىرى تاقىلىپ، پۇقرالار ئىشسىزلىق كىرىزىسىگە دۇچ كەلدى[4]. گېرمانىيەنىڭ يېشىل تېخنىكا سىياسەتلىرى بىر تەرەپتىن خىتاي يېڭىلىقلىرىدىن پايدىلىنىشنى نىشان قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە دۆلەت ئىچىدىكى يەرلىك ئىشلەپچىقىرىشنى قوغداش ۋە رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن يېتەرلىك تەدبىرلەرنى يولغا قويالمايۋاتىدۇ[4]. بۇ ئەھۋال ياۋروپانىڭ تېخنىكا رىقابەت كۈچىنىڭ كەلگۈسىگە نىسبەتەن ئېغىر كرىزىستۇر[2]. يەنە بىر تەرەپتىن، گېرمانىيەنىڭ ئەنئەنىۋى ماشىنىسازلىق ۋە زاۋۇت ئاپتوماتلاشتۇرۇش سانائىتىمۇ خىتاينىڭ رىقابىتىگە دۇچ كەلمەكتە[4]. 2016-يىلى خىتاي شىركىتى گېرمانىيەنىڭ داڭلىق روبوت ئىشلەپچىقارغۇچىسى «كۇكا» (Kuka) نى سېتىۋالغاندىن كېيىن، خىتاينىڭ روبوت سانائىتى تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلدى[4]. بۈگۈنكى كۈندە، خىتاينىڭ گېرمانىيەدىن ماشىنا ئېكسپورت قىلىش ئەۋزەللىكى بارغانسېرى تۆۋەنلەپ، ئەكسىچە خىتاي ماشىنىلىرىنىڭ ياۋروپاغا كىرىشى شىددەت بىلەن ئاشتى[4]. گېرمانىيە ماشىنىسازلىق سانائىتى بىرلەشمىسى (VDMA) نىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ ياۋروپاغا قىلغان ماشىنىسازلىق ئېكسپورتى 2018-يىلىدىكى 20 مىليارد ياۋرودىن 2025-يىلى 48.7 مىليارد ياۋروغا يەتكەن[4].

بۇ ئەھۋال يېشىل سانائەت ۋە مۇھىت تېخنىكىلىرى ساھەسىدىمۇ كۆرۈنەرلىك تۈس ئالدى[4]. بىر زامانلار ياۋروپانىڭ قۇياش ئېنېرگىيەسى مەركىزى بولغان گېرمانىيەنىڭ «قۇياش جەرىمانىسى» بۈگۈنكى كۈندە خىتاينىڭ يۇقىرى يېڭىلىق يارىتىش تېزلىكى ۋە ئەرزان باھا سىياسىتى تۈپەيلىدىن پۈتۈنلەي ۋەيران بولدى[4]. غەرب ئانالىز ئورگانلىرىنىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، يېشىل تېخنىكا ۋە مۇھىت سانائىتىنىڭ يادروسى غەرب مەركەزلىرىدىن خىتايغا يۆتكەلمەكتە[4]. بۇ ئەھۋال گېرمانىيەنى چوڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بەدەللەرنى تۆلەشكە مەجبۇر قىلماقتا[4].

ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلمىسىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى ئىنۋېرتورلىرىدىكى تور خەتەرلىرى

خىتاي تېخنىكىلىرىنىڭ ياۋروپادىكى داۋاملىق كېڭىيىشى تور بىخەتەرلىكى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە ئالاقىدار ئېغىر ئەندىشىلەرنى تۇغدۇرماقتا[1]. بولۇپمۇ بۇ زاپچاسلار قاتناش ۋە ئېنېرگىيە سىستېمىسىغا ئوخشاش ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلمىلىرىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغاندا، تەمىنلىگۈچى شىركەتنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ئەڭ مۇھىم مەسىلىگە ئايلىنىدۇ[1]. ياۋروپا ئىتتىپاقى 2020-يىلى يۇقىرى خەتەرلىك تەمىنلىگۈچىلەرگە قارىتا بىر يۈرۈش تور بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، ئەمما ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدا سىياسىي خەتەرگە بېرىلگەن ئېنىقلىما ئوخشاش بولمىدى[1].

بۇ مەسىلە دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنىڭ كەمچىللىكىدىن كېلىپ چىققان[1]. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ رەقەملىك بىخەتەرلىك يۆنىلىشلىرى ۋە قانۇنلىرى سىستېمىلىق خەتەرلەرنى باھالاشقا يول قويسىمۇ، نۇرغۇن دۆلەتلەر خىتاي شىركەتلىرىگە قارىتا چەكلىمە قويۇشتىن ئەنسىرىمەكتە[1]. چۈنكى ئۇلار خىتاي بىلەن بولغان تاشقى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ بۇزۇلۇپ كېتىشىدىن قورقىدۇ[1]. خىتاي شىركەتلىرى بولسا، دۆلەت ئىچىدىكى كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ مۇتلەق يېتەكچىلىكىدە بولۇپ، ھۆكۈمەتنىڭ تور ھۇجۇم ۋە ئاخبارات سىياسەتلىرىگە بىۋاسىتە بويسۇنىدۇ[1].

بۇ خىل تارقاق ۋە ماسلاشمىغان سىياسەتنىڭ ئەڭ روشەن مىسالى قۇياش ئېنېرگىيەسى ئىنۋېرتورلىرى (Solar Inverters) مەسىلىسىدە كۆرۈلدى[1]. قۇياش ئېنېرگىيەسى يىغىش ئۈسكۈنىلىرى خىتاينىڭ كونتروللۇقىدا بولۇپ، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ياۋروپادىكى قۇياش ئېنېرگىيەسى ئورۇنلىرىنىڭ %80 تىن كۆپرەكى خىتايدىن سېتىۋېلىنغان ئۈسكۈنىلەر ئارقىلىق ئىشلىمەكتە، بۇ يەردە «خۇاۋېي» (Huawei) شىركىتى بازار يېتەكچىسى ھېسابلىنىدۇ[1]. ياۋروپانىڭ 200 گىگاۋاتتىن ئارتۇق قۇياش ئېنېرگىيەسى سىستېمىسى خىتايدىن كەلگەن بۇ ئۈسكۈنىلەرگە تۇتاشتۇرۇلغان[1].

ئېنېرگىيە تورى بىلەن بىر تۇتاش ئۇلىنىدىغان قۇياش ئېنېرگىيەسى ئىنۋېرتورلىرى چوقۇم يىراقتىن كونترول قىلىش ۋە سىستېمىنى يېڭىلاشقا ئوچۇق بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ[1]. بىر قىسىم خىتاي ئۈسكۈنىلىرى ئىچىدىن يوشۇرۇن ئالاقە زاپچاسلىرى يەنى ئۈسكۈنىلىرى بايقالغاندىن كېيىن، خىتاينىڭ كەلگۈسىدە ياۋروپانىڭ ئېنېرگىيە تورىنى تۇيۇقسىز توختىتىپ قويۇش ياكى بۇزغۇنچىلىق قىلىش خەۋپى بارلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى[1]. لىتۋا ھۆكۈمىتى 2023-يىلىلا بۇ خەتەر تۈپەيلىدىن يىراقتىن ئۇلىنىدىغان خىتاي ئۈسكۈنىلىرىنى ئىشلىتىشنى پۈتۈنلەي چەكلىدى[1]. ئەمما ياۋروپانىڭ باشقا دۆلەتلىرىدە بۇ ئۈسكۈنىلەر يەنىلا كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلمەكتە[1]. ياۋروپا ئىتتىپاقى يېڭىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان رەقەملىك بىخەتەرلىك تۈزىتىش قانۇنى ئارقىلىق بىر تەرەپلىمە مونوپوللۇققا ئىگە ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان تەمىنلىگۈچىلەرگە چەكلىمە قويۇشنى پىلانلىماقتا[1]. ئەمما بۇ تەدبىرلەر يەنىلا ئاستا بولۇپ، تېز سۈرئەتتە كېڭىيىۋاتقان رەقەملىك تەھدىتلەرگە قارىغاندا ئىنتايىن ئارقىدا قالماقتا[1].

بىيو-دورىگەرلىك رىقابىتى ۋە ئامېرىكىنىڭ «بىيو-بىخەتەرلىك قانۇنى»نىڭ ياۋروپاغا كۆرسەتكەن تەسىرى

بىيو-دورىگەرلىك ۋە بىيوتېخنىكا ساھەسى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ كەلگۈسى تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ يەنە بىر مۇھىم سىناق مەيدانىغا ئايلاندى[5]. بۇ ساھەدە ئىرلاندىيە ۋە ئىتالىيە ئۆزلىرىنىڭ كۈچلۈك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بىلەن ئالاھىدە ئورۇندا تۇرىدۇ[5, 6]. ئىرلاندىيە دۇنيا بويىچە دورا ئېكسپورت قىلىشتا ئۈچىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، دۆلەت ئىچىدە 90 دىن ئارتۇق خەلقئارالىق دورا شىركىتى 50 مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرغان[5].

خىتاي ھۆكۈمىتى يېقىنقى بەش يىللىق پىلانلىرىدا بىيو-مېدىتسىنا ۋە بىيوتېخنىكا ساھەسىنى ئىستراتېگىيەلىك قوللايدىغان ئالدىنقى قاتاردىكى ساھە قىلىپ بېكىتتى[5]. خىتاي ئۆزىنىڭ غايەت زور مەبلىغى ئارقىلىق بۇ ساھەدىكى تەتقىقاتلارنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ياۋروپادىكى دورا تەرەققىياتىغا بىۋاسىتە شېرىكلىك قىلماقتا[5]. ئىرلاندىيەنىڭ دورا سانائىتى نۆۋەتتە خەلقئارالىق سېمىزلىككە قارشى تۇرۇش دورىلىرى (GLP-1) نىڭ دۇنياۋى يېتەكچى ئېكسپورت مەركىزىگە ئايلاندى[5].

«نوۋو نوردىسك» (Novo Nordisk) ۋە «ئېلى لىللى» (Eli Lilly) غا ئوخشاش غايەت زور غەرب دورا شىركەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ يېڭى دورا مەھسۇلاتلىرىنى ئىرلاندىيەدىكى ئىلغار ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرى ئارقىلىق خىتاينىڭ تېز سۈرئەتتە كېڭىيىۋاتقان بازارلىرىغا ئېكسپورت قىلىشنى پىلانلىماقتا[5]. خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى بازىرى 2030-يىلغىچە 14 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىگە يېتىدۇ دەپ مۆلچەرلەنگەن[5]. شۇ تۈپەيلىدىن، ئىرلاندىيە پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقىدا خىتاي بازىرىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىدۇ[5]. ئەمما، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەرىپىدىن 2025-يىلى دېكابىردا قوبۇل قىلىنغان «بىيو-بىخەتەرلىك قانۇنى» (BIOSECURE Act) ياۋروپانىڭ دورا تەمىنلەش زەنجىرىگە كۈتۈلمىگەن بىر جۇغراپىيەۋى سىياسىي بېسىم ئېلىپ كەلدى[6]. بۇ قانۇن ئامېرىكا فېدېراتسىيە ئورگانلىرىنىڭ خىتاينىڭ خەتەرلىك بىيوتېخنىكا شىركەتلىرى بىلەن سودا مۇناسىۋىتى قىلىشىنى پۈتۈنلەي چەكلەيدۇ[6]. بۇ چەكلىمىلەر خىتاينىڭ «ۋۇشى بىيولوگىك» (WuXi Biologics) غا ئوخشاش ياۋروپادا كۆپ مىليارد دوللارلىق مەبلەغ سالغان سانائەت گىگانتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[5, 6].

ئىتالىيەنىڭ بىيو-دورىگەرلىك ساھەسى 2025-يىلى 15 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى كىرىم قىلغان ۋە كۈچلۈك ئورۇندا تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، خىتاينىڭ سىستېمىلىق ھۆكۈمەت ياردىمىگە تايانغان رىقابەتچىلىرىگە قارشى تۇرۇشتا قىينالماقتا[6]. ئىتالىيە ھۆكۈمىتى دۆلەت ئىچىدىكى بىيوتېخنىكا كارخانىلىرىنى قوللاش ئۈچۈن سىياسىي ھەرىكەت پىلانى تۈزىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئاجرىتىلغان مەبلەغ ئىنتايىن ئاز بولغاچقا، سانائەت تەرەققىياتى ئاستا بولدى[6].

بۇ كىرىزىس داۋامىدا، ئامېرىكىنىڭ «بىيو-بىخەتەرلىك قانۇنى» ياۋروپا شىركەتلىرى ئۈچۈن بىر پۇرسەت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن[6]. چۈنكى خىتاينىڭ رىقابەتچىلىرى ئامېرىكا بازىرىدىن قوغلاپ چىقىرىلغاندا، ياۋروپانىڭ يۇقىرى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقارغۇچىلىرى بۇ بوشلۇقنى تولدۇرالايدۇ[6]. ئەمما بۇ بۇرۇلۇش يەنىلا نۇرغۇن تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ يېڭى سىناقلىرىغا ۋە قوشۇمچە مالىيە بەدەللىرىگە دۇچ كېلىدۇ[6]. مۇشۇنداق خەتەرلەرگە قارىماي، ياۋروپا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى پەن-تەتقىقات ھەمكارلىقلىرى داۋاملاشماقتا[6]. مەسىلەن، 2024-يىلى نويابىردا، ئىتالىيە دۆلەتلىك تەتقىقات كېڭىشى (CNR) بىلەن خىتاينىڭ شېنجېن ئىلغار تېخنىكا تەتقىقات ئورۇنلىرى (SIAT) بىرلىكتە ئورتاق پەن-تېخنىكا تەتقىقات تەجرىبىخانىسى قۇرۇپ چىقتى[6]. بۇ ئەھۋال سىياسىي جەھەتتىكى بىخەتەرلىك بېسىمى بىلەن بىلىم ساھەسىدىكى ھەمكارلىق ئېھتىياجىنىڭ مۇرەككەپ مۇناسىۋىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[6].

ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا قاراتقان تېخنىكا سىياسەتلىرىدىكى پەرقلىق كۆزقاراشلار ۋە پارچىلىنىشلار

ياۋروپا قىتئەسىنىڭ خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى كۈچىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى پۈتۈنلەي پارچىلانغان ھالەتتە تۇرۇۋاتىدۇ[3]. ھەرقايسى دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى ۋە خىتايغا بولغان تاشقى سودا تايىنىشچانلىق دەرىجىسىگە ئاساسەن تۈرلۈك سىياسىي يۆنىلىشلەرنى تاللىماقتا[2]. بۇ ئەھۋال بىريۇسسېل ئوتتۇرىغا قويغان «بىر تۇتاش ياۋروپا» پىلانلىرىنىڭ ئەمەلىيلىشىشىنى ئىنتايىن قىيىنلاشتۇرىدۇ[2, 3].

فىرانسىيە ھۆكۈمىتى تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە مىللىي مۇستەقىللىقنى قوغداشقا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىدىغان بولۇپ، سۈنئىي ئەقىل، كىۋانت تېخنىكىسى ۋە رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلمىلىرىدا خىتايغا بولغان بېقىندىلىقنى جىددىي چەكلەشكە تىرىشىدۇ[2]. پارىژ ھۆكۈمىتى شۇ تۈپەيلىدىن ھەم خىتاينىڭ، ھەم ئامېرىكىنىڭ تېخنىكا سىستېمىلىرىغا نىسبەتەن ئۆزىنى قوغداش سىياسىتىنى يۈرگۈزۈۋاتىدۇ[2].

گېرمانىيە بولسا، ئۆزىنىڭ ئاپتوموبىل، ماشىنىسازلىق ۋە دورا سانائىتىدىكى جىددىي خىرىسلار تۈپەيلىدىن بىر تەرەپتىن خەتەرنى ئازايتىشنى تەشەببۇس قىلسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتىن گېرمانىيە شىركەتلىرى خىتاي ھەمكارلىقىنى تېخىمۇ چىڭىتىشنى تاللىماقتا[2, 4]. گېرمانىيە باش مىنىستىرى فرىدرىخ مېرز 2025-يىلى ئاخىرىدا ئېلان قىلغان يېڭى يۇقىرى تېخنىكا پىلانىدا گېرمانىيەنىڭ تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداشنى ئوتتۇرىغا قويدى[4]. ئەمما سانائەت جەمئىيەتلىرى بىلىم يۆتكەشنى قوغداش بىلەن بىللە ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇش كېرەك دەپ چىڭ تۇرماقتا[4].

ئىتالىيە بولسا، دۆلەتنىڭ ئالاھىدە «ئالتۇن كۈچ» (Golden Power) دەپ ئاتالغان ئىستراتېگىيەلىك نازارەت قىلىش سىستېمىسى ئارقىلىق خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى «سىنوچەم» (SinoChem) شىركىتىنىڭ ئاپتوموبىل بالونى ئىشلەپچىقارغۇچى «پىرېللى» (Pirelli) شىركىتىدىكى ھوقۇقلىرىنى جىددىي چەكلىدى[6]. ئىتالىيە ھۆكۈمىتى Pirelli نىڭ يېڭى «سىبەر بالون» (Cyber Tyre) دەپ ئاتالغان ئىلغار ئاپتوماتىك ماشىنا ھەيدەش تېخنىكىسىنىڭ خىتايغا ئۆتۈپ كېتىشىدىن ئەنسىرەپ بۇ چەكلىمىنى يۈرگۈزدى[6]. بۇ ئەھۋالدا ئامېرىكا بازىرىغا كىرىش پۇرسىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، پىرېللى شىركىتى ئامېرىكىنىڭ جورجىيە ئىشتاتىدا مەخسۇس يېڭى بىر زاۋۇت قۇرۇشقا مەجبۇر بولدى[6].

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىتالىيەنىڭ 5G تور قۇرۇلۇشىدا خۇاۋېي ۋە جۇڭشىڭ تېخنىكىلىرى چەكلەنگەن بولسىمۇ، غەرب شىركەتلىرىنىڭ يۇقىرى باھاسى تۈپەيلىدىن دۆلەتنىڭ يېڭى تور قۇرۇلۇشى ئاستىلاپ كەتتى[6]. ئىتالىيەنىڭ 3GPP دەپ ئاتالغان دۇنيادىكى 6G تېخنىكا ئۆلچىمى بېكىتىش گۇرۇپپىسىدا ئاران ئالتە ئەزاسى بار بولۇپ، خىتاينىڭ 179 ئەزاسى ئالدىدا ئىنتايىن ئاجىز قېلىۋاتىدۇ[6]. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يېڭى قۇرۇلغان «Hexa-X-II» تۈرى نۆۋەتتە نوكىيا شىركىتىنىڭ يېتەكچىلىكىدە 6G ئىگىلىك ھوقۇقىنى قۇرۇشقا تىرىشماقتا[6].

باشقا كىچىك تىپتىكى ياۋروپا دۆلەتلىرى بولسا، تېخىمۇ ئېھتىياتچان سىياسەتلەرنى قوللانماقتا[2]. مەسىلەن، ئاۋسترىيە جۇغراپىيەۋى سىياسىي جەھەتتە بىتەرەپلىك ئورنىنى ساقلاپ، بىر تەرەپتىن خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىنى تۇيۇقسىز ئۈزمەي يەنە بىر تەرەپتىن ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلمىلىرىنى قوغداش مېخانىزمىنى يولغا قويدى[2]. بېلگىيە بولسا، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە بىيو-دورىگەرلىكتىكى ئەۋزەللىكلىرى تۈپەيلىدىن، بولۇپمۇ يېتەكچى فلاندرىيە رايونى ئارقىلىق خىتاينىڭ مەبلەغ سېلىش تەرتىپىگە جىددىي چەكلىمىلەرنى يولغا قويدى[2]. دانىيە بولسا، چەت ئەل سانائەت ئۈسكۈنىلىرىگە نىسبەتەن يېڭى نازارەت قىلىش مېخانىزمىنى قۇرۇپ چىقتى[2].

پولشا ۋە شىۋېتسىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بولسا، يېقىنقى يىللاردا خىتاي بىلەن بولغان پەن-تېخنىكا ئالاقىسىنى سىستېمىلىق تەكشۈرۈشكە باشلىدى[2]. پولشا خىتاينىڭ ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل ۋە باتارېيە مەبلىغىنى يالغۇز زاۋۇت يۈرگۈزۈش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى چوقۇم تېخنىكا يۆتكەش شەرتى بىلەنلا قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىدى[2]. شىۋېتسىيەدە بولسا، خىتاينىڭ پەن-تەتقىقات سېلىنمىسى يېقىنقى يىللاردا %300 ئاشقان بولسىمۇ، بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ بېسىمى بىلەن تاشقى تەكشۈرۈش كۈچەيتىلدى[2].

يەنە بىر تەرەپتىن، ئىرلاندىيە، ۋېنگىرىيە، پورتۇگالىيە ۋە ئىسپانىيە قاتارلىق دۆلەتلەر تېخنىكا رىقابىتىدە تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە ھەمكارلىق يۆنىلىشىنى تاللايدىغان گۇرۇپپىلارنى تەشكىل قىلىدۇ[2]. سلوۋاكىيەدە بولسا، روبېرت فىكونىڭ يېڭى ھۆكۈمىتى خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىنى تېزلىتىپ، يېشىل تېخنىكىنى قوللاشنى پىلانلىدى[2]. ئۇلار خىتاينىڭ يېشىل ئېنېرگىيە، باتارېيە ۋە سىناق تېخنىكىلىرىنى دۆلەت ئىچىگە جەلپ قىلىش ئارقىلىق مىللىي سانائەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى كۆزلىمەكتە[2].

بۇنىڭغا تامامەن قارشى ھالەتتە، لىتۋا، ئېستونىيە، لاتۋىيە ۋە فىنلاندىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر خىتاي تېخنىكىلىرىغا نىسبەتەن جىددىي بىخەتەرلىك ۋە چەكلەش تەدبىرلىرىنى قوللانماقتا[2]. چېخىيە جۇمھۇرىيىتى بولسا، سىياسىي جەھەتتە خىتايغا قارشى بېسىم يولى تۇتقان بولسىمۇ، سانائەتتە يەنىلا خىتاينىڭ قۇياش ئېنېرگىيەسى تېخنىكىسى ۋە نازارەت كامېرالىرىغا تايىنىپ تۇرماقتا[2]. بۇ دۆلەتلەر خىتاينىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە باشقا جۇغراپىيەۋى سىياسىي تەھدىتلەر تۈپەيلىدىن خىتاي تېخنىكىلىرىنى ئۆز ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلمىلىرىدىن پۈتۈنلەي قوغلاپ چىقىرىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ[2]. بۇ ئەھۋال ياۋروپانىڭ تېخنىكا سىياسەتلىرىدە دۆلەتلەر ئارا چوڭ يېرىقنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى روشەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ[3].

خۇلاسە

خۇلاسىلىگەندە، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تېخنىكا ۋە يېڭىلىق يارىتىش مۇناسىۋەتلىرى تارىخىي خاراكتېرلىك بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا[1, 2]. بىريۇسسېل ئىلگىرى سۈرگەن «خەتەرنى ئازايتىش» ۋە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى ياۋروپانىڭ كەلگۈسى رىقابەت كۈچىنى قوغداشتا بىرىنچى قەدەم بولسىمۇ، تېخى يېتەرلىك ماسلىشىش ۋە ئېنىق بىرلىككە كېلەلمىدى[1, 2]. ئەزا دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى ئىقتىسادىي مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى ياۋروپانىڭ بىر تۇتاش گەۋدە سۈپىتىدە خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت سىستېمىسىغا قارشى تۇرۇشىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا[1, 3].

زامانىۋى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، لىتىي-ئىيونلۇق باتارېيە ۋە تور بىخەتەرلىكىگە ئالاقىدار سىستېمىلار كەلگۈسىدە ياۋروپانىڭ مىللىي بىخەتەرلىكى ۋە تەرەققىياتىنىڭ ئاساسىغا ئايلىنىدۇ[1]. ياۋروپا دۆلەتلىرى يالغۇز مۇداپىئە خاراكتېرلىك چەكلىمىلەر بىلەنلا ئۆز ئەۋزەللىكىنى سىستېمىلىق ساقلاپ قالالمايدۇ[4]. بەلكى دۆلەت تەتقىقاتىنى ئاشۇرۇش، يەرلىك زاۋۇتلارنى يېتەرلىك قوللاش ۋە يېڭىلىق يارىتىش سۈرئىتىنى تېزلىتىش ئارقىلىقلا ئۆز تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقىنى ھەقىقىي قۇرۇپ چىقالايدۇ[2, 4].

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان سۈركىلىش كۈچەيگەن ۋە غەرب دۇنياسىنىڭ تېخنىكا ئورنى تېخىمۇ مۇرەككەپ يۆنىلىشكە ماڭغان بۈگۈنكى كۈندە، ياۋروپا ئۆز ئالدىغا بىر پەن – تېخنىكا كۈچى بولۇش ئىقتىدارىنى سىناپ باقماقتا[1, 2]. خىتاينىڭ غايەت زور يېڭىلىق يارىتىش سۈرئىتى ۋە سانائەت زومىگەرلىكى يېقىنقى بەش يىل ئىچىدە بارلىق بازارلارنى قايتىدىن شەكىللەندۈرىدۇ[2]. شۇ تۈپەيلىدىن، ياۋروپا ئىتتىپاقى دەرھال ئۆزىنىڭ ئىچكى مالىيە، سانائەت ۋە پەن-تەتقىقات سىستېمىلىرىنى چوڭقۇر ئىسلاھ قىلىپ، بىر تۇتاش ھەرىكەت سۇپىسىنى قۇرۇپ چىقىشى زۆرۈر[2]. يېڭى جۇغراپىيەۋى سىياسىي جەڭدە يېڭىلىپ قالماسلىقنىڭ بىردىنبىر يولى يالغۇز خەتەرنى ئازايتىش بىلەنلا توختاپ قالماي، ئۆز رىقابەت كۈچىنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت[2, 4].

پايدىلانغان مەنبەلەر:

ئىنكاسلار: