«تەرەققىيات» نىقابى ئاستىدىكى يېڭىچە مۇستەملىكىچىلىك:

خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى بايلىق سىياسىتى ۋە چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە ئىستراتېگىيەسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

قىسقىچە مەزمۇنى: مەزكۇر ماقالە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان رەسمىي دوكلاتلىرى ۋە خەۋەرلىرىدىكى (خۇسۇسەن 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 7-كۈنىدىكى «شىنجاڭ گېزىتى» قاتارلىق ئورگان تاراتقۇلىرى تەمىنلىگەن) ئۇچۇرلارنى ئاساس قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىقتىسادىي سىياسەتلەرنىڭ ماھىيىتىنى يورۇتۇپ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئانالىز جەريانىدا، خىتاينىڭ «غەربنى ئېچىش»، «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات» دېگەن شوئارلار ئاستىدا رايوننىڭ تەبىئىي بايلىقلىرىنى قانداق شەكىلدە يۆتكەۋاتقانلىقى ۋە بۇ جەرياننى تېزلىتىش ئۈچۈن يەرلىك خەلقنى قانداق ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش (مىللىي كىملىكىنى ئۆزگەرتىش) سىياسىتىنى يۈرگۈزۈۋاتقانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ماقالىدە، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ كىلاسسىك مۇستەملىكىچىلىك نەزەرىيەسى ۋە زامانىۋى گېئو-سىياسىي ئىستراتېگىيەلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.

1. كىرىش سۆز: مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي لوگىكىسى

شەرقىي تۈركىستاننىڭ گېئو-سىياسىي ئورنى ۋە مول تەبىئىي بايلىقلىرى، تارىختىن بۇيان خىتاينىڭ مەركىزىي ھاكىمىيىتى ئۈچۈن ھەم ئىستراتېگىيەلىك تەمىنات بازىسى، ھەم بىخەتەرلىك ئارىلىق بەلۋاغ (Buffer Zone) دەپ قارىلىپ كەلدى. خىتاي تاراتقۇلىرى تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 7-كۈنى ئېلان قىلىنغان ئۇچۇرلارغا [1] نەزەر سالىدىغان بولساق، خىتاينىڭ رايوندىكى ھەرىكىتىنىڭ ئاددىي بىر «تەرەققىيات پىلانى» ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق، چوڭقۇر قاتلاملىق ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر مۇستەملىكە قۇرۇلۇشى ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. بۇ قۇرۇلۇشنىڭ يادروسى ئىككى ئاساسىي تۈۋرۈككە تايانغان بولۇپ، بىرىنچىسى، رايوننىڭ ئېنېرگىيە ۋە قېزىلما بايلىقلىرىنى خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىگە توشۇش ئارقىلىق خىتاينىڭ سانائەت ماشىنىسىنى ئوزۇقلاندۇرۇش؛ ئىككىنچىسى، بۇ بايلىق مەنبەسىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، يەرلىك خەلقنى — يەنى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى — مەدەنىيەت ۋە نوپۇس جەھەتتىن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىپ، دىنىي، مىللىي ۋە سىياسىي تەۋەلىك تۇيغۇسىنى ئۆزگەرتىشتۇر.

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خۇسۇسەن خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا ئەگىشىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى تېخىمۇ ئاشتى. خىتاي ھۆكۈمىتى رايوندىكى بايلىقلارنى ئېچىش سۈرئىتىنى مىسلىسىز دەرىجىدە تېزلىتىپ، بۇنى «يەرلىك خەلقنى بېيىتىش» دەپ تەشۋىق قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ بايلىقلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى خىتاينىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغىقىدىكى تەرەققىي قىلغان شەھەرلەرگە يۆتكىلىۋاتىدۇ. تەمىنلەنگەن ئۇچۇر مەنبەلىرىدىكى سانلىق مەلۇماتلار ۋە تۈر قۇرۇلۇشلىرى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاننى پەقەت بىر «خام ئەشيا ئامبىرى» ۋە «ئېنېرگىيە بازىسى» دەپ قارايدۇ. بۇ خىل مۇستەملىكە ئىقتىسادىي ئەندىزىسىدە، يەرلىك خەلق بايلىقنىڭ ئىگىسى بولۇش سالاھىيىتىدىن مەھرۇم قىلىنىپلا قالماي، بەلكى شۇ بايلىقلارنى قېزىش جەريانىدا كېلىپ چىققان ئېكولوگىيەلىك بۇزۇلۇش ۋە ئىجتىمائىي تەڭسىزلىكنىڭ بىۋاسىتە زىيانكەشلىكىگە ئۇچرايدۇ ۋە ئۇچرىماقتا.

مۇستەملىكىچىلىكنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى يەرلىك مەدەنىيەت ۋە كىملىكنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق «مەڭگۈلۈك ئەمىنلىك» يارىتىش ئۇرۇنۇشىدۇر. خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋەرلىرىدە كۆپ تىلغا ئېلىنغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى»، «ئورتاق ئاڭ» ۋە «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» دېگەن ئاتالغۇلار، ئەمەلىيەتتە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ سىياسىي تەرىپىدۇر. بايلىقلارنى توسالغۇسىز توشۇش ۋە رايوننى خىتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن، ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، دىنى ۋە ئەنئەنىۋى ياشاش ئۇسۇلى سىستېمىلىق ئۆزگەرتىش خىتاي دۆلىتىنىڭ رايوندىكى سىياسىتىنىڭ باش نىشانىغا ئايلانغان. بۇ ماقالىدە، مەزكۇر «تەرەققىيات» ۋە «مۇقىملىق» نامىدىكى سىياسەتلەرنىڭ ئەمەلىي تەسىرى تۆۋەندىكى بۆلەكلەردە تەپسىلىي ئانالىز قىلىنىدۇ.

2. بايلىق بۇلاڭ-تالاڭچىلىقى: «غەربنىڭ ئېنېرگىيەسىنى شەرققە يۆتكەش»نىڭ يېڭى باسقۇچى

خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىقتىسادىي سىياسىتىنىڭ يادروسى، بۇ رايوننى خىتاينىڭ سانائەتلىشىشى ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مۇقىم «خام ئەشيا ئامبىرى» غا ئايلاندۇرۇشتۇر. يېقىنقى رەسمىي دوكلاتلاردا [1] تەكىتلەنگەن «بايلىق ئەۋزەللىكىنى ئىقتىسادىي ئەۋزەللىككە ئايلاندۇرۇش» شوئارى، ماھىيەتتە رايوندىكى نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە كۆمۈر بايلىقلىرىنى تېز سۈرئەتتە قېزىپ، خىتاينىڭ ئېنېرگىيەگە ئېھتىياجلىق بولغان شەرقىي دېڭىز بويىدىكى ئۆلكىلىرىگە توشۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يېڭى پىلانىدا، بايلىق ئېچىش سۈرئىتى ئىلگىرىكى يىللاردىكىدىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇرۇلغان بولۇپ، بۇ جەرياندا يەرلىك ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق ۋە كەلگۈسى سىجىل تەرەققىيات مەسىلىلىرى ئىككىنچى ئورۇنغا قويۇلماقتا.

«غەربنىڭ گازىنى شەرققە يۆتكەش» ۋە «غەربنىڭ كۆمۈرىنى شەرققە توشۇش» قۇرۇلۇشلىرىنىڭ كۆلىمى يېڭى بىر يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. بولۇپمۇ جۇڭغار ئويمانلىقى ۋە تارىم ئويمانلىقىدىكى غايەت زور نېفىت-تەبىئىي گاز تۈرلىرىنىڭ كېڭەيتىلىشى، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئېنېرگىيە تەمىناتىنى كاپالەتلەندۈرۈشتىكى ھەل قىلغۇچ ئامىل ھېسابلىنىدۇ. ئەمما، بۇ قىممەتلىك بايلىقلار تۇرۇبا يوللىرى ئارقىلىق شاڭخەي، بېيجىڭ قاتارلىق شەھەرلەرگە توشۇلغاندا، بايلىق مەنبەسى بولغان يەرلىك ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئېنېرگىيە ئىستېمال قۇرۇلمىسىدا كۆرۈنەرلىك ياخشىلىنىش بولمىدى، ئەكسىچە نۇرغۇن رايونلاردا يەنىلا كۆمۈر يېقىش ئاساسلىق ئورۇندا تۇرماقتا. بۇ خىل «مەركەز-چەت » مۇناسىۋىتى، كىلاسسىك مۇستەملىكە ئىقتىسادىنىڭ تىپىك ئالاھىدىلىكى بولۇپ، پايدا مەركەزگە، مۇھىت بۇلغىنىش بېسىمى يەرلىككە يۈكلەنمەكتە.

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاي دۇنياۋى يېشىل ئېنېرگىيە بازىرىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەش ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستاننى «يېڭى ئېنېرگىيە بازىسى» قىلىپ بېكىتتى. كەڭ كەتكەن چۆل ۋە تاغ باغىرلىرىدا قۇرۇلغان غايەت زور كۆلەمدىكى قۇياش ئېنېرگىيەسى ۋە شامال ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى، بەزى جايلاردا يەرلىك دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ يايلاقلىرىنى ۋە تېرىلغۇ يەرلىرىنى ئىگىلىۋېلىش بەدىلىگە ئېلىپ بېرىلماقتا. [1] ئوچۇق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، بۇ يېشىل ئېنېرگىيە تۈرلىرىدىن ھاسىل بولغان توك «شىنجاڭنىڭ توكىنى سىرتقا يەتكۈزۈش» قاناللىرى ئارقىلىق بىۋاسىتە ئىچكى ئۆلكىلەرگە يوللانماقتا. يەرلىك خەلقنىڭ بۇ يېڭى ئېنېرگىيە تۈرلىرىدىن ئالىدىغان بىۋاسىتە ئىقتىسادىي مەنپەئەتى چەكلىك بولۇپ، يەر-مۈلۈك ھوقۇقى مەسىلىسىدە زىددىيەتلەر مەۋجۇت.

بۇنىڭدىن باشقا، ئىستراتېگىيەلىك قېزىلما بايلىقلارنىڭ، جۈملىدىن لىتىي، پولىكرېمنىي ۋە باشقا ئاز ئۇچرايدىغان مېتاللارنىڭ قېزىلىشى، خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكا سانائىتى ئۈچۈن ھاياتلىق لىنىيەسى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي شىركەتلىرى دۆلەتنىڭ سىياسەت جەھەتتىن قوللىشى ئاستىدا، بۇ كانلارنى كەڭ كۆلەمدە ئاچماقتا. كانچىلىق سانائىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، سۇ مەنبەلىرىنىڭ بۇلغىنىشى ۋە يەر ئاستى سۈيىنىڭ تارتىلىپ كېتىشى، قۇرغاق رايون بولغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېكولوگىيەسىگە ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان بېسىم ئېلىپ كەلدى. بۇ خىل ئىستېمال خاراكتېرلىك تەرەققىيات ئەندىزىسى، رايوننى سىجىل تەرەققىياتتىن يىراقلاشتۇرماقتا.

بۇ ئىقتىسادىي ھەرىكەتلەرنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كارخانىلار ۋە «بىڭتۈەن»  نىڭ مونوپوللۇق ئورنىدۇر. رايوندىكى چوڭ تىپتىكى قۇرۇلۇش ۋە بايلىق ئېچىش تۈرلىرىنىڭ ئاساسلىق قىسمى خىتاي مەركىزىگە بىۋاسىتە قاراشلىق كارخانىلار ياكى بىڭتۈەن تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ. بۇ ئورۇنلار باج ۋە پايدىنى ئاساسەن بىۋاسىتە مەركەزگە يوللايدىغان بولغاچقا، يەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ مالىيە كىرىمىگە قوشۇلىدىغان ئۈلۈشى نىسبەتەن تۆۋەن. نەتىجىدە، بايلىق سىرتقا ئېقىپ كەتكەن بىلەن، يەرلىك ئۇل ئەسلىھە ۋە ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان مەبلەغ يەنىلا مەركەزنىڭ ياردەم پۇلىغا تايىنىپ قالماقتا، بۇ ئۆز نۆۋىتىدە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنى كۈچەيتىدۇ.

ئاخىرقى ھېسابتا، خىتاينىڭ بايلىق سىياسىتى رايوندىكى تەڭسىزلىكنى كېڭەيتىش خەۋپىگە ئىگە. «يەرلىكنى بېيىتىش» دېگەن تەشۋىقاتلار بولغان تەقدىردىمۇ، ئەمەلىيەتتە يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ يەر-زېمىنلىرىنىڭ ئىشلىتىلىش ھوقۇقىنىڭ چەكلىمىگە ئۇچرىشى ۋە ئەنئەنىۋى ئىگىلىكىنىڭ قىسىلىشى داۋاملاشماقتا. بۇ جەريان، ئىقتىسادىي تەرەققىيات نامىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سىستېمىلىق بايلىق يۆتكەش ھەرىكىتى بولۇپ، يەرلىك خەلقنىڭ ئۆز ۋەتىنىنىڭ بايلىقىدىن تولۇق بەھرىمەن بولۇش ئىمكانىيىتىنى تارايتماقتا.

3. ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتى: كونتروللۇق ۋە ھەربىي ھەرىكەتچانلىق

شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كەڭ كۆلەملىك قاتناش ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى، سىرتتىن قارىغاندا ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ بەلگىسىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ يوللار ۋە تۆمۈريوللار خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ رايون ئۈستىدىكى كونتروللۇق تورىنى شەكىللەندۈرمەكتە. يېقىنقى خەۋەرلەردە[3] تىلغا ئېلىنغان يېڭى تاشيول ۋە تۆمۈريول تورلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا دىققەت قىلغىنىمىزدا، بۇلارنىڭ ئاساسلىقى ھەربىي ئەھمىيىتى يۇقىرى چېگرا رايونلارنى ۋە ئۇيغۇر نوپۇسى زىچ ئولتۇراقلاشقان جەنۇبىي رايونلارنى مەركەز بىلەن چەمبەرچەس باغلاشقا قارىتىلغانلىقىنى كۆرىمىز. بولۇپمۇ تەكلىماكاننى ئايلىنىدىغان تۆمۈريول ھالقىسىنىڭ تۇتاشتۇرۇلۇشى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ جىددىي ئەھۋالدا قىسقا ۋاقىت ئىچىدە رايوننىڭ ھەر قانداق بىر نۇقتىسىغا ئەشيا ۋە كۈچ يۆتكىشىگە تولۇق شارائىت ھازىرلاپ بەردى.

بۇ ئۇل ئەسلىھەلەر يەنە خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ غول تومۇرى سۈپىتىدە، شەرقىي تۈركىستاننى خىتاينىڭ غەربكە كېڭىيىشىدىكى ئەشيا ئوبوروت تۈگۈنىگە ئايلاندۇردى. تارىخىي يىپەك يولىنىڭ مۇھىم شەھەرلىرى بولغان قەشقەر، غۇلجا، ئاقسۇ قاتارلىق شەھەرلەرنىڭ قۇرۇلمىسى ئۆزگەرتىلىپ، زامانىۋىلاشتۇرۇش نامىدا تارىخىي ۋە مىللىي ئالاھىدىلىكى سۇسلاشتۇرۇلدى ھەتتا يوقىتىلدى. ئۇلارنىڭ ئورنىغا خىتايچە شەھەر پىلانلاش ئەندىزىسىدىكى بىنالار ۋە كەڭ يوللار دەسسىتىلىپ، شەھەرلەرنىڭ قىياپىتى ئۆزگەرتىلدى. بۇ فىزىكىلىق ئۆزگىرىش، بوشلۇقنى قايتىدىن تەشكىللەش ئارقىلىق يەرلىك خەلقنىڭ تارىخىي خاتىرىسى ۋە ماكان تۇيغۇسىنى ئۆزگەرتىشكە خىزمەت قىلىدۇ.

زامانىۋى قاتناش تورىنىڭ يەنە بىر فۇنكسىيەسى، يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسىنى ئومۇملاشتۇرۇشقا شارائىت ھازىرلاشتۇر. يېڭىدىن سېلىنغان يول، ۋوگزال ۋە ئايرودوروملارنىڭ كۆپىنچىسى چىراي تونۇش سىستېمىسى ۋە رەقەملىك نازارەت ئۈسكۈنىلىرى بىلەن تەمىنلەنگەن. بۇ سىستېما ئارقىلىق خىتاي ھۆكۈمىتى نوپۇسنىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى باشقۇرۇپ، كىشىلەرنىڭ سەپەرلىرى ۋە ئالاقىلىرىنى رەقەملىك ئۇسۇلدا كۆزىتەلەيدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، قاتناش قولايلىقى يەنە بىر تەرەپتىن ئىجتىمائىي كونتروللۇقنىڭ تېخىمۇ ئىنچىكىلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.

ساياھەتچىلىكنى تەرەققىي قىلدۇرۇش نامىدا سېلىنغان ئايرودوروم ۋە تاشيوللار، خىتاي ئىچكىرىسىدىن كەلگەن كۆپ ساندىكى ساياھەتچىلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ئېقىپ كىرىشىگە يول ئاچتى.[3] خىتاي تاراتقۇلىرىدىكى خەۋەر، دوكلاتلاردا «ساياھەت ئارقىلىق شىنجاڭنى تونۇتۇش» دەپ تەرىپلەنگەن بۇ ھەرىكەت، ئەمەلىيەتتە دېموگرافىيەلىك تەسىر كۆرسىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. ساياھەتچىلەرنىڭ كۆپلەپ كىرىشى رايوننىڭ ئىجتىمائىي مۇھىتىغا تەسىر كۆرسىتىپ، يەرلىك مەدەنىيەتنى ساياھەت مەھسۇلاتىغا ئايلاندۇرۇش بىلەن بىرگە، خىتاي مەدەنىيەت ئامىللىرىنىڭ رايوندىكى تەسىرىنى كۈچەيتىدۇ.

ئاخىرىدا، خىتاينىڭ شەھەرلىشىش قۇرۇلۇشى سىياسىتى، يەرلىك ئۇيغۇرلارنى ئەنئەنىۋى مەھەللە تۇرمۇشىدىن ئايرىپ، باشقۇرۇشقا قولايلىق بولغان زامانىۋى تۇرالغۇ رايونلىرىغا كۆچۈرۈشنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. كونا شەھەر رايونلىرىنىڭ ئۆزگەرتىلىشى ۋە يېڭى رايونلارنىڭ كېڭىيىشى، ئەنئەنىۋى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنى ئۆزگەرتىش ۋە مەھەللە مۇناسىۋەتلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش رولىنى ئوينايدۇ. ئولتۇراقلىشىشتىكى بۇ فىزىكىلىق ئۆزگىرىش مۇقەررەر ھالدا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىگە خاس مەدەنىيىتى ئىپادىلىنىدىغان ۋە ئەۋلادلارغا مىراس قالدۇرۇلىدىغان ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ئادەتلىرىنىمۇ ئۆزگەرتىشكە قىستايدۇ. بۇ ئۇل ئەسلىھە ئۆزگىرىشلىرىنىڭ ھەممىسى، رايوننى خىتاينىڭ مەمۇرىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈلمىسىگە تولۇق سىڭدۈرۈش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلاندۇر.

4. ئاسسىمىلياتسىيە ۋە كىملىك قىرغىنچىلىقى: «زامانىۋىلىشىش» نىقابىدىكى مەدەنىيەت ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشى

خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن قوللانغان ئەڭ رادىكال ئىستراتېگىيەسى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ مىللىي كىملىكىنى، تىلىنى ۋە دىنىنى سىستېمىلىق ئۆزگەرتىشتۇر. خىتاي ئورگان تاراتقۇلىرىدا «شىنجاڭنى مەدەنىيەت ئارقىلىق ئوزۇقلاندۇرۇش»[2] دەپ تەشۋىق قىلىنىۋاتقان سىياسەت، ماھىيەتتە بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش قۇرۇلۇشىدۇر. بۇ سىياسەت تەبىئىي مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش جەريانىدىن پەرقلىق بولۇپ، دۆلەت كۈچى ئارقىلىق يۈرگۈزۈلۈۋاتقان مەدەنىيەتنى بىر قېلىپقا سېلىش (Homogenization) خاراكتېرىگە ئىگە.

تىل بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئەڭ مۇھىم بەلگىسىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى «دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىقىنى ئومۇملاشتۇرۇش» سىياسىتى ئاستىدا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ مائارىپ سىستېمىسىدىكى ئورنىنى ئاساسەن دېگۈدەك يوق قىلدى. يەسلىدىن تارتىپ ئالىي مەكتەپكىچە بولغان ئاساسلىق دەرسلەر خىتاي تىلىدا ئۆتۈلۈشى تەلەپ قىلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ فۇنكسىيەسى ئائىلە ۋە كۈندىلىك تۇرمۇش بىلەن چەكلىنىپ قالدى. بۇ سىياسەتنىڭ نەتىجىسىدە، ياش ئەۋلادلارنىڭ ئانا تىلى سەۋىيەسى تۆۋەنلەپ، ئۆز تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە ئەدەبىياتىنى بىۋاسىتە ئىگىلەش ئىقتىدارى ئاجىزلاشماقتا، بۇ بولسا مەدەنىيەت ۋارىسلىقىدا ئۈزۈلۈش پەيدا قىلىدۇ.

دىنىي ئېتىقاد ساھەسىدە، خىتاي «ئىسلام دىنىنى خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنى ئىزچىل ئىجرا قىلماقتا. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ تولىسى يىقىلدى، قالغانلىرىنىڭ بىر قىسمى قاۋاقخانا، چايخانا قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن بولسا، يەنە بەزى مەسچىتلەرنىڭ بىناكارلىق ئۇسلۇبىمۇ خىتاي ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە ماسلاشتۇرۇپ ئۆزگەرتىلدى. دىنىي پائالىيەتلەر، روزا ۋە ناماز قاتارلىق ئىبادەتلەر مەمۇرىي بۇيرۇقلار ئارقىلىق قاتتىق تەڭشەلدى.[2] خىتاي تاراتقۇلىرىدا ئېلان قىلىنغان ماتېرىياللاردا تىلغا ئېلىنغان «توغرا دىن قارىشى تىكلەش» دېگەن ئىبارىلەر، ئەمەلىيەتتە دىنىي ئېتىقادنى ئۆزىنىڭ ئەسلى ئىسلامىي ماھىيىتىدىن يىراقلاشتۇرۇپ سوتسىيالىستىك جەمئىيەتكە ماسلاشتۇرۇش ۋە دىننىڭ ئىجتىمائىي ھاياتتىكى تەسىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر.

ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش ۋە «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» پىلانلىرىمۇ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنى ئۆزگەرتىشنىڭ بىر ۋاسىتىسىگە ئايلاندى. يېزىلاردىكى ئۇيغۇر ياشلىرى، جۈملىدىن ئاياللار، تەشكىللىك ھالدا خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى ياكى يەرلىكتىكى سانائەت باغچىلىرىدا ئىشلەشكە ئورۇنلاشتۇرۇلماقتا. بۇ سىياسەت ئىقتىسادىي كىرىمنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇلارنى كوللېكتىپ تۇرمۇش مۇھىتىدا 24 سائەت خىتاي تىلى ۋە سىياسىي ئىدېئولوگىيە تەربىيەسى ئاستىدا تۇرۇشقا مەجبۇر قىلىدۇ. بۇنىڭ تەسىرىدە، ئەنئەنىۋى ئائىلە قۇرۇلمىسى ۋە تەربىيە ئۇسۇلى ئۆزگىرىۋاتىدۇ.

نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش جەھەتتە، خىتاي ھۆكۈمىتى «مىللەتلەر ئارىلىشىپ ئولتۇراقلىشىش» نى تەشەببۇس قىلىپ، نوپۇسنىڭ ھەرىكەتچانلىقىنى ئاشۇرماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىلغان پىلانلىق تۇغۇت سىياسەتلىرىنىڭ قاتتىق ئىجرا قىلىنىشى، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ تەبىئىي ئېشىش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىشىگە سەۋەب بولدى. بۇنىڭدىن باشقا، مىللەتلەر ئارا نىكاھلىنىشنى رىغبەتلەندۈرۈش سىياسەتلىرىمۇ، ئىجتىمائىي بىر گەۋدىلىشىشنى تېزلىتىش قەدىمى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا.

مائارىپ ۋە تەشۋىقات ساھەسىدە، تارىخ ۋە مەدەنىيەت بايانلىرى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىلماقتا. دەرسلىك ۋە تەشۋىقاتلاردا شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخى خىتاي تارىخىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە كۈچەيتىپ تەسۋىرلىنىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ «جۇڭخۇا مەدەنىيىتى» رامكىسى ئىچىدىكى ئورنى تەكىتلەنمەكتە.[2] دوكلاتلاردا كۆرسىتىلگەن «ئورتاق ئاڭنى مۇستەھكەملەش»، يەرلىك كىملىكنى دۆلەت كىملىكىگە بويسۇندۇرۇش ۋە بىر گەۋدىلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنىڭ يادروسى ھېسابلىنىدۇ.

خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى پەقەت بىر تۈركۈم كىشىلەرنى ئۆزگەرتىش بىلەن چەكلەنمەيدۇ، بەلكى ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان ئارقىلىق مىللەتنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىكىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ «تەرەققىيات» ۋە «زامانىۋىلىشىش» شوئارلىرى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سىستېمىلىق قۇرۇلۇش بولۇپ، ئۇنىڭ مەقسىتى ئۇيغۇرلارنى سىياسىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن خىتاي دۆلەتچىلىك سىستېمىسىغا تولۇق سىڭدۈرۈۋېتىشتىن ئىبارەتتۇر.

5. خۇلاسە: نېئو-مۇستەملىكىچىلىكنىڭ خەتىرى ۋە كەلگۈسى

يۇقىرىدىكى ئانالىزلاردىن شۇنداق خۇلاسە چىقىرىشقا بولىدۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرى، ئاددىي بىر دۆلەت ئىچىدىكى تەرەققىيات پىلانى بولماستىن، بەلكى 21-ئەسىردىكى خاسلىققا ئىگە نېئو-مۇستەملىكىچىلىك (Neo-colonialism) ئەندىزىسىدۇر. 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 7-كۈنىدىكى خەۋەرلەردە كۆرسىتىلگەن سانلىق مەلۇماتلار ۋە قۇرۇلۇش تۈرلىرى، خىتاينىڭ بۇ زېمىننى مەڭگۈلۈك كونترول قىلىش ئۈچۈن ئىككى تەرەپلىمە ئىستراتېگىيە قوللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ: بىر تەرەپتىن رايوننىڭ بايلىقلىرىنى ئېچىپ، ئىقتىسادىي قىممىتىنى مەركەزگە يۆتكەش؛ يەنە بىر تەرەپتىن، يەرلىك خەلقنى مەدەنىيەت ۋە نوپۇس جەھەتتىن ئۆزگەرتىپ، رايوننىڭ «خىتايلىشىش» جەريانىنى تاماملاش.

بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئاقىۋىتى ئېغىر بولۇشى مۇمكىن. ئىقتىسادىي جەھەتتە، شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆز بايلىقىدىن يېتەرلىك بەھرىمەن بولالماي، ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ھالىتى تېخىمۇ كۈچىيىشى مۇمكىن. ئېكولوگىيەلىك جەھەتتە، رايوننىڭ نازۇك تەبىئىي مۇھىتى زىيادە ئېچىش سەۋەبىدىن بۇزۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە بولسا، دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولغان ئۇيغۇر مەدەنىيىتى چەكلىمىگە ئۇچراپ، ئۆزگىچىلىكىنى يوقىتىش گىردابىغا بېرىپ قېلىشى مۇمكىن. خەلقئارا جەمئىيەت ۋە كۆزەتكۈچىلەر، خىتاي تاراتقۇلىرى تەمىنلىگەن تەرەققىيات سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى بۇ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەرنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىشى ۋە ۋەزىيەتكە ئوبيېكتىپ باھا بېرىشى زۆرۈردۇر.

مەنبەلەر (References):

ئىنكاسلار: