ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ئىستراتېگىيەسى: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۈستۈنلۈك دەۋرىدىن كېيىنكى يۆنىلىشى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەييارلىدى

ئەسەر ئۇچۇرى ۋە ئەھمىيىتى

«ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ئىستراتېگىيەسى: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۈستۈنلۈك دەۋرىدىن كېيىنكى يۆنىلىشى» (Strategies of Prioritization: American Foreign Policy After Primacy) ماۋزۇلۇق بۇ ماقالە ئامېرىكادىكى دارتموس ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى، چاتام ئۆيى (Chatham House) نىڭ ھەمكارلاشقۇچى تەتقىقاتچىسى جېننىفېر لىند (Jennifer Lind) ۋە شۇ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پىروفېسسورى دارىل گ. پىرېس (Daryl G. Press) تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، خەلقئارادىكى نوپۇزلۇق ژۇرنال «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) نىڭ 2025-يىللىق ئىيۇل/ئاۋغۇست سانىدا ئېلان قىلىنغان. بۇ ئەسەر ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدىكى بىر تۈپ، ئۇزاق مۇددەتلىك ئۆزگىرىشنى، يەنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى «يەرشارىۋىي رەھبەرلىك» ئىستراتېگىيەسىدىن ۋاز كېچىپ، بارلىق رېسۇرس ۋە دىققەتنى خىتاينى چەكلەشكە مەركەزلەشتۈرىدىغان «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» (Prioritization) ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ.

مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئىلمىي ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدىكى بۇ زور بۇرۇلۇشنىڭ پەقەت ترامپ ھۆكۈمىتىگىلا خاس بولغان ۋاقىتلىق ھادىسە ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ دۆلەت كۈچىنىڭ نىسپىي ئاجىزلىشىشى، ئىقتىسادىي بېسىمنىڭ ئېشىشى ۋە خىتاينىڭ كۈچلۈك رەقىب سۈپىتىدە مەيدانغا چىقىشى قاتارلىق چوڭقۇر سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن شەكىللەنگەن ئۇزاق مۇددەتلىك يۈزلىنىش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئاپتورلار بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ ئوباما دەۋرىدىن باشلاپلا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئاسىياغا مەركەزلىشىش» سىياسىتىنىڭ ئەمەلىي ئىجرا قىلىنىشى ئىكەنلىكىنى، كەلگۈسىدىكى ھەرقانداق ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يۆنىلىشنى ئۆزگەرتمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ تەھلىل ئامېرىكانىڭ ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، خەلقئارا تەرتىپ ۋە كەلگۈسىدىكى يەرشارى سىياسىي ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان چوڭقۇر تەسىرلەرنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە.

ئىستراتېگىيەلىك تەڭلىمە

ماقالىنىڭ بۇ قىسمىدا، ئاپتورلار ئامېرىكانىڭ «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلىنىشىگە سەۋەب بولغان تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە تۈپكى ئامىللارنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى 30 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە، ئامېرىكا «لىبېرال خەلقئارا تەرتىپ»نى بەرپا قىلىش، كېڭەيتىش ۋە ئۇنىڭغا رەھبەرلىك قىلىشنى مەقسەت قىلغان يەرشارىۋىي ئىستراتېگىيەنى يولغا قويۇپ كەلگەن ئىدى. بىراق، «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىنى تەشەببۇس قىلغۇچىلار بۇنى بىر ئەمەلگە ئاشماس خىيال دەپ قارايدۇ. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، بۇ خىل يەرشارىۋىي سىياسەتكە ئارىلىشىش ئامېرىكانىڭ دۆلەت كۈچىنى خورىتىپ، توختاۋسىز ئۇرۇشلارغا، ھەربىي جەھەتتىن ھەددىدىن زىيادە كېڭىيىشكە ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئامېرىكانىڭ قوغدىشىغا «ھەقسىز پايدىلىنىشى» (free-riding) غا سەۋەب بولدى. ئەركىن سودا ۋە سىياسىي پاناھلىق ھوقۇقى قاتارلىق لىبېرال پىرىنسىپلار ئامېرىكانىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سانائەت كۈچىنى قوغداش ۋە چېگراسىنى كونترول قىلىش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇردى. شۇڭا، بۇ يېڭى ئىستراتېگىيە ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىنى ئامېرىكانىڭ ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكى، گۈللىنىشى ۋە ئىجتىمائىي ئۇيۇشۇشچانلىقىنى مەركەز قىلىپ قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ.

بۇ ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشنىڭ تۈپكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى–ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋىي ئۈستۈنلۈك دەۋرىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىشتۇر. سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، ئامېرىكا ھېچقانداق دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك رەقىبكە دۇچ كەلمىگەنلىكتىن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىدىغان، كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقلارغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان «كەم بولسا بولمايدىغان دۆلەت» رولىنى ئوينىيالىغان ئىدى. ھازىر بۇ دەۋر ئۆتۈپ كەتتى. ئىقتىسادىي جەھەتتىكى قىيىنچىلىقلارمۇ بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنى تېزلەتتى. ئامېرىكانىڭ 29 تىرىليون دوللارلىق دۆلەت قەرزى دۆلەت ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىگە تەڭلىشىپ قالدى. فېدېراتسىيە خامچوت قىزىل رەقىمى ئۆتكەن ئەسىردىكى (ئۇرۇش ياكى ئېغىر ئىقتىسادىي چېكىنىش دەۋرلىرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا) ھەرقانداق مەزگىلدىكىدىن يۇقىرى بولۇپ، دۆلەت قەرزىنى تېخىمۇ ئاشۇرماقتا. بۇ خىل مالىيە بېسىمى ئاستىدا، يەرشارىۋىي رەھبەرلىك ئىستراتېگىيەسى تەلەپ قىلىدىغان غايەت زور ھەربىي خىراجەتنى قامداش بارغانسېرى قىيىنلىشىپ كەتتى.

ئەڭ مۇھىمى، خىتاي سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كۆپ ھەسسە كۈچلۈك رەقىب سۈپىتىدە مەيدانغا چىقتى. ئۇ ئىقتىسادىي جەھەتتە ئامېرىكا بىلەن تەڭ سەۋىيەدە بولۇپ، نۇرغۇن مۇھىم تېخنولوگىيەلەردە ئالدىنقى قاتاردا تۇرماقتا. بېيجىڭ ئۆزىنىڭ ئادەتتىكى ھەربىي كۈچى ۋە يادرو قوراللىرىنى تېز سۈرئەتتە كېڭەيتىۋاتىدۇ. شۇڭا، خىتاي بىلەن رىقابەتلىشىش ئامېرىكانىڭ پۈتۈن دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈشىنى تەلەپ قىلىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ۋاشىنگتوننىڭ دۇنيانى «باشقۇرۇش»قا ئاجرىتىدىغان ۋاقتى ۋە قۇربى قالمىدى. رېئالىزمچىلارنىڭ نەزىرىدە، بىر كۈچلۈك رەقىبنىڭ دۇنيانىڭ ھالقىلىق ئىقتىسادىي رايونىنى كونترول قىلىۋېلىشى ئەڭ چوڭ تەھدىت ھېسابلىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، بۇ خىل تەھدىت پەقەت ئاسىيادا، يەنى خىتايدا مەۋجۇت. ياۋروپادا، رۇسىيە تاجاۋۇزچى بولسىمۇ، لېكىن ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن سېلىشتۇرغاندا كۈچى ئىنتايىن ئاجىز. ئەكسىچە، ئاسىيادا كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تېخىمۇ مۇرەككەپ. خىتاي دېموگرافىيە، ئىقتىساد ۋە تېخنولوگىيە جەھەتتە شەرقىي ئاسىيا دېڭىز تەۋەلىكىدە ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئىقتىدارىغا ۋە ئىرادىسىگە ئىگە. شۇڭا، «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ لوگىكىسى بويىچە، خىتاي ئامېرىكا چوقۇم تاقابىل تۇرۇشى كېرەك بولغان بىردىنبىر تەھدىتتۇر.

مەركەزنى يۆتكەشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش

ئاپتورلار بۇ بۆلەكتە، ئامېرىكانىڭ «ئاسىياغا مەركەزلىشىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى ۋە ھازىرقى ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇنى قانداق قىلىپ ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى بايان قىلىدۇ. 2011-يىلى، ئوباما ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان تەسىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئامېرىكانىڭ دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنى ئاسىياغا يۆتكەيدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان. بىراق، بۇ «مەركەز يۆتكەش» بىر تەلىماتتىن بەكرەك، بىر «يېڭى يىللىق ئارزۇ» غا ئوخشاپ قالدى؛ ئېلان قىلىندى، ئەمما كېيىنچە تاشلاندى. ئامېرىكانىڭ دىققىتى 2011-يىلدىكى ئەرەب باھارىدىن كېيىن ئوتتۇرا شەرقتىكى ئىچكى ئۇرۇشلارغا، 2014-يىلى رۇسىيە قىرىمنى ئىشغال قىلغاندىن كېيىن ياۋروپاغا بۇراپ كېتىلدى. شۇنىڭ بىلەن، «ئاسىياغا مەركەزلىشىش» توختاپ قالدى.

ترامپنىڭ بىرىنچى نۆۋەتلىك ھۆكۈمىتى ئامېرىكانىڭ دىققىتىنى ئاسىياغا قايتىدىن مەركەزلەشتۈردى. ئۇنىڭ 2017-يىللىق دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە خىتاي ۋە رۇسىيەدىن كېلىدىغان تەھدىتلەر ئالاھىدە تەكىتلىنىپ، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونى ئالدىنقى ئورۇندىكى ھەرىكەت رايونى قىلىپ بېكىتىلدى. ترامپ ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ خىراجەت نىشانىغا يەتمىگەنلىكىنى قاتتىق تەنقىد قىلىپ، ئۆز مۇداپىئەسىنى يېتەرلىك مەبلەغ بىلەن تەمىنلىمىگەن ئىتتىپاقداشلارنى ئامېرىكا قوغدىماسلىقى مۇمكىنلىكى ھەققىدە ئاگاھلاندۇردى. بايدىن ھۆكۈمىتى ياۋروپا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئۇمۇ دىققىتىنى ئاسىياغا مەركەزلەشتۈرۈشكە تىرىشتى. بىراق، 2022-يىلى ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، كېيىنكى يىلى غەززە ئۇرۇشى پارتلىغاندىن كېيىن، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونى يەنە بىر قېتىم ئىككىنچى ئورۇنغا چۈشۈپ قالدى.

«ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسى بىلەن، ترامپنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ھۆكۈمىتى ئۇزۇندىن بۇيان ۋەدە قىلىنغان لېكىن ئەمەلگە ئاشمىغان «مەركەز يۆتكەش» نى ھەقىقىي تۈردە ئىجرا قىلماقتا. بۇ ئىستراتېگىيە بويىچە، ئامېرىكا شەرقىي ئاسىيادىكى، بولۇپمۇ تەيۋەننى قوغداش مەركەز قىلىنغان توقۇنۇشقا بولغان تەييارلىقىنى تېزلىتىدۇ. خىتاينى توسۇش ۋە ئامېرىكانىڭ ئۇرۇش قىلىش ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن، ۋاشىنگتون ئۆزىنىڭ ئاجىزلاپ كەتكەن دۆلەت مۇداپىئە سانائەت بازىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە تىرىشىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلارنىڭ كەلگۈسىدىكى ھەرقانداق ياۋروپا توقۇنۇشىدا ئامېرىكانىڭ رولىغا بولغان كۆز قارىشىنى ئۆزگەرتىدۇ. 1940-يىللاردىن بۇيان، ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقى ئۇرۇش پارتلىغاندا ئامېرىكانىڭ بىرىنچى بولۇپ جەڭگە كىرىدىغانلىقى ۋە ئەڭ چوڭ قوشۇننى تەمىنلەيدىغانلىقىغا كاپالەتلىك قىلىپ كەلگەن. «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» بۇنى ئۆزگەرتىدۇ. ئامېرىكا شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىدا قېلىپ، ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغداش مەجبۇرىيىتىنى داۋاملىق ئۈستىگە ئالغان تەقدىردىمۇ، تىنچلىق مەزگىلىدە ياۋروپادا تۇرۇشلۇق قۇرۇقلۇق ۋە ھاۋا ئارمىيەسىنى قىسقارتىپ، ئۇلارنىڭ بىر قىسمىنى ئاسىياغا يۆتكەيدۇ. پەقەت بۇ بىخەتەرلىك كاپالىتىنى ئېلىۋېتىش ئارقىلىقلا، ۋاشىنگتون ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆز مۇداپىئەسىدە باشلامچى بولۇشتەك مالىيە ۋە سىياسىي جەھەتتىن مۈشكۈل بولغان بۇ ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئېلىشقا ئۈندىيەلەيدۇ.

بۇ ئىشلار يۈز بېرىۋاتىدۇ

بۇ بۆلۈمدە ئاپتورلار يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ ئەمەلىيەتتە قانداق ئىجرا قىلىنىۋاتقانلىقىنى كونكرېت مىساللار ئارقىلىق ئىسپاتلايدۇ. ئون يىللاردىن بۇيان، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا دىپلوماتلىرى ئۆز ئىتتىپاقىنى تەسۋىرلەشتە «پولاتتەك مۇستەھكەم» ۋە «مۈرىنى-مۈرىگە تىرەپ» دېگەندەك سۆزلەرنى ئىشلىتىپ، ياۋروپالىقلارنى ئامېرىكانىڭ ئۇلارنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغدايدىغانلىقىغا ئىشەندۈرۈپ كەلگەن ئىدى. ترامپ بۇ سېنارىيەنى يىرتىپ تاشلىدى. ئۇنىڭ بىرىنچى نۆۋەتلىك ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدە، بىر قېتىملىق «يەتتە دۆلەت گۇرۇھى» يىغىنىدا، ئۇ گېرمانىيە باش مىنىستىرى ئانگېلا مېركېلغا قولىنى كۆكرىكىگە كېرىۋالغان ھالدا غەزەپ بىلەن تىكىلىپ ئولتۇرغان سۈرىتى بۇنىڭ تىپىك ئىپادىسى بولدى. بۇ يىل 2-ئايدا، ترامپ ۋە مۇئاۋىن پىرېزىدېنت ج.د. ۋانس ئۇكرائىنا پىرېزىدېنتى ۋولودىمىر زېلېنسكىينى ئاقسارايدا كۈتۈۋېلىپ، تېلېۋىزوردا ئۇنى قاتتىق ئەيىبلىدى. ۋانس مىيۇنخېن بىخەتەرلىك يىغىنىغا قاتناشقاندا، ئادەتتىكىدەك تەسەللىي بېرىدىغان سۆزلەرنىڭ ئورنىغا، ياۋروپالىقلارنى دۆلەت مۇداپىئە مەسئۇلىيىتىدىن قاچقانلىقى ۋە سۆز ئەركىنلىكىنى بوغقانلىقى ئۈچۈن كەسكىن تەنقىد قىلدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى، ئامېرىكانىڭ ياۋروپا بىلەن «ئايرىلىشنى» خالايدىغانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.

ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ مەقسىتى جېدەل چىقىرىش ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا ئوتتۇرىسىدا سىياسىي ئارىلىق پەيدا قىلىش. بۇ ئارقىلىق ياۋروپا تاشقى سىياسەت سەرخىللىرىنى «پولاتتەك مۇستەھكەم» مۇناسىۋەتكە قايتىشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىگە، ئامېرىكانىڭ ئەمدى قىتئەنىڭ «بىرىنچى مۇداپىئە لىنىيەسى» بولمايدىغانلىقىغا ھەقىقىي تۈردە ئىشەندۈرۈش نىشان قىلىنىدۇ. ئۇكرائىنا مەسىلىسى بۇنىڭ ئەڭ ياخشى دەلىلى. ترامپ ھۆكۈمىتى ئۇرۇشنى تېزدىن ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىن چېكىنىپ چىقىشىغا شارائىت يارىتىشقا ئۇرۇنماقتا. ياۋروپانىڭ تىنچلىق پىلانلىرى ئامېرىكانى داۋاملىق قىتئەدە تۇتۇپ قېلىشنى مەقسەت قىلىپ، مەسىلەن، ئامېرىكا بىخەتەرلىك كۈچلىرى كاپالەتلىك قىلىدىغان ئۇرۇش توختىتىشنى ئوتتۇرىغا قويغان. لېكىن ترامپ ھۆكۈمىتى بۇنى قەتئىي رەت قىلدى. چۈنكى، «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ لوگىكىسى بويىچە، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بىر كۈچنىڭ ئۇكرائىنادا تۇرۇشى ئامېرىكانى ياۋروپانىڭ پاتقىقىغا پاتۇرۇپ قويىدىغان، ئاسىياغا يۈزلىنىشىگە توسقۇنلۇق قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك خاتالىق ھېسابلىنىدۇ.

ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇشقا ئىنتىلىش ئارقىلىق، ترامپ ھۆكۈمىتى ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزلىرى باشقۇرالايدىغان بىر كەلگۈسىنى يارىتىشقا تىرىشماقتا. ئامېرىكانىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئازىيىشى ياۋروپانى رۇسىيەنىڭ چېگراسىغا يېقىن يەرلەردىكى يادرولۇق مەنپەئەتلىرىنى ئەمەلىيەتتە ئېتىراپ قىلىشقا، ئۇكرائىنانى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇشقا مەجبۇرلايدۇ. بۇ بەلكىم ياۋروپا بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش مەنبەسىنى ئازايتىشى مۇمكىن. ئەگەر ياۋروپا دۆلەتلىرى كۈچلۈك مۇداپىئە قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن يېتەرلىك مالىيە ۋە سىياسىي بايلىق سەرپ قىلسا، ئۇلار ھەتتا رۇسىيە ئۇكرائىنادىكى غەلىبىسىدىن جاسارەتلەنگەن ۋە ئامېرىكا چېكىنگەن ئەھۋالدىمۇ، كەلگۈسىدىكى رۇسىيە تاجاۋۇزچىلىقىنى توسۇپ قالالايدۇ.

ئالغا ئىلگىرىلەش ۋە جاۋابسىز سوئاللار

«ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسى پەقەت ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ ئۆزىدىكى «يەرشارىۋىي رەھبەرلىك» نى تەشەببۇس قىلغۇچىلارنىڭمۇ قاتتىق تەنقىدىگە ئۇچرىدى. ئامېرىكادىكى بۇ تەنقىدچىلەر، ھەربىي جەھەتتە كۈچلۈك، كەڭ ئىتتىپاقداشلار تورىغا ئىگە ئامېرىكانىڭ يەرشارى سىياسىتىدە مۇھىم، تىنچلاندۇرغۇچى رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكا يەنىلا دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، بىرلا ۋاقىتتا كۆپلىگەن رايونلارنى قوغداشقا يېتەرلىك ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچكە ئىگە. بەزىلەر ھەتتا خىتاينىڭ تەھدىتىنى كىچىكلىتىپ، ئۇنىڭ كۈچىنىڭ مۇبالىغە قىلىنغانلىقىنى، خىتاينىڭ ئۆزى ئېغىر دېموگرافىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. كونسېرۋاتىپ سىياسەتچى مىچ مەككوننېل (Mitch McConnell) بۇ ئىستراتېگىيەنى «دۈشمەنلىرىمىزنى جاسارەتلەندۈرىدىغان، ئامېرىكا بىلەن ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىغا بۆلگۈنچىلىك سالىدىغان گېئوستراتېگىيەلىك ئۆزىنى-ئۆزى زەخىملەندۈرۈش» دەپ ئەيىبلىگەن.

بۇ ئىستراتېگىيە ئېلىپ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ خەتەر يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىش ئېھتىماللىقىدۇر. ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىن ئارىلىق ساقلاشقا ئۇرۇنۇشى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ يادرو ئورتاقلىشىش پىلانىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىگە قارىتا گۇمان پەيدا قىلدى. ئەگەر ياۋروپا دۆلەتلىرى ئامېرىكانىڭ يادرو كۈنلۈكىگە ئىشەنمەيدىغان بولۇپ قالسا، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ بىرلەشمە يادرو كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى ياكى گېرمانىيە، پولشا قاتارلىق دۆلەتلەر مۇستەقىل يادرو قوراللىرىغا ئېرىشىشكە ئۇرۇنۇشى مۇمكىن. ئاپتورلار بۇنى «ئېچىنىشلىق» لېكىن «قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان» بىر ئاقىۋەت دەپ قارايدۇ، چۈنكى دۇنيانىڭ بىخەتەرلىكىنى ئامېرىكانىڭ يالغۇز ئۆزى باشقۇرۇش ئىستراتېگىيەسى ئەمدى رېئاللىققا ئۇيغۇن كەلمەيدۇ.

بۇ ئىستراتېگىيە يەنە بىر قانچە ھەل قىلىشقا تېگىشلىك زىددىيەتلەرنىمۇ پەيدا قىلىدۇ. بىرىنچىدىن، بۇ ئىستراتېگىيە ياۋروپادىكى «ھەقسىز پايدىلىنىش» مەسىلىسىنى ھەل قىلغان بىلەن، ئاسىيادا ئوخشاش مەسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئامېرىكا خىتاينىڭ كۈچىيىشىنى باشقۇرۇشنى ئۆزىنىڭ ئەڭ مۇھىم دۆلەت بىخەتەرلىك مەسىلىسى دەپ ئېلان قىلغان ئەھۋالدا، ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى خىتايغا قارشى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا ياردەم بېرىشكە قايىل قىلىش تەس. ئىككىنچىدىن، بۇ ئىستراتېگىيە خىتايغا قارىتا ھەددىدىن زىيادە قارشىلىشىشچان. مەسىلەن، تەيۋەن مەسىلىسىدە قەتئىي قىزىل سىزىق سىزىش ئىككى دۆلەتنى توقۇنۇش يولىغا سېلىپ قويۇشى مۇمكىن. ئۈچىنچىدىن، بۇ ئىستراتېگىيە مەنبە چەكلىمىسىنى چىقىش قىلغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ بېسىمنى يېنىكلەتمىدى. ترامپ ھۆكۈمىتى تەلەپ قىلغان دۆلەت مۇداپىئە خامچوتى ئىلگىرىكى ھۆكۈمەتلەردىن چوڭ بولمىسا كىچىك ئەمەس. ئەگەر ئامېرىكا خىتاي بىلەن چوڭ كۆلەملىك ئۇرۇشقا كىرسە، خىراجەت تېخىمۇ ئېشىپ كېتىدۇ. ئاپتورلار بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، كەلگۈسىدىكى ئىستراتېگىيەچىلەرنىڭ بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ رادىكال نۇسخىسىنى قوبۇل قىلماي، بەلكى تەيۋەن قاتارلىق مەسىلىلەردە قىزىل سىزىقنى قەيەردە سىزىش، خىتايغا قارشى تۇرۇشتا قانداق ھەربىي ھالەتنى قوللىنىش كېرەكلىكى ھەققىدە مۇنازىرە قىلىش ئارقىلىق، تېخىمۇ مۆتىدىل، تەننەرخى تۆۋەن بولغان تاللاشلارنى ئويلىشىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

كەينىگە قايتىش مۇمكىن ئەمەس

ماقالىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا، ئاپتورلار ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدىكى بۇ ئۆزگىرىشنىڭ قايتقىلى بولمايدىغان بىر يۈزلىنىش ئىكەنلىكى خۇلاسىسىنى چىقىرىدۇ. «يەرشارىۋىي رەھبەرلىك» ئىستراتېگىيەسىنى قوللىغۇچىلار، بولۇپمۇ ياۋروپادىكىلەر، ھازىرقى ۋەزىيەتنى پەقەت بىر ۋاقىتلىق ھادىسە دەپ ئۈمىد قىلىشى مۇمكىن. لېكىن ئۇلار ئۈمىدسىزلىنىشى مۇمكىن. چۈنكى، «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۇرۇقى ئۇزۇن زامان ئىلگىرى تېرىلغان. ئوباما ھۆكۈمىتىدىن تارتىپ، بارلىق ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىرى ئامېرىكانىڭ ھەربىي كۈچىنى ئاسىياغا يۆتكەشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تونۇپ يەتكەن ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆز مۇداپىئەسى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشىنى ئۈمىد قىلغان. لېكىن ھېچقانداق ئىلگىرىكى ھۆكۈمەت بۇ زۆرۈر ئۆزگىرىشلەرنى قىلىش ئۈچۈن سىياسىي بەدەل تۆلەشكە رازى بولمىغان. ھازىر، ترامپنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ھۆكۈمىتى بۇ «يېپىشقاق لېنتىنى يىرتىپ تاشلىماقتا».

كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا ھۆكۈمەتلىرى ترامپنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ بەزى ئېلېمېنتلىرىنى ئۆزگەرتىشى مۇمكىن. ئۇلار تاشقى ياردەمنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشى، خەلقئارا تەشكىلاتلارغا قايتىدىن كىرىشى ياكى ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلىرىغا تېخىمۇ ئىللىق مۇئامىلە قىلىشى مۇمكىن. لېكىن، يېتەرسىز بولۇۋاتقان مەنبەنىڭ ياۋروپادىن ئېلىنىپ ئاسىياغا يۆتكەلگەندىن كېيىن، باشقا بىر ئامېرىكا پرېزىدېنتىنىڭ ئۇلارنى قايتۇرۇپ كېلىشى ناتايىن. چۈنكى، ئاسىيا بۇ مەنبەلەرگە ياۋروپادىنمۇ بەكرەك موھتاج. ئاپتورلار بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەنى سوۋېت ئىتتىپاقىنى چەكلەش ئۈچۈن يولغا قويۇلغان «چەكلەش» (containment) ئىستراتېگىيەسىنىڭ دەسلەپكى، نۇقسانلىق نۇسخىلىرىغا ئوخشىتىدۇ. دەسلەپكى «چەكلەش» ئىستراتېگىيەسىمۇ كېيىنچە تەدرىجىي مۇكەممەللەشتۈرۈلگەن. شۇنىڭغا ئوخشاش، «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىمۇ ھازىر دەسلەپكى باسقۇچىدا تۇرۇۋاتىدۇ ۋە ئۇنى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مۇكەممەللەشتۈرۈش كېرەك. ئامېرىكا ئۇزۇن يىللارغىچە ئاسىياغا ۋە خىتايغا مەركەزلىشىدۇ. ھازىر بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ خىراجىتى ۋە خەۋپ-خەتىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرىدىغان تاللاشلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ قوللىغۇچىلىرى ۋە تەنقىدچىلىرى ئورتاق ئۈستىگە ئېلىشقا تېگىشلىك مۇھىم ۋەزىپىدۇر.

ئىنكاسلار: