شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك خاراكتېرىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسەتكۈسى تەسىرى

«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ شى جىنپىڭ ھەققىدىكى ئانالىزى ۋە ئۇنىڭ كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرى ھەققىدە مۇلاھىزە

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

بۇ ئانالىز خەلقئارا سىياسەت ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى دۇنيانىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق مەتبۇئاتلىرىنىڭ بىرى بولغان «ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ يازغۇچىلار گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان ۋە 2025-يىلى 26-ئۆكتەبىر ئېلان قىلىنغان «شى جىنپىڭ ئەڭ جاسارەتلىك ۋە ئەڭ تەۋەككۈلچى ھالىتىدە: دونالد ترامپ بۇ ھەپتە قانداق ئىپادە كۆرسىتەر؟»[1] ناملىق ماقالىنى ئاساس قىلغان. ماقالە، دونالد ترامپنىڭ قايتىدىن پىرېزىدېنتلىققا سايلانغان بىر كەلگۈسىدە، ئۆزى بىلەن خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىسىدا ئالتە يىللىق ئۈزۈلۈپ قېلىشتىن كېيىن ئۆتكۈزۈلىدىغان بىر يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدىن ئىلگىرى، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك خاراكتېرىدىكى تەدرىجىي ئۆزگىرىشنى سانلىق-مەلۇماتنى مەركەز قىلغان يېڭىچە بىر مېتودولوگىيە بىلەن تەپسىلىي تەتقىق قىلغان. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى، ئەنئەنىۋى سىياسىي شەرھلەردىن ھالقىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (خ ك پ) نىڭ ئورگان گېزىتى «خەلق گېزىتى» دە 2013-يىلىدىن بۇيان ئېلان قىلىنغان 14 مىڭ پارچىدىن ئارتۇق نۇتۇق، ماقالە ۋە خەت-ئالاقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان غايەت زور بىر تېكىست سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنى (20 مىليون خىتايچە خەت) ئالگورىزملىق تىل ئانالىزى ئارقىلىق تەكشۈرگەنلىكىدىن كەلگەن. بۇ مىقدارلاشتۇرۇلغان ئۇسۇل، دۇنيادىكى ئەڭ يېپىق ۋە كۆزىتىش ئەڭ قىيىن بولغان رەھبەرلەرنىڭ بىرىنىڭ زېھنىي خەرىتىسىنى، ئۇنىڭ سۆز تاللاشلىرى ئارقىلىق ئاشكارىلاشنى مەقسەت قىلغان. بۇ مۇلاھىزە، «ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ بايقىغانلىرىنى سىستېمىلىق شەكىلدە تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك خاراكتېرىدىكى ئۆزگىرىشنى، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ خىتاينىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسەتلىرىگە بولغان ئەكس ئېتىشىنى ۋە كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ دىنامىكىسىغا بولىدىغان مۇمكىنچىلىكتىكى تەسىرلىرىنى چوڭقۇرلاپ ئانالىز قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

مېتودولوگىيەلىك ئۇسۇل: رەقەملىك خىتايشۇناسلىق ۋە رەھبەر ئانالىزىدىكى يېڭى ئۇپۇق

«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ تەتقىقاتى، ئەنئەنىۋى «بېيجىڭشۇناسلىق» ياكى «كرېمىلشۇناسلىق» دەپ ئاتالغان، رەھبەرلەرنىڭ ئاممىغا ئاشكارىلانغان ئىشارەتلىرى ۋە يۈز ئىپادىلىرىدىن، رەسمىي باياناتلاردىكى قۇر ئارىلىرىدىن ياكى پارتىيە ئىچىدىكى پىچىر-پىچىر گەپلەردىن خۇلاسە چىقىرىش ئۇسۇللىرىدىن تۈپتىن ئايرىلىشنى ئىپادىلەيدۇ. ژۇرنال قوللانغان ھېسابلاش تىلشۇناسلىقى (computational linguistics)  ئۇسۇلى، زامانىۋى سانلىق مەلۇمات تېخنىكىلىرىنىڭ سىياسەتشۇناسلىق ئانالىزلىرىغا بىرلەشتۈرۈلگەن «رەقەملىك خىتايشۇناسلىق» دەپ ئاتاشقا بولىدىغان يېڭى بىر ساھەنىڭ ئىقتىدارىنى نامايان قىلىدۇ. ئانالىزنىڭ ئاساسلىق تايانچى، بىر رەھبەرنىڭ مەلۇم بىر مەزگىلدە كۆپ ئىشلەتكەن ياكى ئىشلىتىشتىن ساقلانغان سۆز ۋە ئۇقۇملارنىڭ، ئۇنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرىنى، دۇنيا قارىشىنى، ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ دەرىجىسىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىيەتلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغانلىقى توغرىسىدىكى قىياسقا ئاساسلانغان.

ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك، 2013-يىلىدىن بۇيان شى جىنپىڭغا مەنسۇپ دەپ قارالغان 20 مىليون خەتتىن ئارتۇق بىر توپلامنىڭ تەكشۈرۈلۈشى، بۇ ئانالىزنىڭ كۆلىمىنىڭ نەقەدەر زور ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. (سېلىشتۇرۇش ئۈچۈن، «ئىنجىل»نىڭ خىتايچە تەرجىمىسىنىڭ 1 مىليوندىن ئاز خەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى قەيت قىلىنغان.) بۇ غايەت زور سانلىق مەلۇمات توپلىمى، يەككە بىر ئانالىزچىنىڭ ياكى بىر تەتقىقات گۇرۇپپىسىنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇسۇللار بىلەن بىر تەرەپ قىلىشى مۇمكىن بولمايدىغان بىر ھەجىمگە ئىگە. ئالگورىزملارنىڭ ئىشلىتىلىشى، مەلۇم سۆز ياكى ئىبارىلەرنىڭ شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇقلىرىنىڭ قانچە پىرسەنتىدە يەر ئالغانلىقىنىڭ يىللارغا قاراپ ئۆزگىرىشىنى ئىنچىكە ئۆلچەشنى مۇمكىن قىلغان. بۇ مېتودولوگىيە، سۇبيېكتىپ شەرھلەرگە تايانغان ئانالىزلارنىڭ يوشۇرۇن تۇزاقلىرىدىن ساقلىنىپ، كونكرېت ۋە ئۆلچىگىلى بولىدىغان سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغان بىر رەھبەر ئوبرازىنى سۇنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، بۇ ئانالىزنىڭ مەلۇم چەكلىمىسىمۇ مەۋجۇت: ئانالىز دائىرىسىگە شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن مەزگىلدە يازغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن 130 پارچە كىتاب كىرگۈزۈلمىگەن. بۇ ئەھۋال، ئانالىزنىڭ كەڭ دائىرىلىك بولۇشىغا قارىماي، رەھبەرنىڭ ئىدىيەۋى دۇنياسىنىڭ يەنە بىر قاتلىمىنى سىرتتا قالدۇرغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ، لېكىن «خەلق گېزىتى»دىكى كۈندىلىك ۋە شۇ دەقىقىلىك خەت-ئالاقىلەرنىڭ، رەھبەرنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي مۇھىم نۇقتىلىرىنى تېخىمۇ ھەرىكەتچان بىر شەكىلدە ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنىمۇ ئىلگىرى سۈرۈشكە بولىدۇ.

ئۆزگىرىۋاتقان رەھبەر خاراكتېرى: ئۆزىگە ئىشەنگەن، كۆكرەك كېرىپ مەيدانغا چۈشكەن بىر شى جىنپىڭ

«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلى ئانالىزىنىڭ ئەڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بايقىشى، شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇق ئۇسلۇبىدا كۆزىتىلگەن تۈپ ئۆزگىرىشتۇر. بۇ ئۆزگىرىش، رەھبەرنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىكى تېخىمۇ ئېھتىياتچان ۋە ئىچكە يۈزلەنگەن پوزىتسىيەسىدىن قۇتۇلۇپ، بارغانسېرى ئۆزىگە ئىشەنگەن، دادىل ۋە تاشقى دۇنياغا يۈزلەنگەن بىر خاراكتېرگە ئۆزگەرگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. ئانالىزدا گەۋدىلەنگەن ۋە ئىشلىتىلىشى كۆپەيگەن سۆز ۋە ئۇقۇملار، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكلىرىنى تەشكىل قىلىدۇ.

ئا) «كۈچلۈك دۆلەت» ۋە «ئۇلۇغۋار قۇرۇلۇش»: مىللىي گۈللىنىش بايانى: ماقالىگە ئاساسلانغاندا، شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇقلىرىدا «كۈچلۈك دۆلەت» (strong country) ئىبارىسىنىڭ ئىشلىتىلىش نىسبىتى 2013-يىلى %7 بولسا، 2025-يىلىغا كەلگەندە %23 كە كۆتۈرۈلگەن. بۇ، خىتاينىڭ ئەمدى ئۆزىنى تەرەققىي قىلىۋاتقان بىر دۆلەت سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى يەرشارى سەھنىسىدە ھەقلىق ئورنىنى ئالغان بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ ئېنىق بىر كۆرسەتكۈچىدۇر. ئوخشاش شەكىلدە، خىتاينىڭ مىللىي گۈللىنىشىنى ئىپادىلەيدىغان «ئۇلۇغۋار قۇرۇلۇش » (great enterprise) ئۇقۇمىنىڭ ئىشلىتىلىشىدىكى ئېشىش (%1 تىن %15 كە) ، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىنى خىتاينى تارىخىي يۇقىرى پەللىگە ئېلىپ چىقىش ۋەزىپىسى بىلەن ئۆزلەشتۈرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ نۇتۇق ئۇسلۇبى، غەربنىڭ «بىر ئەسىرلىك خورلۇق دەۋرى» دەپ ئاتىغان مەزگىلنى ئارقىدا قالدۇرۇش ۋە خىتاي مەدەنىيىتىنى قايتىدىن دۇنيانىڭ مەركىزىگە ئورۇنلاشتۇرۇش نىشانىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان «خىتاي ئارزۇسى» نىڭ كونكرېت بىر ئىپادىسىدۇر.

ب) «يۈز يىلدىمۇ كۆرۈلۈپ باقمىغان ئۆزگىرىشلەر»: يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قايتىدىن يېزىلىشى: شى جىنپىڭنىڭ يېقىنقى يىللاردا، بولۇپمۇ رۇسىيە دۆلەت رەئىسى ۋىلادىمىر پۇتىنغا ئوخشاش رەھبەرلەر بىلەن بولغان ئۇچرىشىشلىرىدا كۆپ تەكرارلىغان «يۈز يىلدىمۇ كۆرۈلۈپ باقمىغان ئۆزگىرىشلەر» (changes unseen in a hundred years) ئىبارىسى، ماقالىدىكى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا 2013-يىلى ھەرگىز ئىشلىتىلمىگەن بولسا، 2025-يىلىغا كەلگەندە نۇتۇقلىرىنىڭ %10 ىدە يەر ئالغان. بۇ ئىبارە، شى جىنپىڭنىڭ يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ غەربتىن شەرققە، بولۇپمۇ خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە قاراپ قايتۇرغۇسىز بىر شەكىلدە ئۆزگىرىۋاتقانلىقىغا بولغان چوڭقۇر ئىشەنچىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ، پاسسىپ بىر كۆزىتىشتىن زىيادە، خىتاينىڭ بۇ تارىخىي ئۆزگىرىشنىڭ ئاكتىپ بىر مېمارى ۋە يۆنىلىش كۆرسەتكۈچىسى بولۇشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بىر چاقىرىقتۇر. بۇ نۇتۇق ئۇسلۇبى، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى لىبېرال خەلقئارالىق تەرتىپكە قىلىنغان بىر مەيدان ئوقۇش ۋە خىتاينى مەركەز قىلغان ئالتېرناتىپ بىر يەرشارى تەرتىپىنى بەرپا قىلىش ئارزۇسىنى تەكىتلەيدۇ.

س) تەيۋەن مەسىلىسى: كۈچىيىۋاتقان ئۆزىگە ئىشەنچنىڭ گېئوپولىتىك ئەكس ئېتىشى: خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان يەرشارىدىكى ئورنى ۋە شى جىنپىڭنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىنىڭ يۈكسىلىشىنىڭ ئەڭ كونكرېت گېئوسىياسىي ئەكس سادالىرىدىن بىرى، تەيۋەنگە قارىتىلغان سۆزلەملەرنىڭ كۆپىيىشىدۇر. ماقالىگە ئاساسلانغاندا، تەيۋەننى تىلغا ئېلىش نىسبىتى 4% تىن %7 گە يۈكسەلگەن. بۇ ئېشىش نىسبەت جەھەتتىن كىچىك كۆرۈنسىمۇ، «بىر خىتاي» سىياسىتىنىڭ سەزگۈرلۈكى ۋە بۇ مەسىلىنىڭ ھەربىي توقۇنۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولۇشى سەۋەبىدىن ئىنتايىن مۇھىمدۇر. بۇ، شى جىنپىڭنىڭ، خىتاينىڭ «دۆلەتنى بىرلىككە كەلتۈرۈش» نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش مەسىلىسىدە ئۆزىنى ھەر قاچانقىدىنمۇ بەكرەك ئىقتىدارلىق ھېس قىلىۋاتقانلىقى ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆزلىرىنىڭ پايدىسىغا مېڭىۋاتقانلىقىغا تېخىمۇ بەك ئىشىنىۋاتقانلىقىنىڭ بىر ئىشارىتى دەپ ئوقۇشقا بولىدۇ.

تېخنولوگىيەلىك ھۆكۈمرانلىق غايىسى: يېڭى ئېشىش ۋە كونترول مېخانىزمى

بۇ ئانالىز، شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىنىڭ ئەڭ روشەن مۇھىم نۇقتىلىرىنىڭ بىرىنىڭ، خىتاينى پەن – تېخنىكىدا دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچىگە ئايلاندۇرۇش نىشانى ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ نىشان، پەقەت ئىقتىسادىي ئېشىشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت خەۋپسىزلىكى، ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە ئىجتىمائىي كونترول مېخانىزملىرىنى كۈچەيتىش ئۈچۈنمۇ ھاياتىي مۇھىم دەپ قارالماقتا.

ئا) «يۇقىرى سۈپەت» ۋە يېڭىلىق يارىتىشنى مەركەز قىلغان ئېشىش: ماقالىدە، ئىشلىتىلىش قېتىم سانى ئەڭ كۆپ ئاشقان ئىبارىنىڭ «يۇقىرى سۈپەت» (high quality) ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن. 2013-يىلى %3 بولغان بۇ نىسبەت، 2025-يىلىغا كەلگەندە %40 كە يەتكەن. بۇ ئۇقۇم، خىتاينىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچى ۋە ئېكسپورتقا تايىنىدىغان كونا ئېشىش مودېلىدىن، تېخنولوگىيەلىك يېڭىلىق يارىتىش، دۆلەت ئىچى ئىستېمالى ۋە قوشۇلما قىممىتى يۇقىرى سانائەتلەرگە تايىنىدىغان يېڭى بىر مودېلغا ئۆتۈش ئىستراتېگىيەسىنى خۇلاسىلەيدۇ. شى جىنپىڭ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كەلگۈسىنىڭ «رەقەملىك» (%1 تىن 14% گە)، «تېخنولوگىيە» (%17 تىن %27 كە) ۋە بولۇپمۇ «سۈنئىي ئەقىل» (artificial intelligence) ساھەلىرىدىكى يېتەكچىلىكىگە باغلىق ئىكەنلىكىنى ئويلايدۇ.

ب) سۈنئىي ئەقىل: ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم نۇقتىلارنىڭ چوققىسى: سۈنئىي ئەقىل(AI) ئۇقۇمىنىڭ ئىلگىرى دېگۈدەك ھەرگىز تىلغا ئېلىنمىغان بولۇشىغا قارىماي، 2025-يىلىغا كەلگەندە نۇتۇقلارنىڭ %13 ىدە يەر ئېلىشى، بۇ ساھەنىڭ شى جىنپىڭنىڭ غايىسىدىكى مەركىزىي ئەھمىيىتىنى كۆرسىتىدۇ. سۈنئىي ئەقىل، خىتاي ئۈچۈن پەقەت كېيىنكى سانائەت ئىنقىلابىنىڭ ھەرىكەتكە كەلتۈرگۈچ كۈچى بولۇپلا قالماي، بەلكى ھەربىي ئىقتىدارنى (قورال سىستېمىلىرى)، ئىجتىمائىي باشقۇرۇشنى (نازارەت قىلىش ۋە ئىجتىمائىي ئىناۋەت سىستېمىسى) ۋە يەرشارى رىقابىتىدە ئامېرىكاغا قارشى ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشنى كاپالەتلەندۈرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر قورال دەپ قارالماقتا. شى جىنپىڭنىڭ بۇ مەسىلىگە ئەھمىيەت بېرىشى، تېخنولوگىيە ئۇرۇشلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ ئاساسلىق سېپى بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.

ئازايغان ھېسداشلىق، كۈچەيگەن ھوقۇق: مۇستەبىتلىكنىڭ قاتتىقلىشىشىنىڭ نۇتۇقتىكى ئىزلىرى

تەتقىقاتنىڭ بەلكىم ئەڭ ئەندىشىلىك بايقىغانلىرى، شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇق ئۇسلۇبىدا ئىشلىتىلىشى ئازايغان سۆزلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. بۇ سۆزلەر، رەھبەرنىڭ خەلق بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، سۆھبەت ۋە ئىدارە قىلىش چۈشەنچىسىدە يۈز بەرگەن قاتتىقلىشىشنى ۋە مۇستەبىتلىك خاھىشلىرىنىڭ كۈچەيگەنلىكىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرىدۇ.

ئا) «ئۈمىد»، «كۆڭۈل بۆلۈش» ۋە «ئىشىنىش» كەبى «يۇمشاق» ئۇقۇملارنىڭ تاشلىنىشى: ئانالىزغا ئاساسلانغاندا، ئىشلىتىلىشى ئەڭ كۆپ تۆۋەنلىگەن سۆز «ئۈمىد» (hope) دۇر؛ 2013-يىلى %47 غا ئوخشاش ئىنتايىن يۇقىرى بىر نىسبەتتە ئىشلىتىلگەن بولسا، 2025-يىلى %24 گە چۈشۈپ قالغان. ئوخشاش شەكىلدە، «كۆڭۈل بۆلۈش/غەمخورلۇق قىلىش» (care) سۆزىنىڭ ئىشلىتىلىشى %19 تىن %9 كە، «ئىشىنىش» (believe) سۆزىنىڭ ئىشلىتىلىشى %21 تىن 8% كە ۋە «تىرىشىش» (strive) سۆزىنىڭ ئىشلىتىلىشى %53 تىن %38 كە تۆۋەنلىگەن. بۇ سانلىق مەلۇماتلار، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا خەلققە ئۈمىد بېغىشلايدىغان، ئۇلارنىڭ دەرد-ئەلىمىگە كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ۋە كوللېكتىپ بىر تىرىشچانلىقنى تەكىتلەيدىغان بىر تىلنى قوللانغان بولسا، ئەمدى بۇ خىلدىكى «يۇمشاق» ۋە ھېسداشلىق قىلىدىغان بىر تىلغا ئازراق ئېھتىياج ھېس قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. 2013-يىلى بىر تىجارەتچىگە «كىشىلەرنىڭ خاتىرجەم تاماق يېيەلىشى مەن ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان ئىش» دېگەن رەھبەرنىڭ ئورنىنى، ئەمدى خەلق بىلەن بۇنداق بىر ھېسسىي رىشتە باغلاشقا ئېھتىياجى قالمىغان، تېخىمۇ سوغۇققان ۋە بۇيرۇقۋاز بىر رەھبەر ئالغان.

ب) دىيالوگتىن يوليورۇققا: «چۈشىنىش»نىڭ ئورنىغا «يوليورۇق بېرىش»: باشقۇرۇش ئۇسلۇبىدىكى ئۆزگىرىش، دىيالوگ ۋە مەسلىھەتكە يۈزلەنگەن سۆزلەرنىڭ ئازىيىشىدىمۇ ئۆزىنى نامايان قىلماقتا. «چۈشىنىش» (understand) سۆزىنىڭ ئىشلىتىلىشى %24 تىن %5 كە، «مۇزاكىرىلەر» (discussions) 16% تىن %6 كە ۋە «پىكىرلەر» (opinions) 25% تىن %10 كە تۆۋەنلىگەن. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، رەھبەرنىڭ ئۆز پىكرىنى تاڭغانلىقىنى ئىما قىلىدىغان «كۆرسىتىپ ئۆتۈش» (point out) ئىبارىسىنىڭ ئىشلىتىلىشى %46 تىن %69 كە يۈكسەلگەن. 2013-يىلى بوئاۋ مۇنبىرىدە سودا رەھبەرلىرىگە «پىكىرلىرىڭلارنى ئاڭلاشنى ۋە سىلەر بىلەن پىكىر ئالماشتۇرۇشنى خالايمەن» دېگەن شى جىنپىڭ، 2025-يىلىغا كەلگەندە ئەمدى باشقىلارنىڭ پىكىرلىرىگە ئازراق قىزىقىدىغان، ئۆزىنىڭ توغرىلىرىنى جاكارلايدىغان بىر ئورۇنغا ئۆتكەن. بۇ، خ ك پ ئىچىدىكى كوللېكتىپ رەھبەرلىك قالدۇقلىرىنىڭ پۈتۈنلەي تازىلانغانلىقى ۋە ھوقۇقنىڭ يەككە بىر مەركەزدە توپلانغان بىر قۇرۇلمىنىڭ نۇتۇققا ئەكس ئېتىشىدۇر.

س) «ئۆز-ئۆزىنى تەنقىد قىلىش»نىڭ يوقىلىشى ۋە تەكەببۇرلۇق خەۋپى: ئانالىزنىڭ ئەڭ سىمۋوللۇق بايقىغانلىرىنىڭ بىرى، خ ك پ ئەنئەنىسىدە (ھېچ بولمىغاندا نۇتۇق دەرىجىسىدە) مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان «ئۆز-ئۆزىنى تەنقىد قىلىش» (self-criticism) ئۇقۇمىنىڭ، 2013-يىلى 1% غا ئوخشاش تۆۋەن بىر نىسبەتتە بولسىمۇ مەۋجۇت بولغان بولسا، 2025-يىلىغا كەلگەندە شى جىنپىڭنىڭ لۇغىتىدىن پۈتۈنلەي غايىب بولۇشىدۇر. بۇ، رەھبەرنىڭ ۋە پارتىيەنىڭ خاتالاشمايدىغانلىقىغا دائىر مۇتلەق بىر ئىشەنچنىڭ ئورناشقانلىقىنى ۋە ھەر قانداق بىر ئىچكى ھېساباتقا ياكى خاتالىقنى ئېتىراپ قىلىشقا ئورۇن قالمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك، «‹ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ› بىلەن >ھاكاۋۇرلۇق<(hubris)  ئوتتۇرىسىدىكى سىزىق ئىنتايىن نېپىز بولۇشى مۇمكىن». بۇ ئەھۋال، شى جىنپىڭنىڭ قارار چىقىرىش جەريانلىرىدا ئەقلىي سوئاللارنىڭ ۋە ئوخشىمىغان پىكىرلەرنىڭ بارغانسېرى چەتكە قېقىلىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭمۇ يوشۇرۇن ھالدا خاتالىققا تولغان ئىستراتېگىيەلىك قارارلارغا يول ئېچىش خەۋپىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

گېئوسىياسىي خۇلاسىلەر ۋە ئۆتكۈزۈلگۈسى ترامپ-شى ئۇچرىشىشى

«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ ئانالىزى، ماقالىنىڭ ماۋزۇسىدىكى سوئالغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن پۇختا بىر ئاساس بىلەن تەمىنلەيدۇ: «دونالد ترامپ بۇ ھەپتە قانداق ئىپادە كۆرسىتەر؟». سۇنۇلغان سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ترامپنىڭ ئالدىدا 2017-2019-يىللىرى مار-ئا-لاگودا ياكى بېيجىڭدا كۈتۈۋالغان شى جىنپىڭدىن كۆپ ئوخشىمايدىغان، تېخىمۇ قىيىن بىر رەقىبنى ئۇچرىتىدىغانلىقى ئېنىقتۇر.

ئۇ مەزگىلدە شى جىنپىڭ، ھوقۇقىنى تېخى تولۇق مۇستەھكەملەپ بولمىغان، خىتاينىڭ يەرشارىدىكى ئىددىئالىرىنى تېخىمۇ ئېھتىياتچان بىر تىل بىلەن ئىپادىلەيدىغان بىر رەھبەر ئىدى. 2025-يىلىدىكى شى جىنپىڭ بولسا، تىل ئانالىزلىرى كۆرسىتىپ بەرگىنىدەك، ئۆزىنى تارىخىي بىر ۋەزىپىنىڭ توشۇغۇچىسى دەپ قارايدىغان، خىتاينىڭ تېخنولوگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي كۈچىگە پۈتۈنلەي ئىشىنىدىغان، يەرشارى تەرتىپىنىڭ ئۆزىنىڭ پايدىسىغا ئۆزگىرىۋاتقانلىقىغا ئىشەنچى كامىل ۋە يول قويۇشقا ئازراق مايىل بولغان بىر رەھبەر ئوبرازىنى سىزىپ بېرىدۇ.

دونالد ترامپنىڭ شەخسىي مۇناسىۋەتلەرگە ئاساسلانغان، سودىلاشقۇچى ۋە ئادەتتە سودىغا ئاساسلانغان (ئېلىش-بېرىشنى مەركەز قىلغان) دىپلوماتىيە چۈشەنچىسىنىڭ، بۇ يېڭى شى جىنپىڭ ئالدىدا قانچىلىك ئۈنۈملۈك بولىدىغانلىقى ئىنتايىن گۇمانلىقتۇر. شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇق ئۇسلۇبى، ئەمدى قىسقا مۇددەتلىك تىجارەتتىكى يول قويۇشلار بىلەن قانائەتلىنىدىغان بىر رەھبەر بىلەن ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى ۋە يەرشارىدىكى ئورنىنى ھەممە نەرسىدىن ئۈستۈن قويىدىغان، ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن رىغبەتلەنگەن بىر رەھبەر بىلەن يۈز تۇرانە تۇرۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشى، ئىككى ئوخشىمىغان دۇنيا قارىشىنىڭ، ئىككى ئوخشىمىغان سىستېمىلىق ئىددىئانىڭ ۋە ئىككى كۈچلۈك رەھبەرنىڭ ئۆز-ئارا توقۇنۇشىشىغا شاھىت بولۇشى مۇمكىن. شى جىنپىڭنىڭ «مۇداپىئە قىلىش» (defend, 2% تىن %17 كە) ۋە «قوغداش» (protect, 35% تىن 49% كە) سۆزلىرىنى تېخىمۇ كۆپ ئىشلىتىشى، خىتاينىڭ ئاساسىي مەنپەئەتلىرى دەپ قارايدىغان مەسىلىلەردە (تەيۋەن، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى، تېخنولوگىيەلىك ئىگىلىك ھوقۇقى قاتارلىقلار) ئەڭ كىچىك بىر قەدەممۇ چېكىنمەيدىغانلىقىنىڭ سىگنالىنى بېرىدۇ.

خۇلاسە

«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلى 26-ئۆكتەبىردىكى ماقالىسى، كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن بىر سېنارىيەنى سۇنغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ تايانغان مىقدارلاشتۇرۇلغان تىل ئانالىزى، بۈگۈنكى كۈننىڭ ۋە يېقىن كەلگۈسىنىڭ ئەڭ مۇھىم گېئوسىياسىي ئاكتىيورلىرىنىڭ بىرى بولغان شى جىنپىڭنىڭ زىھنىيەت تەدرىجىي تەرەققىياتىغا دائىر ئىنتايىن قىممەتلىك ۋە چوڭقۇر ئويلاندۇرىدىغان بىر نۇقتىئىنەزەرنى سۇنىدۇ. ئانالىز، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىنىڭ، كەمتەرانە باشلىنىشلاردىن قۇتۇلۇپ، خىتاينى يەرشارىۋى بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ سۈپىتىدە قايتىدىن ئورۇنلاشتۇرۇش نىشانى بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان، ئۆزىگە تەۋرەنمەس بىر ئىشەنچ تۇيغۇسىغا ئىگە، تېخنولوگىيەگە ئەھمىيەت بېرىدىغان ۋە بارغانسېرى مۇستەبىتلىشىۋاتقان بىر خاراكتېرگە ئۆزگەرگەنلىكىنى كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

سۆز تاللاشلار، ئاددىي بىر ئالاقە ۋاسىتىسى بولۇشتىن ھالقىپ، بىر رەھبەرنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك رامكىسىنىڭ، ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم نۇقتىلىرىنىڭ ۋە پسىخولوگىيەلىك ھالىتىنىڭ بىر ئەكس ئېتىشىدۇر. شى جىنپىڭنىڭ لۇغىتىدەب «ئۈمىد»، «مۇزاكىرە» ۋە «چۈشىنىش» كەبى ئۇقۇملار چېكىنىپ چىقىپ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا «باشقۇرۇش»، «تەرتىپ»، «كۈچلۈك دۆلەت» ۋە «سۈنئىي ئەقىل» كەبى ئۇقۇملارنىڭ ئورۇنلىشىشى، پەقەت بىر ئۇسلۇب ئۆزگىرىشىلا ئەمەس، بەلكى بىر پارادىگما ئۆزگىرىشىدۇر. بۇ، تېخىمۇ ئىچكە يۈزلەنگەن ۋە رېئاكسىيەچان بىر خىتايدىن، تەشەببۇسكار، كۆكرەك كېرىپ مەيدانغا چىققان ۋە يەرشارى تەرتىپىنى ئۆز غايىسى بويىچە شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتقان بىر خىتايغا ئۆتۈشنىڭ تىلشۇناسلىق ئىسپاتىدۇر.

خۇلاسىلىگەندە، بۇ ئانالىز كەلگۈسىدىكى ھەر قانداق ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ياكى يەرشارىدىكى ئاكتىيورلارنىڭ، سۆھبەت ئۈستىلىدە ئۇچرىتىدىغان خىتاي رەھبىرىنىڭ، ئىلگىرىكىدىن كۆپ قەيسەر، جانلىقلىقى تېخىمۇ تۆۋەن ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا يېتىش يولىدا تېخىمۇ قەتئىي ئىرادىگە ئىگە بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. «ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلى سۇنغان بۇ «شى جىنپىڭنى لۇغىتى » 21-ئەسىرنىڭ ھەل قىلغۇچ رىقابىتى بولغان ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى يۆنىلىشىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر پايدىلىنىش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ.

مەنبە:

ئىنكاسلار: