خىتايدىكى قېرىلىشىش كىرىزىسى ۋە ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەۋپسىزلىككە كۆرسىتىدىغان كۆپ قاتلاملىق تەسىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر ئىلمىي تەھلىل جېننىفېر بوۋېي باشلىق بىر تۈركۈم تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن تەييارلانغان بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ بىرى «راند شىركىتى» (RAND Corporation) تەرىپىدىن 2026-يىلى 12-مارت كۈنى ئېلان قىلىنغان  «خىتاينىڭ قېرىلىشىۋاتقان نوپۇسى ۋە ئۇنىڭ خىتاي بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى» ناملىق دوكلاتنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ ئەسەر دۇنيادىكى ئەڭ كۆپ نوپۇسلۇق دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولغان خىتاينىڭ نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان جىددىي نوپۇس ئۆزگىرىشلىرىنى ۋە بۇ جەرياننىڭ دۆلەتنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىغا ئېلىپ كېلىدىغان يوشۇرۇن تەھدىتلىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.

بۇ تەتقىقات پەقەت نوقۇل نوپۇسشۇناسلىق ئانالىزى بولۇپلا قالماي، بەلكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك نۇقتىلاردىن ئىنتايىن يۇقىرى ئاكادېمىيەلىك قىممەتكە ئىگە. ئۇ يەرشارى خاراكتېرلىك سىياسەت تۈزگۈچىلەر، ئىستراتېگىيەچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن مۇھىم بىر مەنبە ھېسابلىنىدۇ. دوكلاتتا خىتاي جەمئىيىتىدىكى تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ تېز سۈرئەتتە تۆۋەنلىشى ۋە نوپۇسنىڭ قېرىلىشىشى قاتارلىق ئامىللارنىڭ خىتاينىڭ ھەربىي كۈچى، قۇرۇلمىلىق مۇقىملىقى ۋە تۈزۈم بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىدىغان كۆپ قاتلاملىق تەسىرى خەلقئارالىق سېلىشتۇرما ئۇسۇلى ئارقىلىق سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنغان.

بىرىنچى باب: تارىخىي بۇرۇلۇش ۋە نوپۇس قۇرۇلمىسىدىكى جىددىي كاساتلىشىش

2022-يىلى خىتاينىڭ نوپۇس تەرەققىيات تارىخىدا ئىنتايىن مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. چۈنكى بۇ يىلى خىتاي نوپۇسىدا 1959-يىلىدىن 1961-يىلىغىچە داۋاملاشقان «چوڭ سەكرەپ ئىلگىرىلەش» مەزگىلىدىكى ئېغىر ئاچارچىلىقتىن بۇيانقى تۇنجى قېتىملىق مۇتلەق قىسقىراش ۋە چېكىنىش ھادىسىسى كۆرۈلدى. بۇ زور تارىخىي ئۆزگىرىش خىتاينىڭ نۆۋەتتە پۈتۈن دۇنيا بويىچە تۇغۇلۇش نىسبىتى ئەڭ تۆۋەن دۆلەتلەرنىڭ بىرىگە ئايلىنىپ قالغانلىقىنى ۋە نوپۇس كاساتلىشىش سۈرئىتىنىڭ كۈنسېرى تېزلىشىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئىلمىي مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، 2050-يىلىغا بارغاندا خىتاينىڭ ئومۇمىي نوپۇسى 2026-يىلىدىكى 1 مىليارد 400 مىليوندىن غايەت زور دەرىجىدە قىسقىراپ، جەمئىي 250 مىليون ئادەم ئازىيىشى مۇمكىن. بۇ 250 مىليونلۇق غايەت زور نوپۇس يوقىتىش كۆلىمى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ 2026-يىلىدىكى ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن تۆتتىن ئۈچ قىسمىغا توغرا كېلىدۇ. بۇ خىل زور كۆلەمدىكى كاساتلىشىش خەلقئارا نوپۇس تارىخىدا ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان ھادىسىدۇر.

خىتاينىڭ بۇ نوپۇس تەرەققىيات يۆنىلىشىنى قوشنا دۆلەتلەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا پەرقلەر تېخىمۇ روشەنلىشىدۇ. مەسىلەن، ھىندىستاننىڭ ئومۇمىي نوپۇسى 1950-يىلىدىكى 370 مىليون ئەتراپىدىن ئۈزلۈكسىز ۋە مۇقىم ئېشىپ كەلگەن بولۇپ، تەخمىنەن 2025-يىلىغا كەلگەندە خىتاي نوپۇسىدىن رەسمىي ئېشىپ كەتتى. ھىندىستاننىڭ نوپۇس ئېشىش سىزىقى كەلگۈسىدىمۇ داۋاملىق يۇقىرىغا قاراپ تەرەققىي قىلىپ، 2050-يىلىغا بارغاندا تەخمىنەن 1 مىليارد 700 مىليونغا يېتىشى مۆلچەرلەنمەكتە.

يەنە بىر تەرەپتىن، ياپونىيە گەرچە خىتايغا ئوخشاش نوپۇس چېكىنىش قىسمىتىگە دۇچ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما ياپونىيە نوپۇسى 1950-يىلىدىكى 80 مىليوندىن 2005-يىلى ئەتراپىدا 130 مىليونغا يېتىپ يۇقىرى پەللىنى ياراتقان ۋە شۇنىڭدىن كېيىن ئاستا-ئاستا تۆۋەنلەش يۆنىلىشىگە كىرگەن. ياپونىيەنىڭ بۇ تۆۋەنلەش يۈزلىنىشى مۆلچەردىكى دەۋردە داۋاملىشىپ، 2050-يىلىغا بارغاندا 100 مىليوندىن سەل كۆپرەك سەۋىيەدە توختايدۇ. ئەمما خىتاينىڭ مۇتلەق يوقىتىش سانى ياپونىيەدىن نەچچە ئون ھەسسە كۆپتۇر.

بۇ جەرياندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ نوپۇس تەرەققىيات ئەندىزىسى يۇقىرىقى ئىككى ئاسىيا دۆلىتىگە ئوخشىمايدىغان بولۇپ، 1950-يىلىدىكى 150 مىليونلۇق ئاساستىن باشلاپ ئۈزلۈكسىز ۋە مۇقىم ھالدا ئېشىپ كەلگەن. بۇ مۇقىم ئېشىش يۈزلىنىشى ئامېرىكىنىڭ 2050-يىلىغا بارغاندا نوپۇسىنى تەخمىنەن 350 مىليونغا يەتكۈزىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ خىل سىجىل ئېشىش دۆلەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتىنى كۈچلۈك ئادەم كۈچى مەنبەسى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

خىتاينىڭ ھەقىقىي كىرىزىسى پەقەت ئومۇمىي نوپۇس سانىنىڭ ئازىيىشىدىلا ئەمەس، بەلكى تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە ئوتتۇرىچە ئۆمۈر كۆرۈش مۇددىتىنىڭ ئۇزىرىشىغا ئەگىشىپ، پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ پەۋقۇلئاددە تېز سۈرەتتە قېرىلىشىۋاتقانلىقىدىدۇر. مەسىلەن، ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ يادرولۇق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولغان ئەمگەك يېشىدىكى ئاھالىلەرنىڭ سانى 2015-يىلى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەن بولۇپ، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئۈزلۈكسىز تۆۋەنلەپ كەلمەكتە.

بۇ خىل تارىخىي بۇرۇلۇش ۋە قېرىلىشىش قۇرۇلمىسىدىكى سۈرئەت يېقىن كەلگۈسىدە خىتاي جەمئىيىتىنىڭ ھەرقايسى ساھەلىرىدە ئېغىر كاساتچىلىق پەيدا قىلىشى مۇقەررەر. نوپۇسشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئالغاندا، ئەمگەك كۈچىنىڭ قىسقىرىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا بېقىلىشقا تېگىشلىك قېرىلار سانىنىڭ شىددەت بىلەن كۆپىيىشى، دۆلەتنىڭ كەلگۈسىدىكى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋە ھەربىي ھازىرلىقلىرىنى تەمىنلەش ئىقتىدارىغا بىۋاسىتە زەربە بېرىدۇ.

ئىككىنچى باب: ئىقتىسادىي بېسىم ۋە «بېيىماي تۇرۇپ قېرىلىشىش» كىرىزىسى

خىتاينىڭ قېرىلىشىش مۇساپىسىنى دۇنيادىكى باشقا تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا كۆرۈلىدىغان ئەڭ زور پەرقلەرنىڭ بىرى شۇكى، خىتاي تېخى يۇقىرى كىرىملىك دۆلەتلەر سېپىگە قوشۇلماي تۇرۇپلا غايەت زور قېرىلار توپىنىڭ بېسىمىغا دۇچ كەلمەكتە. دۇنيا بانكىسىنىڭ ئۆلچىمىگە ئاساسلانغاندا، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىللىي كىرىم 14 مىڭ 5 ئامېرىكا دوللىرىدىن ئاشقاندىلا ئاندىن يۇقىرى كىرىملىك دۆلەت دەپ ئېتىراپ قىلىنىدۇ. خىتاينىڭ نۆۋەتتە باشتىن كەچۈرۈۋاتقان ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى بۇ يۇقىرى ئۆلچەم بىلەن قېرىلىشىش سۈرئىتى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ.

ئادەتتە تۇغۇلۇش نىسبىتى تۆۋەنلەۋاتقان نۇرغۇن دۆلەتلەر «نوپۇس ئەۋزەللىكى» دەپ ئاتىلىدىغان ئالاھىدە بىر تەرەققىيات مەزگىلىدىن تولۇق مەنپەئەتلىنىدۇ. «نوپۇس ئەۋزەللىكى» دېگىنىمىز جەمئىيەتتىكى 15 ياشتىن تۆۋەن ۋە 65 ياشتىن يۇقىرى بېقىلىدىغان نوپۇسنىڭ نىسبىتىگە سېلىشتۇرغاندا، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمگەك يېشىدىكى نوپۇسنىڭ غايەت زور دەرىجىدە كۆپ بولۇشى سەۋەبىدىن بارلىققا كېلىدىغان ئىقتىسادىي گۈللىنىش دەۋرىنى كۆرسىتىدۇ.

1980-يىللاردىن باشلاپ خىتاي دەل مۇشۇ خىل «نوپۇس ئەۋزەللىكى»نىڭ تۈرتكىسىدە ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىكى مىسلى كۆرۈلمىگەن تېز سۈرئەتلىك گۈللىنىش دەۋرىنى باشتىن كەچۈردى. ئەمما خىتاينىڭ بۇ نوپۇس ئەۋزەللىكى مەزگىلى ياپونىيە ۋە سىنگاپور قاتارلىق قوشنا دۆلەتلەرگە سېلىشتۇرغاندا خېلىلا كېچىكىپ باشلانغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلەش سۈرئىتى باشقا دۆلەتلەردىن ئالاھىدە تېز بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ پايدا مەزگىلى ناھايىتى تېزلا ئاخىرلاشتى.

بۇ خىل تېز سۈرئەتتە ئاخىرلىشىشنىڭ ئەڭ بىۋاسىتە ئاقىۋىتى شۇ بولدىكى، خىتاي بۇ دېموگرافىيەلىك ئالتۇن دەۋردىن چېكىنىپ چىققاندا كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىم سەۋىيەسى ھېلىھەم بىر قەدەر تۆۋەن ھالەتتە تۇرۇۋاتقان بولۇپ، دۆلەتنىڭ كەلگۈسىدە شىددەت بىلەن كۆپىيىدىغان قېرىلار ئاھالىسىنى بېقىش ئۈچۈن يېتەرلىك ئىقتىسادىي زاپىسى ۋە بايلىقى توپلىنىپ بولالمىدى.

بۇ خىل «بېيىماي تۇرۇپ قېرىلىشىش» ھادىسىسىنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىش ئۈچۈن، 2023-يىلىدىكى دۇنيا بويىچە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى 30 دۆلەتنىڭ سانلىق مەلۇماتىنى كۆزدىن كەچۈرۈش زۆرۈر. بۇ سىستېمىلىق سېلىشتۇرمىدا ئامېرىكىنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 80 مىڭ ئامېرىكا دوللىرى ئەتراپىدا بولۇپ، قېرىلار نوپۇسى ئومۇمىي نوپۇسنىڭ تەخمىنەن 17 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ. ياپونىيەنىڭ ئەھۋالىغا قارايدىغان بولساق، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 45 مىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا يېقىنلىشىدىغان بولۇپ، 65 ياشتىن ئاشقان قېرىلار ئومۇمىي نوپۇسنىڭ تەخمىنەن 36 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ. يەنى ياپونىيە ۋە ئامېرىكا دۆلەت تولۇق بېيىپ بولغاندىن كېيىن ئاندىن قېرىلىشىش باسقۇچىغا قەدەم قويغان.

بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاينىڭ 65 ياشتىن يۇقىرى نوپۇس نىسبىتى 14 پىرسەنت ئەتراپىدا بولسىمۇ، ئۇنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى ئاران 15 مىڭ ئامېرىكا دوللىرى ئەتراپىدا بولۇپ، بۇ جەھەتتە ھىندىستان بىلەن تەڭلىشىدۇ. ھىندىستاننىڭ قېرىلار نىسبىتى ئاران 7 پىرسەنت ئەتراپىدا بولۇپ، گەرچە كىرىمى تۆۋەن بولسىمۇ، كەلگۈسىدە ئۆزىنىڭ دېموگرافىيەلىك پايدىسىدىن پايدىلىنىپ يېڭى پۇرسەتلەرنى ياراتالايدۇ.

بۇ جىددىي قۇرۇلمىلىق كىرىزىسقا يەنە نۆۋەتتىكى خىتاي ياشلىرىنىڭ يۇقىرى ئىشسىزلىق نىسبىتى ۋە خىزمەت مەدەنىيىتىدىكى غايەت زور ئۆزگىرىشلەر قوشۇلۇپ، ئىقتىسادىي يۈكنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرماقتا. كۈنسېرى كۆپىيىۋاتقان خىتاي ياشلىرى دۆلەت ئىچىدىكى رىقابىتى ئىنتايىن كەسكىن ۋە بېسىمى ئېغىر بولغان خىزمەت مۇھىتىدىن ۋاز كېچىپ، مائاشى تۆۋەن بولسىمۇ بېسىمى ئاز بولغان تۇرمۇش ئۇسۇلىنى تاللاشقا يۈزلەنمەكتە.

ئۈچىنچى باب: نوپۇس سىياسەتلىرىنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى ۋە مەغلۇبىيىتى

خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى نوپۇس قۇرۇلمىسىدىكى بۇ ئېغىر تەڭپۇڭسىزلىقنى چۈشىنىش ئۈچۈن، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆتكەن نەچچە ئون يىل داۋامىدا يۈرگۈزگەن تەبىئىي قانۇنىيەتكە خىلاپ قاتتىق قول نوپۇس سىياسەتلىرىنى كۆزدىن كەچۈرۈشكە توغرا كېلىدۇ. خىتايدىكى تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلەش جەريانى ئەمەلىيەتتە 1980-يىلى يولغا قويۇلغان مەشھۇر «بىر بالا سىياسىتى»دىن خېلىلا بۇرۇن، يەنى ئاياللار ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئالتە بالا تۇغىدىغان 1960-يىللاردىلا باشلانغان ئىدى.

1971-يىلىغا كەلگەندە، خىتاي ھۆكۈمىتى «كېچىكتۈرۈش، ئۇزارتىش، ئازايتىش» دەپ ئاتالغان يېڭى سىياسەتنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، كىشىلەرنى كېچىكىپ توي قىلىشقا، ئىككى پەرزەنت ئارىسىدىكى ۋاقىتنى ئۇزارتىشقا ۋە ئاز پەرزەنت كۆرۈشكە مەجبۇرلىدى. بۇنىڭ بىلەن تۇغۇلۇش نىسبىتى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلىدى. بۇ مەزگىلدە نوپۇسنىڭ تەبىئىي كۆپىيىشى سۈنئىي ئۇسۇللار ئارقىلىق قاتتىق تورمۇزلىنىپ، جەمئىيەتتىكى نورمال ئائىلە قۇرۇلمىسى تەدرىجىي بۇزۇلۇشقا باشلىدى.

1980-يىلى خىتاي پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىدا تارىختىكى ئەڭ رادىكال ۋە مۇستەبىت نوپۇس تىزگىنلەش پىلانى بولغان «بىر بالا سىياسىتى»نى رەسمىي يولغا قويدى. بۇ سىياسەت بويىچە بىر جۈپ ئەر-ئايالنىڭ پەقەت بىرلا پەرزەنت كۆرۈشىگە رۇخسەت قىلىنغان بولۇپ، بەلگىلىمىگە خىلاپلىق قىلغان ئائىلىلەرگە غايەت زور مىقداردا ئىقتىسادىي جەرىمانە قويۇش ۋە تۈرلۈك مەمۇرىي جازالارنى بېرىش تەدبىرلىرى قوللىنىلدى. گەرچە يېزا ئاھالىلىرى ئۈچۈن قىسمەن كەچۈرۈم قىلىش ئەھۋاللىرى مەۋجۇت بولسىمۇ، ئومۇمىي ۋەزىيەت ئىنتايىن كەسكىن ئىدى. بۇ خىل قاتتىق قول سىياسەتلەرنىڭ نەتىجىسىدە، 1990-يىلىدىن باشلاپ خىتاينىڭ ئومۇمىي تۇغۇلۇش نىسبىتى نوپۇسنىڭ ئۆز ئورنىنى تولدۇرۇش نىسبىتىدىن تۆۋەن چۈشۈپ كەتتى. تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، بىر دۆلەتنىڭ نوپۇس سانىنى ساقلاپ قېلىشى ئۈچۈن ئوتتۇرىچە تۇغۇلۇش نىسبىتى 2.1 گە يېتىشى تەلەپ قىلىنىدۇ. ئەمما خىتاينىڭ ئەھۋالى بۇ سەۋىيەدىن زور دەرىجىدە چەتنەپ كەتكەن ئىدى.

2001-يىلى خىتاي ھۆكۈمىتى يېزىلاردا نوپۇس سىياسىتىنى قىسمەن بوشاتتى. بۇنىڭ بىلەن تۇغۇلۇش نىسبىتى ھەر بىر ئايالغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 1.6 بالا توغرا كېلىدىغان سەۋىيەدە بىر مەزگىل توختاپ قالدى. ئەمما بۇ ئازغىنە بوشىتىشمۇ يېزىلاردىكى ياشلارنىڭ شەھەرلەرگە ئېقىشى بىلەن ئۆز ئۈنۈمىنى كۆرسىتەلمىدى. قېرىلىشىش كىرىزىسىنىڭ جىددىيلىشىشىگە ئەگىشىپ، خىتاي ھۆكۈمىتى 2016-يىلى پوزىتسىيەسىنى ئۆزگەرتىپ رەسمىي ھالدا «ئىككى بالا سىياسىتى»نى يولغا قويدى. ئەمما بۇ سىياسەت كۈتۈلگەن ئۈنۈمنى بەرمىدى، جەمئىيەتتىكى تۇغۇلۇش نىسبىتى يەنىلا 1.5 ئەتراپىدا توختاپ قېلىپ، ئائىلىلەرنىڭ كۆپ پەرزەنتلىك بولۇش ئارزۇسىنىڭ ئاللىبۇرۇن سۇسلىشىپ كەتكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.

نەتىجىدە خىتاي 2021-يىلى جىددىي تۈردە «ئۈچ بالا سىياسىتى»نى ئېلان قىلىشقا مەجبۇر بولدى ھەمدە تۇغۇلۇشنى رىغبەتلەندۈرىدىغان بىر قاتار ياردەم تەدبىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. لېكىن ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، 2021-يىلىدىن كېيىن تۇغۇلۇش نىسبىتى ئۆرلەشنىڭ ئورنىغا يەنىمۇ تۆۋەنلەپ، 1.0 دىن 1.2 گىچە بولغان ئارىلىققا چۆكتى. بۇ ئەھۋال خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نوقۇل سىياسەت ئارقىلىق نوپۇس قۇرۇلمىسىنى تەڭشەش ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ ئۈزۈل-كېسىل مەغلۇپ بولغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

تۆتىنچى باب: قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىش ۋە بېقىش نىسبىتىدىكى تەڭپۇڭسىزلىق

خىتاينىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتىدىكى بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئىزچىل تۆۋەنلەش جەريانى دۆلەتنىڭ نوپۇس پىرامىداسىدا ئىنتايىن ئەندىشەلىك قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 2020-يىلىدىكى خىتاينىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىغا قارايدىغان بولساق، ئاساسىي قىسمى بىر قەدەر كەڭ، ئۈستى قىسمى تارراق بولغان نىسبەتەن تەڭپۇڭ بىر شەكىلنى كۆرىمىز. بۇ پەيتتە ئەڭ كۆپ نوپۇس 30 ياشتىن 54 ياشقىچە بولغان ئەمگەك كۈچلىرى قاتلىمىغا مەركەزلەشكەن ئىدى. گەرچە 2020-يىلىدىكى نوپۇس پىرامىداسىدا ياشلار قاتلىمىنىڭ تەدرىجىي تارىيىپ، يېقىنقى يىللاردىكى تۇغۇلۇش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىۋاتقان بولسىمۇ، قېرىلار توپى تېخى ئۇنچە زور كۆلەمگە يەتمىگەنلىكى ئۈچۈن، خىتاي جەمئىيىتى سىرتقى يۈزىدىن مەلۇم دەرىجىدە مۇقىم ھالەتنى ساقلاپ تۇرغاندەك كۆرۈنەتتى. ئەمما بۇ سىرتقى كۆرۈنۈش ئەمەلىيەتتە كەلگۈسىدە يۈز بېرىدىغان غايەت زور قېرىلىشىش كىرىزىسىنىڭ دېرىكى ئىدى.

بۇنىڭغا سېلىشتۇرما سۈپىتىدە 2050-يىلىدىكى مۆلچەرلەنگەن خىتاي نوپۇس پىرامىداسىنى ئانالىز قىلساق، بۇ شەكىل پۈتۈنلەي تەتۈر ئۆرۈلۈپ، ئاستى تەرىپى ئىنتايىن تار، ئۈستى تەرىپى بولسا غايەت زور دەرىجىدە كېڭىيىپ كەتكەن «تەتۈر ئېھرام» شەكلىگە كىرىپ قالىدۇ. بۇ خىل بىنورمال قۇرۇلمىدا 65 ياش ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ياشتىكى قېرىلار ئەڭ چوڭ نوپۇس توپىغا ئايلىنىپ، باشقا بارلىق ياش قاتلاملىرىدىن ئېشىپ چۈشىدۇ.

بۇ تەھلىللەر شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، 2050-يىلىغا بارغاندا خىتاي ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ يېرىمىغا يېقىن قىسمىنى قېرىلار تەشكىل قىلىدۇ. دەل شۇ پەيتتە ئومۇمىي نوپۇسنىڭ ئۈچتىن بىر قىسمىنى بىۋاسىتە 65 ياشتىن ئاشقانلار ئىگىلەيدۇ، ياشلار ۋە ئوتتۇرا ياشلىق ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ سانى بولسا غايەت زور دەرىجىدە قىسقىرايدۇ.

بۇ خىل قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشنىڭ ئەڭ ئېغىر زەربىسى بىۋاسىتە ھالدا «بېقىش نىسبىتى»دە ئىپادىلىنىدۇ. نۆۋەتتە خىتايدا ھەر بىر 65 ياشتىن ئاشقان قېرىنى بېقىش ۋە يۆلەش ئۈچۈن تەخمىنەن بەش نەپەر ئەمگەك يېشىدىكى ئادەم توغرا كېلىدۇ. لېكىن 2050-يىلىغا بارغاندا بۇ نىسبەت شىددەت بىلەن ئۆزگىرىپ، ھەر بىر قېرىغا ئىككىگە يەتمەيدىغان ئەمگەك يېشىدىكى ئادەم توغرا كېلىدۇ. بۇ دېگەنلىك، كەلگۈسىدە خىتايدىكى ھەر ئىككى ئىشچى ئۆزىنىڭ ئائىلىسىدىن سىرت يەنە بىر پېنسىيەگە چىققان قېرىنى تولۇق بېقىش يۈكىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشقا مەجبۇر بولىدۇ، بۇ جەمئىيەتنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى ئۈچۈن كۆتۈرگۈسىز بىر ئېغىر يۈكتۇر.

خەلقئارالىق سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي جەمئىيىتىدىكى قېرىلارنىڭ نىسبىتى نۆۋەتتە دۇنيا بويىچە ئەڭ قېرى جەمئىيەت ھېسابلىنىدىغان ياپونىيەنىڭ سەۋىيەسىگە ناھايىتى تېز يېتىشىۋاتقان بولۇپ، تەخمىنەن ئون يىل ئىچىدە ئامېرىكىنىڭ قېرىلار نىسبىتىدىنمۇ ئېشىپ كېتىدۇ. بۇنداق سۈرئەتتە قېرىلىشىش خىتاينى ئىلگىرىكى ھەرقانداق بىر تەرەققىي قىلغان دۆلەت دۇچ كېلىپ باقمىغان مۇرەككەپ ۋە مىسلىسىز ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي سىناقلارغا دۇچار قىلىدۇ.

نوپۇس يۈزلىنىشىنىڭ دۆلەت ۋە تۈزۈم خەۋپسىزلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى

نوپۇسنىڭ قېرىلىشىشى نوقۇل ئىقتىسادىي مەسىلە بولۇپلا قالماي، بەلكى بىر دۆلەتنىڭ دۇنياۋى تەسىر كۈچى ۋە ھەربىي قۇدرىتىنىڭ چېكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئامىلدۇر. خىتاينىڭ قېرىلىشىۋاتقان جەمئىيىتى دۆلەت ئۈچۈن ئۈچ خىل چوڭ خەۋپسىزلىك كىرىزىسىنى پەيدا قىلىدۇ. بۇلارنىڭ بىرىنچىسى «ھەربىي خەۋپسىزلىك»تۇر. ياش نوپۇسنىڭ شىددەت بىلەن ئازىيىشىغا ئەگىشىپ، ئەسكەر قوبۇل قىلىش مەنبەسى قىسقىرايدۇ ۋە دۆلەت مۇداپىئەسى پۈتكۈل ئىقتىساد كاساتلىشىۋاتقان بىر مۇھىتتا باشقا ئىجتىمائىي تۈرلەر بىلەن خامچوت تالىشىشقا مەجبۇر بولىدۇ.

گەرچە ئەسكەر مەنبەسىنىڭ ئازىيىشى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەندىشە بولسىمۇ، خىتاي بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن ئىلغار تېخنىكا ۋە ماشىنا ئادەم سىستېمىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا، شۇنداقلا رۇسىيە ۋە ئىران قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ھەربىي تەھدىت سېلىش ئىقتىدارىنى ساقلاپ قېلىشقا ئۇرۇنىدۇ. شۇڭا ھەربىي خەۋپسىزلىك قىسقا مەزگىلدە ئەڭ جىددىي مەسىلە بولماسلىقى مۇمكىن.

ئىككىنچى ۋە ئەڭ جىددىي خەۋپسىزلىك مەسىلىسى بولسا «قۇرۇلمىلىق خەۋپسىزلىك» كىرىزىسىدۇر. قۇرۇلمىلىق خەۋپسىزلىك ھۆكۈمەتنىڭ جەمئىيەتتىكى ئاھالىنىڭ ساغلاملىق ۋە ئىقتىسادىي ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ. نوپۇس قېرىلىشىپ، پېنسىيە پۇلى تاپشۇرىدىغان ئىشچى-خىزمەتچىلەر سانى ئازىيىپ كەتكەچكە، ھۆكۈمەت پېنسىيەگە چىققانلارنى يېتەرلىك پاراۋانلىق بىلەن تەمىنلەشتە ئېغىر قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ.

بۇ خىل قۇرۇلمىلىق بېسىم ئاستىدا ھۆكۈمەتنىڭ مالىيە سىستېمىسى ئىنتايىن ئېغىر سىناققا دۇچ كېلىدۇ. بىر تەرەپتىن پېنسىيە ۋە داۋالىنىش سۇغۇرتىسى قاتارلىق ئىجتىمائىي كاپالەت تۈرلىرىنىڭ چىقىمى ئۈزلۈكسىز ئۆرلىسە، يەنە بىر تەرەپتىن ياشلارنىڭ يۇقىرى ئىشسىزلىق نىسبىتى ۋە ئەمگەك بازىرىدىن چېكىنىپ چىقىشى سەۋەبلىك ئىقتىسادىي كىرىم ئازىيىدۇ. تەبىئىيكى، بۇ خىل مالىيە قىسلىقى خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ۋە يېڭىلىق يارىتىش ساھەسىگە سېلىنىدىغان مەبلەغنى ئازايتىۋېتىپ، دۆلەتنىڭ ئومۇمىي رىقابەت كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ.

ئۈچىنچى خىل ۋە ئەڭ سەزگۈر خەۋپسىزلىك مەسىلىسى بولسا دەل «تۈزۈم خەۋپسىزلىكى»دۇر. دۇنيادىكى باشقا دېموكراتىك ۋە تىنچ قېرىلىشىۋاتقان جەمئىيەتلەردە تۈزۈم خەۋپسىزلىكى ئادەتتە بىر قەدەر كىچىك مەسىلە ھېسابلىنىدۇ. بىراق خىتاينىڭ ئەھۋالى پۈتۈنلەي پەرقلىق بولۇپ، ئالدىدا بايان قىلىنغان قۇرۇلمىلىق خەۋپسىزلىكتىكى كەمتۈكلۈكلەر ۋە ئىقتىسادىي چېكىنىشلەر بىۋاسىتە ھالدا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي تۈزۈم خەۋپسىزلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاي ھاكىمىيىتى ھازىر بىرلا ۋاقىتتا ھەم غايەت زور قېرىلار توپىنىڭ كۈندىلىك ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش، ھەم ياش ئەۋلادلارنىڭ ئىشسىزلىق مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتىن ئىبارەت ئىككى خىل زىددىيەتلىك ۋە مۇرەككەپ ۋەزىپىنى زىممىسىگە ئېلىشقا مەجبۇر بولماقتا.

ئەگەر ھۆكۈمەت ئىقتىسادىي كاساتچىلىق تۈپەيلىدىن بۇ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋەزىپىلىرىنى ئۈنۈملۈك ئورۇندىيالمىسا، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ جەمئىيەتتىكى ئىشەنچلىكلىكى ۋە خەلق ئارىسىدىكى قوللاش نىسبىتى ئېغىر زەربە يەپ، تۈزۈمنىڭ ئىچكى قىسىمدىن يىمىرىلىشىنى تېزلىتىۋېتىشى مۇمكىن.

تەدبىرلەر، چەكلىمىلەر ۋە خەلقئارالىق تەسىر

بۇ بىر قاتار ئېغىر نوپۇس ۋە خەۋپسىزلىك كىرىزىسلىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتى بىر نەچچە خىل تاللاشنى ئويلىشىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن ھەر بىرىنىڭ ئۆزىگە چۇشلۇق ئېغىر چەكلىمىلىرى مەۋجۇت. بىرىنچىسى، تۇغۇلۇشنى رىغبەتلەندۈرۈش سىياسەتلىرى بولۇپ، تارىخ شۇنى ئىسپاتلىدىكى، دۇنيادا تۇغۇلۇش نىسبىتى ئۆز ئورنىنى تولدۇرۇش نىسبىتىدىن تۆۋەنلەپ كەتكەن 75 دۆلەتنىڭ ئىچىدە پەقەت قازاقىستان ۋە موڭغۇلىيەلا تۇغۇلۇش نىسبىتىنى 2.1 دىن يۇقىرى كۆتۈرەلىگەن. خىتايدا بالا بېقىش تەننەرخى دۇنيا بويىچە ئەڭ يۇقىرى قاتاردا تۇرىدىغان بولغاچقا، گەرچە ھۆكۈمەت يېقىندىن بۇيان تۈرلۈك ياردەم تەدبىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، بۇ پەقەت تۇغۇش ۋاقتىنىلا ئۆزگەرتەلىشى، ئەمما بالىلارنىڭ ئومۇمىي سانىنى كۆپەيتەلمەسلىكى ئېنىق.

ھۆكۈمەت ھەتتا خەلقنىڭ ئائىلە كۆلىمى ھەققىدىكى ئەنئەنىۋى چۈشەنچىسىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىنىمۇ ئىشقا سېلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ بىر مىسالى سۈپىتىدە، ۋۇخەن شەھىرىدىكى ئەسلىدە بىرلا بالىسى بار ئائىلە تەسۋىرلەنگەن ھەيكەلگە يېقىندا يەنە ئىككى بالىنىڭ ئوبرازىنىڭ قوشۇپ قويۇلۇشىنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ. ئەمما بۇنداق يۈزەكى تەشۋىقاتلار يۇقىرى ئىقتىسادىي بېسىم ئاستىدا ئېزىلىۋاتقان ياشلارنىڭ رېئال تۇرمۇش كەچۈرمىشلىرىنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ.

ئىككىنچى خىل تاللاش بولغان چەتئەللىك كۆچمەنلەرنى كىرگۈزۈش بولسا خىتاي ئۈچۈن قىلچە رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەس. چۈنكى خىتاينىڭ ئومۇمىي نوپۇس ئاساسى شۇنچىلىك زوركى، ھېچقانداق دەرىجىدىكى چەتئەل كۆچمەنلىرى بۇ زور ئەمگەك كۈچى بوشلۇقىنى تولدۇرالمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە خىتاينىڭ كۆچمەنلەر سىياسىتى دۇنيا بويىچە ئەڭ چەكلىمىلىك بولۇپ، خىتايغا كىرىپ يەرلەشكەنلەردىن كۆرە خىتايدىن قېچىپ چىقىپ كەتكەنلەرنىڭ سانى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ.

ئۈچىنچى بىر ئىستراتېگىيە بولسا يېزا نوپۇسىنى شەھەرلەرگە كۆچۈرۈش، يەنى شەھەرلەشتۈرۈش قەدىمىنى تېزلىتىپ، ئىقتىسادىي ئېشىشنى ساقلاپ قېلىش. گەرچە شەھەرلىشىش بوشلۇقى باردەك كۆرۈنسىمۇ، خىتايدىكى شەھەرلەشتۈرۈش قۇرۇلۇشلىرى ئاللىبۇرۇن تويۇنۇش نۇقتىسىغا يەتكەن بولۇپ، يېزىلاردىكى نوپۇس شەھەرلەردىكىدىنمۇ بەكرەك قېرىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن، بۇ ساھەدىن پايدا ئېلىش ئىنتايىن مۈشكۈل. شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتايدىكى «نوپۇس تىزىملاش تۈزۈمى» كىشىلەرنىڭ مەملىكەت ئىچىدە ئەركىن كۆچۈشىگە ئېغىر توسالغۇ بولماقتا.

تۆتىنچى خىل چارە سۈپىتىدە، ھۆكۈمەت نۆۋەتتە دۇنيا بويىچە ئەڭ تۆۋەن ھېسابلىنىدىغان پېنسىيەگە چىقىش يېشىنى ئۇزارتىشنى كۈنتەرتىپكە قويدى. ئەمما بۇ تەدبىر يېقىنقى مەزگىلدە دەم ئېلىشقا چىقماقچى بولغانلار ئارىسىدا كۈچلۈك نارازىلىق قوزغاپلا قالماي، بەلكى ياشلارنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىشىغا تېخىمۇ زور قىيىنچىلىق ۋە زىددىيەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ.

ئاخىرىدا شۇنى خۇلاسىلەشكە بولىدۇكى، خىتاي پۈتكۈل دۇنيادا ئاز ئۇچرايدىغان پەۋقۇلئاددە ۋە مۇرەككەپ بىر كىرىزىسقا دۇچ كەلمەكتە: يەنى بۇ جەمئىيەت تېخى يۇقىرى كىرىم ۋە بايلىققا ئېرىشمەي تۇرۇپلا شىددەت بىلەن قېرىلىشىش ئازابىنى تارتىۋاتىدۇ. خىتاينىڭ بۇ دېموگرافىيەلىك ۋە قۇرۇلمىلىق كىرىزىسنى قانداق بىر تەرەپ قىلىشى پەقەت ئۇنىڭ ئۆز تەقدىرىگىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارى ئىقتىسادىنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىگە، رايون خاراكتېرلىك ھەربىي مۇقىملىققا ۋە خەلقئارالىق سىياسىي تەڭپۇڭلۇققا غايەت زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. خىتاي دۇچ كەلگەن بۇ ھەل قىلغۇسىز تارىخىي تۈگۈن، باشقا ئوتتۇرھال كىرىملىك دۆلەتلەر ئۈچۈنمۇ مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك ساۋاق بولۇپ قالغۇسى.

مەنبە:

Bouey, Jennifer, Michael S. Pollard, Agnes Xiangzhen Wang, and Rakesh Pandey, China’s Aging Population and the Implications for China’s Security, RAND Corporation, RB-A3372-1, 2026. As of March 13, 2026:

ئىنكاسلار: