2026-يىللىق خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك دوكلاتى ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى 2026-يىلى 3-ئايدا ۋاشىنگتوندا ئۆزىنىڭ ئەڭ يېڭى يىللىق تەتقىقات نەتىجىسى بولغان «2026-يىللىق خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك دوكلاتى»نى رەسمىي ئېلان قىلدى. مەزكۇر يىللىق دوكلات يەرشارى مىقياسىدىكى دىنىي ئەركىنلىك ۋەزىيىتىگە ئومۇميۈزلۈك ئىلمىي باھا بەرگەن بولۇپ، مەخسۇس ھالدا خىتاينىڭ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرگە قاراتقان سىستېمىلىق قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىنى چوڭقۇر پاش قىلغان. بۇ دوكلاتنىڭ دۇنياۋى ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ پەقەتلا ئاددىي بىر كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسى بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ھۆكۈمىتى، پارلامېنتى ۋە سىياسەت تۈزگۈچىلىرى ئۈچۈن دىپلوماتىيە، ئىقتىساد ۋە قانۇن ئىجراسى ساھەلىرىدە كونكرېت ۋە كەسكىن قەدەملەرنى بېسىشقا بىۋاسىتە ئىلمىي ۋە قانۇنىي ئاساس بىلەن تەمىنلەيدۇ 3. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەزكۇر مەنبە دۇنياۋى كىرىزىسلار كۆپىيىۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ دىنىي ئېتىقادنى دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا خىرىس قىلغان خەتەرلىك تەھدىت دەپ قارايدىغان مۇستەبىت سىياسىي ئىدېئولوگىيەسىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقى تارتقان زۇلۇمنىڭ ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت يوقىتىش ماھىيىتىنى خەلقئارا سەھنىدە يەنە بىر قېتىم كۈچلۈك رەۋىشتە ئوتتۇرىغا چىقىرىپ بەردى.

خىتاينىڭ سىستېمىلىق دىنىي زۇلۇم رامكىسى ۋە «خىتايلاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيەسى

دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان نۇقتىلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي دۆلىتى دۇنيا بويىچە دىنىي ئەركىنلىكنى ئەڭ ئېغىر، سىستېمىلىق ۋە رەھىمسىز دەرىجىدە دەپسەندە قىلىۋاتقان مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ بىرى سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈرۈلگەن.

خىتاي ھۆكۈمىتى دىنىي ئېتىقادنى كونترول قىلىش ئۈچۈن پەقەتلا مەمۇرىي بۇيرۇققىلا تايىنىپ قالماستىن، بەلكى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە تورلاشقان قانۇن، نىزام ۋە سىياسەتلەر سىستېمىسىنى بەرپا قىلىپ، پۈتكۈل دىنىي ھاياتنى دۆلەت ماشىنىسىنىڭ مۇتلەق نازارىتى ئاستىغا ئالغان. بۇ خىل قانۇنلاشتۇرۇلغان دۆلەت تېررورىزمى ئارقىلىق، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھەر قانداق مۇستەقىل دىنىي پائالىيەتنى ئۆزىنىڭ سىياسىي ھاكىمىيىتىگە قىلىنغان بىۋاسىتە خىرىس ۋە تەھدىت دەپ قارايدۇ شۇنداقلا ئۇنى دەرھال ۋە رەھىمسىزلەرچە يوقىتىشقا تىرىشىدۇ.

دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەڭ خەتەرلىك ھەمدە كېڭەيمىچىلىك خاراكتېرىگە ئىگە سىياسىتى ئۇنىڭ مەجبۇرىي خاراكتېردىكى «دىننى خىتايلاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىدۇر. مەزكۇر «دىننى خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى ئەمەلىيەتتە دىنىي ئېتىقادنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۇستەبىت سىياسىي ئىدېئولوگىيەسى بىلەن يۇغۇرۇشنى، شۇ ئارقىلىق دىننىڭ مەنىۋى ۋە ئەخلاقىي ماھىيىتىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىپ، ئۇنى پارتىيەگە سادىق بىر تەشۋىقات قورالىغا ئايلاندۇرۇشنى ئاساسىي نىشان قىلغان.

بۇ ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت پەقەت ئىدىيەۋى ئۆزگەرتىش بىلەنلا چەكلەنمەي، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆزگىچە دىنىي ئەنئەنىلىرىنى قوپاللىق بىلەن چەكلەش، مەسچىت ۋە باشقا ئىبادەتخانىلارنى ۋەيران قىلىش ياكى مەجبۇرىي ھالدا خىتايچە ئۇسلۇبتا ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشلىرىنى ئېلىپ بېرىش قاتارلىق فىزىكىلىق يوقىتىش ھەرىكەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ 2025-يىلى شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتكە قىلغان زىيارىتى جەريانىدا، بۇ ئىككى رايوندىكى «دىننى خىتايلاشتۇرۇش» تۈرىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى مەخسۇس تىلغا ئېلىپ تەرىپلىشى، مەزكۇر قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ بىۋاسىتە دۆلەتنىڭ ئەڭ ئالىي رەھبىرىنىڭ ئىرادىسى ۋە كۆرسەتمىسى بىلەن يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قاراپ ئىجرا قىلىنىۋاتقانلىقىنى ئېنىق ئىسپاتلايدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىنتېرنېت ۋە ئۇچۇر ساھەسىنى كونترول قىلىشنىمۇ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كۈچەيتكەن بولۇپ، 2025-يىلى سېنتەبىردە ئېلان قىلىنغان يېڭى بەلگىلىمە ئارقىلىق دىنىي زاتلارنىڭ ھۆكۈمەت تەستىقلىمىغان ھەر قانداق تور بېكىتى ياكى سۇپىسىدا، يەنى توردا دىنىي پائالىيەت ئېلىپ بېرىشىنى قاتتىق مەنئى قىلىپ، رەقەملىك دۇنيادىكى ئازغىنە پىكىر ۋە ئېتىقاد بوشلۇقىنىمۇ پۈتۈنلەي بوغۇپ تاشلىدى.

شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق

مەزكۇر خەلقئارالىق سىياسىي ئانالىز دوكلاتىدا شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتى ئىنتايىن يادرولۇق ۋە مۇھىم ئورۇنغا قويۇلغان بولۇپ، خىتاينىڭ بۇ كەڭ رايوندىكى رەزىل قىلمىشلىرى ئوچۇق-ئاشكارا ھالدا خەلقئارا قانۇنغا خىلاپ سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە مەدەنىيەت يوقىتىش ھەرىكىتى دەپ مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.

دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن سانلىق مەلۇماتلار ۋە ئەمەلىي دەلىللەرگە دىققەت قىلساق، نۆۋەتتە كەم دېگەندە يېرىم مىليون ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ۋە باشقا تۈركىي مىللەت خەلقى شەرقىي تۈركىستاندىكى يىغىۋېلىش لاگېرلىرى ۋە تۈرلۈك شەكىلدىكى تۈرمە ئەسلىھەلىرىدە داۋاملىق تۇتۇپ تۇرۇلماقتا ھەمدە ئېغىر ئىنسان قېلىپىدىن چىققان قىيىن-قىستاقلارنى باشتىن كەچۈرمەكتە 6. گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بېسىمى سەۋەبىدىن يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنى تاقىغانلىقىنى ياكى ئۆزگەرتكەنلىكىنى داۋاملىق دەۋا قىلىپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما دوكلاتتىكى ئەمەلىي پاكىتلار خىتاينىڭ غايەت زور ساندىكى بىگۇناھ پۇقرالارنى تۈرمىلەرگە كۆپلەپ يۆتكەش ئارقىلىق زۇلۇمنى يېڭى، يوشۇرۇن بىر باسقۇچقا كۆتۈرگەنلىكىنى تەھقىقلەيدۇ.

بىر پۈتۈن جەمئىيەتنى تۈرمىگە ئايلاندۇرۇش بىلەن بىرگە، خىتاي ھۆكۈمىتى يەنە كەڭ كۆلەملىك مەجبۇرىي ئەمگەك پىروگراممىلىرىنى سىستېمىلىق ئىزچىللاشتۇرۇۋاتقان بولۇپ، يەرلىك مۇسۇلمان مىللەتلەرنى مەجبۇرىي قۇللۇق ئەمگىكىگە سېلىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ جىسمانىي ۋە مەنىۋى ئىرادىسىنى سۇندۇرۇشنى مەقسەت قىلغان.

دوكلاتتا تەكىتلەنگەن يەنە بىر نۇقتا شۇكى، خىتاي دائىرىلىرى سەبىي بالىلارنى ئائىلىسىدىن مەجبۇرىي ئايرىپ، دۆلەتنىڭ قاتتىق باشقۇرۇشىدىكى ياتاقلىق مەكتەپلەرگە قاماپ يېڭى بىر ئەۋلادنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ھەرىكىتىنى تېخىمۇ كېڭەيتكەن. مىللەتنىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى سۈنئىي ئۇسۇلدا بۇزۇش ۋە مىليونلىغان سەبىي بالىلارنى ئۆز تىلى، ئېتىقادى ۋە ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىۋېتىش خەلقئارا قانۇنلار بويىچە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئەڭ ئېغىر، ئەڭ رەزىل شەكىللىرىنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ خىل تۈزۈلمىۋى ۋە تولۇق ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىيەت ۋە دىنىي كىملىكىنى يەر شارىدىن مەڭگۈلۈك يوقىتىشقا ئۇرۇنۇش جىنايىتى ئىكەنلىكى، مەزكۇر ھۆججەتتە ئىلمىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن تولۇق ئوتتۇرىغا قويۇلغان رېئاللىقتۇر.

كۈندىلىك دىنىي ھاياتنى جىنايەتلەشتۈرۈش ۋە دۆلەت تېررورى

شەرقىي تۈركىستاندا شەخسلەرنىڭ كۈندىلىك، ئائىلە ئىچىدىكى ئەڭ ئاددىي دىنىي پائالىيەتلىرىمۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن دۆلەت بىخەتەرلىكىگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان ئېغىر جىنايەت ۋە دۈشمەنلىك ھەرىكىتى سۈپىتىدە قارىلىپ پەۋقۇلئاددە ئېغىر سىياسىي باھانىلەر بىلەن جازالانماقتا.

دوكلاتتا مۇھاكىمە قىلىنغان مەلۇماتلارغا كۆرە، 2025-يىلى 1-ئايدا مۇستەقىل تاراتقۇلار ئاشكارىلىغان ئىنتايىن ۋەھىمىلىك بىر دېلودا، ئۇيغۇر مۇسۇلمان ئايال سەيلىخان روزى پەقەت ئۆز پەرزەنتلىرىگە ۋە بىر قوشنىسىغا كۈندىلىك نامازغا ئىشلىتىلىدىغان بىر قانچە قۇرئان ئايەتلىرىنى ئۆگەتكەنلىكى ئۈچۈنلا سوتلىنىپ 17 يىللىق ئېغىر قاماق جازاسىغا مەھكۇم قىلىنغان. ئانا بولغۇچىنىڭ ئۆز پەرزەنتىگە ئائىلە ئىچىدە كۈندىلىك ئەنئەنىۋى ئىبادەت بىلىملىرىنى ئۆگىتىشىدەك ئەڭ ئەقەللىي ئىنسانىي ھەق-ھوقۇقنىڭ 17 يىللىق تۈرمە بىلەن جازالىنىشى، خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نامى ئاستىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان تەشۋىقاتىنىڭ ماھىيەتتە ئىسلام دىنىنىڭ ئۆزىگە ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئېلان قىلىنغان ئاشكارا ئۇرۇش ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر شەرھلەپ بېرىدۇ. سەيلىخان روزىنىڭ بۇ ئېچىنىشلىق دېلوسى خىتاي دۆلىتىنىڭ سىياسىي ۋە قانۇن سىستېمىسىنىڭ ئادالەت يۈرگۈزۈشنى ئەمەس، بەلكى ئاشكارا دۈشمەنلىكنى ئاساس قىلىدىغان، پۇقرالارنىڭ ئېتىقاد ۋە قەلب دۇنياسىنىمۇ قورال كۈچى بىلەن كونترول قىلىشقا ئۇرۇنىدىغان ۋەھىمىلىك بىر باستۇرۇش ئاپپاراتىغا ئايلانغانلىقىنىڭ جانلىق مىسالىدۇر.

يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى دىنىي بايرام ۋە ئايلىرىغا قاراتقان چەكلىمىلىرى ئىنسان ئەقلىگە سىغمايدىغان بىنورمال دەرىجىگە يەتكەن بولۇپ، خۇسۇسەن مۇقەددەس رامىزان ئېيىدىكى سىياسىي زۇلۇم ۋە كونتروللۇق ئۆزىنىڭ ئەڭ پاجىئەلىك يۇقىرى چېكىگە يەتكەن ۋە سىستېمىلاشقان.

دوكلاتتىكى تىپىك مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2025-يىلى 3-ئايدا، خىتاي دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىدىن رامىزان مەزگىلىدە قاتتىق تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان ۋە ئۇلاردىن روزا تۇتمىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان سىنلىق دەلىللەرنى (ۋىدېئولۇق ئىسپات) تەييارلاپ مەجبۇرىي تاپشۇرۇشنى رەسمىي بۇيرۇغان.

بىر مۇستەبىت ھۆكۈمەتنىڭ ئۆز پۇقرالىرىدىن دىنىي ئىبادەتنى تەرك ئەتكەنلىكىگە ۋە ئۆز ئېتىقادىغا ئاسىيلىق قىلغانلىقىغا دائىر سىنلىق ئىسپات تەلەپ قىلىشى، دۇنيا سىياسىي تارىخىدا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدىكى چەكتىن ئاشقان پىسخىكىلىق زوراۋانلىق جىنايىتى ھېسابلىنىدۇ. بۇ خىل قورقۇنچلۇق ئىسكەنجە شەخسنىڭ ۋىجدانىنى سۇندۇرۇپ، ئۇلارنىڭ مىللىي ۋە دىنىي غۇرۇرىنى يەر بىلەن يەكسان قىلىشنى ۋە دۆلەت ماشىنىسى ئالدىدا شەرتسىز تەسلىم بولغان، كىملىكىدىن ئايرىلغان روبوتلارنى بارلىققا كەلتۈرۈش سىياسىي مۇددىئاسىنىڭ ئىنتايىن قاراڭغۇ بىر قىسمىدۇر.

دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش، خەلقئارالىق سىڭىپ كىرىش ۋە دېزىنفورماتسىيە ھەرىكىتى

خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىستېمىلىق باستۇرۇش ئىستراتېگىيەسى يالغۇز خىتاي چېگراسى ئىچى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى كۈچلۈك ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرىگە تايىنىپ، خەلقئارا قانۇنلارغا ئاشكارا خىرىس قىلىدىغان دۆلەت ھالقىغان تەشكىللىك باستۇرۇش ھەرىكىتىگە ئايلانغان.

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى يۇقىرى تېخنىكا ۋە خەلقئارالىق گۇماشتىلىرى ئارقىلىق چەتئەلدە، يەنى ئەركىن دۇنيادا ۋە مۇھاجىرەتتە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر شۇنداقلا تىبەت قاتارلىق دىنىي، مىللىي ئاز سانلىقلارنى سىستېمىلىق كۆزىتىش، پاراكەندە قىلىش ۋە تەھدىت ئارقىلىق سۈكۈت قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا.

-2025يىلى 2-ئايدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقە خىتاينىڭ خەلقئارالىق سىڭىپ كىرىشىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ۋە رەزىل مىسالى بولۇپ، تايلاند ھۆكۈمىتى ئېغىر جازاغا ۋە قىيىن-قىستاققا ئۇچراش خەۋپى بارلىقىنى ئېنىق بىلىپ تۇرۇپ، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق قانۇنلىرىنى دەپسەندە قىلغان ھالدا 40 نەپەر ئۇيغۇرنى مەجبۇرىي خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بەرگەن. بۇ قانلىق مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىش پاجىئەسى خىتاينىڭ شەرقى جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىگە بولغان كۈچلۈك دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي بېسىمىنىڭ ئىنسان ھوقۇقى پىرىنسىپلىرىدىن ئۈستۈن ئورۇننى ئىگىلەپ كەتكەنلىكىنى، ھەمدە ئۇيغۇرلارنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتتىمۇ ئەڭ تۈپ ھاياتلىق كاپالىتىدىن مەھرۇم قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

خىتاي ھۆكۈمىتى يەنە دېموكراتىك دۆلەتلەردىكى دىياسپورا قوشۇنى ئىچىگە يوشۇرۇن جاسۇسلۇق تورى قۇرۇش، تۇغقانلىرى ئارقىلىق پىسخىكىلىق تەھدىت سېلىش ئۇسۇللىرىنىمۇ خەلقئارا مىقياسىدا كەڭ كۆلەمدە قوللانماقتا. مەسىلەن، 2025-يىلى 2-ئايدا شىۋېيتسارىيە ھۆكۈمىتى خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك ۋە ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ ئۇيغۇر ۋە تىبەتلەرنى ئىزچىل كۆزىتىۋاتقانلىقى ۋە ئۇلارنى ئۆز جەمئىيىتى ئىچىدە، قېرىنداشلىرى ئۈستىدىن جاسۇسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلاۋاتقانلىقىنى ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 2025-يىلى 5-ئايدا تۈركىيە دائىرىلىرى ئۆز تېررىتورىيەسى ئىچىدە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنى مەخپىي نازارەت قىلىۋاتقان بىر خىتاي جاسۇسلۇق تورىنى پاش قىلغان ۋە قەتئىي تەدبىر ئارقىلىق بىتچىت قىلغان 8. بۇ ۋەقەلەر خىتاي دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقلۇق باشقا دۆلەتلەرنىڭ قانۇنلىرىغا قىلىنغان ئېغىر، سىستېمىلىق ئىغۋاگەرچىلىكىدۇر. بۇنىڭدىن سىرت، خىتاي يەنە خەلقئارادا ئۆزىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن، غايەت زور دۆلەت مەبلىغىگە ۋە تاراتقۇلىرىغا تايىنىپ توردا ساختا ئۇچۇر تارقىتىش ۋە دېزىنفورماتسىيە ھەرىكىتىنى كەڭ كۆلەمدە قانات يايدۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمغا ئالاقىدار پاكىتلارنى بۇرمىلاشقا ئۇرۇنغان.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي ئىنكاسى، قانۇنىي تەدبىرلىرى ۋە خەلقئارانىڭ مەيدانى

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ بۇ رەزىل ۋە چەكتىن ئاشقان ئىنسان ھوقۇقى تاجاۋۇزچىلىقلىرىغا تاقابىل تۇرۇش، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى قوغداش ئۈچۈن قەدەممۇ-قەدەم سىياسىي، قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىپ كەلگەن.

سىياسىي ۋە دىپلوماتىك تەدبىر جەھەتتە، 2025-يىلى 3-ئايدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ماركو رۇبىيو تايلاندتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلۇش ۋەقەسىگە قارىتا قاتتىق ئىنكاس قايتۇرۇپ، ئۇيغۇر قاتارلىق دىنىي ئاز سانلىقلارنى مەجبۇرىي قايتۇرۇشقا قاتناشقان ياكى شېرىك بولغان خەلقئارالىق ئەمەلدارلارغا قارىتىلغان يېڭى، قاتتىق ۋىزا چەكلىمىسى سىياسىتىنى رەسمىي ئېلان قىلدى. بۇ تارىخىي سىياسەت پەقەت خىتاي ئەمەلدارلىرىنىلا جازالاپ قالماستىن، بەلكى خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ھەرىكىتىگە ماسلاشقان ھەر قانداق ئۈچىنچى دۆلەت شېرىكلىرىنىمۇ قانۇنىي جازا دائىرىسىگە كىرگۈزگەنلىكى بىلەن ئالاھىدە كۈچلۈك خەلقئارالىق ئاگاھلاندۇرۇش ۋە توسۇش رولىغا ئىگە سىياسىي تەدبىردۇر.

ئىقتىسادىي ۋە مەمۇرىي جازا جەھەتتە، ئامېرىكا دۆلەت ئىچكى بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى 2025-يىلى 8-ئايدا «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» نى تېخىمۇ قاتتىق ئىجرا قىلىشتا، تەكشۈرۈلىدىغان ۋە جىددىي دىققەت قىلىنىدىغان يېڭى يۇقىرى خەتەرلىك نۇقتىلىق ساھەلەرنى ئېلان قىلىپ، خىتاينىڭ قۇللۇق ئەمگىكى ئارقىلىق خەلقئارا بازاردىن خۇنخورلۇق بىلەن پايدا ئېلىش يوللىرىنى تېخىمۇ چىڭ قىستىدى. ئامېرىكا قانۇن چىقىرىش ئورگىنى بولغان ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسىمۇ بۇ ھەققىدە مەخسۇس ئاۋاز بېرىش ئۆتكۈزۈپ، 2025-يىلى 9-ئايدا قوش پارتىيە ئەزالىرىنىڭ ئورتاق قوللىشى ئاستىدا «2025-يىللىق ئۇيغۇر سىياسىتى قانۇنى» (H.R. 2635) نى ماقۇللىدى، بۇ قانۇن لايىھەسى ئامېرىكا دۆلەت مەھكىمىسىدىن ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تاشقى سىياسەتنىڭ ئەڭ مۇھىم كۈنتەرتىپىگە كىرگۈزۈشنى قانۇنىي نۇقتىدىن تەلەپ قىلىدۇ.

خەلقئارا جەمئىيەت ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قارمىقىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئاپپاراتلىرىمۇ خىتاينىڭ بۇ خىل مۇستەبىت قىلمىشلىرىغا تېخىمۇ يېقىندىن دىققەت قىلىشقا باشلىغان بولۇپ، 2025-يىلى 2-ئاي ۋە 7-ئايلاردا بېرىشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى خىتاي تەرەپتىن تۇتقۇندىكى دۇنياغا تونۇلغان ئۇيغۇر زىيالىيسى ئىلھام توختىنىڭ دېلوسى قاتارلىق مۇھىم كىشىلىك ھوقۇق دېلولىرىنىڭ ئەھۋالىنى ئاشكارىلاشنى جىددىي تەلەپ قىلغان.

خۇلاسە

ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بۇ 2026-يىللىق دوكلات خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان ۋەھىمىلىك ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە مەدەنىيەت يوقىتىش ھەرىكىتىنى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە قايتىدىن، تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە رەت قىلغۇسىز سىياسىي دەلىللەر بىلەن كۆرسىتىپ بەردى. خىتاينىڭ دۆلەت دەرىجىلىك زۇلۇم ۋە يوقىتىش ئاپپاراتى پەقەت شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋىي ئىنسان ھوقۇقى قىممەت قاراشلىرى ۋە دېموكراتىك سىستېما ئۈچۈنمۇ ئەڭ بىۋاسىتە ۋە رېئال تەھدىتكە ئايلانغانلىقى بۇ ھۆججەت بىلەن بىر قېتىم ئىلمىي يەكۈنلەندى. ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى دېموكراتىك ئەركىن دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا جەمئىيەت خىتاينىڭ بۇ ئىنسانىيەتكە قارشى تېررورلۇق قىلمىشلىرىغا قارشى پەقەتلا دىپلوماتىك بايانات، يازما تەنقىدلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، چوقۇم سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە قانۇنىي جەھەتتىن ئىتتىپاقلىشىپ ئەڭ كۈچلۈك ئەمەلىي تەدبىر قوللىنىشى، كېچىكتۈرۈشكە بولمايدىغان تارىخىي بۇرچتۇر. پەقەت خەلقئارانىڭ تېخىمۇ قاتتىق، بىرلىككە كەلگەن ۋە سىستېمىلىق ئارىلىشىشى ۋە جازاسى ئارقىلىقلا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مىليونلىغان بىگۇناھ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى، تىل-يېزىقىنى، ئېتىقاد ئەركىنلىكىنى ۋە ياشاش ھوقۇقىنى ھەقىقىي تۈردە قۇتۇلدۇرۇپ قالغىلى، شۇنداقلا دۇنيانىڭ ئادالەت ۋە قانۇن تەرتىپىنى قوغدىغىلى بولىدۇ.

مەنبە:

USCIRF (2026). 2026 Annual Report of the U.S. Commission on International Religious Freedom. Washington, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom.

ئىنكاسلار: