«خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى»نىڭ پەردە ئارقىسىدا نېمىلەر بار؟

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ساھەسىدە نوپۇزى يۇقىرى بولغان «جېيمىستوۋن فوندى جەمئىيىتى» (The Jamestown Foundation) نىڭ «خىتاي قىسقىچە ئاخباراتى» (China Brief) سەھىپىسىدە ئېلان قىلىنغان «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى» ناملىق ماقالە ، نۆۋەتتىكى خەلقئارا خەۋپسىزلىك ۋەزىيىتىدە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ماقالىنىڭ ئاپتورى كارنېگى خىتاي تەتقىقات مەركىزىنىڭ يادرو سىياسىتى ۋە خەلقئارا خەۋپسىزلىك بويىچە يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى توڭ جاۋ (Tong Zhao) بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ يادرو ئىستراتېگىيەسى ۋە قورال-ياراغ تىزگىنلەش سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چوڭقۇر تەتقىق قىلغان نوپۇزلۇق مۇتەخەسسىستۇر. مەزكۇر تەتقىقات خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى پاسسىپ قورال تىزگىنلەش پوزىتسىيەسىدىن ھالقىپ، بۇ ساھەنى ئۆزىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىش ۋە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغا رىقابەت ئېلان قىلىشتىكى يېڭى بىر دىپلوماتىك قورالغا ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.

ماقالىدە خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى «يەر شارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى» (GSI) رامكىسى ئاستىدا ئوتتۇرىغا قويغان يېڭىچە قورال-ياراغ تىزگىنلەش بايانلىرى، بولۇپمۇ يادرو قوراللىرىنى بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك (NFU) توغرىسىدىكى تەشەببۇسلىرىنىڭ  بەلكى سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلىرى تەھلىل قىلىنغان. بۇ تەتقىقات خىتاينىڭ غەربنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خەلقئارا تەرتىپتىكى ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن قورال تىزگىنلەش مېخانىزمىدىن قانداق پايدىلىنىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. تۆۋەندە مەزكۇر ماقالىنىڭ مەزمۇنى ئاكادېمىك ئۆلچەملەرگە ئاساسەن سىستېمىلىق مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.

خىتاينىڭ قورال-ياراغ تىزگىنلەش ئىستراتېگىيەسىدىكى تۈپ بۇرۇلۇش ۋە سىياسىي لوگىكا

خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى قورال-ياراغ تىزگىنلەش سىياسىتى ئۇزۇن يىللارغىچە «پاسسىپ مۇداپىئە» ۋە «سىرتتا تۇرۇش» پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىپ كەلگەن بولسا، مەزكۇر ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھازىر بۇ ساھەدە «تەشەببۇسكارلىق بىلەن شەكىللەندۈرۈش» باسقۇچىغا قەدەم قويغان. ئىلگىرى خىتاي ئامېرىكا ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى قورال تىزگىنلەش سۆھبەتلىرىنى ئۆزىگە ئالاقىسىز دەپ قارايتتى ياكى ئۆزىنىڭ يادرو ئامبىرىنىڭ كىچىكلىكىنى باھانە قىلىپ سۆھبەتلەردىن ئۆزىنى قاچۇراتتى. بىراق، يېقىنقى مەزگىللەردە خىتاي رەھبەرلىكى قورال-ياراغ تىزگىنلەش ۋە يادرو قوراللىرىنى كېمەيتىش مەسىلىسىنى خەلقئارا دىپلوماتىيە سەھنىسىدە ئاكتىپ كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كىرىشكە باشلىدى. بۇ يەردىكى تۈپ مەقسەت ھەرگىزمۇ غەرب چۈشەنچىسىدىكى «ئستراتېگىيەلىك مۇقىملىق» نى ساقلاش ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ سىياسىي بايانلىرىنى خەلقئاراغا تېڭىش ۋە ئامېرىكىنى ئەخلاقىي جەھەتتىن كىچىك كۆرسىتىشتۇر .

خىتاينىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەسىنىڭ يادروسى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يەر شارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى» (GSI) بىلەن زىچ باغلانغان. ئاپتورنىڭ تەھلىلىچە، خىتاي قورال-ياراغ تىزگىنلەش مەسىلىسىنى تېخنىكىلىق جەريان دەپ قارىماستىن، بەلكى بىر خىل «بىلىش ئۇرۇشى» (Cognitive Warfare) نىڭ قورالى دەپ قارايدۇ. يەنى، خىتاي خەلقئارا جەمئىيەتتە «كىم تىنچلىقپەرۋەر؟» ۋە «كىم ئۇرۇش قۇتراتقۇسى؟» دېگەن سوئاللارغا جاۋاب بېرىشتە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەشكە تىرىشماقتا. خىتاي ئۆزىنىڭ يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتىش ھەرىكىتىنى «مۇداپىئە خاراكتېرلىك» دەپ ئاقلاش بىلەن بىرگە، ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقىنى «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «توقۇنۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىش» دەپ ئەيىبلەيدىغان يېڭى بىر دىپلوماتىك تىل سىستېمىسىنى شەكىللەندۈردى.

بۇ رامكا ئىچىدە، خىتاي ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى «مۇتلەق خەۋپسىزلىك» قوغلىشىۋاتقان، باشقىلارنىڭ خەۋپسىزلىكى بەدىلىگە ئۆز بىخەتەرلىكىنى قۇرماقچى بولغان دۆلەت سۈپىتىدە تەسۋىرلەشكە ئۇرۇنماقتا. ماقالىدە ئالاھىدە تەكىتلەنگەن بىر نۇقتا شۇكى، خىتاي قورال-ياراغ تىزگىنلەش تەكلىپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، بۇ تەكلىپلەرنىڭ ئەمەلىيلىشىش مۇمكىنچىلىكىدىن كۆرە، ئۇنىڭدىن كېلىدىغان سىياسىي پايدىغا بەكرەك كۆڭۈل بۆلىدۇ. مەسىلەن، خىتاينىڭ يادرو قوراللىرىغا ئىگە بەش دۆلەت (P5) ئارا «يادرو قوراللىرىنى بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك» (Mutual No First Use) كېلىشىمى تۈزۈش تەشەببۇسى، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ ئاسىيادىكى ۋە ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغا قويۇلغان بىر سىياسىي قىلتاقتۇر.

خىتاي ئىنتايىن ئېنىق بىلىدۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۈچۈن «يادرو قوراللىرىنى بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك» ۋەدىسىنى بېرىش ئىنتايىن قىيىن. چۈنكى ئامېرىكىنىڭ ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە قاتارلىق ئىتتىپاقداشلىرى ئامېرىكىنىڭ «يادرو قالقىنى» (Nuclear Umbrella) غا تايىنىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا خىتاينىڭ بۇ تەكلىپىگە قوشۇلسا، ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئامېرىكىغا بولغان ئىشەنچىسى سۇسلاپ، ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىگە دەز كېتىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا بۇ تەكلىپنى رەت قىلسا (ھازىرقىدەك)، خىتاي بۇنى پۇرسەت بىلىپ، خەلقئارا سەھنىدە ئامېرىكىنى «تەھدىت» ۋە «زواۋان كۈچ» دەپ كۆرسىتىپ، ئۆزىنى «مەسئۇلىيەتچان چوڭ دۆلەت» قىلىپ كۆرسىتىدۇ. دېمەك، خىتاينىڭ بۇ يەردىكى مەقسىتى ھەقىقىي مەنىدە يادرو خەۋپىنى ئازايتىش ئەمەس، بەلكى ئامېرىكىنىڭ دىپلوماتىك ئىناۋىتىنى چۈشۈرۈش ۋە ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىشتۇر.

ئاپتور يەنە شۇنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇكى، خىتاينىڭ قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپىدە «سۈنئىي ئەقىل» (AI) ۋە يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكىلارنى ھەربىي ساھەدە ئىشلىتىشنى چەكلەشمۇ مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. خىتاي بۇ ساھەدە ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىياتىنى چەكلىمەيدىغان، ئەمما ئامېرىكىنىڭ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى چەكلەيدىغان قائىدىلەرنى تۈزۈشنى تەشەببۇس قىلماقتا. خىتاي خەلقئارالىق يىغىنلاردا سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي ئىشلاردا ئىشلىتىلىشىگە قارىتا «ئەخلاقىي ئۆلچەملەر» نى تەكىتلەپ، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىلغار تېخنىكىلىق قورال سىستېمىلىرىنى قانۇنسىز ياكى نامۇۋاپىق قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنماقتا. بۇ، خىتاينىڭ كەلگۈسى ئۇرۇش شەكلىدە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان «قانۇن جېڭى» (Lawfare) نىڭ بىر قىسمى دەپ قاراشقا بولىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي قورال-ياراغ تىزگىنلەش سۆھبەتلىرىنى باشقا گېئو-سىياسىي مەسىلىلەر گە چېتىۋېلىش ئۇسۇلىنى قوللانماقتا. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى گەرچە كۆپ ساھەدە رىقابەتلەشسىمۇ، يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش مەسىلىسىنى باشقا سىياسىي زىددىيەتلەردىن ئايرىپ مۇئامىلە قىلاتتى. بىراق، خىتاي ھازىر ئامېرىكا بىلەن بولغان قورال تىزگىنلەش سۆھبىتىنى تەيۋەن مەسىلىسى ياكى ئامېرىكىنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكياندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقى قاتارلىق مەسىلىلەردىكى پوزىتسىيەسىگە چېتىۋېلىپ ،«ئەگەر قورال تىزگىنلەشنى سۆزلەشمەكچى بولساڭلار، بىزنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىمىزگە ھۆرمەت قىلىشىڭلار كېرەك» دېگەن شەرتنى قويۇۋاتىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇل ئەمەلىيەتتە قورال تىزگىنلەش سۆھبىتىنىڭ ئىلگىرىلىشىنى قىيىنلاشتۇرۇپ، مەسىلىنى ھەل قىلىش تەس بولغان سىياسىي تۈگۈنگە ئايلاندۇرۇپ قويدى.

يىغىپ ئېيتقاندا، ماقالىنىڭ ئاساسىي مۇھاكىمىسى شۇنى ئوتتۇرىغا قويدىكى، خىتاينىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى ئەمەلىيەتتە بىر «تىپ ئۆزگەرتىش» جەريانىدۇر. خىتاي ئەمدىلىكتە قورال تىزگىنلەش قائىدىلىرىگە بويسۇنغۇچى ئەمەس، بەلكى بۇ قائىدىلەرنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا قايتىدىن تۈزگۈچى بولۇشقا تىرىشماقتا. بۇ جەرياندا «ئادالەت»، «تەڭپۇڭلۇق» ۋە «بىخەتەرلىك» قاتارلىق چىرايلىق سۆزلەرنى ئىشلىتىپ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھەربىي ھەرىكەتلىرىنىڭ قانۇنلۇقلىقىغا جەڭ ئېلان قىلىۋاتىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە خىتاينىڭ ماددىي كۈچى (يادرو قوراللىرىنىڭ سانى) نى ئاشۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، يۇمشاق كۈچى (خەلقئارا جامائەت پىكرى ۋە قائىدە تۈزۈش ھوقۇقى) نىمۇ تەڭ ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلاندۇر.

خۇلاسە

يۇقىرىدا خۇلاسىلەنگەن «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى» ناملىق ماقالە، خىتاينىڭ يېڭى دەۋردىكى ھەربىي دىپلوماتىيەسىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن قىممەتلىك بىر كۆزنەك بىلەن تەمىنلەيدۇ. ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ خىتاينىڭ قورال تىزگىنلەش ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىدىكى يوشۇرۇن لوگىكىنى ئىنتايىن دەل ۋە چوڭقۇر قېزىپ چىققان. ئاپتور توڭ جاۋنىڭ خىتاي ۋە غەرب تەپەككۇر ئۇسۇلىغا پىششىق بولۇشى، ئۇنىڭ مەسىلىلەرنى يۈزەكى ھادىسىلەرگە قاراپ ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلەرگە قاراپ تەھلىل قىلىشىغا ئىمكانىيەت بەرگەن. بولۇپمۇ «قورال تىزگىنلەشنىڭ بىلىش ئۇرۇشى قورالىغا ئايلىنىشى» ۋە «يادرو قوراللىرىنى بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك تەشەببۇسىنىڭ دىپلوماتىك قىلتاق ئىكەنلىكى» ھەققىدىكى ئانالىزلىرى ئۆزگىچە ۋە ئۆتكۈر. بۇ تەھلىل سىياسەتچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلارغا خىتاينىڭ «تىنچلىقپەرۋەر» بايانلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى رېئالىستىك ھېساباتلارنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

بىراق، مەزكۇر تەتقىقاتنىڭمۇ بەزى كەمچىلىكلىرى ياكى يېتەرسىز تەرەپلىرى يوق ئەمەس. بىرىنچىدىن، ماقالىدە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئىچىدىكى ئوخشىمىغان گۇرۇھلارنىڭ ياكى خىتاي خەلق ئازاتلىق ئارمىيەسى (PLA) بىلەن تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئوتتۇرىسىدىكى قورال تىزگىنلەش مەسىلىسىدىكى پىكىر ئىختىلاپلىرى (ئەگەر بار بولسا) يېتەرلىك يورۇتۇلمىغان. خىتاينىڭ سىياسىتى بىر پۈتۈن گەۋدىدەك تەسۋىرلەنگەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئىچكى قىسىمدا مۇرەككەپ مۇنازىرىلەر بولۇشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، ماقالىدە ئامېرىكىنىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەگە قانداق تاقابىل تۇرۇشى كېرەكلىكى ھەققىدە كونكرېت تەۋسىيەلەر بېرىلگەن بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرىنىڭ ئۇنىڭ كەلگۈسىدىكى يادرو كېڭەيتىش پىلانىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ھەققىدە ئانالىز كەمچىل. گەرچە بۇ نۇقسانلار ماقالىنىڭ ئاساسىي قىممىتىگە تەسىر يەتكۈزمىسىمۇ، كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلاردا تولۇقلاشقا تېگىشلىك بوشلۇقلار ھېسابلىنىدۇ.

پايدىلانغان مەنبە:

Zhao, Tong. «The PRC’s Expanding Arms Control Agenda.» China Brief, The Jamestown Foundation, May 10, 2024. https://jamestown.org/the-prcs-expanding-arms-control-agenda/

ئىنكاسلار: