سۈنئىي ئەقىل ۋە يېڭى دەۋر تېررورىزمى: يەرشارىۋى خەۋپلەر، يۈزلىنىشلەر ۋە كەلگۈسى سېنارىيەلەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

بۈگۈنكى كۈندە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ بارلىق قاتلاملىرىغا سىڭىپ كىرىپ، دۇنيانىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي قۇرۇلمىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتمەكتە. كومپيۇتېر ئىلمىنىڭ ئەڭ يادرولۇق تەركىبىي قىسمى بولغان بۇ تېخنىكا غايەت زور سانلىق مەلۇماتلارنى ئانالىز قىلىش، ئۆگىنىش ۋە ئاپتوماتىك قارار چىقىرىش ئىقتىدارى ئارقىلىق يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى تىكلەشكە يۈزلەنمەكتە [1]. دەل مۇشۇ سەۋەبتىن سۈنئىي ئەقىل پەقەت بىر خىل قورال بولۇپلا قالماستىن، بەلكى كەلگۈسىدىكى دۆلەتلەر ئارا كۈچ سىنىشىشنىڭ ئاساسىي مېخانىزمىغا ئايلانماقتا.

قانداقلا بولمىسۇن تېخنىكىلىق تەرەققىيات تارىخى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، ھەرقانداق ئىلغار قورال ۋە سىستېما مۇقەررەر ھالدا «قوش بىسلىق قىلىچ» خاراكتېرىگە ئىگە بولىدۇ [2]. سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى دۆلەت مۇداپىئەسى، كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش ۋە سانائەتنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش قاتارلىق ئىجابىي ساھەلەردە مىسلىسىز نەتىجىلەرنى يارىتىۋاتقان بىر ۋاقىتتا، ئۇنىڭ غەيرىي رەسمىي كۈچلەر، جۈملىدىن تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن يامان غەرەزدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى تارىختىكى ھەرقانداق ۋاقىتتىكىدىن يۇقىرى كۆتۈرۈلمەكتە [3].

كەلگۈسىشۇناسلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا سۈنئىي ئەقىلنىڭ تېررورىزمغا يۈزلىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولۇپلا قالماي، بەلكى بۇ يۈزلىنىش ئاللىبۇرۇن باشلىنىپ بولدى. بۇ جەريان «تېررورىزم 2.0» دەپ ئاتىلىدىغان يېڭى بىر دەۋرنى شەكىللەندۈرۈۋاتقان بولۇپ، تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى فىزىكىلىق دۇنيادىكى بىۋاسىتە قوراللىق ھۇجۇمدىن ھالقىپ، رەقەملىك، بىلىش ۋە ئالگورىزىملىق بوشلۇقلارغا كېڭەيمەكتە [4].

بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئومۇملىشىشى ۋە ئۇنىڭغا ئېرىشىش بوسۇغىسىنىڭ كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلىشىدۇر. ئىلگىرى پەقەت قۇدرەتلىك دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئاپپاراتلىرىغىلا خاس بولغان يۇقىرى ئىقتىدارلىق ھېسابلاش كۈچى ۋە ئانالىز قوراللىرى ھازىر ئوچۇق مەنبەلىك سۇپىلار ئارقىلىق غەيرىي رەسمىي ئاكتىيورلارنىڭمۇ قولىغا چۈشمەكتە [5]. بۇ ئەھۋال تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىلغار تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ سىممېترىك بولمىغان (asymmetric) ئۇرۇشلارنى تەشكىللىشىگە مىسلىسىز پۇرسەت يارىتىپ بەردى.

شۇڭا دۇنيايىمىزغا ھۆكۈمران بولۇشقا يۈزلەنگەن بۇ تېخنىكىنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىككە كەلتۈرىدىغان تەھدىتلىرىنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىش ئىنتايىن مۇھىم. تۆۋەندىكى ئانالىزلاردا سۈنئىي ئەقىلنىڭ تور تېررورىزمى، ئۇچۇر ئۇرۇشى، ئوچۇق ۋاكالەتچى سىستېمىلار، ئاپتونوم قوراللار ۋە ئىستراتېگىيەلىك قارار چىقىرىش ساھەلىرىدە قانداق سېنارىيەلەر ئاساسىدا تېررورلۇق مەقسەتلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغانلىقى ئىلمىي ۋە ئوبېكتىپ ھالدا شەرھلىنىدۇ.

1. رەقەملىك بىخەتەرلىك ۋە تور تېررورىزمىنىڭ كېڭىيىشى

سۈنئىي ئەقىلنىڭ تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن ئەڭ ئاۋۋال ۋە ئەڭ كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىدىغان ساھەسى تور بوشلۇقىدۇر. تېررورچىلار سۈنئىي ئەقىلدىن پايدىلىنىپ «ھۇجۇم خاراكتېرلىك تور مەشغۇلاتلىرى» (OCOs) نى تەشكىللەش ئارقىلىق دۆلەتلەرنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىگە قورقۇنچلۇق دەرىجىدە بۇزغۇنچىلىق قىلىش ئىقتىدارىغا ئېرىشمەكتە. بۇ خىل ھەرىكەتلەر «ئاپتونومىيە، ئىلغار مۇھاكىمە قىلىش ۋە قورال ئىشلىتىش» (ART) نى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۈچ ئۆلچەملىك قۇرۇلما ئارقىلىق يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلمەكتە [6].

ئەنئەنىۋى تور ھۇجۇملىرى كۆپىنچە خاككېرلارنىڭ قول سېلىپ مەشغۇلات قىلىشىنى تەلەپ قىلاتتى ھەمدە كۆلىمى ۋە سۈرئىتى چەكلىك ئىدى. ئەمما سۈنئىي ئەقىلنىڭ كىرگۈزۈلۈشى بىلەن يۇمشاق دېتاللارنىڭ «يوچۇقلىرىنى») بايقاش جەريانى پۈتۈنلەي ئاپتوماتلاشتى. تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ماشىنىلىق ئۆگىنىش ئالگورىزىملىرىنى ئىشلىتىپ تور سىستېمىلىرىدىكى «نۆل كۈنلۈك يوچۇق» (zero-day vulnerability) لارنى تېز سۈرئەتتە بايقىيالايدۇ ۋە شۇ ھامان ئۇنىڭغا ھۇجۇم قىلىش كودلىرىنى ئىشلەپچىقىرالايدۇ [5].

سۈنئىي ئەقىل يەنە يامان غەرەزلىك يۇمشاق دېتاللارنىڭ (Malware) قوغدىنىش سىستېمىلىرىدىن قېچىپ قۇتۇلۇش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە كۈچەيتتى. مەسىلەن، «DeepLocker» غا ئوخشاش سۈنئىي ئەقىل ئاساسىدىكى ۋىرۇسلار ئۆزىنىڭ زىيانلىق كودلىرىنى چوڭقۇر نېرۋا تورىنىڭ ئىچىگە يوشۇرالايدۇ. بۇ خىل ۋىرۇسلار پەقەت ئۆز نىشانىنى (مەسىلەن مەلۇم شەخسنىڭ يۈزتۇرانە تونۇلۇشى ياكى مەلۇم سىستېما مۇھىتىنى) سەزگەندىلا ئاندىن ھۇجۇمغا ئۆتىدۇ [5]. بۇ خىل ئۇسۇل تېررورلۇق ھۇجۇملىرىنى ئىنتايىن مەخپىي، كۆرۈنمەس ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرىدۇ.

كەلگۈسى سېنارىيەلەرنىڭ بىرىدە تېررورچىلار سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان يامان غەرەزلىك يۇمشاق دېتاللارنى سۇ، توك، قاتناش ياكى خەۋەرلىشىش قاتارلىق ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھە تورلىرىغا كىرگۈزۈپ قويىدۇ. بۇ سىستېمىلار ئىچكى قىسىمدا كۆزىتىش ۋە ئۆگىنىش ئېلىپ بېرىپ، ئەڭ ئاجىز نۇقتىنى تاپقاندا ئاپتوماتىك ھالدا بۇزغۇنچىلىقنى قوزغىتىدۇ [6]. بۇ خىل فىزىكىلىق ۋەيران قىلىشنى مەقسەت قىلغان تور ھۇجۇملىرى زور مىقداردىكى ئادەم ئۆلۈشى ۋە جەمئىيەت پاراكەندىچىلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

بۇنىڭدىن سىرت سۈنئىي ئەقىل تور دەلىللەش سىستېمىلىرىنى بىكار قىلىشتىمۇ كۈچلۈك قورالغا ئايلانماقتا. تور بىخەتەرلىكىدە كەڭ قوللىنىلىدىغان «CAPTCHA» (كود تونۇش) مەخپىيەتلىك تەكشۈرۈش سىستېمىلىرى ئاللىبۇرۇن سۈنئىي ئەقىلنىڭ ماشىنىلىق كۆرۈش (Computer Vision) ئىقتىدارى ئارقىلىق بۇزۇپ تاشلاندى [5]. بۇ تېررورچىلارنىڭ مىليونلىغان ئاپتوماتىك ھېساباتلارنى تېز سۈرئەتتە قۇرۇپ چىقىشىغا ۋە تور سۇپىلىرىغا كەڭ كۆلەملىك يۈك ھۇجۇملىرىنى (DDoS) ئېلىپ بېرىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ.

شىفىر بۇزۇش تېخنىكىسىمۇ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق يېڭى سەۋىيەگە يەتتى. «PassGAN» غا ئوخشاش گېنېراتىپ رەقىب تورى (GAN) ئالگورىزىملىرى مىلياردلىغان ئاشكارىلانغان پاروللارنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق ئىنسانلارنىڭ پارول تەڭشەش ئادىتىنى ئۆگىنىدۇ ۋە پارول يېشىش سۈرئىتىنى يۈزلەرچە ھەسسە تېزلىتىدۇ [5]. تېررورچىلار بۇ قوراللار ئارقىلىق بانكا، ھۆكۈمەت تورلىرى ۋە ھەربىي سانلىق مەلۇمات ئامبارلىرىغا سىڭىپ كىرىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى كۆتۈرۈلمەكتە.

ئىجتىمائىي ئىنژېنىرلىق (Social Engineering) ھۇجۇملىرى تېخىمۇ خاسلاشتۇرۇلغان ۋە قايىل قىلارلىق ھالەتكە كەلمەكتە. سۈنئىي ئەقىل نىشان قىلىنغان شەخسلەرنىڭ توردىكى پائالىيەت ئىزلىرىنى ۋە پىسخىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرىنى چوڭقۇر ئانالىز قىلىپ، شۇ ئادەم ئۈچۈن ئەڭ ئاسان ئالدىنىدىغان ساختا ئېلخەتلەرنى ياكى ئۇچۇرلارنى ئاپتوماتىك يېزىپ چىقىدۇ [5]. بۇ خىل ھۇجۇملار دۆلەت بىخەتەرلىكى ساھەسىدىكى خادىملارنى قايمۇقتۇرۇپ، مەخپىي ئۇچۇرلارنى ئوغرىلاشتا قوللىنىلىشى مۇمكىن.

قىسقىسى تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە تېز، ئېنىق، كەڭ كۆلەملىك ۋە بايقالمايدىغان تور ھۇجۇملىرىنى تەشكىللەش ئارقىلىق زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىگە ئەجەللىك زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى ھازىرلىماقتا. سۈنئىي ئەقىل تور تېررورىزمىنى يالغۇز شەخسلەرنىڭ خاككېرلىق ھەرىكىتىدىن سىستېمىلىق ۋە دۆلەت دەرىجىلىك بۇزغۇنچىلىق كۈچىگە ئايلاندۇرماقتا. تور مۇھىتىدىكى بۇ رەقەملىك سايە ئۇرۇشلىرى كەلگۈسىدە پەقەت سانلىق مەلۇمات ئوغرىلاش بىلەن چەكلەنمەي، دۆلەتلەرنىڭ ئېلېكتىر تورى، پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسى ۋە خەۋەرلىشىش تۈگۈنلىرىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە پالەچ قىلىپ قويۇشى مۇمكىن. مانا بۇ سۈنئىي ئەقىل بىلەن قوراللانغان تېررورىزمنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەڭ قىيىن بولغان سېنارىيەلىرىنىڭ بىرىدۇر.

2. گېنېراتىپ سۈنئىي ئەقىل، ئۇچۇر پۈتۈنلۈكى ۋە ساختا تەشۋىقات

گېنېراتىپ سۈنئىي ئەقىلنىڭ (Generative AI) ۋە چوڭ تىل مودېللىرىنىڭ (LLMs) تېز سۈرئەتتە راۋاجلىنىشى تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنى ئىلگىرى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە ئۇچۇر ۋە تەشۋىقات قوراللىرى بىلەن تەمىنلىدى. بۇ تېخنىكىلار ئۇچۇر پۈتۈنلۈكىگە (Information Integrity) بىۋاسىتە تەھدىت سېلىپ، جەمئىيەتتە «ھەقىقەتنىڭ زاۋاللىققا يۈزلىنىشى» (Truth Decay) نى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا [7].

تېررورلۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ گېنېراتىپ سۈنئىي ئەقىلگە تايىنىشتىكى ئەڭ مۇھىم مەقسىتى يۇقىرى سۈپەتلىك، كۆپ تىللىق ۋە قايىل قىلارلىق ساختا تەشۋىقات مەزمۇنلىرىنى تېز سۈرئەتتە ئىشلەپچىقىرىش ۋە تارقىتىشتۇر. يېقىنقى ئانالىزلارغا قارىغاندا «ئىسلام دۆلىتى» (ISIS) ۋە «ئەل-قائىدە» گە تارماق گۇرۇپپىلار سۈنئىي ئەقىل ۋاسىتىلىرىدىن پايدىلىنىپ ئۆزلىرىنىڭ مەۋھۇم پىلانلىرىنى، نۇتۇقلىرىنى ۋە سىنلىرىنى بىرلا ۋاقىتتا نۇرغۇن تىللارغا تەرجىمە قىلىپ تارقىتىشنى سىناق قىلىشقا باشلىغان [8].

سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ قېلىپتىن تاشقىرى مەزمۇن پەيدا قىلىش ئىقتىدارىدىن پايدىلىنىپ ئەسەبىي تەشكىلاتلار كىشىلەرنىڭ سىياسىي ئاڭ ۋە ئىجتىمائىي نارازىلىق پىسخىكىسىغا نىشانلىق ھالدا خاسلاشتۇرۇلغان تەشۋىقات ئۇچۇرلىرىنى تارقىتالايدۇ. بۇ خىل ئاپتوماتىك تەشۋىقات مېخانىزمى ئارقىلىق تېررورچىلار غايەت زور كۆلەمدىكى ئاشقۇنلاشتۇرۇش (radicalization) مەشغۇلاتلىرىنى ئېلىپ بېرىپ، پۈتۈنلەي تور ئارقىلىق يېتەكلىنىدىغان «يالغۇز بۆرە» (lone wolf) خاراكتېرلىك تېررورچىلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقىشى مۇمكىن.

ئۇنىڭدىن باشقا «مېمېتىك ئۇرۇش» (Memetic warfare) ئۇقۇمى گېنېراتىپ سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە تېخىمۇ قورقۇنچلۇق رېئاللىققا ئايلانماقتا. ئاشقۇنلار تور ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا رەسىم، سىن ۋە قىسقا تېكىستلەرنى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق تۈركۈملەپ ياساپ، ياشلارنى ۋە تەجرىبىسىز ئىشلەتكۈچىلەرنى جەلپ قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. بۇ ئۇسۇل مەخپىي ئالاقە تورلىرى (مەسىلەن، Telegram ياكى Discord مۇھىتىدا) ئارقىلىق كەڭ كۆلەمدە يېڭى ئەزالارنى تىزىملاشقا ئىشلىتىلىدۇ [8].

كۆرۈش-تىل مودېللىرىنىڭ (Vision-Language Models – VLMs) تەرەققىي قىلىشى تەشۋىقاتقىلا ئەمەس، بەلكى رازۋېدكا قىلىشقىمۇ ئىشلىتىلمەكتە. تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى توردا ئاشكارىلانغان سۈرەتلەرنى ياكى سۈنئىي ھەمراھ كۆرۈنۈشلىرىنى سۈنئىي ئەقىلگە كىرگۈزۈپ، نىشانلارنىڭ (مەسىلەن ھۆكۈمەت بىنالىرى، ھەربىي بازىلار ياكى ئاممىۋى سورۇنلارنىڭ) ئورنى، ئاجىز نۇقتىلىرى ۋە مۇھىت ئالاھىدىلىكلىرى ھەققىدە توغرا ئانالىزغا ئېرىشەلەيدۇ [9].

«چوڭقۇر ساختا» (Deepfake) تېخنىكىسى ئۇچۇر پۈتۈنلۈكىگە زەربە بېرىدىغان ئەڭ يوقاتقۇچ قوراللارنىڭ بىرى. جىنايەتچىلەر ۋە تېررورچىلار مەلۇم دۆلەت رەھبىرىنىڭ، سىياسەتچىنىڭ ياكى تونۇلغان شەخسنىڭ ئاۋازىنى ۋە سىيماسىنى تولۇق دوراپ سىن ۋە ئاۋازلارنى ياسىيالايدۇ. بۇ ساختا سىنلاردا شۇ شەخسلەر مىللىي ئۆچمەنلىك پەيدا قىلىدىغان ياكى توقۇنۇشقا قۇتراتقۇلۇق قىلىدىغان سۆزلەرنى قىلغاندەك كۆرسىتىلىدۇ [7].

بۇ خىل سېنارىيە يۈز بەرگەندە سىن تارقىتىلغان دۆلەتتە شۇ ھامان قالايمىقانچىلىق، نامايىشلار ھەتتا ئىچكى ئۇرۇش قوزغىلىشى مۇمكىن. تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى مۇشۇ خىل ئالداش ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى مۇقىملىقىنى بىۋاسىتە ۋەيران قىلىشقا، خەلق بىلەن ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇپ كەلگۈسىدىكى سىياسىي تېررورىزمنىڭ يېڭى شەكىللەرنى بارلىققا كەلتۈرمەكتە.

ئاۋاز كلونلاش (Voice cloning) تېخنىكىسى پۇل-مۇئامىلە تېررورىزمىدىمۇ رول ئوينايدۇ. تېررورچىلار مەلۇم بىر كارخانا باشقۇرغۇچىسىنىڭ ئاۋازىنى دوراپ، خىزمەتچىلىرىگە تېلېفون ئۇرۇش ئارقىلىق غايەت زور مىقداردىكى پۇللارنى ئۆزلىرىنىڭ مەخپىي ھېساباتلىرىغا يۆتكىتىپ، تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە ئىقتىسادىي مەنبە توپلىشى مۇمكىن [5].

سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان سۆزلىشىش ماشىنىلىرى (Chatbots) ھازىر بىۋاسىتە ھالدا ئادەم قوبۇل قىلىش مەركىزىگە ئايلانماقتا. ئۇلار قىزىقىدىغان ياشلار بىلەن تەبىئىي تىلدا پاراڭلىشىپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي قاراشلىرىنى تەدرىجىي ئۆزگەرتەلەيدۇ، شۇنداقلا ئۇلارغا پارتلاتقۇچ ياساش، ھۇجۇم پىلانلاش قاتارلىق بىلىملەرنى ئۆگىتەلەيدۇ [8]. بۇ سىستېمىلار كېچە-كۈندۈز توختىماي ئىشلەيدىغان بولغاچقا تەشكىلاتنىڭ تەسىر كۆرسىتىش كۆلىمىنى چەكسىز دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ.

خۇلاسىلىگەندە گېنېراتىپ سۈنئىي ئەقىل ئۇچۇر مۇھىتىنى تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئارزۇسىدىكى رەقەملىك ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلاندۇرۇۋاتىدۇ. كىشىلەر قايسى ئۇچۇرنىڭ راس، قايسىسىنىڭ ساختا ئىكەنلىكىنى پەرق ئېتەلمەيدىغان ھالەتكە يەتكەندە جەمئىيەتتە ئورتاق رېئاللىق تۇيغۇسى يوقىلىدۇ. مانا بۇ ئىجتىمائىي بۆلۈنۈش تېررورلۇق كۈچلىرىنىڭ پاراكەندىچىلىك سېلىشى ئۈچۈن ئەڭ مۇكەممەل سېنارىيە يارىتىپ بېرىدۇ.

3. ئوچۇق ۋاكالەتچى سىستېمىلار (Open Agentic Systems) نىڭ خەۋپى

سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى يېقىنقى تەرەققىياتلار گېنېراتىپ تىل مودېللىرىنى پەقەت مەزمۇن ئىشلەپچىقىرىشقىلا ئەمەس، بەلكى قوراللار بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن ئاپتونوم ۋاكالەتچى (Agentic Systems) ھالىتىگە كەلتۈرۈشكە باشلىدى. «OpenClaw» قاتارلىق ئوچۇق ۋە كېڭەيتىشچان سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى توردىكى مۇرەككەپ ۋەزىپىلەرنى ئىنسانلارنىڭ كۆرسەتمىسىسىز ئۆز ئالدىغا ئورۇنداش ئىقتىدارىغا ئىگە [10].

تېررورلۇق نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا بۇ سىستېمىلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى قورقۇنچلۇق بىخەتەرلىك يوچۇقلىرىنى پەيدا قىلماقتا. سۈنئىي ئەقىل ۋاكالەتچىلىرى دائىم مەلۇم ئىمتىياز بىلەن ھۆكۈمەت ياكى كارخانا تورلىرى ئىچىدە يۈرۈيدۇ، ئەگەر تېررورچىلار بۇ ۋاكالەتچىلەرگە سىڭىپ كىرەلىسە ئۇلار سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھوقۇقىدىن پايدىلىنىپ جىنايەت سادىر قىلالايدۇ.

بۇ جەرياندىكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك تەھدىتلەرنىڭ بىرى «ۋاسىتىلىك كۆرسەتمە قىستۇرۇش» (Indirect prompt injection) ھۇجۇمىدۇر. تېررورچىلار تور بەتلىرىگە، ئېلخەتلەرگە ياكى مەخپىي ھۆججەتلەرگە كۆرۈنمەس بۇيرۇقلارنى يوشۇرۇپ قويىدۇ. سۈنئىي ئەقىل ۋاكالەتچىسى بۇ ماتېرىياللارنى ئوقۇغاندا يوشۇرۇن بۇيرۇقنى مەخپىي قوبۇل قىلىپ، دۆلەت مۇداپىئە مەلۇماتلىرىنى ئوغرىلاپ تارقىتىۋېتىش ياكى سىستېما ھۆججەتلىرىنى ۋەيران قىلىش قاتارلىق جىنايەتلەرنى ئۆز-ئۆزىدىن ئىجرا قىلىدۇ [10].

ۋاكالەتچى سىستېمىلاردا ئىشلىتىلىدىغان مەڭگۈلۈك ئەستە تۇتۇش (persistent memory) ئىقتىدارىمۇ قاتتىق تەھدىت ئاستىدا تۇرماقتا. مەسىلەن «خاتىرە بۇلغاش» (Memory poisoning) ھۇجۇملىرى ئارقىلىق تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا ساختا ۋە يامان غەرەزلىك ئۇچۇرلارنى كىرگۈزۈۋېتەلەيدۇ [10]. بۇنداق بولغاندا سۈنئىي ئەقىل ۋاكالەتچىسى كەلگۈسىدە مەسلىھەت بەرگەندە ياكى قارار چىقارغاندا ھەر ۋاقىت دۈشمەننىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىپ قالىدۇ.

تېخىمۇ خەتەرلىك بولغىنى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ خاككېرلىنىشىدۇر (Supply-chain compromise). كېڭەيتىشچان سىستېمىلاردا سىرتقى قىستۇرمىلارنى (plugins) ئەركىن قوشقىلى بولىدۇ. ئەگەر تېررورچىلار قىياپىتىنى ئۆزگەرتىپ ساختا، زىيانلىق قىستۇرمىلارنى ياساپ تورغا چىقارسا، ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدىكى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى بۇ قىستۇرمىلارنى چۈشۈرۈپ ئىشلەتكەن ھامان پۈتۈن تورنىڭ كونتروللۇقى تېررورچىلارنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كېتىدۇ [10].

بۇ خىل سېنارىيەلەر يۈز بەرگەندە تېررورچىلار ئۆزلىرى قىلچە كۈچ چىقارمايلا باشقىلارنىڭ ئىشەنچلىك سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنى قورقۇنچلۇق قورالغا ئايلاندۇرالايدۇ. ۋاكالەتچى سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشتە ئاپتوماتىك ئىشلەش خۇسۇسىيىتى بۇ خىل توقۇنۇشلارنى ئىنتايىن مەخپىي، ئادەم سېزەلمەيدىغان ۋە جاۋابكارنى سۈرۈشتۈرۈش تەس بولغان ھالەتكە كەلتۈرىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە كۆپ ۋاكالەتچىلىك سىستېمىلاردا (Multi-Agent Systems) بىر سۈنئىي ئەقىل خاككېرلانسا ئۇ باشقا نۇرغۇن سۈنئىي ئەقىللەرنىمۇ بۇلغاپ، كەڭ كۆلەملىك تەھدىت تورىنى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن. تېررورچىلار بۇ زەنجىرسىمان ئىنكاستىن پايدىلىنىپ پۇل-مۇئامىلە سىستېمىلىرىنىڭ بازار قۇرۇلمىسىنى ئۆرۈۋېتىشى ياكى ئېلېكتىر تورىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ، كەڭ دائىرىلىك قاراڭغۇلۇقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۆلچەرلەنمەكتە.

بۇ ئەھۋاللار بىزگە شۇنى ئاگاھلاندۇرىدۇكى ئەگەر سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنىڭ ئاپتونوم ھەرىكەت قىلىش ئىمتىيازى قاتتىق كونترول قىلىنمىسا ۋە ھەر بىر مەشغۇلاتنىڭ قەيەردىن كەلگەنلىكى (provenance) ئىز قوغلىنىدىغان تېخنىكىلىق كاپالەت بولمىسا، ئوچۇق ۋاكالەتچى سىستېمىلار كەلگۈسىدە تېررورچىلارنىڭ رەقەملىك ھۇجۇمچى قوشۇنىغا ئايلىنىپ قېلىشى تامامەن مۇمكىن [10].

4. فىزىكىلىق قوراللىنىش: ئاپتونوم قوراللار ۋە ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلار

سۈنئىي ئەقىلنىڭ تېررورىزمغا يۈزلىنىشىدىكى ئەڭ بىۋاسىتە ۋە ئېغىر تەھدىت ئۇنىڭ فىزىكىلىق قوراللار بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈشىدۇر. قاتىل ئاپتونوم قورال سىستېمىلىرى (LAWS) نىڭ راۋاجلىنىشى تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ دۆلەت ئارمىيەلىرىگە قارشى سىممېترىك بولمىغان كۈچكە ئىگە بولۇشىغا يول ئاچماقتا [11].

تېررورلۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ سودا ۋە ئىستېمال بازىرىدىن ئەرزان باھادا ئاددىي ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى سېتىۋېلىپ، ئۇنىڭغا ئوچۇق مەنبەلىك سۈنئىي ئەقىل كۆرۈش ئالگورىزىملىرىنى يۈكلەپ بېرىشى ئەڭ رېئال سېنارىيەلەرنىڭ بىرىدۇر. بۇ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار (Drones) ئىلگىرى ئىنسانلارنىڭ يىراقتىن تىزگىنلىشى بىلەن ھەرىكەت قىلغان بولسا، ئەمدىلىكتە يۈز تونۇش تېخنىكىسى ئارقىلىق مەلۇم شەخسنى ياكى نىشاننى ئاپتوماتىك ئىزدەپ تېپىپ يوقىتىدىغان قاتىلغا ئايلىنالايدۇ [12].

سۈنئىي ئەقىلنى قوللىنىش ئارقىلىق «قوراللىق توپ» (Drone Swarms) ھۇجۇمى تېخىمۇ دەھشەتلىك ۋەيران قىلىش كۈچىگە ئىگە بولماقتا. يۈزلەرچە كىچىك ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆزئارا ماسلىشىپ، ئەڭ ئىلغار ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى بېسىپ چۈشىدۇ ۋە پورتلارغا، ئېلېكتىر ئىستانسىلىرىغا ياكى ئاممىۋى يىغىلىشلارغا كەڭ كۆلەملىك زەربە بېرەلەيدۇ [6].

ھەربىي ساھەدىكى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنىڭ قارا بازارغا كىرىپ قېلىشى ياكى تېررورچىلار تەرىپىدىن ئوغرىلىنىشىمۇ دۇنياۋى كىرىزىس يارىتىدۇ. نۇرغۇن ھەربىي ئەقلىي سىستېمىلار «قېلىپتىن سىرت ھۇجۇمغا قارشى» (adversarial robustness) ئاجىزلىقلارغا دۇچ كېلىپ تۇرىدۇ. تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى دۆلەتلەرنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا ياكى مۇداپىئە سىستېمىلىرىنىڭ مودېل ئېغىرلىقىنى (model weights) ئوغرىلاپ چىقىپ، ئۆزلىرىنىڭ قوراللىرىغا يۆتكەش ئېھتىماللىقى بار [6].

يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەتلەر سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنى سېتىۋالغاندا ياكى تەرەققىي قىلدۇرغاندا جەزمەن ئادەمگەرچىلىك ئەخلاقى ۋە خەلقئارا قانۇنغا بويسۇنۇپ، ئىنساننىڭ كونتروللۇقىنى مەركەز قىلىدۇ. ئەمما تېررورچىلار ھېچقانداق ئەخلاقىي چەكلىمىگە بويسۇنمىغاچقا ئاپتونوم قوراللارنىڭ «ئۆلتۈرۈش» ھوقۇقىنى پۈتۈنلەي ماشىنىلارغا ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋالدا پۇقرالارنىڭ ئاممىۋى قىرغىنچىلىققا ئۇچراش ئېھتىماللىقى غايەت زور دەرىجىدە ئاشىدۇ [11].

ئاپتونوم قورال سىستېمىلىرىدىن سىرت فىزىكىلىق قاتناش ۋاسىتىلىرى ۋە ئەقلىي شەھەر ئۇل ئەسلىھەلىرىمۇ سۈنئىي ئەقىل خاككېرلىرىنىڭ ھۇجۇم نىشانىغا ئايلىنىدۇ. ئۆزلۈكىدىن ھەيدىلىدىغان ئاپتوموبىللارنىڭ كۆرۈش سېنزورلىرىنى (يول بەلگىلىرىگە قارا لېنتا چاپلاش قاتارلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق) ئالداش بىلەن ماشىنىلارنى كونتروللۇقتىن چىقىرىپ ئاممىۋى توپقا باستۇرۇپ كىرىشكە قىستىغىلى بولىدۇ [5].

ئەڭ خەتەرلىك سېنارىيەلەرنىڭ بىرى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق خىمىيەلىك، بىيولوگىيەلىك، رادىئاتسىيەلىك ۋە يادرو (CBRN) تەھدىتلىرىنى ياساپ چىقىشتۇر. ئىلگىرى يېڭى بىيولوگىيەلىك ۋىرۇسلارنى پەيدا قىلىش پەقەت دۆلەت دەرىجىلىك تەجرىبىخانىلاردىلا مۇمكىن ئىدى. ئەمدىلىكتە كىشىلەر سۈنئىي ئەقىل بىرىكمە تەسەۋۋۇر قوراللىرى ئارقىلىق ئۆيدە ئولتۇرۇپلا ئەجەللىك ۋە يۇقۇملۇق يېڭى ۋىرۇسلارنىڭ گېن قۇرۇلمىسىنى لايىھەلەپ چىقالايدۇ ۋە 3D پرىنتېرلار ئارقىلىق بىرىكتۈرەلەيدۇ [1].

يەكۈنلىگەندە فىزىكىلىق قوراللىنىش ساھەسىدە سۈنئىي ئەقىل تېررورچىلارنىڭ ھۇجۇم قىلىش رادىئۇسىنى ۋە بۇزغۇنچىلىق كۈچىنى دۆلەت ئارمىيەسى سەۋىيەسىگە يېقىنلاشتۇرۇپ قېلىشى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇنداق سىممېترىك بولمىغان قوراللىنىش مۇھىتى خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ مەخسۇس ئاپتونوم قوراللارنى چەكلەش ئەھدىنامىلىرىنى ئىجرا قىلىشىنى ئىنتايىن جىددىي تەلەپ قىلىدۇ.

خەلقئارا جىنايى ئىشلار ساقچى تەشكىلاتى (Interpol) نىڭ بىلدۈرۈشىچە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى بىلەن قوراللانغان تېررورچىلارنىڭ چېگرادىن ئۆتۈش ھەرىكەتلىرى ۋە قورال يۆتكەش تورلىرىنى بايقاش بارغانسېرى قىيىنلاشماقتا [13]. شۇڭا دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ بىئومېتىرىك (Biometric) تونۇش ۋە سۈنئىي ئەقىل مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى داۋاملىق دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈشىگە توغرا كېلىدۇ.

5. ئەقلىي ئىقتىدارلىق قارار چىقىرىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەھدىتلەر

سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەلىك خەۋپى ئۇنىڭ قارار چىقىرىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك پىلانلاش جەريانىغا ئارىلىشىشىدۇر. ئالدىنقى قاتاردىكى سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى ئاللىبۇرۇن يۇقىرى سەۋىيەلىك ھەربىي ئانالىزچىلارغا يېقىنلىشىدىغان مۇھاكىمە قىلىش (reasoning) ۋە ئالدىن پەرەز قىلىش ئىقتىدارىنى نامايان قىلىشقا باشلىدى. تەقلىدىي يادرو كىرىزىسلىرىدىكى سىناقلار شۇنى كۆرسەتتىكى چوڭ تىل مودېللىرى رەقىبىنىڭ پىسخىكىسىنى پەرەز قىلىش، ئالداش، دۈشمەننىڭ ئاجىز نۇقتىسىغا قاراتلىق زەربە بېرىش ھەتتا يادرو قوراللىرىنى ئىشلىتىش قارارىنىمۇ چىقىرىش دەرىجىسىگە يەتكەن [14].

ئەگەر تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى مۇشۇنداق ئىلغار ئىستراتېگىيەلىك سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىغا ئېرىشىۋالسا، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ھۇجۇم پىلانلىرىنى سىستېمىلىق ۋە كۆپ قاتلاملىق ھالەتتە لايىھەلەيدۇ. سۈنئىي ئەقىل تېررورچىلار ئۈچۈن قايسى نىشانغا زەربە بەرسە دۆلەت ئىقتىسادىغا ئەڭ ئېغىر زىيان كېلىدىغانلىقىنى ئېنىق ھېسابلاپ چىقىپ بېرىدۇ ۋە زەربە بېرىشنىڭ قەدەملىرىنى تەپسىلىي تۈزۈپ بېرىدۇ. بۇ تېررورلۇق رەھبەرلىرىنىڭ قارار چىقىرىش سۈپىتى ۋە ئىقتىدارىنى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى دەرىجىسىگە ئۆستۈرىدۇ.

سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى بىلەن تېررورىزم ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ خەتەرلىك قىلىدىغان يەنە بىر ئامىل — سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۆز-ئۆزىنى ئالداش (hallucination) ياكى كۈتۈلمىگەن ۋەزىيەتلەردە «قارىغۇلارچە» تاجاۋۇزچىلىققا يۈزلىنىش مىجەزىدۇر. سىناقلاردا مەلۇم بىر قىسىم سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى جىددىي ۋەزىيەتتە ۋە ۋاقىت قىس تۇرغان چاغدا، ئۇشتۇمتۇت ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك زوراۋانلىق ۋاسىتىسىنى (مەسىلەن، يادرو قورالىنى قوزغىتىش تەدبىرىنى) تاللىغان [14]. تېررورچىلار دەل مۇشۇنداق مۆلچەرلىگىسىزلىك خاراكتېرىنى مەنپەئەتكە ئايلاندۇرۇپ دۇنيانى ۋەھىمىگە سېلىشى مۇمكىن.

قارار مونوپوللۇقى (Decision Sovereignty) مەسىلىسى تېخىمۇ چوڭ كىرىزىسنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. يەنى كەلگۈسىدە مەلۇم دۆلەتلەر ياكى بىخەتەرلىك ئورگانلىرى سۈنئىي ئەقىلگە ھەددىدىن زىيادە تايىنىپ قېلىپ، قارار چىقىرىش ھوقۇقىنى سۈنئىي ئەقىل تەمىنلىگۈچىلىرىگە ياكى خاككېرلانغان سىستېمىلارغا تارتتۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن [15]. تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى دەل مۇشۇ «قارار چىقىرىش زەنجىرى» گە مەخپىي ھالدا ئارىلىشىۋېلىش ئارقىلىق دۆلەتلەرنى قايمۇقتۇرۇپ ئۆز-ئارا توقۇنۇشقا ياكى خاتا نىشانلارغا ھۇجۇم قىلىشقا قىستىشى مۇمكىن.

تەھدىت سېنارىيەلىرىنىڭ يەنە بىرى شۇكى، بىر تېررورلۇق گۇرۇپپىسى سۈنئىي ئەقىلنى قوللىنىپ مەلۇم دۆلەتگە ساختا ھەربىي سىگناللار (fake signals) ئەۋەتىدۇ. بۇ دۆلەتنىڭ مۇداپىئە سىستېمىسى سۈنئىي ئەقىل بىلەن ئاپتوماتلاشقان بولغاچقا ساختا ئۇچۇرنى خاتا ھالدا دۈشمەننىڭ ھۇجۇمى دەپ قوبۇل قىلىپ، ئىنسانلارنىڭ تەكشۈرۈشىدىن ئاتلاپ ئۆتۈپ قارشى تەرەپكە دەرھال قايتۇرما زەربە بېرىشنى قوزغىتىدۇ. نەتىجىدە تېررورلۇق تەشكىلاتى ھېچقانداق كۈچ خەجلىمەيلا ئىككى قۇدرەتلىك دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ھەقىقىي ئۇرۇش قوزغىتالايدۇ.

بۇنىڭدىن سىرت سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئاپتوماتىك قارار چىقىرىش سىستېمىلىرى (AI-DSS) قىلىدىغان ھەرىكەتلىرىنى توغرا باھالاشقا ئىقتىدارسىز بولۇپ قالىدۇ. مەسىلەن قاتىل ئاپتونوم قوراللارنىڭ كىم پۇقرا، كىم ھەربىي خادىم ئىكەنلىكىنى پەرق ئېتەلمەسلىكى كەلگۈسى ئۇرۇش ۋە تېررورلۇق ھۇجۇملىرىدا خەلقئارا ئىنسانپەرۋەرلىك قانۇنىنى ئاياق ئاستى قىلىدىغان سېنارىيەلەرنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ [16].

مۇشۇلارغا ئاساسەن ئېيتىشقا بولىدۇكى سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەھدىتى پەقەت بىر قاتار ئاپتوماتىك ۋەزىپىلەرنى ئورۇنداش بىلەن چەكلەنمەي، بەلكى بىلىش، چۈشىنىش، پەرەز قىلىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەدبىر بەلگىلەش دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلمەكتە. بۇ ئەھۋال تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئادەم كۈچى ۋە تەجرىبە جەھەتتىكى كەمچىلىكلىرىنى پۈتۈنلەي تولۇقلاپ بېرىدۇ. سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى تېررورىزم مەنبەسى ئېنىقسىز، جاۋابكارلىق تېپىش قىيىن، كۆلىمى غايەت زور ۋە شۇ ھامان پارتلايدىغان ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇدۇ. ئىنسانلار بىلەن سۈنئىي ئەقىل ئوتتۇرىسىدىكى بىلىش پەرقى دۈشمەن كۈچلەر ئۈچۈن غايەت زور بىر جەڭ مەيدانى بولۇپ، بىز ئۇنى «ئالگورىزىملىق توقۇنۇش» دەپ ئاتاۋاتىمىز.

6. خۇلاسە: دۇنياۋى بىخەتەرلىكنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش

يۇقىرىدا ئانالىز قىلىنغاندەك كەلگۈسىشۇناسلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن قارىغاندا سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى بىلەت تېررورىزمىنىڭ بىرلىشىشى دۇنياغا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدىكى زور خىرىسلارنى يارىتىدۇ. سۈنئىي ئەقىلنىڭ رەقەملىك، فىزىكىلىق ۋە بىلىش قاتلاملىرىدا كۆرسىتىدىغان تەسىرى تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكىل، سۈرئەت ۋە ۋەيران قىلىش كۆلىمىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىپ، «تېررورىزم 2.0» نىڭ رېئاللىققا ئايلىنىشىغا مۇقەررەر سەۋەبچى بولىدۇ.

بۇ تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن دۇنيا مىقياسىدا سۈنئىي ئەقىل بىخەتەرلىك رامكىسىنى تۈزۈپ چىقىش جىددىي تەلەپ قىلىنىدۇ. بىرىنچىدىن ئوچۇق مەنبەلىك ئەقلىي ئىقتىدار سىستېمىلىرىنى ئېلان قىلىشتىن ئىلگىرى «قىزىل قوشۇنلۇق» (Red teaming) خەۋپ-خەتەر سىناقلىرىدىن ئۆتكۈزۈش قېلىپلىشىشى كېرەك. تېخنىكا تەمىنلىگۈچىلەر يۇمشاق دېتاللارنىڭ تېررورلۇق قولىغا چۈشۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن سانلىق مەلۇمات پۈتۈنلۈكىنى قوغداش ۋە ئىسپاتلاش مېخانىزملىرىنى بىرلىكتە لايىھەلىشى شەرت.

ئىككىنچىدىن، دۆلەتلەر ۋە ھەربىي تەشكىلاتلار سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق قارار چىقىرىش جەريانىغا جەزمەن ئادەمگەرچىلىك ۋە ئىنسانىي ھوقۇق نۇقتىسىدىن (Human in the loop) ئارىلىشىش ھوقۇقىنى ساقلاپ قېلىشى كېرەك. سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاپتونوم تاللىشىغا قارىغۇلارچە ئىشىنىش مەسئۇلىيەتسىزلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەغلۇبىيەتكە تۇتۇلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ [9].

ئۈچىنچىدىن، گېنېراتىپ سۈنئىي ئەقىل ئىشلەپچىقارغان ساختا تەشۋىقاتلارغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن دۇنيا مىقياسىدا مەنبە ئېنىقلاش (Provenance) سىستېمىسىنى كېڭەيتىش لازىم. تاراتقۇ سۇپىلىرى سۈنئىي ئەقىل ھاسىل قىلغان مەزمۇنلارغا تېخنىكىلىق بەلگە سېلىپ، ئاممىنى ساختا خەۋەرلەرنىڭ خەۋپىدىن ئاگاھلاندۇرۇشى ۋە ئۇچۇر مۇكەممەللىكىنى قوغدىشى تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

ئاخىرىدا شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، سۈنئىي ئەقىل پەقەت بىر تېخنىكا بولغاچقا ئۇنىڭ ياخشى ياكى يامان بولۇشى پەقەت ئىنسانلارنىڭ ئۇنى قانداق باشقۇرۇشى ۋە نازەرەت قىلىشىغا باغلىق. يەرشارىدىكى تېررورلۇق كۈچلىرىنىڭ بۇ تېخنىكىدىن پايدىلىنىپ ئىنسانىيەت تەرەققىياتىغا زەربە بېرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە بىخەتەرلىك ئەھدىنامىلىرى تېزدىن يېڭىلىنىشى كېرەك. شۇنداق بولغاندىلا كەلگۈسىمىز زۇلمەتلىك ئالگورىزىم ئۇرۇشلىرىنىڭ ئەمەس، تەرەققىيات ۋە تىنچلىقنىڭ پارلاق نۇرىغا چۆمۈلىدۇ.

مەنبەلەر:

ئىنكاسلار: