سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە مىللەتلەرنىڭ تەقدىرى: تېخنىكىدىن ھالقىغان ئىجتىمائىي رىقابەت

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى، دۇنيادىكى نوپۇزلۇق ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان ئامېرىكا راند (RAND) شىركىتى 2026-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلغان «يېڭى مىللەتلەر دەۋرى: سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى كۈچ ۋە ئەۋزەللىك» ناملىق دوكلاتىنى ئاساسىي مەنبە قىلغان. شۇنداقلا، تاشقى سىياسەت تەتقىقات ئىنستىتۇتى (FPRI) نىڭ 2026-يىلى 26-يانۋار ئېلان قىلغان «ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى تېزلىتىش پىلانى بىلەن خىتاينىڭ ئەندىزىسى» ناملىق ئانالىزىمۇ قوشۇمچە مەنبە سۈپىتىدە پايدىلىنىلدى. بۇ ئىككى مۇھىم ھۆججەت دۇنيانىڭ سۈنئىي ئەقىل (AI) تېخنىكىسى ئارقىلىق زور بىر تارىخىي ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىش ئالدىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى، بۇ جەرياندا دۆلەتلەر ئارا رىقابەتنىڭ ماھىيىتى پەقەت تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكلا ئەمەس، بەلكى جەمئىيەت قۇرۇلمىسى، باشقۇرۇش ئەندىزىسى ۋە ئىنسانىي ئامىللارغا باغلىق ئىكەنلىكىنى يورۇتۇپ بەرگەن. مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ بىزگە سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە بىر مىللەتنىڭ قەد كۆتۈرۈشى ياكى چېكىنىشىنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى تارىخىي ۋە رېئال نۇقتىدىن چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ.

كىرىش سۆز: دۇنيا تارىخى يەنە بىر قېتىملىق غايەت زور بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا

دۇنيا تارىخى يەنە بىر قېتىملىق غايەت زور بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا. ئىنسانىيەت جەمئىيىتى خۇددى 18-ئەسىردىكى سانائەت ئىنقىلابىغا ئوخشاش، بەلكىم ئۇنىڭدىنمۇ چوڭقۇر ۋە كەڭ دائىرىلىك بىر تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ بوسۇغىسىغا كېلىپ قالدى. بۇ بولسىمۇ دەل سۈنئىي ئەقىل (AI) ئىنقىلابىدۇر. لېكىن، بۈگۈنكى كۈندە كۆپىنچە كىشىلەر ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ دىققىتى پەقەت تېخنىكىنىڭ ئۆزىگىلا، يەنى ئۆزەك (Chip)، سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى ۋە ھېسابلاش مودېللىرىغىلا مەركەزلەشكەن. ھالبۇكى، راند شىركىتىنىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان دوكلاتى بىزگە تېخىمۇ چوڭقۇر بىر ھەقىقەتنى ئەسكەرتىدۇ: سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى رىقابەتنىڭ ماھىيىتى تېخنىكىلىق ئەمەس، بەلكى ماھىيەت جەھەتتىن ئىجتىمائىيدۇر (راند، 8-بەت).

تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنىڭ غايەت زور بولىدىغانلىقىنى كۆرىمىز. سانائەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە ئەنگلىيە ۋە كېيىنچە ياپونىيە (مېيجى ئىسلاھاتى ئارقىلىق) تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىپ دۇنياۋى كۈچكە ئايلانغان بولسا، بۇ ئۆزگىرىشكە ماسلىشالمىغان ئوسمانىيلار ئىمپېرىيەسى ۋە چار رۇسىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر ئارقىدا قالغان ياكى پارچىلىنىپ كەتكەن (راند، 1-3-بەتلەر). بۇ تارىخىي دەرس بىزگە شۇنى ئۇقتۇرىدۇكى، بىر دۆلەتنىڭ تەقدىرى ئۇنىڭ يېڭى تېخنىكىنى قانچىلىك تېز قوبۇل قىلىشى ۋە ئۇنى جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسى قاتلاملىرىغا قانچىلىك ئۈنۈملۈك سىڭدۈرەلىشى بىلەن بەلگىلىنىدۇ.

سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىمۇ دەل ئوخشاش قانۇنىيەت رول ئوينايدۇ. قايسى دۆلەتنىڭ جەمئىيىتى بۇ يېڭى تېخنىكىنى قوبۇل قىلىشقا، ئۇنى ئىقتىساد ۋە ھەربىي ساھەلەرگە تەتبىقلاشقا ھەمدە تېخنىكا كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئىجتىمائىي زىلزىلىلەرنى باشقۇرۇشقا قادىر بولسا، شۇ دۆلەت غەلىبە قىلىدۇ (راند، 11-بەت). دېمەك، رىقابەت ئەۋزەللىكى پەقەت ئەڭ كۈچلۈك سۈنئىي ئەقىل مودېلىغا ئىگە بولۇش بىلەنلا ئەمەس، بەلكى شۇ تېخنىكىنىڭ جەمئىيەتتە قانچىلىك كەڭ كۆلەمدە «ئومۇملىشىشى» (Diffusion) بىلەن بەلگىلىنىدۇ.

بۇ جەرياندا، ئامېرىكا ياكى باشقا ھەر قانداق بىر دۆلەتنىڭ بۇ دەۋردە ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قېلىشى ئۈچۈن، پەقەت ئىلغار چىپ ۋە مودېللارنى ياساپ چىقىشى يېتەرلىك ئەمەس. بەلكى، بىر خىل «مىللىي يېڭىلىنىش» (National Renewal) ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇشى كېرەك (راند، 16-بەت). بۇ ئىستراتېگىيە تېخنىكىنىلا ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ روھىنى، تۈزۈلمىنى ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشلىرىنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىشنى تەلەپ قىلىدۇ.

راند دوكلاتىدا دۆلەتلەرنىڭ رىقابەت كۈچىنى بەلگىلەيدىغان يەتتە ئاساسلىق ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىك ئوتتۇرىغا قويۇلغان: مىللىي ئىرادە ۋە ئارزۇ، بىرلىككە كەلگەن مىللىي كىملىك، ئورتاق پۇرسەت، ئاكتىپ دۆلەت، ئۈنۈملۈك ئورگانلار (تۈزۈلمە)، ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىشچانلىق، شۇنداقلا كۆپ خىللىق ۋە كۆپ مەنبەلىكلىكتۇر (راند، 10-12-بەتلەر). كىمنىڭ بۇ ساھەلەردە ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولۇشى، سۈنئىي ئەقىلنى قانداق ئىشلىتىشىگە باغلىق. تۆۋەندە بىز بۇ ئالاھىدىلىكلەرنى ۋە ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەسىنى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىمىز.

1. ئىككى خىل ئىستراتېگىيە: ئامېرىكىنىڭ تېزلىتىشى ۋە خىتاينىڭ ئومۇملاشتۇرۇشى

بۇ نۇقتىنى FPRI نىڭ ئانالىزىدىكى ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىدىكى پەرقلەر ئېنىق يورۇتۇپ بېرىدۇ. خىتاينىڭ ھەربىي ۋە پۇقراۋى تېخنىكىنى بىرلەشتۈرۈش (Military-Civil Fusion) ئىستراتېگىيەسى ئەمەلىيەتتە بىر خىل «ئومۇملىشىش ئەندىزىسى» (Diffusion Model) بولۇپ، تېخنىكىنى تەجرىبىخانىدىن ئەمەلىي قوللىنىشقا تېز سۈرەتتە ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي نۆۋەتتە سودا خاراكتېرلىك يېڭىلىقلارنى تېزلىكتە ھەربىي ئىشلارغا تەتبىقلاپ، كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىشكە جىددىي ئەھمىيەت بەرمەكتە (FPRI دوكلاتى).

بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەسىمۇ ئىلگىرىكى تېخنىكا كەشپىياتىغىلا ئەھمىيەت بېرىشتىن ھالقىپ، «تېزلىتىش پىلانى» (Acceleration Plan) ئارقىلىق بىيۇروكراتىك توسالغۇلارنى يوقىتىشقا تىرىشماقتا. ئامېرىكىنىڭ مەقسىتى سۈنئىي ئەقىلنى قوشۇن ئىچىدە سىناق قىلىش باسقۇچىدىن ھەقىقىي جەڭگىۋارلىققا ئايلاندۇرۇش سۈرئىتىنى ئاشۇرۇشتۇر. بۇ رىقابەتتە «كىم ئەڭ تېز ئۆگىنىپ، تېخنىكىنى ئەڭ تېز ئورۇنلاشتۇرالىسا، شۇ يەڭگۈچى بولىدۇ» دېگەن پىرىنسىپ ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ (FPRI دوكلاتى).

FPRI دوكلاتىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ئامېرىكىنىڭ «تېزلىتىش تۈرلىرى» (Pace-Setting Projects) دەل مۇشۇنداق تىرىشچانلىقنىڭ تىپىك بىر مىسالىدۇر. مەسىلەن، «Swarm Forge» ۋە «Open Arsenal» قاتارلىق تۈرلەر ئارقىلىق ئامېرىكا ھەربىي ساھەسى يېڭىلىق يارىتىشنى تېزلىتىپ، خىتاينىڭ كۆلەملىك ئىشلىتىش ئەۋزەللىكىگە تاقابىل تۇرماقچى. ئامېرىكا ئۈچۈن ئەڭ چوڭ خەتەر تېخنىكا كەمچىللىكى ئەمەس، بەلكى بىيۇروكراتىك سۈركىلىش بولۇپ، يېڭى ئىستراتېگىيە دەل مۇشۇ توسالغۇلارنى، يەنى سانلىق مەلۇماتلارنى بۆلۈشۈش ۋە تەستىقلاش رەسمىيەتلىرىنى تېزلىتىشنى نىشان قىلغان (FPRI دوكلاتى).

خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىلنى قوشۇندا ئىشلىتىش قەدىمى كۆپىنچە «تېخنىكا مۇسابىقىسى» دەپ قارالسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ بىر «قوبۇل قىلىش مۇسابىقىسى» دۇر. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى يېقىنقى ئون يىلدا ماشىنىلىشىشتىن ئۇچۇرلىشىشقا، ئەمدىلىكتە بولسا «ئەقىللىقلىشىش» (Intelligentization) باسقۇچىغا قەدەم قويدى. بۇ يەردىكى ھەل قىلغۇچ ئامىل قارار چىقىرىش ئەۋزەللىكى ۋە بىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق جەڭ مەيدانىدا دۈشمەندىن تېز ھەرىكەت قىلىشتۇر (FPRI دوكلاتى).

ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەسى بولسا «ئۇرۇش دەۋرىدىكىدەك» (Wartime approach) بىر خىل جىددىيلىك بىلەن توسالغۇلارنى يوقىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. يەنى گۇۋاھنامە بېرىش، سىناق قىلىش ۋە توختام تۈزۈش قاتارلىق جەريانلاردىكى رەسمىيەتچىلىكنى ئازايتىپ، تېخنىكىنىڭ ئەمەلىي كۈچكە ئايلىنىش ۋاقتىنى قىسقارتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ يەردىكى مەقسەت سۈنئىي ئەقىلنى پەقەت تەجرىبىخانىدىكى مودېل پېتى قالدۇرماي، ئۇنى ھەقىقىي جەڭگىۋار كۈچكە ئايلاندۇرۇشتۇر (FPRI دوكلاتى).

بۇ ئىككى خىل ئىستراتېگىيەنىڭ ئارقىسىدا ياتقان لوگىكا شۇكى، تېخنىكا قانچىلىك ئىلغار بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر ئۇ كەڭ كۆلەمدە ۋە ئۈنۈملۈك ئىشلىتىلمىسە، دۆلەتنىڭ رىقابەت كۈچىگە ئايلىنالمايدۇ. خىتاي مەركەزلىك تۈزۈلمىسى ئارقىلىق بۇنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان بولسا، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئېكولوگىيەسىنى قوزغىتىش ئارقىلىق بۇنىڭغا تاقابىل تۇرماقتا. خۇلاسىلىگەندە، ئامېرىكا ۋە خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ رىقابەت پەقەت كىمنىڭ تېخىمۇ ئەقىللىك ماشىنىسى بارلىقىدا ئەمەس، بەلكى كىمنىڭ تۈزۈلمىسىنىڭ يېڭى تېخنىكىغا تېخىمۇ تېز ماسلىشالايدىغانلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ. سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەدە ئومۇملىشىشى (Diffusion) كەلگۈسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئامىل بولۇپ قالىدۇ (راند، 11-بەت).

2. مىللىي ئىرادە ۋە كىملىك: جەمئىيەتنىڭ روھىي تۈۋرۈكلىرى

راند دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەتتە ئاساسلىق ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىكنىڭ ئىچىدە «مىللىي ئىرادە» ۋە «بىرلىككە كەلگەن مىللىي كىملىك» ئەڭ ھالقىلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. تارىختىكى كۈچلۈك دۆلەتلەر ھەمىشە ئۆزىگە ئىشىنىدىغان ۋە دۇنيادا ئىز قالدۇرۇشنى ئويلايدىغان ئىرادىگە ئىگە بولغان (راند، 68-بەت). سۈنئىي ئەقىل بىر دۆلەتكە يېڭى ئىشەنچ ۋە كۈچ بېغىشلىشى مۇمكىن. مەسىلەن، خىتاينىڭ يېڭى ئوچۇق كودلۇق مودېللىرى خەلقىدە مىللىي ئىپتىخارلىقنى قوزغىغانغا ئوخشاش، تېخنىكىلىق ئۇتۇقلار مىللەتلەرنى روھلاندۇرىدۇ (راند، 69-بەت).

ئەمما بۇنىڭ يەنە بىر تەرەپتە خەتىرىمۇ بار: ئەگەر سۈنئىي ئەقىل ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، كىشىلەرنى تېخىمۇ ھۇرۇن ۋە مەقسەتسىز قىلىپ قويسا (يەنى «Wall-E» فىلىمىدىكىدەك ئەھۋال)، بۇ مىللەتنىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ (راند، 71-بەت). كىشىلەر قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىشتىن قېچىپ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ راھەت قوينىغا ئۆزىنى ئاتسا، مىللىي ئىرادە سۇنۇپ كېتىدۇ. جەمئىيەتە «جىمجىت چېكىنىش» ياكى «تەكشى يېتىۋېلىش» غا ئوخشاش پاسسىپ ھادىسىلەر كۆپەيسە، سۈنئىي ئەقىل بۇ خىل روھىي ھالەتنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن (راند، 72-بەت).

«بىرلىككە كەلگەن مىللىي كىملىك» مەسىلىسىمۇ ئوخشاشلا مۇھىم. كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ پۇقرالىرىدا ئۆز دۆلىتىگە بولغان ساداقەت ۋە ئورتاق تەۋەلىك تۇيغۇسى بولىدۇ (راند، 77-بەت). لېكىن سۈنئىي ئەقىل جەمئىيەتنى بۆلۈۋېتىش پوتېنسىيالىغا ئىگە. بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياسالغان يالغان ئۇچۇرلار ۋە قۇتۇپلىشىش كىشىلەر ئارىسىدىكى ئورتاق چىنلىق تۇيغۇسىنى ۋەيران قىلىپ، جەمئىيەتنى پارچىلاپ تاشلىشى مۇمكىن (راند، 83-بەت). ئەگەر كىشىلەر سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆزى خالىغان ئۇچۇرلارغىلا ئېرىشىپ، ئورتاق ھەقىقەتتىن يىراقلاشسا، مىللىي بىرلىككە دەز كېتىدۇ.

سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەنە بىر خەتىرى شۇكى، ئۇ جەمئىيەتتىكى ئىجتىمائىي كاپىتالنى، يەنى كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ ۋە ھەمكارلىق تورىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن (راند، 126-بەت). كىشىلەر رېئال تۇرمۇشتىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەردىن قېچىپ، سۈنئىي ئەقىل ھەمراھلىرى (Chatbots) بىلەن سىردىشىدىغان ھالەت شەكىللەنسە، بۇ جەمئىيەتنىڭ ئۇيۇشۇشچانلىقىغا زىيان يەتكۈزىدۇ. بۇ خىل «رەقەملىك لېچىنكا» (Technological Cocoon) بولۇۋېلىش كىشىلەرنى ئۆزئارا ياتلاشتۇرۇپ، مىللىي كىملىكنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىپ قويىدۇ (راند، 71-بەت).

ئەگەر سۈنئىي ئەقىل كىشىلەرنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتىنى ۋە جەمئىيەتتىكى ئورنىنى قايتىدىن بەلگىلىسە، بىز «ئىنسان بىلەن سۈنئىي ئەقىل ئارىلاشقان جەمئىيەت» كە دۇچ كېلىشىمىز مۇمكىن (راند، 79-بەت). بۇنداق ئەھۋالدا، «مىللەت» ياكى «ۋەتەنداش» دېگەن ئۇقۇملارنىڭ مەنىسىمۇ ئۆزگىرىشى مۇمكىن. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل ئاگېنتلىرى جەمئىيەتتە مۇستەقىل رول ئويناشقا باشلىسا، بۇ ئىنسانلارنىڭ مىللىي كىملىك تۇيغۇسىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟ بۇ تېخى جاۋابى تېپىلمىغان سوئالدۇر.

بۇنىڭدىن باشقا، سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەسىرىدە مىللىي ئىرادىنىڭ «ھەددىدىن ئېشىپ كېتىش» (Overreach) خەۋپىمۇ بار. ئەگەر بىر دۆلەت سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆزىنى ھەددىدىن زىيادە كۈچلۈك ھېس قىلىپ، باشقا دۆلەتلەرگە ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى يۈرگۈزۈشكە ئۇرۇنسا، بۇ خۇددى تارىختىكى ئىمپېرىيەلەرنىڭ ھالاكىتىگە ئوخشاش ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن (راند، 70-بەت). شۇڭا، مىللىي ئىرادە بىلەن ئېھتىياتچانلىقنى بىرلەشتۈرۈش ئىنتايىن مۇھىم. سۈنئىي ئەقىل يەنە يېڭى دىنىي ئېتىقادلار ياكى ئىدېئولوگىيەلەرنى پەيدا قىلىش ئېھتىماللىقىغىمۇ ئىگە. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى كىشىلەرگە يېڭىچە دۇنيا قاراشلىرىنى سىڭدۈرۈپ، ئەنئەنىۋى قىممەت قاراشلارنى ۋەيران قىلسا، بۇ جەمئىيەتنىڭ پارچىلىنىشىنى تېزلىتىۋېتىدۇ (راند، 82-بەت). بۇنداق ئەھۋالدا، ئورتاق مىللىي كىملىكنى ساقلاپ قېلىش تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ. خۇلاسىلىگەندە، سۈنئىي ئەقىل مىللىي ئىرادە ۋە كىملىككە قوش يۆنىلىشلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ: ئۇ بىر تەرەپتىن دۆلەتنى قۇدرەت تاپقۇزۇپ، خەلقنى روھلاندۇرالىسا، يەنە بىر تەرەپتىن كىشىلەرنى ھورۇنلاشتۇرۇپ، جەمئىيەتنى پارچىلاپ تاشلىشى مۇمكىن. مۇھىمى، دۆلەتلەرنىڭ بۇ تېخنىكىنى قانداق باشقۇرۇشى ۋە ئۇنىڭ جەمئىيەتكە بولغان تەسىرىنى قانداق تىزگىنلىشىدۇر.

3. پۇرسەت ۋە ئادالەت: ئولىگارخىيە خەۋپىگە قارشى

«ئورتاق پۇرسەت» يارىتىش مۇۋەپپەقىيەت قازانغان جەمئىيەتلەرنىڭ يەنە بىر ئاساسلىق ئالاھىدىلىكىدۇر. بۇ، بىر دۆلەتتىكى بارلىق كىشىلەرنىڭ ئۆز قابىلىيىتىنى جارى قىلدۇرۇش، ئىشلەش ۋە تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولۇشىنى كۆرسىتىدۇ (راند، 91-بەت). سانائەت ئىنقىلابى دەسلىپىدە زور تەڭسىزلىك ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، كېيىنچە ئوتتۇرا سىنىپنىڭ كېڭىيىشىگە پۇرسەت ياراتقان (راند، 92-بەت). سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىمۇ ئەگەر بۇ تېخنىكا پەقەت ئاز ساندىكى سەرخىللارنىڭ قولىدا مەركەزلىشىپ قالسا، جەمئىيەتتىكى تەڭسىزلىك تېخىمۇ كېڭىيىپ، «پۇرسەت ئولىگارخىيەسى» (Oligarchy of Opportunity) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ (راند، 100-بەت).

سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىش ئورۇنلىرىنى ئىگىلىۋېلىش ئېھتىماللىقى زور بولۇپ، بەزى مۆلچەرلەردە 2050-يىلغىچە خىزمەت سائىتىنىڭ %70-80 پىرسەنتىنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش مۇمكىنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان (راند، 98-99-بەتلەر). ئەگەر بۇ جەريان مۇۋاپىق باشقۇرۇلمىسا، ئەمگەكچىلەر بىلەن مەبلەغ سالغۇچىلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرق تېخىمۇ چوڭىيىپ، جەمئىيەت مۇقىمسىزلىقى كېلىپ چىقىدۇ. شۇڭا، مۇۋەپپەقىيەت قازانغان جەمئىيەت سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان قورال سۈپىتىدە ئىشلىتەلەيدىغان جەمئىيەتتۇر.

بۇ يەردە ئەڭ ھالقىلىق ئۇقۇم «ئىنسانىي سۇبيېكتىپلىق» (Human Agency) ياكى ئۆز تەقدىرىگە ئۆزى خوجا بولۇش ھوقۇقىدۇر (راند، 94-بەت). سۈنئىي ئەقىلنىڭ كىشىلەرنىڭ ئورنىغا قارار چىقىرىشى، ئۇچۇرلارنى سۈزۈشى ۋە ھەتتا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشى ئىنسانلارنىڭ ئۆزلۈكىدىن يېڭىلىق يارىتىش ۋە تەشەببۇسكارلىق ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن. مەسىلەن، لوندون تاكسى شوپۇرلىرىنىڭ «بىلىم» (The Knowledge) ئىمتىھانى ئۈچۈن يىللاپ تىرىشىشى بىلەن GPS ئىشلىتىدىغان شوپۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرق، ھەقىقىي ماھارەت بىلەن تېخنىكىلىق قولايلىقنىڭ پەرقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ (راند، 95-بەت).

سۈنئىي ئەقىل بەزىدە تۆۋەن ماھارەتلىك ئىشچىلارنىڭ سەۋىيەسىنى ئۆستۈرۈپ، «باراۋەرلىك» يارىتىشى مۇمكىن. مەسىلەن، سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە يېڭى خىزمەتچىلەر تەجرىبىلىك خىزمەتچىلەر بىلەن ئوخشاش ئۈنۈمدە ئىشلىيەلىشى مۇمكىن. ئەمما، يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ ئەھۋال جاپا تارتىپ ماھارەت ئىگىلىگەنلەرنىڭ ئەمگىكىنى قىممەتسىز قىلىپ قويۇشى، نەتىجىدە ھەقىقىي ماھارەت ۋە ھۈنەرۋەنچىلىك روھىنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن (راند، 96-بەت).

ئالگورىزىملىق مۇستەبىتلىك (Algorithmic Tyranny) يەنە بىر چوڭ خەتەردۇر (راند، 98-بەت). ئالگورىزىملارنىڭ ئىشقا ئېلىش، قەرز بېرىش ياكى سوت ھۆكۈمى چىقىرىشتا ئىشلىتىلىشى، نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ئادىل مۇئامىلىگە ئېرىشىش ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ بۇ سىستېمىلاردا مەۋجۇت بولغان يوشۇرۇن بىر تەرەپلىمىلىك (Bias) جەمئىيەتتىكى ئاجىز توپىلارغا تېخىمۇ ئېغىر زەربە بېرىشى مۇمكىن (راند، 137-بەت). شۇڭا، دۆلەتلەر سۈنئىي ئەقىلنىڭ پايدىسىنى بارلىق پۇقرالارغا ئادىل تەقسىملەش ئۈچۈن كونكرېت سىياسەتلەرنى تۈزۈشى كېرەك. ئاجەمئوغلۇ ۋە جونسوننىڭ  تەكىتلىشىچە، تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ مېۋىسى ئۆزلۈكىدىن ھەممەيلەنگە تەگمەيدۇ، بەلكى بۇ توغرا ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تاللاشلارنىڭ نەتىجىسىدە ئەمەلگە ئاشىدۇ (راند، 100-بەت). ئەگەر بۇ تاللاشلار توغرا ئېلىپ بېرىلمىسا، سۈنئىي ئەقىل جەمئىيەتنى تېخىمۇ چوڭقۇر تەڭسىزلىك ۋە ئادالەتسىزلىككە مەھكۇم قىلىشى مۇمكىن.

ئاخىرىدا، پۇرسەت ۋە ئادالەت مەسىلىسى پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەتلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىي قەدىر-قىممەت مەسىلىسىدۇر. ئىنسانلارنىڭ ئۆز ئەمگىكى ۋە ئىجادىيىتى ئارقىلىق جەمئىيەتكە تۆھپە قوشۇش پۇرسىتى بولمىسا، جەمئىيەتنىڭ ھاياتىي كۈچى ئاجىزلايدۇ. شۇڭا، سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى قۇدرەت تاپقۇزىدىغان شەكىلدە تەرەققىي قىلدۇرۇش زۆرۈر (راند، 101-بەت).

4. ئاكتىپ دۆلەت ۋە ئۈنۈملۈك ئورگانلار

«ئاكتىپ دۆلەت» ئامىلى سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە ئىنتايىن مۇھىم. تارىختا مۇۋەپپەقىيەت قازانغان دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسىدە دېگۈدەك ھۆكۈمەت رىقابەت ئەۋزەللىكى يارىتىشتا ئاكتىپ رول ئوينىغان (راند، 107-108-بەتلەر). بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنى قوللىشى، ئۇل-ئەسلىھە سېلىشى ۋە تەتقىقاتقا مەبلەغ سېلىشى دەل مۇشۇنداق ئاكتىپ دۆلەتنىڭ ئىپادىسىدۇر. FPRI نىڭ دوكلاتىدىكى «تېزلىتىش تۈرلىرى» دەل مۇشۇنداق ئاكتىپ دۆلەت ھەرىكىتى بولۇپ، ئۇ پەقەت تېخنىكا ئەمەس، بەلكى باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى ئىسلاھ قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ (FPRI دوكلاتى).

«ئۈنۈملۈك ئورگانلار» (تۈزۈلمە) مەسىلىسىمۇ ئوخشاشلا مۇھىم (راند، 119-بەت). ھازىر نۇرغۇن تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەردە ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلاپ، خەلقنىڭ ئىشەنچىسى تۆۋەنلەپ كەتتى (راند، 60-بەت). سۈنئىي ئەقىل ھۆكۈمەت خىزمىتىنى ئاددىيلاشتۇرۇش، ئۈنۈمنى ئاشۇرۇش ۋە بىيۇروكراتلىقنى ئازايتىش ئارقىلىق ئورگانلارنى قايتىدىن جانلاندۇرۇش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ (راند، 122-بەت). مەسىلەن، باج ئىشلىرى، قاتناش باشقۇرۇش ۋە ساغلاملىق مۇلازىمەتلىرىدە سۈنئىي ئەقىلنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۈنۈمنى ئاشۇرغىلى بولىدۇ.

لېكىن، ئورگانلار سۈنئىي ئەقىلنى ئىشلىتىشتە ئېھتىيات قىلىشى كېرەك، بولمىسا بۇ يېڭى تېخنىكا «يىرتقۇچ بىيۇروكراتىيە» (Predatory Bureaucracy) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، پۇقرالارنىڭ ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىدىغان قورالغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن (راند، 124-بەت). ئالگورىزىملىق قارار چىقىرىش ئىنسانىي ھېسداشلىقتىن خالىي بولغاچقا، ئادالەتسىزلىك ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. مەسىلەن، ئامىستېردامدىكى پاراۋانلىق تارقىتىش سىستېمىسىدىكى مەغلۇبىيەت، سۈنئىي ئەقىلنىڭ مۇرەككەپ ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا چەكلىمىگە ئۇچرايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى (راند، 46-بەت).

شۇڭا، ئامېرىكا ياكى باشقا ھەر قانداق بىر دۆلەتنىڭ بۇ دەۋردە ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قېلىشى ئۈچۈن، بىر خىل «مىللىي يېڭىلىنىش» (National Renewal) ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇشى كېرەك (راند، 154-بەت). بۇ ئىستراتېگىيە تېخنىكىنىلا ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ روھىنى، تۈزۈلمىنى ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشلىرىنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ جەرياندا ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنى ئىسلاھ قىلىش ۋە ئاممىۋى مۇلازىمەتتە سۈنئىي ئەقىلنى ئادىل ۋە ئۈنۈملۈك ئىشلىتىش ئىنتايىن مۇھىم. ئاكتىپ دۆلەت يەنە سۈنئىي ئەقىلنى قوللىنىشتا خۇسۇسىي ساھە بىلەن ھەمكارلىشىشى، ئەمما ئۇنىڭغا بېقىنىپ قالماسلىقى كېرەك. ئەگەر دۆلەت سۈنئىي ئەقىلنى چۈشىنىش ۋە باشقۇرۇشتا خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ ئارقىسىدا قالسا، بۇ دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئاممىۋى مەنپەئەتنى قوغداش ئىقتىدارىغا زىيان يەتكۈزىدۇ. شۇڭا، ھۆكۈمەت ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارىنى (Public-Sector AI Competence) ئۆستۈرۈشى ئىنتايىن زۆرۈردۇر (راند، 14-بەت).

ئاخىرىدا، ئاكتىپ دۆلەت ۋە ئۈنۈملۈك ئورگانلار سۈنئىي ئەقىلنى پەقەت بىر تېخنىكا دەپ قارىماستىن، بەلكى جەمئىيەتنى قايتىدىن تەشكىللەش ۋە ياخشىلاشنىڭ بىر پۇرسىتى دەپ قارىشى كېرەك (راند، 116-بەت). بۇ مائارىپ، ساغلاملىق، ۋە باشقا ئاممىۋى مۇلازىمەتلەردە سۈنئىي ئەقىلنى ئىشلىتىپ، پۇقرالارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىنى ئۆستۈرۈش ۋە دۆلەتكە بولغان ئىشەنچنى قايتۇرۇپ كېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

5. ئۆگىنىش، ماسلىشىش ۋە كۆپ خىللىق: كەلگۈسىنىڭ ئاچقۇچى

راند دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەن يەنە ئىككى مۇھىم ئالاھىدىلىك — «ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىشچانلىق» (راند، 131-بەت) ھەمدە «كۆپ خىللىق ۋە كۆپ مەنبەلىكلىكتۇر» (راند، 141-بەت). رىقابەتتە ئۇتۇپ چىققان مىللەتلەر ھەمىشە يېڭى ئىدىيەلەرگە ئوچۇق، ئۆگىنىشكە ھېرىسمەن كېلىدۇ (راند، 132-بەت). سۈنئىي ئەقىل ئىنسانلارنىڭ ئۆگىنىش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرالايدۇ، بولۇپمۇ پەن-تېخنىكا تەتقىقاتىدا يېڭى بايقاشلارنى تېزلىتەلەيدۇ (راند، 133-بەت).

لېكىن، بۇ يەردىمۇ زور خەۋپ بار. ئەگەر كىشىلەر بارلىق تەپەككۇر ۋە قارار چىقىرىش ئىشلىرىنى ماشىنىلارغا تاپشۇرۇپ بەرسە (Cognitive Off-loading)، ئىنسانلارنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارى چېكىنىپ، «بىلىش ھورۇنلۇقى» كېلىپ چىقىشى مۇمكىن (راند، 136-137-بەتلەر). ئوقۇغۇچىلار ماقالە يېزىشنى، تەتقىقاتچىلار تەھلىل قىلىشنى سۈنئىي ئەقىلگە تاپشۇرۇپ بەرسە، ئىنسانىيەتنىڭ ھەقىقىي ئىجادچانلىقى قۇرىشى مۇمكىن. شۇڭا، ھەقىقىي ئۆگىنىشچان جەمئىيەت بولۇش ئۈچۈن، سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئورنىغا دەسسەتكۈچى ئەمەس، بەلكى ئۇنى كۈچەيتكۈچى سۈپىتىدە ئىشلىتىش كېرەك.

«كۆپ خىللىق ۋە كۆپ مەنبەلىكلىك» مۇ ئوخشاشلا مۇھىم. تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، كۆپ خىل پىكىر ۋە مەدەنىيەتلەرگە ئوچۇق بولغان جەمئىيەتلەر تېخىمۇ كۆپ يېڭىلىق يارىتالايدۇ (راند، 142-بەت). سۈنئىي ئەقىل ئوخشىمىغان كىشىلەرنىڭ ئىدىيەسىنى بىر يەرگە جۇغلاشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن. ئەمما ئۇ يەنە «ئالگورىزىملىق بىر خىللىشىش» (Homogeneity) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئىدىيەۋى كۆپ خىللىقنى بوغۇپ قويۇشىمۇ مۇمكىن (راند، 143-بەت). ئەگەر ھەممە ئادەم ئوخشاش سۈنئىي ئەقىل مودېلىدىن جاۋاب ئالسا، ئىنسانىيەتنىڭ تەپەككۇرى بىر قېلىپقا چۈشۈپ قېلىپ، يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى ئاجىزلايدۇ.

بۇ يەردە ئەڭ ھالقىلىق ئۇقۇم «ئىنسانىي سۇبيېكتىپلىق» (Human Agency) ياكى ئۆز تەقدىرىگە ئۆزى خوجا بولۇش ھوقۇقىدۇر. سۈنئىي ئەقىلنىڭ كىشىلەرنىڭ ئورنىغا قارار چىقىرىشى، ئۇچۇرلارنى سۈزۈشى ۋە ھەتتا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشى ئىنسانلارنىڭ ئۆزلۈكىدىن يېڭىلىق يارىتىش ۋە تەشەببۇسكارلىق ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن (راند، 67-بەت). ئەگەر بىر مىللەت بارلىق تەپەككۇر ۋە قارار چىقىرىش ئىشلىرىنى ماشىنىلارغا تاپشۇرۇپ بەرسە، ئۇ مىللەتنىڭ «ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىش» ئىقتىدارى يوقىلىدۇ. شۇڭا، رىقابەتتە ئۇتۇپ چىقىش ئۈچۈن، سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسانلارنىڭ ئەركىن ئىرادىسىنى يوقىتىدىغان ئەمەس، بەلكى ئۇنى كۈچەيتىدىغان شەكىلدە لايىھەلەش ۋە باشقۇرۇش كېرەك. مانا بۇ، ئامېرىكا ۋە باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈن ئەڭ چوڭ سىناق ۋە پۇرسەتتۇر (راند، 154-بەت).

خۇلاسىلىگەندە، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى دۆلەتلەر ئارا رىقابەت بىر مەيدان تېخنىكا مۇسابىقىسىلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى بىر مەيدان چوڭقۇر ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي سىناقتۇر. راند دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەتتە ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىك — مىللىي ئىرادە، كىملىك، پۇرسەت، ئاكتىپ دۆلەت، ئۈنۈملۈك ئورگان، ئۆگىنىش ۋە كۆپ خىللىق — بىر دۆلەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ (راند، 13-بەت). كىمكى بۇ يېڭى تېخنىكىنى جەمئىيەتكە ئەڭ ئۈنۈملۈك سىڭدۈرەلەيدىكەن، ئورگانلىرىنى ئىسلاھ قىلىپ ئۈنۈمنى ئاشۇرالايدىكەن ۋە ئىنسانىي ئىرادە ۋە ئىجادكارلىقنى قوغداپ قالالايدىكەن، شۇ دۆلەت كەلگۈسىنىڭ خوجايىنى بولىدۇ.

6. خۇلاسە: تېخنىكىدىن ھالقىغان كەلگۈسى

يۇقىرىدىكى مۇھاكىمىلەر بىزنى ناھايىتى ئېنىق بىر خۇلاسىگە يېتەكلەيدۇ: سۈنئىي ئەقىل ھەرقانچە كۈچلۈك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇ پەقەت بىر قورال بولۇپ، بۇ قورالنىڭ قايسى تەرەپكە قاراپ ئاتىدىغانلىقىنى ئۇنى ئىشلەتكەن جەمئىيەتنىڭ «روھى» بەلگىلەيدۇ. راند دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك، مىللەتلەرنىڭ تەقدىرى تېخنىكا دۆۋىسى (Technology Stack) نىڭ ئېگىزلىكىدە ئەمەس، بەلكى شۇ تېخنىكىنىڭ جەمئىيەت تومۇرىدا قانچىلىك ساغلام ئېقىشىدا ئىپادىلىنىدۇ. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل جەمئىيەتنى پارچىلىسا، ئىنسانلارنىڭ ئىجادچانلىقىنى بوغسا ۋە ئادالەتسىزلىكنى كۈچەيتسە، ئۇ تېخنىكىغا ئىگە دۆلەتنىڭ رىقابەت كۈچى ئاشمايلا قالماستىن، بەلكى ئىچكى زىددىيەتلەر تۈپەيلىدىن ئاجىزلىشىپ كېتىشى مۇمكىن (راند، 11-بەت).

بۇ جەرياندا ئەڭ ھالقىلىق نۇقتا «ئىنسانىي سۇبيېكتىپلىق» (Human Agency) نى قوغداپ قېلىشتۇر. بىز سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان «خوجايىن» ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ قابىلىيىتىنى ئاشۇرىدىغان «ھەمراھ» (Co-pilot) ئورنىدا كۆرۈشىمىز كېرەك. راند دوكلاتى ئاگاھلاندۇرغاندەك، ئەگەر بىز تەپەككۇر ۋە قارار چىقىرىش ھوقۇقىنى ماشىنىلارغا ئۆتۈنۈپ بەرسەك، بىزنىڭ مىللىي ئىرادىمىزمۇ، يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىمىزمۇ تەدرىجىي يوقىلىدۇ (راند، 152-بەت). شۇڭا، دۆلەت ئىستراتېگىيەسى پەقەت تېخنىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقىلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ بۇ يېڭى دەۋردە ئۆز رولىنى قانداق جارى قىلدۇرۇشىغا يېتەكچىلىك قىلىشقا مەركەزلىشىشى لازىم.

ئامېرىكا ۋە خىتايدەك چوڭ دۆلەتلەرنىڭ رىقابىتىدە، ئامېرىكىنىڭ «تېزلىتىش پىلانى» بىلەن خىتاينىڭ «ئومۇملىشىش ئەندىزىسى» ئوتتۇرىسىدىكى پەرق، ئەمەلىيەتتە ئىككى خىل ئىجتىمائىي تۈزۈلمىنىڭ ماسلىشىشچانلىقىنى سىنايدۇ. قايسى تەرەپ سۈنئىي ئەقىلنى تېخىمۇ كەڭ، تېخىمۇ بىخەتەر ۋە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ھالدا جەمئىيەتنىڭ ھۈجەيرىلىرىگىچە سىڭدۈرەلەيدىكەن، شۇ تەرەپ كەلگۈسىدە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ. بۇ يەردە «مىللىي يېڭىلىنىش» (National Renewal) ئىستراتېگىيەسى ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ، ئۇ كونا تۈزۈلمىلەرنى ئىسلاھ قىلىپ، يېڭى تېخنىكىغا ماس كېلىدىغان جانلىق، ئادىل ۋە ئۈنۈملۈك جەمئىيەت بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ (راند، 154-بەت).

ئاخىرىدا شۇنى ئېيتىش كېرەككى، سۈنئىي ئەقىل دەۋرى بىر مەيدان تېخنىكىلىق ئىمتىھان بولۇش بىلەن بىرگە، يەنە بىر مەيدان ئىجتىمائىي ۋە ئەخلاقىي سىناقتۇر. بىز بۇ كۈچلۈك قورالنى ئىنسانىيەتنىڭ بەخت-سائادىتى، جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقى ۋە مىللەتنىڭ گۈللىنىشى ئۈچۈن ئىشلىتەلەمدۇق ياكى ئۇنىڭ بىزنى باشقۇرۇشىغا يول قويامدۇق؟ بۇ سوئالنىڭ جاۋابى مىللەتلەرنىڭ كەلگۈسى تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ. تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، تېخنىكىغا قۇل بولغانلار ئەمەس، بەلكى ئۇنى ئەقىل بىلەن تىزگىنلىيەلىگەنلەرلا ھەقىقىي غەلىبە قازانغۇچىلاردۇر.

پايدىلانغان مەنبەلەر:

ئىنكاسلار: