ئەخلاقىي ئەقلىيلىق

Moral rationalism

ئەخلاقىي ئەقلىيلىك دېگىنىمىز، ئەخلاقىي باھالاش، ئەخلاقىي قارارلار ياكى ئەخلاقىي قەدىرىيەتلەرگە دائىر بىلگىلەردە ئەقىلنىڭ رولىنى تەكىتلەيدىغان، ئەخلاقىي پىكىر يۈرگۈزۈشنىڭ مۇقەررەرلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدىغان قاراشتۇر. نېمىنىڭ ياخشى ۋە يامان، نېمىنىڭ توغرا ۋە خاتا ئىكەنلىكىگە قارار قىلغاندا ھېس-تۇيغۇ، ئەنئەنە ياكى مايىللىقلىرىمىزغا ئەمەس، ئەقىلگە مۇراجىئەت قىلىشىمىز كېرەكلىكىنى، ئەخلاقىي پىرىنسىپ ۋە قائىدىلەرنىڭ مەنبەسى مەسىلىسىدە، ئۇلارنىڭ مەنبەسىنىڭ تەجرىبە ئەمەس، ئىنسان ۋىجدانى ئىكەنلىكىنى ياكى بۇ پىرىنسىپ ۋە قائىدىلەرنىڭ ئىنساننىڭ ئەمەلىيەتچىل ئەقلىنىڭ ئۇنىۋېرسال مەھسۇلاتلىرى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدىغان ئەخلاقىي ئەقلىيلىكنىڭ ئەئەپلاتوندىن د روسقىچە[1] سوزۇلغان، خېلى ئۇزۇن بىر تارىخى بار.

مەسىلەن: ئەپلاتون ھاياتنىڭ مەقسىتىنى بەلگىلەشنىڭ ياكى ئەخلاقىي قارار چىقىرىش جەريانىنىڭ ئەخلاقىي پىرىنسىپلارنىڭ ئەقلىي بىلىمگە ۋە  بىلىشكە باغلىق ئىكەنلىكىنى ئېيتقان. ئۇنىڭغا كۆرە، روھىمىزنىڭ ئەقلىي قىسمى، بىزگە ئىدىيەلەر دۇنياسىدىكى ئابستراكت چۈشەنچىلەرنى ئىدراك قىلىش ئىمكانىيىتى بېرىدىغان ئەقلىي بىلىش كۈچىگە ئىگە. بىز بۇ كۈچ ئارقىلىق ئاساسىي ئەخلاقىي قەدىرىيەتلەرنى، پىرىنسىپ ۋە قائىدىلەرنى، خۇددى ماتېماتىكىلىق چۈشەنچە ۋە ھەقىقەتلەرنى ئىدراك قىلغىنىمىزدەك، مۇتلەق بىر ئېنىقلىق بىلەن بىلىمىز. ئەخلاقىيلىقنىڭ روھنىڭ ئەقلىي قىسمىنىڭ ئەقىلسىز قىسمىنى كونترول قىلىشىدىن، باشقۇرۇشىدىن ۋە يېتەكلىشىدىن تەركىب تاپىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئارىستوتېلنىڭ قارىشچە، ئىنسانلار، مەيلى ئەڭ يۇقىرى ياخشىلىقنى بەلگىلەشتە بولسۇن ياكى ئەڭ يۇقىرى ياخشىلىققا يېتىشنىڭ يولىنى تېپىشتا بولسۇن، ئاساسەن ئەقلىنى ئىشلىتىدۇ. مەسىلەن: ھەقىقىي بەختكە ئېرىشىش ئۈچۈن جاسارەتلىك بولۇش كېرەك بولسا، قورقۇنچاق ياكى قالايمىقان ئىش قىلىدىغان بىر ئادەم ئەمەس، بەلكى ھەقىقىي جاسارەتلىك بىر ئادەم بولالىشىم ئۈچۈن، قايسى ھەرىكەتلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشۇم كېرەكلىكىنى ماڭا ئەقلىم ياكى ئەمەلىي پىكىر يۈرگۈزۈشۈم كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئەقىل ئېتىقادقا بېقىنىدىغان ئوتتۇرا ئەسىردىمۇ، بەزى پەيلاسوپلار بىزنىڭ تۇغما ئەخلاقىي ئاڭغا ئوخشاش بىر ئىقتىدارغا ئىگە ئىكەنلىكىمىزنى، بۇ ئىقتىدارنىڭ بىزگە مەجبۇرىيەتلىرىمىزنى، ئەخلاقىي مەسئۇلىيەتلىرىمىزنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشكەن. ئاكۇينالىق توماس[2] تەرىپىدىن  سىنېرگىزم [3] دەپ ئاتالغان بۇ ئىقتىدار ئارقىلىق ئىنسانلار ئاساسىي ئەخلاقىي پىرىنسىپلارنى، تەبىئىي، ئاددىي ۋە بىۋاسىتە شەكىلدە چۈشىنىدۇ. بۇنىڭغا قارشى، ئۇنىڭ ئاڭ[4]دەپ ئاتىغان ۋىجدان ئارقىلىق دەسلەپكى پىرىنسىپلاردىن ئىككىنچى دەرىجىلىك پىرىنسىپلارنى چىقىرىپ، ئايرىم-ئايرىم ئەھۋاللار ئۈچۈن نېمىنىڭ توغرا نېمىنىڭ خاتا ئىكەنلىكى ئۈستىدە باش قاتۇرىدۇ.

ئەقلىيلىك ئىلگىرى ھېچقاچان بولۇپ باقمىغان دەرىجىدە كۈچەيگەن 17- ۋە 18-ئەسىرلەردە، ئەخلاق ساھەسىدە ئەقىلنىڭ ئورنى ۋە ئەھمىيىتىنى ئاۋۋال كامبرىج ئەپلاتونچىلىرى، كېيىن كانت تەكىتلىگەن. كامبرىج ئەپلاتونچىلىرىدىن، ئەخلاقىيلىقنىڭ ئەخلاقىي ھەقىقەتلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئەقلىي باھالارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان سامۇئېل كىلاركنىڭ قارىشىچە ، ئۈچ خىل مەڭگۈلۈك مۇناسىۋەت تۈرىدىن بىرىنى ۋە ئەڭ مۇھىمىنى تەشكىل قىلىدىغان ئەخلاقىي مۇناسىۋەتلەرنى ئەقلىي بىلىش ھەرىكىتى بىلەن چۈشىنىمىز ۋە ھەرىكەتلىرىمىزنىڭ ئەخلاقىيلىقىنى، ئۇلارنى بۇ مۇناسىۋەتلەر بىلەن باغلاپ باھالايمىز.

شۇنىڭدەك كانتمۇ 18-ئەسىردە، ئىنساننىڭ ھېس-تۇيغۇلىرى ۋە نەپىس-ھەۋەسلىرىنى كونترول قىلالمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، پەقەت ئەقىلنى مەركەز قىلىدىغان ئەخلاق قانۇنىغا ئاساسلانغان ئەخلاق چۈشەنچىسىنىڭلا ئۇنىۋېرسال تەسىرى بولالايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

ئەخلاقىي ئەقلىيلىككە قارشى تۇرىدىغان ئەخلاقىي تەجرىبىچىلىك[5] بولسا ئۆزىنىڭ ئەڭ ئوچۇق ئىپادىسىنى،  ئەقىلنىڭ ھېس-تۇيغۇ ۋە نەپىسنى باشقۇرۇش بىر ياقتا تۇرسۇن، ئۇلارنىڭ قۇلى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىنگلىز مۇتەپەككۇرى داۋىد ھيۇمدا تاپىدۇ. دەرۋەقە، ئۇ، ئەخلاقىي قارارلارنىڭ ئەقلىي باھالار ئىكەنلىكى ۋە ئەخلاقىيلىقنىڭ، ئىنسان ئەقلىنىڭ ئىنساندىكى ئەقىلسىز قىسمىنى باشقۇرۇشىدىن كېلىپ چىققانلىقى كۆز قارىشىنى، قارشى پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ قاتتىق تەنقىد قىلىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئەقىل پەقەت بەش سەزگۈ ئارقىلىق سېزىۋالغان پاكىتلار ۋە مەنتىق بىلەن ماتېماتىكىدا سۆز قىلىنىدىغان ئىدېيە مۇناسىۋەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئەخلاقىيلىقنىڭ دائىرىسى ئىچىدە باھالىنىش كېرەك بولغان بىر ھەرىكەتكە قارىتا، ئۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئەقلىي باھا ئوتتۇرىغا قويۇلىدىغان بىرەر پاكىت ياكى مۇناسىۋەت يوق. بۇ يەردە تاپالايدىغان ياكى بەلگىلىيەلەيدىغان ھەممە نەرسە شەخسىي ھېس-تۇيغۇلىرىمىزدىن ئىبارەت، خالاس.

ھيۇم ئىككىنچى بولۇپ، ئەخلاقىي قارار ۋە باھالارنىڭ ماتېماتىكىلىق ياكى مەنتىقىلىق پىكىر يۈرگۈزۈش بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتىنىڭ يوقلۇقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۈچىنچى بولۇپ، ئەخلاقىي باھالار ئەقلىي باھالار بولماستىن، ئېنىق ھالدا ھېس-تۇيغۇلارنىڭ ئىپادىسى بولغان ئېستېتىك باھالارغا ئوخشايدۇ. ۋە ئاخىرىدا، ئەخلاقىي باھا ۋە قارارلار، بارلىق ھەرىكەتلەر ئاخىرقى بەخت مەقسىتى ئۈچۈن ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدىغانلىقى ۋە ھېچقانداق ئاخىرقى مەقسەتنىڭ ھېسابىنى ئەقىل يولى بىلەن بەرگىلى بولمايدىغانلىقى ئۈچۈن، ئەقلىي قارارلار ھېسابلىنالمايدۇ.

ھيۇمچە تەجرىبىچىلىك كۆز قاراشنىڭ بۈگۈنكى داۋامى بولسا، ئالفرېد جۇلىئۇس ئايېر ۋە چارلز ل. ستېۋېنسون[6] تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان ھېسسىياتچىلىق قارىشىدۇر. ھېسسىياتچىلىققا كۆرە، ئەخلاقىي باھا ياكى قاراشلار ئەقلىي باھالار بولمىغاندەك، سۆز جەھەتتىنمۇ مەنىلىك ئەمەس. پاكىتلارنى ئىپادە قىلالمايدىغان بۇ باھالارنىڭ قىلىدىغىنى، پەقەت سۆزلىگۈچىنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى ئىپادىلەشتۇر.[7]

[1] D. Ross

[2] Aquinalı Thomas

روھنىڭ ئاللاھ بىلەن ئالاقە قىلىدىغان ماھىيىتى، ئاساسى ياكى مەركىزى: روھتىكى ئىلاھىي ئۇچقۇن ياكى نۇر

[4] Conscientia

[5] moral empiricism

[6] Alfred Julius Ayer ve Charles L. Stevenson

[7] İstanbul, 1984; D. Brink, Mo r al Realism aııd Foııııdatioııs of Etlıics, Cambrid ge, 1989; E. Cengiz, «Ahlak Epistemolojis!», Felsefe Ansiklopedisi (ed. A. Cevizci), cilt 1, Is tanbul, 2003, ss. 101-105. Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, s. 34.

تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر

ئىنكاسلار: