«خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارارلىرىنى چۈشىنىش: ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى ئۈچۈن باشلانغۇچ ساۋات» ناملىق دوكلاتقا قىسقىچە نەزەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى ئامېرىكادىكى داڭلىق دۆلەت مۇداپىئە تەتقىقات ئورگىنى بولغان راند تەتقىقات شىركىتى (RAND Corporation) تەرىپىدىن 2026-يىلى فېۋرالدا ئامېرىكانىڭ كالىفورنىيە ئىشتاتى سانتا مونىكا شەھىرىدە ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارارلىرىنى چۈشىنىش: ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى ئۈچۈن باشلانغۇچ ساۋات» ناملىق ئىلمىي دوكلات ئاساسىدا تەييارلاندى [1-بەت]. مەزكۇر تەتقىقاتنىڭ ئاپتورلىرى زا خارى بۇر دېتتې (Zachary Burdette)، شەنشەن مېي (Shanshan Mei)، ئېلىزابېت بۇجۋىد (Elizabeth Bujwid)، يەن بۇرنس مەككاسلىن (Ian Burns McCaslin)، لىببى ۋېۋېر (Libby Weaver)، ناتان بىئاۋچامپ-مۇستافاگا (Nathan Beauchamp-Mustafaga) ۋە كرىستېن گۇننېس (Kristen Gunness) قاتارلىق خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە خىتاي دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتى بويىچە دۇنيادا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان مۇتەخەسسىسلەردىن تەركىب تاپقان [1-بەت]. مەزكۇر تېمىنىڭ ئەھمىيىتى شۇنىڭدىن ئىبارەتكى، 21-ئەسىردىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئەڭ چوڭقۇر مەنپەئەت توقۇنۇشى بولغان ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىدە، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى خاتا چۈشىنىش ۋە خاتا قىياسلار ئاسانلا چوڭ كۆلەملىك كىرىزىس ياكى ئۇرۇشقا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن [1-بەت]. شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارارلىرىنى قايسى تاشقى ۋە ئىچكى ئامىللارنىڭ بەلگىلەيدىغانلىقىنى سىستېمىلىق چۈشىنىش، كىرىزىسنى تىزگىنلەش ۋە ئورۇنسىز توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن سىياسىي جەھەتتىن ئىنتايىن يۇقىرى ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە [1-بەت].

راند تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ بۇ تەتقىقاتى سىستېمىلىق بىر كۆزىتىش رامكىسى سۈپىتىدە دۆلەت مۇداپىئە قارارلىرىنىڭ قانداق شەكىللىنىدىغانلىقى باھالاشقا ئاساس سالىدۇ [2-بەت]. تەتقىقاتچىلار خىتاينىڭ ھەر بىر كونكرېت ھەرىكىتىنى ئالدىن مەلۇم قىلىشتەك قىيىن سىناقتىن كۆرە، خىتاي تۈزۈمىدىكى ئىزچىل تەكرارلىنىپ تۇرىدىغان قۇرۇلمىلىق ئەندىزىلەرنى ئېنىقلاپ چىقىشنى نىشان قىلغان [2-بەت]. بۇ خۇددى بىر كۈنلۈك ھاۋا رايىنى مەلۇم قىلىشتىن كۆرە، شۇ رايوننىڭ ئىقلىم يۈزلىنىشىنى سىستېمىلىق كۆزىتىشكە ئوخشايدۇ [2-بەت]. بۇ تەتقىقاتنىڭ ئۇل تېشى «ئىستراتېگىيەلىك تۇيغۇداشلىق» (strategic empathy)، يەنى رەقىبنىڭ كۆز قارىشى، نىشانى ۋە چەكلىمىلىرىنى توغرا چۈشىنىشتە ئۆزىنى رەقىبىنىڭ ئورنىغا قويۇپ ئويلىنىش پىرىنسىپى ئۈستىگە قۇرۇلغان بولۇپ، ئامېرىكا سىياسەت بويىچە يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە قارارلارنى تېخىمۇ توغرا بېجىرىشىگە ياردەم بېرىدۇ [1-بەت].

دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارار مېخانىزمىنىڭ ئۈچ چوڭ ئۇل تاش رامكىسى

مەزكۇر تەتقىقاتتا بارلىق ھۆكۈمەتلەرنىڭ قارار چىقىرىش جەريانىنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدىغان سىستېمىلىق بىر رامكا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، ئۇ ئۈچ ئاساسىي قۇرۇلمىدىن تەركىب تاپىدۇ، ئۇلار: «ئۇچۇر» (information)، «تەھلىل» (analysis) ۋە « ھوقۇق» (authorities) دىن ئىبارەت [2-بەت]. «ئۇچۇر» قۇرۇلمىسى رەھبەرلەرنىڭ ئۆز مۇھىتى ۋە تاللاشلىرى توغرىسىدا زادى نېمىلەرنى بىلىدىغانلىقىنى كۆرسەتسە، «تەھلىل» قۇرۇلمىسى رەھبەرلەرنىڭ قولىدىكى ئۇچۇرلارنى قانداق پىششىقلاپ ئىشلەيدىغانلىقى ۋە چۈشەندۈرىدىغانلىقىنى، «ھوقۇق» قۇرۇلمىسى بولسا سىستېما ئىچىدە كىمنىڭ قايسى قارارلارنى چىقىرىش سالاھىيىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [2-بەت]. بۇ ئۈچ ئۇل تاشنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتى ۋە سىستېما ئىچىدىكى ئورنى ئارقىلىق خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە ئالاقىدار سىياسەتلىرىنىڭ كېلىپ چىقىش تېگى چوڭقۇرلاپ باھالىنىدۇ [3-بەت].

بۇ كۆزىتىش رامكىسى ئامېرىكا ئانالىزچىلىرىنىڭ خىتاينىڭ بىر پارتىيەلىك مۇستەبىت تۈزۈلمىسىدىكى قارارلارنىڭ ھەمىشە يۇقىرىدىن بىر تۇتاش ۋە مۇكەممەل ھالەتتە چۈشۈپ تۇرىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئورۇنسىز قاراشلىرىنى رەت قىلىدۇ [5-بەت]. ئەكسىچە، قارارلارنىڭ تۈزۈم زىددىيەتلىرى، مەلۇمات بوشلۇقى، ئىستىخباراتنىڭ سىياسىيلىشىپ كېتىشى ۋە ئورگانلار ئارا پىكىر بىرلىكى بولماسلىق سەۋەبىدىن بۇرمىلىنىشقا ئۇچرايدىغانلىقى كۆرسىتىپ ئۆتۈلىدۇ [4-بەت]. بۇ ئۈچ ئۇل تاش رامكىسى خىتاي دۆلەت كىرىزىسلىرىنى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە مۇناسىۋەتلىك تارىخىي ۋەقەلەرنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك كۆزنىكىدۇر [5-بەت].

ئېرىشىلگەن ئۇچۇر قۇرۇلمىسى ۋە ئۇنىڭ خىتاي سىستېمىسىدىكى بۇرمىلىنىشى

خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارار مېخانىزمىدىكى بىرىنچى چوڭ بوغۇم ئۇچۇردۇر. رەھبەرلىك قاتلىمىغا يېتىپ بارىدىغان ئۇچۇرلارنىڭ سۈپىتى قارارنىڭ توغرىلىقىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ [6-بەت]. خىتاي دۆلەت قۇرۇلمىسىدا ئۇچۇرلار ئۈچ چوڭ تۈۋرۈك، يەنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ۋە خىتاي دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى (خىتاينىڭ پۇقرالار ھۆكۈمىتى) ئوتتۇرىسىدىكى ئايرىم سىستېمىلار ئارقىلىق يۇقىرىغا يەتكۈزۈلىدۇ [6-بەت]. گەرچە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ۋە خىتاي دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە بويسۇنسىمۇ، ئەمما ئۇچۇرلار ئورگانلار ئارىسىدا ھەمىشە ئوچۇق ۋە تېز سۈرئەتتە ئالماشتۇرۇلمايدۇ، يېپىقلىق ۋە تىك تورلاشقان ئىستىخبارات بۆلۈنۈشى (stovepiping) ناھايىتى كۈچلۈك [6-، 8-بەت].

تەتقىقاتچىلار خىتاينىڭ ئۇچۇر سىستېمىسىدا ئىككى خىل چوڭ نۇقساننىڭ كۆرۈلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، ئۇلار: چالا ئۇچۇر (incomplete information) ۋە خاتا ئۇچۇر (inaccurate information) دىن ئىبارەت [6-بەت]. چالا ئۇچۇرلار كۆپىنچە سىستېمىدىكى ئورگانلارنىڭ ئۆزئارا ماسلاشماسلىقىدىن، خەۋەر يەتكۈزۈش يوللىرىنىڭ ئايرىم بولۇشىدىن كېلىپ چىقىدۇ [9-بەت]. بۇنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالى، 2011-يىلى ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى روبېرت گېيتس (Robert Gates) خىتاينىڭ بېيجىڭ شەھىرىدە زىيارەتتە بولۇۋاتقان مەزگىلدە، خىتاينىڭ يېڭى بىر ئەۋلاد «ج-20» كۈرەشچى ئايروپىلانى تۇنجى قېتىم سىناق قىلىنغان [11-بەت]. ئامېرىكا بۇ ۋەقەنى بېيجىڭنىڭ سىياسىي تەھدىت سىگنالى دەپ قارىغان بولسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە، شۇ چاغدىكى خىتاينىڭ دۆلەت رەئىسى خۇ جىنتاۋ ۋە تاشقى ئىشلار سىستېمىسى بۇ سىناقنىڭ زىيارەت بىلەن بىر ۋاقىتقا توغرا كېلىپ قالغانلىقىدىن پۈتۈنلەي بىخەۋەر قالغان [11-بەت]. بۇ ۋەقە خىتاينىڭ ھەربىي سانائەت ساھەسىنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدىن بەزى ئۇچۇرلارنى يوشۇرىدىغانلىقىنى ياكى ئۇچۇر يەتكۈزۈشنىڭ چەكلىمىلىك ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ [11-بەت].

يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ ئۇچۇر سىستېمىسىدىكى ئەڭ يامان كېسەللىك سىياسىيلاشتۇرۇشتىن (politicization) كېلىپ چىققان خاتا ئۇچۇرلاردۇر [12-بەت]. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۇستەبىت تۈزۈلمىسىدە، رەھبەرلەرگە سىياسىي جەھەتتىن قوبۇل قىلغىلى بولىدىغان ۋە ئۇلارنىڭ نىشانلىرىغا تامامەن ماس كېلىدىغان «خۇشخەۋەرلەر» نى يەتكۈزۈش خاھىشى ئىنتايىن كۈچلۈك [12-بەت]. تۆۋەن دەرىجىلىك كادىرلار سىياسىي جازادىن قورقۇپ ياكى مۇكاپات ئېلىش ئىستىكىدە، ھەقىقىي رېئاللىقنى ۋە يامان خەۋەرلەرنى يۇقىرىغا مەلۇم قىلىشتىن قاچىدۇ، نەتىجىدە رەھبەرلىك قاتلىمى يالغان ۋە بىر تەرەپلىمە مەلۇماتلار بىلەن قارار چىقىرىشقا مەجبۇر بولىدۇ [12-بەت]. بۇ خىل خاتا ئۇچۇر بىرىنچى قول مەنبەلەر بىلەن دەلىللەنگەن بولۇپ، 2019-2020-يىللىرى ۋۇخەندە تارقالغان تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى دەۋرىدە، يەرلىك كادىرلارنىڭ سىياسىي جازادىن قورقۇپ ۋىرۇسنىڭ ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدا تارقىلىش كۆلىمىنى بېيجىڭدىن ئۇزاققىچە يوشۇرۇشىدا ئوچۇق كۆرۈلگەن [13-، 14-بەت]. شۇنداقلا، خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقى، شەرقىي تۈركىستان ۋە باشقا رايونلاردىكى مىللىي ئاممىنى نازارەت قىلىش سىستېمىلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان بولغاچقا، ئىچكى سىياسىي مۇقىملىققا تاقىلىدىغان مەلۇماتلارنى تېخىمۇ سىياسىيلاشتۇرۇپ مەلۇم قىلىدۇ [7-بەت].

2001-يىلى يۈز بەرگەن «EP-3» تىپلىق ئامېرىكا جاسۇسلۇق ئايروپىلانى بىلەن خىتاي كۈرەشچى ئايروپىلانىنىڭ سوقۇلۇش ۋەقەسى خىتاي ھەربىي تارماقلىرىنىڭ سىياسىي بېسىم ئاستىدا يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىككە خاتا ئۇچۇر يەتكۈزگەنلىكىنىڭ يەنە بىر پاكىتىدۇر [14-بەت]. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى دۆلەت رەھبىرى جياڭ زېمىنغا ۋەقەنىڭ پۈتۈنلەي ئامېرىكا ئايروپىلانىنىڭ تۇيۇقسىز بۇرۇلۇپ ئۆزلىرىنى سوقۇۋېتىشىدىن كېلىپ چىققانلىقىنى مەلۇم قىلغان، تاشقى دۇنيا ۋە باشقا مىنىستىرلىقلارنىڭ ۋەقەنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى باھالىشى توسۇپ قويۇلغان [14-بەت]. شۇنىڭ بىلەن جياڭ زېمىن دەسلەپتە بېسىم يولىنى تاللاپ رەسمىي كەچۈرۈم سوراشنى تەلەپ قىلغان، لېكىن كېيىن تەكشۈرۈشلەر ئارقىلىق خىتاينىڭ ئايروپىلانىنىڭ ئۆزىدە قۇسۇر بارلىقى ئاشكارىلانغاندىن كېيىن، جياڭ زېمىن ئارمىيەنى «ئىستراتېگىيەلىك ئاڭ» نىڭ يۇقىرى ئەمەسلىكى بىلەن قاتتىق تەنقىد قىلغان [14-بەت]. بۇ ۋەقە خىتاي سىستېمىسىدىكى ئۇچۇر يوشۇرۇش ۋە خاتا مەلۇمات يەتكۈزۈش مەسىلىسىنىڭ دۆلەت كىرىزىسلىرىنى قانچىلىك خەتەرلىك يۆنىلىشكە سۆرەپ كىرەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [15-بەت].

ئۇنداقتا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى بۇ ئۇچۇر بوشلۇقىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن نېمە قىلىدۇ؟ بۇ يەردە «نېيسەن» (内参- ئىچكى پايدىلىنىش پاكىتلىرى) سىستېمىسى ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ [8-بەت]. بۇ تاشقى دۇنياغا ئاشكارىلانمايدىغان، يېپىق دائىرىدە تارقىتىلىدىغان بىر قاتلاملىق ئانالىز مەلۇماتلىرى بولۇپ، ئاكادېمىكلار ۋە مۇخبىرلار رەھبەرلەرگە سېنزورسىز، ھەقىقىي ئەھۋاللارنى يەتكۈزۈشكە تىرىشىدۇ [8-بەت]. ئەمما، شى جىنپىڭ ھوقۇقنى تولۇق قولغا ئالغاندىن بۇيان، بۇ ئىچكى پايدىلىنىش قاناللىرىمۇ سىياسىي جەھەتتىن قاتتىق كونترول قىلىنىدىغان بولۇپ قالدى، خادىملار يەنىلا ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن رەھبەرلەرگە ياقىدىغان مەلۇمات يېزىش يولىغا مېڭىۋاتىدۇ [13-بەت].

تەھلىل يۈزلىنىشى، بىلىش خاھىشلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك خاتا پوزىتسىيە

خىتاينىڭ قارار چىقىرىشىدىكى ئىككىنچى مۇھىم تۈۋرۈك تەھلىلدۇر. تەھلىل جەريانىدا پارتىيە رەھبەرلىكى كىرىپ كەلگەن ئۇچۇرلارنى مەلۇم بىر خىل سۈزگۈچ ۋە بىلىش بىر تەرەپلىمىلىكى (cognitive biases) ئارقىلىق پىششىقلاپ چۈشىنىدۇ [15-، 17-بەت]. تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي رەھبەرلىكىدە تۆت چوڭ بىلىش بىر تەرەپلىمىلىكى ئىنتايىن گەۋدىلىك، ئۇلار: جەزملەشتۈرۈش خاھىشى (confirmation bias)، ئۆزىگە قىياس قىلىش (mirror-imaging)، مەقسەتلىك دەپ قاراش (intentionality bias) ۋە زىياندىن قورقۇش (loss aversion) قاتارلىقلاردۇر [17-بەت]. بۇ بىلىش زىددىيەتلىرى رېئاللىقنى چۈشىنىشتە نۇرغۇن بوشلۇقلارنى پەيدا قىلىدۇ [17-بەت].

جەزملەشتۈرۈش خاھىشى خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ ئامېرىكاغا نىسبەتەن ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان شەكىللەندۈرگەن سۇيىقەست نەزەرىيەلىرىنى قۇۋۋەتلەيدۇ [19-بەت]. خىتاي رەھبەرلىرى ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسەت ۋە سىگناللىرىنى ھەمىشە «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ۋە رەڭلىك ئىنقىلاب قوزغاش» مەقسىتىدە قىلىنىۋاتىدۇ دەپ قاراپ، ھەربىر ئۇچۇرنى ئاشۇنداق قارا كۆزئەينەك ئارقىلىق ئوقۇيدۇ [16-بەت]. مەسىلەن، 1999-يىلى ناتو (NATO) نىڭ يۇگوسلاۋىيەدىكى ھەرىكىتى جەريانىدا، ئامېرىكا ئايروپىلانلىرى بېلگرادتىكى خىتاي ئەلچىخانىسىنى ئېلان قىلىنغاندەك تېخنىكىلىق خاتالىق بىلەن ئايروپىلان خەرىتىسىنىڭ خاتا بولۇپ قالغانلىقىدىن ئېتىپ تاشلىغان [20-بەت]. گەرچە ئامېرىكا تەرەپ كۆپ قېتىم رەسمىي كەچۈرۈم سوراپ ۋە ۋەقەنىڭ تولۇق تەكشۈرۈش دوكلاتىنى سۇنغان بولسىمۇ، لېكىن خىتاي سىستېمىسى ئىنتايىن يۇقىرى تېخنىكىغا ئىگە ئامېرىكانىڭ بۇنداق خاتالىق سادىر قىلىشى ھەرگىز مۇمكىن ئەمەس، بۇ ئامېرىكانىڭ بىزگە قەستەن بەرگەن زەربىسى دەپ بىر قاراشتىلا چىڭ تۇرۇۋالغان [20-بەت]. بۇ دەل «مەقسەتلىك دەپ قاراش» بىلىش بىر تەرەپلىمىلىكىنىڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر [20-بەت].

ئۆزىگە قىياس قىلىش (mirror-imaging) خاھىشى بولسا، خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ دۆلەت رەھبەرلىكىنى پۈتۈنلەي مەركەزلەشكەن ۋە بىرلا قول كونترول قىلىدىغان ئۆز سىستېمىسىغا سېلىشتۇرۇپ، ئامېرىكا سىياسىي تۈزۈلمىسىنى چۈشىنىشكە ئۇرۇنۇشىدۇر [18-، 20-بەت]. ئۇلار ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى بىلەن ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدىكى بىر-بىرىگە تايانمايدىغان مۇستەقىل ھوقۇق سىستېمىسىنى چۈشەنمەيدۇ ياكى چۈشىنىشنى خالىمايدۇ [10-، 20-بەت]. مەسىلەن، 1995-1996-يىللىرىدىكى تەيۋەن بوغۇزى كىرىزىسىدا، خىتاي رەھبەرلىرى ئامېرىكا پىرېزىدېنتى كىلىنتوننىڭ تەيۋەن پرېزىدېنتى لى دېڭخۇيغا ۋىزا بەرمەسلىك توغرىسىدىكى ۋەدىسىگە ئىشەنگەن، لېكىن ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ قاتتىق بېسىمى ئاستىدا پىرېزىدېنت كىلىنتون لى دېڭخۇينىڭ كورنېل ئۇنىۋېرسىتېتىدا سۆز قىلىشىغا ۋىزا بېرىشكە مەجبۇر بولغان [10-بەت]. خىتاي تەرەپ بۇنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بىزنى قەستەن ئالدىغانلىقى دەپ چۈشەنگەن [10-بەت]. ئوخشاش ئەھۋال 2022-يىلى نەنسى پېلوسى (Nancy Pelosi) تەيۋەننى زىيارەت قىلغاندىمۇ يۈز بەردى، بېيجىڭ تەرەپ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جو بايدىن پېلوسىنى تولۇق تىزگىنلىيەلەيتتى، ئۇنىڭ تەيۋەنگە بېرىشى بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ مەقسەتلىك قارارى دەپ باھالىدى [20-بەت].

بۇ خىل سىستېمىلىق بىلىش بىر تەرەپلىمىلىكىنىڭ ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەن ۋاقتى 2020-يىلى ئۆكتەبىردىكى «ئۆكتەبىر كۈتۈلمىگەن ۋەقەسى» (October Surprise) كىرىزىسىدا كۆرۈلدى [1-بەت]. شۇ چاغدا خىتاي رەھبەرلىرى ترامپنىڭ سايلامدا غەلىبە قىلىش ئۈچۈن جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا ئۇرۇش قوزغايدىغانلىقى توغرىسىدىكى ۋەھىمىگە چۈشكەن [1-، 18-بەت]. بۇ قورقۇنچ شۇنچىلىك كۈچەيگەنكى، ئامېرىكا باش ئىشتاب باشلىقى مارك مىللېي (Mark Milley) ئۆزى بىۋاسىتە خىتاي ھەربىي باشلىقلىرىغا تېلېفون قىلىپ، ئۇرۇش نىيىتىنىڭ يوقلۇقىنى چۈشەندۈرۈشكە مەجبۇر بولغان [1-بەت]. بېيجىڭنىڭ بۇنداق قورقۇنچقا چۈشۈپ قېلىشىغا ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ بىر قىسىمىنىڭ يوتقىنىغا خىتاي خەرىتىسى سىزىلغان يېڭى بەلگە تاختىسى تاقىغانلىقى سەۋەب بولغان، خىتاي تەرەپ بۇ بەلگىنى ئۇرۇشنىڭ كەلگۈسى سىگنالى دەپ بىر تەرەپلىمە يەكۈن چىقارغان [1-، 18-بەت]. بۇنىڭدىن سىرت، ھېنرى كىسسىنگېر (Henry Kissinger) قاتارلىق سابىق دىپلوماتلارنىڭ جىددىي تاراتقۇ باياناتلىرىنى رەسمىي سىياسەت دەپ چۈشىنىپ، سۇيىقەست نەزەرىيەلىرىنى تولۇق جەزملەشتۈرگەن [18-، 19-بەت].

ئىدېئولوگىيە ۋە تەشكىلىي قۇرۇلمىلارنىڭ قارار تەھلىلىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى

قارار تەھلىلى جەريانىدا پارتىيە ئىدېئولوگىيەسى ۋە تەشكىلىي مەنپەئەتلەرمۇ چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ [21-بەت]. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ماركسىزم-لېنىنىزم دۇنيا قارىشى بويىچە، تاشقى دۇنيا زىددىيەتلەر قاينىمىدۇر، غەربنىڭ كاپىتالىستىك تۈزۈمى زاۋاللىققا يۈزلىنىۋاتقان بولسىمۇ، تېخى يىقىلمىغان قۇدرەتلىك دۆلەت (ئامېرىكا) چوقۇم يېڭىدىن باش كۆتۈرۈۋاتقان كۈچنى (خىتاي) يوقىتىش ياكى تىزگىنلەش ئۈچۈن ھەرخىل ھەربىي توقۇنۇشلارنى سىناپ كۆرىدۇ [22-بەت]. شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىككە كېلىشى بىلەن بىرگە، ئىدېئولوگىيەنىڭ دۆلەت تاشقى سىياسىتىگە بولغان يېتەكچىلىك رولى ئىنتايىن كۈچەيدى [22-بەت]. شى جىنپىڭ «بىر ئەسىردە كۆرۈلۈپ باقمىغان چوڭ ئۆزگىرىش» نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، غەربنىڭ چۈشكۈنلىشىۋاتقانلىقىنى، شەرقنىڭ قەد كۆتۈرۈۋاتقانلىقىنى، ئەمما بۇ ئۆتكۈنچى دەۋردە دۆلەتنىڭ مىسلىسىز خەتەرلەرگە تاقابىل تۇرۇشقا تەييارلىق قىلىشى لازىملىقىنى جەزم قىلىپ كەلمەكتە [23-بەت].

تەشكىلىي جەھەتتە، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى بىر دۆلەت ئارمىيەسى بولماستىن، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ قوراللىق سىياسىي گۇرۇپپىسى بولغانلىقى ئۈچۈن، ئارمىيە تەھلىلچىلىرىنىڭ كۆز قارىشى ھەمىشە «قىزىل بولۇش» (red) بىلەن «مۇتەخەسسىس بولۇش» (expert) ئوتتۇرىسىدا قىسىلىپ تۇرىدۇ [23-بەت]. ھەربىي ئانالىزچىلار رەھبەر شى جىنپىڭنىڭ تەلەپلىرىگە ۋە پارتىيە تەسۋىرلىرىگە ماس كېلىدىغان ھەربىي تەھدىتلەرنى يورۇتۇپ بېرىشكە مايىل [25-بەت]. بۇنىڭ ئەڭ روشەن مىسالى، 2007-يىلى يۈز بەرگەن ئاكتىپ سۈنئىي ھەمراھ يوقىتىش (ASAT) تېخنىكىسىنى سىناق قىلىشتۇر [24-بەت]. خىتاي ھەربىي ئىنژېنېرلىرى ۋە ئارمىيە تەرەپ سىناق كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئوربىتا ئەخلەتلىرىنىڭ كۆپلۈكى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارادىكى ئېغىر ئاقىۋەتلىرىنى سىياسىي رەھبەرلىكتىن كىچىكلىتىپ كۆرسىتىپ يوشۇرغان [24-بەت]. ھەربىيلەر رەھبەرلەرگە سىناقنىڭ پايدىسىنى كۆپتۈرۈپ مەلۇم قىلغاچقا، پارتىيە بىر تەرەپلىمە قارار چىقىرىپ سىناقنى تەستىقلىغان، كېيىن دۇنيا خاراكتېرلىك تەنقىدلەرگە دۇچ كەلگەندە جىددىي ئەھۋالدا قالغان [24-بەت].

بۇنىڭدىن باشقا، ھېسسىي ئامىللار (emotional influences) بولۇپمۇ «يۈز يىللىق خورلۇق تارىخى» (Century of Humiliation) تۇيغۇسى خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىكى سىياسىتىنىڭ چوڭقۇر بىر قىسمىدۇر [26-بەت]. خىتاي ھۆكۈمىتى باشقۇرۇۋاتقان مائارىپ ۋە تاراتقۇ سىستېمىسى خەلق ۋە رەھبەرلىكتە غەربكە قارىتا تارىخىي ئاداۋەت ۋە غەزەپ پەيدا قىلىپ تۇرىدۇ [26-بەت]. دۆلەت تەجرىبىسىدىكى بۇ خىل كەمتۈك قاراشلار خىتاينىڭ زېمىن ماجىرالىرىدا (مەسىلەن، تەيۋەن ۋە شەرقىي دېڭىز سۇ تەۋەلىكى جەڭلىرىدە) پەقەت ماددىي قىزىقىش ياكى دۆلەت مەنپەئەتى نۇقتىسىدىنلا ئەمەس، بەلكى مىللىي ئار – نومۇس نۇقتىسىدىنمۇ قارار قىلىشىغا سەۋەب بولۇۋاتىدۇ [27-بەت]. بېيجىڭ زېمىن مەسىلىلىرىدە قىلچە يول قويمايدىغانلىقىنى سىياسىي شوئار قىلىپلا قالماي، غەربنىڭ ھەرقانداق بېسىمىنى غۇرۇرىغا تېگىش دەپ چۈشىنىپ، ئەڭ ئېغىر كىرىزىس شارائىتىدىمۇ ئارقىغا چېكىنمەسلىك قارارىغا كېلىپ قالىدۇ [27-بەت].

قارار چىقىرىش سالاھىيىتى: رەسمىي ھوقۇق بىلەن غەيرىي رەسمىي ھوقۇقنىڭ توقۇنۇشى

خىتاينىڭ قارار چىقىرىش قۇرۇلمىسىدىكى ئۈچىنچى چوڭ ئۇل تاش – قارار چىقىرىش سالاھىيىتىدۇر [27-بەت]. خىتاينىڭ سىياسىي سىستېمىسى قەغەز يۈزىدە ناھايىتى سىستېمىلىق، تىك ۋە رەسمىي يۆنىلىشتىكى ھوقۇق سىستېمىسىنى كۆرسىتىدۇ [28-بەت]. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتى دۆلەتنىڭ ئەڭ ئالىي قارار چىقىرىش ئورگىنىدۇر، خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتى بولسا ھەربىي ئىشلار بويىچە يېتەكچى ئورگاندۇر [28-بەت]. شى جىنپىڭ بىرلا ۋاقىتتا پارتىيە باش سېكرېتارى، دۆلەت رەئىسى ۋە مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتى رەئىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن پۈتۈن سىستېمىنىڭ مۇتلەق پادىشاھىغا ئايلانغان [28-بەت].

شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، خىتاينىڭ سىياسىي مەشغۇلاتى تارىختىن بۇيان رەسمىي قۇرۇلمىلاردىن كۆرە غەيرىي رەسمىي ھوقۇق (informal authorities) مېخانىزمىغا بەكرەك تايىنىپ كەلگەن [28-بەت]. بېيجىڭ يەنىلا «قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىنىدىغان رايون» بولماستىن، بەلكى «ئادەم بىلەن ئىدارە قىلىنىدىغان دۆلەت» تۇر [28-بەت]. بۇنىڭ تارىخىي كىلاسسىك مىسالى دەل دېڭ شياۋپىڭنىڭ 1979-يىلى ۋيېتنامغا تاجاۋۇز قىلىش قارارىنى چىقىرىشىدۇر [33-بەت]. ئەينى ۋاقىتتا دۆلەتنىڭ رەسمىي بىرىنچى رەھبىرى خۇا گوفېڭ (Hua Guofeng) بولسىمۇ، دېڭ شياۋپىڭ ئۆزىنىڭ ئىنقىلابىي تەجرىبىسى، يېقىن سەپداشلىرى ۋە ئارمىيە تارىخىدىكى ئورنىغا تايىنىپ، خۇا گوفېڭنى پۈتۈنلەي چەتكە قاققان ھالدا، بىر گۇرۇپپا پېشقەدەم ھەربىي گېنېراللار بىلەن بىرلىكتە ۋيېتنامغا قارشى ھۇجۇم ئۇرۇشىنىڭ بارلىق تەپسىلاتلىرىنى رەسمىي سىياسىي بىيۇرو تۈزۈمىدىن ئايرىپ تۇرۇپ قارار قىلغان [33-، 34-بەت].

شى جىنپىڭ دەۋرىدىمۇ غەيرىي رەسمىي ھوقۇق تورى، يەنى شى جىنپىڭنىڭ ئۆتمۈشتىكى پورت مەنزىرىلىك فۇجيەن ۋە جېجياڭ ئۆلكىلىرىدە بىللە ئىشلىگەن شەخسىي يېقىنلىرىدىن تەشكىل تاپقان فۇجيەن سىستېمىسى دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنى تولۇق كونترول قىلماقتا [34-بەت]. دۆلەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقىنىڭ تارىختىن بۇيان تۇنجى قېتىم پارتىيە سىياسىي بىيۇروسىغا كىرىشى ۋە ئۇنىڭغا شى جىنپىڭنىڭ سادىق كادىرىنىڭ رەھبەرلىك قىلىشى، پارتىيە ئىچىدىكى غەيرىي رەسمىي شەخسىي ئىتتىپاقلارنىڭ دۆلەت قارارىدا قانچىلىك زور رول ئوينايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [34-بەت].

ئۇندىن قالسا، «رۇخسەتسىز تەشەببۇس» (unauthorized initiative) ياكى تۆۋەن قاتلامنىڭ قارار سىستېمىسىدىن چەتنەپ ئۆزى بىلىپ ھەرىكەت قىلىشى خىتايدا يەنىلا ئېغىر مەسىلىلەردىن بىرىدۇر [34-بەت]. بۇ بىر تەرەپتىن تاشقى دۇنيا تەرىپىدىن بېيجىڭنىڭ قەستەن تەشكىللىگەن جەڭ خاھىشى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ [35-بەت]. مەسىلەن، خىتاي ھاۋا ئارمىيەسى ۋە دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئامېرىكا ئايروپىلانلىرى ۋە پاراخوتلىرىغا قارىتا خەتەرلىك يېقىنلىشىش ۋە يولىنى توسۇش ھەرىكەتلىرى بېيجىڭ رەھبەرلىكىنىڭ بىۋاسىتە بۇيرۇقى بىلەن ئەمەس، بەلكى يەرلىك كوماندىرلارنىڭ «دۈشمەن ئارقىلىق مەشىق قىلىش» (拿敌练兵) شوئارى ئاستىدا ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي نەتىجە يارىتىش ئىستىكىدىن كېلىپ چىققان بولۇشى مۇمكىن [35-بەت]. ئەگەر كىرىزىس شارائىتىدا بۇ خىل رۇخسەتسىز بىرەر ۋەقە سۈركىلىش پەيدا قىلىپ قويسا، بېيجىڭ دەرھال ئۇچۇر سېنزورىنى يولغا قويۇپ، مەسىلىنى يوشۇرۇش ۋە ئامېرىكاغا قارشى قاتتىق پوزىتسىيە تۇتۇش يولىنى تاللايدۇ، چۈنكى رەھبەرلەر دۆلەتنىڭ يۈزى ۋە پارتىيەنىڭ ئابرۇيى ئۈچۈن تۆۋەن قاتلامنىڭ خاتالىقىنى خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىشنى خالىمايدۇ [35-بەت].

راند دوكلاتىنىڭ مېتودولوگىيەلىك ئارتۇقچىلىقلىرى ۋە كەمچىلىكلىرى

مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتىنىڭ سىياسىي ۋە ئىلمىي جەھەتتىكى ئارتۇقچىلىقلىرى ناھايىتى يۇقىرى. ئالدى بىلەن، ئاپتورلار خىتاينىڭ قارار چىقىرىش جەريانىدىكى مۈجمەل، يوشۇرۇن نۇقتىلارنى سىستېمىلىق بىر ئۈچ ئۇل تاش رامكىسىغا سېلىپ تۇرۇپ باھالاپ بەرگەن [2-بەت]. شۇنداقلا، تارىخىي دەلىللەر بىلەن رېئاللىقنى زىچ بىرلەشتۈرۈپ، كىرىزىس تىزگىنلەشتىكى خىتاي كەمچىلىكلىرىنى ناھايىتى ئېنىق كۆرسىتىپ ئۆتكەن [4-بەت]. ئەڭ مۇھىمى، ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرىگە بېيجىڭنى بىر تۇتاش، ئۆزگەرمەس گىگانت ماشىنا دەپ قارىماسلىقنى، ئەكسىچە ئۇنىڭ ئىچىدىكى قورقۇنچ، بىلىش قاراڭغۇ نۇقتىلىرى ۋە رۇخسەتسىز تەشەببۇسلارنى توغرا باھالاشقا دەۋەت قىلىش ئارقىلىق تىنچلىقنى ساقلاشنىڭ يېڭى بىر يولىنى يارىتىپ بەرگەن [38-، 42-بەت].

شۇنداقتىمۇ، ئىلمىي جەھەتتىن بەزى يېتەرسىزلىكلەرنى ۋە كەمچىلىكلەرنىمۇ كۆزىتىشكە بولىدۇ. تەتقىقاتچىلار پايدىلانغان مىساللارنىڭ كۆپىنچىسى (مەسىلەن، 1979-يىلدىكى ۋىيېتنام ئۇرۇشى، 1995-يىلدىكى تەيۋەن بوغۇزى كىرىزىسى ۋە 2001-يىلدىكى سوقۇلۇش ۋەقەسى) بۈگۈنكى شى جىنپىڭنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى تېخنىكىلاشقان، رەقەملەشكەن ۋە مەركەزلەشكەن يېڭى دەۋر قارار سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلمەسلىكى مۇمكىن [33-، 36-بەت]. شى جىنپىڭ ئارمىيەنى تۈزۈلمە خاراكتېرلىك ئۆزگەرتىپ، سىستېمىنى تېخىمۇ زامانىۋىلاشتۇردى، شۇڭا يەرلىك كوماندىرلارنىڭ تەدبىرسىز ھەرىكەت قىلىش پۇرسىتى تارىختىكىدىن خېلىلا تۆۋەنلىگەن بولۇشى مۇمكىن [30-بەت]. يەنە بىر تەرەپتىن، دوكلاتتا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سېنزور سىستېمىسى سەۋەبىدىن ئاشكارىلانمىغان نۇرغۇن يېشىل ۋە قارا قۇتىلار زىيادە ئوچۇق مەنبەلەر ئارقىلىقلا قىياس قىلىنغان بولۇپ، بەزى يەرلەردە ئانالىزچىلارنىڭ پەرەزلىرىلا مۇھىم ئورۇنغا ئۆتۈپ قالغان [5-بەت].

ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى ئۈچۈن خۇلاسە ۋە تەۋسىيەلەر

مەزكۇر تەتقىقاتنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئورتاق يەكۈنى شۇكى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى سىياسەت بېكىتكەندە خىتاينىڭ قارار مېخانىزمىغا نىسبەتەن مەلۇم دەرىجىدە ھوشيارلىق ۋە ئۆز ئىقتىدارىغا قارىتا بوشلۇق قالدۇرۇشى (humility) كېرەك [43-بەت]. بىرىنچىدىن، خىتاي سىستېمىسىغا سىرتقى دۇنيادىن كىرگەن ھەر قانداق ئۇچۇرنىڭ چوقۇم يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىككە ئۇچقاندەك تېزلىكتە يېتىپ بارىدىغانلىقىغا جەزم قىلماسلىق كېرەك، كىرىزىس جەريانىدا بېيجىڭ رەھبەرلىكى ئۆز ئانالىزچىلىرىنىڭ ۋەھىمىلىك دوكلاتلىرى بىلەن تولۇق قاپلانغان بىر كۆپۈك ئىچىدە ياشاۋاتقان بولۇشى مۇمكىن [39-بەت]. ئىككىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ تىنچلىق ۋە قورالسىزلاندۇرۇشقا ئائىت ھەرقانداق سىگنالى بېيجىڭ تەرىپىدىن چوقۇم «يالغان ۋە سۇيىقەست» دەپ باھالىنىدۇ، شۇڭا سىگناللارنى چوقۇم كۆپ قېتىملىق ۋە ئېنىق ئەمەلىي ھەرىكەتلەر بىلەن قۇۋۋەتلەش تەلەپ قىلىنىدۇ [39-بەت].

ئۈچىنچىدىن، خىتاينىڭ قارار سىستېمىسىنى زىيادە مەركەزلەشكەن دەپ چۈشىنىپلا قالماي، ئارمىيە ۋە يەرلىك تارماقلارنىڭ رۇخسەتسىز قىلمىشلىرىنى چوقۇم نەزەردە تۇتۇش، كىرىزىس يۈز بەرگەندە پەقەتلا شى جىنپىڭنىڭ ئۆزى بىلەن ئەمەس، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ۋە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئوخشىمىغان قاتلاملىرى بىلەن كۆپ يۆنىلىشلىك ئالاقە يوللىرىنى ساقلاپ قېلىش زۆرۈردۇر [41-بەت]. ئاخىرىدا، خىتاينىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزمى مۇقىم ئەمەس بولۇپ، ئۇ تارىخىي كىرىزىسلەردىن توختىماي دەرس ئېلىپ يېڭىلىنىپ تۇرىدۇ [41-بەت]. شۇڭلاشقا، ۋاشىنگتون بېيجىڭ توغرىسىدىكى كونا پەرەزلىرىنى توختىماي يېڭىلاپ تۇرۇشى، بولۇپمۇ رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە كىرىزىس يۈز بەرگەن دەۋردىن كېيىن دەرھال خىتاي قارار سىستېمىسىنىڭ ئالاقىدار قۇرۇلمىلىق ئىسلاھاتلىرىنى قايتا بىلىپ چىقىشى شەرتتۇر [42-بەت].

مەنبە دوكلات:

Burdette, Zachary, Shanshan Mei, Elizabeth Bujwid, Ian Burns McCaslin, Libby Weaver, Nathan Beauchamp-Mustafaga, and Kristen Gunness. Understanding China’s National Security Decisionmaking: A Primer for U.S. Policymakers. Santa Monica, CA: RAND Corporation, 2026.

ئىنكاسلار: