ترامپ ۋە پۇتىننىڭ خىتاي زىيارىتى: كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە سىياسىي مۇددىئالار

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

2026-يىلى 5-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن يۇقىرى دەرىجىلىك يىغىنلار ۋە سۆھبەتلەر دۇنيا دىپلوماتىيەسىدىكى مۇھىم تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى[1]. خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ 14- ۋە 15-ماي كۈنلىرى ئامېرىكا پرېزىدېنتى دونالد ترامپنى دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتى بىلەن كۈتۈۋالغان بولسا، ئارقىدىنلا ئارىلىق قويماي 19- ۋە 20-ماي كۈنلىرى رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزدى[2, 3]. دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ئۈچ دۆلەت رەھبىرىنىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە بۇ قەدەر زىچ دىپلوماتىيەلىك ئالاقىدە بولۇشى دۇنيا سىياسىي سەھنىسىنىڭ دىققەت مەركىزىنى پۈتۈنلەي بېيجىڭغا بۇرىدى[1].

بۇ دىپلوماتىيەلىك پائالىيەتلەر ئوتتۇرا شەرقتىكى ۋەزىيەت ئىنتايىن جىددىيلەشكەن، بولۇپمۇ ئامېرىكا-ئىسرائىلىيە بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش سەۋەبىدىن ھورمۇز بوغۇزى تاقىلىپ قالغان، دۇنياۋى كىرىزىس يۈز بېرىۋاتقان بىر ئارقا كۆرۈنۈشتە ئېلىپ بېرىلدى[4-6]. يەر شارى نېفىت باھاسىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆسۈشى دۇنيا ئىقتىسادىغا، خۇسۇسەن ئامېرىكانىڭ دۆلەت ئىچى ئىقتىسادىغا ئېغىر بېسىم ئېلىپ كەلگەن ئىدى[1, 7]. بۇ خىل مۇرەككەپ خەلقئارالىق مۇھىتتا، بېيجىڭ دۇنيادىكى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەت توقۇنۇشى ۋە دىپلوماتىيەلىك سۆھبەتلىرىنىڭ بىردىنبىر كېسىشىش مەركىزىگە ئايلىنىپ، خىتاينىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئورنىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە گەۋدىلەندۈردى[1]. بۇ جەرياندا شى جىنپىڭ ئۆزىنى دۇنياۋى تەسىرگە ئىگە، ھەل قىلغۇچ دۆلەت ئەربابى سۈپىتىدە نامايان قىلىپ، دۇنيا رەھبەرلىرىنىڭ كىرىزىسلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن بېيجىڭغا مۇراجىئەت قىلىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقىنى مەلۇم نۇقتىدىن گەۋدىلەندۈردى[8].

تۆۋەندىكى ئانالىزلاردا بۇ ئۇچرىشىشلارنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى، ئەمەلىي نەتىجىلىرى ھەمدە ئامېرىكا-خىتاي شۇنداقلا رۇسىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئىلمىي ۋە ئوبيېكتىپ نۇقتىدىن تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.

ترامپ ۋە شى جىنپىڭ سۆھبىتى: ئارقا كۆرۈنۈش ۋە گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتلەر

پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ 2026-يىلى 5-ئايدىكى بۇ قېتىملىق خىتاي زىيارىتى ئۇنىڭ 2017-يىلىدىن بۇيان بېيجىڭغا قىلغان تۇنجى قېتىملىق رەسمىي سەپىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ[2, 9]. بۇ ئۇچرىشىشلارنىڭ دەسلەپكى ئاساسى 2025-يىلى 10-ئايدا جەنۇبىي كورېيەنىڭ بۇسان شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) يىغىنى مەزگىلىدىكى سۆھبەتتە سېلىنغان ئىدى[10].

ئامېرىكادا 2026-يىلى كۈزدە ئۆتكۈزۈلىدىغان ئوتتۇرا مەزگىللىك سايلام ئالدىدا، ترامپ ھۆكۈمىتى دۆلەت ئىچىدىكى سايلىغۇچىلارغا كۆرسەتكۈدەك ئەمەلىي ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىيەلىك نەتىجىلەرگە جىددىي ئېھتىياجلىق ئىدى[11]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىران كىرىزىسى سەۋەبىدىن ئامېرىكا ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە بەلگىلىك دەرىجىدە خىرىسقا دۇچ كەلگەن بولۇپ، ترامپ خىتاينىڭ ئىرانغا سىياسىي بېسىم قىلىپ، رايوندىكى دېڭىز قاتنىشىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ياردەم بېرىشىنى ئۈمىد قىلدى[1, 4, 12]. ئىقتىسادىي نۇقتىدىن، ئامېرىكا خىتايغا ئېكسپورت قىلىدىغان ئېنېرگىيە ۋە يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنىڭ مىقدارىنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق دۆلەت ئىچىدىكى ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىگە پايدا يارىتىشنى كۆزلىدى[4, 6].

خىتاي تەرەپ بولسا ئومۇمىي جەھەتتىن ئامېرىكانىڭ تېخنىكا ئېكسپورتىغا قويغان يېڭى چەكلىمىلىرىنى ۋە ئېمبارگولىرىنى كەينىگە سۈرۈش، ھەمدە تاموژنا بېجى سىياسەتلىرىدە ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىققا ئېرىشىشنى نىشان قىلغان ئىدى[1, 12]. خىتاي ئىقتىسادى 2026-يىلى 4-ئايدا ئېشىش سۈرئىتىنى كۆرۈنەرلىك ئاستىلىتىپ، پارچە سېتىش مىقدارى ئاران %0.2 ئاشقان بىر مۇرەككەپ ئىقتىسادىي كىرىزىس شارائىتىدا، بېيجىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە جىددىيلىكنى پەسەيتىش يولىنى تاللىدى[13]. سۆھبەتتە يەنە تەيۋەن مەسىلىسىمۇ ئەڭ ئاساسلىق قىزىق نۇقتا بولغان بولۇپ، شى جىنپىڭ ئەگەر بۇ مەسىلە مۇۋاپىق بىر تەرەپ قىلىنمىسا، خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا ئومۇميۈزلۈك توقۇنۇش كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى قاتتىق ئاگاھلاندۇردى[12, 14].

ترامپ-شى سۆھبىتىدىن كېيىنكى نەتىجىلەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك سىياسىي قىلتاقلار

ئىككى كۈنلۈك يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدىن كېيىن، ئامېرىكا بىلەن خىتاي تەرەپ ئېلان قىلغان رەسمىي ئاخبارات باياناتلىرىدا كۆرۈنەرلىك پەرق ۋە ماھىيەتلىك ئوخشىماسلىقلار ئوتتۇرىغا چىقتى[12, 15]. ئامېرىكا ئاقساراي ئېلان قىلغان باياناتتا ئاساسلىقى ئەمەلىي سودا نەتىجىلىرى تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، جۈملىدىن خىتاينىڭ زور مىقداردا يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى (ھەر يىلى 17 مىليارد دوللار) ۋە 200 دانە «بوئېن» (Boeing) ئايروپىلانى سېتىۋېلىشقا قوشۇلغانلىقىدەك كونكرېت رەقەملەر تەكىتلەندى[5, 6, 15]. لېكىن خىتاي تەرەپنىڭ مەتبۇئات باياناتىدا بۇ خىل كونكرېت ئىقتىسادىي رەقەملەر ئەسلا تىلغا ئېلىنمىغان بولۇپ، خىتاي رەھبەرلىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىگە ئائىت چوڭ ئۇقۇملارغا بەكرەك ئەھمىيەت بەردى[12, 15].

دىپلوماتىيەلىك جەھەتتە ئەڭ دىققەت تارتىدىغىنى، شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان ئامېرىكا بىلەن «ئىجابىي ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق يۆنىلىشىدىكى مۇناسىۋەت» (constructive relationship of strategic stability) ئورنىتىش تەكلىپىنىڭ ئامېرىكا باياناتىدىمۇ قوبۇل قىلىنىشى ۋە ئېتىراپ قىلىنىشى بولدى[6, 12, 16]. خىتاينىڭ سىياسىي تىلىدا مۇنداق مەخسۇس لايىھەلەنگەن ئاتالغۇلار (提法) كۆپىنچە سىياسىي يۆنىلىش بەلگىلەيدىغان، قارشى تەرەپنىڭ ھەرىكىتىنى ئۆز قېلىپىغا ۋە چەكلىمىسىگە چۈشۈرىدىغان كۈچلۈك دىپلوماتىيەلىك ۋاسىتە سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ[16].

نۇرغۇنلىغان تەتقىقاتچىلار ۋە ئانالىزچىلارنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكا تەرەپ بۇ ئاتالغۇنى ئادەتتىكى بىر سىياسىي سۆز ۋە ئىقتىسادىي مۇرەسسە دەپ قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ خىتاي تەرىپىدىن ئەستايىدىللىق بىلەن تەييارلانغان بىر خىل سىياسىي «قىلتاق» ئىدى[12, 16]. بۇ ئۇقۇمنى ھۆججەتكە كىرگۈزۈش ئارقىلىق بېيجىڭ كەلگۈسىدە ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە قورال سېتىشى ياكى تېخنىكا چەكلىمىسى قويۇشىنى دەرھال «ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىققا بۇزغۇنچىلىق قىلغانلىق» دەپ ئەيىبلەش ئۈچۈن ئالدىنئالا قانۇنىي ۋە سىياسىي ئاساس ھازىرلىدى[12, 16]. يەنە بىر تەرەپتىن ترامپ ئۇچرىشىشتىن كېيىن ئامېرىكا تېلېۋىزىيەسىگە بەرگەن زىيارىتىدە، تەيۋەنگە قورال سېتىش مەسىلىسىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان سودا سۆھبەتلىرىدە «ئىنتايىن ياخشى بىر سودىلىشىش كوزىرى» ئىكەنلىكىنى ئاشكارا بىلدۈرۈپ، ئامېرىكانىڭ بۇ مەسىلىدىكى مەنپەئەتپەرەسلىك پوزىتسىيەسىنى يەنە بىر قېتىم ئاشكارىلىدى[15, 17].

ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى ۋە رىقابەت

بۇ قېتىمقى بېيجىڭ سۆھبىتى گەرچە يۈزەكى جەھەتتىن ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىدىكى كىرىزىسنى پەسەيتكەندەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى نېگىزلىك رىقابەت ۋە سۈركىلىشلەر زادىلا ھەل قىلىنمىدى[12]. ئامېرىكا ۋە خىتاي يېڭىدىن مۇنتىزىم سودا سۆھبىتى مېخانىزمى يارىتىپ، كەلگۈسىدە باج ۋە مەبلەغ سېلىش مەسىلىلىرىنى داۋاملىق سۆزلىشىشكە قوشۇلدى، ئەمما ھەر ئىككى تەرەپ باياناتىدا «سودا ئۇرۇشىنى رەسمىي توختىتىش» ھەققىدە ئېنىق ۋەدە ۋە كاپالەت بېرىلمىدى[12, 15].

تېخنىكا رىقابىتى مەسىلىسى سۆھبەتتە ئاساسەن تىلغا ئېلىنمىغان بولۇپ، سۈنئىي ئەقىل(AI)، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ كىرىزىسى ۋە ئىلغار تېخنىكا ئېكسپورتىغا قويۇلغان چەكلىمىلەر توغرىسىدا ماھىيەتلىك ھېچقانداق كېلىشىم ھاسىل قىلىنمىدى، بۇ ساھەدىكى سۈركىلىش يەنىلا ئېغىر ھالەتتە قالدى[18]. شى جىنپىڭ-ترامپ يىغىنى جەريانىدا، ئىران بىلەن بولغان ئۇرۇش ۋەزىيىتىدە خىتاي شىركەتلىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ۋە سۈنئىي ھەمراھ (مەسىلەن، «شىمالىي قۇتۇپ» سىستېمىسى) تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ھەرىكەتلىرىنى كۆزىتىپ تۇرۇشى، ئامېرىكا ئۈچۈن مىسلى كۆرۈلمىگەن يېڭى خەۋپسىزلىك تەھدىتلىرىنى پەيدا قىلدى[18].

خىتاي جاسۇسلۇق ئورگانلىرىنىڭ يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا ھەرىكەتلىرى، جۈملىدىن ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى خادىملىرىنى سېتىۋېلىشقا ئۇرۇنۇش ۋە خەلقئارالىق سىستېمىلارغا تور ھۇجۇملىرى داۋاملىشىۋاتقان بولۇپ، بۇ خىل رېئاللىق ئىككى دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچىسىنىڭ نەقەدەر ئاجىزلىقىنى روشەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ[5]. ئامېرىكانىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرىمۇ ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭنىڭ ئۆزئارا مۇرەسسە قىلىشىدىن كۈچلۈك ئەندىشە قىلىشقا باشلىدى، چۈنكى ئۇلار بۇ خىل مۇرەسسەلەرنىڭ ئۆز دۆلەت مەنپەئەتلىرى قۇربان قىلىنىش بەدىلىگە ئەمەلگە ئېشىپ قېلىشىدىن قورقىدۇ[12, 19].

تەڭپۇڭلۇق نۇقتىدىن قارىغاندا، ترامپ ئىران مەسىلىسىدە خىتايدىن ئەمەلىي سىياسىي ياردەم كۈتمەيدىغانلىقىنى ئاشكارا بىلدۈرۈش ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى كىرىزىسلەردە يالغۇز ھەرىكەت قىلىشقا تايىنىۋاتقانلىقىنى ۋە خىتاينىڭ مەنپەئەتدارلىق مەيدانىنى ئېتىراپ قىلغانلىقىنى ئاشكارىلاپ قويدى[12]. كەلگۈسىدە شى جىنپىڭنىڭ ئامېرىكاغا قىلىدىغان جاۋاب زىيارىتى ۋە ترامپنىڭ APEC يىغىنىغا قاتنىشىش پىلانلىرى، پەقەت بۇ مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەرنىڭ مەلۇم دەرىجىدە باشقۇرۇلۇش باسقۇچىغا كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ رىقابەت قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ[11].

پۇتىننىڭ خىتاي زىيارىتى: يېڭى باسقۇچتىكى ئىستراتېگىيەلىك بىرلىشىش

ئامېرىكا پرېزىدېنتىنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى ئاخىرلىشىپ بىر نەچچە كۈندىن كېيىنلا، يەنى 19-ماي كۈنى رۇسىيە پرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن رەسمىي دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتى بىلەن بېيجىڭغا يېتىپ كەلدى[3, 20]. بۇ زىيارەت پۇتىننىڭ رۇسىيە پىرېزىدېنتى بولغاندىن بۇيان خىتايغا قىلغان 25-قېتىملىق رەسمىي سەپىرى بولۇپ، يۇقىرى دەرىجىلىك ھەيئەتنىڭ قاتنىشىشى ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ شەخسىي دوستلۇقى ۋە سىياسىي ماسلىشىشىنىڭ يۇقىرى سەۋىيەسىنى كۆرسىتىپ بەردى[12, 21].

زىيارەت داۋامىدا ئىككى دۆلەت رەھبىرى سۆھبەتلىشىپ، 2001-يىلى ئىمزالانغان «خىتاي-رۇسىيە ئىناق قوشنىدارچىلىق، دوستلۇق ۋە ھەمكارلىق شەرتنامىسى»نىڭ مۇددىتىنى ئۇزارتىشقا ۋە كېلىشىمنى يەنىمۇ مۇستەھكەملەشكە قوشۇلدى[20, 21]. ئىككى تەرەپ سۆھبەتتە ئېلان قىلغان 11700 سۆزدىن تەركىب تاپقان چوڭ ھەجىملىك، تەپسىلىي بىرلەشمە باياناتىدا خەلقئارا تەرتىپنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا، يەنى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنياغا ۋە يېڭىچە مۇناسىۋەت تىپىغا يۈزلەنگەنلىكىنى رەسمىي جاكارلىدى[22, 23].

باياناتتا ئامېرىكانىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ئۈستۈنلۈك ئورنىتىش ھەرىكەتلىرى، بولۇپمۇ ئامېرىكا پىلانلىغان «ئالتۇن گۈمبەز» (Golden Dome) يەر شارىۋى باشقۇرۇلىدىغان بومبا مۇداپىئە سىستېمىسى خەلقئارا مۇقىملىققا بۇزغۇنچىلىق قىلغۇچى سۈپىتىدە قاتتىق ئەيىبلەندى[22, 24].  رۇسىيە ۋە خىتاي ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى AUKUS ھەربىي ئىتتىپاقىنىڭ كېڭىيىشىگە قارشى تۇرۇپ، ئۇنىڭ ئورنىغا ئۆزلىرىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان يېڭى «ياۋرو-ئاسىيا بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى» بەرپا قىلىشنى كۈچلۈك تەشەببۇس قىلدى[22, 24, 25]. باياناتنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسى سۈپىتىدە، ئۇلار ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قىلغان ھەربىي ھۇجۇملىرىنى ئاشكارا ئەيىبلەپ، بۇنى خەلقئارا قانۇنغا خىلاپ زوراۋانلىق ھەرىكىتى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى مۇقىمسىزلىقنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى دەپ كۆرسەتتى[22, 24].

شى جىنپىڭ پۇتىن بىلەن ئۆتكۈزگەن قوشما مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدا، رۇسىيە بىلەن بولغان دوستلۇق ۋە ھەمكارلىقنىڭ «چەكلىمىسىز» ھەمدە «ئۈچىنچى دۆلەتكە قارشى قارىتىلمىغان» لىق ماھىيىتىنى تەكىتلەپ، مۇناسىۋەتنىڭ يېڭى بىر تارىخىي باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى تەبرىكلىدى[23, 26].

رۇسىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى ھەمكارلىقلار ۋە ئەمەلىي مەنپەئەتلەر

رۇسىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ۋە «چەكلىمىسىز» دەپ قارىلىۋاتقان ھەمكارلىق قۇرۇق باياناتلاردىلا توختاپ قالماستىن، بەلكى ئەمەلىي ئىقتىساد، ھەربىي مۇداپىئە ۋە تېخنىكا قاتارلىق ساھەلەردە كونكرېتلاشتۇرۇلۇپ ئىجرا قىلىنماقتا[27, 28]. ياۋروپا ۋە ئامېرىكانىڭ ئېغىر ئىقتىسادىي ئېمبارگولىرى سەۋەبىدىن رۇسىيە ئۆزىنىڭ ئېكسپورت يۆنىلىشىنى ئاساسەن پۈتۈنلەي ئاسىيا بازىرىغا يۆتكىگەن بولۇپ، خىتاي نۆۋەتتە رۇسىيەنىڭ نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە كۆمۈر ئېكسپورتىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئىشەنچلىك خېرىدارىغا ئايلاندى[28, 29].

ھەربىي ھەمكارلىق جەھەتتە، ئىككى دۆلەتنىڭ قۇرۇقلۇق، دېڭىز ۋە ھاۋا ئارمىيەلىرى بىرلىكتە كۆپ قېتىملىق قوشما مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزدى. بولۇپمۇ 2022-يىلىدىن كېيىنكى يىللاردا بۇ مانېۋىرلار بارغانسېرى دېڭىز ئارمىيەسى ھەرىكەتلىرىگە بەكرەك مەركەزلەشمەكتە[25, 29]. ئالەم بوشلۇقى ۋە سۈنئىي ئەقىل (AI) ساھەلىرىدىكى ھەمكارلىقمۇ يېڭى ئۆلچەمگە يەتكەن بولۇپ، ئىككى تەرەپ ئالەم بوشلۇقىنى قوراللاشتۇرۇشقا قارشى تۇرۇش بىلەن بىرگە، ئۆزلىرىنىڭ قوش مەقسەتلىك ھەربىي تېخنىكىلىرىنى بىرلىكتە تەرەققىي قىلدۇرۇش پىلانىنى ئوتتۇرىغا قويدى[24, 30].

بىرلەشكەن دۆلەتلىك تەشكىلاتى (ب د ت) ۋە خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە، خىتاي بىلەن رۇسىيەدىكى بېلەت تاشلاش جەھەتتىكى ماسلىشىش 2025-يىلىدىن باشلاپ يەنە كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ، غەربنىڭ تەكلىپلىرىگە قارشى بىرلىكتە ئورتاق رەت قىلىش سىياسىتىنى قوللاندى[27, 29]. بىرىكس (BRICS) كېڭەيتىلگەن گۇرۇھى ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) قاتارلىق خەلقئارالىق مېخانىزملار ئارقىلىق، بۇ ئىككى دۆلەت دۇنيانىڭ جەنۇبىدىكى «يەر شارى جەنۇبى» (Global South) دۆلەتلىرىنى ئۆز ئەتراپىغا توپلاپ، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ خەلقئارادىكى پېرېۋوت ئۈستۈنلۈكىنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ[22, 27].

مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ساھەسدىكى ئالماشتۇرۇشنى كۈچەيتىش ئۈچۈن، 2026- ۋە 2027-يىللىرىنى «خىتاي-رۇسىيە مائارىپ ھەمكارلىقى يىلى» قىلىپ بېكىتىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ياشلار ئالماشتۇرۇش، تەتقىقات ۋە تەنتەربىيە تۈرلىرىدە ھەمكارلىقنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرۈشنى پىلانلىدى[3, 21, 22]. غەرب ئانالىزچىلىرىنىڭ قارىشىچە، خىتاي يەنە رۇسىيەنى ئىلغار ۋە قوش مەقسەتلىك مىكرو ئۆزەك، خەۋەرلىشىش تېخنىكىلىرى بىلەن تەمىنلەپ، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە غەربنىڭ جازالىرى مەزگىلىدە رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ يىمىرىلىپ كەتمەسلىكىدە ھالقىلىق تىرەكلىك رول ئوينىغان تەرەپ ھېسابلىنىدۇ[27, 29].

رۇسىيە-خىتاي رىقابىتى، تارىخىي ۋە يوشۇرۇن تېررىتورىيەلىك زىددىيەتلەر

گەرچە ئىككى تەرەپ دىپلوماتىيە ۋە ئاخباراتلاردا دوستلۇق ۋە ئىتتىپاقداشلىقنى «چەكلىمىسىز» دەپ زور كۈچ بىلەن تەشۋىق قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ئارىسىدا نۇرغۇنلىغان قۇرۇلما خاراكتېرلىك سىياسىي رىقابەتلەر ۋە ئېغىر زىددىيەتلەر مەۋجۇتتۇر[30, 31]. ئەڭ روشەن ئىقتىسادىي سۈركىلىشلەردىن بىرى شۇكى، رۇسىيە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئىنتايىن ئۈمىد قىلغان ۋە كۆپ تەشۋىق قىلغان يېڭى «سىبىرىيە كۈچى-2» (Power of Siberia-2) تەبىئىي گاز تۇرۇبا لىنىيەسى تۈرى بويىچە، بۇ قېتىمقى بېيجىڭ زىيارىتىدىمۇ ھېچقانداق رەسمىي كېلىشىم ئىمزالانمىدى[1, 29, 32]. بۇ كېچىكتۈرۈش ئەھۋالى خىتاينىڭ مەلۇم بىرلا تەمىنلىگۈچى دۆلەتكە ئارتۇقچە تايىنىپ قېلىشتىن قاتتىق ئېھتىيات قىلىدىغانلىقىنى، ھەمدە رۇسىيەدىن تېخىمۇ زور دەرىجىدىكى باھا ئېتىبارىنى تەلەپ قىلىش ئۈچۈن قەستەن كۈتۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[1, 31].

بۇنىڭدىن سىرت، تارىخىي ۋە تېررىتورىيەلىك زىددىيەتلەر ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىدىكى يوشۇرۇن ئوت ئالىدىغان، ئەڭ نازۇك ۋە سەزگۈر تېمىلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ[30, 31]. 19-ئەسىردىكى مەشھۇر تەڭسىز شەرتنامىلەر («ئايگۇن شەرتنامىسى» ۋە «بېيجىڭ شەرتنامىسى») ئارقىلىق رۇسىيە ئىمپېرىيەسىگە بېرىۋېتىلگەن تاشقى مانجۇرىيە ۋە ۋىلادىۋوستوك (خەيشېنۋېي) تېررىتورىيەلىرى، خىتاي مىللەتچىلىرىنىڭ قەلبىدە تېخىچە بىر مىللىي خورلۇق سۈپىتىدە ئەسلىنىپ تۇرىدۇ[31]. خىتاينىڭ دۆلەتلىك مائارىپ تەشۋىقاتلىرى ۋە تور سۇپىلىرىدا بۇ تارىخىي زېمىن تولغاقلىرىنىڭ دائىم تەكىتلىنىپ تۇرۇشى، رۇسىيە دائىرىلىرىدە خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى زېمىن تەلەپلىرىگە نىسبەتەن ئۇزۇن مۇددەتلىك گۇمان ۋە ئېھتىياتچانلىقنى پەيدا قىلماقتا[30, 31].

ئېرتىش دەرياسىنىڭ دېڭىزغا چىقىش ئېغىزى مەسىلىسىدىمۇ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئېلىپ بارغان ئۇرۇنۇشلىرى رايوندىكى رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ قوغدىنىش مەنپەئەتى بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇشۇپ قالماقتا[22, 31]. ئۇنىڭدىن باشقا، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئاركتىك (شىمالىي قۇتۇپ) رايونىدىكى سودا ۋە ھەربىي تەسىر كۈچ تالىشىش رىقابىتىمۇ بۇ ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى، «قىزىل سىزىق» ھېسابلىنىدىغان باشقا گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتلەرنىڭ تىپىك مىسالىدۇر[29-31].

خۇلاسە: كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى

يۇقىرىقى مۇرەككەپ ئامىللار ۋە دىپلوماتىيەلىك ھەرىكەتلەر شۇنى خۇلاسىلەيدۇكى، 2026-يىلى 5-ئايدىكى بېيجىڭ ئۇچرىشىشلىرى يەر شارىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ يېڭى، كۆپ قۇتۇپلۇق سىستېمىسىنى مىسلىسىز دەرىجىدە روشەن كۆرسىتىپ بەردى[1]. خىتاي ھۆكۈمىتى ۋە شى جىنپىڭ ئۆزىنى ئامېرىكا ۋە رۇسىيەدىن ئىبارەت باشقا ئىككى چوڭ ھەل قىلغۇچ دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مەركىزىي كېسىشىش نۇقتىسى ھەمدە دۇنيانىڭ دىپلوماتىيەلىك سىياسىي مەركىزى سۈپىتىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا دۇنياغا نامايان قىلدى[1, 8].

شى جىنپىڭ ترامپ بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە يۈزەكى ئىقتىسادىي ۋەدىلەرنى بېرىش ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ تېخنىكا بېسىمىنى ۋە ئىتتىپاقداشلارنى جەلپ قىلىش ھەرىكىتىنى پەسەيتىشكە، ھەمدە ئۆز تەرەققىياتى ئۈچۈن قىممەتلىك ۋاقىت قازىنىشقا جان تىكىپ ئۇرۇندى[1, 11, 12]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ دەرھال پۇتىننى كۈتۈۋېلىپ، رۇسىيە بىلەن بولغان ئەنئەنىۋى مۇناسىۋەتنى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتىن تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى غەرب تۈزۈمىگە قارشى كۈچلۈك ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئىدىيەۋى مۇداپىئە سېپىنى بەرپا قىلدى[22, 27].

يەر شارى سىياسىي ۋەزىيىتىنىڭ كەلگۈسىدە كۆپ قۇتۇپلىشىش ۋە تارقاقلىشىشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقى ئېنىق، ئامېرىكا ئۈچۈن قۇدرەتلىك ئىقتىسادىي كۈچكە ئىگە خىتاي بىلەن يادرو قوراللىق رۇسىيەنىڭ بىرلىشىشى ۋە ماسلىشىشى، تارىختىكى ئەڭ ئېغىر ۋە ھەل قىلىش قىيىن بولغان ئىستراتېگىيەلىك خىرىس بولۇپ قالىدۇ[8, 27]. گەرچە خىتاي ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدا چوڭقۇر تارىخىي، ئىقتىسادىي ۋە تېررىتورىيەلىك گۇمانلار شۇنداقلا رىقابەتلەر مەۋجۇت بولسىمۇ، غەربكە ۋە ئامېرىكاغا بولغان ئورتاق نارازىلىق ھەمدە كىرىزىس تۇيغۇسى، نۆۋەتتە بۇ ئىككى قوشنا دۆلەتنى بىر-بىرىگە ئاجرالماس دەرىجىدە مەھكەم باغلاپ تۇرماقتا[30, 31].

ئاخىرىدا شۇنى كېسىپ ئېيتىشقا بولىدۇكى، كەلگۈسىدىكى دۇنياۋى سىياسىي مۇھىت ۋە كۈچ تەڭپۇڭلۇقى، ئامېرىكانىڭ ۋە غەرب ئەللىرىنىڭ بۇ مۇرەككەپ ھەمدە چەكلىمىسىز خىتاي-رۇسىيە ئىتتىپاقداشلىقىنى باشقۇرۇش ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنياندا ئۆزلىرىنىڭ يېتەكچى ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ئىقتىدارىغا بىۋاسىتە باغلىق بولىدۇ[13, 27].

مەنبەلەر:

1           Authors unspecified. «Great Power Triangulation: Analytical Assessment of the May 2026 Beijing Summits and the Evolution of Sino-US-Russian Strategic Alignments». Markdown Document. May 2026.

2          Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. «President Xi Jinping Holds Talks with U.S. President Donald J. Trump». MFA PRC. May 14, 2026.

3           President of Russia. «Press statements following Russia-China talks». President of Russia. May 20, 2026.

4           Rush Doshi, Chris McGuire, Heidi E. Crebo-Rediker, David Sacks, David M. Hart. «At the Trump-Xi Summit, China Will Have the Upper Hand». Council on Foreign Relations. May 10, 2026.

5           Alison O’Neil, Karina Wugang, Jackson Karas, Jon Plummer, Luke Jacobus. «China & Taiwan Update, May 15, 2026». ISW. May 15, 2026.

6           Zongyuan Zoe Liu. «China and the U.S. Agreed to ›Strategic Stability‹ in Beijing. They Don’t Define It the Same Way.». Council on Foreign Relations. May 18, 2026.

7           Spencer Feingold, Miriam Schive. «US-China relations: What to expect from the Trump-Xi summit». World Economic Forum. May 8, 2026.

8           Hal Brands. «Xi Sets the Terms for Everyone Now». Bloomberg. May 20, 2026.

9           Erin Hale. «Trump and Xi: The history of encounters between two superpower leaders». Al Jazeera. May 12, 2026.

10         Wikipedia Contributors. «Busan Summit – Wikipedia». Wikipedia. May 17, 2026.

11         Edgard D. Kagan. «Trump-Xi Summit in Beijing: Managing the World’s Most Important Relationship». CSIS. May 8, 2026.

12        Kyle Chan, Jonathan A. Czin, Ryan Hass, Patricia M. Kim. «What Beijing got from the Trump-Xi summit». Brookings. May 22, 2026.

13         Claus Soong. «Xi’s summits with Trump and Putin + China’s economy loses momentum + Hong Kong dissidents». Merics. May 21, 2026.

14         Will Weissert, Aamer Madhani. «Xi tells Trump U.S. and China could clash over Taiwan». PBS News. May 14, 2026.

15         Jennifer Pak. «The aftermath of Trump-Xi summit: comparing U.S. and China announcements». NPR. May 22, 2026.

16         Mareike Ohlberg. «Beijing Wrote the Script». German Marshall Fund of the United States. May 21, 2026.

17         Cara Bilson, Benjamin Sando. «How Taiwan Fared during the 2026 Trump-Xi Summit». Global Taiwan Institute. May 21, 2026.

18         Lauryn Williams, Kuhu Badgi. «What the Trump-Xi Summit Revealed, and Left Unsaid, About U.S.-China Tech Competition». CSIS. May 20, 2026.

19         Kurt Campbell, Mira Rapp-Hooper, Han Lin, Brett Fetterly. «Trump and Xi Left the Hardest Questions for Next Time». The Asia Group. May 21, 2026.

20        Wikipedia Contributors. «2026 visit by Vladimir Putin to China – Wikipedia». Wikipedia. May 23, 2026.

21        Mo Jingxi. «Xi, Putin agree to extend treaty». China Daily HK. May 22, 2026.

22        Friends of Socialist China. «China and Russia agree joint statement on Further Strengthening Comprehensive Strategic Cooperation…». Socialist China. May 25, 2026.

23        Xinhua. «Xi, Putin hail ›new stage‹ of ties in Beijing meeting». Gov.cn. May 21, 2026.

24        Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. «JOINT STATEMENT by the People’s Republic of China and the Russian Federation on Global Strategic Stability». MFA PRC. May 9, 2025.

25        Ulrich Jochheim. «China-Russia relations: A quantum leap?». European Parliament. May 26, 2023.

26        Xinhua. «Xi-Putin meeting charts new strategic course for China-Russia ties». english.scio.gov.cn. May 22, 2026.

27        Council on Foreign Relations. «No Limits? The China-Russia Relationship and U.S. Foreign Policy». CFR. December 2024.

28        Moscow Times Reporter. «Russia and China’s ›No-Limits‹ Trade Partnership Is Losing Steam». The Moscow Times. May 22, 2026.

29        Maciej Kalwasinski, Filip Rudnik, Patrik Andersson, Minna Ålander, Henrik Wachtmeister. «China-Russia Dashboard». OSW. April 28, 2026.

30        Leonid V. Tsukanov. «№ 3 (12), 2026. Dragon, Bear, and Hard Times: The Current State and Prospects of Russian-Chinese Relations». PIR Center. January 28, 2026.

31         Valérie Niquet. «Russia-China Partnership: Without Limits, but with Lingering Territorial Issues». JIIA. 2024.

32        Alison O’Neil, Daniel Shats, Karina Wugang, Sam Haendel, Jakub Kostka, Alexis Turek. «China & Taiwan Update, May 22, 2026». ISW. May 22, 2026.

ئىنكاسلار: