گېرمانىيە دۇچ كېلىۋاتقان ئىچكى ۋە تاشقى خەۋپسىزلىك تەھدىتلىرى: «2025-يىللىق فېدېراتىپ ئاساسىي قانۇننى قوغداش دوكلاتى» غا ئومۇمىي نەزەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت

گېرمانىيە فېۋرالدا ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن 2026-يىلى ئىيۇن ئېيىدا گېرمانىيەنىڭ پايتەختى بېرلىن شەھىرىدە رەسمىي ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق فېۋرالدا ئاساسىي قانۇننى قوغداش دوكلاتى» (Verfassungsschutzbericht 2025) نۆۋەتتە ياۋروپا ۋە گېرمانىيەنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى، جەمئىيەت مۇقىملىقى ۋە دېموكراتىك تۈزۈلمىسى دۇچ كېلىۋاتقان كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە مۇرەككەپ تەھدىتلەرنى سىستېمىلىق يورۇتۇپ بەرگەن ئەڭ مۇھىم ئىلمىي ۋە رەسمىي مەنبەلەرنىڭ بىرىدۇر [1-بەت]. بۇ دوكلات گېرمانىيەنىڭ ئاساسىي قانۇن خەۋپسىزلىكىنى قوغداشتا غوللۇق رول ئوينايدىغان ئورگانلارنىڭ ئەمەلىي خىزمەت نەتىجىلىرىنى، خەتەرلىك تەشكىلاتلارنىڭ ھەرىكەت يۈزلىنىشىنى ۋە دۆلەت ئىچى-سىرتىدىن كېلىۋاتقان سىياسىي جىنايەتلەرنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى تەھلىل قىلىشتا ئىنتايىن يۇقىرى باھالاش قىممىتىگە ئىگە.

نۆۋەتتە ياۋروپا قىتئەسى ۋە گېرمانىيە دۇچ كېلىۋاتقان خەۋپسىزلىك ۋەزىيىتى ئىنتايىن جىددىي بىر باسقۇچقا قەدەم قويغان بولۇپ، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنىڭ داۋاملىشىشى گېئوسىياسىي تەرتىپكە ئېغىر دەرىجىدە زىيان يەتكۈزۈپلا قالماي، بەلكى گېرمانىيەنىڭ ئىچكى بىخەتەرلىكىگىمۇ بىۋاسىتە ۋە ۋاسىتىلىك ھالدا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتمەكتە [3-بەت]. دۆلەت ئارقا كۆرۈنۈشىگە ئىگە تەھدىتلەر بىلەن دۆلەت ئىچىدىكى ئەسەبىي كۈچلەرنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىش يۈزلىنىشى جەمئىيەتنىڭ دېموكراتىك قۇرۇلمىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا، تاشقى كۈچلەرنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قارارلارغا ئارىلىشىش ئۇرۇنۇشلىرىنى كۈچەيتىشكە قولايلىق شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە.

گېرمانىيە فېۋرالدا ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى ئالېكساندر دوبىرىندت (Alexander Dobrindt) دوكلاتنىڭ بېشىدىكى كىرىش سۆزىدە مۇھىم نۇقتىلارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئەركىن ۋە دېموكراتىك ئاساسىي قانۇن تۈزۈلمىسىنى قەتئىي ۋە سىستېمىلىق قوغداشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەيدۇ [3-بەت]. مىنىستىرنىڭ قارىشىچە، بۇ خىل ئاكتىپ قوغداش تەدبىرى دۆلەتنى ئىچىدىن يىمىرىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان ئەسەبىي كۈچلەرگە قارشى تۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، تاشقى دۆلەتلەرنىڭ سىستېمىلىق ئارىلىشىش، بۇزغۇنچىلىق ۋە ئىستىخبارات ھەرىكەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى زۆرۈردۇر.

گېرمانىيە فېدېراتىپ ئاساسىي قانۇننى قوغداش ئىدارىسى (Bundesamt für Verfassungsschutz – BfV) دېموكراتىك سىستېمىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالدىن ئاگاھلاندۇرۇش سىستېمىسى سۈپىتىدە، نۆۋەتتىكى كۆپ قاتلاملىق تەھدىت ۋەزىيىتىدە ئۆزىنىڭ خادىملار ۋە مالىيە كۈچىنى سىستېمىلىق رەۋىشتە كۆپەيتكەن [5-بەت]. 2025-يىلى مەزكۇر ئورگاندا خىزمەت قىلىدىغان خادىملارنىڭ سانى 4649 نەپەرگە يەتكەن بولۇپ (2024-يىلىدىكى 4549 نەپەر خادىمدىن كۆپەيگەن)، فېدېراتىپ خامچوتتىن ئاجرىتىلغان مەبلەغمۇ 551 مىليون 301 مىڭ 151 ياۋروغا ئۆرلەپ، ئىدارىنىڭ تېخنىكىلىق ۋە خادىملار جەھەتتىكى يوشۇرۇن كۈچىنى يەنىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈشكە تۈرتكە بولغان [19-بەت].

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، گېرمانىيە ئارمىيەسىنىڭ ئىچكى خەۋپسىزلىكى ۋە ئەكسىي ئىستىخبارات خىزمىتىگە مەسئۇل بولغان گېرمانىيە فېدېراتىپ ھەربىي ئەكسىي ئىستىخبارات ئىدارىسى (Bundesamt für den Militärischen Abschirmdienst – BAMAD) ئۆزىنىڭ نۆۋەتتىكى خىزمەت ئىقتىدارىنى قوغداشتا ئاكتىپ رول ئوينىغان [19-بەت]. 2025-يىلى مەزكۇر ئىدارىنىڭ خادىملار سانى 1577 نەپەر بولۇپ (2024-يىلى 1604 نەپەر بولغان)، دۆلەت خامچوتىدىن ئاجرىتىلغان مەبلەغ 216 مىليون 377 مىڭ 326 ياۋرو قىلىپ بېكىتىلگەن ھەمدە ھەربىي ساھەدىكى ئەسەبىيلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش خىزمىتى سىستېمىلىق ئىجرا قىلىنغان.

گېرمانىيە فېدېراتىپ ئاساسىي قانۇننى قوغداش ئىدارىسى ۋە يەرلىك ئىشتاتلىق ئاساسىي قانۇننى قوغداش ئورگانلىرىنىڭ بىرلىككە كەلگەن ئۇچۇر ئامبىرى بولغان «ئىستىخبارات ئۇچۇر سىستېمىسى» (Nachrichtendienstliches Informationssystem – NADIS) دىكى خادىملار ۋە شەخسلەرگە ئائىت ئۇچۇر تىزىملىكى تېز سۈرئەتتە كۆپەيگەن [19-بەت]. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا مەزكۇر سىستېمىغا كىرگۈزۈلگەن شەخسلەرگە مۇناسىۋەتلىك تىزىملىكنىڭ سانى 4 مىليون 234 مىڭ 276 گە يەتكەن بولۇپ (2025-يىلىنىڭ بېشىدا 4 مىليون 182 مىڭ 80 بولغان)، بۇنىڭ ئاساسلىق قىسمى ئاۋىئ‍اتسىيە، يادرو ئېنېرگىيەسى، قورال-ياراغ، پارتلاتقۇچ بۇيۇملار ۋە پورت بىخەتەرلىكى قاتارلىق سەزگۈر ساھەلەردىكى خادىملارنىڭ سالاھىيىتىنى ۋە ئارقا كۆرۈنۈشىنى تەكشۈرۈش نەتىجىسىدۇر.

سىياسىي مەقسەتلىك جىنايەتلەرنىڭ ئومۇمىي مەنزىرىسى

دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، گېرمانىيە فېدېراتىپ جىنايى ئىشلار ساقچى ئىدارىسى (Bundeskriminalamt – BKA) تەرىپىدىن تىزىمغا ئېلىنغان جىنايەتلەرگە ئائىت ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلار جەمئىيەتتىكى سىياسىي زىددىيەتلەرنىڭ بارغانسېرى يۇقىرى پەللىگە چىقىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [27-بەت]. 2025-يىلى گېرمانىيە دۆلەت چېگراسى ئىچىدە جەمئىي 85837 قېتىم سىياسىي مەقسەتلىك جىنايەت (Politisch motivierte Kriminalität – PMK) تىزىمغا ئېلىنغان بولۇپ، بۇ سانلىق مەلۇماتلار 2024-يىلىدىكى 84172 قېتىملىق جىنايەت دېلوسىغا قارىغاندا روشەن دەرىجىدە كۆپەيگەنلىكىنى، شۇنداقلا جەمئىيەت قۇرۇلمىسىدىكى زىددىيەتلەرنىڭ زوراۋانلىق تۈسىنى ئېلىشقا يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.

مەزكۇر سىياسىي مەقسەتلىك جىنايەتلەرنىڭ ئىچكى تەركىبى ۋە سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشى تۈرلەر بويىچە ئىنتايىن تەپسىلىي ئايرىلغان بولۇپ، ئوڭچىل ئېقىمدىكى سىياسىي جىنايەتلەر يەنىلا ئەڭ يۇقىرى نىسبەتنى ئىگىلەيدۇ [27-بەت]. تىزىمغا ئېلىنغان دېلولار ئىچىدە، 42544 دېلو ئوڭچىللارنىڭ سىياسىي جىنايەت تۈرىگە، 13490 دېلو سولچىللارنىڭ سىياسىي جىنايەت تۈرىگە، 1983 دېلو دىنىي ئېتىقاد ۋە ئىدىيەگە چېتىشلىق جىنايەتلەر تۈرىگە، 6886 دېلو چەت ئەل سىياسىي ئىدىيەسىگە چېتىشلىق جىنايەتلەر تۈرىگە تەۋە بولۇپ، قالغان 20934 جىنايەت دېلوسى باشقا ئېنىق بولمىغان تۈرلەرگە ئايرىلغان [28-بەت].

سىياسىي جىنايەتلەرنىڭ كۆرۈنەرلىك بىر قىسمى جەمئىيەت تەرتىپىگە قارشى تەشۋىقات پائالىيەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، جەمئىي 30397 قېتىملىق تەشۋىقات جىنايىتى خاتىرىلەنگەن [27-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئەڭ جىددىي كۆڭۈل بۆلۈشكە تېگىشلىكى شۇكى، سىياسىي مەقسەتلىك زوراۋانلىق جىنايەتلىرىمۇ كۆپەيگەن. 2025-يىلى مەملىكەت بويىچە جەمئىي 4156 قېتىم سىياسىي زوراۋانلىق دېلوسى خاتىرىلەنگەن بولۇپ (2024-يىلىدىكى 4107 دېلودىن كۆپ)، بۇ ئەھۋال سىياسىي قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىنىڭ زوراۋانلىققا ئايلىنىش يۈزلىنىشىنىڭ كۈچەيگەنلىكىدىن بېشارەت بېرىدۇ.

ئوڭچىل ئەسەبىيلىك ۋە دېموكراتىك سىستېمىغا كېلىۋاتقان تەھدىتلەر

دوكلاتتا ئوڭچىل ئەسەبىيلىك (Rechtsextremismus) گېرمانىيەنىڭ ئەركىن ۋە دېموكراتىك ئاساسىي قانۇن تۈزۈلمىسىگە كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ تەھدىت سۈپىتىدە بېكىتىلگەن [4-بەت]. ئوڭچىل ئەسەبىي گۇرۇپپىلارنىڭ تەشۋىقات پائالىيەتلىرى مىللەتچىلىك، ئىرقىي كەمسىتىش، يەھۇدىيلارغا ئۆچمەنلىك قىلىش ۋە تارىخنى بۇرمىلاشنى ئاساس قىلغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ نوپۇزىنى ئاجىزلىتىش ھەرىكەتلىرى سىستېمىلىق ھالدا ئەۋج ئالماقتا [92-بەت]. ئوڭچىل ئەسەبىي كۈچلەرنىڭ خادىملار كۈچى ۋە تەشكىلىي قۇرۇلمىسىنىڭ كېڭىيىشى جەمئىيەت مۇقىملىقىغا بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە [4-بەت]. دوكلات ئېلان قىلىنغان يىلدا، ئوڭچىل ئەسەبىيلەرنىڭ ئومۇمىي سانى 59850 نەپەرگە يەتكەن بولۇپ، بۇ سان ئۆتكەن بىر يىلغا سېلىشتۇرغاندا 8000 نەپەردىن ئارتۇق كۆپەيگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە جەمئىي 15600 ئادەم زوراۋانلىققا مايىل ئوڭچىل ئەسەبىيلەر سۈپىتىدە ئايرىم تىزىمغا ئېلىنغان [96-بەت].

ئوڭچىل ئەسەبىيلىكنىڭ كۈچىيىشىدە، سىياسىي پارتىيە سۈپىتىدە پائالىيەت قىلىدىغان «گېرمانىيە ئۈچۈن تاللاش» (Alternative für Deutschland – AfD) پارتىيەسىگە مۇناسىۋەتلىك قانۇنىي قارارلار ئىنتايىن مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ [95-بەت]. گېرمانىيە فېدېراتىپ مەمۇرىي سوت مەھكىمىسى 2025-يىلى 20-مايدىكى قارارى ئارقىلىق، مەزكۇر پارتىيەنىڭ ئاساسىي قانۇننى قوغداش ئىدارىسى تەرىپىدىن «گۇمانلىق تەشكىلات» (Verdachtsfall) سۈپىتىدە بېكىتىلىشىنىڭ ۋە ئۇنىڭ ئۈستىدىن تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشنىڭ تولۇق قانۇنلۇق ئىكەنلىكىنى سوت ئارقىلىق مۇئەييەنلەشتۈرگەن، نۆۋەتتە پارتىيە ئىچىدىكى ئەسەبىيلىككە مايىللارنىڭ سانى 28000 گە يەتكەن [96-بەت].

AfD پارتىيەسىنىڭ ئىلگىرىكى ياشلار تەشكىلاتى بولغان «ياش ئالتېرناتىپلار» (Junge Alternative – JA) تەشكىلاتى ئۆزىنىڭ ئاساسىي قانۇنغا زىت پائالىيەتلىرى بىلەن كۆزگە كۆرۈنگەندىن كېيىن، پارتىيە قۇرۇلمىسىدىن رەسمىي چىقىرىلىپ، 2025-يىلى 31-مارت كۈنى ئۆزىنى تارقىتىۋېتىشكە مەجبۇر بولغان [137-بەت]. ئەمما ئۇنىڭ ئورنىغا شۇ يىلى 29-نويابىر كۈنى ھېسسېن (Hessen) ئىشتاتىنىڭ گىسسېن (Gießen) شەھىرىدە «گېرمانىيە ئەۋلادلىرى» (Generation Deutschland – GD) ناملىق يېڭى ياشلار تەشكىلاتى قۇرۇلغان بولۇپ، ئاساسىي قانۇننى قوغداش ئىدارىسى بۇ يېڭى تەشكىلاتنىڭمۇ كونا تەشكىلات بىلەن خادىملار ۋە ئىدىيە جەھەتتە يۇقىرى دەرىجىدە ئىزچىللىققا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ [136-بەت].

گېرمانىيە بىخەتەرلىك تارماقلىرى زوراۋانلىق ۋە تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە بەل باغلىغان ئوڭچىل تەشكىلاتلارنىڭ جىنايى پائالىيەتلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىپ كەلگەن [4-بەت]. زاپاس كۈچلەر ۋە ئوڭچىل ياشلارنىڭ بىرلىشىشى ئارقىلىق قۇرۇلغان «ئەڭ ئاخىرقى قوغداش دولقۇنى» (Letzte Verteidigungswelle – LVW) ناملىق رادىكال تېررورلۇق گۇرۇپپىسىغا قارشى 2025-يىلى ماي ئېيىدا كەڭ كۆلەملىك ساقچى ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىلىپ، ئۇلارنىڭ مۇساپىرلار ياتاقلىرى ۋە سولچىل خادىملارغا قاراتقان پارتلىتىش ھەمدە ئوت قويۇش ھۇجۇمى ئۇيۇشتۇرۇش سۇيىقەستلىرىنىڭ ئالدى ئېلىنغان [116-بەت].

دۆلەت ھالقىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ۋە تېلېگرام (Telegram) قاتارلىق قوراللار ئارقىلىق يوشۇرۇن تەشكىللەنگەن «برېنتون ھەۋەسكارلىرى كۇلۇبى» (Brenton Fanclub) ناملىق خەلقئارالىق تور سۆھبەت گۇرۇپپىسىنىڭ ئەزالىرىنى تەكشۈرۈشمۇ يۇقىرى پەللىگە چىققان [4-بەت]. 2025-يىلى يانۋار ۋە فېۋرال ئايلىرىدا بىر قىسىم ياشلار زەربە بېرىش ھەرىكىتى جەريانىدا تۇتقۇن قىلىنغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھاللې (Halle) شەھىرىدىكى يەھۇدىيلارنىڭ دىنىي ئىبادەتخانىسىغا (سىناگوگىغا) قوراللىق ھۇجۇم قىلىش، ئۆزلىرى ئوقۇيدىغان مەكتەپلەرنى پارتلىتىش سۇيىقەستلىرى بارلىقى ئېنىقلانغان [115-116-بەتلەر].

ئوڭچىل ئەسەبىي گۇرۇپپىلار يېقىنقى يىللاردىن بۇيان جەمئىيەتتىكى جىنسىي ئاز سانلىقلار (LSBTIQ) توپىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتلىرى ۋە «كرىستوفېر كوچىسى بايرىمى» (Christopher Street Day – CSD) نى ئاساسلىق نىشان قىلىۋالغان [91-بەت]. 2025-يىللىق يازلىق پائالىيەتلەر جەريانىدا، ئوڭچىل پارتىيەلەر ۋە زوراۋان ياشلار بىرلىشىپ جەمئىيەتنىڭ ئەركىن قۇرۇلمىسىغا قارشى تۇرۇش نىشانىدا كۆپلىگەن نامايىش ۋە قالايمىقانچىلىقلارنى قوزغاشقا ئۇرۇنغان [111-بەت]. بولۇپمۇ ساكسونىيە ئىشتاتىنىڭ باۋتزېن (Bautzen)، ساكسونىيە-ئانھالت ئىشتاتىنىڭ ماگدېبۇرگ (Magdeburg) ۋە مېكلېنبۇرگ-ئالدى پومېرانىيە (Mecklenburg-Vorpommern) ئىشتاتىنىڭ گرېۋېسميۇلېن (Grevesmühlen) شەھەرلىرىدىكى جىنسىي ئاز سانلىقلارنىڭ پائالىيەتلىرىگە توسقۇنلۇق قىلىشقا ئۇرۇنغان ئوڭچىللارنىڭ نامايىشلىرى 2025-يىلى ئاۋغۇست ۋە سېنتەبىر ئايلىرىدا يۈز بەرگەن [111-بەت]. بۇ يوشۇرۇن جىددىيلىك ساقچى تارماقلىرىنىڭ كۈچلۈك ئالدىنى ئېلىش ۋە قوغداش تەدبىرلىرى ئارقىلىق زور ۋەقە چىقارماي كونترول قىلىنغان بولسىمۇ، بىراق بۇ، ياش ئوڭچىللارنىڭ زوراۋانلىق ئىستىكىنىڭ يەنىلا يۇقىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى.

نۆۋەتتە ئوڭچىللار تەھدىتىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى شۇكى، ئۇلار تور كۇتۇپخانىلىرى، ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى (مەسىلەن، ئىنستاگرام، تىكتوك) ۋە تېلېگرام قاتارلىق ئەپ سىستېمىلىرىنى ئىشلىتىپ ياشلار ۋە بالىلارنى ئاكتىپ ھالدا رادىكاللاشتۇرماقتا [96-بەت]. بۇ خىل پائالىيەتلەر سىياسىي جەھەتتىن پىشىپ يېتىلمىگەن ياشلارغا جەمئىيەتتە مەۋجۇت بولغان مەدەنىيەت پەرقلىرىنى بۇرۇنقىدىنمۇ كەسكىنلەشتۈرۈپ كۆرسىتىش پۇرسىتى يارىتىپ بەرمەكتە.

تور دۇنياسىدا شەكىللەنگەن «قەستلىگۈچىلەرگە چوقۇنۇش تور مەدەنىيىتى» (Attentäter-Fanszene) دەپ ئاتىلىدىغان بىر توپ يوشۇرۇن ياش پائالىيەتچىلەر بارغانسېرى خەتەرلىك يۈزلىنىشنى شەكىللەندۈرمەكتە [96-بەت]. ئۇلار ئۆتمۈشتىكى ئوڭچىل تېررورچىلارنىڭ قىلمىشلىرىنى قەھرىمانلىق سۈپىتىدە كۆرسىتىش، شۇنداقلا توردا يوشۇرۇن پارتلىتىش ۋە ئادەم ئۆلتۈرۈش پىلانلىرىنى مۇھاكىمە قىلىش ئارقىلىق جەمئىيەتكە جەڭ ئېلان قىلماقتا.

ئوڭچىل كۈچلەر ۋە AfD پارتىيەسى دۆلەت ئىچىدىكى ئىجتىمائىي زىددىيەتنى كۈچەيتىش ئۈچۈن مۇساپىرلار ۋە كۆچمەنلەر مەسىلىسىدىن پايدىلىنىپ، بولۇپمۇ سىرتتىن كەلگەنلەرنى پۈتۈنلەي دۈشمەنلەشتۈرۈش تاكتىكىسىنى قوللانماقتا [133-بەت]. ئۇلار يەرلىك نوپۇس قۇرۇلمىسىنىڭ سىرتتىن كەلگەن نوپۇس تەرىپىدىن قەستەن ئالماشتۇرۇلۇۋاتقانلىقىغا دائىر «چوڭ ئالماشتۇرۇش» (Großer Austausch) ياكى «مىللەت يىلتىزىنى ئالماشتۇرۇش» (Umvolkung) نەزەرىيەلىرىنى سىستېمىلىق تارقاتماقتا.

ئوڭچىل زىيالىيلار، جۈملىدىن «نېمىس كىملىك ھەرىكىتى» (Identitäre Bewegung) نىڭ باش يېتەكچىسى مارتېن سېلنېر (Martin Sellner) تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «قايتۇرۇپ چىقىرىش» (Remigration) ئۇقۇمى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئوڭچىللار ئارىسىدا دۆلەت سىرتىدىن كەلگەن كۆچمەنلەرنى سىستېمىلىق يوسۇندا قوغلاپ چىقىرىش پىلانى سۈپىتىدە قوللىنىلماقتا [103-بەت، 121-بەت]. بۇ ئۇقۇم ھەر قانداق كۆچمەنلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلىرىنى گېرمانىيە جەمئىيىتىدىن سىقىپ چىقىرىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

ياشلارنى جەلپ قىلىش جەريانىدا ئوڭچىللارنىڭ مۇزىكا يىغىلىشلىرى ۋە «ئاكتىپ كۇلۇبلار» (Active Clubs) دەپ ئاتىلىدىغان تەنتەربىيە ئۇيۇشمىلىرى ئىنتايىن چوڭ رول ئوينىماقتا [108-بەت، 109-بەت]. 2025-يىلى مۇزىكا يىغىلىشلىرىنىڭ سانى مەملىكەت بويىچە يېڭى يۇقىرى پەللىگە چىققان بولۇپ، مەزكۇر پائالىيەتلەر ياشلارغا سىياسىي جەھەتتىن مىللەتچىلىك ئىدىيەسىنى يۇمشاق يول بىلەن سىڭدۈرۈش قورالى سۈپىتىدە پايدىلىنىلماقتا.

«رېيخ پۇقرالىرى» ۋە «ئۆزىنى ئىدارە قىلغۇچىلار» نىڭ قوراللىق ھەرىكەتلىرى

گېرمانىيەنىڭ ئاساسىي مۇقىملىقىغا جەڭ ئېلان قىلىۋاتقان يەنە بىر رادىكال گۇرۇپپا بولسا «رېيخ پۇقرالىرى» (Reichsbürger) ۋە «ئۆزىنى ئىدارە قىلغۇچىلار» (Selbstverwalter) بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئومۇمىي سانى مەملىكەت بويىچە 26000 نەپەر ئەتراپىدا دەپ مۆلچەرلەنگەن [5-بەت، 154-بەت]. ئۇلار گېرمانىيە فېدېراتىپ جۇمھۇرىيىتىنىڭ قانۇنىي سالاھىيىتىنى پۈتۈنلەي رەت قىلىدۇ ۋە ئۆتمۈشتىكى گېرمانىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ چېگرالىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى رەسمىي تەرغىب قىلىش بىلەن ئاكتىپ شۇغۇللىنىدۇ.

بۇ گۇرۇپپىلار ئىچىدە تەشكىلىي قۇرۇلمىسى كۈچلۈك بولغان «گېرمانىيە پادىشاھلىقى» (Königreich Deutschland – KRD) ناملىق تەشكىلات 2025-يىلى 13-مايدا گېرمانىيە فېدېراتىپ ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ رەسمىي بۇيرۇقى بىلەن پۈتۈنلەي چەكلەنگەن ۋە مال-مۈلۈكلىرى مۇسادىرە قىلىنغان [157-بەت]. مەزكۇر تەشكىلات ئۆز ئالدىغا دۆلەت قۇرۇلمىسى ھاسىل قىلىشقا ئۇرۇنۇپ، فېدېراتىپ دۆلەتنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلغان.

«گېرمانىيە پادىشاھلىقى» تەشكىلاتى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئۆزىنىڭ جىنايى پائالىيەتلىرىنى مالىيە جەھەتتىن قامداش ئۈچۈن قەستەن يوشۇرۇن بانكا ۋە فوندلارنى تەسىس قىلىپ، ئەزالىرىنىڭ تاپقان پۇللىرىنى قانۇنسىز يوسۇندا يوشۇرۇپ كەلگەن [157-بەت]. ئۇلار يەرلىك شىركەتلەرنى قۇرۇش، سېلىنغان مەبلەغلەرنى تاشقى بېسىملاردىن قوغداش نامى ئاستىدا پائالىيەت ئېلىپ بارغان.

گېرمانىيە تارىخىدىكى ھاكىمىيەتنى ئاغدۇرۇش سۇيىقەستلىرىنىڭ ئەڭ چوڭلىرىدىن بىرى بولغان شاھزادە ھېينرىخ XIII (Heinrich XIII P. R.) باشچىلىقىدىكى تېررورلۇق تەشكىلاتىنى تەكشۈرۈش خىزمىتى 2025-يىلىمۇ يۇقىرى سۈرئەتتە داۋاملاشقان [158-بەت]. مەزكۇر قوراللىق تەشكىلاتنىڭ نۇرغۇنلىغان ئەزالىرى جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىلىرىدە سوتلانماقتا.

دۆلەتنىڭ رەسمىي كىملىك ۋە سالاھىيەت سىستېمىلىرىغا زەربە بېرىشنى مەقسەت قىلغان «نېمىس ئىمپېرىيەسى مەتبەئەسى» (Deutsche Reichsdruckerei) ناملىق يوشۇرۇن جەمئىيەت ئەزالىرىغا قارشى 2025-يىلى 18-نويابىر كۈنى كەڭ كۆلەملىك ساقچى تىنتىش ھەرىكەتلىرى ئېلىپ بېرىلگەن [159-بەت]. ئۇلار نۇرغۇن ياشلارنى ئالداپ، ساختا كىملىك ۋە شوپۇرلۇق كىنىشكىلىرىنى ياساپ سېتىش ئارقىلىق، دۆلەتنىڭ رەسمىي سىستېمىسىنى ۋەيران قىلىشقا پىلان تۈزىگەن.

«رېيخ پۇقرالىرى» نىڭ قوراللىق زوراۋانلىق يوشۇرۇن كۈچىنى ئەڭ ياخشى نامايان قىلىدىغان مۇھىم بىر ۋەقە 2025-يىلى 5-ماي كۈنى تۆۋەنكى ساكسونىيە ئىشتاتىنىڭ لونې (Lohne) شەھىرىدە يۈز بەرگەن [160-بەت]. تەكشۈرۈشتە 57 ياشلىق بىر يەرلىك پائالىيەتچىنىڭ ئۆيىنىڭ ئاستىدىن نۇرغۇن ئادەم ياتالايدىغان يوشۇرۇن ھەربىي گەمە، 35000 دانىدىن ئارتۇق ئوق-دورا، تۈرلۈك ئاپتوماتىك قوراللار بىلەن ساختا سوت زالى تېپىلغان.

سولچىل ئەسەبىيلىك ۋە دۆلەتنىڭ مۇھىم ئۇل ئەسلىھە بىخەتەرلىكى

سولچىل ئەسەبىيلىك (Linksextremismus) گېرمانىيەنىڭ جەمئىيەت مۇقىملىقى ۋە ئۇل ئەسلىھە بىخەتەرلىكىگە ئېغىر تەھدىت سېلىۋاتقان تەشكىللىك ھەرىكەت بولۇپ، ئۇلارنىڭ نىشانى جەمئىيەتتىكى نۆۋەتتىكى كاپىتالىستىك تۈزۈلمىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشتۇر [162-بەت]. ئۇلار ئاساسىي جەھەتتىن «بىۋاسىتە قارشى تۇرۇش»، «تۆمۈر يول ھۇجۇملىرى» ۋە «دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قالايمىقان قىلىش» قاتارلىق تاكتىكىلارنى قوللىنىدۇ.

سولچىل ئەسەبىي كۈچلەرنىڭ ئادەم سانى 2025-يىلى تېز سۈرئەتتە كۆپىيىپ، 42200 گە يەتكەن (2024-يىلى 38000 خاتىرىلەنگەن) بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدە جەمئىي 11600 كىشى زوراۋانلىق قىلمىشلىرىغا ئاكتىپ قاتنىشىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە دەپ تىزىمغا ئېلىنغان [4-بەت، 165-بەت]. سولچىللارنىڭ سىياسىي جىنايەتلىرىنىڭ سانى 38.9 پىرسەنت كۆپىيىپ، 8133 دېلوغا يەتكەنلىكى ئىستاتىستىكا قىلىنغان [162-بەت]. سولچىل زوراۋان كۈچلەرنىڭ نىشانى دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈش ئۈچۈن «دۆلەتنىڭ مۇھىم ئۇل ئەسلىھەلىرى» (Kritische Infrastrukturen – KRITIS) نى يوشۇرۇن يوسۇندا ۋەيران قىلىشتۇر [166-بەت]. ئۇلار بولۇپمۇ ئېنېرگىيە، قاتناش ۋە ئالاقە سىستېمىلىرىغا قەستەن زىيان يەتكۈزۈشنى پىلانلايدۇ.

2025-يىلى 9-سېنتەبىر كۈنى بېرلىن شەھىرىدىكى ئادلېرسخوف (Adlershof) تېخنىكا باغچىسى ئەتراپىدىكى ئىككى يۇقىرى بېسىملىق توك مۇنارىغا قىلىنغان تېررورلۇق ھۇجۇمى بىرنەچچە شىركەتنى پالەچ قىلىپ قويغان [167-بەت]. بۇنىڭدىن سىرت، 2026-يىلى 3-يانۋار كۈنى بېرلىننىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى ئىسسىقلىق بىلەن تەمىنلەش لىنىيەلىرى ۋە توك سىستېمىلىرىغا قىلىنغان ھۇجۇم 45000 ئائىلىنى قەھرىتان سوغۇق كۈنلەردە توك ۋە ئىسسىقلىق تەمىناتىدىن مەھرۇم قىلغان [168-بەت]. يۇقىرىقى بۇزغۇنچىلىق سېلىش ۋە ئوت قويۇش دېلولىرىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە تۇرغان «ۋۇلكان گۇرۇپپىسى» (Vulkangruppen) ناملىق يوشۇرۇن ئانارخىستلار تەشكىلاتى دۆلەت بىخەتەرلىك ئورگانلىرى تەرىپىدىن بىرىنچى بولۇپ نىشانغا ئېلىنغان [171-بەت]. بۇ گۇرۇپپا ئۆزىنىڭ سىستېمىلىق ئوت قويۇش ۋە تېخنىكىلىق جىنايەت قىلمىشلىرى ئارقىلىق دۆلەت مۈلكىگە مىليونلىغان ياۋرولۇق زىيان يەتكۈزگەن.

رۇسىيە ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلغاندىن كېيىن، گېرمانىيە فېدېراتىپ ئارمىيەسىنىڭ خامچوتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە ھەربىي ساھەدىكى سىستېمىنى ياخشىلاش قارارلىرى سولچىللارنىڭ ئەڭ چوڭ قارشىلىق نىشانىغا ئايلانغان [164-بەت]. ئۇلار دۆلەتنى «ئىمپېرىيالىستىك يۈزلىنىشتە» دەپ قاراپ، يەرلىك ھەربىي زاۋۇتلارغا قارشى نامايىش قىلىشنى ۋە ئۇلارغا زىيان يەتكۈزۈشنى تەرغىب قىلماقتا [172-بەت]. سولچىل ئەسەبىي تەشكىلاتلار 2025-يىلى ئاۋغۇستنىڭ ئاخىرقى ھەپتىسىدە كۆلىن (Köln) شەھىرىدە «رايىنمېتالنى قورالسىزلاندۇرۇش» (Rheinmetall Entwaffnen – RME) ناملىق نامايىش لاگېرىنى قۇرغان [173-بەت]. بۇ يىغىلىش جەريانىدا كۆپلىگەن ھەربىي زاۋۇت بىنالىرى، شىركەت ئىشخانىلىرى ۋە چەت ئەل بانكىلىرىنىڭ بىنالىرى ھۇجۇمغا ئۇچرىغان، ئاخىرىدا ساقچى قىسىملىرى بىلەن كەڭ كۆلەملىك توقۇنۇش يۈز بەرگەن.

مۇھىت ئاسراش ۋە كىلىمات مەسىلىلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي غەرىزى ئۈچۈن قورال قىلىۋالغان «ئاخىرلىشىش چېكى» (Ende Gelände) ناملىق سىياسىي ئىتتىپاق نۆۋەتتە گېرمانىيە فېدېراتىپ ئاساسىي قانۇننى قوغداش ئىدارىسى تەرىپىدىن رەسمىي ھالدا «گۇمانلىق تەشكىلات» سۈپىتىدە تىزىمغا ئېلىنغان [175-بەت]. ئۇلار مۇھىت ئاسراش پائالىيىتى بىلەن كاپىتالىزمغا قارشى تۇرۇشنى ئارىلاشتۇرۇپ، يېزا-قىشلاقلاردا ۋە شەھەر سىرتىدىكى رايونلاردا قالايمىقانچىلىق چىقارماقتا [176-بەت].

سولچىل زوراۋانلىق تورىنىڭ ئەڭ مۇھىم بىر قىسمى بولغان «شەرقىي ئانتىفا» (Antifa Ost) تېررورلۇق تورىنىڭ ئەزاسى لىنا ئې. (Lina E.) ۋە باشقا بىر قىسىم شېرىكلىرىنىڭ جىنايى دېلوسى فېدېراتىپ سوت مەھكىمىسى تەرىپىدىن 2025-يىلى 19-مارت كۈنى سوتلىنىپ، ئۇلارنىڭ سىستېمىلىق ھۇجۇم ۋە تېررورلۇق قىلمىشلىرى ئۈچۈن بېرىلىدىغان جازا رەسمىي بېكىتىلگەن [183-بەت، 184-بەت]. بۇ قارار سولچىللار ئارىسىدا تېخىمۇ چوڭ قالايمىقانچىلىق ۋە قارشىلىق ۋەقەلىرىنى قوزغىغان.

ئىسلامىزم، تېررورلۇق ۋە يەككە جىنايەت يۈزلىنىشلىرى

نۆۋەتتە گېرمانىيە دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ جىددىي ۋەزىيەتلەرنىڭ يەنە بىر تەرىپى تاشقى كۈچلەرگە چېتىشلىق بولغان ئىسلامىزم ۋە ئىسلامىي تېررورلۇق (Islamismus) بولۇپ، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان بۇ ساھەدىكى تەھدىتلەر يەنىلا يۇقىرى سەۋىيەدە تۇرماقتا [226-بەت]. بولۇپمۇ ئوتتۇرا شەرقتىكى زىددىيەتلەر، ئىسرائىلىيە بىلەن خاماس تەشكىلاتى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشلار يەرلىك ئەسەبىي كۈچلەرنى جىددىي بىر تاشقى ئارقا كۆرۈنۈش بىلەن تەمىنلىگەن.

2025-يىلدىكى سىستېمىلىق سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، گېرمانىيە تەۋەلىكىدىكى ئومۇمىي ئىسلامىي ئەسەبىي كۈچلەرنىڭ سانى 28645 كە يەتكەن بولۇپ (2024-يىلى 28280 بولغان)، بۇلارنىڭ ئىچىدە جەمئىي 9110 كىشى زوراۋانلىق قىلمىشلىرىغا ئاكتىپ قاتنىشىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە دەپ تىزىمغا ئېلىنغان [230-بەت]. سەلەفىيلەرنىڭ سانى بولسا 11200 گە يەتكەن [230-بەت].

«ئىسلام دۆلىتى» تەشكىلاتىنىڭ (IS) نۆۋەتتىكى ئەڭ خەتەرلىك تاشقى تارمىقى بولغان «ئىسلام دۆلىتى تەشكىلاتى خۇراسان ۋىلايىتى تارمىقى» (ISPK) گېرمانىيە ۋە ياۋروپاغا جىددىي تەھدىت سالماقتا [239-بەت]. ئۇلار ئالاھىدە پائالىيەتلەرنى، مەسىلەن، ميۇنخېندىكى «ئۆكتەبىر بايرىمى» (Oktoberfest) پائالىيەتلىرىنى نىشانلاشقا ئۇرۇنۇپ، ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ يۈكسەك دىققىتىنى قوزغىغان.

يەككە ھەرىكەت قىلغۇچى سىياسىي جىنايەتچىلەر پەيدا قىلغان خەتەرلەر نۆۋەتتىكى ئەڭ ئېغىر مەسىلىلەرنىڭ بىرىدۇر [239-بەت]. مەسىلەن، 2025-يىلى 21-فېۋرال كۈنى بېرلىندىكى يەھۇدىي قىرغىنچىلىقى خاتىرە ئابىدىسى (Holocaust-Mahnmal) ئەتراپىدا يۈز بەرگەن ۋەقە بۇنىڭ مىسالىدۇر [66-بەت، 240-بەت]. بىر نەپەر سۈرىيەلىك ئەسەبىي پائالىيەتچى بىر ساياھەتچىگە تۇيۇقسىز ئېتىلىپ پىچاق تىقىپ ئېغىر زەخىملەندۈرگەن بولۇپ، ئۇنىڭ بۇ جىنايەتنى «ئىسلام دۆلىتى» تەشكىلاتىغا بېغىشلىغانلىقى ئېنىقلانغان.

يەنە بىر جىنايى ۋەقە 2025-يىلى 13-فېۋرال كۈنى باۋارىيە ئىشتاتىنىڭ مىيۇنخېن (München) شەھىرىدە يۈز بەرگەن بولۇپ، بىر نەپەر ئەسەبىي پائالىيەتچى ئاپتوموبىل ھەيدەپ يەرلىك كەسپىي ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ (ver.di) پائالىيىتىگە قەستەن باستۇرۇپ كىرگەن [240-بەت]. ۋەقەدە ئىككى نەپەر گۇناھسىز پۇقرا قازا قىلغان ۋە 44 ئادەم ئېغىر زەخىملەنگەن بولۇپ، جىنايەتچىنىڭ بۇنى باشقا رايونلاردىكى مۇسۇلمانلارنىڭ قىيىن ۋەزىيىتى ئۈچۈن قىساس ئېلىش مەقسىتىدە قىلغانلىقى ئېنىقلانغان.

شىمالىي رېيىن-ۋېستفالىيە (Nordrhein-Westfalen) ئىشتاتىنىڭ بىلېفېلد (Bielefeld) شەھىرىدە 2025-يىلى 18-ماي كۈنى يۈز بەرگەن يەككە پىچاقلىق ھۇجۇم يەنە بىر ئەسەبىيلىك قىلمىشىدۇر [240-بەت]. مەزكۇر ۋەقەدە بىر نەپەر رادىكال پائالىيەتچى يەرلىك رېستوران ئالدىدا ئولتۇرغان مېھمانلارغا تۇيۇقسىز پىچاق بىلەن ھۇجۇم قىلغان بولۇپ، ۋەقەدە تۆت ئادەم ئۆلگىلى تاس قالغان.

يەنە بىر ئېغىر ۋەقە 2025-يىلى 5-سېنتەبىر كۈنى ئېسسېن (Essen) شەھىرىدە يۈز بەرگەن بولۇپ، بىر نەپەر ياش ئەسەبىي پائالىيەتچى دەسلەپتە بىر باشلانغۇچ مەكتەپ مەسئۇلىنى ئۇرۇپ، ئارقىدىن ئوقۇتقۇچىسىغا پىچاق تىقىپ يارىلاندۇرغاندىن كېيىن، شەھەردىكى كونا يەھۇدىي ئىبادەتخانىسىغا ھۇجۇم قىلىشنى پىلانلىغان [241-بەت]. بۇ ۋەقەمۇ يەككە رادىكال ياشلارنىڭ بىخەتەرلىككە بولغان تەھدىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

گېرمانىيە ئىچىدىكى ئىسلامىي رادىكال كۆزقاراشلار تەرغىب قىلىش بىلەن ئاكتىپ شۇغۇللىنىدىغان ھەمدە «ھىزبۇت تەھرىر» (Hizb ut-Tahrir – HuT) تەشكىلاتىغا يېقىن بولغان «مۇسۇلمانلار ئىنتېراكتىۋ» (Muslim Interaktiv – MI) جەمئىيىتى 2025-يىلى 5-نويابىر كۈنى گېرمانىيە فېدېراتىپ ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن رەسمىي چەكلەنگەن [253-بەت، 271-بەت]. ئۇلارنىڭ بېرلىندىن تارتىپ ھامبۇرگقىچە بولغان نۇرغۇنلىغان پائالىيەت ئورۇنلىرى سوت ئارقىلىق ئاختۇرۇلۇپ تەكشۈرۈلگەن.

گېرمانىيە تەۋەلىكىدە يەنە پەلەستىن ئىسلامىي قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتى خاماس (HAMAS) ۋە لىۋان ھىزبۇللاھى (Hizb Allah) نىڭ پائالىيەتچىلىرى يەنىلا يوشۇرۇن ھەرىكەت قىلماقتا [246-بەت، 247-بەت]. 2025-يىلى نۇرغۇنلىغان قورال-ياراغ ئاختۇرۇش ھەرىكەتلىرى ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، بىر قىسىم خاماس ئەزالىرىنىڭ يەھۇدىيلار ۋە ئىسرائىلىيەگە تەۋە بىنالارغا يوشۇرۇن ھۇجۇم تەييارلىقى قىلىۋاتقان مەزگىلىدە قولغا ئېلىنغانلىقى دوكلاتتا ئالاھىدە قەيت قىلىنغان [256-بەت].

چەتئەل ئەسەبىيلىك پائالىيەتلىرى ۋە دۆلەت چېگراسى سىرتىدىكى ئالاقىلىرى

چەت ئەللەر بىلەن باغلانغان، لېكىن ئىسلامىي بولمىغان چەتئەل ئەسەبىيلىكى (Auslandsbezogener Extremismus) نۆۋەتتە گېرمانىيەنىڭ تاشقى سىياسىتىگە بىۋاسىتە ۋە ۋاسىتىلىك مۇناسىۋەتلىك بولغان ئالدىنقى قاتاردىكى مەسىلىدۇر [282-بەت]. گەرچە بۇ گۇرۇپپىلار دۆلەت ئىچىدە بىۋاسىتە تېررورلۇق ۋەقەلىرىنى سادىر قىلمىغان بولسىمۇ، بىراق ئۆزلىرىنىڭ ۋەتىنىدىكى ئۇرۇش ۋە قالايمىقانچىلىقلارنى گېرمانىيە جەمئىيىتىگە كۆچۈرۈپ كېلىشكە ئۇرۇنماقتا [283-بەت].

چەتئەل ئەسەبىيلىك ساھەسىگە تەۋە بولغان خادىملارنىڭ ئومۇمىي سانى گېرمانىيە بويىچە 33850 كە يەتكەن بولۇپ، بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئەڭ چوڭ قىسمىنى كۇردىستان ئىشچىلار پارتىيەسى (PKK) بىلەن تۈركىيە رادىكال مىللەتچىلىرى تەشكىل قىلىدۇ [285-بەت]. بۇنىڭ ئىچىدە كۇرد مىللەتچىلىرىنىڭ سانى 15000 بولسا، تۈرك مىللەتچىلىرىنىڭ سانى 13500 گە يەتكەن. كۇردىستان ئىشچىلار پارتىيەسى (Partiya Karkerên Kurdistan – PKK) گېرمانىيەدە 1993-يىلىدىن باشلاپلا پۈتۈنلەي چەكلەنگەن تەشكىلات بولسىمۇ، لېكىن ئۇلار يەنىلا دۆلەت ئىچىدە ئەڭ كۈچلۈك تەشكىلىي قۇرۇلمىغا ئىگە [290-بەت، 320-بەت]. 2025-يىلى تۈركىيە بىلەن بولغان تىنچلىق سۆھبەتلىرى جەريانىدا بەزى ئۆزگىرىشلەر يۈز بەرگەن بولسىمۇ، ئۇلار دۆلەت ئىچىدە يەنىلا مەبلەغ توپلاش خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرغان [287-بەت].

2025-يىلى 27-فېۋرال كۈنى تۈركىيەدىكى كۇردپەرۋەر پارتىيە بولغان «خەلقلەرنىڭ باراۋەرلىكى ۋە دېموكراتىيە پارتىيەسى» (DEM Parti) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان باياناتقا ئاساسلانغاندا، PKK نىڭ تۈرمىدىكى رەھبىرى ئابدۇللاھ ئۆجالان (Abdullah Öcalan) ئۆزىنىڭ قورال تاشلاش ۋە تەشكىلاتنى پۈتۈنلەي تىنچلىق جەريانىغا يۈزلەندۈرۈش چاقىرىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان [290-بەت]. شۇ سەۋەبتىن، 2025-يىلى 11-ئىيۇل كۈنى سۇلەيمانىيە ئەتراپىدىكى تاغلىق رايونلاردا بىر قىسىم كۇرد جەڭچىلىرى قوراللىرىنى كۆيدۈرۈش پائالىيىتى ئۆتكۈزگەن بولسىمۇ، تۈركىيە ھۆكۈمىتى بىلەن سۆھبەت جەريانى قايتا قوزغالمىغاندىن كېيىن، بۇ تىنچلىق جەريانى يەنە توختاپ قالغان [291-بەت].

PKK تەشكىلاتى گېرمانىيەدىكى ئەزالىرى ۋە قوللىغۇچىلىرى ئارقىلىق ھەر يىلى سىستېمىلىق يوسۇندا مالىيە بايلىقى توپلايدىغان بولۇپ، 2025-يىلدىكى «يىللىق مەبلەغ توپلاش سەپەرۋەرلىكى» (Kampanya) جەريانىدا جەمئىي 13 مىليوندىن 14 مىليون ياۋروغىچە نەق پۇل يىغقانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە [287-بەت]. بۇ مەبلەغ تەشكىلاتنىڭ ياۋروپادىكى پائالىيەتلىرى ۋە سىرتتىكى ئۇرۇش رايونلىرىنى تەمىنات بىلەن قامداشقا سەرپ قىلىنىدۇ.

تۈركىيە سىرتىدىكى تۈرك كۆچمەنلىرى ئارىسىدا ئوڭچىل مىللەتچىلىكنى كۈچەيتىشتە تۈركىيەنىڭ رادىكال ئوڭچىلىرى سۈپىتىدە تونۇلغان «بوزقۇرتلار» (Ülkücü) ھەرىكىتى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ [305-بەت]. ئۇلار گېرمانىيەدە بىر نەچچە چوڭ فېدېراتسىيەلەر ئارقىلىق پائالىيەت ئېلىپ بارىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭى «گېرمانىيە دېموكراتىك تۈرك مىللەتچى جەمئىيەتلىرى فېدېراتسىيەسى» (Almanya Demokratik Ülkücü Türk Dernekleri Federasyonu – ADÜTDF) بولۇپ، جەمئىي 7000 غا يېقىن پائالىيەتچىگە ئىگە [306-بەت، 328-بەت].

تۈركىيەنىڭ رادىكال سولچىل تەشكىلاتلىرى بولغان «ئىنقىلابىي خەلق ئازادلىق پارتىيەسى فىرونتى» (Devrimci Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi – DHKP-C) ۋە «ماركسىست – لېنىنىست كوممۇنىست پارتىيەسى» (Marksist Leninist Komünist Parti – MLKP) نۆۋەتتە گېرمانىيە چېگراسى ئىچىدە يەنىلا پائالىيەت بىلەن شۇغۇللانماقتا [297-بەت، 323-بەت، 326-بەت]. ئۇلار بولۇپمۇ ياشلار تەشكىلاتى بولغان «ياشلار كۈرىشى» (Young Struggle – YS) ئارقىلىق كۆچمەن ياشلارنى ئاكتىپ جەلپ قىلماقتا [299-بەت].

گېرمانىيەنىڭ تاشقى سىياسىتىگە ۋە ئىچكى تەرتىپىگە قارشى پائالىيەت قىلىدىغان يەنە بىر گۇرۇپپا بولسا سېكۇلار پەلەستىنگە مايىل ئەسەبىي كۈچلەر بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە «پەلەستىننى ئازاد قىلىش خەلق فىرونتى» (Popular Front for the Liberation of Palestine – PFLP) ۋە 2023-يىلى پۈتۈنلەي چەكلەنگەن «سامىدۇن» (Samidoun) ياردەم تورى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىدۇ [311-بەت]. ئۇلار دۆلەت ئىچىدىكى چوڭ شەھەرلەردە نامايىش قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، يەھۇدىيلارنىڭ بىنالىرى ۋە چەت ئەل ئەلچىخانا – ئورگانلىرىغا ھۇجۇم قىلىش تەشۋىقاتىنى داۋاملاشتۇرماقتا.

تاشقى دۆلەتلەرنىڭ ئىستىخباراتى، بۇزغۇنچىلىقى ۋە تور بوشلۇقىدىكى تەھدىتلىرى

گېرمانىيە ئۆزىنىڭ دۇنياۋى ئىقتىسادىي كۈچى، شۇنداقلا ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) دىكى غوللۇق ئورنى سەۋەبىدىن، نۇرغۇنلىغان چەت ئەللەرنىڭ بىرىنچى نىشانلىق ئىستىخبارات پائالىيەتلىرىگە دۇچ كەلمەكتە [334-بەت]. بۇ جەرياندا، بولۇپمۇ رۇسىيە فېدېراتسىيەسى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋە ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ يوشۇرۇن ئىستىخبارات خادىملىرى، تور ھۇجۇمچىلىرى ۋە بۇزغۇنچىلىق تەشكىلاتلىرى ئەڭ ئاكتىپ رول ئوينىغۇچىلار دەپ كۆرسىتىلگەن [336-بەت].

رۇسىيە فېدېراتسىيەسى گېرمانىيەنىڭ دېموكراتىك جەمئىيىتىنى پالەچ قىلىش ۋە ئۇكرائىناغا قىلىنىۋاتقان ياردەملەرنى سىستېمىلىق يوسۇندا توسۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ تاشقى رازۋېدكا ئىدارىسى (Slushba Wneschnej Raswedki – SWR) ۋە باش ئىشتاب ھەربىي رازۋېدكا ئىدارىسى (Glawnoje Raswedywatelnoje Uprawlenije – GRU) نى ئىنتايىن ئاكتىپ يوسۇندا ئىشلەتمەكتە [389-بەت]. بولۇپمۇ دۆلەت ئىچىدىكى چەت ئەل سىياسىي سۇپىلىرى ئارقىلىق خەلقنى قايمۇقتۇرۇش تەشۋىقاتلىرى بۇنىڭ تۈۋرۈكىدۇر.

رۇسىيە ھۆكۈمىتى قوللايدىغان «APT 28» (ئىزچىل ئىلغار تەھدىت گۇرۇپپىسى 28) ۋە «APT 29» تور بۇزغۇنچىلىق تەشكىلاتلىرى گېرمانىيەنىڭ دۆلەت ئورگانلىرىنى، چەت ئەللەردىكى دىپلوماتىك ئىشخانىلىرىنى ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئورۇنلىرىنى داۋاملىق نىشان قىلماقتا [348-بەت، 349-بەت]. ئۇلار تور ئارقىلىق رەسمىي ئورگانلارنىڭ مەخپىي ھۆججەتلىرىنى ۋە رەھبەرلەرنىڭ خەت-چەكلىرىنى قولغا چۈشۈرۈش پائالىيەتلىرىدە ئاساسلىق رول ئوينىغان.

2025-يىلى 12-دېكابىر كۈنى گېرمانىيە فېدېراتىپ ھۆكۈمىتى سىستېمىلىق تەكشۈرۈشلەردىن كېيىن، 2024-يىلى ئاۋغۇست ئېيىدا «گېرمانىيە ھاۋا قاتنىشى بىخەتەرلىك ئىدارىسى» (Deutsche Flugsicherung – DFS) غا قىلىنغان كەڭ كۆلەملىك تور ھۇجۇمىنىڭ پۈتۈنلەي رۇسىيەنىڭ ھەربىي رازۋېدكا ئىدارىسىنىڭ باشقۇرۇشىدىكى «APT 28» تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغانلىقىنى رەسمىي ئېلان قىلغان ھەمدە رۇسىيە باش ئەلچىسىنى تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا چاقىرتىپ نارازىلىق بىلدۈرگەن [351-بەت].

رۇسىيە ئىستىخباراتى گېرمانىيە ئىچىدىكى ھەربىي ئەسلىھەلەر ۋە تۆمۈر يوللارغا زىيان يەتكۈزۈش ئۈچۈن توردا تېز سۈرئەتتە تىزىمغا ئېلىنغان «تۆۋەن قاتلاملىق جاسۇسلار» (Low-Level-Agents) ياكى بۇزغۇنچىلىق سالغۇچىلارنى پۇل بىلەن قىزىقتۇرۇش ئارقىلىق ئاكتىپ ئىشلەتمەكتە [340-بەت، 358-بەت]. بۇ خىل تاكتىكا رۇسىيەگە جىنايىتى پاش بولۇپ قالغان ئەھۋال ئاستىدىمۇ جىنايەتنى ئاسانلا ئىنكار قىلىش (Plausible Deniability) پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ.

گېرمانىيەنىڭ سىياسىي جەريانلىرىغا، بولۇپمۇ 2025-يىلى فېۋرالدا ئۆتكۈزۈلگەن پارلامېنت سايلىمىغا تەسىر كۆرسىتىش ئۈچۈن رۇسىيەنىڭ «بوران-1516» (STORM-1516) دەپ ئاتىلىدىغان ساختا خەۋەر ۋە سىن تارقىتىش تورىدىن ئىنتايىن ئاكتىپ پايدىلىنىلغان [79-بەت، 365-بەت]. ئۇلار توردا سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياسالغان ساختا سىن ۋە رەسىملەرنى ئىشلىتىپ، گېرمانىيە جەمئىيىتىنى پارچىلاش تەشۋىقاتىنى ئېلىپ بارغان.

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت خەۋپسىزلىك مىنىستىرلىقى (Ministry of State Security – MSS) ئارقىلىق گېرمانىيەنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق شىركەتلىرىنى، ئىلمىي تەتقىقات ئورۇنلىرىنى ۋە يەرلىك سىياسىي قۇرۇلمىلارنى بىرىنچى نىشان قىلغان [390-بەت]. خىتاينىڭ مەقسىتى دۆلەت قۇرۇلۇشىدىكى ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق كۈچىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، شۇنداقلا ياۋروپادىكى سەزگۈر تېخنىكىلارنى غەيرىي يوللار بىلەن قولغا كىرگۈزۈشتۇر [342-بەت].

خىتاينىڭ گېرمانىيەدىكى ئەڭ چوڭ سىياسىي ئىستىخبارات دېلولىرىنىڭ بىرى بولغان جيەن گ. (Jian G.) دېلوسى ئۈستىدىن 2025-يىلى سېنتەبىر ئېيىدا ساكسونىيە ئىشتاتلىق ئالىي سوت مەھكىمىسى ھۆكۈم چىقىرىپ، جىنايەتچى 4 يىل 9 ئايلىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان [384-بەت]. مەزكۇر جىنايەتچى ياۋروپا پارلامېنتى ئەزاسى ۋە «گېرمانىيە ئۈچۈن تاللاش» (AfD) پارتىيەسىنىڭ يېتەكچىسى ماكسىمىلىيان كراھ (Maximilian Krah) نىڭ ياردەمچىسى بولۇپ ئىشلەش جەريانىدا، ياۋروپا پارلامېنتىدىكى مەخپىي قارارلارنى ۋە يەرلىك دېموكراتىك ئورگانلارنىڭ ئۇچۇرلىرىنى خىتايغا يەتكۈزۈپ بەرگەن.

خىتاي دۆلىتى گېرمانىيەدىكى ياش تەتقىقاتچىلار، ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە تەتقىقات ئورگانلىرى بىلەن بولغان ئىلمىي ھەمكارلىقلارنى قورال قىلىپ، «قوش مەقسەتلىك مەھسۇلاتلار» (Dual-Use) نى يوشۇرۇن يوسۇندا ئۆتكۈزۈۋېلىشنى سىستېمىلىق تەرەققىي قىلدۇرغان [342-بەت]. ئۇلار يەنە گېرمانىيەدىكى شىركەتلەرنى يوشۇرۇن سېتىۋېلىش پائالىيىتى ئارقىلىق، يېڭى تېخنىكىلارنى خىتايغا ئېلىپ كېتىش سۇيىقەستىدە بولماقتا [345-بەت].

خىتاي ھۆكۈمىتى گېرمانىيە تەۋەلىكىدە ياشاۋاتقان شەرقىي تۈركىستانلىق ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر، خىتاي دېموكراتىيەچىلىرى ۋە باشقا سىياسىي پائالىيەتچىلەرگە قارىتا ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە «دۆلەت ھالقىغان بېسىم» (Transnationale Repression – TNR) پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارماقتا [335-بەت، 368-بەت]. ئۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنى قورال قىلىپ تەھدىت سېلىش ۋە سىستېمىلىق تور ھۇجۇمى قىلىش ئارقىلىق، ئۇلارنى گېرمانىيەدىكى دېموكراتىك نامايىشلاردىن توسۇپ قېلىشقا ئۇرۇنماقتا [369-بەت].

ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئۆز دۆلىتى ئىچىدىكى دېموكراتىك گۇرۇپپىلارنى باستۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، گېرمانىيەدىكى ئۆزىگە قارشى سىياسىي پائالىيەتچىلەرنى كۆزىتىش ۋە جازالاش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ئىستىخبارات مىنىستىرلىقى (Vezarat-e Ettela’at-e Jomhouri-ye Eslami-ye Iran – VAJA) ۋە ئىران ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمىنى (Sepah Pasdaran – IRGC) ئاكتىپ ئىشلەتمەكتە [344-بەت، 393-بەت].

ئىران ئىستىخباراتى گېرمانىيە ئىچىدىكى ئىسرائىلىيەگە مايىل پائالىيەتچىلەرگە، يەھۇدىيلارنىڭ دىنىي بىنالىرى ۋە مۇلازىمەت ئورۇنلىرىغا قارىتا قوراللىق ھۇجۇم ۋە پارتلىتىش ۋەقەلىرىنى سىستېمىلىق ئۇيۇشتۇرۇش سۇيىقەستىدە بولغان [346-بەت، 385-بەت]. ئاساسىي قانۇننى قوغداش ئىدارىسىنىڭ تەكشۈرۈشلىرى نەتىجىسىدە، دۆلەت ئىچىدىكى ئىرانلىق سۇيىقەستچىلەر ئۆز ۋاقتىدا قولغا ئېلىنىپ، ئۇلارنىڭ بىر قىسمى دۆلەت تەرىپىدىن چېگرادىن قوغلاپ چىقىرىلغان.

بۇ دۆلەتلەردىن سىرت، شىمالىي كورېيە (كورېيە دېموكراتىك خەلق جۇمھۇرىيىتى) ئۆزىنىڭ خاككېرلىرى (تور ئوغرىلىرى) ۋە يوشۇرۇن تېخنىكلىرى ئارقىلىق گېرمانىيە شىركەتلىرىنىڭ مالىيە سىستېمىسىغا توردا بۇزۇپ كىرىپ، ئۆزىنىڭ ھەربىي يادرو قورال سىستېمىسىنى مەبلەغ بىلەن قامداشنى نىشان قىلغان [356-بەت]. ئۇلار يەرلىك شىركەتلەردە يالغان سالاھىيەت بىلەن خىزمەتچى بولۇپ ئورۇنلىشىپ پائالىيەت ئېلىپ بارغان.

دۆلەتلىك خەۋپسىزلىك تەكشۈرۈشى ۋە ئاساسىي قانۇن بىخەتەرلىكى

دۆلەت ئىچىدىكى مەمۇرىي ئورگانلارغا، ھەربىي قىسىملارغا ۋە مۇھىم شىركەتلەرگە رادىكال كۈچلەرنىڭ يوشۇرۇن سىڭىپ كىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، فېدېراتىپ ئاساسىي قانۇننى قوغداش ئىدارىسى تەرىپىدىن كەڭ كۆلەملىك «مەخپىيەتلىك ۋە بۇزغۇنچىلىقدىن قوغدىنىش تەكشۈرۈشى» (Geheim- und Sabotageschutz) ئېلىپ بېرىلىدۇ [398-بەت]. 2025-يىلى مەملىكەت بويىچە جەمئىي 102365 نەپەر خادىم ئاساسىي قانۇن جەھەتتىن تەكشۈرۈلۈپ، رادىكاللىق خەۋپى بارلارنىڭ مۇھىم ئورۇنلاردا خىزمەت قىلىشى چەكلەنگەن [403-بەت].

گېرمانىيە بىخەتەرلىك تۈزۈلمىسىنى يەنىمۇ مۇستەھكەملەش ئۈچۈن 2026-يىلى 16-يانۋار كۈنى يېڭىلانغان «بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش قانۇنى» (Sicherheitsüberprüfungsgesetz – SÜG) رەسمىي كۈچكە ئىگە بولغان [399-بەت]. بۇ يېڭى قانۇنغا ئاساسەن، تەكشۈرۈلىدىغان شەخسلەرنىڭ تور بوشلۇقىدىكى ئىزلىرىنى (ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئىلگىرىكى يازمىلىرىنى) تەكشۈرۈش ساقچى ۋە خەۋپسىزلىك تارماقلىرى ئۈچۈن مەجبۇرىي خىزمەت تەلىپى قىلىپ بېكىتىلگەن [402-بەت].

مەنبە دوكلاتنىڭ ئىلمىي قىممىتى، ئارتۇقچىلىقلىرى ۋە يېتەرسىزلىكلىرى

مەزكۇر مەنبە دوكلاتنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ نۆۋەتتە گېرمانىيە جەمئىيىتى دۇچ كېلىۋاتقان ئوڭچىل، سولچىل ۋە ئىسلامىي رادىكال گۇرۇپپىلارنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىنى مىقدارلاشتۇرۇلغان تەپسىلىي ئاكادېمىك سانلىق مەلۇماتلار ۋە تولۇق سوت قارارلىرى ئارقىلىق ئىنتايىن ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن. دوكلات يەنە تاشقى سىياسىي جەريانلار بىلەن ئىچكى خەۋپسىزلىك ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى مۆلچەرلەشتە ئىنتايىن يۇقىرى ۋە سىستېمىلىق تەھلىل ئۇسلۇبىنى نامايان قىلغان.

شۇنداقتىمۇ، مەزكۇر دوكلاتتا بىر قىسىم كەمچىلىكلەر كۆرۈنەرلىك گەۋدىلەنگەن بولۇپ، مەسىلەن، دۆلەت خەۋپسىزلىك ئورگانلىرىنىڭ چەت ئەل ئەسەبىيلىك قىلمىشلىرىنى باھالىشىدا، پۈتكۈل تەھدىتلەر پەقەت گېرمانىيەنىڭ دۆلەت مەنپەئەتى نۇقتىسىدىنلا كۆزىتىلگەن. چەت ئەللەرنىڭ گېرمانىيە تەۋەلىكىدىكى دېموكراتىيەچىلەرگە، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان كۆچمەنلىرىگە سالىدىغان بېسىمىنىڭ گېرمانىيە پۇقرالىرىغا تېخىمۇ چوڭقۇر زىيان ئېلىپ كېلىدىغانلىقىدەك پاكىتلارنى يورۇتۇشتا كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىئىنەزەرى قىسمەن يېتەرسىز قالغان.

خۇلاسە ۋە كەلگۈسى تەرەققىيات يۈزلىنىشلىرى

خۇلاسە قىلغاندا، گېرمانىيە فېدېراتىپ ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ «2025-يىللىق فېدېراتىپ ئاساسىي قانۇننى قوغداش دوكلاتى» غەرب دېموكراتىك دۆلەتلىرىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق خەۋپ-خەتەرلەرگە قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ مۇھىم قوراللىرىدىن بىرىدۇر. مەزكۇر دوكلات بىزگە دېموكراتىك تۈزۈلمىلەرنى ئىچكى ۋە تاشقى تەھدىتلەردىن قوغداشتا، ئارمىيە ۋە ئىستىخبارات تارماقلىرىنىڭ سىستېمىلىق ھەمكارلىقىنىڭ زۆرۈرىيىتىنى، شۇنداقلا ئىلمىي ۋە رەسمىي تەكشۈرۈش جەريانلىرىنىڭ دۆلەت مەۋجۇتلۇقىنىڭ كاپالىتى ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

مەنبە دوكلاتنىڭ مەنبەسى:

Bundesministerium des Innern. (2026). Verfassungsschutzbericht 2025. Stand: Juni 2026. Berlin: Bundesministerium des InnernV.

ئىنكاسلار: