بىز ئېڭى ۋە تىل

ئاپتور: د. ئادىلجان ئەرئۇيغۇر

مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

شىركەت، تەنتەربىيە كۇلۇبلىرى، دوستلار گۇرۇپپىسى، جەمئىيەت، سىياسىي پارتىيە، يېزا، دۆلەت قاتارلىق ئىنسانلار بەرپا قىلغان بارلىق ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلاشمىلاردا «بىز» تۇيغۇسى يېتىلدۈرۈلۈش ئۈچۈن كۈچ چىقىرىلىدۇ. بۇنى مەنسۇبىيەت ئېڭى، تەۋەلىك ئېڭى دەپمۇ ئاتايمىز. بۇنى «كىملىك» دېسەكمۇ تامامەن بولىدۇ. ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلاشمىلارنىڭ رەھبەرلىرىنىڭ بىرىنچى ۋەزىپىسى «بىز»نى بەرپا قىلىش، شۇنداقلا بۇنى قىلىۋاتقاندا بۇ ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلاشمىلارنىڭ تېخىمۇ كىچىك «بىز»لەرگە بۆلۈنۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر.

ئىجتىمائىي مەۋجۇدىيەت سۈپىتىدە ئىنسان

ئەمەلىيەتتە «بىز» بولۇش ئىنسانلارنىڭ تەبىئىتىدە بار. سوتسىيوبىئولوگىيە نۇقتىسىدىن قارىغاندا، گېنلار بايقالغاندىن كېيىن، جەمئىيەت ئىچىدە ياشاش ئىنساننىڭ گېنلىرىدە بار دەيمىز.  ئىنسان بىر ئىجتىمائىي مەخلۇق ياكى ئارىستوتېلنىڭ تەبىرى بويىچە «زوئون پولىتىكون» (سىياسىي/ئىجتىمائىي ھايۋان)دۇر.  بۇ ئالاھىدىلىك گېنلىرىمىزغا ئورنىتىلىۋېتىلگەنلىكى ئېنىق، چۈنكى ئەڭ قەدىمكى زامانلاردىن بېرى ئىنساننىڭ ھايات قېلىشى ئۈچۈن جەمئىيەت كېرەك بولغان. دېرېك بىكېرتوننىڭ « ئادەمنىڭ تىلى » ناملىق كىتابىدا بۇ زۆرۈرىيەت ناھايىتى ياخشى چۈشەندۈرۈلىدۇ.

يالغۇز ئىنسان ياكى پەقەت بىر نەچچە ئىنسان، مەسىلەن: بىر ئائىلە، يىرتقۇچلارغا قارشى تۇرۇشتا ئاجىزدۇر. ئۇلاردا شىر ياكى يولۋاسنىڭكىدەك پەنجىلىرى ياكى چىشلىرى يوق. بىر ياكى بىر نەچچە ئىنسان شۇنداق، ئەمما بىر ئىنسان جەمئىيىتى سەھنىگە چىققاندا مۇۋازىنەت ئۆزگىرىدۇ. دېرېك بۇ كىتابىدا، پالتىلارنى ئېتىپ ۋارقىراپ بىرلىكتە شىر ياكى يولۋاسقا قاراپ يۈگۈرگەن ئونلىغان ئىنسان ئالدىدا يىرتقۇچلارنىڭ قېچىشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. دېرېك ، ئەڭ قەدىمكى زامانلاردا، ئوۋلاش جەريانىدا دەسلەپتە يىرتقۇچلارنىڭ پەنجە ۋە چىش ئىزلىرى، ئۇنىڭ ئۈستىدە ئىنسانلارنىڭ پالتا ئىزلىرى كۆرۈلگەنلىكىنى، ئەمما ئۆتمۈشنى ئون مىڭلىغان يىللار ئالدىغا سۈرگىنىمىزدە تەرتىپنىڭ تامامەن ئۆزگەرگەنلىكىنى ئېيتىدۇ. دەسلەپتە ئىنسانلار يىرتقۇچلاردىن قالغان نەرسىلەر بىلەن ئوزۇقلانغان بولسا، كېيىنكى دەۋرلەردە يىرتقۇچلار ئىنسانلاردىن ئاشقان قالدۇقلار بىلەن كۇپايىلىنىشكە مەجبۇر بولغان.

ئۆزگەرگىنى نېمە؟ ئۆزگەرگىنى تىل ۋە تىل ئارقىلىق جەمئىيەتنىڭ مۇمكىن بولۇشىدۇر. بۇ يەردە نوئام چومسكىنىڭ تىل ئىقتىدارىنىڭ ئىنساندا تۇغۇلۇشتىنلا بار بولغانلىقى (ئۇنىۋېرسال گرامماتىكا) نەزەرىيىسى بىلەن بىر كېسىشمە نۇقتىسىنى بايقىغىلى بولىدۇ. چومسكىنىڭ كۆز قارىشىچە، تىلغا ئىگە بولۇش پۈتۈنلەي ئىجتىمائىي ياكى مۇھىت ئامىللىرى بىلەن چۈشەندۈرۈلەلمەيدۇ، ئىنساندا تۇغۇلۇشتىنلا كەلگەن بىر تىل ئۆگىنىش ئىقتىدارى بار.

مارتىن ھايدېگېرنىڭ «بىرگە-مەۋجۇت بولۇش»[1] پەلسەپىسى بىزگە «بىز» تۇيغۇسىنىڭ ئىنسان مەۋجۇدىيىتىنىڭ ئاساسلىق ئۆلچىمى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ھايدېگېرغا كۆرە، مەۋجۇدلۇق ھەر دائىم باشقىلار بىلەن بىرگە بولۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چارلىز تايلورنىڭ «كۆپ مەدەنىيەتچىلىك» ۋە «ئېتىراپ قىلىش سىياسىتى»  قارىشىمۇ كىملىكنىڭ ھەر دائىم باشقىلار تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىش ئارقىلىق قۇرۇلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ گۇرۇپپا ئىچىدىكى ئېتىراپ قىلىش ۋە «ئاممىۋى ساھە» ئۇقۇمى، ئىنسان كىملىكىنىڭ شەكىللىنىشىدە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

مىليون يىللىق زىياپەت ۋە ئۆز-ئارا تەسىرلىشىش پرىنسىپى

ئەڭ قەدىمىي «بىز»نىڭ بىر پايدىسى چوڭ ئوۋلارنى تەقسىملەشتىمۇ كۆرۈلىدۇ. تاش دەۋرىدە توڭلاتقۇ، مۇزلاتقۇ يوق. ئەمما «بىز» بار. مەن چوڭ ئوۋنى ئوۋلىسام جامائەت بىلەن ئورتاقلىشىمەن، ئەتىسى باشقىسى ئوۋىنى مەن ۋە ئائىلەم بىلەن ئورتاقلىشىدۇ.

ئانتروپولوگ مارسېل ماۋسنىڭ «سوۋغات ئىقتىسادى[2]» ۋە ئۆز-ئارا تەسىرلىشىش پرىنسىپى[3]  بۇ ھادىسىنى ئىزاھلاشتا مۇھىم ئۇنىڭ قارىشىچە،  ئىپتىدائىي جەمئىيەتلەردە سوۋغات ئالماشتۇرۇش پەقەت ئىقتىسادىي بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا ئىجتىمائىي رىشتىلارنى كۈچەيتىدىغان سىياسىي ۋە دىنىي بىر ھەرىكەتتۇر.

ھازىرمۇ ئەڭ كۆپ قىلىدىغان ئىجتىمائىي پائالىيىتىمىزنىڭ بىرلىكتە تاماق يېيىش بولۇشى مىڭلارچە يىللىق ياشام ئادىتىدىن كەلگەن.  كوممېنسالىتى[4] يەنى بىرلىكتە تاماق يېيىش ئادىتى، ئانتروپولوگلار تەرىپىدىن ئىنسان جامائەتلىرىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئىجتىمائىي باغلىنىش ئادەتلىرىدىن بىرى دەپ قارىلىدۇ. كلاۋد لېۋى-ستراۋسنىڭ[5] كۆرسەتكىنىدەك، تاماقنىڭ پىشۇرۇلۇشى ۋە ئورتاقلىشىلىشى «تەبىئەتتىن مەدەنىيەتكە ئۆتۈش»نىڭ ئەڭ مۇھىم بەلگىلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ.

بىكېرتون[6] ئىنساننىڭ «بىز» نى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن تىلنى ئىجاد قىلغانلىقىنى ئېيتىدۇ. كىتابنىڭ تولۇق ئىسمى مۇنداق: « ئىنساننىڭ تىلى: ئىنسان تىلنى قانداق ياراتتى ۋە تىل ئىنساننى قانداق ياراتتى؟ ». [7]

بىز ۋە ئەدەبىيات: ئىجتىمائىي مېڭە گىپوتېزىسى

بۇ يەردە دەرھال روبىن دۇنبارنىڭ[8] «دوستلۇق رىشتىلىرى» ۋە «ئىجتىمائىي مېڭە گىپوتېزىسى» ئەسكە كېلىدۇ. دۇنبارغا كۆرە ئىنسان مېڭىسى، فىزىكىلىق ئالاھىدىلىكلەرنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن تەرەققىي قىلمىدى، بەلكى جەمئىيەت ئۈچۈن، «بىز» تۇيغۇسى ئۈچۈن تەرەققىي قىلدى. بۇ كۆز قاراش، مېڭىنىڭ ئېۋولۇتسىيەلىك تەرەققىياتىغا يېڭى بىر چۈشەندۈرۈش ئېلىپ كېلىپ نېۋروسوتسىئولوگىيە ساھەسىدە مۇھىم بىر ئېقىم شەكىللەندۈردى.

دۇنبارنىڭ بۇ پەرىزىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئىشلەتكەن بىر گرافىك بار. پرىماتلارنىڭ مېڭە ھەجمى بىلەن ئۇلارنىڭ گۇرۇپپىلىرىنىڭ، دوستلۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ سانىنى سېلىشتۇرىدۇ ۋە ھەر بىرىنىڭ گرافىكنىڭ دەل تېپىلىشى كېرەك بولغان يېرىگە چۈشكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. قانچە كۆپ مېڭە، شۇنچە كۆپ دوست… بۇ گرافىكتا ئىنساننىڭ مەنسۇپ بولالايدىغان ئەڭ چوڭ گۇرۇپپىسى 150 كىشىلىكتۇر. دۇنبارنىڭ مېڭە-دوستلار سانى گرافىكىنى سىزىشتىن بۇرۇن تاپقان بايقىشى بىلەن مەشھۇر بولغان« سېھرىيلىك دۇنبار سانى» – خالىسىڭىز «دۇنبار چېكى» دېسىڭىزمۇ بولىدۇ- 150 رەقىمى ئىدى.

بۇ چەكنى بۆسۈپ تېخىمۇ چوڭ گۇرۇپپىلارغا يېتىش ئۈچۈن ئەدەبىيات كېرەك. ئورتاق بايانلار[9] ۋە تەسەۋۋۇردىكى جامائەتلەر[10] ئۇقۇملىرى بۇ يەردە ئەھمىيەتكە ئېرىشىدۇ. پوست-مودېرنلارنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، ئىنساننى پرىماتلاردىن يىلتىزلىق پەرقلەندۈرىدىغان نەرسە دەل باياندۇر. جان-فرانسوئىس لىئوتاردنىڭ[11] «چوڭ بايانلار»[12]ئۇقۇمىمۇ بۇ يەردە تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدۇ. بايان بولمىسا ئىنسان بولمايتتى ياكى ناھايىتى ئىپتىدائىي مەخلۇق ھالىتىدە ھاياتىنى داۋاملاشتۇراتتى. چۆچەكلەر، مەسەللەر، ئەپسانىلەر، داستانلار، ھېكايىلەر تارىخ قاتارلىقلارنىڭ تەرەققىي قىلىشىنى ۋۇجۇدقا  چىقارغان ، ئەدەبىياتنى پەيدا

قىلغانمۇ دەل تىلدۇر! ۋالتېر ئونگنىڭ[13] «ئىككىنچى ئېغىزچە مەدەنىيەت»[14] ئۇقۇمى، بۈگۈنكى رەقەملىك دۇنيادىمۇ بۇ بايانلارنىڭ قانداق ئىجتىمائىي كىملىكنى شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ.

بىر ئەسكەرتمە قىلىپ ئۆتەي: سوتسىئولوگىيەدىكى مىللەت نەزەرىيەلىرىدە ئېرنېست گېللنېرنىڭ[15] «ئورتاق يۇقىرى مەدەنىيەت»، ئانتونى سمىتنىڭ[16] «ئېتنىك سېمۋولىزم»[17]، بېنېدىكت ئاندېرسوننىڭ[18] «مەتبۇئات كاپىتالىزمى» ۋە «خىيالىي جامائەتلەر»[19]دېگەن ئۇقۇملىرى دۇنبارنىڭ «ئەدەبىيات»ى بىلەن بىرلىشىدۇ.

بىزنى بىز قىلغان: كىملىكنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشى

ئىنسانغا كىملىكىنى بەرگۈچىمۇ ئۇ مەنسۇپ بولغان جەمئىيەتتۇر. دۇنبارنىڭ ۋە يۇقىرىدا ناملىرى تىلغا ئېلىنغان سوتسىئولوگلارنىڭ، ئۆتمۈشتىن كەلگۈسىگە سوزۇلغان «دوستلۇق» رىشتىلىرىدۇر. پېتېر بېرگېر ۋە توماس لۇكماننىڭ «رېئاللىقنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشى»[20]دېگەن ئۇقۇمىمۇ بۇ نۇقتىدا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. كىملىك، شەخسىي بىر ھادىسە ئەمەس، بەلكى ئىجتىمائىي ئالاقىلەر بىلەن شەكىللىنىدىغان بىر جەرياندۇر.

« مەۋجۇتلۇقنىڭ چىدىغۇسىز يېنىكلىكى »ناملىق ئەسىرى بىلەن مەشھۇر بولغان ۋە 2023-يىلىدا ۋاپات بولغان مىلان كۇندېرا[21]  «كىملىك» ناملىق ئەسىرىدە دوستلۇقنىڭ ئىنساننى ئىنسان قىلغان ئەڭ قىممەتلىك قەدىرىيەتلەردىن ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ مۇنداق دەيدۇ: ئىنساننىڭ خاتىرىسىنىڭ نورمال ئىشلىشى ئۈچۈن دوستلۇق زۆرۈردۇر. ئۆتمۈشىمىزنى ئەسلەش، ئۇنى ھەر دائىم يېنىمىزدا ئېلىپ يۈرۈش، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، بىزنىڭ مەنلىكىمىزنىڭ پۈتۈنلۈكىنى ساقلاپ قالالىشىمىزنىڭ زۆرۈر شەرتىدۇر. مەنلىكنىڭ پۈرۈشۈپ كىچىكلىشىپ كەتمەسلىكى، ھەجمىنى ساقلاپ قالالىشى ئۈچۈن، خاتىرىلەرنىڭ چىمەنزارلىقتىكى گۈللەرگە ئوخشاش سۇغۇرۇلۇشى، بۇ سۇغۇرۇشنىڭمۇ ئۆتمۈشنىڭ گۇۋاھچىلىرى، يەنى دوستلار بىلەن مۇنتىزىم ئالاقىدە بولۇش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشى كېرەك. دوستلار بىزنىڭ ئەينىكىمىزدۇر، خاتىرىمىزدۇر. بىز ئۇلاردىن پەقەت پات-پات ئەينەكنى پارقىرىتىپ قويۇشنى ئۆتۈنىمىز، شۇنداق قىلىپ بىز ئۇ ئەينەكتە ئۆزىمىزنى كۆرەلەيمىز.» (45-46 بەتلەر)

مورىس ھالبۋاكسنىڭ[22] « كوللېكتىپ خاتىرە»[23]ئۇقۇمىمۇ بۇ يەردە رول ئوينايدۇ. كىملىكىمىزنىڭ شەكىللىنىشى ۋە داۋاملىشىشى پەقەت شەخسىي ئەمەس، بەلكى كوللېكتىپ خاتىرە جەريانىدۇر. ئەمىنە گۈرسوي ناسكالىنىڭ[24] ئىبارىسى بويىچە «خاتىرە ماكانلىرى»، ئىجتىمائىي كىملىكنىڭ توشۇغۇچىلىرى ۋە داۋام قىلدۇرغۇچىلىرىدۇر.

رەقەملىك دەۋردە «بىز» تۇيغۇسى

بۈگۈنكى كۈندە تېخنولوگىيە ۋە رەقەملىشىش بىلەن بىرگە «بىز» تۇيغۇسىنىڭ قانداق ئۆزگەرگەنلىكىمۇ تەتقىق قىلىشقا ئەرزىيدىغان بىر تېمىدۇر. مانۇئېل كاستېلسنىڭ[25] «تور جەمئىيىتى» [26]ئۇقۇمى، بۈگۈنكى رەقەملىك مۇھىتلاردا ئىجتىمائىي كىملىكلەرنىڭ قانداق شەكىللەنگەنلىكىنى ئىزاھلاپ بېرەلەيدۇ. مەۋھۇم جامائەتلەر[27] ۋە دىجىتال قەبىلىلەر[28] دۇنبارنىڭ 150 رەقەملىك كىشىلىك چېكىنى بۆسۈپ ئۆتىشىمىزگە ئىمكانىيەت يارىتىدۇ.  سۈزگۈچ شارچىسى[29]  ئۇقۇمى بولسا يېڭى بىر «بىز»تۇيغۇسىنىڭ چېگرالىرىنى ۋە خەتەرلىك تەرەپلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.  زىگمۇنت باۋمەننىڭ «ئېقىشچان زامانىۋىلىق»[30]ئۇقۇمى بولسا، ھازىرقى زاماندا كىملىك ۋە تەۋەلىك تۇيغۇسىنىڭ بارغانسېرى ئۆتكۈنچى ۋە ئېقىشچان ھالەتكە كېلىپ قېلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.  روبېرت پۇتنامنىڭ[31] «يالغۇز كىشىلىك بوۋلىڭ»[32] ناملىق كىتابىدا ئىجتىمائىي كاپىتالنىڭ[33] يوقاپ كېتىشى ۋە ئىندىۋېدۇئاللىشىش جەريانى قاتارلىقلار «بىز»تۇيغۇسى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ كۈچلۈك قىيىنچىلىق ۋە توسالغۇلاردۇر. [34]

قىسقىسى، ئىنسان تۈرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، مەۋجۇدلۇقىمىزنىڭ تېگىدىكى«بىز» تۇيغۇسى، تىل، ئەدەبىيات ۋە كوللېكتىپ بايانلار ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ ۋە داۋاملىشىدۇ. ئىجتىمائىي كىملىكىمىز، بىئولوگىيەلىك، پسىخولوگىيەلىك، تارىخىي ۋە مەدەنىيلىشىش جەريانلىرىنىڭ مۇرەككەپ جۇغلانمىسىدۇر. كىملىك چۈشەنچىسىدە «بىز ئېڭى» مۇھىم، چۈنكى بۇ ئارقىلىق شەخس ئۆزىنى مەلۇم بىر گۇرۇپپا، جامائەت ياكى مەدەنىيەتنىڭ بىر پارچىسى سۈپىتىدە ھېس قىلىدۇ. بۇ كوللېكتىپ ئاڭ كىملىك شەكىللىنىشىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىدۇر. ئىنسان تەبىئىتىدىن ئىجتىمائىي مەخلۇق بولۇپ، بىر گۇرۇپپىغا تەۋە بولۇش ئېھتىياجىغا ئىگە. بىز ئېڭى، شەخسلەرنىڭ «مەن كىم؟» دېگەن سوئالغا «بىز كىم؟» نۇقتىسىدىن جاۋاب تېپىشىغا ياردەم بېرىدۇ. بىز ئېڭى، مەدەنىيەت قەدىرىيەتلىرى، ئەنئەنىلەر ۋە ئادەتلەرنىڭ ئەۋلادتىن ئەۋلادقا  داۋاملىشىشىنى كاپالەتلەندۈرۈپ، كوللېكتىپ كىملىكنىڭ داۋاملىشىشىغا تۆھپە قوشىدۇ. ئورتاق كىملىك ئەتراپىدا شەكىللەنگەن بىز ئېڭى، قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەندە ھەمكارلىق ۋە قوللاش مېخانىزملىرىنى ھەرىكەتلەندۈرىدۇ، بۇ شەخسلەرگە پسىخولوگىيەلىك بىخەتەرلىك ئېلىپ كېلىدۇ. بىز ئېڭى، شەخسلەرنىڭ ئۆزلىرىدىن چوڭراق بىر پۈتۈنلۈكنىڭ بىر پارچىسى ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىشىغا ۋە ھاياتىغا تېخىمۇ چوڭقۇر مەنە بېغىشلىشىغا ياردەم قىلىدۇ.كوللېكتىپ كىملىك ئېڭى، شەخسلەرگە تارىخىي ئۈزلۈكسىزلىك تۇيغۇسى بېرىدۇ، ئۆتمۈش بىلەن باغلىنىش ھاسىل قىلىدۇ ۋە كەلگۈسىگە نىسبەتەن مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى پەيدا قىلىدۇ. لېكىن  چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ بارلىق كىملىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بىر پۈتۈن بىز ئېڭىدىن بەكرەك، ئۆز ئىچىمىزدە پارچىلىنىپ ۋە بۆلۈنۈپ كەتكەن نۇرغۇنلىغان بىزدىن تەشكىل تاپقان «بىز» بارلىقىغا شاھىت بولىۋاتىمىز. خىتاي بولسا بىزنى بىر پۈتۈن ھالەتتە «ئۇلار» دەپ قاراپ بارلىق سىياسەتلىرىنى مۇشۇ نۇقتىدىن يۈرگۈزۈپ كەلدى. بىز ئۆزىمىزگە نىسبەتەن بىر پۈتۈن ئومۇمىي «بىز» كىملىكىنى شەكىللەندۈرۈلمەيۋاتقان ئەھۋالدا، خىتاي ئاللىبۇرۇن بىزنى «ئۇلار»كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈپ بىزگە بىر پۈتۈن ھالەتتە قاراپ كەلدى. بىز ئارىمىزدىن نۇرغۇنلىغان «ئۇلار»نى ئۆز قولىمىز بىلەن بەرپا قىلىپ چىقتۇق. ئەسلىدە «ئۇلار» بولسا بىر پۈتۈن ئومۇمىي كىملىكىمىزنىڭ يادروسى بولغان «بىز»نىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىدى. ئارىمىزدىن قانچە كۆپ «ئۇلار»نى پەيدا قىلساق، «بىز»ئېڭىمىز شۇنچە سۇسلىشىپ ماڭىدۇ ۋە  بىزگە نىسبەتەن سىياسىي جەھەتتىن بىرلا  «ئۇلار» بولغان خىتاينىڭ بىز توغرۇلۇق تۈزگەن پىلان ۋە ھەققىمىزدىكى مەقسەتلىرى شۇنچە ئاسان ئەمەلگە ئاشىدۇ. ئەھۋال مۇشۇنداق تۇرۇپ «بىز»دىن «ئۇلار»نى پەيدا قىلىشنىڭ ھىچقانداق ھاجىتى يوق ئىدى.

[1] Being-with-others

[2] gift economy

[3] principle of reciprocity

[4] Commensality

[5] Claude Lévi-Strauss

[6] Bickerton

[7] Hill and Wang, 2009; Türkçesi 2017’de Boğaziçi Yayınları

[8] Robin Dunbar

[9] collective narratives

[10] imagined communities

[11] Jean-François Lyotard’ın

[12] grand narratives

[13] Walter Ong

[14] secondary orality

[15] Ernest Gellner

[16] Anthony Smith

[17] etnosembolizm

[18] Benedict Anderson

[19] imagined communities

[20] social construction of reality

[21]

[22] Maurice Halbwachs

[23] collective memory

[24] Emine Gürsoy Naskali

[25] Manuel Castells

[26] network society

[27] virtual communities

[28] digital tribes

[29] filter bubble

[30] liquid modernity

[31] Robert Putnam

[32] Bowling Alone

[33] social capital

[34] İskender pala. https://www.karar.com/yazarlar/iskender-oksuz/biz-1603663

ئىنكاسلار: