يەرشارى سودا رىقابىتى ۋە تېخنىكا كۈرىشىنىڭ يېڭى مەنزىرىسى: لى چياڭنىڭ يازلىق داۋوس مۇنبىرىدىكى نۇتقىغا باھا

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

دۇنيا ئىقتىسادى يەرشارىلىشىش بىلەن رايون خاراكتېرلىك سودا قورۇقچىلىقى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلىك بىر تارتىشىش باسقۇچىغا قەدەم قويغان بۈگۈنكى كۈندە، تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئۇنىڭ ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىدىكى يېتەكچىلىك ئورنى يەرشارى گېئوپولىتىكىسىنىڭ ئەڭ يادرولۇق كۈرەش مەيدانىغا ئايلاندى . 2026-يىلى 24-ئىيۇن كۈنى خىتاينىڭ داليەن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن 17-نۆۋەتلىك يازلىق داۋوس مۇنبىرىنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىدا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ باش مىنىستىرى لى چياڭ ئالاھىدە نۇتۇق سۆزلەپ، نۆۋەتتىكى خىتاي ئىقتىسادىنىڭ يۆنىلىشى ۋە يەرشارى خاراكتېرلىك يېڭىلىق يارىتىش ھەمكارلىقىنىڭ ئىستىقبالى توغرىسىدا ئۆز تەسەۋۋۇرىنى ئوتتۇرىغا قويدى . بۇ سۆزلەر خىتاي مەركىزىي تاراتقۇسى بولغان شىنخۇا تورى تەرىپىدىن رەسمىي ئېلان قىلىنغان بولۇپ، خەلقئارادىكى نوپۇزلۇق تاراتقۇلار بولغان فىرانسىيە خەلقئارا رادىيوسى ۋە گېرمانىيە ئاۋازى رادىيوسى قاتارلىق ئورگانلار تەرىپىدىن كۆپ قىرلىق، تەنقىدىي كۆزقاراشلار بىلەن ئانالىز قىلىندى ۋە دۇنياۋى تالاش-تارتىشلارنى قوزغىدى.

بۇ تېمىنىڭ دۇنياۋى ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەت بىرلا دۆلەتنىڭ سان-سىفىرلىرى ياكى سانائەت كۆرسەتكۈچلىرى بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى دۇنيادا يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى كۆلەملەشتۈرۈپ قوللىنىش ۋە سودا قورۇقچىلىقى تەھدىتى ئاستىدىكى يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ يېڭى تەرتىپىگە چېتىلىدۇ. شىنخۇا تورىنىڭ رەسمىي خەۋىرى بولغان «لى چياڭنىڭ 17-نۆۋەتلىك يازلىق داۋوس مۇنبىرىنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىدا سۆزلىگەن نۇتقى (تولۇق تېكىستى)» ، فىرانسىيە خەلقئارا رادىيوسىنىڭ «يازلىق داۋوستا لى چياڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ھۇجۇم باشلىدى: <ئىككىنچى قېتىملىق خىتاي زەربىسى> نى رەت قىلىپ، <ئىككىنچى قېتىملىق پۇرسەت> نى قايتا ئوتتۇرىغا قويدى» سەرلەۋھىلىك ماقالىسى ۋە گېرمانىيە ئاۋازى رادىيوسىنىڭ «لى چياڭ خىتاينىڭ رىقابەت كۈچىنىڭ ھۆكۈمەت ياردەم پۇلىغا تايانمايدىغانلىقىنى، ھۆكۈمەتنىڭمۇ ياردەم بېرەلمەيدىغانلىقىنى ئېيتتى» دېگەن خەۋەرلىرى بۇ مۇھاكىمىنىڭ نېگىزلىك مەنبەلىرى ھېسابلىنىدۇ. مۇشۇ مەنبەلەر ئاساسىدا يېزىلغان مەزكۇر تەنقىدىي ئانالىز تېخنىكا كۈرىشىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي كۆلەمگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.

بۇ قېتىملىق مۇنبەرنىڭ باش تېمىسى قىلىپ «كۆلەملەشكەن يېڭىلىق يارىتىش» تاللانغان بولۇپ، بۇ دۇنيا ئىقتىسادىي تەرەققىياتىدىكى ئەڭ جىددىي ۋەزىپىلەرنىڭ بىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ . خەلقئارادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى گېئوپولىتىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ كۆزقارىشىچە، يېڭى تېخنىكىلارنى تەجرىبىخانىدىن سانائەت كۆلىمىگە يەتكۈزۈش جەريانى نۆۋەتتىكى خەلقئارا سودا سۈركىلىشلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ قوزغاتقۇچىسى سۈپىتىدە گەۋدىلەنمەكتە . خىتاي دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ باش مىنىستىرى لى چياڭنىڭ داليەندىكى سۆزلىرى، دەل غەرب دۇنياسىنىڭ خىتاي يېڭى ئېنېرگىيە ئاپتوموبىللىرى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلىرىغا قارىتا تاموژنا بېجىنى ئۆستۈرۈش توغرىسىدا قەتئىي قارارغا كەلگەن جىددىي ۋەزىيەتتە ئوتتۇرىغا چىقتى . بۇ نۇتۇق ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن غەربنىڭ ئورتاق سىياسەتلىرىگە قايتۇرۇلغان جاۋاب بولۇش سۈپىتى بىلەن، دۇنيادىكى ئىقتىسادشۇناسلارنىڭ يېقىندىن كۆزىتىشىگە لايىقتۇر.

مەزكۇر ماقالە يۇقىرىدىكى ئۈچ مەنبە ماتېرىيالنى سىستېمىلىق رەۋىشتە بىرلەشتۈرۈپ، تېكىست، سانلىق مەلۇماتلار ، دىياگرامما يۆنىلىشلىرى ۋە كۆرسەتكۈچلەرنى ئاتلاپ كەتمەستىن تەنقىدىي نۇقتىدىن مۇلاھىزە قىلىدۇ. ماقالىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سانائەت قورۇقچىلىقى تەدبىرلىرى بىلەن خىتاينىڭ دۆلەت قوللىشىدىكى سانائەت ئېكولوگىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇلمىلىق توقۇنۇش يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا تەرەپلىرى بىلەن تەھلىل قىلىنىپ، يەرشارى رىقابىتىنىڭ 2026-يىلىدىكى يېڭى مەنزىرىسى ئومۇميۈزلۈك باھالىنىدۇ.

خىتاي ئىقتىسادىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشى: «مۇقىملىق، يېڭىلىق، ھاياتىي كۈچ ۋە يۇغۇرۇلۇش» نىڭ رېئاللىقى

باش مىنىستىر لى چياڭ ئۆز نۇتقىدا 2026-يىلىنىڭ خىتاينىڭ 15-بەش يىللىق پىلانىنىڭ باشلىنىش يىلى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىش بىلەن بىرگە، نۆۋەتتىكى خىتاي ئىقتىسادىنىڭ قىياپىتىنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن«مۇقىملىق، يېڭىلىق، ھاياتىي كۈچ ۋە يۇغۇرۇلۇش» تىن ئىبارەت تۆت يادرولۇق ئۇقۇمنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ . بىرىنچى ئامىل بولغان «مۇقىملىق» نۇقتىسىدا، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ بىرىنچى پەسىلدىكى ئېشىش سۈرئىتىنىڭ %5 كە يەتكەنلىكى، 140 تىرىليون يۈەنلىك غايەت زور ئىقتىسادىي كۆلەم ئاساسىدا خەلقئارادىكى ئېنېرگىيە يېتىشمەسلىك ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئاقسىشى قاتارلىق زەربىلەرگە تاقابىل تۇرۇپ، يەرشارى ئۈچۈن بىر «بىخەتەر پورت» لۇق رول ئوينىغانلىقى دەۋا قىلىنىدۇ . گەرچە بۇ بايانات خىتاينىڭ رەسمىي تەشۋىقات ئورگانلىرى تەرىپىدىن مىسلىسىز نەتىجە سۈپىتىدە تەرىپلەنسىمۇ، تەنقىدىي ئىقتىسادشۇناسلار بىرىنچى پەسىلدىكى %5 لىك ئېشىش سۈرئىتىنىڭ ئارقىسىدا رېئال پۇل پاخاللىقى بېسىمى، ئۆي-مۈلۈك كىرىزىسى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز يۈكى قاتارلىق تۈرلۈك قۇرۇلمىلىق خەتەرلەرنىڭ يوشۇرۇنۇپ ياتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلمەكتە.

نۇتۇقنىڭ ئىككىنچى ئامىلى بولغان «يېڭىلىق» جەھەتتە، خىتاينىڭ سودا خاراكتېرلىك ئالەم قاتنىشى تېخنىكىسى، كىۋانت ئۇچۇر تېخنىكىسى، توپلاشتۇرۇلغان توك يولى ۋە باشقۇرۇلىدىغان يادرو بىرىكىشى قاتارلىق ساھەلەردىكى ئىلگىرىلەشلىرى تەسۋىرلىنىدۇ . غەرب دۆلەتلىرىنىڭ كۆپ يىللاردىن بۇيان خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ساھەلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىغا قارىتا يولغا قويغان چەكلىمىلىرىگە قارىماي، خىتاينىڭ تېخنىكا تەرەققىيات سۈرئىتىنى ئاشۇرۇپ، تەتقىقات ۋە تەرەققىيات سالمىقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە مەجبۇر بولغانلىقى بايان قىلىنىدۇ . بولۇپمۇ يادرو بىرىكىشى تېخنىكىسى ۋە كىۋانت ھېسابلاش تېخنىكىسىدا خىتاينىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن ئالغا ئىلگىرىلەۋاتقانلىقى، يەرشارىدىكى باشقا تېخنىكا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك مۇداپىئە تەڭپۇڭلۇقىنى قايتىدىن بەلگىلەش پۇرسىتى دەپ قارالماقتا.

سۈنئىي ئەقىل ساھەسىگە كەلسەك، لى چياڭ 2026-يىلى ماي ئېيىنىڭ ئاخىرىغىچە خىتاينىڭ كۈندىلىك سۆز بۆلىكى چاقىرىش مىقدارىنىڭ يۈز تىرىليونغا يېتىپ، دۇنيادا ئالدىنقى ئورۇنغا ئۆتكەنلىكىنى ۋە شەيئىلەر گەۋدىسىگە مۇجەسسەملەنگەن سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ سانائەتتە كۆلەملىشىپ قوللىنىلىشقا باشلىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ . لېكىن، ئاكادېمىك جەھەتتىن ئېيتقاندا، سۈنئىي ئەقىلدە كۈندىلىك سۆز ئىشلىتىش چاقىرىش مىقدارىنىڭ يۇقىرى بولۇشى چوقۇم سۈنئىي ئەقىلنىڭ تېخنىكىلىق سۈپىتىنىڭ ياكى يادرولۇق ئالگورىزىم ئىقتىدارىنىڭ دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇندا ئىكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. خىتايدىكى غايەت زور نوپۇس ۋە تور ئىشلەتكۈچىلەر سانى بۇ كۆرسەتكۈچنى كۆپتۈرۈۋەتكەن بولۇپ، يادرولۇق ئۆزەك تېخنىكىسى يەنىلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قاتارلىق غەرب ئەللىرىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچراۋاتقانلىقى ئۈچۈن، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە ئەمەلىي سۈپەت جەھەتتىكى ئورنى يەنىلا قىزىق مۇنازىرە تېمىسىدۇر.

ئۈچىنچىدىن، «ھاياتىي كۈچ» تەسۋىرى خىتاي ئىچكى بازىرىنىڭ غايەت زور ئېھتىياج يوشۇرۇن كۈچىنى نامايان قىلىش ئۈچۈن قوللىنىلغان بولۇپ، مۇلازىمەت ئىستېمالى، يېشىل ئىستېمال ۋە يېڭىچە ئىستېمال شەكلىدىكى ئېشىشلار، جۈملىدىن ئەقىللىق قول سائىتى، ئەقىللىق كۆزئەينەك قاتارلىق مەھسۇلاتلارنىڭ سېتىلىش مىقدارىنىڭ ھەسسىلەپ ئاشقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ . لى چياڭ نۇتقىدا، نۆۋەتتە خىتايدا كۈندىلىك تېز يوللانما مىقدارىنىڭ 550 مىليوندىن ئېشىپ، باشقا بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئومۇمىي تېز يوللانما مىقدارىدىن ئېشىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ . بۇ غايەت زور ئاممىۋى ئىستېمال زەنجىرى ئىقتىسادنىڭ جۇشقۇنلىقىنى ئەكس ئەتتۈرسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتىن، سۇبيېكتىپ جەھەتتىن ئىستېمال قۇرۇلمىسىنىڭ تېخىمۇ ئەرزان ۋە يۈزەكى مەھسۇلاتلارغا مايىللىشىپ قالغانلىقىنى، جۇغلانما بايلىق ۋە خەجلەش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىگەنلىكىنى كۆرسىتىشىمۇ مۇمكىن.

تۆتىنچىدىن، «يۇغۇرۇلۇش» نۇقتىسىدا، خىتاينىڭ بىر تەرەپلىمىلىك ۋە سودا قورۇقچىلىقىغا قارشى تۇرۇپ، ئاكتىپ ھالدا سىرتقا ئېچىۋېتىشنى كېڭەيتكەنلىكى، نۆۋەتتە 63 دۆلەتكە نۆل تاموژنا بېجى سىياسىتىنى يولغا قويغانلىقى ۋە ئالدىنقى بەش ئايدىكى ئىمپورت ئېشىش سۈرئىتىنىڭ %20.5 كە يېتىپ، ئېكسپورتتىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە يۇقىرى بولغانلىقى قەيت قىلىنىدۇ . بۇ تەسۋىرلەر خىتاينىڭ يەرشارى بازىرى بىلەن يۇغۇرۇلۇشنى ۋەزىيەت تەلەپ قىلغان ۋاقىتلىق ئېھتىياج ئەمەس، بەلكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيە دەپ قارايدىغانلىقىنى ئىپادىلەشنى مەقسەت قىلىدۇ . شۇنداقتىمۇ، نۆل تاموژنا بېجى سىياسىتى قوللىنىلغان دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى تەرەققىي قىلىۋاتقان، ئاجىز ئىقتىسادىي گەۋدىلەر بولۇپ، يۇقىرى تېخنىكىلىق غەرب بازارلىرى بىلەن بولغان ئىمپورت-ئېكسپورت تەڭپۇڭسىزلىقىنى تولۇق ھەل قىلالىشى ناتايىن.

ئومۇملاشتۇرغاندا، لى چياڭ ئوتتۇرىغا قويغان «مۇقىملىق، يېڭىلىق، ھاياتىي كۈچ ۋە يۇغۇرۇلۇش» تىن ئىبارەت تۆت خۇسۇسىيەت خىتاينىڭ يەرشارى ئىقتىسادى سىستېمىسىدىكى رولىنى ئاكتىپ ۋە مۇقىم كۆرسىتىش ئۈچۈن قۇرۇپ چىقىلغان بىر خىل تاشقى ئاممىۋى مۇناسىۋەت تەسۋىرىدۇر. بۇ تەسۋىرلەر دۆلەتنىڭ سانائەت قۇرۇلمىسىنى يېڭىلاش كۈچىنى ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان دەرىجىدىكى مىساللار بىلەن كۆرسەتكەن بولسىمۇ، تەنقىدىي كۆز بىلەن قارىغاندا، ئىچكى قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلارنى ۋە خەلقئارادىكى سىياسىي تاقابىل تۇرۇش بېسىمىنى تولۇق تۈگىتەلمەيدۇ.

خىتاينىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئەندىزىسى ۋە «ھۆكۈمەت ياردەم پۇلى» تالاش-تارتىشى

باش مىنىستىر لى چياڭ دۇنيا تاراتقۇلىرىدا كەڭ بەس-مۇنازىرە قوزغىغان نۇتقىدا، خىتاينىڭ يېڭىلىق يارىتىش مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى سىرنى ئۈچ جۈملە بىلەن سۈپەتلەيدۇ: بىرىنچى، «جاپالىق ئىچكى مەشىق قىلىش ئارقىلىق تىرىشىپ قولغا كەلتۈرۈلگەن». ئىككىنچى، «سان-ساناقسىز سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئەمەلىيىتىدە قوللىنىلغان». ئۈچىنچى، «تويۇنغان ئېكولوگىيەلىك مۇھىت يېتىشتۈرۈپ بەرگەن» . تۇنجى تەسۋىر بولغان «تىرىشىپ قولغا كەلتۈرۈلگەن» دېگەن نۇقتىدا، پەن-تېخنىكا تەتقىقاتىدا ھېچقانداق قىسقا يولنىڭ يوقلۇقى، «14-بەش يىللىق پىلان» مەزگىلىدە پۈتۈن جەمئىيەتنىڭ تەتقىقات ۋە تەرەققىيات چىقىمىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە ئېشىش سۈرئىتىنىڭ %10 كە يېتىپ، سېلىنما كۆلىمىنىڭ دۇنيا بويىچە ئىككىنچى ئورۇندا مۇقىملىشىپ كەلگەنلىكى، تۈپ تەتقىقات چىقىمىنىڭ ئۆتكەن يىلى تۇنجى قېتىم %7 تىن ئېشىپ تارىخىي رېكورت ياراتقانلىقى مىسال سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ .

بۇ يەردىكى تۈپ تەتقىقات مەبلىغى نىسبىتىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەنلىكى، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىياتتا غەربنىڭ پاتېنتلىرىغا تەقلىد قىلىشتىن قۇتۇلۇپ، ئۆز ئالدىغا يادرولۇق بايقاشلارنى قولغا كەلتۈرۈشكە بەل باغلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ . لېكىن، يۇقىرى دەرىجىلىك يادرو تەتقىقاتلىرى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك يۇقىرى سېلىنما تەلەپ قىلىدىغان يادرولۇق ساھەلەردە، خىتاي كارخانىلىرىنىڭ ئۇزۇن يىللىق زىيان تارتىش ۋە تاشقى بېسىملارغا دۇچ كېلىپ تۇرۇپمۇ ئىزچىل چىڭ تۇرۇۋاتقانلىقى بىر رېئاللىق بولۇپ، بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ دۆلەت كاپىتالىزم ئەندىزىسىنىڭ كۈچ بىلەن بايلىق تەقسىملەش ئارقىلىق خۇسۇسىي كارخانىلارغا يۈكلىگەن مەمۇرىي ۋەزىپىسىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.

ئىككىنچى تەسۋىر بولغان «سانائەتتە قوللىنىش» ئۇقۇمىدا، پەن-تېخنىكا بىلەن سانائەتنىڭ يۇغۇرۇلۇشىدا دۇچ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ قىيىن ئۆتكەلنىڭ تەجرىبىخانىدىكى بايقاش ئەمەس، بەلكى تەجرىبىخانىدىن بازارغا يۈزلىنىش جەريانىدىكى «دارۋىن دېڭىزى» نى كېسىپ ئۆتۈش ئىكەنلىكى شەرھىلىنىدۇ . خىتاينىڭ يېڭى ئېنېرگىيەلىك ئاپتوموبىل ۋە ئەقىللىق تورلاشتۇرۇلغان ئاپتوموبىللار سانائىتىنىڭ تېز سۈرئەتتە راۋاجلىنىشى ئىلغار تېخنىكىلارنىڭ رېئال بازاردا بىرىنچى پۇرسەتتىلا ئىشلىتىلىپ سىناق قىلىنىشى سايىسىدا ئەمەلگە ئاشقانلىقى ئېيتىلىدۇ .

مۇشۇ مەزمۇنلار ئىچىدە، لى چياڭ نۇتۇق جەريانىدا غەربنىڭ ئەڭ چوڭ تەنقىد نۇقتىسىغا بىۋاسىتە قايتۇرما زەربە بېرىپ مۇنداق دەيدۇ: «بۇ دەل خىتاي مەھسۇلاتلىرى رىقابەت كۈچىنىڭ ئاچقۇچى، بەزىلەرنىڭ پەرەز قىلغىنىدەك ئاساسلىقى ھۆكۈمەتنىڭ ئىقتىسادىي ياردەم پۇلىغا تايانغان ئەمەس، بىزنىڭمۇ بۇنچىلىك ياردەم بېرىشكە قۇربىمىز يەتمەيدۇ» . گېرمانىيە ئاۋازى رادىيوسى تورى لى چياڭنىڭ بۇ سۆزلىرىنى ئالاھىدە تېما سۈپىتىدە تەھلىل قىلىپ، خىتاينىڭ يېڭى ئېنېرگىيەلىك تېخنىكىلاردا ھۆكۈمەت كاپالەتلىرىنى رەت قىلىش سادالىرىنىڭ ئارقىسىدىكى تاكتىكىلارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. چۈنكى ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېقىنقى ئايلاردىن بۇيان خىتاينىڭ توكلۇق ئاپتوموبىل، قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرى ۋە باتارېيە زاۋۇتلىرىغا قىلغان غايەت زور دۆلەت ياردەم پۇلىنى خەلقئارالىق ئەركىن سودا قائىدىلىرىگە خىلاپ دەپ تەنقىد قىلماقتا.

تەنقىدىي نۇقتىدىن ئانالىز قىلىنغاندا، خىتاينىڭ «بىزنىڭمۇ ياردەم بېرىشكە قۇربىمىز يەتمەيدۇ» دېگەن بوشلۇق قالدۇرغان باياناتى غەرب سىياسەتچىلىرى ئۈچۈن قايىل قىلارلىق بولماسلىقى مۇمكىن . خىتاي يەرلىك ھۆكۈمەتلىرىنىڭ يەر ياردەم پۇلى، باجنى كېمەيتىش، ئەرزان يەر بېرىش ۋە بانكا قەرزلىرى ئارقىلىق سانائەت زەنجىرىنى قۇرۇپ چىققانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ئاكادېمىك تەتقىقاتلار كۆپ بولۇپ، لى چياڭنىڭ بۇ سۆزلىرى گېئوپولىتىكىلىق مۇداپىئە خاراكتېرىگە ئىگە. يەنە بىر تەرەپتىن، شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا قۇياش ئېنېرگىيەلىك سىلىتسىي ماتېرىياللىرىنى ئىشلەپچىقىرىشتا قوللىنىلغان دۆلەت كاپالەتلىرى ئاستىدىكى ئەرزان ئېنېرگىيە مەنبەلىرى ۋە يۆتكەپ ئىشلىتىلگەن ئەمگەك كۈچى سىياسەتلىرى خەلقئارا تاراتقۇلاردا «ئادىل بولمىغان سودا ئەۋزەللىكى» نىڭ بىر قىسمى دەپ تەنقىدلىنىپ كەلمەكتە.

ئۈچىنچى تەسۋىر بولغان «ئېكولوگىيەلىك يېتىشتۈرۈش» جەھەتتە، خىتاينىڭ پۈتۈن مەملىكەت بويىچە دۇنيادىكى 100 كۈچلۈك يېڭىلىق يارىتىش توپلىمىنىڭ 24 نى قۇرۇپ چىققانلىقى، بۇ كۆرسەتكۈچتە ئۇدا ئۈچ يىل دۇنيادا بىرىنچى بولغانلىقى كۆرسىتىلىدۇ . مەسىلەن، چاڭجياڭ دېلتىسىنىڭ ئېلېكتىرونلۇق ئۇچۇر جەھەتتىكى «بىر سائەتلىك يېڭىلىق يارىتىش چەمبىرىكى»، چۇڭچىڭنىڭ موتوسىكلىت سانائىتىدىكى «بىر سائەتلىك ئىشلەپچىقىرىش چەمبىرىكى» ۋە شېنجېننىڭ روبوت جىلغىسىدىكى «يېرىم سائەتلىك يۈرۈشلۈك زاپچاس چەمبىرىكى» قاتارلىقلار ئىلغار سانائەت زەنجىرىنىڭ يەرلىكتىكى يۈرۈشلۈك تەمىنلەش سىستېمىسىنىڭ نەقەدەر كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ .

بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ ھەر يىلى تەبىئىي پەن، تېخنىكا، قۇرۇلۇش ۋە ماتېماتىكا ساھەسى بويىچە تەخمىنەن 7 مىليون ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچى تەربىيەلەپ چىقىدىغانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ . بۇ سان كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئامىل بولۇپ، پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى ئۈچۈن توختاۋسىز كادىر يېتىشتۈرۈش ئىقتىدارىنى ئىسپاتلايدۇ. لېكىن، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خىتايدا يۈز بېرىۋاتقان ياشلارنىڭ ئىشسىزلىق نىسبىتىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى، مەمۇرىيەت ۋە ئەمەلىي سانائەت بازارلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مائارىپ سىستېمىسىنىڭ ماسلاشماسلىق مەسىلىلىرى بۇ غايەت زور يوشۇرۇن كادىر كۈچىنىڭ رېئاللىقتا تولۇق پايدىلىنىۋاتقان ياكى پايدىلىنىلمايۋاتقانلىقىغا سوئال بەلگىسى قويىدۇ.

«خىتاي زەربىسى 2.0» گە قارشى «خىتاي پۇرسىتى 2.0» بايانى ھەققىدىكى بەس-مۇنازىرىلەر

يېقىنقى مەزگىللەردە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىساد ئىلمىي ژۇرناللىرىدا تېز پۇرسەتتە ئوتتۇرىغا چىققان «ئىككىنچى قېتىملىق خىتاي زەربىسى» تەسۋىرى، ياۋروپا سانائىتىنى يوقىتىش پاجىئەسىگە ئوخشىتىلماقتا. فىرانسىيە خەلقئارا رادىيوسىنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، بىرىنچى قېتىملىق خىتاي زەربىسى 2000-يىللارنىڭ بېشىدا خىتاينىڭ دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئەزا بولغاندىن كېيىن، تۆۋەن قوشۇلما قىممەتكە ئىگە توقۇمىچىلىق، ئويۇنچۇق ۋە ئاددىي ئېلېكتىرونلۇق مەھسۇلاتلارنىڭ غەرب بازىرىنى تولدۇرۇشى بىلەن يۈز بەرگەن بولسا، نۆۋەتتىكى «ئىككىنچى قېتىملىق خىتاي زەربىسى» توكلۇق ئاپتوموبىل، قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىسى، لىتىيلىق باتارېيە ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك سانائەت روبوتلىرى قاتارلىق ئەڭ ئىلغار يۇقىرى تېخنىكىلىق ساھەلەردە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ.

باش مىنىستىر لى چياڭ ئۆز نۇتقىدا غەربنىڭ بۇنداق «ئىككىنچى قېتىملىق خىتاي زەربىسى» نەزەرىيەسىنى ئۈزۈل-كېسىل رەت قىلىپ، ئۇنى خىتاينىڭ كۈچىيىشىدىن كېلىپ چىققان غەربنىڭ ئۆزىدىكى «روھىي جىددىيلىك» ۋە «تەشۋىش» دەپ ئاتايدۇ ۋە بۇنىڭ يوشۇرۇن دۈشمەن يارىتىش ئىستراتېگىيەسى ئىكەنلىكىنى تەنقىدلەيدۇ . ئۇنىڭ ئورنىغا دۇنياغا يېڭى بىر ئىبارىنى، يەنى «خىتاي پۇرسىتى 2.0» نەزەرىيەسىنى سۇنىدۇ . ئۇنىڭ تەكىتلىشىچە، ئەگەر بىرىنچى باسقۇچتا خىتاي تۆۋەن تەننەرخ بىلەن دۇنياغا بازار پايدىسى تەمىنلىگەن بولسا، نۆۋەتتە يېڭىلىق يارىتىش پايدىسى بىلەن دۇنيا سانائىتىنى تېزلىتىشكە يېڭى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ ئاتا قىلماقتا.

لى چياڭ بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، 2025-يىلى خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا تەتقىقاتى ۋە تېخنىكا مۇلازىمىتى ساھەسىدە رەسمىي يېڭىدىن قۇرۇلغان چەت ئەل مەبلىغىدىكى كارخانىلارنىڭ سانىنىڭ 14 مىڭغا يېتىپ، ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %27.2 ئاشقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ . بۇ كۆرسەتكۈچ غەرب شىركەتلىرىنىڭ سىياسىي جەھەتتىكى خەتەرنى ئازايتىش شوئارلىرىغا قارىماستىن، رېئاللىقتا يەنىلا خىتاينىڭ مۇكەممەل سانائەت زەنجىرى ۋە يېڭىلىق يارىتىش ئېكولوگىيەسىگە تايىنىشتىن قۇتۇلالمايۋاتقانلىقىنىڭ بىر ئىسپاتى دەپ قارىلىشى مۇمكىن. چەت ئەل شىركەتلىرى خىتايدا پەقەت ئىشلەپچىقىرىش قىلىپلا قالماي، تەتقىقات ۋە لايىھەلەش مەركەزلىرىنى تەسىس قىلىشقا مەجبۇر بولۇۋاتىدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ ئۆز پەن-تېخنىكا يۇمشاق دېتاللىرىنى ئوچۇق كودلۇق قىلىپ سىرتقا چىقىرىشى، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ دۇنيا بويىچە چۈشۈرۈلۈش قېتىم سانىنىڭ 10 مىلياردتىن ئېشىپ كەتكەنلىكى ۋە تيانگۇڭ ئالەم پونكىتىنىڭ چەت ئەللىك ئالەم ئۇچقۇچىلىرىنى قوبۇل قىلىش ئالدىدا تۇرۇۋاتقانلىقى بىر تەرەپلىمىلىك تېخنىكا قورشاۋىغا تاقابىل تۇرۇشتىكى رېئال يۇمشاق كۈچ كۆرۈنۈشلىرىدۇر . تەنقىدىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ يۇمشاق كۈچ ئارقىلىق خىتاي ئۆزىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك سۆھبەت تەرەپدارى قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇپ، غەربنىڭ تېخنىكا چەكلىمىسىنى بوشىتىشقا تىرىشىۋاتىدۇ.

فىرانسىيە خەلقئارا رادىيوسىنىڭ ئېنىق باھالىشىچە، باش مىنىستىر لى چياڭنىڭ داۋوستا ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا قارىتا قوللانغان سۆز قۇرۇلمىسى ناھايىتى كۈچلۈك بىر ھۇجۇم خاراكتېرىگە ئىگە . گەرچە ئۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي باشلىقلىرىنىڭ ئىسىملىرىنى بىۋاسىتە ئاتىمىغان بولسىمۇ، تېخنىكا قاماللىرى ۋە سودا ئۇرۇشلىرىنى قوزغىغانلارغا قارىتا قەتئىي سىياسىي تەنقىدلەرنى ئوچۇق سۆزلىدى. لى چياڭ بىر تەرەپتىن ئۆزىنى يەرشارى ئېچىۋېتىلگەن ئىقتىسادنىڭ قوغدىغۇچىسى قىلىپ كۆرسەتسە، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ يادرولۇق سانائەتلەردە غەربتىن پۈتۈنلەي قۇتۇلۇپ، مۇستەقىل بولۇشىنى كۆزلەۋاتىدۇ.

يەرشارى خاراكتېرلىك تېخنىكا توقۇنۇشى، قامال ۋە ئۆز-ئارا ھەمكارلىقنىڭ تەقدىرى

يەرشارى خاراكتېرلىك تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ يېڭى باسقۇچىغا قارىتا، لى چياڭ تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ مىسلىسىز تېزلىكى بىلەن بىرگە ئۇنىڭ تىزگىنلىگۈسىز يۈزلىنىشىمۇ بارلىققا كېلىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ . سۈنئىي ئەقىل ئىنسانىيەتنىڭ تەپەككۇر قىلىش ۋە ئىشلەپچىقىرىش شەكلىنى ئۆزگەرتىۋاتقان بولسىمۇ، ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي باشقۇرۇش كاپالەتلىرى كېچىككەندە زىيانلىق ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقى رېئاللىقتۇر. ئۇ دۇنيانىڭ بۈگۈنكى كۈندە سۈنئىي ئەقىل دەۋرىگە كىرگەنلىكىنى، ئەمما تېخنىكىنى باشقۇرۇش ۋە ئورتاق كېلىشىملەرنى قۇرۇشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدۇ .

لى چياڭ نۇتۇق سۆزلەپ، بەزى رايونلاردا كۈنسېرى كۆپىيىۋاتقان «تام قۇرۇش، توساق قويۇش» ۋە تېخنىكا قامىلىنىڭ يەرشارى يېڭىلىق يارىتىش تەرەققىياتىنى سىقىپ قويىدىغانلىقىنى قاتتىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ . ھازىرقى تېخنىكا شارائ‍ىتىدا، ھېچقانداق دۆلەت ياكى كارخانىنىڭ تېخنىكا زەنجىرىدە يالغۇز مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمايدىغانلىقى بىر رېئاللىقتۇر. شۇڭلاشقا، خىتاي تەرەپ ئۆزىنىڭ خەلقئارالىق سانائەت ۋە تېخنىكا بۆلۈنۈشىگە سەمىمىيلىك بىلەن يۇغۇرۇلىدىغانلىقىنى تەشەببۇس قىلىدۇ . بىراق، ئىلمىي تەنقىد نۇقتىسىدىن قارىغاندا، خىتاينىڭ ئۆز ئىچكى سانائىتىنى بىخەتەرلىك يۆنىلىشىگە قاراپ يۈزلەندۈرۈپ، غەرب تېخنىكىسىنى خىتاينىڭ ئاممىۋى ئورگانلىرىدا ئىشلىتىشنى چەكلەش بويىچە يوشۇرۇن تام قۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم. بۇ جەھەتتە ھەر ئىككى تەرەپ ئۆز-ئارا ئىشەنچىسىزلىكنى كۈچەيتىپ، ئۈزلۈكسىز تام قۇرۇش رىقابىتىگە كىرىپ قالغان بولۇپ، يېڭىلىق يارىتىش تورى بۈگۈنكى كۈندە جۇغراپىيەلىك توساقلار بىلەن پارچىلىنىۋاتىدۇ.

لى چياڭ تېخنىكىنىڭ تىنچلىق ۋە ئادالەت يولىدا خىزمەت قىلىشى كېرەكلىكىنى تەشەببۇس قىلىپ، «تېخنىكا ئەخلاقى» ئۇقۇمىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ . پەن-تېخنىكا ئىنسانىيەتنىڭ تۇرمۇشىنى ياخشىلاشقا خىزمەت قىلىشى كېرەك، زوراۋانلىق ياكى خەلقئارالىق مۇقىمسىزلىقنىڭ مەنبەسىگە ئايلىنىپ قالماسلىقى كېرەك. لى چياڭ خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ۋە مۇناسىۋەتلىك پەنلەر بويىچە خەلقئارالىق قائىدە-يوسۇنلارنى بىرلىكتە تۈزۈپ چىقىشقا مەسئۇلىيەتچان پوزىتسىيە بىلەن قاتنىشىدىغانلىقىغا ۋەدە بېرىدۇ . بۇ ۋەدىلەر گەرچە غەرب تاراتقۇلىرى تەرىپىدىن بىر خىل تاشقى ئاممىۋى مۇناسىۋەت قورالى دەپ قارالسىمۇ، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن پەن-تېخنىكا بايلىقلىرىنى ئادىل تەقسىملەش جەھەتتە بىر تۈرلۈك ئۈمىد سىگنالى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە غەرب دۆلەتلىرى يۇقىرى دەرىجىلىك يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرىنى چەت ئەللەرگە سېتىشنى چەكلەۋاتقان جەرياندا، خىتاينىڭ ئوچۇق كودلۇق يۆنىلىشنى قوللىشى غەربنىڭ تېخنىكا جەھەتتىكى يەككە ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى تۇرۇشتىكى رېئال ئىستراتېگىيە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە تەنقىدىي باھالاشلار

ئاكادېمىك تەتقىقاتلار نۇقتىسىدىن خىتاينىڭ سانائەت ئەۋزەللىكىنى باھالىغىنىمىزدا، بىز پەقەت رەسمىي بايانلارغىلا تايىنىپ قالماسلىقىمىز لازىم. چۈنكى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ئۆزگىرىش سۈرئىتى ۋە تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمى غايەت زور بولسىمۇ، بۇ تېز ئېشىش زەنجىرى پۈتۈنلەي بازار رىقابىتىنىڭ تەبىئىي نەتىجىسى ئەمەس. دۆلەت كاپالەتلىرى ۋە بانكا ياردەم پۇللىرى شىركەتلەرنى ياۋروپا ئىتتىپاقى بازارلىرىغا قارىتا باھادا ئۈستۈنلۈككە ئىگە قىلىشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغان. بۇ سەۋەبتىن، غەرب تاراتقۇلىرىنىڭ تەنقىدىي ماقالىلىرىدە خىتاينىڭ دۇنيا ئەركىن بازار قائىدىلىرىگە خىرىس ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقى ئېنىق سان-سىفىرلار بىلەن كۆرسىتىلمەكتە.

بولۇپمۇ نۆۋەتتە 2026-يىلىدىكى يەرشارى ئىقتىسادىي كىرىزىسى، قىزىل دېڭىز سۈركىلىشلىرى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى توقۇنۇشلار تەمىنلەش زەنجىرىگە غايەت زور زەربە بېرىپ، ئېنېرگىيە باھاسىنى ئۆستۈرۈۋەتكەن تۇرۇغلۇق، خىتاينىڭ %5 لىك مۇقىم ئېشىشنى ساقلىيالىشى، دۆلەتنىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن پۇل-مۇئامىلە ۋە بايلىق تەقسىملەش بازارلىرىنى كونترول قىلىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. لېكىن، بۇ كونتروللۇقنىڭ كەلگۈسىدە قايسى دەرىجىگىچە سىجىل بولالايدىغانلىقى، ياشلار ئارىسىدىكى قۇرۇلمىلىق ئىشسىزلىقنىڭ قانداق ھەل قىلىنىدىغانلىقى تېخى مەلۇم ئەمەس.

يەنە بىر جەھەتتىن، يازلىق داۋوس مۇنبىرىگە قاتناشقان سانائەتچىلەر ۋە مەبلەغ سالغۇچىلار كۆرسەتكەندەك، خىتاي بازىرى يەنىلا دۇنيا شىركەتلىرىنىڭ كەلگۈسى ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى بەلگىلەيدىغان غايەت زور مەيداندۇر. «خىتاي پۇرسىتى 2.0» ئۇقۇمىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى، ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرىنى خىتايدىن زەنجىر ئۈزمەسلىككە ۋە خىتاينىڭ يېڭىلىق يارىتىش بايلىقلىرىدىن تەڭ پايدىلىنىشقا قىزىقتۇرۇشنىڭ كۈچلۈك بىر تاكتىكىسىدۇر. بۇ سۆھبەت قۇرۇلمىسى غەربنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەشۋىقات بېسىمىنى مەلۇم دەرىجىدە پەسەيتىش بىلەن بىرگە، خىتاي دۆلەت ئىچى بازىرىنىڭ كېڭىيىشىگە ياردەم بېرىدۇ.

خۇلاسە

خۇلاسە قىلغاندا، 2026-يىللىق يازلىق داۋوس مۇنبىرىدە باش مىنىستىر لى چياڭ تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان نۇتۇق ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى خەلقئارالىق مۇنازىرىلەر، يەرشارى پەن-تېخنىكا سىياسىي ئىقتىساد دەرىجىسىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ. خىتاينىڭ تەجرىبىخانىدىن سانائەت زەنجىرىگە يۈزلىنىشتىكى تېز سۈرئەتلىك ئىلگىرىلەشلىرى دۇنيانى ھەم چۆچۈتمەكتە ھەم جەلپ قىلماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «ئىككىنچى قېتىملىق خىتاي زەربىسى» تەنقىدى بىلەن خىتاينىڭ «ئىككىنچى قېتىملىق خىتاي پۇرسىتى» تەسەۋۋۇرى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيلىك، كەلگۈسى سودا ئۇرۇشلىرىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئامىلدۇر.

بۇ خىلدىكى مۇرەككەپ ۋەزىيەتتە، خەلقئارا ئىقتىسادشۇناسلار ۋە تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ يالغۇز سىياسىي شوئارلار بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى رېئال تېخنىكىلىق سان-سىفىرلار، بازار سىستېمىلىرى ۋە دۆلەتلەر ئارا ئىستراتېگىيەلىك سۈركىلىشلەرنى تەپسىلىي باھالىشى تولىمۇ زۆرۈر. خىتاي ئۆزىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىدا يەنىلا تېخنىكا تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مۇكەممەللىكىگە تايىنىپ قورشاۋنى بۇزۇشقا تىرىشىدۇ، غەرب بولسا ئۆز سانائىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قوغدىغۇچىلىق بېجىنى ئۈزلۈكسىز ئاشۇرىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلىق كۈرەش كەلگۈسى يىللاردا يەرشارى ئېكولوگىيەلىك كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە سۈنئىي ئەقىل ئىدارە قىلىش سىستېمىسىنىڭ ئورتاق تەرەققىياتىغا يېڭىچە تەسىرلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ.

مەنبە:

ئىنكاسلار: