لاتىن ئامېرىكاسىدىكى «تەسىر دائىرىسى» تالىشىش كۈرىشى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپى كىرىزىسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە گېئوپولىتىك رىقابەتلەر كۈنسايىن كەسكىنلىشىۋاتقان بىر پەيتتە، ئەنگلىيەدىكى دۇنياغا داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى «چاسام ئۆيى» (Chatham House) نىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى جامېس كىنگې (James Kynge) تەرىپىدىن يېزىلغان «ۋېنېزۇئېلاغا قىلىنغان ھۇجۇم ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ لاتىن ئامېرىكاسىدىكى رىقابىتىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى يورۇتۇپ بەردى» ناملىق دوكلات 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 16-كۈنى ئېلان قىلىندى. مەزكۇر دوكلات يېقىن كەلگۈسىدە يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان (ياكى سېنارىيە قىلىنغان) ئامېرىكانىڭ ۋېنېزۇئېلاغا قاراتقان ھەربىي ھەرىكىتى ۋە غەربىي يېرىم شاردىكى تەسىر دائىرىسىنى قايتىدىن بېكىتىش مۇددىئاسىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان. دوكلات خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتى ۋە ئۇ دۇچ كېلىۋاتقان مۇرەككەپ خىرىسلارنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بەرگەنلىكى بىلەن زور ئەھمىيەتكە ئىگە. مەزكۇر ماقالە دوكلاتنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ لاتىن ئامېرىكاسىدا يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈرۈلۈشىنى، شۇنداقلا ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي، دىپلوماتىك ۋە ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇشلارنى تەھلىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

غەربىي يېرىم شار — «تەسىر دائىرىسى» ئۇقۇمىنىڭ قايتىدىن ئېنىقلىنىشى

دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ مەركىزىي تېمىلارنىڭ بىرى، ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ «تەسىر دائىرىسى» ئۇقۇمىغا بولغان تۈپتىن پەرقلىق قاراشلىرىنىڭ توقۇنۇشىدۇر. ئامېرىكانىڭ ۋېنېزۇئېلاغا قاراتقان ھەربىي ھەرىكىتىدىن بىرقانچە كۈن ئۆتكەندىن كېيىن، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيو ۋاشىنگتوننىڭ مەيدانىنى ئېنىق بايان قىلىپ مۇنداق دېدى: «بۇ غەربىي يېرىم شار. بىز ياشاۋاتقان جاي. شۇڭا بىز غەربىي يېرىم شارنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۈشمەنلىرى، رىقابەتچىلىرى ۋە رەقىبلىرى ئۈچۈن ھەرىكەت بازىسى بولۇشىغا يول قويمايمىز.» بۇ بايانات ئامېرىكانىڭ 19-ئەسىردىن بۇيانقى «مونرو تەلىماتى» نى يېڭىچە ۋە تېخىمۇ كەسكىن شەكىلدە تىرىلدۈرگەنلىكىنىڭ بېشارىتى بولۇپ، لاتىن ئامېرىكاسىنى ئۆزىنىڭ مۇتلەق بىخەتەرلىك قورغىنى دەپ قارايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

بۇنىڭغا ئەكسىچە، خىتاي تەرەپ بۇ رايونغا قارىتا پۈتۈنلەي باشقىچە دىپلوماتىك پوزىتسىيە تۇتماقتا. ئامېرىكانىڭ ھۇجۇمىدىن بىرقانچە ئاي ئىلگىرى، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى بېيجىڭدىكى بىر مۇنبەردە سۆز قىلىپ، لاتىن ئامېرىكاسى ۋە كارىب دېڭىزى رايونىنىڭ ھېچكىمنىڭ «ئارقا ھويلىسى» ئەمەسلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن. بۇ يەردىكى «ئارقا ھويلا» ئاتالغۇسى خىتاينىڭ ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئۈستۈنلۈكىگە قاراتقان يوشۇرۇن تەنقىدى بولۇپ، بېيجىڭنىڭ بۇ رايوندىكى مەۋجۇتلۇقىنى قانۇنلاشتۇرۇش ۋە ئامېرىكانىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن قوللىنىۋاتقان دىپلوماتىك تاكتىكىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.

ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىك ۋە دوللارسىزلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسى

ئىقتىسادىي مەنپەئەت توقۇنۇشى مەزكۇر دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەركىبىي قىسمىدۇر. ئۆتكەن يىگىرمە يىل ئىچىدە، خىتاينىڭ لاتىن ئامېرىكاسى بىلەن بولغان سودا ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى شىددەت بىلەن كۈچەيدى. 2024-يىلىغا كەلگەندە، خىتاينىڭ بۇ رايون بىلەن بولغان سودا ئومۇمىي سوممىسى رېكورت يارىتىپ 518 مىليارد دوللارغا يەتتى. بەزى ئىقتىسادشۇناسلارنىڭ مۆلچەرىچە، بۇ رەقەم 2035-يىلىغا بارغاندا 700 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن. نۆۋەتتە خىتاي لاتىن ئامېرىكاسىنىڭ ئامېرىكادىن قالسىلا ئىككىنچى چوڭ سودا شېرىكىگە ئايلانغان بولۇپ، مەبلەغ سېلىش كۆلىمىمۇ تېز سۈرئەتتە ئاشماقتا.

«AidData» تەتقىقات ئورنىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي پۇل-مۇئامىلە ئورگانلىرى 2000-يىلدىن 2023-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا بۇ رايونغا تەخمىنەن 303 مىليارد دوللار قەرز بەرگەن بولۇپ، بۇ ئامېرىكا ئورگانلىرىنىڭ قەرزىدىن كۆپ ئېشىپ كەتكەن. تېخىمۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ 2025-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن خىتاي-سېلاك (CELAC) مۇنبىرىدە، رايونغا 9 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق يېڭى ئىناۋەتلىك قەرز لىنىيەسى ئېچىپ بەرگەنلىكىنى جاكارلىدى. بۇ قەرزلەرنىڭ خىتاي خەلق پۇلى (RMB) بىلەن ھېسابلىنىشى، بېيجىڭنىڭ خەلقئارا قەرز بېرىش پىلانىنى ئامېرىكا دوللىرىدىن يىراقلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنىڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر. بۇ قەدەم خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى سىياسىي قورالغا ئايلاندۇرۇپ، ئامېرىكانىڭ دۇنيا پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى ھۆكۈمرانلىقىغا جەڭ ئېلان قىلغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

ئىدېئولوگىيەلىك تىركىشىش — ئىككى خىل ھۆججەت، ئىككى خىل دۇنيا قاراش

دوكلاتتا ئانالىز قىلىنغىنىدەك، 2025-يىلى دېكابىردا ئېلان قىلىنغان ئىككى مۇھىم ھۆججەت ھېسابلىنىدىغان خىتاينىڭ لاتىن ئامېرىكاسى ۋە كارىب دېڭىزىغا ئائىت ئۈچىنچى سىياسەت ھۆججىتى بىلەن ئامېرىكانىڭ يېڭى دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى، ئىككى تەرەپ رىقابىتىنىڭ ماھىيىتىنى ئاشكارىلىدى. بۇ رىقابەت پەقەت بايلىق ۋە ئىقتىسادىي ئەۋزەللىك تالىشىشلا ئەمەس، بەلكى دۇنيانىڭ قانداق باشقۇرۇلۇشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇشتۇر.

خىتاينىڭ سىياسەت ھۆججىتى رايون بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ «يول خەرىتىسى» سۈپىتىدە بەلگىلەنگەن بولۇپ، ئۇ ئامېرىكانى بىۋاسىتە تىلغا ئالمىغان بولسىمۇ، «ئۈستۈنلۈك»، «بىر تەرەپلىمە زومىگەرلىك» ۋە «كۈچ سىياسىتى» گە قارشى تۇرۇشنى ۋەدە قىلغان. بۇ ئاتالغۇلار بېيجىڭ تەرىپىدىن ئامېرىكا تەسىرىنى تەسۋىرلەشتە قوللىنىلىدىغان سىياسىي كودلاردۇر. خىتاي يەنە خەلقئارا ئادىللىقنى قوغداش ۋە ئىقتىسادىي يەرشارىلىشىشنى «توغرا يۆنىلىشكە يېتەكلەش» نى ئۆزىنىڭ نىشانى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويغان.

بۇنىڭغا قارىتا، ئامېرىكانىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى خىتاينى (ۋە باشقا رەقىبلىرىنى) «غەربىي يېرىم شاردىن بولمىغان رىقابەتچىلەر» دەپ ئاتاپ، ئۇلارنىڭ تەسىرىنى «زىيانلىق» دەپ تەسۋىرلىگەن. ۋاشىنگتون بۇ رىقابەتچىلەرنىڭ غەربىي يېرىم شارغا چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەنلىكىنى، ئەگەر جىددىي قايتۇرما زەربە بېرىلمىسە، بۇنىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن «ئىستراتېگىيەلىك چوڭ خاتالىق» بولىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان. ئامېرىكا يەنە خىتاينىڭ «تۆۋەن تەننەرخلىق تاشقى ياردەم» لىرىنىڭ ئارقىسىدا جاسۇسلۇق ۋە تور بىخەتەرلىكى قاتارلىق نۇرغۇن يوشۇرۇن بەدەللىرىنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، رايوندىكى دۆلەتلەرنى بۇنداق ياردەملەرنى رەت قىلىشقا چاقىرغان.

«قەغەز يولۋاس» مەسىلىسى ۋە ۋاكالەتچىلەر ئۇرۇشى خەۋپى

دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ كەسكىن نۇقتىلارنىڭ بىرى، خىتاينىڭ ۋەدىلىرى بىلەن ئەمەلىي كۈچى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ ئاشكارىلىنىشىدۇر. ئامېرىكانىڭ ۋېنېزۇئېلاغا ھۇجۇم قىلىشى ۋە رۇسىيە بايراقلىرى قادالغان نېفىت پاراخوتلىرىنى مۇسادىرە قىلىشى، خىتاينىڭ ياردەم ۋەدىلىرىنىڭ چەكلىمىسىنى كۆرسىتىپ بەردى. 2023-يىلى خىتاي بىلەن ۋېنېزۇئېلا ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتى ئورناتقان بولسىمۇ، ئەمما ھەربىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بېيجىڭنىڭ ۋەدىلىرى ھازىرغىچە قۇرۇق گەپ بولۇپ قالدى. بۇ ئەھۋال پۈتۈن رايوندا يېقىندىن كۆزىتىلىۋاتقان بولۇپ، خىتايغا سېلىشتۇرغاندا ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەربىي كۈچىنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىنى نامايان قىلدى.

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەسلىھەتچىسى، ئاكادېمىك جېڭ يۇڭنيەننىڭ قارىشىچە، خەلقئارا تەرتىپتە «فېئوداللىشىش» (Feudalization) يۈز بېرىۋاتقان بولۇپ، چوڭ كۈچلەر ئۆزلىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ئۇرۇنماقتا. گەرچە چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا بىۋاسىتە ئۇرۇش يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى تۆۋەن بولسىمۇ، ئەمما «ۋاكالەتچىلەر توقۇنۇشى» (Proxy conflicts) خەۋپى يۇقىرى. ئەگەر لاتىن ئامېرىكاسى دۆلەتلىرى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىپ ئامېرىكانىڭ تەسىرىگە جەڭ ئېلان قىلسا، ياكى ئامېرىكانىڭ ئۆز «ئارقا ھويلىسى» غا بولغان دىققىتى خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە تەھدىت سالسا، بۇ خىل توقۇنۇشلارنىڭ كېلىپ چىقىشى مۇقەررەر.

خىتاينىڭ قايتۇرما زەربە ۋاسىتىلىرى ۋە ئۇل ئەسلىھە ئۇرۇشى

گەرچە ھەربىي جەھەتتە ئاجىزلىقى كۆرۈلسىمۇ، دوكلاتتا خىتاينىڭ قولىدا يەنىلا كۆرۈنەرلىك ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك كوزىرلارنىڭ بارلىقى تەكىتلەنگەن. ئەگەر ۋاشىنگتون ۋېنېزۇئېلادىن خىتايغا بارىدىغان نېفىت تەمىناتىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلىسا، بېيجىڭ ئامېرىكا مەنپەئەتىگە قارشى قاتتىق ئۆچ ئېلىشى مۇمكىن. خىتاينىڭ تاللاشلىرى ئىچىدە، ئامېرىكا سانائىتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولغان سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى (Rare earth) ۋە ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارنىڭ تەمىناتىنى چەكلەش، ئامېرىكا شىركەتلىرىگە سودا جازاسى قويۇش ياكى ئۇلارنى «ئىشەنچسىز گەۋدىلەر تىزىملىكى» گە كىرگۈزۈش قاتارلىقلار بار.

ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىمۇ ئىككى تەرەپ رىقابىتىنىڭ مۇھىم جەڭ مەيدانىغا ئايلانغان. ئامېرىكا پرېزىدېنتى دونالد ترامپ پاناما قانىلىنى «قايتۇرۇۋېلىش» قا ۋەدە بەرگەن بولسىمۇ، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ رايوندىكى پورتلارنى سېتىۋېلىش پىلانى ھازىر مۇرەككەپ گۇمانلار ئاستىدا قالدى. پېرۇدىكى خىتاي دۆلەت ئىگىلىكىدىكى «COSCO» شىركىتى تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان «چاڭكاي» (Chancay) پورتى ئامېرىكا جەنۇبىي قوماندانلىق ئىشتابىنىڭ سابىق باشلىقى لاۋرا رىچاردسوننىڭ ئەندىشىسىنى قوزغىدى. ئۇ بۇ پورتنىڭ ھەم خەلققە، ھەم ھەربىي مەقسەتكە ئىشلىتىلىدىغان «قوش يۆنىلىشلىك» (Dual-use) يوشۇرۇن كۈچى بارلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. ئۇنىڭدىن باشقا، پېرۇنىڭ چاڭكاي پورتىنى بىرازىلىيەنىڭ ئاتلانتىك ئوكياندىكى پورتلىرى بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان، قىممىتى 80 مىليارد دوللارلىق «بىيو-ئوكيان تۆمۈر يولى» (Bioceanic Corridor) قۇرۇلۇشىمۇ ۋاشىنگتوننىڭ يېقىندىن كۆزىتىش ئوبيېكتىغا ئايلاندى. بۇ قۇرۇلۇش خىتاينىڭ جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتۈپ، ئاتلانتىك ئوكيانغا بىۋاسىتە چىقىش يولى ئېچىشىغا ياردەم بېرىدۇ.

خۇلاسە

چاسام ئۆيىنىڭ دوكلاتىدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، لاتىن ئامېرىكاسى ئەمدىلىكتە ئاددىي بىر جۇغراپىيەلىك رايون ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى كۈچ تالىشىشنىڭ ئەڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلاندى. ئارگېنتىنانىڭ خىتاي شىركىتىنىڭ مۇھىم سۇ تىرانسپورت يولى قۇرۇلۇشىغا قاتنىشىشىنى توسۇپ قويۇشى، ئامېرىكا بېسىمىنىڭ ئۈنۈم بېرىشكە باشلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. گەرچە خىتاينىڭ بۇنىڭغا قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقى تېخى نامەلۇم بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكانىڭ غەربىي يېرىم شاردىكى ھۆكۈمرانلىق ئىرادىسى بېيجىڭغا ئىنتايىن مۈشكۈل ئىستراتېگىيەلىك خىرىسلارنى ئېلىپ كەلمەكتە. بۇ ۋەزىيەت، كەلگۈسىدە خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي تەسىرى بىلەن ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى ھەربىي-سىياسىي ھۆكۈمرانلىقى ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىشنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەكتە.

پايدىلانغان مەنبەلەر:

Kynge, J. (2026, January 16). Attack on Venezuela highlights growing US–China rivalry in Latin America. Chatham House. https://www.chathamhouse.org/2026/01/attack-venezuela-highlights-growing-us-china-rivalry-latin-america

ئىنكاسلار: