يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپسىزلىك دەۋرىدە يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى ھەققىدە ئىزدىنىش: بۇزۇلۇشلار، ئاساسلىق ئاكتىيورلار ۋە كەلگۈسى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

21-ئەسىرنىڭ ئۈچىنچى ئون يىلىدا ئېنىق كۆرۈلۈشكە باشلىغان يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپتىكى چوڭقۇر يېرىلىشلارنى ھەم يېڭى خەلقئارا سىستېمىنىڭ تۇغۇلۇشىغا مۇناسىۋەتلىك مۇرەككەپ دىنامىكىلارنى تەھلىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ تەتقىقات مارتېن ۋولف [Martin Wolf], نوتو سۇئونېتو [Noto Suoneto], گېنېۋىيېۋ دوننېلون-ماي [Genevieve Donnellon-Mayıs], Şarkıcı [Rebecca Lissner], daha önce de söylediğim gibi [Mira Rapp-Hooper] oyuncu. ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان تەھلىلچىلەرنىڭ ھازىرقى ئەسەرلىرىگە ئاساسەن, ھازىرقى دۇنيا تەرتىپىنىڭ ھەقىقەتەن يىمىرىلگەن يىمىرىلمىگەنلىكىنى, بۇ يىمىرىلىشنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق ئامىللارنى, كونا تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولىدىغان بولمايدىغانلىقىنى ۋە مۇمكىن بولغان يېڭى تەرتىپنىڭ (يەككە قۇتۇپلۇق, قوش قۇتۇپلۇق ياكى كۆپ) قۇتۇپلۇق) قايسى ئاكتىيورلار تەرىپىدىن, قانداق ۋە قاچان شەكىللەندۈرۈلىدىغانلىقىنى مۇلاھىزە قىلىدۇ. تەتقىقاتنىڭ ئەھمىيىتى, گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنىڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان, ئىقتىسادىي پارچىلىنىش چوڭقۇرلاشقان ھەمدە يەر شارى Borçlanmayı Önleme بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا, كەلگۈسى ھەققىدە ئەتراپلىق ۋە كۆپ Bu, en iyi kredi kartınızın olması gerektiği anlamına gelir.

خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئەدەبىياتىدا «ئەركىن خەلقئارا تەرتىپ» دەپ ئاتالغان ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە قۇرۇلغان بۇ سىستېما بۈگۈنكى كۈندە چوڭقۇر مەۋجۇتلۇق كىرىزىسىغا دۇچ كەلمەكتە. بۇ كىرىزىس, سىستېمىنىڭ تەبىئىي كونىرىشىدىن ياكى تاشقى زەربىلەردىن بەكرەك, سىستېمىنىڭ لايىھەلىگۈچىسى ۋە ئەڭ چوڭ نەپكە ئېرىشكۈچىسى بولغان ئامېرىكانىڭ ئۆزى كەلتۈرۈپ چىقارغان «سىستېمىلىق كۆيدۈرۈۋېتىش» [1] خاراكتېرىنى ئالماقتا. رېبېككا لىسسنېر ۋە مىرا راپ خۇپېرنىڭ توغرا كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك, دۇنيا, ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان بىر «دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەتنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشى» غا گۇۋاھ بولماقتا. تارىختا تۇنجى قېتىم, ھۆكۈمران بىر دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت ئۆزىنىڭ رەھبەرلىكىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن بىر سىستېمىنى, بۇ سىستېما يەنىلا ئۆزىگە غايەت زور پايدا ئېلىپ كېلىۋاتقان تۇرۇقلۇق قەستەن بۇزماقتا [1] . Ödeme şekli: «ئۇرۇشتىن كېيىنكى يەر شارى تەرتىپى پەقەتلا مودىدىن قالدى, ئۇ ھەتا بىزگە قارشى ئىشلىتىلىدىغان قورالغا ئايلاندى» [1] دېگەن سۆزى, بۇ قەستەن ۋەيران قىلىش جەريانىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.

بۇ پارچىلىنىش پەقەت نەزەرىيە جەھەتتىلا قالمايۋاتىدۇ. ئامېرىكانىڭ يەككە تەرەپلىك ھالدا يولغا قويغان ۋە ھەتتا ئىتتىپاقداشلىرىنىمۇ جازالايدىغان تاموژنا باجلىرى، قائىدىگە ئاساسلانغان ئەركىن سودا سىستېمىسىنىڭ ئاساسىنى ۋەيران قىلماقتا. مارتېن ۋولفنىڭ دىققەتنى تارتقىنىدەك، بۇ تاموژنا باجلىرى دۇنيا ئىشلەپچىقىرىشى ۋە ئېشىشنىڭ قۇرۇلمىسىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدىغان دەرىجىدە ھالاك قىلغۇچى تەسىرگە ئىگە[2]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) ۋە دۇنيا سودا تەشكىلاتى (DST) گە ئوخشاش كۆپ تەرەپلىك ئورگانلارنىڭ ئاجىزلىشىشى، ھەتتا پالەچ ھالغا چۈشۈپ قېلىشى، تەرتىپنىڭ قۇرۇلما ئاساسىنى يىمىرىپ تاشلىماقتا. نوتو سۇئونېتو ۋە گېنېۋىيېۋ دوننېللون-ماي كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، بۇ ئورگانلار يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەرگە ئۈنۈملۈك جاۋاب قايتۇرۇشتا قىينالماقتا[3]. شۇڭا، دۇچ كېلىۋاتقان ئەھۋال تەرتىپنىڭ ئاستا ئاستا ئۆزلۈكىدىن يىمىرىلىشى ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى قۇرغۇچى تەرىپىدىن باشلانغان ئاكتىپ بىر بۇزۇپ يېڭىلاش جەريانىدۇر. بۇ ئەھۋال، تەرتىپنىڭ ھەقىقەتەن ئاساسىدىن تەۋرەنگەنلىكىنى ۋە قايتىپ كېلىش مۇمكىن بولمايدىغان بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ھازىرقى يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپسىزلىكنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسىي دىنامىكلارنى ئۈچ ئاساسلىق سەۋەب ئاستىدا تەكشۈرۈشكە بولىدۇ: ئامېرىكانىڭ ئۆزگىرىۋاتقان رولى، خىتاينىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈۋاتقان تەلەپچانلىقى ۋە باشقا كۈچ مەركەزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ئىزدىنىشى.

ئا) ئامېرىكانىڭ رول ئۆزگەرتىشى: ئۈستۈنلۈكتىن ۋاز كېچىش ۋە ئىچكى ئاجىزلىقلار

مارتېن ۋولف بۈگۈنكى كۈندىكى ئەڭ چوڭ ئىككى ۋەقەنىڭ بىرىنىڭ «ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى ئۈستۈنلۈك ئورنىدىن ۋاز كېچىشى» ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ[2]. بۇ ۋاز كېچىش، لىسسنېر ۋە راپپ-خۇپېر «دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەتنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشى» دەپ ئاتىغان ئاڭلىق بىر سىياسىي تاللاشنىڭ نەتىجىسىدۇر. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ «ئامېرىكا ئالدىدا» سىياسىتى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى تەرتىپنىڭ ئاساسىي لوگىكىسىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋەتتى. بۇ تەرتىپ ئامېرىكانىڭ ئۆز كۈچىگە بەلگىلىك چەكلىمىلەرنى قويۇشنى قوبۇل قىلىشى ئارقىلىق، ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ «قوشۇلۇشى» نى قولغا كەلتۈرۈپ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك يەر شارى خاراكتېرلىك رەھبەرلىك قىلىشىغا قۇرۇلغانىدى[1]. ئەمما يېڭى ئۇسۇل ھەمكارلىقنىڭ ئورنىغا مەجبۇرلاشنى، كۆپ تەرەپلىكنىڭ ئورنىغا يەككە تەرەپلىكنى، ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغانلىقنىڭ ئورنىغا خالىغانچە قىلىشنى قويۇپ سىستېمىنىڭ روھىنى يوقاتتى. ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغدىماسلىقىنى ئىما قىلىشى، ھاكىممۇتلەق رەھبەرلەر بىلەن يېقىنلىشىشى ۋە سودا ئۇرۇشلىرىنى ئاساسلىق سىياسەت قورالىغا ئايلاندۇرۇشى بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىپادىسىدۇر. شۇنداقلا، ۋولف كۆرسەتكىنىدەك، ئامېرىكادىكى غايەت زور مالىيە قىزىل رەقىمى ۋە قەرزىگە ئوخشاش ئىچكى ئاجىزلىقلارمۇ دۆلەتنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك رەھبەرلىك ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا [2].

ب) خىتاينىڭ ئۆرلەۋاتقان تەلەپچانلىقى: ئىستراتېگىيەلىك رەقىبمۇ، يېڭى رەھبەرمۇ؟

يەر شارى تەرتىپىدىكى بوشلۇقنى تەبىئىي ھالدا خىتاي تولدۇرۇشقا تىرىشماقتا. بېيجىڭ، سۇئونېتو ۋە دوننېللون ماي كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىدە بارغانسېرى تەلەپچان پوزىتسىيەدە بولماقتا[3]. ئۇ ئامېرىكا تەرىپىدىن ئەمدى پەقەتلا بىر سودا شېرىكى دەپ ئەمەس، بەلكى ئومۇمىي خاراكتېرلىك بىر «ئىستراتېگىيەلىك رەقىب» دەپ قارالماقتا[2]. لېكىن، خىتاينىڭ ئامېرىكانىڭ ئورنىنى ئېلىپ يېڭى بىر يەر شارى تەرتىپىنى قۇرۇش ئىقتىدارى ۋە نىيىتى ناھايىتى تالاش تارتىشلىقتۇر. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېرنىڭ قارىشىچە، خىتاي «مۇستەبىتلىك ئۈچۈن بىخەتەر دۇنيا» نى ئارزۇ قىلماقتا، يەنى ئۆزىنىڭ ئىچكى ھاكىمىيىتىنى قوغدىيالايدىغان ۋە تاشقى مۇداخىلىسىز ئۆز تەسىرىنى تارقىتالايدىغان بىر مۇھىتنى خالايدۇ. ئەمما ئۇ توقۇنۇشلارنى ئازايتىش، مالىيە مۇقىملىقىنى تەمىنلەش ياكى يادرو قوراللىرىنىڭ تارقىلىشىغا ئوخشاش يەر شارى خاراكتېرلىك تەھدىتلەرنى باشقۇرۇشقا ئائىت ئەمەلىي پىلانلارغا ئىگە ئەمەس[1]. شۇڭا خىتاي ھازىرقى تەرتىپنىڭ رېۋىزىيونىستى (تۈزەتكۈچىسى) بولسىمۇ، لېكىن تېخى ئىنقىلاب خاراكتېرلىك بىر ئالتېرناتىف يەر شارى باشقۇرۇش ئەندىزىسى سۇنالايدىغان رەھبەر نامزاتى ئورنىدا ئەمەس.

س) ئوتتۇرا كۈچلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ئىزدىنىشى: ئاسىيانىڭ قايتا تەڭشىلىشى

ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى كەلتۈرۈپ چىقارغان تەرتىپسىزلىك مۇھىتى، بولۇپمۇ ئاسىيادىكى دۆلەتلەرنى يېڭى ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈشكە ئىتتىرمەكتە. سۇئونېتو ۋە دوننېللون ماينىڭ تەھلىللىرى، بۇ رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئەمدى بىر كۈچكە سۈكۈت قىلىپ ماسلىشىشنىڭ ئورنىغا، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچان بىر ئۇسۇلنى قوللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[3]. بۇ «قايتا تەڭشىلىش» [recalibrating] جەريانى، تاشقى كۈچلەرگە بولغان ئىستراتېگىيەلىك تايىنىشچانلىقنى ئازايتىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قانچە ئاساسلىق ئامىللىرى بار:

بۇ يۈزلىنىشلەر، دۇنيانىڭ پەقەت ئامېرىكا ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئەمەسلىكىنى ۋە ئوتتۇرا كۈچلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەش يۆنىلىشىدە مۇھىم قەدەملەرنى باسقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.

ھازىرقى كىرىزىستىن چىقىش يولى سۈپىتىدە، كونا تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تاللىشىنىڭ بارغانسېرى مۇمكىنچىلىكى تۆۋەن كۆرۈنمەكتە. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېرنىڭ ئۆتكۈر بايانى بىلەن ئېيتقاندا، «ئەمدى ئىلگىرىكىگە قايتىش يوق»[1]. سىستېمىنىڭ لايىھەلىگۈچىسى تەرىپىدىن بۇ دەرىجىدە چوڭقۇر بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشى، ئاددىي بىر ئەسلىگە كەلتۈرۈش بىلەن يېڭىپ ئۆتكىلى بولىدىغان بىر ئەھۋال ئەمەس. يىللاردىن كېيىن يېڭى بىر ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ۋەزىپىگە چىققان تەقدىردىمۇ، ئۇ دۇچ كېلىدىغان مەنزىرە 1945-يىلدىن بۇيان كۆرۈلگەن «گېئوپولىتىكىلىق پاكىز سەھىپە» [geopolitical clean slate] گە ئەڭ يېقىن ئەھۋال بولىدۇ[1]. بۇ، يېڭى بىر كۆز قاراش بىلەن قايتا قۇرۇش پۇرسىتىنى سۇنسىمۇ، لېكىن كونا تەرتىپنىڭ ئەينەن ئەسلىگە كەلتۈرۈلمەيدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.

بۇ نۇقتىدا، دۇنيا «تارىخىي جەھەتتىن يېڭى دۇنيا تەرتىپلىرىنى تۇغدۇرىدىغان تۈردىكى بىر ‘چوڭ پارتلاش’ ۋەقەسى» نى باشتىن كەچۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، ئۇ «سىزىقلىرى بارغانسېرى ئېنىقلىشىۋاتقان بىر قالايمىقان ئارا دەۋر» گە [chaotic interregnum] كىرىپ بولدى[1]. بۇ ئارا دەۋرنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە بولىدۇ:

كۈچىيىۋاتقان زوراۋانلىق ۋە توقۇنۇش: يەر شارى خاراكتېرلىك تەڭشىگۈچ كۈچ يوق ياكى ئاجىز ئەھۋالدا، رايونلۇق توقۇنۇشلارنىڭ كۆپىيىشى مۇقەررەر. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېر جەنۇبىي ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى قوراللىق توقۇنۇشلارغا، ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇشلارغا (سۇدان، ئۇكرائىنا، غەززە) ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ كېڭىيىۋاتقان ھەرىكەتلىرىگە دىققەتنى تارتىپ، بۇ دەۋرنىڭ «تېخىمۇ قانلىق» بولىدىغانلىقىنى پەرەز قىلماقتا [1].

ئىقتىسادىي پارچىلىنىش: ئەركىن سودىنىڭ ئورنىنى مىللەتچىلىك ۋە سودىچىلىق (سودا-سېتىق تۈزۈمى) نىڭ ئېلىشى، يەر شارى خاراكتېرلىك ئېشىشنى ئاستىلىتىدۇ ۋە دۆلەتلەرنى مۇھىم مىنېراللاردىن باشلاپ تەرەققىي تاپقان يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۆزەكلەرگە قەدەر بولغان بايلىقلار ئۈچۈن شىددەتلىك رىقابەتكە دۇچار قىلىدۇ [1].

ئورگانلارنىڭ ئاجىزلىقى: ب د ت ۋە DST غا ئوخشاش كونا ئورگانلار مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرسىمۇ، ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت ۋە توقۇنۇشلاردا، ئېقىمنى يېڭىپ ئۆتۈش ئىقتىدارى زور دەرىجىدە ئازىيىدۇ. يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە سۈنئىي ئەقىلگە ئوخشاش يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەر كۆپىنچە ھەل قىلغىلى بولمايدىغان ھالەتتە قېلىشى مۇمكىن [1].

مارتېن ۋولفنىڭ يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ ھازىرچە «ھەيران قالارلىق دەرىجىدە چىداملىق» ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى تەسۋىرى[2]، بىزنىڭ بۇ قالايمىقان ئارا دەۋرنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدا ئىكەنلىكىمىزنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خۇسۇسىي ساھەنىڭ ماسلىشىش ئىقتىدارى ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ تېخىمۇ تەرتىپلىك سىياسەتلىرىگە ئوخشاش تەڭپۇڭلاشتۇرۇش مېخانىزملىرى، سىستېمىنىڭ تۇيۇقسىز يىمىرىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقتا. لېكىن بۇ، ئاستىدىن قوزغىلىۋاتقان بوراننىڭ توختىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ، پەقەت بوراننىڭ ئەڭ شىددەتلىك تەسىرلىرىنىڭ تېخى تولۇق ھېس قىلىنمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ قالايمىقان ئارا دەۋردىن كېيىن قانداق بىر دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ھەققىدە ئۈچ ئاساسلىق مەنزىرە مۇلاھىزە قىلىنىشى مۇمكىن: خىتاي ئۈستۈنلۈكى، ئامېرىكا-خىتاي قوش قۇتۇپلۇقى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا.

ئا) خىتاي ئۈستۈنلۈكى: يەككە قۇتۇپلۇق دۇنيا

بۇ سېنارىيە، ئېھتىماللىقى ئەڭ تۆۋەن بولغىنىدۇر. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغاندەك، خىتاينىڭ يەر شارى رەھبەرلىكى ئۈچۈن نە كۆز قارىشى، نە لازىملىق ئەسلىھەلىرى يوق. بېيجىڭنىڭ ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئۆزىنىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاش ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنى سىياسىي تەسىرگە ئايلاندۇرۇشتىن ئىبارەت. ئامېرىكانىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن سۇنغىنىدەك، باشقا دۆلەتلەرمۇ نەپكە ئېرىشىدىغان بىر يەر شارى خاراكتېرلىك ئاممىۋى بايلىق (بىخەتەرلىك، مۇقىملىق، ئوچۇق بازارلار) يارىتىش نىيىتى ياكى ئىقتىدارى يوق. خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى بىر دۇنيا، تېخىمۇ تار مەنپەئەتكە ئاساسلانغان، تېخىمۇ ئوچۇق-ئاشكارا بولمىغان ۋە بەلكىم تېخىمۇ بېسىمغا تولغان تەرتىپلىك سىستېما بولىدۇ. شۇڭلاشقا، يەر شارى مىقياسىدا كەڭ ئېتىراپ قىلىنىشى ۋە قانۇنىيلىققا ئېرىشىشى تەس.

ب) ئامېرىكا-خىتاي قوش قۇتۇپلۇق (G2) دۇنيا

بۇ، ئەڭ مۇمكىن بولغان سېنارىيەلەرنىڭ بىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي، تېخنىكىلىق ۋە ھەربىي ساھەلەردىكى شىددەتلىك رىقابىتى، دۇنيانى تەبىئىي ھالدا ئىككى لاگېرغا ئايرىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. لېكىن بۇ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكىگە ئوخشاش ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ئېنىق سىزىقلار بىلەن ئايرىلغان ۋە نىسپىي تۇراقلىق قوش قۇتۇپلۇق بولمايدۇ. بۈگۈنكى كۈندىكى يەر شارىلىشىشقا ئۇچرىغان دۇنيادا، دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرى تېخىمۇ بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەن ئەھۋالدا تۇرۇۋاتىدۇ. سۇئونېتو ۋە دوننېللون ماينىڭ ئاسىيا تەھلىلى، نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ بۇ قوش رىقابەتتە تەرەپ تۇتۇشتىن ساقلىنىپ، ھەر ئىككى كۈچ بىلەن مۇناسىۋىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[3]. شۇڭا، ئوتتۇرىغا چىقىدىغان قوش قۇتۇپلۇق قۇرۇلما تېخىمۇ سۇيۇق، تېخىمۇ تۇراقسىز ۋە داۋاملىق قايتا بىر گەۋدىلىشىش ھەرىكەتچانلىقى ئىچىدە بولىدۇ. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ۋە كىچىك تىپتىكى دۆلەتلەر ئۈچۈن داۋاملىق بېسىم ۋە ھەرىكەت قىلىش بوشلۇقىنى يارىتىدۇ.

س) كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا ۋە ئادالەت مەسىلىسى

بۇ سېنارىيە ئامېرىكا ۋە خىتايدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقى، رۇسىيە، ھىندىستان، ياپونىيە ۋە بىرازىلىيەگە ئوخشاش رايونلۇق كۈچلەرنىڭمۇ يەر شارى سىياسىتىدە بەلگىلىگۈچى رول ئوينايدىغان بىر تەرتىپنى ئىپادىلەيدۇ. ئاسىيادىكى دۆلەتلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ئىزدىنىشى ۋە رايونلۇق بىرلىشىشكە ئەھمىيەت بېرىشى، بۇ سېنارىيەنى قوللايدىغان ئەڭ مۇھىم مەلۇماتلاردۇر[3]. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېر كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، «ئامېرىكانىڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپادىكى دېموكراتىك ئىتتىپاقداشلىرى، ئەركىن خەلقئارا تەرتىپنىڭ قالدۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن بىر يەرگە جەم بولالايدۇ» ۋە ئۇلار GDP (مىللىي دارامەت) جەھەتتىن ئامېرىكا بىلەن تەڭ ئېغىرلىققا ئىگە [1].

لېكىن بۇ پىلاننىڭ ئەڭ ھالقىلىق سوئالى، «ئادىل بىر كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ مۇمكىن ياكى ئەمەسلىكىدۇر». دۆلەتلەرنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى، ھەربىي كۈچى ۋە ئىقتىسادىي ئىقتىدارى جەھەتتىن چوڭقۇر تەڭسىزلىكلەرگە ئىگە بىر مۇھىتتا، كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا ئاساسلانغان بىر سىستېمىنىڭ ئادالەتنى قانداق تەمىنلىيەلەيدىغانلىقى نامەلۇم. كۈچلۈك بولغاننىڭ دۇمبىقىنىڭ ئاۋازى كۈچلۈك چىقىدىغان، قائىدە-يوسۇنلار ۋە ئۆلچەملەر ئاجىزلىغان بىر «ۋېستفالىيە» سىستېمىسىغا قايتىش خەۋپى چوڭ. مۇنداق بىر دۇنيا، تېخىمۇ كۆپ رىقابەت ۋە تۇراقسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئادالەتنىڭ تۇرغۇزۇلۇشى پەقەت بۇ قۇتۇپلارنىڭ ئورتاق ئۆلچەملەر ۋە كۈچلۈك كۆپ تەرەپلىك ئورگانلار ئەتراپىدا ھەمكارلىشىشى بىلەن مۇمكىن بولىدۇ، بۇ ھازىرقى پارچىلىنىش يۈزلىنىشى بىلەن زىتتۇر.

تارىخىي جەھەتتىن، يېڭى دۇنيا تەرتىپلىرى ئادەتتە چوڭ ئۇرۇشلاردىن كېيىن غالىبلار تەرىپىدىن قۇرۇلىدۇ ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بىر قانۇنىيلىققا ئېرىشىدۇ. لېكىن بۈگۈنكى كۈندىكى ئۆتۈش جەريانى چوڭ بىر ئەنئەنىۋى ئۇرۇشتىن بەكرەك، ھازىرقى تەرتىپنىڭ ئاستا ۋە جاپالىق ھالدا پارچىلىنىشى بىلەن ئىلگىرىلىمەكتە. شۇڭلاشقا، يېڭى تەرتىپنى قوبۇل قىلىش جەريانىمۇ ئوخشىمايدۇ. يەككە بىر يىغىن ياكى كېلىشىم بىلەن قۇرۇلىدىغان بىر تۇتاش قۇرۇلمىنىڭ ئورنىغا، تېخىمۇ پارچە-پارچە ۋە ئەمەلىي بىر تەرتىپ ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن.

بۇ جەرياننىڭ ئاساسىي سىزىقلىرى ھازىردىن باشلاپ كۆرۈلۈۋاتىدۇ:

ئەمەلىي بىر گەۋدىلىشىش: دۆلەتلەر ئەمدى نەزەرىيەۋى ئىتتىپاقلاردىن بەكرەك، كونكرېت مەنپەئەتلىرىگە ئاساسەن ھەرىكەت قىلماقتا. ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يېڭى سودا بلوكلىرىغا يۈزلىنىشى، بۇ ئەمەلىي بىر گەۋدىلىشىشنىڭ بىر مىسالىدۇر [3].

پارچىلانغان باشقۇرۇش: يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەر ئۈچۈن يەككە بىر ھەل قىلىش مەركىزىنىڭ ئورنىغا، ئوخشىمىغان مەسىلىلەردە ئوخشىمىغان دۆلەت گۇرۇپپىلىرى يېتەكچىلىك قىلىدىغان «كىچىك كۆپ تەرەپلىك» ياكى «كۆپ مەنپەئەتدارلىق» باشقۇرۇش ئەندىزىلىرى ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن.

نەپكە ئاساسلانغان قانۇنىيلىق: يېڭى تەرتىپ ياكى تەڭشەكلەرنىڭ قانۇنىيلىقى ئىدېئولوگىيەلىك ياكى ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈكىدىن بەكرەك، ئۆزى تەمىنلىگەن كونكرېت پايدىلارغا (ئىقتىسادىي گۈللىنىش، بىخەتەرلىك، مۇقىملىق) باغلىق بولىدۇ. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېرنىڭ كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، ئۇرۇشتىن كېيىنكى تەرتىپنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىنىڭ سەۋەبى «ئامېرىكانىڭ شېرىكلىرىگە پايدا ئېلىپ كېلىشى» ئىدى[1]. ھەرقانداق بىر يېڭى تەرتىپنىڭ مەڭگۈلۈك بولۇشى ئۈچۈنمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىقتىدارنى سۇنۇشى كېرەك.

بۇ جەريان جاپالىق ۋە ئۇزاققا سوزۇلىدۇ. ھازىرقى تەرتىپنى قوغدىغۇچىلار بىلەن يېڭى تەرتىپنىڭ ئاكتىيورلىرى ئارىسىدا كەسكىن كۈرەشلەر يۈز بېرىدۇ. بۇ كۈرەشنىڭ ئەڭ ئېنىق مەيدانى ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى سودا ۋە تېخنىكا ئۇرۇشلىرىدۇر. ئامېرىكا خەزىنە مىنىستىرى سىكوت بېسسېنتنىڭ خىتاينى سىيرەك ئېلېمېنتلاردا ئېكسپورت كونتروللۇقى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق «دۇنيا ئىقتىسادىغا زىيان يەتكۈزۈشكە ئۇرۇنۇش» بىلەن ئەيىبلىشى، ئەمما شۇ ئامېرىكانىڭ ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغىمۇ تاموژنا باجلىرىنى يۈرگۈزۈشى، بۇ كۈرەشنىڭ قانچىلىك زىددىيەتلىك ۋە ۋەيران قىلغۇچى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [2].

خۇلاسە

خۇلاسە شۇكى، دۇنيا تەرتىپى ھەقىقەتەن چوڭقۇر كىرىزىس ئىچىدە بولۇپ، بۇ كىرىزىس مەۋجۇت تەرتىپنىڭ يىمىرىلىشىگە قاراپ يۈزلىنىۋاتىدۇ. بۇ جەرياننىڭ ئەڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان تەرىپى، تەرتىپنىڭ قۇرغۇچىسى بولغان ئامېرىكانىڭ بۇ ۋەيران قىلىشتا باش رول ئويناۋاتقانلىقىدۇر. كونا تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئەمدى مۇمكىن ئەمەستەك كۆرۈنۈۋاتىدۇ. دۇنيا زوراۋانلىق، ئىقتىسادىي پارچىلىنىش ۋە ئورگانلارنىڭ ئاجىزلىقى ھالقىلىق رول ئوينايدىغان «قالايمىقان ئارا دەۋر» گە كىردى.

بۇ ئارا دەۋردىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىقىدىغان يېڭى تەرتىپنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى نامەلۇم بولۇپ تۇرماقتا. خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى بىر يەككە قۇتۇپلۇق دۇنيا يىراق بىر ئېھتىماللىقتۇر. ئەڭ مۇمكىن بولغان ئېھتىماللىق بولسا، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى مەركەزدە تۇرغان، لېكىن باشقا رايونلۇق كۈچلەرمۇ (ياۋروپا ئىتتىپاقى، ھىندىستان، ياپونىيە قاتارلىقلارنىڭ) مۇھىم رول ئالغان، تۇراقسىز ۋە رىقابەتكە تولغان ئارىلاشما قۇرۇلما شەكلىدە كۆرۈنمەكتە. بۇ قۇرۇلما ھەم قوش قۇتۇپلۇق ھەم كۆپ قۇتۇپلۇق ئالاھىدىلىكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

بۇ يېڭى ۋە تېخىمۇ تەرتىپسىز دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ خەۋپى, مارتېن ۋولفنىڭمۇ ئاگاھلاندۇرغىنىدەك, يەر شارى خاراكتېرلىك ھەمكارلىققا بولغان ئېھتىياج ئەڭ يۇقىرى Borçlanmayı Önleme ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈپ قېلىشىدۇر [2] . كىلىمات ئۆزگىرىشى, يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر, سۈنئىي ئەقىل ۋە ئىقتىسادىي كىرىزىسلارغا ئوخشاش ھېچقانداق دۆلەت يالغۇز ھەل قىلالمايدىغان غايەت Bir kredi kartı ödemeniz gerekiyorsa, bu durumda bir kredi kartı ödemeniz gerekecek. Bu, çok önemli bir şey değil. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېرنىڭ ئاخىرقى سۆزى بىلەن ئېيتىشقا توغرا كەلسە, كەلگۈسىدىكى رەھبەرلەر «گېئوپولىتىكىلىق پاكىز سەھىپە» بىلەن ئۇچرىشىشى مۇمكىن, ئەمما بۇ سەھىپىنى تولدۇرۇش, كونا ئەھۋالغا قايتىشتىنمۇ تەس ۋە ئىجادكارلىقنى تەلەپ قىلىدىغان ۋەزىپە بولىدۇ. Bu, bankanın kredi kartını kullanmasıyla ilgili bir sorundur.

مەنبەلەر:

[1] Lissner, R. ve Rapp-Hooper, M. (2025, 22 Ekim). Trump Dünyayı Yeni Bir Karmaşa Çağına Zorluyor . The New York Times. https://www.nytimes.com/2025/10/22/opinion/trump-xi-summit-world-economy.html

[2] Suoneto, N. ve Donnellon-May, G. (2025, 16 Ağustos). Asya’nın Düzensizlik Dünyasındaki Konumunun Yeniden Tasavvur Edilmesi . Modern Diplomasi. https://moderndiplomacy.eu/2025/08/16/reimagining-asias-position-in-the-world-of-disorder/

[3] Wolf, M. (2025, 14 Ekim). Düzensizlik çağında dünya ekonomisi . Financial Times. https://www.ft.com/content/8176571c-9049-4b80-aede-f7a067b92646

[pdfjs-görüntüleyici url=»https%3A%2F%2Fwww.uysi.org%2Fug%2Fwp-content%2Fuploads%2F2025%2F10%2F%D9%8A%DB%95%D8%B1-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%89-%D8 %AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%83%D8%AA%DB%90%D8%B1%D9%84%D9%89%D9%83-%D8%AA%DB%95%D8%B1%D8%AA%D9%89%D9%BE%D8%B3%D9%89%D8%B2%D9 %84%D9%89%D9%83-%D8%AF%DB%95%DB%8B%D8%B1%D9%89%D8%AF%DB%95-%D9%8A%DB%90%DA%AD%D9%89-%D8%A8%D9%89%D8%B1-%D8%AF%DB%87%D9%86 %D9%8A%D8%A7-%D8%AA%DB%95%D8%B1%D8%AA%D9%89%D9%BE%D9%89-%D9%8A%D9%94%D9%89%D8%B2%D8%AF%D9%89%D9%86%D9%89%D8%B4%D9%89.pdf» görüntüleyici_genişliği=100% görüntüleyici_yüksekliği=1360px tam ekran=doğru indir=doğru yazdır=doğru]

ئىنكاسلار: