سۈنئىي ئەقىل ۋە كەلگۈسى ئۇرۇش مەنزىرىسى: خىتاي ئارمىيەسىنىڭ «ئەقلىيلىشىش» ئىستراتېگىيەسى ۋە ئامېرىكانىڭ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئامېرىكادىكى داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى بولغان جورجتاۋن ئۇنىۋېرسىتېتى «بىخەتەرلىك ۋە يېڭى تېخنىكىلار مەركىزى»نىڭ ئالىي تەتقىقاتچىلىرىدىن سام برېسنىك (Sam Bresnick)، ئېمېلىيا س. پروباسكو (Emelia S. Probasco) ۋە كول ماكفائۇل (Cole McFaul)  تەرىپىدىن ئورتاق يېزىلىپ، 2026-يىلى 2-مارت كۈنى خەلقئارادىكى نوپۇزلۇق سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيە ژۇرنىلى بولغان «تاشقى ئىشلار» ((Foreign Affairs ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل قورال-ياراغ ئامبىرى: خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ تېخنىكا ئىستراتېگىيەسى ئۈنۈم بەرمەكتە» ناملىق بۇ مۇھاكىمە ماقالىسى، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىدىكى ئەڭ سەزگۈر يادرولۇق تېمىنى يورۇتۇپ بەرگەن. بۇ دوكلات خىتاي قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئەڭ يېڭى ئىلغار تېخنىكىلارنى، جۈملىدىن سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى ئۆزىنىڭ ھەربىي سىستېمىسىغا قانداق تەتبىقلاۋاتقانلىقىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى بىلەن سېلىشتۇرما قىلىش ئارقىلىق، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى كەلگۈسى تېخنىكا ئۇرۇشىنىڭ مەنزىرىسىنى سىزىپ چىققان. شۇنداقلا، خىتاينىڭ ھەربىي زامانىۋىلىشىش قەدىمىنىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن قايسى دەرىجىدە تەھدىت شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى ئىلمىي دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋە ئىستراتېگىيە تەتقىقاتى ساھەسىدە يۇقىرى ئىلمىي ۋە ئەمەلىي پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.

خىتاي پايتەختى بېيجىڭدا 2025-يىلى سېنتەبىردە ئۆتكۈزۈلگەن غەلىبە كۈنى ھەربىي پاراتىدا، خەلقئارا تاراتقۇلارنىڭ ۋە ئىستراتېگىيەلىك كۆزەتكۈچىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتقان نۇقتا ئەنئەنىۋى، مارش دەسسەپ مېڭىۋاتقان پىيادە ئەسكەرلەر قوشۇنى ياكى گۈرۈلدەپ ئىلگىرىلەۋاتقان تانكىلار ئەمەس، بەلكى كۆرگەزمە قىلىنغان كېيىنكى ئەۋلاد قورال-ياراغ سىستېمىلىرى بولدى. ئادەمسىز قۇرۇقلۇق ئاپتوموبىللىرى، سۇ ئاستى ۋە ھاۋا بوشلۇقىدىكى ئادەمسىز ئۇچقۇلار ھەمدە ئۇچقۇچىلىق ئايروپىلانلار بىلەن بىرلىكتە ئۇچۇپ ۋەزىپە ئىجرا قىلىدىغان ئاپتوماتلاشقان كۈرەشچى ئايروپىلانلار خىتاينىڭ كەلگۈسى ئۇرۇش قوشۇنىنىڭ يادرولۇق تەركىبىي قىسمى سۈپىتىدە كەڭ كۆلەمدە نامايان قىلىندى. بۇ ھالەت پەقەتلا بىر قورال كۆرگەزمىسى بولۇپ قالماستىن، بەلكى چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك سىگنال بېرىش ھەرىكىتى ئىدى.

بۇ خىل ئىلغار قورال-ياراغ سىستېمىلىرىنىڭ كۆرگەزمە قىلىنىشى، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ، جەڭ مەيدانىدا قانداق قىلىپ مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشنى پىلانلاۋاتقانلىقى ھەققىدە دۇنياغا، بولۇپمۇ غەرب دۇنياسىغا ئېنىق بىر ئۇچۇر يەتكۈزدى. ۋاشىنگتون نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، بۇ ھەربىي پارات بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ساقلاپ كېلىۋاتقان تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى ۋەيران قىلىش ۋە ئۇنىڭ ئورنىنى ئېلىش ئارزۇسىنىڭ قانچىلىك كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى تولۇق ئىسپاتلاپ بەردى.

خىتاي ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىش قەدىمى: ماشىنىلىشىشتىن «ئەقلىيلىشىش»كە قاراپ

ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ئۆزىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان پىلانلاپ كېلىۋاتقان ھەربىي زامانىۋىلىشىش قۇرۇلۇشىنى ئايرىم-ئايرىم، ئەمما بىر-بىرى بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن ئۈچ باسقۇچ بويىچە قانات يايدۇرىدىغانلىقىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويغان. بۇنىڭ بىرىنچى باسقۇچى «ماشىنىلىشىش» (مېخانىزملىشىش) بولۇپ، ئۇ زامانىۋى ماشىنا ۋە ئۈسكۈنىلەرنى ئارمىيەگە سەپلەشنى كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچىسى بولسا «ئۇچۇرلىشىش» بولۇپ، ئۇ ئىلغار ئۇچۇر تېخنىكىلىرى ۋە تور سىستېمىلىرىنى ھەربىي سۇپىلارغا بىرلەشتۈرۈپ، شۇ دەملىك (real time) ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى كۆرسىتىدۇ.

ئۈچىنچى ۋە ئەڭ ھەل قىلغۇچ باسقۇچ بولسا «ئەقلىيلىشىش» تىن ئىبارەتتۇر. بۇ باسقۇچ سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش ۋە قوماندانلىق قارار چىقىرىش جەريانىغا تەتبىقلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. ھازىرغىچە خىتاي ئالدىنقى ئىككى باسقۇچلۇق نىشاننى ئىشقا ئاشۇرۇشتا كۆرۈنەرلىك ئىلگىرىلەشلەرنى قولغا كەلتۈردى. ئۇنىڭ ماشىنىلىشىش ھەرىكىتى خىتاي ئارمىيەسىنى بۇرۇن كەمچىل بولغان ئىلغار ئۇرۇش پاراخوتلىرى، تانكىلار ۋە ئۇرۇش ئايروپىلانلىرى بىلەن تەمىنلىدى. ئۇچۇرلىشىش قەدىمى بولسا بۇ جەڭ سۇپىلىرى ۋە سېنزورلارنى سانلىق مەلۇمات ئۇلانمىلىرى شۇنداقلا رەقەملىك خەۋەرلىشىش تورلىرى ئارقىلىق ئۆزئارا تۇتاشتۇردى.

جورجتاۋن ئۇنىۋېرسىتېتى «بىخەتەرلىك ۋە يېڭى تېخنىكىلار مەركىزى» تەتقىقاتچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ تەتقىقاتى جەريانىدا، ئۆتكەن ئۈچ يىل ئىچىدە ئېلان قىلىنغان ۋە ئوچۇق مەنبەلەردىن ئېرىشكىلى بولىدىغان مىڭلىغان خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى سېتىۋېلىش تەلەپنامىلىرىنى ۋە ھۆججەتلىرىنى ئىنچىكە تەكشۈرۈپ چىققان. بۇ ھۆججەتلەر خىتاينىڭ ئۆز ھەربىي قوشۇنىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشتىكى ئۈچىنچى باسقۇچ، يەنى «ئەقلىيلىشىش» باسقۇچىنى ئىنتايىن جىددىي ۋە تەخىرسىزلىك بىلەن ئىلگىرى سۈرۈۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان.

تەتقىقاتچىلارنى ئەڭ ھەيران قالدۇرغىنى، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى ئۆزىنىڭ قوراللىق كۈچلىرىگە سىڭدۈرۈش تىرىشچانلىقىنىڭ كەڭلىكى ۋە سىناق قىلىش سۈرئىتىنىڭ پەۋقۇلئاددە تېزلىكى بولغان. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى نۆۋەتتە ئادەمسىز كۈرەشچى ئاپتوموبىللارنى ھەيدەيدىغان، تور ھۇجۇملىرىنى بايقاپ تاقابىل تۇرىدىغان، دېڭىزدىكى پاراخوتلارنىڭ ئىزىغا چۈشىدىغان ھەمدە قۇرۇقلۇق، دېڭىز ۋە ئالەم بوشلۇقىدىكى نىشانلارنى پەرقلەندۈرۈپ زەربە بېرىدىغان سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارلىرىنىڭ دەسلەپكى نۇسخىلىرىنى لايىھەلەپ چىقماقتا.

بۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي ئارمىيەسى غايەت زور مىقداردىكى سانلىق مەلۇماتلارنى قوبۇل قىلىدىغان، ئانالىز قىلىدىغان ۋە بىر تەرەپ قىلىپ تاكتىكىلىق ھەم ئىستراتېگىيەلىك قارار چىقىرىشنى كۈچەيتىدىغان سىستېمىلارنى لايىھەلەپ چىقماقتا. شۇنداقلا، ئاممىۋى پىكىرنى قايمۇقتۇرۇش ۋە ساختا ئۇچۇر تارقىتىش سەپەرۋەرلىكلىرى ئۈچۈن سۈنئىي ئۇسۇلدا ئالماشتۇرۇلغان ساختا سۈرەت ۋە سىنلارنى («Deepfake») ياساپ چىقىدىغان قوراللارنىمۇ ئاكتىپلىق بىلەن تەرەققىي قىلدۇرماقتا.

قىسقىسى، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى يېڭىچە تەتقىقات بىلەن ئالدىنقى سەپتىكى ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ئۆزئارا باغلايدىغان تېز سۈرئەتلىك سۈنئىي ئەقىل تەرەققىيات ئېكولوگىيە سىستېمىسىنى يېتىشتۈرمەكتە. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دەل مۇشۇ پەيتتە داڭلىق سۈنئىي ئەقىل شىركىتى بولغان ئانتروپىك (Anthropic) شىركىتىنى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى خەۋپ دەپ جاكارلاپ، بۇ ساھەدىكى ئالدىنقى قاتاردىكى كارخانىنىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنى قوللىشىنى چەكلەپ قويدى. بۇ سېلىشتۇرما، ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ يېڭى تېخنىكىلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسى ۋە سىياسىي مېخانىزمىدىكى پەرقنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

گەرچە ئامېرىكا ئارمىيەسى ھازىرچە ھېسابلاش كۈچى (كومپيۇتېر ئىقتىدارى)، تېخنىكىلىق ئىختىساسلىقلار ۋە ھەربىي ھەرىكەت تەجرىبىسى جەھەتتە ھالقىلىق ئۈستۈنلۈكلەرنى ئىگىلەپ تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما ماقالە ئاپتورلىرىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، بېيجىڭنىڭ ئالدىدا مېڭىش ئۈچۈن، ۋاشىنگتون چوقۇم ئۆزىنىڭ ئۈستۈنلۈكلىرىنى ئېھتىياتچانلىق بىلەن باشقۇرۇپ، دەسلەپكى نۇسخىلارنى سىناق قىلىشنى تېخىمۇ جىددىي تۇتۇشى كېرەك. تېخىمۇ مۇھىمى، ئامېرىكا ئارمىيەسىگە جەڭ مەيدانىدا ئۈستۈنلۈك ئېلىپ كېلىدىغان سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنى كەڭ كۆلەمدە كېڭەيتىشى ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈشى شەرت.

يېڭىچە ئۇرۇش قېلىپى: «سىستېمىلار سىستېمىسى» ۋە ئاڭ ئۇرۇشى

ھەربىي نەزەرىيە جەھەتتىن ئالغاندا، خۇددى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ماشىنىلىشىشنىڭ ئۇرۇش قىلىش شەكلىنى ئۆزگەرتكىنىگە ئوخشاش، خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرى سۈنئىي ئەقىلنىڭمۇ ھەربىي ئىشلاردا يىپيېڭى بىر ئىنقىلابنى قوزغايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، كەلگۈسىدىكى ئۇرۇشلار بىر خىل «سىستېمىلار سىستېمىسى» (System of systems) مۇسابىقىسىگە ئايلىنىدىكەن. بۇ خىل ئۇرۇش قېلىپىدا، ئارمىيەلەر دۈشمەننىڭ ئۆزئارا تۇتاشقان سىستېمىلىرىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق تۈگۈنلىرىنى نىشانلايدۇ ۋە ۋەيران قىلىدۇ.

دېمەك، كەلگۈسى ئۇرۇشتىكى غەلىبە، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ دۈشمەننىڭ قوماندانلىق قىلىش ۋە كونترول قىلىش مەركەزلىرىنى، ئەشيا ئوبوروتى ۋە تەمىنات تۈگۈنلىرىنى، شۇنداقلا زەربە بېرىش ئىقتىدارلىرىنى نەقەدەر ئاجىزلىتىش ياكى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈش ئىقتىدارىغا باغلىق بولىدۇ. سۈنئىي ئەقىل دەل مۇشۇ كەلگۈسى توقۇنۇش تەسەۋۋۇرىنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىدۇ. چۈنكى ئۇ مەشغۇلاتچىلارنىڭ سىستېما سەۋىيەسىدىكى ئاجىزلىقلارنى تېزدىن پەرقلەندۈرۈشىگە، ئۇنى نىشانلىشىغا ياردەم بېرىدۇ ھەمدە ھەربىي قارار چىقىرىشنىڭ سۈرئىتى ۋە ئۈنۈمىنى ئىنتايىن يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.

شۇڭلاشقا، بېيجىڭ دائىرىلىرى قايسى تەرەپ ئارمىيەسى سۈنئىي ئەقىل ۋە باشقا يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكىلارنى تېخىمۇ ياخشى تەرەققىي قىلدۇرۇپ ۋە ئۇنى ئۆزلەشتۈرۈپ ئىشلىتەلىسە، شۇ تەرەپنىڭ كەلگۈسىدىكى ئۇرۇشلاردا مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىدىغانلىقىغا قەتئىي ئىشىنىدۇ. مەلۇم ساھەلەردە، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىلگە بولغان ئارزۇسى ۋە ھەۋىسى ئاللىقاچان ئاشكارا نامايان بولغان. خىتاي رەھبەرلىرى ئەقلىيلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنى كۆپ قېتىم تەكىتلىدى، شۇنداقلا دۆلەت ئىگىلىكىدىكى تاراتقۇلار يېڭىدىن بارلىققا كەلگەن ئادەمسىز ياكى ئاپتوماتلاشقان ھاۋا، قۇرۇقلۇق ۋە سۇ ئاستى ۋاسىتىلىرى توغرىسىدىكى خەۋەرلەرنى قىزغىنلىق بىلەن توختىماي ئېلان قىلىپ تۇرماقتا.

گەرچە بۇ تەشۋىقات خاراكتېرلىك خەۋەرلەر مۇشۇ سىستېمىلارنىڭ ئەمەلىي ئىقتىدارىنى كۆپتۈرۈپ تەسۋىرلىگەن بولۇشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكالىق تەتقىقاتچىلارنىڭ ئانالىزى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ھەقىقەتەن بۇ ۋەدىلەرنى ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرماقتا. مەسىلەن، ئۇلار دۈشمەننى پەرقلەندۈرەلەيدىغان، ئىزىغا چۈشەلەيدىغان ۋە ھۇجۇملارنى ماسلاشتۇرۇپ بىرلىكتە زەربە بېرەلەيدىغان ھاۋا بوشلۇقىدىكى توپلىشىپ ئۇچىدىغان ئادەمسىز ئۇچقۇلار توپى (Swarms) نى تەرەققىي قىلدۇرماقتا. خىتاي ئارمىيەسى يەنە مۇداپىئە سانائىتى كارخانىلىرى ۋە تەتقىقاتچىلاردىن ماشىنا ئىتلار ۋە ئادەمسىمان ماشىنا ئادەملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ خىل ماشىنا ئادەم سۇپىلىرىنىڭ قاتتىق دېتال ۋە يۇمشاق دېتاللىرىنى ياساپ چىقىشنى تەلەپ قىلماقتا.

تەتقىقاتچىلار كۆزدىن كەچۈرگەن ھەربىي سېتىۋېلىش ھۆججەتلىرى، بېيجىڭنىڭ قارار چىقىرىشقا ياردەم بېرىدىغان ۋە ئۇنى تېزلىتىدىغان سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىغا بولغان قىزىقىشىنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان. بۇنىڭ ئارقىسىدىكى مۇھىم بىر ئامىل، خىتاينىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي رەھبەرلىرىنىڭ خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى قوماندانلىق زەنجىرىگە تولۇق ئىشەنمەيدىغانلىقى ۋە تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتقان توقۇنۇشلاردا تاقابىل تۇرالماي قېلىشىدىن ئەنسىرەيدىغانلىقىدۇر.

شۇ سەۋەبتىن، سۈنئىي ئەقىلگە ئاساسلانغان قارار قوللاش سىستېمىلىرى ئۇلارنىڭ دۈشمەننىڭ ھەرىكىتىنى چۈشىنىشىگە ۋە ئالدىن پەرەز قىلىشىغا ياردەم بېرەلەيدۇ. بۇ تېخنىكا خىتاي ئارمىيە رەھبەرلىرىنىڭ جەڭ مەيدانىدىكى ئەمەلىي تەجرىبىسىنىڭ چەكلىك بولۇشىدەك چوڭ ئاجىزلىقنى يېڭىشىگە مۇمكىنچىلىك يارىتىپ بېرىشى تامامەن مۇمكىن. دېمەكچى، ماقالە ئاپتورلىرى تەكىتلىگەندەك، خىتاي سۈنئىي ئەقىلنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارقىلىق ئامېرىكا ئۈستىدىن ھەربىي جەھەتتە ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈشكە بەل باغلىغان.

خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىل سىناقلىرى پەقەت قورال-ياراغلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى تور بوشلۇقى ۋە ئۇچۇر ھەرىكەتلىرىگىمۇ كېڭەيمەكتە. خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ئۆزىنىڭ كومپيۇتېر تورلىرىغا قىلىنغان سىڭىپ كىرىشلەرنى بايقاشنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش، ھەربىي خەۋەرلىشىشنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەش ۋە تور ھەرىكەتلىرىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن مەخسۇس سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرماقتا. بۇ، زامانىۋى ئۇچۇر ئۇرۇشىنىڭ ئەڭ ئالدىنقى سېپى بولۇپ، تور بىخەتەرلىكى بىلەن ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈشنى كۆرسىتىدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي «ئاڭ ئۇرۇشى» (ياكى ئىدراك ئۇرۇشى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) تېخنىكىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئىنتايىن يۇقىرى ئەھمىيەت بەرمەكتە. تەتقىقاتچىلار بايقىغان بىر قانچە سېتىۋېلىش ھۆججەتلىرىدە، ساختا ئۇچۇر ۋە سۈرەت ياساش («Deepfake») تېخنىكىلىرى ئالاھىدە تەلەپ قىلىنغان. خىتاي ئارمىيەسى سۈنئىي ئەقىل تەرىپىدىن ھاسىل قىلىنغان بۇ خىل ساختا سۈرەت، سىن ۋە ئاۋازلارنى ئاممىۋى پىكىرگە تەسىر كۆرسىتىش، شۇنداقلا توقۇنۇش مەزگىلىدە دۈشمەننىڭ كۆزىتىش كۈچى ۋە قارار چىقىرىشىنى قايمۇقتۇرۇشتىكى ئەڭ كۈچلۈك قورال دەپ قارايدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئوفىتسېرلىرى ۋە ئەسكەرلىرى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىدىن پايدىلىنىپ مەۋھۇم جەڭ مەيدانلىرىنى تەقلىد قىلىپ قۇرۇپ چىقماقتا ھەمدە رىقابەتچىلەرنىڭ، يەنى ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ھەرىكەت ئەندىزىسىنى مودېللاشتۇرماقتا. بۇ خىل ئىلغار تەقلىدىي سىستېمىلار ئۇلارنىڭ كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشلارغا بولغان ھەربىي مەشىقلىرىنىڭ سۈپىتىنى ۋە رېئاللىققا يېقىنلىشىش دەرىجىسىنى زور دەرىجىدە ئۆستۈرمەكتە.

ئالەم بوشلۇقى ۋە دېڭىز-ئوكيان ساھەلىرىدىمۇ خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى سۈنئىي ئەقىلنى كۈنسېرى كۆپرەك قوللىنىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇ ساھەلەردىكى تارىخىي ئۈستۈنلۈكىنى ئاجىزلىتىشقا ئۇرۇنماقتا. ئۇلار سۈنئىي ھەمراھلارنى نىشانلاش ئالگورىزىملىرىنى ھەمدە يېڭى تىپتىكى سۈنئىي ھەمراھقا قارشى قوراللارنى ئوچۇق-ئاشكارا تەتقىق قىلماقتا. بۇ قوراللارنىڭ بەزىلىرى دۈشمەننىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى سۇپىلىرىغا چاپلىشىۋېلىپ، ئۇلارنى ۋەيران قىلىدىغان ياكى ئىشتىن چىقىرىدىغان كىچىك تىپتىكى ماشىنا ئادەملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

دېڭىز ئارمىيەسى ۋە دېڭىز تەۋەلىكى جەھەتتە بولسا، خىتاي ئارمىيەسى بىر قاتار ئاپتوماتلاشقان سۇ ئاستى ۋاسىتىلىرىنى سىناق قىلماقتا. بېيجىڭ دائىرىلىرى سۇ ئاستى پائالىيەتلىرىنى خەرىتىگە چۈشۈرۈش ۋە نازارەت قىلىش ئۈچۈن دېڭىز-ئوكيانلارغا ۋە ئالەم بوشلۇقىغا ئاللىقاچان ئىلغار سېنزورلارنى ئورۇنلاشتۇرۇپ بولغان. بۇنىڭ ئاخىرقى نىشانى، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئامېرىكا دېڭىز ئاستى پاراخوتلىرىنىڭ ئىزىغا چۈشۈش ۋە ئۇلارنى ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈش ئىقتىدارىنى شەكىللەندۈرۈشتۇر.

بېيجىڭنىڭ ئەقلىيلىشىش قۇرۇلۇشىنىڭ بىر قىسمى بولغان بۇ تۈرلەرنىڭ ھەممىسى ئايرىم-ئايرىم يېتىم قالغان قورال سېتىۋېلىش پىروگراممىلىرى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئارمىيەنىڭ ئومۇميۈزلۈك يېڭىلىنىشىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. خىتاي مانا مۇشۇ ئىلغار تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ، بارلىق ئۇرۇش قىلىش ساھەلىرىدە تېز ئۆگىنىدىغان، ماسلىشىدىغان ۋە تېخىمۇ تېز ھەم توغرا قارار چىقىرالايدىغان يۇقىرى ئىقتىدارلىق بىر زامانىۋى ئارمىيەنى قۇرۇپ چىقىشنى مەقسەت قىلغان.

دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، خىتاي سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە مۆجىزىدەك بۆسۈش خاراكتېرلىك يېڭىلىقلارنىڭ بارلىققا كېلىشىنى كۈتۈپ ئولتۇرمايۋاتىدۇ. ئەكسىچە، ئۇ نۆۋەتتە بار بولغان ۋە قولغا كەلتۈرگىلى بولىدىغان تېخنىكىلار بىلەن سىناق ئېلىپ بېرىپ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن قەدەممۇ-قەدەم، تەدرىجىي ئىلگىرىلەشلەرنىڭ توپلىنىپ زور نەتىجە بېرىدىغانلىقىغا دو تىكمەكتە. تەتقىقاتچىلار كۆرۈپ چىققان ھۆججەتلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە تەتقىق قىلىپ ئېچىش ۋاقتىنىڭ ئىنتايىن قىسقا ئىكەنلىكى بەلگىلەنگەن بولۇپ، بۇ خىل تۈزۈم ھەر خىل قوللىنىشچان پىروگراممىلار ۋە ساھەلەر ئارا تېز سۈرئەتلىك ۋە نىسبەتەن ئەرزان باھالىق سىناقلارنى ئېلىپ بېرىشقا ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىدۇ.

بېيجىڭ ھۆكۈمىتى يەنە دۆلەت ئىچىدىكى يۇقىرى تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ ئۆز مەھسۇلاتلىرىنى دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە ھەربىي ساھەگە ماسلاشتۇرۇپ ئۆزگەرتىشىنى رىغبەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، ئۇلارنى مالىيە جەھەتتىن تولۇقلىما، باج كەچۈرۈم قىلىش ۋە باشقا نۇرغۇن ئىمتىيازلار بىلەن تەمىنلىمەكتە. پۇقرالار ئىشلىتىدىغان مەھسۇلاتلار بىلەن مۇداپىئەدە قوللىنىلىدىغان پىروگراممىلارنىڭ بۇنداق بىر گەۋدىلىشىشى (يەنى ھەربىي ۋە پۇقرالار بىر گەۋدىلىشىش ئىستراتېگىيەسى)، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ خىتاينىڭ سودا، تېخنىكا ساھەسىدىكى ۋە ئىلغار سانائەت ئىقتىدارىدىكى كۈچىدىن پايدىلىنىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بېرىدۇ.

ئەقلىي ئىقتىدارلىق ياسىمىچىلىق، ماشىنا ئادەم تەتقىقاتى ۋە باتارېيە تېخنىكىسى قاتارلىق ساھەلەردە، خىتاينىڭ مەھسۇلاتلارنى تېز يېڭىلاش، قايتا لايىھەلەش ۋە تېز سۈرئەتتە ماسلىشىش ئىقتىدارى دۇنيانىڭ ئالدىنقى قاتارىغا ئۆتتى. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ مانا مۇشۇ شەخسىي كارخانىلار ۋە سودا ئىقتىسادىي مودېللىرىغا تايىنىش ئۇسۇلى، ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى زامانىۋى تېخنىكىلارنى ئەڭ تېز سۈرئەتتە ھەربىي قوشۇنغا يۆتكەشكە تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن. بۇ، ئامېرىكا ئۈچۈن دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك جىددىي بىر سىگنالدۇر.

ئىككى دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ ئوخشاشلىقلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىلگە تۇتقان پوزىتسىيەسىدىكى پەرقلەر

ئەلۋەتتە، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى قوللىنىشقا ئائىت بىر قىسىم ئىدىيەلىرى ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ مۇھىم ھەربىي پىروگراممىلىرىغا ئىنتايىن ئوخشاپ كېتىدۇ ياكى ئۇلاردىن كۆچۈرۈلگەن دەپ قاراشقا بولىدۇ. مەسىلەن، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى ئادەمسىز ۋە ئاپتوماتلاشقان ئاپتوموبىللارنى، شۇنداقلا سۈنئىي ھەمراھلار، ئۇچقۇلار ۋە يەر يۈزىدىكى كامېرالار توپلىغان غايەت زور ھەجىمدىكى سۈرەت ۋە سىنلارنى ئانالىز قىلىپ ئوبيېكتلارنى پەرقلەندۈرىدىغان كومپيۇتېر كۆرۈش سېزىمى مودېللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۈسكۈنىلەرنىڭ قاچان بۇزۇلۇشىنى ئالدىن پەرەز قىلىپ رېمونت قىلىشنى كۆرسىتىدىغان ئالدىن مۆلچەرلەش سىستېمىلىرىنىمۇ ئىشلەتمەكتە. خىتاي ئارمىيەسىمۇ دەل مۇشۇنىڭغا ئوخشاش تېخنىكىلارغا مەبلەغ سالماقتا.

خۇددى ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى ئۆزىنىڭ «تەقلىد قىلىپ كۆپەيتىش تەشەببۇسى» (Replicator Initiative) ئارقىلىق مىڭلىغان ئەرزان باھالىق ۋە بىر قېتىملىق ئادەمسىز ئۇچقۇلارنى سېتىۋېلىشنى پىلانلىغىنىدەك، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىمۇ كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشلاردا ئىشلىتىش ئۈچۈن تۈركۈملەپ كىچىك، ئەرزان باھالىق ئادەمسىز ئۇچقۇلارنى سېتىۋېلىشنى تەلەپ قىلماقتا. تەتقىقاتچىلار كۆزدىن كەچۈرگەن تەكلىپلەر ئىچىدە، پېنتاگوننىڭ « پۈتۈن دائىرىلىك قوماندانلىق قىلىش ۋە كونترول قىلىش تەشەببۇسى» غا (CJADC2) ئىنتايىن ئوخشايدىغان لايىھەلەرمۇ بار بولۇپ، بۇ سىستېما سۈنئىي ئەقىل ۋە كومپيۇتېر تورلىرىدىن پايدىلىنىپ، ئوخشىمىغان ئارمىيە تارماقلىرىنىڭ قوماندانلىق مەركەزلىرى، قوشۇنلىرى ۋە قوراللىرىنى زامانىۋى جەڭ مەيدانىدا بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇشنى كۆرسىتىدۇ.

نىشان بەلگىلەش ئالگورىزىملىرى ۋە تور بوشلۇقى ھەرىكەتلىرىدىكى پاراللېل سىناقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ ئوخشاشلىقلار، ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭنى تېز سۈرئەتلىك ۋە تەكرارلىنىدىغان تېخنىكا ئۆزگىرىش دەۋرىگە مەجبۇرىي كىرگۈزۈپ قويىدىغاندەك قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ ئىككى قۇتۇپ ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ نەتىجىسى قايسى قوراللىق كۈچنىڭ يېڭى ئىقتىدارلار ۋە ھەرىكەت قىلىش ئۇسۇللىرىنى تېز تەرەققىي قىلدۇرۇپ ۋە ئۇنى كېڭەيتىپ ئەمەلىيەتتە قوللىنالايدىغانلىقىغا باغلىق بولىدۇ. نۇرغۇن مۇداپىئە تېخنىكىلىرىنىڭ تەرەققىيات سۈرئىتىنىڭ نەقەدەر تېزلىكىنى كۆزدە تۇتقاندا، تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكلەرنى قولغا كەلتۈرۈش تەسكە توختىشى، ئەمما ئۇنىڭ ئۆمرى ئىنتايىن قىسقا بولۇشى مۇمكىن.

قانداقلا بولمىسۇن، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق قوزغىتىلغان ئۇرۇشقا تۇتقان پوزىتسىيەسىنىڭ ھەممىسىلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى دورىغانلىق ئەمەس. ئامېرىكانىڭ سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە قارار چىقىرىشقا مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن تەشەببۇسلىرى پىلانلاش ۋە قىسىم باشقۇرۇشقا مەركەزلەشكەن. مەسىلەن، مۇداپىئەدە يېڭىلىق يارىتىش ئىدارىسىنىڭ بىرلەشمە ھەرىكەت پىلانى ئۈچۈن قۇرغان «چاقماق چىقىرىش» (Thunderforge) تۈرى، پالانتىر (Palantir) شىركىتىنىڭ نىشان بەلگىلەش ۋە جەڭ مەيدانىنى تونۇشقا ئىشلىتىلىدىغان «ماۋېن ئەقلىي سىستېمىسى» قاتارلىقلار بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.

ئەمما خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى بۇنداق ئىقتىدارلاردىن سىرت، يەنە خەلقئارا خەۋەرلەرنى ئىز قوغلاپ تەكشۈرىدىغان، شۇنداقلا چەتئەل خەلقىنىڭ سىياسىي كۆز قاراشلىرىنى پەرقلەندۈرىدىغان، ئىجتىمائىي مالىمانچىلىق ۋە قوزغىلاڭلارنى ئالدىن پەرەز قىلىدىغان، ھەمدە دۈشمەننىڭ ئالدىنقى سېزىمىنى، بىلىشىنى ۋە قارار چىقىرىشىنى قايمۇقتۇرىدىغان سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنىمۇ كۈچەپ تەرەققىي قىلدۇرماقتا. بۇ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ پەقەت جەڭ مەيدانىدىلا ئەمەس، بەلكى ئىجتىمائىي ۋە پىسخىكىلىق كونتروللۇق جەھەتتىمۇ سۈنئىي ئەقىلگە تايىنىۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر.

ئىككى دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ ئىنسانلار بىلەن سۈنئىي ئەقىلنىڭ قارار چىقىرىش نىسبىتىنى قانداق تەڭپۇڭلاشتۇرۇشى، بۇ تېخنىكا رىقابىتىدە ھەل قىلغۇچ ئامىل بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئارمىيەسى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنىڭ چوقۇم ياخشى مەشىق قىلغان ۋە مول تەجرىبىگە ئىگە خادىملار تەرىپىدىن كۆزىتىلىشىنى، يەنى «ئىنسان ھۆكۈمىنىڭ مۇۋاپىق دەرىجىدە ئىشتىراك قىلىشى» نى تەلەپ قىلىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسەن ئالغاندا، ئامېرىكا تېخنىكىنى ئىنساننىڭ ئورنىغا دەسسىتىش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ياردەمچىسى قىلىشنى تەكىتلەيدۇ.

بۇنىڭ ئەكسىچە، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى بولسا، ئۆزىنىڭ ئاجىز ۋە تەجرىبىسىز ئوفىتسېرلار قوشۇنىنىڭ ئورنىنى بېسىش ۋە يېتەرسىزلىكلىرىنى يېپىش ئۈچۈن سۈنئىي ئەقىلنىڭ قارار چىقىرىشىغا بەكرەك تايىنىش ئېھتىمالى بار. لېكىن، كومپيۇتېر تەرىپىدىن ھاسىل قىلىنغان ۋە تەھلىل قىلىنغان ئۇچۇرلارغا ھەددىدىن زىيادە تايىنىپ قېلىش، ھەربىي ۋە دىپلوماتىك سىگناللارنىڭ خاتا چۈشىنىلىشىگە، شۇنداقلا تامامەن خاتا، ئەقىلگە سىغمايدىغان ھەربىي قارارلارنىڭ چىقىرىلىشىغا سەۋەب بولۇپ قېلىشى خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ.

ئامېرىكالىق تەتقىقاتچىلار كۆرۈپ چىققان خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ سېتىۋېلىش ھۆججەتلىرىدە تەلەپ قىلىنغان بىر قىسىم سۈنئىي ئەقىل قارار چىقىرىش تېخنىكىلىرى ئوچۇق مەنبەلىك سانلىق مەلۇماتلارغا تايىنىدۇ. شۇڭلاشقا، كەلگۈسىدىكى ئۇچۇر ئۇرۇشىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش ئۈچۈن، ئارمىيەلەر ئۇچۇر مۇھىتىنى كونترول قىلىشقا ۋە مەقسەتلىك بۇزۇشقا (مەسىلەن، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ساختا سىگناللار بىلەن توشقۇزۇش ياكى سودا سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىگە ئارىلاشتۇرۇۋېتىش ئارقىلىق) قىزىقىشى مۇمكىن. بۇ خىل ھۇجۇملار دۈشمەننىڭ سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنى قايمۇقتۇرۇش، ئالداش ۋە ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىشنى مەقسەت قىلىدىغان بولۇپ، ئاخىرىدا ئويلىمىغان يەردىن توقۇنۇشنىڭ كەسكىنلىشىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى ئېھتىمالغا ئىنتايىن يېقىن.

سۈنئىي ئەقىلنى جەڭ مەيدانىغا تەتبىقلاشتىكى خىرىسلار ۋە ئامېرىكانىڭ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى

گەرچە ۋەزىيەت شۇنداق بولسىمۇ، خىتاينىڭ ئەقلىيلىشىش مۇساپىسىنىڭ ئوڭۇشلۇق ۋە تۈز سىزىقلىق بولمايدىغانلىقى ئېنىق. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى سۈنئىي ئەقىلنى ئۆزىنىڭ پۈتكۈل قوشۇنىغا ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتلىرىگە سىڭدۈرۈشتە تېخى نۇرغۇن توسالغۇلارغا دۇچ كەلمەكتە. ئۇكرائىنا ئۇرۇشى كۆرسەتكىنىدەك، ئاپتوماتلاشقان ئادەمسىز ئۇچقۇلارغا ئوخشاش تېخنىكىلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش بىر ئىش بولسا، ئۇلارنى رىقابەت ۋە توقۇنۇش كەسكىن بولغان رېئال جەڭ مەيدانلىرىدا ئۈنۈملۈك ئورۇنلاشتۇرۇش پۈتۈنلەي باشقا بىر ئىشتۇر.

ئادەمسىز ئۇچقۇ مەشغۇلاتچىلىرىنى تېزلىكتە تەربىيەلەپ يېتىشتۈرۈش، ئەمەلىي ھۇجۇم پىلانلىرىنى تۈزۈش ۋە ئۆز تەرەپ تارقاتقان ئادەمسىز ئۇچقۇنى خاتا ھالدا دۈشمەن دەپ ئېتىپ چۈشۈرۈۋېتىشتەك «ئادەمسىز ئۇچقۇلار قېرىنداشلىق قىرغىنى» نىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىقتىدارى، ئاشۇ ئادەمسىز ئۇچقۇلارنىڭ ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارى بىلەن ئوخشاشلا دەرىجىدە مۇھىمدۇر. دېمەك، تېخنىكىنى ئەمەلىيەتتە قوللىنىش ۋە ئۆزلەشتۈرۈش سۈرئىتى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ ئەڭ ھالقىلىق تەرىپى بولۇپ قالىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنى ھەربىي ئىشلاردا ئىشلىتىشكە تەربىيەلەش ئۈچۈن ئىنتېرنېتتا ئاسانلىقچە تاپقىلى بولمايدىغان زور مىقداردىكى سانلىق مەلۇماتلار تەلەپ قىلىنىدۇ. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئەمەلىي جەڭ تەجرىبىسى چەكلىك بولغاچقا، ئۇلاردا دەل مۇشۇ خىلدىكى يادرولۇق سانلىق مەلۇمات توپلاملىرى كەمچىل.

ھەتتا بىر قىسىم سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى مەغلۇپ بولغان تەقدىردىمۇ، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ تېز سۈرئەتتە دەسلەپكى نۇسخىلارنى لايىھەلەش ۋە سىناق قىلىش جەريانى ئۇلارنىڭ ئۆگىنىش ۋە ياخشىلىنىش سۈرئىتىنى تېزلىتىدۇ. خىتاي ئۆزىنى كەلگۈسىدە ھەربىي سۈنئىي ئەقىلنى تېز ۋە ئۈنۈملۈك قوللىنىشقا ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشقا ھازىرلىماقتا، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئارمىيەسى بىلەن بولغان پەرقىنى كىچىكلىتىشنى نىشانلىماقتا. خىتاينىڭ بۇ تىرىشچانلىقلىرى ۋاشىنگتوننى ھەربىي سىناق، سېتىۋېلىش ۋە تېخنىكا ئۆزلەشتۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ چاققان ۋە ماسلىشىشچان ھەرىكەت قىلىشقا ئۈندىشى كېرەك.

ئامېرىكادا مۇداپىئە ئېھتىياجى ئۈچۈن سېتىۋېلىش جەريانى ئۇزۇندىن بۇيان تولىمۇ كالامپاي ۋە ئاستا سۈرئەتتە ئىلگىرىلەپ كەلگەن ئىدى. ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ۋە تىرامپ ھۆكۈمىتى ھازىر بۇ جەريانلارنى ئىسلاھ قىلىش ئۈچۈن ھەرىكەت قوللىنىشقا باشلىدى. 2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئەسىگە ھوقۇق بېرىش قانۇنىدا، زۆرۈر بولمىغان كېچىكىشلەرنى ئازايتىش، سودا سېتىۋېلىش يوللىرىنى كېڭەيتىش ۋە يېڭى تېخنىكىلار بارلىققا كەلگەندە دۆلەت مۇداپىئە ھۆددىگەرلىرىگە تېخىمۇ كۆپ جانلىقلىق بېرىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن بىر يۈرۈش بەلگىلىمىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلدى. ئاقساراي يەنە تەكرارلىنىشنى ئازايتىپ، قارار چىقىرىشنى مەركەزلەشتۈرۈش ئارقىلىق تېخنىكا سېتىۋېلىش سۈرئىتىنى تېخىمۇ تېزلىتىش توغرىسىدا بىر قاتار مەمۇرىي بۇيرۇقلارنى ئېلان قىلدى. شۇنداقلا، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى پېت خېگسېت (Pete Hegseth) پېنتاگونغا سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشقا توسقۇنلۇق قىلىدىغانلارغا قارشى «ئۇرۇش ھالىتىدىكى ئۇسۇل» نى قوللىنىش توغرىسىدا يوليورۇق بەردى.

ئەمما، ماقالە ئاپتورلىرىنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، پەقەت سېتىۋېلىش ئىسلاھاتىنى ئېلىپ بېرىشلا يېتەرلىك ئەمەس. ھەربىي مەشغۇلاتچىلارغا سۈنئىي ئەقىلنىڭ، بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە قارار چىقىرىش قوراللىرىنىڭ ئارتۇقچىلىقى ۋە يوشۇرۇن كەمچىلىكلىرى ھەققىدە تېخىمۇ ياخشى ۋە سىستېمىلىق تەلىم-تەربىيە بېرىشكە جىددىي ئېھتىياج بار. تەلىم-تەربىيەدىن سىرت، مەشغۇلاتچىلارغا يېڭى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنى قانداق قىلىپ ئۈنۈملۈك ئىشلىتىش توغرىسىدا مەخسۇس مەشىق ۋە يېتەكچىلىك كېرەك بولۇپ، بۇ سىستېمىلارنىڭ تېز سۈرئەتتە يېڭىلىنىپ تۇرىدىغانلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا، بۇ كەلگۈسىدىكى ئەڭ چوڭ خىرىسلارنىڭ بىرى بولۇپ قالىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، قوماندانلار بۇ سىستېمىلارغا تولۇق ئىشىنىشتىن ۋە ئۇلارنى ئىزچىل تەتبىقلاشتىن ئىلگىرى، سىستېمىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى، سۈزۈكلۈكى ۋە تور بىخەتەرلىكى جەھەتتە تېخىمۇ كۆپ مۇھىم خىزمەتلەر ئىشلىنىشى كېرەك. بۇ ئېھتىياجلار ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنى ئالدىنقى قاتاردىكى سۈنئىي ئەقىل تەجرىبىخانىلىرى ۋە دۇنيادىكى ئەڭ ئالدىنقى تېخنىكا مۇتەخەسسىسلىرى بىلەن تېخىمۇ قويۇق مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا يېتەكلىشى كېرەك. پەقەت تېخنىكا ئىجازەتنامىسىنى سېتىۋېلىپلا قالماي، سۈنئىي ئەقىلنىڭ بىخەتەر ۋە ئۈنۈملۈك قوللىنىلىشىنى تېزلىتىشكە ياردەم بېرىدىغان مەيدان ئىنژېنېرلىرى ۋە سانلىق مەلۇمات ئالىملىرى بىلەنمۇ توختام تۈزۈش شەرت. ئانتروپىك (Anthropic) شىركىتى بىلەن بولغان سۆھبەتنىڭ مەغلۇپ بولۇشىنىڭ شۇنچە كۆپ ئەندىشە ۋە تەنقىدلەرنى قوزغىشىنىڭ سەۋەبىمۇ مۇشۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى ئامېرىكانىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، ئاشكارا ھالدىكى دىراماتىك دەتالاش ۋە ماجىرالار ئەمەس، بەلكى بۇ خىل تېخنىكىلىق ھەمكارلىقلارنى كۈچەيتىش تەلەپ قىلىنىدۇ.

خۇلاسە: كەلگۈسىدىكى تېخنىكا رىقابىتىدە ئۈستۈنلۈكنى قانداق ساقلاپ قېلىش كېرەك؟

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىلىم-پەن، سانائەت ۋە ھۆكۈمەت ساھەسىدىكى رەھبەرلەر، پۇقرالار ۋە ئارمىيەگىمۇ ئوخشاشلا تەھدىت سالىدىغان سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق قوزغىتىلغان كەڭ كۆلەملىك ئالدامچىلىققا ۋە ساختا ئۇچۇر ئۇرۇشىغا تولۇق تەييارلىق قىلىشى كېرەك. ۋاشىنگتون ئەركىن پىكىر بايان قىلىش دېگەن دېموكراتىك قائىدىلەرنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇچۇر رىقابىتىنى باشقۇرىدىغان ئۆلچەم ۋە بەلگىلىمىلەرنى تۈزۈپ چىقىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشى لازىم. ساختا ئۇچۇرلارنى (Deepfakes) پەرقلەندۈرىدىغان ۋە ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرىدىغان قوراللارنى ئېچىش، ھەربىي رەھبەرلەرنىڭ مۇھىم قارارلارنى چىقىرىش جەريانىدا توغرا ۋە ئىشەنچلىك ئۇچۇرلارغا ئېرىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ، ئۇچۇر ئۇرۇشى توغرىسىدا تەتقىقات، تەرەققىيات ۋە مائارىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان يېڭى ئاپپاراتلارنى ۋە ئورگانلارنى قۇرۇپ چىقىشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن.

خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، ماقالىدە تەپسىلىي شەرھلەنگەندەك، بېيجىڭنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان ۋەدە قىلىپ كەلگەن ۋە پىلانلىغان ھەربىي زامانىۋىلىشىشنىڭ ئۈچىنچى باسقۇچى ئاللىقاچان جىددىي رەۋىشتە ئېلىپ بېرىلماقتا ھەمدە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى پۈتۈن كۈچى بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارقىلىق ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن ھەربىي جەھەتتە ئۈستۈنلۈكنى تارتىپ ئېلىشنى تەۋرەنمەس نىشان قىلغان. خىتاي ئارمىيەسى ئېلىپ بېرىۋاتقان تەتقىقات ۋە سىناقلارنىڭ كۆپىنچىسى كىشىنى ئانچە ھەيران قالدۇرۇپ كەتمىسىمۇ، ئەمما ئۇلار ئوتتۇرىغا قويغان بەزى قوللىنىشچان سىستېمىلار، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك بولغان سۈنئىي ئەقىل قارار چىقىرىش سىستېمىلىرى ھەمدە ئاڭ ئۇرۇشى قوراللىرى، ئۇرۇش مەيدانىدا خاتا ھۆكۈم چىقىرىش ۋە رايون ۋەزىيىتىنى تۇراقسىزلاشتۇرۇش خەۋپىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋەتمەكتە. خىتاي يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكىلارنى ئۆزلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئۆز ئارمىيەسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنى سىجىل داۋاملاشتۇرۇۋاتقان مۇشۇنداق بىر تارىخىي پەيتتە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىمۇ ئۆزىنىڭ دۇنيادىكى تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى ۋە ئەۋزەللىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، چوقۇم سۈنئىي ئەقىلنى تېز سۈرئەتتە يېڭىلاشقا، مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن سىناق قىلىشقا ۋە دۆلەت ئىچىدىكى سودا شىركەتلىرى بىلەن ئاقىلانە ھەمكارلىق ئورنىتىشقا تەشەببۇسكار بولۇشى كېرەك.

ماقالە مەنبەسى:

Sam Bresnick, Emelia S. Probasco, and Cole McFaul. «China’s AI Arsenal: The PLA’s Tech Strategy Is Working,» Foreign Affairs, March 2, 2026.

ئىنكاسلار: