ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى «خىتاي ئامىلى»

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى تەرىپىدىن 2025-يىلى 5- نويابىردا (بۈگۈن) ئېلان قىلىنغان «دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى» (NSS) ناملىق ھۆججەتنى ئاساسىي مەنبە قىلىپ تۇرۇپ يېزىلدى. ماقالىدە، مەزكۇر ئىستراتېگىيەنىڭ ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى تۈپ بۇرۇلۇش نۇقتىلىرى، «لىبېرال ئىدېئولوگىيە» دىن «پىراگماتىك رېئالىزم» غا ئۆتۈش جەريانى، بولۇپمۇ ئافرىقا ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى بايلىق تالىشىش كۈرىشىدە خىتاينى قانداق چەكلەش نىشانى مۇھاكىمە قىلىندى. تەھلىل جەريانىدا خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىدىكى «ھۇجۇمچان رېئالىزم» (Offensive Realism) قارىشى قوللىنىلدى.

ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش : ئىدېئولوگىيەدىن مەنپەئەتكە قايتىش ۋە «ئامېرىكانى قايتا قۇرۇش»

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى، يېقىنقى ئون يىللىق دىپلوماتىيە تارىخىدىكى ئەڭ كەسكىن پارادىگما ئۆزگىرىشىنى نامايان قىلىدۇ. ھۆججەتنىڭ مۇقەددىمىسىدىلا پىرېزىدېنتنىڭ ئۆتكەن دەۋرنى «ئاجىزلىق، ئەسەبىيلىك ۋە ئەجەللىك مەغلۇبىيەتلەر» دەپ تەرىپلىشى، يېڭى ھاكىمىيەتنىڭ پەقەت سىياسەتنىلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ دۇنياغا بولغان پەلسەپەۋى قارىشىنىمۇ تۈپتىن ئۆزگەرتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ بۇرۇلۇش، خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلەرنى ئۈستىگە ئالىدىغان «دۇنيا ساقچىسى» رولىدىن، ئۆز دۆلىتىنىڭ بىۋاسىتە بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغان «مىللىي دۆلەت» (Nation-State) مودېلىغا قايتىش ھەرىكىتىدۇر [2-بەت].

بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسىدا «ئىگىلىك ھوقۇقى» (Sovereignty) چۈشەنچىسى قايتىدىن بەلگىلەنگەن بولۇپ، چېگرا بىخەتەرلىكى دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ بىرىنچى شەرتى قىلىپ بېكىتىلگەن. ھۆججەتتە ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئۆز چېگراسىنى قوغداشقا سەپەرۋەر قىلىنغانلىقى ۋە «رادىكال جىنسىي ئىدېئولوگىيە» (Radical Gender Ideology) قاتارلىق ئىجتىمائىي ئېقىملارنىڭ ئارمىيەدىن تازىلانغانلىقى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. بۇ، ئامېرىكانىڭ ئىچكى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى مۇستەھكەملىمەي تۇرۇپ، تاشقى دۇنيادا كۈچ كۆرسىتەلمەيدىغانلىقىدەك رېئالىستىك قاراشنىڭ ئىپادىسىدۇر. يەنى، خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە غەلىبە قىلىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئامېرىكانىڭ ئىچكى قىسمىدىكى مەدەنىيەت ۋە كىملىك كىرىزىسىنى ھەل قىلىش لازىم، دەپ قارالغانلىقىغا ھۆكۈم قىلىشقا بولىدۇ [2-بەت].

ھۆججەتتە تىلغا ئېلىنغان «يېرىم كېچىدىكى بولقا ئوپېراتسىيەسى» (Operation Midnight Hammer) ئارقىلىق ئىراننىڭ يادرو ئىقتىدارىنىڭ يوقىتىلغانلىقى، يېڭى ھاكىمىيەتنىڭ تەھدىتلەرگە قارىتا ئەنئەنىۋى «توسۇش» (Containment) ياكى «دىپلوماتىك بېسىم» ئۇسۇلىنى ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە «يوقىتىش» (Elimination) ۋە «ئالدىنى ئېلىش زەربىسى» (Preemptive Strike) ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ خىل قاتتىق قول ئۇسۇل، خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق رەقىبلەرگە بېرىلگەن ئېنىق سىگنال بولۇپ، ئامېرىكانىڭ قىزىل سىزىقى دەپسەندە قىلىنغاندا، ھەربىي جاۋابنىڭ تېز ۋە ۋەيران قىلغۇچ بولىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرىدۇ [2-بەت].

ئىستراتېگىيەدە يەنە «يەرشارىلىشىش» (Globalization) تىن چېكىنىش ۋە «ئىقتىسادىي مىللەتچىلىك» كە يۈزلىنىش ئېنىق كۆرۈلىدۇ. ئامېرىكانىڭ ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشىنى ئەركىن قويۇۋېتىشى ۋە تاموژنا بېجىنى تارىخىي سەۋىيەگە كۆتۈرۈشى، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ پەقەت ھەربىي كۈچ بىلەنلا ئەمەس، بەلكى سانائەت مۇستەقىللىقى بىلەن كاپالەتكە ئىگە بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مونوپوللۇقىنى بۇزۇش ۋە ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن تاشلانغان ھەل قىلغۇچ قەدەمدۇر [2-بەت].

بۇ بۆلۈمدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا، ئامېرىكانىڭ «ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈك» تالىشىشتىن ۋاز كېچىپ، «كۈچ ئۈستۈنلۈكى» گە مەركەزلەشكىنىدۇر. ئىلگىرىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق يەرشارىۋى تېمىلارنى دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ مەركىزىگە قويۇشى، بۇ يېڭى ھۆججەتتە «ئاجىزلىقنىڭ ئالامىتى» دەپ رەت قىلىنغان. بۇنىڭ ئورنىغا، ساپ دۆلەت مەنپەئەتى، چېگرا بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي قۇدرەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش بىردىنبىر ئۆلچەم قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ ئۆزگىرىش، خىتايغا ئوخشاش ھاكىممۇتلەق دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئىدېئولوگىيەلىك تالاش-تارتىشتىن كۆرە، ئەمەلىي كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئاساسلىق ئورۇنغا ئۆتىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.

ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنى قايتا قۇرۇش : «ھەقسىز بىخەتەرلىك» دەۋرىنىڭ ئاخىرلىشىشى

ئامېرىكانىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەسىدە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) ۋە باشقا ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەت تۈپتىن قايتا قۇرۇلغان بولۇپ، بۇ ئۆزگىرىش «يۈك تەقسىملەش» (Burden Sharing) پىرىنسىپى ئاساسىدا شەكىللەنگەن. ئەنئەنىۋى قاراشتىكى ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغداش مەجبۇرىيىتى، ئەمدىلىكتە شەرتلىك ۋە سودا خاراكتېرلىك بىر كېلىشىمگە ئايلانغان. ھۆججەتتە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت مۇداپىئە چىقىمىنى مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ ئىككى پىرسەنتىدىن بەش پىرسەنتىگە كۆتۈرۈش مەجبۇرىيىتىنىڭ يۈكلەنگەنلىكى، ئامېرىكانىڭ بۇنىڭدىن كېيىن ياۋروپا بىخەتەرلىكى ئۈچۈن بىكارغا «كېپىل» بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [2-بەت].

بۇ بەش پىرسەنتلىك نىشان غەرب دۇنياسىنىڭ ھەربىي قۇرۇلمىسىدا ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئۆزگىرىش پەيدا قىلىدۇ. كۆپىنچە ياۋروپا دۆلەتلىرى نۆۋەتتە ئىككى پىرسەنتلىك نىشانغىمۇ تەستە يېتىۋاتقان بىر پەيتتە، بۇ رەقەمنىڭ ئىككى ھەسسىدىن كۆپرەك ئاشۇرۇلۇشى، ياۋروپا دۆلەتلىرىنى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق چىقىملىرىنى قىسقارتىپ، مەبلەغنى قورال-ياراغ ۋە ئارمىيەگە قارىتىشقا مەجبۇرلايدۇ. ئامېرىكانىڭ بۇ تەلىپى، ئەمەلىيەتتە ياۋروپانىڭ ئۆزىنى ئۆزى قوغداش ئىقتىدارىنى تېزلىتىش ۋە رۇسىيەگە قارشى تۇرۇشتا ئامېرىكاغا تايىنىۋېلىشىنى ئازايتىشنى  مەقسەت قىلىدۇ.

بۇ سىياسەتنىڭ خىتايغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك تەسىرى شۇكى، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ھەربىي بايلىقلىرىنى ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرق رايونلىرىدا چەكلەپ قويماستىن، بەلكى ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆز رايونىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت ئېلىشقا مەجبۇرلاش ئارقىلىق، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى «چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى» گە مەركەزلەشتۈرۈشنى پىلانلاۋاتىدۇ. يەنى، ياۋروپا رۇسىيە بىلەن ھەپىلىشىۋاتقان بىر پەيتتە، ئامېرىكا پۈتۈن زېھنىنى خىتايغا قارشى تۇرۇشقا قاراتماقچى بولۇۋاتىدۇ.

بىر تىرىليون ئامېرىكا دوللىرىلىق ھەربىي مەبلەغ سېلىش پىلانىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى، ئامېرىكانىڭ ھەربىي تېخنىكا ۋە جەڭگىۋارلىق جەھەتتە خىتاي بىلەن بولغان ئارىلىقنى زورايتىش نىيىتىنى كۆرسىتىدۇ. بولۇپمۇ ئارمىيە ئىچىدىكى «ۋوك» (Woke)[1] مەدەنىيىتىنىڭ تازىلىنىشى، ھەربىي قىسىملارنىڭ دىققىتىنى پەقەتلا «ئۇرۇش قىلىش ۋە غەلىبە قىلىش» قا مەركەزلەشتۈرۈش ئۈچۈن قىلىنغان ئىسلاھات بولۇپ، بۇ ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ كەلگۈسىدە خىتاي بىلەن يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان يۇقىرى سىجىللىقتىكى توقۇنۇشلارغا تەييارلىق قىلىۋاتقانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر [2-بەت].

ئىتتىپاقداشلارغا قويۇلغان بۇ يېڭى شەرتلەر، شەرقىي ئاسىيادىكى ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەرگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئامېرىكا بۇ دۆلەتلەردىن خىتايغا قارشى تۇرۇشتا تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئېلىشنى، ھەربىي خامچوتىنى ئاشۇرۇشنى ۋە ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەسىگە تېخىمۇ زىچ ماسلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. نەتىجىدە، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى «قىممەت قاراش بىرلەشمىسى» دىن «ھەربىي-تېخنىكا بىرلەشمىسى» گە ئايلىنىپ، خىتاينى ھەر تەرەپتىن قورشاش ھالقىسىنى تېخىمۇ تارايتىدۇ.

خىتايغا قارشى ئىقتىسادىي قورغان : ئافرىقا ئىستراتېگىيەسىدىكى تۈپ ئۆزگىرىش

مەزكۇر دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان ۋە خىتاينىڭ يەرشارىۋى پىلانلىرىغا بىۋاسىتە زەربە بېرىدىغان قىسمى ئامېرىكانىڭ ئافرىقا سىياسىتىدىكى تۈپ ئۆزگىرىشتۇر. ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئامېرىكانىڭ ئافرىقا سىياسىتى «لىبېرال ئىدېئولوگىيەنى تارقىتىش» ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم بېرىش (Aid) ئەندىزىسىگە تايىنىپ كەلگەن. بىراق، يېڭى ئىستراتېگىيە بۇ كونا قاراشنى «ۋاقتى ئۆتكەن» ۋە «ئۈنۈمسىز» دەپ باھالاپ، ئۇنى «مەبلەغ سېلىش ۋە ئېشىش» (Investment and Growth) ئەندىزىسىگە ئالماشتۇرغان [29-بەت].

بۇ يېڭى سىياسەتنىڭ تۈپ مەقسىتى ئافرىقىنى خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ تەسىر دائىرىسىدىن تارتىپ چىقىرىش ۋە بۇ قىتئەنىڭ مول تەبىئىي بايلىقلىرىنى ئامېرىكا مەنپەئەتى ئۈچۈن قايتىدىن تەشكىللەشتۇر. ھۆججەتتە ئېنىق قىلىپ: «ئامېرىكا سىياسىتى ئافرىقىدا لىبېرال ئىدېئولوگىيەنى تارقىتىشقا زىيادە ئەھمىيەت بېرىپ كەتتى، ئەمدىلىكتە بىز تاللانغان دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئافرىقىنىڭ مول تەبىئىي بايلىقلىرىدىن پايدىلىنىشىمىز كېرەك» دەپ كۆرسىتىلگەن. بۇ جۈملە، ئامېرىكانىڭ ئەمدىلىكتە ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ دېموكراتىك ئەھۋالىدىن كۆرە، ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى ۋە بايلىق زاپىسىغا قاراپ مۇئامىلە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ [29-بەت].

بۇ ئىستراتېگىيە، ئامېرىكانىڭ خەلقئارا ياردەم (Foreign Aid) سىياسىتىنى سودا ۋە مەبلەغ سېلىش (Trade and Investment) سىياسىتىگە ئۆزگەرتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بولۇپمۇ «ئامېرىكا بازىرىنى ئاچىدىغان، ئىقتىدارلىق ۋە ئىشەنچلىك دۆلەتلەر» بىلەن ھەمكارلىشىشنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇشى، ئامېرىكانىڭ ئافرىقىدىكى «خىتاي ئەندىزىسى» گە تەقلىد قىلىنغان، ئەمما سۈپەت ۋە تېخنىكا جەھەتتە ئۈستۈن بولغان يېڭى بىر ئىقتىسادىي ھەمكارلىق رامكىسىنى شەكىللەندۈرمەكچى بولغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.

ئامېرىكا بۇ رايوندىكى توقۇنۇشلارنى (مەسىلەن، كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى بىلەن رۇۋاندا، سۇدان، ئېفىئ‍وپىيە-ئېرىتېرىيە-سومالى ئارىسىدىكى توقۇنۇشلار) پەسەيتىش ئۈچۈن ئاكتىپ دىپلوماتىك ھەرىكەت قوللىنىدىغانلىقىنى جاكارلىغان. لېكىن بۇ يەردىكى مەقسەت تىنچلىق ئەمەس، بەلكى «مۇقىم سودا مۇھىتى» يارىتىشتۇر. چۈنكى خىتاينىڭ بۇ رايونلاردىكى تەسىرى كۆپىنچە مۇقىمسىزلىق ۋە قەرز تۇزىقى ئارقىلىق كېڭەيگەن بولۇپ، ئامېرىكا توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش ئارقىلىق خىتاينىڭ قالايمىقانچىلىقتىن پايدىلىنىش پۇرسىتىنى يوقاتماقچى بولۇۋاتىدۇ [29-بەت].

يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، ئامېرىكانىڭ ئىسلامىي تېررورىزمغا قارشى تۇرۇشتا «ئۇزۇن مۇددەتلىك مەۋجۇتلۇق ياكى ۋەدە بەرمەسلىك» پىرىنسىپىنى قوللىنىشىدۇر. بۇ، ئامېرىكانىڭ ئافرىقىدا ئىككىنچى بىر ئافغانىستان ياكى ئىراققا پېتىپ قېلىشنى خالىمايدىغانلىقىنى، ھەربىي كۈچىنى پەقەت نۇقتىلىق زەربە بېرىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك بايلىقلارنى قوغداشقىلا ئىشلىتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل «يېنىك ئاياغ» (Light Footprint) ئىستراتېگىيەسى، ئامېرىكانىڭ بايلىقىنى تېجەپ، ئاساسلىق زەربىنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتىگە قارىتىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ [29-بەت].

خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتنىڭ يېڭى مەيدانى: «ھالقىلىق بايلىقلار ئۇرۇشى»

خىتاي ھۆكۈمىتى يىللاردىن بۇيان دۇنيادىكى سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى (Rare Earth Elements) ۋە يېشىل ئېنېرگىيە، باتارېيە ياساش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان لىتىي، كوبالىت قاتارلىق مىنېراللارنى كونترول قىلىش ئارقىلىق، كەلگۈسى تېخنىكا ساھەسىدە مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەشكە تىرىشىپ كەلدى. ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى دەل مۇشۇ نۇقتىغا، يەنى خىتاينىڭ «جان تومۇرى» غا زەربە بېرىشنى نىشان قىلغان.

ھۆججەتتە ئوچۇق-ئاشكارا ھالدا «ئېنېرگىيە ساھەسى ۋە ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارنى ئېچىش» نىڭ ئامېرىكا مەبلەغ سېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم نۇقتىسى ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىپ، بولۇپمۇ «ئامېرىكا قوللايدىغان يادرو ئېنېرگىيەسى، سۇيۇقلاندۇرۇلغان نېفىت گازى (LPG) ۋە سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) تېخنىكىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش» ئارقىلىق، ئافرىقا دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە تۈرلىرىدىن يۈز ئۆرۈپ، ئامېرىكا تېخنىكىسىغا تايىنىشقا رىغبەتلەندۈرمەكتە [29-بەت].

بۇ ئىستراتېگىيە پەقەت پايدا ئېلىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى «ھالقىلىق مىنېراللار ۋە باشقا بايلىقلار ئۈچۈن بولغان رىقابەتتە» ئامېرىكانىڭ ئورنىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. خىتاي ئېلېكتىرونلۇق ماشىنا ۋە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ساھەسىدە دۇنيانى يېتەكلەشنى نىشان قىلغان بىر پەيتتە، ئامېرىكانىڭ ئافرىقىدىكى كان بايلىقلىرىنى كونترول قىلىشقا كىرىشىشى، خىتاينىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى ئۈزۈپ تاشلايدىغان ياكى كەم دېگەندە ئۇنىڭغا ئېغىر تەننەرخ يۈكلەيدىغان بىر ھەرىكەتتۇر [29-بەت].

ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يەردىكى لوگىكىسى ئىنتايىن ئېنىق: خام ئەشيا كىمدە بولسا، كەلگۈسى 50 يىللىق تېخنىكا تەرەققىياتى شۇنىڭ قولىدا بولىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكا بۇنىڭدىن كېيىن ئافرىقىدىكى ھاكىمىيەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىگە قاراپ ئولتۇرماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ ئامېرىكاغا قېزىلما بايلىق تەمىنلەش ئىقتىدارىغا قاراپ مۇناسىۋەت قۇرىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئافرىقىدىكى «سىياسىي شەرتسىز ياردەم» ئەندىزىسىگە ئامېرىكانىڭمۇ ئوخشاش بىر «پىراگماتىك رېئالىزم» بىلەن جاۋاب قايتۇرۇشى بولۇپ، خىتاينىڭ بۇ قىتئەدىكى مونوپوللۇقىنى يىقىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يوللىرىدىن بىرى بولۇشى مۇمكىن.

ئۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكانىڭ يەرلىك ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشنى «ئەركىن قويۇۋېتىشى» (Unleashed American energy production) ۋە ئېنېرگىيە مۇستەقىللىقىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈشى، دۇنيا ئېنېرگىيە باھاسىغا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئېنېرگىيە ئىمپورتىغا تايىنىدىغان خىتاي ئىقتىسادىغا قوشۇمچە بېسىم پەيدا قىلىدۇ. بۇ تەدبىرلەرنىڭ ھەممىسى بىرلىشىپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئۆرلەش سۈرئىتىنى ئاستىلىتىش ۋە ئۇنىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى بايلىق مەنبەسىدىن قامال قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [2-بەت، 29-بەت].

سىستېمىلىق رىقابەت ۋە خىتاي: نامسىز دۈشمەننىڭ كۆلەڭگىسى

گەرچە ھۆججەتنىڭ تەمىنلەنگەن قىسىملىرىدا «خىتاي» سۆزى ھەر قۇردا ئۇچرىمىسىمۇ، ئەمما پۈتۈن ئىستراتېگىيەنىڭ قۇرۇلمىسى خىتاي تەھدىتىنى مەركەز قىلىپ تۈزۈلگەن. ھۆججەتتىكى «تارىخىي تاموژنا بېجى» (Historic Tariffs) نى يولغا قويۇپ ھالقىلىق كەسىپلەرنى ئامېرىكاغا قايتۇرۇپ كېلىش سىياسىتى، بىۋاسىتە ھالدا خىتاينىڭ «دۇنيا زاۋۇتى» بولۇش ئورنىغا قارىتىلغان ھۇجۇمدۇر. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچى ۋە دۆلەت تولۇقلىمىسىغا تايانغان ئېكسپورتىنىڭ ئامېرىكا سانائىتىنى ۋەيران قىلغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن ۋە بۇنى تۈزىتىش ئۈچۈن بازار قائىدىسىدىن ھالقىغان قوغدىنىش تەدبىرلىرىنى قوللانغان [2-بەت].

بۇ ئىستراتېگىيە، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ «ھەمكارلىق» باسقۇچىدىن ئۆتۈپ، «نۆل يىغىندىلىق ئويۇن» (Zero-sum game) غا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. ئامېرىكا ئەمدىلىكتە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى ئامېرىكا ئۈچۈن پايدىلىق دەپ قارىمايدۇ، ئەكسىچە، خىتاينىڭ ھەربىر قەدەم ئىلگىرىلىشىنى ئامېرىكانىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە بولغان تەھدىت دەپ قارايدۇ. شۇڭا، تېخنىكا، مەبلەغ ۋە بازارنى خىتايدىن ئايرىش (Decoupling) ياكى خەتەرنى ئازايتىش (De-risking) جەريانى بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەدە تېخىمۇ تېزلىشىدۇ ۋە كەسكىنلىشىدۇ.

ئافرىقىدىكى «ئۇزۇن مۇددەتلىك ئامېرىكا مەۋجۇتلۇقىدىن ساقلىنىش» سىياسىتىمۇ خىتايغا قارشى بىر تاكتىكا ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى خىتاي ئافرىقىدا چوڭقۇر يىلتىز تارتىپ، ئۇل ئەسلىھە ۋە ھەربىي بازىلارنى قۇرۇۋاتقاندا، ئامېرىكا ئۆزىنى «مەجبۇرلاش كۈچى يوق، پەقەت سودا شېرىكى» سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا بولغان ئەندىشىسىدىن پايدىلىنىشنى كۆزلەيدۇ. يەنى، خىتاي «يېڭى مۇستەملىكىچى» سۈپىتىدە كۆرۈنۈشكە باشلىغاندا، ئامېرىكا «مەنپەئەت شېرىكى» سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ، خىتاينىڭ دىپلوماتىك بوشلۇقىنى قىسىشنى پىلانلىماقتا.

خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەسىرىنى چەكلەشتە، ئامېرىكا يەنە ئىتتىپاقداشلىرىنى سەپەرۋەر قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. گەرچە يېڭى ئىستراتېگىيە «ئامېرىكا بىرىنچى» شوئارى ئاستىدا تۈزۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن كوللېكتىپ كۈچكە بولغان ئېھتىياجنى ئىنكار قىلمىغان. پەقەت بۇ ھەمكارلىق ئەمدى قۇرۇق ۋەدىلەر ئۈستىگە ئەمەس، بەلكى كونكرېت ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي تۆھپىلەر ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى دۆلەتلەرنى ئامېرىكادىن ئايرىۋېتىش (Wedge Strategy) ئۇرۇنۇشلىرىنى مەغلۇپ قىلىشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.

كىشىلىك ھوقۇق ۋە قىممەت قاراشلارنىڭ ئىككىلەمچى ئورۇنغا چۈشۈشى: ئۇيغۇر مەسىلىسى ئۈچۈن خىرىس ۋە پۇرسەت

ئۇيغۇر سىياسىي ئانالىزچىلىرى ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ئۈچۈن ئەڭ ھالقىلىق ۋە ئويلىنىشقا تېگىشلىك نۇقتا، مەزكۇر ئىستراتېگىيەنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە تۇتقان «سوغۇق» پوزىتسىيەسىدۇر. ھۆججەتتە ئامېرىكانىڭ «لىبېرال ئىدېئولوگىيەنى تارقىتىش» قا بولغان قىزىقىشىنىڭ ئازايغانلىقى، ھەتتا بۇنىڭ ئىلگىرىكى مەغلۇبىيەتلەرنىڭ سەۋەبى دەپ كۆرسىتىلىشى، ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدە «قىممەت قاراش» نىڭ ئورنىنى «مەنپەئەت» نىڭ ئىگىلىگەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى [29-بەت].

بۇ ئەھۋالدا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىگە قارىتا ئامېرىكانىڭ بېسىمى، ئەمدىلىكتە ساپ ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە ئەخلاقىي مەجبۇرىيەت نۇقتىسىدىن ئەمەس، بەلكى خىتاينى ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئاجىزلىتىش قورالى سۈپىتىدە قوللىنىلىشى مۇمكىن. يەنى، ئۇيغۇر مەسىلىسى ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى «ئىقتىسادىي ئۇرۇش» (Economic Warfare) ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قىممەتكە ئىگە بولىدۇ.

مەسىلەن، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش تەدبىرلىرى (UFLPA غا ئوخشاش قانۇنلار)، ئامېرىكانىڭ يەرلىك سانائىتىنى قوغداش ۋە خىتاينىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى بۇزۇش ئىستراتېگىيەسى بىلەن تولۇق ماس كېلىدۇ. شۇڭا، گەرچە ھۆججەتتە «دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش» شوئارلىرى ئازايغان بولسىمۇ، ئەمما خىتاي بىلەن بولغان سىستېمىلىق رىقابەتنىڭ كەسكىنلىشىشى، خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ يەنىلا مۇھىم بىر «گېئو-سىياسىي كارت» (Geopolitical Card) سۈپىتىدە ساقلىنىپ قالىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىشقا بولىدۇ.

بىراق، بۇ خىل سىياسەتنىڭ خەتىرى شۇكى، ئەگەر ئامېرىكا بىلەن خىتاي مەلۇم بىر سودا كېلىشىمىگە كەلسە ياكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلەر تەقەززا قىلسا، كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنىڭ ئۈستەل يۈزىدىن ئېلىۋېتىلىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. شۇڭا، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ئۈچۈن ئامېرىكانىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەسىگە ماسلىشىشنىڭ يولى ئۇيغۇر مەسىلىسىنى پەقەت بىر «كىشىلىك ھوقۇق دەردى» سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى «خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەھدىتىنىڭ ئىسپاتى» ۋە «ئامېرىكانىڭ مىللىي بىخەتەرلىكىگە مۇناسىۋەتلىك مەسىلە» سۈپىتىدە چۈشەندۈرۈشتىن ئىبارەت.

ئاخىرىدا، ئامېرىكانىڭ ئۆز ئىچكى قىسمىدىكى «ۋوك» (Woke) ئىدېئولوگىيەسىگە قارشى تۇرۇشى ۋە ئەنئەنىۋى قىممەت قاراشلارغا قايتىشى، بەلكىم ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ۋە مىللىي كىملىكىنى قوغداش كۈرىشى ئۈچۈن بەزى ئوڭ قانات سىياسىيونلارنىڭ ھېسداشلىقىنى قوزغىشى مۇمكىن. لېكىن، ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، بۇ يېڭى ئىستراتېگىيە ھېسسىياتقا ئەمەس، ھېساب-كىتابقا تايىنىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇر سىياسىي ھەرىكىتىنىڭمۇ تېخىمۇ رېئالىستىك ۋە مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان دىپلوماتىيە يولىغا مېڭىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.

خۇلاسە

خۇلاسىلىگەندە، 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ئامېرىكانىڭ خەلقئارا سەھنىگە تېخىمۇ قاتتىق، تېخىمۇ مەنپەئەتپەرەس ۋە ھەربىي كۈچكە تايانغان بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ سۈپىتىدە قايتىپ كەلگەنلىكىنى جاكارلىدى. بۇ ھۆججەت لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا مىللىي دۆلەتلەرنىڭ كەسكىن رىقابەت دەۋرىنىڭ كەلگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلدى.

بۇ ئىستراتېگىيە خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەرەققىياتىغا، بولۇپمۇ «بىر بەلباغ بىر يول» قۇرۇلۇشى ۋە يۇقىرى تېخنىكا يۈكسىلىشىگە قارىتا ئېغىر توسالغۇلارنى پەيدا قىلىدۇ. ئامېرىكا ئافرىقا ۋە باشقا رايونلاردا خىتاي بىلەن بولغان بايلىق تالىشىش كۈرىشىنى ئاشكارا ئېلان قىلدى. بۇ ۋەزىيەتتە، خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت «رىقابەت» تىن ھالقىپ، «دۈشمەنلىشىش» باسقۇچىغا قەدەم قويىدۇ. بۇ يېڭى دەۋردە، كۈچ ۋە مەنپەئەت ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان بولۇپ، كىچىك مىللەتلەر ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەر ئۆز تەقدىرىنى مۇشۇ چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەت توقۇنۇشى ئىچىدىن ئىزدىشىگە توغرا كېلىدۇ.

پايدىلانغان مەنبە:

The White House. (2025, November). National Security Strategy of the United States of America. Washington, D.C.: Executive Office of the President. Retrieved from

[1]مۇھىم ئىجتىمائىي پاكىتلار ۋە مەسىلىلەرگە (بولۇپمۇ ئىرقىي ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت مەسىلىلىرىگە) ئاڭلىق ھەم ئاكتىپ دىققەت قىلىدىغان بىر ھالەتنى بىلدۈرىدۇ،ھالبۇكى، كۆپىنچە ھاللاردا، كىشىلەرنىڭ بۇ مەسىلىلەر ھەققىدىكى قاراشلىرىنىڭ ھەقىقىي كۆيۈنۈش ياكى ئەمەلىي ھەرىكەتتىن خالىي ئىكەنلىكىنى (يەنى قۇرۇق گەپ ياكى ساختىپەزلىك ئىكەنلىكىنى) بىلدۈرىدىغان مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ. (ۋېبستىر لۇغىتىدىن)

ئىكەنلىكىنى) بىلدۈرىدىغان مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ. (ۋېبستىر لۇغىتىدىن)

ئىنكاسلار: