يەرشارىۋى گېئوسىياسىي تىركىشىش، تېخنىكا-سانائەت رىقابىتى ۋە ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشىلىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

گېرمانىيەنىڭ بېرلىن شەھىرىگە جايلاشقان، دۇنيادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى خىتاي مەسىلىلىرى تەتقىقات ئورگىنى بولغان مېركاتور خىتاي تەتقىقات ئورنى  2026-يىلى 18-ئىيۇن كۈنى «MERICS خىتاي خەۋپسىزلىك ۋە خەتەر كۆزەتكۈچىسى 01/2026- سانى» (MERICS China Security and Risk Tracker 01/2026) ناملىق ئىلمىي ۋە سىستېمىلىق ئانالىز دوكلاتىنى ئېلان قىلدى. مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتىدا، يېقىنقى مەزگىللەردە يەرشارىۋى گېئوسىياسىي تەرتىپتە يۈز بەرگەن تۈپ ئۆزگىرىشلەر، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى يۆنىلىشى، تەيۋەن بوغۇزى ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىك مەنزىرىسى، شۇنداقلا خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت كېڭەيمىچىلىكىنىڭ ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە ئېلىپ كەلگەن تەھدىتلىرى ئىنچىكىلىك بىلەن باھالانغان. ماقالە نۆۋەتتىكى دۆلەت ھالقىغان سىستېمىلىق خەتەرلەرنى چۈشىنىش ۋە غەرب دېموكراتىك دۆلەتلىرىنىڭ بېيجىڭنىڭ كۈنسېرى تاجاۋۇزكارلىشىۋاتقان سىياسەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى باھالاش جەھەتتە ئىنتايىن يۇقىرى ئىلمىي ۋە ئەمەلىي قىممەتكە ئىگە. MERICS, 2026

2026-يىلىنىڭ بىرىنچى يېرىمى يەرشارى مىقياسىدا ئېغىر دەرىجىدىكى سىياسىي ۋە ھەربىي جىددىيچىلىكلەر كۈچەيگەن بىر مەزگىلگە توغرا كەلدى. ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا ئۆتكۈزۈلگەن بېيجىڭ باشلىقلار يىغىنى، ئامېرىكانىڭ ئىران ئۇرۇشىغا جەلپ قىلىنىشى ۋە ياۋروپادا داۋاملىشىۋاتقان ئۇرۇش ۋەزىيىتى يەرشارىۋى رىقابەتنى يېڭى بىر ئۆلچەمگە كۆتۈردى. مەزكۇر دوكلات يەرشارىۋى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشلەرنى خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى نۇقتىسىدىن چۈشەندۈرۈپ بېرىش بىلەن بىرگە، ياۋروپانىڭ بۇ داۋالغۇشلار ئالدىدىكى ئاجىزلىقلىرىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.

بۇ كۆپ قاتلاملىق ئانالىز خەلقئارالىق سىياسىي تەھلىل ئۇسلۇبىدا يېزىلغان بولۇپ، مەنبە دوكلاتنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىنى ۋە قىسمەن تار سىياسىي كۆزقاراشلاردىكى كەمچىلىكلىرىنى سىلىق ھەمدە ئاكادېمىك تىل بىلەن مۇھاكىمە قىلىدۇ. مەنبە دوكلاتنىڭ ئاساسلىق ئارتۇقچىلىقى سانلىق مەلۇماتلار بىلەن سىستېمىلىق ئانالىزنى ناھايىتى ياخشى بىرلەشتۈرگەنلىكىدە كۆرۈلسە، يېتەرسىز تەرىپى خىتاي پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك رايونلاردىكى يەرلىك سىياسىي-ئىقتىسادىي ئامىللىرىغا يېتەرلىك دەرىجىدە چوڭقۇرلاپ كىرەلمەسلىكىدە كۆرۈلىدۇ.

ئامېرىكا-خىتاي باشلىقلار يىغىنىدىن كېيىنكى تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىك كىرىزىسى

مېركاتور خىتاي تەتقىقات ئورنىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي ئانالىزچىسى ئاۋرېلىئو ئىنسىسا (Aurelio Insisa) تەرىپىدىن تەييارلانغان قىسىمدا كۆرسىتىلىشىچە، 2026-يىلى 14-15-ماي كۈنلىرى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن شى جىنپىڭ بىلەن دونالد ترامپنىڭ ئۇچرىشىشىدىن كېيىن، تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى ئېغىر دەرىجىدە يامانلىشىشقا يۈزلەنگەن. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەن بىلەن تۈزۈلگەن 14 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى قىممىتىدىكى يېڭى قورال-ياراق سودىسىنى «قايتا كۆزدىن كەچۈرۈۋاتقانلىقى»نى ئېلان قىلىشى، مەزكۇر ئارالنىڭ خەۋپسىزلىك كاپالىتىگە قارىتا چوڭ سوئال بەلگىسىنى پەيدا قىلدى.

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئىككى دۆلەت پىرېزىدېنتلىرى ئۇچرىشىشتىن بۇرۇن، بېيجىڭ تەرەپ ئامېرىكادىن تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىقىغا ئاشكارا قارشى تۇرىدىغانلىقىنى ۋە تەيۋەننىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن بىرلىشىشىنى قوللايدىغانلىقىنى بايان قىلىشنى تەلەپ قىلغان. گەرچە ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيو  15-ماي كۈنى ئامېرىكانىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى سىياسىتىنىڭ ئۆزگەرمىگەنلىكىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، بىراق پىرېزىدېنت ترامپنىڭ يىغىندىن كېيىن بەرگەن باياناتلىرى جىددىي تەۋرىنىش پەيدا قىلدى.

ترامپ بىر قېتىملىق سۆھبەتتە، تەيۋەن خەلقىنىڭ ئۆزىنى تېخىمۇ بىخەتەر ھېس قىلىش-قىلماسلىقى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى سوئالغا «بىتەرەپ» دەپ جاۋاب بېرىپ، ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن 9500 مىل مۇساپىنى بېسىپ ئۆتۈشنى خالىمايدىغانلىقىنى بايان قىلغان. ئۇ يەنە، 14 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىلىق قورال سېتىش كېلىشىمىنى بىر «سۆھبەت كوزىرى» سۈپىتىدە ۋاقىتلىق توختىتىپ قويىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ ئەھۋال، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىگە سودا خاراكتېرلىك تاشقى سىياسەت نۇقتىسىدىن قارايدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم ئاشكارىلىدى.

دوكلاتتا ئىلگىرى سۈرۈلگەن نۇقتىلاردىن بىرى شۇكى، ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ۋاقىتلىق مەسئۇلى خۇڭ ساۋ (Hung Cao) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان باياناتتا، قورال سېتىشنى كېچىكتۈرۈشنىڭ ئامېرىكانىڭ ئۆز ئوق-دورا زاپىسىنى تولۇقلاش ئېھتىياجىدىن كېلىپ چىققانلىقى، بۇنىڭغا نۆۋەتتىكى ئىران ئۇرۇشىنىڭ سەۋەب بولغانلىقى قەيت قىلىنغان. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكانىڭ مۇداپىئە سانائىتى بازىسىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا كۆپلىگەن توقۇنۇشلارغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ چەكلىكلىكىنى ۋە بۇنىڭ تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىك تەمىناتىغا كۆرسىتىدىغان سەلبىي تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.

ترامپنىڭ تاشقى سىياسەتتىكى سودىلىشىش خاھىشى، تەيۋەننى بېيجىڭ بىلەن ۋاشىنگتون مۇناسىۋىتىدىكى بىر قورالغا ئايلاندۇرۇپ قويۇش ئەندىشىسىنى كۈچەيتىۋەتتى. گەرچە بېيجىڭنىڭ ئامېرىكاغا ئاسانلىقچە چوڭ يول قويۇشى رېئاللىققا ئۇيغۇن بولمىسىمۇ، بىراق ئامېرىكانىڭ ئۆز ۋەدىلىرىنى ئورۇنداش قابىلىيىتىگە بولغان گۇمانلار كۈنسېرى كۈچەيمەكتە. بۇنىڭ ئەڭ ئاساسلىق سەۋەبى، يەرشارىۋى ئېنېرگىيە ۋە ھەربىي كىرىزىسلار ئارقا كۆرۈنۈشىدە، ئامېرىكا مۇداپىئە سانائىتىنىڭ كۆپ يۆنىلىشلىك بېسىمغا دۇچ كېلىشىدۇر.

تەيۋەن ئۈچۈن تېخىمۇ خەتەرلىك بولغىنى، ترامپنىڭ «تەيۋەن مۇستەقىللىقى»نىڭ ئامېرىكانى خىتاي بىلەن بولىدىغان ئۇرۇشقا سۆرەپ كىرىش خەۋپى بارلىقى ھەققىدىكى سۆزلىرىدۇر. بۇ سۆزلەر بېيجىڭنىڭ تاراتقۇ تەشۋىقاتىدىكى پوزىتسىيەسىگە تامامەن ئۇيغۇن كېلىدۇ. بېيجىڭ دائىرىلىرى تەيۋەن پىرېزىدېنتى لەي چىڭدې  ۋە ئۇنىڭ دېموكراتىك ئىلگىرىلەش پارتىيەسىنى  مۇستەقىللىق پىلانلاۋاتقان بۆلگۈنچىلىك دەپ قارىلاپ كەلمەكتە.

ئەمەلىيەتتە بولسا، يېقىنقى مەزگىللەردە ئېلىپ بېرىلغان ئەلرايى تەكشۈرۈشلىرى، تەيۋەن جەمئىيىتىدە مۇستەقىللىقنى قوللايدىغانلارنىڭ يەنىلا ئاز سانلىقنى ئىگىلەيدىغانلىقىنى، ئاھالىنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكىنىڭ (%59.8) نۆۋەتتىكى مەۋجۇت ھالەتنى (status quo) ساقلاپ قېلىشنى ئەۋزەل كۆرىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بېيجىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان بىرلىشىش تەشەببۇسىنى قوللايدىغانلارنىڭ نىسبىتى ئىنتايىن چەكلىك بولۇپ، پەقەت %7.7 نىلا تەشكىل قىلىدۇ.

ترامپنىڭ ئېنىق بولمىغان سۆزلىرى تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىگە قارىتا بىر ۋەھىمە ئايلانمىسى (doom loop) پەيدا قىلماقتا. بۇ ئەھۋال تەيۋەن ئاھالىلىرى ئارىسىدا ئامېرىكاغا بولغان ئىشەنچنى زەخىملەندۈرۈپ، بېيجىڭ ۋە ئۆكتىچى گومىنداڭ پارتىيەسىگە (KMT) تەشۋىقات پۇرسىتى يارىتىپ بەرمەكتە. گومىنداڭ پارتىيەسى پىرېزىدېنت لەي چىڭدې ۋە دېموكراتىك ئىلگىرىلەش پارتىيەسىنى ۋاشىنگتونغا خاتا مەبلەغ سالغان سىياسىي گۇرۇپپا سۈپىتىدە تەسۋىرلەش ئارقىلىق، ئارالنىڭ يەرلىك قورال سېتىۋېلىش پىلانلىرىغا تاشقى جەھەتتىن توسالغۇ ياراتماقتا.

ۋاشىنگتون-بېيجىڭ مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى يۆنىلىشى ۋە ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشىلىرى

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، شى جىنپىڭ بىلەن دونالد ترامپ ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرىلغان ئۇچرىشىش، بېيجىڭنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتتە غەلىبە قىلىشقا بولغان ئىشەنچىنى ئاشۇردى. شى جىنپىڭ ترامپنىڭ سودا ۋە مەبلەغ سېلىش كېڭىشى قۇرۇش تەكلىپىگە قوشۇلدى ۋە ئامېرىكانىڭ يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى ھەمدە بوئېن (Boeing) ئايروپىلانلىرىنى سېتىۋېلىشنى قوبۇل قىلدى. خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ قەدەملەر دۆلەتنىڭ ئۆز-ئۆزىگە تايىنىش، سانائەت تەرەققىياتى ۋە ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇش پىلانى ئۈچۈن ۋاقىت ئۇتۇپ چىقىش بەدىلىگە تۆلەنگەن ئىنتايىن كىچىك بىر بەدەل ھېسابلىنىدۇ.

خىتاينىڭ بۇ باشلىقلار يىغىنىدىن غالىب سۈپىتىدە چىقىش ھېسسىياتى، شى جىنپىڭنىڭ ترامپقا ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنى «ئادالەت ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش ئاساسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىقنىڭ قۇرغۇچى مۇناسىۋىتى» دەپ ئېتىراپ قىلدۇرۇشى بىلەن تېخىمۇ مۇستەھكەملەندى. سۆز تاللاشتىكى بۇ ئۆزگىرىش بېيجىڭ ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. خىتاي دائىرىلىرى بۇ يېڭى ئاتالغۇدىن پايدىلىنىپ، ئامېرىكانىڭ تەيۋەن ياكى ئېكسپورت چەكلىمىسى قاتارلىق مەسىلىلەردىكى ھەر قانداق كېڭەيمىچىلىك قەدىمىنى «ئورتاق تونۇشقا خىلاپلىق قىلىش» دەپ ئەيىبلەش پۇرسىتىگە ئىگە بولىدۇ.

ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدىكى يېڭى مۇقىملىق، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن قىسقا مۇددەتلىك پۇرسەت يارىتىپ بەردى. ئەڭ قورقۇنچلۇق سېنارىيەلەر، يەنى ترامپ بىلەن شى جىنپىڭ ئوتتۇرىسىدا ياۋروپانى يەككەلەپ قويىدىغان كەڭ كۆلەملىك بىر سودا كېلىشىمىنىڭ تۈزۈلۈشى ياكى كەم ئۇچرايدىغان تۇپراق ئېلېمېنتلىرى ئېكسپورتى مەسىلىسىدە ياۋروپانىڭ سىرتتا قالدۇرۇلۇشى يۈز بەرمىدى. بىراق، بۇ جىمجىت ۋەزىيەت ئۆزى بىلەن بىللە يېڭى خەتەرلەرنى ئېلىپ كەلمەكتە.

خىتاينىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىنىڭ ئېشىشى، ياۋروپانىڭ بېيجىڭ ئالدىدا تېخىمۇ ئاجىز بىر خەلقئارالىق سۇبيېكت سۈپىتىدە كۆرۈلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. كىرىزىس تۇيغۇسىنىڭ سۇسلىشىشى، ياۋروپانىڭ ئۆزىنىڭ «خەتەرنى تۆۋەنلىتىش» (de-risking) ئىستراتېگىيەسىنى ئاستىلىتىپ قويۇشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. يەنە بىر تەرەپتىن، ياۋروپانىڭ بېيجىڭغا تاقابىل تۇرۇشتا ئامېرىكا بىلەن بىر سەپتە تۇرالماسلىقى ۋە ئۆزىنى يالغۇز قالغاندەك ھېس قىلىشى كۈنسېرى كۈچەيمەكتە.  ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر تېخى تولۇق ھەل قىلىنغىنى يوق. ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى جىددىيچىلىكنىڭ قايتىدىن كۈچىيىشى پەقەت ۋاقىت مەسىلىسىدۇر. ياۋروپا دۆلەتلىرى يەرشارىۋى سۈركىلىشلەر قايتا پارتلىغاندا ئۆزلىرىنىڭ سانائەت ۋە تېخنىكا بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن تېخىمۇ ئاكتىپ تەدبىرلەرنى ئېلىشى كېرەك.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ترامپنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئېنىقسىز سۆزلىرى ياۋروپا ئاممىۋى پىكىرىدە تېخىمۇ چوڭ قايمۇقۇشلارنى تۇغدۇرماقتا. ئەگەر ياۋروپا خەلقى بېيجىڭنىڭ تەيۋەننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا قارىتا ئىلگىرى سۈرگەن سىياسىي بايانلىرىنى قوبۇل قىلىشقا مايىل بولۇپ قالسا، بۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەزكۇر ئارالغا تۇتقان پوزىتسىيەسىگە تۈپتىن زىيان يەتكۈزىدۇ.

بۇ سېنارىيە ياۋروپا ئۈچۈن ئىككى ئېغىر ئاقىۋەتنى تۇغدۇرىدۇ: بىرىنچىدىن، ياۋروپا ئاممىۋى پىكىرى بېيجىڭنىڭ سىياسىي بايانلىرىنى قوبۇل قىلىپ، تەيۋەننىڭ ئاپتونومىيەسىگە بولغان قوللاشنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ تەيۋەن بىلەن بىرلىكتە جەمئىيەتنىڭ تاقابىل تۇرۇش كۈچىنى ئاشۇرۇش ۋە ئارىلاشما تەھدىتلەرگە (hybrid threats) قارشى تۇرۇش ساھەلىرىدە ئېلىپ بېرىۋاتقان يوشۇرۇن خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقلىرى ئېغىر سىناققا دۇچ كېلىدۇ.

خىتاينىڭ سانائەت كۆلىمى ۋە ياۋروپا كارخانىلىرىغا ئېلىپ كەلگەن جىددىي رىقابىتى

ياۋروپا شىركەتلىرى نۆۋەتتە يەرشارى بازىرىدا خىتاي رىقابەتچىلىرىنىڭ تېز سۈرئەتتە كۈچىيىشىگە تاقابىل تۇرالماي ئاقسىماقتا. نۇرغۇن شىركەتلەر ئۈچۈن بۇ كىرىزىستىن قۇتۇلۇشنىڭ بىردىنبىر يولى — ياۋروپانىڭ دۆلەت مەنپەئەتلىرىگە زىيانلىق بولۇشىغا قارىماي — خىتاينىڭ سانائەت ئېكوسىستېمىسى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىگە تېخىمۇ چوڭقۇر سىڭىپ كىرىش بولۇپ قالدى.

ياۋروپا بازارلىرىدىكى ھەرقايسى ساھەلەر خىتاي ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىنىڭ ئېغىر بېسىمىغا دۇچ كەلمەكتە. مەسىلەن، ياۋروپانىڭ ئەڭ چوڭ شامال تۇربىنىسى ئىشلەپچىقارغۇچىسى بولغان «Vestas» شىركىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش سىغىمى 2024-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە 10.2 گىگاۋاتتىن ئاران 10.6 گىگاۋاتقا كۆپەيگەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ ئىشلەپچىقارغۇچىسى بولغان «Goldwind» شىركىتى ئۆز ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنى 19.3 گىگاۋاتتىن 29.3 گىگاۋاتقا يەتكۈزگەن.

2025-يىلى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ 10 شامال تۇربىنىسى ئىشلەپچىقارغۇچى شىركەتنىڭ سەككىزى خىتاي شىركىتى بولغان بولسا، ياۋروپادىكى رىقابەتچىلەردىن «Vestas» يەتتىنچى، «Siemens Gamesa» ئونىنچى ئورۇنغا چۈشۈپ قالغان. ھەتتا گېرمانىيە بازارلىرىدىمۇ خىتاي ئاپتوموبىل شىركەتلىرى تېز سۈرئەتتە بازار ئۈلۈشىنى قولغا كەلتۈرمەكتە. ئۇلارنىڭ گېرمانىيەدىكى تىزىمغا ئالدۇرۇش نىسبىتى 2023-يىلىدىكى %3 تىن 2026-يىلىغا كەلگەندە %5.1 كە ئۆرلىگەن.

خىتايدىكى سانائەت توپلىنىشى ۋە ئىنتايىن يۇقىرى ئۈنۈملۈك قىممەت زەنجىرى ياۋروپا شىركەتلىرىنى ئۆزىگە جەلپ قىلماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقى سودا پالاتاسىنىڭ (EUCCC) 2026-يىلى 27-مايدا ئېلان قىلغان بىر قېتىملىق تەكشۈرۈش دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، تەكشۈرۈشكە قاتناشقۇچىلارنىڭ %75 ى خىتايدىكى ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى ئىشلەپچىقىرىشتىن يۇقىرى دەپ باھالىغان، %94 ى بولسا خىتاي بازىرىنى ئەشيا سېتىۋېلىشتىكى ئەڭ مۇھىم مەنبە دەپ قارايدىكەن.

بۇ خىل تەرەققىيات يۈزلىنىشى ياۋروپانىڭ دۆلەت مەنپەئەتلىرىگە ئېغىر خەتەر تۇغدۇرىدۇ. يەككە ياۋروپا شىركەتلىرى ئۈچۈن ئۆز رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇش مەقسىتىدە خىتاي بازىرىغا تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىش توغرا تاللاشتەك كۆرۈنسىمۇ، بىراق بۇ خىل مەبلەغلەر خىتاينىڭ سانائەت بازىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىپ، ياۋروپانىڭ رىقابەت ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىدۇ. بۇ ئەھۋال ياۋروپادا سانائەتسىزلىشىش بېسىمىنى كۈچەيتىۋېتىدۇ.

تېخنىكا تەمىنلەش زەنجىرىدىكى بېقىنىشچانلىق ۋە خىتاينىڭ چېگرا ھالقىغان قانۇنىي تەدبىرلىرى

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆز دۆلەت مەنپەئەتلىرىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ دەپ قارىغان سىرتقى تەسىرلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ قانۇنىي قوراللىرىنى كۈنسېرى كۈچەيتمەكتە. بېيجىڭ دائىرىلىرى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش تاكتىكىلىرىنى قوللىنىش ئارقىلىق، باشقا دۆلەتلەرنى ئۆزىگە زىيان يەتكۈزىدىغان سىياسەتلەردىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلىماقتا. ئۆتكەن يىلى كەم ئۇچرايدىغان تۇپراق ئېلېمېنتلىرى ئېكسپورتىغا قويۇلغان چەكلىمىلەر بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.  شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بېيجىڭ ئۆز شىركەتلىرىنى چەت ئەلنىڭ جازا قانۇنلىرىدىن قوغداش ئۈچۈن 2021-يىلى ئېلان قىلىنغان «چەت ئەلنىڭ ئېمبارگوسىغا قارشى تۇرۇش قانۇنى» نى كۈچەيتىشكە باشلىدى. 2026-يىلى ئاپرېلدا كۈچكە ئىگە بولغان يېڭى بەلگىلىمىلەر، خىتاي شىركەتلىرىنى چەت ئەل سۇبيېكتلىرى ئۈستىدىن خىتاي سوتلىرىدا دەۋا ئېچىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ، شۇنداقلا ھۆكۈمەتكە يېڭىدىن قۇرۇلغان «يامان غەرەزلىك سۇبيېكتلار تىزىملىكى»گە (Malicious Entity List) چەت ئەل پۇقرالىرى ياكى شىركەتلىرىنى كىرگۈزۈش ھوقۇقى بېرىدۇ.

بېيجىڭنىڭ بۇ چېگرا ھالقىغان سىياسىي لىنىيەسى تۇنجى سىناققا دۇچ كەلدى. خىتاي ئەدلىيە مىنىستىرلىقى، دۆلەتنىڭ قىسمەن پېيى بار «Nuctech» شىركىتىگە ياۋروپا كومىتېتىنىڭ تەكشۈرۈشىگە ماسلاشماسلىق توغرىسىدا بۇيرۇق بەردى. ياۋروپا كومىتېتى مەزكۇر شىركەت ئۈستىدىن ئادالەتسىز دۆلەت ياردەم پۇلىغا ئېرىشىش گۇمانى بىلەن تەكشۈرۈش باشلىغان ئىدى، بېيجىڭ بولسا بۇ تەكشۈرۈشنى «قانۇنسىز چېگرا ھالقىغان تەدبىر» دەپ بېكىتتى.  بۇ ئەھۋالنىڭ ئاقىۋىتى ئىنتايىن ئېغىر بولىدۇ. سوت دېلولىرىنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلۇشى ۋە تەننەرخىنىڭ يۇقىرى بولۇشى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاي شىركەتلىرىنىڭ بازار قائىدىلىرىگە خىلاپلىق قىلىش قىلمىشلىرىنى تەكشۈرۈش ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ. ئەزا دۆلەتلەرمۇ بېيجىڭنىڭ قايتۇرما زەربىسىدىن قورقۇپ، ھەرىكەتكە ئۆتۈشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ. خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى كەڭ دائىرىدە تەبىرلىشى سەۋەبىدىن، ياۋروپا شىركەتلىرى ئىككى تەرەپنىڭ بىر-بىرىگە زىت بولغان قانۇن-بەلگىلىمىلىرى ئارىسىدا قىسىلىپ قالىدۇ.

خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى بىر تۇتاش بازار قۇرۇلۇشى ۋە سىياسىي-ئىقتىسادىي تۇراقسىزلىق خەۋپى

خىتاي ھۆكۈمىتى يېقىنقى مەزگىللەردە يەرلىك قوغدىغۇچىلىقنى تىزگىنلەش ھەمدە سۇسلاۋاتقان دۆلەت ئىچى ئېھتىياجى ۋە ئىقتىسادىي ئېشىشنى جانلاندۇرۇش ئۈچۈن بىرتۇتاش دۆلەتلىك بازار قۇرۇش تىرىشچانلىقىنى كۈچەيتتى. خىتاينىڭ ئېكسپورت قىلىشقا تايىنىدىغان تەرەققىيات مودېلى، دۇنيادىكى ئاجىز ئېھتىياج ۋە تاشقى سىياسەت قارارلىرى ئالدىدا ئىنتايىن ئاجىز بولۇپ، بۇ، خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن تۈپ خەتەر ھېسابلىنىدۇ.

دۆلەت قاتلىمىدا ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ئېكسپورت بېقىنىشچانلىقى بىر خىل قۇرۇلمىلىق تەڭپۇڭسىزلىقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ جەرياندا مەبلەغ سېلىشنى ئاساس قىلغان سانائەت سىياسىتى ئىشلەپچىقىرىش سىغىمىنى دۆلەت ئىچىدىكى ئېھتىياجدىن بەكرەك كېڭەيتىۋېتىدۇ-دە، نەتىجىدە ئارتۇقچە مەھسۇلاتلار ئېكسپورت بازارلىرىغا يۈزلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆلكە ۋە شەھەرلەر ئۆز يەرلىك شىركەتلىرىنى ياردەم پۇلى، باج كەچۈرۈمى ۋە باشقا توسالغۇلار ئارقىلىق قوغداپ كەلگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۈنۈمسىز كارخانىلارنى ھايات تۇتۇپ تۇرۇپ، دۆلەت ئىچىدە باھا ئۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.

بۇ توسالغۇلارنى ھەل قىلىش مەقسىتىدە، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بازارنىڭ پارچىلىنىشىغا قارشى ئۆزگىچە بىر كۈرەش باشلىدى. خىتاي گوۋۇيۈەنى بىرتۇتاش دۆلەتلىك بازار قۇرۇش بەلگىلىمىلىرىنى تۈزۈپ چىقىشنى پىلانلىماقتا. ئەگەر بۇ تەدبىرلەر مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىسا، خىتاينىڭ ئېكسپورت يۆنىلىشلىك ئېشىشقا بولغان بېقىنىشچانلىقى داۋاملىشىدۇ، بۇ بولسا ئىشسىزلىق، رايون خاراكتېرلىك تەڭپۇڭسىزلىق ۋە ئىجتىمائىي تۇراقسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ۋەزىيەتنىڭ يامانلىشىشى ۋە خىتاينىڭ ياپونىيەگە قاراتقان بېسىم تاكتىكىلىرى

يېقىنقى مەزگىللەردە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا كۈچىيىۋاتقان جىددىيچىلىك رايون خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىك دىنامىكىسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە. بېيجىڭ تەيۋەن ۋە فىلىپپىنغا قاراتقان بېسىمىنى داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ئۆز دىققىتىنى كۈنسېرى ياپونىيەگە مەركەزلەشتۈرمەكتە.

ياپونىيە باش مىنىستىرى سانائې تاكايچى (Sanae Takaichi) ئۆتكەن يىلى نويابىردا، خىتاينىڭ تەيۋەننى قامال قىلىشىنىڭ ياپونىيە ئۈچۈن بىر «مەۋجۇتلۇق تەھدىتى» ئىكەنلىكىنى ۋە بۇنىڭ ئۆز-ئۆزىنى قوغداش ھەرىكىتىگە ئاساس يارىتىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەندىن بۇيان، بېيجىڭ ياپونىيەگە قارىتا بېسىم قوراللىرىنى ئىشلىتىشكە باشلىدى. بېيجىڭ كەم ئۇچرايدىغان تۇپراق ئېلېمېنتلىرى ئېكسپورتىغا چەكلىمە قويدى، دېڭىز مەھسۇلاتلىرى ئىمپورتىنى توختاتتى ۋە ياپونىيە ئەتراپىدىكى دېڭىز تەۋەلىكىدە ھەربىي پائالىيەتلىرىنى كۈچەيتتى.

خىتاينىڭ ياپونىيەگە تۇتقان تاجاۋۇزچىلىق پوزىتسىيەسى قارشى ئۈنۈم بېرىشكە باشلىدى. بېيجىڭ ئىلگىرى ئاۋسترالىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە لىتۋاغا قارىتا قوللانغان تەھدىت تاكتىكىلىرىنى ياپونىيەگىمۇ قوللىنىۋاتقان بولسىمۇ، بىراق بۇ ئەھۋال توكيو ۋە باشقا پايتەختلەرنى خىتايغا تايانمايدىغان مۇستەقىل تېخنىكا لىنىيەلىرىنى كۈچەيتىشكە ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقداشلىقلارنى قۇرۇشقا مەجبۇرلىماقتا.

ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن مۇداپىئە خامچوتىنى تېز سۈرئەتتە ئاشۇرماقتا. تەيۋەن پارلامېنتى يېقىندا 24 مىليارد 800 مىليون ئامېرىكا دوللىرى قىممىتىدىكى قوشۇمچە مۇداپىئە چىقىمىنى تەستىقلىدى. ياپونىيەمۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ چوڭ ھەربىي بۇرۇلۇشنى باشتىن كەچۈرمەكتە. ياپونىيە ئەسكەرلىرى تۇنجى قېتىم ئامېرىكا-فىلىپپىن ئورتاق ھەربىي مانېۋىرىغا ئاكتىپ جەڭچى سالاھىيىتى بىلەن قاتناشتى.

بېيجىڭنىڭ ياپونىيەنىڭ بۇ خەۋپسىزلىك ئىسلاھاتلىرىغا قايتۇرغان ئىنكاسى ئىنتايىن قاتتىق بولدى. خىتاي مەسئۇللىرى توكيونىڭ ھەرىكەتلىرىنى ياپونىيەنىڭ «قايتىدىن ھەربىيلىشىشى» دەپ سۈپەتلىمەكتە. رايوندا كۆپىيىۋاتقان ھەربىي پائالىيەتلەر ھاۋا ۋە دېڭىزدىكى يېقىن ئۇچرىشىشلارنى كۆپەيتىپ، ئويلىماستىنلا توقۇنۇش پارتلاپ كېتىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا. يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان ھەر قانداق سۈركىلىش يەرشارى سودا لىنىيەلىرىنى پالەچ قىلىپ، ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە بىۋاسىتە زىيان يەتكۈزىدۇ.

خۇلاسە ۋە كۆزىتىشكە تېگىشلىك مۇھىم كۈنتەرتىپلەر

ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، «MERICS» تەرىپىدىن تەييارلانغان بۇ نۆۋەتلىك خەتەر كۆزەتكۈچىسى، دۇنيا ئىقتىسادى ۋە سىياسىي تەرتىپىنىڭ كۈنسېرى كۆپ قىرلىق كىرىزىس باسقۇچىغا كىرگەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. ياۋروپا دۆلەتلىرى بېيجىڭنىڭ تېخنىكا-سانائەت كېڭەيمىچىلىكىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تېخىمۇ جىددىي قارارلارنى ئېلىشى، ئامېرىكانىڭ سودا خاراكتېرلىك تاشقى سىياسەتلىرى ئالدىدا ئۆزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى كېرەك.

ئالدىمىزدىكى مەزگىللەردە كۆزىتىشكە تېگىشلىك بىر قانچە مۇھىم كۈنتەرتىپ بار: بىرىنچىدىن، 2026-يىلى 7-8-ئىيۇل كۈنلىرى ئەنقەرەدە ئۆتكۈزۈلىدىغان شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ (NATO) يىللىق باشلىقلار يىغىنىدا، ئىتتىپاقداشلارنىڭ خىتايغا ۋە خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋەتلىرىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى مۇزاكىرە قىلىنىدۇ. ئىككىنچىدىن، 24-سېنتەبىردە شى جىنپىڭنىڭ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ترامپنىڭ تەكلىپىگە ئاساسەن ئاقساراينى زىيارەت قىلىش ئېھتىماللىقى بار. ئۈچىنچىدىن، 10-12-نويابىر كۈنلىرى مانىلا شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى جەمئىيىتىنىڭ (ASEAN) باشلىقلار يىغىنىدا جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مەسىلىسى كۈنتەرتىپكە كېلىدۇ.

مەنبە دوكلات:

Legarda, Helena, Rebecca Arcesati, Alexander Davey, Jacob Gunter, and Aurelio Insisa. MERICS China Security and Risk Tracker 01/2026. Berlin: Mercator Institute for China Studies (MERICS), June 18, 2026.

ئىنكاسلار: