ئاتلانتىك ئوكيان ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشى ۋە ياۋروپا ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنىڭ قايتىدىن تىكلىنىشى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى ساھەسىدىكى دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق تەتقىقات مەركەزلىرىنىڭ بىرى بولغان ھېنرى كىسسىنگېر يەر شارى ئىشلىرى مەركىزى (Henry A. Kissinger Center for Global Affairs) ۋە ھېرتى مەكتىپى (Hertie School) خەلقئارا بىخەتەرلىك مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن تەييارلانغان بىر پارچە مۇھىم ئانالىز يېقىندا دۇنيا سىياسىي تەپەككۇرىنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان «تاشقى ئىشلار؛ (Foreign Affairs) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىندى. 2026-يىلى 29-ئىيۇن ئېلان قىلىنغان «ياۋروپا ئۆز يولىنى تاللىماقتا: ئامېرىكادىن يىراقلاشقان قىتئە قايتىدىن قوراللانماقتا ۋە ئۆزىنى تەرتىپكە سالماقتا» (Europe Goes Its Own Way: Drifting From America, the Continent Is Rearming and Reordering Itself) ناملىق بۇ ماقالە، مارىنا خېنكې (Marina Henke)، ئىرېن مارىنوۋا (Iren Marinova) ۋە تىل نوبلوخ (Till Knobloch) قاتارلىق خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پىروفېسسورلىرى ۋە مۇتەخەسسىسلىرى تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان. بۇ ئەسەر ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى يېرىم ئەسىردىن ئارتۇق داۋاملاشقان ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق قۇرۇلمىسىنىڭ تۈپتىن كىرىزىسكە پاتقانلىقىنى ۋە ياۋروپانىڭ تۇنجى قېتىم ئۆزىنى ئامېرىكاسىز بىر كەلگۈسىگە تەييارلاۋاتقانلىقىنى چوڭقۇر ئانالىز قىلىپ بەرگەن.

بۇ ماقالە ئېلان قىلىنغان تارىخىي شارائىت، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت ئىچى سىياسىتىدە يۈز بەرگەن زور ئۆزگىرىشلەر، بولۇپمۇ دونالد ترامپنىڭ 2025-يىلى قايتىدىن پىرىزېدېنتلىق تەختىگە ئولتۇرۇشى بىلەن باشلانغان يېڭى بىر دەۋرگە توغرا كېلىدۇ. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ياۋروپا ئەمدى ۋاشىنگتوننىڭ سىياسىي كەيپىياتىغا بېقىنىدىغان ئاجىز بىر شېرىك ئەمەس، بەلكى ئۆز ئالدىغا ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك سىستېما بەرپا قىلىۋاتقان مۇستەقىل بىر قۇتۇپقا ئايلىنىشقا مەجبۇر بولغان. بۇ ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەت يۈزەكى سىياسىي ۋەقەلەرنىلا بايان قىلىپ قالماستىن، بەلكى ياۋروپا جەمئىيىتىدىكى پىسخىكىلىق بۇرۇلۇشلارنى، راي سىناش نەتىجىلىرىنى ۋە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىدىكى تۈپ ئىسلاھاتلارنى بىر گەۋدىگە ئايلاندۇرۇپ، پۈتۈن بىر قىتئەنىڭ كەلگۈسى يۈز يىللىق يۆنىلىشىنى سىزىپ چىققان.

ماقالىنىڭ يادرولۇق تېزىسى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ياۋروپانىڭ بۇرۇنقى «كۈچ ئىشلەتمەي تۇرۇپ پاراۋانلىققا ئېرىشىش» مودېلى تامامەن ئاخىرلاشقان. ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك كاپالىتىگە بولغان ئىشەنچنىڭ يوقىلىشى ياۋروپا دۆلەتلىرىنى تېخىمۇ رېئال ۋە قاتتىق سىياسەت يۈرگۈزۈشكە مەجبۇر قىلغان. بۇ جەرياندا رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ شەرقىي ياۋروپادىكى تاجاۋۇزچىلىقى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ شەرقىي ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسىگە بۇرۇلۇشى، ياۋروپانى ئۆز مۇداپىئەسىنى ئۆزى ئۈستىگە ئېلىشقا تۈرتكە بولغان ئەڭ مۇھىم ئامىللاردۇر.

سىياسىي ئىشەنچ كىرىزىسى ۋە ئاممىۋى پىكىرنىڭ بۇرۇلۇشى

ئاپتورلار ماقالىنىڭ بىرىنچى چوڭ قىسمىدا ياۋروپا جەمئىيىتىدىكى پىسخىكىلىق بۇرۇلۇشنى كونكرېت مەلۇماتلار بىلەن تەسۋىرلەيدۇ. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ياۋروپاغا بولغان پوزىتسىيەسىنىڭ «ئىتتىپاقداشلىق» تىن «بېسىم ئىشلىتىش» كە ئۆزگىرىشى، قىتئە خەلقىدە چوڭقۇر نارازىلىق قوزغىغان. ئىلگىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى بىخەتەرلىكنىڭ تۈۋرۈكى دەپ قارايدىغان ياش ئەۋلادلارمۇ ھازىر ۋاشىنگتونغا شۈبھە بىلەن قاراشقا باشلىغان. راي سىناش نەتىجىلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ياۋروپانىڭ كۆپىنچە دۆلەتلىرىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى «رىقابەتچى» ياكى «ئىشەنچسىز شېرىك» دەپ قارايدىغانلارنىڭ نىسبىتى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەن.

رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ئۇكرائىنادىكى ھەرىكەتلىرى بولسا ياۋروپا ئۈچۈن بىر «ئويغىنىش سىگنالى» بولغان. ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، بۇ خەۋپ ئەمدى پەقەت شەرقىي ياۋروپاغا خاس مەسىلە بولماستىن، بەلكى بېرلىن، پارىژ ۋە لوندوننىڭمۇ بىۋاسىتە مەۋجۇتلۇق مەسىلىسىگە ئايلانغان. بۇ خىل خەۋپ ئېڭى ياۋروپا ئەللىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە چىقىمىنى تېز سۈرئەتتە ئاشۇرۇشىغا سىياسىي جەھەتتىن يول ئاچقان. كىشىلەر ئەمدى «مۇداپىئەگە چىقىم قىلىش ياكى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق» دېگەن تاللاشتا ئىككىلەنمەستىن، مۇداپىئەنى بىرىنچى ئورۇنغا قويماقتا.

بۇ پىسخىكىلىق بۇرۇلۇش يەنە ياۋروپانىڭ ئۆز ئالدىغا قەرز ئېلىپ ھەربىي ساھەگە مەبلەغ سېلىش تەشەببۇسىنىمۇ كۈچەيتكەن. ئىلگىرى ياۋروپا ئىتتىپاقى دائىرىسىدە كوللېكتىپ قەرز ئېلىشقا قارشى تۇرىدىغان گېرمانىيە ۋە گوللاندىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەرمۇ ھازىر بۇ خىل مېخانىزىمنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئېتىراپ قىلماقتا. بۇ، ياۋروپانىڭ سىياسىي جەھەتتىن تېخىمۇ زىچ بىرلىشىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي سىستېمىسىدىكى تۇراقسىزلىقلارغا تاقابىل تۇرۇش ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئاخىرىدا، ئاپتورلار ياۋروپانىڭ بۇ يېڭى يۆنىلىشىنىڭ قايتۇرغىلى بولمايدىغان بىر جەريان ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ۋاشىنگتوننىڭ سىياسىي رەھبەرلىكى كەلگۈسىدە ئۆزگەرسىمۇ، ياۋروپالىقلارنىڭ ئۆزلىرىنى قوغداش قەدىمى توختاپ قالمايدۇ. چۈنكى بۇ جەرياندا يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر ۋە ھەربىي-سانائەت مەنپەئەت گۇرۇپپىلىرى شەكىللىنىپ بولغان بولۇپ، ئۇلار ياۋروپانىڭ دۇنيا سىياسىتىدىكى مۇستەقىل ئورنىنى قوغداشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

ھەربىي قۇدرەتنىڭ قايتىدىن تىكلىنىشى ۋە گېرمانىيەنىڭ بۇرۇلۇشى

ماقالىنىڭ ئەڭ قايىل قىلارلىق تەھلىللىرىدىن بىرى گېرمانىيە فېدېراتىپ جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەربىي ئىستراتېگىيەسىدىكى تۈپ ئۆزگىرىشتۇر. بېرلىن ئون نەچچە يىل داۋاملاشقان «ھەربىي جەھەتتىن تۆۋەن تۇرۇش» سىياسىتىدىن ۋاز كېچىپ، ياۋروپانىڭ ئەڭ كۈچلۈك دائىمىي ئارمىيەسىنى قۇرۇپ چىقىشقا كىرىشكەن. گېرمانىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە چىقىمىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئېشىشى، ياۋروپانىڭ ئومۇمىي ھەربىي كۈچىنىڭ قايتىدىن شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولغان. ئاپتورلارنىڭ بايان قىلىشىچە، بۇ ئۆزگىرىش ياۋروپا ئىچىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىمۇ قايتىدىن بەلگىلىمەكتە.

ھەربىي سانائەت ساھەسىدە، ياۋروپا دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى ھەمكارلىق يېڭى بىر يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. گېرمانىيە، ئىتالىيە ۋە فىرانسىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ چوڭ مۇداپىئە شىركەتلىرى بىرلىشىپ، سۈنئىي ئەقىل بىلەن باشقۇرۇلىدىغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار، زامانىۋى تانكىلار ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبىدىن مۇداپىئەلىنىش سىستېمىلىرىنى ئىشلەپچىقارماقتا. بۇ جەرياندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي ئەسلىھەلىرىگە بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتىش ئۈچۈن «ياۋروپا مەھسۇلاتلىرىنى سېتىۋېلىش» سىياسىتى كۈچەيتىلگەن. بۇ خىل يۆنىلىش ياۋروپانىڭ ھەربىي-تېخنىكا جەھەتتىكى ئىگىلىك ھوقۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

يەنە بىر دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان نۇقتا، مەجبۇرىي ئەسكەرلىككە ئېلىش تۈزۈمىنىڭ قايتىدىن جانلىنىشىدۇر. شىمالىي ياۋروپا ۋە مەركىزىي ياۋروپا ئەللىرىدە ياشلارنىڭ ئەسكەرلىككە بولغان پوزىتسىيەسى تۈپتىن ئۆزگىرىپ، پىدائىي بولۇپ ئارمىيەگە قاتنىشىدىغانلارنىڭ سانى كۆرۈنەرلىك ئاشقان. گېرمانىيە فېدېراتسىيە ئارمىيەسىنىڭ ئادەم كۈچىنى ئاشۇرۇش پىلانى كۈتۈلگەندىن تېز ئەمەلگە ئېشىۋاتقان بولۇپ، بۇ جەمئىيەتتىكى خەۋپ ئېڭىنىڭ يۇقىرىلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل ئىجتىمائىي سەپەرۋەرلىك ياۋروپانىڭ كەلگۈسىدىكى ھەربىي ھەرىكەت ئىقتىدارىنىڭ كاپالىتى سۈپىتىدە باھالانماقتا.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئاپتوماتىك سىستېمىلار ساھەسىدىكى يېڭى شىركەتلەرنىڭ كۆپلەپ بارلىققا كېلىشى، ياۋروپانىڭ كەلگۈسى ئۇرۇش مەيدانىدىكى تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكىنى ئاشۇرماقتا. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ياۋروپانىڭ ئېغىر سانائەتتىكى ئۇزۇن يىللىق تەجرىبىسى بىلەن يېڭى تېخنىكىنىڭ بىرىكىشى، قىتئەنىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى رۇسىيە فېدېراتسىيەسىدىنلا ئەمەس، بەلكى باشقا يوشۇرۇن رىقابەتچىلەردىنمۇ ئۈستۈن ئورۇنغا قويىدۇ. بۇ خىل ھەربىي قۇدرەتنىڭ قايتىدىن تىكلىنىشى، ياۋروپانىڭ خەلقئارا سىستېمىدا تېخىمۇ كۈچلۈك سۆز قىلالىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ.

ئاخىرىدا، ماقالىدە بۇ ھەربىي ئۆزگىرىشلەرنىڭ پەقەت مۇداپىئە ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپانىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىر كۈچىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئىكەنلىكى ئەسكەرتىلىدۇ. ياۋروپا ئەمدى ئۆز بىخەتەرلىكىنى باشقىلارنىڭ قولىغا تۇتقۇزۇپ قويمايدۇ. بۇ خىل يېڭى رېئاللىق ۋاشىنگتون بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ياۋروپاغا تېخىمۇ كۆپ سۆز ھوقۇقى ۋە قارار چىقىرىش ئەركىنلىكى ئېلىپ كېلىدۇ.

«پىرىنسىپلىق رېئالىزم» ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە

ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسى «پىرىنسىپلىق رېئالىزم» دەپ ئاتالغان يېڭى ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇردۇر. بۇ قاراش بويىچە، دۇنيا ئەمدى پەقەت دېموكراتىك قىممەت قاراشلار ياكى خەلقئارا قانۇنلار بىلەنلا باشقۇرۇلمايدۇ، بەلكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە مەنپەئەت رىقابىتى ئاساسىي ئورۇنغا ئۆتىدۇ. ئاپتورلار گېرمانىيە باش مىنىستىرىنىڭ بۇ ھەقتىكى قاراشلىرىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، ياۋروپانىڭ ئەمدى سىياسىي جەھەتتە «ساددا» بولماسلىقى كېرەكلىكىنى، بەلكى ئۆز مەنپەئەتىنى قورال كۈچى بىلەن قوغداشقا تەييار تۇرۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.

بۇ يېڭى ئىستراتېگىيە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى قايتىدىن بېكىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ياۋروپا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى پۈتۈنلەي تاشلىۋەتمىسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرىدۇ. بۇ جەرياندا ياۋروپا دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ رايونلۇق بىخەتەرلىك مېخانىزىملىرىنى كۈچەيتىدۇ. مەسىلەن، شىمالىي ياۋروپا دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى ھەربىي ھەمكارلىق ۋە فىرانسىيەنىڭ يادرولۇق توسۇش كۈچىنى ياۋروپا كوللېكتىپ مۇداپىئەسىگە خىزمەت قىلدۇرۇش پىلانلىرى بۇنىڭ تىپىك مىساللىرىدۇر.

ئىقتىسادىي جەھەتتە، ياۋروپا ئۆز بازىرىنى قوغداش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە مۇستەقىل بولۇش ئۈچۈن تېخىمۇ قاتتىق سىياسەتلەرنى قوللانماقتا. ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، ياۋروپا ئەمدى خەلقئارا سودىنىڭ ئۆزىلا تىنچلىق ئېلىپ كېلىدۇ دەپ قارىمايدۇ. شۇڭلاشقا، خىتايغا ئوخشاش سىستېمىلىق رىقابەتچىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە بىخەتەرلىكنى بىرىنچى ئورۇنغا قويىدۇ. بۇ خىل يۈزلىنىش ياۋروپانىڭ دۇنيا ئىقتىسادىي تەرتىپىدىكى ئورنىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەيدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدىكى ئۆزگىرىشلەرمۇ كۈنتەرتىپتە. گەرچە بارلىق 27 دۆلەتنىڭ بىرلا ئارمىيەگە بىرلىشىشى قىيىن بولسىمۇ، لېكىن ئوخشاش قاراشتىكى دۆلەتلەر ئارىسىدا كىچىك تىپتىكى، ئەمما ئۈنۈملۈك ھەربىي ئىتتىپاقلار شەكىللەنمەكتە. بۇ خىل كۆپ قاتلاملىق ھەمكارلىق مودېلى ياۋروپانىڭ خىرىسلارغا تېز ئىنكاس قايتۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ. ئاپتورلار بۇنى ياۋروپا ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەسىنىڭ ئەڭ رېئال چىقىش يولى دەپ باھالايدۇ.

ئاخىرىدا، ماقالىدە ياۋروپانىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە يېڭى بىر تەڭپۇڭلۇق يارىتىدىغانلىقى ئەسكەرتىلىدۇ. ياۋروپا ئەمدى ۋاشىنگتوننىڭ بۇيرۇقىنى ئىجرا قىلغۇچى ئەمەس، بەلكى ئۆز ئالدىغا شەرت قويالايدىغان ۋە ئۆز مەنپەئەتىنى قوغدايدىغان باراۋەر بىر شېرىككە ئايلىنىدۇ. بۇ ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بىر بۇرۇلۇشتۇر.

ئىچكى سىياسىي خىرىسلار ۋە پوپۇلىزم تەھدىتى

بۇ سىستېمىلىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئالدىدا بىر قىسىم زور سىياسىي خىرىسلارمۇ مەۋجۇت بولۇپ، ئاپتورلار بۇلارنى ئىنتايىن ئەتراپلىق تەھلىل قىلىدۇ. بولۇپمۇ ياۋروپادىكى ئوڭچىل پوپۇلىست پارتىيەلەرنىڭ كۈچىيىشى قىتئەنىڭ بىرلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە. فىرانسىيەدىكى دۆلەتلىك سەپ (National Rally) ۋە گېرمانىيە ئۈچۈن تاللاش (AfD) پارتىيەلىرىنىڭ سىياسىي سەھنىدە تەسىر كۈچىنىڭ ئېشىشى، ياۋروپانىڭ كوللېكتىپ ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارىنى چەكلەپ قويۇشى مۇمكىن. بۇ پارتىيەلەر ئادەتتە دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ھەممىدىن ئۈستۈن قويىدىغان بولغاچقا، بىريۇسسېلنىڭ (ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەركىزى) ھوقۇقىنىڭ كۈچىيىشىگە قارشى تۇرىدۇ.

ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، بۇ خىل ئىچكى سىياسىي جىددىيلىكلەر ياۋروپانىڭ ھەربىي قوراللىنىش سۈرئىتىگە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. دۆلەت مۇداپىئە چىقىمىنى ئاشۇرۇش بىر قىسىم جەمئىيەت قاتلاملىرىدا نارازىلىق تۇغدۇرۇشى ئېھتىمال، چۈنكى بۇ مەبلەغلەر كۆپىنچە ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋە مائارىپ ساھەسىدىن كېسىپ ئېلىنىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا پوپۇلىستىك پارتىيەلەر بۇ نارازىلىقتىن پايدىلىنىپ ئۆز تەسىرىنى تېخىمۇ كېڭەيتىشكە ئۇرۇنىدۇ. بۇ، ياۋروپا رەھبەرلىرىنىڭ كەلگۈسىدە دۇچ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ سىياسىي سىناقلىرىنىڭ بىرىدۇر.

شۇنداقتىمۇ، ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، سىرتقى تەھدىتلەرنىڭ (رۇسىيە فېدېراتسىيەسى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىشەنچسىزلىكى) ئېغىرلىقى بۇ ئىچكى زىددىيەتلەرنى مەلۇم دەرىجىدە جىمىقتۇرۇپ تۇرۇشى مۇمكىن. چۈنكى مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئەندىشىسى سىياسىي ئىدېئولوگىيەلەردىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. ياۋروپادىكى كۆپىنچە ئاساسىي ئېقىم پارتىيەلىرى ھەربىي قوراللىنىش مەسىلىسىدە ئورتاق تونۇشقا كەلگەن بولۇپ، بۇ جەرياننى ئارقىغا ياندۇرۇش تەس.

يەنە بىر خىرىس، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزمىدىكى ئاجىزلىقتۇر. بارلىق ئەزا دۆلەتلەرنىڭ بىردەك قوللىشىنى تەلەپ قىلىدىغان سىستېما تېز ئۆزگىرىۋاتقان خەلقئارا ۋەزىيەتتە سۈرئەتكە يېتىشەلمەيۋاتىدۇ. ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، ياۋروپا كەلگۈسىدە «كۆپ سۈرئەتلىك ياۋروپا» مودېلىنى قوللىنىشقا مەجبۇر بولىدۇ، يەنى بىر قىسىم دۆلەتلەر ھەربىي بىرلىشىشتە تېز ئىلگىرىلىسە، قالغانلىرى كېيىن ئەگىشىدۇ. بۇ خىل جانلىق قۇرۇلما ياۋروپانىڭ سىياسىي جەھەتتىن قېتىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.

كەلگۈسى مۆلچەر ۋە خۇلاسە

ماقالىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسىگە دائىر تەسەۋۋۇرلار ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ئاپتورلار شۇنى جەزم بىلەن ئېيتىدۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ياۋروپا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ئەمدى ھېچقاچان بۇرۇنقىدەك بولمايدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ زېھنى بارغانسېرى ئاسىياغا، بولۇپمۇ خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتكە بۇرۇلۇۋاتقان بىر پەيتتە، ياۋروپا ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تولۇق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك. بۇ بىر جىددىي زۆرۈرىيەتتۇر.

ماقالىنىڭ سىستېمىلىق تەھلىل ئۇسلۇبى ۋە كۆپ قاتلاملىق باھالاشلىرى ئۇنىڭ ئىلمىي قىممىتىنى ئىنتايىن يۇقىرى كۆتۈرگەن. ئاپتورلار پەقەت بىرلا تەرەپكە يان باسماي، ياۋروپانىڭ ھەم پۇرسەتلىرىنى ھەم خىرىسلىرىنى ئىنتايىن ئوبيېكتىپ يورۇتۇپ بەرگەن. بولۇپمۇ گېرمانىيەنىڭ رولى ۋە ياۋروپانىڭ ھەربىي-سانائەت ئىقتىدارى ھەققىدىكى مەلۇماتلار تاشقى سىياسەت تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.

ماقالىنىڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى رېئالىزم بىلەن ھازىرقى زامان سىياسىي رېئاللىقىنى ئىنتايىن ئۇستىلىق بىلەن بىرلەشتۈرگەن. لېكىن كەمچىلىكى سۈپىتىدە، ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي كىرىزىسىنىڭ بۇ زور كۆلەملىك ھەربىي مەبلەغ سېلىشقا كۆرسىتىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك پاسسىپ تەسىرىگە يېتەرلىك توختالمىغانلىقىنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈشكە بولىدۇ. شۇنداقتىمۇ، بۇ ئەسەر ھازىرقى زامان گېئوپولىتىكىسىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم بىر يول باشلىغۇچى ھېسابلىنىدۇ.

يەكۈنلىگەندە، مارىنا خېنكې ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرى بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، دۇنيا تەرتىپى تۈپتىن ئۆزگىرىۋاتىدۇ. ياۋروپا بۇ يېڭى تەرتىپتە ئۆزىنىڭ مۇستەقىل ئورنىنى تىكلەش ئۈچۈن قەدەم تاشلىدى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان دوستلۇق ئەمدى بىر خىل ئەمەلىيەتچىل شېرىكچىلىككە ئايلىنىدۇ، بۇ بولسا خەلقئارا سىياسىيدا يېڭى بىر دەۋرنىڭ باشلانغانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر.

مەنبە ماقالە:

Henke, Marina, Iren Marinova, and Till Knobloch. “Europe Goes Its Own Way: Drifting From America, the Continent Is Rearming and Reordering Itself.” Foreign Affairs, June 29, 2026.

ئىنكاسلار: