ئەزەربەيجان – خىتاي ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىكى: گېئ‍وئىقتىسادىي نىشانلار ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق خەۋپلىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

دۇنيا سىياسىتىنىڭ ئەنە شۇ مۇرەككەپ ۋە ئۈزلۈكسىز ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان شاھمات تاختىسىدا، بەزى دۆلەتلەرنىڭ تاشلىغان قەدەملىرى كىشىنى ھەقىقەتەن جەلپ قىلىدۇ. سەيىد پەزل ھەيدەر (Syed Fazl-e-Haider) نىڭ «ياۋرو-ئاسىيا كۈندىلىك كۆزەتكۈچىسى» (Eurasia Daily Monitor) ئۈچۈن يازغان ئەڭ يېڭى تەھلىلىدە تەكىتلەنگىنىدەك، ئەزەربەيجاننىڭ يېقىنقى مەزگىللەردىن بۇيان خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن زىچ توقۇلغان مۇناسىۋەتلىرى، ئۆز نىشانىغا يېتىش يولىدا تاشلىغان ئىنتايىن ئۇستا ۋە ئەقىلگە مۇۋاپىق بىر قەدەمدۇر. 2025-يىلى ئاپرېلدا ئىمزالانغان «ئومۇميۈزلۈك ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك» كېلىشىمى، ئادەتتىكى بىر دىپلوماتىك ئىمزا قويۇش مۇراسىمىدىن تېخىمۇ چوڭقۇر ئەھمىيەتكە ئىگە. ھەيدەر ماقالىسىدە كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، بۇ ئالاھىدە مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسىدا ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ بىر-بىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ۋە تېررىتورىيە پۈتۈنلۈكىگە كۆرسەتكەن يۇقىرى دەرىجىلىك ھۆرمىتى ياتىدۇ. بولۇپمۇ ئەزەربەيجاننىڭ تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىقىغا قەتئىي قارشى تۇرۇپ، خىتاينىڭ «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنى ئىككىلەنمەستىن قوللىشى، بۇ رىشتىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تۈگۈنلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە مەۋجۇت. پىرېزىدېنت ئىلھام ئەلىيېۋنىڭمۇ پەخىرلىنىپ تۇرۇپ ئىپادىلىگىنىدەك، مۇشۇنداق كۈچلۈك بىر يەر شارى خاراكتېرلىك ئاكتىيور بىلەن قۇرۇلغان بۇ سىياسىي سۇپا، ئەزەربەيجان دىپلوماتىيەسىنىڭ نەقەدەر ئۇتۇقلۇق بولغانلىقىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر.

ئەلۋەتتە، ئىشنىڭ يەنە شۇ تارىخىي يىپەك يولىنىڭ روھىنى ئەسلىتىدىغان، قىتئەلەرنى بىر-بىرىگە باغلايدىغان گېوئىقتىسادىي تەرىپىمۇ بار. «جېيمىستوۋن فوندى جەمئىيىتى» (The Jamestown Foundation) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بۇ دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، ئەزەربەيجاننىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئالدىنقى نىشانلىرىدىن بىرى، خىتاي سېلىنمىلىرىنى «ئوتتۇرا كارىدور» (Middle Corridor) غا جەلپ قىلىشتۇر. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىن باشلىنىپ، قازاقىستان ۋە خازار دېڭىزى (كاسپىي دېڭىزى) ئارقىلىق ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان، ئۈستىگە ئەنئەنىۋى رۇسىيە لىنىيەسىنى چەتتە قالدۇرۇپ ئۆتىدىغان بۇ كارىدور، ئەزەربەيجاننى گويا ياۋرو-ئاسىيانىڭ سوقۇۋاتقان يۈرىكى ۋە كەم بولسا بولمايدىغان بىر ئەشيا ئوبوروتى مەركىزىگە ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. پەزل ھەيدەر خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تۈرى بىلەن يۇغۇرۇلغان بۇ لىنىيەنىڭ، ئەزەربەيجاننىڭ رۇسىيەگە بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىش جەھەتتىكى قەتئىي ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.

بۇ شېرىكچىلىكتە كىشىنى ھاياجانلاندۇرغان تەپسىلاتلارنىڭ بىرى تەبىئەتكە ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل تەرەققىياتقا بېرىلگەن ئەھمىيەت بولدى. ماقالىدە بايان قىلىنغان ئۇچۇرلارغا قارىغاندا، ئېنېرگىيە ساھەسىدىكى ھەمكارلىق بۇ شېرىكچىلىكنىڭ ئاچقۇچلۇق تەركىبىي قىسىملىرىدىن بىرىدۇر. ئەزەربەيجان 2025-يىلى نويابىردا خىتاي ئېنېرگىيە گىگانت شىركىتى «داتاڭ گۇرۇھى» (Datang Corporation) بىلەن سۆھبەت ئۈستىلىگە ئولتۇرۇپ، 100 مېگاۋاتلىق بىر قۇياش ئېنېرگىيەسى ئىستانسىسى قۇرۇش ۋە 2 گىگاۋاتلىق غايەت زور دېڭىز ئۈستى شامال ئېنېرگىيەسى تۈرلىرى ئۈچۈن كېلىشىملەرگە ئىمزا قويدى. ھەيدەر ئىشارەت قىلغىنىدەك، بىرلىكتە بىر «يېشىل ئېنېرگىيە كارىدورى» بەرپا قىلىش پىكىرى، بۇ ھەمكارلىقنىڭ دۇنياغا ھۆرمەت قىلىدىغان، تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان بىر تەسەۋۋۇرغا ئىگە ئىكەنلىكىنىمۇ ئىسپاتلايدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، بىر دۆلەتنىڭ ئۆزىنى بىخەتەر ھېس قىلىشى ۋە پۇتلىرىنىڭ يەرگە پۇختا بېسىلىشى ھەر قانداق ئىشتىن مۇھىمدۇر. تەھلىلدە دىققەت تارتىلغان يەنە بىر ئىنتايىن مۇھىم نۇقتا بولسا مۇداپىئە ساھەسىدىكى بىۋاسىتە ئالاقىلەردۇر. ئەزەربەيجاننىڭ 2025-يىلى نويابىردىكى قاراباغ غەلىبىسىنى تەبرىكلەش پائالىيەتلىرىدە كۆرسەتكەن HQ-9BE، HQ-22 ۋە HQ-17AE غا ئوخشاش ئىلغار ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ئەمدى ۋاسىتىچىلەر ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە خىتايدىن سېتىۋېلىشى، دۆلەتنىڭ رايوندىكى ئورنىنى تېخىمۇ تەۋرەنمەس قىلىدۇ. بۇ ئىشەنچنى يېڭىلايدىغان قەدەملەر، ئەزەربەيجاننىڭ خەلقئارا سۇپىلاردىكى ئاۋازىنىمۇ تېخىمۇ ياڭراق قىلىدۇ. ھەيدەر تەكىتلىگەندەك، باكۇ بېيجىڭنىڭ كۈچلۈك قوللىشىنى ئارقا تىرەك قىلىپ تۇرۇپ، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا تولۇق ئەزا بولۇش، دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئەزا بولۇپ كىرىش ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى (BRICS) ئائىلىسىدىن ئورۇن ئېلىشقا ئوخشاش تېخىمۇ چوڭ يەر شارى خاراكتېرلىك نىشانلارغا قاراپ ئىشەنچلىك قەدەملەر بىلەن ئىلگىرىلىمەكتە.

بىراق ھەممىمىزگە ئايان بولغىنىدەك، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش، گويا ئىنچىكە بىر يىپنىڭ ئۈستىدە ئۇستىلىق بىلەن ماڭغانغا ئوخشاش نازۇك بىر ماھارەت تەلەپ قىلىدۇ. سەيىد پەزل ھەيدەر ماقالىسىنىڭ خۇلاسە قىسمىدا ئىنتايىن ھالقىلىق بىر ئاگاھلاندۇرۇشتا بولىدۇ: ئەزەربەيجاننىڭ خىتاي بىلەن بۇ دەرىجىدە چوڭقۇرلاشقان ۋە گۈزەللەشكەن مۇناسىۋەتلىرى، ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان زور ئۇتۇق بىلەن يۈرگۈزۈپ كېلىۋاتقان ئەنە شۇ «ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق» سىياسىتىنى ئالدىمىزدىكى يىللاردا تەۋرىتىپ قويۇشى مۇمكىن. باكۇ بىر تەرەپتىن غەربكە تۇتىشىدىغان يورۇق بىر كۆۋرۈك بولۇش ئارزۇسىنى ساقلاپ كېلىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ رايوندىكى ئېشىۋاتقان تەسىرى بىلەن ئۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى قانداق قۇرىدىغانلىقى، شۈبھىسىزكى كەلگۈسىنىڭ ئەڭ قىزىقىش قوزغايدىغان دىپلوماتىك ئەمەلىيەتلىرىدىن بىرى بولۇپ قالىدۇ. تەھلىلدىمۇ ئالاھىدە تەكىتلەنگىنىدەك، بۇ «خىتاي ئامىلى» ئەزەربەيجاننىڭ غەربلىك شېرىكلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋېتىش ۋە قىيىنلاشتۇرۇۋېتىش خەۋپىنى ئۆزىگە مۇجەسسەم قىلغان.

مەنبە ماقالە:

Fazl-e-Haider, Syed. «Azerbaijan Leverages Strategic Partnership with PRC.» Eurasia Daily Monitor, The Jamestown Foundation, 18 Şubat 2026.

ئىنكاسلار: