خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسىتىنى ئىنكار قىلىش خاھىشى ۋە يەرشارىۋى سولچىللار دۇچ كەلگەن ئەخلاقىي كىرىزىس

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت

ئاۋسترالىيەلىك خىتاي ۋە ئۇيغۇر تارىخى تەتقىقاتچىسى داۋىد بروفى (David Brophy) تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان «خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى باستۇرۇشىنى ئىنكار قىلىش» (Dismissing China’s Repression in Xinjiang) ماۋزۇلۇق بۇ تەھلىلىي دوكلات، دەسلەپتە «بوران» (Tempest) ژۇرنىلىدا، ئارقىدىن 2026-يىلى 22-ئاپرېل كۈنى خەلقئارالىق داڭلىق سولچىللار ئانالىز مۇنبىرى بولغان «قايتۇرما زەربە» (CounterPunch) نەشرىياتىدا ئېلان قىلىندى. نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە سىياسىي ئىدىيە ساھەسىدە، بولۇپمۇ يەرشارىۋى سولچىللار سېپىدە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىگە تۇتۇلغان پوزىتسىيە ئىنتايىن سەزگۈر بىر پەلسەپەۋى ۋە ئەخلاقىي سىناققا ئايلانماقتا. مەزكۇر ماقالە دەل مۇشۇ خەلقئارالىق ئىدىيەۋى توقۇنۇشنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىنى ئوبيېكت قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ سىياسىي ئەھمىيىتى بىر قىسىم خەلقئارالىق سولچىل زىيالىيلارنىڭ زومىگەر دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت تېررورىزمىنى قانداق قىلىپ ئاكادېمىك نىقابلار بىلەن يېپىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى سىستېمىلىق ئېچىپ بەرگەنلىكىدە كۆرۈلىدۇ.

خەلقئارالىق تەتقىقات مەركەزلىرىنىڭ مېتودولوگىيەلىك ئانالىز ئۇسلۇبى بويىچە قارىغاندا، مۇتەپەككۇرلارنىڭ ھەرقانداق بىر ئىجتىمائىي كىرىزىسكە تۇتقان پوزىتسىيەسى پەقەتلا سىياسىي تاللاش بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ ئېپىستېمولوگىيەلىك (تونۇش نەزەرىيەسى) قۇرۇلمىسىنىڭ قانچىلىك ساغلام ئىكەنلىكىنىڭ ئىسپاتىدۇر. ماقالىنىڭ دەسلەپكى قىسمىدا ئاپتور داۋىد بروفى، «ئايلىق ئوبزور» (Monthly Review) ژۇرنىلىدا ۋىجاي پراشاد (Vijay Prashad) ۋە تىڭس چاك (Tings Chak) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ئىدىيەسى ۋە شىنجاڭنىڭ رېئاللىقى» ناملىق ماقالىنى تەنقىد نىشانى قىلىدۇ. بروفىنىڭ قارىشىچە، بۇ ئىككى ئاپتور خەلقئارالىق سولچىللار سېپىدە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمان مىللەتلەرگە قاراتقان يۇقىرى بېسىملىق باستۇرۇش سىياسىتىنى ئاقلاشقا ۋە يەرلىك خەلقنىڭ نارازىلىقلىرىنى ئىنكار قىلىشقا ئۇرۇنغان ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ۋەكىللەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ يازمىسى ئەمەلىيەتتە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەشۋىقات مەنبەلىرى بىلەن ئاھاڭداش بولۇپ، مەسىلىنى پەقەتلا بىرنەچچە غەربپەرەس تەنقىدچىلەرنىڭ كۈشكۈرتۈشىگە يىغىنچاقلاشتەك تار دائىرىلىك لوگىكا ئۈستىگە قۇرۇلغان.

ئاكادېمىك تەتقىقاتلاردا مەنبەنىڭ ساغلاملىقى ئانالىزنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ ئاساسىي ئۆلچەمدۇر. ئاپتور ۋىجاي پراشاد ۋە تىڭس چاكنىڭ ماقالىسىنى چوڭقۇرلاپ تەكشۈرۈش جەريانىدا، ئۇلارنىڭ نەقىل كەلتۈرۈشتىكى ئېغىر ئاكادېمىك مەسئۇلىيەتسىزلىكىنى، يەنى «ئەقلىي ھۇرۇنلۇق ۋە پەرۋاسىزلىق» نى بايقىغان. پراشاد ۋە چاك نۆۋەتتە خىتايدىكى «مەدەنىيەت زۇڭخېڭ» ژۇرنىلىنىڭ خەلقئارا نەشرىنى تەھرىرلەۋاتقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ خىتاي زىيالىيسى ۋاڭ خۇي (Wang Hui) قاتارلىقلار بىلەن بولغان ئالاقىسى ئۇلارنىڭ ماقالىسىگە مەلۇم دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن. ماقالىنىڭ خۇلاسە قىسمىدا، ئۇلار جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تېخنىكىلىق باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى تەنقىد قىلغان ۋاڭ خۇينىڭ سۆزىنى نەقىل كەلتۈرۈپ: «ھەقىقىي مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى سىياسەتسىزلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئىشقا ئاشۇرغىلى بولمايدۇ، بەلكى ئۇ چوقۇم تارىخ، كۆپ خىللىق ۋە ماھىيەتلىك باراۋەرلىكنى ئېتىراپ قىلىش ئاساسىغا قۇرۇلۇشى كېرەك» دەپ يازغان. بروفى دەسلەپتە بۇنى، گەرچە ماقالىنىڭ ئۆزىدە بۇ مەقسەتلەرنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ھېچقانداق ئەمەلىي ئاساس بولمىسىمۇ، ئاڭلاشقا يېقىملىق تۇيۇلىدىغان بىر خۇلاسە دەپ قارىغان.

بىراق، سىياسىي ئانالىزدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەل مۇشۇ يەردىن باشلىنىدۇ. بروفى ۋىجاي پراشاد بىلەن بولغان تور ئالاقىسى ئارقىلىق دەلىللىشىچە، خىتاي زىيالىيسى ۋاڭ خۇي ئەسلا مۇنداق بىر جۈملە سۆزنى قىلمىغان بولۇپ، ئۇنىڭغا مەنسۇپ قىلىنغان بۇ «دەۋر بۆلگۈچ ماقالە» پۈتۈنلەي ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان ساختا مەنبە ئىكەن. تېخىمۇ ئېغىر بولغىنى، ئاپتورلار ياپونىيەدە خىزمەت قىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان تارىخى تەتقىقاتچىسى ۋاڭ كې (Wang Ke) تەرىپىدىن يېزىلغان دەپ بىر كىتابنى، شۇنداقلا ماكىس بىلۇمېنتال (Max Blumenthal) نىڭ «كۈلرەڭ رايون» (Grayzone) تورىدا ئېلان قىلىنغان بىر ماقالىسىنىمۇ يوق يەردىن پەيدا قىلىپ قويغان. بۇ خىل ساختا مەنبەلەر بىلەن ھۆججەتلەشتۈرۈش قىلمىشى پەقەتلا ئاكادېمىك سەۋەنلىك بولۇپ قالماستىن، بەلكى سىياسىي تەشۋىقات ئۈچۈن بىلىپ تۇرۇپ سادىر قىلىنغان ساختىپەزلىكتۇر.

داۋىد بروفى بۇ مەسىلىگە نىسبەتەن ئىنتايىن ئوبيېكتىپ بىر مەيداندا تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ «ئايلىق ئوبزور» دەك بىر سولچىللار مۇنبىرىنىڭ ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ماقالىلىرىدىمۇ ئاز ئۇچرايدىغان بۇنداق تۆۋەن دەرىجىلىك ساختا مەنبە كېسىلى بىلەن يۇقۇملانغانلىقىدىن ئۈمىدسىزلەنگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. گەرچە ۋىجاي پراشاد ماقالە يېزىشتا سۈنئىي ئەقىل(AI) ئىشلەتمىگەنلىكىنى ئاقلىغان بولسىمۇ، بۇنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتىنى پەقەت ئاپتورلار ئۆزلىرىلا بىلىدۇ. پراشاد يەنە مەنبەلەردىكى بۇ خىل يېتەرسىزلىكلەرنىڭ ماقالىنىڭ ئاساسىي ماھىيىتىگە تەسىر كۆرسەتمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولۇپ، بروفى مەسىلىنى پەقەت شەكىلدە تالاش-تارتىش قىلىپ قالماي، ئەكسىچە بۇ يېتەرسىزلىكلەرنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، ئەسەرنىڭ تۈپ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ماھىيىتىگە چوڭقۇرلاپ كىرىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. ئۇنىڭ خۇلاسىسىمۇ شۇ بولدىكى، ماقالىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنىمۇ خۇددى ئۇنىڭ مەنبەلىرىگە ئوخشاشلا كەمتۈك ۋە ئىشەنچسىز ئىدى.

ئانالىزنىڭ كېيىنكى قەدىمى ئاپتورلارنىڭ تارىخنى سىياسىي مەقسەتتە سۇيىئىستېمال قىلىش قىلمىشىغا مەركەزلەشكەن. ۋىجاي پراشاد ۋە تىڭس چاك ئۆز ماقالىسىدە، خىتاي دۆلەت ئىشلىرى كومىتېتىنىڭ ئاق تاشلىق كىتابلىرىدىكى «بۇ زېمىن ئەزەلدىن خىتاينىڭ بىر قىسمى» دېگەن رەسمىي تەشۋىقات شوئارىنى تەكرارلىغان. ئۇلار پەقەت شەرقىي تۈركىستاننىلا ئەمەس، بەلكى تىبەتنىمۇ شەرقىي خەن سۇلالىسى (مىلادىيە 25-220-يىللىرى)، شۇنداقلا تاڭ، يۈەن، مىڭ ۋە چىڭ سۇلالىلىرى دەۋرىدىن باشلاپلا خىتاينىڭ بىر قىسمى ئىدى دەپ دەۋا قىلىدۇ. سىياسىي پەلسەپە ۋە زامانىۋى دۆلەتچىلىك نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن ئالغاندا، بۇ خىل دەۋالار ئىنتايىن ئاجىز ئاساسقا ئىگە بولۇپ، مىڭلىغان يىللار ئىلگىرىكى بىر تېررىتورىيەنىڭ سىياسىي ئورنىنى بۈگۈنكى كۈندىكى سىياسىي تۈزۈلمىنىڭ ھەققانىيلىقىغا ئاساس قىلىپ كۆرسىتىش تولىمۇ كۈلكىلىكتۇر.

بروفى بۇ نۇقتىدا ئىنتايىن ئۆتكۈر بىر سوئالنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: قاچاندىن باشلاپ سولچىللار نەچچە مىڭ يىل ئىلگىرىكى خانلىقلارنىڭ يىلنامىلىرىنى كولاپ، مەلۇم بىر زېمىننىڭ ھازىرقى زامان مىللىي دۆلىتىگە «تەۋە» ياكى ئەمەسلىكىنى بەلگىلەيدىغان بولۇپ قالدى؟ بۇ خىل لوگىكىنىڭ زامانىۋى رادىكال زىيالىيلارنىڭ مەيدانى بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوقلۇقى ئېنىق. ئاپتور بۇ يەردە ئىجتىمائىي پەنلەردىكى سېلىشتۇرما مېتودىنى قوللىنىپ، پراشاد ۋە چاكنىڭ بۇ خىل تېررىتورىيەلىك دەۋاسى بىلەن سىيونىزم (Zionism) نىڭ زېمىن كېڭەيتىش لوگىكىسى ئوتتۇرىسىدىكى ھەيران قالارلىق ئوخشاشلىقنى ئېچىپ بېرىدۇ. گەرچە بۇ سېلىشتۇرما پراشادقا ياقمىسىمۇ، ئەمما ئىككىلىسىنىڭ ماھىيىتى قەدىمكى تارىخىي رىۋايەتلەر ئارقىلىق بۈگۈن زېمىن ئىگىلەش ۋە يەرلىك خەلقلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى ئىنكار قىلىشنى مەقسەت قىلغان.

تارىخىي رېئاللىق نۇقتىسىدىن قايتا باھالىغاندا، خەن ۋە تاڭ سۇلالىلىرى تارىم ئويمانلىقىدىكى كۆپ تەرەپلىمىلىك رىقابەتلەرگە پەقەت ۋاقىتلىقلا قاتناشقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بۇ رايوندىكى كونتروللۇقى ئاران بىر ئەسىر ئەتراپىدا داۋاملاشقان، يەنى بۇ سۇلالىلەرنىڭ ئۆز مەۋجۇتلۇق تارىخىنىڭ يېرىمىغىمۇ يەتمەيدۇ. پراشاد ئوتتۇرىغا قويغان «يۈەن سۇلالىسى» بولسا خىتاي خانلىقى ئەمەس، بەلكى ماھىيەتتە موڭغۇللار قۇرغان «بۈيۈك موڭغۇل ئىمپېرىيەسى» نىڭ خىتايچە ئاتىلىشى ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، يۈەن سۇلالىسىنى باشقۇرۇۋاتقان تۇلى ئائىلىسى شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدىن ئاساسەن سىقىپ چىقىرىلغان بولۇپ، بۇ رايوننى ئۇلارنىڭ ئۆگەدەي ۋە چاغاتاي جەمەتلىرىدىن بولغان تۇغقانلىرى باشقۇرغان ئىدى. مىڭ سۇلالىسى بولسا پەقەت رايوننىڭ ئەڭ شەرقىي چېتىدىكى قۇمۇلغا ئاران بىر ئەسىردەك لاگېر قۇرغان بولۇپ، كېيىن ئىسلاملاشقان چاغاتاي موڭغۇللىرى تەرىپىدىن سۈرۈپ چىقىرىلغان.

بۇ جەرياندىكى ئەڭ روشەن زىددىيەت چىڭ سۇلالىسىغا مەنسۇپتۇر. مەزكۇر ئىككى ئاپتور شەرقىي تۈركىستاننىڭ چىڭ سۇلالىسىگە «تەۋە» ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش بىلەن بىرگە، بۇ ئىمپېرىيەنىڭ پەقەت جۇڭغار خانلىقى (1634-1758) ۋەيران قىلىنغاندىن كېيىنلا بۇ يەردىن باج ئالالىغانلىقىنىمۇ ئېتىراپ قىلىدۇ. بۇ خىل ئېتىراپ قىلىش ئۇلارنى ئەڭ ئاددىي بىر تارىخىي رېئاللىقنى، يەنى 18-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا چىڭ سۇلالىسىنىڭ بۇ زېمىننى قوشۇۋېلىشىنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر «ئىمپېرىيەلىك بويسۇندۇرۇش ۋە ئىشغال قىلىش ھەرىكىتى» ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشكە قىستايدۇ. دېمەك، خىتاينىڭ تارىخىي ئىگىلىك ھوقۇق دەۋاسى ئەمەلىيەتتە مۇستەملىكىچىلىك خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپ، ئۇنى زامانىۋى سىياسىي تەشۋىقاتلار بىلەن يېپىپ قېلىش تارىخىي پاكىتلارغا خىلاپتۇر.

بۇ مەسىلىدىكى تېخىمۇ مۇرەككەپ نۇقتا شۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قاراتقان رەسمىي تەشۋىقات لىنىيەسى يېقىنقى ئون يىل ئىچىدە كۈچەيگەن باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە ماس ھالدا ئۆزگەردى. بۇرۇنقى تەشۋىقاتلاردا «بەزى سۇلالىلەرنىڭ كونتروللۇقىدا بولغان» دېيىلسە، ھازىرقى رەسمىي مەيدان بولسا «بارلىق سۇلالىلەرنىڭ ئىزچىل كونتروللۇقىدا بولغان» دېگەن مۇتلەقلەشتۈرۈلگەن سىياسىي خىتابنامىگە ئايلاندى. ۋىجاي پراشاد ۋە تىڭس چاك پايدىلانغان خىتاي دۆلەت ئىشلىرى كومىتېتىنىڭ دوكلاتىدىمۇ شەرقىي تۈركىستان خەن سۇلالىسى دەۋرىدىلا «خىتاي تېررىتورىيەسى» گە ئايلانغان ۋە شۇنىڭدىن كېيىنكى بارلىق سۇلالىلەر بۇ يەردە «باشقۇرۇش ھوقۇقىنى يۈرگۈزگەن» دەپ تەپسىلىي بايان قىلىنغان. تارىخچى سۈپىتىدە ئۆز ئىناۋىتىنى قوغداشنى خالايدىغان ھەر قانداق بىر تەتقىقاتچى ئۈچۈن بۇ ئىنتايىن ئوڭايسىز بىر ئەھۋال بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئىككى ئاپتور مەسىلىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇش ئۈچۈن ئىدىيەۋى پەلسەپە مەسىلىلىرىگە يۈزلىنىدۇ.

ئۇلارنىڭ يېڭى ئامالى «خىتاينىڭ سىياسىي ئىدىيەسى مۇقىم بىر تېررىتورىيەگە ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ ئابستراكت بولغان تەۋەلىك ئۇقۇمىغا ئاساسلىنىدۇ» دېگەندىن ئىبارەت بولدى. ئۇلار خىتايدىكى بارلىق ئىمپېرىيەلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى باشقۇرغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ھۆججەتلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ مەنبەسى مەدەنىيەت پەلسەپەسىدىكى «تيەنشيا» (Tianxia – ئاسمان ئاستىدىكى ھەممە نەرسە خىتاي ئىمپېراتورىغا تەۋە) ئۇقۇمىغا بېرىپ تاقىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ يەردە ئاپتور داۋىد بروفى مەشھۇر مۇتەپەككۇر ئېدىۋارد سەئىد (Edward Said) نىڭ «شەرقشۇناسلىق» (Orientalism) نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ، شەرق بىلەن غەربنىڭ تەپەككۇر ۋە ھەرىكەت قىلىش ئۇسۇلى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ خىل مۇتلەق قۇتۇپلاشتۇرۇشقا ئاساسلانغان ئانالىز ئۇسلۇبىنى تەنقىد قىلىدۇ.

ھەقىقەتتە، خىتاي خانلىقلىرى نامايان قىلغان بۇ خىل دۇنياۋىلىق ياكى ئالەملىك ئىگىدارچىلىق دەۋاسىدا ھېچقانداق پەۋقۇلئاددە ئالاھىدىلىك يوق. تارىخقا نەزەر سالساق، مۇقەددەس رىم ئىمپېرىيەسىمۇ بىر زامانلاردا ئۆزىنىڭ ھەقىقىي ھۆكۈمرانلىق دائىرىسى ئىنتايىن چەكلىك بولۇشىغا قارىماي، پۈتكۈل «خىرىستىيان دۇنياسى» غا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغانلىقىنى دەۋا قىلغان ئىدى. بۇ پەقەتلا ئىمپېرىيەلەرنىڭ ئۆزىنى ئۇلۇغلاش ئادىتى بولۇپ، ئۆتمۈشتىكى بۇ خىل ئىمپېرىيەچە مەغرۇرلۇقنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئەمەلىي سىياسەتلەرنىڭ ھەق ياكى ناھەقلىقى بىلەن قانداق ئالاقىسى بارلىقىنى بۇ ئىككى ئاپتور پەقەتلا چۈشەندۈرۈپ بېرەلمىگەن. ئۇلارنىڭ بايانلىرى ماھىيەتتە ئىمپېرىيە كېڭەيمىچىلىكىنى مەدەنىيەت نىقابى بىلەن پەردازلاشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.

مۇشۇ نۇقتىغا كەلگەندە پراشاد ۋە چاك ئاخىرقى بىر باھانىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ: «شىنجاڭ توغرىسىدىكى تارىخىي ماتېرىياللار شۇنچىلىك كۆپكى، بىزنىڭ تەھلىل قىلىش ئىقتىدارىمىزدىن ھالقىپ كەتكەن». ئەگەر ئۇلار ھەقىقەتەن شۇنچىلىك گاڭگىراپ قالغان بولسا، ئەڭ توغرا ئاكادېمىك تاللاش مۇنازىرىنىڭ ھەر قايسى تەرەپلىرىنى، كۆپ خىل قاراشلارنى كۆرسىتىپ بېرىش بولاتتى. بىراق ئۇلار بۇنداق قىلىشتىن مەقسەتلىك ئۆزىنى قاچۇرغان ھەمدە پەقەت بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ياخشى كۆرىدىغان بۇرمىلانغان تارىخىي كۆزقاراشنىلا ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇلارنىڭ ماقالە ئاخىرىدا سىرلىق ۋە تېپىلغۇسىز «شەرق» كە قىلغان ئىشارىتى بولسا، پەقەتلا ئۆزلىرى قايتا تەكرارلىغان، كۆزگە چېقىلىپ تۇرىدىغان ساختا دەۋالاردىن ئۆزلىرىنى قاچۇرۇش ئۈچۈن قىلغان ئەڭ ئاخىرقى ئامالسىز ئۇرۇنۇشىدۇر.

تارىخىي بۇرمىلاشتىن كېيىن، ئاپتورلار خىتاينىڭ رەسمىي نەشرىياتلىرىدىكى يەنە بىر كەڭ تارقالغان سىياسىي دەۋانى قايتىلايدۇ: يەنى «شەرقىي تۈركىستان» دېگەن ئۇقۇم چەتئەللىكلەرنىڭ، يەنى سىرتقى كۈچلەرنىڭ ئويدۇرۇپ چىقارغان نەرسىسىمىش. داۋىد بروفى بولسا تارىخىي پاكىتلار بىلەن بۇنى رەت قىلىپ، رۇسىيەنىڭ ھەرقانداق تەسىرىدىن بۇرۇنلا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ (خىتايچە شىنجاڭ دەپ ئاتالغان) پۈتكۈل «تۈركىستان» نىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى قاراشنىڭ يەرلىك خەلق ئارىسىدا ئىنتايىن ئومۇملاشقانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ. گەرچە زامانىۋى مىللەتچىلىك ئىدىيەسى ئوتتۇرا ئاسىياغا نىسبەتەن كېچىكىپ كىرگەن بولسىمۇ، بۇ يەردىكى مىللەت ۋە ماكانغا بولغان يەرلىك كىملىك تەسەۋۋۇرى ياۋرو-ئاسىيا ھالقىغان ئىدىيەۋى دىيالوگنىڭ، يەنى رۇسىيە ۋە ئوسمانىيلار ئىمپېرىيەسىدىكى مۇسۇلمان ۋە غەيرىي مۇسۇلمان زىيالىيلىرى ئارىسىدىكى پىكىر ئېقىملىرىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. بۇنىڭدا ھېچقانداق بىر غەيرىي ياكى پەۋقۇلئاددە ئەھۋال يوق بولۇپ، ئۇ پەقەتلا ئىجتىمائىي تەرەققىياتنىڭ تەبىئىي بىر قىسمىدۇر.

ئىگىرمىنچى ئەسىرگە قەدەم قويغاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ياكى شۇ يەردىن كېلىپ چىققان سىياسىي پائالىيەتچىلەر ۋە زىيالىيلار كونا ۋە يېڭى سىياسىي ئاتالغۇلارنى بىرلەشتۈرۈپ ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۆز زېمىنىغا بولغان ئىگىلىك ھوقۇقىنى تەلەپ قىلغان. بۇ ئاتالغۇلار ئىچىدە «ئۇيغۇرىستان»، «شەرقىي تۈركىستان»، «ئالتەشەھەر»، ھەتتا قەدىمكى «موغۇلىستان» دېگەن ناملار بار ئىدى. بۇ تارىخىي رېئاللىق يەرلىك خەلقنىڭ ئۆز كىملىكى ۋە زېمىنىغا بولغان سىياسىي ئېڭىنىڭ ئىزچىل تۈردە تەرەققىي قىلىپ كەلگەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئەگەر «شەرقىي تۈركىستان» سۆزى چەتئەلنىڭ ئىجادىيىتى دېيىلسە، ئۇنداقتا يەرلىك خەلقلەرنىڭ يۈزلىگەن يىللىق مىللىي ئويغىنىش ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۈرەشلىرىنى قانداق چۈشەندۈرۈش كېرەك؟

بۇ يەردە داۋىد بروفى يەنە بىر قېتىم سىيونىزمنىڭ رېتورىكىسىنى سېلىشتۇرما سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. سىيونىستلار پەلەستىن خەلقىنىڭ قەدىمدىن تارتىپ كېلىۋاتقان زېمىن ھەققىنى يوققا چىقىرىش ئۈچۈن، سىيونىستلار كۆچۈپ كەلگەن مەزگىلدە، بۇ رايوندىكى ئاھالىلەر ئۈچۈن «پەلەستىن» نامىدا ئېنىق بەلگىلەنگەن، جۇغراپىيەلىك ياكى سىياسىي جەھەتتىن چېگرىلىرى ئېنىق بىر گەۋدىنىڭ يوقلۇقىنى دەۋا قىلىدۇ. بۇ ئاتالمىش پاكىتلارنىڭ ئۆزىلا مۇنازىرىلىك بولسىمۇ، ئەگەر شۇنداق دەپ پەرەز قىلغان تەقدىردىمۇ، بۇنىڭدىن زادى قانداق بىر سىياسىي ۋە ئەخلاقىي خۇلاسە چىقىدۇ؟ كىشىلەر زامانىۋى مىللەتچىلىك پىروگراممىسىغا كېچىكىپ قەدەم قويغانلىقى ئۈچۈنلا جازالىنىشى ياكى زېمىنىدىن مەھرۇم قىلىنىشى كېرەكمۇ؟ بىز بۇ يەردە «تارىخسىز مىللەتلەر» دېگەن بىر تۈرنى قايتىدىن كەشىپ قىلىپ، تېخىمۇ كۈچلۈك مىللىي ھەرىكەتكە ئىگە بولغان زومىگەرلەر تەرىپىدىن سۈپۈرۈپ تاشلىنىشىغا يول قويۇشىمىز كېرەكمۇ؟ بۇ، ماھىيەتتە ئىجتىمائىي دارۋىنىزمنىڭ سىياسىي ساھەدىكى ئىپادىسىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.

ۋىجاي پراشاد ۋە تىڭس چاك ئەسلىدە تىلغا ئېلىۋاتقان بۇ زېمىننىڭ مۇرەككەپ سىياسىي تارىخىغا نىسبەتەن قىلچىلىكمۇ ئەستايىدىل قىزىقىش كۆرسەتمىگەن. ئۇلار پۈتكۈل بىر تارىخىي دەۋرنى، يەنى ئىسلامىي ئىسلاھاتچىلىق ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىغا مايىل بولغان ئۇيغۇر مىللەتچىلىك ھەرىكىتىنىڭ تارىخىنى پۈتۈنلەي تاشلاپ ئۆتۈپ كەتكەن. ئۇلارنىڭ يازمىسىدا كومىنتېرن (خەلقئارا كوممۇنىستىك ئىنتېرناتسىئونال) نىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسى، رۇسىيە ئىنقىلابىنى شۇ يەرگە كېڭەيتىشتىكى تۈرلۈك پىلانلىرى توغرىسىدا ھېچقانداق مەلۇمات يوق. شۇنداقلا، سوۋېت ئوتتۇرا ئاسىياسىدىكى ئۇيغۇر ئىشچىلار تەشكىلاتلىرى ياكى مەدەنىيەت جەھەتتىكى رادىكاللىق ھەققىدىمۇ بىر ئېغىزمۇ سۆز قىلىنمىغان. بۇ ئۇلارنىڭ ئاكادېمىك تەكشۈرۈش جەريانىدىكى ئېغىر نۇقسانى بولۇپ، ھادىسىلەرنى تارىخىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتتىن ئايرىپ تاشلاپ باھالىغانلىقىنىڭ روشەن ئىسپاتى.

ئۇلارنىڭ بۇ ئاتالمىش «سولچىل» ئانالىزى، بۇ بارلىق ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەرنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، پۈتكۈل مىللىي ھەرىكەتلىرىنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى مۇناسىۋىتى يامانلاشقان (Sino-Soviet split) مەزگىلدىكى «بۆلگۈنچىلىك» ھەرىكىتىگە باغلاپ چۈشەندۈرۈشتەك ئاددىي باياننى باشلايدۇ. بۇ دەل بۈگۈنكى خىتايدىكى ئۇيغۇر مىللەتچىلىكىنى پەقەتلا رۇسىيە ياكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ سۇيقەستى ۋە قورالى سۈپىتىدە بۇرمىلاپ كۆرسىتىدىغان رەسمىي تەشۋىقات خاھىشى بىلەن تامامەن ئوخشاشتۇر. مۇستەقىل بىر مىللەتنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنى يوققا چىقىرىپ، ئۇنى پەقەت خەلقئارالىق چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئويۇنىدىكى پىچكا قىلىپ تەسۋىرلەش ئىمپېرىيەچە خوجايىنلىق قارىشىنىڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر.

تېخىمۇ غەلىتە بولغىنى، ئاپتورلار تارىختىكى كىچىك بىر شەخسنى سۈنئىي ھالدا چوڭايتىپ كۆرسىتىدۇ. ئۇلار تارىختا تۈزۈك تەسىرى ياكى ئەھمىيىتى بولمىغان بىر شەخس، يەنى يۈسۈپبېك مۇخلىسى (1920-2004) غا ئىككى ئۇزۇن پاراگراف ئاجراتقان، ھالبۇكى، ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ بىر قىسمى بولغان ئىككىنچى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھەققىدە پەقەت قىسقىچىلا توختىلىپ ئۆتكەن. ئۇلار ئوقۇرمەنلەرگە مۇخلىسىنىڭ قازاقىستاننى مەركەز قىلغان تورىنىڭ 1990-يىللاردا خىتايدىكى ھۇجۇملارغا جاۋابكار ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلغانلىقىنى ئۇقتۇرىدۇ، ئەمما بۇ ئىددىئالارغا ھەتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭمۇ ئىشەنمىگەنلىكى، بۇنىڭ پەقەت ئۆزىنى چوڭ كۆرسىتىش ئۈچۈن قىلىنغان سۆزلەر ئىكەنلىكى دېگەندەك ئەڭ ئاساسىي پاكىتلارنى قەستەن يوشۇرۇپ قالىدۇ. بۇ، ماتېرىيال تاللاشتىكى غەرەزلىك تاللاش (Cherry-picking) بولۇپ، ئاپتورنىڭ سىياسىي مەقسىتى ئۈچۈن تارىخنى بۇرمىلىغانلىقىدۇر.

پراشاد ۋە چاكنىڭ يېقىنقى مەزگىلدىكى قوراللىق ھەرىكەتلەر ھەققىدىكى بايانلىرىمۇ دەل مۇشۇ خىل مېتودولوگىيەلىك نۇقسانغا ئىگە بولۇپ، ئىجتىمائىي شارائىتنى نەزەرگە ئالماستىن پەقەت ئايرىم شەخسلەر ۋە تەشكىلاتلارغىلا مەركەزلەشكەن. شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك خەلقنىڭ سىياسىي جەھەتتىن چەتكە قېقىلىشى، ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن مەھرۇم قىلىنىشى ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنىشى قاتارلىق ئىجتىمائىي زىددىيەتلەر تامامەن سۈپۈرۈپ تاشلانغان. ئەلۋەتتە، نارازى بولغان خەلق ئارىسىدىن ئەسەبىي جىھادچىلارنىڭمۇ چىققانلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ بەزىلىرىنىڭ بىگۇناھ خىتاي پۇقرالىرىغا قاراتقان ئەخلاقسىز ھۇجۇملىرىنى ھېچكىم ئىنكار قىلمايدۇ. ئەمما، بۇ ھۇجۇملارنىڭ كۆلىمى ۋە خاراكتېرى ھەققىدە پەقەتلا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي تەشۋىقات بايانلىرىنى يىغىۋېلىپ ئۇنى مۇتلەق ھەقىقەت دەپ سېتىش مۇنازىرىگە قىلچە ئايدىڭلىق ئېلىپ كەلمەيدۇ.

تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە باستۇرۇش سىياسىتىگە كەلگەندە، بۇ ئىككى ئاپتور خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي ھەرىكەتلىرىنى ئاقلاش ئۈچۈن يەنە بىر يالغان تەسەۋۋۇرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇلارنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى ۋەقەلەرگە تۇتۇلغان ئاساسىي بايان ئۇسلۇبى شۇكى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى گوياكى پەيدىنپەي تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە باستۇرۇش ھەرىكىتىدىن ۋاز كېچىپ، ئۇيغۇر قوراللىقلىرىنى قوللاشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاساسىي ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي سەۋەبلەرنى، يەنى شىكايەتلەرنى تونۇپ يېتىپ، بۇ مەسىلىلەرنى تەرەققىيات پىلانلىرى ئارقىلىق ھەل قىلىشقا يۈزلەنگەنمىش. بۇ گەپتە بىر ئاز ھەقىقەت بولۇشى مۇمكىن، مەسىلەن، شەرقىي تۈركىستاندا يېقىنقى مەزگىللەردە ئۇل ئەسلىھە ۋە تۇرمۇش سەۋىيەسىدە بەلگىلىك ئىلگىرىلەشلەر بولغانلىقى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. ئەمما پارتىيەنىڭ بۇ رايوننىڭ ئىقتىسادى ئۈچۈن ئەزەلدىنلا غايەت زور كېڭەيمىچىلىك پىلانلىرى بار بولۇپ، ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن ئىجتىمائىي زۇلۇمنى بىر-بىرىگە ئالماشتۇرۇش مۇمكىن ئەمەس.

يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى ئون يىللىقى ئارىسىدىكى سىياسىي بۇرۇلۇشنىڭ ماھىيىتى ئاپتورلار تەسۋىرلىگەندەك «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشتىن ئىقتىسادىي تەرەققىياتقا يۈزلىنىش» ئەمەس، بەلكى ھەربىيلەشتۈرۈلگەن ساقچى زوراۋانلىقىدىن تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ۋە سىستېمىلىق «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» مودېلىغا، يەنى ئومۇميۈزلۈك ئىجتىمائىي قۇرۇلۇش قىلىش ۋە كىملىكنى ئۆزگەرتىش جەريانىغا يۈزلىنىش ئىدى. بۇ جەريان ئامېرىكىنىڭ «تېررورلۇققا قارشى ئۇرۇش» تېخنىكىلىرىنى ئۆزىگە قوبۇل قىلىپ، ئۇنى تېخىمۇ چېكىدىن ئاشۇرغان شەكىلدە يەرلىكلەشتۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. مەسىلەن، ئىسلاموپوبىيەلىك «ئەسەبىيلىك كۆرسەتكۈچلىرى» ئاساسىدىكى ئالدىن جىنايەت بېكىتىش، ئىجتىمائىي ئالاقە تورلىرى ۋە شەخسىي ئائىلە بوشلۇقىنى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت قىلىش، ئاممىۋى ساداقەت بىلدۈرۈش مۇراسىملىرىنى مەجبۇرىي ئۆتكۈزۈش ۋە ئەلۋەتتە يىغىۋېلىش لاگېرلىرى (تۇتۇپ تۇرۇش مەركەزلىرى) ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان ئاممىۋى ئىدىيەۋى ئۆزگەرتىش تەربىيەسى قاتارلىقلار دەل مۇشۇ يېڭى مودېلنىڭ يادروسىدۇر.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىچكى مەمۇرىي ۋە ئىجتىمائىي ئاپپاراتلىرىغا قارىتىلغان، ستالىنچە تازىلاشقا ئوخشاپ كېتىدىغان ئومۇميۈزلۈك سىياسىي تازىلاش قارا بورانى قوزغالغان. بۇ سىياسىي ھەرىكەتتە كوممۇنىستىك پارتىيەگە يېتەرلىك سادىق ئەمەس دەپ قارالغان خىتاي ئەمەس (يەنى يەرلىك مۇسۇلمان مىللەتلەر) سەرخىللار نىشان قىلىندى. خۇددى بىر خىتاي ئوبزورچىسىنىڭ 2020-يىلى تەسۋىرلىگىنىدەك: «شىنجاڭ جامائەت خەۋپسىزلىكى، تەپتىش، قانۇن، مائارىپ، نەشرىياتچىلىق، تەشۋىقات ۋە مەدەنىيەت ساھەلىرىدىكى زور بىر تۈركۈم ئىككى يۈزلىمىچى ئادەملەر ۋە ئىككى يۈزلىمىچى گۇرۇھلارنى جازالىدى». بۇ ئاتالغۇلار سىياسىي جەھەتتىن چەتكە قېقىشنىڭ ۋە ئۆكتىچىلەرنى جىنايەتچىگە ئايلاندۇرۇشنىڭ قانۇنىي نىقابى ئىدى.

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىمۇ بۇرۇن دۆلەت سېنزورلىرى تەستىقلىغان، ئەمما ھازىر كۈنسېرى چىڭىۋاتقان ئىدىيەۋى ئۆلچەملەر بىلەن توقۇنۇشۇپ قالغانلىقى ئۈچۈن، ئەسەرلىرى ۋە نەشر بۇيۇملىرى سەۋەبلىك تۈرمىگە تاشلانغان ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ ۋەقەلىرىنى ئاشكارا ئېلان قىلغانلىقى ھەممىگە مەلۇم. بۇنىڭ بىلەن بىللە، ئۆز ئۆيىدە ئاددىيغىنا دىنىي بىلىم بېرىش ياكى چەتئەلدىكى تۇغقانلىرى بىلەن ئالاقىنى ساقلاپ قېلىشتەك كۈندىلىك ئەڭ ئاددىي ئىشلار ئۈچۈنمۇ كىشىلەرنىڭ ئىنتايىن ئېغىر ۋە ۋەيران قىلغۇچ كېسىملەرگە دۇچار بولغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان نۇرغۇنلىغان دەلىللەر بار. بۇ رېئاللىق ئەڭ ئەقەللىي ئىنسان ھەقلىرىنىڭ قانداق دەپسەندە قىلىنىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ تۇرسىمۇ، پراشاد ۋە چاك بۇ پاكىتلارغا پۈتۈنلەي كۆز يۇمغان.

بۇ پاجىئەلىك پاكىتلارنىڭ ھەممىسى پراشاد ۋە چاك تەرىپىدىن ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈپ قويۇلغان ۋە يېنىكلىتىلگەن. ئۇلارنىڭ پۈتكۈل ماقالىسىدە رەسمىي تۈردىكى جازا لاگېرلىرى ۋە تۈرمىگە تاشلاش ھادىسىلىرى پەقەت بىرلا قېتىم تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، ئۇلار ناھايىتى پەرۋاسىزلىق بىلەن پەقەت «بىر نەچچە ئادەم» نىڭ 2014-يىلىدىن 2019-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا «زوراۋانلىق پائالىيەتلىرى» ئۈچۈن تۈرمىگە تاشلانغانلىقىنىلا قىسقىچە بايان قىلغان. «بىر نەچچە ئادەم» دەمسىز؟ بۇ يەردە رەقەملەر ئەڭ كۈچلۈك ئىسپاتتۇر. بۇ مەزگىلدە شەرقىي تۈركىستاندا سوتلانغانلارنىڭ ئومۇمىي سانى شىددەت بىلەن ئۆرلەپ، 2016-يىلىدىكى 41,305 دىن 2017-يىلى 215,823 كە سەكرەپ چىققان، شۇنداقلا قامالغانلارنىڭ ئوتتۇرىچە جازا مۇددىتىمۇ شىددەت بىلەن كۆپەيگەن. بۇ پەقەتلا ھۆكۈم قىلىنغانلار بولۇپ، سوتسىز لاگېرلارغا تاشلانغانلار بۇنىڭ سىرتىدىدۇر.

خىتاي ئۆزىنىڭ مىڭلىغان كىشىلەرنى «تېررورلۇق» جىنايىتى بىلەن ئەيىبلىگەنلىكىنى ھېچقاچان يوشۇرغان ئەمەس. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قولغا چۈشكەن سوت ھۆججەتلىرى ئۈستىدە ئېلىپ بارغان تەكشۈرۈشى ۋە باھالىشىدا شۇ نۇقتا ئالاھىدە ئەسكەرتىلگەنكى، «بۇ سوت ھۆكۈملىرىدىكى جىنايەتلەرنىڭ ھېچقايسىسى تېررورلۇق ياكى ئەسەبىيلىك بىلەن رەسمىي مۇناسىۋىتى بولمىسىمۇ، بىراق ئۇلارنىڭ يۈرۈش-تۇرۇشلىرى ۋە ھەرىكەتلىرى ›ئەسەبىي‹ دەپ قارىلىپ ھۆكۈم چىقىرىلغان». بۇ پاكىت، سىستېمىنىڭ مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن سادىر قىلىنغان ھەر قانداق بىر قانۇنغا خىلاپ قىلمىشنى ياكى نورمال دىنىي ھەرىكەتنى ئالدىن مۆلچەر بىلەنلا «ئەسەبىيلىك» دەپ قارايدىغانلىقىنىڭ ئەڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر. قانۇننىڭ بۇ خىل سۇيىئىستېمال قىلىنىشى زامانىۋى دۆلەت تېررورىزمىنىڭ بىر شەكلى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىنىشقا تېگىشلىك.

ئەمما پراشاد ۋە چاك بىزنى شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش ۋە زۇلۇمغا ئائىت ھېكايىلەر پەقەت ئامېرىكىغا مايىل بولغان تار دائىرىدىكى دىياسپورا ئاكتىپلىرى ئارىسىدىنلا چىقىدۇ دېگەن خام خىيالغا ئىشەندۈرۈشكە ئۇرۇنىدۇ. داۋىد بروفى بۇنىڭغا قارشى ھالدا ئۆزى ئۇچراشقان كىشىلەرنى ئەسلىتىدۇ: كېچىدە ئۆز ئورنىدىن ئېلىپ كېتىلىپ، ئايلار ياكى يىللارىدن كېيىن روھى ۋە تېنى ۋەيران بولغان ھالدا قايتىپ كەلگەن ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئەڭ دەھشەتلىك ھېكايىلىرى دەل ئاشۇ چەتئەلدىكى سىياسىي ھەرىكەتلەردىن ئۆزىنى ئەستايىدىللىق بىلەن قاچۇرىدىغان ئاددىي كىشىلەرنىڭ ئېغىزىدىن چىققان ئىدى. بۇ ھېكايىلەر ھېچقانداق سىياسىي پەردازسىز، ساپ ئىنسانىي ئازابنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، ئۇنى مەلۇم بىر غەرب دۆلىتىنىڭ سىياسىي ئويۇنىغا دۆڭگەپ قويۇش ئىنسان قېلىپىدىن چىققانلىقتۇر.

بۇ خىل ھېكايىلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئاپتورلار ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئوخشاش ئاپپاراتلاردىن خىتايغا بېرىلگەن پارلاق دوكلاتلارنى، يەنى خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى مەدھىيەلەيدىغان رەسمىي تېكىستلەرنى قارشى قورال سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بروفى بۇنى مەسخىرە قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: ئەگەر خىتاي دۆلەت ئىشلىرى كومىتېتى شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدە ئىشەنچلىك مەنبە بولالىسا، ئۇنداقتا مىسىر ياكى ھىندونېزىيە دىپلوماتلىرىنىڭ سۆزلىرى نېمىشقا بولمايدۇ؟ بۇ يەردىكى كومېدىيە شۇكى، دېموكراتىيە ۋە ئىنسان ھەقلىرى جەھەتتە ئۆز دۆلىتىدىمۇ ئېغىر خاتىرىلەرگە ئىگە بولغان ھاكىمىيەتپەرەس دىپلوماتلارنىڭ سۆزلىرىنى مىليونلىغان ئادەمنىڭ ئازابىنى ئىنكار قىلىشنىڭ ئاساسىي دەلىلى قىلىش ئاكادېمىك ۋە ئەخلاقىي تىراگېدىيەدۇر.

ئەڭ ئاخىرىدا، پراشاد ۋە چاك بۇ تالاش-تارتىشلاردا ئامالسىز قېلىپ «ئۇنداقتا ئۇلارچۇ؟» (whataboutism) دېگەن تىپىك سىياسىي قايمۇقتۇرۇش تاكتىكىسىغا يۈزلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ لوگىكىسى شۇكى، ئەلۋەتتە، مەجبۇرىي خاراكتېرلىك لاگېرلار بولغان بولۇشى مۇمكىن، ئەمما خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش سىياسىتى رۇسىيەنىڭ چېچىنىيەدىكى، ئامېرىكىنىڭ ئىراقتىكى ياكى ئىسرائىلىيەنىڭ پەلەستىندىكى قىلمىشلىرىغا قارىغاندا بەرىبىر ياخشىراق. بۇ سېلىشتۇرما بىر جەھەتتىن توغرا بولۇشى مۇمكىن، خىتاي ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنى ئاشكارا ئاممىۋى قىرغىن قىلمىدى. غەززە خارابىلىككە ئايلانغان بولسا، شەرقىي تۈركىستاندا زامانىۋى ئۇل ئەسلىھەلىرى قەد كۆتۈرمەكتە. بىراق، ئىنسان ھەقلىرىنى ئۆلچەيدىغان مىزان باشقا بىر دۆلەتنىڭ جىنايىتى بىلەن سېلىشتۇرۇلماسلىقى كېرەك.

بروفىنىڭ نەزىرىدە، بۇ خىل سېلىشتۇرما ئىنتايىن غەلىتە. چۈنكى، پراشاد ۋە چاك ئالدىنقى بەتلەردە شەرقىي تۈركىستاننىڭ نەچچە مىڭ يىللاردىن بېرى خىتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى شۇنچە كۈچەپ تەكىتلىگەن ئىدى. ئەگەر راست شۇنداق بولسا، ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن ئىمپېرىيالىستىك ئۇرۇشلار ۋە مۇستەملىكىچىلىكتىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلار بۇ يەردىكى سېلىشتۇرۇش ئوبيېكتى بولۇپ قالىدۇ؟ ئۆز پۇقرالىرىنى جازالاشنى باشقا دۆلەتلەرنىڭ مۇستەملىكە ئۇرۇشلىرىدىكى قىلمىشلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇشنىڭ ئۆزىلا، ماھىيەتتە بۇ زېمىندا يۈرگۈزۈلگەن سىياسەتنىڭ مۇستەملىكە خاراكتېرلىك ئىكەنلىكىنى ئۆز-ئۆزى ئىقرار قىلغانلىق ئەمەسمۇ؟ بۇ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى توغرىسىدىكى ئىددىئالار بىلەن زەربە بېرىش ۋاسىتىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مەنتىقلىق زىددىيەتنى تولۇق ئاشكارىلايدۇ.

بۇ زىددىيەتلەر ئاخىرى بېرىپ ئەڭ نازۇك بىر سوئالغا تاقىلىدۇ: ئۇنداقتا خىتاينىڭ بۇ قىلمىشلىرى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» (Genocide) مۇ؟ داۋىد بروفىنىڭ قارىشىچە، بۇ ئاتالغۇ كۆپىنچە ھاللاردا شەرقىي تۈركىستان توغرىسىدىكى مۇنازىرىلەرنىڭ مەركىزىدە تۇرۇپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ چوقۇم شۇنداق بولۇشى شەرت ئەمەس. جامائەت پىكرى شەرقىي تۈركىستاندا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» بولۇۋاتىدۇ دېگەن مۇنازىرىگە بۇرۇلغاندا، بروفى ئۆزىنىڭ بۇ سۆزنى ئىشلىتىشكە نىسبەتەن ئېھتىياتچى بولغانلارنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. خىتاينى دۇنيادىكى ئەڭ ئېغىر جىنايەت بىلەن ئەيىبلەش ئارقىلىق خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ ھەرىكەتكە كېلىشىنى ئۈمىد قىلىش چۈشىنىشلىك بىر پىسخىكا بولسىمۇ، ئەمما بۇنىڭ رېئاللىققا ئايلىنىشى ناتايىن ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، بۇ خىل ئەيىبلەش گۇمانخور تەنقىدچىلەرنىڭ زەربە بېرىش نىشانىغا ئايلىنىپ قېلىش، شۇنداقلا دىققەتنى ئومۇميۈزلۈك باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەت يوقىتىش (ئاسسىمىلياتسىيە) قاتارلىق تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك رېئال مەسىلىلەردىن بۇرۇۋېتىش خەۋپىگە ئىگە ئىدى.

بەزىلەر ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتىپ چۈشەندۈرۈپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەھۋالنى مۇشۇ ئۇقۇمغا كىرگۈزۈشنى مۇۋاپىق كۆرىدۇ. داۋىد بروفى بولسا شەخسەن بۇ ئاتالغۇنى ئۇنىڭ ئەڭ ئومۇملاشقان لۇغەت مەنىسىدە، يەنى مەلۇم بىر مىللەتنى جىسمانىي جەھەتتىن قەستەن يوقىتىش مەنىسىدە ئىشلىتىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. گەرچە خىتاينىڭ يىغىۋېلىش لاگېرلىرى ۋە تۈرمىلىرىدە نۇرغۇن كىشىلەر جېنىدىن ئايرىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ يەنىلا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» سۆزىنىڭ نۆۋەتتىكى مۇرەككەپ ۋەزىيەتنى ئەڭ توغرا تەسۋىرلەپ بېرەلەيدىغانلىقىغا تولۇق ئىشەنچ قىلالمايدۇ. بۇ، ئاكادېمىك ئېھتىياتچانلىق بولۇپ، ئاپتور پەقەت ئۇقۇم جەھەتتىكى ئىختىلاپلارنىڭ تۈپكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى پەردىلەپ قېلىشىدىن ئەندىشە قىلىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بروفى يەنە پراشاد ۋە چاكنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» توغرىسىدىكى سۆزلەرنىڭ باشقىلارغا كىشىلىك ھوقۇق توغرىسىدا ۋەز ئېيتىشقا ھېچقانداق ھەققى يوق، ئۆزلىرىمۇ دەھشەتلىك جىنايەتلەرگە پېتىپ قالغان ھۆكۈمەتلەر تەرىپىدىن رەزىللىك بىلەن سىياسىي قورال قىلىنىۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى قارىشىغا قوشۇلىدۇ. مەسىلەن، غەربتىكى بىر قىسىم لىبېرال كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى كۆپىنچە ھاللاردا خىتايغا قارشى پوزىتسىيەدىكى قۇرغۇي سىياسەتچىلەر بىلەن بەكلا ئالدىراپ بىرلىك سەپ قۇرۇۋالغان. سوتسىيالىستىك ۋە سولچىل ئىدىيەدىكىلەرنىڭ بۇ خىل ئىمپېرىيالىستىك مەنپەئەت ئويۇنلىرىغا قەتئىي ئارىلاشماسلىقى ۋە ئۇنىڭغا يان باسماسلىقى كېرەكلىكى ناھايىتى توغرا پىرىنسىپتۇر.

ئەمما، مەسىلىنىڭ يەنە بىر تەرەپى شۇكى، سولچىللار «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەۋالىرىغا بولغان تەنقىدىي پوزىتسىيەسىنى باھانە قىلىپ، شۇ دەۋالار ئارقىلىق ئوتتۇرىغا چىقىرىۋاتقان ھەقىقىي ئىنسانىي ئازابلارغا نىسبەتەن بىپەرۋالىق پوزىتسىيەسىنى ئاستىرتتىن سىڭدۈرمەسلىكى كېرەك. ھالبۇكى، ۋىجاي پراشاد ۋە تىڭس چاكنىڭ دەل مۇشۇنداق قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى ئېنىق يورۇتۇپ بېرىلگەن. ئۇلارنىڭ قولىدا، ئىرقىي قىرغىنچىلىق توغرىسىدىكى گەپ-سۆزلەر پەقەت ئوڭچىل تەتقىقات مەركەزلىرى بىلەن چېتىلىشلىقى بولغان بىر ئاز ساندىكى شەخسلەرنىڭ ئويدۇرمىلىرى دەيدىغان خۇلاسىگە يىغىنچاقلىنىپ قالغان. بۇ خىل تاكتىكا ئارقىلىق، ئۇلار پۈتكۈل شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى پەقەتلا غەربنىڭ مەبلەغ بىلەن قوللىشى ۋە شەخسىي مەنپەئەت ئۈچۈن توقۇلغان بىر ھېكايە دېگەن تەسەۋۋۇرنى يېتىلدۈرۈشكە ئۇرۇنىدۇ.

بۇ خىل چۈشەنچە بەزى چەمبىرەكلەردە گويا بىر خىل «ماتېرىيالىزم» دەپ قارىلىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ دەل داڭلىق ئىتالىيەلىك مۇتەپەككۇر ئانتونىئو گرامشى (Antonio Gramsci) ماركسىزمنىڭ «ئىقتىسادىي خۇراپاتلىق» قا چۈشۈپ قېلىشى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرغان ئاشۇ مېخانىك ئانالىزنىڭ دەل ئۆزىدۇر. گرامشىنىڭ پىكرىچە، مۇنداق تەپەككۇر ئۇسۇلىدا ئاتالمىش «تەنقىدىي» پائالىيەت پەقەتلا باشقىلارنىڭ ئالدامچىلىقىنى پاش قىلىش، سەتچىلىكلەرنى ئويدۇرۇپ چىقىرىش ۋە جامائەت ئەربابلىرىنىڭ يانچۇقىنى، يەنى ئۇلارنىڭ پۇل مەنبەسىنى كولاشقىلا قىسقارتىلىپ قويۇلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن جەمئىيەتتىكى سىنىپىي ۋە مىللىي زۇلۇمنىڭ ماھىيىتى، مىليونلىغان ئىنسانلارنىڭ تارتىۋاتقان رېئال ئازابى ماددىي مەنپەئەت تىپىرلاشلىرىنىڭ ئاستىدا كۆمۈلۈپ كېتىدۇ.

ئەپسۇسكى، بۈگۈنكى كۈندىكى خىتاي توغرىسىدىكى تالاش-تارتىشلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىدا دەل مۇشۇنداق پۇراق بار. ۋىجاي پراشاد ۋە ئۇنىڭ بىلەن ئوخشاش پىكىردىكى كىشىلەر كۆپىنچە ھاللاردا مەبلەغ مەنبەسىگە مەركەزلەشكەن تەنقىدلەرگە ئۆزلىرىمۇ ئۇچراپ تۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ بۇ مۇنازىرىنى مۇشۇنداق تۆۋەن سەۋىيەدىن يۇقىرى كۆتۈرۈشنىڭ ئورنىغا، ئەكسىچە شۇ سەۋىيەگە چۈشۈپ كېتىشنى تاللىغانلىقى ھەقىقەتەنمۇ بىر ئېچىنىشلىق ئەھۋالدۇر. سىياسىي مۇنازىرە مەبلەغنى كىم بەرگەنلىكى ھەققىدە ئەمەس، بەلكى كىمنىڭ ئېزىلىۋاتقانلىقى ۋە كىمنىڭ زۇلۇم قىلىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى رېئاللىققا يۈزلىنىشى كېرەك ئىدى.

خۇلاسىلىگەندە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي مەيدانى بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشنى تاللىغان پراشاد ۋە چاكنىڭ ئانالىز ۋە دەلىللەش ئۇسۇلى، ماركسىزمنىڭ مىللىي مەسىلىلەردىكى مۇنازىرە ئەنئەنىلىرىدىن كۆرە، كۆپرەك مۇتلەق دۆلەتچى مىللەتچىلىكنىڭ لوگىكىسىغا تايىنىپ قالغان. ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىغا قويغانلىرى كۆپىنچە ھاللاردا پاكىت جەھەتتىن خاتا بولۇپلا قالماي، ئوخشاشلا ئۇلار تەشۋىق قىلىۋاتقان سۆز-ئىبارىلەر سولچىللارنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتىدە قايسى مەيداندا تۇرۇشى كېرەكلىكىنى بەلگىلەشتە ھېچقانداق ئېنىق ئەھمىيەتكە ئىگە ئەمەس. ئۇلار خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىتىنى قوللاشنى ئانتى-ئىمپېرىيالىزم مىزانى دەپ خاتا قىياس قىلىۋالغان.

ئۇلار پەخىرلىنىش بىلەن تىلغا ئالغان «سىياسەتسىزلەشتۈرۈشنى تەنقىدلەش» قارىشى ۋاڭ خۇيغا چاپلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەسلى مەقسىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى مىللەتلەر ئارا سۆھبەت ۋە ئىشەنچنى ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت ئىدى. ناھايىتى ياخشى، ئەمما بروفى ئۇلاردىن قاتتىق بىر سوئال سورايدۇ: ئۇلار بۇ دىيالوگقا كىملەرنىڭ قاتنىشىدىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىدۇ؟ مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى ئىلھام توختى بىر ۋاقىتلاردا دەل مۇشۇنداق بىر پىكىر ئالماشتۇرۇش ۋە دىيالوگنى باشلاشقا ئۇرۇنغانلىقى ئۈچۈنلا، ھازىر بۆلگۈنچىلىك جىنايىتى بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىنى ئۆتەۋاتىدۇ. ئاپتورلارنىڭ بۇ ھەققىدە بىرەر ئېغىز باھاسى بارمۇ؟ ئەگەر دىيالوگنى تەشەببۇس قىلغۇچىلار تۈرمىدە بولسا، ئۇنداقتا «سىياسەتسىزلەشتۈرۈش» نى تەنقىدلەش پەقەت بىر ساختىپەزلىكتۇر.

ماركسىستلار مىللىي توقۇنۇشلار ئىچىدە ئىشەنچ تۇرغۇزۇشنىڭ بىردىنبىر يولىنىڭ مىللىي ھوقۇقلارنى كەسكىن قوغداش ئارقىلىقلا ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىنى ئەزەلدىن تەكىتلەپ كەلگەن. ھالبۇكى، بۇ تۈپ پىرىنسىپ پراشاد ۋە چاكنىڭ شۇنچە ئۇزۇن ماقالىسىدە تامامەن يوقالغان ۋە تاشلاپ كېتىلگەن. بۇنداق ئەڭ ئەقەللىي ھەق-ھوقۇقلارنى قوغداش كەمچىل بولغان ئەھۋالدا، شەرقىي تۈركىستاندا تېخىمۇ «سىياسىيلىشىشقا» چاقىرىق قىلىشنىڭ ئۆزى نېمىنى بىلدۈرىدۇ؟ ئاممىنى سىياسىي پائالىيەتلەرگە مەجبۇرلاش زۇلۇمنىڭ بىر شەكلى سۈپىتىدە ئەكس تەسىر بېرىدۇ.

ئەمەلىيەت شۇكى، شەرقىي تۈركىستان يېقىنقى ئون يىل ئىچىدە سىياسەتنىڭ ئەڭ چېكىگە يەتكەن دەھشەتلىرىنى يېتەرلىك تېتىدى: توختاۋسىز ۋە رەھىمسىز ئىدىيەۋى خورلاش، خىتاي تىلىدىن باشقا يەرلىك مىللەتلەرنىڭ تىللىرىنى ۋە مەدەنىيەت ئىپادىلىرىنى قاتتىق چەكلەش، شۇنداقلا بەلگىلەنگەن سىزىقتىن سەللا چىقىپ كەتكەن ھەرقانداق ئادەمگە بېرىلىدىغان پۈتۈن ئۆمۈرنى ۋەيران قىلىدىغان ئېغىر جازالار شۇلار جۈملىسىدىندۇر. خىتاينىڭ يېقىندا يولغا قويغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى سىلجىتىش توغرىسىدىكى قانۇن» (Law on Promoting Ethnic Unity and Progress) نىڭ تولۇق تەسىرىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى تېخى كۆزىتىلمەكتە، ئەمما ۋەزىيەتنىڭ يۆنىلىشىگە قارىغاندا، ئۇ پەقەتلا ھازىرقى يۇقىرى بېسىملىق سىياسەتلەرنىڭ يېڭى بىر نۇسخىسىنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقى ئېنىق.

بەزىلەر ئانتى-ئىمپېرىيالىزم نىقابى ئاستىدا بۇلارنىڭ ھەممىسىنى يېنىكلىتىپ كۆرسىتىشنى تاللىشى مۇمكىن. ئەمما ئىنسانپەرۋەر، ھەققانىيەتچى ئاكادېمىك مەيداننىڭ تەلەپ قىلىدىغىنى پەقەت بىرلا نەرسە: يەنى ھەقىقەت. سولچىللار ھەر قانداق بىر دۆلەتنىڭ سىياسىي ئورنى قانداق بولسا بولسۇن، تارىخ ۋە ئىنسانىيەت ئالدىدا يۈز بېرىۋاتقان رېئاللىقنى ۋە ھەقىقەتنى سۆزلەشكە مەجبۇردۇر. داۋىد بروفىنىڭ مەزكۇر تەنقىدىي ماقالىسى مەلۇم دەرىجىدە سولچىللارنىڭ ئىچىدە يەنىلا ئاكادېمىك ۋىجدانىنى يوقىتىپ قويمىغان بىر قىسىم زىيالىيلارنىڭ ئاۋازى سۈپىتىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ خىل مۇنازىرىلەر گەرچە توقۇلما مەنبە ۋە يالغان تارىخىي دەۋالارغا كۈچلۈك زەربە بېرەلىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇ يەنىلا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تۈپ تەقدىرىنى بەلگىلەشتە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كونكرېت ۋە ئەمەلىي تەدبىر قوللىنىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا چەكلىمىلەرگە دۇچ كەلمەكتە. بۇ تېخىمۇ كۆپ ئىلمىي ۋە سىياسىي خىزمەتلەرنىڭ كۈتۈپ تۇرۇۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

پايدىلانغان مەنبە:

Brophy, David. “Dismissing China’s Repression in Xinjiang”. CounterPunch, April 22, 2026.

ئىنكاسلار: