پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي سىياسىتى: ئىستراتېگىيەلىك كۆپ تەرەپلىمىلىك تەڭپۇڭلۇق ۋە يەرشارىۋى رىقابەت

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

كىرىش سۆز

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

پارس قولتۇقى رايونى ئۆزىنىڭ ئالاھىدە جۇغراپىيەلىك ئورنى، غايەت زور ئېنېرگىيە زاپىسى ۋە يەرشارىۋى سودا يوللىرىدىكى تۈگۈنلۈك رولى بىلەن بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنىڭ ئەڭ مۇھىم مەركىزىي نۇقتىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى [1]. تارىخىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ رايون دۆلەتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر ئاساسلىقى نېفىت ۋە تەبىئىي گاز سودىسىغا تايىنىدىغان تاق لىنىيەلىك ئېنېرگىيە بېقىندىلىقى ئۈستىگە قۇرۇلغان بولسا، نۆۋەتتە بۇ ئىككى تەرەپلىك ئالاقە رەقەملىك تېخنىكا، يېڭى تىپتىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى، مالىيە جەھەتتىكى بىر گەۋدىلىشىش ۋە كۆپ قۇتۇپلىشىشنى ئاساس قىلغان يېڭىچە ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك باسقۇچىغا قەدەم قويدى [2]، [3]، [4]. بۇ خىل كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە كۆپ قاتلاملىق ئۆزگىرىش پارس قولتۇقى رايونىنىڭ سىياسىي خەرىتىسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈپلا قالماي، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ رايوندىكى ئەنئەنىۋى نوپۇزىغا جىددىي خىرىسلارنى ئېلىپ كەلمەكتە.

يەرشارىۋى تەرتىپنىڭ تېز سۈرئەتتە كۆپ قۇتۇپلىشىشقا يۈزلىنىشىگە ئەگىشىپ، پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەر، بولۇپمۇ سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق رايون خاراكتېرلىك ئوتتۇرا كۈچلەر ئۆزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى ساقلاپ قېلىش كۈرىشىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە [2]، [5]. ئۇلار ئۆزلىرىنى پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي بىخەتەرلىك كۈنلۈكى ئاستىدىكى بېقىندى ئورنىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، يەرشارىۋى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچلەر ئوتتۇرىسىدا ئاكتىپ رول ئوينايدىغان شېرىك ۋە «كۆۋرۈك»كە ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا [2]، [6]، [5]. بۇ خىل سىياسىي تاللاش رايون سىرتىدىكى چوڭ كۈچلەر ئارىسىدا تەك تەرەپلىمىلىك تاللاش ئېلىپ بېرىشتىن قېچىش، مۇناسىۋەتلەرنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ۋە دۆلەتنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ئۈچۈن ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە پايدىلىق شارائىت يارىتىش تىرىشچانلىقى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ [7]، [8].

مۇشۇ كۈندىكى رېئاللىقنى چىقىش قىلىپ يېزىلغان مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىسىدە، بىز پارس قولتۇقىنىڭ خىتاي ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق كېڭىيىشىنى (بولۇپمۇ رەقەملىك يىپەك يولى، 5G تېخنىكىسى، سۈنئىي ئەقىل ۋە يۈەننىڭ خەلقئارالىشىشى) تەھلىل قىلىمىز. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، رايون دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي تېخنىكىسى ۋە مەبلىغىگە بولغان ئېھتىياجى، خىتاينىڭ «قولتۇق مەسىلىسى» دەپ ئاتالغان ئىقتىسادىي كۈچى بىلەن، ئاجىز ھەربىي-بىخەتەرلىك رولى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىمىز. بۇنىڭدىن سىرت، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ رايوندىكى ئىپادىلىرى، ئىران ئامىلىنىڭ خىتاي دىپلوماتىيەسىگە ئېلىپ كەلگەن جىددىي سىناقلىرى، ئېنېرگىيە بوغۇزلىرىدىكى توسالغۇلار ۋە كەلگۈسى يەرشارى تەرتىپىنىڭ يۈزلىنىشى قاتارلىق مۇھىم مەسىلىلەرگە باھا بېرىپ ئۆتىمىز.

1. پارس قولتۇقىنىڭ خىتاي ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى

پارس قولتۇقىنىڭ خىتاي ئۈچۈن ئەڭ بىرىنچى دەرىجىلىك ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى دۆلەتنىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش مەسىلىسىدە كۆرۈلىدۇ. خىتاينىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان سانائەت بازىسى ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى ئىقتىسادىي كۆلىمى غايەت زور مىقداردىكى نېفىت ۋە تەبىئىي گاز ئىمپورتىغا تايىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە خىتاي ئۆزىنىڭ خام نېفىت ئېھتىياجىنىڭ زور قىسمىنى، يەنى تەخمىنەن يېرىمىنى پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشى دۆلەتلىرىدىن ئىمپورت قىلىدۇ [9]، [3]، [10]. بۇ رايوننىڭ مۇقىملىقى ۋە ئېنېرگىيە تەمىناتىنىڭ ئۈزۈلۈپ قالماسلىقى بېيجىڭدىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئىقتىسادىي مۇقىملىقىنى ساقلاپ قېلىشتىكى ئەڭ ھالقىلىق ئامىل ھېسابلىنىدۇ.

پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى خىتاينىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى يەرشارىۋى تەرەققىيات پىلانى بولغان «بىر بەلباغ، بىر يول تەشەببۇسى» (Belt and Road Initiative) نىڭ ئەڭ ھالقىلىق تۈگۈنلىرىگە ئايلاندى [9]، [11]. خىتاي رەھبەرلىرى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ تەشەببۇس خىتاينى ئاسىيا، ئافرىقا ۋە ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقى بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز تىرانسپورت تورىنى بەرپا قىلىشنى نىشان قىلىدۇ. پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى بۇ تەشەببۇسنىڭ تاشقى نېفىت-گاز قۇرۇلۇشلىرى، پورتقا يانداشقان سانائەت ئېكولوگىيەسى زەنجىرىنى تۇتاشتۇرىدىغان ئاچقۇچلۇق ئورنى بولۇپ، خىتاينىڭ يەرشارى خاراكتېرلىك ئۇل ئەسلىھە سىياسىتى بىلەن زىچ باغلانغان [9]، [3].

دېڭىز يوللىرى ۋە يەرشارى سودا تورىنىڭ بىخەتەرلىكىنى ساقلاش خىتاينىڭ قولتۇقتىكى مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىدىن بىرىدۇ. خىتاينىڭ سىرتقى سودا مەھسۇلاتلىرى ۋە ئېنېرگىيە تەمىناتىنىڭ 80 پىرسەنتتىن كۆپرەكى ھىندى ئوكيان ۋە مالاككا بوغۇزى ئارقىلىق ئۆتىدىغان بولۇپ، بۇ دېڭىز يوللىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ جىددىي ۋەزىيەتتە توسۇۋېلىش تەھدىتىگە ئۇچرىشى مۇمكىن [9]. بېيجىڭ ئۆزىنىڭ بۇ ئېنېرگىيە ئۆتكىلى بېقىندىلىقىنى يېنىكلىتىش ۋە يېڭى سودا يوللىرى ئېچىش ئۈچۈن، پاكىستاندىكى گۋادار دېڭىز پورتى تۈرىگە ئوخشاش تۈرلەرگە مەبلەغ سالدى، بۇ پورت قولتۇق رايونىدىن نېفىت توشۇيدىغان تانكېرلار ئۈچۈن جىددىي ئۆتكۈزۈش تېز يولى ھېسابلىنىدۇ [9].

خىتاينىڭ رايونغا قاراتقان ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋىتى بىر خىل «ئەتراپ دىپلوماتىيەسى» نى ئاساس قىلىدۇ. خىتاي قولتۇق رايونىنىڭ سىياسىي توقۇنۇشلىرىغا بىۋاسىتە ئارىلىشىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، ئۇل ئەسلىھە تەرەققىياتى ئارقىلىق رايوننى مۇقىملاشتۇرۇش سىياسىتىنى يۈرگۈزىدۇ [11]. بېيجىڭ ھاكىمىيىتى ئۆز-ئارا قارشى ئورۇندىكى رايون كۈچلىرى (مەسىلەن، سەئۇدى ئەرەبىستان، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى) نىڭ ھەممىسى بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە ئىقتىسادىي ئالاقىنى راۋاجلاندۇرۇش ئارقىلىق، دېڭىز يوللىرىنىڭ ئوچۇق بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشقا تىرىشىپ كەلمەكتە [9]، [10]. بۇ خىل دىپلوماتىيە خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىگە ناھايىتى ماس كېلىدۇ.

2. خىتاينىڭ قولتۇقتىكى ئىقتىسادىي كېڭىيىشى

خىتاينىڭ پارس قولتۇقى رايونىدىكى ئىقتىسادىي تەسىرى ئالدى بىلەن سودا ۋە مەبلەغ سېلىشنىڭ غايەت زور كۆلىمىدە ئىپادىلىنىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خىتاي پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ چوڭ سودا شېرىكىگە ئايلاندى. سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2024-يىلىغا كەلگەندە، خىتاي بىلەن قولتۇق دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئومۇمىي سودا قىممىتى تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان 288 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن بولۇپ، بۇ ئوخشاش مەزگىلدىكى قولتۇق-ئامېرىكا سودا كۆلىمى (86 مىليارد دوللار) نىڭ ئۈچ ھەسسىسىدىن كۆپرەكىنى تەشكىل قىلىدۇ [12]، [4]. بۇ زىچ ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت خىتاينىڭ رايوندىكى جەلپ قىلىش كۈچىنى بارغانسېرى يۇقىرى كۆتۈرمەكتە.

ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى خىتاينىڭ قولتۇقتىكى تۈۋرۈكلۈك مەبلەغ سېلىش يۆنىلىشلىرىنىڭ بىرىدۇ. 2005-يىلىدىن 2020-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاينىڭ قولتۇق دۆلەتلىرىگە سالغان بىۋاسىتە سېلىنمىسى 78 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىدىن ئاشقان بولۇپ، بۇ مەبلەغلەر ئاساسلىقى تۆمۈريول، نېفىت پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرى، ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى ۋە پورت-سانائەت رايونلىرى بىرلەشمە قۇرۇلۇشلىرىغا سەرپ قىلىنغان [9]. خىتاي شىركەتلىرى ئوماننىڭ دۇقم ئالاھىدە ئىقتىسادىي رايونى، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ خەلىپە پورتى ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ رەئىس ئەل خەير پورتى قاتارلىق ئورۇنلاردا پورت قۇرۇلۇشى ۋە سانائەت زەنجىرى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش تۈرلىرىنى تېز سۈرئەتتە ئىلگىرى سۈردى [3].

نۆۋەتتە، رەقەملىك ئىقتىساد ۋە تېخنىكا كېڭىيىشى خىتاينىڭ رايون تەرەققىياتىغا ئارىلىشىشتىكى ئەڭ ئاكتىپ قورالى بولۇپ قالدى. خىتاينىڭ 2015-يىلى قەغەز يۈزىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان، 2017-يىلى رەسمىي تۈردە دۆلەت ئىستراتېگىيەسىگە كىرگۈزۈلگەن «رەقەملىك يىپەك يولى» (Digital Silk Road) تەشەببۇسى پارس قولتۇقى رايونىنىڭ رەقەملىك ئۆزگىرىش كۈنتەرتىپى بىلەن زىچ بىر گەۋدىلەشتى [13]. پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى خىتاينىڭ تېخنىكا كۆرسەتكۈچى ئەۋزەل بولغان «خۇاۋېي» (Huawei) ۋە «جۇڭشىڭ» (ZTE) شىركەتلىرى بىلەن يۇقىرى سۈرئەتلىك 5G ۋە 5.5G تېخنىكىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇشتا نۇرغۇن كېلىشىملەرنى ئىمزالىدى [14]، [13].

سۈنئىي ئەقىل، بۇلۇت ھېسابلاش تېخنىكىسى ۋە سانلىق مەلۇمات مۇلازىمەت مەركەزلىرى قۇرۇلۇشى جەھەتتە، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ رايوندىكى تەرەققىياتى ئىنتايىن كۆرۈنەرلىك بولماقتا. مەسىلەن، «ئەلى بابا بۇلۇت مۇلازىمىتى» (Alibaba Cloud) ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ دۇبەي ۋە ئەبۇ زەبى شەھەرلىرىدە سانلىق مەلۇماتلارنى دۆلەت ئىچىدە ساقلاشقا كاپالەتلىك قىلىدىغان مۇلازىمەت مەركەزلىرىنى قۇردى [13]. شۇنداقلا، خۇاۋېي شىركىتى سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ پادىشاھ ئابدۇللاھ ئىقتىساد شەھىرىدە ئىككى تەرەپ ھەمكارلىشىپ باشقۇرىدىغان ۋە يەرلىك مۇتەخەسسىسلەرنى تەربىيەلەيدىغان سۈنئىي ئەقىل تەجرىبىخانىلىرىنى بەرپا قىلىپ، رايوندىكى تېخنىكا يۆتكەش تىرىشچانلىقىغا ئاكتىپ كىرىشتى [13].

ئىككى تەرەپلىك پۇل-مۇئامىلە مۇناسىۋەتلىرىنى يۈەن ئارقىلىق ئېلىپ بېرىش ۋە خەلقئارا سودا تورى بەرپا قىلىش خىتاينىڭ رايوندىكى يەنە بىر ئىقتىسادىي ئامىلىدۇر. خىتاي تاشقى سودا ئالاقىسىدە ئامېرىكا دوللىرىنىڭ زومىگەرلىك ئورنىنى ئاجىزلىتىش ۋە يۈەننىڭ خەلقئارالىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن، سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى بىلەن يۈەن ئايرىۋاشلاش كېلىشىملىرىنى ئىمزالىدى [2]، [14]، [11]. بېيجىڭ يەنە قولتۇق بانكىلىرىنىڭ بېيجىڭ ۋە شاڭخەي قاتارلىق چوڭ شەھەرلەردە شۆبە ئېچىشىغا ئىلھام بېرىپ، «پاندا زايوملىرى» ئارقىلىق پۇل-مۇئامىلە بىر گەۋدىلىشىشىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈردى [14].

3. قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا بولغان ئېھتىياجى

قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي تېخنىكىسى ۋە مەبلىغىگە بولغان ئېھتىياجى، ئۇلارنىڭ نېفىت ئىقتىسادىدىن يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەت قۇرۇلمىسىغا ئۆتۈش ۋە دۆلەت ئىقتىسادىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىدىن كېلىپ چىققان. سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ «2030 تەسەۋۋۇرى » (Vision 2030) ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ تەرەققىيات پىروگراممىلىرى دۆلەت خامچوتىنىڭ نېفىت كىرىمىگە تايىنىپ قېلىش نىسبىتىنى بارغانسېرى تۆۋەنلىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ [14]، [3]. بۇ خىل مىللىي تەرەققىيات پىلانلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، قولتۇق دۆلەتلىرى زامانىۋى رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلەرنى تېزلىكتە قۇرۇپ چىقىشقا جىددىي ئېھتىياجلىق بولۇپ، خىتاي بۇ ئېھتىياجنى تەمىنلەيدىغان ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەرزان شېرىك ھېسابلىنىدۇ [3].

خىتاي قولتۇق رايونى دۆلەتلىرىنى غەرب دۆلەتلىرىدە تېپىلمايدىغان، دۆلەت سىياسىي تۈزۈلمىسىگە ھېچقانداق سىياسىي شەرت قوشمايدىغان يۇقىرى سۈرئەتلىك تېخنىكا شېرىكلىكى بىلەن تەمىنلەيدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا تېخنىكا شىركەتلىرى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تېخنىكا يۆتكەشتە غەربچە تۈزۈم، كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە شەرتلىرىنى مەجبۇرىي ئالغا سۈرىدىغان بولغاچقا، بۇ ئەھۋال نۇرغۇن قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىي سىستېمىسى ئۈچۈن ئىچكى مۇقىملىق تەھدىتى دەپ قارىلىدۇ [3]، [4]. خىتاينىڭ «بىتەرەپ تاشقى سىياسەت» ۋە «سەۋەب كۆرسەتمەسلىك» پىرىنسىپى قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ ياراملىق ئېھتىياجىغا تولۇق جاۋاب بېرىدۇ [3].

قولتۇق دۆلەتلىرى خىتاينى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن باشقا چوڭ كۈچلەر بىلەن تەڭپۇڭ مۇناسىۋەت قۇرۇشنىڭ كۈچلۈك بىر ۋاسىتىچىسى دەپ قارايدۇ. گەرچە ئامېرىكا قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك ھامىيسى بولسىمۇ، لېكىن ۋاشىنگتوننىڭ رايوندىكى ھەربىي نوپۇزىنى ئاستا-ئاستا تۆۋەنلىتىشى، بولۇپمۇ ئافغانىستاندىن تۇيۇقسىز ئەسكەر چېكىندۈرۈشى قولتۇق دۆلەتلىرىدە چوڭقۇر ئىشەنچ كىرىزىسى پەيدا قىلدى [7]. شۇڭلاشقا، قولتۇق رەھبەرلىرى خىتاي بىلەن ئىستراتېگىيەلىك تۈرلەردە يېقىنلىشىش ئارقىلىق، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ قولتۇق بىخەتەرلىكىگە تېخىمۇ كۆپ كۆڭۈل بۆلۈشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن سىياسىي دەسمايە ياراتماقچى بولىدۇ [15].

خىتاينىڭ نېفىت ئىمپورتى قولتۇق ئىقتىسادىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ئاساسلىق كىرىم مەنبەسىدۇ. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ يەرلىك سىلانېت نېفىت-گاز تېخنىكىسى تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ قولتۇق نېفىتىگە بولغان بېقىندىلىقىنى تېز سۈرئەتتە تۆۋەنلەتتى، شۇڭا، خىتاي بۈگۈنكى كۈندە قولتۇق دۆلەتلىرى ئىشلەپچىقارغان نېفىتنىڭ ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ ئىشەنچلىك خېرىدارىدۇر [15]. بۇ دېگەنلىك، خىتاينىڭ سودا بازىرىنى ساقلاپ قېلىش قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك پۇل-مۇئامىلە تەرەققىياتىنىڭ جان تومۇرى ھېسابلىنىدۇ.

بۈگۈنكى كۈندە، خىتاينىڭ يېشىل ئېنېرگىيە (قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرى، شامال تۇربىنلىرى) ۋە توك ئاككۇمۇلياتورى، ئېلېكتىرونلۇق ماشىنا ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسى دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ [16]. قولتۇق دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ يېشىل ئېنېرگىيە نىشانلىرىنى (مەسىلەن، نېئوم NEOM يېشىل ھىدروگېن تۈرى) ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن خىتاينىڭ بۇ يېشىل تېخنىكىلىرىغا ۋە مەھسۇلاتلىرىغا تولۇق تايىنىدۇ [14]، [3]. بۇ ماسلىشىش قولتۇق دۆلەتلىرىنى خىتاي شىركەتلىرى بىلەن يېشىل ئېنېرگىيە تېخنىكىسىدا كۆپلىگەن ئورتاق شېرىكلىكلەرنى قۇرۇشقا مەجبۇرلايدۇ [14].

قولتۇق دۆلەتلىرى خىتاينىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق سىياسىي تەشەببۇسلىرىنى ئاكتىپ قوللاپ، بېرىكىس (BRICS+) يېڭى تەرەققىيات بانكىسى ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق كېڭىشىگە ئەزا ياكى شېرىك سۈپىتىدە كىرىپ، يەرشارىۋى سىياسىي جەھەتتىمۇ كۆپ قۇتۇپلىشىشنى ئىلگىرى سۈرمەكتە [2]، [3]، [4]. بۇ خىل كۆپ تەرەپلىمىلىك ئەزالىق، ئۇلارنىڭ پەقەت بىرلا غەرب دۆلىتىنىڭ سىياسىي تەسىرىگە تاقابىل تۇرۇشى ئۈچۈن تېپىلغۇسىز ئىستراتېگىيەلىك دەسمايە ئاتا قىلىدۇ [3].

4. خىتاينىڭ «قولتۇق مەسىلىسى»: ئىقتىسادىي كۈچ، ئەمما بىخەتەرلىك رولى ئاجىز

خىتاينىڭ پارس قولتۇقىدىكى سىياسىتى كۆپىنچە سىياسەت تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن قولتۇقنىڭ «خىتاي مەسىلىسى» (The Gulf’s China Problem) دەپ تەسۋىرلىنىدۇ [4]. بۇ مەسىلىنىڭ يادروسى شۇكى، خىتاي رايوندا ناھايىتى زور ئىقتىسادىي كۈچ ۋە بىرىنچى دەرىجىلىك سودا شېرىكى بولسىمۇ، لېكىن رايوننىڭ بىر گەۋدىلەشكەن بىخەتەرلىك سىستېمىسى قۇرۇش ۋە ھەربىي كاپالەت بېرىش مەسئۇلىيىتىدە ئىنتايىن ئاجىزدۇر ۋە كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ھەربىي-بىخەتەرلىك ئىشلىرىدىن ئۆزىنى چەتكە ئالىدۇ [15]، [3]، [4]، [10].

خىتاينىڭ پارس قولتۇقىدا ھېچقانداق رەسمىي ھەربىي ئىتتىپاقى ياكى بىخەتەرلىك كاپالىتى يوق [12]، [3]، [10]. ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى بىلەن رەسمىي مۇداپىئە كېلىشىملىرىنى ئىمزالىغان بولۇپ، رايوندا ئونمىڭلىغان ئەسكەر ساقلايدۇ ۋە قورال-ياراق بىلەن تەمىنلەيدۇ [12]، [4]. ئەمما خىتاي رايوندىكى بىخەتەرلىك ۋە ھەربىي ئىشلارغا بىۋاسىتە ئارىلىشىشنى رەت قىلىپ، دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رەسمىي ھەربىي مۇداپىئە كۈنلۈكىنى بەرپا قىلىشنى خالىمايدۇ [12]، [3].

خىتاينىڭ بىخەتەرلىك مەسئۇلىيىتىدىن ئۆزىنى چەتكە ئېلىش ۋە ھەرىكەتسىز تۇرۇش پوزىتسىيەسى رايوندىكى ئېغىر كىرىزىسلاردا ناھايىتى ئوچۇق كۆرۈلدى. مەسىلەن، 2023-يىلىنىڭ ئاخىرىدا يەمەندىكى خۇسىيلار قىزىل دېڭىزدىكى سودا پاراخوتلىرىغا ھۇجۇم باشلىغاندا، بېيجىڭ تېھرانغا بولغان زور تەسىر كۈچىدىن پايدىلىنىپ بۇ كۈچلەرنى توسۇشنىڭ ئورنىغا، پەقەت خىتاي بايرىقى ئاستىدىكى پاراخوتلارنىڭ بىخەتەر ئۆتۈشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان بىر يوشۇرۇن خۇسۇسىي كېلىشىم تۈزۈش بىلەنلا چەكلەندى [4]. تېخىمۇ جىددىي كۆرسەتكۈچ شۇكى، 2026-يىلى پارتلىغان ئىران ئۇرۇشى جەريانىدا خىتاي يەنىلا ئۆزىنىڭ تېھرانغا بولغان زور ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرىدىن پايدىلىنىپ ئىراننىڭ قولتۇق پادىشاھلىقلىرىغا قىلىۋاتقان ھۇجۇملىرىنى توسۇشنى قەتئىي رەت قىلدى [4]. بۇ ئەھۋال سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقىنى ئىنتايىن ئەندىشىگە سالدى، چۈنكى رىياد تېھران بىلەن بولغان 2023-يىللىق يارىشىش كېلىشىمىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق كاپالەتچىسى خىتاي بولغاچقا، بېيجىڭنىڭ ئۆزىنى قوغداشقا ئاتلىنىشىنى ئۈمىد قىلغان ئىدى [4].

خەلقئارا جەمئىيەت ۋە رايون دۆلەتلىرى خىتاينى پارس قولتۇقىدا پەقەت «پايدىنى ئالىدۇ، ئەمما خەۋپنى ياكى مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالمايدۇ» (Free-Riding) دەپ قاتتىق تەنقىد قىلماقتا [12]، [3]، [4]. قولتۇق ئەرەب دۆلەتلىرى شۇنى ئېنىق تونۇپ يەتتىكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى گەرچە رايون بىخەتەرلىكىنى ساقلاشقا قادىر بىردىنبىر كۈچ بولسىمۇ، لېكىن ئۇ ئۆزى قوزغىغان ھەربىي ھەرىكەتلەر ئارقىلىق رايوننى تېخىمۇ چوڭ مۇقىمسىزلىققا دۇچار قىلغۇچى كۈچتۇر [4]. يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى قولتۇق دۆلەتلىرى ھەتتا خىتاينى ئىراننىڭ ھۇجۇملىرىغا يوشۇرۇن شېرىك بولدى دەپ قارايدۇ، چۈنكى بېيجىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ھورمۇز بوغۇزىدىكى كېمە قاتنىشىنى قوغداش ئۈچۈن، خەلقئارالىق قوشۇن قۇرۇش كېلىشىمىگە قارشى تۇرۇپ ۋېتو تاشلىغان بولۇپ، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئىراننىڭ نىشانلارغا تېخىمۇ توغرا زەربە بېرىشى ئۈچۈن جۇغراپىيەۋى ئاخبارات (geospatial intelligence) يەتكۈزۈپ بەرگەنلىكىگە دائىر مەلۇماتلار ئاشكارىلاندى [4].

خىتاينىڭ قولتۇق دۆلەتلىرىگە قاراتقان ھەربىي قورال-ياراق سىياسىتى ناھايىتى چەكلىك ۋە سودا خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپ، ئاساسلىقى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ساتمىغان قوراللار بوشلۇقىنى تولدۇرۇشقا قارىتىلغان [12]، [3]. مەسىلەن، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۆز ئۆلچەملىرى سەۋەبىدىن ساتمىغان قوراللىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى (مەسىلەن، CH-4 ۋە Wing Loong II) خىتايدىن سېتىۋالدى[3]. لېكىن، خىتاينىڭ بۇ قورال سېتىش قىلمىشى رايون دۆلەتلىرى ئۈچۈن سىستېمىلىق ھەربىي بىخەتەرلىك قالقىنى بەرپا قىلىشقا ھېچقاچان يېتەرلىك ئەمەس [4].

خىتاينىڭ رايوندا يولغا قويۇۋاتقان بىتەرەپ سىياسىتى بىر خىل سىياسىي ئۆزگىرىش رېئاللىقى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. بېيجىڭ يۈز بېرىۋاتقان زىددىيەتلەردە بىرەر تەرەپنى تاللاپ تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈشنى جىددىي رەت قىلىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن، رايوندىكى كۆلەملىك توقۇنۇشلارنى مۇرەسسەلەشتۈرۈش ئارقىلىق، پەقەت خىتاينىڭ رەقەملىك ۋە مادىي ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىنىڭ زىيانغا ئۇچراپ كەتمەسلىكىنى كۆزلەيدۇ [10]. بۇ خىل دىپلوماتىيە خىتاينىڭ رايون سىياسىتىنى ناھايىتى يۈزەكى، مەلۇم دەرىجىدە موھتاجلىق تۈسىنى ئالغان سۇس پوزىتسىيە بىلەن تەمىنلەيدۇ [10].

كەلگۈسىدە، ئەگەر قولتۇق دۆلەتلىرى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا ئومۇميۈزلۈك ھەربىي توقۇنۇش يۈز بېرىپ، ئېنېرگىيە يوللىرى پۈتۈنلەي قامال قىلىنسا، خىتاينىڭ ھەربىي كاپالەت جەھەتتىكى ئاجىزلىقى يۇقىرى دەرىجىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ[10]. چۈنكى خىتاينىڭ قولتۇق دۆلەتلىرىگە بەرگەن ۋەدىلىرىنىڭ ھېچقاندىقى ھەربىي جەھەتتە قۇتقۇزۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا، قولتۇق دۆلەتلىرى يەنىلا ئامېرىكانىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا ۋە بىخەتەرلىك سىستېمىسىغا تولۇق تايىنىشنى داۋاملاشتۇرۇشقا مەجبۇردۇر [10].

5. ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتىنىڭ قولتۇقتىكى ئىپادىسى

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت پارس قولتۇقى رايونىدا ئەڭ جىددىي شەكىلدە ئىپادىلەنمەكتە. قولتۇق دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ئۈچۈن بىخەتەرلىك بىلەن ئىقتىسادتىن ئايرىلىپ قېلىش رېئاللىقى ئەڭ مۇھىم مەسىلىگە ئايلاندى [17]، [8]. يەنى، قولتۇق دۆلەتلىرى يەنىلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي-بىخەتەرلىك ياردىمىگە پۈتۈنلەي تايىنىدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان رەقەملىك ئىقتىساد ۋە تەرەققىيات پىلانلىرى خىتاينىڭ تېخنىكىلىق قوللىشىسىز ئىلگىرى سۈرۈلمەيدۇ [3]، [4].

بۇ رىقابەتنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك تۈگۈنى يېڭى تىپتىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى (New Infrastructure) ساھەسىدە، بولۇپمۇ «خۇاۋېي» (Huawei) نىڭ 5G تورى قۇرۇلۇشىدا كۆرۈلدى [17]، [18]. خىتاي شىركەتلىرىنىڭ يېڭى سۈرئەتلىك مۇلازىمەت سىستېمىسى قولتۇق دۆلەتلىرىدە ناھايىتى تېز سۈرئەتتە ئورۇنلاشتۇرۇلدى [13]. ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتى بۇ تېخنىكىلارنىڭ غەرب ھەربىي تورى ۋە ئۇچۇر بىخەتەرلىكىگە، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ ئىلغار ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنىڭ ئۇچۇرلىرىنى خىتايغا يۆتكەپ بېرىشىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ جىددىي قارشى تۇردى [17].

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ئوتتۇرىسىدىكى F-35 ئۇرۇش ئايروپىلانى سېتىۋېلىش سۆھبىتىنىڭ توختاپ قېلىشى بۇ تېخنىكا رىقابىتىنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىدۇر [17]، [8]. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئەبۇ زەبىدىن خۇاۋېي شىركىتىنىڭ 5G ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىنى چىقىرىپ تاشلاشنى تەلەپ قىلدى، ئەكسىچە بولغاندا 23 مىليارد دوللار قىممىتىدىكى F-35 ئۇرۇش ئايروپىلانى ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى بېرىشنى رەت قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىدى [17]. لېكىن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى تېخنىكا مۇستەقىللىقىنى ساقلاش ئۈچۈن قورال سېتىۋېلىش كېلىشىمىنى توختىتىپ، خىتاينىڭ 5G تېخنىكىسىنى ساقلاپ قېلىشنى ئەۋزەل كۆردى [17].

سۈنئىي ئەقىل ۋە يۇقىرى ئىقتىدارلىق يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۆزەكلىرى ساھەسىدىكى رىقابەت كۈنسېرى كەسكىنلەشمەكتە [16]، [15]. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى دۇنيا بويىچە ئەڭ ئىلغار ئۆزەك شىركىتى بولغان «نىۋىدىيا» (NVIDIA) نىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى تېخنىكىلىرىنىڭ قولتۇق ئارقىلىق خىتاي شىركەتلىرىگە تارقىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، قولتۇق دۆلەتلىرىگە ئۆزەك ئېكسپورت قىلىشقا قاتتىق چەكلىمىلەرنى يۈرگۈزدى [15]. بۇ ئەھۋال قولتۇق رايونىنىڭ سۈنئىي ئەقىل مەركەزلىرى قۇرۇش پىلانىغا مەلۇم دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتمەكتە [15].

ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ يادرولۇق سۈنئىي ئەقىل شىركىتى G42 نىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ قاتتىق بېسىمى تۈپەيلىدىن، خىتايدىكى بارلىق مەبلەغلىرىنى چېكىندۈرۈشى ۋە خۇاۋېي ئۈسكۈنىلىرىنى ئۆزىنىڭ سىستېمىسىدىن چىقىرىۋېتىشى تېخنىكا ساھەسىدىكى مەجبۇرىي ئايرىلىشنىڭ تىپىك مىسالىدۇر [17]، [15]، [4]. بۇ شىركەتنىڭ رەئىسى، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى دۆلەتلىك بىخەتەرلىك مەسلىھەتچىسى شەيخ تاھنون بىن زەيد (Sheikh Tahnoun bin Zayed) ئامېرىكانىڭ ئۆزىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى Nvidia سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرى ۋە مىكروسوفت (Microsoft) نىڭ بۇلۇت سىستېمىسىغا ئېرىشىش كېلىشىمى ئۈچۈن، خىتاي بىلەن بولغان تېخنىكا زەنجىرىنى ئۈزۈشنى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە G42 خىتايدىكى مەبلەغ تۈرلىرىنى يەنىلا شەيخ تاھنون رىياسەتچىلىك قىلىدىغان يەرلىك لۇنات (Lunate) مەبلەغ فوندى شىركىتىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىپ، ئۆزئارا يوشۇرۇن ھەمكارلىق ۋە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاپ كەلمەكتە [15]، [4].

قولتۇق دۆلەتلىرى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكى ۋە تېخنىكا ئىگىلىك ھوقۇقىنى ساقلاش ئۈچۈن ناھايىتى جىددىي قانۇنىي تەدبىرلەرنى قوللانماقتا [13]. مەسىلەن، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ 2021-يىلى چىقارغان شەخسىي سانلىق مەلۇماتلارنى قوغداش قانۇنى ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ دۆلەت سانلىق مەلۇماتلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى چىقارغان بەلگىلىمىلەر يېڭى رەقەملىك تېخنىكا بىلەن شۇغۇللىنىدىغان خىتاي شىركەتلىرىنىڭ يەرلىك قانۇن-بەلگىلىمىلەرگە تولۇق ماسلىشىپ مەشغۇلات ئېلىپ بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ [13].

ئامېرىكا سىياسىي تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ تەكشۈرۈشلىرىدىن ئايان بولۇشىچە، گەرچە ۋاشىنگتوندىكى سىياسەت بېكىتكۈچىلەر خىتاي تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇشتا بىرلىككە كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئامېرىكا جەمئىيىتىنىڭ پوزىتسىيەسىدە ئۆزگىرىش بولۇۋاتىدۇ [19]، [4]. مەسىلەن، چىكاگو يەرشارى ئىشلىرى كېڭىشىنىڭ تەكشۈرۈشىگە ئاساسلانغاندا، بىر قىسىم ئامېرىكا پۇقرالىرى خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىق ۋە تېخنىكا جەھەتتىكى يېقىنلىقنى مۇقىملىق يارىتىش پۇرسىتى دەپ قاراپ، باج سىياسىتىنى جىددىي قوللىمايدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن [19]. بۇ بوشىشىش يەرشارى دەرىجىدىكى تېخنىكا ۋە سىياسەت رىقابىتىدە ئۆزگىچە سىگناللارنى بەرمەكتە [4].

پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەر ئامېرىكا-خىتاي تېخنىكا ۋە سىياسىي رىقابىتىنىڭ ئىچىدە يوقىلىپ كەتمەسلىك ئۈچۈن، «كۆپ تەرەپلىمىلىك تەڭپۇڭلۇق» سىياسىتىنى پۇختا داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ [2]، [7]، [3]، [4]. ئۇلار ھېچقانداق چوڭ كۈچنىڭ بېسىمى بىلەن بىرلا تەرەپنى تاللاشنى رەت قىلىپ، ئىككى چوڭ كۈچنىڭ تەڭپۇڭلۇقى سىستېمىسىدا ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتلىرىنى ئەڭ يۇقىرى چەكتە قوغداش ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى نامايان قىلىشقا تىرىشماقتا [7]، [3]، [5].

6. ئىران ئامىلى ۋە خىتاينىڭ دىپلوماتىيە سىناقلىرى

ئىران ئامىلى خىتاينىڭ پارس قولتۇقىدا يۈرگۈزۈۋاتقان تاشقى سىياسىتى ۋە دىپلوماتىيەسى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ جىددىي سىناقلارنىڭ بىرىدۇ. بېيجىڭ يىللاردىن بۇيان بىر تەرەپتىن خەلقئارالىق جازالارغا ئۇچرىغان ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى بىلەن سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋەتلەرنى ساقلىسا، يەنە بىر تەرەپتىن قولتۇقتىكى باي ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن غايەت زور سودا سىستېمىسى بەرپا قىلىپ، «ئىككى تۈۋرۈكلۈك تەڭپۇڭلۇق» سىياسىتىنى يولغا قويۇپ كەلدى [10].

خىتاي-ئىران ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يۇقىرى جازالاش تەدبىرلىرىنىڭ نەتىجىسى بولۇپ، ئىران ھاكىمىيىتى ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاش ئۈچۈن خىتاينىڭ سودا بازىرىغا كىرىشكە مەجبۇر بولدى [10]. 2021-يىلى ئىمزالانغان 25 يىللىق 400 مىليارد دوللار قىممىتىدىكى ئىستراتېگىيەلىك كېلىشىم خىتاينىڭ ئىران ئېنېرگىيە، مالىيە ۋە تېلېگراف سىستېمىسىغا سالىدىغان مەبلىغىنى، شۇنداقلا ھەربىي ھەمكارلىقنى كېڭەيتىشنى نىشان قىلىدۇ [9]، [10]. لېكىن، خىتاينىڭ ئەمەلىيەتتە ئىرانغا سالغان مەبلىغى بۇ سانغا يەتمەيدۇ ۋە تاشقى جازالاردىن ئەنسىرەش خىتاينى ئېھتىيات قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ [10].

خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى نېفىت سودىسى ئەمەلىيىتى خىتاينىڭ ئىرانغا پۇرسەتپەرەسلىك بىلەن يېقىنلىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [10]. خىتاينىڭ ئىران خام نېفىتىنى جىددىي تۆۋەن باھادا سېتىۋېلىپ، ئېنېرگىيە بازىرىدا يۇقىرى مەنپەئەتكە ئېرىشىشى ئىراننىڭ دۇنياۋى بېقىندىلىقىنى مەنپەئەتكە ئايلاندۇرغانلىقتۇر [10]. 2011-يىلى خىتاينىڭ ئىران نېفىتى ئىمپورتى 23 مىليارد دوللار بولغان بولسا، 2021-يىلىغا كەلگەندە بۇ كۆلەم جىددىي دەرىجىدە تۆۋەنلەپ 165 مىليون دوللارغا چۈشۈپ قالدى[10]. بۇ ئەھۋال بېيجىڭنىڭ ئەرەب قولتۇق دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قوغداش ئۈچۈن تاشقى سودىسىنى داۋاملىق تەڭپۇڭلاشتۇرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ [10].

2023-يىلى مارتتا خىتاينىڭ ۋاسىتىچىلىك قىلىشى بىلەن بېيجىڭدا سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى تېخىمۇ چوڭ كۆلەمدىكى تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ ئىمزالىنىشى خىتاينىڭ رايون دىپلوماتىيەسىدىكى ئەڭ يۇقىرى پەللىسى دەپ قارالدى [11]، [12]، [3]. 2016-يىلىدىن بۇيان سىياسىي ئالاقىسى پۈتۈنلەي ئۈزۈلگەن بۇ ئىككى رايون كۈچىنىڭ بېيجىڭدا قول ئېلىشىپ تىنچلىق كېلىشىمى تۈزۈشى، خىتاينىڭ رايوندا ئىشەنچلىك ۋاسىتىچى رولىنى ئوينىيالايدىغانلىقىنى دۇنياغا نامايان قىلدى [3]، [4]. خىتاينىڭ بۇ ۋاسىتىچى رولى ھەقىقىي مەنىدىكى ھەربىي-بىخەتەرلىك ھامىيلىقىنى ئەمەس، بەلكى رايوندىكى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداشنى كۆزلىگەن يۈزەكى دىپلوماتىيە تىرىشچانلىقىدۇر [3]، [10]. سەئۇدى ئەرەبىستان ئۆزىنىڭ «2030-يىللىق كۆپ خىللاشتۇرۇش پىلانى» نى يەمەندىكى خۇسىيلارنىڭ راكېتا تەھدىتىدىن ساقلاش ئۈچۈن، خىتاينىڭ ئىرانغا بولغان سىياسىي تەسىرىدىن پايدىلىنىپ تىنچلىق كېلىشىمى ھاسىل قىلىشقا ئۈمىد باغلىدى [3]، [10]. خىتاي پەقەت بۇ رېئاللىققا ماس كېلىدىغان سىياسىي بوشلۇق يارىتىپ بەردى.

خىتاينىڭ بۇ ئىككى تەرەپلىك سىياسىتى بىر قىسىم سىياسىي كىرىزىسلارنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. مەسىلەن، 2022-يىلى دېكابىردا خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ رىياد زىيارىتى جەريانىدا ئېلان قىلىنغان بىرلەشمە باياناتتا، ھورمۇز بوغۇزىدىكى ئۈچ ئارالنىڭ تېرىتورىيەلىك ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدە، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ تىنچ سۆھبەت تەلىپىنىڭ قوللاشقا ئېرىشىشى تېھران ھاكىمىيىتىنىڭ جىددىي نارازىلىقىنى قوزغىدى [10]. ئىران تەرەپ خىتاينى ئەرەب دۆلەتلىرى تەرەپكە ئۆتۈپ كەتتى دەپ ئەيىبلىدى [10].

بېيجىڭ ھۆكۈمىتى دەرھال تاشقى سىياسىي جەھەتتە مۇرەسسە قىلىش ۋە چۈشەندۈرۈش پوزىتسىيەسىنى قوللاندى [10]. خىتاينىڭ تاشقى سىياسەت باياناتلىرىنىڭ خىتايچە نۇسخىسى بىلەن ئەرەبچە نۇسخىسى ئوتتۇرىسىدا ئىنچىكە پەرق كۆرۈلدى. خىتايچە تېكىستتە «ئىراننىڭ يادرو مەسىلىسى، رايون تەرەققىياتى» ئايرىم يېزىلىپ، ئىراننىڭ جىددىي ئەيىبلىنىشىدىن قېچىش پوزىتسىيەسى كۆرسىتىلدى [10]. 2023-يىلى فېۋرالدا ئىران پىرېزىدېنتىنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى جەريانىدا شى جىنپىڭ ئىراننىڭ تېرىتورىيەلىك پۈتۈنلۈكىنى قوللايدىغانلىقىنى قايتا جاكارلىدى [10]. بۇ رېئاللىق خىتاينىڭ «بىتەرەپ دىپلوماتىيە» سىياسىتىنىڭ چەكلىمىلىرىنى روشەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ [10]. خىتاينىڭ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەت تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا پەقەت يېنىك پوزىتسىيە تۇتىدىغانلىقى، رېئال كىرىزىس يۈز بەرگەندە تاشقى سىياسىي يۆنىلىش بەلگىلەشتىن قورقىدىغان قورقۇنچاق سىياسىي تۇيغۇ يارىتىدىغانلىقى مەلۇم بولدى [10]. بېيجىڭ يەنىلا رايوندىكى ئەڭ قورقۇنچلۇق توقۇنۇشلارغا تاشقى سىياسىي مەسئۇلىيەتكە يۈزلەنگەن ھالدا كىرىشنى قەتئىي رەت قىلىدۇ [10].

قولتۇق دۆلەتلىرى خىتاينىڭ ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىپ، تېھراننىڭ رايوندىكى تاجاۋۇزچىلىق نىيەتلىرىنى چەكلەپ تۇرۇشقا تىرىشىدۇ [11]، [3]. بۇ جەھەتتە، بېيجىڭ بىلەن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئىقتىسادىي سودا ئالاقىسى قولتۇق پادىشاھلىقلىرى ئۈچۈن ئىرانغا قارشى بىر خىل سىياسىي مۇداپىئە كۆۋرۈكى بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [3]، [10].

7. خىتاينىڭ قولتۇقتىكى ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇلىرى

خىتاينىڭ پارس قولتۇقىدا دۇچ كېلىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇلىرىنىڭ ئەڭ چوڭى ھورمۇز بوغۇزى (Strait of Hormuz) نىڭ ئىنتايىن ئاجىز ئورنى ۋە ئېنېرگىيە خەۋپسىزلىكىدۇر [12]، [3]، [10]. دۇنيا خام نېفىت توشۇش زەنجىرىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق تومۇرى بولغان بۇ بوغۇز، جىددىي ۋەزىيەتتە يۇقىرى دەرىجىدىكى تاشقى تاجاۋۇز ياكى توقۇنۇش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. خىتاينىڭ رايون ئېنېرگىيە بازىرىغا بولغان بېقىندىلىقى بۇ بوغۇزنىڭ تاقىلىپ قېلىشى بىلەن بېيجىڭ سانائەت سىستېمىسىنىڭ پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش مۇمكىنچىلىكىنى يارىتىدۇ [12]، [3].

2026-يىلى پارتلىغان ئامېرىكا-ئىران ئۇرۇشى جەريانىدا ھورمۇز بوغۇزىنىڭ تاقىلىپ قېلىشى يەرشارى ئېنېرگىيە ۋە يېمەكلىك تەمىناتى زەنجىرىگە ئېغىر دەرىجىدە زەربە بەردى [12]، [13]. گەرچە خىتاي پاراخوتلىرى بېيجىڭ بىلەن تېھران ئوتتۇرىسىدىكى قويۇق دىپلوماتىيە تۈپەيلىدىن، مەلۇم دەرىجىدە يوشۇرۇن «ئىمتىيازلىق بىخەتەر ئۆتۈش» پۇرسىتىگە ئېرىشكەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ كىرىزىس يەنىلا خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى تەرەققىياتىغا زەربە بېرىدىغان ئېنېرگىيە كىرىزىسى ۋە تەمىنات يېتىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقاردى [12]، [4]. بۇ سىستېمىلىق زەربە بېيجىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان تاشقى تۈرلەرنىڭ تاماملىنىشىغا ۋە دۆلەت ئىچىدىكى مال باھاسىنىڭ ئۆرلىشىگە بىۋاسىتە سەۋەبچى بولۇپ قالدى [[12، [3].

رايوندىكى جىددىي توقۇنۇشلار (مەسىلەن، سۈرىيە، يەمەن، ئىران ۋە ئىسرائىلىيە ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلار) خىتاينىڭ قولتۇقتىكى مەبلەغ تۈرلىرىنى يۇقىرى خەۋپ ئاستىدا قالدۇرماقتا [12]، [3]. خىتاي پۈتۈن كۈچى بىلەن توقۇنۇشلاردىن قېچىپ، سودىغا كۆڭۈل بۆلۈشنى ئويلىسىمۇ، ئەمما رايوننىڭ مۇرەككەپ سىياسىي ۋە سىستېمىلىق زىددىيەتلىرى بېيجىڭنىڭ سودا لايىھەلىرىنى سىستېمىلىق قوزغىتىشقا داۋاملىق توسالغۇ پەيدا قىلماقتا [3]، [4].

قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەمىنلەيدىغان ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك سىستېمىسىغا تايىنىشىنىڭ كەلگۈسىدىمۇ داۋاملىشىشى، خىتاينىڭ رايوندا ھەربىي نوپۇز تىكلىشىگە توسالغۇ پەيدا قىلىدىغان يەنە بىر مۇھىم ئامىلدۇر [4]، [10]. قولتۇق پادىشاھلىقلىرى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇقىنى قوغداشتا يەنىلا ۋاشىنگتون بىلەن بولغان ھەربىي ئالاقىگە تايىنىدۇ [12]، [4]. بېيجىڭ ھاكىمىيىتى رايوندا قورال-ياراق سېتىش ئارقىلىق مەلۇم دەرىجىدە تاشقى سىگنال بەرسىمۇ، ئەمما ئامېرىكانىڭ بۇ يەردىكى ھەربىي بازىلىرى تەمىنلەيدىغان رېئال قالقاندىن ھېچقانداق دۆلەت ۋاز كېچىشنى خالىمايدۇ [12]، [4].

خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» پىلانى تۈرلىرى يەنە بىر تەرەپتىن قەرز كىرىزىسى ۋە قۇرۇلۇشلارنىڭ سىستېمىلىق قانات يايدۇرالماسلىقىدەك توسالغۇلارغا دۇچ كېلىپ تۇرىدۇ. مەسىلەن، سىرىلانكىنىڭ ھامبانتوتا پورتىنىڭ يۈز يىللىق ھوقۇقىنى خىتايغا قەرز بەدىلىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىشىگە ئوخشاش مىساللار، قولتۇق دۆلەتلىرىدە خىتاي مەبلىغىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئاقىۋەتلىرىگە نىسبەتەن مەلۇم دەرىجىدە ئېھتىياتچانلىق سىگناللىرىنى پەيدا قىلدى [9]. گەرچە قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ بايلىقى يۇقىرى بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار خىتاينىڭ سىياسىي بېقىندىسىغا ئايلىنىپ قېلىشتىن قاتتىق قورقىدۇ [7].

خىتاي شىركەتلىرىنىڭ غەرب تېخنىكىلىرىنى ئوغرىلاش جەھەتتىكى يامان ناملىرى، مەسىلەن، كانادانىڭ داڭلىق نورتېل شىركىتىنىڭ ئۇچۇرلىرىنى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ياردىمى بىلەن ئوغرىلاپ ۋەيران قىلىش ۋە 5G تېخنىكىسىنىڭ ئاساسىنى يارىتىشقا ئوخشاش قىلمىشلار قولتۇق رەھبەرلىرىنىڭ قۇلىقىغا يەتكەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇلارنى خىتاينىڭ رەقەملىك تۈرلىرىگە نىسبەتەن مەلۇم دەرىجىدە ئايرىم سىستېمىلىق مۇداپىئە تۈزۈملىرىنى تىكلەشكە مەجبۇر قىلماقتا [3].

ياۋروپادىكى ئىلغار ئىقتىسادىي كۈچلەر، مەسىلەن، گېرمانىيە ئۆزىنىڭ يېشىل ئېنېرگىيە ۋە يۇقىرى بىلىم قۇرۇلمىسى بىلەن قولتۇق رايونىدا يېڭىچە تېخنىكا شېرىكلىكى بەرپا قىلىشنى تېزلىتىپ، خىتاينىڭ مونوپوللۇق ئورنىغا جىددىي زەربە بەرمەكتە [3]. ياۋروپا سانائىتىنىڭ جەلپ قىلىش كۈچى ۋە قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ غەرب تېخنىكا سىستېمىسىغا بولغان تېخىمۇ يۇقىرى دەرىجىدە ئىشەنچىسى، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ يالغۇز قالدۇرۇلۇشىغا سەۋەبچى بولۇش ئېھتىماللىقىنى تۇغدۇرماقتا[3].

قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىۋاتقان يەرلىك سانلىق مەلۇمات قانۇنلىرى خىتاي شىركەتلىرىنىڭ قولتۇقتىكى سانلىق مەلۇمات زەنجىرىنى ئەركىن ئىستېمال قىلىشىغا قاتتىق چەكلىمىلەرنى يۈرگۈزدى [13]. خىتاي، تېخنىكا دۆلەتلىرى قولتۇق دۆلەتلىرىدە بەرپا قىلغان رەقەملىك تۈرلىرىدە، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ نازارىتىگە تولۇق بويسۇنۇش ۋە دۆلەت تۈزۈملەرگە ماس كېلىدىغان تېخنىكا يۆتكەش تەلەپلىرىنى قوبۇل قىلىشتەك ئايرىم تەلەپلەرگە دۇچ كەلدى [13].

ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقى سانائەت ۋە بىخەتەرلىك ئىدارىسى ۋە باشقا جازالاش ئورگانلىرىنىڭ خىتاي تېخنىكا شىركەتلىرىگە قاراتقان قاتتىق يۇقىرى چەكلىمىلىرى، قولتۇق شىركەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن كېلىشىم تۈزۈشتىكى خەۋپ-خەتەر دەرىجىسىنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرمەكتە [15]، [4]. بېيجىڭ بىلەن قويۇق ئالاقە ئورناتقان قولتۇق شىركەتلىرى دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار ئۆزەك شىركەتلىرى تەرىپىدىن مەنئى قىلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىپ، ئىچكى سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنىڭ پۈتۈنلەي كۈمۈلۈپ قېلىشىدىن ئەنسىرىمەكتە [15]، [4].

خىتاينىڭ يەرشارىۋى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئاجىزلىقى قولتۇق دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە بىر خىل تۈزۈلمىۋى ئىشەنچ كىرىزىسى يارىتىدۇ [3]، [10]. گەرچە بېيجىڭ ئۆزىنى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ قۇدرەتلىك شېرىك قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشسىمۇ، ئەمما جىددىي ۋەزىيەتتە سۈكۈت قىلىپ ئۆزىنى قوغداش سىياسىتى تۇتۇشى، قولتۇق سىياسەتچىلىرىگە خىتاينىڭ يەنىلا دۇنيادىكى ئەڭ مەسئۇلىيەتسىز كۈچ ئىكەنلىكىنى ھەر دائىم ئەسكەرتىپ تۇرىدۇ [12]، [3]، [10].

8. كەلگۈسى يۆنىلىش ۋە يەرشارى تەرتىپى

كەلگۈسى يۆنىلىش ۋە يەرشارى تەرتىپى بويىچە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاينىڭ كەلگۈسىدە پارس قولتۇقىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەمىنلەپ كەلگەن ھەربىي-بىخەتەرلىك سىستېمىسىنىڭ ئورنىغا، رايوندىكى دۆلەتلەرگە سىستېمىلىق قوغداش كاپالىتى بېرىش پىلانى پۈتۈنلەي مەۋجۇت ئەمەس [15]، [12]، [3]، [10]. خىتاينىڭ تاشقى سىياسەت مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى بېيجىڭنىڭ ئوتتۇرا شەرقنىڭ جاھىل ۋە مۇرەككەپ توقۇنۇشلىرىغا ھەربىي جەھەتتە ئارىلىشىپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى، چۈنكى ھەربىي ئارىلىشىش تەننەرخىنىڭ كۆپ يۇقىرى بولۇپلا قالماي، ئېلىپ كېلىدىغان گېئوپولىتىكىلىق زىيىنىنىڭ غايەت زور بولىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرماقتا[ [15، [4].

خىتاي كەلگۈسىدە يەنىلا ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى «نېفىتىنى ئېلىش، خەۋپىدىن قېچىش» سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرۇپ، رايوندىكى ھەربىي بازا تورىنى بەرپا قىلىشتىن قەتئىي ئۆزىنى تارتىدۇ [15]، [12]، [3]، [10]. بېيجىڭ يەنىلا ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق كۆرسەتكۈچلىرى ۋە سودا مەنپەئەتلىرىنى ساقلاشنى ئەۋزەل بىلىپ، رايوندىكى دۆلەتلەر بىلەن رەسمىي ھەربىي ئىتتىپاق قۇرۇشتىن قاچىدۇ [12]، [3]. خىتاينىڭ نۆۋەتتە يۈرگۈزۈۋاتقان 15-بەش يىللىق پىلانى (2026-2030-يىللىرى) جەريانىدا، پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشى دۆلەتلەر خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىرى سۈپىتىدە بەلگىلەندى [14]. خىتاي تەرەپ قولتۇق دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى پەقەت بىر نېفىت ئىستانسىسى مودېلىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، يېڭىچە يۇقىرى تېخنىكا شېرىكلىكى تۈۋرۈكىگە يۆتكەشكە ئۇرۇنماقتا [14]، [4].

ئىككى تەرەپلىك مەبلەغ سېلىشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش كەلگۈسى تەرەققىيات پىلانىنىڭ يادروسىدۇر [14]. قولتۇقنىڭ غايەت زور دۆلەت مۈلۈك فوندلىرى خىتاينىڭ يۈكسەك تېخنىكا شىركەتلىرىگە (مەسىلەن، توك ماشىنىسى ۋە باتارېيە زاۋۇتلىرىغا) مەبلەغ سالسا، خىتاي تەرەپ قولتۇقتىكى تەرەققىيات تۈرلىرىگە، مەسىلەن، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ نېئوم يېشىل ھىدروگېن تۈرىگە يېشىل تېخنىكا ۋە ئۈسكۈنە يەتكۈزۈپ بېرىدۇ [14]. ئىقتىسادنى خىتاي يۈەنى بىلەن بىر گەۋدىلەشتۈرۈش ۋە رەقەملىك يۈەن تېخنىكىسىنى قولتۇق سودىسىغا كىرگۈزۈش تىرىشچانلىقلىرى كەلگۈسىدە تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلىدۇ [14]، [4]. بۇ قولتۇق بايلىقىنى ئامېرىكانىڭ تاشقى جازالاش سىستېمىلىرىدىن قوغداش ۋە ئىككى تەرەپلىك پۇل-مۇئامىلە بېقىندىلىقىنى ئاجىزلىتىش مەقسىتىگە ناھايىتى ئۇيغۇندۇر [14]، [4].

پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەر كەلگۈسىدە ئامېرىكا-خىتاي سىستېمىلىق رىقابىتىنىڭ قاينىمىدا ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقىنى ساقلاش ئۈچۈن قايتىدىن يول خەرىتىسى بەلگىلىمەكتە [2]، [3]. بۇ جەھەتتە، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئومان پادىشاھلىقلىرى ئامېرىكاغا يۆلىنىپ قېلىش نىسبىتىنى بارغانسېرى تۆۋەنلىتىش ئۈچۈن، يېڭىچە تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى يۈرگۈزۈۋاتقان بولۇپ، ئومان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى سەييىد بەدر بۇسەيدى 2026-يىلى 13-ئىيۇلدىكى فىرانسىيەنىڭ داڭلىق «لې موندې» (Le Monde) گېزىتىدە ئېلان قىلغان ماقالىسىدە، قولتۇق پادىشاھلىقلىرى شۇنداقلا ئىران ۋە ئىراقمۇ ئورۇن ئالىدىغان، ئامېرىكانىڭ ھەربىي ھامىيلىقىدىن مۇستەقىل بولغان يېڭى بىر رايون بىخەتەرلىك تەرتىپى تىكلەشكە ئۈندىدى [4]. ئەكسىچە، بەھرەين، كۇۋەيت ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق كىچىك قولتۇق دۆلەتلىرى بولسا، ئىراننىڭ تاجاۋۇزچىلىق تەھدىتلىرىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن، ئامېرىكانىڭ بىخەتەرلىك قالقىنى ئاستىغا تېخىمۇ جىددىي كىرىشنى ئەڭ بىخەتەر تاللاش دەپ قارىماقتا [4]. قولتۇق دۆلەتلىرى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان «كىچىك كۆپ تەرەپلىمىلىك» (minilateralism) تەشەببۇسلىرىغا جىددىي كىرىشمەكتە [3]. بۇ ئارقىلىق، ئۇلار پەقەت خىتاي ۋە ئامېرىكادىن باشقا ئاسىيا كۈچلىرى بىلەن، مەسىلەن، ياپونىيە ۋە كورېيە بىلەن يېڭى تىپتىكى ئېنېرگىيە ۋە تېخنىكا شېرىكلىكى تۈزۈپ، تاشقى كۆۋرۈكلەرنى تېخىمۇ كېڭەيتمەكتە [3].

ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتىنىڭ كەلگۈسى يۈزلىنىشى جىددىي كەسكىنلىشىدۇ. بولۇپمۇ ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي شىركەتلىرىگە سالىدىغان باج ۋە تېخنىكا چەكلىمىلىرى، قولتۇق دۆلەتلىرىنى تېخىمۇ جىددىي بېسىم ئاستىدا قالدۇرىدۇ [12]، [3]، [4]. تېخنىكا ئۆلچەملىرىنىڭ پۈتۈنلەي ماس كەلمەيدىغان ئىككى سىستېمىغا ئايرىلىپ كېتىشى، كەلگۈسىدە قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق بوشلۇقىنى جىددىي تارايتىۋېتىدۇ [4]. قولتۇق دۆلەتلىرى يادرولۇق يۇقىرى تېخنىكا تۈرلىرىدە ئامېرىكا سىستېمىسى بىلەن خىتاي سىستېمىسى ئارىسىدا نۆل يىغىندىلىق تاللاش ئېلىپ بېرىشقا مەجبۇر بولۇشى مۇمكىن [17]، [4].

بۇ ئېغىر تەھدىتلەرگە قارىماي، قولتۇق دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت مۇستەقىللىقى ۋە ئىستراتېگىيەلىك سۆھبەتلىشىش ئىقتىدارىنى قەتئىي ساقلاپ قالىدۇ [13]، [3]. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ غايەت زور مۈلۈك كۆلىمى ۋە يەرشارىۋى تۈگۈنلۈك رولىنى دەسمايە قىلىپ، ھېچقانداق تەرەپكە يەك تەرەپلىمىلىك بويسۇنماسلىققا كۈچ چىقىرىدۇ [13]، [4].

كەلگۈسى يەرشارى تەرتىپىدە ئەڭ مۇقىم ۋە ئىزچىل بولغان تاشقى سىستېما بىر خىل «ئىقتىدار بويىچە ئايرىلىش» سىستېمىسى تەرىپىدىن بەلگىلىنىشى مۇمكىن [12]، [3]، [4]. يەنى، ئامېرىكا رايوننىڭ مۇتلەق ھەربىي-بىخەتەرلىك ھامىيسى بولۇپ قالىدۇ، خىتاي بولسا رايوننىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك سودا، رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە ۋە سانائەت ھەمكارلىق شېرىكى رولىنى داۋاملاشتۇرىدۇ [12]، [3]، [4].

9. خۇلاسە

خۇلاسىلىگەندە، پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشىگە ئەزا دۆلەتلەر بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر ئادەتتىكى نېفىت سودىسىدىن ھالقىپ، رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە، سۈنئىي ئەقىل، يېشىل ئېنېرگىيە ۋە پۇل-مۇئامىلە بىر گەۋدىلىشىشى قاتارلىق مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق تۈر شېرىكلىكلىرىگە ئۆتتى [14]، [3]، [4]. بۇ تەرەققىيات قولتۇق دۆلەتلىرىنى ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتىنىڭ مەركىزىگە تارتىپ كېلىپ، قولتۇقنىڭ «خىتاي مەسىلىسى» نى پەيدا قىلدى، يەنى ئۇلارنىڭ ئىقتىسادى كۈنسېرى خىتايغا باغلانسىمۇ، بىخەتەرلىكى يەنىلا غەرب دۆلەتلىرى تەرىپىدىن قوغدىلىدۇ [4].

ئەڭ ئاخىرىدا، 21 –  ئەسىردىكى قولتۇق سىياسىتىنىڭ ئەڭ چوڭ سوئالى «ئامېرىكا كېتىپ، خىتاي كېلەمدۇ؟» ئەمەس، بەلكى «خىتاي ئامېرىكانىڭ بىخەتەرلىك رولىنى ھەقىقەتەن ئۈستىگە ئالالامدۇ؟» دېگەن سوئالدۇر [4]. خىتاينىڭ تاشقى سىياسىي چەكلىمىلىرى، ھەربىي بىخەتەرلىك كاپالىتى بېرىشنى خالىماسلىقى ۋە پۇرسەتپەرەسلىك پوزىتسىيەسى، بېيجىڭنىڭ ئامېرىكانىڭ ھەربىي رولىنى ھەرگىزمۇ ئالالمايدىغانلىقىنى ئوچۇق ئىسپاتلىدى [4]، [10]. بۇ ئەھۋال قولتۇق رايونىنى كەلگۈسىدىمۇ ئىككى چوڭ كۈچ ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن ئىنچىكە سىياسىي ئويۇن ئويناش ۋە تەڭپۇڭلۇق سىياسىتى يۈرگۈزۈشكە قىستايدۇ [4].

مەنبەلەر:

ئىنكاسلار: