خىتاينىڭ يەرشارى سۈنئىي ئەقىل رىقابىتىدىكى تەسەۋۋۇرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك قەدەملىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

يەرشارىۋى گېئو-سىياسىي سەھنىدە كۈچ تەڭپۇڭلۇقى قايتىدىن ئېنىقلىنىۋاتقان 21-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى چارىكىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋە بەلگىلىگۈچى سېپىنى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرى تەشكىل قىلماقتا [1]. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، يېقىنقى مەزگىلدە خەلقئارا كۈنتەرتىپنىڭ مەركىزىدىن ئورۇن ئالغان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى – سەئۇدى ئەرەبىستان يادرو ھەمكارلىق كېلىشىمىنى پەقەتلا بىر رايونلۇق بىخەتەرلىك شەرتنامىسى ياكى ئېنېرگىيە ھەمكارلىقى سۈپىتىدە باھالاشقا بولمايدۇ. بۇ كېلىشىم، ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتىنىڭ يەرشارى تېخنىكا رىقابىتىدە رىيادنى خىتاينىڭ رەقەملىك ۋە سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھە ئېكولوگىيە سىستېمىسىدىن يىراق تۇتۇشنى مەقسەت قىلغان، كەڭ دائىرىلىك بىر قورشاپ تىزگىنلەش ئىستراتېگىيەسىنىڭ جۇغراپىيەۋى-سىياسىي ئەكس ئېتىشىدۇر. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ يەرشارى مىقياسىدا ئەرزان ۋە ئوچۇق مەنبەلىك سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى ئېكسپورت قىلىش ئارقىلىق تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ھەرىكەتلىرىگە قارشى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك كېلىشىملەر ئارقىلىق ئوتتۇرا شەرق ۋە قولتۇق رايونىدا تېخنىكىلىق زومىگەرلىك چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەشنى نىشان قىلماقتا.

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قولتۇق دۆلەتلىرى، ئافرىقا ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىياغا ئوخشاش «يەرشارى جەنۇبى» جۇغراپىيەسىدە نامايان قىلغان ئاكتىپ سۈنئىي ئەقىل دىپلوماتىيەسى، ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق قۇرۇلمىلىرىنى چوڭقۇر تەۋرەتمەكتە [2]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سەئۇدى ئەرەبىستانغا يادرو تېخنىكىسى يۆتكەش ۋە بىخەتەرلىك كاپالىتى بېرىش ئارقىلىق، رىياد ھۆكۈمىتىنىڭ خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلغان سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى، دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيۇتېرلار ۋە بۇلۇت ھېسابلاش ئۇل ئەسلىھەلىرىگە بولغان بېقىندىلىقىنى چەكلەشنى ئۆز ئۈستىگە ئالماقتا. بۇ ئىستراتېگىيەلىك قەدەم، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقنىڭ ئەمدىلىكتە ئەنئەنىۋى قوراللاردىن كۆرە سانلىق مەلۇمات ئىگىلىك ھوقۇقى، ئالگورىزىم كونتروللۇقى ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تەمىنات زەنجىرى بىخەتەرلىكى ئۈستىدە شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويماقتا. شۇڭلاشقا، يادرو ۋە تېخنىكىلىق توسۇش ئامىللىرى ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئىككى قۇتۇپلۇق يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئەڭ ئاساسىي پارامېتىرلىرىغا ئايلاندى.

سۈنئىي ئەقىلنىڭ سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى

سۈنئىي ئەقىل، زامانىۋى مىللەت-دۆلەتلەر ئۈچۈن پەقەت ئىقتىسادىي ئۈنۈمنى ئاشۇرىدىغان سودا خاراكتېرلىك يېڭىلىق يارىتىش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئانارخىك (ھۆكۈمەتسىز) قۇرۇلمىسىدا ھايات قېلىشنى ۋە زومىگەرلىك ئۈستۈنلۈكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر مەنبەدۇر [3]. يېڭى رېئالىزمچى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى مۆلچەرلىگەندەك، يەرشارى سىستېمىسىدا دۆلەتلەرنىڭ ئۈستىدە ئىگىلىك ھوقۇقلۇق بىر نوپۇزنىڭ بولماسلىقى، ھەر ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنى بىخەتەرلىك يوچۇقىغا دۇچار بولماسلىق ئۈچۈن تېخنىكا كۈچىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈشكە مەجبۇرلىماقتا. سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈك، 21-ئەسىردە ھەربىي كۈچ لايىھەسىدىن تور ئۇرۇشىغىچە، ئاخبارات ئانالىزىدىن ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىققىچە دۆلەت كۈچىنىڭ بارلىق تەرەپلىرىنى بىۋاسىتە ئۆزگەرتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.

سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىدىكى يادرو قوراللىنىش مۇسابىقىسى ۋە ئالەم بوشلۇقى رىقابىتىگە ئوخشاش، بۈگۈنكى كۈندىكى سۈنئىي ئەقىل كۈرىشىمۇ تەرەپلەردىن بىرىنىڭ مۇتلەق رەھبەرلىكنى قولغا كىرگۈزۈشى بىلەن يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى پۈتۈنلەي ئۆز پايدىسىغا بۇرىيالايدىغان بىر «نۆل يىغىندىلىق ئويۇن» سۈپىتىدە تونۇلماقتا [4]. سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە قولغا كەلتۈرۈلىدىغان بىر «تۇنجى قەدەم ئەۋزەللىكى» (first-mover advantage)، رەقىب كۈچنىڭ مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ئىقتىدارسىز قىلىدىغان ئاپتوماتىك قوراللارنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشىغا، تور ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ پالەچ قىلىنىشىغا ۋە يەرشارى تېخنىكا ئۆلچەملىرىنىڭ بىر تەرەپ تەرىپىدىن بەلگىلىنىشىگە ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال، ھەر ئىككى دۆلەتتە بىر تېخنىكىدا ئارقىدا قېلىش قورقۇنچىنى پەيدا قىلماقتا ۋە مۇداپىئە خامچوتلىرىنىڭ رېكورت سەۋىيەدە تېخنىكا تەتقىقات ۋە تەرەققىيات خىزمەتلىرىگە ئاغدۇرۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، سۈنئىي ئەقىل رەھبەرلىكىنى ئەركىن دېموكراتىك قىممەت قاراشلارنىڭ قوغدىلىشى، بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىنىڭ ھىمايە قىلىنىشى ۋە قائىدىلەرنى ئاساس قىلغان خەلقئارا تەرتىپنىڭ داۋاملىشىشى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بىر ئامىل دەپ قارىماقتا [5]. بۇنىڭغا قارشى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنى يۈز يىللىق چەتكە قېقىلىش ۋە ئېزىلىش مەزگىلىگە خاتىمە بېرىدىغان بىر مىللىي گۈللىنىش قەدىمى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تېخنىكا مونوپوللۇقىغا تاقابىل تۇرۇشنىڭ يېگانە يولى سۈپىتىدە تونۇماقتا. بۇ ئىدېئولوگىيەلىك ۋە قۇرۇلمىلىق قارشىلىق، سۈنئىي ئەقىلنى پەقەتلا بىر ئىلمىي تەتقىقات تېمىسى بولۇشتىن چىقىرىپ، يەرشارى سىستېمىسىنىڭ ھۆكۈمران كۈچى بىلەن گۈللىنىۋاتقان رېۋىزىيونىست كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى مەۋجۇتلۇققا تاقىلىدىغان بىر زومىگەرلىك كۈرىشىنىڭ مەركىزىگە يەرلەشتۈرمەكتە.

جۇغراپىيەۋى-سىياسىي تەسىر دائىرىلىرىنىڭ بەلگىلىنىشىدە سۈنئىي ئەقىل، رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى ئارقىلىق يېڭى بېقىندىلىق مۇناسىۋەتلىرىنى بەرپا قىلماقتا [6]. بىر دۆلەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل مودېلىنى، مۇلازىمىتېر ئۇل ئەسلىھەسىنى ۋە سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنى قوبۇل قىلغان ئۈچىنچى دۆلەتلەر، مۇقەررەر ھالدا شۇ كۈچنىڭ تېخنىكىلىق ۋە ئىگىلىك ھوقۇق چېگرالىرى ئىچىگە كىرىپ قالماقتا. بۇ ئەھۋال، يەرشارى مىقياسىدا «رەقەملىك تەسىر دائىرىلىرىنىڭ» ئۆتكۈر سىزىقلار بىلەن بۆلۈنۈشىنى ۋە خەلقئارا سىستېمىنىڭ تېخنو-سىياسىي سىزىقلار بىلەن ئىككى قۇتۇپلۇق بىر قۇرۇلمىغا ئۆزگىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. شۇڭلاشقا سۈنئىي ئەقىل، زامانىۋى دىپلوماتىيەنىڭ ۋە چوڭ دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ ئەڭ ھەرىكەتچان قورالى ئورنىدا تۇرماقتا.

خىتاي سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى تېخنىكىلىق مۇستەقىللىق ۋە يەرشارىۋى رەھبەرلىك تەسەۋۋۇرى تۇيۇقسىز كېلىپ چىققان بىر سەكرەش بولماستىن، نەچچە ئون يىلغا سوزۇلغان سىستېمىلىق دۆلەت پىلانىنىڭ مەھسۇلىدۇر [7]. بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ تېخنو-مىللەتچىلىك يىلتىزى، 1964-يىلى يادرو قورالى ياساپ چىقىشقا مۇۋەپپەق بولغان «596-قۇرۇلۇش»ىدىن، ئاندىن 1980-يىللاردا يۇقىرى تېخنىكىلىق ساھەلەرنى قوللاش مەقسىتىدە باشلانغان «863-قۇرۇلۇش»ىدىن تارتىپ 1990-يىللاردىكى ئاساسىي تەتقىقاتلارغا مەركەزلەشكەن «973-قۇرۇلۇش»ىغىچە تۇتىشىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلىق ئىزچىللىق، خىتاي دۆلەت ئەقلىگە تاشقى بېسىملار ۋە تېخنىكىلىق ئېمبارگولارغا تاقابىل تۇرۇشنىڭ بىردىنبىر يولىنىڭ يەرلىك يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئۆز-ئۆزىنى تەمىنلەش ئىكەنلىكىنى ئۆگەتكەن.

خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىدىكى ئاساسىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى، 2017-يىلى 5-ئايدا گۇگۇلنىڭ (Google AlphaGo) يۇمشاق دېتالىنىڭ ئەپسانىۋى خىتاي شاھمات چېمپىيونىنى مەغلۇپ قىلىشى بىلەن بارلىققا كەلگەن [8]. بۇ مەغلۇبىيەت، خىتاي سەرخىللىرى ئارىسىدا بىر «سپۇتنىك دەقىقىسى» (Sputnik Moment) تەسىرى ياراتقان ۋە سۈنئىي ئەقىلنىڭ كەلگۈسىدىكى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقلىرىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسىي ئامىل ئىكەنلىكى ھەققىدە بىردەك تونۇشقا كېلىشىگە سەۋەب بولغان. بۇ ۋەقەدىن پەقەت ئىككى ئاي كېيىنلا، 2017-يىلى 7-ئايدا خىتاي گوۋۇيۈەنى، مەملىكەتنى 2030-يىلىغىچە سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە دۇنيانىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى يېڭىلىق يارىتىش مەركىزى قىلىشنى نىشان قىلغان «يېڭى ئەۋلاد سۈنئىي ئەقىل تەرەققىيات پىلانى»نى (新一代人工智能发展规划 – AIDP) يولغا قويغان.

تىلغا ئېلىنغان دۆلەت پىلانى، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەسەۋۋۇرىنى ئۈچ باسقۇچلۇق كونكرېت نىشانلار ئۈستىگە قۇرغان [9]. بىرىنچى قەدەمدە، 2020-يىلىغىچە خىتاينىڭ ئومۇمىي سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى ۋە قوللىنىشچان پىروگراممىلىرىنى يەرشارى سەۋىيەسىدىكى تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر بىلەن ماسقەدەم ھالەتكە كەلتۈرۈش نىشان قىلىنغان. ئىككىنچى قەدەمدە، 2025-يىلىغىچە سۈنئىي ئەقىل ئاساسىي نەزەرىيەسىدە زور بۆسۈشلەرنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە يەرلىك سۈنئىي ئەقىل كەسپىنى يەرشارى قىممەت زەنجىرىنىڭ يۇقىرى پەللىسىگە كۆتۈرۈش پىلانلانغان. ئاخىرقى باسقۇچتا بولسا، 2030-يىلىغىچە خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل نەزەرىيەسى، تېخنىكىسى ۋە قوللىنىلىشىدا دۇنيانىڭ ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى يېتەكچى كۈچى ئورنىغا كۆتۈرۈلۈشى قارار قىلىنغان.

2024-يىلى خىتاي ھۆكۈمىتى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىقتىساد بىلەن بىرلىشىشىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇش مەقسىتىدە «سۈنئىي ئەقىل قوشۇلغان» (人工智能+ / AI+) تەشەببۇسىنى رەسمىي ئېلان قىلغان [10]. بۇ تەشەببۇس، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنىڭ پەقەتلا مەۋھۇم يۇمشاق دېتاللار ياكى پاراڭلىشىش ماشىنا ئادەملىرى دەرىجىسىدىلا قېلىپ قالماي، بەلكى ئەنئەنىۋى ياساش سانائىتىدىن يېزا ئىگىلىكىگىچە، ئەقىللىق شەھەرلەردىن ئاپتوموبىل ساھەسىگىچە بولغان ئىشلەپچىقىرىش جەريانلىرىغا سىڭدۈرۈلۈشىنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى، مۇشۇ ئارقىلىق دۆلەت ئىقتىسادىنى ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرىغا تايىنىدىغان كونا ئېشىش ئەندىزىسىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، شى جىنپىڭ كۆپ قېتىم تەكىتلىگەن «يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» (new quality productive forces) ئارقىلىق يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل بىر ئېشىش يولىغا سېلىشنى نىشانلىماقتا.

خىتاينىڭ بۇ بىر پۈتۈن ئىستراتېگىيەسى، مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ يىراقنى كۆرەر قارارلىرى بىلەن يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ھەرىكەتچان مەبلەغ مەنبەلىرىنىڭ ماسقەدەملەشتۈرۈلۈشى بىلەن يۈرگۈزۈلمەكتە [11]. بېيجىڭ، شاڭخەي، شېنجېن ۋە گۇاڭجۇ قاتارلىق يەرشارىۋى تېخنىكا مەركەزلىرى، دۆلەت قوللىغان تەجرىبىخانىلارنى، سۈنئىي ئەقىل سىناق رايونلىرىنى ۋە مىلياردلارچە دوللارلىق يەرلىك مەبلەغ سېلىش فوندلىرىنى قۇرۇپ چىقىش ئارقىلىق، دۆلەت نىشانلىرىنىڭ يەرلىكتە ئەمەلىيلىشىشىگە كاپالەتلىك قىلماقتا. بۇ يۇقىرىدىن تۆۋەنگە (top-down) پىلانلاش ۋە تۆۋەندىن يۇقىرىغا (bottom-up) رايونلۇق رىقابەت ئەندىزىسى، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئادەم ئىشەنگۈسىز دەرىجىدە تېز سۈرئەتتە كېڭىيىشىنى ۋە ئامېرىكا ئېمبارگولىرىغا قارشى پەۋقۇلئاددە بىر قارشىلىق كۈچى يېتىلدۈرۈشىنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرمەكتە.

خىتاينىڭ كۈچلۈك ۋە ئاجىز تەرەپلىرى: ئاسسىمېترىك تەڭپۇڭلۇق

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىل مۇسابىقىسىدىكى ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك كۈچى، تەڭداشسىز ياساش سانائىتى كۈچى ۋە ماددىي ئىشلەپچىقىرىش كۈچىدۇر [12]. خىتاي، يەرشارى ياساش قىممىتىنىڭ تەخمىنەن يۈزدىن ئوتتۇزىنى ئۆز ئالدىغىلا ئىشلەپچىقىرىپ، دۇنيادىكى ئەڭ كەڭ ۋە بىر گەۋدىلەشكەن سانائەت ئاساسىغا ساھىبخانلىق قىلماقتا. بۇ ئەھۋال، خىتايلىق سۈنئىي ئەقىل ئاچقۇچىلىرىغا، ئۆزلىرى ياراتقان ئالگورىزىملارنى ھەقىقىي دۇنيا سېنارىيەلىرىدە، زاۋۇتلاردا، ماشىنا ئادەم سىستېمىلىرىدا ۋە ئەشيا ئوبوروت تورلىرىدا سىناش ۋە ئەلالاشتۇرۇش جەھەتتە ئاسسىمېترىك بىر ئەۋزەللىك يارىتىپ بەرمەكتە. سانائەتتە سۈنئىي ئەقىلنىڭ بىرلىشىشى، نەزەرىيەۋى مودېللارنىڭ ئەمەلىي ئىقتىسادىي قىممەتكە ئايلىنىشىنى تېزلەتمەكتە.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاي، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى مەشىقلەندۈرۈش ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان سانلىق مەلۇمات بايلىقى جەھەتتە ئالاھىدە بىر ئەۋزەللىككە ئىگە [13]. 1 مىليارد 400 مىليوندىن ئاشىدىغان نوپۇسى، ئومۇملاشقان كۆچمە چىقىم سىستېمىلىرى، ئەقىللىق قاتناش تورلىرى ۋە ھەر ساھەگە سىڭىپ كىرگەن رەقەملىك سۇپىلىرىنىڭ سايىسىدا خىتاي ھەر سېكۇنتتا غايەت زور مىقداردا سانلىق مەلۇمات ئىشلەپچىقارماقتا. غەرب دۆلەتلىرىدىكى قاتتىق سانلىق مەلۇمات مەخپىيەتلىكى قانۇنلىرىنىڭ (مەسىلەن، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ GDPR نىزامى) ئەكسىچە، خىتاينىڭ جانلىق قانۇن رامكىسى، دۆلەت تەرىپىدىن دەستەكلىنىدىغان سۈنئىي ئەقىل چولپانلىرىنىڭ بۇ سانلىق مەلۇماتلارنى ئۆز مودېللىرىنى مەشىقلەندۈرۈش مەقسىتىدە ئەركىن-ئازادە ئىشلىتىشىگە رۇخسەت قىلماقتا. سانلىق مەلۇماتنى سۈنئىي ئەقىلنىڭ يېقىلغۇسى دېسەك، ئۇ ھالدا خىتاي بۇ ساھەدە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ زاپاس مەنبەگە ئىگىدۇر.

خىتاينىڭ يەنە بىر ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكى بولسا، يەرشارى سۈنئىي ئەقىل بازىرىدا ئوچۇق ۋەزىنلىك (open-weight) مودېل ئىستراتېگىيەسىنى قوللانغانلىقىدۇر [14]. خىتاي تەجرىبىخانىلىرى ئۆزلىرى ياراتقان مودېللارنىڭ پارامېتىر ۋەزىنلىرىنى ۋە مەنبە كودلىرىنى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى پىروگرامما ئاچقۇچىلارغا ھەقسىز سۇنۇش ئارقىلىق، يەرشارى مىقياسىدا غايەت زور بىر ئابونت ۋە ھەمكارلىق ئېكولوگىيە سىستېمىسى بەرپا قىلماقتا. ئەلىبابانىڭ Qwen، DeepSeek نىڭ R1 ۋە Moonshot نىڭ Kimi مودېللىرى، ئوچۇق مەنبە دۇنياسىدا ئامېرىكىنىڭ يېپىق سىستېمىلىرىنىڭ بازاردىكى ھۆكۈمرانلىقىنى بۇزۇپ تاشلاش ۋە يەرشارى ئۆلچەملىرىنى بەلگىلەش نۇقتىسىدا خىتايغا تەڭداشسىز بىر يۇمشاق كۈچ (soft power) بىلەن تەمىنلىمەكتە.

بىراق، خىتاينىڭ بۇ زور ئەۋزەللىكلىرىنىڭ يېنىدا، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىلىرىدا ھالقىلىق بىر ئاجىزلىقى بار [15]. سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى مەشىقلەندۈرۈش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئەڭ ئالىي دەرىجىلىك گىرافىك بىر تەرەپ قىلغۇچلىرىغا (GPU) ۋە بۇ ئۆزەكلەرنى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئىنتايىن يۇقىرى ئۇلترا بىنەپشە (EUV) لىتوگرافىيە ماشىنىلىرىغا ئېرىشىشى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېتەكچىلىكىدىكى ئېكسپورت چەكلىمىلىرى بىلەن توسقۇنلۇققا ئۇچرىماقتا. خىتاي گەرچە SMIC ۋە خۇاۋېي (Huawei) ئارقىلىق يەرلىك ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىشىنى (Ascend 910B/C يۈرۈشلۈكلىرى) تېزلىتىشكە تىرىشسىمۇ، فىزىكىلىق قاتتىق دېتال ئىشلەپچىقىرىشىدىكى ئىنچىكىلىك دەرىجىسى، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل نىشانلىرى ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ تېخنىكىلىق توسالغۇ ۋە ئاجىزلىق نۇقتىسى بولۇشنى داۋاملاشتۇرماقتا.

بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ قاتتىق ئۇچۇر كونتروللۇقى ۋە سېنزور تۈزۈمى، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ ئىجادچانلىقى ۋە ئۇچۇر سۈپىتى ئۈستىدە چەكلىگۈچى بىر تەسىر پەيدا قىلماقتا [16]. تور ئىشلىرى باشقۇرۇش ئىدارىسى (CAC)، چوڭ تىل مودېللىرىنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىدېئولوگىيەسى، شى جىنپىڭ ئىدىيەسى ۋە باشقا قىزىل سىزىقلارغا (تەيۋەن، تىيەنئەنمېن قاتارلىق سىياسىي مەسىلىلەرگە) پۈتۈنلەي ئۇيغۇن جاۋابلارنى بېرىشىنى مەجبۇرىي قىلماقتا. مودېللارنىڭ مەشىق سانلىق مەلۇمات توپلاملىرىدىن سەزگۈر سىياسىي مەزمۇنلارنىڭ سۈزۈپ چىقىرىلىشى ۋە ئالگورىزىملارنىڭ ئۈزلۈكسىز ھالدا دۆلەتنىڭ نازارىتى ئاستىدا تۇرۇشى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئومۇمىي ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش ۋە ئەركىن پىكىر يۈرگۈزۈش سىغىمىنى چەكلەپ، مودېللارنىڭ بىر «بىلىش قەپىسى» ئىچىگە بەند قىلىنىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا.

ئامېرىكىنىڭ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكى ۋە قورشاپ تىزگىنلەش سىياسىتى

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رەھبەرلىكىنى كىرېمنىي جىلغىسىنىڭ ھەرىكەتچان خۇسۇسىي كاپىتال قۇرۇلمىسىغا، دۇنيانىڭ ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەلىك ئاكادېمىك ئورگانلىرىغا ۋە چەكلىمىسىز يېڭىلىق يارىتىش مەدەنىيىتى ئاساسىغا قۇرۇۋاتىدۇ [17]. ئامېرىكىدا قۇرۇلغان تېخنىكا گىگانتلىرى (OpenAI, Google, Microsoft, Anthropic)، ئالدىنقى قاتاردىكى مودېللارنى (frontier models) تەرەققىي قىلدۇرۇشتا ۋە ئومۇمىي سۈنئىي ئەقىلغا (AGI) يېتىش يولىدا يەرشارى مىقياسىدا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرماقتا. ئامېرىكىنىڭ «دەرىجىدىن تاشقىرى كۆلەملەشتۈرۈش» (Hyper-scaling) ئەندىزىسى، مىلياردلارچە دوللارلىق خۇسۇسىي سېلىنمىلارنى ۋە دۇنيانىڭ ئەڭ ئۆتكۈر ئەقىللىرىنى دۆلەتكە جەلپ قىلىش ئارقىلىق، ساپ ئىرادە ۋە تېخنىكا مونوپوللۇقىغا ئاساسلانغان بىر زومىگەرلىك ئورناتماقتا.

ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاينىڭ تېخنىكىلىق يۈكسىلىشىگە قارشى يۈرگۈزۈۋاتقان قورشاپ تىزگىنلەش سىياسىتى، دېموكراتلار بىلەن جۇمھۇرىيەتچىلەر ئارىسىدا ئاز كۆرۈلىدىغان تولۇق بىر قوش پارتىيەلىك (bipartisan) ئورتاق تونۇشقا ئاساسلانماقتا [18]. دونالد ترامپنىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك پىرېزىدېنتلىق مەزگىلىدە خىتاينىڭ گىگانت كارخانىسى خۇاۋېيغا قاراتقان جازالىرى، بايدىن مەزگىلىدە تېخىمۇ تۈزۈملەشتۈرۈلۈپ كېڭەيتىلدى. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا دۆلەت ئەقلى، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل كۈچىنى چەكلەش مەقسىتىدە «كىچىك ھويلا ۋە ئېگىز رېشاتكا» (small yard, high fence) ئىستراتېگىيەسىنى قوللاندى ھەمدە خىتاينىڭ ھالقىلىق سۈنئىي ئەقىل ئامىللىرىغا ئېرىشىشىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلاشنى نىشانلىدى.

ئامېرىكا سانائەت ۋە بىخەتەرلىك ئىدارىسى (BIS)، 2022-يىلىدىن باشلاپ خىتايغا قارىتىلغان تارىختىكى ئەڭ كەڭ كۆلەملىك يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئۆزەك لايىھەلەش قوراللىرىنىڭ ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى يولغا قويدى [19]. بۇ دائىرىدە، Nvidia نىڭ ئەڭ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرى بولغان A100 ۋە H100 نىڭ خىتايغا سېتىلىشى چەكلەندى، ئارقىدىن تەيۋەن يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش شىركىتى (TSMC) قاتارلىق يەرشارىۋى ئۆزەك زاۋۇتلىرىنىڭ خىتاي شىركەتلىرى ئۈچۈن ئىلغار سۈنئىي ئەقىل بىر تەرەپ قىلغۇچلىرى ئىشلەپچىقىرىشى توسقۇنلۇققا ئۇچرىتىلدى. ئامېرىكا يەنە، خىتاينىڭ ئۈچىنچى دۆلەتلەر ئارقىلىق ئۆزەك ئېلىشىنى ياكى بۇلۇت ھېسابلاش مۇلازىمەتلىرى ئارقىلىق غەرب مۇلازىمېتىرلىرىدىكى ئىقتىدارلىق ھېسابلاش كۈچىگە يىراقتىن ئېرىشىشىنى توسۇش ئۈچۈن، يېڭى نازارەت مېخانىزملىرىنى تەرەققىي قىلدۇردى.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇ قاتتىق مۇداپىئە تەدبىرلىرى، خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارلىرىنى ئاستىلىتىش نۇقتىسىدا قىسقا مۇددەت ئىچىدە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بولسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە كۈتۈلمىگەن قوشۇمچە تەسىرلەرنى پەيدا قىلماقتا [20]. چەتئەل تېخنىكىسى ۋە قاتتىق دېتاللىرىدىن پۈتۈنلەي مەھرۇم قېلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن بېيجىڭ ھۆكۈمىتى، يەرلىك ئۆزەك تەتقىق قىلىپ ئېچىش ۋە ئىشلەپچىقىرىشقا ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان مىقداردا دۆلەت مەبلىغى (60 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق يېڭى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ فوندلىرى) ئاجراتتى. بۇ ئەھۋال، خىتاي تېخنىكا شىركەتلىرى ئۈچۈن بىر «مەجبۇرىي ئىمپورت ئورنىنى بېسىش» جەريانىنى باشلىۋەتتى ھەمدە خىتاينىڭ ئامېرىكا قاتتىق دېتال مونوپوللۇقىدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل بولغان يەرلىك بىر تېخنىكا سىستېمىسى (stack) بەرپا قىلىش ئىرادىسىنى مۇستەھكەملىدى.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنى قاتتىق بىر شەكىلدە كونترول قىلىش ۋە پەقەت يېقىن ئىتتىپاقداشلىرىغىلا (18 دۆلەتكە) ئېكسپورت قىلىش سىياسىتى، يەرشارى جەنۇبى دۆلەتلىرىدە چوڭقۇر ئۈمىدسىزلىك ياراتماقتا [21]. بۇ دۆلەتلەر، سۈنئىي ئەقىل ئېلىپ كېلىدىغان ئىقتىسادىي پۇرسەتلەردىن مەھرۇم قېلىش قورقۇنچى بىلەن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى زورلىغان چەكلىمىلەرگە بويسۇنمايدىغان، تېخىمۇ ئەرزان ۋە ئېرىشىش ئاسان بولغان خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلغان ئوچۇق مەنبەلىك تاللاشلارغا يۈزلەنمەكتە. شۇڭلاشقا، ئامېرىكىنىڭ قورشاپ تىزگىنلەش سىياسىتى ئىختىيارسىز ھالدا خىتاينىڭ يەرشارى جەنۇبى ئۈستىدىكى تېخنىكىلىق ۋە دىپلوماتىك تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇشقا خىزمەت قىلىدىغان گېئو-سىياسىي بىر زېمىن ھازىرلىماقتا.

ئۆزەك، ھېسابلاش كۈچى ۋە چوڭ مودېللار رىقابىتى

سۈنئىي ئەقىل رىقابىتىنىڭ تايانچىنى تەشكىل قىلىدىغان ھېسابلاش كۈچى (compute) ۋە ئۆزەك ئۇرۇشلىرى، 2025 ۋە 2026-يىللىرىدا يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى [22]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەسىدە مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن OpenAI، Microsoft، Oracle ۋە SoftBank نىڭ ھەمكارلىقىدا يادرو ئېنېرگىيەسى بىلەن قوللىنىدىغان، 500 مىليارد دوللارلىق غايەت زور «Stargate» (يۇلتۇزلار دەرۋازىسى) سانلىق مەلۇمات مەركىزى قۇرۇلۇشىنى باشلىدى. بۇ قەدەم، ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رەھبەرلىكىنى قاتتىق كۈچ، چەكسىز ئېنېرگىيە ۋە غايەت زور دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيۇتېر توپلاملىرى ئارقىلىق داۋاملاشتۇرۇش ئىرادىسىنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىپادىسىدۇر.

خىتاي بولسا، تەرەققىي قىلغان ئۆزەكلەرگە ئېرىشىشىنىڭ چەكلىنىشى سەۋەبلىك، قاتتىق دېتال كەمتۈكلۈكىنى ئالگورىزىملىق ئۈنۈمدارلىق ۋە يۇمشاق دېتاللاردىكى ئەلالاشتۇرۇش ئارقىلىق تولۇقلاش ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلەندى [23]. خىتايدا قۇرۇلغان سۈنئىي ئەقىل تەجرىبىخانىسى DeepSeek تەرىپىدىن 2025-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلىنغان «DeepSeek R1» مودېلى، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يەرشارى مىقياسىدىكى ئەڭ چوڭ ئىسپاتى بولدى. R1، ئامېرىكىنىڭ o1 مودېلى بىلەن ئوخشاش پىكىر يۈرگۈزۈش ۋە ماتېماتىكىلىق ئىقتىدارنى نامايان قىلىش بىلەن بىرگە، بۇنى رەقىبى ئېھتىياجلىق بولغان ھېسابلاش كۈچىنىڭ ۋە خامچوتىنىڭ پەقەتلا كىچىك بىر قىسمى بىلەن (تەخمىنەن 6 مىليون دوللارلىق بىر خامچوت بىلەن) ۋۇجۇدقا چىقاردى ۋە پۈتۈن دۇنيادا زىلزىلە قوزغىدى.

بۇ تېخنىكىلىق بۆسۈشنىڭ ئارقىسىدىن، 2026-يىلى 7-ئايدا خىتايلىق ئىگىلىك تىكلىگۈچى Moonshot AI تەرىپىدىن بازارغا سېلىنغان 2.8 تىرىليون پارامېتىرلىق «Kimi K3» ئوچۇق ۋەزىنلىك مودېلى مەيدانغا چىقتى [24]. Kimi K3، ئامېرىكىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مودېللىرىغا (frontier models) جەڭ ئېلان قىلىدىغان ئىقتىدارى بىلەن يۇمشاق دېتال ئېچىش، كۆپ شەكىللىك (multi-modal) ۋە چوڭقۇر تەتقىقات ساھەلىرىدە پەۋقۇلئاددە مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈردى. خىتاي شىركەتلىرىنىڭ چەكلىك ۋە كونا ئەۋلاد ئۆزەكلەر (Nvidia H800 غا ئوخشاش) بىلەن مۇشۇنداق يۇقىرى ئىقتىدارلىق مودېللارنى ئىشلەپچىقىرالىشى، سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىدىكى مۇۋەپپەقىيەتنىڭ پەقەت قاتتىق دېتالنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىگىلا ئەمەس، بەلكى ئالگورىزىملارنىڭ نەقەدەر ئەقىللىق لايىھەلەنگەنلىكىگىمۇ باغلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.

بىراق، خىتاينىڭ بۇ مۇۋەپپەقىيىتى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا كەسكىن بىر بىلىم مۈلۈك ھوقۇقى ۋە ئېمبارگو مۇنازىرىسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى [25]. ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرى سىكوت بېسسېنت (Scott Bessent) ۋە ئاقساراي ئەمەلدارلىرى، Moonshot AI ۋە ئەلىبابا قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرىنى، ئامېرىكىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مودېللىرىنى (Anthropic نىڭ Claude Fable 5 مودېلىغا ئوخشاش) مىليونلىغان ساختا ھېساباتلار ئارقىلىق سۈرۈشتۈرۈپ، «دۈشمەنلەرچە سۈزۈۋېلىش» (adversarial distillation) ھۇجۇملىرى بىلەن كۆچۈرگەنلىك بىلەن ئەيىبلىدى. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ ئامېرىكىنىڭ مىلياردلارچە دوللارلىق تەتقىق قىلىپ ئېچىش سېلىنمىلىرىنىڭ نەتىجىلىرىنى سېكۇنتلار ئىچىدە كۆچۈرۈپ ئاسسىمېترىك بىر ئەۋزەللىككە ئېرىشكەنلىكى توغرىسىدىكى دەۋالارنى كۈچەيتتى.

خىتاي ئىنژېنېرلىرى بولسا، ئۆزلىرى تەرەققىي قىلدۇرغان خاس قۇرۇلما لايىھەلىرى (Kimi Delta Attention ۋە Attention Residuals غا ئوخشاش) ئارقىلىق بۇ دەۋالارنى رەت قىلماقتا. قاتتىق دېتال ۋە يۇمشاق دېتال دۇنياسىدىكى بۇ كەسكىن مۇسابىقە، يەرشارى سۈنئىي ئەقىل بازىرىنى ئىككى پەرقلىق پەلسەپەگە بۆلمەكتە: ئامېرىكا يېتەكچىلىك قىلىۋاتقان يېپىق، يۇقىرى تەننەرخلىق ۋە مونوپوللۇق مودېل پەلسەپەسى بىلەن خىتاي تەشەببۇس قىلىۋاتقان ئوچۇق ۋەزىنلىك، ئىنتايىن ئەرزان ۋە ھەر ساھەگە سىڭدۈرگىلى بولىدىغان مودېل پەلسەپەسى. بۇ پارچىلىنىش، يەرشارى سۈنئىي ئەقىل ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ كەلگۈسىنى بەلگىلەيدۇ.

ھەربىي ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى ساھەسىدىكى سۈنئىي ئەقىل رىقابىتى

سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي ساھەدىكى بىرلىشىشى، ئەنئەنىۋى ئۇرۇش نەزەرىيەلىرىنى تۈپتىن تەۋرىتىپ، دۆلەتلەر ئارىسىدىكى توسۇش تەڭپۇڭلۇقلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە [1]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەر ئىككىلىسى، سۈنئىي ئەقىلنى كەلگۈسىدىكى ئۇرۇشلارنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئامىلى دەپ قارىماقتا ھەمدە ئاپتوماتىك قورال سىستېمىلىرىدىن ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (drone) توپلىرىغىچە، تور مۇداپىئەسىدىن سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى ئەشيا ئوبوروت ئانالىز سىستېمىلىرىغىچە بولغان كەڭ دائىرىدە ھەربىي سېلىنمىلىرىنى تېزلەتمەكتە. ھەربىي سۈنئىي ئەقىل، ئۇرۇش مەيدانىدا قارار چىقىرىش ۋاقتىنى ئىنسان سەزگۈسىدىن ھالقىغان بىر سۈرئەتكە يەتكۈزمەكتە.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى، «Maven قۇرۇلۇشى» (Project Maven) ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش ئالدىنقى قاتاردىكى ھەربىي سۈنئىي ئەقىل پىلانلىرى ئارقىلىق، سۈنئىي ھەمراھ كۆرۈنۈشلىرىنى، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (İHA) سىنلىرىنى ۋە تور ئاخبارات سانلىق مەلۇماتلىرىنى سېكۇنتلار ئىچىدە ئانالىز قىلىپ، ئۇرۇش مەيدانىدا شۇئان نىشان بەلگىلەش ۋە ۋەيران قىلىش قارارى چىقىرالايدىغان ئۇنىۋېرسال قوماندانلىق -كونترول سىستېمىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرماقتا [2]. بۇ ئارقىلىق ئامېرىكا ئارمىيەسى، توقۇنۇش رايونلىرىدا دۈشمەن ئۇنسۇرلىرىنى بايقاش ۋە قارار چىقىرىش دەۋرىيلىكىنى (OODA دەۋرىيلىكى) ئادەم ئىشەنگۈسىز دەرىجىدە قىسقارتىپ تاكتىكىلىق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشنى نىشانلىماقتا. ئامېرىكا بۇ ئۈستۈنلۈكنىڭ قوغدىلىشىنى دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە يەرشارىۋى ھەربىي توسۇش كۈچى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بىر ئالدىنقى شەرت دەپ قوبۇل قىلماقتا.

بۇنىڭغا مۇقابىل ھالدا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، ھەربىي زامانىۋىلىشىشىنى «ھەربىي-پۇقراۋى يۇغۇرۇلۇش» (Military-Civil Fusion – MCF) ئىستراتېگىيەسى ئارقىلىق يۈرگۈزمەكتە [7]. بۇ ئىستراتېگىيەگە ئاساسەن، پۇقراۋى سۈنئىي ئەقىل تەجرىبىخانىلىرى، تېخنىكا گىگانتلىرى ۋە ئاكادېمىك ئورگانلارنىڭ تەرەققىي قىلدۇرغان بارلىق ئالگورىزىملىق ۋە قاتتىق دېتال خاراكتېرلىك ئىلگىرىلەشلىرى بىۋاسىتە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ (PLA) ئىشلىتىشىگە سۇنۇلماقتا. خىتاي، بولۇپمۇ تەيۋەن بوغۇزى ياكى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىغا ئوخشاش يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان بىر توقۇنۇش سېنارىيەسىدە، ئامېرىكا ئاۋىياماتكا فلوتلىرىنى ۋە ئالدىنقى سەپ بازىلىرىنى ئىقتىدارسىز قىلىپ قويىدىغان سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى كېمىگە قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى، ئاپتوماتىك سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى ۋە غايەت زور ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان توپلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەركەزلەشمەكتە.

خىتاينىڭ ھەربىي سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىدە «ئەقىللىقلەشتۈرۈلگەن ئۇرۇش» (intelligentized warfare) ئۇقۇمى گەۋدىلەنمەكتە [10]. بۇ ئۇقۇم، سۈنئىي ئەقىلنىڭ پەقەت قوراللارغا سىڭدۈرۈلۈشى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى ئۇرۇش باشقۇرۇش، پىسخىكىلىق ھەرىكەت ۋە ساختا ئۇچۇر تەشۋىقاتلىرىنىڭمۇ پۈتۈنلەي سۈنئىي ئەقىل ئالگورىزىملىرى تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇشىنى كۆزدە تۇتىدۇ. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ (PLA) ئاخبارات ئورگانلىرى، ئىجتىمائىي ئالاقە سۇپىلىرىدا (ByteDance نىڭ TikTok ىغا ئوخشاش) سۈنئىي ئەقىلدە ئىشلەپچىقىرىلغان ساختا مەزمۇنلارنى تارقىتىپ، رەقىب دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى سىياسىي تەڭپۇڭلۇقلىرىنى بۇزۇش ۋە ئىجتىمائىي قۇتۇپلىشىشنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ئىقتىدارلىرىنى ئۈزلۈكسىز سىنىماقتا.

بىراق، ھەربىي قارارلارنىڭ سۈنئىي ئەقىلگە ئۆتكۈزۈپ بېرىلىشى، خەلقئارا بىخەتەرلىك نۇقتىسىدىن زور بىر مۇقىمسىزلىق ۋە كونترولسىز كەسكىنلىشىش خەۋپىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. سۈنئىي ئەقىل ئالگورىزىملىرىنىڭ «قارا قۇتا» خاراكتېرى ۋە ھەقىقىي ئۇرۇش تەجرىبىسىدىن (سانلىق مەلۇمات كەمتۈكلۈكىدىن) مەھرۇم بولۇشى، كىرىزىس پەيتلىرىدە سىستېمىلارنىڭ كۈتۈلمىگەن خاتا قارارلارنى چىقىرىشىغا (خاتا ئاگاھلاندۇرۇش ياكى ئۆز ئارا ئېتىشىپ قېلىشقا ئوخشاش) يول ئېچىشى مۇمكىن. رەقىبلەرنىڭ بىر-بىرىنىڭ نىيەتلىرىگە بولغان چوڭقۇر ئىشەنچسىزلىكى ۋە ئاپتوماتىك سىستېمىلارنىڭ سۈرئىتىگە ماسلىشىش مەجبۇرىيىتى، دىپلوماتىك ھەل قىلىش يوللىرىنى پۈتۈنلەي توسۇپ قېلىپ، تىنچ ئوكياندا ئاپەت خاراكتېرلىك بىر توقۇنۇشنىڭ پىلتىسىگە ئوت تۇتاشتۇرۇشى مۇمكىن.

سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ئىمكانىيەتلىرى، يەرشارى سانائەت ۋە سودا تەڭپۇڭلۇقلىرىنى تۈپتىن تۈزىتىپ يېڭى بايلىق ۋە بېقىندىلىق ساھەلىرىنى ياراتماقتا [1]. McKinsey & Company نىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، ئىجادىي سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەرشارى ئىقتىسادىغا ھەر يىلى 4.4 تىرىليون دوللاردىن ئارتۇق قوشۇلما قىممەت يارىتىشى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ غايەت زور ئىقتىسادىي تورتتىن ئەڭ چوڭ نېسىۋىنى ئېلىشنى خالايدىغان ھەر ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ، سۈنئىي ئەقىلنى مىللىي تەرەققىيات ۋە سانائەت سىياسەتلىرىنىڭ مەركىزىگە قويماقتا. سۈنئىي ئەقىل رىقابەت، ئىقتىسادىي ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇشتا ھالقىلىق بىر كاتالىزاتور (تېزلەتكۈچى) رولىنى ئوينىماقتا.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىقتىسادىي قوشۇلما قىممىتىنى كۆپىنچە پۇل-مۇئامىلە، يۇمشاق دېتال ساھەسى، رەقەملىك سېتىش ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق مۇلازىمەتلەر ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرماقتا [2]. ئامېرىكا ئەندىزىسى، ئىستېمالچىغا بىۋاسىتە يۈزلەنگەن مۇشتەرىلىككە ئاساسلانغان يۇمشاق دېتاللار ۋە بۇلۇتنى ئاساس قىلغان كارخانا مۇلازىمەتلىرى (SaaS) ئارقىلىق يۇقىرى پايدا نىسبىتىگە ئېرىشىشنى ئىشقا ئاشۇرماقتا. Google، Amazon ۋە Microsoft قاتارلىق بۇلۇت گىگانتلىرى، يەرشارى سۈنئىي ئەقىل يۇمشاق دېتال بازىرىنى ۋە ئابونت سانلىق مەلۇماتلىرىنى ئۆز مۇلازىمېتىرلىرىغا توپلاپ، يەرشارىۋى بىر مونوپوللۇق ئورنىتىش ئىستراتېگىيەسىنى داۋاملاشتۇرماقتا.

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بولسا، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى بىۋاسىتە ئىشلەپچىقىرىش جەريانلىرىغا ۋە زاۋۇتلارغا سىڭدۈرۈش نۇقتىسىدا رەقىبى يوق ھالغا كەلمەكتە [10]. خىتاينىڭ مۇكەممەل ۋە بىر گەۋدىلەشكەن سانائەت ئۇل ئەسلىھەسى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاپتوموبىل، ئەقىللىق ياسىمىچىلىق، قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە باشقۇرۇش ۋە ئىنچىكە يېزا ئىگىلىكى قاتارلىق ئەمەلىي ياساش ساھەلىرىدە تېز سۈرئەتتە ئومۇملىشىشىغا تۈرتكە بولماقتا. مەسىلەن، خىتاينىڭ سانائەت روبوتى ئورۇنلاشتۇرۇش نىسبىتى ئامېرىكىنىڭ ئورنىتىش نىسبىتىنىڭ دەل بەش ھەسسىسىگە يېتىپ، زاۋۇتلاردا ئادەم كۈچىگە بولغان تايىنىشنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈردى. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ ياساش سانائىتىدىكى ئۈنۈمدارلىقىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرۇپ، يەرشارى رىقابەت كۈچىنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرمەكتە.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەسىنىڭ سىجىللىقىنى ساقلاش ئۈچۈن، غايەت زور مىقداردا ئۈزلۈكسىز ۋە ئەرزان ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسى تەمىناتى زۆرۈر بولۇۋاتىدۇ [17]. ئامېرىكا سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنىڭ ئېنېرگىيە ئېھتىياجى، دۆلەتنىڭ پارچىلىنىپ كەتكەن ئېلېكتىر تورى ۋە قاتتىق مۇھىت ئاسراش نىزاملىرى سەۋەبىدىن ئېغىر بىر قىيىنچىلىققا دۇچ كەلمەكتە. خىتاي بولسا، قايتا ھاسىل بولىدىغان پاكىز ئېنېرگىيە تېخنىكىلىرىدا (قۇياش، شامال ۋە باتارىيە ساقلاش سىستېمىلىرى) دۇنيا يېتەكچىسى بولغانلىقتىن، بۇ ئېنېرگىيە چەكلىمىسىنى يېڭىشتە تېخىمۇ ئەۋزەل ئورۇندا تۇرماقتا. بېيجىڭ، غەربىي ئۆلكىلەردە قۇرغان ئەرزان سۇ ئېلېكتىر ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى ئەسلىھەلىرى ئارقىلىق سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنىڭ ئېلېكتىر تەننەرخىنىڭ يېرىمىنى تولۇقلاپ بەرمەكتە.

بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل بىر تەرەپ قىلىش تەننەرخىنى (token تەننەرخىنى) ئامېرىكىلىق رەقىبلىرىگە سېلىشتۇرغاندا ئاساسەن ئوندىن بىر سەۋىيەسىگە چۈشۈرۈشىنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ. تۆۋەن بىر تەرەپ قىلىش تەننەرخلىرى، خىتاينىڭ Kimi K3 ياكى Qwen مودېللىرىنىڭ يەرشارى جەنۇبىدىكى ئوتتۇرا ۋە كىچىك تىپتىكى كارخانىلار، شۇنداقلا دۆلەت ئورگانلىرى تەرىپىدىن تەبىئىي تاللاش سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشىنى قولايلاشتۇرماقتا. شۇڭلاشقا، ئېنېرگىيە ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە سانائەت بىرلىشىشى، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈكنىڭ ئەڭ بەلگىلىگۈچى ئامىللىرىدىن بىرى سۈپىتىدە گەۋدىلەنمەكتە.

قانۇن، ئەخلاق ۋە خەلقئارالىق سۈنئىي ئەقىل باشقۇرۇشى

سۈنئىي ئەقىلنىڭ تېز سۈرئەتتە ئومۇملىشىشى، ئىنسانىيەت تارىخى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، مىسلى كۆرۈلمىگەن ئەخلاقىي، قانۇنىي ۋە بىخەتەرلىك خەۋپلىرىنى پەيدا قىلماقتا [4]. ئالگورىزىملىق بىر تەرەپلىمە قاراشلار، خاتا ئۇچۇر تارقىلىشى، تور بىخەتەرلىكى يوچۇقلىرى ۋە ئاپتوماتىك سىستېمىلارنىڭ قانۇنىي مەسئۇلىيىتى قاتارلىق مەسىلىلەر خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئورتاق بىر باشقۇرۇش رامكىسى شەكىللەندۈرۈشىنى زۆرۈرىيەتكە ئايلاندۇردى. لېكىن، بۇ باشقۇرۇش ئىزدىنىشى، دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلەرنىڭ ئۆز مىللىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى يەرشارىۋى ئۆلچەم سۈپىتىدە تېڭىش كۈرىشىگە سەھنە بولماقتا.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە غەربلىك ئىتتىپاقداشلىرى، سۈنئىي ئەقىل ئەخلاق ئۆلچەملىرىنى كىشىلىك ھوقۇق، پۇقرالار ئەركىنلىكى، سانلىق مەلۇمات مەخپىيەتلىكى ۋە سۆز ئەركىنلىكى دائىرىسىدە شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشماقتا [5]. غەرب لاگېرى سۈنئىي ئەقىلنىڭ مۇستەبىت تۈزۈملەر تەرىپىدىن ئاممىۋى كۆزىتىش، ئىجتىمائىي نومۇر قويۇش ۋە ئىجتىمائىي ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇش مەقسىتىدە ئىشلىتىلىشىنى قاتتىق تەنقىد قىلماقتا، ھەمدە خىتاينىڭ «رەقەملىك مۇستەبىتلىك» ئېكسپورت قىلىشىنى توسۇشنى مەقسەت قىلماقتا. ئەمما غەربنىڭ بۇ قىممەت قاراشنى مەركەز قىلغان يۆنىلىشى، ئۆز تېخنىكا گىگانتلىرىنىڭ مونوپوللۇقىنى قوغداش تىرىشچانلىقى سۈپىتىدىمۇ چۈشىنىلمەكتە.

بۇنىڭغا قارشى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، سۈنئىي ئەقىل باشقۇرۇشىغا دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، ئىجتىمائىي مۇقىملىق ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى نۇقتىسىدىن مۇئامىلە قىلماقتا [9]. خىتاينىڭ ئىچكى سىياسەتتە يۈرگۈزۈۋاتقان قاتتىق بەلگىلىمىلىرى ئالگورىزىملارنىڭ ئىجتىمائىي تەرتىپكە زىيان يەتكۈزۈشىنى توسۇشنى مەقسەت قىلىدۇ، تاشقى دىپلوماتىيەدە بولسا خىتاي، ئىگىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىدىغان ۋە ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشمايدىغان جانلىق بىر يەرشارىۋى باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى تەشەببۇس قىلماقتا. خىتاينىڭ بۇ پوزىتسىيەسى، ئىگىلىك ھوقۇقنى ھەممە نەرسىدىن ئۈستۈن كۆرىدىغان ۋە غەربنىڭ ئەخلاقىي زورلاشلىرىدىن بىزار بولغان نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن ئىنتايىن جەلپكار بىر تاللاش بولۇۋاتىدۇ.

دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى بۇ چوڭقۇر ئىختىلاپ، خەلقئارالىق سۇپىلاردىكى دىپلوماتىك ئاۋاز بېرىش ۋە باشلىقلار يىغىنلىرىدا ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا چىقماقتا [15]. مەسىلەن، 2025-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن پارىژ سۈنئىي ئەقىل ھەرىكەت يىغىنىدا، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ تېخنىكىغا ئادىل ئېرىشىشىنى ۋە ئىقتىدار قۇرۇلۇشىنى قوللايدىغان ئورتاق خىتابنامىگە، خىتاي، فىرانسىيە، ھىندىستان ۋە باشقا 61 دۆلەت ئىمزا قويغان بولسا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى خىتابنامىدىكى قاتتىق چەكلىمىلەرنىڭ ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش ئەركىنلىكىنى بوغۇپ قويىدىغانلىقىنى سەۋەب قىلىپ ئىمزا قويۇشنى رەت قىلغان. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكىنىڭ بىر تەرەپلىمە «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» (America First) پوزىتسىيەسىنىڭ يەرشارىۋى ھەمكارلىق ئاساسىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغانلىقىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلدى.

خىتاي بولسا، بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش مەقسىتىدە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا ئاكتىپ قەدەملەرنى تاشلىماقتا ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ سۈنئىي ئەقىل باشقۇرۇشىغا باراۋەر قاتنىشىشىنى قوللايدىغان «يەرشارى سۈنئىي ئەقىل باشقۇرۇش تەشەببۇسى»نى يۈرگۈزمەكتە. 2026-يىلى 7-ئايدا شاڭخەيدە قۇرۇلغان دۇنيا سۈنئىي ئەقىل ھەمكارلىق تەشكىلاتى (WAICO) قاتارلىق يېڭى كۆپ تەرەپلىك سۇپىلار ئارقىلىق، بېيجىڭ، غەربنى مەركەز قىلغان قائىدىلەردىن سىرت يېڭى بىر رەقەملىك مىزانلىق تەرتىپ بەرپا قىلىشنى نىشانلىماقتا. بۇ ئەھۋال، سۈنئىي ئەقىل ئەخلاقى ۋە نىزاملارىنىڭ ئەمدىلىكتە پەقەت بىر قانۇنىي مەسىلە بولۇپلا قالماي، يەرشارىۋى كۈچ كۈرىشىنىڭ ئەڭ ئۆتكۈر مىزانلىق قورالىغا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلىماقتا.

تېخنىكىلىق بۆلۈنۈش ۋە يەرشارىۋى گېئو-سىياسىي تەسىرلەر

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى سۈنئىي ئەقىل ئۇرۇشى، يەرشارى تېخنىكا ئېكولوگىيە سىستېمىسىنى مۇقەررەر بىر «بۈيۈك يېرىلىش» (The Great Bifurcation) ۋە قۇتۇپلىشىش جەريانىغا سۆرىمەكتە [14]. دۇنيا ئاستا-ئاستا بىر-بىرىگە ماسلاشمايدىغان، پەرقلىق تېخنىكىلىق ئۆلچەملەرگە، يۇمشاق دېتال قۇرۇلمىلىرىغا، سانلىق مەلۇمات قائىدىلىرىغا ۋە قاتتىق دېتال ئۇل ئەسلىھەلىرىگە ئىگە ئىككى ئايرىم تېخنىكا بلوكىغا بۆلۈنمەكتە. بىر تەرەپتە ئامېرىكىنى مەركەز قىلغان يېپىق ۋە قىممەت سىستېمىلار ئورۇن ئالغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتە خىتاينى مەركەز قىلغان ئوچۇق، ئەرزان ۋە ھەر ساھەگە سىڭدۈرگىلى بولىدىغان سىستېمىلار ئورۇن ئالماقتا.

بۇ بۆلۈنۈشنىڭ ئەڭ قىزىق سېپىنى، ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئوتتۇرىسىدا قىسىلىپ قالغان يەرشارى جەنۇبى جۇغراپىيەسى (شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا، ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكىسى ۋە ئوتتۇرا شەرق) تەشكىل قىلماقتا [17]. خىتاي، «رەقەملىك يىپەك يولى» (Digital Silk Road – DSR) تۈرى دائىرىسىدە بۇ رايونلاردىكى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە سۇ ئاستى ئوپتىك تالالىق كابېللىرى، 5G ئاساسىي پونكىتلىرى ۋە ئەقىللىق شەھەر سىستېمىلىرىنى ئېكسپورت قىلىش ئارقىلىق، خىتاي سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنىڭ بۇ جايلاردا دېفولت (تەبىئىي) ئۆلچەمگە ئايلىنىشىنى ئىشقا ئاشۇرماقتا. غەرب دۆلەتلىرى مەبلەغ سېلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرغان بۇ غايەت زور ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرى، خىتاينى يەرشارى جەنۇبى ئۈستىدە ئۇزۇن مۇددەتلىك گېئو-سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بىر ھۆكۈمرانلىق ئورنىغا ئېرىشتۈرۈۋاتىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاي، يەرشارى جەنۇبى دۆلەتلىرىنىڭ يەرلىك ئېھتىياجلىرىغا ئۇيغۇن كېلىدىغان «يەرلىكلەشتۈرۈلگەن سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى»نى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارقىلىق دىپلوماتىك جەھەتتە نومۇر ئالماقتا [6]. مەسىلەن، DeepSeek نىڭ ئوچۇق ۋەزىنلىك R1 مودېل قۇرۇلمىسى سايىسىدا ئافرىقىلىق يۇمشاق دېتال ئاچقۇچىلار مودېلنى چۈشۈرۈپ ئىسۋاخىلى (Swahili)، خائۇسا (Hausa) ۋە ئامخارا (Amharic) غا ئوخشاش يەرلىك تىللارنى سىستېمىغا سىڭدۈرەلىدى. ئىسلام شەرىئىتى قائىدىلىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان ئىسلامىي سۈنئىي ئەقىل مودېلى «NurAI»مۇ، يەنە ئوخشاشلا DeepSeek نىڭ تېخنىكىلىق ئاساسى ئۈستىگە قۇرۇلغان. بۇ خىل يەرلىكلەشتۈرۈلگەن ھەل قىلىش چارىلىرى، خىتاينىڭ يەرشارى جەنۇبى نەزىرىدە مۇستەملىكىچى بولمىغان، ئادىل ۋە ھەمبەھىرلىنىدىغان بىر تېخنىكا شېرىكى دەپ قارىلىشىنى ئىشقا ئاشۇرماقتا.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بولسا، ئۆزىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مودېللىرىنىڭ (frontier models) ۋە ئۆزەكلىرىنىڭ تارقىلىشىنى سىياسىي ۋە ھەربىي جەھەتتىكى ماسلىشىش شەرتىگە باغلىغان تېخىمۇ تاللىغۇچى ۋە چەكلىگۈچى خاراكتېرگە ئىگە بىر ئېكسپورت سىياسىتىنى يۈرگۈزمەكتە [14]. ئامېرىكىنىڭ بۇ قاتتىق سىياسىتى نۇرغۇنلىغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى ئىختىيارسىز ھالدا خىتاينىڭ جانلىق ۋە ئەرزان تېخنىكا بلوكىغا كىرىشكە مەجبۇر قىلماقتا. بۇ ئىككى قۇتۇپلۇق ۋەزىيەت، كۆپلىگەن دۆلەت ھالقىغان يەرشارى شىركەتلىرى ۋە خىتاي بازىرى ئۈچۈن يەرلىك خىتاي سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنى (Alibaba Cloud غا ئوخشاش) ئىشلىتىشكە، غەرب دۇنياسىدا بولسا ئامېرىكا سىستېمىلىرىنى (OpenAI غا ئوخشاش) ئىشلىتىشكە مەجبۇر بولغان تاللاش قىيىن قوش قۇتۇپلۇق بىر مەشغۇلات رېئاللىقى ياراتماقتا.

بۇ تېخنىكىلىق يېرىلىش، يەرشارىۋى سانلىق مەلۇمات ئېقىمىنى ۋە تور ئىگىلىك ھوقۇق چېگرالىرىنىمۇ ئۆتكۈر سىزىقلار بىلەن بۆلمەكتە. تورنىڭ ۋە رەقەملىك مۇلازىمەتلەرنىڭ «splinternet» (پارچىلانغان تور) دەپ ئاتىلىدىغان بۆلۈنگەن بىر قۇرۇلمىغا ئۆزگىرىشى، يەرشارىۋى ئۇچۇر ھەمبەھىرلىنىشنى قىيىنلاشتۇرماقتا ۋە تور بىخەتەرلىكى يوچۇقلىرىنى كۆپەيتمەكتە. دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلەرنىڭ يەرشارى جەنۇبى ئۈستىدىكى بۇ ئۇل ئەسلىھە ۋە سۈنئىي ئەقىل تەسىرىنى ئورنىتىش ئۇرۇشى، كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىنىڭ چېگرالىرىنى ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مۇناسىۋەتلىرىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ ئاساسلىق گېئو-سىياسىي يېرىلىش سىزىقى بولۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.

كەلگۈسى يۈزلىنىشلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك يەكۈنلەر

كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن مۆلچەرلەر، ئومۇمىي سۈنئىي ئەقىلغا (AGI) يېتىش ۋاقتىنىڭ قىسقىرىشىغا ئەگىشىپ، دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇقىمسىزلىق ۋە توقۇنۇش خەۋپلىرىنىڭ تېخىمۇ يامراپ كېتىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە [1]. RAND  شىركىتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان «Breakwater» (دولقۇن توسقۇچى) ئىستراتېگىيەلىك ئۇرۇش تەقلىدى، تەرەپلەردىن بىرىنىڭ رەقىبىنىڭ AGI سەۋىيەسىگە يېتىپ، مۇتلەق تېخنىكىلىق مونوپوللۇق ئورنىتىدىغانلىقىغا قارىتا ھېس قىلغان قورقۇنچى سەۋەبىدىن، ئالدىنى ئېلىش  (preventive) خاراكتېرلىك بىر تور ھۇجۇمىنى ياكى فىزىكىلىق بۇزغۇنچىلىق ھەرىكىتىنى قوزغىتىپ قويىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئەھۋال، سۈنئىي ئەقىل رىقابىتىنىڭ كونترولسىز بىر ھەربىي توقۇنۇشقا ئايلىنىپ كېتىش خەۋپىنىڭ نەقەدەر يۇقىرى ئىكەنلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا كۆرسەتمەكتە.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئوتتۇرىسىدا پۈتۈنلەي قىسىلىپ قېلىشنى خالىمايدىغان ئوتتۇرھال دۆلەتلەر (تۈركىيە، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەزالىرى ۋە قولتۇق دۆلەتلىرى) ئۈچۈن «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سۈنئىي ئەقىل» (sovereign AI) ئۇل ئەسلىھەسىنى قۇرۇپ چىقىش مەۋجۇتلۇققا تاقىلىدىغان بىر زۆرۈرىيەتكە ئايلانماقتا [3]. بۇ دۆلەتلەر، ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت سانلىق مەلۇماتلىرىنى قوغداش، تور بىخەتەرلىكى يوچۇقلىرىدىن قۇتۇلۇش ۋە ئۆز تىللىرىنى شۇنداقلا مەدەنىيەت قىممەت قاراشلىرىنى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىغا سىڭدۈرۈش مەقسىتىدە، يەرلىك ئالدىنقى قاتاردىكى مودېللىرىنى مەشىقلەندۈرۈش ۋە دۆلەتلىك دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيۇتېر مەركەزلىرىنى قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن ئۇنىۋېرسال پىلانلارنى باشلىماقتا. ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سۈنئىي ئەقىل، كەلگۈسىدە دۆلەتلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنىڭ ئەڭ ئاساسىي كاپالىتى بولىدۇ.

تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىمۇ، بۇ يەرشارىۋى تېخنو-سىياسىي كۈچلىنىشتە، ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن ئاكتىپ قەدەملەرنى بېسىشقا مەجبۇر [4]. تۈركىيە، پەقەتلا بىر بلوكنىڭ يېپىق ۋە مەجبۇرلىغۇچى تېخنىكا سىستېمىسىغا مەھكۇم بولۇپ قالماسلىق ئۈچۈن، ھەم ئامېرىكا مەنبەلىك ئالدىنقى قاتاردىكى مودېللارنى (frontier models) ھەم خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلغان ئوچۇق مەنبەلىك تاللاشلارنى ئارىلاشما بۇلۇت سىستېمىلىرىدا (hybrid cloud systems) بىرلىكتە ئىشلىتىدىغان جانلىق بىر كۆپ خىللاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى يۈرگۈزۈشى كېرەك. مۇشۇ ئارقىلىق تۈركىيە ھەم سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكىنى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدە كاپالەتكە ئىگە قىلالايدۇ ھەمدە ئەڭ يېڭى ئالگورىزىملىق ئىلگىرىلەشلەردىن ئۈزلۈكسىز تۈردە بەھرىمەن بولالايدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، تۈركىيەنىڭ تەرەققىي قىلغان دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ۋە يەرلىك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارلىرى (İHA/SİHA تېخنىكىلىرىغا ئوخشاش)، سۈنئىي ئەقىلنىڭ فىزىكىلىق دۇنيادىكى قوللىنىشچان پىروگراممىلىرىدا تۈركىيەگە تەڭداشسىز پۇرسەتلەرنى سۇنماقتا [10]. يەرلىك ھەربىي ئاپتوماتىك سىستېمىلىرىنىڭ خىتاينىڭ ئوچۇق مەنبەلىك ئامبارلىرىدىن ۋە ئامېرىكىنىڭ پۇقراۋى يۇمشاق دېتال ئىقتىدارلىرىدىن سۈزۈلۈپ چىققان ئارىلاشما مودېل ۋە ئالگورىزىملار بىلەن قوراللاندۇرۇلۇشى، دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىدىكى توسۇش كۈچىمىزنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەيدۇ. ئەمما بۇنىڭ ئۈچۈن، ساپالىق STEM (ئىلىم-پەن، تېخنىكا، قۇرۇلۇش ۋە ماتېماتىكا) ئەمگەك كۈچلىرىنى دۆلەتتە ساقلاپ قالىدىغان جەلپ قىلارلىق تېخنو-ئىگىلىك تىكلەش ئېكولوگىيە سىستېمىلىرىنى قۇرۇپ چىقىش ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگىدۇر.

رايونلۇق ھەمكارلىقلار ۋە كۆپ تەرەپلىك تېخنىكا دىپلوماتىيەسى سۇپىلىرىمۇ تۈركىيەنىڭ بۇ يەرشارىۋى مۇسابىقىدە قولىنى كۈچەيتىدىغان يەنە بىر ۋاسىتىدۇر [15]. تۈركىيە، ھەم ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىشەنچلىك سۈنئىي ئەقىل نىزاملىرىغا ماسلىشىشى، ھەمدە يەرشارى جەنۇبى دۆلەتلىرى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان ئورتاق رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىدە ئاكتىپ بىر رول ئوينىشى كېرەك. مۇشۇ ئارقىلىق تۈركىيە، تېخنو-سىياسىي قۇتۇپلىشىشتا بىر ھەمراھ بولۇشتىن كۆرە، يەرشارىۋى قائىدىلەرنىڭ بەلگىلىنىشىگە تۆھپە قوشىدىغان مۇستەقىل بىر ئاكتىيور سۈپىتىدە ئۆز ئورنىنى مۇستەھكەملىيەلەيدۇ.

ئاخىرقى تەھلىلدە، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىنىڭ غالىبى، پەقەتلا «ئەڭ ئەقىللىق ياكى ئەڭ قىممەت مودېل»نى ئىشلەپچىقارغان تەرەپ بولمايدۇ، ئەسلى يەڭگۈچى، بۇ تېخنىكىلارنى ئەڭ يۇقىرى تور بىخەتەرلىكى سەزگۈرلۈكى بىلەن قوراللاندۇرغان، ئېنېرگىيە توسالغۇلىرىنى ئەقىللىق ھالدا باشقۇرغان ۋە سۈنئىي ئەقىلنى رېئال ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىسادىغا، جەمئىيەت پاراۋانلىقىغا ۋە دۆلەتنىڭ ماسلىشىشچانلىقىغا ئەڭ ئۈنۈملۈك شەكىلدە سىڭدۈرۈشكە مۇۋەپپەق بولغان مىللەتلەر بولىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ غايەت زور تېخنو-سىياسىي كۈرەشتىن ئېلىنىدىغان ئەڭ قىممەتلىك ساۋاق، كەلگۈسى دۇنيادا مۇستەقىللىقنىڭ يولى يەرلىك يېڭىلىق يارىتىش، ئەقىللىق ئېنېرگىيە باشقۇرۇش ۋە ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارىدىن ئۆتىدىغانلىقىدۇر.

پايدىلانمىلار (REFERENCES):

1. Nourhan Tosson Ibrahim, «The Impact of AI on Global Power Shifts: A Case Study of U.S.-China Rivalry», 1 November 2025, World Scientific Publishing.

2. Weng Xin, «大国博弈与新秩序|中美AI 竞争：从技术到国家战略的博弈», 11 May 2025, CSCI Pengyuan.

3. Kriter Dergi Editör Kurulu, «Yeni Yüzyılın Soğuk Savaşı: ABD-Çin Arasındaki Yapay Zekâ Temelli Teknopolitik Rekabet», Haziran 2025, Kriter Dergi.

4. Şeyda Nur Çakan & Mehmet Göküş, «Yapay Zekada İki Küresel Güç: ABD ve Çin’in Yapay Zeka Stratejileri Üzerine Bir İnceleme», 2 Aralık 2025, DergiPark – Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi.

5. U.S. House Committee on the Judiciary, «US-China AI Race: AI Policy as Industrial Policy», 2 April 2025, U.S. House of Representatives.

6. Kada Ameur & Rachid Saad, «السباق العالمي بين الصين والولايات المتحدة الأمريكية لقيادة الذكاء الاصطناعي: الاستراتيجيات والتجاذبات», 1 January 2023, Algerian Scientific Journal Platform (ASJP).

7. U.S.-China Economic and Security Review Commission, «Chapter 3 – U.S.-China Competition in Emerging Technologies», November 2024, U.S. Government (USCC).

8. PMC Editorial Board, «Formation of an Anti-Chinese Consensus among US ›Think Tanks‹: From D. Trump to J. Biden», 2022, PubMed Central (PMC).

9. Institute of International and Strategic Studies, «U.S.-China Strategic Competition in Technology: Analysis and Prospects», 2022, Peking University (IISS).

10. Yuekai Securities Research Department, «中美人工智能（AI）竞争：道路比技术更重要», 25 March 2026, Yuekai Securities.

11. Sina Finance Editorial Team, «中美人工智能（AI）竞争：道路比技术更重要 – 新浪财经», 26 March 2026, Sina Finance.

12. Shams Center for Consulting and Strategic Studies, «اتجاهات الصراع: الذكاء الاصطناعي ومسارات الهيمنة الأمريكية – الصينية», May 2025, Shams Center.

13. Martin Chorzempa, «How the AI boom shrugged off the DeepSeek shock and keeps gaining steam», 2026, Peterson Institute for International Economics (PIIE).

14. Boston Consulting Group, «The Great Divide: How the US and China Are Splitting the AI World», 2026, Boston Consulting Group (BCG).

15. Cai Cuihong & Wang Biye, «美国对华科技竞争›战争化›策略», 2025, Fudan University.

16. Oxford University Press Editorial, «Navigating Turbulence: The Challenge of Inclusive Innovation in the US–China AI Race», 2024, Oxford Academic.

17. Otaviano Canuto, «The New South as a Frontline of the U.S.-China Technological Rivalry», 11 February 2026, Policy Center for the New South.

18. Al Bilad Press, «التنافس الأميركي–الصيني على الذكاء الاصطناعي: أين تكمن مصالح دول الخليج العربي؟», 2025, Al Bilad Press.

19. Shanghai Fair Trade Commission, «美国智库发布报告分析中美技术竞争走向», 2025, Shanghai Fair Trade Service Net.

20. Ngor Luong, «Two Loops: How China’s Open AI Strategy Reinforces Its Industrial Dominance», 23 March 2026, U.S.-China Economic and Security Review Commission.

21. Wikipedia Contributors, «Stargate LLC – Wikipedia», 2025-2026, Wikipedia, The Free Encyclopedia.

22. IISS Experts, «With Stargate, will the US win the AI race?», January 2025, The International Institute for Strategic Studies (IISS).

23. Indigo Dergisi Editörü, «ABD – Çin yapay zeka rekabeti yeni bir küresel teknoloji savaşına mı dönüşüyor?», 11 Şubat 2026, İndigo Dergisi.

24. US-China Business Council, «Assessing the US-China Tech Competition — And What’s At Stake», 2025, US-China Business Council.

25. 24.ae Haber Merkezi, «حرب الرقائق تشعل سباق الذkاء الاصطناعي بين الصين وأمريكا», 24 Temmuz 2026, 24.ae.

ئىنكاسلار: