تەيۋەننىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە ھەربىي مەسىلىلەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئامېرىكا پارلامېنتى تەتقىقات مۇلازىمەت بۆلۈمى 2026-يىلى 4-ئىيۇن «تەيۋەن: مۇداپىئە ۋە ھەربىي مەسىلىلەر» (Taiwan: Defense and Military Issues) ناملىق دوكلاتنىڭ يېڭىلانغان نۇسخىسىنى ئېلان قىلدى. دوكلات تەيۋەن بوغۇزىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي مەنزىرىسى ۋە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى تەسىرىگە ئائىت بولۇپ، بۇ تەتقىقاتنى ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئانالىز قىلىش ئىنتايىن مۇھىم. تۆۋەندە ئامېرىكا پارلامېنتى تەتقىقات مۇلازىمەت بۆلۈمى (CRS) تەرىپىدىن تەييارلانغان مەزكۇر دوكلاتنىڭ سىستېمىلىق خۇلاسىسى ۋە تەھلىلى سۇنۇلدى.

ئامېرىكا پارلامېنتى تەتقىقات مۇلازىمەت بۆلۈمى (Congressional Research Service – CRS) تەرىپىدىن يېڭىلانغان بۇ دوكلات، نۆۋەتتىكى تەيۋەن بوغۇزىدىكى مۇرەككەپ ۋەزىيەتنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە[1- بەت]. مەزكۇر ھۆججەت تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىك مۇھىتى، ئامېرىكىنىڭ مۇداپىئە سىياسىتى ۋە ئىككى تەرەپلىك ھەربىي ھەمكارلىقنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بەرگەن. دوكلاتنىڭ ئېلان قىلىنىش ۋاقتى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى يېڭى ئۆزگىرىشلەر ۋە تەيۋەننىڭ مۇداپىئە خامچوتىدىكى تالاش-تارتىشلار كۈچەيگەن بىر پەيتكە توغرا كەلگەن.

تەيۋەننىڭ نۆۋەتتىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ نەچچە ئون يىللىق زامانىۋىلاشتۇرۇش مۇساپىسىنىڭ تۈرتكىسىدە زور بېسىمغا دۇچ كەلمەكتە. خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ تەيۋەننى «بىرلىككە كەلتۈرۈش» ئىرادىسى ۋە بۇ جەرياندا كۈچ ئىشلىتىشتىن ۋاز كەچمەسلىك پوزىتسىيەسى رايوننىڭ تىنچلىقىغا بىۋاسىتە تەھدىت سالماقتا. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمىدىن تارتىپ پۈتۈنلەي قوراللىق تاجاۋۇز قىلىشقىچە بولغان تۈرلۈك ھەربىي سېنارىيەلەرنى ئىجرا قىلىش ئىقتىدارىنى ئۈزلۈكسىز ئۆستۈرمەكتە[1- بەت].

ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسىنىڭ (Central Intelligence Agency – CIA) سابىق مۇدىرى ۋىليام بۇرنسنىڭ 2023-يىلىدىكى مەلۇماتلىرىغا تايانغاندا، خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىگە 2027-يىلىغىچە تەيۋەنگە تاجاۋۇز قىلىشقا تەييار تۇرۇش توغرىسىدا كۆرسەتمە بەرگەن. گەرچە بۇ ۋاقىت جەدۋىلى چوقۇم ئۇرۇش بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمىسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ ھەربىي جەھەتتىكى نىشانىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال تەيۋەننىڭ مۇداپىئە تەييارلىقىنى تېزلىتىشىنى تەقەززا قىلماقتا[1- بەت].

خىتاينىڭ «كۈلرەڭ رايون» (Gray Zone) پائالىيەتلىرى تەيۋەننىڭ ھەربىي ۋە ئىجتىمائىي چىدامچانلىقىنى سىجىل ئاجىزلاشتۇرۇشقا قارىتىلغان. بۇ پائالىيەتلەر ھاۋا ۋە دېڭىز چارلاشلىرى، تور ھۇجۇملىرى ۋە تەشۋىقات ئۇرۇشلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنداق توقۇنۇشسىز بېسىم ئىشلىتىش تاكتىكىسى تەيۋەن ئارمىيەسىنىڭ مەشغۇلات چىقىمىنى ئاشۇرۇپلا قالماي، جەمئىيەتتە ۋەھىمە ۋە ئەنسىزلىك يارىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ[1- بەت].

تەيۋەن ھۆكۈمىتى بۇ تەھدىتلەرگە قارىتا دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرغان. بولۇپمۇ 2024-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا خامچوتنىڭ %7.5 ئېشىشى ۋە 2026-يىلى ئۈچۈن بېكىتىلگەن «ئالاھىدە خامچوت» تەيۋەننىڭ ئۆزىنى قوغداش ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما، تەيۋەن پارلامېنتى ئىچىدىكى سىياسىي ئىختىلاپلار، بولۇپمۇ مەمۇرىي تارماقلار بىلەن ئۆكتىچىلەر كونتروللۇقىدىكى قانۇن چىقىرىش ئورنى ئوتتۇرىسىدىكى تالاش-تارتىشلار مۇداپىئە مەبلىغىنىڭ ئۈنۈملۈك ئىشلىتىلىشىگە توسالغۇ بولماقتا[1- بەت].

دوكلاتتا تەيۋەن دۇچ كېلىۋاتقان ئىچكى قىيىنچىلىقلار ئۈستىدە توختالغاندا، ئەسكەر قوبۇل قىلىش، تەربىيەلەش ۋە ساقلاپ قېلىش مەسىلىلىرىنىڭ ئېغىرلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تەيۋەننىڭ ئېنېرگىيە، سۇ ۋە ئالاقە قاتارلىق ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ سىرتقى دەخلى-تەرۇزلارغا نىسبەتەن ئاجىزلىقى دۆلەت بىخەتەرلىكىدىكى چوڭ بىر يوچۇق سۈپىتىدە باھالانغان. بۇ مەسىلىلەر ھەل قىلىنمىسا، قورال-ياراق سېتىۋېلىشنىڭلا يېتەرلىك بولمايدىغانلىقى ئەسكەرتىلگەن[1- بەت].

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تەيۋەن سىياسىتى 1979-يىلىدىكى «تەيۋەن بىلەن مۇناسىۋەت قانۇنى» (Taiwan Relations Act – TRA) ئاساسىدا شەكىللەنگەن. بۇ قانۇن ئامېرىكىنىڭ تەيۋەننى ئۆزىنى قوغداشقا يېتەرلىك مۇداپىئە قوراللىرى بىلەن تەمىنلەش مەجبۇرىيىتىنى بېكىتكەن. شۇنداقلا، تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سالىدىغان ھەر قانداق كۈچ ئىشلىتىش ھەرىكىتىگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى ساقلاشنى نىشان قىلىدۇ[2- بەت].

ئامېرىكىنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك» (Strategic Ambiguity) سىياسىتى ئۇزۇن يىللاردىن بېرى تەيۋەن بوغۇزىدىكى تىنچلىقنى ساقلاشنىڭ قورالى بولۇپ كەلدى. بۇ سىياسەت بويىچە، ئامېرىكا خىتاي ھۇجۇم قىلغان تەقدىردە تەيۋەننى قوراللىق قوغدايدىغان-قوغدىمايدىغانلىقىنى ئېنىق ئاشكارىلىمايدۇ. بۇ بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ تاجاۋۇز قىلىشىنى توسسا، يەنە بىر تەرەپتىن تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىق جاكارلاپ ۋەزىيەتنى جىددىيلەشتۈرۈۋېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ[2- بەت].

دوكلاتتا يەنە، يېقىنقى يىللاردا ئامېرىكا ئىچىدە «ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىق» (Strategic Clarity) تەرەپدارلىرىنىڭ كۆپىيىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنغان. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىشى ئامېرىكىنى ئۆز مەيدانىنى تېخىمۇ ئېنىق ئىپادىلەشكە مەجبۇر قىلماقتا. ئەمما، بۇ خىل بۇرۇلۇشنىڭ خىتاينى تېخىمۇ قاتتىق تەدبىرلەرنى قوللىنىشقا ئىتتىرىش خەۋپى بارلىقىمۇ سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنى ئويلاندۇرماقتا[2- بەت].

ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەيۋەننى «ئاسىمېترىك» (Asymmetric) مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى، يەنى «كىرپە سىياسىتى»نى (Porcupine Strategy) قوللىنىشقا ئۈندەپ كەلمەكتە. بۇ ئىستراتېگىيە چوڭ تىپتىكى، قىممەت باھالىق قوراللارنىڭ ئورنىغا، خىتاينىڭ دېڭىزدىن ئۆتۈپ تاجاۋۇز قىلىشىنى قىيىنلاشتۇرىدىغان كۆپ مىقداردىكى كىچىك، يۆتكىلىشچان ۋە ئۈنۈملۈك قوراللارنى (مەسىلەن، پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە دېڭىز مىنالىرى ) ئىشلىتىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ[2- بەت].

تەيۋەن ئىچىدىكى بەزى مۇداپىئە مۇتەخەسسىسلىرى بولسا، «ئاسىمېترىك» سىياسەتنىڭلا يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى، خىتاينىڭ كۈندىلىك «كۈلرەڭ رايون» بېسىمىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن زامانىۋى قىرغۇچى ئايروپىلان ۋە چوڭ تىپتىكى ھەربىي پاراخوتلارنىڭمۇ زۆرۈر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ خىل ئىككى خىل قاراش ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى تېپىش تەيۋەننىڭ مۇداپىئە پىلانىدىكى ئەڭ چوڭ سىناقلارنىڭ بىرىدۇر[2- بەت].

ئامېرىكىنىڭ تەيۋەنگە قورال سېتىپ بېرىش مۇساپىسى يېقىنقى مەزگىللەردە زور توسالغۇلارغا دۇچ كەلگەن. دوكلاتتا 2026-يىلى مايدىكى ترامپ-شى جىنپىڭ باشلىقلار ئۇچرىشىشىدىن كېيىن، ئامېرىكا پىرېزىدېنتنىڭ تەيۋەنگە سېتىلىدىغان 14 مىليارد دوللارلىق قورال-ياراق بوغچىسىنى بىر «سۆھبەت ۋاسىتىسى» سۈپىتىدە كۆرۈپ، ۋاقتىنچە توختىتىپ قويغانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال ئامېرىكا پارلامېنتىدا، بولۇپمۇ ئىككى پارتىيە كېڭەش پالاتا ئەزالىرى ئارىسىدا كۈچلۈك نارازىلىق قوزغىغان[2- بەت].

تەيۋەننىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ئامېرىكا پارلامېنتى «تەيۋەننىڭ چىدامچانلىقىنى ئاشۇرۇش قانۇنى» (Taiwan Enhanced Resilience Act – TERA) قاتارلىق يېڭى قانۇنىي قوراللارنى ياراتتى. بۇ قانۇن ئارقىلىق ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ زاپاس قوراللىرىنى بىۋاسىتە تەيۋەنگە ئاجرىتىپ بېرىش ھوقۇقىغا ئىگە بولدى. بۇ، سېتىۋېلىش جەريانىدىكى ۋاقىتنى تېجەپ، جىددىي ئېھتىياجلارنى قاندۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ[2- بەت].

ئامېرىكا بىلەن تەيۋەن ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي تەربىيەلەش ھەمكارلىقىمۇ سىجىل كېڭەيمەكتە. گەرچە بۇ پائالىيەتلەر كۆپىنچە ئاشكارىلانمىسىمۇ، ئەمما ئىككى تەرەپ ئارمىيەسىنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشچانلىقىنى ئاشۇرۇشتا ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ خىل ھەمكارلىقنىڭ كۈچىيىشى خىتاينىڭ نارازىلىقىنى قوزغىسىمۇ، ئامېرىكا بۇنى تەيۋەننىڭ ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشنىڭ مۇھىم بىر قىسمى دەپ قارايدۇ[2- بەت].

شۇنداقتىمۇ، دوكلاتتا ئامېرىكىنىڭ ئىچكى سىياسىي ئۆزگىرىشلىرىنىڭ (مەسىلەن، پىرېزىدېنتنىڭ قورال سېتىشنى «سۆھبەت كوزىرى» قىلىۋېلىشى) تەيۋەننىڭ مۇداپىئە پىلانىنى تۈزۈشتە كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك پىسخىكىلىق زەربىسىگە يېتەرلىك باھا بېرىلمىگەنلىكى سىجىل كۆزگە چېلىقىدۇ. بۇنداق تۇراقسىزلىق تەيۋەن جەمئىيىتىدە ئامېرىكىغا بولغان ئىشەنچنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.

يەنە بىر جەھەتتىن، دوكلات خىتاينىڭ ھەربىي تەھدىتىگە كۆپ فوكۇسلانغان بولۇپ، رايوندىكى باشقا ئىتتىپاقداشلارنىڭ (مەسىلەن، ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە) تەيۋەن بوغۇزى كىرىزىسىدىكى رولى ۋە ئۇلارنىڭ ئامېرىكا سىياسىتى بىلەن بولغان ماسلىشىشچانلىقى ئۈستىدە بىر قەدەر ئاز توختالغان. بۇ، مەسىلىنى سەل ئاددىيلاشتۇرۇپ قويغان بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى تەيۋەن مەسىلىسى پەقەت ئامېرىكا-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مەسىلىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا چېتىلىدۇ.

دوكلاتنىڭ يەنە بىر ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ پەقەتلا ھەربىي تېخنىكا ۋە خامچوت بىلەن چەكلەنمەي، بەلكى «كۈلرەڭ رايون» پائالىيەتلىرىنىڭ جەمئىيەت پىسخىكىسىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تىلغا ئالغان. بۇ، ھازىرقى زامان ئۇرۇشلىرىنىڭ پەقەت قوراللىق توقۇنۇشتىن ئىبارەت ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئۇچۇر ۋە ئىقتىسادنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىش جەھەتتىن ئىنتايىن ئورۇنلۇق بولغان.

ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ دوكلات تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىنى چۈشىنىشنى خالايدىغان تەتقىقاتچىلار ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن قىممەتلىك بىر مەنبەدۇر. ئۇ ئامېرىكىنىڭ تەيۋەننى قوللاش ئىرادىسى بىلەن رېئاللىقتىكى سىياسىي-ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى تىركىشىشنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. كەلگۈسىدە تەيۋەننىڭ ئۆز مۇداپىئەسىنى قانداق شەكىللەندۈرىدىغانلىقى ۋە ئامېرىكىنىڭ بۇ مۇساپىدە قانچىلىك ئىزچىللىقنى ساقلىيالايدىغانلىقى رايون تىنچلىقىنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ.

مەنبە:

Campbell, Caitlin. Taiwan: Defense and Military Issues. Washington, D.C.: Congressional Research Service, Updated June 4, 2026.

ئىنكاسلار: