رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ ئاخىرقى ئويۇنى: چۆكۈش گىردابىدىكى قۇرۇلمىلىق ۋەيران بولۇش ۋە خىتايغا بېقىندىلىق

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

1. كىرىش سۆز

گېرمانىيەنىڭ كىل دۇنيا ئىقتىسادى تەتقىقات ئورنى (Kiel Institute for the World Economy) ۋە شىۋېتسىيە ئۆتكۈنچى ئىقتىساد تەتقىقات ئورنى (Stockholm Institute of Transition Economics) ھەمكارلىشىپ، توربىيورن بېكېر (Torbjörn Becker) ۋە مورىتز شۇلارىك (Moritz Schularick) قاتارلىقلارنىڭ تەھرىرلىكىدە 2026-يىلى ئېلان قىلىنغان «ئاخىرقى ئويۇن: رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ ئەھۋالى» (Endgame: The State of the Russian Economy) ناملىق دوكلات، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ئىقتىساد ۋە سىياسەت ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىلمىي مەنبەلەرنىڭ بىرىدۇر. مەزكۇر دوكلات رۇسىيەنىڭ ماكرولۇق ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنىڭ ئۇرۇش ۋە خەلقئارالىق ئېمبارگولار (جازالار) ئاستىدا قانداق يىمىرىلىۋاتقانلىقىنى، مالىيە زاپاسلىرىنىڭ تۈگەش گىردابىغا بېرىپ قالغانلىقىنى، شۇنداقلا رۇسىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىكى سىممېتىرىك بولمىغان بېقىندىلىقنى چوڭقۇر ئانالىز قىلىدۇ. بۇ دوكلات، ياۋروپانىڭ كەلگۈسى ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلەشكە ئالاقىدار قۇرۇلمىلىق سانلىق مەلۇمات تەمىنلەيدىغانلىقى بىلەن ئالاھىدە تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئىلمىي تەتقىقات نۇقتىسىدىن قارىغاندا، رۇسىيە ئىقتىسادى نۆۋەتتە ماھىيەتلىك بىر «ئاخىرقى ئويۇن» (Endgame) باسقۇچىغا قەدەم قويغان بولۇپ، بۇ جەريان كۆرۈنۈشتىكى يۈزەكى سانلىق مەلۇماتلاردىن كۆپرەك سىستېمىلىق ئۆزگىرىشلەر بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. دوكلاتتا ئېنىق كۆرسىتىلگىنىدەك، «ئىقتىساد ۋەيران بولمىدى، ئەمما قۇرۇلمىلىق ئاساسلار كۆرۈنۈشتىكى سانلىق مەلۇماتلاردىن بەكرەك تېز يىمىرىلدى». ئىقتىسادىي ئېشىش ئاساسىي جەھەتتىن توختاپ قالغان بولۇپ، پۇقرالار ئىقتىسادىنىڭ يىمىرىلىشى بەدىلىگە ھەربىي سانائەت سۈنئىي كېڭەيتىلگەن بىنورمال بىر ماكرولۇق ھالەت شەكىللەنگەن.

بۇ جەرياندا رۇسىيە ھۆكۈمىتى رەسمىي ئېلان قىلغان ماكرولۇق ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچلىرىنىڭ چىنلىقنى قانچىلىك دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقى زور گۇمان قوزغايدۇ. ئىقتىسادشۇناسلار ۋە تەھلىلچىلەر ئۈچۈن رۇسىيەنىڭ ئىچكى ئومۇمىي مەھسۇلاتى (GDP)، پۇل پاخاللىقى ۋە خامچوت سانلىق مەلۇماتلىرى پەقەتلا ھەقىقىي ئىقتىسادىي ساغلاملىقنىڭ ئۆلچىمى بولماستىن، بەلكى بىر ئىستراتېگىيەلىك تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە رول ئوينىماقتا. بولۇپمۇ رەسمىي ئورگانلار تەرىپىدىن مۆلچەرلەنگەن %0.4 لىك ئىقتىسادىي ئېشىش مۆلچەرىمۇ، كۈچىيىۋاتقان ئەمگەك كۈچى قىسلىقى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئۈزۈلۈشلەر ئالدىدا ئىنتايىن ئۈمىدۋار بىر تەسەۋۋۇر ھېسابلىنىدۇ.

رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ نۆۋەتتىكى قۇرۇلمىسى ئىككى خىل پەرقلىق رېلىس ئۈستىدە ماڭماقتا. بىرىنچى رېلىستا دۆلەتنىڭ غايەت زور مالىيە سېلىنمىسى ئارقىلىق جانلاندۇرۇلغان ئۇرۇش ۋە مۇداپىئە سانائىتى تۇرسا، ئىككىنچى رېلىستا مەبلەغ سېلىش توختاپ قالغان، خەلقئارا سودا مىقدارى ئون بەش يىلدىن بۇيانقى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈپ قالغان تۇرغۇن پۇقرالار ئىقتىسادىي ساھەسى تۇرماقتا. بۇ خىل قوش لىنىيەلىك قۇرۇلما، كۆرۈنۈشتىكى ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىنىڭ مۇقىملىقىنى كۆرسەتسىمۇ، رېئاللىقتا ئىشلەپچىقىرىش بازىسىنىڭ ساغلاملىقىنى ئېغىر دەرىجىدە ئاشۇرۇپ كۆرسىتىدىغان بىر خام خىيالدۇر.

ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، رۇسىيەنىڭ مالىيە ۋە پۇل-مۇئامىلە زاپاسلىرى ئاساسىي جەھەتتىن قۇرۇپ كەتتى، شۇنداقلا ئۇنىڭ خىتايغا بولغان سىممېتىرىك بولمىغان بېقىندىلىقى كۈنسېرى چوڭقۇرلاشماقتا. خىتايغا بولغان بۇ خىل بېقىندىلىق قىسقا مۇددەتتە رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش ئىقتىسادىنى يۆلەپ تۇرغان بولسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە رۇسىيەنىڭ دۆلەت مەنپەئەتىنى ئېغىر دەرىجىدە زىيانغا ئۇچرىتىدىغان ۋە بەدىلى بارغانسېرى ئېغىرغا چۈشىدىغان بىر جەريانغا ئايلانماقتا. بۇنىڭ بىلەن رۇسىيەنىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارى پۈتۈنلەي ئۇنىڭ خام ئەشيا ئېكسپورتىدىن كېلىدىغان كىرىمگىلا باغلىنىپ قالدى.

بۇ سىياسىي ئانالىز ماقالىسىنىڭ تۈپ مەقسىتى، كىل دۇنيا ئىقتىسادى تەتقىقات ئورنىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ، رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ رېئال ماكرولۇق ھالىتىنى، مالىيە سىستېمىسىدىكى چۆكۈشنى، خىتاينىڭ خەلقئارا ئېمبارگولارنى بۇزۇشتىكى ھەل قىلغۇچ رولى ۋە رۇسىيەنىڭ خىتايغا بېقىندى بولۇپ قېلىش جەريانىنى، شۇنداقلا رايونلار ئىقتىسادىدىكى ئۇرۇش سەۋەبلىك كېلىپ چىققان غەلىتە تەڭپۇڭلىشىش ھادىسىسىنى ئىلمىي ۋە ئوبيېكتىپ مۇھاكىمە قىلىشتىن ئىبارەتتۇر.

II. ماكرولۇق ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچلەر ۋە مالىيە كىرىزىسى

رۇسىيەنىڭ ماكرولۇق ئىقتىسادىي ھالىتى نۆۋەتتە داۋاملاشتۇرغىلى بولمايدىغان بىر خەتەرلىك چەككە كەلدى. مەركىزىي بانكا پۇل پاخاللىقىنى تىزگىنلەش ئۈچۈن يۇقىرى ئۆسۈم نىسبىتى سىياسىتىنى يولغا قويۇپ پۇقرالار ئىقتىسادىنى بوغۇۋاتقان بىر پەيتتە، مالىيە تارماقلىرى ھەربىي سانائەتنى قوللاش ئۈچۈن بازارغا زور مىقداردا قىزىل رەقەملىك پۇل چىقارماقتا. بۇ ئىككى خىل بىر-بىرىگە زىددىيەتلىك ئىقتىسادىي ھەرىكەت تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان مۇھىتتا، رۇسىيە يا مالىيە چىقىمىنى قىسقارتىشى، ياكى تېخىمۇ يۇقىرى پۇل پاخاللىقىنى قوبۇل قىلىشى كېرەك بولغان قىيىن تاللاشقا دۇچ كەلدى.

ئۇرۇش باشلىنىشتىن ئىلگىرى رۇسىيە نېفىت باھاسىنىڭ داۋالغۇشىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن قۇرغان غايەت زور دۆلەت پاراۋانلىق فوندى بىلەن ماختىناتتى. ئەمما نۆۋەتتە بۇ مالىيە زاپىسى ئاساسىي جەھەتتىن قۇرۇپ كەتتى. ئۇرۇش باشلىنىش ھارپىسىدا ئىچكى ئومۇمىي مەھسۇلاتنىڭ %6.5 گە تەڭ كېلىدىغان بۇ زاپاس فوندنىڭ ئاقما مۈلكى 2026-يىلى ئاپرېل ئېيىغا كەلگەندە ئاران %1.8 كە چۈشۈپ قالدى، يەنى 2022-يىلىدىن بۇرۇنقى سەۋىيەنىڭ ئۈچتىن بىرىگىمۇ يەتمەيدىغان ھالەتكە چۈشتى. خەلقئارا كاپىتال بازارلىرىغا كىرىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قالغان بىر دۆلەتكە نىسبەتەن، بۇ دەرىجىدىكى زاپاسنىڭ تۈگىشى ئۇنىڭ مالىيە ياستۇقىنىڭ ۋەيران بولغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

دۆلەتنىڭ خامچوت قىزىل رەقىمىمۇ ئادەمنى چۆچۈتىدىغان دەرىجىدە شىددەت بىلەن ئاشماقتا. سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، پەقەت 2026-يىلىنىڭ بىرىنچى پەسلىدىلا رۇسىيەنىڭ خامچوت قىزىل رەقەمى 4.6 تىرىليون رۇبلىغا يېتىپ، بىر يىللىق مۆلچەرلەنگەن 3.8 تىرىليون رۇبلىلىق نىشاندىن ئېشىپ كەتتى. يەنى ئۈچ ئاي ئىچىدىلا پۈتۈن بىر يىللىق قەرز چېكى بۆسۈپ ئۆتۈلدى، بۇ مالىيە سىستېمىسىنىڭ ئۇرۇش چىقىملىرىنى كۆتۈرۈشتە ئاجىزلاپ كەتكەنلىكىنىڭ ئەڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر.

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيە مالىيەسىنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكى بولغان نېفىت ۋە تەبىئىي گاز كىرىمى شىددەت بىلەن تۆۋەنلىدى. 2026-يىلىنىڭ بىرىنچى پەسلىدە، نېفىت ۋە تەبىئىي گاز كىرىمى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %45 تۆۋەنلىگەن، ئالدىنقى تۆت ئايدا بولسا %38 چۈشۈپ كەتكەن. بۇ ئەھۋال ئاساسلىقى غەربنىڭ رۇسىيە ئېنېرگىيە شىركەتلىرىگە قاراتقان ئېمبارگولىرى ۋە ئۇكرائىنانىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىنىڭ رۇسىيەنىڭ نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىغا قىلغان ھۇجۇملىرىنىڭ نەتىجىسى بولۇپ، مارت ئېيىدىكى مەلۇم مەزگىللەردە ئېكسپورت قىلىنىدىغان ئايرىش ئىقتىدارىنىڭ %40 ى ئىشتىن توختاپ قالغان.

دۆلەتنىڭ خامچوت قىزىل رەقەمىدىن سىرت، ھۆكۈمەتنىڭ يوشۇرۇن ئۇرۇش مەبلىغى كارخانىلار ۋە بانكىلارنىڭ زىممىسىگە يۈكلىنىپ قالدى. ئۇرۇش باشلانغاندىن بۇيان، كارخانىلارنىڭ قەرزى 34 تىرىليون رۇبلى كۆپەيگەن بولۇپ، بۇ دۆلەتنىڭ ئوخشاش مەزگىلدىكى جۇغلانما خامچوت قىزىل رەقەمىنىڭ ئىككى ھەسسىسىگە توغرا كېلىدۇ. نۇرغۇنلىغان چوڭ تىپتىكى شىركەتلەرنىڭ يىللىق ئۆسۈم چىقىمى ئۇلارنىڭ ئومۇمىي پايدىسىدىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، قەرەلى ئۆتۈپ كەتكەن كارخانا قەرزى 8 تىرىليون رۇبلىغا يېتىپ، ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى GDP نىڭ %2.4 نىسبىتىدىن ھازىرقى %3.8 گە ئۆرلەپ كەتتى.

بانكا سىستېمىسىدىكى ناچار قەرزلەرنىڭ كۆلىمىمۇ كۆرۈنەرلىك ئاشقان بولۇپ، ئومۇمىي قەرزنىڭ %11 گە، يەنى 10.4 تىرىليون رۇبلىغا يەتتى. بۇ ئەھۋال بەش چوڭ رۇسىيە بانكىسىنىڭ كاپىتال يېتەرلىكلىك نىسبىتىنى %11.5 لىك بىخەتەرلىك سىزىقىدىن تۆۋەنگە چۈشۈرۈپ قويدى. مەركىزىي بانكا ئاساسىي ئۆسۈم نىسبىتىنى ئەڭ يۇقىرى پەللە %21 تىن تۆۋەنلەتكەن بولسىمۇ، لېكىن 2026-يىلى جەريانىدا ئوتتۇرىچە ئۆسۈم نىسبىتىنىڭ يەنىلا %14 تىن %14.5 كىچە بولىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ خىل يۇقىرى ئۆسۈم نىسبىتى ئەمەلىيەتتە پۇقرالار ئىقتىسادىنىڭ ئۆسۈشىنى پۈتۈنلەي بوغۇپ قويغانلىق بىلەن باراۋەردۇر.

ماكرولۇق كىرىزىسنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى پۇل پاخاللىقىدۇر. گەرچە ھۆكۈمەت تەرىپىدىن رەسمىي ئېلان قىلغان پۇل پاخاللىقى نىسبىتى پەقەت %5.5 ئەتراپىدا بولسىمۇ، ئىستېمالچىلار ئارىسىدىكى تەكشۈرۈشلەر ئۇلارنىڭ مۆلچەرىدىكى پۇل پاخاللىقىنىڭ %13 تىن ئېشىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. ئەگەر پۇل پاخاللىقى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن قەستەن تۆۋەنلىتىپ كۆرسىتىلگەن بولسا، ئۇنداقتا رۇسىيەنىڭ رېئال ئىچكى ئومۇمىي مەھسۇلاتى ۋە كىرىم قىممىتى ئەمەلىيەتتە ئېلان قىلىنغان سانلىق مەلۇماتلاردىن كۆپ تۆۋەن بولىدۇ، بۇ ھالەت ماكرولۇق ئىقتىسادىي تەڭپۇڭسىزلىقنىڭ قانچىلىك ئېغىرلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.

ئەڭ ئاخىرىدا، ئەمگەك كۈچى بازىرىدىكى جىددىي قىسلىق ئىقتىسادىي كىرىزىسنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈردى. ئىشسىزلىق نىسبىتىنىڭ تارىختىكى ئەڭ تۆۋەن چەك بولغان %2.1 گە چۈشۈپ قېلىشى، دۆلەتتىكى ئادەم كۈچىنىڭ پۈتۈنلەي سەرپ قىلىنىپ بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ياشلارنىڭ زور كۆلەمدە ئۇرۇشقا قېتىلىشى ۋە چەتئەللەرگە كۆچۈپ كېتىشى نەتىجىسىدە كېلىپ چىققان بۇ ئادەم كۈچى قىسلىقى، مەركىزىي بانكا باشلىقى كۆرسەتكىنىدەك: «پۈتكۈل ئەمگەك كۈچى ئىشقا ئورۇنلىشىپ بولغان چاغدا، ئىقتىساد ئەمگەك ئۈنۈمدارلىقىدىن تېز سۈرئەتتە ئاشالمايدۇ». تېخنىكا كەمچىللىكى ۋە تەننەرخنىڭ ئېشىشىغا قوشۇلۇپ، رۇسىيە ئىقتىسادى رېئال ئېشىش ئىقتىدارىنى پۈتۈنلەي يوقاتتى.

III. ئۇرۇش مەبلىغىنىڭ چەكلىمىسى ۋە ئېنېرگىيە كىرىمى

رۇسىيەنىڭ ماكرولۇق ماھىيىتىگە چوڭقۇرلاپ كىرگەندە، ھۆكۈمەتنىڭ ئۇرۇش چىقىملىرىنىڭ غايەت زور دەرىجىدە ئېشىپ كەتكەنلىكىنى، ئەمما ئۇنىڭغا ماس كېلىدىغان ئەمەلىي كىرىمنىڭ يوقلۇقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. 2019-يىلى 37 تىرىليون رۇبلى بولغان ھۆكۈمەت ئومۇمىي چىقىمى شىددەت بىلەن ئۆرلەپ، 2025-يىلىغا كەلگەندە 84 تىرىليون رۇبلىغا يەتكەن. باج كىرىمىمۇ بىللە ئۆسكەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئاساسلىقى پۇل پاخاللىقى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان قەغەز يۈزىدىكى ئېشىش بولۇپ، ئېنېرگىيەدىن كېلىدىغان باج كىرىمى 2021-يىلىغا سېلىشتۇرغاندا ئەمەلىيەتتە %6 تۆۋەنلىگەن.

ئامېرىكا دوللىرى قىممىتىدە ھېسابلىغاندا، رۇسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ 2025-يىلىدىكى ئومۇمىي چىقىمى ئالدىنقى يىلدىكىگە سېلىشتۇرغاندا %28 ئېشىپ، 223 مىليارد دوللار قوشۇلغان. فېدېراتسىيە ھۆكۈمىتى، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ۋە باشقا تارماقلارنىڭ چىقىمى ئوخشىمىغان دەرىجىدە ئېشىپ، جەمئىي ئۇرۇش خىراجىتى 1 تىرىليون دوللارلىق تارىخىي رېكورتنى ياراتتى. گەرچە ھۆكۈمەت شۇنچە كۆپ مەبلەغ سالغان بولسىمۇ، بۇ مەبلەغلەر پەقەت جەڭ مەيدانىدىكى خوراشنى تولدۇرۇشقىلا يارىغان بولۇپ، رۇسىيەگە ئىستراتېگىيەلىك بىر ئۈستۈنلۈك ئېلىپ كېلەلمىدى.

خامچوت سىرتىدىكى يوشۇرۇن ئۇرۇش مەبلىغى مەنبەلىرى رۇسىيە مالىيە سىستېمىسىنىڭ ھەقىقىي يۈكىنى ئېچىپ بېرىدۇ. بانكىلار كارخانىلارغا بەرگەن قەرزلىرىنى زور دەرىجىدە كېڭەيتكەن بولۇپ، رۇسىيە بانكىلىرىنىڭ كارخانا قەرزى 2021-يىلىنىڭ ئاخىرىدىن 2026-يىلىنىڭ بېشىغىچە %43، يەنى 404 مىليارد دوللار ئاشقان. مەخسۇس ئۇرۇش ۋە ھەربىي سانائەتكە مۇناسىۋەتلىك بولغان 16 خىل كەسىپ ساھەسىگە بېرىلگەن قەرز مىقدارى ئۇرۇش باشلانغاندىن بۇيان 309 مىليارد دوللار كۆپەيگەن. بۇ، دۆلەتنىڭ مەخپىي ھالدا ئۇرۇش چىقىملىرىنى بانكا قەرزلىرى ئارقىلىق خەلقنىڭ زىممىسىگە ئارتىۋاتقانلىقىنى دەلىللەيدۇ.

بۇنىڭغا ماس ھالدا، كارخانىلار ئارىسىدىكى پۇل تۆلەش تەڭپۇڭلۇقى بۇزۇلدى. رۇسىيە ھۆكۈمىتى سۈنئىي ھالدا «تاپشۇرۇۋېلىنىدىغان ھېساباتلار» بىلەن «تۆلىنىدىغان ھېساباتلار» ئوتتۇرىسىدا پەرقلەرنى پەيدا قىلدى، يەنى ھۆكۈمەت كارخانىلاردىن تاپشۇرۇۋېلىشقا تېگىشلىك بولغان، ئەمما كارخانىلار تېخى تۆلىمىگەن باج ۋە باشقا قەرزلەر شىددەت بىلەن كۆپەيدى. 2021-يىلىنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ تۆلىنىدىغان ھېساباتلار ئاران 21 مىليارد دوللار ئاشقان بولسا، تاپشۇرۇۋېلىنىدىغان ھېساباتلار يەنى ئالدىن سىقىپ ئېلىنغان پۇللار 313 مىليارد دوللار كۆپەيگەن. نەتىجىدە، رۇسىيە شىركەتلىرى 2025-يىلى ئۆزلىرى تاپقان پۇلىدىنمۇ 150 مىليارد دوللار كۆپ چىقىم قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ، كىرىزىسنى يوشۇرغان ھالدا ياشىماقتا.

يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، دۆلەت مۈلۈكلىرى كەڭ كۆلەمدە نەقلەشتۈرۈلۈپ، ئۇرۇش قۇدۇقىغا تاشلانماقتا. دۆلەت پاراۋانلىق فوندىدىكى خىتاي خەلق پۇلىنىڭ زاپىسى %40، ئالتۇن زاپىسىنىڭ %74 ى سېتىۋېتىلگەن بولۇپ، ئالتۇن سېتىشتىنلا 37 مىليارد دوللار نەقلەشتۈرۈلگەن. فوند ھازىر ئاساسلىقى پەقەت يەرلىك كارخانىلارنىڭ قىممىتى گۇمانلىق بولغان رۇبلى قەرز ھۆججەتلىرى بىلەنلا تولدۇرۇلغان. كاپالەتسىز يەرلىك قەرزلەرنىڭ خەلقئارالىق قاتتىق پېرېۋوت ۋە ئالتۇننىڭ ئورنىنى ئالالمايدىغانلىقى ئېنىق.

2026-يىلى ئوتتۇرا شەرقتە يۈز بەرگەن ئامېرىكا-ئىسرائىلىيە بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي ۋەزىيەت سەۋەبلىك نېفىت باھاسى تۇيۇقسىز ئۆرلەپ، رۇسىيەگە قىسقا مۇددەتلىك بىر تۇيۇقسىز كىرىم ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، بۇ قوشۇمچە كىرىم رۇسىيەنىڭ قۇرۇلمىلىق كىرىزىسىنى ھەل قىلالمايدۇ. ئاپرېل ئېيىدا ئېنېرگىيە كىرىمى 11 مىليارد دوللار ئەتراپىدا بولۇپ، ئىلگىرىكى ئايلارغا سېلىشتۇرغاندا ئىككى ھەسسە ئاشقان بولسىمۇ، لېكىن ھۆكۈمەتنىڭ ئايلىق 69 مىليارد دوللارلىق غايەت زور چىقىمى ئالدىدا بۇ ئېشىش پەقەت بىر تامچە سۇ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇكرائىنانىڭ نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىغا قىلغان ھۇجۇملىرى ئېكسپورت مىقدارىنى چەكلەپ، بۇ پۇرسەتنىڭ كۆلىمىنى كىچىكلىتىپ قويدى.

ئەڭ نېگىزلىك مەسىلە شۇكى، گەرچە نېفىتتىن مەلۇم مىقداردا ئارتۇقچە پۇل كىرگەن تەقدىردىمۇ، ئېمبارگولار ئاستىدىكى رۇسىيە بۇ قەغەز پۇللارنى ئۇرۇشقا لازىملىق ھالقىلىق يۇقىرى تېخنىكىلىق زاپچاسلارغا ئايلاندۇرۇشتا قىينالماقتا. سانلىق مەلۇماتلار كۆرسىتىدۇكى، ئىلگىرىكى باھا ئۆرلەش مەزگىللىرىدىمۇ ئېشىپ قالغان پۇللار ئىمپورت مىقدارىنى ئاشۇرۇشقا ئەمەس، بەلكى كاپىتالنىڭ چەتئەلگە قېچىشىغا ياكى كارخانىلارنىڭ قەرزىنى تۆلىشىگىلا سەرپ قىلىنغان. پۇل بولغان بىلەن، سېتىۋالىدىغان غەرب تېخنىكىسى ۋە ئەسلىھەلىرى بولمىغانلىقتىن، بۇ مەبلەغلەر ئەمەلىي جەڭ كۈچىگە ئايلىنالمايدۇ.

شۇڭلاشقا، مەركىزىي بانكا باشلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان رۇسىيە ئەمەلدارلىرى نېفىت باھاسىنىڭ ئۆرلىشىدىن خۇشال بولۇشنىڭ ئورنىغا، بۇ ئارتۇقچە پۇلنىڭ بازارغا كىرىپ، ئاللىقاچان يۇقىرى چەككە يەتكەن پۇل پاخاللىقىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىشىدىن ئەندىشە قىلماقتا. دۆلەت رەھبىرى پۇتىنمۇ شىركەتلەرنى بۇ پۇلنى مەبلەغ سېلىشقا ئەمەس، بەلكى قەرز قايتۇرۇشقا چاقىرىپ، ئەمەلىيەتتە ئۇرۇش ماشىنىسى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مەبلەغ سېلىش مۇھىتىنىڭ ۋەيران بولغانلىقىنى ئېتىراپ قىلدى. ئەشيا ۋە ئادەم كۈچى قىسلىقىنى پەقەتلا قەغەز پۇل بىلەن ھەل قىلغىلى بولمايدۇ، بۇ ئىستراتېگىيەلىك ھەقىقەت رۇسىيەنىڭ مەغلۇبىيىتىنى بەلگىلەيدىغان ئاچقۇچتۇر.

IV. خىتايغا بولغان سىممېتىرىك بولمىغان بېقىندىلىق

رۇسىيەنىڭ ياۋروپا ۋە غەرب ئەللىرى بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق رىشتىلىرىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشى، ئۇنى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن خىتاينىڭ قۇچىقىغا ئۆزىنى ئېتىشقا مەجبۇر قىلدى. رۇسىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى «چەك-چېگراسىز ئىتتىپاقداشلىق» ئەمەلىيەتتە باراۋەرلىك ئاساسىدىكى مۇناسىۋەت بولماستىن، بەلكى رۇسىيەنىڭ خىتايغا سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكا جەھەتتىن قۇرۇلمىلىق ھالدا بېقىندى بولۇپ قېلىش جەريانىدۇر. بۇ مۇناسىۋەتتىن رۇسىيە قىسقا مۇددەتلىك جان ساقلاش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن بولسىمۇ، خىتاي ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە قۇرۇلمىلىق ئۈستۈنلۈكلەرنى توپلىماقتا.

ئەڭ روشەن ئۆزگىرىش تاشقى سودا نىسبىتىدە نامايان بولدى. ئۇرۇش باشلىنىشتىن بۇرۇن رۇسىيەنىڭ ياۋروپا بىلەن بولغان ئېكسپورت نىسبىتى تەخمىنەن %38 ئىدى، ئەمما بۇ نىسبەت ھازىر ئاران %7 كە چۈشۈپ قالدى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرما ھالدا، خىتاي نۆۋەتتە رۇسىيەنىڭ ئومۇمىي تاشقى سودىسىنىڭ %35 نى ئىگىلەيدىغان ئەڭ چوڭ ۋە يېتەكچى شېرىكىگە ئايلاندى. ئىككى تەرەپلىك سودا كۆلىمى 2020-يىلىدىكى 104 مىليارد دوللاردىن 2024-يىلىغا كەلگەندە 245 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولسىمۇ، بۇ رەقەم ئىستراتېگىيەلىك خەتەرنى، يەنى بىر دۆلەتنىڭ باشقا بىر دۆلەتكە پۈتۈنلەي تايىنىپ قالغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ.

نېفىت ۋە تەبىئىي گاز سودىسىدىمۇ رۇسىيە تاللاش ھوقۇقى يوق يالغۇز خېرىدارغا، يەنى خىتايغا بېقىندى بولۇپ قالدى. خىتاي خەلقئارا ئېمبارگولاردىن ۋە رۇسىيەنىڭ چارىسىزلىكىدىن پايدىلىنىپ، رۇسىيە گازى ۋە نېفىتىنى باشقا دۆلەتلەرگە سېلىشتۇرغاندا غايەت زور دەرىجىدىكى ئەرزان باھادا (Discount) سېتىۋالماقتا، مەسىلەن، خىتاي رۇسىيە گازى ئۈچۈن باشقا خېرىدارلاردىن %40 تۆۋەن باھا تۆلەيدۇ. ئومۇمىي نېفىت ئېكسپورتىدىكى ئاسىيانىڭ نىسبىتى %41 تىن %81 كە تېز سۈرئەتتە ئۆسۈپ، رۇسىيەنىڭ ياۋروپا بازىرىنى مەڭگۈلۈك قولدىن بېرىپ قويغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.

خىتاينىڭ بۇ مۇناسىۋەتتىكى مۇتلەق باھا بېكىتىش ھوقۇقى «سىبىرىيە كۈچى-2» (Power of Siberia 2) تەبىئىي گاز تۇرۇبا لىنىيەسى سۆھبىتىدە ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتتى. رۇسىيە بۇ تۈر ئارقىلىق ياۋروپاغا ئېكسپورت قىلىنمىغان گازنى خىتايغا يۆتكەشنى پىلانلىغان بولسىمۇ، خىتاي باھا ۋە سېلىنما شەرتلىرىدە كېلىشىم ھاسىل قىلىشنى قەستەن كېچىكتۈرۈپ، رۇسىيەنى تېخىمۇ قاتتىق بېسىمغا ئالماقتا. بۇ سۆھبەتلەرنىڭ نەتىجىسىز قېلىشى، ھەتتا يەرشارى ئېنېرگىيە كىرىزىسى مەزگىلىدىمۇ رۇسىيەنىڭ خىتايغا قارشى ھېچقانداق باھا بەلگىلەش كۈچىگە ئىگە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

تېخنىكا ۋە سانائەت زاپچاسلىرىنى تەمىنلەشتىمۇ خىتاي ھەل قىلغۇچ ئورۇنغا ئۆتتى. رۇسىيەنىڭ ھەربىي-سانائەت كەشپىياتلىرىغا كېرەكلىك بولغان ۋە ئۇرۇش قوراللىرىغا ئىشلىتىلىدىغان ئىككى خىل مەقسەتتە ئىشلىتىلىدىغان (Dual-use) تېخنىكىسىنىڭ %80 تىن كۆپرەكىنى ھازىر خىتاي تەمىنلىمەكتە. بۇ ئورگانىك ئېلېكتىرون زاپچاسلىرى، مىكرو ئۆزەكلەر ۋە زامانىۋى ماشىنا سايمانلىرى بۇرۇن ياۋروپا ۋە باشقا دۆلەتلەردىن كېلىدىغان بولسا، ھازىر پەقەتلا بىر مەنبەدىن كېلىۋاتىدۇ. دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ پۈتۈنلەي چەتئەللىك بىر ھۆكۈمەتنىڭ كۆزىگە قاراپ قېلىشى يوشۇرۇن دۆلەت خەۋپسىزلىكى كىرىزىسىدۇر.

پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىمۇ رۇسىيە غەربنىڭ تاقاپ قويۇشىغا ئۇچرىغاندىن كېيىن، خىتاي خەلق پۇلى (RMB) غا ۋە خىتاينىڭ چېگرا ھالقىغان چىقىم سىستېمىسى (CIPS) گە كۆچۈشكە مەجبۇر بولدى. ئەمما بۇ يېڭى مۇھىتمۇ بىخەتەرلىك ئېلىپ كېلەلمىدى. خىتاي خەلق پۇلى ئەركىن پېرېۋوت قىلىنمايدىغان پۇل بولغانلىقتىن، رۇسىيە مەركىزىي بانكىسىنىڭ سىياسەتلىرى خىتاي خەلق بانكىسى (PBoC) تەرىپىدىن چەكلىمىگە ئۇچراپ، رۇسىيەنىڭ پۇل مۇستەقىللىقىنى زەئىپلەشتۈردى.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئامېرىكا ۋە ياۋروپانىڭ ئىككىلەمچى ئېمبارگولىرىدىن قورققانلىقى ئۈچۈن، خىتاينىڭ نۇرغۇن چوڭ بانكىلىرى رۇسىيەدىن كەلگەن خەلق پۇلىدىكى پۇل تۆلەش تەلەپلىرىنى توختىتىپ قويدى ياكى بەك ئۇزۇنغا سوزۇۋەتتى. بۇ ھالەت رۇسىيە كارخانىلىرىنىڭ پۇل ئوبوروتىنى ھەپتىلەپ ھەتتا ئايلارچە قاپقانقا چۈشۈرۈپ قويۇپ، زور ئىقتىسادىي زىيان پەيدا قىلدى. خىتاينىڭ مەنپەئەتكە چېتىلغاندىلا شېرىكلىك قىلىپ، خەتەر كەلگەندە دەرھال ئارقىغا چېكىنىشى ئۇنىڭ بۇ مۇناسىۋەتتىكى پوزىتسىيەسىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.

ئىستېمال بۇيۇملىرى بازىرىدا، بولۇپمۇ ئاپتوموبىل ساھەسىدە بۇ بېقىندىلىقنىڭ قۇرۇلمىلىق زىيىنى ئېنىق كۆرۈلدى. ياۋروپا شىركەتلىرى بۇرۇن رۇسىيەدە زاۋۇت قۇرۇپ يەرلىكلەشتۈرۈشنى ئاساس قىلغان بولسا، ھازىر خىتاي شىركەتلىرى پەقەت ئۆز دۆلىتىدە ئىشلەپچىقىرىلغان تەييار ماشىنىلارنىلا رۇسىيەگە ئېكسپورت قىلماقتا. بۇ ئەھۋال رۇسىيەنىڭ مىللىي ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنى قۇرۇتۇپ، دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى نابۇت قىلدى. رۇسىيە ھۆكۈمىتى تاموژنا بېجىنى ئۆستۈرۈش ئارقىلىق چەكلەشكە تىرىشقان بولسىمۇ، خىتاي رۇسىيەگە تېخنىكا كۆچۈرۈش ۋە زاۋۇت قۇرۇشنى رەت قىلىپ، پەقەت مال سېتىشنىلا مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى.

گېئوپولىتىكا ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەت سىستېمىسىدىمۇ، رۇسىيە تارىخىي جەھەتتىن ئۆزىنىڭ ئارقا ھويلىسى دەپ قاراپ كەلگەن ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدا تەسىر كۈچىنى تېزلىكتە قولدىن بەرمەكتە. خىتاينىڭ بۇ رايونغا بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي سىڭىپ كىرىشى رۇسىيەنىڭ بوشلۇقىنى ئىگىلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بېرىكس دۆلەتلىرى (BRICS) ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) گە ئوخشاش تەشكىلاتلاردا، تەشكىلاتلارنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ رۇسىيەنىڭ سۆز ھوقۇقى سۇسلىشىپ، خىتاينىڭ يېتەكچىلىك ئورنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەندى. رۇسىيە ئىلگىرىكى قۇرغۇچى ۋە رەھبەرلىك ئورنىدىن چېكىنىپ، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا ئەگەشكۈچىگە ئايلىنىپ قېلىش گىردابىغا بېرىپ قالدى.

V. ئېمبارگولارنى ئايلىنىپ ئۆتۈشتىكى خىتاينىڭ رولى

رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ غەربنىڭ ئومۇميۈزلۈك ئېمبارگولىرى ئاستىدا تۈپتىن ۋەيران بولۇپ كەتمەسلىكىدىكى ئەڭ ئاچقۇچلۇق ئامىللارنىڭ بىرى چەكلەنگەن تاۋارلارنى يوشۇرۇن يوللار ئارقىلىق كىرگۈزۈش بولۇپ، بۇ جەرياندا خىتاي مەركىزىي ئورۇندا تۇرماقتا. سانلىق مەلۇماتلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاي غەرب ئېمبارگو قىلغان ئادەتتىكى مەھسۇلاتلارنىڭ %42 نى، ھەمدە ئۇرۇش ۋە قورالغا بىۋاسىتە ئىشلىتىلىدىغان ھالقىلىق ھەربىي زاپچاسلارنىڭ (Critical components) %62 نى رۇسىيەگە تەمىنلىمەكتە. بۇ سانلار خىتاينىڭ خەلقئارالىق جازالارنى بۇزۇپ تاشلاشتىكى ئەڭ ئاساسلىق رولچى ئىكەنلىكىنى روشەن ئىسپاتلايدۇ.

دوكلاتتا تەپسىلىي ئانالىز قىلىنغاندەك، خىتاينىڭ رۇسىيەنى تەمىنلەش جەريانى ئاساسلىق ئىككى خىل يول بىلەن ئەمەلگە ئاشماقتا: بىرىنچىسى «ئورنىغا دەسسىتىش» (Substitution) يەنى غەرب ماللىرىنىڭ ئورنىغا خىتاي ئۆزى ئىشلەپچىقارغان تاۋارلارنى سېتىش. ئىككىنچىسى «ئايلىنىپ ئۆتۈش» (Rerouting) يەنى غەربنىڭ ئۆزىدە ئىشلەپچىقىرىلغان يۇقىرى تېخنىكىلىق چەكلەنگەن ماللارنى خىتاي تېررىتورىيەسىدىن ئەتكەسچىلىك يولى بىلەن رۇسىيەگە كىرگۈزۈشتۇر. ئانالىزلار كۆرسىتىدۇكى، رۇسىيە بازىرىدىكى بارلىق ئالماشتۇرۇلغان يېڭى تاۋارلارنىڭ ئاساسلىق كۆپ قىسمى ۋە ئايلىنىپ كەلگەن ھالقىلىق زاپچاسلارنىڭ %34 ى مەخسۇس خىتاي تەرىپىدىن ئورۇندالغان.

يەنە بىر دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتا شۇكى، خىتاينىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان بۇ سودىسى پەقەتلا نورمال تەرەققىيات يۈزلىنىشى ئەمەس، بەلكى قەستەنلىك بىلەن سېلىنغان سېلىنمىدۇر. دوكلاتتىكى ئانالىزلار رۇسىيەگە سودا قىلىۋاتقان باشقا «دوست» دۆلەتلەر بىلەن خىتاينى سېلىشتۇرغاندا، خىتاينىڭ رۇسىيە بازىرىدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا قوشقان ھەسسىسىنىڭ ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى نورمال ئەھۋالدىن خېلىلا ئېشىپ كەتكەنلىكىنى، بولۇپمۇ رۇسىيەگە كىرگەن چەكلەنگەن ھالقىلىق ھەربىي زاپچاسلاردىكى ئېشىشنىڭ %76 ى خىتاينىڭ بىۋاسىتە تۆھپىسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ چىقتى.

بۇنى تېخىمۇ ئېنىق چۈشىنىش ئۈچۈن، مىكرو ئۆزەك (Microprocessors) بازىرىنى مىسالغا ئالساق بولىدۇ. مىكرو ئۆزەك زامانىۋى قورال-ياراغ ياساشنىڭ جان تومۇرى. 2021-يىلى رۇسىيە ئىمپورت قىلغان مىكرو ئۆزەكلەرنىڭ %97 ى ئامېرىكىنىڭ Intel ۋە AMD شىركەتلىرىگە تەۋە ئىدى ۋە ئاساسلىقى ئەنگلىيە ياكى سىپرۇس ئارقىلىق كىرەتتى. ھەيران قالارلىقى شۇكى، 2022-يىلى ئۇرۇش ۋە ئېمبارگو باشلانغاندىن كېيىنمۇ، رۇسىيە بازىرىدىكى بۇ ئىككى غەرب ماركىسىنىڭ نىسبىتى يەنىلا ئوخشاشلا %97 بولۇپ تۇرماقتا، پەقەت ئۇلارنىڭ رۇسىيەگە كىرىدىغان يولى ئۆزگەرگەن. ھازىر بۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۆزەكلەرنىڭ %76 ى بىۋاسىتە خىتاي ئارقىلىق رۇسىيەگە ئەۋەتىلمەكتە. بۇ، خىتاينىڭ ئېمبارگولارنى كۆزگە ئىلمايدىغانلىقىنىڭ ئەڭ تىپىك دەلىلىدۇر.

ئايلىنىپ كەلگەن بۇ مىكرو ئۆزەكلەر خىتايدا ياسالغان ئەمەس، بەلكى مالايشىيا ياكى ۋىيېتنام قاتارلىق دۆلەتلەردە ياسىلىپ، خىتايغا سېتىلغان ۋە ئۇ يەردىن رۇسىيەگە يۆتكەلگەن ئەسلى غەرب مەھسۇلاتلىرىدۇر. دۇنيانىڭ ئېكسپورت چەكلىمىلىرى تاموژنىدىكى يوچۇقلار ۋە خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئىككى يۈزلىمىچىلىكى سەۋەبىدىن بۇزۇپ تاشلىنىۋاتىدۇ. ئەگەر خىتاينىڭ مۇشۇنداق ۋاسىتىلىك تەمىنات يولى بولمىغان بولسا، رۇسىيەنىڭ زامانىۋى قوراللىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى ئاللىقاچان توختاپ قالغان بولاتتى.

ئالماشتۇرۇشقا ئائىت ئەڭ تىپىك مىساللارنىڭ بىرى كىرئالغۇ قاتارلىق كۈندىلىك ئىستېمال بۇيۇملىرى بازىرىدۇر. بۇ مەھسۇلاتلار گەرچە قورال بولمىسىمۇ، ئېلېكتىرونلۇق زاپچاسلارغا ئىگە بولغاچقا ئېمبارگو تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن. 2021-يىلى رۇسىيەدە ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ كىرئالغۇلىرى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولسا، ئۇرۇشتىن كېيىن ئۇلار پۈتۈنلەي چېكىنىپ چىقتى. بۇ بىكار قالغان غايەت زور بازار بوشلۇقىنى خىتاي دەرھال تولدۇرغان بولۇپ، ھازىر رۇسىيەگە ئىمپورت قىلىنىدىغان بارلىق كىرئالغۇلارنىڭ %81.3 ى خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلىدۇ.

ئىستېمال بۇيۇملىرى جەھەتتە خىتاينىڭ مەھسۇلاتلىرى ياۋروپا مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئورنىنى تولۇق ئالغان بولۇپ، بازاردىن سىقىپ چىقىرىلغان يۇقىرى سۈپەتلىك ۋە قىممەت ماركىلارنىڭ ئورنىنى ئەرزان، سۈپىتى تۆۋەن خىتاي ماللىرى ئىگىلىدى. بۇ رۇسىيە خەلقىنىڭ ئىستېمال سەۋىيەسىنىڭ تۆۋەنلەپ، خىتاينىڭ ئېشىپ قالغان سانائەت ئىقتىدارىنى ھەل قىلىدىغان ئەخلەت مەيدانىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاي بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئەڭ چوڭ پايدىغا ئېرىشتى.

2024-يىلىدىكى ئەڭ يېڭى يۈزلىنىشلەرمۇ بۇ ھالەتنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ب د ت نىڭ سودا سانلىق مەلۇماتلىرىغا تايانغاندا، گەرچە 2024-يىلىنىڭ بېشىدا قىسمەن تۆۋەنلەش كۆرۈلگەن بولسىمۇ، يىلنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا خىتايدىن رۇسىيەگە كىرگەن چەكلەنگەن ماللار يەنە ئۆرلىگەن ۋە خىتاينىڭ مەزكۇر ساھەدىكى مونوپول ئورنى 2023-يىلىدىكىدىنمۇ تېخىمۇ مۇستەھكەملەنگەن. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكا ۋە ياۋروپانىڭ تەدبىرلىرى كۈچەيتىلمىسىلا، خىتاينىڭ خەلقئارالىق سىستېمىغا ئاشكارا قارشى چىقىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىدىن بېشارەت بېرىدۇ.

VI. رايونلار ئارا ئىقتىسادىي تەڭپۇڭلىشىش ۋە ئۇنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك بەدىلى

رۇسىيەنىڭ جۇغراپىيەلىك ئىقتىسادى تارىختىن بۇيان ئېغىر دەرىجىدىكى تەرەققىيات تەڭپۇڭسىزلىقى بىلەن خاراكتېرلىنىپ كەلگەن ئىدى. بايلىق ۋە تەرەققىيات پايتەخت ۋە بايلىقى مول رايونلارغا مەركەزلەشكەن بولۇپ، باشقا يىراق ۋە چەت-ياقا رايونلار نامراتلىق ئىچىدە ياشايتتى. ئەمما 2022-يىلى باشلانغان ئۇرۇش بۇ قۇرۇلمىدا كۈتۈلمىگەن بىر بىنورمال «تەڭپۇڭلىشىش» تەسىرىنى پەيدا قىلدى. دوكلاتتىكى ئانالىزلارغا كۆرە، بۇ ئۇرۇش رۇسىيەنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىپ، رايونلار ئارا كىرىم ۋە مائاشنىڭ غەلىتە بىر رەۋىشتە يېقىنلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.

مائاشلارنىڭ تارقىلىش پەرقىنى كۆرسىتىدىغان كۆرسەتكۈچلەر شۇنى ئىسپاتلىدىكى، 2014-يىلى قىرىمنىڭ ئىشغال قىلىنىشىدىن كېيىن توختاپ قالغان رايونلۇق تەڭپۇڭلىشىش باسقۇچى، ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇش باشلانغاندىن كېيىن تېز سۈرئەتتە ئەسلىگە كەلگەن. بۇ قېتىمقى تەڭپۇڭلىشىش خەلقئارا سودىنىڭ گۈللىنىشى ياكى پەن-تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىدىن ئەمەس، بەلكى پۈتۈنلەي دۆلەتنىڭ ھەربىي خامچوتىنىڭ قايتا تەقسىملىنىشىدىن كېلىپ چىققان بولۇپ، بۇرۇن نامرات بولغان ئېغىر سانائەت رايونلىرى ھەربىي زاكازلار بىلەن تۇيۇقسىز بېيىشقا باشلىدى.

كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئائىلە كىرىمى مەلۇماتلىرىمۇ بۇ ھادىسىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى. ئۇرۇشتىن بۇرۇن كىرىمى ئەڭ تۆۋەن بولغان سىبىرىيەدىكى رايونلار ۋە سانائەت مەركەزلىرى ئۇرۇش جەريانىدا كىرىمنىڭ ئەڭ تېز ئۆسۈشىنى باشتىن كەچۈردى. نۇرغۇن ياشلارنى ئارمىيەگە ئەۋەتكەن، ئاساسلىقى ئاز سانلىق مىللەتلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان بۇ يىراق رايونلارغا ھۆكۈمەت تەرىپىدىن بېرىلگەن ئەسكەرلىككە تىزىملىتىش مۇكاپات پۇلى ۋە ئۆلۈم تۆلەم پۇللىرى بىۋاسىتە نەق پۇل شەكلىدە ئېقىپ كىرىپ، كىرىم سەۋىيەسىنى سۈنئىي ھالدا ئۆستۈردى.

ئىشقا ئورۇنلىشىش نىسبىتىدىمۇ ئوخشاشلا ماسلىشىش يۈز بەردى. بۇرۇن ئىشسىزلىق نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى، ئەمگەككە قاتنىشىش نىسبىتى ئەڭ تۆۋەن بولغان كاۋكاز رايونلىرىدىكى جۇمھۇرىيەتلەر، شۇنداقلا چېلىيابىنسك (Chelyabinsk) كە ئوخشاش ئېغىر سانائەت رايونلىرىدا ئىشقا ئورۇنلىشىش نىسبىتى كۆرۈنەرلىك ئۆرلىگەن. بۇ رايونلاردىكى ياشلار يا قورال-ياراغ زاۋۇتلىرىغا كىردى ياكى ئالدىنقى سەپكە ئەسكەر بولۇپ ماڭدى، بۇنىڭ بىلەن بوش ياتقان ئەمگەك كۈچلىرى پۈتۈنلەي ئىستېمال قىلىنىپ بولدى.

ئەمما بۇ جەرياننىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغۇچىلار ئىلگىرى ياۋروپا سودىسىغا ۋە خەلقئارالىق ئېكسپورتلارغا باغلانغان رايونلار بولدى. مۇرمانسك (Murmansk) ۋە كارېلىيە (Karelia) گە ئوخشاش ياۋروپاغا چېگرىداش ياكى تاشقى سودىغا تايىنىدىغان شەھەرلەردە ئىشقا ئورۇنلىشىش نىسبىتى %4 تىن %7 كىچە چۈشۈپ كەتكەن بولۇپ، سانكت-پېتىربورگ شەھىرىدىمۇ كىرىمنىڭ ئېشىشى پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ئوتتۇرىچە سەۋىيەسىدىن كۆپ تۆۋەن بولدى. غەرب بازىرىدىن ئايرىلىپ قېلىش بۇ گۈللەنگەن سودا مەركەزلىرىنى كىرىزىسقا باشلىدى.

بۇ خىل ئۇرۇش سەۋەبلىك كېلىپ چىققان رايونلار ئارا ئىقتىسادىي تەڭپۇڭلىشىش رۇسىيەنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرەققىيات يوشۇرۇن كۈچىنى ئۈزۈپ تاشلاشنىڭ ئەڭ ئېچىنىشلىق كۆرۈنۈشىدۇر. ھەربىي سانائەتكە ۋە ئۆلۈم ماشىنىسىغا سېلىنغان غايەت زور مەبلەغلەر قىسقا مۇددەتلىك كىرىم ئېلىپ كەلگەن بىلەن، دۆلەتنىڭ كەلگۈسى ئىجادىيەت ۋە پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىغا ئىشلىتىلىدىغان مەنبەلەرنى خاتا تەقسىملىگەنلىك بىلەن باراۋەردۇر. ئىقتىدارلىق ۋە ياش ئەمگەك كۈچلىرى جەڭ مەيدانىدا قۇربان قىلىنماقتا. رۇسىيە بۈگۈنكى يەرلىك رايونلارنىڭ سۈنئىي تويۇنۇشى ئۈچۈن ئۆزىنىڭ كەلگۈسى ئون يىل ھەتتا بىر ئەسىرلىك ماكرولۇق ساغلاملىقىنى بەدەل قىلىپ تۆلىمەكتە.

VII. ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى ۋە ئومۇمىي خۇلاسە

رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي ماھىيىتىنىڭ بۇ دەرىجىدە خوراپ قۇرۇپ كېتىشى غەرب ۋە ياۋروپا دۇنياسى ئۈچۈن قارشى تەرەپنى تەلتۆكۈس ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشكە مەجبۇر قىلىدىغان تارىخىي بىر ئالتۇن كۆزنەكنى ئاچتى. بايلىق زاپاسلىرى تۈگىگەن، ماكرولۇق ئىقتىسادى پالەچلەنگەن ۋە كىرىمى ئېكسپورتقىلا باغلىنىپ قالغان بۇ ئۇرۇش ماشىنىسى ھالسىراپ كەتكەن بولسىمۇ، تېخى گۇمران بولغىنى يوق. شۇڭلاشقا، ياۋروپانىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى مۇشۇ ئاجىزلىق نۇقتىلىرىنى مەھكەم تۇتۇپ، ئىقتىسادىي بېسىمنى قاتتىقلاشتۇرۇش ۋە ئۇنى رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش خىيالىنى سۇندۇرىدىغان قورالغا ئايلاندۇرۇشتۇر.

بىرىنچىدىن، ئېنېرگىيە ئېمبارگولىرىنىڭ سىڭىپ كىرىش كۈچىنى ئاشۇرۇش لازىم. گەرچە جازالار رۇسىيەنىڭ كىرىمىنى چەكلىگەن بولسىمۇ، رۇسىيە يەنىلا يوشۇرۇن نېفىت توشۇش پاراخوتلىرى (Shadow fleet) تورى ئارقىلىق خېلى كۆپ مىقداردا نېفىت ئېكسپورت قىلماقتا. بۇنىڭ ئۈچۈن، غەرب دېڭىز تىرانسپورتى ۋە سۇغۇرتا بازارلىرى بىلەن ماسلىشىپ، پاراخوتلارنى دەل ۋاقتىدا نازارەت قىلىدىغان يېڭى مېخانىزملارنى قۇرۇشى ۋە ئېمبارگودىن قاچقانلارنى جازالايدىغان ئىككىلەمچى تەدبىرلەرنى دەرھال ئىشقا سېلىشى كېرەك. رۇسىيەگە كىرگەن ھەر بىر دوللار كىرىم ئۇرۇش سېپىگە يېتىدۇ.

ئىككىنچىدىن، ئېمبارگولارنى بۇزۇشتىكى ئەڭ چوڭ قارا ئۆڭكۈر بولغان خىتايغا نىسبەتەن ئىستراتېگىيەلىك جازا يۈرگۈزۈش تەخىرسىز ۋەزىپىدۇر. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغاندەك، يالغۇز خىتاي شىركەتلىرىگىلا جازا ئېلان قىلىش يېتەرلىك ئەمەس، بەلكى تۈزۈلمە خاراكتېرلىك تەدبىرلەرنى يولغا قويۇپ، «خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ياۋروپا بازىرىغا كىرىشىنى ئۇلارنىڭ ئېكسپورت كونترول تۈزۈمىگە ئەمەل قىلىشى بىلەن باغلاش لازىم». ئامېرىكا ۋە ياۋروپا خىتاينىڭ بىر قولىدا رۇسىيەگە قورال زاپچاسلىرى سېتىپ، يەنە بىر قولىدا ياۋروپا بازىرىدىن پايدا ئالىدىغان قوش ئويۇنىغا خاتىمە بېرىشى ھەمدە كۈچلۈك ئىقتىسادىي ئاقىۋەتلەر بىلەن ئۇلارنىڭ رۇسىيەگە ياردەم بېرىش كۈچىنى سۇندۇرۇشى كېرەك.

ئۈچىنچىدىن، ياۋروپا قىتئەسىدە رۇسىيە بىلەن بولۇۋاتقان باشقا نورمال سودىلارغا «ئۇكرائىنانى قوللاش بېجى» (Ukraine Support Tariff) نامىدا ئالاھىدە تاموژنا بېجى يۈرگۈزۈش لايىھەسى تەۋسىيە قىلىنىدۇ. بۇ باج ئارقىلىق، رۇسىيەنىڭ ياۋروپاغا سېتىۋاتقان خىمىيەلىك ئوغۇت، سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) قاتارلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېلىدىغان پايدىسى زور دەرىجىدە تارتىپ ئېلىنىدۇ، ھەمدە يىغىلغان باج پۇللىرى ئۇكرائىنانى قايتا قۇرۇش فوندىغا كىرگۈزۈلىدۇ. بۇ سىياسەت رۇسىيەنى ئۆز تېنىدىن قان چىقىرىپ ئۇكرائىناغا قۇيۇشقا مەجبۇرلايدىغان ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋاسىتە بولالايدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ياۋروپا ئۈچۈن قوش يۆنىلىشلىك ئىستراتېگىيە زۆرۈردۇر. بىر تەرەپتىن، ئۇرۇش ئاخىرلىشىپ ئۇكرائىنانىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكى ئەسلىگە كەلگەن تەقدىردە، رۇسىيە بىلەن قايتىدىن سۆھبەتلىشىشكە ۋە ئۇنى خىتاينىڭ مونوپولىدىن قۇتۇلدۇرۇشقا ئوچۇق ئىشىك قالدۇرۇش كېرەك. يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ بۇ ئۇرۇشتىن پايدىلىنىپ ياۋروپانى پارچىلاش ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتكە ئېرىشىش ئويۇنلىرىغا قارشى سەزگۈر تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ خىتاي تېخنىكىسىغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىشى كېرەك.

ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، رۇسىيە ئىقتىسادى مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك بىر گىردابقا پېتىپ قالدى. دۆلەتنىڭ ھازىرقى يۈزەكى ئېشىشى پەقەتلا ھۆكۈمەتنىڭ ئۇرۇش سېلىنمىسى ۋە قەرزنىڭ ئېشىشىغا باغلانغان بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ مۇستەقىل خەلقئارالىق سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئورنىنى خىتاينىڭ قولىغا تۇتقۇزۇپ قويدى. ئەگەر خەلقئارالىق ئېمبارگولار يەنە داۋاملىشىپ، نېفىت كىرىمى بۇ خىل چەكلىمىلەر ئاستىدا تۇرسا، رۇسىيە ئىقتىسادى كۆپۈكىنىڭ يېرىلىپ، قۇرۇلمىلىق ۋە سىستېمىلىق ۋەيران بولۇشى مۇقەررەر ئاقىۋەتتۇر.

—مەنبە دوكلات:

Becker, T., & Schularick, M. (Eds.). (2026). Endgame: The State of the Russian Economy (Kiel Report No. 9). Stockholm Institute of Transition Economics / Kiel Institute for the World Economy.

ئىنكاسلار: