بەرىكەتلىك سايرام كۆلىنىڭ نامى خىتايچە «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى»غا ئايلاندۇرۇلدى

ئاپتور: د. ئادىلجان ئەرئۇيغۇر

مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

5-ئاينىڭ 20-كۈنى خىتايدىكى بىر تور بېتىدە «سايرام كۆلىدە توي خېتى ئېلىشقا بولغان تەلەپ پارتلىدى» دېگەن مەزمۇندا بىر خەۋەر ئېلان قىلىندى. خەۋەرنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى مۇنداق:  « جۇڭگونىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى سايرام كۆلى يېڭى توي خېتى ئېلىش ئۈچۈن مەشھۇر مۇھەببەت مەركىزىگە ئايلاندى. 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 20-كۈنى، يېڭىدىن ئۆيلەنگەن جۈپلەر، كۆلنىڭ رومانتىك مۇھىتىدا توي خېتى ئېلىش ئۈچۈن زور مىقداردا رايونغا ئېقىپ كەلدى. يېڭى توي خېتى باشقۇرۇش قائىدىسىنىڭ 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 10-كۈنى كۈچكە ئىگە بولۇشىغا ئەگىشىپ، توي خېتى ئېلىشتىكى رايون چەكلىمىسى ئېلىپ تاشلاندى ۋە قىز-يىگىت جۈپلەرنىڭ كىملىكتىن باشقا بۆلەك ھۆججەتكە ئېھتىياجى قالمىدى، بۇ پۈتۈن دۆلەت دائىرىسىدە توي خېتى ئېلىش ئىشلىرىنى ئاسانلاشتۇردى. 5-ئاينىڭ20-كۈنى ئەتىگەندە، سايرام كۆلى توي خېتى ئىدارىسى ئالدىدا نۇرغۇن قىز يىگىت ئۇزۇن ئۆچىرەتلەر ھاسىل قىلدى. ھاۋا تېمپېراتۇرىسى 1°C-8°C ئارىلىقىدا بولغانلىقتىن بەزىلەر دالدىراق يەردە كۈتتى.  سايرام كۆلى «سېنى چوڭقۇر سۆيىمەن» ۋە  «ئۆمۈر بويى» قاتارلىق خىتايچە سۆزلەر بىلەن زىننەتلەنگەن رومانتىك ماكانغا ئايلانماقتا.  جۈپلەر، توي خېتى ئالغاندىن كېيىن كۆلدە رومانتىك بىر كۈن ئۆتكۈزۈپ رايوننىڭ ساياھەتچىلىكىگە تۆھپە قوشماقتا. بۇ خەتلەر كۆلنىڭ تەبىئىي گۈزەللىكلىرى بىلەن بىرلىشىپ تېخىمۇ گۈزەل مەنزىرىلەر ھاسىل قىلماقتا. بۇ ئەھۋال، سايرام كۆلىنىڭ ھەم تەبىئىي گۈزەللىكلىرى ھەم يېڭى سىياسەتلەر ياردىمىدە شەكىللەنگەن رومانتىك ئوبرازى تۈپەيلىدىن توي خېتى ئالىدىغان جەلپكار مەركەزگە ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە»[1] . بۇ خەۋەردە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىلى ۋىلايىتىدىكى سايرام كۆلىنىڭ ئىسمىنىڭ «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى»غا ئۆزگەرتىلىپ سايرام كۆلىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنىڭ ئۆچۈرۈلۈپ تاشلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.

خىتاي شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى جاي ئىسىملىرىنى سىستېمىلىق ھالدا ئۆزگەرتىشنى ئاللىبۇرۇن باشلىۋەتىكەنىدى. مەسىلەن: مۇستەقىللىقىمىزنىڭ بەلگىسى بولغان «شەرقىي تۈركىستان»نامىنىڭ ئورنىغا رەسمىي شەكىلدە «شىنجاڭ» ئىسمىنى ئىشلىتىپ، شەرقىي تۈركىستاننى ئۆزىنىڭ بىر ئۆلكىسىگە ئايلاندۇردى. يېقىنقى ۋاقىتتا 2009-2023-يىللار ئارىلىقىدا يۈزلىگەن يېزىلارنىڭ ئىسىملىرىنى ئۆزگەرتتى. ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) ۋە باشقا تەتقىقاتلاردا، بۇ جەريانلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي، تارىخىي ۋە مەدەنىي مەنە ئىپادىلەيدىغان ئىسىملارنىڭ سىستېمىلىق ئېلىپ تاشلانغانلىقى بىلدۈرۈلدى. مەسىلەن: «سۇلتان»، «تۈربە»، «خوجا» قاتارلىق ناملار يەر جاي ئىسىملىرىدىن چىقىرىپ تاشلانغان ۋە بۇلارنىڭ ئورنىغا خىتاينىڭ ئىدېئولوگىيەسىنى ۋە شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنى قويۇق ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغان «ئىتتىپاق»، «بىرلىك» ۋە «خۇشاللىق»  قاتارلىق ناملارنى قويۇش[2]  ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىغا ۋە تۇرمۇشىغا چوڭقۇر سىڭىپ كەتكەن بۇ ناملارنى ئۆچۈرمەكچى بولدى.  ئۆزگەرتىلگەن ئىسىملار ئارىسىدا ئۇيغۇر تارىخىغا ئىشارەت قىلىدىغان «ئوردا»، سىياسىي ئۇنۋانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان «سۇلتان»، دىنىي ئاتالغۇلار ۋە مەدەنىيەت بەلگىلىرىمۇ بار ئىدى. بەزى مىساللاردا، «ئاق مەسچىت» (ئاق جامە) يېزىسىنىڭ ئىسمى «بىرلىك يېزىسى» غا، «دۇتار» دېگەن يېزىنىڭ ئىسمى بولسا «قىزىل بايراق» قا ئۆزگەرتىلگەن. بۇ  ئىش،  ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت خاتىرىسىنى ئۆچۈرۈشنى نىشان قىلغان بىر سىياسەتتۇر.[3] بۇ ئىسىم ئۆزگىرىشلىرى، ئالاھىدە 2017-2019-يىللار ئارىلىقىدا قويۇقلاشقان بولۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى مەدەنىي ۋە دىنىي ناملارنى ئۆچۈرۈپ تاشلاش ئۇرۇنۇشلىرىدىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس.

سايرام كۆلىمۇ  خىتاينىڭ سىياسىي غەرىزىنىڭ قۇربانىغا ئايلاندى. سايرام كۆلى تەڭرىتېغىنىڭ غەربى شىمالىدا، بورتالا شەھىرىنىڭ غەربى جەنۇبىدا، دېڭىز يۈزىدىن 2072 مېتىر ئېگىزلىكتە جايلاشقان. كۆلنىڭ يۈزى 458 كۋادرات كىلومېتىر، ئەڭ چوڭقۇر يېرى 90.5 مېتىر، شەكلى تۇخۇمغا ئوخشايدۇ، ئۇزۇنلۇقى 29.5 كىلومېتىر، كەڭلىكى 23.4 كىلومېتىر، ئايلانمىسى 86.5 كىلومېتىر كېلىدۇ. تاغلار قورشاپ تۇرغان بۇ كۆلگە 26 تاغ بۇلىقى ۋە 20 نەچچە كۆل ئېقىنى قۇيۇلىدۇ. شەرقىي تۈركسىتاندىكى ئەڭ ئېگىز كۆل بولۇپ، موڭغۇلچە «سەرىمنۇر»، قىرغىزچە «سۈت كۆل»، دېيىلگەن. قازاقچىدا سايرام سۆزى دۇئا، نېمەت، ئىلتىپات، شۈكۈر ياكى بەرىكەت مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ.

سايرام كۆلى قەدىمدە «پاكىز دېڭىز» دەپمۇ ئاتىلاتتى، بۇ كۆل قورغاس ناھىيەسى بىلەن يېقىن قوشنا. سايرام كۆلى تەڭرىتاغنىڭ باغرىغا قويۇلغان غايەت زور يېشىل ياقۇتقا ئوخشايدۇ.   ئۇ بورتالا شەھىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىدىن 90 كىلومېتىر يىراقلىققا، ئۈرۈمچى – غۇلجا تاشيولىنىڭ شىمالىي تەرىپىگە جايلاشقان، سايرامنىڭ قارىغايلىرى ئىلى ۋىلايىتىگە تەۋە كەڭساي <تەلكە داۋىنى> بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ.  سايرام كۆلىنىڭ ‹‹تەڭرىتاغدىكى سىرلىق كۆل›› دېگەن نامى بار.  [4]تەۋپىق،  ئېلاخۇن تىلىۋالدى ۋە باشقا نۇرغۇن شەخسلەر خاتىرە ۋە ئەسەرلەر قالدۇرغان. كۆلنىڭ پەيدا بولۇشى ھەققىدە ئىككى رىۋايەت بار: بىرى چىمەن ۋە سىدىقنىڭ مۇھەببىتىگە مۇناسىۋەتلىك بولسا، يەنە بىرى ئىسكەندەر زۇلقەرنەيننىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن بولغان ئۇرۇشىدىن ھاسىل بولغانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك. گېئولوگلار كۆلنىڭ 70 مىليون يىل ئىلگىرى ھىمالايانىڭ تاغ ھاسىل قىلىش ھەرىكىتىدە تاغنىڭ ئولتۇرۇشۇپ كېتىشىدىن شەكىللەنگەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. سايرام كۆلىنىڭ سۈيى سۈزۈك بولۇپ، سۇ مىقدارىنىڭ كۆپىيىشى سەۋەبىدىن يېرىم ئارال پۈتۈن ئارالغا ئايلانغان.

خىتاينىڭ سايرام كۆلىنى توي خېتى ئېلىش ئۈچۈن بىر «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى» سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇشى ياكى مۇشۇ تەرىقىدە تەبىرلىشى، قارىماققا رومانتىكلىققا ھەسسە قوشىدىغان بىر ساياھەت  خىزمىتىدەك كۆرۈنسىمۇ، خىتاينىڭ مۇستەملىكىچى زېھنىيىتىنى ۋە شەرقىي تۈركىستان يەر جايلىرى ناملىرىنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىگە مۇۋاپىق تەرىقىدە  قايتىدىن بەرپا قىلىنىۋاتقانلىقىنى بىلىش نۇقتىسىدىن مۇھىم. مۇستەملىكىچى كۈچ بولغان خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يەر جاي ئىسىملىرىنى ۋە مەدەنىيەت بەلگىلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى كونترول قىلىش ئىستراتېگىيىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.

خىتاي نېمە ئۈچۈن بۇنداق قىلىدۇ؟

خىتاي شەرقىي تۈركىستاننى مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدا ساياھەتچىلىك ساھەسىدە  مۇھىم بىر جاي قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. سايرام كۆلى، تەڭرى تاغلىرىنىڭ ئېتىكىگە جايلاشقان بولۇپ، 458 كىلومېتىر² كەڭلىكى ۋە تەبىئىي گۈزەللىكى (ئورمان، ئوتلاق ۋە 2070 مېتىر ئېگىزلىك) بىلەن  ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىدىغان بىر جاي. «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى» دېگەندەك رومانتىك بىر نام، ياش قىز-يىگىتلەر ئۈچۈن كۈچلۈك جەلپكارلىققا ئىگە. خىتايدا، ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئارقىلىق رومانتىك جايلارنىڭ داڭقىنى چىقىرىش ئومۇملاشقان بىر ئۇسۇلدۇر.

خىتاي ئىقتىسادىي كىرىمنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاينىڭ ساياھەتچىلىك ساھەسى،ئىستېمالنى رىغبەتلەندۈرۈش ئۈچۈن مۇھىم قورال ھېسابلىنىدۇ. رومانتىك ناملار،  سايرام كۆلىنىڭ زىيارەتچى سانىنى ئاشۇرۇپ رايونغا ئىقتىسادىي تۆھپە قوشالايدۇ.

سىياسىي جەھەتتىن بولسا ، خىتاي  شەرقىي تۈركسىتاندا ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن «خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسەتلىرىنى قوللىنىۋاتىدۇ. ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتنىڭ  2024- يىلىدىكى دوكلاتى بويىچە، 2009-2023 يىللىرى ئارىلىقىدا شەرقىي تۈركىستاندىكى تەخمىنەن 630 يېزىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان ئىسىملىرى چىقىرىپ تاشلىنىپ «بەخت»، «بىرلىك» قاتارلىق خىتاي كوممۇنست پارتىيەسىنىڭ تەشۋىقات ناملىرى  بىلەن ئالماشتۇرۇلدى.

سايرام كۆلىنىڭ قازاقچىدىكى «سايرام» (بەرىكەت، دۇئا) دېگەن ئەسلى نامىنىڭ ئورنىغا «ئاشىق مەشۇق ماكانى» قاتارلىق خىتايچە بىر رومانتىك نامنىڭ ئىشلىتىلىشى، ئۇيغۇر ۋە قازاق مەدەنىيىتىنى قەدىرسىزلەشتۈرۈپ شەرقىي تۈركىستاننى خىتاينىڭ ئومۇمىي مەدەنىيەت ھېكايىسىگە قوشۇۋېتىشتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس. نەتىجىدە، بۇ ئەھۋال كۆلنىڭ قازاق ۋە ئۇيغۇر كىملىكى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئاجىزلىتىدۇ.

يەر جاي ناملىرى، دىكتاتور دۆلەتلەر تەرىپىدىن سىياسىي مەقسەتلەر ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. خىتاينىڭ مىللىي قانۇنلىرى، «مىللىي بىرلىكنى» قوللايدىغان ۋە «ھاكىمىيەتكە زىيان يەتكۈزىدىغان» ناملارنى چەكلەيدۇ. «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى» قاتارلىق نېيترال ۋە ئومۇمىي ناملار، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ مىللەت كىملىكلىرىنى چەتكە قېقىپ خىتاي دۆلىتىنىڭ  «مىللىي بىرلىك» سۆزلەملىرنىڭ ئومۇملىشىدا رول ئوينايدۇ.

خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلمىشلىرى ۋە  ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرى سەۋەبىدىن خەلقئارادا تەنقىدلىنىۋاتىدۇ.  خىتاي دۆلىتى شەرقىي تۈركىستاندا ساياھەتچىلىكنى جانلاندۇرۇش ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستاننى «بىخەتەر، تىنچ»  ۋە  «جەلپ قىلارلىق ۋە گۈزەل» بىر جاي قىلىپ كۆرسىتىپ قايتا ماركىلاشقا تىرىشىۋاتىدۇ. سايرام كۆلىنىڭ رومانتىك ئوبراز بىلەن تونۇشتۇرۇلۇشى، خەلقئارادا ۋە خىتاي ئىچىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي كىرىزىسلاردىن ۋە تەرتىپسىزلىكتىن خالىي،  ئامان-تىنچ بىر جاي دەپ قارىلىشىدا رول ئوينايدۇ.  خىتاي شەرقىي تۈركىستاننى دۇنيا ساياھەتچىلىكىدە ئالاھىدە گەۋدىلەندۈرۈپ، ئۆزلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈرلۈك زۇلۇملىرىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ.

خىتاي ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ كىملىكلىرىگە تەۋە مەدەنىيەت سىمۋوللىرىنى ۋە بەلگىلىرىنى ئۆچۈرۈپ تاشلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. سايرام كۆلى، قازاق مەدەنىيىتىدە «دۇئا» ۋە «بەرىكەت» قاتارلىق مەنىۋى مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. بۇ خىل يەرلىك ناملار، مىللەت گۇرۇپپىلىرىنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت خاتىرىلىرىنى جانلاندۇرىدۇ. خىتاينىڭ كۆلنىڭ نامىنى «ئاشق مەشۇقلار ماكانى»  قاتارلىق ئومۇمىي ۋە خىتايچە ئىپادە بىلەن ئالماشتۇرۇشى (ياكى شۇنداق بازارغا سېلىشى)، قازاق كىملىكىنى ئۆچۈرۈش ۋە رايوننى خىتاينىڭ مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دائىرىسىگە ئېلىش ئۇرۇنۇشىدۇر.  مەلۇمكى، خىتاي يىللاردىن بۇيان خىتايچىنى رەسمىي تىل قىلىپ مەجبۇرلىماقتا. «سايرام» قاتارلىق يەرلىك ناملارنىڭ ئورنىغا خىتايچە رومانتىك ئاتنىڭ ئىشلىتىلىشى، تىل ئاسسىمىلياتسىيەسى سىياسەتلىرىنىڭ كېڭەيتىلىشىدىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس.

يەر جاي ناملىرى ، بىر رايوننىڭ تارىخىي، مەدەنىيەت ۋە مىللىي كىملىكىنىڭ ئۇل تاشلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. يەر جاي ناملىرى  بىر مىللەتنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، بىر مىللەتنىڭ تارىخىي سۇبيېكتىپلىقىنى ۋە ۋەتىنىگە تەۋەلىك تۇيغۇسىنى كۈچەيتىشتە ئالاھىدە رول ئوينايدۇ. بىر يەرنىڭ ئىسمى، جۇغراپىيەلىك بىر بەلگە بولۇش بىلەن بىرگە، ئۇ بىر مىللەتنىڭ كوللېكتىپ كىملىكىنىڭ، تارىخىي ئۆتمۈشىنىڭ، ھايات پەلسەپىسىنىڭ ۋە مەدەنىيەت مىراسىنىڭ كونكرېت بەلگىسىدۇر. شۇنداقلا بىر  مىللەتنىڭ ئۆتمۈشىنى، ھازىرقى مەۋجۇتلۇقىنى ۋە كەلگۈسىگە بولغان ئۈمىدلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان چوڭقۇر مەنىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇڭا يەر جاي ناملىرى بىر خەلقنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ مىراسىنى، خاتىرىلىرىنى،ئەپسانىلىرىنى، دىنىي ئېتىقادلىرىنى ۋە قەدىرىيەتلىرىنى ساقلايدىغان مەدەنىي بايلىقتۇر. [5]

مورىس ھالبۋاكسنىڭ كوللېكتىپ خاتىرە ئۇقۇمى، يەر جاي ئىسىملىرىنىڭ بىر مىللەتنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىي كىملىكىنى قانداق شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن كۈچلۈك بىر رامكا بىلەن تەمىنلەيدۇ. يەر جاي ئىسىملىرى، بىر خەلقنىڭ ئۆتمۈشىگە دائىر ھېكايىلىرىنى، كۈرەشلىرىنى، غەلىبىلىرىنى ۋە يوقىتىشلىرىنى خاتىرىلەپ ماڭىدۇ.[6] مەسىلەن، سايرام كۆلىنىڭ ئۇيغۇرچە ئىسمى، ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى ۋە ئەپسانىلىرىدە ياكى دىنىي مۇراسىملاردا ئالاھىدە مەنىگە ئىگە. بۇ ئىسىم، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ بۇ جۇغراپىيەدە قانداق ياشىغانلىقىنى، قايسى قەدىرىيەتلەرنى قوبۇل قىلغانلىقىنى ۋە قانداق ھايات پەلسەپىسىنى ۋۇجۇدقا چىقارغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ قازاقلار ئۈچۈنمۇ شۇنداق.

يەر جاي ئىسىملىرى، بۇ ھېكايىلەرنى ئەۋلادتىن ئەۋلادقا يەتكۈزۈپ، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىلىرىنى تىرىك ساقلايدۇ. بىر يەر ئىسمىنىڭ ئۆزگەرتىلىشى ياكى قايتىدىن مەنىلەندۈرۈلۈشى، بۇ خاتىرىنىڭ بىر قىسمىنى ئۆچۈرۈش ياكى قايتىدىن يېزىشتىن دېرەك بېرىدۇ.

يەر  جاي ئىسىملىرى، بىر خەلقنىڭ ھايات پەلسەپىسىنى ۋە دۇنيا قارىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئانتروپولوگىيەلىك ۋە سوسىيولوگىيەلىك جەھەتتىن، بىر يەرنىڭ ئىسمى، شۇ مىللەتنىڭ تەبىئەت بىلەن، كائىنات بىلەن ۋە بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئىپادىلىيەلەيدۇ. مەسىلەن: سايرام كۆلىنىڭ ئىسمى، ئۇيغۇرلار ۋە قازاقلارنىڭ تەبىئەتكە بولغان ھۆرمىتىنى، كۆلنىڭ چۆرىسىدىكى ھايات تەجرىبىلىرىنى ياكى دىنىي-تەسەۋۋۇپ مەنىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئىسىملار، مىللەتنىڭ مۇھىت ھەققىدىكى بىلىملىرىنى، ئېستېتىك ئېڭىنى ۋە مەنىۋى قىممەتلىرىنى كودلايدۇ. خىتاي مۇستەملىكىچى كۈچلىرى، يەر ئىسىملىرىنى ئۆزگەرتىش ياكى  خىتايچە مەن سېنى ياخشى كۆرىمەن دېگەندەك سۆز ئويۇنلىرى بىلەن قايتىدىن مەنىلەندۈرۈش ئارقىلىق، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ سايرام كۆلىدىن ھاسىل قىلغان ھايات پەلسەپىسىنى غۇۋالاشتۇرۇپ، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ دۇنيا قارىشىنى خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ نورمىلىرىغا ۋە قىممەت قاراشلىرىغا  بېقىندۇرۇشنى ياكى بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇۋېتىشنى نىشان قىلىۋاتلىقى مەلۇم.

يەر جاي ئىسىملىرى، بىر مىللەتنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئۈمىدلىرىنى ۋە خىياللىرىنىمۇ ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بىر يەرنىڭ ئىسمى، بىر مىللەتنىڭ ئۆزىنى قانداق  تەسەۋۋۇر قىلىدىغانلىقىنى ۋە كەلگۈسى ئەۋلادلارغا قانداق مىراس قالدۇرماقچى بولىدىغانلىقىنى نامايەن قىلىشتىمۇ رول ئوينايدۇ. مەسىلەن: سايرام كۆلىنىڭ ئىسمى، ئۇيغۇرلار ۋە قازاقلار ئۈچۈن بىر كۈرەشنىڭ بەلگىسى، مەدەنىيەت ئىزچىللىقى ياكى مەنىۋى مەركەز بولۇپ، بۇ مىللەتنىڭ كەلگۈسىدىمۇ ئۆزىنىڭ كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈمىدىنى ساقلايدۇ.  ئەمما، خىتاي مۇستەملىكىچى كۈچلىرى، يەر ئىسىملىرىنى ئۆزگەرتىش ياكى قايتىدىن مەنىلەندۈرۈش ئارقىلىق، بۇ ئۈمىدلەرنى يوقىتىش كويىدا يۈرمەكتە.   سايرام كۆلىنىڭ خىتايچە رومانتىك بەلگىگە ئايلاندۇرۇلۇشى، ئۇيغۇر  ۋە قازاقلارنىڭ كۈندىلىك ھاياتىدا مەدەنىيەت ياتلىشىشى ۋە شەرقىي تۈركىستان زېمىنىغا تەۋەلىك ھېسسىنىڭ يوقاپ كېتىش قاتارلىق تەسىرلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن. يەر جاي ئىسىملىرى ۋە مەدەنىيەت بەلگىلەرنىڭ دۆلەت كونتروللۇقىدا قايتىدىن ئېنىقلىنىشى ۋە تەبىرلىشى، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە قازاقلارنىڭ ئۆز جۇغراپىيىلىرى ۋە تارىخىي مىراسلىرىغا بولغان باغلىنىشىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ.

قىسقىسى، سايرام كۆلىنىڭ توي خېتى ئېلىش ئۈچۈن بىر «ئاشىق مەشۇق ماكانى» سۈپىتىدە قايتىدىن تەبىرلىنىشى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەملىكىچىلىك ئىدىيەسىنىڭ ئىپادىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ جەريان، شەرقىي تۈركىستان يەر جاي ئىسىملىرى ۋە مەدەنىيەت بەلگىلىرىنىڭ  خىتايچە ئىبارىلەر بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ، ئۇيغۇرلار ۋە قازاقلارنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىي سۇبيېكتىپلىقىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ. يەر جاي ئىسىملىرى، بىر  مىللەتنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسى ۋە زېمىنغا تەۋەلىك ھېسسى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە، شۇڭا، خىتاي مۇستەملىكىچى كۈچلىرىنىڭ بۇلارنى ئۆزگەرتىش ياكى قايتىدىن مەنىلەندۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە سىياسىي ئۈستۈنلۈكتىن پايدىلىنىپ ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتۈۋالغان خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ھاكىمىيىتىنى قانۇنىي ۋە يوللۇق كۆرسىتىش ئىستراتېگىيىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.  سايرام كۆلى مىسالى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ھەم ساياھەتچىلىك ھەم ئىدېئولوگىيەلىك ھاكىمىيەت قۇرۇش تىرىشچانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ جەريان، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز جۇغراپىيىسى ۋە مەدەنىي مىراسىغا ياتلىشىپ كېتىشىگە سەۋەپ بولۇشى مۇمكىن.

[1] https://m.thepaper.cn/newsDetail_forward_30846339

[2] https://www.hrw.org/news/2024/06/18/china-hundreds-uyghur-village-names-change

[3] https://perspektif.eu/2024/08/01/cin-uygur-kulturunu-silmek-icin-yer-isimlerini-degistiriyor/

[4] https://www.uyghur-archive.com/wiki-izde/wiki-izde/index44f1-2.html

[5] http://www.mimarlarodasiankara.org/dosya/dosya33.pdf

[6] https://cdn.istanbul.edu.tr/file/JTA6CLJ8T5/97EC3E67255742A2B4B8CF6E47952970

ئىنكاسلار: