«رەقەملىك پاختىلار» كۆلەڭگىسىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

-2026يىلى 30-مارتتىكى خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋەرلىرىگە قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستاندا يېڭى بىر تېخنىكا تۈرى يولغا قويۇلغان بولۇپ ئۇنىڭغا «كېۋەزلىكتە سۇ-ئوغۇت بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن چوڭ سانلىق مەلۇمات ماتورلۇق ئەقىللىق سۇغىرىش باشقۇرۇش سۇپىسى» دەپ ئ‍ۇزۇن، ھەيۋەتلىك بىر ئىسىم قويۇلغان. خىتاي قۇرۇلۇش ئاكادېمىيەسىنىڭ ئەزاسى (جاۋ چۈنجياڭ) نىڭ يېتەكچىلىكىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بۇ تۈر، چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى پاختا ئىشلەپچىقىرىشىغا تەتبىقلاش ئارقىلىق، «ئەنئەنىۋى تەجرىبىگە تايىنىپ تېرىقچىلىق قىلىشتىن چوڭ مەلۇمات ماتورلۇقىدىكى  تېرىقچىلىققا ئۆتۈش»كە ۋەدە بەرمەكتە. سانجى دۆلەتلىك يېزا ئىگىلىك يۇقىرى تېخنىكىلىق كەسىپلەرنى ئومۇملاشتۇرۇش رايونىدىكى 3000 مو سىناق رايونىدىن باشلىنىدىغان بۇ تۈر پىشىپ يېتىلگەندە، پۈتكۈل شەرقىي تۈركىستاندىكى 1.2 مىليون مو پاختا ئېتىزىغا كېڭەيتىشنى نىشانلىغان.[1]

بۇ خەۋەرنى تۇنجى قېتىم ئوقۇغاندا كىشىنىڭ كاللىسىغا كېلىدىغان سوئال شۇ: تېخنىكا قانچىلىك تەرەققىي قىلغان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر ئۇنىڭ ئاساسىدىكى تۈزۈلمىۋى مەسىلىلەر ھەل قىلىنمىغان بولسا، بىر رەقەملىك بوياق ھەقىقىي يارىلارنى يوشۇرالامدۇ؟ مەزكۇر يازما، تىلغا ئېلىنغان بۇ تۈرگە تۆت نۇقتىدىن ئىلمىي يوسۇندا قاراپ چىقىشنى مەقسەت قىلىدۇ: ئەمگەك ۋە ئىنسان ھەقلىرى، تېخنىكىلىق سىجىللىق، مالىيە سۈزۈكلۈكى ۋە مۇھىتقا بولغان تەسىرى.

مەسىلىنىڭ ئەڭ سەزگۈر، ئەمما ئەڭ ھالقىلىق تەرىپىدىن باشلاشقا توغرا كېلىدۇ. خەۋەردە تىلغا ئېلىنغان «ئاز ئادەم، ھەتتا ئادەمسىز مەشغۇلات» دېگەن ئىبارە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ پاختا ئىشلەپچىقىرىشىدىكى نۆۋەتتىكى ئەمگەك كۈچى قۇرۇلمىسىنى كۆزدە تۇتقاندا تولىمۇ دىققەت قوزغايدۇ. چۈنكى شەرقىي تۈركىستان دۇنيانىڭ كۈنتەرتىپىدە پەقەت يېزا ئىگىلىك تېخنىكىسى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئېغىر مەجبۇرىي ئەمگەك ئەيىبلەشلىرى بىلەنمۇ سىجىل تۈردە ئورۇن ئېلىپ كەلمەكتە.

ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن 2020-يىلى ئېلان قىلىنغان « ئۇيغۇرلار سېتىلماقتا» ناملىق دوكلاتتا، 2017-2019-يىللىرى ئارىسىدا 80 مىڭدىن ئارتۇق ئۇيغۇر ئىشچىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن خىتاينىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي يۆتكەلگەنلىكى ئاشكارىلانغان ئىدى.(ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى، 2020). [2] شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە ئەڭ ئەتراپلىق تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاكادېمىكلارنىڭ بىرى بولغان ئادرىيان زېنز، 2020-يىللىق تەتقىقاتىدا، شەرقىي تۈركىستاندا يىللىق تەخمىنەن 500 مىڭدىن 570 مىڭغىچە ئۇيغۇر ئىشچىنىڭ پاختا تېرىش مەزگىلىدە تۈرلۈك مەجبۇرلاش مېخانىزملىرى بىلەن سەپەرۋەر قىلىنىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. زېنزنىڭ مېتودولوگىيەسى تالاش-تارتىش قىلىنسىمۇ، ئەمما ئۇ ئاساسلانغان سانلىق مەلۇماتلار خىتاي دۆلىتىنىڭ يەرلىك ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرىگە تايانغان بولغاچقا، ئالاھىدە قىممەتكە ئىگە.(ئادرىيان زېنز، 2020). [3]

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ 2022-يىللىق «ئېتىزدىن ماركىغىچە» ناملىق دوكلاتىدا بولسا، تەمىنلەش زەنجىرى بويىچە ئىز قوغلاشنىڭ سىستېمىلىق ھالدا توسقۇنلۇققا ئۇچرايدىغانلىقى ۋە شەرقىي تۈركىستان پاختىسىنىڭ خەلقئارالىق ماركىلارنىڭ زاۋۇتلىرىغا قانداق يېتىپ بارىدىغانلىقى تەپسىلىي كۆرسىتىلگەن.(كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى، 2022). [4]بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، يېڭى تۈرنىڭ «ئادەمسىز مەشغۇلات» تەسەۋۋۇرىنى ئىككى خىل چۈشەندۈرۈش مۇمكىن: يا پىدائىي ئەمگەك كۈچىنىڭ ماشىنا ۋە يۇمشاق دېتال بىلەن ئالماشتۇرۇلىدىغان ھەقىقىي بىر ئاپتوماتلىشىش جەريانى؛ ياكى مەۋجۇت مەجبۇرىي ئەمگەك ئەيىبلەشلىرىنى خەلقئارا جەمئىيەتتىن يوشۇرۇش ئۈچۈن تېخنىكا تىلىنىڭ قورال قىلىنىشى. بۇ تېخنىكا تۈرىدە مەزكۇر سوئالغا سەمىمىي جاۋاب بېرىدىغان بىر بۆلەك مەۋجۇت ئەمەس.

ئامېرىكا تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى  2021-يىلىدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن تۈرلۈك پاختا مەھسۇلاتلىرىنى توختىتىپ قويۇش بۇيرۇقى چىقارغان. 2022-يىلى يولغا قويۇلغان «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (Uyghur Forced Labor Prevention Act) بولسا، شەرقىي تۈركىستاندىن چىققان مەھسۇلاتلارنى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان دەپ پەرەز قىلىدۇ ۋە ئىسپاتلاش مەسئۇلىيىتىنى ئىمپورت قىلغۇچىنىڭ ئۈستىگە يۈكلەيدۇ.[5]

خەۋەردىكى تېخنىكىلىق ئاتالغۇلار جەلپ قىلارلىق، ئەمما مەزمۇنى بوش: «ستېرېئوسكوپىك نازارەت تورى»، «سۈنئىي ئەقىل قارار مودېللىرى»، «بۇلۇت تېخنىكىسىنى ئاساس قىلغان بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن سۇپا». بۇ ئۇقۇملارنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەقىقىي يېزا ئىگىلىك شارائىتى بىلەن قانچىلىك ماسلىشىدىغانلىقى سوئال تۇغدۇرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان ئېغىر ئاگرو-ئېكولوگىيەلىك چەكلىمىلەرگە ئىگە جۇغراپىيەلىك رايون. تۇپراقنىڭ شورلىشىشى سوزۇلما خاراكتېرلىك مەسىلە بولۇپ، بەزى رايونلاردا شورنىڭ زىچلىقى سۇغىرىش سىستېمىلىرىنىڭ ئۈنۈمىنى بىۋاسىتە تۆۋەنلىتىۋەتمەكتە. خەلقئارا تۇپراق ئۇچۇر مەركىزى (ISRIC) نىڭ مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىدىكى يېزا ئىگىلىك ۋادىلىرىدا تۇپراقنىڭ شورلىشىش دەرىجىسى ھالقىلىق چەكتىن يۇقىرىدۇر. (خەلقئارا تۇپراق ئۇچۇر مەركىزى، 2021).[6]

سۈنئىي ئەقىلگە تايانغان يېزا ئىگىلىك قارار سىستېمىلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتىكى نەتىجىسى ھەققىدىكى مۇستەقىل تەتقىقاتلار، بۇ سىستېمىلارنىڭ ئۈنۈمىنىڭ يەرلىك مەلۇمات سۈپىتىگە ۋە سېنزور زىچلىقىغا باغلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. خەۋەردە بولسا بۇلارغا ئائىت ھېچقانداق پاكىت بېرىلمىگەن. يەنە بىر تەرەپتىن، مەلۇمات بىخەتەرلىكى مەسىلىسىمۇ ئايرىم بىر مۇنازىرىگە موھتاج. خىتاينىڭ 2017-يىللىق تور بىخەتەرلىك قانۇنى ۋە 2021-يىللىق سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىك قانۇنى، يېزا ئىگىلىك مەلۇماتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن مەلۇماتلارنى دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىغا ئوچۇق قىلىپ قويغان. بۇ قانۇنىي رامكا ئاستىدا، دېھقانلارنىڭ مەلۇماتلىرىنىڭ مەخپىيەتلىكى ۋە ئىگىدارلىق ھوقۇقى مۈجمەل قالماقتا.

خەۋەردە بەزى رەقەملەر كۆزگە چېلىقىدۇ: نىشان قىلىنغان كۆلەم 1.2 مىليون مو ، 5000 دېھقاننى تەربىيەلەش، ئىلگىرىكى 14 تۈر دائىرىسىدە 110 مىليون «خەلق پۇلى» ياردەم. ئەمما بۇ رەقەملەرنىڭ ئەمەلىي نەتىجە سانلىق مەلۇماتلىرى بىلەن  قۇۋۋەتلەنمىگەنلىكى ياكى دەلىللەنمىگەنلىكى كۆرۈلمەكتە. بولۇپمۇ تۆۋەندىكى سوئاللار جاۋابسىز قالماقتا: سانجىدىكى مەۋجۇت 50 مىڭ مولۇق ئەقىللىق يېزا ئىگىلىك سىناق رايونىدا ئۆلچەنگەن ئەمەلىي ھوسۇل ئېشىشى ۋە سۇ تېجەش مىقدارى قانچىلىك؟ ئىلگىرى تاماملانغان 14 تۈرنىڭ مۇۋەپپەقىيەت باھالىشى مۇستەقىل ئورگانلار تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلدىمۇ ياكى ئۆز-ئۆزىگە باھا بېرىلدىمۇ؟ 120 مىليون موغا كېڭەيتىش ئۈچۈن مۆلچەرلەنگەن ئومۇمىي مەبلەغ تەننەرخى قانچىلىك ۋە بۇ شۇنچىلىك چىقىمغا ئەرزىيدىغان ئۈنۈملۈك ھەل قىلىش چارىسىمۇ؟

يېزا ئىگىلىك تېخنىكا ئىقتىسادىي ساھەلىرىدە  دائىم قوللىنىلىدىغان ئۆلچەملەرنىڭ بىرى مەبلەغنىڭ قايتۇرۇلۇش نىسبىتى (ROI) تەھلىلىدۇر. دۇنيا بانكىسىنىڭ 2021-يىللىق «رەقەملىك يېزا ئىگىلىك دوكلاتى»دا كۆرسىتىلىشىچە، كەڭ كۆلەملىك ئەقىللىق سۇغىرىش مەبلىغىنىڭ ئوتتۇرىچە قايتۇرۇلۇش مۇددىتى 6 يىلدىن 12 يىلغىچە بولۇپ، بۇ مۇددەت يەرلىك ئۇل ئەسلىھە سۈپىتىگە ئىنتايىن سەزگۈردۇر. مەزكۇر تۈرنىڭ بۇ پارامېتىرلار بىلەن قانداق ماسلىشىدىغانلىقى نامەلۇم.[7] بۇنىڭدىن باشقا، تۈر دائىرىسىدىكى «ئاپتونوم رايون ئىككى رايون پەن-تېخنىكا تەرەققىيات پىلانى» دەپ ئاتالغان مالىيە مېخانىزمىنىڭ باشقۇرۇش قۇرۇلمىسى ۋە تەپتىش قىلىش ئۇسۇللىرىغا ئائىت ئاممىغا ئوچۇق ھۆججەتلەر مەۋجۇت ئەمەس. بولۇپمۇ «شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى» (XPCC) غا ئوخشاش ئورگانلار بىلەن بولغان يوشۇرۇن مالىيە مۇناسىۋىتى ئېتىكىلىق تەكشۈرۈش نۇقتىسىدىن ئېغىر سوئاللارنى تۇغدۇرماقتا.

خەۋەردە ئەڭ ئاز تىلغا ئېلىنغان، ئەمما بەلكىم ئەڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرى بولىدىغان تەرىپى مۇھىت تەسىرىدۇر. شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ سۇ قىس، قۇرغاق رايونىدا بولۇپ، رايوندىكى يېزا ئىگىلىك سۇ سەرپىياتى ئون نەچچە يىلدىن بۇيان سىجىل بولمىغان سەۋىيەدە داۋاملاشماقتا. تارىخ بۇ يەردە ئاچچىق بىر ساۋاق بېرىدۇ: سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدە ئوتتۇرا ئاسىيادا يولغا قويۇلغان كەڭ كۆلەملىك پاختا سۇغىرىش سىستېمىسى، ئارال دېڭىزىنىڭ ئېغىر دەرىجىدە قۇرۇپ كېتىشىگە سەۋەب بولغان بولۇپ، بۇ ئاپەت بۈگۈنكى كۈندە ئېكولوگىيەلىك ۋەيرانچىلىقنىڭ سىمۋولىغا ئايلىنىپ قالدى. شەرقىي تۈركىستاننىڭ يەر ئاستى سۇ زاپاسلىرىمۇ يېقىنقى يىللاردا خەتەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىمەكتە.[8]

ناسا (NASA) نىڭ گرايس (GRACE) سۈنئىي ھەمراھ مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغان تەتقىقاتلار، پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا مىقياسىدا يەر ئاستى سۇ زاپاسلىرىنىڭ 2002-يىلىدىن 2020-يىلىغىچە يىلىغا تەخمىنەن 5.4 مىليارد كۇب مېتىر سۈرئەت بىلەن ئازايغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ يۈزلىنىشنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىي ۋادىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان-ئالمايدىغانلىقى، تۈر ئېلىپ بېرىلىدىغان جۇغراپىيەلىك رايوندىكى قايسى سۇغىرىش ۋادىسىنىڭ بۇنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدىغانلىقى ئاممىغا ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەر ئارىسىدا ئورۇن ئالمىغان.[9] تۈر گەرچە «سۇ ئۈنۈمى»نى تەشۋىق قىلسىمۇ، ئەمما مۇستەقىل بىر «مۇھىت تەسىرىنى باھالاش» دوكلاتى ھەققىدە ھېچقانداق ئۇچۇر يوق. تۇپراقنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك شورلىشىش خەۋپى، بىئولوگىيەلىك كۆپ خىللىقنىڭ يوقىلىشى ۋە ۋادىنى ئاساس قىلغان سۇ تەڭپۇڭلۇقى تەھلىللىرى بولماي تۇرۇپ ئېلان قىلىنغان نىشانلار، ھەقىقىي سىجىللىقنىڭ ئىشقا ئېشىش – ئاشماسلىقىغا كۆلەڭگە تاشلىماقتا.

تۈر باشلامچىسى جاۋ چۈنجياڭ  خىتاي قۇرۇلۇش ئاكادېمىيەسىنىڭ بىر ئەزاسىدۇر. ئۇنىڭ ئىلمىي سالاھىيىتىگە سوئال قويۇش مەقسەت ئەمەس، ئەمما تۈرنىڭ مۇستەقىل ئاكادېمىك نەتىجىلەرنى بېرەلىشىگە سوئال قويۇش بۇ ماقالىنىڭ مەقسىتى جەھەتتىن نورمال ھېسابلىنىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن قوللانغان پەن-تېخنىكا تۈرلىرى، بولۇپمۇ بىخەتەرلىك ۋە مەمۇرىي سىياسەتلەر بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن «شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى» (XPCC) رامكىسىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىرى، خەلقئارا ئاكادېمىك ساھەسىدە چوڭ شۈبھىلەرنى تۇغدۇرماقتا. بىڭتۈەن 2020-يىلى ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن ئىنسان ھوقۇقى دەپسەندىچىلىكى سەۋەبىدىن جازا تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەنىدى.[10] خەلقئارا يېزا ئىگىلىك تەشكىلاتلىرى (مەسىلەن، FAO) ياكى مۇستەقىل ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ نازارەت جەريانىغا قاتنىشىدىغان-قاتناشمايدىغانلىقى مەسىلىسى تۈر ھۆججەتلىرىدە جاۋابسىز قالماقتا. دۇنياۋى يېمەكلىك ۋە يېزا ئىگىلىك كەسپىنىڭ سىجىللىق ئۆلچەملىرى (ISEAL Alliance، Better Cotton Initiative) دائىرىسىدە بۇ تۈرنىڭ گۇۋاھنامە ئېلىش جەريانلىرىغا كىرەلىشى گۇمانلىقتۇر.

خۇلاسە: ئەقىللىق تېخنىكا، كور نۇقتىلارنى كۆرۈشكە يەتمەيدۇ

شەرقىي تۈركىستاننىڭ چوڭ سانلىق مەلۇماتقا تايانغان ئەقىللىق  تېخنىكا پاختا تۈرى، يۈزەكى قارىغاندا كىشىنى ھاياجانلاندۇرىدۇ. ئەمما ئىلمىي ۋە ئەخلاقىي نۇقتىدىن قارىغاندا، بۇ تۈر جاۋاب بېرىشكە تېگىشلىك نۇرغۇن سوئاللارنىڭ جاۋابسىز قالغانلىقى كۆرۈلىدۇ. قانداق شارائىتتا ۋە كىم تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلغانلىقى بىلىنمەي تۇرۇپ «ئەقىللىق» دەپ جاكارلانغان يېزا ئىگىلىك سىستېمىسى، پەقەت تېخنىكىلىق بىر يېڭىلىقلا ئەمەس، بەلكى ئوخشاشلا بىر خاتا يۆنىلىشكە باشلاش قورالىدۇر. ئەكسىچە، ئەگەر بۇ تۈر ھەقىقەتەن مۇستەقىل تەكشۈرۈلسە، مەجبۇرىي ئەمگەك ئەيىبلەشلىرىگە ئاشكارا جاۋاب بەرسە، مۇھىت تەسىرىنى باھالاش نەتىجىسىنى جەمئىيەت بىلەن ئورتاقلاشسا ۋە مۇستەقىل ئۈچىنچى تەرەپنىڭ كۆزىتىشىگە ئوچۇق بولسا، ئاندىن شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن ھەقىقىي بىر ئۆزگىرىش ھېكايىسى بولالايدۇ. بىراق بۈگۈن قولىمىزدا بۇلارنى دەلىللەيدىغان ھېچقانداق ئىسپات يوق. ئىسپاتنىڭ يوقلۇقى بولسا گۇناھسىزلىقنىڭ ئىسپاتى ئەمەس. يەكۈن شۇكى، بىر تېخنىكا قانچىلىك «ئەقىللىق» بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر ئۇ ئىنسان ھوقۇقى دەپسەندىچىلىكىنى، مۇھىت ۋەيرانچىلىقىنى ياكى مالىيە سۈزۈكلۈك جەھەتتىكى كەمچىلىكىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىۋاتقان بولسا، ئۇ چاغدا ئۇ تېخنىكا ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇق قانۇنىيلىقىنى يوقاتقان بولىدۇ، رەقەملىك يۇمشاق پاختىلار زۇلۇمنىڭ تۆمۈر زەنجىرلىرىنى يۆگىيەلمەيدۇ.

[1] https://www.ts.cn/xwzx/jjxw/202603/t20260330_33716376.shtml

新疆棉田水肥一体化灌溉大数据驱动智能决策管控平台项目启动 推进“数据驱动”棉花种植

[2] ASPI (2020), Uyghurs for Sale: Re-Education, Forced Labour and Surveillance Beyond Xinjiang. Fergus Ryan, Danielle Cave, Nathan Ruser. Australian Strategic Policy Institute Policy Brief No. 26.

[3] Zenz, A. (2020). ›Coercive Labor in Xinjiang: Labor Transfer and the Mobilization of Ethnic Minorities to Pick Cotton.‹ Center for Global Policy. December 2020.

[4] Human Rights Watch (2022). ›From Farm to Fashion: How Forced Labor Taints Xinjiang Cotton in Global Supply Chains.‹ HRW Report, July 2022.

[5] U.S. Customs and Border Protection (2021). Withhold Release Order on Cotton Products from Xinjiang Production and Construction Corps (XPCC). CBP Press Release, January 13, 2021.

[6] ISRIC World Soil Information / FAO (2021). Soil Salinity Assessment Reports, Central Asia Region. Rome: Food and Agriculture Organization.

[7] World Bank (2021). ›Digital Technologies in Agriculture and Rural Areas: Status Report.‹ Washington DC: World Bank Group. Report No. AUS0001479.

[8] Micklin, P. (2007). ›The Aral Sea Disaster.‹ Annual Review of Earth and Planetary Sciences, 35, 47-72. DOI: 10.1146/annurev.earth.35.031306.140120.

[9] Richey, A. S. et al. (2015). ›Quantifying renewable groundwater stress with GRACE.‹ Water Resources Research, 51(7), 5217-5238. DOI: 10.1002/2015WR017349.

[10] U.S. Department of the Treasury (2020). Treasury Sanctions Chinese Entity and Officials Pursuant to Global Magnitsky Act. Press Release, July 31, 2020.

ئىنكاسلار: