ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى يېڭى تەڭلىمە: دونالد ترامپنىڭ تەيۋەن سىياسىتى ۋە ئۇنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى گېئوپولىتىكىلىق تەسىرلىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى نۆۋەتتە ئىنتايىن ئۆزگىرىشچان ۋە مۇرەككەپ بىر ئۆتكۈنچى باسقۇچقا قەدەم قويدى1. بۇ ئەھۋال ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دونالد ترامپ رەھبەرلىكىدىكى ئىككىنچى نۆۋەتلىك ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى تۈپ خاراكتېرلىك ئۆزگىرىشلەر بىلەن تېخىمۇ تېزلەشتى1. يېڭى سىياسەت يۆنىلىشى تارىختىن بۇيانقى خەلقئارالىق مەسئۇلىيەتلەرنى يېڭىدىن كۆزدىن كەچۈرۈش ئىدىيەسىگە ئاساسلانغان بولۇپ، رايون خاراكتېرلىك تەڭپۇڭلۇققا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسەتمەكتە 2.

ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ يېڭى تاشقى سىياسىتى ئەنئەنىۋى ئىدېئولوگىيەلىك ئىتتىپاقداشلىق ۋە قىممەت قاراشلارغا تايىنىش پىرىنسىپىدىن ۋاز كېچىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا مەنپەئەت ئالماشتۇرۇشنى ئاساس قىلغان سودىلىشىش دىپلوماتىيەسىنى دەسسەتتى 3. بۇ خىل يېڭىچە يۆنىلىش، ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن بىخەتەرلىك كاپالىتى، مۇداپىئە قوراللىرىنى سېتىپ بېرىش ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق تەمىنلەش زەنجىرى قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك ئامىللارنى بىۋاسىتە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرگە ئېرىشىشنىڭ ۋاسىتىسى سۈپىتىدە قوللىنىشىدا گەۋدىلەنمەكتە 4.

بۇ سىياسىي بۇرۇلۇشنىڭ ئەڭ يارقىن ئىپادىسى 2026-يىلى 5-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن 15-كۈنىگىچە بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن ئامېرىكا-خىتاي باشلىقلار ئۇچرىشىشىدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپتى 5. مەزكۇر ئالىي دەرىجىلىك يىغىن دۇنياۋى ئېنېرگىيە كىرىزىسى يۈز بېرىپ، ھورمۇز بوغۇزى تاقىلىپ قالغان ئىنتايىن جىددىي بىر پەيتتە ئېچىلدى1. بۇ ئۇچرىشىش ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت ۋە ھەمكارلىقنىڭ يېڭى چېگرالىرىنى بەلگىلەپ بېرىش رولىنى ئوينىدى 6.

دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، ترامپنىڭ بۇ قېتىمقى زىيارىتىگە ئېلون ماسك ۋە تىم كۇك قاتارلىق تېخنىكا ۋە سودا ساھەسىدىكى غوللۇق شەخسلەرنىڭ ھەمراھ بولۇشى، بۇ قېتىمقى سۆھبەتنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىنىڭ نوقۇل سىياسىي تىركىشىش ئەمەسلىكىنى 7، ئەكسىچە، بۇ ئەزالار تەركىبى سۆھبەتنىڭ ئىقتىساد ۋە سودا مەنپەئەتلىرىگە بەكرەك مەركەزلەشكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى7.

يىغىن جەريانىدا خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ تەيۋەن مەسىلىسىنىڭ خىتاي-ئامېرىكا مۇناسىۋىتىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ سەزگۈر يادرولۇق مەسىلە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى 8. شى جىنپىڭ ئەگەر بۇ مەسىلە توغرا بىر تەرەپ قىلىنمىسا، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا بىۋاسىتە توقۇنۇش كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ئېيتىپ قاتتىق ئاگاھلاندۇردى 5. بۇ ئاگاھلاندۇرۇش خىتاينىڭ مەزكۇر مەسىلىدىكى قىزىل سىزىقىنىڭ نەقەدەر كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى نامايان قىلدى 5.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ «تۇكىدىدېس تۇزىقى» نى تەلەپپۇز قىلىپ ئۆتەلەيدىغان ياكى ئۆتەلمەيدىغانلىقىغا دىققەت قىلىۋاتقانلىقى يىغىندا ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى 9. بۇ ئۇقۇم يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بىر كۈچ بىلەن مەۋجۇت ھۆكۈمران كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىش خەۋپىنى كۆرسىتىدۇ 9. شى جىنپىڭ بۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنى پەقەتلا ئىقتىسادىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى بىخەتەرلىك مەسىلىسى دەپ قارايدىغانلىقىنى بىلدۈردى 9.

ترامپنىڭ تاشقى سىياسەتتىكى تۈپ ئىدىيەسى بولغان «ئاۋۋال ئامېرىكا» پىرىنسىپى، ئەنئەنىۋى خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلەردىن كۆرە ئىچكى ئىقتىسادىي ئۈنۈمنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ 10. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكانىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغدىشى پەقەتلا بىخەتەرلىك كېلىشىمى بولماستىن، بەلكى ئىقتىسادىي جەھەتتىن ھېسابلىنىدىغان جەرياندۇر 10. بۇ نۇقتىئىنەزەر ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەن سىياسىتىگىمۇ سىڭىپ كىرگەن بولۇپ، ئامېرىكا ئەمدىلىكتە تەيۋەننى خىتاي بىلەن بولغان گېئوپولىتىكىلىق سۆھبەتلەردىكى بىر سودىلىشىش كوزىرى سۈپىتىدە كۆرمەكتە 11.

شۇڭا، دونالد ترامپنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى باياناتلىرىنى پەقەتلا ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ دىپلوماتىيەلىك ئالاقىسى دەپ چۈشىنىشكە بولمايدۇ 3. بۇ يۈزلىنىش ئامېرىكانىڭ غەربىي تىنچ ئوكياندىكى ئۇزۇن يىللىق بىخەتەرلىك كاپالىتىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر 2. بۇ ماقالىدە بىز ترامپنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىگە قاراتقان سۆز-ھەرىكەتلىرىنىڭ تەسىرىنى سىستېمىلىق ۋە ئىلمىي ئاساستا مۇھاكىمە قىلىمىز.

دونالد ترامپنىڭ تەيۋەن ھەققىدىكى سۆزلىرى ۋە دىپلوماتىيەلىك ئېنىقسىزلىق

ئامېرىكانىڭ ئالدىنقى نۆۋەتلىك ھۆكۈمەتلىرى تەيۋەن مەسىلىسىدە ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك سىياسىتىنى يۈرگۈزۈش بىلەن بىرگە، 1982-يىلىدىكى «ئالتە تۈرلۈك كاپالەت» كە ئەمەل قىلىپ كەلگەن ئىدى 12. لېكىن دونالد ترامپنىڭ يېڭى نۆۋەتلىك ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە بۇ سىياسەت تېخىمۇ مۈجمەل ۋە زىددىيەتلىك بىر ھالەتكە كىردى 11. ترامپ ئامېرىكانىڭ تەيۋەننى قوغداش-قوغدىماسلىقى توغرىسىدىكى سوئاللارغا ئېنىق جاۋاب بېرىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، «مەن بۇ ھەقتە ئىنكاس بىلدۈرمەيمەن، چۈنكى مەن ئۆزۈمنى ئاشۇنداق ئورۇنغا قويۇشنى خالىمايمەن» دېيىش ئارقىلىق كەلگۈسى ھەرىكەت يۆنىلىشىنى سىر تۇتتى 13.

ترامپ بېيجىڭدىن قايتىش سەپىرىدە، مەخسۇس ئايروپىلاندا مۇخبىرلارنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلغاندا تەيۋەنگە قارىتا ئىنتايىن سوغۇق ۋە ياتسىرىغان مەيداننى ئىپادىلىدى 14. ئۇ تەيۋەن بىلەن خىتاينىڭ جۇغراپىيەلىك ئارىلىقىنى سېلىشتۇرۇپ: «تەيۋەن خىتايدىن ئاران 59 مىل يىراقلىقتا، بىز بولساق 9 مىڭ 500 مىل يىراقلىقتا» دەپ كۆرسەتتى 14. ترامپنىڭ جۇغراپىيەلىك ئامىلنى پەش قىلىپ تەيۋەننى قوغداشنىڭ قىيىنلىقىنى تەكىتلىشى، ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىرادىسىنىڭ ئاجىزلىغانلىقى ھەققىدە سىگنال بەردى دەپ قارالماقتا 15.

بۇنىڭدىن سىرت، ترامپ تەيۋەننىڭ سىياسىي ئورنىنى تەسۋىرلىگەندە دىپلوماتىك قائىدىلەرگە خىلاپ ھالدا ئۆزگىچە سۆزلەرنى ئىشلەتتى 16. ئۇ تەيۋەننى بىر دۆلەت ياكى گەۋدە دەپ ئاتاشنىڭ ئورنىغا، «ئەمدىلىكتە بۇ يەرنى بىر ‹يەر› دەيلى، چۈنكى ھېچكىم ئۇنى قانداق تەسۋىرلەشنى بىلمەيدۇ» دەپ ئاتىدى 16. بۇ خىل ئىپادىلەش ئۇسۇلى ئامېرىكانىڭ تەيۋەننى سىياسىي ئوبيېكتتىن بەكرەك سودا ئوبيېكتى سۈپىتىدە كۆرىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى 14. ترامپ شۇنداقلا تەيۋەننى ئامېرىكانىڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئۆزەك سانائىتىنى «ئوغرىلىۋالدى» دەپ ئەيىبلەپ، ئۇلارنى ئىتتىپاقداشلىق ئورنىدىن ئىقتىسادىي رىقابەتچى ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويدى 14. بۇ خىل ئەيىبلەش ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەنگە يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇشى ئۈچۈن ئىدىيەۋى باھانە يارىتىپ بەردى 17. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئامېرىكا چوقۇم تەيۋەندىن ئىقتىسادىي جەھەتتە تېخىمۇ كۆپ پايدا ئۈندۈرۈشى كېرەك دەيدىغان قاراش ئوتتۇرىغا چىقتى 18.

ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە سېتىپ بېرىدىغان قورال-ياراغ كېلىشىملىرىمۇ ترامپنىڭ نەزىرىدە بىر «سودىلىشىش كوزىرى» غا ئايلىنىپ قالدى 19. ترامپ فوكۇس خەۋەرلىرىگە بەرگەن زىيارىتىدە، تەيۋەنگە سېتىپ بېرىلىدىغان 14 مىليارد دوللارلىق قورال سېتىش كېلىشىمىنىڭ تەستىقلىنىشى خىتاينىڭ ئىپادىسىگە باغلىق ئىكەنلىكىنى ئاشكارا ئېيتتى 20. بۇ ئەھۋال ئامېرىكانىڭ خىتاي بىلەن قورال سېتىش مەسىلىسىدە مەسلىھەتلەشمەيدىغانلىقى توغرىسىدىكى پىرىنسىپلارغا ئاشكارا خىلاپلىق قىلغانلىق ئىدى 21.

يەنە بىر جەھەتتىن، ترامپ تەيۋەننى رەسمىي مۇستەقىللىق جاكارلىماسلىققا ئاگاھلاندۇردى 22. ئۇ خىتاينىڭ بۇ مەسىلىدە ئىنتايىن سەزگۈر ئىكەنلىكىنى ۋە مۇستەقىللىقنىڭ زور توقۇنۇش كېلىپ چىقىرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى 23. ترامپ ھەر ئىككى تەرەپنى تەمكىن بولۇشقا چاقىرىپ، ئامېرىكانىڭ يىراق ئارىلىقتىكى بىر ئۇرۇشقا كىرىپ قېلىشنى خالىمايدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم سەمىگە سالدى 22.

دىققەتكە سازاۋەر يەنە بىر نۇقتا، 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى دوكلاتىدىكى كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەردۇر 11. بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ دوكلاتىدا ئامېرىكا تەيۋەن بوغۇزىدىكى نۆۋەتتىكى ھالەتنىڭ ئۆزگەرتىلىشىگە «قارشى تۇرىدۇ» دەپ يېزىلغان بولسا، ترامپنىڭكىدە «قوللىمايدۇ» دەپ ئۆزگەرتىلدى 11. سىياسىي ئانالىزچىلارنىڭ قارىشىچە بۇ سۆز ئۆزگىرىشى ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە بەرگەن بىخەتەرلىك ۋەدىسىنىڭ دەرىجىسىنى تۆۋەنلەتكەنلىكتۇر 11.

ئەرەب مەنبەلىرىنىڭ تەھلىللىرىگە ئاساسلانغاندا، ترامپ خىتاي بىلەن بولغان ئۇچرىشىشتا تەيۋەن مەسىلىسىنى ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسى بىلەن باغلاپ سودىلاشقان 24. 2026-يىلى 2-ئايدىكى ئىران كىرىزىسى سەۋەبلىك ھورمۇز بوغۇزىنىڭ تاقىلىشى دۇنيا بازىرىنى ۋەھىمىگە سالغان ئىدى 1. ترامپ خىتايدىن ئىرانغا بېسىم قىلىپ ھورمۇز بوغۇزىنى ئېچىشقا ۋەدە ئېلىش بەدىلىگە، تەيۋەن مەسىلىسىدە يول قويۇش سىگنالى بەرگەن بولۇشى مۇمكىن 6.

بۇ خىل سىياسىي ھەرىكەتلەر شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، دونالد ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەنگە قاراتقان سىياسىتى بىر پۈتۈن سىستېمىلىق قوغداش مېخانىزمدىن چەتنەپ كەتتى 11. بۇ سىياسەت دەل ۋاقتىدىكى مەنپەئەتكە ئاساسلانغان ئېنىقسىز بىر ھالەتنى شەكىللەندۈردى 25. بۇ ھالەت پەقەت خىتايغىلا ئەمەس، بەلكى تەيۋەنگە ۋە ئامېرىكانىڭ باشقا ئىتتىپاقداشلىرىغىمۇ ئوخشىمىغان دەرىجىدە سەلبىي سىگنال بەردى 5.

تەيۋەننىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارى ۋە ئىچكى سىياسىي ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى

ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە قاراتقان يېڭى سىياسىتى تەيۋەننىڭ ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارىغا قوش يۆنىلىشلىك تەسىر كۆرسەتمەكتە 26. بىر تەرەپتىن، ترامپ ھۆكۈمىتى تەيۋەندىن مۇداپىئە خامچوتىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇرۇشنى قاتتىق تەلەپ قىلدى 26. ترامپ ھەتتا تەيۋەننىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى ئومۇمىي ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىنىڭ 10 پىرسەنتىگە يەتكۈزۈشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى 26. بۇ بېسىم ئاستىدا تەيۋەن ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ 2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى GDP نىڭ 3.2 پىرسەنتىگە كۆتۈردى 27.

بۇ جەرياندا ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەنگە بېرىدىغان ھەقسىز ھەربىي ياردەملىرى ئاساسىي جەھەتتىن توختىتىپ قويۇلدى 28. 2025-يىلى 9-ئايدا، ترامپ ھۆكۈمىتى تەيۋەنگە بېرىلىدىغان 400 مىليون دوللارلىق ھەربىي ياردەم پىلانىنى بىكار قىلدى 28. ئانالىزچىلار بۇنى ترامپنىڭ باشقىلارغا قورالنى ھەقسىز بەرمەسلىك پىرىنسىپىنىڭ بىر ئىپادىسى دەپ قارايدۇ 29. تەيۋەن قورال-ياراغلارنى ئۆز يېنىدىن پۇل چىقىرىپ سېتىۋېلىشقا مەجبۇر بولماقتا 29.

لېكىن، تەيۋەننىڭ مۇداپىئە سىستېمىسىدىكى يەنە بىر مۇھىم ئامىل بولغان «كىرېمنىي قالقىنى» ئېغىر دەرىجىدە زەربىگە ئۇچرىدى 4. كىرېمنىي قالقىنى ئىدىيەسى، تەيۋەننىڭ ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىشى ئامېرىكا ۋە دۇنيا ئىقتىسادىنى تەيۋەنگە تايىنىشقا مەجبۇرلايدۇ دەيدىغان پىكىر ئىدى 4. ئەمما، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بېسىمى ئاستىدا، تەيۋەن شىركەتلىرى ئامېرىكاغا يېڭى زاۋۇتلارنى قۇرۇش ئۈچۈن 250 مىليارد دوللار مەبلەغ سېلىشقا ۋەدە بەردى 30. تەيۋەن ھۆكۈمىتىمۇ بۇنىڭغا 250 مىليارد دوللار كاپالەت پۇلى ئاجرىتىشقا قوشۇلدى 17. ئامېرىكانىڭ بۇ ئىلغار تېخنىكىنى ئۆز دۆلىتىگە يۆتكىشى ئەمەلىيەتتە تەيۋەننىڭ كىرېمنىي قالقىنىنى ئاجىزلاشتۇردى 31. نەتىجىدە، ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە بولغان ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق تايىنىشچانلىقى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىدى 31.

بۇ خىل ئەھۋاللار تەيۋەن خەلقى ئارىسىدا ئامېرىكاغا بولغان ئىشەنچ كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى 32. يېقىنقى مەزگىللەردە ئېلىپ بېرىلغان راي سىناش نەتىجىلىرى شۇنى كۆرسەتتىكى، تەيۋەن خەلقىنىڭ كۆپ قىسمى ئامېرىكانىڭ ئارىلىشىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىسىنى يوقاتتى 31. ئەگەر خەلقنىڭ ئامېرىكاغا بولغان ئىشەنچىسى سۇسلىشىپ كەتسە، ئۇلارنىڭ مۇداپىئە ئۈچۈن پۇل تۆلەش ۋە خىتايغا قارشى تۇرۇش ئىرادىسىمۇ ئاجىزلاپ كېتىدۇ 33.

تەيۋەن پىرېزىدېنتى لەي چىڭدې بۇ ۋەزىيەتكە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن قەتئىي مەيدانىنى ئىپادىلىدى 34. ئۇ تەيۋەننىڭ ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە غۇرۇرىدىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى تەكىتلىدى 34. شۇنىڭدەك ئۇ تەيۋەننىڭ ھەرگىزمۇ چوڭ دۆلەتلەر سودىلىشىدىغان كوزىرغا ئايلىنىپ قالمايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى 34. لەي چىڭدې ئامېرىكانىڭ قورال سېتىپ بېرىشىنىڭ رايون خاراكتېرلىك تىنچلىق ۋە مۇقىملىقنى قوغداشتا ھەل قىلغۇچ ئامىل ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى 35.

ھۆكۈمەت دائىرىلىرى خەلقنى خاتىرجەم قىلىش ۋە ۋاشىنگتون بىلەن بولغان ئالاقىنىڭ نورمال ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە 36. تەيۋەن دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقى ۋە ئالاقىدار تارماقلار ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە قورال سېتىپ بېرىشىنىڭ قانۇنىي مەجبۇرىيەت ئىكەنلىكىنى قايتا-قايتا جاكارلىدى 37. قانداقلا بولمىسۇن، تەيۋەننىڭ ئىچكى سىياسىي ۋەزىيىتىدىكى قۇتۇپلىشىش ۋەزىيەتنى مۇرەككەپلەشتۈردى 38.

بىر قىسىم ياش ئەۋلادلار ئارىسىدا مۇستەقىللىق پوزىتسىيەسىدە ئۆزگىرىش بولۇپ، ئۇرۇش كېلىپ چىقىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن خىتاي بىلەن مەلۇم دەرىجىدە سۆھبەت قىلىش كېرەك دەيدىغان قاراش كۈچەيمەكتە 39. ئۆكتىچى پارتىيەلەر تېخىمۇ كۆپ خامچوتنىڭ مائارىپ ۋە پاراۋانلىق ساھەلىرىگە ئىشلىتىلىشى كېرەكلىكىنى تەشەببۇس قىلىۋاتىدۇ 39. بۇ ئامىللار دۆلەت مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىش تىرىشچانلىقلىرىغا توسالغۇ بولۇۋاتىدۇ 39.

ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەندىن قورال سېتىۋېلىشنى ئاشۇرۇشنى تەلەپ قىلىشى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە بەرگەن ۋەدىلىرىنى كوزىر سۈپىتىدە ئىشلىتىشى تەيۋەننى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى 40. ئامېرىكانىڭ تەيۋەن سىياسىتىدىكى بۇ بۇرۇلۇش، تەيۋەننىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك بىخەتەرلىك كاپالىتىنى خەۋپكە ئىتتىرىپلا قالماي، ئارمىيەنىڭ ئۇرۇش قىلىش ئىرادىسىگىمۇ سەلبىي تەسىرلەرنى ئېلىپ كەلمەكتە 41.

ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئامېرىكاغا بولغان ئىشەنچىسى كىرىزىسى

دونالد ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدە كۆرسەتكەن مەنپەئەت مەركەزلىك سودىلىشىش ۋەدىسى پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىدا شىددەتلىك يەر تەۋرەش كەلتۈرۈپ چىقاردى 5. ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئەڭ مۇھىم ئىتتىپاقداشلىرى بولغان ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، فىلىپپىن ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بۇ ۋەزىيەتكە جىددىي دىققەت قىلماقتا 42. ئۇلار ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە تۇتقان مۇئامىلىسىنى غەربىي تىنچ ئوكياندىكى بىخەتەرلىك ۋەدىسىنىڭ سىناق تېشى سۈپىتىدە كۆرمەكتە 43.

ترامپنىڭ تەيۋەننى بىر دىپلوماتىيەلىك كوزىر سۈپىتىدە خىتاي بىلەن سودىلىشىشى بۇ ئىتتىپاقداشلاردا چوڭقۇر ئەندىشە پەيدا قىلدى 44. ئۇلار ئامېرىكا ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن بىزنىمۇ قۇربان قىلىۋېتەمدۇ؟ دېگەن گۇمانغا كەلدى 44. بۇ ئەندىشىلەرنىڭ تۈرتكىسىدە، ياپونىيە ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىنى نورماللاشتۇرۇش قەدىمىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئىتتىكلەتتى 45.

ياپونىيە باش ۋەزىرى تاكائىچى سانائىي تەيۋەندە يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان ھەر قانداق توقۇنۇشنىڭ ياپونىيە ئۈچۈن بىر ھايات-ماماتلىق خىرىس بولىدىغانلىقىنى ئاشكارا تەكىتلىدى 45. يېقىندا ياپونىيە ئارمىيەسى جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدا 88-تىپلىق پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبىنى سىناق قىلدى 46. بۇ، ياپونىيەنىڭ ئامېرىكاغا پۈتۈنلەي تايىنىپ قېلىشنىڭ خەتىرىنى ھېس قىلىپ، ئۆزىنىڭ مۇستەقىل مۇداپىئە كۈچىنى ئاشۇرۇشقا يۈزلەنگەنلىكىنىڭ ئېنىق بەلگىسىدۇر 46.

جەنۇبىي كورېيەمۇ بۇ يۆنىلىشتە ئۆزىنىڭ ئاچچىق رېئاللىقى بىلەن يۈزلەشمەكتە 47. سېئۇل ھۆكۈمىتى شىمالىي كورېيەنىڭ تەھدىتىگە قارشى ئامېرىكانىڭ كېڭەيتىلگەن ھۈركۈتۈش كۈچىگە تايىنىپ كەلگەن ئىدى 47. ئەمما، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئوتتۇرا شەرقتىكى ۋەزىيەت سەۋەبلىك كورېيەدىكى بىر قىسىم ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ئوتتۇرا شەرققە يۆتكەپ كەتتى 47. بۇ جەنۇبىي كورېيەنى ئۆز دۆلەت مۇداپىئەسىگە ئۆزى ئاساسلىق مەسئۇل بولۇشقا چاقىرغانلىق بولۇپ، كورېيەدە زور ئەندىشە پەيدا قىلدى 47.

فىلىپپىن ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق رايوندىكى باشقا دۆلەتلەرمۇ كۆپ قۇتۇپلۇق بىخەتەرلىك تورى قۇرۇشقا سەپەرۋەر بولماقتا 48. فىلىپپىن جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدىكى توقۇنۇشلاردا خىتاينىڭ بېسىمىغا ئىزچىل ئۇچراپ كېلىۋاتىدۇ 48. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ مۈجمەللىكى ئۇلارنى يالغۇز ئامېرىكاغىلا تايىنىشتىن ۋاز كېچىپ، ياپونىيە ۋە ئاۋسترالىيە بىلەن ئىككى تەرەپلىك ھەمكارلىقلارنى كۈچەيتىشكە ئۈندىدى 49.

يەنە بىر جەھەتتىن، خىتاي ئارمىيەسى رايوندىكى بوشلۇقتىن پايدىلىنىپ تەيۋەنگە قاراتقان ھەربىي مۇھاسىرىسىنى كۈچەيتمەكتە 50. فۇجيەن ئۆلكىسى تەيۋەنگە ئەڭ يېقىن خىتاي زېمىنى بولۇش سۈپىتى بىلەن، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئاساسلىق ھەرىكەت مەركىزىگە ئايلاندۇرۇلدى 51. فۇجيەننىڭ جۇغراپىيەلىك ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ، خىتاي ئارمىيەسى ئۇ يەرگە DF-17 تىپلىق ئاۋازدىن تېز ئۇچىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى ئورۇنلاشتۇردى 52.

بۇ بومبىلار تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇپ، رايوندىكى ھەربىي ئەسلىھەلەرنى بىۋاسىتە ۋەيران قىلىش كۈچىگە ئىگە 52. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، J-20 تىپلىق يوشۇرۇن ئۇچار ئايروپىلانلىرىنىڭ فۇجيەندىكى بازىلاردا ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە 53. بۇ خىتاينىڭ رايوندىكى ھاۋا ۋە دېڭىز كونتروللۇقىنى تولۇق قولغا ئېلىش پىلانىنىڭ بىر قىسمىدۇر 53.

خىتاينىڭ بۇ ھەربىي ھەرىكەتلىرى شۇنى ئېنىق كۆرسىتىدۇكى، ئۇلار ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىكىدىن پايدىلىنىپ، رايوندا ھەربىي جەھەتتىكى رېئال تەھدىت سىستېمىسىنى شەكىللەندۈرمەكتە 54. خىتاينىڭ مەقسىتى توقۇنۇش كېلىپ چىقىشتىن بۇرۇنلا ئامېرىكانىڭ ئارىلىشىش ئىرادىسىنى سۇندۇرۇشتۇر 54. بۇ خىل پىسخىكىلىق ۋە ھەربىي بېسىم تەيۋەننىلا ئەمەس، بەلكى بارلىق ئىتتىپاقداشلارنى ئەندىشىگە سېلىۋاتقان رېئاللىقتۇر 54.

خۇلاسىلىگەندە، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى رەھبەرلىك ئورنى ۋە توسۇش كۈچى پەقەتلا قورال كۈچىگە ئەمەس، بەلكى كاپالەتنىڭ ئىزچىللىقى ۋە ئىشەنچلىكلىكىگە تايىنىدۇ 55. ترامپنىڭ سىياسىتى نەتىجىسىدە شەكىللەنگەن بۇ ئىشەنچ كىرىزىسى غەربىي تىنچ ئوكياننىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن قوشۇمچە بىر خەۋپ مەنبەسى بولۇپ قالماقتا 49. ئىتتىپاقداشلارنىڭ مۇستەقىل ھەرىكەتلىرى ئامېرىكا مەركەز قىلىنغان سىستېمىنىڭ ئاجىزلىشىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ 56.

ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ۋە تېخنىكا ساھەسىنىڭ تەڭپۇڭلاشتۇرۇش رولى

ئامېرىكانىڭ تەيۋەن سىياسىتىدە ترامپ ھۆكۈمىتى سودىلىشىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان بولسىمۇ، ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ۋە يۇقىرى تېخنىكا ساھەسى كۈچلۈك تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى رول ئوينىماقتا 57. ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى تەيۋەن مەسىلىسىدە غايەت زور ئىككى پارتىيەلىك ئورتاق تونۇشقا ئىگە 58. پىرېزىدېنتنىڭ سۆزلىرىدىن قەتئىينەزەر، مەجلىس تەيۋەننى قوللاش قارارلىرىنى ئۈزلۈكسىز ماقۇللاپ كەلمەكتە 58.

يېقىندا ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسى «تەيۋەن كاپالىتىنى ئىجرا قىلىش قانۇنى» نى ماقۇللىدى ۋە پىرېزىدېنت ترامپنىڭ ئىمزا قويۇشى بىلەن قانۇنغا ئايلاندى 59. بۇ قانۇن ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان ئالاقىنى چەكلەيدىغان كونا بەلگىلىمىلىرىنى قەرەللىك كۆزدىن كۆچۈرۈشىنى تەلەپ قىلىدۇ 59. بۇ ئارقىلىق تەيۋەنلىك ئەمەلدارلار بىلەن بولغان رەسمىي ئالاقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە يول ئېچىلدى 60.

بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى PROTECT Taiwan قانۇن لايىھەسىنى يۇقىرى ئاۋاز بىلەن ماقۇللىدى 61. بۇ قانۇن خىتاينىڭ تەيۋەنگە ھەربىي تەھدىت سېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە سىستېمىلىرىدىن قوغلاپ چىقىرىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ 61. دۆلەت مەجلىسى يەنە «تەيۋەن ۋە ئامېرىكا ئالەم بوشلۇقى ھەمكارلىقى قانۇنى» (TASA Act) نى سۇنۇپ، ئىككى دۆلەتنىڭ ھەمكارلىقىنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرمەكتە 62.

بىخەتەرلىك ۋە سىياسىي ساھەدىكى بۇ قوللاشلاردىن سىرت، سىياسىي مېخانىزمدىن سىرت بولغان دىپلوماتىك ئالاقىلەرمۇ ئىزچىللاشتى 63. مەسىلەن، تەيۋەن ۋەكىلى ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ ئاخبارات مەسلىھەتچىلەر كېڭىشى (PIAB) ئەزالىرى بىلەن ۋاشىنگتوندا مەخپىي ئۇچرىشىش ئۆتكۈزدى 64. بۇ خىل نورمال بولمىغان دىپلوماتىك قاناللار ھۆكۈمەتنىڭ مۈجمەل سىياسىتىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش رولىنى ئوينىدى 64.

ئامېرىكانىڭ يۇقىرى تېخنىكا كارخانىلىرىنىڭ تەيۋەن ئىقتىسادى بىلەن زىچ بىرلىشىشىمۇ ئامېرىكا-تەيۋەن مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلماس بىر زەنجىرىگە ئايلاندى 65. گەرچە ترامپ ھۆكۈمىتى TSMC نى ئامېرىكاغا زاۋۇت قۇرۇشقا قىستىغان بولسىمۇ، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى تېخنىكا ماگناتلىرى يەنىلا تەيۋەننىڭ ئۆزىدىكى يېڭىلىق يارىتىش مۇھىتىغا تايىنىشتىن قۇتۇلالمايدۇ 66.

مەسىلەن، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سۈنئىي ئەقىل ئۆزىكى تەمىنلەيدىغان شىركەت NVIDIA تەيۋەندە رەسمىي شۆبە قۇرۇشنى تەستىقلىتىپ، تەتقىقات ۋە تەرەققىيات ئاپپاراتلىرى بىلەن ھەمكارلىق ئورناتتى 66. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، Google شىركىتى تەيۋەننىڭ تەيبېي شەھىرىدە غايەت زور سۈنئىي ئەقىل قاتتىق دېتال قۇرۇلۇش مەركىزىنى ئاچتى 67. يەنە بىر تەرەپتىن، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ بۇلۇت ھېسابلاش مۇلازىمىتى تەمىنلىگۈچى بولغان Amazon Web Services (AWS) شىركىتىمۇ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونى مەركىزىنى رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈردى 67. ئامېرىكا كارخانىلىرىنىڭ بۇ غايەت زور مەبلەغلىرى تەيۋەننى خەلقئارالىق بۇلۇت ۋە سۈنئىي ئەقىل قۇرۇلمىسىغا مەھكەم باغلاپ قويدى 67.

بۇ خىل تېخنىكىلىق گەۋدىلەر بىلەن تەيۋەننىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنىڭ بىرلىشىشى ئىنتايىن چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە 68. ئامېرىكانىڭ تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ دۇنياۋى رىقابەت كۈچى كۈنسېرى تەيۋەننىڭ سانائەت ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ مۇقىملىقىغا تايىنىپ قېلىۋاتىدۇ 68. دېمەك، دۆلەت مەجلىسىنىڭ سىياسىي چەكلىمىسى ۋە تېخنىكا ساھەسىنىڭ ئىقتىسادىي بېقىندىلىقى ترامپنىڭ سىياسىتىگە قارشى تۇرىدىغان مۇھىم توسالغۇغا ئايلانغان 69.

خۇلاسە: سودىلىشىش دىپلوماتىيەسىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك خەۋپلىرى

دونالد ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەنگە قاراتقان سىياسىتى زور ئىقتىسادىي ۋە مۇداپىئە مەنپەئەتلىرىنى ئۈندۈرۈپ ئېلىشتا مەلۇم دەرىجىدە ئۇتۇق قازانغان بولسىمۇ، بۇنىڭ گېئوپولىتىكىلىق بەدىلى ئىنتايىن ئېغىر بولماقتا 70. ئامېرىكا تەيۋەننى مۇداپىئەگە كۆپرەك مەبلەغ ئاجرىتىشقا ۋە تېخنىكا زاۋۇتلىرىنى ئامېرىكاغا يۆتكەشكە مەجبۇرلاش ئارقىلىق ئىقتىسادىي كىرىملارغا ئېرىشتى 70. ئەمما بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەر ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك كاپالىتىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى سۇندۇرۇپ تاشلىدى 71.

تەيۋەننىڭ «كىرېمنىي قالقىنى» نىڭ كۈچ بىلەن پارچىلىنىشى ۋە ئامېرىكاغا يۆتكىلىشى، ئامېرىكانىڭ تەيۋەننىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوغداشقا بولغان قىزىقىشىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ دېگەن قاراشلارنى پەيدا قىلدى 71. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، تەيۋەنگە بېرىلىدىغان قورال سېتىش كېلىشىملىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان سۆھبەتلەردىكى كوزىر دەپ جاكارلىنىشى ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك سىياسىتىنىڭ كاپالەت كۈچىنى يوققا چىقاردى 49.

ئامېرىكانىڭ تەيۋەن ئۈچۈن ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىشنى خالىمايدىغانلىقى توغرىسىدىكى سىگناللار خىتاينىڭ خەۋپ-خەتەر مۆلچەرىنى ئۆزگەرتتى 71. بۇ خىل پوزىتسىيە خىتاينىڭ تېخىمۇ جۈرئەتلىك ۋە تاجاۋۇزچىلىق خاراكتېرىدىكى قورشاۋ ياكى بېسىم ھەرىكەتلىرىنى قوللىنىشىغا تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن 71. بۇ ئەھۋال بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنى خەتەرلىك بىر پەللىگە ئىتتىرمەكتە 72.

يەنە بىر جەھەتتىن، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنىڭ ئامېرىكا ۋە خىتاينىڭ ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملىرىدە خالىغانچە قۇربان قىلىنىپ كېتىش ئېھتىماللىقىنى تونۇپ يەتتى 73. بۇ تونۇش ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە فىلىپپىن قاتارلىق دۆلەتلەردىمۇ ئامېرىكاغا بولغان تايىنىشنى ئازايتتى 56. رايونلۇق دۆلەتلەرنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق مۇداپىئە تەييارلىقلىرىنى كۈچەيتىش يۈزلىنىشى تېزلىشىپ كەتتى 56.

ئامېرىكا ئۈچۈن ئېيتقاندا، دۆلەتنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە قوغداش كۈچىنى ساقلاپ قېلىش ئىتتىپاقداشلارغا بېرىلگەن كاپالەتنىڭ شەرتلىك ئەمەسلىكىنى نامايان قىلىش بىلەن ئەمەلگە ئاشىدۇ 55. خەلقئارالىق ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى قىسقا مۇددەتلىك پۇل-مۇئامىلە سودىسىغا ئوخشىتىپ مۇئامىلە قىلىش، ئەمەلىيەتتە توسۇش مېخانىزمىنىڭ تۈپ ئاساسىنى يوقىتىدۇ 44.

يىغىنچاقلىغاندا، دونالد ترامپنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى بۇ قېتىمقى سۆزلىرى ۋە سىياسىتى تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ 72. سودىلىشىش دىپلوماتىيەسىنى مەركەز قىلغان سىياسەت ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى ئىنتايىن ئۆزگىرىشچان رېئاللىققا سۆرەپ كىردى 49. خىتاينىڭ تەيۋەن بوغۇزىدىكى ئىستراتېگىيەلىك نىشانى ئۆزگەرمىگەن مۇشۇنداق بىر پەيتتە، ئامېرىكانىڭ بۇ خىل يۆنىلىشى كەلگۈسىدىكى مۆلچەرلىگۈسىز توقۇنۇشلارنىڭ ئۇرۇقىنى تېرىپ قويغان بولۇشى مۇمكىن 72.

مەنبەلەر:

ئىنكاسلار: