«ئامېرىكا سىياسەت تۈزگۈچىلىرى ئۈچۈن قوللانما: خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارارىنى چۈشىنىش» ناملىق دوكلاتقا نەزەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

. مەزكۇر تەتقىقاتنى زاكارى بۇرېدېت (Zachary Burdette)، شەنشەن مېي (Shanshan Mei) قاتارلىق خىتاي مەسىلىلىرى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى بىر تۈركۈم يۇقىرى دەرىجىلىك مۇتەخەسسىسلەر بىرلىكتە تەييارلىغان بولۇپ، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسەت ۋە دۆلەت مۇداپىئەسى قارارلىرىنى بەلگىلىگۈچى ئالىي قاتلامغا قارىتىلغان. دوكلاتنىڭ نېگىزلىك مەقسىتى بولسا خىتاينىڭ كىرىزىس ۋە توقۇنۇش مەزگىلىدە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە ئائىت قارارلارنى قانداق چىقىرىدىغانلىقىنى سىستېمىلىق شەرھلەپ بېرىش ھەمدە ئامېرىكا سىياسىيونلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان تىركىشىشتە توغرا بىلىش رامكىسىنى تىكلىشىگە ياردەم بېرىشتىن ئىبارەت.

. خىتاينىڭ زېمىن تالاش-تارتىشلىرىدا ھەربىي كۈچ ئىشلىتىش-ئىشلەتمەسلىكى، يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتىش سۈرئىتى، سۈنئىي ئەقىل ۋە دۇنياۋى ئاممىۋى ساغلاملىق كىرىزىسلىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرى ئامېرىكا ۋە دۇنيانىڭ كەلگۈسى سىياسىي ھاۋارايىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىللاردۇر. شۇڭلاشقا، ئامېرىكا ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئۆز رەقىبىنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزمىنى چوڭقۇر چۈشىنىش پەقەتلا ئاددىي بىر ئىستراتېگىيەلىك ئېھتىياج بولۇپ قالماستىن، بەلكى قوراللىق توقۇنۇشلارنىڭ ۋە تەلۋىلەرچە تەرەققىي قىلىدىغان كىرىزىسلارنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ مۇھىم ۋاسىتە ھېسابلىنىدۇ.

. لېكىن، ئۇلارنىڭ قارار چىقىرىشىدا ئىزچىل تەكرارلىنىدىغان ھەرىكەت ئەندىزىلىرىنى ۋە مېخانىزم ئادەتلىرىنى بېكىتىپ چىقىش ئارقىلىق مەلۇم دەرىجىدە سىياسىي ھاۋارايىدىن ئالدىن مەلۇمات بېرىشكە، شۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ سىياسىي ئېكولوگىيەسىنى توغرا ئىگىلەشكە بولىدۇ. بۇ دەل ھاۋارايى ئالدىن مەلۇماتىدا مەلۇم بىر كۈندىكى يامغۇر تامچىسىنىڭ قەيەرگە چۈشىدىغانلىقىنى ئېيتىپ بېرەلمىسىمۇ، قايسى پەسىلدە قانداق كىلىمات شەكىللىنىدىغانلىقى توغرا كۆرسىتىپ بېرەلىگەنگە ئوخشايدۇ.

. بۇ ئۈچ ئامىل خۇددى بىر بىنانىڭ ئۇلىغا ئوخشاش، دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ رېئاللىق توغرىسىدا نېمىنى بىلىدىغانلىقىنى، بىلگەن ئاشۇ ئۇچۇرلىرى ئۈستىدە قانداق پىكىر يۈرگۈزىدىغانلىقىنى، ھەمدە ئەڭ ئاخىرىدا مۇشۇ ئۇچۇر ۋە ئانالىزلارغا ئاساسەن كىمنىڭ ئاخىرقى قارارنى چىقىرىدىغانلىقىنى لوگىكىلىق رەت تەرتىپ بويىچە كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

. شۇڭلاشقا، بۇ دوكلاتتىكى ئانالىز مېتودولوگىيەسى پەقەتلا قولدىكى بار بولغان چەكلىك پاكىتلار بىلەن يەكۈن چىقىرىشقا ئەمەس، بەلكى شۇ ئېنىقسىزلىقلارنىڭ ئۆزىنى بىر سىياسىي تەتقىقات ئوبيېكتىغا ئايلاندۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ.

. خىتاي سىستېمىسىنىڭ سىياسەتلەرنى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە بىۋاسىتە ماسلاشتۇرۇپ ئىجرا قىلىش ئىقتىدارى، دۆلەت بايلىقىنى ئورتاق بىر نىشانغا يېتەكلىيەلەيدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان تۈزۈش ئەۋزەللىكى ۋە كۈنسېرى زامانىۋىلىشىپ، كەسىپلەشكەن ھەربىي كۈچى ئۇنىڭ قارار چىقىرىش سىستېمىسىدىكى مەۋجۇت كۈچلۈك تەرەپلەر سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنىدۇ. پەقەتلا بۇ يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا نۇقسانلار چۈشىنىلگەندىلا، ئاندىن خىتاي بىلەن بولىدىغان رىقابەتتە توغرا ئورۇننى تاللىغىلى بولىدۇ.

ئۇچۇر مەنبەسىدىكى نۇقسانلار ۋە ئېپىستېمولوگىيەلىك توسالغۇلار

. مەزكۇر دوكلاتتا، خىتاينىڭ قارار چىقىرىش سىستېمىسىدىكى خاتا ئۇچۇر ئېقىمى ئاساسلىقى «تولۇق بولمىغان ئۇچۇر» (ئۆز رەقىبى ھەققىدە يېتەرلىك مەلۇماتقا ئىگە بولالماسلىق) ۋە «خاتا ئۇچۇر» (يالغان ۋە قەستەن بۇرمىلانغان دوكلاتلارغا تايىنىپ قېلىش) دەپ ئىككى تۈرگە ئايرىلىپ ئىنچىكە ئانالىز قىلىنىدۇ. بۇ ئىككى خىل ئۇچۇر نۇقسانى خىتاي دۆلەت ماشىنىسىنىڭ فۇنكسىيەلىك ئاجىزلىقىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.

. گەرچە بۇ ئۈچ گەۋدە بىر-بىرىگە سىياسىي جەھەتتىن تەڭداش بولمىسىمۇ – چۈنكى ئارمىيە ۋە دۆلەت كېڭىشى پارتىيەگە بويسۇنىدۇ – ئەمما ئۇلارنىڭ ھەربىرىنىڭ ئۆزىگە خاس بولغان، بىر-بىرىگە ئانچە بېقىنىپ كەتمەيدىغان يېپىق ئۇچۇر توپلاش ۋە يەتكۈزۈش يوللىرى مەۋجۇتتۇر.

. بۇ سەۋەبتىن، بۇ مىنىستىرلىقنىڭ خىزمەت خاراكتېرى مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسىدىن كۆرە، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك كومىتېتى (KGB) غا تېخىمۇ بەكرەك ئوخشاپ كېتىدۇ، يەنى ئۇلار چەتئەل سىياسىتىگە مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارنى توپلاشتىن سىرت، جەمئىيەتتىكى ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇشقىمۇ زور كۈچ سەرپ قىلىدۇ.

. بۇ سىستېما خىتايدىكى ئاخبارات كونتروللۇقى سەۋەبىدىن ئاممىغا ئاشكارىلاشقا بولمايدىغان سەزگۈر تېمىلارنى، جۈملىدىن يەرلىكتىكى ئېغىر نامايىشلار ياكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنىڭ چىرىكلىك سەتچىلىكلىرىنى سۈزۈۋەتمەستىن مەركەزگە يەتكۈزۈش ئۈچۈن قۇرۇلغان بىر خىل سىستېمىلىق قۇتقۇزۇش يولىدۇر.

. چۈنكى ھەرقايسى مىنىستىرلىقلارنىڭ تىك لىنىيەلىك باشقۇرۇش سىستېمىسى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغاچقا، «تارماقلار ئارا سىلىندىرلىشىش» ئېففېكتى پەيدا بولۇپ، ھالقىلىق ئۇچۇرلار ئوخشىمىغان ئاپپاراتلار ئارا ئەركىن ۋە يۇغۇرۇلغان ھالدا ئالماشتۇرۇلماي، تارماقلار ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلىدىغان ۋەزىيەت شەكىللىنىدۇ. بۇ ئامېرىكا دۆلەت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكىدەك ماسلاشتۇرۇش فۇنكسىيەسىنىڭ خىتايدا ئاجىز ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

. يەنى دۈشمەننىڭ نىيىتى توغرىسىدىكى توغرا ئۇچۇرلار ھۆكۈمەتنىڭ مەلۇم بىر تۆۋەنكى تارمىقىدا مەۋجۇت بولسىمۇ، ئالىي رەھبەرلەرنىڭ قارار چىقىرىش ئۈستىلىگە ۋاقتىدا يېتىپ بارالمىغاچقا، قارارلار قارىغۇلارچە ياكى قىسمەن پاكىتلار ئاساسىدا چىقىرىلىپ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە زور خەتەر ئېلىپ كېلىدۇ.

. بۇ ۋەقە شۇ چاغدا خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ دېڭىزدىكى ھەرىكەتلەرنى كۆزىتىش ۋە سېزىش تېخنىكىلىق ئىقتىدارىنىڭ تولۇق ئەمەسلىكىنى، يەنى ئەمەلىي مەلۇمات توپلاش كۈچىنىڭ تولىمۇ ئاجىز ئىكەنلىكىنى تارىخىي دەلىل سۈپىتىدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

. بۇ خىل چاتاقلار دەل خىتايدىكى دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى تارماقلىرى بىلەن تاشقى ئىشلار سىستېمىسى ئوتتۇرىسىدا ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنىڭ كەم ئىكەنلىكىنى، ھەربىي سانائەت تارماقلىرىنىڭ سىياسىي ۋەقەلەر بىلەن كارى بولماي ئۆز پىلانى بويىچە ئىش قىلغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

. نەتىجىدە، ئەمەلدارلار سىياسىي جازادىن قورقۇپ ئاكتىپلىق بىلەن قارار چىقىرىش قىزغىنلىقىنى يوقاتقان ھەمدە يۇقىرىغا پەقەت رەھبەر ئاڭلاشنى خالايدىغان ئاتالمىش «خۇش خەۋەر»لەرنىلا يەتكۈزىدىغان خەتەرلىك «ياڭراتقۇ ئېففېكتى» قۇرۇلمىسى (Echo Chamber) بارلىققا كەلگەن.

. ۋۇخەندىكى يەرلىك ۋە ئۆلكىلىك ئەمەلدارلار ئۆز ئەمىلىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن، سىياسىي مۇقىملىققا بۇزغۇنچىلىق قىلدى دېگەن جىنايەت بىلەن ئەيىبلىنىشتىن قورقۇپ، ۋىرۇسنىڭ ئادەمدىن ئادەمگە يۇقىدىغانلىقى ھەققىدىكى ھەقىقىي ۋە جىددىي دوكلاتلارنى مەركىزىي ھۆكۈمەتتىن قەستەن يوشۇرغان.

. خىتاي ئارمىيەسى ئۆز مەسئۇلىيىتىنى قاچۇرۇش ئۈچۈن قەستەن ساختىپەزلىك قىلغانلىقتىن، پۈتكۈل ھۆكۈمەت قۇرۇلمىسى پېچەتلەنگەن خاتا مەلۇماتقا تايىنىپ قېلىپ، خەلقئارا جەمئىيەت ئالدىدا قاتتىق دىپلوماتىك پاسسىپلىققا چۈشۈپ قالغان ھەمدە ئامېرىكادىن ئورۇنسىز كەچۈرۈم تەلەپ قىلغان.

ئانالىز ۋە تەپەككۇر ئۇسۇلىدىكى بىر تەرەپلىمىلىك

. خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئانالىزى كۆپىنچە ھاللاردا يادرولاشقان ئىككى خىل ئىدىيەۋى ئاساسقا مۇتلەق تايىنىدۇ: بىرى، دۆلەت ئىچىدىكى پارتىيە ھاكىمىيىتىنىڭ مۇقىملىقىغا بولغان ئەندىشە؛ يەنە بىرى، تەرەققىي قىلغان غەرب ئەللىرىگە، بولۇپمۇ ئامېرىكاغا قاراتقان دەرىجىدىن تاشقىرى ئىستراتېگىيەلىك گۇمانخورلۇقتۇر.

. گەرچە بۇ خىل پىسخىكىلىق ئېغىشلار خىتاي رەھبەرلىرىگىلا خاس بولماستىن، بەلكى بارلىق ئىنسان پىسخىكىسىنىڭ ئومۇمىي ئاجىزلىقى بولسىمۇ، ئەمما خىتايدىكىدەك يەككە ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسىدە ئۇنىڭ تۈزىتىلىش مېخانىزمى كەمچىل بولغاچقا، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدە بەكرەك ۋە خەتەرلىك شەكىلدە گەۋدىلىنىدۇ.

. خىتاي ئانالىزچىلىرى ئۆز دۆلىتىدىكى قاتتىق كونتروللۇق مۇھىتىنى ئۆلچەم قىلىۋېلىپ، ئامېرىكانىڭ بەزى ئادەتتىكى، ھەتتا تاسادىپىي يۈز بەرگەن ئارمىيە ياكى دىپلوماتىك پائالىيەتلىرىنىمۇ خىتايغا قارىتىلغان قەستەن، پىلانلىق ۋە مەركەزدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئىغۋاگەرچىلىك دەپ خاتا ھۆكۈم قىلىدۇ.

. خىتايلار ئامېرىكادىكى تاراتقۇلارنى ۋە ئەركىن پىكىر قىلىدىغان مۇتەخەسسىسلەرنى خۇددى خىتايدىكىدەك ھۆكۈمەتنىڭ ئاۋازى دەپ بىلىدۇ. شۇڭلاشقا ئامېرىكالىق بىر قىسىم داڭلىق سىياسىيون ۋە تەكشۈرگۈچىلەرنىڭ (مەسىلەن، ھېنرىي كېسىنگېر قاتارلىقلارنىڭ) ئاخباراتلاردا ئېلان قىلغان جەنۇبىي دېڭىزدىكى تەسەۋۋۇرىنى ۋە ماقالىلىرىنى كۆرۈپ، بۇ ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇرۇش قىلىش ھەققىدىكى رەسمىي مەخپىيەتلىكى سىرتقا ئېقىپ كەتتى دەپ ئىشىنىپ قالىدۇ.

. شۇڭا ئۇلار كۈندىلىك دىپلوماتىك باياناتلارنى، ئاخباراتتىكى بەزى ئەھمىيەتسىز ماقالىلەرنى ۋە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئىچكى جەھەتتىكى نورمال ھەربىي ھەرىكەتلىرىنى كۈچەيتىپ ۋە ئۆزلىرىنىڭ قورقۇنچىغا يېمەك قىلىپ تەھلىل قىلغان.

. تەتقىقاتتا كۆرسىتىلگەن مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئاقىللار ئامبىرى ئامېرىكانىڭ «ئۈچ ھوقۇق ئايرىلغان» دۆلەت تۈزۈلمىسىنى توغرا چۈشەنمىگەن، ھەمدە پىرېزىدېنت جو بايدىن پەقەتلا بۇيرۇق قىلىش ئارقىلىق ئۆز پارتىيەسىدىن بولغان ئاۋام پالاتا باشلىقى پېلوسىنىڭ زىيارىتىنى توسۇپ قالالايدۇ دەپ خاتا يەكۈن چىقىرىپ، بۇ زىيارەتنى پۈتكۈل ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئورتاق سۇيىقەستى دەپ قارايدىغان ئورۇنغا چۈشۈپ قالغان.

. خىتاينىڭ بۇ خىل مۇتلەق پارتىيە ھوقۇقىغا تايانغان لېنىنىزمچە پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىدا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى دۆلەت مەمۇرىيىتىگىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەتتىكى بارلىق قوراللىق كۈچلەر ۋە ئارمىيەگە ئۆزىنىڭ مۇتلەق باشلامچىلىقىنى كۈچلۈك تېڭىپ يېتەكچىلىك قىلىدۇ.

. ماركسىزملىق، ماتېرىيالىزملىق ۋە تارىخىي بەلگىلىمىچىلىك قارىشىغا ئاساسلىنىپ، خىتاي رەھبەرلىرى «غەرب تۈزۈمى ۋە كاپىتالىزم زاۋاللىققا يۈزلىنىۋاتىدۇ، دۇنياغا يېتەكچىلىك قىلىش قىسمىتى مۇقەررەر ھالدا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە مەنسۇپ» دەپ ئىشىنىدۇ ۋە شۇ بويىچە سىياسەت يۈرگۈزىدۇ.

. خىتاينىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي بىيۇرو ئەزالىرى ۋە پارتىيە كادىرلىرىنىڭ زامانىۋى ھەربىي تېخنىكا ۋە ئۇرۇش تەجرىبىسى كەمچىل بولۇشى، ھەربىيلەرنىڭ بولسا دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي، دىپلوماتىيە ۋە تاشقى سىياسىتىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەرگە پىسەنت قىلماستىن قاراملىق بىلەن قورال سىناق قىلىشنىلا كۆزلىشى سىستېما ئىچىدە زور ماسلاشماسلىقلارنى تۇغدۇرىدۇ.

. ھەربىي قورال ئىنژېنېرلىرى قورالنىڭ ۋەيران قىلىش كۈچىنى سىناشنىلا ئويلىغان ھەمدە ئالەم بوشلۇقىدا پەيدا بولىدىغان مىڭلىغان سۈنئىي ھەمراھ قالدۇقلىرىنىڭ خەلقئارالىق جىددىيلىك، ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ ناچارلىشىشى قاتارلىق سىياسىي ئاقىۋەتلىرىنى دۆلەت رەھبەرلىرىگە يېتەرلىك چۈشەندۈرۈپ بەرمىگەن.

. قورقۇنچ، غەزەپ ۋە يوقاپ كەتكەن خەلقئارالىق دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت ئورنى بىلەن مىللىي غۇرۇرىنى قايتىدىن تىكلەش پىسخىكىسى خىتاينىڭ تاشقى سىياسەتتە ۋە ھەربىي توقۇنۇشلاردا تېخىمۇ قاتتىق قول ۋە مۇرەسسەسىز بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مۇھىم يوشۇرۇن سەۋەبتۇر.

. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە بۇنداق مۇنازىرىلەر پارتىيەنىڭ ئابرۇيى، خىتاي مىللىتىنىڭ يۈزى ۋە تارىخىي ئۆچ ئېلىش غۇرۇرى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان بولغاچقا، گەرچە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن زىيان تارتسىمۇ، ئامېرىكاغا ۋە باشقا ئەللەرگە قەتئىي مۇرەسسە قىلمايدىغان، يىقىلغاندىمۇ سىياسىي تەشۋىقات ئارقىلىق ئۆزىنى ئۈستۈن كۆرسىتىدىغان تاكتىكا قوللىنىدۇ.

. خىتاينىڭ ئۆز پارتىيە ھاكىمىيىتىنىڭ بىخەتەرلىكىنى ۋە تارىخىي غۇرۇرىنى چەتئەل تەھدىتى بىلەن بۇنچىلىك زىچ باغلاپ چۈشىنىشى كەلگۈسىدىكى سۆھبەتلەردە، توقۇنۇشنى پەسەيتىش تىرىشچانلىقلىرىدا غايەت زور توسالغۇ بولۇپ قېلىۋېرىدۇ ھەمدە ئاددىي ۋەقەلەرنىڭ زورىيىپ كېتىشىگە يول ئاچىدۇ.

ھوقۇق قۇرۇلمىسىدىكى رەسمىي، غەيرىي رەسمىي قاتلاملار ۋە ئىتائەتسىزلىك

. نۆۋەتتىكى خىتاي سىياسىي سەھنىسىدە شى جىنپىڭ «ھەممە ئىشنىڭ رەئىسى» (Chairman of Everything) دەپ ئاتالغان ۋە ئومۇمىي ھوقۇقنى ئۆز ئالىقىنىغا ئالغان بولسىمۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە ئائىت ھەربىر ئۇششاق-چۈششەك ۋە تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىدىغان كىرىزىسلارنىڭ ھەممىسىگە ئۇنىڭ شەخسەن قارار چىقىرىپ يېتىشىشى ئەمەلىيەتكە تامامەن ئۇيغۇن ئەمەس.

. بۇ دەرىجىلەرگە ئايرىش ئارقىلىق، قارارلارنىڭ بەزىدە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەشكىلىي قۇرۇلمىسى بويىچە يېتەكلەنسە، يەنە بەزىدە ئورگان سىرتىدىكى شەخسىي مۇناسىۋەتلەر، ھەتتا ئاشقۇن يەرلىك كادىرلارنىڭ ئۆز ئالدىغا ھەرىكەتلىنىشى ئارقىلىق بەلگىلىنىدىغانلىقى شەرھلەنگەن. خىتاينىڭ بۇ ئەنئەنىۋى ھوقۇق يۈرگۈزۈش شەكلى ئەمەلىيەتتە «قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش»تىن كۆرە بەكرەك «شەخسنىڭ ئىدارە قىلىشى»غا تايىنىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.

. دۆلەت كېڭىشى گەرچە ھۆكۈمەت مەھكىمىسى ھېسابلانسىمۇ، ئۇ پەقەتلا پارتىيە بەلگىلىگەن مەمۇرىي ۋە ئىقتىسادىي ئىشلارنى ئىجرا قىلىشقىلا مەسئۇل بولسا، شى جىنپىڭ رەئىسلىك قىلىدىغان مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتى (CMC) دۆلەتنىڭ بارلىق ھەربىي يۈرۈشلىرىنى ۋە مۇداپىئە قارارلىرىنى بىۋاسىتە ۋە ئالىي دەرىجىدە باشقۇرىدۇ.

. يەنى دۆلەتنىڭ بەزى ھالقىلىق مۇھىم قارارلىرى قەغەز يۈزىدىكى رەسمىي تەشكىلىي قۇرۇلمىلارنىڭ پىلانىغا كۆرە ئەمەس، بەلكى ئالىي رەھبەرلەر بىلەن ئۇلارنىڭ ئىشەنچلىك قول ئاستىدىكىلىرى، كونا سەپداشلىرى ئارىسىدىكى تىمتاس ۋە مۇرەككەپ شەخسىي مۇناسىۋەتلەر ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.

. شۇ ۋاقىتتا پارتىيە، ھۆكۈمەت ۋە ئارمىيەنىڭ قانۇنلۇق ۋە ئەڭ ئالىي رەھبىرى نامدا خۇا گوفېڭ بولسىمۇ، دېڭ شياۋپىڭ ئۆزىنىڭ تارىخىي ئىنقىلابىي ئابرۇيى، گېنېراللار ئارىسىدىكى تەسىر كۈچى ۋە پارتىيە ئىچىدىكى غەيرىي رەسمىي شەخسىي نوپۇزىغا تايىنىپ دۆلەتنىڭ رەسمىي قۇرۇلمىلىرىنى چەتكە قېقىپ مەزكۇر ئۇرۇشنى قوزغىغان ھەمدە كېيىن ئەمەلىي ھوقۇقنى تارتىۋالغان.

. مەسىلەن، شى جىنپىڭ ئەسلىدە تۆۋەن ئورۇندا تۇرىدىغان دۆلەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقى ۋە باشقا نازۇك خەۋپسىزلىك ئورگانلىرىنىڭ بېشىغا ئۆزى بىلەن يىللار بويى فۇجيەن ئۆلكىسىدە بىللە ئىشلىگەن ئەڭ سادىق خادىملارنى قويۇپ ئۇلارنى سىياسىي بيۇروغا كىرگۈزگەن. بۇ خىل شەخسىي ۋە ئىشەنچكە تايانغان سىياسىي مۇناسىۋەتلەر ئورگانلار ئارا ھوقۇق ۋە بايلىق تەقسىماتىنى كۆز بىلەن كۆرگىلى بولمايدىغان شەكىلدە ئۆزگەرتىپ، رەسمىي سىستېمىنى ئىشلىمەيدىغان ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويىدۇ.

. بەزىدە ئارمىيە «دۈشمەندىن پايدىلىنىپ مەشىق قىلىش ۋە ماھارەتنى ئاشۇرۇش» باھانىسىدا ھوقۇقتىن ھالقىپ ئىنتايىن يېقىن ئارىلىقتىن توسۇش ھەرىكەتلىرىنى قىلىدۇ، بۇ خىل رۇخسەتسىز ھەرىكەتلەر سەۋەبلىك ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پارتلاش گىردابىغا كېلىپ قالىدىغان تاسادىپىي كىرىزىسلار كېلىپ چىقىدۇ.

. مەركەزنىڭ نۆل-يۇقۇم سىياسىتىدە تەۋرەنمەسلىك ھەققىدىكى قاتتىق بۇيرۇقىغا قارشى، ئىقتىسادىي ۋەيران بولۇشتىن ۋە پۇقرالارنىڭ كەڭ-كۆلەملىك ئىسيان قىلىشىدىن قورقۇپ كەتكەن يەرلىك ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى مەركەزنى كۈتمەيلا ئۆزبېشىمچىلىق بىلەن چەكلىمىلەرنى بوشىتىپ رېئاللىققا بويسۇنغان، بۇ ئامىل مەركەزنى مەزكۇر سىياسەتتىن مەجبۇرىي ۋاز كېچىشكە قىستىغان. گەرچە خىتاينىڭ سىياسىي مۇھىتى خۇددى تۆمۈر تاختىدەك مەھكەم ۋە قاتتىق كونتروللۇقتەك كۆرۈنگەن بىلەن، يەرلىك ئىجرا ۋە مەشغۇلاتلاردا دائىم ئىتائەتسىزلىك ۋە رۇخسەتسىز ئىجرا يۈز بېرىپ تۇرىدۇ.

. چۈنكى جەنۇبىي دېڭىز ياكى تەيۋەن بوغۇزىدا بىرەر قوراللىق توقۇنۇش كېلىپ چىققان ھامان، ئامېرىكا رەھبەرلىرى بۇنىڭ خىتاي ئالىي رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ سىستېمىلىق ئۇرۇش قوزغاش قارارى ئىكەنلىكىنى، ياكى ئالدىنقى سەپتىكى بىرنەچچە ئوفىتسېرنىڭ ئۆزبېشىمچىلىق بىلەن قىلغان يەككە ئىتائەتسىزلىكى ئىكەنلىكىنى دەرھال ۋە ئېنىق پەرق ئېتەلمەي قالىدۇ. بۇ ھال ئامېرىكانىڭ ۋەزىيەتنى خاتا مۆلچەرلىشىگە، شۇ ئارقىلىق ئۆلچەمدىن ئېشىپ كەتكەن خاتا قايتۇرما زەربە بېرىپ رايون خاراكتېرلىك ئۇرۇش چىقىرىشىغا سەۋەبچى بولۇشى مۇمكىن.

تەدرىجىي تەرەققىيات ۋە كىرىزىس باشقۇرۇشتىكى رىقابەتلەر

. مەسىلەن، 1990- يىللىرى ۋە 2001-يىلىدىكى ئايروپىلان سۈركىلىش ۋەقەسىدە كۆرۈلگەن ئارمىيە، ھۆكۈمەت ۋە پارتىيە سىستېمىسى ئوتتۇرىسىدىكى ئىستىخبارات باشقۇرۇشتىكى تارقاقلىق ۋە مەغلۇبىيەتلەر خىتاي رەھبەرلىرىگە ئامېرىكانىڭكىگە ئوخشاپ كېتىدىغان «مەركىزىي دۆلەت خەۋپسىزلىكى كومىتېتى» (CNSC) نى قۇرۇشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ھېس قىلدۇرغان.

. گەرچە مەزكۇر يۇقىرى دەرىجىلىك ئورگاننىڭ ھازىرغىچە پەقەت تۆت قېتىملا يىغىن ئاچقانلىقى مەلۇم بولۇپ، ئۇنىڭ ئەمەلىي ئۈنۈمى ۋە تەسىر كۈچى تاشقى دۇنيا ئۈچۈن قاراڭغۇ بىر سىر بولۇپ تۇرسىمۇ، ئەمما بۇ رېئاللىق خىتاي ئاپپاراتلىرىنىڭ خەۋپسىزلىك ۋە قارارى ۋە ئۇچۇر تەقسىماتىدىكى كەمتۈكلۈكلەرنى تۈزىتىشكە جىددىي تىرىشىۋاتقانلىقىدىن ئېنىق دېرەك بېرىدۇ.

. يېڭىدىن تەختكە چىققان خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ شەخسىي تەسىرى بىلەن يارىتىلغان بۇ خىل قاتتىق مەركەزلەشكەن ھوقۇق ئەندىزىسىنى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى مىنىستىرلىقىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنى ئوخشاشلا داۋاملاشتۇرۇشىمۇ، ياكى بولمىسا ئۆزىنىڭ سىياسىي ئابرۇيى، گۇرۇھ مەنپەئەتى ۋە شەخسىي مايىللىقىغا ئاساسەن دۆلەت بىخەتەرلىك سىستېمىسىنى يېڭىباشتىن، پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان شەكىلدە ئۆزگەرتىپ قۇرۇپ چىقىشىمۇ تامامەن مۇمكىندۇر.

. خىتاي دۆلىتىنىڭ سىياسىي قۇرۇلمىسىنىڭ ئىزچىل قارا قۇتىدەك يېپىق بولۇشى، ئەمەلدارلارنىڭ مەخپىيەتلىك تۈزۈمىدىن پەۋقۇلئاددە قورقۇشى سەۋەبلىك، ھەتتا ئامېرىكا توپلىغان ئەڭ مۇكەممەل تاشقى ئىستىخباراتمۇ مەلۇم بىر خىتاي ھەربىي ھەرىكىتى ياكى قارار چىقىرىش سىستېمىسىنىڭ ئارقىسىدىكى راست مۇددىئانى، ھەقىقىي جەرياننى يۈز پىرسەنت توغرا، ئەينەن يېشىپ بېرەلمەيدۇ.

. ئامېرىكا دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدە قىلغان ئاددىي بىر باياناتمۇ، خىتاينىڭ نەزىرىدە 1989-يىلىدىكى تىيەنئەنمېن ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىگە ئوخشاش تۈزۈمنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ھەرىكىتى سۈپىتىدە ئەستايىدىل ۋە سەزگۈر قوبۇل قىلىنىدۇ. ھېسسىيات ۋە غۇرۇر تەلەپلىرى ئۇلارنىڭ قارارىنى پەرەز قىلغۇسىز دەرىجىگە يەتكۈزىدۇ.

. چۈنكى ئامېرىكا بەرگەن سىگنال ياكى قىلغان زەربە بېرىش ھەرىكىتى خىتاينىڭ ئىچكى قارا قۇتىسىدىن ئۆتكەندە بۇرمىلىنىپ، خىتاينى پىلانلىق چېكىنىش ئەمەس، بەلكى ئۆلۈم-يېتىمدىن قورقماي پۈتۈن كۈچى بىلەن قارشى ھۇجۇمغا ئۆتۈشكە مەجبۇر قىلىدىغان روھىي ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويۇشى مۇمكىن.

. مانا مۇشۇ ئەھۋالدا، ئامېرىكا سىياسەتچىلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ خىتاي توغرىسىدىكى مەلۇماتلىرىنىڭ نۇقسانسىزلىقىغا ۋە خىتاينىڭ ھەرىكىتىنى ئالدىن پەرەز قىلالايدىغانلىقىغا بولغان مۇتلەق ۋە كورلارچە ئىشەنچى ئەجەللىك سىياسىي خاتالىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

خۇلاسە ۋە باھا

. ئۇچۇر يەتكۈزۈش قۇرۇلمىسىدىكى نۇقسانلار بىلەن سىياسىيلىشىش، پىسخىكىلىق بىلىش بۇرۇلۇشلىرى كەلتۈرۈپ چىقارغان خاتا ھۆكۈملەر، شۇنداقلا رەسمىي ۋە غەيرىي رەسمىي ھوقۇق يۈرگۈزۈشتىكى قالايمىقانلىق قاتارلىق ئۈچ يادرولۇق تېما ئارقىلىق، دوكلات ئامېرىكا سىياسەت تۈزگۈچىلىرىگە چەكسىز قىممەتكە ئىگە سىستېمىلىق كۆزىتىش كۆزئەينىكى تەمىنلەيدۇ.

. ئەكسىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى كۆپ ھاللاردا ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كۈچ-قۇۋۋىتى ۋە ئىچكى-تاشقى مەنپەئەتلىرىگە ئائىت ھېسابلاشلار ئارقىلىق، ئۆز سەۋىيەسىگە نىسبەتەن ئەستايىدىل سىياسىي قارار چىقىرىدىغان بولۇپ، خىتاي سىستېمىسىدا كۆرۈلۈپ تۇرىدىغان خاتالىقلار ۋە تېڭىرقاشلار ھەر دۆلەتتە كۆرۈلۈپ تۇرىدىغان بىيۇروكراتىك سىستېما كېسەللىكلىرىنىڭ خىتايغا خاس كونكرېت بىر ئىپادىسىدۇر، خالاس.

ئاكادېمىك باھالاش نۇقتىسىدىن ۋە ئىلمىي تەتقىقات قىممىتىدىن ئېيتقاندا، بۇ دوكلاتنىڭ ئالاھىدە ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ خىتاي مەسىلىسىنى چۈشەندۈرۈشتە ئومۇميۈزلۈك ماس كېلىدىغان «ئۇچۇر، ئانالىز، ھوقۇق»تىن ئىبارەت ئۇنىۋېرسال قۇرۇلما رامكىسىغا تايانغان بولۇپ، خىتاينىڭ خەتەرلىك ھەرىكەتلىرىنى ئالدىن ھۆكۈملەر بىلەن چۈشەندۈرۈش ئادىتىدىن يىراقلاشقان. بۇ خىل ئوبيېكتىپ تەپەككۇر ئۇسۇلى، خىتاينى چەكتىن ئاشقان سىرلىق ماھىيەتكە ئىگە قىلىۋېتىش ياكى رېئاللىقتىن ئايرىلغان، يەڭىلگىلى بولمايدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى سىستېما تەرىقىسىدە مۇبالىغىلەشتۈرۈش خاھىشىدىن ھالقىپ ئۆتۈپ، خەلقئارالىق كىرىزىسلارغا سىستېمىلىق، ئىلمىي ۋە سوغۇققانلىق بىلەن يېقىنلىشىشقا كەڭ ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن.

شۇنداق بولسىمۇ، ئاكادېمىك قاتلامدىن قارىغاندا دوكلاتنىڭ مۇئەييەن كەمچىلىكلىرى ۋە چەكلىمىلىرىمۇ مەۋجۇت بولۇپ، مەسىلەن، تەتقىقاتتا تايانغان 1999- يىلىدىكى ئەلچىخانا بومبىلىنىش ۋەقەسى ياكى 2001- يىلىدىكى ئايروپىلان سۈركىلىش ۋەقەسىگە ئوخشاش تارىخىي كىرىزىسلار، بۈگۈنكى شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى سۈنئىي ئەقىل، ئىستىخبارات تورى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق رەقەملىك كۆزىتىش تۈزۈلمىسى ئاستىدىكى ھوقۇق مېخانىزمىنىڭ تېز ئىنكاس قايتۇرۇش سۈرئىتىنى تولۇق چۈشەندۈرۈشكە ئاجىزلىق قىلىدۇ. لېكىن ئومۇمىي سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئالغاندا، بۇ ماقالە ئامېرىكا سىياسەت تۈزگۈچىلىرىنىڭ ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدە قارشى تەرەپنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدىكى سىياسىي چەكلىمىلەرنى چۈشىنىشى ۋە يېڭى توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىشى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان كۈچلۈك ئىلمىي بىلىم ئاساسى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

مەنبە:

Burdette, Z., Mei, S., Bujwid, E., McCaslin, I. B., Weaver, L., Beauchamp-Mustafaga, N., & Gunness, K. (2026, February 25). Understanding China’s national security decisionmaking: A primer for U.S. policymakers. RAND Corporation. https://www.rand.org/pubs/perspectives/PEA3715-1.html

ئىنكاسلار: