ئامېرىكا كۈچىنى مۇقىم سىياسىي نەتىجىلەرگە ئايلاندۇرالامدۇ؟

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

كىرىش

سېسىلى برۇئېر تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە 2026-يىلى ئىيۇل ئېيىدا ئامېرىكا ۋاشىنگتوندىكى كارنېگى خەلقئارا تىنچلىق جەمئىيىتى (Carnegie Endowment for International Peace) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «بويسۇندۇرۇش دەۋرىدە سۆھبەتلىشىش: ئامېرىكا كۈچىنى مۇقىم سىياسىي نەتىجىلەرگە ئايلاندۇرۇش» (Negotiating an Age of Conquest: Converting American Power Into Durable Political Outcomes) ناملىق تەتقىقات دوكلاتى، نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئەڭ نېگىزلىك مەسىلىلىرىنى چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق تەھلىل قىلىپ بەرگەن ئەڭ يېڭى، يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە ئەسەرلەردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ[1-بەت]. ئاپتور سېسىلى برۇئېر نۆۋەتتە ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىگە قاراشلىق (Council on Foreign Relations) ئامېرىكا ئىستراتېگىيەسىنىڭ كەلگۈسى تەشەببۇسىنىڭ تەتقىقات ۋە مەشغۇلات دىرېكتورى بولۇپ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرى كارنېگى خەلقئارا تىنچلىق جەمئىيىتىنىڭ ئامېرىكا دۆلەت باشقۇرۇش سەنئىتى پىروگراممىسىدا غەيرىي رەسمىي ئاكادېمىك تەتقىقاتچى بولۇپ پائالىيەت ئېلىپ بارغان[1-بەت]. بۇ ئەسەر خەلقئارالىق توقۇنۇشلار كۈنسېرى كۆپىيىۋاتقان، ئامېرىكانىڭ بىر قۇتۇپلۇق زېمىن ئۈستۈنلۈكى جىددىي خىرىسقا دۇچ كېلىۋاتقان ۋە كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى قايتىدىن شەكىللىنىۋاتقان مۇرەككەپ بىر تارىخىي شارائىتتا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ دۆلەت كۈچىنى، بولۇپمۇ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈكىنى، قانداق قىلغاندا ئۇزاق مۇددەتلىك ۋە مۇقىم سىياسىي نەتىجىلەرگە ئايلاندۇرغىلى بولىدۇ؟ دېگەن تېمىدا بىزنى ئىنتايىن قىممەتلىك سىستېمىلىق تەپەككۇر ۋە ئەمەلىي سىياسەت لايىھەلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ[1-بەت].

مەنبە دوكلاتنىڭ يادرولۇق تېمىسى ئامېرىكانىڭ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن شەكىللەنگەن تاشقى سىياسەت تەپەككۇرىدىكى چوڭ بىر خاتالىقنى پاش قىلىش ۋە ئۇنى تۈزىتىشتىن ئىبارەتتۇر، يەنى ئامېرىكا دۆلەت رەھبەرلىرى ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى ئەزەلدىن تارتىپ ئۆزلىرىنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنىڭ ئاپتوماتىك ھالدا تاشقى سىياسەتتە غەلىبە ۋە پايدىلىق سىياسىي نەتىجىلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىغا ئىشىنىپ كەلگەن[1-بەت]. ئاپتور بۇ تەشەببۇسنىڭ تارىخىي ۋە ئەمەلىي جەھەتتىن قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنى، ھەتتا ئەڭ زور دەرىجىدىكى ھەربىي غەلىبىنىڭمۇ ئەگەر سىستېمىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك سۆھبەت مۇساپىسى بىلەن ماسلاشتۇرۇلمىسا، دۆلەت مەنپەئەتىگە ماس كېلىدىغان مۇقىم سىياسىي نەتىجىلەرنى يارىتالمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[1-بەت]. بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكانىڭ دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان رايونلىرىدىكى توقۇنۇشلارغا، مەسىلەن، ئىران بىلەن بولغان ئۇرۇش كىرىزىسىگە جىددىي ئارىلىشىۋاتقانلىقى، ئەمما ئۆزىنىڭ ھەربىي ئۈستۈنلۈكىنى كۆزلىگەن سىياسىي مەقسەتلەرگە ئايلاندۇرۇشتا ئىنتايىن قىينىلىۋاتقانلىقى دەل مۇشۇنداق قورال كۈچىگىلا تايىنىپ سۆھبەت ۋە دىپلوماتىيەگە سەل قاراشنىڭ ئاقىۋىتىدۇر[1-بەت]. سۆھبەتلىشىش پەقەت ئۇرۇشتا يېڭىلگەن تەرەپنى تەسلىم قىلىش ياكى مەجبۇرىي كېلىشىم ئىمزالىتىش قورالى بولماستىن، بەلكى توقۇنۇشلارنى باشقۇرۇش، خەتەرنى ئازايتىش ۋە رەقىبلەر بىلەن بولغان رىقابەتنى سىستېمىلىق كونترول قىلىشتىكى تاشقى سىياسەتنىڭ ئەڭ نېگىزلىك ئىستراتېگىيەلىك قورالىدۇر[1-بەت].

ئاپتور ئۆز ماقالىسىدە ئامېرىكا تارىخىدىكى قۇرۇلۇش دەۋرىدىن تارتىپ بۈگۈنكى كۈنگىچە بولغان نۇرغۇنلىغان سۆھبەت ۋە دىپلوماتىيە تارىخىنى مىسال قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ قاراشلىرىنى دەلىللەيدۇ، مەسىلەن، 1781-يىلىدىكى يوركتوۋن ئۇرۇشىدا قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى ھەل قىلغۇچ ھەربىي غەلىبىگە ئېرىشكەن بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكانىڭ مۇستەقىل بىر دۆلەت سۈپىتىدە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىشى، تېررىتورىيە كېڭىيىشى ۋە كەلگۈسى ئىقتىسادىي گۈللىنىشى پەقەتلا ھەربىي غەلىبە ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى 1783-يىلىدىكى ئەنگلىيە، فىرانسىيە ۋە ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى قىيىن ۋە مۇرەككەپ سۆھبەت مۇساپىسى ھەمدە ئاخىرىدا ئىمزالانغان پارىژ شەرتنامىسى ئارقىلىق قولغا كەلگەن[1-بەت]. بۇ تارىخىي پاكىت شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، جەڭ مەيدانىدىكى غەلىبە دۆلەت مەنپەئەتىنىڭ پەقەت بىرىنچى قەدىمى بولۇپ، ئۇنى قانۇنىي ۋە سىستېمىلىق سىياسىي مۇقىملىققا ئايلاندۇرۇش جەريانى پۈتۈنلەي سۆھبەت ئۈستىلىدىكى ماھارەت ۋە ئىستراتېگىيەگە باغلىقتۇر[1-بەت]. شۇڭلاشقا، بۈگۈنكىدەك خەلقئارالىق جىددىي رىقابەت ۋە كۆپ قۇتۇپلىشىش كۈچىيىۋاتقان بىر يېڭى تارىخىي ئېرا بېشىدا، ئامېرىكانىڭ سۆھبەتلىشىش ئىقتىدارىنى ۋە بۇ ئىقتىدارنىڭ نەزەرىيەۋى سىستېمىسىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈپ، كۈچلۈك بىر دىپلوماتىك دوكتىرىن بەرپا قىلىشى دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ئىستراتېگىيەلىك كەلگۈسى ئۈچۈن ئىنتايىن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە[1-2-بەتلەر].

بىرىنچى قىسىم: تەتقىقاتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە مېتودولوگىيەلىك قىممىتى

مۇشۇنداق بىر تارىخىي ۋە سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشتە، سېسىلى برۇئېرنىڭ بۇ تەتقىقات دوكلاتى ئامېرىكانىڭ نۆۋەتتىكى تاشقى سىياسەت كىرىزىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بىر ئىلمىي يۆنىلىش كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ تاشقى سىياسەتتە پەقەت ھەربىي كۈچ ياكى ئىقتىسادىي جازالاشقىلا تايىنىشنىڭ چەكلىمىلىرىنى ناھايىتى ئېنىق، پاكىتلىق ئانالىزلار بىلەن يورۇتۇپ بېرىدۇ[2، 4-بەتلەر]. بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا دۆلەت كۈچىنىڭ نىسپىي تۆۋەنلىشى ۋە باشقا كۈچلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە ئەگىشىپ، پەقەت قورال كۈچى ئارقىلىق دۇنيا تەرتىپىنى قايتىدىن ئامېرىكا مەنپەئەتىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇش جەريانى ئىنتايىن قىممەتكە چۈشىدىغان، ھەتتا ئاقىۋىتى ئېنىق بولمىغان چوڭ ۋەيرانچىلىقلارغا يول ئاچىدىغان بىر گىردابقا يېقىنلاشتى[3-بەت]. شۇڭا، سۆھبەت ۋە دىپلوماتىيەنى دۆلەت سىياسىتىنىڭ مەركىزىگە قويۇش، جەڭ مەيدانىدىكى كۈچنى دىپلوماتىك ئۈستەلگە يۆتكەپ چىقىپ، ئۇنى قانۇنىي ۋە كېلىشىم خاراكتېرلىك نەتىجىلەرگە ئايلاندۇرۇش تەتقىقاتى بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ساھەسىدىكى ئەڭ جىددىي تېمىغا ئايلاندى[2، 4-بەتلەر].

بۇ تەتقىقاتنىڭ مېتودولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكى شۇ يەردىكى، ئاپتور ئۆز ئانالىزىنى ئىنتايىن تار دائىرىدىكى بىر قىسىم تاشقى سىياسەت بىلەنلا چەكلىمەي، بەلكى ئامېرىكا دۆلىتىنىڭ بىۋاسىتە قاتناشقان دۆلەت بىخەتەرلىكى سۆھبەتلىرىنى مەركىزىي تېما قىلىپ تۇرۇپ باھالايدۇ[2-بەت]. دوكلاتنىڭ ئانالىز دائىرىسى يادرو قوراللىرىنى كونترول قىلىش، توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش، جىددىي ۋەزىيەتنى يۇمشىتىش، كىرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇش، ئۇرۇش ۋە تىنچلىق جەريانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئامېرىكا بىۋاسىتە قاتناشقان دۆلەت بىخەتەرلىك سۆھبەتلىرىنىلا ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[2-بەت]. ئاپتور كۆپ تەرەپلىمىلىك سودا، كىلىمات ئۆزگىرىشى ياكى باشقا خەلقئارالىق تىنچلىق كېلىشىملىرىدىكى ئامېرىكانىڭ ئۈچىنچى تەرەپ مۇرەسسەچىلىك رولىنى بۇ دوكلاتنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇپ، زېھنىنى پەقەت ئامېرىكا دۆلەت مەنپەئەتىنىڭ بىۋاسىتە سۆھبەتلىرىگە مەركەزلەشتۈرىدۇ[2-بەت]. بۇ خىل مېتودولوگىيەلىك پىرىنسىپ تەتقىقاتنىڭ قاراتمىلىقىنى ئىنتايىن يۇقىرى كۆتۈرگەن بولۇپ، ئوقۇرمەنلەرگە ئامېرىكا سۆھبەت سىستېمىسىنىڭ پۈتكۈل ئارتۇقچىلىق ۋە كەمچىلىكلىرىنى ئەڭ ئېنىق شەكىلدە چۈشىنىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ ئەسەرنىڭ ئامېرىكا سىياسىي ساھەسىدىكى ئەھمىيىتى كارنېگى خەلقئارا تىنچلىق جەمئىيىتىنىڭ ئورنى بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر[1-بەت]. كارنېگى جەمئىيىتى دۇنيا مىقياسىدا 20 دىن ئارتۇق دۆلەتتە 200 دىن ئارتۇق داڭلىق ئاكادېمىك ۋە تەتقىقاتچىلارنى بىرلەشتۈرگەن، مۇستەقىل ئانالىزلىرى ۋە رايون خاراكتېرلىك مۇرەككەپ مەسىلىلەرنى پۇختا چۈشىنىش ئىقتىدارى بىلەن داڭ چىقارغان بىر ئىلمىي ئاقىللار ئامبىرىدۇر[1-بەت]. كارنېگى ئورگىنى ئۆزىنىڭ مۇستەقىل ئاكادېمىك كۆز قارىشىنى ساقلاشقا كاپالەتلىك قىلىپ، دۆلەتلىك سىياسەت بەلگىلەشتە ھېچقانداق ئورگان خاراكتېرلىك سىياسىي مەيدان تۇتمايدىغانلىقىنى جاكارلايدۇ، بۇ بولسا ئاپتورنىڭ ماقالىدىكى ئانالىزلىرىنىڭ پارتىيەۋى مەنپەئەت خاھىشلىرىدىن خالىي، رېئال ۋە تەرەپسىز يېزىلىشىغا شارائىت ياراتقان[1-بەت]. سېسىلى برۇئېر ئامېرىكا دۆلەت سىستېمىسىنىڭ ئۆز قىممەت قارىشى ۋە كۈچ چەكلىمىلىرىنى تونۇپ يېتىشىنى، كۆپ قۇتۇپلاشقان دۇنيادا تېخىمۇ تەرتىپلىك ۋە ئىنتىزاملىق بىر تاشقى سىياسەت يۆنىلىشىنى قوللىنىشىنى نىشان قىلغان ئامېرىكا دۆلەت باشقۇرۇش سەنئىتى پىروگراممىسىنىڭ ئىلمىي غايىسىنى ئۆز ئەسىرىدە ناھايىتى ئېنىق ئەكس ئەتتۈرۈپ بەرگەن[1-بەت].

ئاپتورنىڭ تەتقىقاتىدا يەنە ئامېرىكا دۆلىتىنىڭ نۆۋەتتىكى تاشقى سىياسىتىدە خىتاي بىلەن بولغان جىددىي رىقابەت، رۇسىيە ۋە ئۇكرائىنا ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشلار، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى يېقىندىن مۇناسىۋەتلىك بولغان شەرقىي ئاسىيا گېئوپولىتىكىلىق تەڭپۇڭلۇقى تاشقى سىياسەتنىڭ مۇھىم كۈنتەرتىپلىرى سۈپىتىدە ئەكس ئېتىدۇ[2، 5-بەتلەر]. گەرچە دوكلات تېررىتورىيە جەھەتتىن كونكرېت بىرلا رايون بىلەن چەكلەنمىگەن بولسىمۇ، لېكىن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۇنياۋى تەسىرى ۋە ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىگە ئېلىپ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق خىرىسلىرى ماقالىنىڭ پۈتكۈل تەھلىل لىنىيەسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىنى تەشكىل قىلىدۇ[2، 5-بەتلەر]. شۇڭلاشقا، بۇ ماقالە دۇنيادىكى بارلىق سىياسىي ئاكتىۋىستلار، بولۇپمۇ ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ قانداق شەكىللىنىدىغانلىقىنى چۈشىنىشنى ۋە ئۆز مىللىي كۈرىشىدە ئامېرىكانىڭ دىپلوماتىك ئىقتىدارىنىڭ قانداق رول ئوينىيالايدىغانلىقىنى تەھلىل قىلماقچى بولغان شەرقىي تۈركىستان ئاكادېمىك ساھەسى ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن چوڭ بىر نەزەرىيەۋى مەنبە ۋە يېتەكچى قوللانما بولۇپ ھېسابلىنىدۇ[2، 4-بەتلەر].

ئىككىنچى قىسىم: ئۆزگىرىۋاتقان خەلقئارا تەرتىپ ۋە سۆھبەتنىڭ كۈچىيىۋاتقان رولى

خەلقئارا سىياسىي تەرتىپ بۈگۈنكى كۈندە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى نىسبەتەن تىنچ ۋە بىر قۇتۇپلىق دەۋردىن جىددىي يوسۇندا يىراقلىشىپ، كۆپ قۇتۇپلاشقان، توقۇنۇش ۋە رىقابەت كۈندىن-كۈنگە كۈچىيىۋاتقان ئىنتايىن خەتەرلىك بىر پاتقاققا كىرىپ قالدى[2-بەت]. يېقىنقى تۆت يىل مابەينىدە، ئۇرۇش ۋە قوراللىق توقۇنۇشلار سەۋەبىدىن قازا قىلغانلارنىڭ سانى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن بۇيانقى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتتى، شۇنداقلا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى بىۋاسىتە توقۇنۇشلارنىڭ نىسبىتى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن خاتىرىلەنگەن ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەنى ياراتتى[2-بەت]. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى دۆلەتلەرنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى ھۆرمەتلەش نورمىلىرى ئېغىر دەرىجىدە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراپ، زېمىن ئىشغال قىلىش ئۇرۇشلىرى، پۇقرالار ۋە غەيرىي ھەربىي ئەسلىھەلەرگە قىلىنغان رەھىمسىزلەرچە ھۇجۇملار شۇنداقلا ۋاكالەتچى ئۇرۇشلىرى كۈنسېرى ئەۋج ئالدى[2-بەت]. مۇشۇنداق بىر تارىخىي شارائىتتا، ھەربىي كۈچ يەنىلا دۆلەت سىياسىتىنىڭ مۇھىم قورالى بولۇپ قالسىمۇ، ئەمما ئۇرۇشلارنىڭ خاراكتېرى تۈپتىن ئۆزگەردى[3-بەت].

يەنە بىر جەھەتتىن، دۇنيادىكى مۇستەبىت ئوق دۆلەتلىرى بولغان رۇسىيە فېدېراتسىيەسى، شىمالىي كورېيە، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي ۋە ھەربىي ھەمكارلىقلار كۈنسېرى كۈچىيىپ، يېڭى بىر ئىتتىپاقنى شەكىللەندۈردى[2-بەت]. بۇ دۆلەتلەر خەلقئارالىق جازالاردىن ئورتاق قېچىش، بىر-بىرىنىڭ بازار ۋە بايلىق مەنبەلىرىدىن پايدىلىنىش ئارقىلىق، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب دۇنياسىنىڭ قورشاۋ ۋە ئىقتىسادىي چەكلەش سىياسەتلىرىگە قارشى تۇرۇشتا ئىنتايىن يۇقىرى ماسلىشىشچانلىق ۋە چىدامچانلىققا ئېرىشتى[2-بەت]. ئىران بىلەن بولغان ئۇرۇش كىرىزىسى شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى، دۇنيا دىپلوماتىيە ئارقىلىق دۆلەتلەرنىڭ يادرو قورالىغا ئېرىشىش ئارزۇسىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنىدىغان دەۋردىن پۈتۈنلەي يىراقلىشىپ، ھەربىي كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق يادرو قورالى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشقا ئۇرۇنىدىغان خەتەرلىك بىر سىياسىي ئېراغا قەدەم قويدى[2-بەت]. بۇ رېئاللىق خەلقئارالىق جىددىي ۋەزىيەتنى تېخىمۇ جىددىيلەشتۈرۈۋەتتى.

بۇ نۆۋەتتىكى قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر يالغۇز سىياسىي دائىرىدىلا ئەمەس، بەلكى تېخنىكىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىكتۇر، چۈنكى تېخنىكىلىق ئىنقىلاب بۈگۈنكى ئۇرۇشلارنى «باشلاش ئاسان، غەلىبە قىلىش تەس» بولغان ئويۇنغا ئايلاندۇرۇپ قويدى[3-بەت]. تەننەرخى تۆۋەن ۋە سېتىۋېلىش ناھايىتى ئاسان بولغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلاردىن تارتىپ يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارغىچە بولغان زامانىۋى قوراللار، ھەربىي جەھەتتىن ئاجىز دۆلەتلەرنىڭمۇ كۈچلۈك رەقىبلىرىگە ئېغىر زىيان ۋە ئازاب ئېلىپ كېلىشىگە يول ئېچىپ بەردى[3-بەت]. سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى ۋە يېڭى رەقەملىك باشقۇرۇش قوراللىرى قارار چىقىرىش سۈرئىتىنى ئىنتايىن تېزلىتىپ، كىرىزىس ۋە ۋەقەلەرنىڭ ئۆزلۈكىدىن كۈچىيىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغۇچى سۈرئەت دەۋرىيلىكىنى ھاسىل قىلدى[3-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياسالغان يالغان ئۇچۇرلار ۋە يېپىق ئۇچۇر چەمبىرەكلىرى جەمئىيەتنى ئىچكى جەھەتتىن بۆلۈپ تاشلاپ، جەمئىيەتنىڭ دىپلوماتىك مۇرەسسە ۋە سۆھبەت تاللاشلىرىغا تۇتقان ئاكتىپ پوزىتسىيەسىنى يوقاتتى[3-بەت].

زامانىۋى ئۇرۇشنىڭ تەسىرى پەقەت جەڭ مەيدانى بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى يەر شارى خاراكتېرلىك سودا زەنجىرى، تەمىنات زەنجىرى، تېخنىكىلىق ھۆكۈمرانلىق كۈرىشى ۋە دىپلوماتىك ئىتتىپاقداشلار ئوتتۇرىسىدىكى بىرلىكنى ئېغىر خەتەر ئاستىغا قويدى[3-بەت]. بۈگۈنكى كۈندە بىز شاھىت بولۇۋاتقان ئېغىر كىرىزىسلارغا پۈتۈن دۇنيا دۆلەتلىرى يېقىندىن ئارىلىشىپ كېتىۋاتىدۇ، چۈنكى دۇنياۋى يادرولۇق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىدىغان ۋە توقۇنۇشلارنى مۇرەسسە قىلىدىغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئوخشاش خەلقئارالىق كونا ئورگانلار كۈندىن-كۈنگە ئۆز رولىنى يوقىتىپ، پۈتۈنلەي ئاجىزلىشىپ كەتتى[3-بەت]. ئەگەر دۇنيانىڭ يۆنىلىشى يەنىلا مۇشۇ پېتىچە داۋاملىشىۋەرسە، دۇنيا پەقەت يېڭى ئۇرۇشلار بىلەنلا قالماستىن، بەلكى ئامېرىكانىڭ مەنپەئەتىگە كۆپ تەرەپتىن زەربە بېرىدىغان، پۈتۈنلەي ھەربىيلەشكەن بىر خەلقئارا ئىجتىمائىي تەرتىپنىڭ شەكىللىنىشى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ[3-بەت].

ئۈچىنچى قىسىم: ئامېرىكا دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغداشتىكى ئىستراتېگىيەلىك ۋاسىتىلەر

ئامېرىكا دۆلەت ئاپپاراتى قۇرۇلغان كۈندىن تارتىپ ئۆزىنىڭ غايەت زور دۆلەت كۈچىنى سۆھبەتلىشىش تېخنىكىسى ئارقىلىق دۆلەت بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىگە ئايلاندۇرۇشتا نۇرغۇنلىغان سىستېمىلىق ئۇتۇقلارنى قولغا كەلتۈرگەن[4-بەت]. سۆھبەتلىشىش دېگەنلىك ئۇرۇشنىڭ قارشى تەرىپى ياكى ئۆتۈنۈپ بېرىش ئەمەس، بەلكى سىياسىي مەقسەتلەرنى ئېنىق بەلگىلەپ تۇرۇپ، دۆلەت كۈچىنى سىستېمىلىق جەريان ئارقىلىق شۇ نىشانلارغا يەتكۈزۈشنىڭ دىپلوماتىك ئىستراتېگىيەسىدۇر[4-بەت]. شۇڭا، سۆھبەت بىلەن كۈچ ئىشلىتىش بىر-بىرىگە زىت ئۇقۇملار ئەمەس، دەل ئەكسىچە، قورال كۈچى كۆزلىگەن دىپلوماتىك مەقسەتلەرگە خىزمەت قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ[4-بەت]. بۈگۈنكى كۈندە قورال كۈچى بىلەن بېسىم ئىشلىتىش سىياسەتلىرىنىڭ يالغۇز ئۆزى تاشقى سىياسەتتە ئۈنۈم يارىتالمايدۇ، چۈنكى ھازىرقى تېخنىكا دەۋرىدە رەقىبلەر كۈنسېرى يېڭى شېرىكلەر ئارقىلىق ياكى تەننەرخى تۆۋەن تېخنىكىلار ئارقىلىق تېزلا ئامېرىكانىڭ زەربىسىدىن قۇتۇلۇپ، يوقىتىلغان قورال كۈچىنى قايتىدىن تېزلا قۇرۇپ چىقالايدۇ[4-بەت]. سۆھبەت بولسا رەقىب دۆلەتلەرنىڭ پەقەت ھەربىي كۈچىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى شۇ خىل زىيانلىق مەشغۇلاتلارغا دەۋەت قىلغان سىياسىي ئىنتىلىشلىرى ۋە ئارزۇلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش ئارقىلىق، تېخىمۇ ئۇزاق مۇددەتلىك نەتىجىلەرنى يارىتىدۇ[4-بەت].

تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، ئامېرىكا سۆھبەت ئۈستىلىدىن پايدىلىنىپ توقۇنۇشلارنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىش، دۆلەت كۈچىنى تېجەپ قېلىش ۋە قوش لىنىيەلىك ئۇرۇشلارغا كىرىپ قېلىشتىن مۇۋەپپەقىيەتلىك ساقلىنىپ كەلگەن[4-بەت]. مەسىلەن، 1846-يىلى ئامېرىكا ئورېگون تېررىتورىيەسىنىڭ چېگرا مەسىلىسىدە بۈيۈك بىرىتانىيە بىلەن بولغان جىددىي ۋەزىيەتنى يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك سۆھبەت ۋە مۇرەسسە قىلىش ئارقىلىق تىنچ يول بىلەن ھەل قىلغان[4-بەت]. بۇ سۆھبەت نەتىجىسىدە گەرچە ئامېرىكا دەسلەپتە ئۆزى تەلەپ قىلغان بەزى شەرتلەردىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئىككىنچى بىر ھەربىي فىرونت ئېچىشنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، پۈتكۈل ھەربىي كۈچىنى شۇ ۋاقىتتا يۈز بېرىۋاتقان ئامېرىكا-مېكسىكا ئۇرۇشىغا مەركەزلەشتۈرۈش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن[4-بەت]. بۇ تارىخىي دەلىل سۆھبەتنىڭ قانداق دۆلەت بايلىقىنى تېجەيدىغان سىياسىي قورال ئىكەنلىكىنى تۈپتىن ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.

ئىككىنچىدىن، ئامېرىكا سۆھبەتنىڭ كۈچى بىلەن رەقىب دۆلەتلەر بىلەن بولغان دۆلەتلىك رىقابەتنى سىستېمىلىق كونترول قىلىپ، چەك-چېكى بولمىغان قوراللىنىش مۇسابىقىلىرىنىڭ ئالدىنى ئالغان ۋە سىستېمىلىق توقۇنۇش خەۋپىنى تۈپتىن تۆۋەنلەتكەن[4-بەت]. مەسىلەن، 1921-يىلىدىكى ۋاشىنگتون دېڭىز ئارمىيە يىغىنى ئارقىلىق شەرقىي ئاسىيادىكى دېڭىز ئارمىيە يارىلىنىش مۇسابىقىسى ناھايىتى ئاقىلانە كونترول قىلىنغان[4-بەت]. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى جەريانىدا ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن، ئامېرىكا سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بىر قاتار كېلىشىملەرنى، جۈملىدىن يادرو قوراللىرىنى تارقاتماسلىق شەرتنامىسى، يادرو سىناقلىرىنى چەكلەش شەرتنامىسى، ئىستراتېگىيەلىك قوراللارنى چەكلەش سۆھبىتى، باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىغا قارشى مۇداپىئە شەرتنامىسى، ئوتتۇرا مۇساپىلىك يادرو قوراللىرى شەرتنامىسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك قوراللارنى قىسقارتىش شەرتنامىسى قاتارلىق يادرو قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشنى چەكلەيدىغان كېلىشىملەرنى ئىمزالاپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنى تىنچ ساقلاشتا ناھايىتى زور رول ئوينىغان[4-5-بەتلەر].

ئۈچىنچىدىن، ئامېرىكا يەنە دۇنيادىكى گېئوپولىتىكىلىق كۈچ ئورۇنلاشتۇرۇشىنى يېڭىدىن قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن سۆھبەتتىن پايدىلانغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسەت نىشانى بىلەن ئەمەلىي كۈچى ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇقنى ناھايىتى ياخشى تولدۇرغان[5-بەت]. بۇنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالى، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى رىچارد نىكسوننىڭ 1972-يىلى خىتاينى زىيارەت قىلىشى ۋە شاڭخەي بىرلەشمە باياناتى ئارقىلىق خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرنى نورماللاشتۇرۇش جەريانىنى باشلىغانلىقىدۇر[5-بەت]. بۇ ئۇلۇغ دىپلوماتىك بۇرۇلۇش سوۋېت-خىتاي ئىتتىپاقىنى پۈتۈنلەي پارچىلاپ تاشلاپ، بىر يوشۇرۇن تەھدىتنى ئامېرىكانىڭ شېرىكىگە ئايلاندۇردى ۋە ئامېرىكانىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بولغان دۇنياۋى رىقابەتتە غايەت زور ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشىگە يول ئېچىپ بەردى[5-بەت]. بۇ دىپلوماتىك سۆھبەت كۈچىنىڭ دۇنياۋى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى قانچىلىك تېز ۋە چوڭقۇر ئۆزگەرتەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ئەڭ يارقىن تارىخىي كۆرۈنۈشتۇر.

تۆرتىنچىدىن، دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئاپەت خاراكتېرلىك يوشۇرۇن خەتەرلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا، سۆھبەتلىشىش تېخنىكىسى ئامېرىكا ئۈچۈن قۇتقۇزۇش رولىنى ئوينىغان[5-بەت]. 1962-يىلىدىكى كۇبا باشقۇرۇلىدىغان بومبا كىرىزىسى جەريانىدا ئېلىپ بېرىلغان قىيىن دىپلوماتىك سۆھبەت نەتىجىسىدە، سوۋېت ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ كۇبادىكى يادرو بومبىلىرىنى چېكىندۈرۈشكە قوشۇلدى، ئامېرىكا بولسا ئاممىۋى ھالەتتە كۇباغا تاجاۋۇز قىلمايدىغانلىقىغا ۋەدە بېرىش بىلەن بىرگە، مەخپىي ھالەتتە ئۆزىنىڭ تۈركىيەدىكى يادرو باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنى چىقىرىپ كېتىشكە قوشۇلۇپ، دۇنيانى يادرو ئۇرۇشىنىڭ ھالاكىتىدىن ساقلاپ قالدى[5-بەت]. شۇنداقلا، شىمالىي كورېيە يادرو مەسىلىسى بويىچە 1993-يىلىدىن 1994-يىلىغىچە ئېلىپ بېرىلغان سۆھبەتلەر ئارقىلىق ئىمزالانغان ئورتاق كېلىشىم رامكىسى ھەمدە 2015-يىلى ئىران يادرو مەسىلىسى بويىچە تۈزۈلگەن ئورتاق ئەتراپلىق ھەرىكەت پىلانى (كۆپىنچە ئىران يادرو كېلىشىمى دەپ ئاتىلىدۇ)، قارشى تەرەپنىڭ يادرو يوشۇرۇن كۈچىنى چەكلەپ، كىرىزىسنىڭ تېخىمۇ زور ئاپەتلەرگە ئايلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى نىشان قىلغان ئىدى[5-بەت].

بەشىنچىدىن، ئامېرىكا تارىختا نۇرغۇنلىغان قىممەتكە چۈشىدىغان ۋە سىجىللىقى بولمىغان توقۇنۇشلاردىن ئامان-ئېسەن چېكىنىش، شۇنداقلا جەڭ مەيدانىدىكى غەلىبىلەرنى سىياسىي جەھەتتىن رەسمىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن سۆھبەتكە تايانغان[5-بەت]. كورېيە ئۇرۇشىنى توختاتقان قورال كېسىش كېلىشىمى، ۋىيېتنام ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرغان پارىژ تىنچلىق كېلىشىمى، ئىراقتىكى ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئورنى كېلىشىمى ۋە تالىبانلار بىلەن ئىمزالانغان دوھا كېلىشىمى قاتارلىق تىنچلىق شەرتنامىلىرى دەل ئامېرىكانىڭ ئۇرۇشتىن قۇتۇلۇش، دۆلەت بايلىقىنى باشقا نۇقتىلارغا قايتىدىن ئورۇنلاشتۇرۇش ئېھتىياجى تۈپەيلىدىن بارلىققا كەلگەن[5-بەت]. شۇنداقلا، تارىختىكى پارىژ شەرتنامىسى، گېنت شەرتنامىسى، گۇادالۇپې ھىدالگو شەرتنامىسى، ۋېرسال شەرتنامىسى ۋە بىرىنچى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرغان خەلقئارالىق شەرتنامىلەرنىڭ ھەممىسى جەڭ مەيدانىدىكى كۈچنى سىياسىي ۋە تېررىتورىيەلىك نەتىجىلەرگە ئايلاندۇرۇشنىڭ تىپىك مىساللىرىدۇر[5-بەت]. گەرچە كېلىشىملەرنىڭ ھەممىسى پۈتۈنلەي كۆڭۈلدىكىدەك چىقمىغان بولسىمۇ، لېكىن سۆھبەتنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى ساقلاشتىكى كۈچلۈك قورال ئىكەنلىكىنى ھەرگىز ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ[5-بەت].

تۆتىنچى قىسىم: سۆھبەت كۈچىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇشقا توسالغۇ بولۇۋاتقان قۇرۇلمىلىق چەكلىمىلەر

ئامېرىكا خەلقئارالىق توقۇنۇشلاردا ئۈچىنچى تەرەپ مۇرەسسەچىسى سۈپىتىدە رول ئوينىغاندا (مەسىلەن، شىمالىي ئىرېلاندىيە، بوسنىيە، يېقىن شەرقىي ۋە سۇدان قاتارلىق رايونلاردا تىنچلىق ئورناتقۇچى سۈپىتىدە پائالىيەت ئېلىپ بارغاندا) ئامېرىكا دۆلەت ئىچىدىكى ئىككى پارتىيەنىڭ ئورتاق قوللىشىغا ئېرىشەلەيدىغان بولسىمۇ، لېكىن ئامېرىكا ئۆزى بىۋاسىتە توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى سۈپىتىدە سۆھبەت ئۈستىلىگە ئولتۇرغاندا، ۋاشىنگتوندىكى سىياسىي دائىرىلەردە ئىنتايىن كۈچلۈك تالاش-تارتىش ۋە قارشىلىقلار قوزغىلىدۇ[6-بەت]. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئامېرىكا سىياسىي مەدەنىيىتى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى ئىچىدىكى بىر قىسىم تەكرارلىنىپ تۇرىدىغان قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلار، ئامېرىكانىڭ سۆھبەت كۈچىدىن تولۇق پايدىلىنىشىغا ناھايىتى ئېغىر دەرىجىدە چەكلىمە ئېلىپ كەلمەكتە[6-بەت]. بۇ چەكلىمىلەر پەقەتلا بىر قىسىم سىياسەتچىلەرنىڭ تەجرىبىسىزلىكىدىن ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا سىياسىي سىستېمىسىنىڭ ئۆزگىچە ئىچكى خاراكتېرى، دۆلەتنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئورنى، دېموكراتىك تۈزۈلمىسى، ئىككى پارتىيەلىك سىياسىي رىقابەت مۇھىتى، مىللىي تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە جۇغراپىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرىدىن كېلىپ چىققان[6-بەت]. بۇ خىل ئامىللار ئامېرىكانىڭ تاشقى سۆھبەت ئۇسلۇبىنى «ھەددىدىن زىيادە كۈچكە تايىنىدىغان، شەرتلىرى ئېنىق، بەك پىرىنسىپچى، جىددىي ۋە نەتىجىگە يۈزلەنگەن» شەكىلگە كىرگۈزۈپ قويدى[6-بەت].

بىرىنچى ۋە ئەڭ ئېغىر قۇرۇلمىلىق چەكلىمە شۇكى، ئامېرىكا سىياسىي جەمئىيىتىدە رەقىبلەر بىلەن سۆھبەتلىشىشنى ئاجىزلىق كۆرسىتىش دەپ چۈشىنىدىغان بىر تەرەپلىمىلىك كۆز قاراش ئىنتايىن كۈچلۈكتۇر[6-بەت]. سۆھبەتكە قارشى تۇرغۇچىلار تىنچلىق مەزگىلىدىكى سۆھبەت تەشەببۇسلىرىنى ئاپتوماتىك ھالدا 1938-يىلىدىكى مىيۇنخېن كېلىشىمىگە ئوخشىتىپ، تىنچلىق كېلىشىملىرىنى تاجاۋۇزچى ئادولف گىتلېرنىڭ ئاچكۆزلۈكىنى قوزغىغان مۇرەسسەچىلىك سىياسىتىگە ئوخشىتىدۇ[6-بەت]. ئۇرۇش مەزگىلىدە بولسا، دىپلوماتىك تاللاشلارنى ھەربىي كۈچ ئارقىلىق قولغا كېلىدىغان تولۇق غەلىبىگە پۇتلىكاشاڭ بولىدىغان خەتەر دەپ قارايدۇ[6-بەت]. نەتىجىدە، سۆھبەت مۇساپىسى ھەرگىزمۇ ئامېرىكا تاشقى ئىستراتېگىيەسىنىڭ دەسلەپكى مەركىزىي نىشانى بولالماي قالىدۇ، ھالبۇكى ئامېرىكا قاتناشقان نۇرغۇنلىغان چوڭ ھەربىي ئۇرۇشلار ئاخىرىدا دەل مۇشۇ سۆھبەتلىشىش ئارقىلىق ئاخىرلاشقان[6-بەت]. ۋېيتنامدىن تارتىپ ئافغانىستانغىچە بولغان ئۇرۇشلاردا، ئامېرىكا رەھبەرلىرى پەقەت ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي ئۈستۈنلۈكى ۋە سۆھبەتلىشىش دەسمايىسى كۈنسېرى تۈگەپ، ئۇرۇش بەدىلىنى كۆتۈرەلمەيدىغان دەرىجىگە يەتكەندىلا ئاندىن ئامالسىز سۆھبەتكە يۈزلەنگەن، بۇ چاغدا بولسا سۆھبەتتە رەقىبى كۈچلۈك ئورۇندا تۇرۇۋالغان بولىدۇ[6-بەت].

ئىككىنچىدىن، ئامېرىكا سىياسىي سىستېمىسىدىكى رەقىب دۆلەتلەرنى پۈتۈنلەي شەيتانلاشتۇرۇش ۋە ئۇلار بىلەن سۆھبەتلىشىشنى ئۇلارغا بولغان بىر خىل «ئېتىراپ قىلىش ياكى مۇكاپاتلاش» دەپ قاراپ، رەقىبلەر بىلەن سۆھبەتلىشىشتىن قورقۇش پىسخىكىسى ئىنتايىن كۈچلۈك[7-بەت]. پىرېزىدېنت دونالد ترامپ ھاكىمىيىتىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، بۇ خىل سىياسىي قارشىلىقلار ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرىنىڭ رەقىبلىرى بىلەن تېخىمۇ بالدۇر ۋە ئوچۇق-يورۇق سۆھبەتلىشىپ، ئورتاق مەنپەئەت نۇقتىلىرىنى بايقاش ئىمكانىيىتىنى پۈتۈنلەي بوغۇپ تاشلىغان[7-بەت]. نەتىجىدە، ئامېرىكا دىپلوماتلىرى دەسلەپكى مۇرەسسە سۆھبەتلىرىنى مەخپىي يوللار ياكى ئارقا ئىشىك دىپلوماتىيەسى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىشقا مەجبۇر بولىدۇ ۋە كېلىشىم تولۇق شەكىللىنىپ بولغاندىن كېيىن دۆلەت ئىچىدىكى پارتىيەلەرنىڭ كۈچلۈك بېسىمى ۋە ئەيىبلىشىگە دۇچ كېلىدۇ[7-بەت]. رەقىب تەرەپ بىلەن سۆھبەتلىشىش جەريانى ئۇلارنىڭ قىلمىشلىرىنى ئاقلاش ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ مىللىي بىخەتەرلىك نىشانىنى قولغا كەلتۈرۈشنىڭ بىردىنبىر ئۈنۈملۈك يولى ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىش تولىمۇ مۇھىمدۇر[7-بەت].

ئۈچىنچىدىن، بەزى ئامېرىكا ھۆكۈمەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت كۈچىنى سۆھبەت ئۈستىلىگە تولۇق تېڭىشقا ئۇرۇنۇپ، قارشى تەرەپنى تېزلىكتە ئامېرىكانىڭ شەرتلىرىگە بويسۇندۇرغىلى بولىدۇ دەپ قارايدۇ ۋە ماددىي جەھەتتىن ئاجىز دۆلەتلەر تولۇق تەسلىم بولمىغاندا تېزلا ئۈمىدنى ئۈزىدۇ[7-بەت]. مەسىلەن، 2026-يىلى 28-فېۋرالدا ئىرانغا قارشى ھەربىي ھەرىكەت باشلاشتىن ئىلگىرى، دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى سۆھبەتتە رەقىب تەرەپ بىلەن مۇرەسسە قىلىشتىن پۈتۈنلەي قېچىپ، ئىرانغا تېخىمۇ كۆپ بېسىم ئىشلىتىش ئارقىلىق تېخىمۇ ياخشى كېلىشىمگە ئېرىشكىلى بولىدۇ دەپ ئىشەنگەن[7-بەت]. لېكىن سۆھبەتنىڭ ماھىيىتى ئورتاق قوشۇلۇش پىرىنسىپىغا تايىنىدىغان بولۇپ، ھەربىر تەرەپنىڭ رەت قىلىش ھوقۇقى بولىدۇ، شۇڭا ماددىي جەھەتتىن كۈچلۈك تەرەپ ھەمىشە «بارلىق كوزىرلارنى قولىدا تۇتۇپ تۇرۇۋالغان» بولمايدۇ[7-بەت]. سۆھبەتتە ئەڭ نېگىزلىك ئامىل دەل تەرەپلەرنىڭ سۆھبەتتىن باشقا تاللىشى، يەنى كېلىشىمسىزلىك شارائىتىدىكى ئەڭ ياخشى سىناق لايىھەسى (Best Alternative to a Negotiated Agreement – BATNA) ھېسابلىنىدۇ[7-بەت]. كىمنىڭ سۆھبەتتىن سىرت تاللىشى كۈچلۈك ۋە چىدامچانلىقى يۇقىرى بولسا، شۇ تەرەپ سۆھبەتتە ئۆز شەرتىنى قوبۇل قىلدۇرۇشقا ۋە يوشۇرۇن زەربىگە تاقابىل تۇرۇشقا تېخىمۇ قادىر بولىدۇ[7-بەت].

مۇشۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ماتېرىيال جەھەتتىكى دۆلەت كۈچى ھەرگىزمۇ سۆھبەتتىكى بېسىم كۈچىگە ئاپتوماتىك ئايلانمايدۇ، سۆھبەتتە كۈتۈپ تۇرۇش ۋە يوشۇرۇن رەقىبىنى ۋاقىت جەھەتتىن چارچىتىش ئىقتىدارى ئەڭ مۇھىم ئۆزگەرگۈچى مىقداردۇر[7-بەت]. بۇ ئالاھىدىلىكنى تالىبان رەھبەرلىرىنىڭ ئامېرىكا ئارمىيەسىگە قاراتقان مۇنۇ سۆزى ئىنتايىن يارقىن ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ: «سىلەردە سائەت بار، بىزدە بولسا ۋاقىت بار»[7-بەت]. ئامېرىكا دۆلىتى ئۆزىنىڭ غايەت زور كۈچىگە تايىنىپ رەقىبلىرىگە قىسقا مۇددەتلىك ئېغىر زەربە بېرەلىگەن بولسىمۇ، ئەمما ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن سۆھبەتتە ئۇزاق كۈتەلەيدىغان ۋە سىستېمىلىق جەھەتتىن يوشۇرۇن تاللىشى كۈچلۈك بولغان ماددىي جەھەتتىكى ئاجىز تەرەپ ئالدىدا قىيىن ئەھۋالدا قالىدۇ، چۈنكى رەقىبلەر ئامېرىكا بېسىمىنى سىرتقى يېڭى شېرىكلىرى ئارقىلىق يەڭگىللىتىپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك پاتقاققا يۈزلىنەلەيدۇ[2، 7-بەتلەر].

تۆتىنچىدىن، ئامېرىكا تاشقى سىياسەت بېكىتكۈچىلىرى ئارىسىدا سۆھبەتنى قارشى تەرەپنى پۈتۈنلەي زىيان تارتقۇزۇپ، ئۆزىلا ئۇتۇشقا ئېرىشىدىغان نۆل يىغىندىلىق ئويۇن دەپ قارايدىغان تەتۈر قاراش بار[8-بەت]. سۆھبەتنى پەقەت «مەن ئۇتۇش، سەن ئۇتتۇرۇش» پىرىنسىپى بويىچە ئېلىپ بېرىش ئاپتوموبىل سېتىۋېلىشقا ئوخشاش بىر قېتىملىق ئاددىي سودىلاردا ئۈنۈم بېرىشى مۇمكىن، لېكىن ئىمزا قويۇلغاندىن كېيىن سىستېمىلىق ھەمكارلىق ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك مۇناسىۋەت تەلەپ قىلىدىغان دۆلەتلەر ئارا ئىستراتېگىيەلىك سىياسىي كېلىشىملەردە پۈتۈنلەي مەغلۇپ بولىدۇ[8-بەت]. ئەگەر بىر دۆلەت ئۆزىنىڭ زەربىسى ئاستىدا مەجبۇرىي كېلىشىم ئىمزالىغانلىقىنى ھېس قىلسا، پۇرسەت تاپقان ھامان ئۇ كېلىشىمنى يوشۇرۇن بۇزۇشقا ۋە سۆھبەتنىڭ ئۈنۈمىنى يوقىتىشقا تىرىشىدۇ، بۇ بولسا كېلىشىمنى ئىجرا قىلىش بەدىلىنى ئىنتايىن ئۆرلىتىۋېتىدۇ[8-بەت]. ئەكسىچە، كېلىشىملەر پەقەت ھەممە تەرەپ ئۆز كۆزلىگەن بىر قىسىم پايدىسىغا ئېرىشكەندىلا ۋە ئۇنى قوغداش مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن دەپ قارىغاندىلا ئاندىن ئۇزاققىچە مۇقىم ياشىيالايدۇ[8-بەت].

ئامېرىكا سىياسىي سىستېمىسى قىسقا مۇددەتلىك سىياسىي نەتىجىلەرنىلا مۇكاپاتلايدۇ، ھالبۇكى سىستېمىلىق سىياسىي كېلىشىملەر ئىنتايىن ئۇزۇن بىر تارىخىي جەرياننى تەلەپ قىلىدۇ[8-بەت]. ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ تۆت يىلدىن سەككىز يىلغىچە بولغان قىسقا مۇددەتلىك ۋەزىپە مۇددىتى بىر جەھەتتىن سۆھبەتنى تېزلىتىدىغان بېسىم كۈچى بولسىمۇ، ئەمما يەنە بىر جەھەتتىن رەقىبلەرنىڭ كېلىشىمنى تېز ئىمزالىماي، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ئالماشقاندىن كېيىن تېخىمۇ پايدىلىق شەرتلەرگە ئېرىشىش ئۈچۈن قەستەن كۈتۈپ تۇرۇش تاكتىكىسىنى قوللىنىشىغا قولايلىق يارىتىپ بېرىدۇ[8-بەت]. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئامېرىكا ئىچكى سىياسىتىنىڭ كۈنسېرى جىددىي قۇتۇپلىشىشى، ئوخشىمىغان ھۆكۈمەتلەرنىڭ تاشقى سىياسەتتە پۈتۈنلەي قارمۇقارشى يۆنىلىشلەرنى تۇتۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئامېرىكانىڭ ئىلگىرى ئىمزالىغان چوڭ خەلقئارالىق شەرتنامىلەردىن (مەسىلەن، 1972-يىلىدىكى باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىغا قارشى مۇداپىئە شەرتنامىسى ياكى 2015-يىلىدىكى ئىران يادرو كېلىشىمىدىن) ئاسانلا چىقىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى[8-بەت]. بۇ سىياسىي قۇتۇپلىشىش ئامېرىكانىڭ خەلقئارادىكى ئىشەنچلىك شېرىك ۋە سۆھبەتچى ئورنىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزدى، چۈنكى باشقا دۆلەتلەر ئامېرىكا بىلەن كېلىشىم تۈزۈشتىن قورقىدىغان ياكى تېخىمۇ يۇقىرى بەدەللەرنى تەلەپ قىلىدىغان بولۇپ قالدى[8-بەت].

بەشىنچى قىسىم: كەلگۈسى ئامېرىكا سۆھبەت ئىستراتېگىيەسىنىڭ يېڭى پىرىنسىپلىرى

خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتقان ۋە كىرىزىسلار كۈنسېرى چوڭقۇرلىشىۋاتقان بۈگۈنكى يېڭى دەۋردە، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچ قۇرۇلمىسىنى يېڭىلاپلا قالماي، بەلكى ئۆزىنىڭ سۆھبەت سىستېمىسىنىمۇ يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك ئىلمىي دوكتىرىن ئاساسىدا قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشى كېرەك[9-بەت]. بۇ دوكتىرىن ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرىنىڭ كىرىزىس مەزگىلىدە ۋە ئېغىر بېسىملار ئاستىدا ئەڭ مۇۋاپىق، سىستېمىلىق قارارلارنى چىقىرىشىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان بىر قاتار ئاقىلانە يادرولۇق پىرىنسىپلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[9-بەت]. بۇ پىرىنسىپلارنىڭ ئەڭ بىرىنچىسى، دۆلەتنىڭ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن سىياسىي نىشانلىرىنى تېخىمۇ بالدۇر بەلگىلەپ چىقىشتۇر[9-بەت]. ئامېرىكا ھەرقانداق بىر ھەربىي ھەرىكەت ياكى قوراللىق توقۇنۇشنى تەسەۋۋۇر قىلغان ھامان، جەڭ مەيدانىدىكى غەلىبىنىلا ئەمەس، بەلكى شۇ غەلىبىنىڭ ئاخىرىدا قانداق دىپلوماتىك سۆھبەت ئارقىلىق مۇقىملاشتۇرۇلىدىغانلىقىنىمۇ بىللە لايىھەلەپ مېڭىشى شەرت[9-بەت]. سۆھبەت پىلانى ھەرگىزمۇ ئۇرۇش مەيدانىدا يېڭىلگەندىن كېيىن تۇتۇلىدىغان چىقىش يولى ئەمەس، بەلكى ئۇرۇش بىرىنچى كۈنى باشلانغان ۋاقىتتىلا بىللە يۈرگۈزۈلىدىغان سىستېمىلىق ئىستراتېگىيەدۇر[9-بەت].

يەنە بىر تەرەپتىن، ئاپتور رەقىبلەر بىلەن بىۋاسىتە ۋە ئوچۇق-يورۇق سۆھبەتلىشىش پىرىنسىپىنى ناھايىتى كۈچلۈك تەشەببۇس قىلىدۇ[10-بەت]. كىرىزىسلەرنى سىستېمىلىق بىر تەرەپ قىلىشنىڭ بىردىنبىر يولى يۈزمۈيۈز سۆھبەتلىشىشتۇر، چۈنكى رەت قىلىش سىياسىتى بىلەن رەقىب تەرەپنى قورالسىزلاندۇرۇشنى ياكى زوراۋانلىقنى توختىتىشنى سۆھبەتنىڭ ئالدىنقى شەرتى قىلىپ تۇرۇۋېلىش پەقەت ۋاقىتنى كېچىكتۈرىدۇ[10-بەت]. يادرو مەسىلىسى ياكى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش كۈرەشلىرىدە، رەقىبلەرنىڭ قولىدىكى قورال ياكى زوراۋانلىق ۋاسىتىلىرى دەل ئۇلارنىڭ سۆھبەتتىكى ئاساسلىق دەسمايىسى بولغاچقا، ئۇلاردىن بۇ دەسمايىنى سۆھبەت باشلىنىشتىن ئىلگىرى تاپشۇرۇشنى تەلەپ قىلىش تولىمۇ رېئاللىقتىن يىراق سىياسەتتۇر[10-بەت]. ئەكسىچە، سۆھبەتلىشىش مۇساپىسىنىڭ ئۆزى جەريانىدا بۇ خىل تالاش-تارتىشلارنى تىنچ سىياسىي مۇرەسسە يولىغا باشلاش ئەڭ توغرا تاللاشتۇر[10-بەت]. ئامېرىكا گەرچە زۆرۈر تېپىلغاندا يوشۇرۇن قاناللار ياكى ئۈچىنچى تەرەپ مۇرەسسەچىلىرىدىن پايدىلانسىمۇ، ئەمما ئىنتايىن ھالقىلىق تارىخىي باسقۇچلاردا رەقىبلەر بىلەن يۈزمۈيۈز سۆھبەتلىشىش دىپلوماتىيەسىنى ھەرگىز كۆزدىن ساقىت قىلماسلىقى كېرەك[10-بەت].

كەلگۈسى ئامېرىكا سۆھبەت دوكتىرىنى سۆھبەتنى پەقەت زىددىيەتلەرنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش قورالى سۈپىتىدىلا كۆرمەي، بەلكى رەقىب دۆلەتلەر بىلەن بولغان دۇنياۋى رىقابەتنى باشقۇرۇش ۋە ئاپەت خاراكتېرلىك يوشۇرۇن خەتەرلەرنى ئازايتىشنىڭ ئۈنۈملۈك ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىشى شەرت[10-بەت]. سۆھبەت ئارقىلىق ئىككى دۆلەت مۇناسىۋەتلىرى قايناق نۇقتىغا يەتكەندىمۇ ئالاقە يوللىرىنى ئوچۇق تۇتۇشقا، سۈنئىي ئەقىل، تور ئۇرۇشى، ئالەم بوشلۇقى، قۇتۇپ رايونلىرى ۋە بىيوتېخنىكا قاتارلىق يېڭى تەھدىت ساھەلىرىدە ئۆزئارا قوشۇلىدىغان سىستېمىلىق توساقلارنى ئورنىتىشقا بولىدۇ[10-بەت]. ئەگەر ئامېرىكا بۇ يېڭى رىقابەت پىرىنسىپلىرىنى سۆھبەت ئارقىلىق بالدۇرراق تەرتىپكە سالالمىسا، كەلگۈسىدە كۆپ فرونتلىق توقۇنۇشلار ئىچىدە ئۆزىنىڭ غايەت زور ماتېرىيال بايلىقىنى ئېغىر دەرىجىدە زىيانغا ئۇچرىتىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ[10-بەت].

ئامېرىكا ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش سۆھبەتلىرىدە چوقۇم ئۆزىنىڭ رېئال كۈچ ئورنىغا ئاساسەن نىشان بەلگىلەشنى ئۆگىنىشى، يەنى رەقىبىنى تولۇق باشنى ئەگدۈرۈپ تەسلىم قىلىش خىيالىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىشى كېرەك[10-بەت]. دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىش يۆنىلىشىگە يۈزلىنىشىگە ئەگىشىپ، ھەتتا ئامېرىكادىن جىق ئاجىز بولغان كىچىك دۆلەتلەر ياكى سىياسىي گۇرۇپپىلارنىڭمۇ ئامېرىكا بېسىمىغا بويسۇنمايدىغان سىرتقى تاللاشلىرى يېتەرلىك بولماقتا[10-بەت]. شۇڭلاشقا، ئامېرىكا سۆھبەتچىلىرى قەدەممۇقەدەم ئىلگىرىلەش تاكتىكىسىنى قوللىنىشى، كىچىك كېلىشىملەر ئارقىلىق چوڭراق سىستېمىلىق كېلىشىملەرگە يۈزلىنىشى شەرت[10-بەت]. سۆھبەت جەريانىدا «بىر نۇقتا ھەل بولمىغىچە، ھېچقانچە مەسىلە ھەل بولغان ھېسابلانمايدۇ» دېگەن سۆھبەت ئىستراتېگىيەسى ياكى باغلىنىشلىق كېلىشىملەر لايىھەسى ئارقىلىق، ئوخشىمىغان مەسىلىلەردىكى ئۆتۈنۈپ بېرىش ۋە بەدەللەرنى بىر-بىرىگە سىستېمىلىق باغلانغان ھالەتتە ئىجرا قىلىش ئەڭ ئاقىلانە سىياسەتتۇر[10-بەت].

ئامېرىكا ئۆزىنىڭ دىپلوماتىك بېسىم قوراللىرىدىن پايدىلىنىپ توقۇنۇشلارنى تېزراق ھەل قىلىشقا شارائىت يارىتىشى، يەنى رەقىبلەرنىڭ سۆھبەتنى تاللاش تەننەرخىنى ئۆزگەرتىشى كېرەك[11-بەت]. بىر قىسىم زىددىيەتلەردە، رەقىبلەر سۆھبەت ئۈستىلىگە كەلسىمۇ ئەمما ھېچقانداق چوڭ ئۆتۈنۈپ بېرىش قىلماي ۋاقىت سوزۇش تاكتىكىسىنى قوللىنىدۇ، چۈنكى ئۇلار ئۈچۈن سۆھبەتنى كېچىكتۈرۈش تېخىمۇ كۆپ پايدا ئېلىپ كېلىدۇ[11-بەت]. مۇشۇنداق چاغلاردا، ئامېرىكا ئۆز ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بىرلىشىش، رەقىبىنىڭ سىرتقى يۆلەنچۈكلىرىنى پۈتۈنلەي يېگانە قالدۇرۇش، ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي جازالارنى جىددىي يۇقىرى كۆتۈرۈش ئارقىلىق رەقىب تەرەپنى تېز كېلىشىم تۈزۈشكە مەجبۇرلىشى كېرەك[11-بەت]. ئامېرىكا تەرەپ بېسىم قوراللىرى بىلەن بىرگە، يەنە قارشى تەرەپنى جەلپ قىلىدىغان ئىقتىسادىي ياردەم، سودا ئېتىبارلىرى، قورال سېتىش ياكى قەرز پۇللارنى يېنىكلىتىش قاتارلىق جەلپكار قوراللارنىمۇ سىستېمىلىق تەڭ تەڭشەپ مېڭىشى كېرەك[11-بەت].

ئامېرىكانىڭ سۆھبەت كۈچىنى ئاشۇرۇشنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تاكتىكىلىق يۆنىلىشى دەل سۆھبەتتىن سىرت ئالماشتۇرۇش تاللىشىنى، يەنى ئامېرىكانىڭ ئۆز پىلانىنى (Plan B) ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە كۈچەيتىشتۇر[12-بەت]. ئامېرىكا ئىلگىرى ئىران يادرو مەسىلىسىدە ئىنتايىن قىيىن ئەھۋالدا قالغان، چۈنكى ئامېرىكانىڭ قولىدا ئىراننىڭ يادرو سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش ياكى توختىتىشنىڭ سۆھبەتتىن سىرت باشقا بىر ئۈنۈملۈك پىلانى يوق ئىدى[12-بەت]. پىرېزىدېنت باراك ئوباما دەۋرىدە، ئامېرىكانىڭ ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان زەربىدار يەر ئاستى بومبىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىپ سىناق قىلىشى ۋە ئۇنىڭ سىن كۆرۈنۈشلىرىنى ئىرانغا كۆرسىتىشى، ئىران دىپلوماتلىرىغا ئامېرىكانىڭ سۆھبەتتىن سىرت يەنە بىر جىددىي ھەربىي پىلانىنىڭ بارلىقىنى بىلدۈرگەن بولۇپ، بۇ ئامېرىكانىڭ سۆھبەت ئۈستىلىدىكى كوزىرىنى كۆرۈنەرلىك ئۆستۈرگەن ئىدى[12-بەت]. سۆھبەتتىن سىرت تاللاشلارنىڭ كۈچلۈك بولۇشى سۆھبەت مەغلۇپ بولغاندىمۇ، دۆلەتنىڭ چوڭ كىرىزىسلارغا پاتقاق بولماي ياشىشىغا تۈپتىن كاپالەتلىك قىلىدۇ[12-بەت].

ئامېرىكا ئۆزىنىڭ سۆھبەت نىشانىنى قارشى تەرەپنى پۈتۈنلەي تارمار قىلىشقا ئەمەس، بەلكى ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزىدىغان ۋە ئىككى تەرەپ تەڭ قوبۇل قىلالايدىغان مۇقىم نەتىجىلەرگە يۆنىلىش قىلىپ بېكىتىشى كېرەك[13-بەت]. ھەتتا ئامېرىكا پۈتۈنلەي غەلىبە قىلغان دەۋرلەردىمۇ، قارشى تەرەپنى ئىنتايىن قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدىغان شەرتنامىلەر (مەسىلەن، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرغان ۋېرسال شەرتنامىسىغا ئوخشاش) قارشى تەرەپتە قورۇقچىلىق، سۆھبەتنى يوشۇرۇن بۇزۇش ۋە كەلگۈسىدە يېڭى ئۆچ ئېلىش ئۇرۇشلىرىنى قوزغاش خاھىشلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرىدۇ[13-بەت]. شۇڭا، ئامېرىكا رەقىبلەرنىڭ سىياسىي ئارزۇلىرىنى، ئىچكى بېسىملىرىنى چوڭقۇر چۈشىنىپ تۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئۆز جەمئىيىتىگە چۈشەندۈرەلەيدىغان غەلىبە نۇتۇقلىرىنى لايىھەلەپ چىقىشىغا ياردەم قىلىشى، بۇ ئارقىلىق كېلىشىمنىڭ ئىجرا قىلىنىش كاپالىتىنى سىستېمىلىق كۈچەيتىشى كېرەك[13-بەت].

ئامېرىكا ئۆز كېلىشىملىرىنى كۈچلۈك ئىجرا قىلىش، نازارەت قىلىش ۋە جازالاش سىستېمىلىرى بىلەن بىللە كۆتۈرۈپ چىقىشى شەرت، چۈنكى ھازىرقى يېڭى باشقۇرۇش ۋە بويسۇندۇرۇش ئېراسىدا رەقىبلەر ھەر قانداق كېلىشىمنىڭ يوشۇرۇن ئاجىز نۇقتىلىرىدىن پايدىلىنىپ، سۆھبەت چەكلىمىلىرىنى بۇزۇپ تاشلاشقا پۇرسەت ئىزدەيدۇ[13-بەت]. نۆۋەتتىكى خەلقئارالىق توقۇنۇش جەريانلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان توقۇنۇش تەتقىقات ئورگىنىنىڭ يېقىنقى سىستېمىلىق دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، 1989-يىلىدىن 2020-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى تىنچلىق ۋە قورال بىلەن يارىلىنىشنى توختىتىش كېلىشىملىرى ئىچىدە، كۈچلۈك نازارەت ۋە تەكشۈرۈش سىستېمىسى قۇرۇلمىغان كېلىشىملەرنىڭ بەشتىن تۆت قىسمى بىر يىل ئىچىدە قايتىدىن ۋەيران بولۇپ، ئۇرۇش قايتىدىن قوزغالغان[13-بەت]. شۇڭلاشقا، كەلگۈسىدىكى ھەرقانداق دىپلوماتىك كېلىشىمدە، كېلىشىمنى بۇزغان تەرەپكە دەرھال ۋە ئاپتوماتىك ھالەتتە ئىجرا قىلىنىدىغان ئېغىر جازالار (مەسىلەن، 2015-يىلىدىكى ئىران يادرو كېلىشىمىدىكى ئاپتوماتىك ئەسلىگە كېلىدىغان جازا سىستېمىسىغا ئوخشاش) باشتىن-ئاخىر بېكىتىلىشى شەرت[13-بەت].

ئالتىنچى قىسىم: ئامېرىكا دىپلوماتىيە ۋە سۆھبەت ئىقتىدارىنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىش

ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسەتتە سۆھبەت قورالىدىن يۇقىرى سەۋىيەدە پايدىلىنىشى يالغۇز نەزەرىيە ۋە پىرىنسىپلار بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئاساسلارنى مۇستەھكەملەش بىلەن بىۋاسىتە باغلانغاندۇر[15-بەت]. دۆلەت سىياسىتىنىڭ سىجىللىقىنى ساقلاش ئۈچۈن، ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى چوقۇم ئامېرىكا خەلقى بىلەن دۆلەت مەجلىسى ئارىسىدا كۈچلۈك بىر دىپلوماتىك قوللاش بازىسىنى قۇرۇپ چىقىشى شەرت[15-بەت]. ئەگەر تاشقى كېلىشىملەر پەقەت بىرلا سىياسىي پارتىيەنىڭ جىددىي تەشەببۇسى بولۇپ قالسا، پىرېزىدېنت ئالماشقان ھامان ئۇ كېلىشىملەر يوققا چىقىدۇ، بۇ بولسا ئامېرىكانىڭ دۇنيادىكى دىپلوماتىك ئوبرازى ۋە ئۈنۈمىگە تولىمۇ ئېغىر زەربىلەرنى بېرىدۇ[15-بەت]. دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى تاشقى سىياسەتنىڭ ئەڭ مۇھىم نازارەتچىسى، ئىجراچىسى ۋە ئىقتىسادىي بايلىق مەنبەلىرىنىڭ قوغدىغۇچىسى بولغاچقا، ئۇلارنى تاشقى سۆھبەت ۋە كېلىشىم مۇساپىلىرىگە بالدۇرراق ئارىلاشتۇرۇش سۆھبەتنىڭ ئىجرا كاپالىتىنى سىستېمىلىق يۇقىرى كۆتۈرىدۇ[15-بەت].

ئامېرىكا خەلقى گەرچە تاشقى سىياسەتتە دىپلوماتىيە ۋە تىنچ سۆھبەت تاللاشلىرىنى ئومۇميۈزلۈك قوللىسىمۇ، لېكىن سىياسىي قۇتۇپلىشىش بۇ ئىشەنچكە ئېغىر زەربە بەرمەكتە[8-بەت]. 2021-يىلى ئېلىپ بېرىلغان ئىجتىمائىي تەكشۈرۈشلەرگە ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا پۇقرالىرىنىڭ 65 پىرسەنتتىن كۆپرەكى دىپلوماتىيەنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ياقىلىغان[8-بەت]. ئامېرىكا خەلقى ئىككىگە قارشى بىر نىسبەت بىلەن، دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغداشتا ھەربىي كۈچ سىستېمىسىدىن كۆرە دىپلوماتىيە ۋە ئەلچىلەرنىڭ رولىغا تېخىمۇ كۆپ ئىشىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن[8-بەت]. بولۇپمۇ ئىنتايىن قىيىن ۋە ئۇزاق بەدەل تۆلەنگەن ئۇرۇشلاردىن كېيىن، ئامېرىكا جەمئىيىتىنىڭ دىپلوماتىك سۆھبەت تاللاشلىرىغا بولغان قوللىشى تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە يېتىدىغانلىقى مەلۇم[8-بەت]. شۇڭلاشقا، دىپلوماتىيەنى دۆلەت ئىچىدە كۈچلۈك بىر ئىجتىمائىي مەنپەئەت بازىسىغا ئايلاندۇرۇش تاشقى سىياسەتنىڭ تۈپ نىشانى بولۇشى شەرت.

بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى تەرىپىدىن 1984-يىلى مۇستەقىل، تەرەپسىز ۋە دۇنيادا تىنچلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش نىشانى بىلەن قۇرۇلغان ئامېرىكا تىنچلىق ئىنستىتۇتى (United States Institute of Peace) ئامېرىكا خەلقىگە دىپلوماتىيە ۋە تىنچلىق يوللىرىنىڭ ئەھمىيىتىنى ئۆگىتىشتە ئىنتايىن زور خىزمەتلەرنى قىلغان ئىدى[15-بەت]. لېكىن ئېچىنىشلىق بولغىنى، دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى 2025-يىلىغا كەلگەندە بۇ ئىنستىتۇتنىڭ پۈتۈن خىزمەتچىلىرىنى خىزمەتتىن بوشىتىپ، ئۇنىڭ سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي پايدىلىنالمايدىغان ئەھۋالغا چۈشۈردى، بۇ جەريان ھازىرمۇ دۆلەت ئىچىدە چوڭ بىر قانۇنىي تالاش-تارتىشنى قوزغىماقتا[15-بەت]. ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى سۆھبەتلىشىشنى بىر پارتىيەلىك سىياسىي قورالغا ئايلاندۇرۇشتىن قەتئىي ساقلىنىشى، رەقىبلەر بىلەن بولغان تىنچلىق سۆھبەتلىرىنى جەمئىيەت ئىچىدە تەھدىت سىياسىتى بىلەن ئەيىبلەش جەرىيانلىرىنى پۈتۈنلەي توختىتىپ، دىپلوماتىك ئىشەنچلىكلىكىنى سىستېمىلىق قوغدىشى لازىم[16-بەت].

ئامېرىكانىڭ سۆھبەتتە يۇقىرى ئۈنۈمگە يېتىشى ئۈچۈن، پىرېزىدېنتنىڭ بىۋاسىتە ئىشىنىشى ۋە سىياسىي جەھەتتىن قوللىشى بىلەن دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ كۈچلۈك كەسپىي ئىقتىدارىنى زىچ ماسلاشتۇرۇش تەلەپ قىلىنىدۇ[16-بەت]. تاشقى ئەلچىلەر چوقۇم پرېزىدېنتنىڭ ئالاھىدە ھوقۇق بېرىشى بىلەن سۆھبەت ئۈستىلىدە تېز قارار چىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇشى كېرەك[16-بەت]. لېكىن، پەقەت پىرېزىدېنت تەرىپىدىن تەيىنلەنگەن بىر قىسىم سىياسىي زاتلارغىلا تايىنىپ قېلىش چوڭ بىر خاتالىق بولۇپ، دۆلەتلىك كەسپىي دىپلوماتلار، رايون مۇتەخەسسىسلىرى، ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى قاتارلىق رازۋېدكا ئانالىزچىلىرى، ئادۋوكاتلار ۋە ئالاقە خادىملىرىنىڭ غايەت زور كەسپىي تەجرىبىلىرىگە تايىنىش سۆھبەتنىڭ تېخنىكىلىق جەھەتتىن مۇكەممەل بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ[16-بەت]. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بولۇپ ئىشلىگەن كەسپىي دىپلومات ۋىللىيام بۇرنس ئۆزىنىڭ ئەسلىمىلىرىدە كۆرسەتكەندەك، بۇ خىل دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ كەسپىي ئاساسى تاشقى سىياسەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇۋەپپەقىيىتىنى بەلگىلەيدۇ[16-بەت].

مەسىلەن، ئامېرىكانىڭ تالىبانلار بىلەن ئېلىپ بارغان مۇرەككەپ سۆھبەت جەريانىدا، تاشقى ئىشلار ئەلچىسى زالماي خېلىلزادنىڭ تىرىشچانلىقلىرى يالغۇز شەخسىي ماھارەت بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ مەخسۇس ئافغانىستان ئىشخانىسى، ئامېرىكا دۆلەتلىك بىخەتەرلىك كېڭىشى يېتەكچىلىكىدىكى ئورگانلار ئارا كۈچلۈك ماسلىشىش ۋە ئافغانىستاندىكى رېئال كۈچ قۇرۇلمىسىنىڭ سىستېمىلىق قوللىشى بىلەن بارلىققا كەلگەن[16-بەت]. بۇ خىل كۈچلۈك دۆلەت ماشىنىسى ھۆكۈمەت ئالماشقان تەقدىردىمۇ دۆلەت تاشقى سىياسىتىنىڭ تارىخىي يۆنىلىشىنى ساقلاشقا ياردەم بېرىدۇ[16-بەت]. دىپلوماتلار يالغۇز كېلىشىم ئىمزالاشقىلا كۈچ چىقارماي، بەلكى پىرېزىدېنت ۋە ئالاھىدە ئەلچىلەر باشقا نۇقتىلارغا بۇرۇلغاندىن كېيىنمۇ، كېلىشىمنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى يېقىندىن نازارەت قىلىشتا ئاكتىپ رول ئوينايدۇ[16-بەت].

ئامېرىكا دۆلەت ئورگانلىرى ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچ سىستېمىسىنى ئالدىن پىلانلاشتا ئىنتايىن كۈچلۈك بولسىمۇ، لېكىن سۆھبەتلىشىش سىستېمىسىنى ئالدىن پىلانلاشقا كەلگەندە ئىنتايىن كەمچىل ھالەتتە تۇرماقتا[17-بەت]. ئامېرىكا مۇداپىئە مىنىستىرلىقى بىلەن تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بىرلىشىپ، كەلگۈسىدىكى خىتاي بىلەن يۈز بېرىدىغان كىرىزىسلار، شىمالىي كورېيە ياكى ئاركتىكا مەسىلىلىرى بويىچە ئالدىن پىلانلانغان سۆھبەت لايىھەلىرىنى تەييارلىشى كېرەك[17-بەت]. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى قارمىقىدىكى سىياسەت پىلانلاش ئىدارىسى قايتىدىن قۇرۇلۇپ، كەلگۈسىدىكى تاشقى سىياسەت پۇرسەتلىرى ۋە خەتەرلىرىنى باھالاپ تۇرىدىغان ئالاھىدە پىلانلاش گۇرۇپپىسىنى قايتىدىن پائالىيەتكە باشلىتىشى، ئامېرىكانىڭ كەلگۈسىدە ئېلىپ بارىدىغان سۆھبەتلىرىنى بۈگۈندىن تارتىپ سىستېمىلىق تەييارلىشى شەرت[17-بەت].

سۆھبەتلىشىش يالغۇز بىر ئالاقە يولى بولماستىن، بەلكى ئۆزىگە خاس ئىلمىي نەزەرىيەسى، تارىخىي تەجرىبىلىرى ۋە ئەمەلىي مىساللىرى بار بولغان مۇستەقىل بىر كەسپىي ساھەدۇر[17-بەت]. بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى سۆھبەت ئىشلىرىغا مەسئۇل بولغان بىر تۈركۈم كەسپىي خادىملارنى تەربىيەلەپ يېتىشتۈرۈشى شەرت، چۈنكى ئىلگىرى توقۇنۇشنى يۇمشىتىش ۋە مۇقىملىق ئىدارىسى قارمىقىدا قۇرۇلغان كىچىك بىر سۆھبەت گۇرۇپپىسى دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن پۈتۈنلەي تارقىتىۋېتىلگەن[17-بەت]. ئامېرىكا تاشقى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى بۇ كەسپىي دىپلوماتىك كۈچنى قايتىدىن بەرپا قىلىپ، دۆلەت سىستېمىسى بويىچە دىپلوماتىك تەقلىد قىلىش ئويۇنلىرىنى (Diplo-gaming) يۈرگۈزۈشى، تاشقى سىياسەت خەتەرلىرىگە تاقابىل تۇرۇشتا سۆھبەت تاكتىكىلىرىنى ئالدىن سىناقتىن ئۆتكۈزۈشى كېرەك[17-بەت].

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ۋاشىنگتوندىكى داڭلىق ئاقىللار ئامبارلىرى ياكى تەتقىقات ئورگانلىرى ئامېرىكانىڭ پېشقەدەم ئەلچىلىرى ۋە دىپلوماتلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان رايونلىرىدا يۈز بېرىۋاتقان نۆۋەتتىكى ئېغىر توقۇنۇشلارنى سۆھبەت ئۈستىلى ئارقىلىق ھەل قىلىشقا مەسلىھەت بېرىدىغان بىر سۆھبەت تەجرىبە مەركىزىنى قۇرۇپ چىقىشى لازىم[17-بەت]. بۇ خىل مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىلمىي ۋە تارىخىي كۆز قاراشلىرى تاشقى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرىنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك ئانالىزلار بىلەن يېڭى تاكتىكىلارنى لايىھەلىشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ[17-بەت]. بۇ خىل سىستېمىلىق قۇرۇلۇشلار ئامېرىكانىڭ تاشقى سۆھبەت كۈچىنى مىسلىسىز دەرىجىدە يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.

ئاخىرىدا، ئامېرىكا دىپلوماتىيەسى چوقۇم سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى ۋە يېڭى رەقەملىك باشقۇرۇش قوراللىرىدىن پايدىلىنىپ ئۆزىنىڭ سۆھبەت لايىھەلەش تېخنىكىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشى كېرەك[17-بەت]. ئامېرىكا دىپلوماتلىرى سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارلىق قوراللارنىڭ ياردىمى بىلەن رەقىب تەرەپنىڭ سۆھبەتتىكى يوشۇرۇن ئىنكاسلىرىنى، كېلىشىم يوللىرىنى ۋە كىرىزىس يۆنىلىشلىرىنى ئالدىن تەقلىد قىلىپ باھالاشقا ئېرىشەلەيدۇ[17-بەت]. ئەلۋەتتە، سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىغا ھەددىدىن زىيادە تايىنىپ قېلىش رەقىب تەرەپنىڭ ئۇچۇرلارنى ئوغرىلىشى، خاككېرلىق ھۇجۇملىرى ياكى خاتا قارارلارنى چىقىرىشى قاتارلىق چوڭ خەتەرلەرنى ئېلىپ كەلگەنلىكتىن، بۇ سىستېمىنىڭ چوقۇم ئىنسانلارنىڭ كۈچلۈك كونتروللۇقى ئاستىدا ئىشلىتىلىشىگە كاپالەتلىك قىلىش لازىم[17-بەت]. ئامېرىكانىڭ يوشۇرۇن رەقىبلىرى بۈگۈنكى كۈندە بۇ خىل زامانىۋى تېخنىكىلارنى ئۆز سۆھبەت ئىستراتېگىيەلىرىدە ئاللىقاچان قوللىنىشقا باشلىغانلىقتىن، ئامېرىكادەك دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئۈچۈن بۇ خىل قوراللارنى قوللىنىش ئەمدى بىر ئىختىيارىي تاللاش ئەمەس، بەلكى بىر جىددىي مەجبۇرىيەتتۇر[17-بەت].

خۇلاسە

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ مۇستەقىللىقى تارىختا يالغۇز جەڭ مەيدانىدىكى ھەربىي كۈچ بىلەنلا ئەمەس، بەلكى سۆھبەت ئۈستىلىدىكى يۇقىرى دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلار بىلەن تەڭ قولغا كەلگەن ئىدى[18-بەت]. بۈگۈنكىدەك خەلقئارالىق توقۇنۇش ۋە جىددىي رىقابەتلەر ئەۋج ئالغان يېڭى بىر دەۋردە ، سۆھبەتلىشىش تېخنىكىسىنىڭ دۆلەت تاشقى سىياسىتىدىكى ئورنىنى ۋە قىممىتىنى قايتىدىن ئېتىراپ قىلىش تولىمۇ جىددىي بىر مەسىلىدۇر[18-بەت]. ئۇرۇشلارنى باشلاش ئاسان ئەمەس، ئۇتۇش تېخىمۇ قىيىن، رەقىبلەر بېسىمغا چىداملىق بولۇۋاتقان ۋە يادرو ئۇرۇشى يۈز بېرىش خەۋپى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادا، ئامېرىكانىڭ ئۆز كۈچىنى دۆلەت مەنپەئەتىگە ماس كېلىدىغان مۇقىم سىياسىي نەتىجىلەرگە ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارى پۈتۈنلەي ئۇنىڭ سۆھبەتلىشىش ئىقتىدارىغا باغلىقتۇر[18-بەت]. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ھەربىي سىستېمىسىغا مىلياردلىغان مەبلەغ خەجلەۋاتقان بىر چاغدا، ئۆزىنىڭ دىپلوماتىك سۆھبەت ئىقتىدارىنى قۇرۇپ چىقىشقىمۇ دەل شۇنداق ئەھمىيەت بېرىشى شەرت[18-بەت].

ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسەتتىكى تۈپ نىشانى پەقەتلا سۆھبەت سانىنى كۆپەيتىش ياكى كۆز بويامچىلىق تىنچلىق كېلىشىملىرىنى تۈزۈش بولماستىن، بەلكى تېخىمۇ ئىستراتېگىيەلىك، سىستېمىلىق ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغدايدىغان كېلىشىملەرنى قولغا كەلتۈرۈش بولۇشى كېرەك[18-بەت]. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ تاشقى دىپلوماتىيەسىدە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە مۇناسىۋەتلىك بارلىق كوزىرلىرىنى سىستېمىلىق ماسلاشتۇرۇپ، دۇنيادا سىجىل ۋە ئىشەنچلىك سۆھبەت سىستېمىسىنى يارىتىشى، ئىمزالانغان كېلىشىملەرنى ئۇزاققىچە قوغداش ۋە ئىجرا قىلىشتا كۈچلۈك ئىرادىسىنى كۆرسىتىشى لازىم[18-بەت]. شۇنداق بولغاندىلا، ئامېرىكا بۈگۈنكىدەك توقۇنۇش ۋە خىرىسلارغا تولغان خەلقئارا مۇھىتتا، ئۆزىنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنى قوغداپ، دۇنيا تىنچلىقىغا تېخىمۇ زور تۆھپىلەرنى قوشالايدۇ[18-بەت].

مەنبە دوكلات:

Brewer, Cecily. Negotiating an Age of Conquest: Converting American Power Into Durable Political Outcomes. Washington, DC: Carnegie Endowment for International Peace, July 2026.

ئىنكاسلار: