يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش مۇساپىسى: گېئوپولىتىك دۆلەتچىلىك سەنئىتى، ئىقتىسادىي پارچىلىنىش ۋە كۆپ قاتلاملىق دۇنيا تەرتىپى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت

مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىسىدە ئاساسلىق مەنبە قىلىپ پايدىلىنىلغان «يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش: گېئوپولىتىك دۆلەتچىلىك سەنئىتى، ئىقتىسادىي پارچىلىنىش ۋە كۆپ قاتلاملىق دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئانالىزى» (Global Reordering: Analysis of Geopolitical Statecraft, Economic Fragmentation and the Multiplex World Order) ناملىق ئانالىز دوكلاتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقاتلار ساھەسىدىكى مۇھىم ئەسەرلەردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئەتراپلىق تەھلىل دوكلاتى 2025 – يىلىنىڭ بېشىدا، يەرشارىۋى سىياسەت ۋە ئىقتىسادتىكى بۆلۈنۈش نۇقتىلىرىنى يورۇتۇپ بېرىش مەقسىتىدە تەييارلانغان بولۇپ، دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرى(World Economic Forum)، گېرمانىيە تاشقى سىياسەت جەمئىيىتى(DGAP)، فىرانسىيە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى (IFRI) ۋە چاسام سارىيى «Chatham House»  قاتارلىق نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبارلىرىنىڭ 2025 – يىللىق مۆلچەرلىرىنى بىر يەرگە جەملىگەنلىكى بىلەن ئالاھىدە قىممەتكە ئىگە. دوكلات نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىستېمىنىڭ كىرىزىسلىرىنى، كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ غەربتىن شەرققە ۋە يەرشارىۋى جەنۇبقا قاراپ سىلجىشىنى، شۇنداقلا تېخنىكا بىلەن گېئو – سىياسەتنىڭ گىرەلىشىپ كېتىشىنى چوڭقۇر ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، كەلگۈسى بىر نەچچە يىلدا دۇنيانىڭ قايسى يۆنىلىشكە قاراپ ماڭىدىغانلىقى ھەققىدە ھالقىلىق يىپ ئۇچلىرىنى بېرىدۇ.

2025- ۋە 2026 –  يىللىرىنىڭ بوسۇغىسىدا، خەلقئارا تەرتىپ تارىختىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ ئۆلچەملىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ بىرىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىدۇ. بۇ جەريان پەقەتلا كۈچ مەركىزىنىڭ ئورۇن ئالماشتۇرۇشى بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى گېئوپولىتىكا، ئىقتىساد ۋە تېخنىكىنىڭ بىر –  بىرىدىن ئايرىلماس دەرىجىدە گىرەلىشىپ كەتكەن «گېئوپولىتىكىلىق دۆلەتچىلىك سەنئىتى» دەۋرىنىڭ باشلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. دۆلەتلەر ئەمدىلىكتە پەقەت دىپلوماتىيە ياكى ھەربىي كۈچ بىلەن ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي قوراللار ۋە تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكلەر ئارقىلىق ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداشقا مەجبۇر بولماقتا.

دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرىنىڭ 2025 –  يىللىق مۆلچەرلىرىگە ئاساسلانغاندا، يەرشارىۋى ئىقتىسادنىڭ پارچىلىنىشى (Geo –  economic fragmentation) بىر خىل يۈزلىنىش بولۇپلا قالماي، بەلكى ئەمەلىيەتكە ئايلانغان رېئاللىقتۇر. تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتقان تېخنىكىلار، بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىلنىڭ (AI) ئىستراتېگىيەلىك قورالغا ئايلىنىشى، دۆلەتلەر ئارا رىقابەتنىڭ شەكلىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى. بۇنىڭغا قوشۇلۇپ، يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش جەريانىدىكى مۇھىم مىنېراللارغا بولغان ئېھتىياج، يېڭى بىر بايلىق تالىشىش كۈرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا1.

نۆۋەتتىكى «يېڭى ئىقتىساد» دەپ ئاتىلىۋاتقان بۇ مۇھىت، تۇراقسىزلىقنى نورمال ئەھۋالغا ئايلاندۇرغان بىر قۇرۇلمىغا ئىگە. ئەنئەنىۋى كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق مودېللىرىنىڭ ئورنىنى مىللىي مەنپەئەتلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان، قىسقا مۇددەتلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقداشلىقلار ئالماقتا. بۇ خىل ئۆزگىرىش، دۆلەتلەرنىڭ ۋە چوڭ شىركەتلەرنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزملىرىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتتى. ئەمدىلىكتە ھەر بىر ئىقتىسادىي قارار، ئەينى ۋاقىتتا بىر بىخەتەرلىك قارارى بولۇپ ھېسابلىنىدىغان بولدى.

خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكى بولغان لىبېرال تۈزۈم ئاپپاراتلىرى، 2025 –  يىلىغا كەلگەندە چوڭقۇر بىر مەشرۇئىيەت ۋە ئۈنۈم كىرىزىسىگە پېتىپ قالدى. گېرمانىيە تاشقى سىياسەت جەمئىيىتى (DGAP) ئېلان قىلغان ئانالىزلارغا ئاساسلانغاندا، دۇنيا «كونا لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ سۇنغان» بىر نۇقتىسىدا تۇرماقتا. ئۆتمۈشكە بولغان سېغىنىش بىلەن ياشاشنىڭ ئورنىغا، رېئال دۇنيانىڭ مەۋجۇت ھالىتىنى ئېتىراپ قىلىش بىر مەجبۇرىيەتكە ئايلاندى2.

بۇ جەرياندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، خىتاي ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن رىقابەت، دۇنيانى «ئۈچ قۇتۇپلۇق بىر ئىمپېرىيال دۇنيا» مەنزىرىسىگە ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ خىل قۇرۇلما، لىبېرال قىممەت قاراشلارغا ئىگە دۆلەتلەرنى، يەرشارىۋى سەھنىدە ئاز سانلىق بىر گۇرۇھقا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپى بىلەن يۈزلەشتۈرۈۋاتىدۇ. چوڭ كۈچلەر ئۆزلىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن باشقا دۆلەتلەرنى ئۆز ئوربىتىسىغا تارتىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ2.

ئەنگلىيەدىكى «Chatham House» نىڭ 2025 –  يىللىق كۈز پەسىللىك دوكلاتىدا، ئامىتاۋ ئاچاريا (Amitav Acharya) تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «كۆپ قاتلاملىق (Multiplex) دۇنيا تەرتىپى» ئۇقۇمى، غەرب ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ۋە «قالغانلارنىڭ» (the Rest) يۈكسىلىشىنى تەسۋىرلەيدۇ. بۇ يېڭى تەرتىپتە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى رەھبەرلىك رولىدىن چېكىنىشى دۇنيانىڭ ۋەيران بولۇشىغا ئەمەس، بەلكى ئاسىيا باشچىلىقىدىكى بىر «قايتا يەرشارىلىشىش» (re –  globalization) جەريانىغا يول ئاچىدۇ3, 4.

يەرشارى جەنۇبى دۆلەتلىرى، بۇ يېڭى مۇھىتتا ھېچقانداق بىر تەرەپكە تولۇق بېقىنىشنى رەت قىلىپ، ئۆز مەنپەئەتلىرىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئەۋرىشىم «تەرەپسىزلىك» ياكى «ھېچقانداق تەرەپكە قوشۇلماسلىق» ئىستراتېگىيەلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ. ئۇلار ئۈچۈن مۇھىم بولغىنى ئىدېئولوگىيەلىك ساداقەت ئەمەس، بەلكى ئەمەلىيەتچىل (پىراگماتىك) مەنپەئەتتۇر5, 6.

فىرانسىيە ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ۋەزىيەت «كۈچلەر ۋە كۈچسىزلىك ئارىسىدا» (Entre puissances et impuissance) دەپ تەسۋىرلەنمەكتە. فىرانسىيە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى (IFRI) نىڭ 2025 –  يىللىق دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خەلقئارا تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇش ئىقتىدارىغا ئىگە ئاكتىيورلارنىڭ سانى ھەر قاچانقىدىن كۆپەيگەن بولسىمۇ، ھۆكۈمران كۈچلەرنىڭ دۇنيانىڭ پارچىلىنىشىنى توسۇپ قېلىشتىكى ئاجىزلىقىمۇ شۇنچىلىك ئاشكارا بولۇۋاتىدۇ, 8.

فىرانسىيەنىڭ نۇقتىئىنەزەرى، بولۇپمۇ ياۋروپانىڭ بۇ پارچىلىنىشقا قارشى ئۆز ئىتتىپاقلىقىنى ساقلاش ۋە مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش مەجبۇرىيىتى بارلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇكرائىنانىڭ قايتا قۇرۇلۇشىدىن تارتىپ، قىتئە مىقياسىدىكى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنىڭ قايتا لايىھەلىنىشىگىچە بولغان نۇرغۇن ساھەدە، ياۋروپا ئۆزىنىڭ بىر «گېئوپولىتىك ئاكتىيور» ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش سىنىقىغا دۇچ كېلىۋاتىدۇ9.

گېرمانىيەنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى «Zeitenwende» (دەۋر ئالماشتۇرۇش ياكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى) بولسا، 2025 –  يىلىغا كەلگەندە پەقەت مۇداپىئە خامچوتىنى ئاشۇرۇش بىلەنلا چەكلەنمەي، يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىشقا قارشى بىر ئىستراتېگىيەلىك ئورۇن بەلگىلەش ھەرىكىتىگە ئايلاندى. DGAP تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش: گېرمانىيەنىڭ جاۋابلىرى» ناملىق دوكلاتتا، بېرلىننىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلەر تەرىپىدىن ئېزىلىپ كەتمەسلىك ئۈچۈن «قىممەت قاراشقا تايانغان رېئالىزم» (Values –  based Realism) پىرىنسىپىنى قوبۇل قىلىشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان10.

بۇ خىل رېئالىزمچى ياقلاشىم، لىبېرال نورمىلارنى قوغداش بىلەن بىرگە، ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق ئىزدىنىشىدە بولغان ۋە لىبېرال بولمىغان دۆلەتلەر بىلەنمۇ ھەمكارلىق ئورنىتىشتەك بىر ئەۋرىشىم يول تۇتۇشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ بېسىمىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، «ئوتتۇرا كۈچلەر ئىتتىپاقى» (Alliance of Middle Powers) قۇرۇش تەكلىپى ئىنتايىن دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ10, 11.

يەرشارىۋى ئىقتىساد 2025 –  يىلىدا، خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى (IMF) تەرىپىدىن «داۋاملىق ئېنىقسىزلىق مۇھىتىدىكى تەۋرىنىشچان چىداملىقلىق» دەپ تەرىپلەنگەن بىر باسقۇچتا تۇرۇۋاتىدۇ12. يەرشارىۋى ئېشىشنىڭ 2025 –  يىلى %3.0 ۋە 2026 –  يىلى %3.1 ئەتراپىدا بولۇشى مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، بۇ رەقەملەر 21 –  ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يىگىرمە يىلىدىكى %3.7 لىك ئوتتۇرىچە قىممەتتىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەندۇر12.

ئىقتىسادىي ئېشىشتىكى بۇ ئاستىلاش، پەقەت دەۋرىي ئامىللار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى سودا سىياسەتلىرىدىكى قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر ۋە گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىكلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان تەننەرخنىڭ ئېشىشى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىكتۇر. ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىدىكى ئۈزۈلۈشلەر ۋە تاموژنا بېجى توساقلىرى، يەرشارىۋى سودىنىڭ ئايلىنىش سۈرئىتىنى ئاستىلىتىۋەتتى13.

شىركەتلەر بۇ خىل تەننەرخ ئېشىشى ۋە خەتەرلەرنى باشقۇرۇش ئۈچۈن، ئەنئەنىۋى  ئىشلەپچىقىرىش مودېللىرىدىن ۋاز كېچىپ، «ھەر ئېھتىمالغا قارشى» (just –  in –  case) ئىستراتېگىيەلىرىگە يۈزلىنىۋاتىدۇ. تەمىنلەش زەنجىرىنى باشقۇرغۇچىلارنىڭ %45ى زاپاس ساقلاشنى كۆپەيتىش يولىنى تاللىغان بولسا، %33ى تەمىنلىگۈچىلىرىنى «يېقىن جايغا كۆچۈرۈش» (nearshoring) ياكى ئۆز دۆلىتىگە قايتۇرۇش (onshoring)  ئارقىلىق بازارغا تېخىمۇ يېقىن رايونلارغا يۆتكەشنى پىلانلىماقتا14.

بۇ ئەھۋال، يەرشارىۋىلىشىشنىڭ پۈتۈنلەي چېكىنىشىدىن كۆرە، گېئوپولىتىك بلوكلار ئاساسىدا قايتىدىن تەشكىللىنىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. يەنى سودا ئەمدى پەقەت ئىقتىسادىي ئۈنۈمگە قاراپ ئەمەس، بەلكى سىياسىي ئىشەنچلىكلىككە قاراپ ئېقىشقا باشلىدى. بۇ بولسا دۇنيا سودىسىنىڭ رايونلىشىشىنى تېزلىتىۋەتتى15.

يەرشارىۋى ھۆكۈمەت قەرزى 2025 –  يىلىنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ %97.6ىگە يېتىپ، تارىخىي بىر يۇقىرى پەللىگە چىقتى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، خىتاي، بىرازىلىيە ۋە بەزى ياۋروپا دۆلەتلىرىگە ئوخشاش چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ ئاجىزلىغان مالىيە ئەھۋالى، ئىقتىسادىي زەربىلەرگە ياكى نوپۇسنىڭ قېرىشى ۋە دۆلەت مۇداپىئەسى قاتارلىق كۆپىيىۋاتقان چىقىم بېسىملىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى چەكلەپ قويماقتا12.

دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) نىڭ باش دىرېكتورى ngozi okonjo –  iweala نىڭ تەكىتلىشىچە، دۇنيا نوپۇسىنىڭ %40 تىن كۆپرەكىنى تەشكىل قىلىدىغان 3.3 مىليارد ئىنسان، مائارىپ ياكى سەھىيە ئۈچۈن خەجلىگەن پۇلىدىن كۆپرەكىنى قەرز ئۆسۈمى ئۈچۈن تۆلەيدىغان دۆلەتلەردە ياشىماقتا16. بۇ ئەھۋال، سىجىل تەرەققىيات نىشانلىرىغا يېتىشنى مۇمكىنسىز قىلىپ قويۇۋاتىدۇ ۋە يەرشارىۋى تەڭسىزلىكنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇۋاتىدۇ.

2025 –  يىلى، يەرشارىۋى جەنۇبنىڭ خەلقئارا سىستېمىنىڭ پاسسىپ بىر ئوبيېكتى بولۇشتىن چىقىپ، سىستېمىنى شەكىللەندۈرگۈچى قۇرغۇچىلاردىن بىرىگە ئايلانغان بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ يۈكسىلىش، ھېچبىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ يەككە ھالدا نەتىجىلەرنى بەلگىلىيەلمەيدىغان كۆپ قۇتۇپلۇق بىر «يېڭى نورمال» ھالەتنى ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ17.

بىرازىلىيە، ھىندىستان، خىتاي، تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستانغا ئوخشاش ئوتتۇرا دەرىجىلىك كۈچلەر، پەقەت ئۆز رايونلىرىنى شەكىللەندۈرۈش بىلەنلا قالماي، بەلكى يەرشارى مىقياسىدا مەسىلىلەرگە ئاساسلانغان ئەۋرىشىم ئىتتىپاقلارنى قۇرماقتا. بۇ دۆلەتلەر غەرب بىلەن شەرق ئوتتۇرىسىدا تاللاش ئېلىپ بېرىشقا مەجبۇر بولۇشنى رەت قىلىپ، ھەر ئىككى تەرەپ بىلەن مەنپەئەت ئاساسىدا ھەمكارلىشىشنى تاللاۋاتىدۇ18.

BRICS گۇرۇھى 2024 –  يىلى مىسىر، ئېفىيوپىيە، ئىران ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ قوشۇلۇشىدىن كېيىن، 2025 –  يىلى 1 –  ئايدا ھىندونېزىيەنىڭمۇ رەسمىي ئەزا بولۇشى بىلەن ئون ئەزالىق غايەت زور بىر ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بلوكقا ئايلاندى. بۇ كېڭىيىش، دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن %45ىنى، يەرشارى نېفىت ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ %30ىنى ۋە سېتىۋېلىش كۈچى پارىتېتىغا (PPP) ئاساسلانغان دۇنيا GDP سىنىڭ %35 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدىغان بىر كۈچ مەركىزىنى بارلىققا كەلتۈردى19.

BRICS+ ئەزالىرى ئۈچۈن بۇ سۇپا، غەرب مەركەزلىك ئورگانلارغا (IMF، دۇنيا بانكىسى، SWIFT) بولغان بېقىنىشنى ئازايتىش ۋە ئىقتىسادىي چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن بىر «بىخەتەر پاناھگاھ» رولىنى ئوينىماقتا. بولۇپمۇ «دوللارسىزلاشتۇرۇش» (de –  dollarization) تىرىشچانلىقلىرى ۋە يەرلىك پۇللار بىلەن سودا قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، بۇ بلوكنىڭ ئەڭ مۇھىم كۈنتەرتىپلىرىدىن بىرىگە ئايلاندى20.

تېخنىكا، بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىل  (AI)، 2025 –  يىلىغا كەلگەندە پەقەت بىر ئىقتىسادىي قورال بولۇپلا قالماستىن، بەلكى دۆلەت كۈچى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش (survival) مەسىلىسىگە ئايلاندى. سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەت، چوڭ كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ئەمگەك بازىرىدىمۇ غايەت زور ئۆزگىرىشلەرنى قوزغاۋاتىدۇ21.

دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرى (WEF) نىڭ «2025 –  يىللىق خىزمەتلەرنىڭ كەلگۈسى» ناملىق دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، «ھاسىللىغۇچ سۈنئىي ئەقىل» 2030 (Generative AI) –  يىلىغىچە تەخمىنەن 170 مىليون يېڭى خىزمەت ئورنى يارىتىش بىلەن بىرگە، 92 مىليون خىزمەت ئورنىنىڭ ئاپتوماتلىشىش سەۋەبىدىن يوقىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. 2025 –  يىلىنىڭ بېشىدا تېخنىكا شىركەتلىرىدە كۆرۈلگەن كەڭ كۆلەملىك ئىشتىن بوشىتىشلار، AI نىڭ ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئېلىشىدىن بەكرەك، شىركەتلەرنىڭ AI غا مەبلەغ سېلىش ئۈچۈن بايلىق توپلاش ئېھتىياجى بىلەن چۈشەندۈرۈلمەكتە22, 23.

تەمىنلەش زەنجىرىدىكى خەتەرلەرنى باشقۇرۇش ئۈچۈن «رەقەملىك قوشكېزەك» (Digital Twin) تېخنىكىسىنى ئىشلىتىش تېز سۈرئەتتە ئاشماقتا «McKinsey» نىڭ مۆلچەرىچە، رەقەملىك قوشكېزەك بازىرى يىلىغا %30 –  40 لىك سۈرئەت بىلەن ئېشىپ، 2032 –  يىلىغا كەلگەندە 150 مىليارد دوللارلىق كۆلەمگە يېتىدۇ. بۇ تېخنىكا، شىركەتلەرنىڭ مۇرەككەپ تەمىنلەش تورلىرىنى تەقلىد قىلىشىغا ۋە «قارا ئاققۇ» (black swan)  ھادىسىلىرىگە، يەنى كۈتۈلمىگەن چوڭ ئاپەتلەرگە قارشى تېخىمۇ چىداملىق سىستېمىلارنى قۇرۇشىغا ياردەم بېرىدۇ24.

WEF تەرىپىدىن مۆلچەرلەنگەن «تېخنىكا ئاساسىدىكى مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» سېنارىيەسى، تېخنىكىنىڭ پاراۋانلىق قورالى بولۇشتىن زىيادە، بىر ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ھايات قېلىش قورالىغا ئايلانغان دۇنيانى تەسۋىرلەيدۇ. بۇ دۇنيادا، تېخنىكا يۆتكەش پەقەت ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدا ئەمەلگە ئاشىدۇ ۋە ئىستراتېگىيەلىك بولمىغان ساھەلەر قوللاشتىن مەھرۇم قالىدۇ. بۇ ئەھۋال، يەرشارىۋى تېخنىكا ئېكولوگىيەسىنىڭ «شاخلىنىشى» (bifurcation) مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ: بىر تەرەپتە غەرب ئۆلچەملىرى، يەنە بىر تەرەپتە خىتاي ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرىنىڭ ئۆلچەملىرى21.

يەرشارىۋى تەرتىپنىڭ بۇزۇلۇشى ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىكنىڭ كىرىزىسىگە جاۋابەن، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (BDT) «كەلگۈسى ئۈچۈن ئەھدىنامە» (Pact for the Future) نى ئىمزالاش ئارقىلىق، كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقنى قۇتقۇزۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. بۇ ئەھدىنامە، بولۇپمۇ ئافرىقىنىڭ ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ۋەكىللىك قىلىنماسلىقىدەك تارىخىي ئادالەتسىزلىكلەرنى تۈگىتىش مەسىلىسىدە كونكرېت قەدەملەرنى تاشلاشقا ۋەدە بېرىۋاتىدۇ25.

بىراق، رۇسىيەگە ئوخشاش بەزى كۈچلەرنىڭ ئاخىرقى مىنۇتلاردا سۇنغان تەكلىپلىرى ئارقىلىق ئەھدىنامىگە قارشى چىقىشى، كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقنىڭ ئالدىدىكى گېئو –  سىياسىي توسالغۇلارنىڭ نەقەدەر چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم كۆرسىتىپ بەردى. بۇ خىل قارشىلىقلار، خەلقئارا تۈزۈمدىكى ئىسلاھاتلارنىڭ ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىلىشىنىڭ تەسكە توختايدىغانلىقىنى ئىشارە قىلىدۇ25.

سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋرنى بەلگىلىگەن «ھەر يەردە مەۋجۇت» تەمىنلەش زەنجىرلىرى، ئەمدىلىكتە گېئو –  پولىتىك مۇساپىنىڭ ۋە خەتەر تۇيغۇسىنىڭ بەلگىلىگۈچى ئامىلغا ئايلانغان پارچىلانغان بىر قۇرۇلمىغا ئورۇن بوشىتىۋاتىدۇ. 2025 –  يىلىدا ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ مەشغۇلات مۇھىتىنى گېئو –  سىياسىي جىددىيچىلىكلەر ۋە يېڭى تاموژنا بېجى تۈزۈملىرى بەلگىلىدى26.

شىركەت باشلىقلىرىنىڭ  %57ى تەمىنلەش زەنجىرلىرىنى ئاكتىپلىق بىلەن قايتا قۇرۇۋاتىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، خام ئەشيا ۋە زاپچاسلارنىڭ يۆتكىلىشى ئۈچۈن ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن نىشانغا ئايلانغان بولۇپ، ئۇنىڭدىن قالسا مېكسىكا ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا كېلىدۇ. مېكسىكا بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى يۈك ماشىنىسى توشۇش تەننەرخى ۋە كاربون قويۇپ بېرىش مىقدارىنىڭ تۆۋەنلىكى، شىركەتلەرنىڭ پەقەت تەننەرخ ۋە بىخەتەرلىك ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى سىجىللىق نىشانلىرى ئۈچۈنمۇ «يېقىنلىشىش»قا ئەھمىيەت بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ14.

يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش جەريانىنى پەقەت سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىقلا چۈشىنىش يېتەرلىك ئەمەس. مەلۇماتلارنىڭ ئاستىدىكى سەۋەب –  نەتىجە مۇناسىۋەتلىرى ۋە يوشۇرۇن تەسىرلەر، يېڭى تەرتىپنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتىنى ئاشكارىلايدۇ. «تېخنىكا ئاساسىدىكى ھايات قېلىش» سېنارىيەسى، تېخنىكىنىڭ پاراۋانلىق ۋاسىتىسى بولۇشتىن ھالقىپ، بىر خىل ھۆكۈمرانلىق قورالىغا ئايلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئاخىرقى خۇلاسە شۇكى، يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش جەريانى، ئېنىقسىزلىقنىڭ يېڭى نورمال ھالەتكە ئايلانغان ۋە كونا ئويۇن قائىدىلىرى ئەمدى ئىناۋەتسىز بولغان بىر دەۋردۇر. بۇ جەرياندىن ئۇتۇقلۇق چىقىش ئۈچۈن، ھۆكۈمەتلەرنىڭ رايونلۇق ھەمكارلىقلارنى كۈچەيتىشى، مالىيە چىقىملىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشى ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىكنى ئىسلاھ قىلىشى زۆرۈر. سودا دۇنياسى ئۈچۈن ئېيتقاندا، گېئو –  سىياسىي خەتەرنى بىر «تاشقى ئامىل» دەپ ئەمەس، بەلكى ئاساسىي مەشغۇلات ئۆزگەرگۈچىسى دەپ قاراش كېرەك. تەمىنلەش زەنجىرلىرىدە پەقەت تەننەرخلا ئەمەس، بەلكى گېئو –  سىياسىي مۇساپە ۋە كاربون ئىزىمۇ ئەلالاشتۇرۇلۇشى كېرەك. سۈنئىي ئەقىل ۋە رەقەملىك قوشكېزەككە ئوخشاش تېخنىكىلار، پەقەت ئۈنۈمنى ئاشۇرۇش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق خەتەرلەرگە قارشى چىداملىق بولۇش ئۈچۈن قوللىنىلىشى كېرەك.

يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش، چوڭ خەتەرلەرنى ئېلىپ كېلىش بىلەن بىرگە، تېخىمۇ ئادىل، تېخىمۇ سىجىل ۋە تېخىمۇ كەڭ قورساق بىر دۇنيا تەرتىپى قۇرۇش ئۈچۈنمۇ بىباھا پۇرسەت بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىش ئۈچۈن، ئۆتمۈشنى سېغىنىشنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، دۇنيانىڭ رېئاللىقىنى قوبۇل قىلىدىغان يىراقنى كۆرەر بىر رەھبەرلىك چۈشەنچىسى تەلەپ قىلىنىدۇ.

مەنبە:

1          Equipo Económico. (2025). Decoding a new global order: what 2025 reveals about the economy in 2026.

2         World Economic Forum. (2025). Navigating the New Economy: How Geoeconomics and Technology Define the Global Landscape in 2030.

3          German Council on Foreign Relations (DGAP). (2026). Global Reordering, German Responses.

4          Chatham House. (2025). Autumn 2025: How a new global order is taking shape.

5          Beyond the Horizon. (2025). The Rising Importance of the Global South in 2025: A New Pillar of Multipolar Power.

6          Institut français des relations internationales (Ifri). (2024). Ramses 2025. Entre puissances et impuissance.

7          DGAP. (2025). Informationszentrum DGAP – Neuerscheinungen Frühjahr 2025.

8          Institut de Relations Internationales et Stratégiques (IRIS). (2025). Rétrospective géopolitique de l’année 2025.

9          GIGA German Institute for Global and Area Studies. (2025). The Global South and German Foreign Policy under the Next Government.

10        International Monetary Fund (IMF). (2025). World Economic Outlook Update, July 2025.

11        World Economic Forum. (2025). ›Reimagining Growth‹: Economic growth and finance at Davos 2025.

12       IMF. (2025). World Economic Outlook Update, July 2025: Global Economy: Tenuous Resilience amid Persistent Uncertainty.

13        IMF. (2025). World Economic Outlook  –   All Issues.

14        World Economic Forum. (2025). Inflection points: 7 global shifts defining 2025 so far… in charts.

15        McKinsey & Company. (2025). Tariffs reshuffle global trade priorities in 2025.

16        In Gold We Trust. (2025). BRICS and the Battle for a New Global Order: Geopolitical Shifts in 2025.

17        Carnegie Endowment for International Peace. (2025). BRICS Expansion and the Future of World Order.

18        Taylor & Francis. (2025). The BRICS expanded: Shaped by – or shaping – the global order?

19        AG Group. (2025). Analysis Report BRICS 2025.

20       Stimson Center. (2025). 2025 BRICS Summit: Takeaways and Projections.

21       Tradeverifyd. (2025). 68 Supply Chain Statistics To Know in 2025.

22       McKinsey & Company. (2025). Decoding disruption to reshape manufacturing footprints.

23       Manufacturers Alliance. (2025). The Restructuring of Global Manufacturing Supply Chains.

24       Xeneta. (2025). The Biggest Global Supply Chain Risks of 2025.

25       United Nations. (2025). About the Pact | Pact for the future.

26       Egmont Institute. (2026). The UN Pact for the Future: A Modest Boost for Global Governance Reform.

27       World Economic Forum. (2024). What is the UN’s Summit of the Future in 2024?

28       Earth Negotiations Bulletin. (2024). Summary report 22–23 September 2024.

29       UNCTAD. (2025). Pact for the Future: Redefining trade and development for global progress.

ئىنكاسلار: