ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ كەلگۈسى

(2026-يىللىق تەكشۈرۈش دوكلاتىغا نەزەر)

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

دۇنياۋى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچلەرنىڭ مەركىزى ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىغا يۆتكىلىۋاتقان بىر پەيتتە، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققەت مەركىزىگە ئايلانماقتا. چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ سىنىشىش كەسكىنلىشىۋاتقان، رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلار كۆپىيىۋاتقان نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتە، مەزكۇر رايوننىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك يۆنىلىشى يەرشارىۋى تەسىرگە ئىگە.

سىنگاپور يۈسۈپ ئىسھاق ئىنستىتۇتى قارمىقىدىكى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن 2026-يىلى 7-ئاپرېل ئېلان قىلىنغان «شەرقىي جەنۇبى ئاسىيانىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى: 2026-يىللىق تەكشۈرۈش دوكلاتى» دەل مۇشۇ نازۇك پەيتتىكى رايون ۋەزىيىتىنى يورۇتۇپ بېرىدىغان مۇھىم ئىلمىي مەنبە ھېسابلىنىدۇ. بۇ دوكلاتنى جوئان لىن  (Joanne Lin)، مېلىندا مارتىنۇس  (Melinda Martinus)، كىرىستىنا فوڭ  (Kristina Fong)، فام تى فۇئوڭ تاۋ  (Pham Thi Phuong Thao)، ئىندىرا زاھرا ئارىداتى (Indira Zahra Aridati) ۋە ساسىتاران گاۋرى (Sasitharan Gauri) قاتارلىق تەتقىقاتچىلار ئورتاق تۈزۈپ چىققان[2-بەت].

بۇ دوكلات ئاساسلىقى رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى، ئاكادېمىك ساھەدىكىلەر، سودا-سانائەتچىلەر ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى ۋەكىللىرىنىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىياسىي رىقابەتكە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى ئەتراپلىق ئانالىز قىلغان بولۇپ، رايون دۆلەتلىرىنىڭ كىملىك تۇيغۇسى بىلەن مىللىي مەنپەئەت تەلەپلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى سىياسىي ئىلىملەردىكى قۇرۇلمىچىلىق نەزەرىيەسى ۋە يېڭى رېئالىزم نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن  يېشىپ بېرىشتە يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە. شۇڭا بۇ تەتقىقاتنى مۇھاكىمە قىلىش خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسى يۈزلىنىشىنى مۆلچەرلەشتە ئىنتايىن زۆرۈر.

تەتقىقات مېتودولوگىيەسى نۇقتىسىدىن ئالغاندا، بۇ دوكلاتقا شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىغا ئەزا بارلىق دۆلەتلەردىن جەمئىي 2008 نەپەر ۋەكىل قاتناشتۇرۇلغان بولۇپ، ئۇلار ئاكادېمىك ساھە، خۇسۇسىي ئىگىلىك، پۇقرالار جەمئىيىتى، ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار خادىملىرىدىن ئىبارەت بەش چوڭ تۈرگە ئايرىلغان [5-بەت]. بۇ خىل كۆپ مەنبەلىك سانلىق مەلۇمات قۇرۇلمىسى دوكلاتنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرىنى كۈچەيتكەن.

دوكلاتتىكى ئەڭ مۇھىم بىر ئۆزگىرىش شۇكى، تىمور-لېستې (شەرقىي تىمور) 2025-يىلى ئۆكتەبىردە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىغا رەسمىي ئەزا بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىمۇ تۇنجى قېتىم رايونلۇق ئوتتۇرىچە قىممەتنى ھېسابلاشقا كىرگۈزۈلگەن [5-بەت]. بۇ تەدبىر تەشكىلاتچىلىق نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئىتتىپاقنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزمىدىكى باراۋەرلىك پىرىنسىپىنى نامايان قىلىدۇ.

قاتناشقۇچىلارنىڭ ياش قۇرۇلمىسىغا نەزەر سالغاندا، 22-35 ياشقىچە بولغان ياشلارنىڭ نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى (%38.0) بولۇپ، بۇ ئەۋلادنىڭ يەرشارىۋىلىشىشقا بولغان ئوچۇق پوزىتسىيەسى ۋە تېخنىكىلىق ئۆزگىرىشلەرگە بولغان ماسلىشىشچانلىقى كەلگۈسى سىياسەتلەرنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلەشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ [12-بەت]. ئۇنىڭدىن باشقا، تەتقىقات ئوبيېكتلىرىنىڭ مائارىپ ئارقا كۆرۈنۈشىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى باكلاۋۇر ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئۇنۋانغا ئىگە كىشىلەر ئىگىلىگەن [10-بەت].

بۇ سەرخىللارنىڭ خەلقئارا ۋەزىيەتكە تۇتقان پوزىتسىيەسى ئۇلارنىڭ ئۇچۇر مەنبەسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، يەرلىك تور تاراتقۇلىرى (%87.2) ۋە ئىجتىمائىي ئالاقە ۋاسىتىلىرى (%84.5) ئەڭ ئاساسلىق ئۇچۇر مەنبەسى بولغان بولۇپ، بۇ يېڭى تاراتقۇلارنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ۋە جامائەت پىكىرىنى يېتەكلەشتىكى ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [13-بەت].

رايوننىڭ نۆۋەتتىكى خىرىسلىرى ۋە خەلقئارا ۋەزىيەتكە تۇتقان پوزىتسىيەسى

رايون دۆلەتلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ خىرىس ھەققىدىكى تەكشۈرۈشتە، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە پەۋقۇلئاددە ھاۋا رايى ھادىسىلىرى %60.0 لىك نىسبەت بىلەن بىرىنچى ئورۇنغا چىققان [16-بەت]. كىلىمات كىرىزىسىنىڭ ئەنئەنىۋى بولمىغان بىخەتەرلىك تەھدىتىدىن ئاساسلىق مىللىي بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلىنىشى، بۇ رايوندىكى دېھقانچىلىق، ئېنېرگىيە ۋە دېڭىز بويى شەھەرلىرىنىڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا كېلىدىغان غايەت زور ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي زەربىدىن دېرەك بېرىدۇ.

ئىككىنچى چوڭ خىرىس بولسا، چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي سۈركىلىشنىڭ كەسكىنلىشىشى (%51.7) بولۇپ، بۇ ئامىل 2025-يىلىدىكى ئىقتىسادىي چېكىنىش ئەندىشىسىنىڭ ئورنىنى ئالغان [16-بەت]. بۇ ئۆزگىرىش دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ پارچىلىنىش خەۋپىگە يۈزلىنىۋاتقانلىقىغا بولغان رېئال ئىنكاس بولۇپ، ئېكسپورتنى ئاساس قىلىدىغان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى ئۈچۈن سودا قورۇمىچىلىقىنىڭ ئېغىر يۈككە ئايلانغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

ئۈچىنچىدىن، دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي مۇقىمسىزلىق (%46.1) مەسىلىسى گەۋدىلەنگەن بولۇپ، بۇ مىيانمار قاتارلىق دۆلەتلەردىكى داۋاملىشىۋاتقان ھاكىمىيەت كىرىزىسى ۋە تايلاندتىكى ئىچكى سىياسىي بۆلۈنۈشلەرنىڭ رايون تەرەققىياتىغا كۆرسىتىۋاتقان پاسسىپ تەسىرىنى نامايان قىلىدۇ [16-بەت]. بۇ ھالەت قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقنىڭ يەنىلا تەرەققىياتنىڭ ئاساسلىق توسالغۇسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.

يەرشارىۋى گېئوپولىتىكىلىق ۋەقەلەرگە كەلگەندە، رايون سەرخىللىرىنىڭ ئەڭ چوڭ ئەندىشىسى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ھاكىمىيىتىنىڭ (Trump 2.0)  سىياسىي يۆنىلىشى بولغان (%51.9)[18-بەت]. بۇ رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى تۇراقسىزلىققا ۋە قورۇمىچىلىققا تۇتقان تەنقىدىي پوزىتسىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، شۇنداقلا چوڭ دۆلەتكە تايىنىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە سىجىللىقىغا بولغان گۇماننى ئاشكارىلايدۇ.

ئىككىنچى تۈرلۈك گېئوپولىتىك ئەندىشە دۇنياۋى تور ئالدامچىلىقى ھەرىكەتلىرىگە قارىتىلغان بولۇپ (%51.4)، بۇ ئامىلنىڭ دۆلەت ھالقىغان جىنايەتلەر ئارىسىدا گەۋدىلىك ئورۇنغا ئۆتۈشى رايون دۆلەتلىرىنىڭ تور بىخەتەرلىكى ۋە قانۇن ئىجرا قىلىش ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنىڭ نەقەدەر زۆرۈرلۈكىنى كۆرسىتىدۇ [18-بەت].

ئۈچىنچى ئەندىشە بولسا جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى تاجاۋۇزچى خاراكتېرلىك ھەرىكەتلەر بولۇپ (%48.2)، بۇ تېما بولۇپمۇ فىلىپپىن ۋە ۋىيېتنام قاتارلىق دۆلەتلەر ئۈچۈن ئەڭ ھالقىلىق مىللىي مەنپەئەت مەسىلىسى ھېسابلىنىدۇ [18-بەت]. بۇ رايوندىكى زېمىن ماجىرالىرى خەلقئارا قانۇن بىلەن كۈچ سىياسىتىنىڭ ئۆز-ئارا سوقۇلۇش نۇقتىسىدۇر.

جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مەسىلىسىدە كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، مۇتلەق كۆپ قىسىم قاتناشقۇچىلار (%51.7) خىتاينىڭ مەخسۇس ئىقتىسادىي رايونلارغا بېسىپ كىرىشىدىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن [21-بەت]. بۇ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە تەبىئىي بايلىققا بولغان رىقابەتنىڭ رايون خاراكتېرلىك سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى خەۋپىنى پەيدا قىلىۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسى.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىغا ئەزا بىرەر دۆلەت بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا ئېھتىياتسىزلىقتىن كېلىپ چىقىدىغان ھەربىي توقۇنۇش خەۋپىمۇ يۇقىرى نىسبەتتە (%45.2) تىلغا ئېلىنغان [21-بەت]. قوراللىنىش مۇسابىقىسى كەسكىنلىشىۋاتقان شارائىتتا، قوراللىق توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش مېخانىزمىنىڭ ئاجىزلىقى ئاشكارىلانغان.

جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ھەرىكەت مىزانى (COC) توغرىسىدا سۆز ئېچىلغاندا، سۈرۈشتۈرۈلگۈچىلەرنىڭ %40.8 ى بۇ مىزاننىڭ چوقۇم خەلقئارا قانۇنغا، جۈملىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ دېڭىز-ئوكيان قانۇنى ئەھدىنامىسىگە ئۇيغۇن بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن[22-بەت]. بۇ كۆز قاراش رايون دۆلەتلىرىنىڭ يەككە قۇتۇپلۇق ھۆكۈمرانلىققا قارشى قائىدە ئاساسىدىكى تەرتىپكە ئىنتىلىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.

مىيانمار كىرىزىسى رايوننىڭ ئىچكى تىنچلىقىدىكى بىر داغ بولۇپ قالماقتا. دوكلات نەتىجىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى چوقۇم مىيانماردىكى بارلىق ئالاقىدار تەرەپلەر بىلەن مۇستەقىل دىيالوگ قۇرۇشى كېرەك، دەپ قارايدىغانلار %40.4 نى ئىگىلىگەن [23-بەت]. بۇ ئىتتىپاقنىڭ بەش نۇقتىلىق ئورتاق تونۇش (5PC) سىياسىتىنى داۋاملىق ئىلگىرى سۈرۈپ، توقۇنۇشنى سۆھبەت ئارقىلىق ھەل قىلىشتىكى ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، مىيانمار ھەربىي ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان ئالاقىنى تۆۋەنلىتىش ياكى چەكلەشنى خالايدىغانلارنىڭ نىسبىتىمۇ ئېشىپ %18.5 كە يەتكەن [23-بەت]. بۇ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىنىڭ ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق پىرىنسىپى بىلەن كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش مەجبۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى قانداق تەڭپۇڭلاشتۇرۇش مەسىلىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

كامبودژا-تايلاند چېگرا سۈركىلىشى بولسا ئىتتىپاقنىڭ مۇرەسسە قىلىش ئىقتىدارىنى سىنايدىغان يەنە بىر سەھنە. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %38.9 ى ئىتتىپاقنىڭ ۋەزىرلەر باياناتى ۋە رەسمىي، غەيرىي-رەسمىي دىپلوماتىك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ئاكتىپ رول ئوينىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلغان [24-بەت]. ئەمما، بۇ كىرىزىستە ئىتتىپاقنىڭ قولىدىكى بارلىق مېخانىزملارنى تولۇق ئىشقا سالمىغانلىقىنى تەنقىد قىلغانلارمۇ %13.5 نى ئىگىلىگەن، شۇنداقلا تاشقى كۈچلەرنىڭ چېگرا ماجىراسىغا ئارىلىشىشىدىن ئەندىشە قىلىدىغانلار %11.2 گە يەتكەن [24-بەت]. بۇ كىچىك كۆلەملىك ماجىرالارنىڭمۇ دەرھال چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىك ئويۇنىغا ئايلىنىپ قېلىش ئېھتىماللىقىنى كۆرسىتىدۇ.

ئوتتۇرا شەرق ۋەزىيىتى، خۇسۇسەن ئىسرائىلىيە-خاماس توقۇنۇشى مەسىلىسىدە، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى رەسمىي ھالدا «ئىككى دۆلەت ھەل قىلىش چارىسى» نى تىنچلىقنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە قوللىشى كېرەك دەيدىغانلار %32.3 بىلەن ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن [25-بەت]. بۇ خەلقئارا نورمىلارنى قوللاشتا بىرلىككە كەلگەن مەيداننى گەۋدىلەندۈرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇرۇش توختىتىشنى داۋاملاشتۇرۇش ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى بېرىشنى تەشەببۇس قىلغۇچىلار %28.1 نى، خەلقئارا قانۇنغا خىلاپلىق قىلغان قىلمىشلارنى ئەيىبلەشنى قوللىغۇچىلار %26.3 نى ئىگىلىگەن[25-بەت]. بۇ رايوندىكى مۇسۇلمان نوپۇسى كۆپ دۆلەتلەر (مەسىلەن، ھىندونېزىيە ۋە مالايسىيا) بىلەن باشقا دۆلەتلەرنىڭ دىپلوماتىك بايانلىرىدىكى پەرقنىمۇ مەلۇم دەرىجىدە ئىپادىلەپ بېرىدۇ.

يېڭى ئەزا تىمور-لېستېنىڭ كەلگۈسى توغرىسىدا سۆز قىلغاندا، %49.2 قاتناشقۇچى بۇ دۆلەتنىڭ ئىتتىپاقنىڭ ئورتاق نىشانىغا ئىجابىي تۆھپە قوشىدىغانلىقىغا قوشۇلغان [26-بەت]. بۇ ئۈمىدۋارلار ئاساسلىقى تىمور-لېستېنىڭ قوشۇلۇشى ئۇنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغا يېڭى پۇرسەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ (%54.0) دەپ ئىشىنىدۇ [27-بەت].

ۋەھالەنكى، گۇمان بىلەن قارايدىغانلارنىڭ ئارىسىدا %37.7 ئادەم تىمور-لېستېنىڭ قوشۇلۇشى ئىتتىپاقنىڭ بىر گەۋدىلىشىش سۈرئىتىنى ئاستىلىتىپ قويىدۇ دەپ قارايدۇ [28-بەت]. يەنە %28.1 كىشى بولسا كېڭىيىشنىڭ ئىتتىپاقنىڭ بىردەك قارار چىقىرىش مېخانىزمىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋېتىشىدىن ئەنسىرىگەن[28-بەت]. بۇ يېڭى رېئالىزملىق بايلىق تەقسىماتى ئانالىزىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.

شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى ئىچىدە كىمنىڭ رەھبەرلىك رولى ئەڭ گەۋدىلىك؟ بۇ ھەقتىكى جاۋابلاردا ىنگاپور %31.3 بىلەن بىرىنچى ئورۇنغا چىققان بولۇپ، ئاساسلىقى ئۇنىڭ ئىقتىسادىي ۋە رەقەملىك ساھەدىكى باشلامچىلىقى تەكىتلەنگەن. ئۇنىڭدىن قالسا ھىندونېزىيە (%22.2) ۋە مالايسىيا (%21.3) ئالدىنقى قاتاردىن ئورۇن ئالغان[29-بەت]. ھىندونېزىيەنىڭ مۇرەسسەچىلىك ئىقتىدارى ۋە مالايسىيانىڭ رەئىسلىك مەزگىلىدىكى ئاكتىپلىقى يۇقىرى باھاغا ئېرىشكەن [30-بەت].

ئىتتىپاقنىڭ قۇرۇلمىلىق مەسىلىلىرى ئۈستىدە توختالغاندا، ئەڭ چوڭ ئەندىشە ئىتتىپاقنىڭ ئاستا ۋە ئۈنۈمسىزلىكى بولۇپ، %34.7 ئادەم بۇ خىل مېخانىزمنىڭ تېز ئۆزگىرىۋاتقان سىياسىي-ئىقتىسادىي دۇنيادا ماسلىشالماي قالغانلىقىنى كۆرسەتكەن[20-بەت]. ئوخشاشلا، رايوننىڭ چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ سەھنىسىگە ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىمۇ (%32.2) ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىدە تىلغا ئېلىنغان [20-بەت].

ئىقتىسادىي گەۋدىلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى توسالغۇلارنى تەكشۈرگەندە، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ تېخنىكىلىق ئىجرا قىلىش ئىقتىدارىنىڭ كەمچىللىكى (%30.2) ۋە دۆلەتلەر ئارا تەرەققىيات پەرقى (%30.1) ئاساسلىق توسالغۇ سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن [36-بەت]. شۇنداقلا، گېئوپولىتىك بېسىملار سەۋەبىدىن دۆلەت مەنپەئەتىنىڭ رايون مەنپەئەتىدىن ئۈستۈن ئورۇنغا ئۆتۈپ قېلىشىمۇ (%27.5) مۇھىم رول ئوينىغان [36-بەت]. بۇ كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقنىڭ ئەمەلىيەتتىكى چەكلىمىلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

چوڭ دۆلەتلەرنىڭ تەسىر كۈچى ۋە ئىستراتېگىيەلىك رەھبەرلىكى

ئىقتىسادىي تەسىر كۈچ جەھەتتىن ئالغاندا، خىتاي %55.9 لىك ئاۋاز بىلەن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت دەپ ئېتىراپ قىلىنغان بولۇپ،  بۇ نىسبەت 2025-يىلىدىكىگە سېلىشتۇرغاندا ئاساسىي جەھەتتىن مۇقىم تۇرغان [38-بەت]. بىراق بۇ تەسىر كۈچكە بولغان پوزىتسىيەدە قارشى ئېلىشتىن كۆرە ئەندىشە قىلىش (%55.4) يۇقىرى نىسبەتنى ئىگىلىگەن [38-بەت]. ئۈستۈنلۈك مۇقىملىق نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن قىلىنغان بۇ باھالاش، ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنىڭ تەبىئىي ھالدا سىياسىي تەشۋىش پەيدا قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بولسا پەقەت %15.3 ئاۋاز بىلەن ئىككىنچى ئورۇندا تۇرغان بولۇپ، ئۇنىڭ تەسىرىگە قارىتا ئەندىشە قىلىدىغانلارنىڭ نىسبىتى ئۆتكەن يىلدىكىدىن كۆرۈنەرلىك ئېشىپ %53.8 گە يەتكەن [38-بەت]. بۇ ئەھۋال ئامېرىكانىڭ تاشقى سودا سىياسىتى ۋە تاموژنا بېجى قارارلىرىنىڭ رايوندىكى شېرىكلىرىدە چوڭقۇر بىئاراملىق قوزغىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىنىڭ ئۆزىنى ئىقتىسادىي كۈچ سۈپىتىدە كۆرىدىغانلارنىڭ نىسبىتى %13.2 بولغان[38-بەت].

سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىر كۈچكە كەلگەندىمۇ خىتاي يەنىلا بىرىنچى ئورۇندا تۇرغان (%40.0). ئەمما بۇ خىل تەسىرگە بولغان قورقۇنچ تېخىمۇ روشەن بولۇپ، %66.1 كىشى بۇنىڭدىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى ئىپادىلىگەن [40-بەت]. خۇسۇسەن، فىلىپپىن ۋە ۋىيېتنامغا ئوخشاش دېڭىز ماجىراسى بار دۆلەتلەردىكى جىددىي كەيپىيات ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان.

ئامېرىكانىڭ سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىرىنى ئېتىراپ قىلغانلار %29.9 نى تەشكىل قىلغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ رايونغا ئېلىپ كېلىدىغان ئاقىۋىتىدىن خاتىرجەمسىزلىنىدىغانلار %56.8 گە يەتكەن [40-بەت]. بۇ ئەھۋال شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، رايون دۆلەتلىرى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا كۈچ سىنىشىش سەھنىسىگە ئايلىنىپ قېلىشتىن قاتتىق قورقىدۇ ھەمدە ئىتتىپاقنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى (%68.1 قارشى ئالىدۇ) ئەڭ ئىشەنچلىك پاناھگاھ دەپ بىلىدۇ [40-بەت].

سۆھبەتداش شېرىك دۆلەتلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى باھالاشتا، 11 نومۇرلۇق كۆرسەتكۈچتە خىتاي 9.1 نومۇر بىلەن بىرىنچى ئورۇننى، ئامېرىكا 8.6 نومۇر بىلەن ئىككىنچى ئورۇننى، ياپونىيە 7.7 نومۇر بىلەن ئۈچىنچى ئورۇننى ئىگىلىگەن [42-بەت]. بۇ سانلىق مەلۇماتلار ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ خىتاينىڭ پايدىسىغا قاراپ سەل كېڭەيگەنلىكىنى، ياپونىيەنىڭ بولسا مۇقىم ئۈچىنچى قۇتۇپ بولۇپ قېلىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.

دۇنياۋى ئەركىن سودىنى يېتەكلەش ئىقتىدارىغا بولغان باھالاشتا مۇھىم بۇرۇلۇش بارلىققا كەلگەن. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى %25.5 بىلەن ئالدىنقى ئورۇندا تۇرغان بولسا، خىتاي %21.3 بىلەن ئىككىنچى، ياۋروپا ئىتتىپاقى %19.2 بىلەن ئۈچىنچى ئورۇنغا چىققان[44-بەت]. ئامېرىكا بولسا ئۆتكەن يىلدىكى دىن تۆۋەنلەپ پەقەت %14.8 نىلا ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ خەلقئارا سودا سىستېمىسىدىكى يېڭىلىنىش ۋە قورۇمىچىلىققا قايتىش شامىلىنىڭ بىۋاسىتە نەتىجىسىدۇر [44-بەت].

قائىدە ئاساسىدىكى خەلقئارا تەرتىپنى قوغداش ۋە خەلقئارا قانۇنغا ھۆرمەت قىلىش ساھەسىدىمۇ تارىخىي ئۆزگىرىش كۆرۈلگەن. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى تۇنجى قېتىم %23.4 ئاۋاز بىلەن ئامېرىكادىن (%22.3) ئېشىپ بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتكەن، ياۋروپا ئىتتىپاقى %20.5 بىلەن ئۇلارغا يېقىنلاشقان [46-بەت]. خىتاي بۇ ساھەدە پەقەت %13.6 ئاۋازغا ئېرىشەلىگەن بولۇپ، بۇ رايون دۆلەتلىرىنىڭ خىتاينىڭ دۆلەت كۈچىنى ئېتىراپ قىلسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ خەلقئارا قانۇننى قوغدىغۇچى نورماتىپ رەھبەر ئىكەنلىكىگە ئانچە ئىشەنمەيدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ [46-بەت].

ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى ۋە رايوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى

بېيجىڭ بىلەن ۋاشىنگتون ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت مۇھىتىدا شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا قانداق جاۋاب قايتۇرۇشى كېرەك دېگەن سوئالغا، %55.2 كىشى ئىتتىپاقنىڭ ئۆز قارشىلىق كۈچى ۋە بىرلىكىنى كۈچەيتىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان [50-بەت]. بۇنىڭ بىلەن بىللە %24.1 قاتناشقۇچى ھېچقايسى تەرەپكە يان باسماسلىقىنى تاللىغان. بۇلار رايوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقنى ھەممىدىن بەك قەدىرلەيدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ [50-بەت].

ئەگەر سىياسىي ۋەزىيەت مەجبۇرلاپ قالسا، ئىتتىپاق ئامېرىكا بىلەن خىتايدىن بىرىنى تاللاشقا توغرا كەلسە، بۇ يىللىق تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە خىتاينى تاللايدىغانلار %52.0 نى، ئامېرىكانى تاللايدىغانلار %48.0 نى تەشكىل قىلغان [51-بەت]. ئۆتكەن يىلقى نەتىجىگە (ئامېرىكا 52.3، خىتاي 47.7) سېلىشتۇرغاندا مەنزىرە تەتۈرىسىگە ئايلانغان بولۇپ، بۇ ئىنتايىن ئىنچىكە ۋە نازۇك گېئوپولىتىكىلىق مۇۋازىنەتنىڭ ھەرۋاقىت ئۆزگىرىپ تۇرىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ[51-بەت].

خىتاينى تاللاش نىسبىتىنىڭ يۇقىرىلىشى ئاساسلىقى ھىندونېزىيە، مالايسىيا قاتارلىق دۆلەتلەردىكى كۈچلۈك مايىللىق بىلەن باغلانغان بولۇپ، بۇ يەردە ئىقتىسادىي مەنپەئەت مەھكەم تۈگۈن بولغان. يەنە بىر تەرەپتىن، فىلىپپىن ۋە ۋىيېتنامغا ئوخشاش دۆلەتلەر ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق ۋە خەۋپسىزلىك كاپالىتىنى قوغداپ قالغان[51-بەت]. بۇ كۆپ قۇتۇپلىشىش يۈزلىنىشىدىكى دۆلەت ھالقىغان ئىستراتېگىيەلىك پارچىلىنىشتۇر.

چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئارىسىدا قالماسلىق ئۈچۈن «ئۈچىنچى تەرەپ» كە تايىنىش ئىستراتېگىيەسىدە (ئىككى تەرەپكە تەڭ يېقىنلىشىش ۋە تەڭپۇڭلۇق ساقلاش ئىستراتېگىيەسى)، ياۋروپا ئىتتىپاقى %37.7 بىلەن، ياپونىيە %34.2 بىلەن ئەڭ ياخشى كۆرۈلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلار بولۇپ قالغان [52-بەت]. بۇ ئۇلارنىڭ قاتتىق كۈچ رىقابىتىگە ئانچە كىرىشىپ كەتمەي، يۇمشاق كۈچ ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ئارقىلىق ئىشەنچ قازانغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك[52-بەت].

خىتاي بىلەن بولغان كەلگۈسى ئۈچ يىللىق مۇناسىۋەتنى مۆلچەرلىگەندە، قاتناشقۇچىلارنىڭ %55.6 ى مۇناسىۋەتنىڭ ياخشىلىنىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن [53-بەت]. بۇ ئامىل ئاساسلىقى ئىقتىسادىي باغلىنىش يېرىق پەيدا بولۇشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ دەيدىغان ئەمەلىيەتچىل پوزىتسىيەدىن كەلگەن. لېكىن فىلىپپىندىكى قارشىلىق ۋە پاسسىپ مۆلچەرنىڭ نىسبىتى ئىنتايىن يۇقىرى سەۋىيەدە ساقلانغان [53-بەت].

خىتايغا بولغان ياخشى تەسىراتنى يوقىتىدىغان ئامىللار سۈرۈشتۈرۈلگەندە، خىتاينىڭ رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىشى (%30.3) ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى قاتتىق قول ھەرىكەتلىرى (%28.0) ئەڭ يۇقىرى كۆرسەتكۈچ بولغان[54-بەت]. سىياسىي، مىللىي مەسىلىلەر جەھەتتە دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ تىبەت ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قاراتقان بېسىم سىياسەتلىرى، شۇنداقلا شياڭگاڭ مەسىلىسىدىكى قوللانغان چارىلىرى رايون دۆلەتلىرىدىكى 응دا 11.0 %ئادەمنىڭ خىتايغا بولغان ئىشەنچىسىنى بۇزۇۋاتقان مۇھىم سەۋەب سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن [54-بەت]. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىم ئىشلىتىشى (%22.1) مۇ نۇرغۇن دۆلەتلەرنى قورقۇتۇپ قويغان.

ئامېرىكاغا كەلگەندە، كەلگۈسى ئۈچ يىلدا ترامپ ھاكىمىيىتى ئاستىدا مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئۆزگەرمەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغانلار %37.7، ياخشىلىنىدۇ دەيدىغانلار %32.8 نى ئىگىلىگەن [57-بەت]. پەقەت %29.5 كىشى مۇناسىۋەتنىڭ ناچارلىشىپ كېتىشىدىن ئەندىشە قىلغان. شۇنداق تۇرۇقلۇق، ئامېرىكاغا بولغان ئىشەنچنى تۆۋەنلىتىدىغان ئەڭ چوڭ خەتەر ئامېرىكانىڭ تاموژنا بېجى ۋە جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى (%43.4) دەپ كۆرسىتىلگەن [58-بەت]. شۇنداقلا ئوتتۇرا شەرقتىكى مەسىلىلەردە ئامېرىكانىڭ تۇتقان مەيدانى مۇسۇلمان دۆلەتلەردىكى كىشىلەرنىڭ ئامېرىكاغا بولغان ئىشەنچىسىگە خېلىلا قاتتىق زەربە بەرگەن [58-بەت].

ئىشەنچ ۋە گۇمان: چوڭ دۆلەتلەرنىڭ يۇمشاق كۈچى

بەش چوڭ دۆلەت ۋە رايوننىڭ خەلقئارادىكى توغرا ئىشلارنى قىلىشىغا بولغان ئىشەنچنى ئۆلچەيدىغان كۆرسەتكۈچتە، ياپونىيە %65.6 بىلەن بىرىنچى ئورۇننى ساقلاپ قالغان [72-بەت]. ياپونىيەنىڭ خەلقئارا قانۇنغا ئەمەل قىلىدىغان ۋە مەسئۇلىيەتچان شېرىك سۈپىتىدىكى ئوبرازى ئىزچىل مۇقىم تۇرغان بولۇپ، %41.4 كىشى ئۇنىڭ قانۇننى ھۆرمەتلەش رولىنى ئېتىراپ قىلغان [68-بەت].

ياۋروپا ئىتتىپاقى بولسا ئىشەنچ دەرىجىسى ئېشىپ %55.9 گە يەتكەن بولۇپ، رايوندىكى ئىككىنچى چوڭ ئىشەنچلىك كۈچكە ئايلانغان[72-بەت]. بۇ ياۋروپانىڭ ئېكولوگىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى مەسىلىلىرىدىكى ئۆلچەملىك رەھبەرلىك ئورنىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا يۈكسەك قىممەتكە ئىگە بولۇۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر [64-بەت].

ئامېرىكاغا بولغان ئىشەنچ %44.0 كە چۈشكەن، گۇمان بولسا %35.5 كە ئۆرلىگەن [72-بەت]. گەرچە ئامېرىكا ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھلىق ۋە بىخەتەرلىك تەمىنلىگۈچى سۈپىتىدە مۇھىم ئورۇندا تۇرسىمۇ، ئۇنىڭ خەلقئارا ۋەزىيەتكە كۆپ مۇداخىلە قىلىشى ۋە ئىقتىسادىي جازا قوللىنىشى ئىشەنچىسىنى سۇسلاشتۇرغان [70-بەت].

خىتايغا نىسبەتەن ئىشەنچ تۇنجى قېتىم گۇماندىن ئېشىپ، %39.8 كە يەتكەن (گۇمان %35.2 گە چۈشكەن)[62-بەت]. بۇ گەرچە كىچىك دائىرىلىك كۆتۈرۈلۈش بولسىمۇ، خىتاينىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئىقتىدارىنى ئېتىراپ قىلىدىغانلارنىڭ كۆپىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مەسىلىسى يەنىلا ئەڭ چوڭ توسالغۇ [72-بەت].

ھىندىستاننىڭ ئورنىمۇ مەلۇم دەرىجىدە ئالغا سىلجىغان بولۇپ، ئىشەنچىسى %38.5 كە چىققان [72-بەت]. بۇ رايون دۆلەتلىرىنىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىش ئىستراتېگىيەسىدە ھىندىستاننى بىر يوشۇرۇن قۇتۇپ دەپ قارايدىغانلىقىدىن شەكىللەنگەن بولۇپ، ئەمما ھىندىستاننىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئىقتىدارى ۋە سىياسىي ئىرادىسىگە بولغان گۇمان يەنىلا خېلى كۈچلۈك [66-بەت].

يۇمشاق كۈچ تەسىرىنى يۆتكىلىپ بېرىپ ياشاش ياكى ئىشلەش يۆنىلىشىدىن كۆزەتكەندە، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىنىڭ ئۆزى (%19.0) ئەڭ جەلپ قىلارلىق ماكانغا ئايلانغان بولۇپ، ياپونىيە (%16.8) ۋە ئاۋسترالىيە (%15.1) ئارقىدىن ئورۇن ئالغان [75-بەت]. ئامېرىكاغا يۆتكىلىپ كېتىشنى خالايدىغانلار پەقەت %11.4 گە چۈشۈپ قالغان [75-بەت].

ساياھەت قىلىشتىكى تاللاشلاردا ياپونىيە مۇتلەق ئۈستۈنلۈك بىلەن (%32.5) بىرىنچى ئورۇننى قولدىن بەرمىگەن. ئىتتىپاق ئىچىدىكى دۆلەتلەر ئىككىنچى، ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرى ئۈچىنچى ئورۇنغا ئۆتكەن [77-بەت]. بۇ رەقەملەر كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى مەدەنىيەت يېقىنلىقىنىڭ خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقداشلىقتىن تېخىمۇ چوڭقۇر تەسىرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى، يۇمشاق كۈچنىڭ ئىتتىپاقنى مۇستەھكەملەشتىكى ئورنىنىڭ تېخىمۇ گەۋدىلەنگەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ.

مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتى ئەتراپلىق سانلىق مەلۇماتلار ۋە سىستېمىلىق ئانالىزلار ئارقىلىق شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يېڭى تارىخىي تۈگۈندىكى ئىستراتېگىيەلىك تەشۋىشىنى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق ھېساباتىنى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن. مەسىلىلەرنى باھالاش ۋە ئىستاتىستىكىلىق يەكۈنلەردە نىسبەتەن ئوبيېكتىپلىقنى ساقلىغان بولسىمۇ، لېكىن زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى سەرخىل قاتلاملاردىن كەلگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ نەتىجىلەر ئاۋام خەلقنىڭ يۈرەك ساداسىغا تولۇق ۋەكىللىك قىلالمايدۇ. شۇنداقلا دوكلاتنىڭ سوئال لايىھەسىدە دائىم «ئامېرىكامۇ ياكى خىتايمۇ؟» دەپ تاللىتىش مەجبۇرىيىتىنىڭ يارىتىلىشى، غەربنىڭ پارچىلاشقىلا مايىل ئىدىيەۋى پارادىگمىسىنىڭ ئۆلچىمىنى مەلۇم دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈرگەن بولۇپ قالغان.

خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بۇ دوكلات شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ پاسسىپ قۇربان بولۇشنى رەت قىلىپ، رىقابەتكە تولغان خەلقئارا سىستېمىدا ئاكتىپ تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ۋە ئۈچىنچى قۇتۇپ بولۇش ئىرادىسىنى روشەن ئىپادىلەپ بېرىدۇ. كەلگۈسى نەچچە يىل ئىچىدە كۆپ قۇتۇپلۇق تاللاش، ئۆزىنى قۇدرەت تاپقۇزۇش ۋە قائىدىنى مەركەز قىلىش بۇ رايوننىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى ئاساسىي مېلودىيە بولۇپ قالىدۇ.

مەنبە:

Lin, J., Martinus, M., Fong, K., Thao, P. T. P., Aridati, I. Z., & Gauri, S. The State of Southeast Asia: 2026 Survey Report. Singapore: ASEAN Studies Centre, ISEAS – Yusof Ishak Institute, 2026.

ئىنكاسلار: