خىتايستان

خىتاينىڭ پىلانلىمىغان ئىمپېرىيىسى

Sinostan: China’s Inadvertent Empire  (Oxford University Press: 2022)

by Raffaello Pantucci, Alexandros Petersen

كىتاب تونۇشتۇرۇش

ئەسكەرتىش:

(. يازمىنى پايدىلىق دەپ قارىغان بولسىڭىز باشقىلارنىڭمۇ ئ‍وقۇشى ئۈچۈن تارقىتىپ قويۇڭ )

«ختايستان: خىتاينىڭ پىلانلىمىغان ئىمپېرىيىسى» ناملىق كىتابنى (كىتابنىڭ ئىسمى بۇنىڭدىن كىين «ختايىستان» دەپ ئېلىندۇ.) رافائېللو پانتۇچچى ۋە ئالېكساندروس پېتېرسېن بىرلىكتە تاماملاپ،  2022-يىلى ئوكسفورد ئۇنۋېرسىتىتى نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىغان بولۇپ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قىرغىزسىتان، تاجىكىستان، ئافغانىستان، پاكىستان، ئ‍ۆزبىكىستان، تۈركمەنسىتان ۋە قازاقىستان قاتارلىق دۆلەتلەردىكى خىتاينىڭ غايەت زور تەىسر كۈچى سەۋەبلىك بۇ رايۇننى ئوبرازلىق قىلىپ «ختايىستان» دەپ ئاتىغان.   كىتاب خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان تەسىرىنى چوڭقۇر ۋە ئىنچىكە تەتقىق قىلغان بولۇپ (1-بەت ، 2-بەت)، ئاپتۇرلار بۇ تەسىرنى خىتاينىڭ پىلانىسز تەبئىي شەكىللەنگەن دەپ قارىغان. كىتابنى ئىككى ئاپتور بىرلىكتە باشلىغان بولۇپ،  خىتاينىڭ مەنپەتى، كۈچى ۋە تەسىر دائىرسى قاتارلىق تېمىلارنى چۆرىدىگەن ھالدا ئوتتۇرا ئاسىيادا 10 يىلغا يېقىن تەكشۈرۈش، تەتقىق قىلىش، مۇناسىۋەتلىك شەخىس ۋە ئامما بىلەن سۆھبەتلىشىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان  تەپسىلىي ماتېرىيال توپلاش ئېلىپ بارغان. بۇ جەرياندا كىتابنىڭ بىر ئاپتۇرى پېتېرسېن ئافغانستاننىڭ كابولدا  ئۆلتۈرۈلگەن. بۇنىڭ بىلەن كىتابنىڭ داۋامىنى  پانتۇچچى تاماملىغان               (vii).

«ختايىستان» ناملىق بۇ كىتاب ئاساسلىق قىلىپ خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ھۆكۈمرانلىق ئورنىنىڭ  خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىكى مۇھىم ئىھتىياجلىرى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىخەتەرلىكى نوقتىسىدىن چىقىش قىلغان ئىقتىسادى ۋە بىخەتەرلىك ئىستراتىگىيسىنىڭ قوشۇمچە مەھسۇلاتى  شەكلىدە پىلانسىز ۋە تەدرىجى بارلىققا كەلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ(15-بەت ، 257-بەت ، 267-بەت). خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىر كۈچى ۋە بۇ سەۋەبتىن بۇ رايۇننىڭ «خىتايىستان» غا ئايلىنىش ئايلىنىشىنىڭ (بۇ ئاپتۇرلارنىڭ ئوخشىتىشى ) سەۋەبى خىتاينىڭ رايۇنغا تەدىرىجى ئەمما پىلانلانمىغان شەكىلدىكى ئومۇميۈزلۈك ئارلىشىشى ۋە تەسىر كۈچىنىڭ ئېشىشى  بولۇپ، بۇ ئارلىشىش  ئىقتىساد (بەلباغ ۋە يول، سودا، مەبلەغ، ئۇل ئەسلىھە)، بىخەتەرلىك (ھەربىي ياردەم، تەربىيەلەش، قوراللىق ساقچى قىسىملىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى، كۆزىتىش تېخنولوگىيەسى) ۋە مەدەنىيەت (كۇڭزى ئىنىستىتۇتلىرى، ياردەم) قاتارلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىپ، زىچ بىر «ئالاقە تورى»نى شەكىللەندۈرگەن (14-15-، 45-، 119-، 267-بەتلەر) ۋە بۇ شەكىلدە خىتاينى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى تەسىر كۈچى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلانغان.

خىتاي باشتا بەلكىم ئۆزىنىڭ رايونلۇق پائالىيەتلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانى قايتا شەكىللەندۈرۈشتىكى تاسادىپىي تەسىرىنى ياكى رايون دۆلەتلىرى تەرىپىدىن قانداق قوبۇل قىلىنىۋاتقانلىقىنى تولۇق ھېس قىلالمىغان بولۇشى مۇمكىن. لېكىن، ئۇنىڭ كۆلىمى، ئىقتىسادىي ئېغىرلىقى ھەمدە ئامېرىكا ۋە ياۋروپاغا ئوخشاش باشقا كۈچلەرنىڭ چېكىنىشى ياكى چەكلىك ئارىلىشىشى سەۋەبىدىن، خىتاي بۇ رايوندا چوڭقۇر ۋە ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان بىر ھۆكۈمرانلىقنى پەيدا قىلىپ، رايوننىڭ يۆنىلىشىنى بېيجىڭغا قارىتىپ ئۆزگەرتىشكە باشلىغان (15-، 46-، 53-، 267-، 277-278-بەتلەر). بۇ جەرياننى ئاپتۇرلارتاسادىپىي ھۆكۈمرانلىق دەپ ئاتىغان.

كىتاب كىشىنى قايىل قىلارلىق شەكىلدە شەرقىي تۈركىستاننڭ خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتىنىڭ ئاساسىي ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ (42-بەت ، 65-بەت)، ختاينىڭ بۇ رايونغا تۇتقان پوزىتسىيىسى ، قازاقىستان ، قىرغىزىستان ، تاجىكىستان ، ئافغانىستان ۋە پاكىستان قاتارلىق ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن چېگرىلىنىدىغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىخەتەرلىكى ۋە مۇقىملىقىغا كاپالەتلىك قىلىش تىرىشچانلىقى بىلەن تۈپتىن باغلانغان (14-بەت ، 15-بەت ، 65-بەت ، 139-بەت ، 259-بەت). كىتاب خىتاينىڭ  «غەربىي رايونى» دەپ ئاتىغان بۇ رايون بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى  مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1-ئەسىردىكى جاڭ چيەننىڭ بىر قاتار ئىش-پائالىيەتلىرى بىلەن باشلانغانلىقىنى  (27-بەت ، 29-بەت)، ئەمما خىتاينىڭ تەسىرىنىڭ كۈچىنىڭ 751-يىلدىكى تالاس ئۇرۇشىدىن كېيىن  تەڭىرى تېغىنىڭ غەرىبىدىن 21-ئەسىرگە قەدەر يوقالغانلىقىنى تىلغا ئالغان (31-بەت). ھازىرقى دەۋردە، بولۇپمۇ سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، خىتاينىڭ رايۇنغا ئارىلىشىشى كۆپەيگەن. دەسلەپتە يېڭىدىن مۇستەقىل بولغان ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى  بىلەن چېگرانى ئايدىڭلاشتۇرۇش ۋە سودا قىلىشقىلا ئەھمىيەت بەرگەن. كېيىنچە بۇ ئالاقە «شاڭخەي بەش دۆلىتى» (كېيىنكى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى) ۋە بولۇپمۇ « بىر بەلباغ ۋە بىر يول يول» تەشەببۇسىغا ئوخشاش پىلانلار ئارقىلىق ئىقتىساد، بىخەتەرلىك ۋە مەدەنىيەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چوڭقۇر، كۆپ قاتلاملىق مۇناسىۋەتكە قاراپ تەرەققىي قىلغان.

كىتابتا تۆۋەندىكىلەر خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان بىخەتەرلىكىگە بولغان ئەندىشىلىرىنىڭ مۇھىم تەرەپلىرى دەپ قارالغان؛

دۆلەت ئىچىدىكى مۇقىملىق ۋە مىللىي زىددىيەتلەر: خىتاينىڭ ئەڭ غەربىدىكى شەرقىي تۈركىستان، تەبىئىي بايلىققا مول ئەمما خىتايلار ۋە يەرلىك ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى مىللىي زىددىيەتلەر قەرەللىك ھالدا زوراۋانلىققا ئايلىنىپ تۇرىدىغان «يېڭى چېگرا» دەپ قارىلىدۇ. بۇ زىددىيەتلەر بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ تەدبىر بەلگىلىگۈچىلىرى ئۈچۈن ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان بىر ئەندىشگە ئايلانغان. 2009-يىلى ئۈرۈمچى ۋەقەسىدىن كېيىن، خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى خەلقئارانىڭ دىققىتىنى تارتقان.

2009-يىلىدىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان بىلەن مۇناسىۋەتلىك قارشىلىق ۋەقەلىرى كۈچىيىپ كەتكەن بولۇپ كىتابتا مونۇ ۋەقەلەر تىلغا ئېلىنغان:

تاشقى تەھدىتلەر ۋە ئافغانىستاندىن كېلىدىغان خەۋپلەر: خىتاي قوشنا دۆلەتلەر، بولۇپمۇ ئافغانىستاندىكى ئۇيغۇر قوراللىق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئۆزىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىشىدىن چوڭقۇر ئەنسىرەيدۇ. 2014-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، شى جىنپىڭ بۇ ئەندىشىسىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئىپادىلەپ: «ئافغانىستان ۋە پاكىستان چېگرالىرىغا ئورۇنلاشقان تېرورلۇق تەشكىلاتلىرى ئوتتۇرا ئاسىياغا تېزلىكتە سىڭىپ كىرىشى مۇمكىن» ھەمدە «سۈرىيە ۋە ئافغانىستاندا ئەمەلىي جەڭ تەربىيەسى كۆرگەن شەرقىي تۈركىستان تېرورچىلىرى ھەر ۋاقىت شىنجاڭدا تېرورلۇق ھۇجۇمى قوزغىشى مۇمكىن» دېگەن. بۇ ئەندىشە بېيجىڭنىڭ ئافغانىستانغا قاراتقان سىياسىتىدىكى مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ، گەرچە بۇ توقۇنۇشنى ئامېرىكىنىڭ «خاتالىقى» دەپ قارىسىمۇ، ھازىر بۇ مەسىلىنى ئۆز مەسئۇلىيىتى دائىرىسىدىكى بىر ئىش دەپ قارايدۇ.

مۇقىمسىز قوشنا مۇھىتنىڭ تەسىرى: خىتاينىڭ «شىنجاڭنى مۇقىملاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۈنۈم بېرىشى ئۈچۈن، «شىنجاڭ» نىڭ سودا قىلالايدىغان مۇقىم قوشنا مۇھىتى بولۇشى كېرەك. ئوتتۇرا ئاسىيا ياكى ئافغانىستاندىكى مۇقىمسىزلىق سودا كارىدورلىرىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىپلا قالماي، يەنە خىتايغا تەھدىت سالىدىغان گۇرۇپپىلارنىمۇ باشپاناھ بىلەن تەمىنلىشى مۇمكىن.

گۈللىنىش ئارقىلىق مۇقىملىقنى ئىشقا ئاشۇرۇشتەك ئۇزاق مۇددەتلىك نىشان: كىتابتا خىتاينىڭ رايۇندا قىسقا مۇددەتلىك بىخەتەرلىك باستۇرۇشلىرى يولغا قويۇلۇۋاتقان بولسىمۇ، بېيجىڭنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك قارىشىدا، مۇقىملىقنى ھەل قىلىشنىڭ بىردىنبىر يولى ئىقتىسادتىن ئىبارەت. بۇ، ئىقتىسادىي پۇرسەت يارىتىش ۋە سودىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، بۇلار ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان ياخشى مۇناسىۋەت ۋە ئۆزئارا باغلىنىشقا زىچ تايىنىدۇ.

ئاپتورلار خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا  قاراتقان كۆپ تەرەپلىمىلىك ئىستراتېگىيىسىنى تەپسىلىي بايان قىلغان بولۇپ ، گەرچە زور مەبلەغ سېلىنغان بولسىمۇ ، يەنىلا خىرىسقا دۇچ كېلىۋاتىقانلىقىنى تىلغا ئالغان (13-بەت ، 38-بەت). 2009-يىلدىكى ئۇرۇمچى قىرغىنچىلىقى ۋە ئۇنىڭدىن كىين يۈز بەرگەن بىر قاتار ھوجۇم قىلىش ۋەقەلىرىدىن كېيىن ، خىتاي ئىقتىسادنى تەرەققىي قىلدۇرۇش بىلەن بىرگە قاتتىق بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىككى خىل ئىستراتېگىيىسىنى يولغا قويغان (12-13-بەتلەر ، 38-بەتلەر ، 45-47-بەتلەر ، 263-264-بەتلەر) بولۇپ بۇ تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

ئاپتۇرلارنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ بۇ بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى رايۇن بىلەن قوشىندارچىلىق، دىنىي ۋە ئېتنىك قېرىنداشلىقى بولغان ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگىمۇ بىر قاتار دىپلوماتىك پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىشىغا تۈرتكە بولغان. شۇنداقلا «بىر بەلۋاغ، بىر يول» غا ئوخشاش ئىستراتېگىيىلىك پىلانلار ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى چوڭقۇرلاشتۇرغان. بىر بەلباغ ۋە يول تەشەببۇسى شى جىنپىڭنىڭ ئومۇمىي تاشقى سىياسەتتىكى بۈيۈك پىلانى بولۇپ، ئۇ قازاقىستاننىڭ ئاستانا شەھىرىدە «يىپەك يولى ئىقتىسادىي بەلبېغى» توغرىسىدا، ھىندونېزىيەنىڭ جاكارتا شەھىرىدە «21-ئەسىر دېڭىز يىپەك يولى» ھەققىدە سۆزلىگەن نۇتۇقلىرى ئارقىلىق رەسمىي ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ئوتتۇرا ئاسىيا «يىپەك يولى ئىقتىسادىي بەلبېغى»نىڭ «يۈرىكى» ھېسابلىنىدۇ. بۇ تەشەببۇسنىڭ مەقسىتى ئۇل ئەسلىھە، سودا ۋە مەبلەغ سېلىشتىن تەركىب تاپقان غايەت زور تور بەرپا قىلىش ئارقىلىق، خىتاينى ئۆزىنىڭ «ئەتراپىدىكى رايونلار» بىلەن تېخىمۇ زىچ باغلاش، ئۇزاق مۇددەتلىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، خىتاينى يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ مەركىزىگە ئورۇنلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت. بېيجىڭ ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئوتتۇرا ئاسىيانى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش  شەرقىي تۈركىستان رايونىنىڭ گۈللىنىشى ۋە مۇقىملىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. «يىپەك يولى ئىقتىسادىي بەلبېغى» ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكى بولۇشتەك جۇغراپىيەلىك ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ئۈرۈمچىنى مەركەز قىلغان خىتاي ماللىرىنىڭ ياۋروپاغا، خام ئەشيانىڭ خىتايغا ئېقىشىغا قولايلىق يارىتىدۇ ۋە ياراتماقتا.

ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئىقتىسادى ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئ‍ۇنۋېرسال كۈچى جەھەتتىكى زور پەرق تۈپەيلىدىن خىتاي ناھايىتى تىزلا ئاكتىپ ئورۇنغا ئۆتۈۋالغان. خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي ئۈستۈنلىكى بۇ كىتابتىكى مۇھىم تېمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ئۈستۈنلۈك بىر قانچە ساھەدە گەۋدىلىنىدۇ:

خىتاي شىركەتلىرى يول، تۇرۇبا يولى ۋە ئېنېرگىيە ئەسلىھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان غايەت زور ئۇل ئەسلىھە تورىنى قۇرۇپ، پۈتۈن رايون مىقياسىدا مىنېرال بايلىقلارنى قېزىشقا زور مەبلەغ سالماقتا (4-، 69-70-، 81-، 94-95-، 103-، 126-بەتلەر). بۇ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە سودا ئېقىمىنىڭ خىتايغا قاراپ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە بۇرۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان (103-، 117-، 254-بەتلەر). كىتابتا گەرچە ئوتتۇرا ئاسىيا ئېنېرگىيەسى خىتاينىڭ ئومۇمىي ئىستېمالىدا كىچىك بىر نىسبەتنى ئىگىلىسىمۇ، بېيجىڭنىڭ بۇ ئارقىلىق قولغا كەلتۈرگەن ئىستراتېگىيەلىك پىشاڭىنىڭ مۇھىملىقى تەكىتلەنگەن (77-78-بەتلەر، 148-بەت) ۋە مانا بۇ بۇ ئىقتىسادىي كۈچ خىتاينى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ تەسىرچان كۈچكە ئايلاندۇغان (15-، 274-بەتلەر).

ئاپتورلار خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىر كۈچىنى «پىلانلانمىغان ئىمپېرىيە» (15-، 257-، 267-بەتلەر) دەپ خۇلاسىلىگەن. خىتاينىڭ چوڭقۇر تەسىرى بىر كەڭ دائىرىلىك ، ئىزچىل، ئالدىن پىلانلانغان ئىستراتېگىيەدىن كۆرە، ئاساسلىقى ئۇنىڭ دۆلەت ئىچىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىخەتەرلىكىگە ئەھمىيەت بېرىشى ۋە ئىقتىسادىي گۈللىنىش بىلەن مۇقىملىقنى ئىشقا ئاشۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ تاسادىپىي نەتىجىسىدۇر (15-، 40-، 65-بەتلەر). بۇ خىل ئۇسۇلدا مۇناسىۋەت غەرب دۆلەتلىرى ۋە خىتاينىڭ كەڭ تارقالغان ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك سىڭىپ كىرىشى ئالدىدا ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى تەسىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقان رۇسىيە نىڭ دىپلوماتىيەسى  بىلەن روشەن سېلىشتۇرما ھاسىل قىلىدۇ. شى جىنپىڭ تەرىپىدىن تۇنجى قېتىم ئاستانادا ئوتتۇرىغا قويۇلغان « بىر بەلباغ ۋە يول» تەشەببۇسى، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا يولغا قويۇپ كېلىۋاتقان دىپلوماتىيە  ئەندىزىسىنى ئۈنۈملۈك ھالدا يەر شارىۋىيلاشتۇرغان (232-، 239-، 256-بەتلەر). بۇ كىتاب خىتاينىڭ قەد كۆتۈرۈشىنىڭ «تىنچ قەد كۆتۈرۈش» تىن، غەربنىڭ دېموكراتىيە ۋە ئوچۇق-ئاشكارا بولۇشتەك باشقۇرۇش شەكىلىگە ئەمەس، بەلكى  ئىقتىسادىي پۇرسەت، كۈچلۈك بىخەتەرلىك ۋە مۇقىملىقنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان، تېخىمۇ قەتئىي، ئەمما يەنىلا ئەمەلىيەتچىل بولغان گلوبال سىستېمىغا  ئۆتۈۋاتقانلىقىنىڭ سىگنالى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ (251-، 269-بەتلەر). غەربنىڭ قىممەت قاراشلىرىغا ئەمەل قىلىمىسىمۇ قوللاشقا ئېرىشەلەيدىغان بۇ ئۇسۇل، نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى ئۆزىگە تارتىۋاتقان بولۇپ (270-بەت)، دىمكراتىيەگە ئەمەل قىلمايدىغان دىكتاتۇر دۆلەتلەرنى كۈشكۈرتۈپ ۋە كۈچلەندۈرۈپ ، لىبرال دىكمراتىك قىممەت قاراشلارنى ئاساس قىلغان غەربنىڭ دۇنيا تەرتىۋىگە  جەڭ ئېلان قىلىماقتا (270-271-بەتلەر).

«خىتايىستان» ناملىق بۇ كىتابتا يەنە بىر تەرەپتىن  خىتاينىڭ «توختاۋسىز ئالغا ئىلگىرىلىشى»نىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانى قانداق ئۆزگەرتىۋاتقانلىقى، ئۇنى بېيجىڭنىڭ تەسىر دائىرىسىگە تېخىمۇ زىچ باغلاۋاتقانلىقى ھەمدە تەدىرىجى ھالدا «خىتاي دەۋرى»   (Pax Sinica) نىڭ يېتىپ كېلىشىدىن بېشارەت بېرىۋاتقانلىقىنى تەسۋىرلەنگەن (201-، 267-بەتلەر). بۇ نۇقتىدىن بۇ كىتابنى خىتاينىڭ يەر شارىۋىي كۈچ سۈپىتىدىكى مۇرەككەپ ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان رولىنى چۈشىنىش ئۈچۈن قىممەتلىك مەنبەگە ئايلاندۇرغان (23-بەت). شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كىتاب يەنە بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرىدىكى ئىچكى ماسلاشماسلىقنىمۇ گەۋدىلەندۈرۈپ، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان تەسىر كۈچىنى قانداق تولۇق ئىشلىتىش ۋە ئۆز رولىنىڭ ئاخىرقى ئاقىۋىتى ھەققىدە يەنىلا ئېنىق بىر نەرسە دېيەلمەيۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن (25-، 103-104-بەتلەر، 197-بەت). بۇ كىتاب ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلىرىنى، بولۇپمۇ ياۋرو-ئاسىيا قۇرۇقلۇقىنىڭ مەركىزىدىكى سىياسىي دىنامىكلارنى چۈشىنىش ئۈچۈن دەل ۋاقتىدا يېزىلغان ۋە چوڭقۇر چۈشەنچە بېرىدىغان مۇھىم ئەسەرلەردىن بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

ئىنكاسلار: