خىتايستان: خىتاينىڭ پىلانلىمىغان ئىمپېرىيىسى (2)

Sinostan: China’s Inadvertent Empire  (Oxford University Press: 2022)

by Raffaello Pantucci, Alexandros Petersen

كىتاب تونۇشتۇرۇش

ئەسكەرتىش:

( يازمىنى پايدىلىق دەپ قارىغان بولسىڭىز باشقىلارنىڭمۇ ئ‍وقۇشى ئۈچۈن تارقىتىپ قويۇڭ)

خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ۋە ئافغانىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى

خىتاي شىركەتلىرى يول، تۇرۇبا يولى ۋە ئېنېرگىيە ئەسلىھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان غايەت زور ئۇل ئەسلىھە تورىنى قۇرۇپ، پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيا مىقياسىدا مىنېرال بايلىقلارنى قېزىشقا زور مەبلەغ سالماقتا (4-، 69-70-، 81-، 94-95-، 103-، 126-بەتلەر). بۇ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە سودا ئېقىمىنىڭ خىتايغا قاراپ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە بۇرۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان (103-، 117-، 254-بەتلەر). مەسىلەن، خىتاي دۆلەتلىك نېفىت شىركىتى ھازىر قازاقىستاننىڭ نېفىت مەھسۇلاتىدا ھەرقانداق بىر غەرب شىركىتىدىنمۇ كۆپ كونتروللۇق ھوقۇقىغا ئىگە، شۇنداقلا تۈركمەنىستاننىڭ تەبىئىي گاز ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەلىرىدىمۇ ھۆكۈمرانلىق پېيىغا ئىگە (74-، 144-145-بەتلەر). بۇ ئىقتىسادىي كۈچ خىتاينى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ تەسىرچان كۈچكە ئايلاندۇغان (15-، 274-بەتلەر) شۇنداقلا خىتاي ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى، سىياسىي تۈزۈم جەھەتتىن ئوخشاش دىكتاتۇرلۇق ئالاھىدىلىكى ۋە بۇ ھاكىمىيتىنى ساقلاپ قېلىش ئارزۇسى بىلەن  قوشۇلۇپ، خىتاي ئۈچۈن غايەت زور تەسىر ئۇنىۋىرسال تەسىر كۈچ شەكىللەندۈرگەن. خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتىگىيسىدە  ھەر بىر ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلىتى ۋە ئافغانىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى كۆپ خىل بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن تايىنىش دەرىجىسى، ئىستراتېگىيەلىك مۇھىملىقى ۋە يەرلىك ئەھۋالىنىڭ ئوخشىماسلىقىنى ئەكس ئەتتۈرگەن.  قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا ھەر قايسى دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى تۆۋەندىكىچە:

خىتاينىڭ بۇ دۆلەتلەرگە قاراتقان سىياسىتىدە  ھەر خىل «يۇمشاق كۈچ» ۋاسىتىلىرىمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۆزگە كۆرۈنەرلىك مىسالى كۇڭزى ئىنىستىتۇتلىرى بولۇپ، بۇ ئورۇنلار رايۇنغا خىتاي تىلى ۋە مەدەنىيەت دەرسلىرىنى ئېلىپ كىرىۋاتىدۇ (123-، 124-، 125-، 126-بەتلەر). گەرچە ئوقۇغۇچىلارنىڭ قىزىقىشىنى قوزغايدىغان ئاساسلىق سەۋەب ئەمەلىي مەنپەئەت، يەنى خىزمەت پۇرسىتى بولسىمۇ (123-بەت، 127-بەت)، كۇڭزى ئىنىستىتۇتلىرىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى تۇرۇشلۇق دۆلەت ۋە رايۇندا خىتاي ھەققىدە ياخشى تەسىر قالدۇرۇشتۇر (124-بەت، 137-بەت). خىتاينىڭ بۇ جەھەتتىكى باشقا تەشەببۇسلىرى مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش، ئەنئەنىۋى خىتاي تېبابەت دوختۇرخانىلىرى ۋە سوۋغا قىلىنغان ئاممىۋى ئاپتوبۇس، ئەخلەت ساندۇقىغا ئوخشاش ئۇل ئەسلىھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (137-138-بەتلەر).

بۇ تىرىشچانلىقلارغا قارىماي، ئوتتۇرا ئاسىيادا خىتايغا قارشى كەيپىيات يەنىلا كەڭ تارقالغان. بۇنىڭ سەۋەبى ئىش شارائىتى، مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشى، چىرىكلىك ۋە خىتاي شىركەتلىرىنىڭ يەرلىك ئىشچىلارنىڭ ئورنىغا خىتاي ئىشچىلارنى ئىشلىتىشى، مائاشنى تۆۋەن بېرىش  قاتارلىق ئادالەتسىز قىلمىشلىرىغا بولغان ئەندىشىلەردىن كېلىپ چىققان (82-بەت، 87-91-بەتلەر، 144-145-بەتلەر، 175-بەت). يەرلىك خەلق ، مەسىلەن قىرغىزستاندىكى قارا بالتا كېنىدىكى قىرغىزلار خىتاي بىلەن رۇسىيەنى سېلىشتۇرۇپ، گەرچە رۇسلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ دوستلىرى ئەمەسلىكىنى بىلسىمۇ، رۇس تىلىنى ۋە دۆلىتىنى ياخشى چۈشىندىغانلىقىنى، رۇسلار بىلەن يانمۇ-يان مەسىلە چىقارماي تۇرۇپ ئىشلىيەلەيدىغانلىقىنى؛ ئەمما خىتاي تىلى ۋە خىتاي ھەققىدە ھىچنىمە بىلمەيدىغانلىقىنى، خىتاي دۆلىتىنىڭ پىلانى نېمە ۋە كېينىكى قەدەمدە نېمە ئىش قىلىدىغانلىقىنى بىلمەيدىغانلىقىنى، شۇڭا خىتايغا ئىشەنمەيدىغانلىقىنى شۇنداقلا خىتايلارنىڭ بىر مەخپىي پىلانى بار دەپ ئويلايدىغانلىقىنى بايان قىلغان (32-بەت، 83-بەت).

بۇ ھۆكۈمەتلەرنىڭ خىتايغا قاراتقان كۆز قارىشى

ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ  خىتايغا قاراتقان كۆز قارىشى ئومۇمەن مۇرەككەپ ھەم دائىم بىر-بىرىگە زىت كېلىدۇ، مەسىلەن بۇلار:

خىتاينىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى باشقۇرۇش ئۇسۇلى

خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئىقتىسادتىن ھالقىپ ئۆتۈپ بىخەتەرلىك جەھەتتىكى تەسىر كۈچىنىمۇ ئىزچىل كېڭەيتىپ، رۇسىيەنىڭ بۇ رايوندىكى ئەنئەنىۋى ئورنىغا جەڭ ئېلان قىلماقتا. دەسلەپتە بىخەتەرلىك مەسىلىسىدە رۇسىيەگە يول قويىدۇ دەپ قارالغان بولسىمۇ، خىتاي كۈنسېرى ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىك تەسىرىنى كېڭەيتمەكتە.  كىتاب خىتاي  بىلەن روسىيە ئوتتۇرىسىدىكى، بولۇپمۇ ھەر ئىككى تەرەپ ئىستراتېگىيەلىك يۈكسەك ئەھمىيەتكە ئىگە دەپ قارايدىغان ئوتتۇرا ئاسىيا مەسىلىسىدىكى چوڭقۇر ۋە مۇرەككەپ ئىشەنمەسلىك ۋە رىقابەت مۇناسىۋىتىنىڭ بارلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىشى، ئەزەلدىن بۇ رايوندىكى ھۆكۈمران كۈچ بولۇپ كەلگەن رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تۈپتىن ئۆزگەرتتى. بۇ ئۆزگىرىشچان مۇناسىۋەت ئىقتىسادىي رىقابەت، ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق ۋە يوشۇرۇن ئىشەنچسىزلىكتىنتەركىب تاپقان مۇرەككەپ بىر جەرياننى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، چۈنكى بېيجىڭنىڭ «پىلانلىمىغان ئىمپېرىيە»سى موسكۋانىڭ تارىخىي ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى تەدرىجىي ئالماشتۇرماقتا (15-، 267-بەتلەر).

تارىختا، ئوتتۇرا ئاسىيا رۇسىيەنىڭ ئەنئەنىۋى تەسىر دائىرىسى بولۇپ، ئامېرىكا ۋە غەرب سىياسەتچىلىرى ئۈچۈن «ئىككىنچى دەرىجىلىك مەسىلە» ھېسابلىناتتى، ئۇلار بۇ رايوننى «سوۋېت ئىمپېرىيەسىنىڭ قالدۇق قىسمى» دەپ قارايتتى (8-بەت). لېكىن، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن، خىتاينىڭ «ماسلاشقان ھالدا بۇ رايونغا كىرىشى» موسكۋانىڭ تەسىرىنى ئاجىزلىتىشقا باشلىدى (7-بەت). 2013-يىلى ئاستانادا «بەلباغ ۋە يول» تەشەببۇسى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، پرېزىدېنت شى جىنپىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ خىتاي تاشقى سىياسىتىدىكى مەركىزىي ئورنىنى ئوچۇق-ئاشكارا نامايان قىلغان (7-8-، 19-، 231-، 266-بەتلەر).

خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە مۇتەخەسسىسلىرى روسىيەگە قارىتا ئىزچىل كۆزگە ئىلماسلىق مەۋجۇت  بولۇپ، موسكۋانىڭ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىنى بىر تەرەپ قىلىش جەريانىنى «بېيجىڭ ئۈچۈن ھاكىمىيەتنى قانداق باشقۇرماسلىقنىڭ تىپىك دەرىسلىكى  دەپ قارايدۇ. بۇنىڭدىن باشقا بىيجىڭدىكى خىتاي مۇتەخەسىسلەر خىتاينىڭ «غەرب تەرىپىدىن چەتكە قېقىلغانلىقى ئۈچۈن روسىيە بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا مەجبۇر بولغانلىقى» ۋە ئەسلىدە ياۋروپا بىلەن تېخىمۇ قويۇق مۇناسىۋەت ئورنىتىشنى ئارزۇ قىلىدىغانلىقىنىمۇ تىلغا ئالىدۇ ( 180-بەت). بۇ مۇناسىۋەتنى ئەڭ ئوبرازلىق تەسۋىرلەيدىغان ئاتالغۇ « بىر-بىرىگە دۈشمەن دوستلار» (frenemies) بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسىدا چوڭقۇر يوشۇرۇن ئىشەنمەسلىك ۋە كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئوچۇق-ئاشكارا دۈشمەنگە ئايلىنىپ قېلىش ئەندىشىسى ياتىدۇ. رۇسلارمۇ ئۆز نۆۋىتىدە خىتايغا قارىتا دائىم نارازىلىقىنى ئىپادىلەپ تۇرىدۇ.

ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىر كۈچى رىقابىتىدە ھەر ئىككى دۆلەت ئوتتۇرا ئاسىيادا ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش يولىدا رىقابەتلىشىدۇ. روسىيە خىتاينىڭ «ئوتتۇرا ئاسىيانى ئىستراتېگىيەلىك قورشىۋېلىشى»دىن بارغانسېرى ئەندىشە قىلماقتا، ھەمدە بۇنىڭ «روسىيەگىمۇ كونترول قىلغىلى بولمايدىغان ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك سىڭىپ كىرىشنىڭ كۆۋرۈكى بولۇپ قېلىشى مۇمكىنلىكىدىن ئەنسىرەيدۇ (, 161242-بەتلەر). روسىيەنىڭ ئېنېرگىيە ساھەسىدە قوللانغان «بۆلۈپ ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئىستراتېگىيەسى» خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئېنېرگىيە تورىنى ئۆز پرىنسىپلىرى بويىچە بىرلىككە كەلتۈرۈش سىياسىتى بىلەن زىددىيەتلىشىپ، روسىيەنىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك تەسىرىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا (85-86 بەتلەر)

بىخەتەرلىك ساھەسىدىمۇ ئەندىشىلەر مەۋجۇت بولۇپ ئوتتۇرا ئاسىيادا «خىتاي ئىقتىسادقا، روسىيە بىخەتەرلىككە مەسئۇل» دېگەن قاراش «ھەددىدىن زىيادە ئاددىيلاشتۇرۇلغان» ۋە ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولمىغان چۈشەنچىگە ئايلىنىپ قالغان. بېيجىڭ ئۇيغۇر قوراللىق كۈچلىرى ۋە ئافغانىستاندىن كېلىدىغان مۇقىمسىزلىقنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىدىن ئەنسىرەپ، ئوتتۇرا ئاسىيا بىخەتەرلىك قىسىملىرى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە قۇرماقتا (14-، 179-، 205-، 266-بەتلەر). بۇ ھەربىي ياردەم بېرىش، تەربىيەلەش پىلانى تۈزۈش ۋە تارىختا رۇسىيە قوراللىرىغا تايىنىپ كەلگەن دۆلەتلەرگە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىسىغا ئوخشاش ئىلغار ئەسلىھەلەرنى سېتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (187-190-، 197-، 200-بەتلەر). مەسىلەن، خىتاينىڭ تاجىكىستاندا چېگرا پونكىتلىرى ۋە تەربىيەلەش بازىسى قۇرۇشى (184-185-، 227-بەتلەر) ھەمدە قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە ئۆزبېكىستان بىلەن بىرلەشمە ھەربىي مەشىق ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن خەلق قوراللىق ساقچى قىسىملىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇشى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر (197-بەت). خىتاي يەنە قىرغىزىستان ئۈچۈن چېگرا مۇداپىئە قوماندانلىق شتابى قۇرۇش قاتارلىق ھەرىكەتلەر ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىك تەسىرىنى كۈنسېرى كېڭەيتىۋاتىدۇ (181-182 بەتلەر). رۇس دىپلوماتىيە مەنبەلىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، خىتاينىڭ تاجىكىستاندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقى، بولۇپمۇ روسىيەنىڭ كوللېكتىپ بىخەتەرلىك شەرتنامىسى تەشكىلاتى (CSTO) دىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن مەسلىھەتلەشمەي تۇرۇپ «تۆت تەرەپ ھەمكارلىق ۋە ماسلاشتۇرۇش مېخانىزمى» (QCCM) نى قۇرغانلىقىدىن «قاتتىق غەزەپلەنگەن» (185-بەت). ھەتتا تېخنىكا ساھەسىدىمۇ، روسىيە گەرچە خۇاۋېينىڭ 5G تورىغا ئوخشاش خىتاي تېخنىكىلىرىنى ئۆزىنىڭ رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە سىستېمىسىغا كىرگۈزۈشتىن ئەنسىرىسىمۇ، غەربنىڭ ئېمبارگوسى كەلتۈرۈپ چىقارغان چەكلىك تاللاش ئىمكانىيىتى موسكۋانى خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ھەل قىلىش چارىلىرىگە يۈزلىنىشكە مەجبۇرلىماقتا(161، 191 بەتلەر)

خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ دىپلوماتىڭ ئۇسۇلىنىڭ ئوخشاش بولماسلىقى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيەدىن خىتاي تەرەپكە ئېغىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. ئوتتۇرا ئاسىيا ھۆكۈمەتلىرى مەدەنىيەت جەھەتتە روسىيەگە مايىل بولسىمۇ، خىتاي يارىتىپ بېرىۋاتقان ئىقتىسادىي پۇرسەتلەرنى بارغانسېرى چوڭقۇر تونۇپ يەتمەكتە (244-بەت). ئۇلار يەنە گىرۇزىيە ۋە ئۇكرائىنادا يۈز بەرگەنگە ئوخشاش، روسىيەنىڭ رايوندىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك نىشانىدىن ئەندىشە قىلىدۇ ۋە بۇ نۇقتىدىن خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق پرىنسىپىغا يۇقىرى باھا بېرىدۇ (171-172, 267-271 بەتلەر).

ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا جاسۇسلۇق  جىددىيچىلىگىمۇ مەۋجۇت بولۇپ، روسىيە ۋە قازاقىستاندابىر قسم ئالىملار خىتاي ئۈچۈن مەخپىيەتلىك ئوغرىلىدى دەپ ئەيىبلىنىپ قولغا ئېلىنغان. مەسىلەن 2020-يىلىنىڭ بېشىدا ، روسىيە ئىچكى بىخەتەرلىك ئىدارىسىنىڭ  سانت پېتىربۇرگ  ئاركىتىك (شىمالىي قۇتۇپ ) ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ رەئىسى داڭلىق ئاكادېمىك پروفېسسور ۋالېرىي مىتكونى قولغا ئالغانلىقى توغرىسىدا ھېكايە پەيدا بولدى. ئۇ دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ سابىق كاپىتانى بولۇپ ، روسىيەنىڭ سۇ ئاستى پاراخوتى توغرىسىدىكى مەخپىيەتلىكنى خىتايغا  ساتقان دەپ ئەيىبلەنگەن. بۇنىڭدىن بىرەر  يىل ئىلگىرى ، قازاقىستاندا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بىر ۋەقە يۈز بەرگەن. پرېزىدېنت قاسىم جومارت توقايېفنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىسىدە مەسلىھەتچىلىك قىلغان داڭلىق خىتتايشۇناس (سىنولوگ) خىتايغا دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى ساتقانلىقى ئۈچۈن قولغا ئېلىنغان (181-بەت).

لېكىن، بۇ يوشۇرۇن زىدىيەتكە  قارىماي، غەربكە بولغان ئ‍ورتاق دۈشمەنلىك (مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا غەربنىڭ بۇ ئىككى دۆلەتكە تۇتقان سىياسىتى سەۋەبلىك) ئىككى دۆلەت ئەمەلىيەتچان ھەمكارلىق مۇناسىۋەتنى ساقلاپ كېلىۋاتقان بولۇپ، غەربكە قارشى ئورتاق مەيداندا تۇرۇش ۋە ئىستراتېگىيەلىك سىگنال بېرىشتەك كۆپ قاتلاملىق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ئۆزئارا مۇناسىۋىتىنى تەڭشەپ كەلمەكتە.

كرېمىل سارىيى ۋە جوڭنەنخەي ھەر ئىككىسى «خەلقئارا سەھنىدە غەربكە قارشى بىرلىكتە تۇرۇشتەك گېئو-ئىستراتېگىيەلىك مەۋقەسىگە ھەددىدىن زىيادە ئەھمىيەت بەرگەنلىكتىن، ئۆزلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا مەسىلىسى سەۋەبلىك بۆلۈنۈپ كېتىشىگە يول قويۇشنى خالىمايدۇ . ئۇلارنىڭ مۇناسىۋىتى «غەربكە قارشى كوللېكتىپ قارشى تۇرۇش» جەريانىدا تېخىمۇ قويۇقلاشقان. مەسىلەن، روسىيە ئامېرىكىغا قارشى تۇرۇشتا خىتاينىڭ گېئو-ئىستراتېگىيەلىك قوللىشىغا ئېرىشىش بەدىلىگە، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۈستۈنلۈكى ۋە تەسىرىنىڭ كېڭىيىشىگە سۈكۈت قىلماقتا(-180 201-بەت).

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىبېيجىڭ بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى «چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنى بىر قەدەر پەسەيتىش» مېخانىزمى سۈپىتىدە رول ئوينايدۇ (22-160- بەتلەر). دەسلەپتە، روسىيە «شەڭخەي بەش دۆلىتى»نى ئىككىنچى دەرىجىلىك بىر قۇرۇلما ۋە «خىتاينى چەكلەشنىڭ بىر ۋاسىتىسى دەپ قارىغان (153-بەت). بىراق، خىتاينىڭ تەسىرى كۈچەيگەنسېرى بۇ قاراش ئۆزگەرگەن (162-بەت). خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرىنىڭ قارىشىچە، روسىيە باشلامچىلىقىدىكى كوللېكتىپ بىخەتەرلىك شەرتنامىسى تەشكىلاتى ۋە ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى (EAEU) قاتارلىق تەشكىلاتلارنى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىبىلەن رىقابەتچى ئەمەس. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ«خىتاينىڭ يېتەكچىلىكىدە ئۆزئارا ماسلىشىش ۋە بىرلىككە كېلىش, 294-295-بەتلەر) نىشانىغا يېتىش ئۈچۈن قەستەن «ئاستا تەرەققىي قىلىش يولى» (172-بەت) دا كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتكەن (294-295، 172-173 بەتلەر) .

بېيجىڭ روسىيەنىڭ ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقىنى قۇرۇش تىرىشچانلىقىنى  قارشى ئالغان. خىتاي ئەمەلدارلىرى ھەتتا بۇ ئىتتىپاقنى يۆتكەش تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىدىغان يەككە تاموژنا رايونى بەرپا قىلىش ئارقىلىق سودىغا قولايلىق يارىتىدىغان بىر مېخانىزم دەپ قارىغان (21-22، 163-بەت). 2015-يىلى، شى جىنپىڭ ۋە پرېزىدېنت پۇتىن خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ، بىر يول» تەشەببۇسىنى ياۋروئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى بىلەن تۇتاشتۇرۇش توغرىسىدا بىرلەشمە بايانات ئىمزالاپ، گەرچە بۇ ئىككى قۇرۇلمىنىڭ ماھىيىتى ئوخشىمىسىمۇ، ئۆزئارا يېقىنلىشىشقا بولغان كۈچلۈك ئىرادىسىنى نامايان قىلدى (245-بەت). خىتاي يەنە ئورتاق مەنپەئەتكە ئۇيغۇن تۈرلەر ئۈچۈن روسىيە بىلەن ئىككى تەرەپلىك مەبلەغ سېلىش سۇپىلىرىنى قۇرۇپ چىققان (161-بەت).

خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىخەتەرلىك ساھەسىگە سىڭىپ كىرىشى «ئاستا، لېكىن ئۈزلۈكسىز يۇقىرىغا ئۆرلەۋاتقان بىر جەريان» دۇر (201-بەت). بېيجىڭ تاشقى سىياسىتىدە «تەدرىجىي ئىلگىرىلەش ئۇسۇلى»نى قوللىنىپ، مۇناسىۋەت تورى ۋە تەسىر كۈچىنى قەدەممۇ-قەدەم مۇستەھكەملەيدۇ. بۇ ئۇسۇل خىتاينىڭ ئاشكارا ھالدا روسىيەگە جەڭ ئېلان قىلماي تۇرۇپ ئۆز تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشىگە ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن (169-بەت).

خىتاي دىپلوماتىيسىنىڭ نىگىزى بولغان ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق پرىنسىپى ئىككى تەرەپ ئوتتۇرسىدىكى مۇناسىۋەتنى ساغلام تەرەققىي قىلدۇرۇشتا كۆرىنەرلىك رول ئوينىغان.ئاپتۇرلار خىتاينىڭ ھەرقانداق ۋەزىيەتتە، ئارلىشىشتىن كۆرە،  چەتتە تۇرۇپ، كىمنىڭ ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىدىغانلىقىنى كۆزىتىپ، ئاندىن غەلىبە قىلغۇچى بىلەن كېلىشىم تۈزىدىغانلىقىنى تىلغا ئالغان (268-، 478-بەتلەر). بۇ ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق پرىنسىپى رۇسىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ھۆكۈمەتلىرى تەرىپىدىن «ئەخلاقىي نەسىھەت قىلىدىغان غەرب»كە قارشى تۇرىدىغان بىر مۇھىم تاللاش سۈپىتىدە قارشى ئېلىنماقتا.

خۇلاسىلىغاندا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا مۇناسىۋەتلىك ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك ئېھتىياجىنىڭ تۈرتكىسىدە ئوتتۇرا ئاسىيادا «توختاۋسىز ئالغا ئىلگىرىلىشى» رايونلۇق تەرتىپنى مەڭگۈلۈك ئۆزگەرتىۋەتمەكتە. موسكۋا گەرچە يەنىلا مۇھىم بىر كۈچ بولسىمۇ، لېكىن غەرب بىلەن بولغان ئورتاق قارشىلىشىش سەۋەبىدىن، خىتاينىڭ قەد كۆتۈرۈشىگە ئاساسەن يول قويۇپ، ئۆز تەسىرىنىڭ تەدرىجىي ئاجىزلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇرماقتا. ئوتتۇرا ئاسىيادا «كۈچىيىۋاتقان خىتاي تىنچلىقى» (Pax Sinica) نىڭ شەكىللىنىشى (201-، 277-بەتلەر) پەقەت چوڭقۇر بىر گېئوسىياسىي ئۆزگىرىشنىڭ سىگنالى بولۇپلا قالماي، يەنە خىتاينىڭ ئۆز تەسىرىنى يەر شارى مىقياسىدا قانداق كېڭەيتمەكچى بولغانلىقىنىڭ بىر مودېلىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئىنكاسلار: