خىتاينىڭ چوڭ قىيىنچىلىقى: دۇنيا سىستېمىسىغا قوشۇلۇش ۋە ئىچكى باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ كىرىزىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئ‍ۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
قىسقىچە مەزمۇنى: بۇ ماقالە 21-ئەسىردىكى جۇغراپىيىۋى سىياسەتنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان خىتاينىڭ، بىر تەرەپتىن دۇنيا سىستېمىسىغا قوشۇلۇش ۋە ئۇنى شەكىللەندۈرۈش يۆنىلىشىدىكى ئوچۇق-ئاشكارا ئىستراتېگىيەلىرى بىلەن، يەنە بىر تەرەپتىن لېنىنىست پارتىيە-دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ تەبىئىتىدىن كېلىپ چىققان چوڭقۇر ئىچكى باشقۇرۇش كىرىزىسى ئوتتۇرىسىدىكى تۈپ جىددىيچىلىكنى ئانالىز قىلىدۇ. ماقالە خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىنى، دۆلەت مەنپەئەتىدىن ھالقىغان ھالدا، خىتاي كومپارتىيەسى (خ ك پ ) نىڭ ھاكىمىيىتىنى مۇتلەق ئالدىنئالا ئورۇنغا قويغان «پارتىيە-دۆلەت رېئالىزمى» نەزەرىيەسى دائىرىسىدە شەرھلەيدۇ. بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، بېيجىڭنىڭ خەلقئارا نورما ۋە ئورگانلارغا بولغان پوزىتسىيەسىنىڭ، ھاكىمىيىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا خىزمەت قىلغان دەرىجىدە ئەمەلىيەتچى ۋە ۋاستىچى ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. ئىچكى سىياسەتتە بولسا، شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى ھەددىدىن زىيادە مەركەزلەشتۈرۈشى، كوللېكتىپ رەھبەرلىك مېخانىزملىرىنى پالەچ قىلىشى ۋە ئىدېئولوگىيەلىك كونترولنى كۈچەيتىشى، سىستېمىنىڭ تارىخىي جەرياندا شەكىللەندۈرگەن ماسلىشىشچانلىقى ۋە كىرىزىسنى باشقۇرۇش جانلىقلىقىنى ئېغىر دەرىجىدە خوراتماقتا. ۋارىسلىقنىڭ ئېنىقسىزلىقى، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىدىكى مەسىلىلەر، كۈچەيگەن ئىجتىمائىي نارازىلىق ۋە پارتىيەنىڭ جەمئىيەتنىڭ ھەر بىر ساھەسىگە سىڭىپ كىرىشىدىن كېلىپ چىققان «قورشاۋچىل مۇستەبىتلىك» پارادوكسى، ھاكىمىيەتنىڭ نازۇكلىقىنى ئاشۇرماقتا. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىگە قىياس قىلىش ئارقىلىق، شىنىڭ ئىسلاھاتتىن قېچىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ، ھەيران قالارلىق يېرى شۇكى، خىتاينى سوۋېتنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇققا يېقىنلاشتۇرغانلىقى ۋە سىستېمىنىڭ ئۆزىنى قۇتقۇزۇش ئىقتىدارىنىڭ سوراققا تارتىلىشى كېرەكلىكى خۇلاسە قىلىنىدۇ.
كىرىش سۆز: گۈللىنىۋاتقان بىر كۈچنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يول ئايرىمى
-21ئەسىرنىڭ دۇنياۋى تەرتىپى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (خ خ ج) نىڭ ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق چوڭ دۆلەت سۈپىتىدە گۈللىنىشى بىلەن قايتىدىن شەكىللەنمەكتە. ئاساسەن شى جىنپىڭنىڭ 2012-يىلى ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشى بىلەن بىرلىكتە، بېيجىڭنىڭ ھەم دۇنيا سەھنىسىدىكى ئورنى ھەم ئىچكى باشقۇرۇش شەكلى چوڭقۇر بىر ئۆزگىرىش جەريانىغا كىرگەن. بۇ ئۆزگىرىش خىتاينى تارىخىي بىر يول ئايرىمىغا ئېلىپ كەلدى. بىر تەرەپتىن، ئامېرىكانىڭ رەھبەرلىكىدىكى لىبېرال دۇنيا تەرتىپىنىڭ، ئۇكرائىنا كىرىزىسى قاتارلىق گېئو-سىياسىي داۋالغۇشلار بىلەن بىرلىكتە ئاجىزلىغانلىقىغا ئىشىنىدىغان خىتاي، بۇ «ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەت » تىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ قىممەت قاراشلىرى ۋە نورمىلىرىنى مەركەز قىلغان ئورۇنباسار بىر دۇنياۋى تەرتىپ قۇرۇش نىشانىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويماقتا. يەنە بىر تەرەپتىن بولسا، بۇ چوڭ نىشان، لېنىنىست سىستېمىنىڭ تەبىئىتىدە مەۋجۇت بولغان ۋە بارغانسېرى چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئىچكى ئاجىزلىقلارغا دۇچكەلمەكتە.
بۇ ماقالە، خىتاينىڭ دۇچ كېلىۋاتقان بۇ تۈپ قىيىنچىلىقىنى، بىر-بىرى بىلەن باغلىنىشلىق ئىككى ئاساسىي ئوقتا ئانالىز قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بىرىنچى، خەلقئارالىق قوشۇلۇش مەسىلىسى: خىتاي، ھازىرقى خەلقئارالىق سىستېمىغا قائىدىلەرگە بويسۇنىدىغان مەسئۇلىيەتچان بىر ھەمكارلاشقۇچى سۈپىتىدە قوشۇلغانمۇ، ياكى سىستېمىنى ئۆزىنىڭ «پارتىيە-دۆلەت» مەنپەئەتى يۆنىلىشىدە تاللاپ ۋاستىچى قىلىۋاتقان رىۋىزيونىست (ئۆزگەرتكۈچى) كۈچمۇ؟ ئىككىنچىسى بولسا، ئىچكى باشقۇرۇش كىرىزىسنىڭ تەرەپلىرى: شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى شەخسلەشتۈرۈشى ۋە پارتىيە-دۆلەت كونتروللۇقىنى جەمئىيەتنىڭ ھەر قەۋىتىگە كېڭەيتىشى، ھاكىمىيەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغان بىر كۈچ نامايەندىسىمۇ، ياكى سىستېمىنى جانلىقلىقتىن ۋە ماسلىشىشچانلىقتىن مەھرۇم قالدۇرۇپ، ئۇنى كەلگۈسىدىكى كىرىزىسلارغا تېخىمۇ ئاجىز قىلىدىغان بىر ئاجىزلىقمۇ؟
بۇ ئانالىز يۇقىرىدىكى ئاساسىي سوئاللارغا تولۇق جاۋاب بېرىشنى نىشان قىلىپ، ئۈچ ئاساسىي نەزەرىيەۋىي ئوق ئەتراپىدا شەكىللىنىدۇ. ئالدى بىلەن، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ لوگىكىسىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئەنئەنىۋى نەزەرىيەلەردىن ھالقىغان ۋە خ ك پ نىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ھەممە نەرسىنىڭ مەركىزىگە قويغان «پارتىيە-دۆلەت رېئالىزمى» نەزەرىيەسى ئاساس قىلىنىدۇ. ئىككىنچىدىن، شى جىنپىڭ دەۋرى خىتاينىڭ ئىچكى باشقۇرۇش قۇرۇلمىسى، ۋارىسلىق كىرىزىسى، سىستېمىدىكى قاتماللىق، مەشرۇئىيەت يېتەرسىزلىكى ۋە قورشاۋچىل مۇستەبىتلىكنىڭ پارادوكسلىرى قاتارلىق مۇھىم تەرەپلىرى بىلەن چوڭقۇر ئىنچىكىلەپ تەكشۈرۈلىدۇ. ئاخىرىدا، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىش تەجرىبىسى، خىتاينىڭ ھازىرقى يۆنىلىشىدىكى خەۋپلەرنى ۋە يوشۇرۇن نەتىجىلەرنى چۈشىنىش ئۈچۈن تارىخىي بىر پايدىلىنىش نۇقتىسى ۋە ئوخشىتىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. بۇ بىرلىككە كەلگەن يۆنىلىشتە، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى رولىنى ۋە مۇقىملىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن تېخىمۇ مۇستەھكەم ئاساس تەمىنلەشنى مەقسەت قىلىدۇ.
دۇنياۋى شاھمات تاختىسىدىكى خىتاي: پارتىيە-دۆلەت رېئالىزمى ۋە ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتپەرەسلىك
خىتاينىڭ دۇنيا سىستېمىسى بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىشنىڭ ئاچقۇچى، ئۇنىڭ تاشقى سىياسەت نىشانلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ئەسلى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنى توغرا تەكشۈرۈشتۇر. بۇ ھەرىكەت، ئەنئەنىۋىي دۆلەت مەنپەئەتى ياكى ئىقتىسادىي گۈللىنىش مەقسىتىدىن كۆپ ھالقىغان، ھاكىمىيەتنىڭ ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاش ئىچكى تۇيغۇسىغا تايىنىدۇ.
پارتىيە-دۆلەت رېئالىزمى: ھاكىمىيەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ھەممىنىڭ ئۈستىدە.