ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ئىستراتېگىيەسى: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۈستۈنلۈك دەۋرىدىن كېيىنكى يۆنىلىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەييارلىدى
ئەسەر ئۇچۇرى ۋە ئەھمىيىتى
«ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ئىستراتېگىيەسى: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۈستۈنلۈك دەۋرىدىن كېيىنكى يۆنىلىشى» (Strategies of Prioritization: American Foreign Policy After Primacy) ماۋزۇلۇق بۇ ماقالە ئامېرىكادىكى دارتموس ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى، چاتام ئۆيى (Chatham House) نىڭ ھەمكارلاشقۇچى تەتقىقاتچىسى جېننىفېر لىند (Jennifer Lind) ۋە شۇ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پىروفېسسورى دارىل گ. پىرېس (Daryl G. Press) تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، خەلقئارادىكى نوپۇزلۇق ژۇرنال «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) نىڭ 2025-يىللىق ئىيۇل/ئاۋغۇست سانىدا ئېلان قىلىنغان. بۇ ئەسەر ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدىكى بىر تۈپ، ئۇزاق مۇددەتلىك ئۆزگىرىشنى، يەنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى «يەرشارىۋىي رەھبەرلىك» ئىستراتېگىيەسىدىن ۋاز كېچىپ، بارلىق رېسۇرس ۋە دىققەتنى خىتاينى چەكلەشكە مەركەزلەشتۈرىدىغان «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» (Prioritization) ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ.
مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئىلمىي ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدىكى بۇ زور بۇرۇلۇشنىڭ پەقەت ترامپ ھۆكۈمىتىگىلا خاس بولغان ۋاقىتلىق ھادىسە ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ دۆلەت كۈچىنىڭ نىسپىي ئاجىزلىشىشى، ئىقتىسادىي بېسىمنىڭ ئېشىشى ۋە خىتاينىڭ كۈچلۈك رەقىب سۈپىتىدە مەيدانغا چىقىشى قاتارلىق چوڭقۇر سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن شەكىللەنگەن ئۇزاق مۇددەتلىك يۈزلىنىش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئاپتورلار بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ ئوباما دەۋرىدىن باشلاپلا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئاسىياغا مەركەزلىشىش» سىياسىتىنىڭ ئەمەلىي ئىجرا قىلىنىشى ئىكەنلىكىنى، كەلگۈسىدىكى ھەرقانداق ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يۆنىلىشنى ئۆزگەرتمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ تەھلىل ئامېرىكانىڭ ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، خەلقئارا تەرتىپ ۋە كەلگۈسىدىكى يەرشارى سىياسىي ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان چوڭقۇر تەسىرلەرنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە.
ئىستراتېگىيەلىك تەڭلىمە
ماقالىنىڭ بۇ قىسمىدا، ئاپتورلار ئامېرىكانىڭ «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلىنىشىگە سەۋەب بولغان تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە تۈپكى ئامىللارنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى 30 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە، ئامېرىكا «لىبېرال خەلقئارا تەرتىپ»نى بەرپا قىلىش، كېڭەيتىش ۋە ئۇنىڭغا رەھبەرلىك قىلىشنى مەقسەت قىلغان يەرشارىۋىي ئىستراتېگىيەنى يولغا قويۇپ كەلگەن ئىدى. بىراق، «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىنى تەشەببۇس قىلغۇچىلار بۇنى بىر ئەمەلگە ئاشماس خىيال دەپ قارايدۇ. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، بۇ خىل يەرشارىۋىي سىياسەتكە ئارىلىشىش ئامېرىكانىڭ دۆلەت كۈچىنى خورىتىپ، توختاۋسىز ئۇرۇشلارغا، ھەربىي جەھەتتىن ھەددىدىن زىيادە كېڭىيىشكە ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئامېرىكانىڭ قوغدىشىغا «ھەقسىز پايدىلىنىشى» (free-riding) غا سەۋەب بولدى. ئەركىن سودا ۋە سىياسىي پاناھلىق ھوقۇقى قاتارلىق لىبېرال پىرىنسىپلار ئامېرىكانىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سانائەت كۈچىنى قوغداش ۋە چېگراسىنى كونترول قىلىش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇردى. شۇڭا، بۇ يېڭى ئىستراتېگىيە ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىنى ئامېرىكانىڭ ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكى، گۈللىنىشى ۋە ئىجتىمائىي ئۇيۇشۇشچانلىقىنى مەركەز قىلىپ قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشنىڭ تۈپكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى–ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋىي ئۈستۈنلۈك دەۋرىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىشتۇر. سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، ئامېرىكا ھېچقانداق دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك رەقىبكە دۇچ كەلمىگەنلىكتىن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىدىغان، كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقلارغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان «كەم بولسا بولمايدىغان دۆلەت» رولىنى ئوينىيالىغان ئىدى. ھازىر بۇ دەۋر ئۆتۈپ كەتتى. ئىقتىسادىي جەھەتتىكى قىيىنچىلىقلارمۇ بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنى تېزلەتتى. ئامېرىكانىڭ 29 تىرىليون دوللارلىق دۆلەت قەرزى دۆلەت ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىگە تەڭلىشىپ قالدى. فېدېراتسىيە خامچوت قىزىل رەقىمى ئۆتكەن ئەسىردىكى (ئۇرۇش ياكى ئېغىر ئىقتىسادىي چېكىنىش دەۋرلىرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا) ھەرقانداق مەزگىلدىكىدىن يۇقىرى بولۇپ، دۆلەت قەرزىنى تېخىمۇ ئاشۇرماقتا. بۇ خىل مالىيە بېسىمى ئاستىدا، يەرشارىۋىي رەھبەرلىك ئىستراتېگىيەسى تەلەپ قىلىدىغان غايەت زور ھەربىي خىراجەتنى قامداش بارغانسېرى قىيىنلىشىپ كەتتى.
ئەڭ مۇھىمى، خىتاي سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كۆپ ھەسسە كۈچلۈك رەقىب سۈپىتىدە مەيدانغا چىقتى. ئۇ ئىقتىسادىي جەھەتتە ئامېرىكا بىلەن تەڭ سەۋىيەدە بولۇپ، نۇرغۇن مۇھىم تېخنولوگىيەلەردە ئالدىنقى قاتاردا تۇرماقتا. بېيجىڭ ئۆزىنىڭ ئادەتتىكى ھەربىي كۈچى ۋە يادرو قوراللىرىنى تېز سۈرئەتتە كېڭەيتىۋاتىدۇ. شۇڭا، خىتاي بىلەن رىقابەتلىشىش ئامېرىكانىڭ پۈتۈن دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈشىنى تەلەپ قىلىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ۋاشىنگتوننىڭ دۇنيانى «باشقۇرۇش»قا ئاجرىتىدىغان ۋاقتى ۋە قۇربى قالمىدى. رېئالىزمچىلارنىڭ نەزىرىدە، بىر كۈچلۈك رەقىبنىڭ دۇنيانىڭ ھالقىلىق ئىقتىسادىي رايونىنى كونترول قىلىۋېلىشى ئەڭ چوڭ تەھدىت ھېسابلىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، بۇ خىل تەھدىت پەقەت ئاسىيادا، يەنى خىتايدا مەۋجۇت. ياۋروپادا، رۇسىيە تاجاۋۇزچى بولسىمۇ، لېكىن ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن سېلىشتۇرغاندا كۈچى ئىنتايىن ئاجىز. ئەكسىچە، ئاسىيادا كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تېخىمۇ مۇرەككەپ. خىتاي دېموگرافىيە، ئىقتىساد ۋە تېخنولوگىيە جەھەتتە شەرقىي ئاسىيا دېڭىز تەۋەلىكىدە ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئىقتىدارىغا ۋە ئىرادىسىگە ئىگە. شۇڭا، «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ لوگىكىسى بويىچە، خىتاي ئامېرىكا چوقۇم تاقابىل تۇرۇشى كېرەك بولغان بىردىنبىر تەھدىتتۇر.
مەركەزنى يۆتكەشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش