ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاتالغۇنىڭ ئىسمىدىن چىقىپ تۇرغىنىدەك بۇ يەردە ئىككى تىل مەۋجۇت. بۇ ئاتالغۇنىڭ غەرب تىللىرىدىكى تەرجىمىسى بولسا، ئىنگلىزچىدە «Bilingualism»، فىرانسۇزچىدا «Bilinguisme»، نېمىسچىدە «Zweisprachigkeit (Bilingualitat) (Bilingualismus) » دەپ ئېلىنغان. تۈرك تىلى ئىدارىسىدىن نەشر قىلىنغان بىلىم ۋە سەنئەت ئاتالغۇلىرى ئاساسى لۇغىتىدىكى (http://www.tdk.gov.tr) ئېنىقلىمىسى بولسا، «ئوخشاش دۆلەت پۇقرالىرىنىڭ بىردىن كۆپ تىلدا سۆزلىشىش ئەھۋالى.» بۇ ئېنىقلىمىدا «بىردىن كۆپ تىلدا» ئىپادىسىنىڭ ئورنىغا «ئىككى تىلدا» ئىپادىسى ئىشلىتىلگەن بولسا بەكرەك توغرا بولاتتى. چۈنكى «كۆپ تىللىق» دەپ باشقا بىر ئاتالغۇمۇ مەۋجۇت، تۈرك تىلى ئىدارىسىنىڭ ئېنىقلىمىسى كۆپ تىللىق ئاتالغۇسى ئۈچۈن بەكرەك مۇۋاپىق. نېمىسچە Duden لۇغىتىدە (1990:113) ئىككى تىللىق بولۇش ئاتالغۇسىغا «ئىككى تىلنىڭ بىر كىشى تەرىپىدىن راۋان ئىشلىتىلىشى» دەپ ئىزاھات بېرىلگەن. دەمىرجان (1990:20) «ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسى ئۈچۈن، بىر كىشىنىڭ ھاياتىنىڭ ھەرقانداق بىر مەزگىلىدە ئانا تىلىدىن باشقا ئىككىنچى بىر تىلنى بەلگىلىك مىقداردا ئىشلىتىشى «ئىككى تىللىق بولۇش دېيىلىدۇ » دېيىش بىلەن بىللە، ئاتالغۇنىڭ تېخى ئېنىق بېكىتىلگەن ئېنىقلىمىسىنىڭ يوقلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. Wiki لۇغىتىدە (http://de.wiktionary.org/wiki) » ئىككى تىللىق بولۇش ئاتالغۇسى كەڭ مەنىدە، ئىككى تىلدا تىلشۇناسلىق ۋە ئالاقە قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇش، تار مەنىدە بولسا ئىككى تىلنى ئانا تىلىدەك ياكى ئانا تىلىغا يېقىن بىر سەۋىيەدە ئىشلىتىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇش دەپ ئىزاھلانغان. Lewandowski (1984:184) ئىككى تىللىق بولۇش ئېنىقلىمىسىنى، ئىككى تىلدا ئوخشاش سەۋىيەگە ئىگە بولۇش، ئىككىنچى تىلدا ئۆزىنى بىرىنچى تىلدىكىدەك ياكى ئانا تىلدىكىدەك ياخشى ئىپادىلىيەلەيدىغان بولۇش، باشقىلار بىلەن چۈشەنچە ھاسىل قىلالايدىغان بولۇش دەپ بەرگەن. (1998:11) Kielhöfer ۋە Jonekeit ئىككى تىللىق بولۇش ئاتالغۇسى ئۈچۈن، ئالاقىدە ئىككى تىلنى تەرتىپ بىلەن ئىشلىتىش دېگەن ۋە بۇ خىل ئالاقىنى ئېلىپ بارالايدىغان كىشىلەرنىمۇ «ئىككى تىللىق» دېيىشكە بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. «تەرتىپ بىلەن ئىشلىتىش» ئىپادىسى بولسا، ھەر ئىككى تىلنى تىز ۋە توغرا ئۇسۇلدا تەرتىپ بىلەن ياكى بىر – بىرىنىڭ ئورنىغا ئىشلىتىش دەپ چۈشەندۈرگەن. باشقىچە ئىپادىلىسەك، ئىككى تىللىق بولۇش مەلۇم تېما، مەقسەت ۋە كىشىلەر ئۈچۈن دائىم توغرا تىلنى ئىشلىتىش، توغرا تىلدا ئويلاش، توغرا تىلدا ئالاقە ئورنىتىش قابىلىيىتى دېيىلمەكتە. ئىككى تىللىق بولۇشتا تىللارنى تەرتىپ بىلەن ياكى ئالماشتۇرۇپ ئىشلىتىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن (1998:43) Kielhöfer ۋە Jonekeit تىلنىڭ بىر تىلدىن يەنە بىر تىلغا ھەيران قالارلىق دەرىجىدە تىز ۋە راۋان ئالمىشىشى كېرەكلىكى، ھەتتا پەقەتلا تىلنىڭ ئەمەس سۆزلەش سۈرئىتى، رىتىمى، گەپ قىلىۋاتقان چاغدىكى يۈز ئىپادىلىرىنىڭمۇ ئالمىشىشى كېرەكلىكىنى ئالاھىدە تىلغا ئالغان. قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىككى تىللىق بىر كىشى بىر تىلدىن يەنە بىر تىلغا ئۆتكەن ۋاقىتتا ئۆزىمۇ شۇ تىلنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى مۇجەسسەملىگەن باشقا بىر كىشىگە ئايلىنىشى لازىم، بۇ ئەھۋالغا توغرا كېلىدىغان تىپىك مىساللاردىن بىرى بەلكىم گېرمانىيەدە ياشاۋاتقان ئىككىنچى ئەۋلاد تۈركلەر بولۇشى مۇمكىن. «….ئۆيدە تۈرك مەدەنىيىتى داۋام قىلىۋاتقان، دائىم تۈركچە گەپ قىلىنىۋاتقان بولغاچقا بۇ كىشىلەر ھەم تۈركچە ھەم نېمىسچە ئۆگەنگەن ۋە ھەر ئىككى مەدەنىيەتنى پۇختا ئىگىلىگەن.» (Kırmızı,2015:17)
«ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىغا بېرىلگەن ئېنىقلىمىلاردا ئەڭ دىققىتىمىزنى تارتقان نۇقتا بولسا « ئىككى تىلنى ئانا تىلىدەك ياكى ئانا تىلىغا يېقىن بىر سەۋىيەدە ئىشلىتىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇش»تۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، «ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىدىن، بىر كىشىنىڭ بىرىنچى تىلىنىڭ يېنىدا ئىككىنچى بىر تىلنى ئۇنىڭغا يېقىن ياكى ئوخشاش سەۋىيەدە ئىشلىتىش قابىلىيىتى، دېگەن مەنە چىقىدۇ. ئوخشاشلا، كىشىنىڭ ئۆزىنى ھەر ئىككى تىلدا تۇرمۇشنىڭ پۈتۈن ساھەلىرىدە، ئىجتىمائىي ئالاقىدە ئوخشاش دەرىجىدە ئىپادە قىلىش قابىلىيىتى> دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.