ئاتا-ئانىلىقنىڭ تۆت ئۇسلۇبى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاڭلىماققا قاملاشمىغاندەك تۇيۇلىدىغان <ئاتا-ئانىلىق> بۇ سۆز، ئەسلىدە ئىنگلىزچىدىكى parenting دېگەن سۆزنى تەرجىمە قىلىشتىن كەلگەن. مەن بىر تەرەپتىن بۇ سۆزنى تەرجىمە ئېھتىياجى بىلەن شۇنداق ئالغان بولسام، يەنە بىر تەرەپتىن بىزمۇ مۇشۇنداق بىر ئاتالغۇغا ئېھتىياجلىقكەن دەپ ئويلىدىم. بىزدە ياغاچچىلىق، ناۋايلىق، ئاشپەزلىك، قاسساپلىق….دېگەندەك نۇرغۇن ھۈنەر-كەسىپلەرگە مەخسۇس نام قويۇلغان بولسىمۇ، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنى قانداق بېقىش، قانداق تەربىيەلەشتىن ئىبارەت بۇ پائالىيەتنى ئىپادە قىلىدىغان بىر نام قويۇلماپتۇ. شۇڭا مەن مەزكۇر ماقالىدە < ئاتا-ئانىلىق> دېگەن ئىبارىنى ئىشلىتىشنى توغرا تاپتىم. ئاتا-ئانىلىق دېگەن سۆز چۈشىنىشلىك ئېيتقاندا، ئاتا-ئانا بولۇش، ئاتا-ئانىلىق قىلىش دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدىغان بولۇپ، كونكېرتلاشتۇرغاندا، ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرى بىلەن بولغان، بىر قەدەر تۇراقلاشقان مۇئامىلە قېلىپى ۋە تەربىيە ئەندىزىسى قاتارلىقلارنى كۆرسىتىدۇ ۋە بۇلار ئاتا-ئانىلارنىڭ ئاتا-ئانىلىق ئۇسلۇبىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
ئاتا-ئانىلارنىڭ دىنىي چۈشەنچىسى، قىممەت قارىشى، مەدەنىيەت سەۋىيەسى ، مىجەز-خاراكتېرى، كىشىلىك كەچمىشلىرى دېگەندەك ئامىللارنىڭ ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن، ئۇلارنىڭ كونكرېت ئاتا-ئانىلىق ئۇسلۇبلىرىمۇ بىر-بىرىدىن پەرقلىنىدۇ. تۇرمۇش ئەمەلىيىتىدىنمۇ كۆرەلەيمىزكى، ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىگە تۇتقان مۇئامىلىسى، تەلىم-تەربىيە ئۇسۇللىرى، گەپ سۆزلىرىدىن باشلاپ زور دەرىجىدە پەرقلىنىدۇ.  بەزى ئاتا-ئانىلار بالىلارنى چىڭ تۇتۇپ باشقۇرۇشنى مۇھىم بىلسە، يەنە بەزىلەر ئۈچۈن بالىلارنىڭ دەرس نەتىجىسى ھەممىنى بېسىپ چۈشىدۇ. يەنە بەزىلەر بالىلارنى ئۇنداق باشقۇرۇشنىڭ ھاجىتى يوق دەپ قارايدۇ، بەزىلەر جىقراق پۇل بەرسە، بەزىلەر پۇلدىن قىسىدۇ، بەزىلەرنىڭ ئائىلىسىدە ماختاش جىق بولسا، بەزىلەرنىڭكىدە تەنبىھ  جىق بولىدۇ.  بەزى ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنىڭ ھەممە ئىشىغا ئىنچىكە ئارىلىشىۋالسا، بەزى ئاتا-ئانىلار دەل بۇنىڭ ئەكسىچە، بالىلىرىنىڭ نېمە ئىش قىلىۋاتقانلىقى، قانداقراق بالىلار ئارىلىشىۋاتقانلىقى دېگەنلەر بىلەنمۇ كارى بولمايدۇ. بەزى ئائىلىلەردە ھېچقانداق قائىدە بولمىسا، بەزى ئائىلىلەردە بالىلار تۈگىمەس ئۇششاق قائىدىلەر بىلەن چىرمالغان بولىدۇ. بەزى ئاتا-ئانىلار ھەركۈنى بالىلىرىنىڭ تاپشۇرۇقىغا يېتەكچىلىك قىلسا، بەزىلەر ھەتتا قايسى پەندىن نېمە تاپشۇرۇق بېرىلگەنلىكىنىمۇ بىلمەيدۇ. ….قىسقىسى، ئاتا-ئانىلار بالىلىرى بىلەن بولغان ئەنە شۇنداق پەرقلىق ئىش-ھەرىكىتى، ئادىتى بىلەن ئۆزىگە خاس ئاتا-ئانىلىق ئۇسلۇبى يارىتىدۇ. مۇقەررەركى، بالىلارغا نىسبەتەن بۇ ئۇسلۇبلارنىڭ بەزىسى بەزىسىدىن ئۈنۈملۈك، پايدىلىق بولىدۇ. ئاتا-ئانا بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز قانداق ئاتا-ئانىلىق ئۇسلۇبىنىڭ بالىلارنىڭ ئۇنىۋېرسال تەرەققىياتىغا پايدىلىق ئىكەنلىكىنى بىلىشكە قىزىقىمىز.
بۇ ماقالىمىز دەل مانا مۇشۇ مەسىلىگە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تەتقىقات نەتىجىسىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ جاۋاب بېرىدۇ. تۆۋەندە مەن مەشھۇر بالىلار پىسخولوگى، بېركېلىي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى دىئاننا بومرىند «dianna baumrind» خانىم ئېلىپ بارغان بىر تەتقىقات نەتىجىسىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ چىقىمەن، بۇ پىسخولوگىيە تارىخىدىكى مۇھىم تەتقىقاتلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
<1971-يىلى بالىلار پىسخولوگى دىئاننا بومرىند ئاتا-ئانىلىق ئۇسلۇبى بىلەن بالىلارنىڭ ئىش-ھەرىكىتى ئارىسىدىكى باغلىنىشنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى تېپىپ چىقىش ئۈچۈن، بىر تەتقىقات ئېلىپ باردى. مەزكۇر تېمىدا تېخى باشقىلار ئىزدىنىپ باقمىغان ئىدى. بۇرۇنقى تەتقىقاتلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك نوقۇل بالىلارنىڭ قىلىق-ھەرىكىتىگىلا مەركەزلەشكەن ئىدى. دىئاننا خانىم ئوخشىمىغان ئاتا-ئانىلىق ئۇسلۇبىنىڭ ئوغۇل-قىزلارنىڭ ئىش-ھەرىكىتىگە قانداق ئوخشىمىغان يوللاردا تەسىر قىلىدىغانلىقىنى كۆزەتكەن تۇنجى تەتقىقاتچى ئىدى.
ئۇ كالىفورنىيەنىڭ بېركېلىي شەھىرىدىن يەسلىدە ئوقۇيدىغان 130نەپەر بالىنى تاللىغان، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئوتتۇرا-يۇقىرى قاتلامغا تەۋە ئاق تەنلىكلەرنىڭ بالىلىرى ئىدى. ئۇ  بۇ گۇرۇپپىنى تاللاشتا ھەرتەرەپلىمە ئوخشاشلىق ( ئائىلە كېلىپ چىقىشى، ئىقتىسادىي ئەھۋالى، يېشى، ئىرقى ) نى بىرىنچى ئورۇنغا قويغان بولۇپ، ئۇ بۇنداق قىلغاندا، كۆزىتىش نەتىجىسىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە ئىناۋەتلىكلىكىنى تۆۋەنلىتىپ قويىدىغان باشقا ئامىللارنىڭ كاشىلىسىدىن خالى بولغىلى بولىدۇ دەپ قارىغان. گۇرۇپپىدىكى بالىلارنىڭ ئوتتۇرىچە يېشى تۆت ياش بولۇپ، زېھىن كۆرسەتكۈچى ئوتتۇرىچە سەۋىيەدىن يۇقىرىراق 125 بولغان.
ئۇ بۇ تەتقىقات داۋامىدا تەبىئىي كۆزىتىش ئۇسۇلىنى قوللانغان ۋە بۇ يەسلىدىكى سىنىپ ھەمدە ئۆلچەملىك ئىمتىھان شارائىتىدا ئېلىپ بېرىلغان. كۆزەتكۈچىلەر بالىلارنىڭ تۆۋەندىكىدەك ئىش-ھەرىكەتلىرىنى خاتىرىلىگەن:
زەھەرخەندە ياكى دوستانە
قارشىلىشىش ياكى ھەمكارلىق
قاتتىق قۇلاق ياكى يۇمشاق قۇلاق
مەقسەتچان، تەشەببۇسكارمۇ ياكى نىشانسىز، پاسسىپمۇ؟
مۇۋەپپەقىيەتكە ئىنتىلەمدۇ ياكى ئىنتىلمەمدۇ؟
مۇستەقىلچانمۇ ياكى ئەگەشمىمۇ؟
ئاتا-ئانىلار بولسا ھەممىسى ئۆزلىرىنىڭ ئۆيلىرىدە كۆزىتىلگەن بولۇپ، كۆزىتىش كەچلىك تاماقتىن ياكى بالىلار ئۇخلىغۇچە ئېلىپ بېرىلغان. كۆزىتىش جەريانىدا ئاتا-ئانىلارنىڭ تۆۋەندىكىدەك ئىش-ھەرىكەتلىرى خاتىرىلەنگەن:
ئاتا-ئانىلار بالىلارنى ئۆي ئىشى قىلىشقا بۇيرۇمدۇ يوق؟
ئائىلىدە قائىدە-تۈزۈم بارمۇ؟
قائىدە-تۈزۈملەرنى ئىجرا قىلىشتا قانچىلىك ئەۋرىشىم، قانچىلىك قاتتىق؟
بالىلارغا بېرىلىدىغان مېھرىي-ئەقلىي غىدىقلاشلار قانچىلىك؟
خاتا قىلمىشلارغا بېرىلىدىغان جازا ئەدەپلەش خاراكتېرىدىمۇ ياكى جازالاش خاراكتېرىدىمۇ ياكى جازا قاتتىقمۇ؟ جازا كەسكىن ۋە ئۈنۈملۈكمۇ؟ ۋە ياكى ھېچقانداق جازا يوقمۇ؟
دىئاننا خانىم يۇقىرىقى كۆزىتىشلىرىگە ئاساسەن، ئاتا-ئانىلارنى پەرزەنتلىرىگە تۇتىدىغان پوزىتسىيەسىگە ئاساسەن چوڭ ئىككى كاتېگورىيەگە ئايرىغان:
ئىنكاسچان- responsiveness
تەلەپچان -demanding