خىتاينىڭ يېڭى دەۋردىكى قورال-ياراغلارنى تىزگىنلەش ھەققىدىكى «ئاق تاشلىق كىتاب»ىنىڭ شىفىرلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ج. ئەنئەنىۋى قوراللارنى تىزگىنلەش: مەجبۇرىيەتلەرگە سادىق بولۇش ۋە قوش ئۆلچەملەرنى ئاشكارىلاش: بۇ بۆلۈمدە خىتاي، يادرو، بىيولوگىيەلىك، خىمىيەلىك ۋە ئادەتتىكى قوراللار قاتارلىق ساھەلەردە خەلقئارا كېلىشىملەرگە ۋە قائىدىلەرگە تولۇق ئەمەل قىلىدىغان «مەسئۇلىيەتچان تەرەپ» ئوبرازىنى سىزىپ بېرىدۇ. يادرو ساھەسىدە، ئەڭ چوڭ ئامبارلارغا ئىگە بولغان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە رۇسىيەنىڭ چوڭقۇر قىسقارتىش ئېلىپ بېرىش جەھەتتىكى «ئالاھىدە ۋە ئالدىنقى قاتاردىكى مەسئۇلىيىتى»نى ئەسكەرتىپ، ئۆزىنىڭ يادرو زامانىۋىلىشىشىنى بۇ كۈچلەرنىڭ قىسقارتىشتا ھەرىكەتسىزلىكىگە قارىتا بىر ئىنكاس سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. خىمىيەلىك قوراللار مەسىلىسىدە، ياپونىيەنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن قالغان خىمىيەلىك قوراللارنى يوقىتىشتىكى ئاستىلىقىغا قارىتىلغان قاتتىق تەكىتلەش، تارىخىي زىيانكەشلىكلەرنى كۈندىلىك دىپلوماتىك كوزىر سۈپىتىدە ئىشلىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر مىسالىدۇر. ئوخشاشلا، خىتاينىڭ «قورال-ياراغ سودىسى كېلىشىمى»گە قاتنىشىشى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇ كېلىشىمنى تەستىقلىمىغانلىقىنى  ئارقىلىق ۋاشىنگتوننىڭ مەسئۇلىيەتسىزلىكىگە ئىشارەت قىلىدىغان يوشۇرۇن بىر تەنقىد خاراكتېرىگە ئىگە. بۇ بۆلۈم، خىتاينىڭ قائىدىلەرگە ئەمەل قىلىدىغانلىقىنى، ئەمما سىستېمىدىكى باشقا چوڭ كۈچلەرنىڭ قوش ئۆلچەم قوللىنىش ئارقىلىق سىستېمىنى بۇزۇۋاتقانلىقىنى دەۋا قىلىدۇ.
د. يېڭى گۈللىنىۋاتقان ساھەلەردە يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش: قائىدە تۈزگۈچى سۈپىتىدە سەھنىگە چىقىش: ھۆججەتنىڭ تەسەۋۋۇر جەھەتتىن ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئۆزىگە ئىشەنگەن بۆلۈمى   دەل مۇشۇ يەردۇر. ئالەم بوشلۇقى، تور بىخەتەرلىكى ۋە سۈنئىي ئەقىلگە ئوخشاش تېخى خەلقئارا ئۆلچەملەر تولۇق بېكىتىلمىگەن ساھەلەردە خىتاي، ئۆزىنى پاسسىپ بىر قاتناشقۇچى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئاكتىپ بىر «قائىدە تۈزگۈچى» ۋە «كۈنتەرتىپ بەلگىلىگۈچى» سۈپىتىدە كۆرسەتمەكتە. ئالەم بوشلۇقىنىڭ قوراللىنىشىغا قارشى چىقىش بىلەن بىرگە، رۇسىيە بىلەن بىرلىكتە سۇنغان كېلىشىم لايىھەسىنى ئەسكەرتىشى، بۇ ساھەدىكى دىپلوماتىك رەھبەرلىك دەۋاسىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. تور بىخەتەرلىكىدە «تور ئىگىلىك ھوقۇقى» پىرىنسىپىنى ياقىلىشى، ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئۆز رەقەملىك بوشلۇقىنى كونترول قىلىش ھوقۇقىنى مۇقەددەسلەشتۈرۈش ئارقىلىق، خىتاينىڭ «بۈيۈك بىخەتەرلىك سېپىلى»گە ئوخشاش ئىچكى كونترول مېخانىزمىنى خەلقئارا قانۇن نەزىرىدە قانۇنلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىدۇر. سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي ئىشلاردا ئىشلىتىلىشىدە «ئىنسان كونتروللۇقى» ۋە «ئەخلاقىي پىرىنسىپلار» تەكىتلىمىسى، خىتاينىڭ بۇ ئىنقىلابىي تېخنىكىنىڭ كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرۈش ئارزۇسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ، بېيجىڭنىڭ 21-ئەسىرنىڭ تېخنىكىلىق ۋە ھەربىي رىقابىتىدە قائىدىلەرنى  تۈزىدىغان تەرەپ بولۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئوچۇق بىر باياناتىدۇر.
ئى. كېڭىيىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تېخنىكىنىڭ تىنچ مەقسەتتە ئىشلىتىلىشى: يەرشارىنىڭ جەنۇبىنى قوغداش: ئاخىرقى بۆلۈم، خىتاينىڭ ئۆزىنى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ، يەنى «يەرشارىنىڭ جەنۇبى»نىڭ قەھرىمانى سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ھۆججەت، كەڭ كۆلەملىك قىرغۇچى قوراللارنىڭ كېڭىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش تۈزۈملىرىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈش بىلەن بىرگە، بۇ تۈزۈملەرنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەرىپىدىن بىر «تېخنىكا قامىلى» قورالىغا ئايلاندۇرۇلۇشىغا قارشى ئىكەنلىكىنى، يەنى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ قانۇنلۇق تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات ھوقۇقىنى توسۇش ئۈچۈن بىر باھانە سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىگە قاتتىق قارشى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. AUKUS  يادرو سۇ ئاستى پاراخوتى كېلىشىمى، يادرو تېخنىكىسىنىڭ تاللاش خاراكتېرلىك ھالدا ئىتتىپاقداشلارغا يۆتكىلىشىنىڭ بىر مىسالى سۈپىتىدە، غەربنىڭ قوش ئۆلچىمىنىڭ ئەڭ روشەن ئىسپاتى سۈپىتىدە سۇنۇلماقتا. بۇ دەلىل،  ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تېخنىكىلىق ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى «يەرشارىنىڭ جەنۇبى»نىڭ ھوقۇقلىرىنى قوغدايدىغان ئادىل بىر كۈچ سۈپىتىدە خىتاينى تەشۋىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
2. ئاق تاشلىق كىتابنىڭ خىتايغا تەمىنلىگەن ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى
بۇ ئاق تاشلىق كىتاب، خىتاينىڭ چوڭ ئىستراتېگىيەسىنىڭ نىشانلىرىغا يېتىشىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغان، دىققەت بىلەن لايىھەلەنگەن دىپلوماتىك قورالدۇر. ھۆججەت  ئارقىلىق قولغا كەلگەن مەنپەئەتلەر، نورمال بىر ئوبراز باشقۇرۇشتىن خېلىلا ھالقىپ كەتكەن.
ئا. نورماتىپ كۈچنىڭ تۇرغۇزۇلۇشى ۋە يەرشارىۋى باياننىڭ قايتا يېزىلىشى: خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە كۈچ، پەقەت ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ئىقتىداردىنلا ئىبارەت ئەمەس. قىممەت قاراشلار، قائىدىلەر ۋە پىرىنسىپلارنى بەلگىلەش ۋە قوبۇل قىلدۇرۇش ئىقتىدارى بولغان «نورماتىپ كۈچ» ئۇزۇن مۇددەتتە تېخىمۇ چوڭقۇر تەسىر يارىتىدۇ. بۇ ئاق تاشلىق كىتاب، خىتاينىڭ دەل مۇشۇ كۈچنى بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر. بېيجىڭ، «تەڭ پايدا ئالىدىغان ھەمكارلىق»، «تور ئىگىلىك ھوقۇقى»، «ھەقىقىي كۆپ تەرەپلىمىلىك»كە ئوخشاش ئۆزىنىڭ ئۇقۇم رامكىسىنى خەلقئارا باياناتلارغا سىڭدۈرۈش ئارقىلىق، لىبېرال-دېموكراتىك قىممەت قاراشلارغا ئاساسلانغان غەربنى مەركەز قىلغان دۇنيا قارىشىغا قارشى سىستېمىلىق بىر تاللام سۇنماقتا. بۇ، خىتاينىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك دەۋاسىنى ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي زورلاشقا ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ ئادىل، تېخىمۇ كەڭ قورساق ۋە تېخىمۇ مۇقىم بىر يەرشارى ۋەدىسىگە تايىنىپ قانۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىدۇر.