خىتاينىڭ نەزەردىن ساقىت قىلىنغان سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسى: بېيجىڭ يۇمشاق كۈچ ئارقىلىق يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقنى قولغا كەلتۈرمەكتە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ماقالە خۇلاسىسى
بۇ ماقالە جورجتاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىخەتەرلىك ۋە يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنولوگىيەلەر مەركىزىنىڭ ئانالىز بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ۋە تەتقىقاتچى ئاندرېۋ مارشال (Andrew W. Marshall) ، ئاتلانتىك ئوكيان كېڭىشى (Atlantic Council) نىڭ غەيرىي رەسمىي ئالىي تەتقىقاتچىسى ئوۋېن ج. دانىيېلس (Owen J. Daniels) بىلەن جورجتاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يۇقىرىقى مەركىزىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك ئانالىزچىسى ۋە ئاتلانتىك ئوكيان كېڭىشىنىڭ غەيرىي رەسمىي تەتقىقاتچىسى ھاننا دومېن (Hanna Dohmen) تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، 2025-يىلى 25-ئىيۇل ئېلان قىلىنغان. بۇ ئىلمىي دوكلاتتا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە ئاساسلىقى ھەربىي ۋە بىخەتەرلىككە دائىر «قاتتىق كۈچ» لەرگە ھەددىدىن زىيادە ئەھمىيەت بېرىپ، بېيجىڭنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى «يۇمشاق كۈچ» قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىپ يەرشارىۋى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئىستراتېگىيەسىگە سەل قارىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. مۇئەللىپلەر خىتاينىڭ «DeepSeek» ۋە «Moonshot AI» قاتارلىق شىركەتلىرىنىڭ ئەرزان، ئېچىۋېتىلگەن ۋە ماسلىشىشچانلىقى يۇقىرى سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى ئارقا-ئارقىدىن ئېلان قىلىشىنىڭ پەقەت تېخنولوگىيە جەھەتتىن ئامېرىكىغا يېتىشىۋېلىشلا ئەمەس، بەلكى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى ئاساس قىلغان ھالدا يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىل ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى ئىگىلەش ۋە خەلقئارادا ئاكتىپ ئوبراز تىكلەشتەك چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
دوكلاتتا ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب ئەللىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى يېپىق ۋە قىممەت سىستېمىلار ئارقىلىق قوغداشقا ئۇرۇنۇشىنىڭ، ئەكسىچە خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن مودېللار ئارقىلىق دۇنيا مىقياسىدا، بولۇپمۇ «يەرشارى جەنۇبى» (Global South) دىكى دۆلەتلەرنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئارقىلىق، ئۆز تېخنىكىسىنى ئۇلارنىڭ رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇشقا شارائىت يارىتىپ بېرىۋاتقانلىقى تەكىتلىنىدۇ. مۇئەللىپلەر ئامېرىكىنى ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن تەڭشەپ، ئېچىۋېتىلگەن مودېللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەبلەغ سېلىشقا ۋە ئېكسپورت كونتروللۇقىنى ئەقلىي تەڭشەش ئارقىلىق خىتاينىڭ بۇ «يۇمشاق كۈچ» ھۇجۇمىغا تاقابىل تۇرۇشقا چاقىرىدۇ، ئەگەر بۇ پۇرسەت قولدىن بېرىلسە، خىتاينىڭ يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىل تەمىنلىگۈچىسىگە ئايلىنىپ، ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەسىر كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىش خەۋپىنىڭ زور ئىكەنلىكىدىن ئاگاھلاندۇرىدۇ.
خىتاي ئېچىۋېتىلگەن مودېللىرىنىڭ كۈتۈلمىگەن يۈكسىلىشى
2025-يىلىنىڭ بېشىدا، خىتاي شىركىتى «DeepSeek» ئۆزىنىڭ R1 ناملىق سۈنئىي ئەقىل مودېلىنى ئېلان قىلىپ، ئامېرىكا ئىستراتېگىيە  بەلگىلىگۈچىلىرىنى قاتتىق زىلزىلىگە سالدى. گەرچە ئامېرىكا ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرگە قارىتا ئېكسپورت كونتروللۇقى يولغا قويغان بولسىمۇ، بۇ شىركەت ئامېرىكىنىڭ ئەڭ ئىلغار، ئىگىدارلىق ھوقۇقى قوغدىلىدىغان بەزى مودېللىرى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان، خاسلاشتۇرغىلى بولىدىغان ئېچىۋېتىلگەن تېخنىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ چىقتى. بۇنىڭدىن كېيىن، يەنە بىر خىتاي شىركىتى «Moonshot AI» نىڭ مۇرەككەپ ۋەزىپىلەرنى مۇستەقىل ئورۇندىيالايدىغان «Kimi K2» ناملىق ئىلغار ئېچىۋېتىلگەن مودېلىنى ئېلان قىلىشى، بەزى ئوبزورچىلار تەرىپىدىن يەنە بىر «DeepSeek دەۋرى» نىڭ يېتىپ كەلگەنلىكى دەپ تەرىپلەندى.
بىراق، خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن مودېللىرى پەيدا قىلغان تەھدىت پەقەت خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل مۇسابىقىسىدە ئامېرىكىغا يېتىشىۋېلىشى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. بۇ، تېخىمۇ كەڭ مەنىدىن ئالغاندا، سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەرشارىۋى قوبۇل قىلىنىشىغا مۇناسىۋەتلىك. 2025-يىلى 1-ئايغىچە، «DeepSeek R1»  ئەپىنىڭ دۇنيا مىقياسىدىكى ئاكتىپ ئابونتلىرى 33 مىليونغا يەتكەن بولسا، 4-ئايغا كەلگەندە بۇ سان ئۈچ ھەسسىگە يېقىن ئېشىپ 97 مىليونغا يەتتى. ئۇنىڭدىن باشقا، ئېچىۋېتىلگەن مودېللار ئامبىرى «Hugging Face» نىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى R1 نىڭ ئەسلى نۇسخىسىدىن ھاسىل قىلىنغان 500 دىن ئارتۇق تۇغۇندى نۇسخىسىنىڭ 1-ئايدىلا جەمئىي 2.5 مىليون قېتىم چۈشۈرۈلگەنلىكىنى، بۇنىڭ ئەسلى مودېلنىڭ چۈشۈرۈلۈش قېتىم سانىدىن بەش ھەسسە كۆپ ئىكەنلىكىنى، شۇنداقلا ئابونتلارنىڭ R1 مودېلىنىڭ ماسلىشىشچانلىقىغا قانچىلىك يۇقىرى باھا بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتقان. بۇ غايەت زور قىزىقىش شۇنى ئىسپاتلىدىكى، «DeepSeek» ۋە «Moonshot AI» قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرى قوللانغان تۆۋەن تەننەرخلىق، ئېچىۋېتىلگەن مودېل ئۇسۇلى، خىتايغا ئىلغار مودېللارغا بولغان تەتقىقاتچىلارنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشتا، بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەۋزەللىكلىرىگە تەشنا بولغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە غايەت زور ئەۋزەللىك ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
ئەڭ ئېتىبارغا ئېرىشكەن دۆلەت: سۈنئىي ئەقىلنىڭ يۇمشاق كۈچ ئۆلچىمى
قايسى دۆلەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ يەرشارىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىشى بازار رىقابىتى ياكى ھەربىي قوللىنىشتىن ھالقىغان ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىدە، «يۇمشاق كۈچ» باشقا ئاكتورلارنىڭ مايىللىقىغا ئورتاق قىممەت قاراش، مەدەنىيەت جەلپكارلىقى ۋە ئىشەندۈرۈش كۈچىگە ئىگە ئىدىيەلەر ئارقىلىق تەسىر كۆرسىتەلىشىدۇر. «قاتتىق كۈچ» ھەربىي قۇدرەت ۋە كۈچ ئىشلىتىشكە تايانسا، «يۇمشاق كۈچ» تېخنىكا، مائارىپ ۋە سودا قاتارلىق كۆپ خىل مەنبەلەردىن پايدىلىنىپ بىر دۆلەتنىڭ تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىدۇ. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن، ئامېرىكا مەدەنىيىتى ۋە ئىقتىسادىنىڭ يەرشارىۋى جەلپكارلىقى نۇرغۇن دۆلەتلەرنى ۋاشىنگتون بىلەن ھەمكارلىشىشقا ئۈندىگەن.