خىتاينىڭ چوڭ قىيىنچىلىقى: دۇنيا سىستېمىسىغا قوشۇلۇش ۋە ئىچكى باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ كىرىزىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سوۋېتنىڭ يىمىرىلىشى: تارىخىي بىر ئوخشىتىش ۋە كەلگۈسى مۆلچەر
شى جىنپىڭ ۋە خ ك پ  رەھبەرلىرى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىنى بىر «تارىخىي پاجىئە» سۈپىتىدە كۆرىدۇ ۋە بۇ ئاقىۋەتتىن قېچىشنى ئەڭ ئاساسىي ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنىڭ بىرى دەپ قوبۇل قىلغان. ئەمما ھەيران قالارلىق يېرى شۇكى، شىنىڭ «سوۋېت خاتالىقلىرىنى» تەكرارلىماسلىق نامى بىلەن يولغا قويغان سىياسەتلىرى، خىتاينى سوۋېتنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىنى ئەسلىتىدىغان ئاساسىي كېسەللىكلەرگە تېخىمۇ يېقىنلاشتۇرماقتا.
سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق (سۇنئىي ھالغا كېلىش) دەۋرى
لېئونىد بىرېژنېۋ رەھبەرلىكىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقى، 1970-يىللار ۋە 1980-يىللارنىڭ باشلىرىدا سىياسىي ئىسلاھاتلاردىن پۈتۈنلەي قاچىدىغان، ئىدېئولوگىيەلىك قاتتىقلىقنى ساقلايدىغان ۋە ياشىنىپ كەتكەن بىر رەھبەرلەر قوشۇنىنىڭ باشقۇرۇشىدىكى بىر «تۇرغۇنلۇق دەۋرى» نى باشتىن كەچۈرگەن. بۇ سىياسىي سۈنئىي ھال، ساقلانغۇسىز بىر شەكىلدە، ئىقتىسادىي يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئۈنۈمدارلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، سىستېمىنى ئىچىدىن چىرىتكەن. بۈگۈن خىتايدا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بىر ئەھۋال كۆرۈلمەكتە. شى، سىياسىي ئىسلاھات ئىشىكلىرىنى پۈتۈنلەي تاقىدى، پارتىيە ئىچى تەنقىد مېخانىزملىرى پۈتۈنلەي يوق قىلىندى ۋە ھەر تۈرلۈك قارار يەككە بىر رەھبەرنىڭ ئىرادىسىگە باغلىنىپ قالدى. بۇ سىياسىي قاتتىقلىق، ئىقتىسادىي ساھەدىمۇ ئۆزىنى كۆرسەتمەكتە. خۇسۇسىي ساھە ئۈستىدىكى بېسىمنىڭ ئېشىشى، تېخنىكا گىگانتلىرىغا قارىتىلغان «تۈزىتىش» پائالىيەتلىرى ۋە دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي رولىنىڭ قايتىدىن كۈچەيتىلىشى، خىتاينىڭ ئىلگىرىكى جانلىقلىقىنى يوقىتىشىغا ۋە بىر ئۈنۈمسىزلىك دولقۇنىغا كىرىشىگە سەۋەب بولماقتا.
يىخوڭ ليۇنىڭ كىرىزىس باشقۇرۇش توغرىسىدا ئېلىپ بارغان تەتقىقاتلىرى، بۇ ئەھۋالنى قوللايدىغان ماھىيەتتىدۇر [4]. ليۇغا كۆرە، خىتاي ھۆكۈمىتى SARS قاتارلىق چوڭ كىرىزىسلاردىن كېيىن سىياسەت ئۆزگىرىشلىرى قىلسىمۇ، بۇ ئۆزگىرىشلەر ئادەتتە ھاكىمىيەتنىڭ ئاساسىي مۇستەبىتلىك قۇرۇلمىسىغا چېقىلمايدىغان، تاشقى ئالامەتلەرگە قارىتىلغان تېخنىكىلىق تەڭشەشلەردۇر. كىرىزىسلار پەيدا قىلغان پۇرسەتلەر، قۇرۇلما خاراكتېرلىك ئىسلاھاتلار ئۈچۈن ئەمەس، پارتىيەنىڭ كونتروللۇقىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. بۇ، مەسىلىلەرنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنىڭ داۋاملىشىشىغا ۋە كىرىزىسلارنىڭ دەۋرىي ھالدا تەكرارلىنىشىغا زېمىن ھازىرلايدۇ، خۇددى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە بولغىنىغا ئوخشاش.
گورباچېۋنىڭ قىيىنچىلىقىغا خاتا رېتسىپ: ئىسلاھاتتىن قېچىشنىڭ بەدىلى
خ ك پ نىڭ رەسمىي بايانىغا كۆرە، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىنىڭ ئاساسىي جاۋابكارى مىخايىل گورباچېۋدۇر. ئۇلارغا كۆرە گورباچېۋ، «گلاسنوست» (ئاچقۇچلۇق) ۋە «پېرېسترويكا» (قايتا قۇرۇش) سىياسەتلىرى بىلەن پارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي كونتروللۇقىنى بوشىتىپ «تارىخىي بىر خاتالىق» ئۆتكۈزگەن ۋە جەرياننى كونترولدىن چىقارغان. شى جىنپىڭ، بۇ «ساۋاق» نى ئاساس قىلىپ، ھەر قانداق سىياسىي ياكى ئىدېئولوگىيەلىك بوشىشىشقا ھەرگىز يول قويماسلىق ئىستراتېگىيەسىنى قوللانغان. ئەمما بۇ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىگە قارىتا قويۇلغان ئىنتايىن يۈزەكى ۋە خاتا دىئاگنوزدۇر.
ئەسلىدە، سوۋېت سىستېمىسىنىڭ يىمىرىلىشى گورباچېۋ بىلەن باشلانمىغان. يىمىرىلىشنىڭ ئەسلى سەۋەبى، بىرېژنېۋ دەۋرىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق تۈپەيلىدىن، سىستېمىنىڭ ئۆزگەرگەن دۇنيا شارائىتىغا ماسلىشىش ئىقتىدارىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشىدۇر. گورباچېۋنىڭ ئىسلاھاتلىرى، ئاللىبۇرۇن ئۆلۈم ياتىقىدىكى بىر سىستېمىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن قىلىنغان، كېچىكىپ قالغان ۋە ئامالسىزلىق قىلىنغان بىر ئۇرۇنۇش ئىدى. شى جىنپىڭ، گورباچېۋنىڭ «خاتالىقىنى» تەكرارلىماسلىق نامى بىلەن ئىسلاھاتتىن قېچىپ ۋە كونتروللۇقنى مۇتلەقلەشتۈرۈپ، ھەيران قالارلىق بىر شەكىلدە، خىتاينى گورباچېۋدىن ئىلگىرىكى مەزگىلنىڭ، يەنى يىمىرىلىشنى ھازىرلىغان ئەسلى سەۋەب بولغان سىستېمىدىكى قاتماللىق ۋە تۇرغۇنلىشىش شارائىتىغا قايتۇرماقتا. ئۇ، كېسەللىكنىڭ ئۆزىنى (سىستېمىدىكى ئىقتىدارسىزلىقنى) ئەمەس، بەلكى ئالامىتىنى (كونترولنى يوقىتىشنى) داۋالاشقا تىرىشماقتا.
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، 21-ئەسىرنىڭ بۇ مۇھىم يول ئايرىمىدا، سىرتتا كۆرسەتكەن دۇنياۋى كۈچ نىشانى بىلەن ئىچىدە باشتىن كەچۈرگەن چوڭقۇر باشقۇرۇش كىرىزىس ئوتتۇرىسىدا قىسىلىپ قالغان، مۇرەككەپ بىر قىيىنچىلىق بىلەن يۈزلىشىۋاتىدۇ. بىر تەرەپتىن، خەلقئارالىق سىستېمىنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى يۆنىلىشىدە قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتقان، چوڭ نىشانلىق ۋە پۇرسەتپەرەس بىر ئاكتور سۈپىتىدە دۇنياۋى سەھنىگە چىقسا؛ يەنە بىر تەرەپتىن، لېنىنىست بىر پارتىيە ھاكىمىيىتىنىڭ قۇرۇلما خاراكتېرلىك ئاجىزلىقلىرى ۋە مەشرۇئىيەت مەسىلىلىرى، بۇ چوڭ تەسەۋۋۇرنىڭ ئاساسىنى خوراتماقتا. «پارتىيە-دۆلەت رېئالىزمى» نەزەرىيەسى، بېيجىڭنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئاخىرقى نىشانىنىڭ مىللىي گۈللىنىشتىن بەكرەك، كومپارتىيەنىڭ ھاكىمىيىتىنى قوغداش ئىكەنلىكىنى ئېنىق ھالدا ئوتتۇرىغا قويدى ۋە خەلقئارالىق سىستېمىغا بولغان پوزىتسىيەسىمۇ بۇ ئاساسىي غەم تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلمەكتە.
ئىچىدە بولسا، شى جىنپىڭنىڭ قۇرغان ھەددىدىن زىيادە مەركەزلەشتۈرۈلگەن، شەخسەنلەشتۈرۈلگەن ۋە ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن قاتتىقلاشقان باشقۇرۇش شەكلى، ھاكىمىيەتنىڭ تارىخىي جەھەتتىن ئەڭ چوڭ كۈچى بولغان جانلىقلىق ۋە ماسلىشىشچانلىق ئىقتىدارىنى يوقاتماقتا. تۈزۈملەشكەن بىر ۋارىسلىق مېخانىزمىنىڭ بولماسلىقى، ئىقتىسادىي مودېلنىڭ قۇرۇلما خاراكتېرلىك مەسىلىلىرى ۋە ئاشقان ئىجتىمائىي نارازىلىق، سىستېمىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك داۋاملىشالايدىغانلىقىنى ئېغىر دەرىجىدە سوئال ئاستىغا ئالماقتا. سوۋېت ئىتتىپاقى مىسالى، سىياسىي ئىسلاھاتلاردىن قېچىشنىڭ ۋە قاتتىق بىر ئىدېئولوگىيەلىك كونترولنىڭ، بىر ھاكىمىيەتنى قۇتقۇزۇشنىڭ ئورنىغا ئۇنى قانداق قىلىپ تېخىمۇ ئاجىز ھالغا كەلتۈرەلەيدىغانلىقىنىڭ تارىخىي بىر ئىسپاتى سۈپىتىدە ئەھمىيىتىنى ساقلاپ كەلمەكتە.