تىموتىي ھىسنىڭ «خىتاي ئارمىيەسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىدىكى رولى» توغرىسىدىكى ماقالىسىگە نەزەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەيۋەن مەسىلىسى: ھەربىي ئىشغالىيەت ئەمەس، سىياسىي بويسۇندۇرۇش
ماقالىنىڭ ئەڭ جەلپ قىلارلىق ۋە بەلكىم ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قوزغايدىغان قىسمى تەيۋەن مەسىلىسى ھەققىدىكى ئانالىزدۇر. غەرب تاراتقۇلىرىدا «خىتاي 2027-يىلىغىچە تەيۋەنگە ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن» دېگەن قاراش كەڭ تارقالغان بولسىمۇ، تىموتىي ھېس بۇ قاراشنىڭ خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ ئەمەلىي تەپەككۇرىغا ماس كەلمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭ ئانالىزىچە، بېيجىڭ تەيۋەن مەسىلىسىنى ساپ «ھەربىي مەسىلە» دەپ قارىمايدۇ، بەلكى ئۇنى بىر «سىياسىي مەسىلە» دەپ تونۇيدۇ. بۇ تونۇش، مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۇسۇلىنىڭمۇ ھەربىي بولماسلىقى كېرەكلىكىنى بەلگىلەيدۇ.
ئاپتورنىڭ قارىشىچە، خىتاي ئۈچۈن تەيۋەنگە ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇش ئېچىشنىڭ تەننەرخى ۋە خەتىرى ئىنتايىن يۇقىرى. بۇنداق بىر ئۇرۇش خىتاينىڭ نەچچە ئون يىللىق ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى ۋەيران قىلىپ، خەلقئارالىق ئورنىنى يوقىتىپ، ھەتتا كومپارتىيەنىڭ ھاكىمىيىتىنىمۇ خەتەرگە ئىتتىرىشى مۇمكىن. شۇڭا، خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ ھەقىقىي ئىستراتېگىيەسى «ئۇرۇش قىلماي بويسۇندۇرۇش»تىن ئىبارەت سۈنزىچە پەلسەپەگە تايىنىدۇ. بۇ يەردە ئازاتلىق ئارمىيەنىڭ رولى بىۋاسىتە ھۇجۇم قىلىش ئەمەس، بەلكى تەيۋەننى قورقۇتۇش ۋە ئامېرىكانىڭ ئارىلىشىشىنى توسۇش ئۈچۈن «ھەيۋە» كۆرسىتىشتىن ئىبارەت.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھازىر تەيۋەنگە قارشى «كۈلرەڭ رايون» (Gray Zone) تاكتىكىسىنى ئاساسلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. بۇ تاكتىكىنىڭ ئاساسلىق ئىجراچىلىرى دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتى (Coast Guard) ۋە دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى (Maritime Militia) بولۇپ، ئۇلار رەسمىي ئارمىيە بولمىغاچقا، ئۇلارنىڭ ھەرىكىتى ئۇرۇش سەۋەبى دەپ قارالمايدۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە تەيۋەننىڭ دېڭىز-ھاۋا تەۋەلىكىنى قىسىپ، پىسخىكىلىق بېسىم پەيدا قىلىدۇ. ئازاتلىق ئارمىيە بولسا ئارقا سەپتە تۇرۇپ، بۇ كۈچلەرگە تىرەك بولىدۇ، لېكىن ئالدىنقى سەپتە بىۋاسىتە توقۇنۇشتىن ساقلىنىدۇ.
تىموتىي ھىس يەنە شۇنى تەكىتلەيدۇكى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تەيۋەن ئەتراپىدىكى مانېۋىرلىرى كۆپىنچە سىياسىي سىگنال بېرىش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ مانېۋىرلار تەيۋەن خەلقىدە ئۈمىدسىزلىك پەيدا قىلىش ۋە تەيۋەن ھۆكۈمىتىنى سۆھبەت ئۈستىلىگە كېلىشكە مەجبۇرلاش ئۈچۈن پىلانلانغان. يەنى، خىتاينىڭ مەقسىتى تەيۋەننى خارابىلىككە ئايلاندۇرۇش ئەمەس، بەلكى ئۇنى ساق ھالەتتە يۇتۇۋېلىش بولغاچقا، ھەربىي كۈچ پەقەت «بېسىم قورالى» سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ.
ئاپتورنىڭ بايانىچە، خىتاي رەھبەرلىكى ۋاقىتنىڭ ئۆز تەرىپىدە ئىكەنلىكىگە، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، تەيۋەننىڭ ئاخىرى چوڭ قۇرۇقلۇققا قوشۇلۇپ كېتىشتىن باشقا ئامالى قالمايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. شۇڭا، جىددىي ھەربىي تەۋەككۇلچىلىككە قارىغاندا، «ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق» بېيجىڭنىڭ تاللىشى بولۇپ قالماقتا. بۇ نۇقتا، غەربتىكى «خىتاي ئۇرۇشقا تەييارلىنىۋاتىدۇ» دېگەن ۋەھىمىلىك قاراشلارغا نىسبەتەن سوغۇققان بىر رەددىيە ھېسابلىنىدۇ.
ئەلۋەتتە، بۇ ئانالىز خىتاينىڭ ھەربىي تەييارلىق قىلمايۋاتقانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، خىتاي ئارمىيەسى ھەر قانداق ئېھتىماللىققا قارشى تەييارلىقنى كۈچەيتىۋاتىدۇ. ئەمما ئاپتورنىڭ نۇقتىسى شۇكى، بۇ تەييارلىقنىڭ تۈپ مەقسىتى ئۇرۇشنى باشلاش ئەمەس، بەلكى قارشى تەرەپنى ئۇرۇش قىلىش ئىرادىسىدىن ۋاز كەچتۈرۈشتۇر. يەنى، ئەڭ ياخشى غەلىبە ئۇرۇشسىز قولغا كەلتۈرۈلگەن غەلىبىدۇر.
ئىچكى كىرىزىس: «تىنچلىق كېسىلى» ۋە ئىشەنچ كەمچىللىكى
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر چوڭقۇر نۇقتا خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تاشقى ھەيۋىسى بىلەن ئىچكى ئاجىزلىقى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتتۇر. تىموتىي ھىسنىڭ كۆزىتىشىچە، خىتاي رەھبەرلىكى، بولۇپمۇ شى جىنپىڭ، ئۆز ئارمىيەسىنىڭ ھەقىقىي جەڭگىۋارلىقى ۋە سىياسىي سادىقلىقىغا نىسبەتەن ئېغىر گۇماندا تۇرماقتا. بۇ گۇمان، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە تېخىمۇ كەسكىن ھەربىي ھەرىكەتلەرنى قوللىنىشتىن توسۇپ تۇرۇۋاتقان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىدۇر.
ئاپتور بۇ يەردە «تىنچلىق كېسىلى» (Peace Disease) دېگەن ئاتالغۇنى ئىشلىتىدۇ. خىتاي ئارمىيەسى 1979-يىلىدىكى ۋىيېتنام ئۇرۇشىدىن بۇيان ھېچقانداق چوڭ كۆلەملىك ئەمەلىي ئۇرۇشقا قاتنىشىپ باقمىغان. نەتىجىدە، ئارمىيەدە ئەمەلىي جەڭ تەجرىبىسى كەمچىل بولۇش، مەشىقلەرنىڭ شەكىلۋازلىققا ئايلىنىپ قېلىشى ۋە قوماندانلىق سىستېمىسىنىڭ سىناقتىن ئۆتمىگەنلىكى قاتارلىق مەسىلىلەر ئېغىر. زامانىۋى قوراللار قانچىلىك ئىلغار بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇنى ئىشلىتىدىغان ئادەملەرنىڭ تەجرىبىسىزلىكى خىتاي رەھبەرلىكىنى ئەنسىرىتىدىغان ئەڭ چوڭ مەسىلىدۇر.
بۇنىڭدىن باشقا، ئارمىيە ئىچىدىكى چىرىكلىك مەسىلىسى تېخىچە تولۇق ھەل بولغىنى يوق. يېقىنقى يىللاردا خىتاينىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا قىسىملىرى  ۋە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېراللارنىڭ، جۈملىدىن لى شاڭفۇ قاتارلىقلارنىڭ ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىنىشى ۋە تەكشۈرۈلۈشى، ئارمىيە ئىچىدىكى چىرىكلىكنىڭ يىلتىزىنىڭ قانچىلىك چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ تازىلاش ھەرىكەتلىرى شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيەگە بولغان ئىشەنچىسىنىڭ تۆۋەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. بىر باش قوماندان ئۆزىنىڭ گېنېراللىرىغا ئىشەنمىسە، ئۇلارغا چوڭ ئۇرۇشلارنىڭ قوماندانلىقىنى تاپشۇرۇشى ناتايىن.
ماقالىدە يەنە پارتىيەنىڭ ئارمىيەنى كونترول قىلىش مېخانىزمىنىڭ (سىياسىي كومىسسارلار تۈزۈمىنىڭ) ئارمىيەنىڭ قارار چىقىرىش سۈرئىتىنى ئاستىلىتىپ قويىدىغانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ. زامانىۋى يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۇرۇشلاردا تېز قارار چىقىرىش ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ، ئەمما خىتاي ئارمىيەسىدىكى قوش باشلىقلىق تۈزۈم (ھەربىي قوماندان ۋە سىياسىي كومىسسار) بۇ جەرياننى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋېتىدۇ. بۇمۇ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىدىكى «باش رولچى» بولۇشىغا توسالغۇ بولىدىغان ئامىلدۇر.