«خىتاينىڭ ئوبرازى ھەققىدىكى 2025-يىللىق يەر شارىۋى تەكشۈرۈش»كە باھا (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە يەرشارى ۋاقىت گېزىتى (环球时报) تەتقىقات ئورنى تەرىپىدىن 2026-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ ئوبرازى ۋە ئۇنى چۈشىنىش:  2025-يىللىق يەر شارىۋى تەكشۈرۈش» ناملىق دوكلاتنى ئاساس قىلىدۇ. 46 دۆلەتتە ئېلىپ بېرىلغان بۇ تەكشۈرۈش، خىتاينىڭ سىياسىي ئۇقۇملىرى، ئىقتىسادىي قۇدرىتى ۋە يەر شارىۋى تەسىر كۈچىگە بولغان خەلقئارالىق باھالارنى سىستېمىلىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەزكۇر تەھلىل دوكلاتتىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدىغان ئۇتۇقلارنى ئوبيېكتىپ قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭغا يوشۇرۇنغان مېتودولوگىيەلىك بىر تەرەپلىمىلىك ۋە سىياسىي يوپۇقلارنى سوغۇققانلىق بىلەن باھالاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
سىياسىي ئۇقۇملارنىڭ خەلقئارالىشىشى ۋە قانۇنىيلىق مەسىلىسى
دوكلاتنىڭ كىرىش بۆلىكىدە شى جىنپىڭ ئىدىيەسىگە ئائىت «ئورتاق تەقدىرداشلار گەۋدىسى» ۋە «يەر شارىۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى» قاتارلىق ئۇقۇملارنىڭ خەلقئارادىكى ئېتىراپ قىلىنىش نىسبىتى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. بۇ نۇقتىدا، خىتاينىڭ ئۆز سىياسىي ئاتالغۇلىرىنى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئېھتىياجىغا ماس ھالدا تەقدىم قىلالىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ. بۇ خىل ئۇقۇملارنىڭ 80% تىن يۇقىرى قوللاشقا ئېرىشىشى، خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ «يۇمشاق كۈچ» يارىتىش جەھەتتە مەلۇم نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
بۇ ئىجابىي كۆرۈنۈشنىڭ كەينىدە جىددىي تەھلىل قىلىنىشقا تېگىشلىك بىر قاتار مەسىلىلەر يوشۇرۇنغان. دوكلاتتا بۇ ئۇقۇملارغا بېرىلگەن «ئېتىراپ» پەقەت نوقۇل ئۇقۇم جەھەتتىكى قوشۇلۇش بولۇپ، سىياسىي ئەمەلىيەتتىكى ئىنسان ھەقلىرى، دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك ئۆلچەملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. تەكشۈرۈشنىڭ مېتودولوگىيەسىدە «ئېتىراپ قىلىش» نىڭ مەنبەسى سۈپىتىدە خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بار دۆلەتلەرنىڭ زىيادە كۆپ تاللىنىشى، سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئوبيېكتىپلىقىغا تەسىر يەتكۈزگەن دەپ قاراشقا بولىدۇ. خەلقئارا سىياسىي پەنلەر نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، سىياسىي ئۇقۇملارنىڭ قوللاشقا ئېرىشىشى ئۇنىڭ «توغرىلىقى» نى ئەمەس، بەلكى «تەشۋىقات ئۈنۈمى» نى ئىسپاتلايدۇ[1].
ئىقتىسادىي تەرەققىيات رېئاللىقى ۋە مەنپەئەت بوشلۇقى
خىتاي ئىقتىسادىنىڭ 2025-يىلىدىكى تەرەققىياتىغا بولغان دۇنياۋى ئىشەنچنىڭ 80% تىن ئاشقانلىقى دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسلىق نەتىجىلەرنىڭ بىرىدۇر. خىتاينىڭ دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە بولۇش سۆپىتى بىلەن، يەر شارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئورنىنى ساقلاپ كەلگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشقا بولىدۇ. پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى ئىلگىرىلەشلەر، بولۇپمۇ يېشىل ئېنېرگىيە ۋە سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى نەتىجىلەرنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايغا بولغان ئوبيېكتىپ قىزىقىشىنى قوزغىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
دوكلاتتا خىتاي ئىقتىسادىنىڭ «مۇقىم ئېشىشى» گە بېرىلگەن باھا، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي تايىنىشچانلىقىنىڭ يەنىلا كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۈچۈن خىتاي بىلەن سودا قىلىش، غەرب دۆلەتلىرى قويغان سىياسىي شەرتلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ «ئاسان» دەپ قارالماقتا. بۇ خىل قاراش خىتاينىڭ يەر شارى جەنۇبىدىكى تەسىر كۈچىنى مەلۇم دەرىجىدە مۇستەھكەملىگەن.
بۇ بۆلەكتە مۇھىم بىر كەمچىلىك شۇكى، دوكلات خىتاي ئىقتىسادى دۇچ كېلىۋاتقان ئىچكى كىرىزىسلارنى، مەسىلەن، ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ چېكىنىشى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز مەسىلىسىنى پۈتۈنلەي كۆرمەسكە سالغان. تەكشۈرۈش نەتىجىسى رېئال ئىقتىسادىي مەنزىرىنى تەسۋىرلەشتە ئەمەس، بەلكى پەقەت سىرتقى ئوبرازدىلا توختالغان بولۇپ، بۇنىڭ ئوقۇرمەنلەرنى خىتاي ئىقتىسادىدا ھېچقانداق خەتەر يوقتەك بىر تەسەۋۋۇرغا خاتا يېتەكلەپ قويۇش ئېھتىمالى بار.
تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خىتاي ئىقتىسادىغا بولغان ئىشەنچىنىڭ يۇقىرى بولۇشى، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ئۆز دۆلىتىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن خىتاي مەبلىغىگە بولغان ئېھتىياجىدىن كەلگەنلىكىنى پەرەز قىلىش مۇمكىن. بۇنى نوقۇل ھالدا خىتاي ئىقتىسادىي ئەندىزىسىنىڭ «ئەۋزەللىكى» دەپ چۈشەندۈرۈش ئاكادېمىك نۇقتىدىن يېتەرلىك ئەمەس. مەنپەئەت بىلەن سىياسىي ئوبراز ئوتتۇرىسىدىكى بۇ باغلىنىش، دوكلاتنىڭ ئوبيېكتىپلىق دەرىجىسىگە كۆلەڭگە چۈشۈرگەن[2].
پەن-تېخنىكا سەۋىيەسىگە بېرىلگەن يۇقىرى باھا خىتاينىڭ «تېخنىكا مۇستەقىللىقى» ئىستراتېگىيەسىنىڭ سىرتقى دۇنيادا كۈچلۈك ئەكىس سادا پەيدا قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن دوكلاتتا خىتاي تېخنىكىلىرىنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىككە بولغان تەھدىتلىرى ھەققىدىكى ئەندىشەلەرگە ئورۇن بېرىلمىگەنلىكىنى تەنقىدىي كۆز بىلەن كۆرۈش لازىم. بۇ، خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا ئوبرازىنى بىر تەرەپلىمە ھالدا ئىجابىي كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.
خىتاي-ئامېرىكا رىقابىتى ۋە ئوبراز جېڭى
دوكلاتتىكى ئەڭ تالاش-تارتىشلىق نۇقتىلارنىڭ بىرى، خىتايغا بولغان ئىجابىي باھانىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن يۇقىرى بولغانلىقىدۇر. بۇ نۇقتىدا، خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردا تاراتقۇ ۋە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشقا زور مەبلەغ سېلىپ، ئۆزىنىڭ خەلقئارا تاراتقۇ ساھەسىدىكى تەسىر كۈچىنى ئۈنۈملۈك ئاشۇرغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ. بۇ خىل نەتىجە خىتاي تەشۋىقات سىستېمىسىنىڭ ئالدىن پىلانلانغان غەلىبىسى سۈپىتىدە باھالىنىدۇ.
دوكلاتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاموژنا بېجى ۋە بىر تەرەپلىمە زومىگەرلىك سىياسەتلىرىگە قارشى تۇرۇش نىسبىتىنىڭ يۇقىرىلىقى كۆرسىتىلگەن. بۇ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى تاشقى سىياسىتىگە بولغان مەلۇم نارازىلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. خىتاينىڭ بۇ نارازىلىقتىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى «كۆپ قۇتۇپلۇق تەرتىپنىڭ قوغدىغۇچىسى» قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقى ئېنىق كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ.