ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئەھۋالنىڭ تەكرارلىنىۋاتقانلىقى كۆرۈلمەكتە. چەكلىمىسىز ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە بولىدىغان ئىشلاردىن كۆپ نەرسىگە ۋەدە قىلماقتا ۋە دۆلەت زېمىنىغا قالايمىقانچىلىق خەۋپى يەتكۈزمەكتە. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ھەردائىم بۇ پىرىنسىپنىڭ ئىجادچىلىرىغا ھۇجۇم قىلدى. سوۋېت ئىتتىپاقى (پات – پات يۇگوسلاۋىيە تەرىپىدىن قوللاپ – قۇۋۋەتلەنگەن ھالدا) ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى پىرىنسىپلىرىنىڭ ب د ت شەرتنامىسىگە ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىلىرىگە كىرگۈزۈلۈشىگە مۇستەملىكىچى تۈزۈملەرنى ئاجىزلىتىش مەقسىتىدە – ئەلۋەتتە ئۆز جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ئوخشاش تەلەپلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئېھتىمالىنىڭ بارلىقىنى ئويلاپ قويماستىن – باشلامچى بولدى.  uti possidetis  قائىدىسىنىڭ تەتبىقلىنىشى ئارقىلىق جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ چېگرالىرى مۇقىملاشتۇرۇلدى. فېدېراتىپ رايونلارنىڭ مۇستەقىللىق ھوقۇقى، ھەتتا مەجبۇرىيىتى بارلىقى قوبۇل قىلىنىۋاتقان بولسىمۇ، جۇمھۇرىيەتلەردە ياشاۋاتقان خەلقلەرگە بۇ ھوقۇق بېرىلمىدى.
1966 – يىلىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسىدا چەكلىمىسىز ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئورۇن بېرىلگەن بولسىمۇ، جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ چېگرالىرىغا ئالاقىدار بىر بەلگىلىمىگە ھېچبىر يەردە ئورۇن ئالمىدى. بۇ دائىرىدە ئىككى تېمىنىڭ پائال ئىكەنلىكى كۆرۈلمەكتە:
–  سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە يۇگوسلاۋىيە جۇمھۇرىيەتلىرى ئۈچۈن قوبۇل قىلىنغان uti possidetis  قائىدىسى تاھازىرغىچە بىر ئومۇمىي پىرىنسىپقا ئايلىنىپ بولمىدى. خۇسۇسەن ھەرخىل ئېتنىك گۇرۇپپىلار ئارىلىشىپ ياشايدىغان ۋە توپوگرافىيە جەھەتتىن مۇرەككەپ رايونلارنى باشقۇرغان كونا مۇستەملىكىچى دۆلەتلەر ئىچكى مەمۇرىي چېگرالارنى ئاساس قىلغان ھالدا سىياسىي چېگرالارنىڭ سىزىلىشىنى رەت قىلماقتا. ھىندىستاندا، ھىندونېزىيەدە ياكى نىگېرىيەدە uti possidetis  قائىدىسىگە قەتئىي قارشى تۇرۇلدى. uti possidetis  قائىدىسىگە قارشى چىققان دۆلەتلەر ب د ت دە ئۆزگىچە بىر قاراشنى ياقلىدى. ھىندىستان 1966 – يىلىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسىغا قارشى «ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى پەقەت چەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ياشايدىغان خەلقلەرگە بېرىلگەن بىر ھوقۇق بولۇپ، ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئىگە مۇستەقىل دۆلەتلەرنىڭ ياكى مىللىي ماسلىشىشنىڭ ماھىيىتىنى تەشكىل قىلىدىغان خەلق ياكى مىللەتنىڭ بىر پارچىسى تايانچ قىلالايدىغان بىر ھەق ئەمەستۇر» دېگەن مەزمۇندا بىر ئىزاھات بايانات بەردى.[28]
–  يەنە بىر تەرەپتىن سوۋېت ئىتتىپاقى جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ چېگرالىرىنىڭ ئومۇمەن قوبۇل قىلىنغان چېگرالار ئىكەنلىكىنى ئېيتىش قىيىن. بۇ چېگرالار تېڭىلغان چېگرالار ئىدى. كوسوۋو مەسىلىسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنىڭ سەۋەبىمۇ بۇدۇر. يېڭى، كۈچكە ئىگە شەكلىي پوزىتسىيە ئاساس قىلىنغان تەقدىردە، سابىق سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرىدىن مۇستەقىل دۆلەتلەرنىڭ شەكىللەندۈرۈلۈشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئىزاھاتىغا ئەتراپلىق قاراش ئاساس قىلىنغىنىدا، قوشنا ئېتنىك گۇرۇپپىلاردىن پەرقلىق، ئۆزىنىڭ مىللىي ئېڭىغا ئىگە ۋە يېرىم يېپىق رايوندا ھەرىكەت قىلىۋاتقان بىر گۇرۇپپا بولغان كوسوۋولۇق ئالبانلارنىڭ مۇستەقىللىقىنى ھىمايە قىلىش مۇمكىن. كوسوۋونى قوللايدىغان كۈچلەر بۇ مىسالنى چىقىش قىلغان ھالدا ئوتتۇرىغا چىقىش ئېھتىمالى بولغان ئەھۋاللاردىن ئۆزىنى قاچۇردى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە ھەممە ئىش كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقىغا پايدىلىق شەكىلدە ئىلگىرىلىدى. بۇ نۇقتىدا ئەستىن چىقىرىلماسلىقى كېرەك بولغان نۇقتا، چەكلىمىسىز ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ تەرەپلەرنىڭ تەلەپ قىلغىنىدىنمۇ كۆپ نەرسىنى ۋەدە قىلىدىغانلىقى ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا قارشى مۇداپىئە ئۇرۇشىنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقىدۇر. بۇ قارشى كۈرەش پارچىلىنىش سۈرئىتىنى ئاستىلىتىشى مۇمكىن، بىراق توسۇپ قالالمايدۇ.