ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاللاھ بارلىق مەۋجۇدىيەتلەرگە ئوخشىمايدىغان قىلىپ يارىتىش پىلانىغا داخىل قىلغان، ئەقىل ئىشلىتىش قابىلىيىتىگە ئىگە قىلغان، يەر يۈزىنى گۈللەندۈرۈش مەسئۇلىيىتىنى يەلكىسىگە يۈكلىگەن ۋە بۇلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش شەرىپىنى ھېس قىلسۇن دەپ « ھۆرلۈك » بېرىلگەن ئىنساننىڭ، ھەر خىل باھانە – سەۋەبلەر بىلەن ھۆرلۈكى بوغۇلماقتا، كائىناتتىكى ئىمتىيازىغا سەۋەب بولغان تالانتلىرى تارتىۋېلىنىپ، ئىچكى تۇيغۇسى ( پىروگراممىلانغان بۇيرۇق ) بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان ماشىنا ئادەم دەرىجىسىگە چۈشۈرۈپ قويۇلماقتا.
قابىلىيەتلىرىنى ئاكتىپ ئىشلەتمەسلىك سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ئاجىزلىق ۋە ئۈمىد – ئارزۇلىرىنىڭ ئەمەلگە ئاشماسلىقى تۈپەيلىدىن مەيدانغا كەلگەن ئۈمىدسىزلىك، كىشىنى ھۆرلۈك مونوپوللىرىنىڭ مول – ھوسۇللۇق مۇنبەت تۇپرىقىغا ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ. بۇ ئۈمىدسىزلىك ۋە بۇرۇقتۇملۇق كىشىدە پەيدا قىلغان بوشلۇق، جەمئىيەتنى شەكىللەندۈرۈش ھوقۇقىنى چاڭگىلىدا تۇتقان قانۇن چىقارغۇچىلار ۋە شەرھلىگۈچىلىرى تەرىپىدىن تولدۇرۇلىدۇ. نەتىجىدە ئىنسان مەۋجۇت جەمئىيەتنىڭ شەرتلىرىگە مۇۋاپىق شەكىلدە قايتىدىن شەكىللەندۈرۈلىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا تۇغۇلۇشتىنلا ھۆر ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئىنساننىڭ ھۆرلۈك تەلىپى، پەقەت مەنىۋى دۇنيادىكى قوبۇل قىلىشتىن ھالقىپ كېتەلمەيدۇ. خۇدا تەرىپىدىن ئەركىن يارىتىلغان ئىنسان جەمئىيەتنىڭ بېسىمى بىلەن يەرلىك ئادەتلەرگە، ھەر تەرەپتىن مۇھاسىرە قىلىنغان ماكاننىڭ تەۋرەنمەس قائىدىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۆرپ – ئادەتلەرگە مەھكۇم قىلىنىدۇ. ئىنسان ھېچقاچان « خوجايىن »سىز قالمايدۇ. ئۇ ھەمىشە قانۇن، ( ئاتالمىش ) ئەخلاق قائىدىسى، ئۆرپ – ئادەتلەر قىسقۇچى ئارىسىدا ياشايدۇ. بەزىدە ئۇ ئۆزى ھېس قىلغان، كۆپىنچە ۋاقىتتا بولسا ئۆزى ھېس قىلمايدىغان قائىدە – تۈزۈملەرگە كۆندۈرۈلىدۇ. ئۇ ئەركىنلىكنىڭ ماھىيىتىگە پۈتۈنلەي زىت ھالدا «مۇۋاپىق»قا ماسلىشىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئادىمىيلىكى ۋە كىملىكىنى قولغا كەلتۈرىدىغان خىرىسقا دۇچار قىلىنىدۇ. بۇ خىل مەجبۇرلاش ۋە بىرلىككە كەلتۈرۈش بەزىدە دىن، بەزىدە قانۇن، بەزىدە ئەخلاق، بەزىدە ئۆرپ – ئادەت ۋە ئەنئەنە مەپكۇرىسى ئاستىدا ئۆزىنى نامايان قىلىدۇ.
فىترەت ئۇقۇمى، ئىنسانلارنىڭ ھەم ئىچكى ئېزىقتۇرۇشقا ( شەيتان، ۋەسۋەسە )، ھەم تاشقى تەرەپتىن يۈزلەندۈرۈشلەرگە قارشى چىقىش نۇقتىسى بولۇپ، ئۇ ھايات كەچۈرۈش تەڭشەكلىرىنىڭ بۇزۇلۇپ – بۇزۇلمىغانلىقىنى ئۆزى تەرىپىدىن تەكشۈرۈپ تۇرىدىغان ئاساسلىق مەۋجۇدىيەت ئۇلىدۇر. بارلىق ئىنسانلاردا بۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوبۇل قىلىش، جىسمانىي تەرەپنى مەنىۋى تەرەپ بىلەن بىرلەشتۈرۈش ياكى يېپىق كائىنات شەكىللەندۈرۈش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغانلىقتىن، بۇ پەقەت ئىنسان ئىرادىسىنى مۇنازىرە قىلىشتىن ھالقىپ كېتىدۇ. بۇ سەۋەبتىن، مۇناسىۋەتلىك ئايەت ئىنسانلارنىڭ فىترىتى ھەققىدە توختالغاندا، ئاللاھنىڭ فىترىتىنىمۇ ( بۇ فىترەتنى ئاتا قىلغۇچى مەۋجۇدىيەت چۈشەنچىسىنىمۇ ) قوشۇپ تەكىتلەيدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
Adang, Camilla, ‚Islam as the Inborn Religion of Mankind: The Concept of Fitrah in the Works of Ibn Hazm,‛ al-Qantara, 21 (2000): 391-410.
Ahmed b. Hanbel, Musned, thk. Şuayb el-Arnavût.
Alsan, Necip, Çağımızı Hazırlayan Düşünce, Eylem ve Düşünce Açısından XIX. Yüzyıl, İstanbul: 1967.
Aygün, Fatma, ‚Allah’ın Varlığını Bilmeye İlişkin Mâturîdî’nin Fıtrat Delili (Hilkat Delili)‛, Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 4/4 (2015): 93125.
Bauman, Zygmunt, Yasa Koyucular ve Yorumcular, İstanbul: Metis Yayınları, 1996.
Benslame, Fethi, İslam’ın Psikanalizi, çev. Işık Ergüden, İstanbul: İletişim Yay., 2005.
Brohi, Allahbukhsh, ‚The Qur’an and Its Impact on Human History‛, Islam: Its Meaning and Message, ed., K. Ahmad and S. Azzam, Londra: 1975,
Ebû Dâvûd, Sünne, 4716.
Ebû Hanîfe, el-Fıkhu’l-Ekber (İmam A’zam’ın Beş Eseri içinde), nşr. Mustafa Öz, 4. bs., İstanbul: MÜİFV Yay., 2008.
Gazâlî, Munkız.
Griffel, Frank, ‚The Harmony of Natural Law and Shari’a in Islamist Theology,‛, Shari’a: Islamic Law in the Contemporary Context, ed. F. Griffel and A. Amanat (Stanford: Stanford University Press, 2007), 3861.
Griffel, Frank, ‚Al-Ghazali’s Use of ‚Original Human Disposition‛ (Fitra) and Its Background in the Teachings of al-Fârâbî and İbn Sina‛, The Muslim World, 102 (2012): 1-32.
Hâdimî, Berîka, çev. B. Çetiner v.dğr., İstanbul: Karaman Yay., 1989.
Holtzman, Livnat, ‚Human Choice, Divine Guidance and Fitra Tradition: The Use of Hadith in Theological Treatises by Ibn Taymiyya and Ibn Qayyim al-Jawziyya‛, Ibn Taymiyya and his Times (Studies in Islamic Philosophy), ed. Yossef Rapoport and Shahab Ahmed, (Oxford: 2010), 163-88.
İbn Abdilberr, et-Temhîd, Titvân: 1987.
İsfehânî, Râgıb, Müfredât, thk. Muhammed Seyyid Kîlânî, Beyrut: Dâru’lMeârif, ts.
Jabre, Farid, Essai sur le lexique de Ghazali (Beirut: Librairie Orientale, 1985.
Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân, nşr. Ebû İshâk İbrâhîm, Kahire: 1966-67.