تەتقىقات ماقالىسى ھەققىدە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەتقىقات ماقالىسى دېگەن نېمە؟
ئاپتورنىڭ مەلۇم بىر تېمىنى تەتقىق قىلىشى  زۆرۈر بولغان  ھەر قانداق ماقالە تەتقىقات ماقالىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. مۇتلەق كۆپ ساندىكى ماقالە  مەلۇم بىر قاراشنى ئاساس قىلىدىغان ۋە ئاپتورنىڭ نۇقتىئىنەزەرى ياكى قارىشى بىلەن يېزىلغان يازمىلار بولسا، تەتقىقات ماقالىسى ئوبيېكتىپ ھەقىقەتلەرنى يەنى  ئەمەلىيەتنى ئاساس قىلىدۇ.
تەتقىقات ماقالىسى سىزدىن بىر تېما ھەققىدە پىكىر ھاسىل قىلىشنى ، بۇ تېمىدا ئىزدىنىش ئېلىپ بېرىشنى ۋە  تېما ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان مۇتەخەسسىسلەرنىڭ مەلۇماتلىرىنى ئىگىلەشنى ، ئاندىن كەڭ دائىرىلىك ۋە چوڭقۇر ئىزدىنىشىڭىز نەتىجىسىدە  ئېرىشكەن ئۇچۇر-مەلۇماتلار  بىلەن ئۆزىڭىزنىڭ كۆز قارىشى ۋە تەشەببۇسىڭىزنى قۇۋەتلىشىڭىزنى تەلەپ قىلىدۇ.
تەتقىقات ماقالىسى بىلەن دىسسېرتاتسىيە ماقالىسىنىڭ قانداق پەرقى بار؟
دىسسېرتاتسىيە ماقالىسى ئالىي مائارىپ ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئىلمىي ئۇنۋان ياكى ئوقۇشتا لاياقەتلىك بولۇش ئۈچۈن يازغان  ماقالىنى كۆرسىتىدۇ.  ئۇ ئادەتتە تەتقىقات ماقالىلىرىدىن ئۇزۇن بولۇپ ، تاماملاشقا بىر قانچە يىل ۋاقىت كېتىدۇ. ئادەتتە ئاسپىرانتلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇ تەتقىقاتلار  بىر مەسلىھەتچى ئاكادېمىكنىڭ نازارىتى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ.
تەتقىقات ماقالىسى بىلەن دىسسېرتاتسىيە ماقالىسىنىڭ ئەڭ چوڭ پەرقى شۇكى ، بىرىنچىسى ئىلگىرى باشقىلار تەرىپىدىن تەتقىق قىلىنغان ۋە چۈشەندۈرۈلگەن بەزى پاكىت ۋە ھەقىقەتلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ ، ئىككىنچىسى كونكرېت ئىلمىي سوئال ياكى بايان  جۈملىسى بىلەن باشلىنىپ ، يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەتقىقات ۋە يېڭى بايقاشلارنى ئېلىپ بارىدۇ. بۇ بىر دىسسېرتاتسىيە ماقالىسىنىڭ ئاپتورنىڭ مەلۇم ساھەگە مۇناسىۋەتلىك ئەسلى تەتقىقات ۋە نەتىجىلەرنى تەپسلىي بايان قىلىشنى كېرەكلىكىدىن دېرەك بەرسىمۇ ، تەتقىقات ماقالىسىنى پەقەت كەڭ كۆلەمدىكى تەتقىقات ئارقىلىقمۇ تاماملىغىلى بولىدۇ.
تەتقىقات ماقالىسى بىلەن دىسسېرتاتسىيە ماقالىسىنىڭ يەنە بىر پەرقى شۇكى ، ئىلمىي مۇھىتتا ياكى كونتېكىستا تەتقىقات ماقالىسى ئادەتتە بىر تېما ياكى دەرسنىڭ بىر قىسمى بولۇپ ، ئايرىم تېما ھېسابلانمايدۇ. لېكىن  دىسسېرتاتسىيە ماقالىسى ئادەتتە ئايرىم قۇرۇلما دەپ قارىلىدۇ ، بىر ئۇنىۋېرسىتېت پروفېسسورى ياكى باشقا بىر ئاكادېمىكنىڭ نازارىتىنى، يېتەكچىلىكىنى تەلەپ قىلىدۇ ۋە مۇستەقىل ھالدا باھالىنىدۇ.
تەتقىقات ماقالىلىرىنىڭ تۈرلىرى
نۇرغۇن ئوخشىمىغان تەتقىقات ماقالىلىرى بار. ھەر بىر تەتقىقات ماقالىسى پەرقلىق تەييارلىقنى تەلەپ قىلىدىغان بولغاچقا ، تەتقىقاتىڭىز ئۈچۈن قايسى خىل تەتقىقاتنىڭ لازىملىقىنى بىلىش كېرەك. تۆۋەندە بايان قىلىنغانلىرى ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان تەتقىقات ماقالىلىرى بولۇپ  ھېسابلىنىدۇ:
1-	تەھلىل ماقالىسى: سىز بۇ ماقالە تىپىدا سوئال سورايسىز ، ئاندىن باشقا تەتقىقاتچىلاردىن مۇناسىۋەتلىك سانلىق مەلۇماتلارنى توپلاپ ، ئوخشىمىغان كۆز قاراشلارنى تەھلىل قىلىسىز. سىز باشقا تەتقىقاتچىلارنىڭ نەتىجىلىرى ۋە يەكۈنلىرىگە مەركەزلىشىسىز ، ئاندىن بۇ تېمىدا شەخسىي يەكۈن چىقىرىسىز. بىتەرەپ تۇرۇش ۋە بۇ ھەقتىكى  ئىجابىي ياكى سەلبىي پىكىرلىرىڭىزنى ئىپادىلىمەسلىك ئالدىنقى شەرت قىلىنىدۇ.
2-	مۇنازىرە (قايىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ) ماقالەسى: مۇنازىرە ماقالىسىدە تالاش-تارتىشتىكى تېمىنىڭ ھەر ئىككى تەرىپى ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ئوقۇرمەننى  ئۆزىڭىزنىڭ كۆز قارىشىغا يېقىنلاشتۇرۇش ياكى مايىل قىلىش تىرىشسىز.  تېمىنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى ئوخشىمىغان تەتقىقاتچىلارنىڭ  نەتىجىلىرى ۋە مۇنازىرىلىرىگە ئورۇن ئاجرىتىش كېرەك ، ئەمما سىز بىر تەرەپنى قوللاپ ، ئوقۇرمەنلەرنى ئۇ تەرەپكە قايىل قىلىشقا تىرىشىشىڭىز لازىم.  ئوتتۇرىغا قويغان قاراشلىرىڭىز بەك ھېسسىياتچان بولماسلىقى ، لوگىكىلىق پاكىت ۋە ستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلار بىلەن قۇۋەتلىنىشى كېرەك.
3-	ۋاقىپلاندۇرۇش ماقالىسى: بۇ ماقالە تۈرى ئاپتورنىڭ شەخسىي ھېسسىيات ياكى سۇبيېكتىپ چۈشەنچىسىنى ئارىلاشتۇرماي،  ئوبيېكتىپ ۋەقە-ھادىسىلەرنى ياكى شەيئىلەرنى ۋەياكى ئەمەلىيەتنى شۇ پېتى بايان قىلىشنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ بىردىنبىر مەقسىتى ئۇچۇر-مەلۇمات بىلەن تەمىنلەشتىن ئىبارەت .  ھەر خىل مەنبەلەردىن ئېرىشكەن ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى بايان قىلىش كېرەك ، ئەمما ئالدىدا بۇ ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى چوقۇم كۆزدىن كەچۈرۈش لازىم.
4-	سېلىشتۇرما ماقالىسى: سېلىشتۇرما ماقالىسى ئاپتور ، ئىككى خىل نۇقتىئىنەزەر، ئاپتور ياكى ھېكايە ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەر تەھلىل قىلىشقا ئىشلىتىلىدۇ. ماقالىدە ئىككى تەرەپ يېتەرلىك دەرىجىدە چۈشەندۈرۈلىدۇ، ئاندىن ھەممىسى تەپسىلىي سېلىشتۇرۇلۇپ چىقىلىدۇ.
5-	سەۋەب-نەتىجە ماقالىسى: سەۋەب-نەتىجە ماقالىسى ئادەتتە تولۇق ئوتتۇرا ۋە ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇغۇچىلىرى ئۇچرايدىغان تۇنجى تەتقىقات ماقالىسى. ئۇلار مەلۇم بىر ھەرىكەتنىڭ مۇمكىنچىلىكى ياكى مۆلچەرلەنگەن نەتىجىسىنى  ئوتتۇرىغا قويىدۇ ۋە   «نېمىشقا؟» ، «نېمە؟» دېگەندەك سەۋەب ۋە  نەتىجىلەرنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان سوئاللارغا جاۋاب بېرىدۇ. سودا ۋە مائارىپ ساھەسىدە  سەۋەب -نەتىجە ماقالىلىرى مەلۇم ھەرىكەت ياكى ئەھۋالدىن كېلىپ چىققان ھەر خىل نەتىجىلەرنىڭ سەۋەبىنى تېپىپ چىقىشقا ياردەم بېرىدۇ.
6-	باھالاش ماقالىسى: باھالاش ماقالىسى سىزدىن مەلۇم بىر ھادىسىگە مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتتىن ئېرىشكەن ئۇچۇرلارنى ئىشلىتىشىڭىزنى تەلەپ قىلىدۇ. مەلۇم بىر نەزەرىيەۋى ئەندىزىنى ئاساس قىلىپ يېزىشىڭىز ، قارىشىڭىزنى ۋە تەتقىقات يەكۈنىڭىزنى قۇۋەتلەپ ۋە دەللىلەپ بېرىدىغان پاكىتلارنى ئىشلىتىشىڭىز كېرەك.