توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جېنكىسنىڭ تېررورىزىم ئۇقۇمىدا مۇھىم بولغىنى سادىر قىلغۇچىنىڭ قىلمىشىنىڭ ئالاھىدىلىكىدۇر. تېررورىزىم دەپ تەرىپلەنگەن ھەرىكەتلەردە سادىر قىلغۇچىنىڭ ھەرىكەتلىرىنى چەكلەيدىغان ھېچقانداق قانۇن ياكى قائىدە يوق. يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىددەك، خەلقئارا قانۇندا مەيلى يوللۇق سەۋەبلەر ئاساس قىلىنسۇن ياكى قىلىنمىسۇن ئۇرۇشنىڭ قانداق ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقى توغرىسىدا خەلقئارالىق قائىدە-پىرىنسىپلار مەۋجۇت. بۇ قانۇن ۋە قائىدە-پىرىنسىپلار خەلقئارالىق بىر ئۇرۇش ياكى توقۇنۇشقا قاتناشقان جەڭچىلەرنى ۋە جەڭچى بولمىغانلارنى بىر-بىرىدىن ئايرىغان. خەلقئارا قانۇن ھەم جەڭچىلەرنى ھەمدە جەڭچى بولمىغانلار ھەققىدە ئۇرۇش ئەسناسىدا رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك قائىدە-پىرىنسىپلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەسىلەن، جەڭچى سالاھىيىتى بولغان شەخسلەر قارشى تەرەپكە ئەسىرگە چۈشۈپ قالغاندا ئۇرۇش ئەسىرى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنىشى كېرەك. شۇڭا ئەسىرلەرگە قىيىن-قىستاق قىلىش، ئۆلتۈرۈش چەكلىنىدۇ. توقۇنۇش ۋە ئۇرۇشلاردا ئۇرۇشقا قاتناشمىغانلار سالاھىيىتىگە كىرىدىغان نورمال پۇقرالارغا قەستەن ھۇجۇم قىلىش ئۆلتۈرۈشمۇ مەنئىي قىلىنىدۇ. خەلقئارا قانۇنغا ئاساسلانغاندا، خەلقئارالىق بىر ئۇرۇش ياكى توقۇنۇشتا تەرەپلەر خالىغانچە ۋە چەكسىز ھەربىي ئەسلىھەلەرنى ۋە ئۇسۇللاردىن پايدىلىنالمايدۇ، يەنى ئۇرۇشتا ئىشلىتىلىدىغان ۋاستە ۋە ئۇسۇللارغىمۇ چەكلىمە قويۇلىدۇ. خەلقئارالق توقۇنۇشلاردا نورمال پۇقرالار، ئۇرۇشقا قاتناشمىغان كىشىلەر ۋە يەرلەرگە ھۇجۇم قىلىشقا بولمايدۇ. خىمىيەۋى قوراللار، مىنالار، لاۋ قوراللىرى ۋە ناپامغا ئوخشاش بەزى يېقىلغۇ خاراكتېرلىك قوراللارنىمۇ ئىشلىتىشكە بولمايدۇ (پازارجى، 2009: 572). ئەل قائىدە، بوكو ھارام، دائېشقا ئوخشاش ئىسلامنى ۋاستە قىلىدىغان ئاشقۇن تەشكىلاتلارنى تېررورچى خاراكتېرگە ئىگە قىلىدىغان نەرسە بولسا ھېچقانداق ئەخلاقىي،دىنى،  قانۇنىي ۋە ئىنسانىي پىرىنسىپلارنى ئېتىبارغا ئالماسلىقى، شۇنداقلا جەڭچى ۋە جەڭچى بولمىغانلارنى ئايرىماستىن ۋە ھەر قانداق ھەربىي ۋاستىلار ۋە ئۇسۇللارنى ئىشلىتىشىدۇر. ئىسلامنى ئېغىزدىن چۈشۈرمەيدىغان بۇ تەشكىلاتلار قۇرئانى كەرىمدىكى «ئادىل ئۇرۇش قىلىش»پىرىنسىپىغىمۇ زىت ھەرىكەت قىلىدۇ. بەقەرسۈرىسىنىڭ 190-ئايىتىدە خالىغانچە زوراۋانلىق قىلىش چەكلىنىدۇ:« سىلەرگە ئۇرۇش ئاچقان ئادەملەرگە قارشى ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىڭلار، تاجاۋۇز قىلماڭلار، تاجاۋۇز قىلغۇچىلارنى ئاللاھ ھەقىقەتەن دوست تۇتمايدۇ ». بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، قۇرئاندىمۇ ئۇرۇش باشلىغاندىن كېيىن جەڭچىلەرنىڭ خالىغانچە ئادەم ئۆلتۈرۈشى ۋە خالىغانىچە ئۇرۇش ۋاستىلىرى ۋە ئۇسۇللىرىدىن پايدىلىنىشى چەكلىنىدۇ. قۇرئان ئايەتلىرىدىن سىرت مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئادىل ئۇرۇش قىلىش»توغرىسىدا دېگەن ھەدىسىمۇ بار.
تارىختىكى ئىسلام دۆلەتلىرى ۋە كۈنىمىزدە ئۇلارنىڭ دۇنيا قارشىنى قوبۇل قىلغان مۇسۇلمان قېرىنداشلار تەشكىلاتى، ئىسلام جامائىتى، مىللىي گۆرۈش ھەرىكىتىگە  ئوخشاش دىننى ئاساسلىق پىرىنسىپ قىلغان ھەرىكەتلەر بىلەن يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان ئاشقۇن تەشكىلاتلارغا قەتئىي ئوخشاش مۇئامىلە قىلىشقا بولمايدۇ. چۈنكى يۇقىرىدىمۇ قەيت قىلىنغىنىدەك، بىرىنچى گۇرۇپپىدىكىلەرنى جىناىيەت ۋە ئادەم گۆرۈگە ئېلىشقا ئوخشاش بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى قانۇنىدا چەكلەنگەن خەلقئارالىق پىرىسنىپلار ۋە «ئادىل ئۇرۇش قىلىش»قا مۇناسىۋەتلىك ھەم خەلقئارا قانۇن ھەمدە قۇرئان ئايەتلىرى تىزگىنلەپ ۋە مەلۇم دەرىجىدە چەكلەيدۇ. ئىككىنچى گۇرۇپپىدىكى ئەل قائىدە، دائېش، تالىبان، بوكو ھارامغا ئوخشاش تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنى تىزگىنلەپ مەلۇم دەرىجىدە چەكلەپ تۇرىدىغان ھېچقانداق ئەخلاقىي، دىنى ۋە قانۇن پىرىنسىپلار يوق.