گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى دىپلوماتىك ئارقان تارتىشىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(ئىككىلىنىشلەر ۋە كەلگۈسى ھەققىدە ئانالىز)
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ سىياسىي ئانالىزدا، گېرمانىيە مەتبۇئاتلىرىدا ئېلان قىلىنغان ئۈچ مۇھىم خەۋەرنى ئاساس قىلىپ، گېرمانىيەنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن بولغان مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق مۇناسىۋىتى،  يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك زىيارەتلەرنى چۆرىدەپ چوڭقۇر تەھلىل قىلىنىدۇ. تەكشۈرۈلگەن بىرىنچى مەنبە، «Kurier»  گېزىتىنىڭ 2025-يىلى 13-نويابىر ئېلان قىلغان «باش مىنىستىر ئورۇنباسارى خىتايدا: دىپلوماتىك ئارقان تارتىش ئويۇنى» سەرلەۋھىلىك خەۋىرىدۇر. ئىككىنچى مەنبە، «Zeit Online»  تورىدا ئوخشاش ۋاقىتتا ئېلان قىلىنغان «لارس كلىڭبېيل: خىتاي بىلەن دىيالوگلىشىش، ئەمما قىزىل سىزىقلارنى ئېنىق بەلگىلەش كېرەك» ناملىق ماقالىسىدۇر. ئۈچىنچى ۋە ئاخىرقى مەنبە بولسا، «Kölner Stadt-Anzeiger»  تەرىپىدىن جامائەتچىلىككە ئېلان قىلىنغان ۋە بىرىنچى مەنبە بىلەن ئوخشاش سەرلەۋھىدىكى «باش مىنىستىر ئورۇنباسارى خىتايدا: دىپلوماتىك ئارقان تارتىشىش » ناملىق خەۋەر ئانالىزىدۇر. بۇ ئۈچ ماقالە، گېرمانىيە باش مىنىستىر ئورۇنباسارى ۋە سوتسىيال دىموكراتچىلار پارتىيىسى رەھبىرىنىڭ خىتايغا قىلغان زىيارەتلىرىنى مەركەز قىلىپ، بېرلىننىڭ بېيجىڭغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسىدىكى  ئارىسالدىلىقنى، ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنى ۋە مىللىي قىممەت قاراشنى يادرو قىلغان تاشقى سىياسىتى ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىدۇ. بۇ تەتقىقاتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، مەزكۇر خەۋەرلەردىكى ئۇچۇرلارنى ئاساس قىلىپ، گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى ھازىرقى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنى، بۇ كۈچلەرنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سەۋەبلەرنى ۋە كەلگۈسىگە يۆنەلگەن يوشۇرۇن سېنارىيەلەرنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پەنلىرىنىڭ ئانالىز رامكىسى ئاساسىدا مۇھاكىمە قىلىشتىن ئىبارەت. ماقالىدە، گېرمانىيە تاشقى سىياسىتىنىڭ «ھەمكار، رەقىب ۋە سىستېماتىك رەقىب» دەپ تەرىپلىگەن خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىسىنىڭ، ئىقتىساتتىكى ئەمەلىيەتچىللىك بىلەن قىممەت قاراش پىرىنسىپلىرى ئارىسىدا قانداق بىر «دىپلوماتىك ئارقان تارتىشىش» نى تەلەپ قىلىدىغانلىقى تەپسىلىي شەرھلىنىدۇ.
گېرمانىيە تاشقى سىياسىتىنىڭ خىتاي مەسىلىسىدىكى ئارىسالدىلىقى: ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق ئىزدەش
گېرمانىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ئۇل تېشى، شۈبھىسىزكى، ئىقتىسادتۇر . كۆپ يىللاردىن بۇيان گېرمانىيەنىڭ ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھى بولۇپ كەلگەن خىتاي، گېرمانىيە سانائىتى ئۈچۈن ھەم غايەت زور بىر بازار، ھەم ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئاپتوموبىل، ماشىنىسازلىق ۋە خىمىيە سانائىتى قاتارلىق باشلامچى ساھەلەر خىتاي بازىرى بىلەن چوڭقۇر بىرلىشىپ كەتكەن. ئەمما يېقىنقى يىللاردىن بۇيان بۇ ئىقتىسادىي جەھەتتىكى ئۆزئارا بېقىندىلىق، كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بىر «خەتەر» دەپ قارىلىشقا باشلىدى ۋە گېرمانىيە ھۆكۈمىتى «خەتەرنى ئازايتىش» (de-risking) ئىستراتېگىيەلىرى ئۈستىدە زىچ ئىزدىنىۋاتىدۇ. تەھلىل قىلىنغان ماقالىلەردىمۇ تەكىتلەنگىنىدەك، باش مىنىستىر ئورۇنباسارىنىڭ زىيارىتىدىكى ئاساسلىق كۈنتەرتىپ ماددىلىرىنىڭ بىرى دەل مۇشۇ نازۇك ئىقتىسادىي تەڭپۇڭلۇقنى تەڭشەش ئىدى. بۇ زىيارەت، بىر تەرەپتىن ھازىرقى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنى قوغداش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارزۇسىنى ئەكس ئەتتۈرسە، يەنە بىر تەرەپتىن، گېرمانىيە شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى ئادالەتسىز رىقابەت شارائىتى، تېخنىكا يۆتكەشكە مەجبۇرلاش بېسىمى ۋە بازارغا كىرىشتىكى قىيىنچىلىقلارغا ئوخشاش ئاستا خاراكتېرلىك مەسىلىلەرنى بېيجىڭ ھۆكۈمىتىگە يەتكۈزۈش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان.
بۇ ئەھۋال، گېرمانىيەنى كىلاسسىك بىر ئىستراتېگىيەلىك ئارىسالدىلىقتا ئالدىدا قالدۇردى. بىر تەرەپتە، خىتاي بازىرىدىن چېكىنىپ چىقىش ياكى مۇناسىۋەتنى تۈپ يىلتىزىدىن چەكلەشنىڭ گېرمانىيە ئىقتىسادىغا ئېلىپ كېلىدىغان يوشۇرۇن ۋەيران قىلغۇچ تەسىرى مەۋجۇت. يەنە بىر تەرەپتە بولسا، بۇ ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنىڭ سىياسىي پۇرسەتپەرەسلىك قورالىغا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپى ۋە خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ھەم ئىقتىسادىي جەھەتتىن يۈكسىلىشىنىڭ يىراق كەلگۈسىدە گېرمانىيەنىڭ رىقابەت كۈچىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىش خەتىرى بار. گېرمانىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ زىيارەتتىكى ئاساسلىق نىشانى، بۇ ئىككى قۇتۇپ ئارىسىدىن بىر ئوتتۇرا يول تېپىشتىن ئىبارەت: يەنى، نه پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلاش (decoupling)، نه ھازىرقى ھالەتنى شۇ پېتى داۋاملاشتۇرۇش. ئەكسىچە، ھالقىلىق ساھەلەردە (مەسىلەن، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، باتارېيە تېخنىكىسى، سىيرەك مىتاللار ) بىر تەرەپلىمە بېقىندىلىقنى ئازايتىش، بازارنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا ئىلھام بېرىش ۋە ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى كۈچەيتىش نىشان قىلىنماقتا. بۇ دەل، خەۋەر تېكىستلىرىدە «دىپلوماتىك ئارقان تارتىش ئويۇنى» دەپ تەسۋىرلەنگەن ئەھۋالنىڭ ئىقتىسادىي تەرىپىنى تەشكىل قىلىدۇ.
قىممەت قاراشلار بىلەن مەنپەئەتلەرنىڭ توقۇنۇشى: كىشىلىك ھوقۇقتىن گېئوسىياسىي مەسىلىلەرگىچە
گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى جىددىيچىلىك پەقەت ئىقتىسادىي ساھە بىلەنلا ئەمەس، بەلكى قىممەت قاراشلار ۋە سىياسىي تۈزۈملەر ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر پەرقلەر بىلەنمۇ ئوڭ تاناسىپ. لىبېرال-دېموكراتىك تۈزۈمنى تەشەببۇس قىلىدىغان گېرمانىيە ئۈچۈن، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى، شياڭگاڭدىكى دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىكنىڭ باستۇرۇلۇشى ۋە ئومۇمىي جەھەتتىن كۈچىيىۋاتقان مۇستەبىتلىك يۈزلىنىشى كۆز يۇمۇپ ئۆتكۈزۈۋەتكىلى بولمايدىغان مەسىلىلەردۇر. سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيەسى (SPD) نىڭ رەھبىرى لارس كلىڭبېيلنىڭ تەكىتلىگىنىدەك، خىتاي بىلەن دىيالوگلىشىشقا تىرىشىش كېرەك،.ئەمما بۇ «قىزىل سىزىق»لارنى ئېنىق بەلگىلەش مەجبۇرىيىتىنى يوققا چىقارماسلىق كېرەك.