شەرقىي تۈركىستاننىڭ 70 يىللىق قىسمىتى: «گۈزەل شىنجاڭ» تەشۋىقاتى ئارقىسىدىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2014-يىلىدىكى «قاتتىق زەربە بېرىش» ھەرىكىتىدىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان پۈتۈنلەي يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت تورى بىلەن قاپلاندى. يۈز تونۇش سىستېمىسى، چوڭ سانلىق مەلۇمات ئانالىزى، سۈنئىي ئىدراك قاتارلىق تېخنىكىلار كىشىلەرنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى، ھەتتا پىكىر-خىيالىنى «ئالدىن پەرەز قىلىش» ۋە كونترول قىلىشقا ئىشلىتىلدى. پىروفېسسور بايلېرنىڭ ئانالىزى بويىچە، بۇ سىستېما يەرلىك بولمىغان، ئۇيغۇر ياكى قازاق بولمىغان كىشىلەرنىڭ «ئەركىن ساياھەت قىلىشى ۋە ئۆزىنى پۈتۈنلەي بىخەتەر ھېس قىلىشى»غا كاپالەتلىك قىلىدۇ، ئەمما يەرلىك خەلق ئۈچۈن ھەر ۋاقىت، ھەر جايدا ئۇلارنى كۆزىتىپ تۇرىدىغان «كۆرۈنمەس تور»غا ئايلانغان. 2017-يىلىدىن باشلاپ قۇرۇلغان غايەت زور «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرى سىستېمىسى، بۇ نازارەتنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى ھېسابلىنىدۇ. رەسمىي ھالدا «كەسپىي ماھارەت تەلىم-تەربىيە مەركىزى» دەپ ئاتالغان بۇ لاگېرلار، ئەمەلىيەتتە كىشىلەرنى دىنىي ئېتىقادىدىن، مىللىي كىملىكىدىن ۋە مۇستەقىل تەپەككۇرىدىن ۋاز كەچۈرۈشنى مەقسەت قىلغان. بايلېرنىڭ ئانالىزىچە، بۇ سىستېما دەسلەپتە يانفونلارنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق كىمنىڭ لاگېرغا ئەۋەتىلىشى كېرەكلىكىنى بەلگىلەيدىغان «دىياگنوز قويۇش قورالى» سۈپىتىدە ئىشلىگەن بولسا، كېيىنچە كىشىلەرنى «ئىتائەتمەن ئەمگەك كۈچى»گە ئايلاندۇرۇش ۋە «بويسۇنىدىغان بىر توپ» يېتىشتۈرۈشنىڭ قورالىغا ئايلانغان.
بۇ بۆلۈم، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باستۇرۇشىنىڭ پەقەت فىزىكىلىق كونترول بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ روھىيىتىنى ۋە كىملىكىنى ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى چوڭقۇر ئېچىپ بېرىدۇ. پىروفېسسور تىموتىي گىروس بۇنى «ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا داۋاملىشىشىنى ئۈزۈپ تاشلاش» ھەرىكىتى دەپ قارايدۇ. بۇنىڭ  كونكرېت ئىپادىلىرى: بىرىنچى، مائارىپ سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي خىتاي تىلىغا ئۆزگەرتىش ئارقىلىق، يېڭى ئەۋلادنى ئۆز ئانا تىلىدىن ۋە بۇ تىلدا يارىتىلغان مەدەنىيەتتىن ئۈزۈپ تاشلاش. ئىككىنچى، «گۈزەللىك قۇرۇلۇشى» (靓丽工程) قاتارلىق ھەرىكەتلەر ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى كىيىم-كېچەك، چاچ قويۇش ۋە تۇرمۇش ئادەتلىرىنى «قالاق»، «ئاشقۇن» دەپ قارىلاپ، خىتايچە ئېستېتىكا ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىنى زورلاپ تېڭىش. گروسنىڭ خۇلاسىسىگە ئاساسلانغاندا، بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى – «ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ ئىچىدىكى ئىسلام دىنى ۋە ئۇيغۇر تىلى قاتارلىق ئەڭ مەنىلىك ئېلېمېنتلارنى ئاجرىتىۋېتىش» ئارقىلىق، ئۆز مەدەنىيىتى ۋە تارىخىدىن پۈتۈنلەي ئايرىلىپ قالغان «يېڭى پۇقرالار» نەسلىنى يارىتىشتىن ئىبارەت.
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاي ھۆكۈمىتى «گۈزەل شىنجاڭ» تەشۋىقاتىنى كۈچەيتىپ، بۇ رايوننى ئىچكى ساياھەتنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلاندۇردى. بۇنىڭ ئىككى مەقسىتى بار. بىرىنچى، ئىقتىسادىي مەنپەئەت يارىتىش. ئىككىنچى، تېخىمۇ مۇھىمى، سىياسىي تەشۋىقات ئېلىپ بېرىش. پىروفېسسور گروسنىڭ كۆرسىتىشىچە، ساياھەتچىلەرنى بۇ يەرگە كېلىپ «ئۆز كۆزى بىلەن كۆرۈش»كە دەۋەت قىلىش ئارقىلىق، خەلقئارادىكى «كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى» ئەيىبلەشلىرىگە قارىتا گۇمان پەيدا قىلىش مەقسەت قىلىنغان. ساياھەتچىلەر كۆرىدىغىنى، ھۆكۈمەت تەرىپىدىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن تاللانغان، قېلىپلاشقان ۋە تاۋارلاشتۇرۇلغان «ئۇيغۇر مەدەنىيىتى» – يەنى پەقەت ناخشا-ئۇسسۇلدىنلا ئىبارەت بولغان بىر خىل تاشقى كۆرۈنۈش. بۇ جەرياندا ھەقىقىي مەدەنىيەتنىڭ روھى ۋە ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى ئازاب يوشۇرۇلىدۇ. بۇ «يېڭى نورمال ھالەت»كە ماسلىشىش ئۈچۈن، بەزى شەھەرلەردە كوچىلاردىكى نازارەت ئۈسكۈنىلىرىنىڭ بىر قىسمى يوشۇرۇن ئورۇنلاشتۇرۇلغان. ئەمما پىروفېسسور بايلېر بۇنىڭ ھەقىقىي «نورماللىشىش» ئەمەسلىكىنى، نازارەت سىستېمىسىنىڭ پەقەت «تاشقى دۇنياغا كۆرۈنمەيدىغان» ھالەتكە ئۆتكەنلىكىنى، ئەمما ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئۇنىڭ يەنىلا «ناھايىتى ئۈنۈملۈك» ئىشلەۋاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ. نازارەتنىڭ كۆپ قىسمى ئارقا سەھنىدە، يەنى سانلىق مەلۇمات ئىز قوغلاش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ.
ماقالە، بۇ مۇرەككەپ تارىخنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئىككى مۇھىم نۇقتىنى خۇلاسىلەيدۇ. بىرىنچى، پىروفېسسور گىروس تەكىتلىگەن، ھەر قانداق ساياھەتچى ئۆزى بارغان بۇ زېمىننىڭ ئەسلىدە ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ قانۇنلۇق ماكانى ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ بۇ تۇپراق بىلەن «چوڭقۇر باغلىنىش ۋە تەۋەلىك مۇناسىۋىتى» بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىشى كېرەكلىكى. بۇ، زېمىننىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقى ۋە مەدەنىيەتنىڭ تەۋەلىكى مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئىككىنچى، پىروفېسسور بايلېر ئوتتۇرىغا قويغان، خىتاي ساقچىلىرىنىڭ «ئاشقۇن»لارنى ئايرىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان «75 خىل ئاشقۇنلۇق ھەرىكىتى تىزىملىكى» نىڭ «ناھايىتى كەڭ» دائىرىلىك ئىكەنلىكىدۇر. بۇ تىزىملىككە «رامىزاندا روزا تۇتۇش، ھالاللىققا دىققەت قىلىش » قاتارلىق نورمال دىنىي پائالىيەتلەرنىڭمۇ كىرگۈزۈلگەنلىكى، باستۇرۇشنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوقلۇقىنى، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ «ئىرقىي ۋە دىنىي كىملىكى» سەۋەبىدىن نىشان قىلىنغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكىتىنىڭ «دۇنيادىكى باشقا ھەر قانداق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش پىلانىدىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغانلىقى»نى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
باستۇرۇشنىڭ كېڭىيىشى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتى