شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ 2025-يىلى كۆزنىكىدىن 2026-يىلىغا نەزەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنداق بىر ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىشى، ئۇيغۇر دەۋاسى ئۈچۈن زور ئوڭۇشسىزلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى خىتاي-ياۋروپا مەبلەغ سېلىش كېلىشىمىنىڭ تەستىقلىنىشى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قارشى قۇرغان بىرلىكسېپىنىڭ پارچىلىنىشىنى ۋە ياۋروپا بازىرىنىڭ خىتاي مەبلىغى ئۈچۈن قايتىدىن كەڭ ئېچىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ئەھۋال، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ياۋروپا سىياسىي سەھنىسىدىكى تەسىرىنىڭ ئاجىزلىشىشىغا ۋە خىتاينىڭ ياۋروپادىكى تەشۋىقات كۈچىنىڭ قايتىدىن جانلىنىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن.
ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ ئەھۋالى: كەسپىيلىشىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇلار
ئۇيغۇر مۇھاجىرىتى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى تەشكىلاتلىرىنىڭ 2025-يىلىدىكى خىزمەت يۆنىلىشى كۆزدىن كەچۈرۈلگىنىدە، ئەنئەنىۋى ئىنكاس قايتۇرۇش ئۇسۇلىدىن سانلىق مەلۇماتنى ئاساس قىلغان ئورگانلىشىش باسقۇچىغا ئۆتۈۋاتقانلىقى كۆرۈلمەكتە. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك ئورگانلارنىڭ خىزمەت مېخانىزمىدا، كوچا نامايىشلىرىنىڭ نىسبىتى ئازىيىپ،خىتاي تەمىنات زەنجىرلىرىنى تەكشۈرۈش، قانۇنىي دەلىل-ئىسپاتلارنى توپلاش ۋە ئىلىم-پەن ئورگانلىرى بىلەن ھەمكارلىشىش قاتارلىق كەسپىي پائالىيەتلەرنىڭ نىسبىتى ئاشتى. بۇ ئۆزگىرىش، خەلقئارا تاراتقۇلار ۋە ھۆكۈمەتلەر بىلەن بولغان ئالاقىدە تېخىمۇ ئىشەنچلىك بىر دىپلوماتىك تىلنىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولدى.
تەشكىلاتلارنىڭ قانۇنىي ساھەدىكى تىرىشچانلىقلىرى، بولۇپمۇ ئارگېنتىنا ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرىدىكى سوت مەھكىمىلىرىگە سۇنۇلغان دېلولاردا كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى بەردى. «ئۇنىۋېرسال ئەدلىيە تەۋەلىكى» پىرىنسىپىغا ئاساسەن ئېچىلغان دەۋالاردا خىتاي ئەمەلدارلىرىغا مۇناسىۋەتلىك دەلىل-ئىسپاتلارنىڭ قوبۇل قىلىنىشى ۋە خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ رايوندىكى تىجارىتىنى توختىتىشقا مەجبۇرلىنىشى، بۇنىڭ كونكرېت نەتىجىلىرى سۈپىتىدە خاتىرىلەندى. بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك دەۋالار، خىتاينىڭ خەلقئارادىكى قانۇنىي ئىناۋىتىگە بېسىم ئىشلىتىشتە مۇھىم قورالغا ئايلاندى.
بىراق، خەلقئارا ۋەزىيەتتىكى جىددىي ئۆزگىرىشلەر ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىغا سەلبىي تەسىر كۆرسەتمەكتە. ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى توقۇنۇشلارنىڭ يەر شارى كۈنتەرتىپىنى ئىگىلىۋېلىشى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا سىياسەت ۋە جامائەت پىكىرىدىكى ئورنىنىڭ تۆۋەنلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. خەلقئارالىق فوندى جەمئىيەتلەر ۋە ئىئانە قىلغۇچى ئورگانلارنىڭ دىققىتىنىڭ ۋە بايلىق مەنبەلىرىنىڭ باشقا رايونلارغا يۆتكىلىشى، تەشكىلاتلارنىڭ كەسپىي خادىملارنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك تۈرلەرنى يۈرگۈزۈش ئىقتىدارىنى چەكلەپ قويدى.
خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ «چېگرا ھالقىغان بېسىم» (Transnational Repression) ى تەشكىلاتلار دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ توسالغۇلاردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي بىخەتەرلىك ئورگانلىرى مۇھاجىرەتتىكى شەخسلەرنىڭ ۋەتەندىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى گۆرۈگە ئېلىش ياكى  بېسىم قىلىش ئارقىلىق، سىياسىي پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشنى چەكلەشكە ئۇرۇنماقتا. بۇ خىل ئۇسۇل، تەشكىلاتلارنىڭ ئادەم كۈچى بايلىقىنى كېڭەيتىشىگە ۋە يېڭى ئەزالارنى قوبۇل قىلىشىغا بىۋاسىتە توسقۇنلۇق قىلماقتا.
بۇنىڭدىن باشقا، رەقەملىك دۇنيادىكى «ئۇچۇر-پىسخىكا ئۇرۇشى» (Cognitive Warfare) ۋە ساختا ئۇچۇر ھەرىكەتلىرى تەشكىلاتلارنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىغا تەھدىت سالماقتا. خىتاي تەرىپىدىن تەشكىللەنگەن تور ھۇجۇملىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇدىكى تەتۈر  تەشۋىقاتلار، تەشكىلاتلارنىڭ ئىناۋىتىنى تۆكۈش ۋە مۇھاجىرەت جەمئىيىتى ئىچىدە ئىشەنچسىزلىك پەيدا قىلىشنى نىشان قىلماقتا. بۇ خىل رەقەملىك بېسىم، تەشكىلاتلارنىڭ ئېنېرگىيەسىنى ئىچكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا سەرپ قىلىشىغا توسقۇنلۇق قىلماقتا  ۋە تاشقى دىپلوماتىيەدىكى ئۈنۈمىنىڭ تۆۋەنلىشىشىگە سەۋەب بولماقتا.
تەشكىلاتلارنىڭ يەنە بىر ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىقى، خەلقئارا ئىتتىپاقداشلارنى كۆپ خىللاشتۇرۇشتا دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلاردۇر. غەرب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىق كۈچەيگەن بولسىمۇ، يەر شارىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى دۆلەتلەر، خەلقئارا ئىشچىلار ئۇيۇشمىلىرى ۋە باشقا تېماتىك تەشكىلاتلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەت يېتەرلىك سەۋىيەدە ئەمەس. خىتاينىڭ بۇ رايونلاردىكى ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك تەسىر كۈچى، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ پائالىيەت دائىرىسىنى چەكلەپ قويماقتا.
ئاخىرىدا، مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ۋە تۈركىي دۆلەتلەرنىڭ مەسىلىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىدىكى پاسسىپلىق، تەشكىلاتلارنىڭ رايونلۇق دىپلوماتىيەسىدە بوشلۇق ياراتتى. كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەنپەئەت مۇناسىۋىتىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشى، ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى تەسىرىنى چەكلەپ قويدى. بۇ ئەھۋال، تەشكىلاتلارنىڭ خەلقئارا مۇنبەرلەردە، بولۇپمۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىدا قوللاشقا ئېرىشىشىنى قىيىنلاشتۇرۇۋەتتى.
2026 – يىللىق ئىستراتېگىيەلىك مۆلچەرلەر: خىرىس ۋە ئېھتىماللىقلار
2026-يىلىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە «يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش» بىلەن «كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش مەجبۇرىيىتى» ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك تاللاش يىلى بولىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. خىتاينىڭ قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىسى، لىتىي ۋە ئېلېكتىرلىق ئاپتوموبىل باتارېيەسى ئىشلەپچىقىرىشىدىكى يەر شارىۋى مونوپوللۇق ئورنى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ كىلىمات ئۆزگىرىشىگە تاقابىل تۇرۇش نىشانى بىلەن تەمىنات زەنجىرىدىكى ئەخلاقىي ئۆلچەملەر ئوتتۇرىسىدا زىددىيەت كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋالدا، بەزى دۆلەتلەرنىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنى «كىشىلىك ھوقۇقتىنى قوغداش مەجبۇرىيىتى»دىن  ئۈستۈن قويۇش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت.
شەرقىي تۈركىستاندا ئۇچۇر كونتروللۇقى 2026-يىلى تېخىمۇ كۈچىيىشى ۋە «سىرىتقى دۇنيادىن رەقەملىك ئايرىۋېتىش»  تولۇق ئەمەلىيلىشىشى مۇمكىن. يېڭى ئەۋلاد تور بىخەتەرلىك سىستېمىلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىلنى ئاساس قىلغان كۆزىتىش تېخنىكىلىرىنىڭ قوللىنىلىشى بىلەن، شەرقىي تۈركىستاندىن سىرتقا ئۇچۇر ۋە سانلىق مەلۇمات چىقىرىش ئاساسەن مۇمكىن بولمايدىغان ھالەتكە كېلىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال، خەلقئارا تاراتقۇلار ۋە تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ يېڭى دەلىل-ئىسپاتلارغا ئېرىشىشىنى قىيىنلاشتۇرۇپ، رايون ۋەزىيىتىنىڭ خەلقئارا كۈنتەرتىپتىن چۈشۈپ قېلىش خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ.