مېدىيا ۋە سىياسەت نۇقتىئىنەزەرىدىن جامائەت پىكرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېڭى مېدىيا ئۇقۇمى، يەرشارىلىشىش بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان ۋە تەرەققىي قىلغان، نۇرغۇن يەردە تەكىتلەنگەن، ئىنسان، ئۇچۇر، ھۆججەت، پىكىرلەرنىڭ ئېقىشىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ راۋاجلانغان  نەشر بۇيۇملىرى ۋە تېلېۋىزورنىڭ تېشىدا قالغان مېدىيا ۋاسىتىلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن بىر تەبىر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ(ئايدىن، 2014: 198).  ئۇ ئەنئەنىۋى ئاممىۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدىن باشقا (WEB) ئۇللۇق تور بېكەتلىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ دەپمۇ ئاتىلىدىغان يېڭى بىر ئۇچۇر-ئالاقە سۇپىسىدۇر.
بۇ ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ تەرەققىيات جەريانىدا، تېز سۈرئەتتە كېڭىيىشىدە يەر شارىلىشىش مۇساپىسى ۋە تەرەققىي قىلغان تېخنىكىلىق ۋاسىتىلار ، بولۇپمۇ كومپيۇتېر ۋە ئالاقە تورى(ئىنتېرنېت) تېخنىكىسىنىڭ تەسىرى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. 1970- يىللىرىدىن ئېتىبارەن تەرەققىي قىلغان تېخنىكىلىق يېڭىلىقلار مېدىيانىڭ شەكىللىنىشىدە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
كومپيۇتېر تېخنىكىسى خەۋەرلىشىش ساھەسىگە كىرىش ئارقىلىق خەۋەرلىشىشنىڭ رەقەملىشىشىنى ئىشقا ئاشۇردى. ئۇچۇرغا ئېرىشىشىنى ۋە ئۇچۇر تارقىتىشىنى زامان ۋە ماكاندىن مۇستەقىل قىلىپ ھاياتىمىزنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندۇردى. تورلارنىڭ تورى دەپ نام ئالغان ئىنتېرنېت، فىزىيولوگىيەلىك ياكى قول بىلەن تۇتقىلى بولىدىغان بىر ۋاسىتە بولۇشتىن بەكرەك بىر- بىرىگە چېتىلغان ساناقسىز كىچىك كومپيۇتېر تورلىرىدىن ھاسىل بولغان چوڭ بىر كومپيۇتېر تورىنى كۆرسىتىدۇ ( يۆتكىگەن: گۈزەل، 2006:4) دەپ قاراشقا بولىدۇ.
ئىنتېرنېتنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى بولسا، بىرگە بىر ئالاقىلىشىشتىن ئىلگىرى، ئىنتىراكتىفلىق ئالاقىگە قولايلىق يارىتىشىدۇر. ئىنتېرنېت بىلەن تاق يۆنىلىشلىك ئۇچۇر بېرىشنىڭ ئورنىغا ئىستېمالچىلارنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن شەكىللەنگەن بىر ئۇچۇر ئېقىشى كۈنتەرتىپكە كەلدى. بىردىن كۆپ كومپيۇتېردىكى ئۇچۇرلارنىڭ يالغۇز بىر ئىشلەتكۈچى تەرىپىدىن ئىشلىتىلىشىنى مۇمكىن قىلغان ئىنتېرنېتنىڭ سىن، ئۈن، ئۇچۇر، ئىلىم – سىستېمىغىمۇ قولايلىق يارىتىشى (گۈزەل 2006: 4) ئىنتېرنېتنى يېڭى يەرشارىۋى سىستېمىنىڭ خەۋەرلىشىش ۋاسىتىسى دەپ قارىشىمىزغا تۈرتكە بولدى.
ئىنتېرنېت يەرشارىۋى ۋە ھازىرقى زامان سىستېمىسىنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئالاقە قورالىدۇر. سانائەت دەۋرىدىكى بالىلار ئاساسىي جەھەتتىن ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ (مېدىيا) يېڭى تۇغۇندىلىرىنى كۆرەلەيدۇ. .ئالاقە تورى (ئىنتېرنېت) ساقلاش، ئۆزگەرتىش، ئۆز-ئارا ئالاقىلىشىش، يېڭىدىن ئىشلەپچىقىرىش ۋە خەۋەرلىشىش قاناللىرىنىڭ ئۆزگەرتىلىشىگە ئوخشاش خەۋەرلىشىش جەريانلىرىنىڭ باسقۇچلىرىنى بىر يەرگە يىغىپ بىرلەشتۈرىدۇ. يېڭى تاراتقۇلار ئۇچۇر توپلاش، پىششىقلاش، ئىشلەپچىقىرىش ، ئەۋەتىلىش، ساقلىنىش ، تەكشۈرۈش ۋە كۆرۈلۈشىنىڭ يوللىرىنى ئۆزگەرتتى (يۆتكىگەن، ئاكتاش، 2007:4).
نۆۋەتتە كۈنسېرى تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئومۇملىشىۋاتقان ئىنتېرنېت تېخنىكىسى ۋە ئىجتىمائىي ئېرىشىش، ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھادىسىسىنى شەكىللەندۈرمەكتە. يېڭى تاراتقۇلار web 2.0  ئىجتىمائىي تورى ياكى ئىجتىمائىي خەۋەرلىشىش تور بېكەتلىرى دەپ ئاتىلىدىغان يېڭى نەسىل ئىنتېرنېت ئەپلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى ئىشلەتكۈچىلەرگە ئۇچۇر، ئوي- پىكىر ۋە مەلۇمات ھەمبەھىرلەش ئىمكانىيىتى تۇغدۇرۇپ ئۆز-ئارا ئالاقە(ئىنتېراكتىفلىق) مۇھىتى يارىتىدىغان تور ۋاسىتىلىرى ۋە تور بېكەتلىرى ئۈچۈن ئورتاق قوللىنىلىۋاتقان پىكىر، كۆز قاراش ۋە ئىش – پائالىيەتلىرىنى تور بوشلۇقىدا ھەمبەھىرلەيدىغان بىر مۇھىت بىلەن تەمىنلەيدۇ(ئەۋرەن ۋە ئايدىن 2014:198).
W e b 2 . 0، يەنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تېز تەرەققىياتى ئەنئەنىۋى ئاممىۋى تارقىتىش ئۇسۇلىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، يۇقىرىدا دېيىلگەنگە ئوخشاش ئۇچۇر ئېقىشىدا ئۆزئارا ئالاقىگە تۈرتكە بولۇشى سىياسىي قارار چىقارغۇچىلارنىڭمۇ  دىققىتىنى تارتقاندەك قىلىدۇ. بولۇپمۇ پارتىيەلەر سىياسىي ئۇچۇرلارنى تارقىتىش جەريانىدا بەزى سايلام پائالىيەتلىرىنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلىپ بېرىۋاتقان بولۇپ، ئۇلارنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ جامائەت پىكرى يارىتىش جەھەتتىكى ئۈنۈمىگە سەل قارىمىغان دېيىشكە بولىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي ئۇچۇرلارنى تارقىتىش جەريانىدا WEB 2.0  بوشلۇقىنى ئىشلىتىشى، ئەنئەنىۋى سىياسىي تارقىتىش ئۇسۇلى ۋە تېخنىكىسىغا ۋە تېخى بېلەت تاشلاش قارارىغا كەلمىگەن سايلىغۇچىلارغا سىياسىي يازما(مەزمۇن)نى ئەۋەتىش ئارقىلىق ئىنتېراكتىفلىق ئالاقىلىشىش، جەريانغا قېتىلىش، سىياسىي مەزمۇنلارنى تارقىتىش ۋە ئۆزى مەزمۇن تەييارلاپ ھەمبەھىرلەش جەھەتتىن  زور قولايلىقلارنى ئىلىپ كەلدى ( بايراكتۇتان ۋە باشقىلار 2012: 6).
بۇ جەريان ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنى ھەم سىياسىي جەريانلارغا قېتىلىش ھەمدە جامائەت پىكرىنىڭ يارىتىلىشى خۇسۇسىدا ئەنئەنىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىدىن ئايرىيدۇ. بۇ خىل پەرق بىلەن بىللە يېڭى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى ئەنئەنىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنىڭ سۈزگۈچلۈك رولنى ئويناۋاتقاندەك قىلىدۇ. كۆزىتىشكە ئاساسلانغاندا، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي سەۋەبلەر تۈپەيلى مەركىزى تاراتقۇلارنىڭ خاتا، بىرتەرەپلىمە پوزىتسىيە تۇتۇشى، ئانا ئېقىم ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ ئاۋازىغا ئايلىنىپ قىلىشىغا قارشى سەپلىمە تاراتقۇلارنىڭ، يەنى يېڭى تاراتقۇلارنىڭ بىر خىل ئەركىنلىك مەيدانى بىلەن تەمىنلىشى، مەركىزى تاراتقۇلارنى توغرا ئاڭقىرالىشىمىزغا تۈرتكە بولۇۋاتىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى نەتىجىنى تېخىمۇ  ئۈنۈملۈك ۋە تىز يارىتىش بىلەن بىللە جەلپ قىلىش كۈچىگىمۇ ئىگە قىلىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى جەلپ قىلارلىق قىلغان ئامىللارنىڭ ئىچىدە، مەزمۇن- ئۇچۇرنىڭ جەلپ قىلارلىقلىقى، ئېرىشىش سۈرئىتى، ئېرىشىشنىڭ ئاسانلىقى، پايدىلىنىشچانلىقى، يېڭىلىقلارغا ئوچۇق بولۇشى ۋە دائىملىق بولۇشىغا ئوخشاش ئالاھىدىلىكلەر بار.