ترامپنىڭ ئىككىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ جەرياندا ترامپ ھۆكۈمىتى، ئامېرىكا كېمىسازلىق سانائىتىنى جانلاندۇرۇشنى كېچىكتۈرۈشكە مەجبۇر بولدى ۋە قارا تىزىملىككە كىرگۈزۈلگەن خىتاي شىركەتلىرىنىڭ تارماق شىركەتلىرى ئارقىلىق مۇرەككەپ تېخنولوگىيەلەرگە ئېرىشىشىگە يول قويدى. ئاپتور، بۇ ئەھۋالنى «خىتاينىڭ ئادەتتىكىچە يول قويۇشلىرى بەدىلىگە بېرىۋېتىلگەن غايەت زور مۇكاپاتلار» دەپ تەرىپلىمەكتە. خىتاي، ئامېرىكانىڭ تاموژنا تېمىدىن ھالقىپ ئۆتۈشنىڭ يوللىرىنى تاپقان بولسا، ئامېرىكا ئۆز ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىنى قوغداش ئىقتىدارىنى يوقاتتى.
ئۇنىڭدىن باشقا، بۇ ئىقتىسادىي چېكىنىش، يەرشارى بازارلىرىغا ئامېرىكانىڭ ئىرادىسى توغرىسىدا سەلبىي سىگناللارنى تارقاتقان بولدى. خىتاينىڭ سىيرەك مىتاللار (rare earth minerals) ئۈستىدىكى مونوپوللۇقىنى بىر قورال سۈپىتىدە قوللىنىشى ئالدىدا ۋاشىنگتوننىڭ چېكىنىشى، بېيجىڭنىڭ كەلگۈسىدە بۇ خىلدىكى ئىقتىسادىي تەھدىتلىرىنى خالىغانچە كۆپەيتىشىگە (economic coercion)    جاسارەت بەرگەنلىك ئىدى.
. ترامپنىڭ يېتەرلىك تەييارلىق قىلماي تۇرۇپلا  سودا ئۇرۇشى باشلىشى ۋە تۇنجى قارشىلىقتا چېكىنىشى، ئامېرىكانىڭ توسۇش كۈچىنىڭ ئوبرازىنى بىتچىت قىلدى.
تېخنولوگىيە يۆتكەش ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكىدىكى ئاجىزلىقلار
ئاپتورنىڭ 2025-يىلىدىكى سىياسەتلەر ئىچىدە ئەڭ ئەندىشىلىك دەپ قارىغان مەسىلە، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك سودا پايدىسى كۆزلەپ ئامېرىكانىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە بىۋاسىتە تەھدىت سالىدىغان تېخنولوگىيە يۆتكەشلەرگە يول قويغانلىقىدۇر. بولۇپمۇ   يۇقىرى ئىقتىدارلىق ئامېرىكا ئۆزەكلىرىنىڭ خىتايغا سېتىلىشىنى تەستىقلىغان قارار، بېيجىڭنىڭ سۈنئىي ئىدراك (AI) ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشىغا ۋە ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇشىنى تېزلىتىشىگە بىۋاسىتە خىزمەت قىلدى. كىرىشنامورتى، پىرېزىدېنت ترامپنىڭ نىۋىدىيانىڭ ئىنتايىن ئىلغار Blackwell ھېسابلاش ئۆزەكلىرى ئۈستىدىكى ئېكسپورت ئېمبارگوسىنىمۇ بىكار قىلىشنى پىلانلاۋاتقانلىقىنى ، بۇ ئەھۋاللارنىڭ ئامېرىكانىڭ خەۋپسىزلىكىگە  ئېنىق « تۈگەشتى»  دېگەن خەتنى چاپلىغانلىق بىلەن باراۋەر ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە [5].
بۇ تېخنولوگىيە يۆتكەشلەر، خىتاينىڭ «ھەربىي-پۇقراۋىي بىرلىشىش» (civil-military fusion) ئىستراتېگىيەسى نەزەرگە ئېلىنغاندا تېخىمۇ ئېغىر ئاقىۋەت ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاي ئارمىيەسى بىلەن پۇقراۋىي تېخنولوگىيە شىركەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى چېگرالار ئېنىق بولمىغان بىر شارائىتتا، ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ پايدا مەقسىتىدە ساتقان ئۆزەكلىرى، ئاخىرقى ھېسابتا خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ تور ئۇرۇشى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىلىرىنى كۈچەيتمەكتە. ئاپتور، ھۆكۈمەتنىڭ بۇ ھەقىقەتنى بىلىپ تۇرۇپ سودا مەنپەئەتىنى خەۋپسىزلىكنىڭ ئالدىغا قويۇشىنى، ئىستراتېگىيەلىك  ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشتىن باشقە نەرسە ئەمەس دەپ باھالىماقتا.
تەيۋەن مەسىلىسى ۋە ئىتتىپاقداشلىقنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنىڭ گۇمران بولۇشى
ماقالىدىكى گېئوپولىتىكىلىق تەھلىللەرنىڭ ئەڭ ھالقىلىق بۆلەكلىرىنىڭ بىرى، 2025-يىلى داۋامىدا ئامېرىكانىڭ تەيۋەن سىياسىتىدە  مەۋقە ئۆزگەرتىشىدۇر. ترامپ ھۆكۈمىتى، تەيۋەننى تېخى رەسمىي تاشلىۋەتمىگەن بولسىمۇ، پىرېزىدېنتنىڭ يىل ئىچىدە قىلغان باياناتلىرى ۋە چىقارغان قارارلىرى، ئامېرىكانىڭ بۇ ئارال دېموكراتىيەسىگە بولغان ۋەدىسىنى  ئىشەنچسىزلەشتۈردى. ترامپنىڭ ئامېرىكا-تەيۋەن مۇناسىۋىتىنى، تەيبېينىڭ قوغدىلىشى بەدىلىگە ۋاشىنگتونغا پۇل تۆلەيدىغان سودا خاراكتېرلىك بىر «سۇغۇرتا پىلانى»غا ئوخشىتىشى ۋە ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئارالنى قوغداش ئىقتىدارى ھەققىدە جامائەت ئالدىدا گۇمان پەيدا قىلىدىغان ئىپادىلەرنى ئىشلىتىشى، تەيۋەن خەلقىنىڭ ئامېرىكاغا بولغان ئىشەنچىسىنى تارىختىكى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈردى [6].
بۇ ئىشەنچ كىرىزىسى، كونكرېت ھەربىي قارارلار بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتى. ترامپ ھۆكۈمىتى، 2025-يىلى يازدا بېيجىڭ بىلەن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سەزگۈر سودا سۆھبەتلىرىنى خەتەرگە ئۇچراتماسلىق ئۈچۈن، تەيۋەنگە نىسبەتەن ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە  زور مىقداردا  قورال-ياراغ يوللاشنى كېچىكتۈردى. ئۇنىڭدىن باشقا، تەيۋەن دۆلەت باشلىقى لەي چىڭتېنىڭ باشقا دۆلەتلەرگە  زىيارىتى جەريانىدا ئامېرىكا ئارقىلىق ئۆتۈشى چەكلەندى. بۇ قارارلار، بېيجىڭنىڭ بېسىملىرىغا بويۇن ئېگىلگەنلىكىنىڭ ۋە تەيۋەننىڭ خەۋپسىزلىكىنىڭ سودا ئۈستىلىدە بىر سودىلىشىشنىڭ كوزىرىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىسپاتلىرىدۇر.
ترامپنىڭ بۇ پوزىتسىيەسى، خىتاي بىلەن « سودا ئۇرۇشىنى توختىتىش »نى داۋاملاشتۇرۇلاش ئۈچۈن كەلگۈسى ئايلاردا تەيۋەنگە بېرىلىدىغان ياردەمنىڭ تېخىمۇ ئازايتىلىشى مۇمكىنلىكى توغرىسىدىكى ئەندىشىلەرنى كۈچەيتتى. ئاپتور، بۇ سىياسەتنىڭ پەقەت تەيۋەن بوغۇزىدىكى توسۇش كۈچىنى يوقىتىپلا قالماي، بەلكى پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىتتىپاقداشلىق قۇرۇلمىسىنىمۇ تەۋرىتىۋەتكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيەگە ئوخشاش ئىتتىپاقداشلار، ئامېرىكانىڭ ئەڭ ھالقىلىق خەۋپسىزلىك ھەمراھىنىمۇ سودا مەنپەئەتى ئۈچۈن قۇربان قىلالايدىغانلىقىنى كۆرگەندە، ئۆزلىرىنىڭ خەۋپسىزلىك تەلىماتلىرىنى قايتىدىن ئويلىنىشقا باشلىدى.
بۇ ئەھۋال، تارىخچى ستېفېن كوتكىن « دەرىجىدىن تاشقىرى ئىتتىپاقداش كۈچ» دەپ تەرىپلىگەن ئامېرىكانىڭ  ئۈستۈنلۈكىنى يوققا چىقارماقتا. ۋاشىنگتون، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىتتىپاقداشلىق تورىنى كۈچەيتىشنىڭ ئورنىغا، ئىتتىپاقداشلىرىنى ئىقتىسادىي رەقىبلەر دەپ قاراپ، ئۇلارنى خىتاي بىلەن يالغۇز تاشلاپ قويدى. بولۇپمۇ ھىندىستانغا ئوخشاش ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى ئېشىۋاتقان دۆلەتلەرگە قارىتا يىل بويى داۋاملاشقان تاجاۋۇزچىلىق نۇتۇقلىرى، خىتايغا قارشى قۇرۇلۇشى كېرەك بولغان «تۆت تەرەپ» (Quad) كە ئوخشاش قۇرۇلمىلارنى ئىقتىدارسىز ھالغا كەلتۈردى.