ئۇيغۇر ئەمىر كۇركۇز (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇرلار تۈركىي قەۋملەر ئىچىدە ئەڭ بۇرۇن يېزىق قوللانغان ۋە نۇرغۇن يېزىقلارنىڭ بارلىققا كېلىشىگە سەۋەبچى بولغان ئىلىم-مەرىپەتلىك، مەدەنىيەتلىك خەلق بولسىمۇ، يېزىقچىلىقنىڭ ئەھلى ئىلىملەر ئارىسىدا تازا ئومۇملاشماسلىقى، مەنىۋى مىراسلىرىمىزنىڭ كۆپ قېتىم تاجاۋۇزغا ئۇچرىشى سەۋەبلىك بىزگە يىتىپ كەلگەن قەدىمىي كىتابلارنىڭ سانى بىر قەدەر ئاز بولغان. بولۇپمۇ تارىخ، تەرجىمىھال ئىلىملىرىغا يېتەرلىك ئەھمىيەت بېرىلمىگەنلىكتىن نۇرغۇن مەشھۇر كىشىلىرىمىز ئىز-دېرەكسىز غايىپ بولغان. ئاز بىر قىسىملىرى يات مىللەتلەرنىڭ كىتابلىرىدا ئاز تولا ساقلىنىپ قالغان. شۇنىڭ بىلەن تارىخىمز ۋە مەشھۇرلىرىمىزنىڭ تەرجىمىھاللىرىنى (ھەممىسىنى ئەمەس ئەلۋەتتە) يات مىللەتلەرنىڭ كىتابلىرىدىن ئىزدەيدىغان ھالەت شەكىللەنگەن. ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى تارىخىمىز ۋە بەزى مەشھۇرلىرىمىز خىتاي ۋە باشقا قوشنا مىللەتلەر مەنبەلىرىدە خاتىرىلەنگەن بولسا، خەلقىمىز ئىسلامغا كىرگەن ۋە ئەرەبلەر بىلەن ئۇچراشقاندىن كېيىن ئەرەبچە، پارسچە مەنبەلەردىنمۇ ئورۇن ئالغان. ئەرەبلەردە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن بۇرۇن «مۇئەللەقات» دەپ ئاتىلىدىغان كەبىنىڭ تېمىغا ئېسىلىدىغان شېئىرلاردىن باشقا يازما ئەدەبىيات بولمىغان بولسىمۇ، ئىسلامغا كىرگەندىن كېيىنلا ئەرەب ۋە ئىسلامغا كىرگەن باشقا خەلقلەرنىڭ قولى ئارقىلىق ھەر تۈرلۈك ئىلىملەر تىز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشقا باشلىغان. كېيىنچە ھەدىس توپلاشنىڭ پەيدا بولۇشىغا ئەگىشىپ «علم الرجال» (رىۋايەتچىلەرنى تونۇش) ئىلمى بارلىققا كەلگەن. بۇ ئارقىلىق مەشھۇر كىشىلەرنىڭ ئىسىملىرى ئاساسەن خاتىرىلەنگەن ۋە ئۇلارغا قىسقىچە باھا بېرىلگەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابىلەرنىڭ ئىش-ئىزلىرىنى خاتىرىلەش باشلىنىپ تارىخ ئىلمىمۇ تەرەققى قىلىشقا باشلىغان. ئۇزۇن ئۆتمەي «علم التراجم» (تەرجىمىھال ئىلمى) بارلىققا كېلىپ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە بۇ ساھەدە يېزىلغان كىتابلارنىڭ سانى نەچچە يۈزگە يەتكەن. ئىسلامنىڭ ھەر قايسى رايونلارغا تارقىلىشىغا ئەگىشىپ «فتوح البلدان» (شەھەرلەرنىڭ پەتىھ قىلىنىش تارىخى) ھەققىدىمۇ نۇرغۇن كىتابلار يېزىلغان. جۇغراپىيە ئىلمىمۇ كۆرۈنەرلىك تەرەققىي قىلغان. نۇرغۇن جۇغراپىيەشۇناسلار ۋە سەيياھلار تۈركىي مىللەتلەر ھەققىدە قىممەتلىك مەلۇماتلارنى قالدۇرۇپ كەتكەن. بولۇپمۇ 8-9-10-ئەسىرلەردە يېزىلغان تەرجىمىھال، تارىخ، شەھەرلەرنىڭ پەتىھ قىلىنىشى، جۇغراپىيە كىتابلىرىدا تۈركى مىللەتلەر ھەققىدە قىممەتلىك مەلۇماتلار خاتىرىلەنگەن. مۇھەممەتئىمىن بۇغرا ھەزرىتىم «شەرقىي تۈركىستان تارىخى» ناملىق كىتابىدا ئەرەبچە تارىخى ماتېرىياللارنى خېلى چوڭقۇر قىدىرىپ تەكشۈرگەن ۋە ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتلارنى قېزىپ چىققان بولسىمۇ، بۇ ماتېرىياللار يەنىلا تېخىمۇ چوڭقۇر تەتقىق قىلىشىمىزنى كۈتۈپ تۇرماقتا.
كۇركۇز گەرچە موڭغۇللار ئۈچۈن خىزمەت قىلغان بولسىمۇ، قولىدىن كېلىدىغان بارلىق ئىمكانىيەتلەردىن پايدىلىنىپ ۋەتىنى قولىدىن كەتكەن، زۇلۇمغا ئۇچرىغان يەرلىك ئاھالىنى موڭغۇللارنىڭ بۇلاڭ-تالاڭ قىلىشىدىن، بوزەك قىلىشىدىن قوغدىغان. ۋەيران بولغان شەھەرلەرنى قايتا قۇرۇپ چىقىشقا، گۈللەندۈرۈشكە ئالاھىدە كۈچ چىقارغان. بۇلاڭ-تالاڭغا ئادەتلەنگەن، ياۋايى، رەھىمسىز موڭغۇل قوماندانلىرىنىڭ قارشىلىقىغا، دۈشمەنلىكلىرىگە ئۇچرىسىمۇ ئۆز يولىدىن يانمىغان. ئاخىرى بۇ يولدا ھاياتىنى تەقدىم قىلىپ، خەلقىمىزنىڭ ئادالەتسۆيەر، ھەقسۆيەر، مەدەنىيەتپەرۋەر ئېسىل خىسلىتىنى نامايان قىلغان.
ئەسەرنىڭ ھەجىمى كىچىك بولۇشىغا قارىماي، نەقىل ۋە ئىزاھاتلارنىڭ سانى پەۋقۇلئاددە كۆپ بولۇشى ئەسەر تىلىنىڭ راۋانلىقىغا ئاز-تولا تەسىر كۆرسەتكەن. ھەتتاكى بەزى جۈملىلەر ئىككى مەنبەدىن نەقىل قىلىنىپ قوراشتۇرۇلغان
ئەھۋاللارمۇ بولغان. بۇ ئەھۋال تەرجىمىنىڭ سۈپىتگىمۇ تەسىر كۆرسەتمەي قالمايدۇ، ئەلۋەتتە. ئوقۇرمەنلەرنىڭ توغرا چۈشىنىشىنى ۋە تەكلىپ پىكىر بېرىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. – تەرجىماندىن
داۋامىنى بۇ يەردىن ئوقۇڭ: