«سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى چوڭ ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئالتە يول ۋە ئۇنىڭ يۈز بەرمەسلىك ئېھتىماللىقى» ناملىق ماقالىنىڭ خۇلاسىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ ماقالە، دۇنياغا داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى «راند شىركىتى» (RAND Corporation) نىڭ تەتقىقاتچىلىرى زاكارى بۇردېت (Zachary Burdette)، كارل پ. مۇئېللېر (Karl P. Mueller)، جىم مىترې (Jim Mitre) ۋە لىلىي ھۆك (Lily Hoak) تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 15-كۈنى «ئاتوم ئالىملىرى بۇللېتېنى» (Bulletin of the Atomic Scientists) ژۇرنىلىنىڭ 81-توم، 4-سانىدا ئېلان قىلىنغان. بۇ ئەسەر، سۈنئىي ئەقىلنىڭ كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە، بولۇپمۇ چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئۇرۇش خەۋپىگە كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرىنى كۆپ قاتلاملىق ۋە چوڭقۇر تەھلىل قىلغان مۇھىم ئىلمىي تەتقىقاتتۇر. ئاپتورلار ماقالىدە، تارىختىكى ئۇرۇش سەۋەبلىرى ھەققىدىكى كىلاسسىك نەزەرىيەلەرگە تايىنىپ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۇرۇش پارتلىتىش ئېھتىمالى بولغان ئالتە خىل يوشۇرۇن يولنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنداقلا ھەر بىر يولنىڭ رېئاللىققا ئايلىنىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان شەرت-شارائىتلارنى ۋە ئۇلارنىڭ ئەمەلگە ئېشىش ئېھتىماللىقىنى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلغان. ماقالىنىڭ يادرولۇق يەكۈنى شۇكى، گەرچە كىشىلەر سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاپەت خاراكتېرلىك ئۇرۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلسىمۇ، سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنىڭ بىۋاسىتە ھالدا بىر چوڭ ئۇرۇشنى قوزغاش ئېھتىماللىقى چەكلىك. لېكىن، ئەگەر ھۆكۈمەتلەر بۇ تېخنىكىنى ئاقىلانە باشقۇرمىسا، ئۇنىڭ بەزى ساھەلەردە توقۇنۇش خەۋپىنى كۈچەيتىۋېتىدىغانلىقى، بولۇپمۇ كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى تۇراقسىزلاشتۇرۇش ۋە ئىنسانلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھۆكۈملىرىنى بۇرمىلاش ئارقىلىق خاتا چۈشەنچە ۋە سەۋەنلىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش خەۋپىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن. بۇ ماقالە سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى خەلقئارا بىخەتەرلىك ۋە ئىستراتېگىيە تەتقىقاتى ئۈچۈن ئىنتايىن يۇقىرى پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.
ماقالىنىڭ كىرىش قىسمىدا، ئاپتورلار تارىختىكى تېخنىكىلىق بۆسۈشلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ توقۇنۇش خەۋپىنى تۈپتىن ئۆزگەرتمىگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەسىلەن، باسما تېخنىكىسىنىڭ كەشىپ قىلىنىشى ياۋروپادىكى ئىجتىمائىي ۋە دىنىي داۋالغۇشلارنى كۈچەيتىپ، 1618-يىلىدىكى «ئوتتۇز يىللىق ئۇرۇش» نىڭ پارتلىشىغا تۈرتكە بولغان. بۇنىڭ بىلەن سېلىشتۇرغاندا، يادرو قوراللىرى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇش خەۋپىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلەتكەن. شۇڭلاشقا، ئىلغار سۈنئىي ئەقىلنىڭ كەڭ كۆلەملىك ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي داۋالغۇشلارنى پەيدا قىلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭمۇ خەلقئارا بىخەتەرلىككە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان ئالاھىدە تېخنىكا بولۇپ قېلىش ئېھتىماللىقىنى ئەستايىدىل ئويلىشىش كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ [Kissinger, Schmidt, and Mundie 2024].
ئاپتورلار، سۈنئىي ئەقىلنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك مۇھىتىدا ئۆزگىرىش پەيدا قىلىپ، ئەسلىدە يۈز بەرمەسلىكى مۇمكىن بولغان ئۇرۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئېھتىماللىقىنى تەھلىل قىلىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ [Mitre and Predd 2025]. بۇ تەھلىلدە، تارىختا ئۇرۇشلارنىڭ يۈز بېرىش ياكى بەرمەسلىكىنى بەلگىلەيدىغان شەرتلەر ھەققىدىكى نەچچە ئون يىللىق تەتقىقاتلارغا ئاساسەن، سۈنئىي ئەقىلنىڭ چوڭ دۆلەتلەر ئارا ئۇرۇش يوشۇرۇن كۈچىنى قانداق ئاشۇرۇشى مۇمكىنلىكى ھەققىدىكى ئالتە پەرەزنى مۇھاكىمە قىلىدۇ [Van Evera 1994].  بۇ پەرەزلەر، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي، ئىقتىساد ۋە جەمئىيەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئارقىلىق خەلقئارا مۇقىملىقنى قانداق بۇزىدىغانلىقىنى ئەڭ مۇمكىن ۋە ئەڭ ئەندىشىلىك يوللارنى مەركەز قىلىپ تۇرۇپ شەرھلەيدۇ.
بۇ تەتقىقاتتا، ئاپتورلار بۈگۈنكىدىن كۆپ ئىلغار بولغان سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ ئاقىۋەتلىرىنى مۇھاكىمە قىلىپ، كەلگۈسىدە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىنسانلارنىڭ بىلىش ۋەزىپىلىرىنىڭ كۆپ قىسمىدا ئىشەنچلىك ھالدا ئىنسانلارغا تەڭ كېلەلەيدىغان سەۋىيەگە يېتىشىنى، يەنى بەزى تېخنولوگلار «ئومۇمىي سۈنئىي ئەقىل» (Artificial General Intelligence) دەپ ئاتايدىغان ھالەتنى پەرەز قىلىدۇ [Kahl 2025]. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، سۈنئىي ئەقىلنىڭ بىۋاسىتە بىر چوڭ ئۇرۇشنى قوزغاش خەۋپى تۆۋەن، بولۇپمۇ ھۆكۈمەتلەر بۇ تېخنىكىنىڭ ئىشلىتىلىشىنى باشقۇرۇش تەدبىرلىرىنى قوللانسا، بۇ خەۋپ تېخىمۇ تۆۋەنلەيدۇ. ئەمما سۈنئىي ئەقىل كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدا تۇراقسىزلاشتۇرغۇچى ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىشى ياكى ئىنسانلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھۆكۈملىرىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىپ، خاتا چۈشەنچىلەرنى كۈچەيتىشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، ئاقىلانە ھۆكۈمەت سىياسەتلىرى بۇ خەتەرلەرنى چەكلەشكە ياردەم بېرەلەيدۇ.
بىرىنچى پەرەز: سۈنئىي ئەقىل كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ، تاجاۋۇزچىلىق ئۈچۈن يېڭى پۇرسەت يارىتامدۇ؟
بۇ پەرەزنىڭ ئاساسىي مەنتىقىسى شۇكى، ئەگەر سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق يېتىلدۈرۈلگەن ھەربىي ئىقتىدارلار كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدا شۇنداق زور ئۆزگىرىش پەيدا قىلىپ، تەدبىر بەلگىلىگۈچىلەرنى ئىلگىرى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولمايدۇ دەپ قارالغان سىياسىي مەقسەتلەرگە ھازىر يەتكىلى بولىدۇ دەپ ئىشەندۈرۈپ قويسا، ئۇرۇش پارتلىشى مۇمكىن [Cronin and Kurth Cronin 2024]. بۇ سېنارىيەنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىغا بىر قانچە ئاچقۇچلۇق شەرت تەسىر كۆرسىتىدۇ: دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ھەربىي ئۈستۈنلۈكىنى كۈچ ئىشلىتىش ھەققىدىكى سىياسىي قارارلىرىنى ئۆزگەرتىدىغان دەرىجىدە زور دەپ قارىشى؛ رەھبەرلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي ھەرىكەت ئۈچۈن قىسقا مۇددەتلىك پۇرسەت دېرىزىسىگە ئىگە ئىكەنلىكىگە ئىشىنىشى؛ ئۇلارنىڭ يېڭىدىن ئېرىشكەن كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدىكى ئەۋزەللىكىنىڭ ئۇرۇش قىلماي، مەجبۇرلاش دىپلوماتىيەسى ئارقىلىق مەقسىتىگە يېتەلەيدىغان-يېتەلمەيدىغانلىقى؛ ۋە ئۇلارنىڭ كۈچ ئىشلىتىشنى تەلەپ قىلىدىغان مەقسەتلىرىنىڭ بار-يوقلۇقى قاتارلىقلار. لېكىن، بۇ بارلىق شەرتلەرنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ھازىرلىنىش ئېھتىماللىقى ھازىرچە بىر قەدەر تۆۋەن كۆرۈنىدۇ.