خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەدەنىي ۋە ئېتنىك پەرقلەر سەۋەبىدىن، ئۇيغۇر ئاياللىرى ئادەتتە خىتاي ئەرلىرى بىلەن نىكاھلانمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئاياللىرىنى خىتاي ئەرلىرى بىلەن نىكاھلىنىشقا ھەر خىل ئۇسۇللار بىلەن مەجبۇرلىماقتا. ئامېرىكىلىق ئۇيغۇر ئاكتىۋىست روشەن ئابباس، خىتاينىڭ مەجبۇرىي نىكاھلاش سىياسىتىنى «دۆلەت قوللىغان كوللېكتىپ باسقۇنچىلىق» دەپ تەرىپلىگەن. روشەن ئابباسنىڭ ئېيتىشىچە، « بۇ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوق قىلىش ۋە  ئىسلام دىنىنى يوق قىلىش پىروگراممىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ھاكىمىيەت ئىگىلىرى شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيلىرىگە خىتايلارنى ئەۋەتمەكتە».
يەنە بىر ئىنسانلىققا قارشى قىلمىش بولسا، خالىغانچە قولغا ئېلىنغان ئۇيغۇرلارنىڭ بالىلىرىنىڭ دۆلەت يېتىمخانىلىرىغا ئەۋەتىلىشىدۇر. بۇ مۇئەسسەسەلەردە، بالىلارنىڭ مەدەنىي كىملىكلىرى ئۆچۈرۈلمەكتە، ئۇيغۇرچە سۆزلىيەلمەيدۇ، ئۇيغۇرچە كىتاب ئوقۇيالمايدۇ، خىتاي مەدەنىيىتى، تىلى ۋە تۇرمۇش ئۇسلۇبىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلىنىۋاتىدۇ.
خىتاينىڭ ئەزا تەمىنلەش ۋە كۆچۈرۈش ئەمەلىيەتلىرى، نەچچە ئون يىللاردىن بۇيان دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى تارتىۋاتقان خەلقئارالىق تېببىي ۋە ئەخلاقىي مەسىلە بولۇپ كەلگەن. خىتايدا ئەزا تەمىنلەش دۆلەتنىڭ ئەدلىيە سىستېمىسى بىلەن زىچ باغلانغان بولۇپ، بۇ سىستېما ئەزا كۆچۈرۈش دوختۇرخانىلىرىغا نۇرغۇنلىغان ئەرزان ئەزا ئىئانە قىلغۇچىلارنى تەمىنلىگەن.
-2010يىلى، كۈنسايىن ئارتىۋاتقان دىققەت ۋە تەنقىدلەرگە جاۋابەن، خىتاينىڭ سەھىيە ساھەسى باشقۇرغۇچىلىرى، مەھبۇسلارنى ئەزا مەنبەسى قىلىپ ئىشلىتىشنى توختىتىپ، خەلقئارالىق تېببىي نورمىلار بويىچە ئىختىيارىي ئەزا  ئىئانە قىلغۇچىلارنى ئىشلىتىشنى مەقسەت قىلغان بىر قاتار  پىروگراممىلارنىڭ بىرىنچىسىنى باشلىدى.
ئەمما بۈگۈن، خىتاينىڭ تۈرمىلەرگە قامالغان سىياسىي مەھبۇسلىرىنىڭ ۋە ئېتنىك تۇتقۇنلىرىنىڭ ئەزالىرىنى يىغقانلىقى توغرىسىدا يېتەرلىك ھەمدە ئىشەنچلىك دەلىل بار. خىتايدا ئەزا كۆچۈرۈش ئۈچۈن كۈتۈش ۋاقتى تەرەققىي قىلغان دۇنيادىكى باشقا دۆلەتلەرگە سېلىشتۇرغاندا ئەڭ قىسقا ھېسابلىنىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇنىڭ سەۋەبى ھەممىگە ئايان.
ب د ت كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى، خىتايدا تۇتۇلۇۋاتقان فالۇنگۇڭ ئەگەشكۈچىلىرى، ئۇيغۇرلار، تىبەتلىكلەر، مۇسۇلمانلار ۋە خىرىستىيانلار قاتارلىق ئاز سانلىقلارنى نىشان قىلغان «ئەزا يىغىش» دوكلاتلىرىدىن ئىنتايىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. مۇتەخەسسىسلەر، تۇتۇلۇۋاتقان مىللىي ۋە دىنىي ئاز سانلىقلارنىڭ ئالدىن ماقۇللۇقى يوق ھالدا مەجبۇرىي قان تەكشۈرۈش، ئۇلتراسيون ۋە رېنتگېنگە سېلىش دېگەندەك  تەكشۈرۈشلەرگە مەجبۇر قىلىنغانلىقى ھەققىدە ئىشەنچلىك ئۇچۇر ئالغانلىقىنى ئېيتقان. تەكشۈرۈش نەتىجىلىرى ئەزا تەقسىملەشنى ئاسانلاشتۇرىدىغان تىرىك ئەزا مەنبەلىرى ئامبىرىغا خاتىرىلەنمەكتە.
بۇ بۆلۈمدە، ئىبراگىموۋ غەرب دۇنياسى ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئەمەلىيەتلىرىگە قانداق ئىنكاس قايتۇرغانلىقىنىڭ كىرونولوگىيەلىك بىر خاتىرىسىنى سۇنىدۇ ۋە بۇنى بىر قەدەم چوڭقۇرلاپ تەھلىل قىلىدۇ. 2018-يىلىدىن باشلاپ ھازىرغىچە بولغان دىپلوماتىك ئىنكاسلار، ئەيىبلەشلەر ۋە جازا تەدبىرلىرىنىڭ تەپسىلىي بىر پورتىرېتىنى تەقدىم قىلىدۇ.
-2018يىلى، ئون بەش چەت ئەللىك ئەلچى خىتاينىڭ مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنى نەزەربەند قىلىشى ھەققىدىكى ئەندىشىلىرىنى ئىپادىلەيدىغان بىر خەت ئىمزالىدى. كېيىنچە، 2019-يىلى ئەنگلىيەنىڭ ب د ت دائىمىي ۋەكىلى، خىتاينى «دۆلەت قانۇنلىرىغا، خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىگە ۋە ۋەدىلىرىگە ھۆرمەت قىلىشقا، شۇنداقلا، شەرقىي تۈركىستان ۋە پۈتۈن خىتايدا دىن ياكى ئېتىقاد ئەركىنلىكى قاتارلىق تۈپكى كىشىلىك ھوقۇقلارغا ھۆرمەت قىلىشقا» چاقىردى.
يەنە 2019-يىلى، ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە، كانادا، فىرانسىيە، گېرمانىيە ۋە ياپونىيە قاتارلىق 20 دىن ئارتۇق دۆلەت، خىتاينىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاز سانلىقلارغا قارىتىلغان مۇئامىلىسىنى ئەيىبلەيدىغان بىر خەت يېزىپ ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى رەئىسى كولىي سېك ۋە كىشىلىك ھوقۇق يۇقىرى كومىسسارى مىشېل باچېلېتكە ئەۋەتتى. خەت، «شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا ئاز سانلىقلارنىڭ خالىغانچە تۇتۇلۇشى… ۋە شۇنداقلا كەڭ كۆلەملىك نازارەت ۋە چەكلىمىلەر ھەققىدىكى ئىشەنچلىك دوكلاتلار»دىن ئەندىشە قىلغانلىقىنى ئىپادىلىدى.
2020 -يىلى، گېرمانىيە ئەلچىسى كىرىستوف خوسگېن، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىدا 39 دۆلەت نامىدا سۆزلەپ خىتاينى كىشىلىك ھوقۇقلارغا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتىكى دىنىي ۋە ئېتنىك ئاز سانلىقلارنىڭ ھوقۇقلىرىغا ھۆرمەت قىلىشقا چاقىردى. ئەلچى، ئۇ يەردىكى ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئارتىۋاتقان دوكلاتلارنىڭ سانى ھەققىدە ئېغىر ئەندىشىلىرىنى ئىپادىلىدى.  ئۇ يەنە «دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكى، دىنىي ئىبادەت ئەركىنلىكى، توپلىنىش ۋە سۆز ئەركىنلىكلىرى ئۈستىدە، شۇنداقلا ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ئۈستىدە ئېغىر چەكلىمىلەر بار. كەڭ كۆلەملىك كۆزىتىش پەقەت ئۇيغۇرلارنى ۋە باشقا ئاز سانلىقلارنى نىشان قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ، مەجبۇرىي ئەمگەك، مەجبۇرىي تۇغۇت كونتروللۇقى، تۇغماس قىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېخىمۇ كۆپ دوكلاتلار ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ» دېدى.