يۈزەكى دىندارلىق ۋە دۇنياغا مايىللىق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەربتە باشلانغان سېكۇلەرلىشىش ئوسمانلى ۋە جۇمھۇرىيەت دەۋرىدىكى كىشىلىرىمىزگە يېقىندىن تەسىر كۆرسەتكەن بولۇپ، ئوسمانلى بىلىم ۋە دۇنياۋى تەرەققىياتتا ئارقىدا قالغانلىقىنى ھېس قىلغاندا تەبئىي ھالدا دەرھال غەرپكە يۈزلەندى ۋە ياش ئەقىل كۈچلىرىنى غەربكە ئەۋەتتى. لېكىن ياخشى نىيەت ۋە مەلۇم مەقسەتلەر بىلەن ئېلىپ بېرىلغان غەرپلىشىش ۋە زامانىۋىلىشىشتىن ئىبارەت ئۇزۇن مۇساپىلىك ۋە كەڭ دائىرىلىك ھەرىكەتنىڭ ئېقىش يۆنىلىشى ۋە نەتىجىسى دەسلەپكى مەزگىللەردە بۇنى تەشەببۇس قىلغۇچىلارنىڭ نىيەتلىرىدىن بەكرەك بۇ ھەرىكەتنىڭ مەنتىقىسى تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلەتتى. دەرۋەقە شۇنداق بولدى. ھەرىكەت يۆنىلىشىنى ئۆزى بەلگىلىدى ۋە مۆلچەردە بولمىغان ئۆزگۈرۈشلەر يۈز بەردى. يېڭى دۇنيانى چۈشىنىشتە كېچىككەن ۋە كونا ئەنئەنىدىن مىراس قالغان ئىلىملەرنى تەكرارلاش ئارقىلىق ۋەزىپىسىنى ئادا قىلدىم دەپ ئويلاپ قالغان ئىسلامى ئىلىملەر، ئۆزگۈرۈشلەرنىڭ سەلبىي تەسىرلىرىگە قارىتا چارە – تەدبىر ئوتتۇرىغا قويۇش ۋە يېڭى شەرت – شارائىتلار بىلەن يۈزلىشىپ مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ قېلىشقا مۇۋەپپەق بولالمىدى. بۇنىڭدا مۇۋەپپەق بولۇش ئۈچۈن زىھىنلەر ئۆزىنىڭ بۇ ئەسىردە ياشاۋاتقانلىقىنى بايقاپ، يېڭى ئىھتىياج ۋە شەرت – شارائىتنى كۆرۈپ يېتىشى، بۇ دەۋردىكى مۇسۇلمانغا خاس تەپەككۇر ۋە ھەرىكەت قىلىشنىڭ يوللىرىنى مۇنازىرە قىلىشى ۋە تېپىپ چىقىشى كېرەك ئىدى. ئەپسۇسكى، ئۇنداق بولمىدى. نەتىجىدە ئىسلامى ئىلىملەرنىڭ كىلاسسىك مەزمۇنلىرى بىلەن ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ تەرەققىيات يۆنىلىشى ئوتتۇرىسىدىكى مۇساپە زامانىۋى دەۋردە بارغانسېرى چوڭىيىپ ماڭدى ۋە كىشىلەر ۋاستىلىق ھالدا سېكۇلەرلىشىشكە يۈزلەندۈرۈلدى. يەنە بىر تەرەپتىن، ئوسمانلىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە غەرپلىشىش ۋە زامانىۋىلىشىش ھەرىكىتى دىنى چۈشەنچىنى ھەمراھ قىلغان ھالدا ئېلىپ بېرىلماستىن، ئۇنىڭ ئەكسىچە دىننى قارشى قۇتۇپىغا قويۇپ، ئارقىدا قېلىشتا ئۇنى سەۋەپچى دەپ قارىغان ھالدا داۋاملاشتۇرۇلدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ ھەرىكەت كۆپرەك شەكىللەر ۋە ئاياللار ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىلغانلىقتىن قارشى چۈشەنچىدىكىلەر ۋە قارشلىق ھەرىكەتلىرىمۇ يەنە ئۆتمۈشنى مۇھاپىزەت قىلىش، شەكىللەر ۋە ئاياللار ئۈستىدە مەركەزلەشتى. نەتىجىدە تۈرك زامانىۋىلىشىش ھەرىكىتىنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرى، مىتودى ۋە تەرەققىياتى زامانىۋى دەۋردىكى دىندارلىقنىڭ يۆنىلىشى ۋە شەكلىنىمۇ بەلگىلىدى.
مىسال بېرىشكە توغرا كەلسە، ئىسلام خەلقلىرى ئىككىلىنىش ئىچىدە ياشاشقا باشلىغان دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش جەريانىدا شەخسلەر ئۆزلىرىنىڭ قەدىرىيەتلەر دۇنياسىدىن، ئۆزىنىڭ مۇئامىلە پرىنسىپىدىن دىننىڭ تەسىرى ۋە نوپۇزىنى چىقىرىۋېتىشكە، ھاياتىنى ئەركىن ھالدا ياشاشقا ئىتتىرىلىۋاتىدۇ. دىنغا بولغان ساداقەت نۇقتىسىدا پەقەت مۇئەييەن شەكىل ۋە قېلىپلارغا ئۆزىنى مەھكۇم قىلىپ ھاياتىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ. كۆرۈنۈشتىكى دىندارلىق ۋە يوشۇرۇن دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش تېز سۈرئەتتە داۋاملىشىۋاتقان مۇھىتتا مۇسۇلمانلارنىڭ روھى دۇنياسى، كىملىكى ۋە ئېڭىنىڭ ئۈزلۈكسىز زەربە يەۋاتقانلىقىغا، ھەممىدىن بەك ئىسلامنىڭ لەززىتىدە چوڭ داۋالغۇشنى باشتىن ئۆتكۈزىۋاتقانلىقىغا شاھىت بولىۋاتىمىز.
دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش ئىسلام دۇنياسىنى بارغانسېرى چىرماۋاتقان گىرداپتۇر. بۈگۈن دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش قاينىمىغا غەرق بولۇپ كەتكۈچىلەردىن بىرى مۇسۇلمانلار بولۇپ، پىشانىسى سەجدىدىن كۆتۈرۈلمەيدىغان مۇسۇلمانلار دۇنياغا بېرىلىپ كېتىشنى لەنەتلەپ تۇرۇپ ئۆزى دۇنياغا بېرىلىپ كېتىۋاتىدۇ. چۈنكى دىننىڭ كىشىلەرگە تونۇشتۇرۇلۇش ۋە چۈشىنىش شەكلى، دىنى ئىلىملەرنىڭ ئۆزىنى يېڭىلىيالماسلىقى، بىلىم ۋە ھاياتنىڭ دىنى ۋە دۇنيالىق دەپ ئىككىگە ئايرىلىشى نەتىجىسىدە دىن تار بىر دائىرىگە مەھكۇم قىلىنىشقا باشلاندى. گەرچە ئۇنىڭ سىرتىدىكى كەڭ ساھەدە ئەنئەنىۋى بىلىملەرنى ناھايىتى قىممەتلىك دەپ قارىغان، سېغىنىش ۋە ھەسرەت تۇيغۇسى بىلەن ئۇلار ھەققىدە توختالساقمۇ، ئۇلارنى يىراقتا، تا ئۇ ئەسىرلەردىكى مەۋجۇت ھالى بىلەن تۇتۇپ تۇرۇشتا چىڭ تۇردۇق. ئۇلارنى يېڭىلاپ ئۆيىمىزدە مېھمان قىلىشنى، ھاياتىمىزدا ئەكس ئەتتۈرۈشنى ئانچە ئويلىشىپ كەتمىدۇق. بۇ پوزىتسىيىمىزدە ئىچ – ئىچىمىزدىن ئۇلارنىڭ يېڭى دۇنيادا ئورنى يوقلىقىغا قايىل بولۇشنىڭمۇ مەلۇم نىسبەتتە ھېسسىسى بار. بۇ سەۋەپتىن دىن ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان دائىرىنىڭ سىرتىدا قالغان كەڭ ساھەدە سېكۇلەر ھاياتنىڭ بارلىق نېمەتلىرى ئالدىمىزغا تاشلاندى. پەرقلەر پەقەت سىمۋوللار ۋە ئىبادەتلەرگە مەركەزلەشتى. مۇسۇلمانلارنىڭ مەۋجۇت ھالىغا مۇناسىۋەتلىك بۇ تەسۋىرنى ئىنساپسىزلىق دەپ قارىغانلار ئەتراپىغا زەڭ سېلىپ بۇ نۇقتىدىن قاراپ باقسۇن. بۇ نۇقتىدا تۇرۇپ كىشىلەرگە ۋە ئۆزىمىزگە قاراپ باقايلى. دىن ھاياتىمىزنىڭ ھەممە ساھەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان رەھمەت ئىدى، لېكىن ئۇ بارغانسېرى مۇئەييەن شەكىللەر ۋە ئىبادەتلەرگە مەھكۇم قىلىنمىدىمۇ؟ يەنى چەكلىك دائىرىدە مۇئەييەن ھەرىكەتلەرگە مەھكۇم قىلىنغان دىندارلىق بىلەن قانائەتلىنىپ تېز سۈرئەتتە دۇنياغا بېرىلىپ كېتىۋاتىمىز. دۇنياغا بېرىلىپ كېتىشىمىزنىڭ ئەڭ روشەن نەتىجىسى شۇكى، دىنى بىلىمنىڭ بىر پۈتۈن گەۋدىسى بىلەن بەلگىلىگەن مۇسۇلمانغا خاس مەسئۇلىيەتتىن، دىننىڭ ئىھسان ئەخلاقىدىن بارغانسېرى يىراقلىشىۋاتىمىز. ئەخلاق پارغا ئايلىنىپ ھاياتىمىزدىن ئۇچۇپ كەتتى، ئارقىسىدا پەقەت شەكىللەر قالدى.