2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ باب ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئارىسىدىكى سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىدىكى جىددىيچىلىكنى يۇمشىتىش ھەققىدە قىسقىچە ئومۇمىي چۈشەنچە بېرىش بىلەن باشلىنىدۇ. بۇ تارىخىي باسقۇچ كېيىنكى ئون يىل ئىچىدە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا نېمىلەرگە ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدە پايدىلىق ئۆرنەك بولىدۇ. ئاندىن بۇ باب ئامېرىكا ۋەخىتاينىڭ بىرگە مەۋجۇت بولۇشىنىڭ ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە دۇنيا تەرتىپى جەھەتلىرىدىكى ئىپادە ۋە تەسىرلىرىنى كۆزدىن كەچۈرىدۇ.
سوغۇق ئۇرۇش ئۆرنىكى
سوغۇق ئۇرۇشتىكى جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش مەزگىلى 1960-يىللارنىڭ ئاخىرىدا، يەنى دەل چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى ئۇرۇشنىڭ چىقىمنىڭ زورلۇقى ۋە خەتىرىنىڭ ئېغىرلىقى ئايدىڭلاشقان ۋاقىتتا باشلانغان. بۇ ئايدىڭلىشىش قىسمەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئامېرىكا بىلەن يادرو كۈچىدە تەڭلىككە ئېرىشكەنلىكىدىن كەلگەن. يادرو قوراللىرى مۇسابىقىسىنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ زور چىقىمى ۋە ئېلىپ كېلىدىغان قورقۇنچلۇق خەتىرى ، بولۇپمۇ تارىخنى ئۆزگەرتىۋېتىدىغان يادرو ئۇرۇشىغا ئايلىنىپ كېتىشكە تاس قالغان كۇبا راكېتا كىرىزىسىدىن كېيىن تېخىمۇ روشەن بولدى. ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى يۇمشىتىشنىڭ ئىنتايىن زۆرۈر ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. بۇنى ۋيېتنام ئۇرۇشى ۋە يادرو دەۋرىنىڭ بېسىمىدىن چارچىغان نۇرغۇن ئامېرىكىلىقلارمۇ ئۈمىد قىلاتتى. شۇ چاغدىكى پىرېزىدېنت رىچارد نىكسون ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك مەسلىھەتچىسى ھېنرى كىسسىنگېر مۇھىم ئىتتىپاقداش غەربىي گېرمانىيەنىڭ «شەرققە قاراش سىياسىتى» ئارقىلىق موسكۋا بىلەن مۇناسىۋەتنى يۇمشىتىشقا باشلىغانلىقىنى ياقتۇرمايتتى. ئۇلار جىددىيچىلىكنى پەسەيتىشنىڭ ئامېرىكانى شەرق-غەرب مۇناسىۋەتلىرىدە يەنە تەشەببۇسكار ئورۇنغا قايتۇرۇشىنى ۋە موسكۋانىڭ غەربىي ياۋروپاغا قاراتقان «بۆل، ئىدارە قىل» تاكتىكىسىنى توسۇشىنى ئۈمىد قىلاتتى. ئۇلار يەنە (بىھۇدە) موسكۋانىڭ ۋيېتنامدا ئۇرۇشنى توختىتىشقا ياردەم قىلىشىنى ئۈمىد قىلاتتى. موسكۋا يەنە ئۆز نۆۋىتىدە ۋاشىنگتون بىلەن چىقىمنى ئازايتىش ۋە يادرو ئۇرۇشى توغرىسىدىكى ئەندىشىسىنى ئورتاقلىشاتتى ھەمدە جىددىيچىلىكنى پەسەيتىشنى قانۇنىيلىق ۋە ئابرۇيغا ئېرىشىشنىڭ پۇرسىتى دەپ قارايتتى [3].
جىددىيلىكنى پەسەيتىشنى ئاسانلاشتۇرغان مۇھىم ئامىل شۇكى، شەرق-غەرب دۈشمەنلىكى ۋە يادرو ئۇرۇشى خەتىرىنىڭ داۋاملىشىشىغا قارىماي، ياۋروپادىكى چوڭ كۈچلەر توقۇنۇشىنىڭ جۇغراپىيەلىك چېگرالىرى تۇراقلىشىپ قالغان ئىدى. گەرچە نىكسون سىياسىي مۇھاپىزەتكار بولسىمۇ، سوۋېت ئىتتىپاقىنى ئۆزى ئاشكارا جاكارلىغان ۋە كۆپچىلىك ئىشەنگەندەك كاپىتالىزمغا قارشى ئىنقىلابىي كۈچ ئەمەس، بەلكى مەۋجۇت ۋەزىيەتنى ساقلاشنى خالايدىغان كۈچ دەپ قارايتتى. بۇ كرېمىل بىلەن سۆھبەتلىشىشنى مۇمكىن قىلدى. نىكسون مۇداپىئە مىنىستىرى مېلۋىن لېيردقا يازغان خېتىدە مۇنداق دېگەن: «بىز سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ مەنپەئەتلىرى بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىشىمىز كېرەك؛ نۆۋەتتىكى شارائىتتا بىز ئۆز مەنپەئەتلىرىمىزنى بەلگىلەشتە بۇلارنى ھېسابقا ئالماي تۇرالمايمىز. بىز سوۋېت رەھبەرلىرىنىڭ بىزگىمۇ ئوخشاش يول تۇتۇشىنى كۈتىدىغانلىقىمىز ھەققىدە ئۇلاردا گۇمان قالدۇرماسلىقىمىز كېرەك» [4]. سوۋېت رەھبەرلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئۇلار يادرو قورال-ياراغلىرىنى كۈچەيتىشتە ئېرىشكەن ئىلگىرىلەش تۈپەيلىدىن ئامېرىكا بىلەن تەڭداش سالاھىيەتتە سۆھبەتلىشىش مۇمكىن بولغان ئىدى.
كىسسىنگېرنىڭ ئېيتىشىچە، نىكسوننىڭ دۆلەت باشقۇرۇش ماھارىتى موسكۋا بىلەن «كېلىشىش ئېھتىماللىقىنى ياخشىلاش» بىلەن بىر ۋاقىتتا ۋاشىنگتوننىڭ دىپلوماتىك يولىنى كېڭەيتىشنىمۇ نىشان قىلغان [5]. كونكرېت ئېيتقاندا، نىشان يان رايونلاردىكى توقۇنۇشلارنى ئازايتىش ۋە ئەڭ مۇھىم رايونلاردا توقۇنۇشنىڭ باشقا ئالتېرناتىفلىرىنى يارىتىش ئىدى. شۇڭا نىكسون 1969-يىلى ۋەزىپىگە ئولتۇرغان ۋاقىتتىكى نۇتقىدا ئۆزىنىڭ دەۋرى «سۆھبەتلىشىش دەۋرى» بولىدىغانلىقىنى جاكارلىغان [6]. ئىككى تەرەپ كېيىن ئۆز ئارا مۇناسىۋەتنى يېتەكلەيدىغان «ئاساسىي پىرىنسىپلار» توغرىسىدا كېلىشىم ھاسىل قىلغان ھەمدە ئاخىرىدا راكېتادىن مۇداپىئەلىنىش ۋە يادرو قوراللىرى ھەققىدە بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولغان كېلىشىملەرنى، شۇنداقلا سوۋېت ئاشلىقىنىڭ ئامېرىكاغا ئېقىشىغا يول قويغان يېڭىچە سودا كېلىشىملىرىنى ئىمزالىغان.
بەزى ئالىملار جىددىيچىلىكنى پەسەيتىشنىڭ بۈگۈنكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرى ئۈچۈنمۇ زۆرۈر ئىكەنلىكىنى رەت قىلىدۇ. ئۇلار نىكسون ۋە كىسسىنگېرنىڭ تىرىشچانلىقلىرى سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بولغان توقۇنۇشنى پۈتۈنلەي ھەل قىلالمىغان دەپ قارايدۇ. شۈبھىسىزكى، شۇ دەۋردىكى ئامېرىكانىڭ دۆلەت باشقۇرۇش ماھارىتى مۇكەممەل ئەمەس ۋە ئۆتكۈنچى ئىدى. جىمى كارتېرنىڭ پىرېزىدېنتلىق مەزگىلىدە سوۋېت قوشۇنلىرى ئافغانىستانغا تاجاۋۇز قىلغاندا ۋە رونالد رېگان ھاكىمىيەتنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە، ئامېرىكا-سوۋېت مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ناچارلاشقانلىقىنى ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ. ئەمما جىددىيچىلىكنى پەسەيتىشنى بۇنداق رەت قىلىش يۈزەكى تارىخىي ئانالىز ھېسابلىنىدۇ. نىكسون ۋە كىسسىنگېر باشلىغان ئىشنىڭ ئۆزىلا مۇھىم بولۇپلا قالماستىن، بەلكى كېيىن سوغۇق ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇشقا ياردەم بەرگەن كېيىنكى تىرىشچانلىقلار ئۈچۈنمۇ مۇھىم ئىدى. بۇ يەنە 1970-يىللاردىكى ئۇرۇش خەتىرىنىمۇ ئازايتقان.
نىكسون ۋە كىسسىنگېرنىڭ دۆلەت باشقۇرۇش ماھارىتى ئۇلارنىڭ ئىككى يۈزلىمىچىلىكى ۋە بەزىدە كىشىلىك ھوقۇققا بولغان ئوچۇق-ئاشكارا بىپەرۋالىقى سەۋەبلىك ھەقلىق رەۋىشتە تەنقىدلەنگەن. ئەمما بۇ يىللاردا ئامېرىكانىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن مۇناسىۋەتنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە شۇ ئارقىلىق چوڭ كۈچلەر ئۇرۇشى خەتىرىنى تۆۋەنلىتىش ئۈچۈن كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقلىرى دۇنيانىڭ تىنچلىق ۋە پاراۋانلىقىغا قوشقان ھەقىقىي تۆھپە ئىدى. 1975-يىلدىكى خېلسىنكى كېلىشىمىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئارقىلىق، جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش دۇنيا مىقياسىدا ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇققا بولغان ئورتاق تونۇشنى مۇمكىن قىلغانلىقىنى تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدۇ.