خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەممە نەرسىدىن خەۋەر تاپقىلى بولىدىغان، ھەممە ئادەم ئەگەر خالىسا دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە تەسىر پەيدا قىلالايدىغان يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە بولغان، ئىنسانلارنى بىرى-بىرىگە بېقىندى ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويغان «يەر شارى يېزىسى»شەكىللەنمەكتە.
قىسقىسى بۇلارنىڭ ھەممىسى دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ غول ئامىللىرىدىن بولغان مۇناسىۋەت شەكىللىرى ۋە ماكاننىڭ خۇسۇسيىتىدە يەنە بىر قېتىم تارىخىي ئۆزگىرىش ۋە بۇرۇلۇش يۈز بەرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئۆزگىرىش ناۋادا ئاكتىيور (كۈچ) ۋە ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرىنمۇ ئۆزگەرتىۋەتسە، دۇنيا سىياسىتىدە چوقۇم زور ئۆزگىرىش يۈز بېرىدۇ.
بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرى»نىڭ ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئاساسلىق ئاكتىيورى بولغان مىللىي دۆلەتنىڭ غول ئامىللىرىغا قانداق تەسىر كۆرسەتكەنلىكىگە نەزەر سېلىپ چىقىشىمىز كېرەك. دۆلەت ھەر نەرسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان كۈچ بولۇشتىن مەھرۇم بولغىنىدەك، ئىگىلىك ھوقۇقىنىمۇ كۈندىن-كۈنگە دۆلەتتىن ھالقىغان ئاكتىيور ۋە كۈچلەر بىلەن بۆلۈشۈشكە مەجبۇر ھالەتكە كېلىپ قالماقتا. شۇنداقلا ئىچكى ۋە تاشقى مەسىلىلەرنى ئايرىشمۇ قىيىنلاشماقتا، چېگرالار بۇرۇنقى فونكسىيەسىدىن ئايرىلىپ قالماقتا، دۆلەتلەر تېررورتورىيەسىنى تاشقى كۈچلەردىن قوغداش ۋە كونترول قىلىشتا قىيىنالماقتا. مىللەت-ئۇلۇس بىز ئويلىغاندەك ئورتاق غايە ۋە قىممەت ئۆلچەملەر ئەتراپىغا يىغىلغان، بىر-بىرىگە ساداقەت بىلەن باغلانغان شەخسلەردىن تەشكىل تاپقان گارمونىك ۋە ئۇيۇشچان جەمئىيەت بولۇش ئالاھىدىلىكىنى پەيدىن-پەي يوقاتماقتا. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىنسانلار بىرلا كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەتكە تايانغان ئۇيۇشچان ۋە گارمونىك بىر مىللەت-ئۇلۇس ئىچىدە بىر-بىرىگە مۇتلەق تەۋەلىك تۇيغۇسى ھېس قىلىدىغان ۋە ساداقەت بىلەن باغلىنىدىغان ئىدىيە بىلەن ھەرىكەت قىلمايدۇ. مىللەتلەر بىلەن دۆلەتلەرنىڭ ئوخشاش نەرسە ئىكەنلىكى، ھەر مىللەتنىڭ بىر دۆلىتى، ھەر دۆلەتنىڭ بىر مىللىتى بولۇشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى قاراش نۆۋەتتە كۆپ ئېتىبارغا ئېلىنمايۋاتىدۇ. يەر شارىلىشىش ھادىسسىنىڭ تەسىرىدە بىرلا كۈلتۈر كۆككە كۆتۈرۈپ كېلىنىۋاتقان جەمئىيەتلەردە كۆپ مەدەنىيەتلىك ۋە كۆپ قاتلاملىق ھادىسىلىرى مەيدانغا كەلمەكتە. بۇرۇنلاردا دۆلەت قانۇنىي جەھەتتىن بىر كۈلتۈرنى ئاساس قىلغان بىرلا مىللەت-ئۇلۇسقا تايىناتتى، ھازىر بولسا ھەر دۆلەت ئىچىدىكى پەرقلىق كۈلتۈر ۋە قاتلاملار ماسلىشالايدىغان سىستېما بەرپا قىلىش يولىدا ئىزدەنمەكتە.
قىسقىسى، مىللىي دۆلەتلەر زور بۇرۇلۇشلارغا دۇچ كەلمەكتە. نە مىللەت، نە ئىگىلىك ھوقۇق، نە ۋەتەن بىر ئەسىر بۇرۇنقى ئەندىزىگە ماس كەلمەيۋاتىدۇ.شۇنداقلا، نە دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى نە زېمىنلارنىڭ تېرروتورىيەلىكى نە جەمئىيەتنىڭ مىللىيلىكى بۇرۇنقىدەك ئەمەس. بۇرۇنقى سىياسىي قۇرۇلمىلار زور بۇرۇلۇش ھاسىل قىلدى. بۇنىڭ ئىپادىلىرىنى ھەر يەردە ئۇچرىتىش مۇمكىن. مەسىلەن، بۇرۇن دۇنيا سىياسىتىدىن ئورۇن ئېلىش مەسىلىسىدە دۆلەتلەر «دۆلەت خەۋپسىزلىك ۋە دۆلەت مەنپەئىتى»ئىدىيەسى بىلەن ھەرىكەت قىلغان بولسا، ھازىر بۇلاردىن باشقا يەنە «دۆلەت ۋە خەۋپسىزلىك ۋە مەنپەئەتى»گە پايدىلىق ھېسابلىنىدىغان «ئىنسانىي بىخەتەرلىك، ئىجتىمائىي بىخەتەرلىك، دۇنيانىڭ بىخەتەرلىكى، جەمئىيەت مەنپەئەتى ۋە ئىنسانىيەت مەنپەئەتى»گە ئوخشاش ئۇقۇملارنى ئاساس قىلىپ ھەرىكەت قىلماقتا. ھەممىدىن غەلىتە يېرىكى شۇكى، دۆلەتلەر نۇرغۇن ساھەدە سۆز ھەققىنى دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەر،خەلقئارا تەشكىلاتلارغا ئوخشاش يېڭى ئاكتىيورلارغا تاشلاپ بېرىشكە مەجبۇر بولماقتا. ھالبۇكى، باربېرنىڭ دېگىنىدەك، دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەرنىڭ تاشقىي سىياسەتنى ھەققىي مەنىدە چۈشىنىشى مۇمكىن ئەمەس، چۈنكى «تاشقىي»كەلىمىسى پايدىنىڭ كويىدىلا يۈرىدىغان بىر كارخانىچىغا نسىبەتەن ھېچقانداق ئەھىيىتى بولمىسا كېرەك.
روسېنا بۇ ئۆزگىرىش ۋە بۇرۇلۇش مۇساپىسىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نۇقتىسىدىن زور داۋالغۇش پەيدا قىلغانلىقىنى، ھۆكۈمەتلەرنىڭ بارغانچە پۇقرالىرىنىڭ ئېھتىياجلىرىنى ھەل قىلىشتىن ئاجىز قېلىۋاتقانلىقى، ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىنىڭ ماھىيىتىدە ئۆزگىرىش ھاسىل بولغانلىقى، دۆلەتلەرنىڭ بەزى ساھەلەردىكى ھوقۇق ۋە مەسئۇلىيەتلىرىنى مەلۇم دەرىجىدە دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەر ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا ئۆتكۈزۈپ بېرىشكە باشلىغانلىقىنى، شەخسنىڭ ئالدىنى ئورۇنغا ئۆتكەنلىكىنى، جاھان خاراكتېرلىك بىر كۈلتۈرنىڭ شەكىللىنىشكە باشلىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇ مۇساپە سىياسىي پارچىلىنىش ۋە پۈتۈنلىشىش ھادىسىلىرى بىرلىكتە يۈز بېرىۋاتقان ئۆزگىرىشتىن ئىبارت ئىكەن. باربېرمۇ روسېناغا ئوخشاش بۇ مۇساپىنىڭ ھەم بىرلەشتۈرۈش ھەمدە پارچىلاش خۇسۇسىيىتىنىڭ بارلىقىنى تەكىتلەپ، «جىھات» ۋە «ماكدولنېز دۇنيا»دەپ سىمۋوللاشتۇرغان بۇ ئىككى ئامىلنىڭ مىللىي دۆلەت قۇرۇلمىلىرىنى بۇزۇۋاتقانلىقىنى دەيدۇ.
باربېر ھەممە ئادەم ۋە ھەممە نەرسىنىڭ بىر-بىرىگە باغلىق ۋە بېقىندى ھالەتكە كېلىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىپ، بىلىم ۋە تېخنولوگىيەنى نە چېگرالار بىلەن نە مىللىي ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن چەكلىگىلى بولمايدىغانلىقىنى، بۇ سەۋەبتىن مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. روبېرتسونمۇ 1990-يىلاردا بىزگە نىسبەتەن ناھايىتى ئېغىر مەۋھلۇملۇقتەك بىلىنىدىغان بۇ دەۋىرگە ئاللىبۇرۇن كىرىپ بولغانلىقىمىزنى ئەسكەرتىپ، دۇنيا سىياسىتى ئىدىيەمىزنى ئۆزگەرتىشىمىز لازىملىقىنى، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، مىللىي دۆلەت چۈشەنچىمىزنى زور دەرىجىدە ئىسلاھ قىلىشىمىزنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
بىز نۆۋەتتە رايونلۇق ۋە يەر شارىلىشىشقا ئوخشاش دۆلەتچى بولمىغان ھادىسىلەرگە سىياسىي جەھەتتە ئەھمىيەت بەرمەي تۇرالمايمىز. شۇڭا ئېغىر تەنقىدلەرگە ئۇچرىغان خاڭتىڭتوننىڭ «مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى»قارىشىنىمۇ پوست-ۋېستفالىيە سىنارىيەسى دەپ قاراش كېرەك، ئۇنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ كېلەچىكىنىڭ يۆنىلىشىنى دۆلەتچىلىكتىن مەدەنىيەتچىلىككە بۇرىغان يېڭىلىقپەرۋەر تەرىپىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ.