توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نەسىھ ئۇقۇمىنى قۇرئانغا تەدبىق قىلغۇچىلار بەزىدە «سەھىھ»ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن ھەدىسىلەر بىلەنمۇ قۇرئان ئايەتلىرىنى نەسىھ قىلىشقا تىرىشىدۇ. بۇنىڭغا مىسال سۈپىتىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنۇ سۆزى نەقىل قىلىنىدۇ: «ئىنسانلار بىلەن، ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر دېگىگۈچە ئۇرۇش قىلىشقا بۇيرۇلدۇم» (ئۆزەل، 2014: 58). نەسىھ ئۇقۇمىنى قۇرئان ئايەتلىرىگە تەدبىق قىلغۇچىلار نۇرغۇن ئايەت ۋە ھەدىسنى دەلىل قىلىپ قاراشلىرىنى قۇۋەتلەشكە تىرىشىدۇ. قىسقىسى، يوللۇق قوغدىنىشقا مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەر تۆۋبە سۈرىسىنىڭ 5-ئايىتىگە ئوخشاش ئايەتلەر ۋە ھەر خىل ھەدىسلەر ئىشلىتىلىپ نەسىھ قىلىنغان، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھۆكىمى بىكار قىلىنغان. بىراق نەسىھ- مەنسۇھ مۇنازىرىلىرىدە قارشى تەرەپنى ياقلىغۇچىلارنىڭ قارىشىچە، نەسىھ ئۇقۇمىنىڭ قۇرئاندىكى ئايەتلەر ئىچىدە تەدبىق قىلىنىشى توغرۇلۇق ئايەت يوق. شافىلارغا ئوخشاش قاراشنى ياقلىغۇچىلار تۆۋبە سۈرىسىنىڭ 5-ئايىتىدىكى مۇشرىك ئۇقۇمىنى بارلىق غەيرى مۇسۇلمانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان تەرىقىدە ئىزاھلايدۇ. قارشى كۆز قاراشتىكىلەر بولسا مەزكۇر ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان مۇشرىكلەرنىڭ مۇسۇلمانلارغا ئۇرۇش ئېچىپ ئارىسىدىكى كېلىشىمگە خىلاپلىق قىلغان كىشىلەر ئىكەنلىكىنى، يەنى بارلىق مۇشرىكلارنى-غەيرى مۇسۇلمانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، بىر مەسىلە توغرۇلۇق قۇرئان ئومۇمىي جەھەتتىن مۇھاكىمە قىلىنغىنىدا ئالدىنقى ۋە كېيىنكى ئايەتلەرگە قاراپ چىقىلغان ئاساستا مەنە پۈتۈنلىكى نۇقتىسىدىن ئىزاھلىنىشى كېرەك (ئۆزەل، 2014). قۇرئاندىكى بىر ئايەت ئېلىنىپلا كونتېكىستىن خالىي ھالدا ئىزاھلانسا بولمايدۇ. نەسىھ-مەنسۇھ ئۇقۇملىرىنىڭ قۇرئان ئايەتلىرىگە تەدبىق قىلىنىپ قىلىنماسلىقى ياكى نەسىھ-مەنسۇھ مۇنازىرلىرىدە قايسى تەرەپنىڭ يوللۇق ئىكەنلىكى توغرىسىدا ئانالىز ئېلىپ بېرىش ماقالىمىزنىڭ دائىرىسىگە كىرمەيدۇ. بۇ ماقالىدە نەسىھ ئۇقۇمىنى تەدبىق قىلىشتا كېلىپ چىقىدىغان مەسىلىلەر يەنى دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب ئۇقۇملىرى بىلەن بۇ ئۇقۇملار سەۋەب بولغان مەسىلىلەر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
دار كەلىمىسى لۇغەتتە ئۆي، بىر توپلۇق قونىدىغان ماكاننى بىلدۈرىدۇ. ئىسلام قانۇنىدا دار كەلىمىسى بىلەن ئىسلام ھاكىمىيىتى يولغا قويۇلغان دۆلەت ياكى باشقا دىنلارنىڭ ھاكىمىيەتلەر يولغا قويۇلغان دۆلەت مەنىسىدە ئىشتىلىدۇ. بۇ تەدبىرگە كۆرە، بىر دۆلەتنىڭ مۇسۇلمانلارغا ياكى غەيرى مۇسۇلمانلارغا ئاساسەن ئايرىلىشىدا ئاساسلىق ئۆلچەم بۇ دۆلەتنى كىمنىڭ باشقۇرۇش مەسىلىسىدۇر. ئەھمەت ئۆزەلنىڭ قارىشىچە، ئىسلام فىقىچىلىرى بىر دۆلەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى يەرلەرنى ئېنىقلاپ چىقىش، مەزكۇر دۆلەتتە ياشايدىغان توپلۇق بىلەن ئۆزگە دۆلەتلەردىكى توپلۇقلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى تەرتىپكە سېلىشكە ئوخشاش چۈشەنچە بىلەن دۇنيانى ئىككىگە ئايرىغان: دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب. ئىسلام قانۇنى ئىجرا قىلىنغان ۋە ھۆكۈمدارلىرى مۇسۇلمان بولغان دۆلەتلەر دارۇل ئىسلام، دارۇل ئىسلامغا قوشۇلمىغان باشقا جايلار بولسا دۇرۇل ھەرب دەپ تەرىپلەنگەن (ئۆزەل، 2012، 43-44). دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب ئايرىمىدا ئۆزەل تەكىتلىگەن خۇسۇسلار مۇھىم بولۇش بىلەن بىرگە، بۇنداق بىر چۈشەنچە ياكى مەنتىق بىلەن ئىككىگە ئايرىشنى تولۇق ئىزاھلاشتىن ئاجىز كەلمەكتە. يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك، دۇنيانى ئۇرۇش مەنتىقىسىگە ئاساسەن ئىككىگە ئايرىشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى بولسا غەيرى مۇسۇلمان بولۇشنىلا ئۇرۇش سەۋەبى دەپ قارايدىغان فىقىچىلارنىڭ قارىشىدۇر. مۇشۇنداق بىر قاراش ياكى چۈشەنچىنىڭ ئۇرۇشنى ئىزچىل داۋاملىشىدىغان ھادىسە سۈپىتىدە قارشى تولىمۇ تەبىئىي ھادىسىدۇر. دۇنيا نوقۇل مۇسۇلمان ۋە غەيرى مۇسۇلمانلار ئۇرۇش قىلىدىغان جاي دەپ قارىلىدىغان بولغاچقا، غەيرى مۇسۇلمانلار ياشايدىغان جايلار مۇقەررەر ھالدا دارۇل ھەرب يەنى ئۇرۇش دۆلىتى ھالىتىگە كېلىپ قالىدۇ. ھەقلىق ۋە يوللۇق ئۇرۇش مەسىلىسىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ۋە دەسلەپكى تۆت خەلىپە دەۋرى بىلەن كېيىنكى دەۋرلەر ئارىسىدا ئوخشىماسلىقلار مەۋجۇت. ئىسلامنىڭ كەڭ يېىيىلىشى نۇقتىسىدىن ئەڭ ھالقىلىق پەيتتىمۇ نە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام نە دەسلەپكى تۆت خەلىپە دارۇل ھەرب ئۇقۇمىنى ئىشلەتمىگەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە قۇرئانى كەرىمدە ھەتتا ھەدىسلەردىمۇ دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب ئۇقۇملىرى ئىشلىتىلمىگەن. بۇ ئۇقۇملار بەزى ئىسلام فىقىچىلىرى ئىجاد قىلغان ئۇقۇملاردۇر.