«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقى»نىڭ ئىسپاتلىنىشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» (Uyghur Tribunal) نىڭ تارىخىي ئەھمىيىتى ۋە تەسىرى زور بولسىمۇ، تەبىئىتى ۋە ھوقۇق دائىرىسىدىن كېلىپ چىققان بەزى چەكلىمىلەر ۋە تەنقىدلەرمۇ مەۋجۇت. بۇلارنى چۈشىنىش، سوتنىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى ئورنىنى توغرا باھالاشقا ياردەم بېرىدۇ.
بىرىنچىسى ۋە ئەڭ چوڭ چەكلىمە، قانۇنىي ئىجرا قىلىش كۈچىنىڭ يوقلۇقىدۇر. «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» بىر «خەلق سوتى» بولۇش سۈپىتى بىلەن، ھەر قانداق بىر دۆلەتنىڭ ياكى خەلقئارا تەشكىلاتنىڭ قوللىشى ئاستىدا قۇرۇلمىغان. شۇڭا، چىقارغان ھۆكۈمىنىڭ دۆلەتلەرنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش ياكى جاۋابكارلارنى جازالاش (مەسىلەن تۇتۇش ياكى جەرىمانە قويۇش) كۈچى يوق. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ نۇقتىدىن پايدىلىنىپ، سوتنى «قانۇنسىز» ۋە «كۈچكە ئىگە ئەمەس» دەپ رەت قىلىشقا تىرىشتى. بۇ ئەھۋال، سوت قارارىنىڭ ئەمەلىي نەتىجىگە ئايلىنىشى ئۈچۈن باشقا دۆلەتلەرنىڭ ۋە خەلقئارا ئورگانلارنىڭ سىياسىي ئىرادىسىگە تايىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
ئىككىنچىسى، سىياسىي تەسىر ۋە خەلقئارا ئىنكاسنىڭ چەكلىكلىكى مەسىلىسىدۇر. گەرچە سوتنىڭ قارارى نۇرغۇن دۆلەتلەردە غۇلغۇلا قوزغىغان ۋە بەزى پارلامېنتلارنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» قارارىنى قوبۇل قىلىشىغا ۋەسىلە بولغان بولسىمۇ، ھۆكۈمەت دەرىجىلىك (مەسىلەن، ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى) رەسمىي ئېتىراپ قىلىش تېخى ئەمەلگە ئاشمىدى. نۇرغۇن دۆلەتلەر، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنى نەزەردە تۇتۇپ، سوتنىڭ ھۆكۈمىگە ئاساسەن خىتايغا قارشى كەسكىن تەدبىرلەرنى ئېلىشتىن ئۆزىنى قاچۇردى. بۇ، ئىقتىسادىي مەنپەئەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇقتىن ئۈستۈن تۇتۇلغان «رېئال سىياسەت» نىڭ بىر ئىپادىسى بولۇپ، سوتنىڭ تەسىرىنى مەلۇم دەرىجىدە چەكلىدى.
ئۈچىنچىسى، كەلگۈسىدىكى ئېنىقسىزلىقلار مەۋجۇت. سوت خىزمەتلىرىنى تاماملىغان بولسىمۇ، يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىققان دەلىللەرنىڭ ۋە گۇۋاھچىلارنىڭ قانداق باھالىنىدىغانلىقى، توپلانغان غايەت زور ئارخىپنىڭ قانداق ساقلىنىدىغانلىقى ۋە بۇنىڭدىن كەلگۈسىدە قانداق پايدىلىنىلىدىغانلىقىغا ئوخشاش مەسىلىلەر ھەل قىلىشنى كۈتمەكتە. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ داۋاملىق ھالدا خەلقئارا جامائەت پىكرىنى بۇرمىلاشقا ۋە سوتنىڭ ئىناۋىتىنى تۆكۈشكە تىرىشىشى، بۇ ھۆكۈمنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرىگە قارىتا بىر تەھدىت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن.
تۆتىنچىسى، سوتنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ھۆكۈمىگە قارىتا بەزى ئىختىلاپلارمۇ بار. سوت ھەيئىتى تۇغۇت كونترول تەدبىرلىرىنى ئاساس قىلىپ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھۆكۈمى بەرگەن بولسىمۇ، بەزى قانۇنشۇناسلار ۋە تەشكىلاتلار (مەسىلەن، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى Human Rights Watch ۋە خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى Amnesty International)، «ئىرقىي قىرغىنچىلىق مەقسىتى» (genocidal intent) نى ئىسپاتلاشنىڭ ئىنتايىن قىيىن ئىكەنلىكىنى سەۋەب قىلىپ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» ئاتالغۇسىنى ئىشلىتىشنىڭ تېخىمۇ مۇۋاپىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشتى. بۇ خىل ئوخشىماسلىقلار، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئورتاق بىر ئىنكاس قايتۇرۇشىغا ئاز بولسىمۇ تەسىر كۆرسەتتى.[23]
شۇنداقتىمۇ بۇ چەكلىمىلەر، سوتنىڭ تارىخىي ئۇتۇقىنى يوققا چىقىرالمايدۇ. «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» خەلقئارا قانۇننىڭ ئاجىزلىقىنى تولدۇرۇش، ھەقىقەتنى خاتىرىلەش ۋە دۇنيانىڭ ۋىجدانىنى ئويغىتىش جەھەتتە ئورنىنى تولدۇرغۇسىز بىر رول ئوينىدى. مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئۆزىلا، ئادالەتسىزلىككە قارشى پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ كۈچىنى نامايان قىلدى.
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ قارارىدىن كېيىن: شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ئۈچۈن يېڭى ئىستراتېگىيەلەر ۋە كەلگۈسى تەسەۋۋۇرى
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ بېكىتكەن ئاخىرقى ھۆكۈمى، ئۇيغۇر دەۋاسىنى بىر مەزلۇملۇق بايانىدىن، قانۇنىي سالاھىيىتى بولغان بىر ئادالەت ئىزدەش ھەرىكىتىگە ئايلاندۇرغان ئىستراتېگىيەلىك بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ باھالانماقتا. بۇ قارار، بىر ئاخىرقى نۇقتا ئەمەس، بەلكى كۈرەشنىڭ يېڭى ۋە تېخىمۇ كونكرېت بىر باسقۇچىنىڭ باشلىنىشىدۇر. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ تارىخىي قارارنى پاسسىپ بىر ئەخلاقىي غەلىبە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى خىتاي ھاكىمىيىتىنى خەلقئارا ساھەدە جاۋابكارلىققا تارتىدىغان ئۆتكۈر بىر قانۇنىي ۋە سىياسىي قورالغا ئايلاندۇرۇش، ئۇيغۇر مۇھاجىرىتى ۋە ئالاقىدار تەشكىلاتلار ئۈچۈن تۈپ ئىستراتېگىيەلىك نىشان سۈپىتىدە گەۋدىلەنمەكتە.
بۇ قانۇنىي ئاساستا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا ئاز سانلىقلار ئۈچۈن خەلقئارالىق قوغداش تەلىپى، ھەقلىق بىر ھوقۇقتىن ھالقىپ، خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي بىر مەجبۇرىيەت تۈسىنى ئالدى. سوتنىڭ بايقاشلىرى، 1948-يىلىدىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ تەرەپدار دۆلەتلەرگە يۈكلىگەن «ئالدىنى ئېلىش» مەسئۇلىيىتىنى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان «قوغداش مەسئۇلىيىتى» (Responsibility to Protect – R2P) تەلىماتىنى بىۋاسىتە ئالاقىدار قىلىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ ئۆز خەلقىگە قارىتا بۇ ئەڭ ئېغىر جىنايەتلەرنى سادىر قىلغانلىقى ئىسپاتلانغاندا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇ خەلقنى قوغداش مەجبۇرىيىتى تۇغۇلىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ قارارنى ئاساس قىلىپ ب د ت مېخانىزملىرى ۋە دۆلەتلەر ھۆكۈمەتلىرى ئالدىدا، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان كونكرېت قوغداش مېخانىزملىرىنىڭ تەلەپ قىلىنىشى، خەلقئارا قانۇن قائىدىلىرى نۇقتىسىدىن بىر زۆرۈرىيەتكە ئايلاندى.