سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ماقالىدە سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا مىللەتچىلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ تارىخىي ئانالىزى قىلىنىش بىلەن بىرگە، مىللەتچىلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ يۇگوسلاۋىيە سوتسىيالىستىك فېدراتىپ جۇمھۇرىيىتىنىڭ يىمىرىلىشىگە كۆرسەتكەن تەسىرلىرى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ ئۈچ دۆلەتنىڭ تارىخى تەتقىق قىلىنغىنىدا بىر مىللەتنىڭ بىر دۆلەت قۇرۇش ئارزۇسى ۋە ئىرادىسىنىڭ قانداق پەيدا بولغانلىقىنى بىلىۋالغىلى بولىدۇ. ماقالىدە بۇ جەمئىيەتتە قايسى گۇرۇپپا، قاتلام ۋە ئامىللارنىڭ مۇستەقىللىققا تەسىر كۆرسەتكەنلىكى ۋە قايسى پىكىرلەرنىڭ قانداق ئوتتۇرىغا چىقىپ قايسى خىل تەرىقىدە كەڭ تارقالغانلىقى ئانالىز قىلىنىدۇ. ماقالىمىزدا يەنە، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مۇستەقىللىقىنى جاكارلاش ئۈچۈن كۈچەۋاتقان مەزگىللەردە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئوينىغان رولىمۇ بايان قىلىنىدۇ.
ئاچقۇچلۇق كەلىمىلەر: يۇگوسلاۋىيە، مىللەتچىلىك، سلوۋېنىيە، كىرودىيە، بوسىنىيە-گىرېتسىگوۋېنا
1991-يىلى يۇگوسلاۋىيە سوتسىيالىستىك فىدراتىپ جۇمھۇرىيىتىنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن، خەلقئارا قانۇن ۋە سىياسىي تۈزۈمنىڭ بەزى ئۇقۇملىرى بەس-مۇنازىرە قىلىنىشقا باشلىدى. شۇنداقلا يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشىدىن ئىبارەت بۇ چوڭ ۋەقە، بۇ ئۇقۇملارنى قايتىدىن سىناش ئۈچۈن شارائىت يارىتىپ بەردى. خەلقئاردا بەس-مۇنازىرە قىلىنىشقا باشلىغان بۇ ئۇقۇملار يېڭى دۆلەتلەرنى ئېتىراپ قىلىش، ئىگىلىك ھوقۇق-ئىگىمەنلىك، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە ئايرىلىپ چىقىش قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى نوقۇل يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارمىدى، بەلكى باشقا يېڭى مەسىلىلەرنىڭ تۇغۇلۇشىغىمۇ سەۋەب بولدى. يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن مەيدانغا كەلگەن ھادىسىلەر سابىق يۇگوسلاۋىيە جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ خەلقئارادا دۆلەت سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنىشىنىمۇ قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەنىدى. سابىق يۇگوسلاۋىيە دۆلەت رەئىسى ج. ب تىتو ئۆلۈپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا جۇمھۇرىيەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلەر، ئىختىلاپلار ، بۇرۇنقى ئۆچ-ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىكلەر باش كۆتۈردى. بىردىنلا قوشنىدارچىلىق ۋە دوست-بۇرادەرلىك مۇناسىۋەتلىرى دۈشمەنلىككە ئايلاندى. ئەپسۇس بۇ دۈشمەنلىكلەرنى ھەقلىق ۋە يوللۇق كۆرسىتىش ئۈچۈن دىن ۋە ئېتنىك ئامىللاردىن پايدىلىنىلدى. سىياسەتچىلەر مەملىكەت مىقىياسىدا ئەۋجىگە چىققان ئىشسىزلىق، پۇل پاخاللىشىش ۋە قەرز پاتقىقىغا كىرىپ قېلىش قاتارلىق قۇرۇلمىلىق ۋە ھەل قىلىش تولىمۇ قىيىن بولغان مەسىلىلەرنى يېپىش ئۈچۈن خەلقلەرنىڭ مىللەتچىلىك تۇيغۇسىدىن پايدىلىنىپ سۈنئىي مەسىلىلەر پەيدا قىلدى. سىياسەتچىلەر تەسىر دائىرىسىنى تېخىمۇ كېڭەيتىپ كۈچلۈك ئورۇنغا ئېرىشىش ئۈچۈن يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئېغىر مەسىلىلەر ۋە خەلقلەرنىڭ مىللەتچىلىك ھېسسىياتلىرىدىن ئۇستىلىق بىلەن پايدىلاندى. لېكىن بۇ ناچار ئەھۋال جەمئىيەتتە جىنايەتلەرنىڭ ئاۋۇپ كېتىشىگە، چىرىكلىككە ۋە توقۇنۇشلارغا پۇرسەت تۇغدۇرۇپ بەردى. ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ھازىرقى ياۋروپا ئىتتىپاقى) يۇگوسلاۋىيەدە مەيدانغا كەلگەن بۇ بۆھرانلارنى بىر تەرەپ قىلىشتا دەسلەپ  پاسسىپ ھەرىكەت قىلغان بولسىمۇ، كېيىن بۇ بۆھرانلارنى يېقىندىن كۆزىتىش ئۈچۈن  ۋاقىتلىق كومىتېت قۇرۇپ چىقتى. يۇگوسلاۋىيەنىڭ ۋەزىيىتىنى يېقىندىن كۆزەتكەن بۇ كومىتېت سابىق يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمرىلىش باسقۇچىغا كىرىپ بولغانلىقىنى كۆردى.
ھېچكىم يۇگوسلاۋىيەنىڭ پارچلىنىپ كېتىشى نەتىجىسىدە سەھنىگە چىققان يېڭى دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىشىنىڭ بۇنچىلىك مۇرەككەپ، قىيىن، لېكىن تەسىرى كۈچلۈك مەسىلە بولىدىغانلىقىنى ئويلاپ باقمىغانىدى. بەزىلەرنىڭ قىياسىچە بولغاندا، يېڭى سەھنىگە چىققان بۇ دۆلەتلەرنى خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىش ھەرىكىتى، يۇگوسلاۋىيەدە پەيدا بولۇش ئېھتىمالى يۇقىرى بولغان كەسكىن توقۇنۇشلارنى بېسىقتۇرۇشتا مۇھىم  رول ئوينايتتى. بەزى ياۋروپا دۆلەتلىرىگە نىسبەتەن بۇ يېڭى دۆلەتلەرنى ئېتىراپ قىلىش ئەخلاق نۇقتىسىدىن توغرا قارار بولاتتى. بۇ ئۇسۇل خەلقلەر ئوتتۇرىسدىكى توقۇنۇشلارنى توختىتالايدىغان كۈچلۈك تەدبىر دەپ قارالدى، لېكىن بۇ دۆلەتلەرنى ئېتىراپ قىلىش ھەرىكىتى سابىق يۇگوسلاۋىيەدىكى ھەر قايسى ئېتنىك گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلارنى توسۇپ  قالالمىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە، سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيەنىڭ ئېتىراپ قىلىنىشى بوسىنە-گىرېتسىگوۋېنا، ماكېدونىيە ۋە سىربىيە-قاراتاغ قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ خەلقئاردا ئېتىراپ قىلىنىشىنى تېزلاشتۇردى. كېيىنچە سىربىيە-قاراتاغ تەرىپىدىن بەرپا قىلىنغان فېدراتىپ يۇگوسلاۋىيە جۇمھۇرىيىتى، سىربىيە جۇمھۇرىيىتى ۋە قاراتاغ جۇمھۇرىيىتى دەپ ئىككىگە بۆلۈندى. نەتىجىدە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيان بىر دۆلەت ئاستىدىكى جۇمھۇرىيەتلەرنى خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىش مۇساپىسىمۇ ئاخىرلاشقان بولدى. ماقالىمىزنىڭ ئاساسلىق تېمىسىنى سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسىنە-گىرېتسىگوۋېناغا دائىر ئانالىز تەشكىل قىلىدۇ. تۇنجى بولۇپ بۇ دۆلەتلەردە مۇستەقىللىق ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان  كۈرەشلەر بايان قىلىنىدۇ. بۇ دائىرىدە بۇ مىللەتلەرنىڭ تارىختا مۇستەقىل دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىش ۋە دۆلەتلىرىنىڭ خەلقئاردا ئېتىراپ قىلىنىشى ئۈچۈن ئېلىپ بارغان تىرىشچانلىقلىرى ۋە كۈرەشلىرىدە مىللەتچىلىكتىن سىياسىي ۋاستە سۈپىتىدە پايدىلىنىش ئۈچۈن نېمىلەرنى قىلغانلىقى ئانالىز قىلىنىدۇ. ماقالىمىزدە تارىخىي ئانالىز قىلىشىمىزنىڭ مەقسىتى ئىجىمائىي ۋە ئېتنىك توپلۇقلارنىڭ ئەركىن ئىرادە، ھۆرلۈك ۋە باشقا كۈچلەرنىڭ تىزگىنىدىن ئايرىلىپ چىقىش قاتارلىقلارنى ئىشقا ئاشۇرۇش يولىدا رول ئوينايدىغان تارىخىي ئىسيان ۋە پىكىرلەرنىڭ تەسىر كۈچىنى نامايەن قىلىشتۇر. ماقالىمىزدا يەنە، سابىق يۇگوسلاۋىيەگە تەۋە ئۈچ بىرلەشمە دۆلەتتىكى مىللىي ھەرىكەتلەرنىڭ تەرەققىياتى ۋە بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتتىكى ئەكس سادالىرى ئانالىز قىلىنىدۇ. بۇ مىللىي ھەرىكەتلەرنىڭ تارىختىن بۇيان دۆلەت بولۇپ كەلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشى، دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىشىغا دائىر شەرتلەرنى ئادا قىلغانلىق بولالامدۇ؟ ياكى ھەقىقەتەن دۆلەت بولغانلىقى ئۈچۈن مۇشۇنداقمۇ؟ قاتارلىق سوئاللارمۇ مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
سلوۋېن مىللەتچىلىك ھەرىكەتلىرى