ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى ھەققىدە قايتا ئويلىنىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاسىياغا يۈزلەنگەن يېڭى تاشقى سىياسەت يۆنىلىشىنى جاكارلايدىغان سىياسەت ھۆججەتلىرى ئېلان قىلىنغان بولسىمۇ، تۈركىيەنىڭ تاشقى مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يۆنىلىشىنى تولۇق تەڭشەش ناھايىتى زور ئورگان ئۆزگىرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ھەتتا تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭمۇ بۇنى ئىلگىرى سۈرۈشكە يېتەرلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى كەمچىل. ئاسىيادا دىپلوماتىك ۋە سودا پائالىيەتلىرىنى كۈچەيتىشكە قارىتىلغان مۇتەخەسسىسلىك ۋە تەربىيەلەش مېخانىزملىرى يوقنىڭ ئورنىدا بولۇپ، بۇ ئەھۋال بىر تۇتاش ۋە ئۈنۈملۈك «بۇرۇلۇش» ئىقتىدارىنى ئېغىر دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇرماقتا. تۈركىيە بيۇروكراتىيەسىنىڭ يۇقىرى قاتلىمى ۋە پۇقراۋى جەمئىيەت ۋەكىللىرى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان زىيارەتلەردە، بۇ خىل مەۋجۇتلۇقنىڭ ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانلىق ھەرىكەت ئىرادىسىنىڭ كەمچىللىكى كۆپ قېتىم تىلغا ئېلىنغان. بۇ ئەھۋال تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىدە ئەڭ روشەن ئىپادىلىنىدۇ. تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكى ئەزەلدىن رايونلۇق مەخسۇسلىشىشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان شەكىلدە تەشكىللەنمىگەن. ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى دەۋرىدە مىنىستىرلىقنىڭ تارماقلىرى قايتا تەشكىللەنگەن بولسىمۇ، خادىملارنىڭ ئاسىيا ياكى خىتاي ھەققىدە چوڭقۇر ئىختىساسلىشىش ئۈچۈن يېتەرلىك ئىرادىسى يوق.
ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ مۇقىمسىز سىياسىي ئىقتىسادى
تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ سىياسىي ئىقتىسادى تەرىپى چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئۆز-ئارا بېقىندىلىق بىلەن سوزۇلما مۇقىمسىزلىقتىن تەشكىل تاپقان زىددىيەتلىك بىر گەۋدىدۇر. گەرچە سودا ھەجمى ئۆتكەن 20 يىلدا مۇقىم ئاشقان بولسىمۇ، بۇ مۇناسىۋەت يەنىلا ئېغىر دەرىجىدە تەڭپۇڭسىز ھالەتتە. تۈركىيە ئېكسپورت قىلغاندىن ھەسسىلەپ كۆپ ئىمپورت قىلىدۇ، خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلغان تاۋارلار سودا تەڭپۇڭلۇقىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ، تۈركىيەنىڭ ئېكسپورتى بولسا قوشۇلما قىممىتى تۆۋەن مەھسۇلاتلاردىن تەشكىل تاپىدۇ. بۇ تەڭپۇڭسىزلىق گەرچە كەڭرەك ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلەر ئۈچۈن سىياسىي جەھەتتىن قوبۇل قىلىنغان بولسىمۇ، دۆلەت ئىچىدە، ھۆكۈمەتنىڭ «يەرلىك ۋە مىللىي ئىشلەپچىقىرىش» شوئارىدا گەۋدىلەنگەن ئىقتىسادىي مۇستەقىللىق نىشانلىرىغا زىيان يەتكۈزىدۇ. خىتاينىڭ تۈركىيەگە سالغان سېلىنمىسى كۆپىنچە ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيەلەرنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرى تەرىپىدىن ئىمزالانغان ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەر ئارقىلىق، ئورگانلاشقان ئىقتىسادىي پىلانلاش ۋە رىقابەت پىرىنسىپلىرىنى چەتكە قېقىپ، بىۋاسىتە يولغا قويۇلىدۇ. گەرچە كۇمپورتنى سېتىۋېلىش ۋە خۇاۋېي باشچىلىقىدىكى تېلېگراف تۈرلىرى ئەمەلگە ئاشقان بولسىمۇ، كونيا مېتروسى قاتارلىق نۇرغۇن تۈرلەر مەبلەغ قىيىنچىلىقى، نازارەت قىلىپ باشقۇرۇشتىكى بېكىنمىچىلىك ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى قاتارلىق دىپلوماتىك سۈركىلىشلەر تۈپەيلىدىن توختاپ قالدى ياكى مەغلۇپ بولدى.
بىخەتەرلىك: سىياسەت بىلەن ئىقتىسادنىڭ كېسىشىش نۇقتىسى
-2013يىلى، خىتاي ئېنىق ماشىنىسازلىق ئىمپورت-ئېكسپورت شىركىتى تۈركىيەنىڭ ئۇزۇن مۇساپىلىك ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسى (T-LORAMIDS) تۈرى ئۈچۈن ئاساسلىق تەمىنلىگۈچى نامزاتى قىلىپ تاللانغان ئىدى. ئەمما، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى بۇ سىستېمىنىڭ ئىتتىپاقداش سىستېمىلىرى بىلەن ماس كەلمەيدىغانلىقى ۋە تېخنىكا يۆتكەش قاتارلىق مەسىلىلەردە كۈچلۈك ئەندىشە بىلدۈردى. ئاخىرىدا، ئامېرىكىنىڭ بېسىمى بىلەن تۈركىيە 2015-يىلى بۇ توختامنى بىكار قىلدى. كېلىشىمنىڭ بىكار قىلىنىشى تۈركىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن G20 باشلىقلار يىغىنىدا رەسمىي جاكارلاندى. ئەسلىدە بۇ يىغىندا پىرېزىدېنت شى جىنپىڭ ئەردوغان بىلەن كۆرۈشۈپ، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىدە يېڭى بىر سەھىپە ئېچىشنى پىلانلىغان ئىدى. بەزى تۈرك مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ قارىشىچە، توختامنىڭ دەل مۇشۇنداق مۇھىم بىر يىغىندا بىكار قىلىنىشى خىتاي تەرەپ ئۈچۈن بىر «يۈز تۆكۈش» ھېسابلىنىپ، كېيىنچە ۋەدە قىلىنغان يېقىن مۇناسىۋەتلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن ئەمەلگە ئاشمىغانلىقىنىڭ مۇھىم سەۋەبلىرىدىن بىرى بولغان.
بۇ ۋەقە تۈركىيەنىڭ بىخەتەرلىك سىستېمىسىنىڭ غەربكە باغلانغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدەك تۇيۇلسىمۇ، ئەمەلىيەت ئۇنداق ئەمەس. خىتاي بىلەن بولغان كېلىشىم بىكار قىلىنغاندىن ئىككى يىل كېيىن، تۈركىيە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ۋە ئامېرىكىنىڭ كۈچلۈك قارشىلىقىغا پەرۋا قىلماي، رۇسىيەدىن S-400 ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسىنى سېتىۋالدى. بۇ، تۈركىيەنىڭ ئامېرىكىنى 2016-يىلدىكى سىياسىي ئۆزگىرىش ئۇرۇنۇشىنىڭ ئارقىسىدا تۇرۇۋاتىدۇ دەپ قارىشىنىڭ نەتىجىسى ئىدى. بۇنىڭغا جاۋابەن، ئامېرىكا تۈركىيەنى F-35 كۈرەشچى ئايروپىلان پىروگراممىسىدىن چىقىرىۋەتتى ۋە ئېمبارگو يۈرگۈزدى. بۇلارنى ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، بىكار قىلىنغان خىتاي كېلىشىمى تۈركىيەنىڭ غەرب ئىتتىپاقىغا بولغان كۈچلۈك ساداقىتىنى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئاسىياغا يۈزلىنىش ئىستراتېگىيەسىگە بولغان ئىرادىسىنىڭ ئاجىزلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن سىياسەت تەۋسىيەلىرى
كۆپ تەرەپلىمىلىك تۈركىيە ئۈچۈن بىر خىرىس بولغىنىدەك، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈنمۇ مۇھىم بىر مەسىلىدۇر. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ خىتاي ئىستراتېگىيەسىنى كۆپىنچە ھاللاردا ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەسىگە ماسلاشتۇرۇپ شەكىللەندۈرۈۋاتقاندەك قىلىدۇ. لېكىن، خىتاينىڭ ياۋروپانىڭ قوشنا رايونلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ گېئو-ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئەتراپىدىكى دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى پەقەت ئىككى تەرەپلىك ۋە رايونلۇق نۇقتىدىنلا ئەمەس، بەلكى بۇ يېڭى رېئاللىق نۇقتىسىدىنمۇ كۆزىتىشى كېرەك. تۈركىيە بۇنىڭ ئەڭ جانلىق مىسالىدۇر. شۇڭا، ياۋروپا ئىتتىپاقى تۆۋەندىكىلەرنى قىلىشى كېرەك: