ياۋروئاسىيانىڭ قەلبىدىن ئوتتۇرا شەرق تىنچلىقىغا سوزۇلغان كۆۋرۈك: قازاقىستان ۋە ئىبراھىم كېلىشىملىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئىبراھىم كېلىشىملىرى» نىڭ مەزمۇنى ئۈچ ئاساسلىق تۈۋرۈك ئۈستىگە قۇرۇلغان: سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك. سىياسىي جەھەتتە، تەرەپلەر ئۆزئارا بىر-بىرىنى ئېتىراپ قىلىشقا، ئەلچىخانىلارنى ئېچىشقا ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك ئالاقىلەرنى ئورنىتىشقا ۋەدە بەردى. ئىقتىسادىي جەھەتتە بولسا، سودىنى ئەركىنلەشتۈرۈش، ئۆزئارا مەبلەغ سېلىشنى رىغبەتلەندۈرۈش، ساياھەتچىلىكنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە بولۇپمۇ تېخنىكا، سەھىيە، يېزا ئىگىلىك ۋە ئېنېرگىيە قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە ئورتاق تۈرلەرنى يولغا قويۇش نىشان قىلىندى. بىخەتەرلىك تەرىپى، بەلكىم ئەڭ ھالقىلىق تەرەپ بولۇشى مۇمكىن. بۇ دائىرىدە، بولۇپمۇ ئىرانغا قارشى ئىستىخبارات ھەمبەھرىلەش، ئىنتېرنېت بىخەتەرلىكى ھەمكارلىقى ۋە ئورتاق ھەربىي مانېۋىرلار قاتارلىق مەسىلىلەر ئالدىنقى ئورۇنغا چىقتى. بۇ كۆپ قاتلاملىق قۇرۇلما، كېلىشىملەرنى پەقەت سىمۋوللۇق بىر تىنچلىق باياناتىدىن ھالقىتىپ، ئىمكانىيەتلىك سىجىل ۋە كونكرېت نەتىجىلەرگە تايىنىدىغان بىر ھەمراھلىق ئەندىزىسىگە ئايلاندۇردى.
قازاقىستاننىڭ بۇ قۇرۇلمىغا داخىل بولۇشى، كېلىشىملەرنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىدا يېڭى بىر سەھىپە ئاچتى. ئەرەب دۇنياسىنىڭ سىرتىدىن، مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان ۋە ياۋروئاسىيانىڭ گېئوسىياسىي قەلبىگە جايلاشقان بىر دۆلەتنىڭ قاتنىشىشى، «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» نى رايونلۇق بىر ئوتتۇرا شەرق تەشەببۇسىدىن يەر شارىۋى بىر تىنچلىق ۋە ھەمكارلىق سۇپىسىغا ئايلاندۇرۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. بۇ قاتنىشىش، كېلىشىملەرنىڭ جانلىق ۋە ئوخشىمىغان رايونلۇق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرگە ماسلىشالايدىغان بىر رامكا سۇنغانلىقىنى كۆرسىتىش جەھەتتىنمۇ مۇھىم. قازاقىستاننىڭ مەۋجۇتلۇقى، بۇ مۇساپىنىڭ پەقەت ئورتاق تەھدىت تۇيغۇسىغىلا ئەمەس، بەلكى ئاكتىپ بىر دىپلوماتىيە ۋە ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش تەسەۋۋۇرىغىمۇ تايىنىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىماقتا.
قازاقىستاننىڭ تاشقى سىياسەت نۇقتىئىنەزەرى
قازاقىستاننىڭ «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىش قارارى، دۆلەتنىڭ 1991-يىلى مۇستەقىللىققا ئېرىشكەندىن بۇيان ئىنچىكىلىك بىلەن يولغا قويۇپ كەلگەن «كۆپ يوللۇق» تاشقى سىياسەت تەلىماتىنىڭ ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ جاسارەتلىك ئىپادىلىرىدىن بىرىدۇر. جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن رۇسىيە ۋە خىتايغا ئوخشاش ئىككى يەر شارىۋى كۈچنىڭ ئارىسىغا جايلاشقانلىقى، قازاقىستاننى تارىخىي جەھەتتىن ئەمەلىيەتچىل ۋە تەڭپۇڭ بىر دىپلوماتىيە يۈرگۈزۈشكە مەجبۇر قىلغان. بۇ تەلىمات، يەككە بىر كۈچكە ھەددىدىن زىيادە بېقىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىش بىلەن بىرگە، بولۇپمۇ رۇسىيە، خىتاي، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتارلىق بارلىق چوڭ كۈچلەر ۋە قوشنىلىرى بىلەن ئىجابىي ۋە ئۆزئارا مەنپەئەتكە ئاساسلانغان مۇناسىۋەتلەرنى ئورنىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىش، بۇ تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىنى رەت قىلىش ئەمەس، ئەكسىچە، ھازىرقى يەر شارىۋى ۋە رايونلۇق شارائىتلار ئاستىدا بۇ تەڭپۇڭلۇقنى قايتىدىن تەڭشەش ۋە ئاستانەنىڭ ھەرىكەت بوشلۇقىنى كېڭەيتىش تىرىشچانلىقىدۇر.
بۇ قارارنىڭ ئارقىسىدىكى ئەڭ مۇھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنىڭ بىرى، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنانى ئىشغال قىلىشىدىن كېيىن ئۆزگەرگەن گېئوسىياسىي رېئاللىق ۋە غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرنى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن كۈچەيتىش ئارزۇسىدۇر. ئەنئەنىۋىي ھالدا رۇسىيەنىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلىرىدىن بىرى بولغان قازاقىستان، ئۇرۇشنىڭ باشلىنىشى بىلەن بىرگە موسكۋاغا بولغان ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە ئەشيا ئوبوروتى جەھەتتىكى بېقىندىلىقى پەيدا قىلغان خەتەرلەرنى تېخىمۇ ئېنىق كۆردى. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى مۇھىم بىر دىپلوماتىك تەشەببۇسقا داخىل بولۇش، ئاستانەگە ھەم ۋاشىنگتوننىڭ سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك جەھەتتىكى قوللىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ھەم رۇسىيەگە قارشى ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى ئاشۇرۇش سىگنالىنى بېرىش ئىمكانىيىتىنى يارىتىپ بەردى. بۇ قەدەم، قازاقىستاننىڭ غەربكە، خەلقئارا قانۇنغا ۋە ئىگىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىدىغان مەسئۇلىيەتچان بىر يەر شارىۋى ئاكتىيور ئىكەنلىكى ئوبرازىنى مۇستەھكەملەشنىمۇ نىشان قىلماقتا.
يەنە بىر تەرەپتىن، قازاقىستان مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان بىر دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن ، بۇ قەدەمنى ئىسلام دۇنياسى بىلەن بولغان باغلىنىشىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان بىر ھەرىكەت دەپ ئەمەس، ئەكسىچە، تىنچلىق ۋە دىيالوگ مەدەنىيىتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋەزىپىسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويماقتا. قازاقىستان ھۆكۈمىتى، بۇ قارارنىڭ «دىيالوگ، ئۆزئارا ھۆرمەت ۋە رايونلۇق مۇقىملىققا ئاساسلانغان تاشقى سىياسەت لىنىيەسىنىڭ تەبىئىي ۋە لوگىكىلىق بىر داۋامى» ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. بۇ دۆلەت، ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان دۇنيا ۋە ئەنئەنىۋىي دىنلار رەھبەرلىرى قۇرۇلتىيىغا ساھىبخانلىق قىلىپ ۋە سۈرىيە تىنچلىق سۆھبەتلىرىدە ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئويناپ، دىنلار ۋە مەدەنىيەتلەر ئارا دىيالوگ تېمىسىدا مۇھىم بىر دىپلوماتىك ماركا ياراتقان ئىدى. «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىش، بۇ ماركىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش ئارقىلىق، قازاقىستاننى ئىسلام دۇنياسى ئىچىدە زامانىۋى، مۆتىدىل ۋە ئىجابىي بىر ئاۋاز سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر داۋامىدۇر.