بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەرب دۇنياسىدا بولسا 15-ئەسىردىن كېيىن قايتىدىن قەدىمكى گىرېك مەدەنىيىتىگە قايتىش ۋە كائىناتنى چېركاۋ ھەقىقەتلىرىنىڭ دائىرىسىدىن ھالقىغان ئاساستا قايتىدىن ئىزاھلاپ چىقىش ھەرىكىتى  باشلىنىدۇ. بۇنىڭغا ئەگىشىپ نىيۇتوننىڭ مېخانىك كائىنات چۈشەنچىسىنى چىقىش قىلغان ھالدا دىن، تارىخ ۋە كۈلتۈردىن مۇستەقىل خاراكتېرگە ئىگە بولغان بىلىش ئۇسۇلىغا يۈزلىنىش خاھىشى باش كۆتۈرىدۇ. مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى بىلەن بىرلىكتە ئەقىل، ھادىسە، ئالەمشۇمۇللۇق، مۇتلەقلىق، بىر خىللىققا ئوخشاش پىرىنسىپلار بىلەن دائىرىسى ئېنىق سىزىلغان بىلىش ئۇسۇلى ھۆكۈمران ھالغا كېلىدۇ. تەبىئەت قانۇنىيەتلىرىنى بايقاپ چىقىشتا ئىشلىتىدىغان ئۇسۇللاردىن ئىنسان ۋە جەمئىيەت قانۇنىيەتلىرىنىمۇ بايقاپ چىقىشتا پايدىلىنىش تەشەببۇس قىلىنىدۇ، چۈنكى تەبىئەت قانۇنىيەتلىرى بايقاپ چىقىلغان تەقدىردە تەبىئەتنى ئىنسان بويسۇندۇرالايتتى، ئوخشاشلا ئىنسان ۋە جەمئىيەتنىڭ قانۇنىيەتلىرى بايقاپ چىقىلغان ئەھۋالدا ئىنسان ۋە جەمئىيەتنىمۇ ئالدىن تىزگىنلىگىلى بولاتتى، يەنى تەبىئىي پەندىكى بىلىش ئۇسۇلىنى ئىجتىمائىي پەنگىمۇ تەتبىق قىلىش تەشەببۇس قىلىنىدۇ. كۈنىمىزدە بىلىم دۇنياسى بولۇپمۇ ئىجتىمائىي پەنلەر نىيۇتوندىن بەكرەك ئېينىشتىننىڭ بىلىم ئەندىزىسى بويىچە ئىش تۇتۇپ مېڭىۋاتىدۇ. چۈنكى نىيۇتون مۇتلەقلىقنى تەشەببۇس قىلاتتى، ئېينىشتىن بولسا نىسپىيلىك نەزەرىيەسىنىڭ تەشەببۇسچىسى ئىدى. ئىجتىمائىي پەنلەر نىسپىيلىكىنى ئاساس قىلماقتا، شۇڭا ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە مۇتلەقلىق، ئومۇمىيلىق، توغرىلىق، بىر خىللىق، يېگانىچىلىققا ئوخشاش ئۇقۇملارنىڭ بۇرۇنقىدەك نوپۇزى يوق. كۈنىمىزدە باشقا بىلىش شەكىللىرىنىڭمۇ بارلىقى ۋە توغرا ۋە ھەقىقەتنىڭ بىرلا بولمايدىغانلىقى بەلكى كۆپ خىل بولىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بۇ قاراش بويىچە بولغاندا، بىلىم بىر خىل ئىجتىمائىي پائالىيەت شەكلى بولۇپ، جەمئىيەتنى شەكىللەندۈرگەن بارلىق ئامىلنىڭ ئىزى تېپىلىدۇ. بىر جەمئىيەتكە نىسبەتەن ھەقىقەت ۋە توغرا دەپ قارالغان نەرسە باشقا بىر جەمئىيەتكە نىسبەتەن ھەقىقەت ۋە توغرا دەل قارالماسلىقى مۇمكىن. شۇڭلاشقا ھەقىقەت مۇتلەق ئەمەس نىسپىيدۇر. شەكسىزكى، بىلىم ساھەسىدىكى بۇ ئۆزگىرىشتە نىيۇتوننىڭ مېخانىك كائىنات نەزەرىيەسىدىن كائانتۇم فىزىكىسىغا ئۆتۈش زور رول ئوينايدۇ. مەسىلىگە بۇ نۇقتىدىن قارالغىنىدا ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ بوھرانغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقى، شۇڭا ئىجتىمائىي پەنلەرنى ئىسلاھ قىلىش لازىملىقى توغرىسىدا كەسكىن تالاش-تارتىشلار ئېلىپ بېرىلماقتا.
Aydın, M.(2010). Bilgi Sosyolojisi, Açılım Kitap, İstanbul.
Almod,İ.(2012).İbni Arabi ve Derrida; Tasavvuf ve yapısöküm,(Çev: K. Filiz), Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
Aron, R.(1994).Sosyolojik Düşüncenin Evreleri,(Çev: K. Alemdar),Bilgi Yayınları, İstanbul.
Berger, L.P. ve Luckman, T. (2008).Gerçekliğin Sosyal İnşası, (Çev: V. S. Öğütle), Paradigma Yayınları, İstanbul.
Bilsel, H. (2012). “Kültürün Toplumsal Simge Üretme Özelliği: Kalıcı ve Dönüştürücü
Öğeler”,Kültür Sosyolojisi, (Ed: A. Ergur ve E. Gökalp), Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını,Eskişehir.
Cassier, E.(2000). “Aydınlanma Çağının Düşünme Biçimi”. Çev: Doğan Özlem.
Toplum Bilim Aydınlanma Özel Sayısı(içinde).İstanbul: Bağlam Yayınları.37-49.
Capra, F. (2014). Batı Düşüncesinde Dönüm Noktası, (Çev: Mustafa Armağan), İnsan Yayınları, İstanbul.
Chalmers, A. (1997). Bilim Dedikleri, Vadi Yayınları, Ankara.
Cottigham, J.(2003).Akılcılık,Doruk Yayımcılık, İstanbul.
Çiğdem, A. (1997). Akıl ve Toplumun Özgürleşimi; Jurgen Habermas ve Eleştirel Epistemoloji Üzerine Bir Çalışma, Vadi Yayınları,Ankara.
Çiğdem, A. (2003). Aydınlanma Düşüncesi,İletişim Yayınları,İstanbul.
Demir, Ö. (2000). Bilim Felsefesi,Vadi Yayınları,Ankara.
Fay, B.(2000). Çağdaş Sosyal Bilimler Felsefesi; Çok kültürlü Bir yaklaşım, (Çev: İ. Türkmen), Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
Feyerabend, K. P.(1991). Yönteme Hayır; Bir Anarşist Bilgi Kuramının Ana Hatları, Ara Yayınları, İstanbul.
Forti, A.(2004). “Modern Bilimin Doğuşu ve Düşünce Özgürlüğü” ,(Çev: M. Küçük), Bilim ve İktidar,(Ed: F. Mayor, A. Forti), TÜBİTAK Yayınları, Ankara.
Foucault, M.(2011). Özne ve İktidar, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
Gulbenkian Komisyonu (2003). Sosyal Bilimleri Açın; Sosyal Bilimlerin Yeniden Yapılanması Üzerine Rapor, (Çev: Şirin Tekeli),Metis Yayınları,İstanbul.
Grayling, A. C.(2008). Wittgenstein; Düşüncenin Ustaları, (Cev: Muhsin Yılmaz), Altın Kitaplar, İstanbul.
Habermas, J.(2002). Kamusal Alanın Yapısal Dönüşümü,(Çev: T. Bora ve M. Sancar), İletişim Yayınları, İstanbul.
Heidegger, M.(1998). Bilim Üzerine İki Ders,(Çev:H. Hünler), Paradigma
Yayınları, İstanbul.
Hekman, S.(1999). Bilgi Sosyolojisi ve Hermeneutik,Paradigma Yayınları, İstanbul.
Jeanniere, A.(2000). “Modernite Nedir?”, (Çev: N. Tutal)ModerniteversusPostmodernite,  (Der: M. Küçük), Vadi Yayınları, Ankara.
Koyre, A.(2000). Bilim Tarihi YazılarıI, (Çev: K. Dinçer), Tübitak Yayınları, Ankara.
Kümbetoğlu, B.(2000). Sosyoloji ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma,Bağlam Yayınları, İstanbul.
Neuman, W.L.(2013). Toplumsal Araştırma Yöntemleri; Nitel ve Nicel YaklaşımlarI., (Çev: S. Özge), Yayın Odası Yayınları,Ankara.
Russel, B.(2000). Sorgulayan Denemeler,( Çev:N. Arık), TÜBİTAK Yayınları. Ankara.
Sunar, İ.(1999). Düşün ve Toplum,Doruk Yayınları, Ankara.
Şaylan, G.(2009). Postmodernizm, İmge Kitabevi, Ankara.
Trigg, R.(2004). Akılcılık ve Bilim; Bilim Herşeyi Açıklayabilir mi?, (Çev: İ. Şener),İzdüşüm Yayınları, İstanbul.