تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئاھالىدىن تەشكىل تاپقان گۇرۇپپىنىڭ بىرلىكى ئادەتتە تىل بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۈلگىلەرگە يۈزلىنىش ئارقىلىق كۈچەيتىلدى: دۆلەت ئىچىدە بىرلا تىل ۋە ناھايىتى قويۇق ھالدا قوشنا دۆلەتلەرنىڭكىدىن پەرقلىق بىر  تىل – ئەسلىدە مۇھىمىمۇ مۇشۇ ئىدى. بۇ پۈتكۈل دۆلەت پائالىيەتلىرىنىڭ پەقەت بىرلا تىل بىلەن ئېلىپ بېرىلىشىنىڭ مەجبۇرىي قىلىنىشى بىلەن، تىلنىڭ بىرلەشتۈرۈلۈشىگە مۇناسىۋەتلىك ئىلمىي پائالىيەت (مەسىلەن، لۇغەتلەرنى كونترول قىلىپ تۇرىدىغان مىللىي ئاكادېمىيەلەر) لەرنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىشى بىلەن ۋە بۇ تىلنىڭ پەرقلىق تىللىرى بار ئازسانلىقلار تەرىپىدىن ئىقتىباس قىلىنىشىنى تېڭىش ئارقىلىق تاماملاندى.»[21] ئورتاق بىر تىل تاللاپ ئومۇملاشتۇرۇش، قانۇنىيلاشتۇرۇش ۋە مۇئەسسەسەلەشتۈرۈش تەرىقىسىدە ئىشقا ئاشۇرۇلدى. قانۇنىيلاشتۇرۇش ئادەتتە ئۇلۇس – دۆلەت تەرىپىدىن تىلنىڭ رەسمىي سالاھىيەتكە ئىگە بولۇشى دەپ چۈشىنىلمەكتە. مۇئەسسەسەلەشتۈرۈش بولسا، رەسمىي ياكى غەيرىي رەسمىي مەنىلەردە تىلنىڭ كەڭ ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت ۋە دىنىي مۇھىتتا قوبۇل قىلىنىش ئەھۋالىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئىككى ئامىل پەقەت ئۇلۇس – دۆلەتلەر تاللىغان ئورتاق تىللارنىڭ ئومۇملىشىشىدا ئۈنۈملۈك بولۇپلا قالماي، ئوخشاشلا ئاز سانلىق تىل ۋە شېۋىلەرنى يىراقلاشتۇرۇشتىمۇ ئۇتۇق قازاندى.[22]
ئۇلۇس يارىتىش مۇساپىلىرىنىڭ ئايرىلماس بىر پارچىسى بولغان ئورتاق تىل شەكىللەندۈرۈش خىزمەتلىرى، تىل سىياسەتلىرىنىڭ ۋۇجۇدقا چىقىشىدا مەنبەلىك رول ئوينايدۇ. مودېرن ئۇلۇس – دۆلەتنىڭ ھەرقانداق بىر شەكىلدە – مەيلى ئۇچۇر – ئالاقە، مەيلى سىياسىي بولسۇن – تىل بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى تىل سىياسەتلىرىنىڭ مەركىزىنى تەشكىل قىلىدۇ. بېكىتىلگەن تىل سىياسەتلىرى باشتا «مەجبۇرىي» مائارىپ[23] بولۇپ دۆلەتنىڭ بارلىق ئاپپاراتلىرى ئارقىلىق كۈچەيتىلىشكە كۈچ چىقىرىلىدۇ.
2 – تىل سىياسەتلىرىنىڭ دائىرىسى ۋە ھەجىمى
تىل سىياسەتلىرىگە «بىر سىياسىي قاتلام ئارىسىدا سۆزلىشىدىغان تىللارغا، بۇلارنىڭ ساھە ۋە رايونلىرىغا، تەرەققىياتلىرىغا ۋە ئىستېمالىغا ئالاقىدار ھەق – ھوقۇقلارغا مۇناسىۋەتلىك پىرىنسىپ، قارار ۋە تەتبىقلاشلار جۇغلانمىسى»[24] دەپ ئېنىقلىما بېرىش مۇمكىن. بۇ ئېنىقلىمىدىنمۇ چىقىپ تۇرغىنىدەك، تىل سىياسەتلىرى نوقۇل قانۇنىي رامكىدىنلا ئىبارەت ئەمەس؛ شۇنىڭ ئۈچۈن، تىل قانۇنلىرى بىلەن ئوخشاش ئورۇنغا قويۇلماسلىقى لازىم. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، پەقەت قانۇن يوق ئەھۋاللارنىڭمۇ بولغىنىدەك، ئىجرائاتلار قانۇنلاردىن پەرقلىق بولىدىغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. پاۋلستوننىڭ تەبىرى بويىچە، تىل سىياسەتلىرى پەقەت كىتابلاردىكى قانۇنلار ياكى رەسمىي سىياسىي تەبىرلەرگە ئاساسەن ئەمەس، بۇلاردىنمۇ چوڭقۇر نۇقتىدىكى تىل ئادەتلىرى، ئىجتىمائىي ۋە قۇرۇلمىلىق نۇقتىلارغا ئاساسەن مۇھاكىمە قىلىنىشى لازىم.[25] تىل سىياسەتلىرى بىۋاسىتە ھالدا ھۆكۈمەتلەر، ھۆكۈمەتلەرنىڭ ھىمايىسىدىكى يېرىم رەسمىي ئورگانلار (مىللىي تىل ئاكادېمىيەلىرى) ۋە(ياكى) دۆلەت سىياسىتىنىڭ شەكىللەندۈرۈلۈشىدە رول ئوينىغان ئاكتىيور ۋە كىشىلەر تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلۈشى مۇمكىن. دۆلەتلەرنىڭ تىل سىياسەتلىرىگە تەسىر كۆرسەتكەن ئىدارە – ئورگانلار بىر – بىرىدىن پەرقلىق بولسىمۇ، دۆلەتلەرنىڭ مىللىي (ئۇلۇس) كىملىك سىياسەتلىرىدىن يىراقلاشمايدۇ ۋە بۇلارنىڭ ئىشقا ئاشۇرۇلۇشىغا ياردەمچى بولىدۇ. تىل سىياسەتلىرىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكلىرى ئاڭلىق ھالدا ئېلىپ بېرىلىشىدۇر. ئۆزلەم ئە.ۋىرتانېن، دۆلەتلەرنىڭ تىللارغا مۇداخىلە قىلىش مۇددىئالىرىنى مۇنداق ئىزاھلايدۇ: «دۆلەتلەر خەلقنىڭ سۆزلىشىش تىللىرىغا نوپۇزلىرىنى كۈچەيتىش، قانۇنىيلىق قازىنىش، ئىشتىراك قىلىشقا رىغبەتلەندۈرۈش ياكى چەكلەش، مىللىي كىملىك شەكىللەندۈرۈش ۋە بۇنى مۇستەھكەملەش ۋە كىرىم تەقسىماتىنى بېكىتىش مەقسىتىدە تەسىر كۆرسىتىشكە تىرىشىشى مۇمكىن.»[26] ئەسكەرتىلگەن مەزكۇر مەقسەتلەرنىڭ ھېچبىرى بىر دۆلەتنىڭ ئۇلۇس يارىتىش مۇساپىسىدە بېكىتىپ، تۇراقلىق ھالەتكە كەلتۈرگەن «مىللىي كىملىك» سىياسەتلىرىدىن مۇستەقىل ئەمەس.