خىتاينىڭ ئالتېرناتىپ دۇنيا تەرتىپى ئامېرىكا ئۇنىڭدىن نېمىلەرنى ئۆگىنىشى كېرەك؟ (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ۋە ئافرىقالىق قاتناشقۇچىلار تېخىمۇ كۆپ ئورتاق ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈشكە كېلىشتى ۋە ئافرىقا ئىتتىپاقىنىڭ 2063-تەرەققىيات پىلانى بىلەن بىرگە، BRI ۋە GSI نى ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش، تىنچلىقنى قوغداش ۋە مۇقىملىقنى كاپالەتلەندۈرۈش يولى سۈپىتىدە قوبۇل قىلدى. بۇ كېلىشىملەر خىتاي ئارزۇ قىلغان بېيجىڭنى مەركەز قىلغان بىخەتەرلىك ھەمكارلىق سىستېمىسىنى قۇرۇشقا خىزمەت قىلىدۇ.
خىتاي ھەم سەۋرچانلىق ھەم پۇرسەتپەرەسلىك ئارقىلىق ئۆز ئىستراتېگىيەسىنى كۈچەيتتى. بېيجىڭ ئۆز تەشەببۇسلىرىغا زور مەبلەغ سالىدۇ، بۇ باشقا دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ ئۇزۇن مۇددەت قوللايدىغانلىقىغا ئىشەندۈرىدۇ ۋە خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ پۇرسەت چىققاندا تېز ھەرىكەت قىلىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ. مەسىلەن: بېيجىڭ 2015-يىلىلا يىپەك يولى ساقلىق ساقلاش لايىھەسىنىڭ بىر نۇسخىسىنى ئېلان قىلغان بولسىمۇ، ئۇ ئانچە دىققەت تارتمىغانىدى. ئەمما 2020-يىلى، خىتاي COVID-19 ۋابا كېسىلىدىن بۇ تۈرگە يېڭى جان كىرگۈزۈش ئۈچۈن پايدىلاندى. شى جىنپىڭ دۇنيا ساغلاملىق ساقلاش يىغىنىدا خىتاينى تېببىي مەنبەلەر مەركىزى سۈپىتىدە تەشۋىق قىلىدىغان مۇھىم نۇتۇق سۆزلىدى. بېيجىڭ خىتاي ئۆلكىلىرىنى ھەرقايسى دۆلەتلەر بىلەن جۈپلەپ، بۇ ئۆلكىلەرنى جۈپلەنگەن دۆلەتلەرگە شەخسىي قوغدىنىش ئۈسكۈنىلىرى ۋە دوختۇرلارنى ئەۋەتىشكە ئورۇنلاشتۇردى. خىتاي يەنە ۋابا كېسىلىدىن، شى جىنپىڭ مۇھىم دەپ قارىغان رەقەملىك ساقلىق ساقلاش تېخنىكىلىرى ۋە ئەنئەنىۋى خىتاي تېبابىتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن پايدىلاندى.
يېقىندا، خىتاي رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى ۋە ئۇنىڭغا ئىنكاسەن ئوتتۇرىغا چىققان غەربنىڭ جازا قارارلىرىدىن، دۇنيا ئىقتىسادىنى دوللارسىزلاشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن پايدىلاندى. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ سودىسى ھازىر ئاساسەن خىتاي يۈەنى بىلەن ھېسابلىنىدۇ. بېيجىڭ BRI ۋە BRICS  (34 دۆلەت قاتنىشىشقا قىزىقىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن) قاتارلىق كۆپ تەرەپلىك تەشكىلاتلار ئارقىلىق دوللارسىزلاشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بىرازىلىيە پىرېزىدېنتى لۇئىز ئىناسىئو لۇلا دا سىلۋا 2023-يىلى خىتاينى زىيارەت قىلغاندا مۇنداق دېگەنىدى: «مەن ھەر كېچىسى ئۆزۈمدىن نېمە ئۈچۈن بارلىق دۆلەتلەر سودىسىنى دوللار بىلەن  قىلىشى كېرەك؟ دەپ سورايمەن. نېمىشقا بىز ئۆز پۇللىرىمىز بىلەن سودا قىلالمايمىز؟»
بېيجىڭ باشقا دۆلەتلەر، شۇنداقلا ب د ت تەشكىلاتلىرى ۋە خادىملىرىدىن رەسمىي قوللاش قولغا كەلتۈرۈشتە ئېنىق ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلدى. لېكىن ئەمەلىي ئۆزگىرىش پەيدا قىلىش، باشقا دۆلەتلەرنىڭ پۇقرالىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ۋە خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ ئىسلاھاتىغا تەسىر كۆرسىتىش جەھەتتە، خىتاينىڭ نەتىجىلىرى ئۇلار كۆزلىگەن دەرىجىدە ئەمەس.
GDI ئۆز يولىدا ياخشى كېتىۋاتىدۇ. شىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ ئەقىل ئامبىرى تەييارلىغان ئىككى يىللىق ئىلگىرىلەش دوكلاتىدا، GDI نىڭ دەسلەپكى 50 ھەمكارلىق پىروگراممىسىنىڭ 20 پىرسەنتى تاماملانغان ۋە يەنە 200 پىروگرامما تەكلىپ قىلىنغان. بەزى تۈرلەر ناھايىتى يەرلىك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بولسىمۇ، باشقىلىرىنىڭ تەسىرى تېخىمۇ چوڭ بولىدۇ، مەسىلەن: قازاقىستاندىكى بىر شامال ئېنېرگىيەسى تۈرى بىر مىليوندىن ئارتۇق ئائىلىنىڭ ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى قاندۇرىدۇ.
GSI نىڭ نىسبەتەن يېڭى بولۇشىغا قارىماي، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى، 2023-يىلى خىتاي ۋاسىتىچىلىك قىلغان ئىران بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ياخشىلاش كېلىشىمىنىڭ GSI نىڭ دىيالوگنى ئىلگىرى سۈرۈش پىرىنسىپىغا مىسال بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتا پەقەت كېچىكمىدى. لېكىن خىتاي GSI پىرىنسىپلىرىنى ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە ئىسرائىلىيە-پەلەستىن توقۇنۇشىنى ھەل قىلىش ئۇرۇنۇشلىرىدا قوللىنىشتا ئانچە نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، بەزى دۆلەتلەر GSI نىڭ بىر خىل ھەربىي ئىتتىپاق ئىكەنلىكىدىن ئەندىشە ھېس قىلىدۇ. مەسىلەن: نېپال GDI تۈرلىرىدىن دەسلەپكى پايدىلانغۇچى بولسىمۇ، ھېچقانداق بىخەتەرلىك ئىتتىپاقىنىڭ بىر قىسمى بولۇشنى خالىمىغانلىقى ئۈچۈن، GSI غا قوشۇلۇشنى رەت قىلدى.
BRI ئافرىقا، شەرقى جەنۇبىي ئاسىيا ۋە بارغانسېرى لاتىن ئامېرىكاسىنىڭ كۆپ قىسمىدىكى جۇغراپىيەلىك ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي مەنزىرىنى ئۆزگەرتتى. مەسىلەن: خۇاۋېي ئافرىقانىڭ 4G ئالاقە ئۇل قۇرۇلما قىسىملىرىنىڭ 70 پىرسەنتىنى تەمىنلەيدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ 2023-يىلىدىكى BRI مەبلىغى 2022-يىلىدىكىدىن كۆپەيگەن. ھالبۇكى، BRI نىڭ تەسىرىنىڭ چېكىگە يەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان بەلگىلەر بار. BRI دىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە بولغان ئىتالىيە (خىتايدىن باشقا)  دېكابىردا BRI دىن چېكىندى. 2023-يىلى « بىر يول، بىر بەلباغ » يىغىنىغا قاتناشقان رەھبەرلەرنىڭ سانى 2019-يىلىدىكى 37 دىن 23 گە چۈشتى. خىتاينىڭ BRI قەرزلىرى 2016-يىلىدىن بۇيان زور دەرىجىدە تۆۋەنلىدى،  BRI دىن قەرز ئالغان نۇرغۇن دۆلەتلەر بېيجىڭنىڭ قەرزلىرىنى قايتۇرۇشتا قىينىلىۋاتىدۇ.
راي سىناش نەتىجىلىرىمۇ ئوخشاشلا ئارىلاش مەنزىرىنى كۆرسىتىۋاتىدۇ. Pew راي تەكشۈرۈشى كۆرسەتكەندەك، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكاسىدىكى ئوتتۇرا كىرىملىك ئىقتىسادىي كۈچلەر ئاسىيا ۋە ياۋروپادىكى يۇقىرى كىرىملىك ئىقتىسادلارغا قارىغاندا، خىتاي ۋە ئۇنىڭ مۇقىملىققا قوشقان تۆھپىسىگە قارىتا ئىجابىي قاراشقا ئىگە. شۇنداقتىمۇ، بۇ رايونلاردىمۇ خىتايغا بولغان كۆز قاراش بىردەك ئىجابىي ئەمەس.