تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تالىبان 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن ئىلگىرى ئەل قائىدە ۋە ئۇسامە بىن لادىنغا ئىگە چىققانلىقىنى بىۋاستە بايانات ئېلان قىلىپ بىلدۈرمىگەنىدى. 11-سېنتەبىردىن كېيىن ئامېرىكا ئافغانىستاننى ئىشغال قىلىش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتتى، پاكىستاندىمۇ يەنە بىر تالىبان تەشكىلاتى قۇرۇلدى. بۇ ئىككى مۇھىم ھادىسە جەريانىدا ئافغانىستاندىكى تالىبان ئەل-قائىدە ۋە ئۇسامە بىن لادىن بولغان مۇناسىۋىتىنى يوشۇرۇپ ئولتۇرمىدى. پاكىستاندىكى تالىبان تەشكىلاتىغا قاراشلىق بولغان «تەھرىقى تالىبانى پاكىستان»نىڭ باياناتچىسى مەۋلەۋى ئۆمەر، تالىبان بىلەن ئەل-قائىدە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت توغرۇلۇق مۇنداق دېگەنىدى: «ئەل-قائىدە بىلەن تالىبان ئوتتۇرىسىدا ھېچقانداق پەرق يوقتۇر. تالىبان بىلەن ئەل-قائىدە ئوخشاش بىر ئىدىئولوگىيەنى ئاساس قىلىپ شەكىللەنگەن. ھازىر ئەل-قائىدە بىلەن تالىبان بىر ۋۇجۇدقا ئايلىنىپ كەتتى. بۇ تەشكىلات سېپىدىكىلەرنىڭ ھەممىسى كاپىرلارغا قارشى ئۇرۇش قىلىدۇ… لېكىن مۇنداق بىر پەرق بار: باشقا دۆلەتلەردە ئۇرۇش قىلغانلار ئەل-قائىدىچى دېيىلىدۇ، ئافغانىستان ۋە پاكىستاندا ئۇرۇش قىلغۇچىلار بولسا تالىبان دەپ ئاتىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە ھەر ئىككىلىسى بىرلا ئىدىئولوگىيەنىڭ نامىدۇر. ھەر ئىككىلى تەشكىلاتنىڭ مەقسىتى ۋە نىشانلىرى بىردۇر»
تالىباننىڭ ئەل-قائىدىنى قانات ئاستىغا ئېلىشى پەشتۇنۋالى دەپ ئاتىلىدىغان پەشتۇن ئۆرپى قانۇنىنىڭ تەقەززاسى دەپ قارىلىدۇ. پەشتۇن ئۆرپى قانۇنىدا ئۆزىدىن پاناھ تارتىپ كەلگەن بىرىگە بىر پەشتۇن خۇددى ئۇرۇق-تۇغقىنىغا مۇئامىلە قىلغانغا ئوخشاش ئۇنىڭغا مېھماندوستلۇقىنى كۆرسىتىشى، ئۇنىڭ دۈشمەنلىرىنى ئۆزىنىڭ دۈشمىنىدەك كۆرۈپ ئۇنى جان تىكىپ قوغداشى كېرەك. تالىبان كاتتىبېشى موللا ئۆمەر بىر نەچچە قېتىم ئۇسامە بىن لادىننى قايتۇرۇپ بەرگەن تەقدىردە پەشتۇن رايونلىرىدا تىزگىنلەش مۇمكىن بولمايدىغان ئىسيانلارنىڭ چىقىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەنىدى. تالىبانغا قارشى تۇرۇپ كەلگەن «شىمالىي ئىتتىپاقى بىرلىكى»بىلەن ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشلاردا تالىبان قوشۇنلىرىنىڭ ئۈچتە بىرى ئەل-قائىدىگە قاراشلىق چەت ئەللىكلەردىن تەشكىل تاپاتتى، مۇشۇنىڭغا ئوخشاش تەقدىر بىرلىكى ۋە مىننەت قەرزى تالىباننى ھەر ۋاقىت ئەل-قائىدە ۋە ئۇسامە بىن لادىنغا ئىگە چىقىشقا ئىتتىرگەن بولسا كېرەك.
لېكىن بۇ تەقدىر بىرلىكى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاقىۋەتلەرگىمۇ سەل قارىغىلى بولمايدۇ. بەزى شىمالدىكى ۋىلايەتلەردە 1998-يىلى شىئە ئافغانلارغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان، ھەتتا ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئەسلىتىپ قويىدىغان كوللېكتىپ جىنايەتلەر، بەمياندىكى 1500 يىللىق بۇدا ھەيكەللىرىنىڭ 2001-يىلى چېقىپ تاشلىنىشى قاتارلىق تالىبان جاۋابكار بولىدىغان بەزى چوڭ قىلمىشلاردا ئەل-قائىدىنىڭ سەلەپى ئىدىئولوگىيەسىنىڭ كۈچلۈك تەسىرى بارلىقى شەكسىزدۇر. تالىباننىڭ خەلقئارا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ناچارلىقى ئەمەلىيەتتە ئەل-قائىدىگە تولىمۇ پايدىلىق ئىدى، تالىباننىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازى ناچار بولغانلىقتىن، بۇ ئەھۋال تالىباننى ئاشقۇن كىملىكىنى تېخىمۇ قوغداشقا ئىتتىردى، تالىبان مۇشۇنداق كۈنگە قالسا ئەل-قائىدىگە تېخىمۇ ئىگە چىقاتتى. ئەل قائىدىنىڭ مەقسەت ۋە نىشانلىرىغا نىسبەتەن تالىبان ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسىي مەنپەئەتلىرى ئۇنچىۋېلا مۇھىم ئورۇندا تۇرمايتتى.
راشىت2000-يىلدىن باشلاپ ئۇسامە بىن لادىن ۋە سەبداشلىرىنىڭ تالىباننىڭ رەھبەرلىك سېپىدىكى ئورنىنىڭ بارغانچە كۈچىيىپ ماڭغانلىقىنى، تالىباننىڭ چىقارغان ھەر قانداق قارارلىرىغا تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان دەرىجىگە بېرىپ يەتكەنلىكىنى دەيدۇ. بۇ ئەھۋال تەبىئىي ھالدا تالىباننىڭ نىشانىنى ئافغانىستان چېگرالىرىنىڭ سىرتىغا، بولۇپمۇ شىمالدىكى ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگە بۇرىدى. دەسلەپ ئەل-قائىدىنىڭ ئىتىراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتىگە ئوخشاش تەشكىلاتلار بىلىپ بىلمەي تالىباننىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ كەتتى. تالىبان سىرتتىن كەلگەن بۇ «جەڭچى»لەرنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىشىنىڭ تاماسىدا يۈرگەن بولسا، سىرتتىن كەلگەن بۇ «جەڭچى»لەرمۇ تالىباننىڭ پاناھلىق بەرگەنلىكىدىن مىننەتدار ئىدى.
4.2- 2001-يىلى 11-سېنتەبىردىن كېيىنكى ئۆزگىرىشلەر
11-سېنتەبىر ھۇجۇمىغا جاۋابكارى ئېلان قىلىنغان ئەل قائىدە ۋە بۇ تەشكىلاتنى قانات ئاستىغا ئالغان تالىبانغا قارشى ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرى كەڭ كۆلەملىك ھەربىي ھەرىكەت قوزغىدى، شۇنداق قىلىپ رايون يېڭى باسقۇچقا قەدەم قويغان بولدى. پاكىستان، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق دۆلەتلەرلا ئىتىراپ قىلغان تالىبان ھاكىمىيىتى يىمرىلدى. تىزگىنى ئاستىدىكى رايونلاردىن چېكىنىپ چىقىشقا مەجبۇر بولغان تالىبان، ئۆزىنى قوللايدىغان رايونلاردا مەۋجۇدلىقىنى داۋاملاشتۇردى. ئەل-قائىدىمۇ بارلىق بازىلىرىنى تارقىتىۋېتىپ «جەڭچى»لىرىنى پاكىستاندىكى قەبىلىلەر رايونىغا يۆتكىدى. ھەم تالىبان ھەم ئەل-قائىدە نۇرغۇن ئادىمىدىن ئايرىلىپ قالدى، بولۇپمۇ ھەر ئىككىلى كۈچ غوللۇق ئادەملىرىنى يوقىتىپ قويدى. بىر قىسمى ئەسىرگە چۈشۈپ گۇانتاناموغا ئەۋەتىلدى. ساق قالغانلار شىمالىي پاكىستاندىكى پەشتۇن قەبىلىلىرى تەرىپىدىن پەشتۇنۋالى يەنى پەشتۇن ئۆرپى قانۇنلىرىنىڭ تەقەززاسى بويىچە ھىمايە قىلىندى.