شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىككى خىل كارتىنىسى: بېيجىڭنىڭ تەرەققىيات خىيالى ۋە ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يېڭى «مۇۋەپپەقىيەت» بايانىنىڭ مەركىزىدە «خىتايچىلاشتۇرۇش» (Sinicization) دەپ ئاتالغان رەھىمسىز ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى ياتماقتا. ئاق تاشلىق كىتابتا «دىنلارنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى»نىڭ رايوننىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى ئوچۇق-ئاشكارا بىلدۈرۈلگەن. بۇ، دىنىي ئەركىنلىكنىڭ ھۆكۈمەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنغان، ۋەتەنپەرۋەر جەمئىيەتلەر تەرىپىدىن نازارەت قىلىنغان ۋە سوتسىيالىستىك قىممەت قاراشلىرىغا ئۇيغۇن كېلىدىغان مۇراسىملار بىلەن چەكلەنگەن بىر ئىمتىيازغا ئايلاندۇرۇلغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.«Bitter Winter»  تەكىتلىگەندەك، دىنىي سورۇنلارنىڭ «ئۆلچەملەشتۈرۈلۈشى»، دىنىي خادىملارنىڭ «قايتا تەربىيەلىنىشى» ۋە مەسچىتلەرگە خىتاي بايرىقى بىلەن ئاساسىي قانۇن تېكىستلىرىنىڭ ئېسىلىشىغا ئوخشاش قىلمىشلار دىننىڭ شەخسىي ساھەدىن ئاممىۋى كونتروللۇق ساھەسىگە تارتىلغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر. بۇ ئىسلام ۋە باشقا ئېتىقادلارنىڭ مەزمۇنىنى قۇرۇقداپ، ئۇلارنى پارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاپپاراتىنىڭ بىر قوشۇمچىسىغا ئايلاندۇرۇش قۇرۇلۇشىدۇر.
ئۇنىڭدىن باشقا، بېيجىڭنىڭ توختىماي تەكىتلەۋاتقان «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» ئۇقۇمى مەدەنىيەت ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك نىقابى رولىنى ئوينايدۇ. بۇ رامكا ئىچىدە ئۇيغۇرلار، قازاقلار ۋە باشقا مىللىي گۇرۇپپىلارنىڭ ئۆزگىچە كىملىكلىرى «يەككە-يېگانە ‹خىتاي ئائىلىسى›»نىڭ ئايرىلماس ئەزالىرى سۈپىتىدە قايتىدىن ئېنىقلىما بېرىلىدۇ. مەدەنىيەت كۆپ خىللىقى پەقەت «مىللىي بىر پۈتۈنلۈك»كە خىزمەت قىلغان ۋە خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا بويسۇنغان ئەھۋال ئاستىدىلا قوبۇل قىلىنىدۇ. خىتاي ئورتاق تىلى (普通话) نىڭ تېڭىلىشى ۋە مىللەتلەر ئارا تويلىشىشنىڭ رىغبەتلەندۈرۈلۈشى بۇ بىرلىشىش قۇرۇلۇشىنىڭ ئەڭ كونكرېت ۋاسىتىلىرىدۇر. رەسمىي باياننىڭ ئەڭ ئېچىنىشلىق تەرىپى شۇكى، بۇ «ئاجايىپ ماكان»نى يارىتىش ئۈچۈن قوللىنىلغان ئۇسۇللار ھەققىدە پۈتۈنلەي سۈكۈتتە تۇرۇۋېلىشىدۇر. مىليونلىغان كىشىنىڭ تۇتۇپ تۇرۇلغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتقان يىغىۋېلىش لاگېرلىرى، سىستېمىلىق مەجبۇرىي ئەمگەك، كەڭ كۆلەملىك تۇغۇت چەكلەش ۋە ھەر بىر بۇلۇڭ-پۇچقاققا ئورۇنلاشتۇرۇلغان كۆزىتىش تېخنىكىلىرى بۇ غەلىبە بايانىدا ئۆزىگە ئورۇن تاپالمايدۇ. بۇ سۈكۈت ئەمەلىيەتتە سۆزلەردەك كۈچلۈك بىر ئۇچۇر بېرىدۇ: مەقسەت ۋاسىتىلەرنى قانۇنلاشتۇرىدۇ.
III. سىنتېز ۋە خۇلاسە: بىر باشقۇرۇش مودېلى سۈپىتىدە «شىنجاڭ»
بۇ ئىككى زىت بايان بىر يەرگە كەلگەندە، ئوتتۇرىغا چىققان مەنزىرە شەرقىي تۈركىستاننىڭ پەقەت بىر جۇغراپىيەلىك رايون بولۇشتىن ھالقىپ، شى جىنپىڭ ھاكىمىيىتىدىكى خىتاينىڭ كېلەچىكى توغرىسىدىكى بىر ئەسلى نۇسخىغا (prototip) ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بېيجىڭنىڭ «Global Times» ئارقىلىق سۇنغان ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە مۇقىملىق بايانى«Bitter Winter»  ئاشكارىلىغان مۇستەبىت ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق قۇرۇلۇشىنى نىقابلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن بىر پەردىدىن ئىبارەت. «شىنجاڭ» ئەمدى خ ك پ ئۈچۈن ئالاھىدە تەدبىرلەر قوللىنىلغان بىر «مەسىلىلىك رايون» ئەمەس، ئەكسىچە، ئىدېئولوگىيەلىك ساداقەتنىڭ، مەدەنىيەت بىر خىللىقىنىڭ ۋە مۇتلەق ئىجتىمائىي كونتروللۇقنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئەمەلگە ئاشقان بىر تەجرىبىخانىسىدۇر.
ئاق تاشلىق كىتابنىڭ «شىنجاڭ» تەجرىبىسىنىڭ باشقا رايونلار ئۈچۈن «قىممەتلىك ساۋاقلار» سۇنىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشى بۇ مودېلنىڭ تىبەت، ئىچكى موڭغۇلىيە ۋە ھەتتا پارتىيە بىلەن كېلىشەلمەيدىغان خىرىستىيان ۋە بۇددىست جامائەتلىرى ئۈچۈن بىر ئۈلگە سۈپىتىدە كۆرۈلۈۋاتقانلىقىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىشارىتىدۇر. بۇ دىنىي ۋە مەدەنىيەت ئەركىنلىكىنىڭ بىر ئىنسانىي ھوقۇق ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمەتكە بويسۇنۇش شەرتىگە باغلانغان بىر ئېھسان سۈپىتىدە كۆرۈلىدىغان يېڭى بىر باشقۇرۇش پارادىگمىسى (ئۆرنىكى)دۇر.
خۇلاسىلىگەندە، شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ۋەقەلەر ئىككى ئوخشىمىغان ھەقىقەتنىڭ كۈرىشىدۇر. بىر تەرەپتە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادىي پاراۋانلىق، ئۇل ئەسلىھە ۋە ھۆكۈمەت تەرىپىدىن لايىھەلەنگەن بىر ئىناقلىق خىيالى بار. يەنە بىر تەرەپتە بولسا، بىر خەلقنىڭ تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيىتى سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلىۋاتقان، ئىنسانىي ئىززەت-ھۆرمىتى تېخنىكا ۋە بىيۇروكراتىيە تەرىپىدىن دەپسەندە قىلىنىۋاتقان بىر دىستوپىيە (قورقۇنچلۇق خىيالىي دۇنيا) ھەقىقىتى مەۋجۇت. بۇ ئىككى مەنبە بىرگە تەھلىل قىلىنغاندا، پەقەت بىر رايوننىڭ پاجىئەسىنىلا ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، 21-ئەسىردە ئىنسان ھەقلىرى، مەدەنىيەت كىملىكى ۋە دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ئۇقۇملىرىنىڭ نېمە مەنىگە كېلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى دۇنياۋى بىر خىرىسنى نامايان قىلىدۇ. بېيجىڭنىڭ «ئاجايىپ بىر ماكان» دەپ كۆرسەتكەن يېرى ئەمەلىيەتتە مۇستەبىتلىكنىڭ كەلگۈسىسى بەرپا قىلىنىدىغان بىر تەجرىبە مەيدانىدۇر.