خىتاينىڭ 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى دىپلوماتىك ھەرىكەتلىرىگە نەزەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋاڭ يى يەنە «ھەقىقىي كۆپ تەرەپلىمىلىك» ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئۇقۇم بويىچە، خەلقئارا ئىشلار بىر ياكى بىر قانچە دۆلەت تەرىپىدىن ئەمەس، بەلكى بارلىق دۆلەتلەرنىڭ مەسلىھەتلىشىشى ئارقىلىق ھەل قىلىنىشى كېرەك. بۇ يەردىكى «بارلىق دۆلەتلەر» دېگەن سۆز، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ ئارقىسىدىكى «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي بۇ دۆلەتلەرنىڭ سان جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكىدىن پايدىلىنىپ، خەلقئارا تەشكىلاتلاردىكى ئاۋاز بېرىش ھوقۇقىنى ئۆزگەرتىشنى كۆزلەۋاتىدۇ.
يەرشارى جەنۇبىنىڭ باش كۆتۈرۈشى ۋە خىتاينىڭ ۋەكىللىك رولى
ۋاڭ يىنىڭ نۇتۇقىدا «يەرشارى جەنۇبى»نىڭ كوللېكتىپ باش كۆتۈرۈشى بىر تارىخىي ھادىسە سۈپىتىدە تەسۋىرلەندى [4]. خىتاي بۇ دۆلەتلەرنىڭ ۋەكىلى بولۇش سۈپىتى بىلەن، غەرب يېتەكچىلىكىدىكى خەلقئارا تۈزۈمنى ئىسلاھ قىلىش ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە تېخىمۇ كۆپ ھوقۇق بېرىش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئىستراتېگىيە، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى «يېزىلار ئارقىلىق شەھەرنى قورشاش» نەزەرىيەسىنىڭ يەرشارىۋى نۇسخىسىدۇر. غەرب دۇنياسىنى «شەھەر»، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى «يېزا» دەپ قارىساق، خىتاي «يېزا»نى ئىگىلەش ئارقىلىق «شەھەر»نى بېسىم ئاستىغا ئالماقچى بولۇۋاتىدۇ.
ۋاڭ يىنىڭ سۆزلىرىدە، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئاۋازىنىڭ يەرشارىۋى باشقۇرۇش سىستېمىسىدا يېتەرلىك ئەكس ئەتمەيۋاتقانلىقى تەكىتلەندى. بۇ، خىتاينىڭ ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكاسى ۋە ئاسىيادىكى دۆلەتلەرنىڭ ھېسداشلىقىنى قوزغاشتىكى ئۈنۈملۈك قورالىدۇر. خىتاي ئۆزىنى «تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەت» دەپ ئاتاشنى داۋاملاشتۇرۇش ئارقىلىق، بۇ گۇرۇھنىڭ ئىچىدە تۇرۇپ رەھبەرلىك قىلىش ئورنىنى ساقلاپ قېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. گەرچە خىتاي دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە بولسىمۇ، سىياسىي سالاھىيەت جەھەتتە ئۆزىنى جەنۇب دۆلەتلىرى قاتارىدا كۆرىدۇ.
خىتاي-ياۋروپا مۇناسىۋىتىدىكى «شېرىكچىلىك» ۋە «جۈنزى君子» پەلسەپەسى
ۋاڭ يىنىڭ مىيۇنخېندىكى دىپلوماتىك پائالىيەتلىرىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نىشانى ياۋروپا بولدى. خىتاي، گېرمانىيە ۋە فىرانسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرىنىڭ ئۈچ تەرەپلىك ئۇچرىشىشى، خىتاينىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىككى چوڭ موتورى بولغان بېرلىن ۋە پارىژ بىلەن ئايرىم مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا ئەھمىيەت بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [5]. ۋاڭ يى ياۋروپاغا قاراتقان سىياسىتىدە «شېرىك» ۋە «رەقىب» ئۇقۇملىرىنى ئېنىق ئايرىشقا تىرىشتى. ئۇ «خىتاي بىلەن ياۋروپا شېرىك، رەقىب ئەمەس» دېگەن قاراشنى قايتا-قايتا تەكىتلىدى [6]. بۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينى «سىستېمىلىق رەقىب‘ (Systemic Rival) دەپ ئېنىقلىما بېرىشىگە قايتۇرۇلغان بىۋاسىتە رەددىيە بولۇپ، خىتاي بۇ ئارقىلىق ياۋروپانىڭ خىتايغا قاراتقان ئىستراتېگىيەلىك گۇمانىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ.
بۇ قېتىمقى يىغىندا دىققەتنى تارتىدىغان يەنە بىر نۇقتا، ۋاڭ يىنىڭ «جۈنزى» (ئالىيجاناب ئىنسان) پەلسەپەسىنى قوللىنىشىدۇر. ئۇ «جۈنزى پەرقنى ساقلاپ قالغان ھالدا ئىناق ئۆتىدۇ» (君子和而不同) دېگەن كۇڭزىنىڭ سۆزىنى نەقىل كەلتۈردى [6].بۇ مەدەنىيەت دىپلوماتىيەسى ئارقىلىق، خىتاي ئۆزىنىڭ مۇستەبىت تۈزۈمى بىلەن غەربنىڭ دېموكراتىك قىممەت قارىشى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى «مەدەنىيەت پەرقى» دەپ چۈشەندۈرۈشكە تىرىشماقتا. خىتاي بۇ سۆز ئارقىلىق ياۋروپالىقلارغا «بىز ئوخشىمايمىز، ئەمما بۇ بىزنىڭ دۈشمەنلىشىشىمىزگە سەۋەب بولماسلىقى كېرەك» دېگەن ئۇچۇرنى بېرىۋاتىدۇ. بۇ، غەربنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك بېسىمىنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن قوللىنىلغان ئاقىلانە تاكتىكىدۇر.
خىتاي تەرەپنىڭ ياۋروپاغا بېرىدىغان ئاساسلىق سىگنالى ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە مەركەزلەشكەن. ۋاڭ يى «خەتەردىن خالىيلاشتۇرۇش » (De-risking) نامىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سىياسەتلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە ھەمكارلىققا زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى [5]. ۋاڭ يى «ئۆزئارا تايىنىش»نىڭ خەتەر ئەمەسلىكىنى، بەلكى يەرشارىۋىلىشىشنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى. خىتاي ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرىدىن پايدىلىنىپ، خىتاي بازىرىنىڭ ياۋروپا ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىپ تۇرۇۋاتىدۇ.
گېرمانىيە: مۇناسىۋەتنىڭ «مۇقىملىق لەڭگىرى»
گېرمانىيە باش مىنىستىرى مېرز (Merz) بىلەن بولغان ئۇچرىشىشتا، ۋاڭ يى گېرمانىيەنى «ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ مۇقىملىق لەڭگىرى» بولۇشقا چاقىردى [7]. بۇ، خىتاينىڭ گېرمانىيەگە بولغان ئالاھىدە ئۈمىدىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي گېرمانىيەنىڭ سودا مەنپەئەتىنى ئاساس قىلىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قارشى قاتتىق سىياسەتلىرىنى يۇمشىتىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ. گېرمانىيە سانائىتىنىڭ خىتاي بازىرىغا بولغان تايىنىشى، بېيجىڭ ئۈچۈن مۇھىم بىر كوزىردۇر. گېرمانىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋادفۇل (Wadephul) بىلەن بولغان ئۇچرىشىشتا، ۋاڭ يى گېرمانىيە كارخانىلىرىغا خىتاي بازىرىنىڭ ئىشىكىنى چوڭ ئاچىدىغانلىقىنى ۋەدە قىلدى[8]. بۇ ۋەدە، ياۋروپادىكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار ئىچىدە تۇرۇۋاتقان گېرمانىيە ئۈچۈن جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە. خىتاي يەنە گېرمانىيەنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە»سىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ يەردىكى «ئاپتونومىيە» ئەمەلىيەتتە ياۋروپانىڭ ئامېرىكادىن يىراقلىشىشى ۋە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە مۇستەقىل سىياسەت يۈرگۈزۈشىنى كۆزدە تۇتىدۇ. گېرمانىيە تەرەپنىڭ «خىتاي يەرشارىۋى ئىشلاردا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ» دېگەن باھاسى، خىتاينىڭ گېرمانىيەنى ئۆزىگە تارتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەلۇم دەرىجىدە ئۈنۈم بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
فىرانسىيە : مۇستەقىل دىپلوماتىيەنىڭ شېرىكى