خىتاينىڭ بىرما ئىستراتېگىيەسى: «باشقۇرۇلىدىغان پارچىلىنىش» ۋە گېئو-سىياسىي مەنپەئەت (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچى مۇھىم نۇقتا بولسا «مالاككا بوغۇزى قىيىنچىلىقى»نى ھەل قىلىش ئىستراتېگىيەسىدۇر. خىتاي نېفىت ئىمپورتىنىڭ %80ىنى ۋە دېڭىز سودىسىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىنى تار ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن كاشال بولغان مالاككا بوغۇزى ئارقىلىق توشۇيدۇ. ئەگەر كەلگۈسىدە تەيۋەن بوغۇزىدا ياكى جەنۇبىي دېڭىزدا توقۇنۇش يۈز بەرسە، ئامېرىكا ياكى باشقا رەقىب كۈچلەرنىڭ بۇ بوغۇزنى قامال قىلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. شۇڭلاشقا، بېيجىڭ بىرمانى ھىندى ئوكيانغا بىۋاسىتە چىقىدىغان، مالاككا بوغۇزىنى ئايلىنىپ ئۆتىدىغان بىر «يانغىن پەلەمپىيى» سۈپىتىدە كۆرىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ كونكرېت ئىپادىسى سۈپىتىدە، خىتاينىڭ يۈننەن ئۆلكىسىدىن باشلىنىپ بىرما زېمىنىنى كېسىپ ئۆتىدىغان نېفىت ۋە تەبىئىي گاز تۇرۇبىلىرى ھەمدە كياۋكپيۇ (Kyaukphyu) چوڭقۇر سۇ پورتى قۇرۇلۇشىنى كۆرسىتىش مۇمكىن. كياۋكپيۇ پورتى تۈرىدە خىتاينىڭ دۆلەت كارخانىسى CITIC %70 پايغا ۋە 50 يىللىق تىجارەت ھوقۇقىغا ئىگە بولۇپ، قالغان %30 پاي ئۈچۈن بىرما تەرەپ چىقىرىدىغان مەبلەغمۇ خىتاي بانكىلىرىدىن يۇقىرى ئۆسۈمدە قەرزگە ئېلىنغان. بۇ خىل «قەرز تۇزىقى» خاراكتېرىدىكى كېلىشىم، بىرمانى ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتايغا مەھكەم باغلاپ قويغان.
بۇ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرنى قوغداش ئۈچۈن، خىتاي يەرلىك قوراللىق كۈچلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىدۇ. مەسىلەن، گەرچە كياۋكپيۇ پورتى ۋە تۇرۇبا يوللىرى ئاراكان ئارمىيەسى (AA) قاتارلىق ھەربىي ھاكىمىيەتكە قارشى ئۆكتىچى كۈچلەرنىڭ تەسىر دائىرىسىدە بولسىمۇ، خىتاي بۇ گۇرۇپپىلارنى مەزكۇر تۈرلەرگە ھۇجۇم قىلماسلىققا كۆندۈرگەن. بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، بۇ قوراللىق گۇرۇپپىلار خىتاينىڭ مەبلىغى ۋە كەلگۈسىدىكى تەرەققىيات ۋەدىلىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ، خىتاي مەنپەئەتىگە زىيان يەتكۈزۈش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ «ھاياتلىق يولى»نى كەسمەسلىكنى تاللىغان.
3. كۆپ قاتلاملىق دىپلوماتىيە ۋە بىيۇروكراتىك مېخانىزم
خىتاينىڭ بىرمادىكى مۇرەككەپ ۋەزىيەتنى باشقۇرۇشىدا، مەركىزىي ھۆكۈمەت بىلەن يەرلىك ئورگانلار ئوتتۇرىسىدىكى ئېنىق ۋەزىپە تەقسىماتى ۋە كۆپ قاتلاملىق دىپلوماتىيە مېخانىزمى ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بېيجىڭنىڭ بۇ ئۇسۇلى، بىر دۆلەت ئىچىدىكى ئوخشىمىغان گۇرۇھلار بىلەن بىرلا ۋاقىتتا ئالاقە قىلىش ئىمكانىيىتىنى يارىتىپ بەرگەن. بىرىنچى قاتلامدا، بېيجىڭدىكى مەركىزىي ئورگانلار، جۈملىدىن خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى (MFA) ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى (PLA)، بىرمانىڭ پايتەختى نەيبىدۇدىكى ھەربىي ھاكىمىيەت رەھبەرلىرى بىلەن رەسمىي، دۆلەت دەرىجىلىك دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى ساقلايدۇ.
بۇ مەركىزىي قاتلام دىپلوماتىيەنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى – ھەربىي ھاكىمىيەتنى خەلقئارالىق سورۇنلاردا قوللاش ۋە چوڭ تىپتىكى ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا قانۇنىي ئاساس يارىتىشتىن ئىبارەت. ئۇلار «لەنساڭ-مېكوڭ ھەمكارلىقى» قاتارلىق رايونلۇق تەشكىلات دەرىجىلىك كېلىشىملەر ئىمزالاپ، خىتاي دۆلەت كارخانىلىرىنىڭ بىرمادىكى مەۋجۇتلۇقىنى قانۇنلاشتۇرىدۇ. بۇ دىپلوماتىك قاناللار ئارقىلىق خىتاي بىرما ھۆكۈمىتىگە سىياسىي جەھەتتىن مەدەت بېرىپ، غەربنىڭ جازالىرىغا قارشى قالقان رولىنى ئوينايدۇ.
ئىككىنچى قاتلامدا، يۈننەن ئۆلكىلىك دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە جامائەت خەۋپسىزلىكى ئورگانلىرى چېگرا رايونلىرىدىكى «ئەمەلىي دىپلوماتىيە»گە مەسئۇل بولىدۇ. بۇ يەرلىك ئورگانلار بېيجىڭدىكى دىپلوماتلاردىن پەرقلىق ھالدا، مىللىي قوراللىق تەشكىلاتلار بىلەن بىۋاسىتە ۋە كۈندىلىك ئالاقىدە بولىدۇ. ئۇلار ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىملىرىگە ۋاسىتىچىلىك قىلىدۇ، چېگرا سودىسىنى باشقۇرىدۇ ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا توك، سۇ، ئىنتېرنېت ياكى ئەشيا تەمىناتىنى ئۈزۈپ قويۇش ئارقىلىق بۇ قوراللىق كۈچلەرگە بېسىم ئىشلىتىدۇ. بۇ خىل يەرلىك مېخانىزم خىتايغا ۋەزىيەتنى مىكرو سەۋىيەدە كونترول قىلىش ئىقتىدارىنى بېرىدۇ.
ئۈچىنچى قاتلامدا، يېقىنقى مەزگىللەردە يېڭى بىر يۈزلىنىش سۈپىتىدە خۇسۇسىي بىخەتەرلىك شىركەتلىرىنىڭ رولى كۈچەيمەكتە. ھەربىي ھاكىمىيەتنىڭ ئاجىزلىشىشىغا ئەگىشىپ، خىتاي ئۆزىنىڭ تۈرلىرىنى قوغداش ئۈچۈن بىرماغا بىرلەشمە بىخەتەرلىك شىركەتلىرىنى كىرگۈزۈشكە باشلىدى. بۇ شىركەتلەر ھازىر كياۋكپيۇ پورتى ۋە مۇسې چېگرا رايونى قاتارلىق مۇھىم نۇقتىلاردا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ بىرمادىكى مەۋجۇتلۇقىنىڭ «قوراللىق» تۈس ئېلىشقا باشلىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ ئۈچ قاتلاملىق قۇرۇلما خىتاينىڭ بىرما سىياسىتىنىڭ جانلىقلىقى ۋە چوڭقۇرلۇقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
4. 2025-يىللىق سايلام ۋە ھاكىمىيەتنىڭ قېلىپلىشىشى
خىتاي 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان بىرما سايلىمىنى دېموكراتىك ئۆزگىرىش جەريانى ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ تەسىر كۈچىنى قانۇنلاشتۇرۇش ۋە ھەربىي ھاكىمىيەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى رەسمىيلەشتۈرۈش پۇرسىتى دەپ قارىماقتا. گەرچە غەرب كۆزەتكۈچىلىرى ۋە يەرلىك ئۆكتىچىلەر بۇ سايلامنىڭ ئادىل ۋە ئەركىن بولمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرسىمۇ، خىتاي بۇ جەرياننى ئاكتىپ قوللاشنى تاللىدى. بېيجىڭنىڭ نەزىرىدە، «سايلام» ئارقىلىق ھەربىي فورمىنى سېلىۋېتىپ، كاستۇم-بۇرۇلكا كىيگەن، ئەمما يەنىلا ھەربىيلەرنىڭ كونتروللۇقىدىكى بىر ھۆكۈمەتنىڭ بارلىققا كېلىشى، خەلقئارالىق بېسىمنى يېنىكلىتىش ۋە ئىچكى ۋەزىيەتنى مەلۇم دەرىجىدە تۇراقلاشتۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈر قەدەم ھېسابلىنىدۇ.