تېخنىكىلىق بېقىندىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك كونترول: ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئېنۋىدىيە (Nvidia) ئېكسپورت سىياسىتى ۋە خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دونالد ترامپنىڭ تاشقى سىياسەت پەلسەپەسى، خەلقئارالىق كىلاسسىك لىبېرال قاراشلاردىن پەرقلىق ھالدا، «سودا رېئالىزمى» ياكى «تەڭپۇڭ مەنپەئەت» (Transactionalism) نەزەرىيەسىگە تايىنىدۇ. بۇ كۆز قاراشقا كۆرە، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تۇراقلىق ئىتتىپاقداشلىققا ئەمەس، بەلكى كونكرېت مەسىلىلەردىكى پايدا-زىيان ھېساباتىغا ئاساسلىنىشى كېرەك. «دۆلەت مەنپەئەتى» (National Interest) ژۇرنىلىنىڭ ئانالىزىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ترامپنىڭ خىتاي سىياسىتى بىر تەرەپتىن قاتتىق ھەربىي ۋە سىياسىي بېسىم (Deterrence) ئىشلىتىش، يەنە بىر تەرەپتىن ئەمەلىي مەنپەئەت ئۈچۈن سودا ئىشىكلىرىنى ئوچۇق قويۇشتەك قوش يۆنىلىشلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە[2]. ئېنۋىدىيە ئۆزەكلىرىنى سېتىش قارارى دەل مۇشۇ رامكا ئىچىدە ئىزاھلىنىدۇ.
بىرىنچىدىن، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ئىقتىسادىي لوگىكىسى بويىچە، ئامېرىكانىڭ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى يولى — ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى ئاشۇرۇشتۇر. ئەگەر ئامېرىكا شىركەتلىرى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ بازىرى بولغان خىتايدىن ئايرىلىپ قالسا،  كىرىمى ئازىيىدۇ ۋە يېڭى تېخنىكىلارنى تەتقىق قىلىش (R&D) ئىقتىدارى ئاجىزلايدۇ. بۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى رىقابەت كۈچىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. شۇڭا، خىتاي بازىرىدىكى پايدىنى ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا يۆتكەشنى، «دۈشمەننىڭ بايلىقى بىلەن ئۆزىنى قۇۋۋەتلەش» ئىستراتېگىيەسى سۈپىتىدە باھالاش مۇمكىن.
ئىككىنچىدىن، بۇ قارارنىڭ ئارقىسىدا ئېنىق بىر «گېئو-سىياسىي ئالماشتۇرۇش» مەقسىتى ياتقان بولۇشى ئېھتىمالغا ناھايىتى يېقىن. ترامپنىڭ سۆھبەت ئۇسلۇبىدا، بىر تەرەپتىن يول قويغاندەك (Concession) قىلىش ئارقىلىق، قارشى تەرەپتىن باشقا بىر ساھەدە پايدا ئېلىش ئادىتى بار. خىتايغا ئىلغار ئۆزەكلەرنى سېتىش — قىممەتلىك بىر دىپلوماتىيە كوزىرىدۇر. بۇنىڭ بەدىلىگە خىتاي، بەلكىم رۇسىيەگە بېرىۋاتقان ئىقتىسادىي ياردەمنى ئازايتىشى، ئامېرىكانىڭ يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى سېتىۋېلىش مىقدارىنى ئاشۇرۇشى ياكى رايونلۇق بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە مەلۇم يول قويۇشلارنى قىلىشى مۇمكىن. فىرانسىيە دىپلوماتىيە ئانالىزلىرىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ترامپنىڭ مەقسىتى خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىققا بۆلگۈنچىلىك سېلىش بولۇشى مۇمكىن[3].
ئۈچىنچىدىن، ترامپنىڭ بۇ قارارى بايدېن ھۆكۈمىتىنىڭ «قىممەت قاراشنى ئاساس قىلغان دىپلوماتىيە» (Values-based Diplomacy) ئۇسۇلىغا بولغان تۈزىتىش دەپ باھالاش مۇمكىن. بايدېن دەۋرىدە ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بىرلىشىپ خىتاينى تولۇق قورشاش سىياسىتىنى قوللانغان ئىدى. بىراق ترامپ «ئىككى تەرەپلىك بىۋاسىتە ئالاقە» نى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىدە، رەقىبنى پۈتۈنلەي بۇلۇڭغا قىسىۋېلىش، رەقىبنى مۆلچەرلىگۈسىز ۋە خەتەرلىك ئىنكاسلارغا مەجبۇرلىشى مۇمكىن. شۇڭا، ئۆزەك سودىسى قاتارلىق قاناللارنى ئوچۇق قويۇش ئارقىلىق، خىتاينى «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا سىستېما» ئىچىدە تۇتۇپ تۇرۇش ۋە كونترول قىلغىلى بولىدىغان رىقابەت مۇھىتى يارىتىش كۆزلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
تۆتىنچىدىن، بۇ قارار خىتاي رەھبەرلىكى ئىچىدىكى ئوخشىمىغان گۇرۇھلارغا بېرىلگەن سىگنال بولۇشى ئېھتىمال. خىتاي ئىقتىسادى نۆۋەتتە قۇرۇلمىلىق قىيىنچىلىقلارنى باشتىن كەچۈرمەكتە. ئەگەر ئامېرىكا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ئىشىكىنى قىسمەن ئاچسا، بۇ خىتاي ئىچىدىكى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى تەشەببۇس قىلغۇچى كۈچلەرنىڭ ئورنىنى كۈچەيتىپ، تاشقى سىياسەتتىكى ئاشقۇن مىللەتچىلىك خاھىشلىرىنى مەلۇم دەرىجىدە پەسەيتىشى مۇمكىن دېگەن پەرەزلەر مەۋجۇت. ئەلۋەتتە، بۇ ئىنتايىن نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇق ئويۇنى بولۇپ، خەۋپ-خەتەرلەردىن خالىي ئەمەس.
بەشىنچىدىن، ترامپنىڭ بۇ سىياسىتى ئامېرىكا پاي بازىرى ۋە ئىچكى ئىقتىسادنىڭ تەلىپىگە ماس كېلىدۇ. تېخنىكا پايچىكلىرىنىڭ مۇقىم ئۆسۈشى ئامېرىكا ئىقتىسادىنىڭ كۈچلۈكلىكىنى كۆرسىتىدىغان مۇھىم كۆرسەتكۈچ. ئېنۋىدىيەنىڭ بازار قىممىتىنىڭ ئېشىشى، ترامپ ئۈچۈن سىياسىي نەتىجە ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، تاشقى سىياسەت قارارلىرى كۆپىنچە ئىچكى سىياسىي ئېھتىياجلار بىلەن زىچ باغلىنىشلىق بولىدۇ.
ئالتىنچىدىن، ترامپنىڭ «رېئالىزم» پەلسەپىسىدە، ئامېرىكانىڭ كۈچىگە بولغان مۇتلەق ئىشەنچ ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكا تېخنىكىنى ساتقان تەقدىردىمۇ، ئۆزىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش سۈرئىتى خىتايدىن تېز بولغاچقا، ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى ھەر ۋاقىت ساقلاپ قالالايدۇ. يەنى «بۈگۈنكى تېخنىكىنى ساتساقمۇ، ئەتە تېخىمۇ ياخشىسىنى چىقىرىمىز» دېگەن ئىشەنچ، بۇ خىل ئېكسپورت سىياسىتىنىڭ پىسخىكىلىق ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئۈچىنچى قىسىم: «تېخنىكىلىق تۇزاق» — بېقىندىلىق نەزەرىيەسىنىڭ قوللىنىلىشى
سىياسىي ئانالىزچىلارنىڭ دىققىتىنى تارتقان يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نۇقتا شۇكى، ئامېرىكانىڭ خىتايغا ئۆزەك سېتىپ بېرىشى ئەمەلىيەتتە خىتاينى تېخنىكىلىق جەھەتتە تىزگىنلەش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن «يۇمشاق قاپقان» (Soft Trap) بولۇشى مۇمكىن. بۇ كۆز قاراش «ئۆز ئارا بېقىندىلىقنى قورال سۈپىتىدە قوللىنىش» (Weaponized Interdependence) نەزەرىيەسىگە تايىنىدىغان بولۇپ، رەقىبىنى ئۆز تېخنىكا سىستېمىسىغا قانچىكى چوڭقۇر باغلىسا، ئۇنى كونترول قىلىش ئىمكانىيىتى شۇنچە يۇقىرى بولىدۇ دەپ قارايدۇ.