راند دوكلاتى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم تۆھپىلىرىنى بىر قانچە تېما ئاستىدا يىغىنچاقلاش مۇمكىن. بىرىنچىدىن، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن چىقارغان ئىنچىكە ساۋاقلىرى بىلەن، تارىخىي ئوخشىتىشنى بۈگۈنكى سىياسەت مۇنازىرىلىرىگە مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا بىرىكتۈرگەن. يۇمشاشنى بىر ئاجىزلىق سۈپىتىدە ئەمەس، بىر خەتەر باشقۇرۇش ئىستراتېگىيەسى سۈپىتىدە قايتىدىن شەرھلەش ئارقىلىق، بۈگۈنكى كۈندە خىتاي بىلەن دىيالوگ ۋە مۇقىملىق ئىزدەشنىڭ ئەقلىي ئاساسىنى كۈچەيتىدۇ. ئىككىنچىدىن، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك غەرەزلىرىگە دائىر غەربتىكى بىر تەرەپلىمە ۋە دەككە-دۈككىلىك شەرھلەرگە كەلتۈرگەن تەنقىدىي نۇقتىئىنەزەر سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ ئالدىدىكى تاللاشلارنى كۆپەيتمەكتە. خىتاينىڭ غەرەزلىرىنىڭ قاتتىق ۋە ئۆزگەرمەس ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە قايمۇقتۇرۇشچان ۋە جانلىق بولۇشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق، دىپلوماتىيە ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئۆزئارا تەسىرگە مەنىلىك بىر رول بېرىدۇ. ئۈچىنچىدىن، دوكلات نەزەرىيەۋى تېزىسلىرىنى ئۈچ ھالقىلىق ساھەدە (تەيۋەن، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى، تېخنولوگىيە) كونكرېت، باسقۇچلۇق ۋە يولغا قويغىلى بولىدىغان سىياسەت تەكلىپلىرىگە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، ئىلىم-پەن بىلەن سىياسەت دۇنياسى ئارىسىدا كۆۋرۈك قۇرۇش ۋەزىپىسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئورۇندىماقتا.
بۇنىڭ بىلەن بىرگە، دوكلاتتا تەكلىپ قىلىنغان يول خەرىتىسىنىڭ ئالدىدىكى توسالغۇلارنىمۇ كۆزدىن ساقىت قىلغىلى بولمايدۇ. دوكلاتنىڭ ئۆزىمۇ ئېتىراپ قىلغاندەك، ھەم ئامېرىكىدا، ھەم خىتايدا ئىچكى سىياسىي دىنامىكا كۈچىيىۋاتقان مىللەتچىلىك ۋە «قارشى تەرەپ»كە قارشى چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئىشەنچسىزلىك تەكلىپ قىلىنغان ئېھتىياتچانلىق ۋە دىيالوگ قەدەملىرىنىڭ بېسىلىشىنى ئىنتايىن قىيىنلاشتۇرماقتا. شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان ئىدېئولوگىيەلىك قاتتىقلىقى ۋە تاشقى دۇنياغا قارشى تېخىمۇ كەسكىن پوزىتسىيەسى بېيجىڭنىڭ بۇ تۈردىكى بىر ۋاقىلىق كېلىشىم (modus vivendi) ئىزدەشكە قايسى دەرىجىدە ئوچۇق بولىدىغانلىقى توغرىسىدا ئېغىر سوئاللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ئامېرىكىدىكى قۇتۇپلاشقان سىياسىي مۇھىتتا خىتايغا قارشى بېسىلىدىغان ھەر قانداق «يۇمشاق» قەدەمنىڭ سىياسىي رەقىبلەر تەرىپىدىن بىر «يول قويۇش» ياكى «ئاجىزلىق» سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش خەۋپى يۇقىرى. بۇنىڭدىن باشقا، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئوخشىتىشى بۈگۈنكى كۈندىكى چوڭقۇر ئىقتىسادىي ئۆزئارا بېقىندىلىققا ئوخشاش مۇھىم پەرقلەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ.
يۇقىرىقى بارلىق قىيىنچىلىقلارغا قارىماي، راند دوكلاتىنىڭ ئاخىرقى قىممىتى ئۇ سۇنغان ئەقلىي رامكا ۋە باشلىغان مۇنازىرىدە  ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ. دوكلات ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى ئاساسىي نىشاننى ئېنىقسىز بىر «غەلىبە» قازىنىش سۈپىتىدە ئەمەس، رىقابەتنى ئامېرىكا مەنپەئەتلىرىنى قوغدايدىغان ۋە ئومۇميۈزلۈك بىر ئۇرۇشتىن ساقلىنىدىغان «مۇۋەپپەقىيەتلىك باشقۇرۇش» سۈپىتىدە قايتىدىن ئېنىقلىما بەرمەكتە. بەلكىم ئۇنىڭ ئەڭ ئۇزۇن داۋاملىشىدىغان تۆھپىسى سىياسەت مۇنازىرىسىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىنى «خىتايغا قارشى نېمە قىلىشىمىز كېرەك؟» دېگەن سوئالدىن «خىتاي بىلەن قانداق قىلىپ مۇقىم ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغان بىر تەڭپۇڭلۇق قۇرالايمىز؟» دېگەن سوئالغا يۆتكەش يوشۇرۇن كۈچىدۇر. بۇ، 21-ئەسىردىكى ئەڭ خەتەرلىك رىقابەتنى باشقۇرۇش ئۈچۈن ئۈمىدسىزلىككە پاتماي، ئەمما ساددىلىققىمۇ بېرىلمەي بېسىشقا تېگىشلىك قەدەملەرگە دائىر بۈگۈنگە قەدەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ ئەستايىدىل، سىستېمىلىق ۋە ئەقلىي جەھەتتىن ئوچۇق-يورۇق بولغان ئەڭ مۇھىم تۆھپىلەرنىڭ بىرىدۇر.
Mazarr, Michael J., Amanda Kerrigan, and Benjamin Lenain. Stabilizing the U.S.-China Rivalry. RAND Corporation, RR-A4107-1, 2025. https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA4107-1.html