تېخنىكا-مۇستەملىكىچىلىك ۋە ماكان باشقۇرۇش: خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «يېڭىلىق يارىتىش» نامىدىكى سىياسەتلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەۋەر تېكىستىدە ئېلان قىلىنغان «شىنجاڭ ئېنېرگىيە-خىمىيە تەجرىبىخانىسى» (新疆能源化工实验室)، «يىپەك يولى سۇ تەجرىبىخانىسى» (丝路水实验室) ۋە «شەرقنىڭ سانلىق مەلۇماتىنى غەربتە ھېسابلاش»  (东数西算) قۇرۇلۇشلىرى، كلاسسىك مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئىقتىسادىي ئاساسى بولغان «بايلىق قېزىش» (Extractivist) قۇرۇلمىسىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرماقتا. خەۋەردە جاكارلانغان «دۆلەت دەرىجىلىك تەجرىبىخانىلار» ۋە «شەرقنىڭ سانلىق مەلۇماتىنى غەربتە ھېسابلاش» قۇرۇلۇشى، ئىممانۇئېل ۋاللېرستېيننىڭ «دۇنيا سىستېمىسى ئانالىزى» نۇقتىسىدىن، چەت رايون ( Periphery) شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاينىڭ سانائەتلەشكەن شەرقىي رايونلىرى (Core) ئۈچۈن بىر خام ئەشيا ئامبىرىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقىنى ئىپادىلەيدىغان «تەڭسىز ئالماشتۇرۇش»  (Unequal Exchange) مېخانىزمىنى كۈچەيتمەكتە. بۇ جەرياننى داۋىد خارۋېينىڭ كاپىتال جۇغلانمىسىنىڭ ماكان جەھەتتىكى كېڭىيىشىنى تەسۋىرلەيدىغان «مۈلۈكسىزلەشتۈرۈش ئارقىلىق توپلاش»  (Accumulation by Dispossession) ئۇقۇمى بىلەن چۈشىنىشكە توغرا كېلىدۇ؛ چۈنكى رايوننىڭ ئېنېرگىيە بايلىقلىرى ئۇيغۇر خەلقنىڭ رازىلىقى ۋە مەنپەئەتى نەزەرگە ئېلىنماستىن، بېيجىڭنىڭ «مېتابولىك» ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى قامداش ئۈچۈن سىستېمىغا كىرگۈزۈلمەكتە. قۇرۇلغان بۇ تەجرىبىخانىلار بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئىلمىي تەرەققىياتتىن بەكرەك، تەبىئىي بايلىقلارنىڭ مەركەزگە يۆتكىلىشىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزىدىغان «بايلىق قېزىش تۈزۈمى» نىڭ تېخنو- بىيوروراتىك ئەقلىيلەشتۈرۈش قوراللىرىدۇر. بىراق، بۇ سۈمۈرۈشنىڭ كۆلىمى ماددىي بايلىقلاردىن ھالقىپ، رەقەملىك ساھەگىچە كېڭەيدى. نىك كولدرى ۋە ئۇلىسېس مېخىياس نەزەرىيەۋىيلەشتۈرگەن «سانلىق مەلۇمات مۇستەملىكىچىلىكى» نەزەرىيىسى نۇقتىسىدىن، رايوندىكى ھېسابلاش تورلىرى  ۋە سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى، بىيولوگىيەلىك ئۇچۇرلارنى «يېڭى نېفىت» دەپ قارايدىغان چۈشەنچىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. دەل تارىخىي مۇستەملىكىچىلىكنىڭ زېمىنلارنى «ئىگىسىز تۇپراق»  (terra nullius) دەپ قارىغىنىغا ئوخشاش، خىتاي دۆلىتىمۇ ئۇيغۇر نوپۇسىدىن ئېلىنغان سانلىق مەلۇماتلارنى «ئىگىسىز خام ئەشيا» دەپ قارىماقتا؛ بۇ مەلۇماتلارنى شەرقتىكى تېخنىكا مەركەزلىرىدە (ئەلى بابا، تېڭشۈن، دۆلەت مۇلازىمېتىرلىرىدا) پىششىقلاپ ئىشلەپ، قوشۇلما قىممەتكە ۋە نازارەت قىلىش ئالگورىزىملىرىغا ئايلاندۇرماقتا. بۇ ئەھۋال، رايوننى پەقەت خام ئەشيا ئامبىرى قېلىۋېلىپلا قالماي، بەلكى يەنە بىر «رەقەملىك قورشاۋ»  (Digital Enclosure) دائىرىسىگە قاماپ قويماقتا.
بۇ ئۇل-ئەسلىھە جەھەتتىكى بىر گەۋدىلىشىش، ئاندرې گۇندېر فرانك «بېقىندىلىق نەزەرىيىسى» دە (Dependency Theory) كۆرسەتكەن «مېتروپول-ھەمراھ»قۇرۇلمىسىنىڭ تۈزۈملەشتۈرۈلگەن ھلىدۇر. رايوننىڭ دۆلەت ئېلېكتىر تورىغا (State Grid) ۋە مەركىزىي سانلىق مەلۇمات بىر تەرەپ قىلىش تورلىرىغا «ئەقلىي ئىقتىدارلىق» ئۇلىنىشى، مايكېل ماننىڭ «ئۇل-ئەسلىھەلىك ئىقتىسادىي كۈچ»  (Infrastructural Power) تەبىرىگە ئۇيغۇن ھالدا، يەرلىك ئىقتىسادنىڭ ئۆز ئالدىغا تەرەققىي قىلىش ئىقتىدارىنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويماقتا. يەرلىك ئىقتىساد، ئۆزىنىڭ ئىچكى ھەرىكەت كۈچى بىلەن گۈللىنىدىغان ئورگانىك قۇرۇلما بولۇشتىن يىراقلىشىپ، مەركەزنىڭ ئېھتىياجىغا قاراپ شەكىللىنىدىغان ۋە مەركەزگە چەمبەرچاس باغلانغان بىر «ئانكلاۋ ئىقتىسادى» [1](Enclave Economy) خۇسۇسىيىتىگە ئىگە بولۇپ قالماقتا. شۇنىڭ بىلەن تېخنىكا، رايوننى تەرەققىي قىلدۇرىدىغان قورال بولۇشتىن چىقىپ، قۇرۇلمىلىق بېقىندىلىقنى ۋە قاتلاملىق ئىش تەقسىماتىنى كۈچەيتىدىغان «تېخنو-سىياسىي» بىر كىشەنگە ئايلانماقتا.
3. رەقەملىك مۇستەبىتلىك ۋە «پانوپتىكون»نىڭ قۇرۇلۇشى
چېن شياۋجياڭنىڭ نۇتۇقلىرىدا پات-پات تەكىتلىنىدىغان «ئىجتىمائىي مۇقىملىق» (社会大局稳定)، «چېگرا ئەمىنلىكى» (边境安宁) ۋە «سۈنئىي ئەقىل+» (人工智能+) ھەرىكىتى قاتارلىق ئۇقۇملار، شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇلغان باشقۇرۇش ئەندىزىسىنىڭ كلاسسىك مۇستەبىتلىكتىن «رەقەملىك مۇستەبىتلىك»كە (Digital Authoritarianism) ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئاساسلىق كۆرسەتكۈچلەردۇر. بۇ جەريان پەقەت بىخەتەرلىك بيۇروكراتىيەسىنىڭ كېڭىيىشىلا ئەمەس، بەلكى تېخنىكىنىڭ «تېخنو-سىياسىي» بىر كونترول قورالى سۈپىتىدە قايتا ئئېنىقلىمىغا ئى قىلىنىشىدۇر .«سۈنئىي ئەقىل+» ھەرىكىتى ۋە «كۇنلۇن ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئۈسكۈنىلەر تەجرىبىخانىسى»، فۇكونىڭ«  پانوپتىكون» (Panopticon) ئۇقۇمىنىڭ رەقەملەشكەن بىر نۇسخىسىنى  كۆرسىتىپ بېرىدۇ. فۇكونىڭ پانوپتىكون ئۇقۇمى، ئەمەلىيەتتە شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان «بىرلەشمە ھەرىكەت سۇپىسى»  (IJOP – Integrated Joint Operations Platform) ئارقىلىق كونكرېت بىر رېئاللىققا ئايلاندى. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ (HRW) -2019يىللىق «خىتاينىڭ باستۇرۇش ئالگورىزىملىرى» ناملىق دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، IJOP    رايوندىكى «سۈنئىي ئەقىل+» ھەرىكىتىنىڭ مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىدۇر. بۇ سىستېما؛ كۆزىتىش كامېرالىرى (CCTV)، Wi-Fi ئىز قوغلىغۇچىلىرى (sniffers)، تەكشۈرۈش پونكىتلىرى ۋە مەجبۇرىي ئورنىتىلغان جاسۇسلۇق دېتاللىرىدىن كەلگەن سانلىق مەلۇماتلارنى توپلايدۇ. ئالدىن مۆلچەرلەش ئالگورىزىملىرى شەخسلەرنىڭ ھەرىكەتلىرىنى ئانالىز قىلىپ، «غەيرىي» ئەھۋاللارنى (مەسىلەن: ئارقا ئىشىكنى ئىشلىتىش، مەسچىتكە بېرىش، تېلېفونىنى ئېتىۋېلىش ياكى نورمالدىن ئارتۇق توك ئىشلىتىش دېگەندەك) بايقايدۇ. «قاراقاش تىزىملىكى» دەپ بىلىنگەن ۋە سىرتقا ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەر، ئىنسانلارنىڭ ھېچقانداق جىنايەت ئۆتكۈزمەستىن، پەقەت مۇشۇ ئالگورىزىملار ئىشلەپچىقارغان «مىكرو يىپ ئۇچلىرى» سەۋەبىدىنلا يىغىۋېلىش لاگېرلىرىغا ئەۋەتىلگەنلىكىنى ئىسپاتلىدى (زېنز، 2020).[2]