خىتاي-رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشى: جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋىچەتنىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن جاسۇسلۇق قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى، دۇنيا مىقياسىدىكى مىليونلىغان ئىشلەتكۈچىنىڭ شەخسىي مەخپىيەتلىكىگە جىددىي خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. خىتاي قانۇنلىرىنىڭ مەجبۇرىيەتلىرى تۈپەيلىدىن، ۋىچەتتىكى ئالاقىلەر ياكى سانلىق مەلۇماتلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە ھەرگىزمۇ كاپالەتلىك قىلغىلى بولمايدۇ. ئەگەر بۇ سانلىق مەلۇماتلار يەنە بىر مۇستەبىت دۆلەت بولغان رۇسىيەنىڭ قولىغا چۈشۈپ قالسا، بۇ خەۋپ يەنىمۇ كۈچىيىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ رەقەملىك نازارەتچىلىك مودېلىنىڭ خەلقئاراغا كېڭىيىشىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ھۆكۈمەتلەرنى خىتاي تېخنىكىسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە پۇقرالار ئەركىنلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەققىدە ئويلىنىشقا مەجبۇرلايدۇ.
خۇسۇسەن، شەرقىي تۈركىستان رايونى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ۋىچەتنىڭ نازارەت قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى تېخىمۇ ئەندىشىلىك. خىتاي ھۆكۈمىتى ۋىچەتنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان تۈركىي مىللەتلەرنى نازارەت قىلىش، ئۇلارنىڭ ئالاقىسىنى توسۇش، ئۆكتىچىلەرنى بايقىش ۋە باستۇرۇش ئۈچۈن ئىزچىل كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىپ كەلدى. ئەگەر رۇسىيەمۇ بۇ سۇپىدىن پايدىلىنىپ، مەسىلەن: شەرقىي تۈركىستان دىئاسپورىسىغا ياكى رۇسىيەدە ياشايدىغان ئۇيغۇرلارغا جاسۇسلۇق قىلىدىغان بولسا، بۇ باستۇرۇلۇۋاتقان مىللەتلەر ئۈچۈن قوش خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. بۇ يەردە گەپ پەقەت تېخنىكىلىق نازارەتچىلىكلا ئەمەس، بەلكى ئىككى مۇستەبىت دۆلەتنىڭ بىرلىشىپ ئوخشاش نىشانلارنى، يەنى ئۆزلىرىگە قارشى تۇرغۇچىلارنى باستۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ھەرىكەتلىرى توغرىسىدا بولماقتا.
خۇلاسە قىلغاندا، «نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى» ماقالىسىدىكى[2] ۋىچەت مەسىلىسى، خىتاينىڭ رەقەملىك نازارەتچىلىك مودېلىنىڭ يەر شارى مىقياسىدىكى دائىرىسىنى ۋە خىتاي-رۇسىيە ھەمكارلىقىنىڭ رەقەملىك بوشلۇقتىكى تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. بۇ، تېخنىكا غوللۇق شىركەتلىرىنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى بىلەن قانداق چەمبەرچاس باغلانغانلىقى ۋە رەقەملىك قوراللارنىڭ قانداق قىلىپ ئىنسان ھەقلىرىنى چەكلەش قورالىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقى ھەققىدىكى ئەندىشىلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دېموكراتىك ھۆكۈمەتلەر بۇ خەۋپكە ئەھمىيەت بېرىپ، ئۆز پۇقرالىرىنىڭ رەقەملىك مەخپىيەتلىكىنى قوغداش ئۈچۈن زۆرۈر تەدبىرلەرنى قوللىنىشى لازىم.
III. گېئوپولىتىك ئاقىۋەتلەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىرلەر
«نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ ئىككى ماقالىسىدە[1]،[2] ئوتتۇرىغا قويۇلغان خىتاي-رۇسىيە ئاخبارات ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك ھەمكارلىقى، يەر شارى گېئوپولىتىكىلىق مۇھىتىنىڭ كۈنسېرى ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى، يېڭى بىر قۇتۇپلىنىشنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ھەمكارلىق، ئىككى دۆلەتنىڭ پەقەت ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي جەھەتتىلا ئەمەس، بەلكى بىخەتەرلىك ۋە ئاخبارات ساھەسىدىمۇ بىرلىك سەپتە ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ. بۇ، غەرب دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ دۇنيا سەھنىسىدىكى تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقنىڭ بارلىققا كەلگەنلىكىنىڭ ئىسپاتى.
ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ۋە ئورتاق جاسۇسلۇق مەشغۇلاتلىرىنىڭ كۈچىيىشى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۈچۈن بىۋاسىتە خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. خىتاي بىلەن رۇسىيە ھەر ئىككىلىسى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئىستىخبارات ئاپپاراتلىرىغا ۋە زامانىۋى تېخنىكىلىق ئىقتىدارغا ئىگە. ئۇلارنىڭ بىرلىشىشى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ مەخپىي ئۇچۇرلىرىغا سىڭىپ كىرىش، تور ئۇل ئەسلىھەلىرىگە ھۇجۇم قىلىش ۋە جەمئىيەتكە ئىچىدىن بۇزغۇنچىلىق قىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن. بۇ خىل ھەمكارلىق، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيەنىڭ ھەربىي ھەرىكەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ياكى خىتاينىڭ تىنچ ئوكياندىكى تەسىرىگە قارشى تۇرۇش تىرىشچانلىقلىرىنىمۇ قىيىنلاشتۇرىدۇ.
رەقەملىك نازارەتچىلىك ساھەسىدىكى ھەمكارلىق بولسا، گېئوپولىتىك رىقابەتنىڭ يېڭى جەڭ مەيدانىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خىتاينىڭ ۋىچەتكە ئوخشاش تېخنىكا سۇپىلىرى ۋە نازارەتچىلىك سىستېمىلىرىنى يەر شارى مىقياسىدا ئېكسپورت قىلىشى ياكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ئورتاقلىشىشى، خىتاي مودېلىدىكى رەقەملىك مۇستەبىتچىلىكنىڭ كېڭىيىشىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ، دۆلەتلەرنىڭ رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقىغا، پۇقرالارنىڭ شەخسىي مەخپىيەتلىكىگە ۋە سۆز ئەركىنلىكىگە خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. رۇسىيەنىڭ ۋىچەتتىن پايدىلىنىشى، خىتاي تېخنىكىسىنىڭ پەقەت خىتاينىڭ ئۆزىلا ئەمەس، بەلكى باشقا مۇستەبىت دۆلەتلەرنىڭمۇ قولىدا قانداق قىلىپ باستۇرۇش ۋە نازارەتچىلىك قورالىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ گېئوپولىتىكىلىق ئەھۋالنىڭ دۇنيانىڭ باشقا رايونلىرىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلغىلى بولمايدۇ. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ كۈچىيىۋاتقان ئىتتىپاقى، ئوتتۇرا ئاسىيا، شەرقىي ياۋروپا ۋە ئافرىقا قاتارلىق رايونلاردىكى دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دۆلەتلەر خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي تەسىرىگە دۇچ كېلىپلا قالماي، بەلكى ئۇلارنىڭ نازارەتچىلىك تېخنىكىسى ۋە ئىستىخبارات پائالىيەتلىرىنىڭمۇ نىشانىغا ئايلىنىشى مۇمكىن. بۇ، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ مۇستەبىتلىككە يۈزلىنىشىنى كۈچەيتىپ، دېموكراتىيە ۋە ئىنسان ھەقلىرىنىڭ تەرەققىياتىنى ئاستىلىتىشى مۇمكىن.