دېڭىز دولقۇنى دوكلاتى: خىتاي-ئامېرىكا توقۇنۇشىدىكى ئەشيا ئوبوروتى، ئېنېرگىيە ۋە ئوق-دورا سىستېمىلىرىنىڭ ھەل قىلغۇچ رولى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە تەسىر كۈچى ئەڭ يۇقىرى ئاقىللار ئامبارلىرىدىن بىرى بولغان «مىراس فوندى جەمئىيىتى» (The Heritage Foundation) نىڭ دۇگلاس ۋە سارا ئاللىسون نامىدىكى دۆلەت بىخەتەرلىك مەركىزى تەرىپىدىن 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 16-كۈنى ئېلان قىلىنغان «TIDALWAVE: ئامېرىكا-خىتاي توقۇنۇشىدىكى ئىستراتېگىيەلىك پايدىلىنىش ۋە داۋاملاشتۇرۇش» ناملىق مەخسۇس دوكلات، خەلقئارا ھەربىي ئىستراتېگىيە ساھەسىدە زور دىققەت قوزغىغان مۇھىم ھۆججەتتۇر [1-بەت]. روبېرت گرىنۋېي (Robert Greenway) ۋە ئاننا گۇستافسون (Anna Gustafson) قاتارلىق مۇتەخەسسىسلەر تەرىپىدىن تەييارلانغان بۇ دوكلاتنىڭ نامى، 1943-يىلى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ رۇمىنىيەدىكى ناتسىستلارنىڭ ئۇرۇش ماشىنىسىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈۋاتقان نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىغا قاراتقان «دېڭىز دولقۇنى ھەرىكىتى» (Operation Tidalwave) دىن ئېلىنغان بولۇپ، بۇ تارىخىي ۋەقە ئۇرۇشتا دۈشمەننىڭ ئېنېرگىيە تومۇرىنى كېسىپ تاشلاشنىڭ غەلىبە قىلىشتىكى ھەل قىلغۇچ رولىنى سىمۋوللۇق ئىپادىلەپ بېرىدۇ [31, 39-بەتلەر]. دوكلاتنىڭ تۈپ مەقسىتى، خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيەنى 2027-يىلىغىچە تەيۋەننى بېسىۋېلىشقا تەييارلىق قىلىش بۇيرۇقىغا قارىتا، ئامېرىكانىڭ بۇنداق كەڭ كۆلەملىك ۋە ئۇزاققا سوزۇلۇش ئېھتىماللىقى بولغان توقۇنۇشقا تەييارلىقىنى باھالاش ۋە ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ئارقا سەپ تەمىناتى سىستېمىسىدىكى ھالقىلىق ئاجىزلىقلارنى ئېنىقلاپ چىقىشتىن ئىبارەتتۇر [1, 9-10-بەتلەر].
خىتاينىڭ ھەربىي يېقىلغۇ سىستېمىسى: مەركەزلەشكەنلىك ۋە بېقىندىلىق
دوكلاتتا خىتاينىڭ (PRC) ھەربىي يېقىلغۇ سىستېمىسىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىق سۈپىتىدە ئۇنىڭ چەت ئەل نېفىت ئىمپورتىغا بولغان يۇقىرى دەرىجىلىك بېقىندىلىقى كۆرسىتىلگەن. خىتاي ھەر يىلى ئىستېمال قىلىدىغان نېفىتنىڭ تەخمىنەن 70 پىرسەنتىنى چەت ئەلدىن ئىمپورت قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ، 2023-يىلى بۇ رەقەم رېكورت يارىتىپ، خىتاينى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ نېفىت ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەتكە ئايلاندۇرغان [69, 75-104-بەتلەر]. خىتاينىڭ نېفىت ئىمپورتىنىڭ 80 پىرسەنتى دېڭىز يولى ئارقىلىق، بولۇپمۇ تار ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئاسانلا توسۇۋېلىشقا بولىدىغان مالاككا بوغۇزى (Strait of Malacca) ئارقىلىق توشۇلىدۇ [16, 97-بەتلەر]. دوكلاتتا بۇ بوغۇز خىتاي ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنىڭ «بوغۇش نۇقتىسى» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئۇرۇش مەزگىلىدە ئامېرىكا ياكى ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى تەرىپىدىن بۇ لىنىيەنىڭ ئۈزۈپ تاشلىنىشى خىتاي ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ زەربە بولىدۇ، چۈنكى خىتاينىڭ كۆپ قىسىم خام نېفىتى رۇسىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان، ئىراق ۋە مالايسىيادىن كېلىدىغان بولۇپ، دېڭىز يولىنىڭ بىخەتەرلىكى خىتاي ئۇرۇش ماشىنىسىنىڭ يۈرۈشۈشى ئۈچۈن ھاياتلىق تومۇرى ھېسابلىنىدۇ [16, 104-بەتلەر].
خىتاينىڭ نېفىتنى قوبۇل قىلىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش ئىقتىدارىمۇ ئىنتايىن مەركەزلەشكەن ھالەتتە بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئۇرۇشتا ئاسان نىشانغا ئايلىنىدىغان تۈگۈنلەرنى شەكىللەندۈرگەن. خىتاينىڭ نېفىت ئىمپورتى نىڭبو-جۇشەن ۋە تيەنجىن، چىڭداۋ، داليەن قاتارلىق بارماق بىلەن سانىۋالغۇدەك ئاز ساندىكى چوڭ تىپتىكى چوڭقۇر سۇ پورتلىرىغا تايىنىدۇ [15, 71, 77, 96-بەتلەر]. بۇ پورتلاردىكى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ نېفىت پاراخوتلىرىنى (VLCC) قوبۇل قىلىش ئەسلىھەلىرى، پورتتىكى نېفىت ئامبارلىرى ۋە تۇرۇبا يوللىرى ئۇرۇش باشلىنىشى بىلەنلا ئامېرىكانىڭ يىراق مۇساپىلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنىڭ ئاساسلىق نىشانىغا ئايلىنىدۇ [96-بەت]. مەسىلەن، نىڭبو-جۇشەن پورتىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى خىتاينىڭ خام نېفىت قوبۇل قىلىش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە پالەچ قىلىپ، تەمىنات زەنجىرىنى مەنبەسىدىن ئۈزۈپ تاشلايدۇ [15, 96-بەتلەر].
دوكلاتتا يەنە بىر دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان تېخنىكىلىق ئاجىزلىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ زامانىۋى نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىدىكى چەت ئەل تېخنىكىسىغا بولغان بېقىندىلىقتۇر. گەرچە خىتاي نېفىت ئايرىش ئىقتىدارىنى كېڭەيتكەن بولسىمۇ، ئەمما ھەربىي ئايروپىلان (JP-8/Jet Fuel) ۋە كېمىلەرگە (F-76 دىزېل) كېرەكلىك يۇقىرى سۈپەتلىك يېقىلغۇلارنى ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلىدىغان مۇرەككەپ جەريانلار (Hydrocracking units) ۋە دىستىللاش مۇنارلىرى چەت ئەلنىڭ پاتېنتلىق تېخنىكىسى ۋە ئىمپورت قىلىنىدىغان خىمىيەلىك كاتالىزاتورلارغا (catalysts) ئېغىر دەرىجىدە تايىنىدۇ [83-84, 88, 105-بەتلەر]. بۇ ئەسلىھەلەر ۋە كاتالىزاتورلارنىڭ تەمىناتى ئۈزۈلۈپ قالسا ياكى زاۋۇتتىكى ھالقىلىق ئۈسكۈنىلەر (Reactor internals) بۇزۇلسا، ئۇلارنى ئالماشتۇرۇش ياكى رېمونت قىلىشقا يىللار كېتىشى مۇمكىن، بۇ بولسا خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى نېفىت ئايرىش ئىقتىدارىنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويالايدۇ [16, 99-بەتلەر].