ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئىسلام قانۇنى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئەخلاقنىڭ يادروسى بولغان شەخسىييەت تۇيغۇسى، ھەر پۇرسەتتە ھەممىنى ئېلان قىلىشقا ئىلھام بىرىدىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا «ھەمبەھىرلەش ئەسەبىيلىكى»نىڭ قۇربانىغا ئايلىنىپ كەتتى. بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ئۇچۇرلارنى مۇناسىۋەتسىز كىشىلەرمۇ كۆرەلەيدىغان بولغاچقا، ئالدامچىلىق ۋە ئوغرىلىق قاتارلىق جىنايەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. مەۋھۇم مۇھىتتا بەزى كىشىلەرنىڭ ئۆزىنى ئەسلى تەبىئىيىتىدىن پەرىقلىقتەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنىشى يەنە باشقا بىر ئەخلاقى مەسىلنى پەيدا قىلىۋاتىدۇ. ئەمەلىيەتتە، مەۋھۇم مۇھىتتا نۇرغۇن ساختا خاراكتېرلارنىڭ ئوتتۇرغا چىقىۋاتقانلىقى بىر ئىجتىمائىي ھادىسەدۇر. بۇ كىشىلەرنىڭ خاتا ۋە ساختا مەزمۇنلارنى ھەمبەھىرلىشى ئىشەنچ كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش بىلەن بىرگە  ئۇلارنىڭ ھەممە نەرسىنى بىلىدىغاندەك تەرزدە پىكىر بايان قىلىشى، ئۇچۇرنىڭ بۇلغىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقرىدۇ.
د. ئىجتىمائىي مەسىلىلەر
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋىتىنىڭ زامان ۋە ماكان ئۇقۇمىدىن ھالقىپ ئىمكانىيەتلىك سىجىل مۇھىتقا توشۇلۇشىغا پۇرسەت ياراتتى.  بۇ ئالاھىلىكى بىلەن ئىجتىمائىيلىشىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىش جەريانىدا، جەمئىيەتكە قارشى ئىندىۋىدۇئال(ئىچ مىجەز) كىشىلەرنىڭ ئوتتۇرغا چىقىشىغا تۈرتكە بولدى. رىئال ھاياتتا يېقىن دوستلار بىلەن سۆھبەتلىشىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغان، تۇغقاندارچىلىق ۋە قوشنىدارچىلىق مۇناسىۋىتىگە دېگەندەك ئەھمىيەت بىرىپ كەتمەيدىغان شەخىسلەرنىڭ مەۋھۇم دۇنيانىڭ ئىجتىمائىي كىشلىرى سۈپىتىدە پەيدا بولۇشى  زىددىيەتلىك بىر مەسىلىنى ئوتتۇرىغا تاشلايدۇ.
3- ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ دىننى ئۆلچىمى
بۇ تەتقىقات ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مەزگىلدە ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى تېمىسىنى ئىسلام قانۇنى نۇقتىسىدىن تەپسىلى قەلەمگە ئالغان بىرەر ماقالە تىپىلمىدى . بۇ تېمىدا ئىسلام ئالىملىرىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ھەققىدە سورالغان بەزى ئىشلارنىڭ ھۆكمىگە ئالاقىدار ئۆزىدىن سورالغان سوئاللارغا جاۋاپ بىرىش بىلەن كۇپايىلەنگەنلىكى بايقالدى.  بۇ ئالىملار ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنى ئىشلىتىشنى كەسكىن پوزىتسىيەدە رەت قىلىدىغانلارمۇ، ئىشلەتكۈچىلەرگە ، ئىشلىتىش مەقسىتىگە ۋە ئىشلىتىش ئورنىغا ئاساسەن دۇرۇس دەپ قارايدىغانلارمۇ بار. مەسىلەن، ھىندۇنىزىيە ئۆلىمالار ئىتتىپاقى Facebook نى پاراڭلىشىش مەقسىتىدە ئىشلىتىش توغرا ئەمەس، دەپ قارىغان. ھىندىستانلىق بەزى ئاكىملار ئاياللارنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا رەسىملىرىنى چىقىرىشنى ھارام دەپ ئىلان قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىن يىراق  تۇرىشى كېرەكلىنى قەيىت قىلغان. بۇنىڭدىن باشقا زۆرۈر بولمىغان ئەھۋالدا ياكى مەلۇم مۇددەت ئىچىدە تور ئىشلىتىشنى ھارام دەپ پەتىۋا بەرگەنلەرمۇ بار. مەسلەن، سۈرىيەلىك بەزى ئۆلىمالار سىياسى قالايمقانچىلىق يۈز بىرىۋاتقان دۆلەتلەردە كىشلەرنى پىتنە-پاساتتىن ئۇزاق تۇتۇش ئۈچۈن ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ مەنئى قىلىنىشىغا دائىر پىكىرلىرىنى ئوتتۇرغا قويغان . بەزى ئۆلىمالار بولسا باشقۇرۇش ھوقۇقى غەيرى مۇسۇلمانلارنىڭ كونتىرۇللىقىدا بولسا ئىجتىمائىي تور ۋاستىلىرىنى ئىشتىلىتىشنىڭ جائىز بولمايدىغىلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنداقلا  ئەڭ مەشھۇر ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىسى بولغان Facebookنى ھارام دەپ پەتىۋا بىرىدۇ. ۋە بۇ پەتىۋانى بېرىشتە Facebook   باشقۇرغۇچىلىرىنىڭ شىركەتنىڭ نىزامنامىسىگە خىلاپ تۇرۇغلۇق ھەزرىتى مۇھەممەدنى( س ئ ۋ) ھاقارەتلەيدىغان مەزمۇن ۋە ھەجىۋى رەسىملەرنىڭ تارقىلىشىغا يول قويۇشى ۋە بۇلارغا قارشى ھىچقانداق بىر تەدبىر قوللانماسلىقىنى ئاساس قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ . مۇناسىۋەتلىك پەتىۋادا شىركەت خادىملىرىنىڭ يەھۇدىلارغا قارشى تەشۋىقات ياكى گىتلىرنى مەدھىيەلەيدىغان ئىپادىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان مەزمۇلارنى دەرھال ئۆچۈرۈپ تاشلىغانلىقى، ئەمما بىر يىرىم مىلياردلىق مۇسۇلمان ئامما ئۇلۇغلايدىغان شەخسنى خۈنۈكلەشتۈرىدىغان مەزمۇنلار ھەمبەھىرلەنگەندە ئوخشاش پوزىتسىيە تۇتمىغانلىقى بايان قىلىنغان. بۇ پىكىرنى قوللايدىغانلارنىڭ قارىشىچە مىللات فىيىسبۇك(Millatfacebook) بېكىتىگە ئوخشاش مۇسۇلمانلارنىڭ كونتروللۇقى ۋە نازارىتىدىكى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنى ئىشلىتىش جائىزدۇر .
شۇنى كۆرسىتىپ ئۆتۈش كېرەككى، ھەرقايسى دۆلەتلەردە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىشكە چەك قويۇشتا دىنىي سەزگۈرلۈكلەردىن باشقا، شىركەتنىڭ دۆلەتنىڭ قانۇنىغا رىئايە قىلماسلىقى ياكى سىياسىي غەرەزلەرمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. ھازىرغا قەدەر سۈرىيە، ئىران، ھىندىستان، باڭلادېش ،پاكىستان، ئۆزبېكىستان ۋە شۇنىڭدەك ئىسلام دۆلەتلىرىگە ياندىشىپ ۋېيتنام، خىتاي، بېلارۇسىيە ۋە تۈركىيە  قاتارلىق دۆلەتلەرمۇ بەزى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىغا قارىتا دائىمى ياكى قىسمى شەكىلدە چەكلەش سىياسەتلەرنى قوللىنىۋاتىدۇ .
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنى ئىشلىتىشنىڭ جائىز ياكى جائىز ئەمەسلىكى ئىسلام دىنىدىن باشقا دىنلاردىمۇ مۇلاھىزە قىلىنغان. مەسىلەن، بەزى يەھۇدىي روھانىيلار ساغلام بولمىغان مەزمۇنلارنىڭ ئىجتىمائىي تور مۇھىتىدا ئېقىپ يۈرىشى تۈپەيلىدىن دىننى ئەقىدىلىرىگە بۇزغۇنچىلىق پەيدا قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئىشلىتىشىنى چەكلەيدۇ. يەنە بەزى روھانىيلار ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ ئۇلارغا دىننى تەشۋىق قىلىش پۇرستى يارىتىپ بەرگەنلىكىنى ئاساس قىلىپ بۇ ۋاستىلەرنى ئىشلىتىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بىر قىسىم خىرىستىيان پوپلىرىمۇ كىشلەرنى غەيۋەت قىلىشقا، ئەخلاققا زىت مۇناسىۋەتلەرنى ئۆتكۈزۈشكە پۇرسەت ياراتتى ۋە ۋاقىت ئىسراپچىلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، دەپ قاراپ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا مۆتىدىل پوزىتىسىيە تۇتىدۇ.