شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پارلامېنتلار گۇرۇپپىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان زىيارىتى: تەشۋىقات بىلەن ھەقىقەت ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەۋەردە، يۇقىرى تۆمۈر يول كوچىسى يېشىل ۋادى جەمئىيىتى قاتارلىق يەرلىك باشقۇرۇش بىرلىكلىرىنىڭ خەلقنىڭ مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىدىغانلىقى ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت رىشىتىسىنى كۈچەيتىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. بىراق، خەلقئارالىق دوكلاتلار، ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت رىشتىسىنىڭ سىستېمىلىك ھالدا پارچىلانغانلىقىنى تەكىتلىمەكتە.[5] مەسىلەن، بالىلارنىڭ ئائىلىلىرىدىن مەجبۇرىي ئايرىلىپ، ياتاقلىق مەكتەپلىرىدە خىتاي ئىدېئولوگىيەسى بىلەن تەربىيەلەنگەنلىكى، ئائىلە بىرلىشىشىنىڭ توسقۇنلۇققا ئۇچرىغانلىقى ۋە جازا لاگېرلىرىدىكى شەخسلەرنىڭ ئائىلىلىرى بىلەن ئالاقە قىلالمىغانلىقى بىلدۈرۈلمەكتە. يەنە، X  سۇپىسىدا پايلانغان بىر يازمىدا، ژۇرنالىست تاھا قىلىنچنىڭ «شەرقىي تۈركىستاندا مۇسۇلمانلارنىڭ ياشاۋاتقان زۇلۇمنىڭ ئاڭلانغاندىنمۇ قورقۇنچلۇق» ئىكەنلىكىنى ئىپادىلىگەنلىكى نەقىل قىلىنىدۇ.
جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت رىشتىسىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى، شەخسلەر ۋە جەمئىيەتلەرنىڭ ئەركىن ھالەتتە بىرلىكتە ياشاش ئىقتىدارىغا باغلىق. بىراق، ئۇيغۇر ئائىلە ئەزالىرىنىڭ بىر-بىرىدىن ئايرىۋېتىلىشى ۋە مەدەنىيەت كىملىكلىرىنىڭ باستۇرۇلۇشى، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت رىشتىسىنى كۈچەيتىش ئورنىغا، بىر مىللەتنىڭ جەمئىيەت رامكىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىدۇر. بۇ ۋەزىيەت، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۆلەتنىڭ مىللىي بىرلىك يارىتىش ھەرىكىتى ۋە مىللىي بىخەتەرلىك سەۋەبى بىلەن جەمئىيەتنى كونترول قىلىش ئىسىتراتېگىيەسىدۇر. خەۋەردە تەكىتلەنگەن «ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت رىشىتىسى» ئوبرازى، دۆلەت كونتروللۇقى ئاستىدا تاللانغان مىساللار ئارقىلىق قۇرۇلغان بىر ھېكايە بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئائىلە قۇرۇلمىسى جىددىي زىيانغا ئۇچرىماقتا.
3-  قانۇن ۋە سودا مۇھىتى
خەۋەردە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ يىپەك يولى ئىقتىسادىي قانۇن رايونىدا قانۇننىڭ ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى مۇستەھكەملەپ، سودا مۇھىتىنى جەلپ قىلارلىق ھالەتكە ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. بىراق، ئىنسان ھەقلىرى تەشكىلاتلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغانلىقىغا دائىر دەلىللەرنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.[6]  خەلقئارالىق تەشكىلاتلار پاختا ۋە توقۇمۇچىلىق ساھەلىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ تۆۋەن ھەق ياكى ھەقسىز ئىشلەشكە مەجبۇرلانغانلىقىنى، بۇنىڭ خەلقئارالىق قانۇندا «زامانىۋى قۇللۇق» دەپ تەبىرلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.[7]
قانۇن، بازار ئىقتىسادىنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكى بولسىمۇ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەمەلىيەتلەر، قانۇننىڭ ئادالەتتىن بەكرەك دۆلەت كونتروللۇقىنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاينىڭ قانۇن چۈشەنچىسى پۇقرالارنىڭ تەبىئىي ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئەمەس پۇقرالارنى جازالاش ئىدىيەسى ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. شۇڭا خىتايدا قانۇن دېگەندە بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان قانۇن دېگەندە چوقۇم جازالاش ئەقىلگە كېلىدۇ. جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن، مەجبۇرىي ئەمگەك، شەخسلەرنىڭ ئىقتىسادىي ئەركىنلىكىنى يوق قىلىپ، جەمئىيەت تەڭسىزلىكىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. بۇ ۋەزىيەت، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات سۆزلەمىنى، مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە كونترول قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغان ئىسىتراتېگىيەسىدۇر. خەۋەردە قانۇننىڭ تەكىتلىنىشى، خەلقئارالىق سەرمايىدارلارنى جەلپ قىلىش ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا  دۆلەتلەر بىلەن ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنىڭ تەشۋىقات قورالىدۇر.
4-  مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ قوغدىلىنىشى
خەۋەردە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئاپتونوم رايون مۇزېيىدىكى ئەسەرلەرنىڭ، رايوننىڭ كۆپ مەدەنىيەتلىك مىراسلىرىنى قوغدايدىغانلىقى ۋە ھەر خىل مىللەتلەرنىڭ ئورتاق مەنىۋى ماكانىنى كۈچەيتىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. بىراق، خەلقئارالىق دوكلاتلار ۋە X سۇپىسىدا ھەمبەھرىلەنگەن يازمىلار، خىتاينىڭ ئىسلامغا خاس سىمۋوللارنى زورلۇق بىلەن يوق قىلغانلىقىنى، مەسچىتلەرنىڭ مۆھۈرلەنگەن ياكى ۋەيران قىلىنغانلىقىنى ۋە ياغلىق چەككەن ئاياللارنىڭ دەرھال جازالىنىپ ياغلىقىنىڭ مەجبۇرىي ئېلىپ تاشلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. خەلقئارالىق دوكلاتلار يەنە، ئۇيغۇر تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيەت  بايلىقلىرىنىڭ سىستېمىلىق ھالدا باستۇرۇلغانلىقىنى، بۇنىڭ «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دەپ تەبىرلىنىدىغانلىقىنى ئېيتماقتا.[8] جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن، مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ساقلىنىشى، بىر جەمئىيەتنىڭ كىملىكىنى داۋاملاشتۇرۇشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. بىراق، ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ۋە مەدەنىي بايلىقلىرىنىڭ چەكلىنىشى، مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ قوغدىلىشى ئەمەس، سىستېمىلىك ھالدا يوق قىلىنىشى دېمەكتۇر. بۇ، بىر مىللەتنىڭ كىملىكىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى ۋە خىتاي دۆلىتىنىڭ ھۆكۈمران مەدەنىيىتىنى تېڭىشنى مەقسەت قىلغان ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىدۇر. خەۋەردە مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ قوغدىلىۋاتقانلىقىنىڭ تەكىتلىنىشى،  خىتاينىڭ خەلقئارالىق جەمئىيەتتە كۆپ مەدەنىيەتلىك ئوبراز يارىتىش ھەرىكىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بىراق، بۇ ئوبراز، ھەقىقەتتە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ سىستېمىلىق ھالدا باستۇرۇلغان سىياسىتى بىلەن زىددىيەت پەيدا قىلىدۇ. بۇ ۋەزىيەت، خىتاي دۆلىتىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى تاللانما شەكىلدە كۆرسىتىدىغان تەشۋىقات ئىسىتراتېگىيەسىنى كۆرسىتىدۇ.
5- تېخنىكىلىق يېڭىلىقلار
خەۋەردە يەنە، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا تىللار ۋە مەدەنىيەتلەر ئارىسىدا كۆۋرۈك قۇرغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. بىراق، تېخنىكىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا دائىم كۆزىتىش ۋە كونترول مەقسىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكىگە دائىر دوكلاتلار مەۋجۇت. مەسىلەن، يۈز تونۇش سىستېمىلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىلگە ئاساسلانغان كۆزىتىش تېخنىكىلىرىنىڭ، ئۇيغۇرلارنىڭ ھەرىكەتلىرىنى ئىز قوغلاش ۋە جازا لاگېرلىرىغا يۆتكەش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەنلىكى بىلدۈرۈلمەكتە.[9]
تېخنىكىلىق يېڭىلىقلار، جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن، جەمئىيەت   تەرەققىياتىنى ئاشۇرىدۇ. بىراق، شەرقىي تۈركىستاندا تېخنىكا، شەخسلەرنىڭ ئەركىنلىكىنى چەكلەش ۋە دۆلەتنىڭ ھوقۇقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە. بۇ ۋەزىيەت، خىتاينىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىيات بىلەن، دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە  كونترول سىياسەتلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، ھاكىممۇتلەق باشقۇرۇشىنى كۈچەيتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خەۋەرنىڭ تېخنىكىنى «كۆۋرۈك» سۈپىتىدە سۇنۇشى، بۇ تېخنىكىلارنىڭ باستۇرۇش خاراكتېرلىك ئەمەلىيەتلىرىنى يوشۇرۇشقا قارىتىلغان بىر سۆزلەمدۇر.