ئامېرىكانىڭ «2025-يىللىق ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى» ۋە خىتاي (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2025-يىللىق دوكلاتنىڭ خىتايغا ئائىت قىسمىنىڭ يادروسىنى دۆلەت تەرىپىدىن قوللىنىلغان ۋە سىستېمىلاشتۇرۇلغان مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتى تەشكىل قىلىدۇ. دوكلاتتا بۇ سىياسەتنىڭ ئىككى چوڭ جۇغراپىيەلىك رايوندا، يەنى شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتە، ئوخشىمىغان ناملار ئاستىدا، ئەمما ماھىيەتتە ئوخشاش بولغان ئۇسۇللار بىلەن يولغا قويۇلۇۋاتقانلىقى ئالاھىدە گەۋدىلەندۈرۈلگەن.
بىرىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەھۋال. دوكلاتتا، «كەسپىي تەربىيەلەش» ۋە «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» نامى ئاستىدا، ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ۋە باشقا مىللەتلەردىن مىليونلىغان كىشىنىڭ لاگېرلارغا ۋە تۈرمىلەرگە تاشلىنىپ، بۇ يەرلەردە ۋە ئۇنىڭغا يانداش قۇرۇلغان زاۋۇتلاردا مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلىقى ئېنىق پاكىتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان[3]. بۇنىڭدىن باشقا، «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» ۋە «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش» قاتارلىق سىياسەتلەرنىڭمۇ ماھىيەتتە ئوچۇق-ئاشكارا مەجبۇرلاش ئېلېمېنتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقى، كىشىلەرنىڭ ئۆز يۇرتىدىن ئايرىلىپ، خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلاردا ئىشلەشكە مەجبۇرلىنىۋاتقانلىقى تەكىتلەنگەن. دوكلاتتا بۇ جەرياندىكى مەجبۇرلاش ۋاسىتىلىرى سۈپىتىدە «لاگېرغا سولاش تەھدىتى، كۆزىتىش، ئائىلىلەرنى كونترول قىلىش» قاتارلىقلار تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، بۇ، مەزكۇر ئەمگەك يۆتكەشلەرنىڭ ھەرگىزمۇ ئىختىيارىي ئەمەسلىكىنى، بەلكى بىر پۈتۈن باستۇرۇش سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئىككىنچىدىن، تىبەتتىكى ئەھۋال. دوكلاتتا تىبەتتىمۇ ئوخشىشىپ كېتىدىغان بىر سىستېمىنىڭ يولغا قويۇلۇۋاتقانلىقى، يەنى «ھەربىيچە ئۇسلۇبتىكى» كەسپىي تەربىيەلەش ۋە «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش» پىروگراممىلىرى ئارقىلىق، مىڭلىغان تىبەتلىك چارۋىچى ۋە دېھقاننىڭ زاۋۇتلارغا مەجبۇرىي ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇلۇۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان[4]. گەرچە بۇ پىروگراممىلاردا شەرقىي تۈركىستاندىكىدەك كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش كۆرۈلمىسىمۇ، ئەمما «ئۆيمۇ-ئۆي تەكشۈرۈش، ھۆكۈمەتنىڭ قاتتىق ئىجتىمائىي كونتروللۇقى ئاستىدا كىشىلەرنىڭ رەت قىلىش ئىمكانىيىتىنىڭ بولماسلىقى» قاتارلىق ئامىللار سەۋەبىدىن، بۇ سىياسەتنىڭمۇ يۇقىرى دەرىجىدە مەجبۇرلاش خاراكتېرىگە ئىگە ئىكەنلىكى ئانالىز قىلىنغان. بۇ نۇقتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مىللىي رايونلاردا ئوخشاش بولمىغان تاكتىكىلارنى قوللىنىپ، ئەمما ئوخشاش بىر مەقسەتكە، يەنى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ئۇسۇلىنى بۇزۇپ، ئۇلارنى دۆلەت كونتروللۇقىدىكى سانائەت ئىشلەپچىقىرىشىغا مەجبۇرىي سىڭدۈرۈش مەقسىتىگە يەتمەكچى بولۇۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.
«بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ۋە خەلقئارالىق ئەمگەككە چېتىشلىق جىنايەتلەر
دوكلاتنىڭ ئەھمىيەتلىك بىر تەرىپى، ئۇنىڭ خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى ئۇنىڭ خەلقئارالىق ھەرىكەتلىرى، بولۇپمۇ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى بىلەن بىۋاسىتە باغلىغانلىقىدۇر. دوكلاتتا، ئاسىيا، ئافرىقا، ئوتتۇرا شەرق، جەنۇبىي ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى «بىر بەلباغ، بىر يول» قۇرۇلۇشلىرىدا ئىشلەۋاتقان خىتاي پۇقرالىرىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلىقى، ئەمما خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋە ئۇنىڭ دىپلوماتىك ئورگانلىرىنىڭ بۇ ئەھۋاللارنى كۆرۈپ-كۆرمەسكە سېلىۋاتقانلىقى، ھەتتا قۇربانلارغا ياردەم قىلىشنى رەت قىلىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان[5]. بۇ، خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنىڭ پەقەت دۆلەت ئىچىدىكى بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى خەلقئارالىق ئەمگەك ھوقۇقىغا خىلاپلىق قىلىدىغان، دۆلەت ھالقىغان بىر جىنايەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، دوكلاتتا خىتاي پۇقرالىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى توردا ئالدامچىلىق قىلىدىغان لاگېرلارغا ئالداپ ئەكىلىنىپ، ئۇ يەردە مەجبۇرىي جىنايەتكە سېلىنىۋاتقانلىقى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قۇربانلارنى قۇتقۇزۇشتا يېتەرلىك تىرىشچانلىق كۆرسەتمەي، ئەكسىچە ئۇلارنى «جىنايەتچى» سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلىۋاتقانلىقىمۇ تەنقىد قىلىنغان[6]. بۇ نۇقتىلار، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز پۇقرالىرىنىڭ چەت ئەلدىكى ھوقۇق-مەنپەئەتىنى قوغداش مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلمايۋاتقانلىقىنى، ھەتتا ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن بۇ خىل جىنايەتلەرگە كۆز يۇمۇۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. بۇ، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ «ئورتاق گۈللىنىش» شوئارى ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ئەمگەكچىلەرنى ئېكسپلاتاتسىيە قىلىش رېئاللىقىنى پاش قىلىدۇ.
قانۇنىي جاۋابكارلىق ۋە قانۇن ئىجراسىدىكى يېتەرسىزلىكلەر
دوكلاتنىڭ «جىنايى ئىشلار بويىچە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش» (PROSECUTION) بۆلىكىدە، خىتاينىڭ قانۇن سىستېمىسىدىكى ۋە قانۇن ئىجراسىدىكى ئېغىر يېتەرسىزلىكلەر ئانالىز قىلىنغان. گەرچە خىتاينىڭ جىنايى ئىشلار قانۇنىدا ئادەم ئەتكەسچىلىكىگە ئائىت ماددىلار بولسىمۇ، ئەمما بۇ قانۇنلار خەلقئارا ئۆلچەملەرگە، بولۇپمۇ ب د ت نىڭ «پالېرمو ئەھدىنامىسى» (Palermo Protocol) نىڭ ئېنىقلىمىسىغا ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. مەسىلەن، دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، جىنايى ئىشلار قانۇنىنىڭ 240-ماددىسى «ئاياللار ۋە بالىلارنى ئالداپ، تۇتۇپ كېتىش ۋە سېتىش» نى جىنايەت دەپ بېكىتكەن، ئەمما بۇ ھەرىكەتلەرنى «ئېكسپلاتاتسىيە قىلىش مەقسىتى» بىلەن ئوچۇق باغلىمىغان[7]. بۇ خىل قانۇنىي بوشلۇق، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە جىنسىي ئېكىسپىلاتاتسىيەگە ئوخشاش ئادەم ئەتكەسچىلىكىنىڭ يادرولۇق ئېلېمېنتلىرىنىڭ قانۇنىي جازادىن قېچىپ قۇتۇلۇشىغا يول ئاچىدۇ.