شەرقىي تۈركىستاندا ھاياتنىڭ بارلىق ساھەسىنىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇلۇشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىگونىڭ (Bigo) (2002)   «خەۋپسىزلىك ئىزچىللىقى» ئۇقۇمى،  خىتاي خەۋپسىزلىك سىستېمىسىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى، پۇقراۋى ۋە ھەربىي، ساقچى ۋە ئارمىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئەنئەنىۋى چېگرانى قانداق خىرەلەشتۈرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «ئائىلىلەرنى زىيارەت قىلىش، پاراۋانلىق ئېلىپ كېلىش، بىرلىشىش»  (访惠聚) سىياسىتى بۇ خىرەلىشىشنىڭ كونكرېت مىسالىدۇر:  يېزىلارغا ئەۋەتىلگەن پارتىيە كادىرلىرى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىجتىمائىي ياردەم خىزمەتچىسى، ئىدېئولوگىيەلىك تەربىيەچى، ئاخبارات توپلىغۇچى ۋە بىخەتەرلىك نازارەتچىسى رولىنى ئۈستىگە ئالماقتا؛ ھەتتا بەزى ئەھۋاللاردا ئائىلىلەردە تۇرۇپ «تۇغقان» رولىنىمۇ ئۈستىگە ئالماقتا. بۇ، پۇقرالار-ھەربىي، پاراۋانلىق-بىخەتەرلىك، ياردەم-نازارەت ئوتتۇرىسىدىكى بارلىق چېگىرلەرنى يوقىتىدۇ، يەنى خىرەلەشتۈرىدۇ. بۇ، (2007) نىڭ «ھەممىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىش» ئۇقۇمى بىلەن مۇناسىۋەتلىك: نوپۇسنى باشقۇرۇش، بىۋاسىتە بېسىمدىن بەكرەك، كۈندىلىك تۇرمۇشنى تەرتىپكە سېلىش يەنى «تۈزەش» ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ.
تەنقىدىي باھالاش نۇقتىسىدىن قارىساق، رو  (2012) «خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش زىددىيىتى» ئۇقۇمىدا مۇنۇ نۇقتا تەكىتلىنىدۇ: ھەددىدىن زىيادە خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش، ھەقىقىي خەۋپسىزلىك ئېھتىياجلىرىنىمۇ گۇمانلىق ھالەتكە كەلتۈرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان شارائىتىدا، بارلىق ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت ۋە ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنىڭ خەۋپسىزلىك نۇقتىسىدىن كۆرۈلۈشى، نورمال سىياسىي مۇنازىرە ۋە قاتنىشىش مېخانىزملىرىنى يوققا چىقارماقتا. لىبېرال خەۋپسىزلىك نەزەرىيەچىلىرى، خەۋپسىزلىك بىلەن ئەركىنلىك ئارىسىدا تەتۈر مۇناسىۋەت بارلىقىنى تەكىتلەيدۇ(ۋالدرون، 2003) .  بۇ خىتايچە تېكىستتە، «خەلق بىرىنچى ئورۇندا» (人民至上) دېگەن ئىبارە بىلەن بۇ جىددىيلىك يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇلسىمۇ،  خىتاي خەۋپسىزلىك تەدبىرلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ شەخسىي ۋە كوللېكتىپ ئەركىنلىكلەرگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى سوئالى جاۋابسىز قالماقتا.
خۇيسمانس  (2006) خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈشنىڭ «بىخەتەرلىكسىزلىك سىياسىتى» پەيدا قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ: ئىزچىل تەھدىتنى تەكىتلەش، جەمئىيەتتە مەڭگۈلۈك بىر ئەندىشە ۋە گۇمان كەيپىياتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ كەيپىيات، جىددىيچىلىكنى نورماللاشتۇرىدۇ ۋە ئۆكتىچىلەرنى بويسۇندۇرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «ئەھۋال يەنىلا ئېغىر ۋە مۇرەككەپ» (形势依然严峻复杂) دېگەندەك ئىبارىلەر، بۇ خەۋپسىزلىك سىياسىتىنىڭ سۆزلەم قوراللىرىدۇر. بۇ يەردىكى پارادوكىس، يەنى زىددىيەت شۇكى، خەۋپسىزلىك سۆزى بىخەتەرلىك تۇيغۇسى يارىتىشنىڭ ئورنىغا، ئىزچىل تەھدىت ئاستىدىكى ياشاش تۇيغۇسىنى كۈچەيتمەكتە.
خەۋپسىزلىكنى زامانىۋىلاشتۇرۇشنىڭ ھۆكۈمرانلىق تۈرى
ئانتونىيو گىرامشىنىڭ (1971) «تۈرمە خاتىرىلىرى»  ناملىق ئەسىرىدە ئوتتۇرىغا قويغان ھۆكۈمرانلىق نەزەرىيىسى، ھوقۇقنىڭ پەقەت زورلۇق (coercion) بىلەنلا ئەمەس، بەلكى رازىلىق (consent) ئارقىلىقمۇ ئورنىتىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. گىرامشىنىڭ قارىشىچە، ھۆكۈمرانلىق ئىقتىسادىي، سىياسىي، ئەقلىي ۋە ئەخلاقىي رەھبەرلىكنىڭ بىرىكمىسىدۇر. بۇ تېكىستتە بۇ ھۆكۈمرانلىق ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ ئوخشىمىغان تەرەپلىرى كۆرۈلمەكتە.
«يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات ئارقىلىق يۇقىرى سەۋىيەلىك خەۋپسىزلىكنى ئىلگىرى سۈرۈش» (以高质量发展促进高水平安全) ئىبارىسى، ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى خەۋپسىزلىك قورالى قىلىپ ئىشلىتىدۇ. كوكىسنىڭ (Cox) (1983: 171) «تارىخىي بىرلەشمە» (historic bloc) ئۇقۇمى بىلەن تەھلىل قىلىنغاندا، بۇ ئىستراتېگىيە ماددىي مەنپەئەتلەرنى (ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى) ئىدېئولوگىيەلىك تۈرلەر بىلەن (مىللەتلەرنىڭ يۇغۇرۇلۇشى) بىرلەشتۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر. بىر بەلۋاغ بىر يول ئىستراتېگىيەسىنى بىر گەۋدە قىلىش پىلانىمۇ بۇ ھۆكۈمرانلىق تۈرىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
ھارۋېينىڭ ئانالىزى شەرقىي تۈركىستاننىڭ گېئو-سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئەھمىيىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنغا جايلاشقان بولۇپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئاز ئۇچرايدىغان تۇپراق ئېلېمېنتلىرى، تەبىئىي گاز ۋە نېفىت زاپاسلىرى مول. «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات» (高质量发展) دېگەن سۆزلەم ئاستىدا، شەرقىي تۈركىستاننى «ئارقىدا قېلىش»تىن قۇتۇلدۇرۇش ۋە «زامانىۋىلاشتۇرۇش» باھانىسى بىلەن، بۇ بايلىقلارنى ئېلىش ۋە خىتاينىڭ شەرقىي رايونلىرىغا يۆتكەشنى تېزلەشتۈرۈلمەكتە؛ ئەمگەك كۆپ تەلەپ قىلىدىغان، تۆۋەن قوشۇلما قىممەتلىك كەسىپلەر رايونغا يۆتكىلىپ، بۇ جەريان «تەرەققىيات ياردىمى» دەپ قانۇنلاشتۇرۇلماقتا. ئەمما بۇ جەريان، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ ئىقتىسادىي ئاپتونومىيىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر (دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق، سودا) دۆلەت كونتروللۇقىدىكى سانائەت ئىشلەپچىقىرىشقا ئۆزگەرتىلمەكتە. بۇ ئۆزگىرىشتە «سۈپەت»كە ئەھمىيەت بېرىش مۇھىم: ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر «تۆۋەن سۈپەتلىك» دەپ ئاتالسا، دۆلەت-سەرمايە ئوقىدىكى سانائەت ئىشلەپچىقىرىش «يۇقىرى سۈپەتلىك» تەرەققىياتنىڭ كۆرسەتكۈچىسى قىلىنماقتا. شۇنداق قىلىپ ئىقتىسادىي ئۆزگىرىش تەرەققىيات ھېكايىسىگە قوشۇلۇپ بايان قىلىنماقتا، ئەمەلىيەتتە يۈز بېرىۋاتقان نەرسە كلاسسىك بىر «ئىپتىدائىي توپلاش« (primitive accumulation) جەريانى: ئىلگىرى ئورتاق ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ كونتروللۇقىدىكى بايلىقلار، دۆلەت ۋە سەرمايە پايدىسىغا خۇسۇسىيلاشتۇرۇلماقتا؛ ئۇيغۇرلار بولسا ۋەتىنىدە ئەرزان ئەمگەك كۈچىگە ئايلاندۇرۇلماقتا.