ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىدىكى پوزىتسىيەلىرىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ناھايىتى ئۇستىلىق بىلەن شەرقىي تۈركىستان – ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنى، – گەرچە ئەرەب ۋە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئوتتۇرىسىدا ۋاسىتىلىك ياكى ۋاستىسىز ھېچقانداق بىر باغلىنىشلىق تەسىر بولمىغان بولسىمۇ – ئەرەب باھارىغا باغلاپ، ئۆزىنىڭ ۋەھشىيانە، چەكتىن ئاشقان سىياسىي قىلمىشلىرىنى ئاقلاپ كەلدى. ئاندىن كىيىن خىتاي دائىرىلىرى تۈرلۈك چەكلىمىلەرنى قويۇپ بۇ ئەرەب باھارى دولقۇنلىرى باھانىسىدە، ھەج قىلىشنى مەنئى قىلدى، ئۇيغۇرلارنىڭ پاسپورتىنى مۇسادىرە قىلدى ئۇلارنىڭ ساياھەت قىلىش ئىشلىرىنى تامامەن توختىتىپ، رايوندىكى بارلىق دۆلەت تىرورى خاراكتېردىكى جىنايەتلىرىنى ياپتى.
خىتاينىڭ پوزىتسىيەسى –مەيدانى – رايوننىڭ ئەرەب باھارىدىن يۇقۇملىنىشىدىن قورقۇش بولماستىن؛ بەلكى ماھىيەتتىن ئالغاندا، خەلقئارالىق جىئوپولىتىك (جۇغراپىيەلىك سىياسەت) مەسىلىلىردە غەرب بىلەن تىركىشىشىدىن باشلانغانلىقىنى، خىتاينىڭ دۇنياۋى ئىقتىسادىي قۇتۇپلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي قۇتۇپ شەكلىدە شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلاشقا ئۇرۇنۇش ئىدى. بىر تەرەپتىن دېڭىز قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋە ئوتتۇرا شەرق بىلەن، يەنە بىر تەرەپتىن ئىران ۋە رۇسىيە بىلەن تۈزۈلگەن كېلىشىملىرىدىن كۆرۈنۈشتە ئۇنىڭ بۇ ئارزۇسى ئەمەلگە ئاشقاندەك قىلىدۇ.
ئۆزۋاقتىدا، خىتايدىكى سوتسىيالىستىك تۈزۈمنىڭ مەغلۇبىيتى ۋە قالايمىقانچىلىقلىرىدىن كېلىپ چىققان مەدەنىيەت ئىنقىلابى ۋە ئىچكى كرىزىسلار 80 – يىللارنىڭ بېشىغىچە خىتاي ھۆكۈمىتىنى چارچىتىپ، ھۇلىنى تەۋرىتىپ قويغاندا، خىتاي كومپارتىيەسى دۇنياغا تېخىمۇ ئېچىلىش سىياسىتى يۈرگۈزگەن ئىدى. بۇ ھالەت، ئۇنىڭغا ياۋروپا – ئامېرىكا غەربنىڭ قارشىسىدا، ئىقتىسادىي ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي ھەمكارلىق ئاساسىدا ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنىڭ يېڭىدىن جانلىنىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، بۇمۇ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ بۇ قىسقىغىنە ۋاقىت ئىچىدە (1980 – 1990) ئازراق نەپەس ئېلىۋېلىش پۇرسىتى ياراتقان ئىدى. بىراق، 2001 – يىلى 11 – سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىنلا، خىتاي ئۆزىنىڭ سىياسىي كومپاسنى ئۇيغۇرلار تەرەپكە ئۆزگەرتىپ، پۈتۈن دۇنياغا ئۆزىنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى تەرەپ سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە باشلىدى. ئارقىدىنلا رۇسىيە، پاكىستان ۋە ئەمدىلا سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئايرىلىپ مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان بەش يېڭى تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنى، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئەتراپىغا توپلاپ، ئۇنى ناھايىتى زور شەكىلدە تەرەققىي قىلدۇردى. ئۇ تەشكىلات، ئۆتكەن 19 يىلدىن بىرى ئەزا دۆلەتلەر باشلىقلىرى ئۇچرىشىدىغان ئەڭ چوڭ سىياسەت سۇپىسىغا ئايلىنىپ، ئۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەرتەرەپلىمىلىك ۋە ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى بىخەتەرلىك، ئىقتىساد ۋە خەلىقىلەر ئارا ئالماشتۇرۇشۇش قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەردىكى ھەمكارلىقنى ئىشقا ئاشۇرۇش جەھەتتە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئايلاندى. شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا بولغان پاكىستان ۋە ئىراننى ئۆزىگە قۇشۇۋالدى. بۇ ھالەتتىكى خىتاينىڭ دۇنيا سىياسىي سەھنىسىدىكى ئالدى پەشلىكىنىڭ ئارقىسىدا ئۇيغۇر مەسىلىسى خەلقئارا سىياسىي سەھنىلەردىن يىراق بىر چەتتە كۆمۈلۈپ قىلىيۋەردى.
تۆتىنچى: ئەرەب ھۆكۈمەتلىرىنىڭ سىياسىي ئىسلامغا تۇتقان پوزىتسىيسىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە تەسىرى
سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە دېڭىز قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋاھابىلىق ھەرىكىتىنى ئۆزىنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى ئاساسىي يىلتىز دەپ قارايدۇ، چۈنكى ئۇلار ئۇنى چەتئەللەردىكى ھەرىكەتلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىلىرى قاتارىغا قويىدۇ، ھەمدە سەلەفى چاقىرىقىنى مۇسۇلمان دۆلەتلەردە، جۈملىدىن مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ رايونلىرىدا تارقىتىشقا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىدۇ. شۇنداقلا يەنە بۇ ھەركەتلەتلەرنى ئىرانچە شىئىزىم مەزھىپىگە قارشى قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە ئۇرۇنماقتا.
بۇ نۇقتىدا دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، ئۇيغۇر جەمىيئىتى سوپىزم ئەقىدىسى بىلەن ئارىلاشقان ھەنەفىيلىك مەپكۈرەسىگە سادىق بولۇپ، باشتا سەلەفىزىم تەشەببۇسچىلىرنىڭ دىققىتىنى قوزغىمىغان ئىدى. كېيىنچە، 1990 – يىللارنىڭ بېشىدا، رايوندا ۋاھابى ئىدىيەسى سەئۇدى ئەرەبىستان نۇسخىسىدا ئاساسلىقى ياشلار ئارىسىدا تارقىلىشقا باشلىدى. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنىڭدىن پايدىلىنىپ بىر تەرەپتىن رايوندىكى تەسىرى كۈچلۈك ھەنەڧى ئۆلىمالىرىنىڭ رولىنى جەمئىيەتتىن سىقىپ چىقىرىشقا ئۇرۇنسا ۋە يەنە بىر تەرەپتىن ئۇيغۇر سەرخىللىرىنى ۋاھابىزمنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان دەپ ئەيىبلەپ تۈرمىگە تاشلاپ، ئۇندىن باشقا يەنە ئالىملار ۋە زىيالىيلارنى سەلەفىيلىك ياكى دىينى بۆلگۈنچىلىككە مەنسۇپ دەپ ئەيىبلەپ قالايمىقان تۈرمىلەرگە سولىغان بولسا، 2001 – يىلى 11 – سېنتەبىر ۋەقەسىدىن باشلاپ ئۇلارنى پۈتۈن دۇنيادىن ئايرىۋېتىش بىلەن تەڭ، ئۇلارنى مۇسۇلمانلارنىڭ ھېسداشلىقىغا تەشنا ھالەتتە، پۈتۈن دۇنيانىڭ نەزىرىدىن يىراق تاشلىدى.
سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ بۇ كوممۇنىزمچە سىياسىتىدىن خەۋەردار، ئەمما ئۇلار بۇ ئىشقا سۈكۈت قىلغانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ سۈكۈت، خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى، زۇلۇم ۋە باستۇرۇلۇشىنى ئوچۇق – ئاشكارا قىلىش پۇرسىتى بولۇپ كەلدى. بىرما بۇددىست ھۆكۈمىتىمۇ روھىڭيالىقلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىۋاتقان سىياسىتىدە بۇنىڭدىن ئىلھام ئالدى.