ئامېرىكا- خىتاي مۇناسىۋەتلىرى ھەپتىلىك دوكلاتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى : كۆلتېكىن
11.10.2010—05.10.2020
Financial Times
خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش يېڭىچە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىگە كىرگەن بولۇپ، بۇنىڭغا مايىك پەنسنىڭ ھادسون تەتقىقات ئىنستىتوتىدا سۆزلىگەن نۇتىقى ۋە مايىڭ پومىپىئونىڭ بۇ يىل 7- ئايدىكى  رىچارد نىكسون كۇتۇبخانسدىكى نۇتىقى مىسال قىلىپ كۆرستىشكە بولىدۇ. يەنى، خىتاي ئامېرىكانىڭ 1- نۇمۇرلۇق رەقىبى شۇنداقلا، غەرب پۈتۈن كۈچى بىلەن قۇرۇپ چىققان دۇنيا سىسىتمىسى خىتاي تەرىپىدىن بىتچىت قىلنماقچى.
ئەگەر بايدىن پىرېزىدېنت بولسىمۇ يەنىلا خىتايغا قارشى رىقابەت ۋە چەكلەش توختاپ قالمايدۇ، پەقەت بايدىن باج ئۇرۇشىنى تارايتىپ، خىتايغا قارشى ئىتتىپاق قۇرۇش ئارقلىق قارشى تۇرىشى مۇمكىن.
شى جىنپىڭىنىڭ تەختكە چىقىشى ۋە ئۇمۈرلۈك رەئىىس بولۇشى شۇنداقلا ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر ۋە خوڭكوڭلۇقلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسىتى خىتاينىڭ رەسمىي دىكتاتۇر دۆلەتكە ئايلانغانلىقنىڭ بەلگىسى .
ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنى گىرمانىيە – ئەنگىلىيە توقۇنۇشى، ياپونىيە – ئامېرىكا توقۇنۇشى ۋە سوۋېت- ئامېرىكا توقۇنۇشلىرىغا ئوخشىتىشقا بولسىمۇ، لېكىن ئەڭ ئاخىرىدا كىمنىڭ غەلبە قىلدىغىننى بەلگىلەيدىغىنى دۆلەت تۈزۈمىنىڭ ئەۋزەللىكىدۇر.
ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىدا كۆپىنچىسى غەرب دۆلەتلىرى ۋە ئىككى مۇسۇلمان دۆلەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 39 دۆلەت خىتاينى ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر ۋە خوڭكوڭلۇقلار مەسىلىدە ئەيىبلىگەن بولۇپ، مەزكۇر ئەيىبنامىنى گىرمانىيە ۋەكىلى ئ‍وقۇغان .
بۇنىڭغا قارشى كۆپ قىسىمى مۇستەبىت ۋە نامىرات دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپقان 55 دۆلەت خوڭكوڭ مەسىلىسىدە، 45 دۆلەت بولسا شەرقىي تۈركسىتان مەسىلىسدە خىتاي تەرەپتە تۇرۇپ رەددىيە بەرگەن.  پاكستان خوڭكوڭ مەسىلىسدە ، كۇبا بولسا شەرقىي تۈركستان مەسىلىسدە خىتاينى ياقىلاپ بايانات بەرگەن.
خىتاي ۋەكىلى بولسا 26 دۆلەتكە ۋاكالىتەن غەرپ دۆلەتلىرىنى ئىنسان ھەقلىرىگە بۇزغۇنچىلىق قىلدى، ئىرقچىلىق مەسىلىسى ئېغىر ۋە كۆچمەنلەرنىڭ ساغلاملىق ئەھۋالى ناچار دەپ ئەيىپلىدى.
The Winchester Star
يېقىندا ماقۇللانغان ۋىكستون لاھىيەسى دەپمۇ ئاتالغان ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرى ئەمگەككە سېلىش ھەققىدىكى قانۇن لاھىيەسى ئامېرىكا كارخانىلىرىنى «شىنجاڭ رايونى»دا چىقىدىغان مەھسۇلاتلارنى ئوچۇق ئېلان قىلىشىنى مەزمۇن قىلىدۇ.    مەزكۇر لاھىيەگە ئاساسەن،  يەنە شىركەتلەرنىڭ تىزىملىكى ئوچۇق ئاشكارا ئېلان قىلدىغان بولۇپ، بۇ شىركەتلەرنىڭ مال مەنبەسىنىڭ مەجبۇرى ئەمگەككە سېلىش بىلەن مۇناسىۋىتىنىڭ بار – يوقلىقى تەكشۈرۈلىدىكەن .
بۈگۈن يېقىنىدىن بۇيان كۈنتەرتىپتىن چۈشمەي كېلىۋاتقان ئامېرىكا، ياپونىيە، ھىندستان ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ھەمكارلىقىدىكى «تۆتلۈك» ئىتتىپاقىنىڭ تاشقى ئىشلار مىنسترلىرى  توكيودا ئۇچراشتى. ياپونىيەنىڭ ھەم تاشقى ئىشلار مىنسترى ھەم يېڭى پىرېزىدېنتى سۇگامۇ قاتناشتى. يىغىندا پومىئۇ خىتاينى قاتتىق ئەيىبلىدى.
خىتاي تەرەپ بولسا بۇ ئىتتىپاققا ئۇزۇندىن بېرى قارشى بولۇپ بۇ قېتىممۇ « ئالاقىدار دۆلەتلەرنىڭ ئورتاق مەنپەت، رايۇن تىنچلىقى ۋە تەرەقىياتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىشىنى، باشقا مەقسەتلەردە بولماسلىقىنى  ئۈمىد قىلىمىز » دەپ ئىپادە بىلدۈردى.
بۇ ئىتتىپاقتىكى دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ خىتاي بىلەن كەڭ دائىرىلىك زىددىيتى بولۇ،پ تىغ ئۈچى ئېنىق خىتايغا توغرىلانغان.
خىتاي – ئامېرىكا توقۇنۇشىدا جەنۇبىي كورىيە ئىككى دۆلەتتىن بىرنى تاللاشتەك قىيىن ئەھۋالدا قالماقتا. جەنۇبىي كورىيە دۇنيانىڭ 15- چوڭ ئىقتىسادى كۈچى بولۇپ، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتسادى باغلىنىشى ئىنتايىن چوڭ. يەنە بىر تەرەپتىن جەنۇبىي كورىيە ھەربىي بىخەتەرلىك جەھەتتىن زور دەرىجىدە ئامېرىكىغا تايىنىدىغان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ 28 مىڭ 500 ئەسكىرى جەنۇبىي كورىيەدە ۋەزىپە ئۆتەيدۇ. ترامپ بۇ ئەسكەرلەرنىڭ خىراجىتى جەھەتتىن جەنۇبىي  كورىيەگە ئىزچىل بېسىم قىلىۋاتقان بولۇپ، ئامېرىكىغا ھەر يىلى 5 مىلياردا دوللاردىن ئاز پۇل تۆلىسە ئەسكەرلىرىنى چىكىنىدۈرۈپ چىقىپ كىتىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.  بۇ پۇل 2019- يىلىدا  بىر مىليارد ئىدى.  بۇنىڭغا قارشى خىتاي ھەركەتكە ئۆتۈپ جەنۇبىي كورىيەنى خىتاينىڭ دۇنياۋى ئۇچۇر بىخەتەرلىك پىلانىغا قاتنىشىشقا تەشۋىق قىلماقتا.
خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارغا ئىشلتىلىدىغان ئاز ئۇچرايدىغان مېتاللار جېڭى يۈز بەرمەكتە. بۇ خىل مېتاللار  17 خىل مېتال بولۇپ  يەر شارىدا ناھايتى ئاز ۋە ساناقلىقلا دۆلەتلەردە مەۋجۇت بولۇپ، نوۋەتتە خىتاي بۇ خىل مېتاللارنى ئىشلەچىقىرىشنىڭ 90% نى كونترول قىلىپ تۇرماقتا.  نۇرغۇن مۇتەخەسسىسلەر بۇ خىل مېتاللارنى «خىتاينىڭ قولىدىكى ئەڭ چوڭ قەرت» دەپ قارىماقتا. خىتاي بۇ خىل مەھسۇلاتلارنى ئامېرىكىغا سېتىشنى توختاتسا ئامېرىكانىڭ يۇقىرى  پەن – تېخنىكا تەرەقىياتىغا زور تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە.
بۇنىڭغا قارىتا ترامپ  ئۆتكەن ھەپتە بۇ خىل مېتاللارنىڭ  كەڭ كۆلەمدە قېزىپ چىقىرىلىشى ۋە مەھسۇلات مىقدارىنى ئاشۇرۇش ھەققىدە  دۆلەت مىقياسىدا جىددى بۇيرۇق ئېلان قىلغان.
بۇ خىل مېتاللارنىڭ پۈتۈن يەرشارىدىكى ئېىنقلانغان زاپاس مىقدارى 120 مىليون توننا ئىكەن.
ۋاشىنگىتون پوچتا گېزىتى