خىتاينىڭ ئالتېرناتىپ دۇنيا تەرتىپى ئامېرىكا ئۇنىڭدىن نېمىلەرنى ئۆگىنىشى كېرەك؟ (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلەن، 2023-يىلى ASEAN دۆلەتلىرىدىكى 1,308 زىيالىينىڭ قارىشىغا ئورۇن بېرىلگەن تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە، گەرچە خىتاي رايوندىكى ئەڭ كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك ئاكتورى دەپ قارالسىمۇ، برۇنېيدىن باشقا ھەممە دۆلەتتىكى كۆپچىلىك خىتاينىڭ تەسىرىنىڭ كۈچىيىشىدىن ئەنسىرەيدىكەن. ئون دۆلەتنىڭ يەتتىسىدە كۆپ ساندىكى كىشىلەر GSI نىڭ ئۇلارنىڭ رايونىغا پايدىلىق بولىدىغانلىقىغا ئىشەنمەيدىكەن. خىتاي ياكى ئامېرىكانى تاللاشقا مەجبۇر قالغاندا، ئون ASEAN دۆلىتىنىڭ يەتتىسىدىكى كۆپچىلىك ئامېرىكانى تاللىغان.
ئافروبارومېتىرنىڭ 2019- ۋە 2020-يىللىرىدىكى تەكشۈرۈشلىرى خىتاينىڭ ئافرىقادا تېخىمۇ ياخشى ئابرۇيغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ: 34 دۆلەتتىكى پىكرى ئېلىنغان ئافرىقالىقلارنىڭ 63 پىرسەنتى خىتاينىڭ سىرتقى تەسىرى ئىجابىي دەپ قارايدۇ. ئەمما پەقەت 22 پىرسەنت كىشى خىتاينى كەلگۈسى تەرەققىيات ئۈچۈن ئەڭ ياخشى مودېل دەپ قارايدۇ، خىتاي مودېلىغا بولغان قوللاش 2014- ۋە 2015-يىللىرىدىكى تەكشۈرۈشلەردىن تۆۋەنلىگەن.
2021 – يىلى لاتىن ئامېرىكاسىدىكى 23 دۆلەتتىن كەلگەن 336 نەپەر تەسىرچان كىشىدىن (كىشىلەرگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان) ئېلىنغان تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش مەنزىرىنى كۆرسەتكەن. گەرچە 78 پىرسەنت قاتناشقۇچى خىتاينىڭ رايوندىكى تەسىرىنى كۈچلۈك دەپ قارىسىمۇ، پەقەت 35 پىرسەنتىلا خىتاي ھەققىدە ياخشى ياكى بەك ياخشى تەسىراتقا ئىگە ئىكەن. (قاتناشقۇچىلارنىڭ ئامېرىكا ھەققىدىكى قارىشىمۇ ئوخشاش ئىكەن.) سودا ۋە چەت ئەل مەبلىغى جەھەتتە خىتاي بىلەن ھەمكارلىشىشنى قوللاش كۈچلۈك بولسىمۇ، كۆپ تەرەپلىمە ھەمكارلىق، خەلقئارالىق بىخەتەرلىك ۋە كىشىلىك ھوقۇق جەھەتتىكى ھەمكارلىقنى قوللاش ئاجىز ئىكەن.
ئەڭ ئاخىرىدا، ب د ت تىكى خىتاي ۋە خىتاي قوللايدىغان تەشەببۇسلارغا بولغان قوللاشمۇ خىلمۇخىل. مەسىلەن: ئافرىقادىكى خىتاي رەقەملىك يىپەك يولى مەبلەغ سېلىش پىلانى ھەققىدە ئېلىپ بېرىلغان تەپسىلىي تەتقىقاتتا، سەككىز ئافرىقا DSR ئەزاسى دۆلەت كونتروللۇقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن، خىتاينىڭ يېڭى IP تەكلىپىنى قوللىغان بولسىمۇ، تېخىمۇ كۆپ ئافرىقا DSR ئەزاسى دۆلەت ئۇنى قوللاپ ئىمزا قويمىغان. 2023-يىلى فېۋرالدا رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىنى ئەيىبلەش چاقىرىقىنى 141 دۆلەت قوللىدى، يەتتە دۆلەت قارشى چىقتى، خىتاي ۋە رۇسىيەدىن باشقا SCO ئەزالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 32 دۆلەت بىتەرەپ قالدى. بۇ GSI نىڭ بۆلۈنمەس بىخەتەرلىك پىرىنسىپىنىڭ كەڭ كۆلەمدە رەت قىلىنغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
شۇنداقتىمۇ، خىتاي ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە (ئۆزىنى ھېسابلىمىغاندا) 31 تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئوتتۇرا كىرىملىك دۆلەتنىڭ 25 ىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىپ، ئۆزىنىڭ ئىدارىسىدىكى ئۇيغۇرلارغا تۇتقان مۇئامىلىسى ھەققىدىكى مۇنازىرىنى توسۇشتا مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. بۇ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى تارىخىدا، ئىككىنچى قېتىم مۇشۇنداق بىر مۇنازىرىنىڭ توسۇلۇشى ئىدى.
ئوتنى ئوت بىلەن ئۆچۈرۈش
خىتاينىڭ تىرىشچانلىقلىرىغا بولغان قوللاش خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ كۆپ قىسمى ئارىسىدا يۈزەكى بولۇپ كۆرۈنۈشى مۇمكىن. ئەمما خىتاي رەھبەرلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئۆزگەرتىش نىشانىغا زور ئىشەنچ بىلەن قارىماقتا. BRICS ۋە SCO ئەزالىرى، شۇنداقلا دېموكراتىك بولمىغان دۆلەتلەر ۋە ئافرىقا دۆلەتلىرى ئارىسىدا GDI، GSI ۋە GCI دە تەكلىپ قىلىنغان ئاساسىي پىرىنسىپلار ۋە سىياسەتلەرنىڭ كەينىدە بۇلارنى قوللايدىغان خېلى زور كۈچ بار.
خىتاينىڭ چوڭ تەشكىلاتلار، مەسىلەن: ب د ت ئىچىدىكى غەلىبىلىرى كىچىك كۆرۈنسىمۇ، ئۇلار توپلىنىۋاتىدۇ ۋە بېيجىڭغا نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئوتتۇرا كىرىملىك ئىقتىسادىي گەۋدىلەر مۇھىم بىلىدىغان چوڭ ئورگانلار ئىچىدە سالماقلىق ھوقۇق بەرمەكتە. بېيجىڭنىڭ ئارزۇ قىلغان ئۆزگىرىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا كۈچلۈك ئەمەلىي ئىستراتېگىيەسى بار، ھەمدە ھۆكۈمەتنىڭ ھەر دەرىجىلىك قاتلاملىرى ئۇزۇن مۇددەتلىك سىياسەتلەرنى ماسلاشتۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە.
بېيجىڭنىڭ تىرىشچانلىقلىرىنىڭ تەسىر كۈچى كۈچىيىۋاتقانلىقىنىڭ بىر سەۋەبى شۇكى، ئامېرىكا يېتەكچىلىك قىلىۋاتقان ھازىرقى سىستېما دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا ياقتۇرۇلمايدۇ . بۇ سىستېما ۋابا كېسىلى، كىلىمات ئۆزگىرىشى، قەرز كىرىزىسى ياكى ئاشلىق قىسلىقى قاتارلىق دۇنياۋى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا ياخشى نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى. بۇ مەسىلىلەر يەر شارىدىكى ئەڭ ئاجىز كىشىلەرگە تېخىمۇ كۆپ تەسىر كۆرسىتىدۇ. نۇرغۇن دۆلەتلەر ب د ت ۋە ئۇنىڭ خەۋپسىزلىك كېڭىشى قاتارلىق تەشكىلاتلىرىنىڭ دۇنيانىڭ كۈچ تەقسىماتىنى يېتەرلىك دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈرمەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. خەلقئارالىق سىستېما ئۇزۇن مۇددەتلىك توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش ياكى يېڭى توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئىقتىدارسىزلىقىنى ئاشكارىلاپ قويدى. ئامېرىكا بولسا بارغانسېرى ئۆزى قوللاۋاتقان ئورگانلار ۋە نورمىلارنىڭ سىرتىدا ھەرىكەت قىلىۋاتىدۇ. مەسىلەن: خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ ماقۇللۇقىسىز كەڭ كۆلەملىك جازا قارارلىرىنى قوللىنىش، دۇنيا سودا تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارالىق ئورگانلارنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا ياردەم بېرىش ۋە ترامپ مەزگىلىدە دۇنياۋى كېلىشىملەردىن چېكىنىش قاتارلىقلار.
ئەڭ ئاخىرىدا، ۋاشىنگتوننىڭ دۇنيا سىستېمىسىنى مۇستەبىت ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەر دەپ بۆلۈپ تەسۋىرلىشى بەزى دېموكراتىك دۆلەتلەرنىمۇ قوشۇپ نۇرغۇن دۆلەتلەرنى يىراقلاشتۇرۇۋەتتى.