خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇچتۇرپاندا چېگرا ئېغىزى تەسىس قىلىشىنىڭ كەينىدىكى مەقسەت ۋە غەرەزلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: د. ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
2025-يىلى 21-ئىيۇل كۈنى خىتاي دۆلىتىنىڭ شىنجاڭ گېزىتىدە «بەدەل ئارت  قەدىمكى بېكەت يېڭى سەپەرگە ئاتلاندى»[1] سەرلەۋھىسىدە بىر خەۋەر ئېلان قىلىندى. خەۋەرنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى مۇنداق: «جۇڭگونىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا، ئاقسۇ رايونىدىكى رەسمىي خەلقئارالىق چېگرا ئېغىزى بولغان بەدەل ئارت چېگرا ئېغىزى، 2024-يىلى 9-ئاينىڭ 3-كۈنى جۇڭگو بىلەن قىرغىزىستان ئارىسىدا تۇنجى قېتىم چېگرا ئېغىزى سۈپىتىدە ئېچىلدى. قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ مۇھىم بىر بېكىتى بولغان بۇ ئۆتكەل، 2000 يىلدىن ئارتۇق تارىختا سودا ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بولۇپ كەلگەن. قىرغىزىستاننىڭ مۇھىم تىرانسپورت مەركىزى بولغان بارىكەچى شەھىرىگە پەقەت 296 كىلومېتىر يىراقلىقتا بولغان بۇ چېگرا ئېغىزى، تورغات چېگرا ئېغىزىغا سېلىشتۇرغاندا 560 كىلومېتىر قىسقا يول ۋە %40-60 تۆۋەن توشۇش ھەققى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
2024-2025 يىللىرىدا جەمئىي 69.523 مىليون يۈەن مەبلەغ سېلىنىپ، يېڭى ئۇل- ئەسلىھەلىرى، بىنالار، سۇ ۋە توك تەمىناتى ۋە تېلېكوممۇنىكاتسىيە سىستېمىلىرى قۇرۇلدى. ئۈچ تۇرپان ناھىيەسى چېگرا ئېغىزىنىڭ ئېچىلىشى بىلەن ئىقتىسادىي جانلىنىش ھاسىل قىلماقتا؛ ئاشخانا، تۇرالغۇ، تىرانسپورت ۋە ماشىنا رېمونت قاتارلىق مۇلازىمەت ساھەلىرى ھەرىكەتلەندى، مىڭلىغان يېڭى خىزمەت پۇرسىتى يارىتىلدى. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئېكسپورتى ۋە چېگرا ئارقىلىق ئېلېكتىرونلۇق سودا قاتارلىق يېڭى سودا ئەندىزىلىرى تەرەققىي قىلماقتا. ئۇچتۇرپان ناھىيەسى بۇنىڭ بىلەن «قاتناش خالتا كوچىسى»دىن «يېتەكچىلىك ئېغىزى»غا ئايلىنىش يولىدا مېڭىۋاتىدۇ. ساياھەت ساھەسىدىمۇ مەقسەت ۋە پىلانلىرى چوڭ بولغان ئۇچتۇرپان ناھىيەسى، بىيەدىيەلى چېگرا ئېغىزى ساياھەت مۇلازىمىتى سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش تۈرى بىلەن ئوتتۇرا ئاسىياغا يۈزلەنگەن خەلقئارالىق شاھمات تەربىيە مەركىزى ۋە چېگرا ئارقىلىق ساياھەت نىشانى بولۇشنى پىلانلىماقتا. ناھىيە سېكرېتارى ۋۇ شىنجاڭ، چېگرا ئېغىزىنىڭ ئىقتىسادىي ئۆسۈشىنى رايوننىڭ بايلىق ئەۋزەللىكلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇش كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. بەدەل ئارت چېگرا ئېغىزى ئۇچتۇرپان ۋە ئاقسۇنى ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن تەرەققىيات مەركىزىگە ئايلاندۇرۇپ، خەلقئارالىق سودىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ.»
ئۇچتۇرپاندىكى چېگرا ئېغىزىنىڭ ئېچىلىشى ۋە ئىقتىسادىي يوشۇرۇن كۈچى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزگەن سىياسەتلىرىنى جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىش ئۈچۈن مۇھىم ھادىسە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
بۇ چېگرا ئېغىزىنىڭ ئېچىلىشى، ئاقسۇ ۋىلايىتى ۋە خۇسۇسەن ئۇچتۇرپان ناھىيەسىنى خەلقئارالىق سودا ۋە تىرانسپورتقا ئېچىش ئارقىلىق خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سۈرئىتىنى تېزلىتىىشى مۇمكىن. لېكىن بۇ جەريان، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا جۈملىدىن ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئاسسىمىلياتسىيە بېسىمى پەيدا قىلىدۇ. چېگرا ئېغىزى ئېلىپ كەلگەن ئىقتىسادىي جانلىنىش، خىتاينىڭ مەركىزى پىلانلىشى نازارىتىدە ئېلىپ بېرىلماقتا، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ بۇ ئىقتىسادىي پايدىدىن قايسى دەرىجىدە بەھرىمەن بولىدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس. خەۋەردە تىلغا ئېلىنغان يېڭى خىزمەت پۇرسەتلىرى (ئاشخانا، تۇرالغۇ جاي، تىرانسپورت) ئۇيغۇرلارنىڭ ئورنىغا، خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن رايونغا يۆتكەلگەن خىتاي ئاققۇنلىرى تەرىپىدىن تولدۇرۇلۇش ئېھتىمالى يۇقىرى. بۇ ئەھۋال، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ نوپۇس ئۆزگىرىشىنى تېزلىتىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ئاجىزلىشىشىغا يول ئاچىدۇ.
سوتسىيولوگىيەلىك جەھەتتىن، بۇ ھالەتكە ئىقتىسادىي مۇستەملىكىچىلىك دەپ ئېنىقلىما بېرىلسە بولىدۇ. خىتاي، چېگرا ئېغىزىدەك ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرى بىلەن رايوننى يەرشارى ئىقتىسادى بىلەن بىرلەشتۈرگەندە، ئىقتىسادىي پايدىنى تەقسىملەشتە ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى چەتكە قېقىپ ياكى سىقىپ چىقىرىپ، نازارەتنى كونترول قىلىدۇ. بۇ، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ.
خەۋەردە، چېگرا ئېغىزىنىڭ ئېچىلىشى بىلەن ئۇچتۇرپان ناھىيەسىگە سودىگەرلەر ۋە يۈك ماشىنىسى شوپۇرلىرىنىڭ ئېقىپ كەلگەنلىكى تىلغا ئېلىنغان. بۇ كۆچمەن ھەرىكىتى، خىتاينىڭ رايوندىكى ماكانلىشىش سىياسەتلىرىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاي، تارىخىي جەھەتتىن شەرقىي تۈركىستانغا خىتاي ئاققۇنلىرىنى يۆتكەش ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستاننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلىپ كەلدى. چېگرا ئېغىزى پەيدا قىلغان ئىقتىسادىي جەلپ قىلىش كۈچى، تېخىمۇ كۆپ خىتاي ئاققۇنلىرىنىڭ رايونغا كۆچۈشىگە سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. بۇ ھالەت، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي ئاھالىلەرنىڭ ھەم ئىقتىسادىي ھەم ئىجتىمائىي ساھەدە چەتكە قېقىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. سوتسىيولوگىيەلىك جەھەتتىن، بۇ جەريان يەرلىشىش مۇستەملىكىچىلىكى دەپ تەبىرلىنىدۇ. خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇل ئەسلىھە مەبلەغ سېلىشلىرى ۋە ئىقتىسادىي تۈرلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئورنىغا ياكى ئۇلارنىڭ ئۈستىدە يېڭى بىر نوپۇس ۋە ئىجتىمائىي تەرتىپ قۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ . بۇ، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى زەئىپلىتىپ، خىتاي رايوندىكى ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەيدۇ.