دىنىي تەربىيەدە ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-ھېكايە (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھېكايە ئەڭ ئۈنۈملۈك بايان قىلىش تۈرلىرىدىن بىرىدۇر. ھېكايە ئېيتىش ئارقىلىق ئەڭ قىيىن تېمىلارنىمۇ ئاسانلا چۈشەندۈرگىلى، قەلبىمىزدە ئۇنتۇلمايدىغان بىر خاتىرە شەكىللەندۈرگىلى بولىدۇ. چۈنكى ئادەمنىڭ تەبىئىتى، چۈشىنىش ۋە ئىدراك قىلىش جەھەتتىن ئابستراكت ۋە قۇرۇق گەپلەرنى ئاڭلاشتىن بەكراق كونكرېت پىكىرلەرنى ئاڭلاشنى ياخشى كۆرىدۇ. ھېكايىدە پىكىرلەر كونكرېتلاشتۇرۇلىدۇ، ئاڭلىغۇچىلارنىڭ چۈشىنىشى ئاسانلىشىدۇ. شۇڭلاشقا پىكىرلەر زېھنىمىزگە تېخىمۇ ياخشى ئورۇنلىشىدۇ ۋە ئېسىمىزدە قالىدۇ. ھالبۇكى، ئوچۇق ئاشكارا ھەقىقەتلەر ۋە ئابستراكت چۈشەنچىلەر ھەم ئىتتىك ئۇنتۇلىدۇ، ھەمدە ئەقلىمىزنى چارچىتىپ دىققىتىمىزنى چېچىۋېتىدۇ.
ھېكايە بىلەن چۈشەندۈرۈش دىنىي تەربىيە ئۈچۈن كەلگۈسى ئەڭ پارلاق بولغان ئۇسۇللاردىن بىرىدۇر. ئەمما، دىنىي ھېكايىلەر دېيىلگەندە، قۇرئان قىسسىلىرىدىن تەسەۋۋۇپ ھېكايىلىرىگىچە ئىنتايىن كەڭ دائىرىلىك، ئىنتايىن كۆپ تۈرلۈك ھېكايە ئېسىمىزگە كەلتۈرىدۇ. ئۆز ئىچىگە ئالغان مەزمۇنلارنىڭ توغرىلىقى ئۈستىدە توختالغىنىمىزدا قۇرئان قىسسىلىرىدىن باشقا ھېكايىلەر ئەستايىدىل تەنقىد ۋە تەتقىق قىلىنىشى، ۋە بۇنىڭغا قارىتا قىممەتلەندۈرۈلۈشى كېرەك. دىنىي دەپ سۈپەتلىگەن ھېكايىلەرنىڭ مەزمۇنىدا، دىن بولۇشتىن زىيادە دىننى، توغرا ئۆگىنىشكە پايدىسى بولۇشى مەقسەت قىلىنىشى كېرەك. يەنى، بىر ھېكايىنىڭ ئىچىدە دىنىي مەزمۇنلار تېپىلمىسىمۇ بولىدۇ. مۇھىمى بۇ ھېكايىنىڭ دىنىي بىر مەزمۇننىڭ تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىلىشىگە پايدىلىق بولۇشىدۇر. يەنە بىر تەرەپتىن دىنىي ھېكايىلەر دەپ يېزىلغان ياكى ئوقۇلغان ھېكايىلەرنىڭ كۆپ قىسمدا خاتا ئۇچۇرلار بولغانلىقتىن، بۇ ھېكايىلەرئوقۇرمەنلەرنىڭ خاتالىشىشىغا سەۋەبچى بولماقتىدۇر. شۇ تۈپەيلى دىنىي ۋە ئەخلاقىي ھېكايىلەر دېيىشنىڭ ئورنىغا دىن ۋە ئەخلاق تەربىيەسىدە ئىشلىتىشكە بولىدىغان ھېكايىلەر دېيىش تېخىمۇ توغرا بىر ئۇسۇل بولسا كېرەك.
بالىلارغا تەربىيە قىلغاندا ئۇلارنىڭ ھېسداشلىق قىلىش ئارقىلىق ئۆگىنىشىنى مەقسەت قىلغان ھېكايىلەر دىنىى ۋە ئەخلاقىي تەرەققىيات ئالاھىدىلىكلىرىگە مۇۋاپىق بولۇشى كېرەك. ھېكايىلەر بالىلارنىڭ ئەخلاق قائىدىلىرىنى ئۆزلەشتۈرۈشىگە پايدىلىق بولۇشى ۋە بالىلارنى بۇ جەھەتتىن تەرەققىي قىلدۇرۇشى كېرەك. بۇ خىل ھېكايىلەر بالىلارنىڭ دىنىي ۋە ئەخلاقى تەربىيەسىنى ئاسانلاشتۇرىدۇ.
كونكرېت تەرەققىيات مەزگىلىدە دىنىي ۋە ئەخلاقىي مەزمۇنلارنى بايان قىلغان، ئەمما ئىسمى دىنىي ۋە ئەخلاقىي ھېكايە بولمىغان ھېكايىلەرنى ئوقۇپ چوڭ بولغان بىر بالا، بۇنىڭدىن كېيىنكى ئەقلىي ۋە ئاڭلىق تەرەققىيات مەزگىلىدە، بۇ تېمىلارنىڭ دىنىي ئاساسلىرى بىلەن ئۇچراشقاندا ئۆگىنىشتە قىينالمايدۇ، پەقەت رەسمىي بىر ئۇچۇر بىلەن ئۇچراشقان بولىدۇ. چۈنكى بالا ھېكايىلەردە بايان قىلىنغان تېمىلارنى ئاللىبۇرۇن ئۆگىنىپ بولغان.
5 – دىنىي ۋە ئەخلاقىي ھېكايىلەردە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر
مەزمۇنىدا كۆرۈلگەن مەسىلىلەر
دىنىي ھېكايە دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنغان ھېكايىلەردىكى ئەڭ مۇھىم مەسىلە مەزمۇنىدا كۆرۈلىدۇ. دىنىي مەزمۇنلار بايان قىلىنغان بۇ خىل ھېكايىلەردە ئاساسلىق مەنبەلەردىكى بىلىم ۋە كۆزقاراشلارغا زىت بولغان بەزى ئۇچۇرلارمۇ يېزىلىدۇ. گەرچە بۇ خاتا ئۇچۇرلار قەستەن يېزىلمىسىمۇ، ھېكايە ئوقۇرمەننىڭ دىنىي بىلىمىنى شەكىللەندۈرىدىغانلىقى ئۈچۈن، ھېكايە يازغۇچىسى بۇنىڭغا ئىنتايىن دىققەت قىلىشى كېرەك.
نۆۋەتتە ئادەملەرنىڭ زېھىنلىرىدىكى دىنىي چۈشەنچىنىڭ ئىنتايىن كۆپ بىر قىسمىنى دىن بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھېكايىلەر شەكىللەندۈرمەكتە. ئادەملەر بۇ ھېكايىلەرنى ئائىلىسىدىن، دىنغا ۋەكىللىك قىلغۇچىلارنىڭ ئېغىزىدىن، ئىماملار، ۋەز- نەسىھەت قىلغۇچىلار ياكى ئوقۇتقۇچىلاردىن ئاڭلىماقتا. ھېكايىنىڭ پىسخىكىلىق تەسىرى تۈپەيلىبۇ ھېكايىلەر ئۇنتۇلماستىن، نەسىلدىن نەسىلىگە يېتىپ كەلمەكتە.
مەسلەن، موللىلارمۇ بايان قىلىدىغان، خەلق ئارىسىدا تارقالغان شۇ ھېكايىگە قاراپ باقايلى.
ھەزرىتى مۇسا ۋە پىرئەۋن ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەش جەريانىدا بىر كۈنى پىرئەۋن ھەزرىتى مۇساغا شۇنداق بىر تەكلىپ بېرىپتۇ:خالايىقنى يىغايلى، خالايىقنىڭ كۆز ئالدىدا، كىم نىل دەرياسىنى تەتۈرىگە ئاققۇزالىسا، ئۇنىڭ دېگەنلىرىنىڭ ھەقىقەت ئىكەنلىكى ئىسپاتلانغان بولسۇن. ھەزرىتى مۇسا بۇ تەكلىپنى قوبۇل قىلىدۇ، كۈن بەلگىلىنىدۇ. بەلگىلەنگەن كۈن يېتىپ كېلىشتىن ئىلگىرى پىرئەۋن، تاڭ ئاتقۇچە ئاللاھقا يالۋۇرىدۇ، ئۆزىنىڭ غەلبە قىلىشى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا دۇئا قىلىدۇ. ھەزرىتى مۇسا بولسا پەيغەمبەرلىكىگە ئىشىنىدۇ، دۇئا قىلىشنى ئويلىمايدۇ. بەلگىلەنگەن كۈن يېتىپ كېلىدۇ، خالايىق يىغىلىپ ھاياجان بىلەن مۇسابىقىنىڭ نەتىجىسىنى كۈتىدۇ. ھەزرىتى مۇسا ئەي نىل تەتۈر تەرەپكە قاراپ ئاق دەپ نىدا قىلىدۇ. ئەمما دەريانىڭ ئېقىشىدا ئۆزگىرىش بولمايدۇ. ئارقىسىدىن پىرئەۋن ئوخشاش تەكلىپنى دېيىشىگە نىل دەرياسى تەتۈر تەرەپكە قاراپ ئېقىشقا باشلايدۇ. ھەزرىتى مۇسا ھەيران قالىدۇ ۋە دەرھال ئاللاھقا ئىلتىجا قىلىدۇ. ئاللاھ ئۇنىڭغا ئەھۋالنى بىلدۈرىدۇ ۋە دۇئا قىلغۇچىنىڭ غەلىبە قىلىدىغانلىقىنى، پىرئەۋننىڭ دۇئا قىلغانلىقى تۈپەيلى غەلىبە قىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.