شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ 2025-يىلى كۆزنىكىدىن 2026-يىلىغا نەزەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەر شارى كۈچ رىقابىتى، تەشكىلاتلار كىرىزىسى ۋە كەلگۈسى تەسەۋۋۇرى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
2025-يىلى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ئورنىدا نېگىزلىك بۇرۇلۇش ھاسىل بولغان بىر يىل بولدى. ئۆتكەن يىللاردا خەلقئارا دىپلوماتىيە ساھەسىدە پەقەت «نارازىلىق بىلدۈرۈش» ياكى «تەنقىد قىلىش» بىلەنلا چەكلىنىپ قېلىۋاتقان پاسسىپ پوزىتسىيە، 2025 -يىلىغا كەلگەندە ئاكتىپ ھالدا «ھېساب ئېلىش»، «ئېمبارگو يۈرگۈزۈش» ۋە «ئىقتىسادىي جەھەتتىن يەكلەش» باسقۇچىغا قەدەم قويدى. بولۇپمۇ  دېموكراتىك  غەرب  بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ھەمكارلىقتىن«تولۇق ئايرىلىش» (Decoupling) مۇساپىسىنىڭ مەركىزىگە ئورۇنلاشقان شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى، ئەمدىلىكتە پەقەت بىر ئىنسانىي ھوقۇق كىرىزىسىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەتلەرنىڭ مىللىي خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەلىرىنىڭمۇ ئايرىلماس بىر قىسمى دەپ قارىلىشقا باشلىدى.
بىراق، ۋەزىيەتنىڭ بۇ ئاكتىپ تەرىپى بىلەن بىرگە، خەلقئارا سىستېمىدا پەيدە بولۇۋاتقان چوڭ يېرىقلار ئۇيغۇر دەۋاسى ئۈچۈن جىددىي خىرىسلارنى ئېلىپ كەلدى. 2025-يىلى داۋامىدا كۈچەيگەن رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ يەر شارىۋى تەسىرى، ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسىنىڭ كېڭىيىشى ۋە دۇنيا ئىقتىسادىدىكى داۋالغۇشلار، خەلقئارا جامائەت پىكرىنىڭ دىققىتىنى شەرقىي تۈركىستاندىن باشقا نۇقتىلارغا بۇرۇۋەتتى. خەلقئارا تەرتىپنىڭ پارچىلىنىشى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئوخشاش تەرەپسىز مېخانىزملارنىڭ تەسىر كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىشى، ئەنئەنىۋى كىشىلىك ھوقۇق دىپلوماتىيەسىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلىتىۋەتتى. بۇ ئەھۋال، ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنىڭ خەلقئارا سىياسىي كۈنتەرتىپتىن چۈشۈپ قېلىش ياكى «چەتكە ئىتتىرىپ قويۇلۇش» (Marginalization)  ۋەزىيىتىنى  كۈچەيتىۋەتتى.
ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز دوكلاتلىرى ۋە سانلىق مەلۇماتلاردىن مەلۇم بولىدۇكى، گەرچە غەرب دۆلەتلىرى قانۇنىي جەھەتتىن قەدەملەرنى تاشلىغان بولسىمۇ، ئەمما يەر شارى مىقياسىدا ئۇيغۇرلارنى قوللاش دولقۇنىدا مەلۇم دەرىجىدە تۇرغۇنلۇق، ھەتتا سۇسلىشىش ئالامەتلىرى كۆرۈلۈشكە باشلىدى. نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە گېئو-سىياسىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» سىياسىتىگە قايتىشقا باشلىدى. بۇ خىل ۋەزىيەت، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى تەشۋىقات ۋە دىپلوماتىيە ھۇجۇملىرىغا قارشى تۇرۇشتا ئۇيغۇر تەرەپنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى.
بۇ دوكلاتىمىزدا، 2025-يىلىدىكى بۇ مۇرەككەپ مەنزىرىنى، يەنى بىر تەرەپتىن خىتايغا  ئىقتىسادىي ئېمبارگولارنىڭ كۈچىيىشى، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقئارا قوللاشنىڭ سۇسلىشىشىدىن ئىبارەت ئىككى خىل رېئاللىقنى ئەتراپلىق ئانالىز قىلىمىز. مەقسەت، كۆرۈنۈشتىكى دىپلوماتىك ئۇتۇقلارنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك خەۋپلەرنى يورۇتۇپ بېرىش ۋە 2026-يىلى ئۈچۈن رېئال بىر يول خەرىتىسى سىزىپ چىقىشتىن ئىبارەتتۇر.
يەر شارى ئاكتىيورلىرىنىڭ سىياسەتلىرى: خىتاي، غەرب ۋە CAI كېلىشىمى خەۋپى
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ 2025-يىللىق ئىستراتېگىيەسى تەكشۈرۈلگىنىدە، ھاكىمىيەتنىڭ خەلقئارا بېسىملارنى يېنىكلىتىش ۋە ئېمبارگولاردىن ئۆزىنى قاچۇرۇش ئۈچۈن «كۆرۈنمەس ئىرقىي قىرغىنچىلىق» تاكتىكىسىغا ئۆتكەنلىكى ئېنىقلاندى. جازا لاگېرلىرىنىڭ بىر قىسمى شەكىل جەھەتتىن نامدا«سانائەت باغچىسى»  ئۆزگەرتىلگەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئىچكى قىسىمدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مېڭە يۇيۇش پائالىيەتلىرى رەقەملىك كۆزىتىش سىستېمىلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى ئارقىلىق تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇلدى. خىتاي يەنە «ساياھەت دىپلوماتىيەسى» نى كۈچەيتىپ، چەت ئەللىك ژۇرنالىستلار ۋە دىپلوماتلارنى ئالدىن تەييارلانغان ساياھەت نۇقتىلىرىغا ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق، رايوننىڭ «مۇقىم ۋە بەختلىك» ئىكەنلىكى ھەققىدە ساختا بايانلارنى تارقىتىشقا ئۇرۇندى.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى 2025-يىلى شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنى «توقۇنۇش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي مۇھاسىرە» ئاساسىغا قۇرۇپ، «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتتى. ئامېرىكا پەقەت توقۇمىچىلىق مەھسۇلاتلىرى بىلەنلا چەكلەنمەستىن، ئېلېكتىرلىق ئاپتوموبىل باتارېيەلىرى، ئاليۇمىن ۋە باشقا ھالقىلىق خام ئەشيالارنىمۇ تەكشۈرۈش تىزىملىكىگە كىرگۈزدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، «ۋاسىتىلىك ئېمبارگولار» (Secondary Sanctions) مېخانىزمىنى ئىشقا كىرىشتۈرۈپ، خىتاي بىلەن سودا قىلىدىغان ئۈچىنچى دۆلەت شىركەتلىرىنىمۇ بېسىم ئاستىغا ئېلىش ئارقىلىق يەر شارى سودىسىدا بىر «مەجبۇرى ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىدىن پاكىز زەنجىر» بەرپا قىلىشقا تىرىشتى.
ياۋروپا ئىتتىپاقى تەرىپىدە بولسا، «كارخانا سىجىللىقىدا ئېھتىياتچانلىق مەجبۇرىيىتى كۆرسەتمىسى» (CSDDD) نىڭ ئىجرا قىلىنىشى ۋە ۋولكىسۋاگېن (Volkswagen) قاتارلىق ماگناتلارنىڭ رايوندىن چېكىنىشى مۇھىم بىر ئىلگىرىلەش ھېسابلىنىدۇ. بىراق، نۆۋەتتە ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئىنتايىن مۇھىم ۋە خەتەرلىك بىر يوشۇرۇن تەھدىت باش كۆتۈرمەكتە. بۇ بولسىمۇ، خىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدا ئىلگىرى پۈتۈشۈلگەن، ئەمما ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە خىتاينىڭ ياۋروپا پارلامېنتى ئەزالىرىغا يۈرگۈزگەن ئېمبارگوسى سەۋەبىدىن توڭلىتىپ قويۇلغان «خىتاي-ياۋروپا مەبلەغ سېلىش كېلىشىمى»نىڭ قايتىدىن كۈنتەرتىپكە كېلىشىدۇر.
خىتاي ھاكىمىيىتى نۆۋەتتە ياۋروپادىكى ئىقتىسادىي كىرىزىس ۋە ئېنېرگىيە قىيىنچىلىقىدىن پايدىلىنىپ، بۇ كېلىشىمنى قايتىدىن جانلاندۇرۇشقا ۋە توڭلىتىش قارارىنى بىكار قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. خىتاينىڭ تەمىنلىگەن كاپالەتلىرى، ۋەدىلىرى ۋە ئىقتىسادىي ئېزىقتۇرۇشلىرى سەۋەبىدىن، ياۋروپادىكى بەزى سودا گۇرۇھلىرى ۋە سىياسەتچىلەر توڭلىتىپ قويۇلغان مەبلەغ سېلىش كېلىشىمنىڭ «ئەسلىگە كەلتۈرۈش» نى تەلەپ قىلىشقا باشلىدى. ئەگەر خىتاينىڭ تەلىپى بويىچە بۇ كېلىشىم ئىجرا قىلىنىشقا باشلىسا، ياۋروپانىڭ خىتايغا قاراتقان كىشىلىك ھوقۇق بېسىمى زور دەرىجىدە سۇسلاپ، ئىقتىسادىي مەنپەئەت كىشىلىك ھوقۇقتىن ئۈستۈن ئورۇنغا ئۆتىدۇ.