خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايدىكى ۋەكىللەر ئۆمىكى، 2021-يىلىدىكى باياناتىدا، خىتاينىڭ «يوقسۇللۇقنى ئازايتىش، داۋالىنىشنى ياخشىلاش ۋە پۇقرالىرى ئۈچۈن باشقا ئىجتىمائىي پاراۋانلىق سىياسەتلىرىنى قوللىنىش قاتارلىق دىققەتكە سازاۋەر تىرىشچانلىقلىرىنى»  ئېتىراپ قىلغان بولسىمۇ، كۈلتۈرەل ۋە سىياسىي ھوقۇقلارنىڭ كاپالەتلەندۈرۈلمىگەنلىكىنى، ھەتتا بەزى ئەھۋاللاردا مەقسەتلىك ۋە سىستېمىلىق ھالدا دەپسەندە قىلىنغانلىقىنى بىلدۈردى. ياۋروپا ئىتتىپاقى باياناتىدا، خىتايغا ئۆلۈم جازاسى جەريانىنى تېخىمۇ سۈزۈك تۇتۇش، ئۆلۈم جازاسى بىلەن جازالىنىدىغان جىنايەتلەرنىڭ سانىنى تېخىمۇ ئازايتىش چاقىرىقىدا بولدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى يەنە ئازسانلىقلارغا مەنسۇپ تۇتقۇنلاردىن ئەزا يىغىش ھەققىدىكى دوكلاتلارنىمۇ تىلغا ئالدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى، مەجبۇرىي ئەزا يىغىشنىڭ جىنايى، غەيرى ئىنسانىي ۋە ئەخلاقسىز بىر قىلمىش ئىكەنلىكىنى ۋە توختىتىلىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى..
ياۋروپا ئىتتىپاقى يەنە ب د ت كىشىلىك ھوقۇق يۇقىرى كومىسسارىنى شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالى توغرىسىدا مۇستەقىل، ئوبيېكتىپ، بىتەرەپ ۋە سۈزۈك بىر باھالاش ئېلىپ بېرىشقا رىغبەتلەندۈردى. بۇنىڭدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقى مۇستەقىل خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ، چەت ئەللىك مۇخبىرلارنىڭ ۋە دىپلوماتلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە خىتاينىڭ باشقا جايلىرىغا چەكلىمىسىز ۋە كونتروللۇقسىز كىرىش ئىمكانىيىتىنى تەلەپ قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا.
بۇنىڭغا قوشۇمچە قىلىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قانۇن چىقىرىش ئورگىنى بولغان ياۋروپا پارلامېنتىمۇ، خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى كەسكىن بىر شەكىلدە ئەيىبلىدى،  شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان سىستېمىلىق زۇلۇم  ھەققىدىكى ئېغىر ئەندىشىلىرىنى تەكرارلىدى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قىلمىشلىرىنى ئەيىبلىدى، شۇنداقلا، سايلانغان ياۋروپا پارلامېنتى ئەزالىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇر رايونىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى ۋە خىتاينىڭ خەلقئارا قانۇنلارغا خىلاپ قىلمىشلىرىنى ئاكتىپ ھالدا ئەيىبلەشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى،  ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئۆزىنىڭ بارلىق تاشقى سىياسەتلىرىدە كىشىلىك ھوقۇقنى مەركىزىي ئورۇنغا قويۇش چاقىرىقىدا بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
ياۋروپا پارلامېنتى- 2020يىلى دېكابىردا،  خىتاينىڭ زاۋۇتلاردا ۋە يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان مەجبۇرى ئەمگەك سىياسىتى ھەققىدە خىتاينى قاتتىق ئەيىبلەيدىغان بىر قارار قوبۇل قىلدى.
2021 -يىلى 15-سېنتەبىر، ياۋروپا كومىتېتى رەئىسى ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېن، 2022-يىلى خىتايدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارغا قارشى چەكلىمە پىلانلىرىنى ئېلان قىلدى. بۇنىڭدا شەرقىي تۈركىستان رايونى ئوچۇق تىلغا ئېلىنمىغان بولسىمۇ، بۇ تەدبىر ئۇيغۇررايونىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنى بىۋاسىتە نىشان قىلدى دەپ قارالدى. ئەمما، خىتاي ۋە ياۋروپا ئارىسىدىكى تىجارىي سەزگۈر نۇقتىلار سەۋەبىدىن، بۇ تەكلىپنىڭ قايسى بۆلۈم  تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغانلىقى مەسىلىسىدە ياۋروپا كومىتېتى ئىچىدە ئىختىلاپ مەۋجۇت. 2021-يىلى دېكابىر، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تىجارەت ئىجرائىيە مۇئاۋىن رەئىسى ۋالدىس دومبروۋسكىس، پەقەت ئۇيغۇر رايونىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنى نىشان قىلغان بىر چەكلىمىنىڭ «كەمسىتكۈچى» دەپ باھالىنىشىنىڭ ئېلىپ كېلىش ئېھتىمالى بولغان خەۋپ ھەققىدە ياۋروپا كومىتېتىنى ئاگاھلاندۇردى. بۇنىڭدىن تاشقىرى، ئامېرىكانىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى توسۇش قانۇنىنى (UFLPA) ياۋروپا ئىتتىپاقىغا شۇ پېتى كۆچۈرەلمەيدىغانلىقىنى» بىلدۈردى ۋە بۇنىڭ ئورنىغا بۇ چەكلىمىنى ياۋروپا ئىتتىپاقى تەكلىپ قىلغان مۇقىم شىركەت باشقۇرۇش تۈزۈمى ئىچىگە كىرگۈزۈلۈشنىڭ تەسىرىنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك بولىدىغانلىقىنى تەشەببۇس قىلدى.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئەزا دۆلەتلىرى ياۋروپا ئورگانلىرى تەرىپىدىن ئېلىنغان تەدبىرلەرگە قارىماي، ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي كىشىلىك ھوقۇق دىيالوگى چەمبىرىكىدە ۋە كۆپ تەرەپلىك مۇنبەرلەردە، خىتاي بىلەن خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق مەجبۇرىيەتلىرىگە ئۇيغۇن ھالدا قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە كىشىلىك ھوقۇققا ھۆرمەتنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن دىيالوگ قۇرۇشقا تەييار ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە.
ئامېرىكا، خىتايدىكى 2022 – يىللىق قىشلىق ئولىمپىك تەنتەربىيە يىغىنىنى دىپلوماتىك جەھەتتىن بايقۇت قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان تۇنجى دۆلەت بولدى. بۇ قەدەم بېيجىڭ تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىدلەندى. ئاقساراي، خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسى ھەققىدىكى ئەندىشىلەر سەۋەبىدىن، رەسمىي بىر ھەيئەتنىڭ ئولىمپىك مۇسابىقىسىگە ئەۋەتىلمەيدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.  بايدىن ھۆكۈمىتى، شەرقىي تۈركىستاندىكى داۋاملىشىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق، ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر ۋە باشقا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ، بېيجىڭدىكى 2022 – يىللىق قىشلىق ئولىمپىك مۇسابىقىسىگە ھېچقانداق دىپلوماتىك ياكى رەسمىي ۋەكىللەر ھەيئىتى ئەۋەتمەيمىز، دەپ ئېلان قىلدى.
ئەنگلىيە، ئاۋسترالىيە ۋە كانادامۇ ئامېرىكاغا ئەگەشتى. ياپونىيە ۋە دانىيە قاتارلىقلار كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدىكى ئەندىشىلىرىنى ئوچۇق ئىپادىلىدى. بەزى باشقا دۆلەتلەر بولسا بۇ قارارنى كوۋىد 19 غا ياكى خىتاي بىلەن ئۆزلىرىگە خاس گېئوپولىتىك مەسىلىلەرگە باغلىدى.
قىزىقارلىق شەكىلدە، يېڭى زېلاندىيە 2021-يىلى ئۆكتەبىردە خىتايغا دىپلوماتىك ۋەكىل ئەۋەتمەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى، «كۆپىنچە كوۋىد بىلەن مۇناسىۋەتلىك» بىر قاتار ئامىللارنى باھانە قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، باش مىنىستىر مۇئاۋىنى گىرانت روبېرتسون، يېڭى زېلاندىيەنىڭ «خىتايغا كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدىكى ئەندىشىلىرىنى بىر قانچە قېتىم ئوچۇق ئىپادىلىگەنلىكىنى» دە قوشۇپ قويدى.