«ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نىڭ ئۈچ يىلدىن كېيىنكى تەسىرىنى باھالاش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نىڭ ئۈچ يىلدىن كېيىنكى تەسىرىنى باھالاش
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ي. قۇرۇم
يازغۇچىلار: لاۋرا ت. مۇرفىي ۋە شارلوتتې تەيت
2025-يىلى ئاۋغۇست
ئامېرىكا پارلامېنتى كەم ئۇچرايدىغان بىردەكلىك بىلەن 2021-يىلى دېكابىردا تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA)نى ماقۇللىدى. 2022-يىلى ئىيۇندا يولغا قويۇلغاندىن بۇيان، بۇ قانۇن خىتاينىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (XUAR) دا پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن ئىشلەپچىقىرىلغان بارلىق ماللارنىڭ ئىمپورت قىلىنىشىنى چەكلىدى. پارلامېنت بۇ قانۇننى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (PRC)  ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ رايوندا خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى قانۇنىغا خىلاپلىق قىلىپ، قەستەن ۋە سىستېمىلىق ھالدا دۆلەت قوللىغان مەجبۇرىي ئەمگەك پىروگراممىسىنى يولغا قويغانلىقىغا دائىر ئىشەنچلىك دەلىللەرنى بايقىغانلىقى ئۈچۈن ماقۇللىدى.
ئۇيغۇر خەلقى ۋە شىنجاڭدىكى باشقا تۈركىي ۋە مۇسۇلمان كۆپ سانلىق گۇرۇپپىلار ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن بولغان ئېغىر دەرىجىدىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە داۋاملىق دۇچ كەلمەكتە. رايوندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك كىيىم-كېچەك، ئاپتوموبىل، مۇھىم مىنېراللار، يېزا ئىگىلىكى ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەرگە تەسىر كۆرسىتىپ، كەڭ كۆلەمدە ۋە سىستېمىلىق ھالدا داۋاملاشماقتا.
بۇ رايوندا مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىشى مۇھىت ئۆلچەملىرىنىڭ دېگۈدەك يولغا قويۇلماسلىقى ۋە ئۇ يەردە پائالىيەت قىلىۋاتقان شىركەتلەرگە زور مىقداردا ياردەم بېرىلىشى بىلەن بىرلىشىپ، ماللارنىڭ باھاسىنىڭ سۈنئىي ھالدا تۆۋەنلىتىلىشىگە ۋە ئامېرىكىلىق ھەمدە خەلقئارالىق شىركەتلەر ئۈچۈن ئادالەتسىز رىقابەت مۇھىتىنىڭ شەكىللىنىشىگە سەۋەب بولدى. ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى بۇ رايوندىكى ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىلىرىنى ۋە ئۇلار كەلتۈرۈپ چىقارغان سودا تەڭسىزلىكىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن.
بۇ قانۇن ئامېرىكىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىدىكى سىياسەت بېكىتىشىدىكى تېخىمۇ كەڭ بىر تەرەققىياتنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. تەخمىنەن بىر ئەسىردىن بۇيان، 1930-يىلىدىكى «تاموژنا بېجى قانۇنى» مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان ماللارنىڭ ئامېرىكىغا ئىمپورت قىلىنىشىنى چەكلەيدۇ. ئەمما بۇ قانۇننىڭ بۇ تەرىپى 2015-يىلى يولغا قويۇشتىكى توسالغۇلارنى ئېلىپ تاشلايدىغان بىر قانۇن-بەلگىلىمىگە قەدەر تولۇق ئىجرا قىلىنمىغانىدى. ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى بىلەن — خۇددى شىمالىي كورېيەگە قوللىنىلغان ۋە ئۇنىڭدىن ئىلگىرىكى «ئامېرىكا دۈشمەنلىرىگە قارشى تەدبىرلەر قوللىنىش قانۇنى»غا ئوخشاش — ئامېرىكا بولۇپمۇ نازارەت قىلىش، تەكشۈرۈش ۋە ياخشىلاشقا قارشىلىق كۆرسىتىدىغان دۆلەت قوللىغان مەجبۇرىي ئەمگەك ئەھۋاللىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، بىر رايوندا ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارغا قارىتا ئومۇمىي، ئەمما رەت قىلغىلى بولىدىغان بىر چەكلىمىنىڭ پەۋقۇلئاددە تەدبىر سۈپىتىدە زۆرۈر ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلغان.
ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى ھازىر ئۈچ يىلدىن بۇيان يولغا قويۇلماقتا ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى سىياسەتچىلەر ۋە باشقا مەنپەئەتدارلار بۇنىڭدىن ساۋاق ئېلىشقا تىرىشماقتا. كانادا ۋە مېكسىكا مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان ماللارغا چەكلىمە قويغان، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەكنى چەكلەش قانۇنى بولسا 2027-يىلى يولغا قويۇلىدۇ ۋە باشقا قانۇن چىقىرىش ئورگانلىرىمۇ ئوخشاش تەدبىرلەرنى كۆزدىن كەچۈرمەكتە. ئۈچ يىل سىياسەت تەدبىرلىرىنى باھالاش ئۈچۈن نىسبەتەن قىسقا بىر مۇددەت، ئەمما مەنپەئەتدارلارنىڭ بەش يىلدىن كېيىن ئەمەس، ھازىر دەلىل-ئىسپاتقا ئاساسلانغان باھالاشلارنى ئېلىپ بېرىشى زۆرۈر. ھازىر بۇ سوئالنى سوراشنىڭ دەل ۋاقتى: دەلىللەر ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ ئۈنۈمى ھەققىدە نېمىلەرنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ؟
ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ تەسىرىنى باھالاش
مەجبۇرىي ئەمگەك سەۋەبىدىن ئىمپورتنى چەكلەش قانۇنلىرى ھەققىدە بىر قەدەر كەڭ تارقالغان ۋە ھەيران قالارلىق بىر خاتا چۈشەنچە بار: ئەگەر بۇ قانۇن مەجبۇرىي ئەمگەكنى دەرھال توختاتمىسا، ئۇتۇقلۇق بولمىغان، دەپ قارىلىدۇ. ئوخشاش تەرىقىدە، كۆزەتكۈچىلەر بەزىدە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ ئۈنۈملۈك بولمىغانلىقى يا تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسىنىڭ ھەر بىر چەكلەنگەن مالنى تۇتۇپ قالالمىغانلىقى، يا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر خەلقىگە قاراتقان بېسىمىنى داۋاملاشتۇرغانلىقى سەۋەبىدىن، دېگەن خۇلاسىگە كېلىدۇ.
ئەمما بۇ، مەزكۇر قانۇننىڭ ۋە ئومۇمىي قانۇنلارنىڭ قىسقا (ھەتتا ئۇزۇن) مۇددەتتە كۆرسىتەلەيدىغان تەسىرى ھەققىدە رېئاللىققا ئۇيغۇن بولمىغان بىر كۈتۈشنى پەيدا قىلىدۇ. بىز قاتىللىقنى چەكلەيدىغان قانۇنلارنى بارلىق قاتىللارنى تۇتالمىغانلىقىمىز ۋە جەمئىيىتىمىزدە قاتىللىقنى تۈگىتەلمىگەنلىكىمىز ئۈچۈن مەغلۇپ بولدى، دەپ ئويلىمايمىز. تەسىر ئۆلچىمى قانۇننىڭ نېمىنى مەقسەت قىلغانلىقىغا ۋە ئەمەلىيەتتە نېمىنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدىغانلىقىغا تېخىمۇ ئۇيغۇن بولۇشى كېرەك. تېخىمۇ ئىلمىي ۋە مۇناسىۋەتلىك ئۆلچەملەر قوللىنىلغاندا، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ تەسىرىنىڭ زور ئىكەنلىكى ئېنىق كۆرۈلىدۇ.