تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىل ھوقۇقلىرى ناھايىتى كەڭ مەنىگە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە، ئاساسلىقى «ئانا تىل» نىڭ خۇسۇسىي ۋە ئاممىۋىي ئورۇنلاردا ئەركىن – ئازادە ئىشلىتىلىشى ۋە تاللىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. بۇ مەنىدە تىل ھوقۇقى ئەمەلىيەتتە دۆلەتلەرنىڭ تىل سىياسەتلىرىگە قارشى شەخس ۋە گۇرۇپپىلارنىڭ ئۆز كىملىكلىرى ئارقىلىق مەۋجۇت بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلماقتا. تىل ھوقۇقىنىڭ باشقا بىر قاتار ھوقۇقلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشىمۇ تىل ھوقۇقىنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدىغان ئىككىنچى بىر سەۋەبتۇر. بۇنىڭدىن باشقا، تىل ھوقۇقىغا تايانغان ھالدا يۈرگۈزۈلىدىغان بىر تىل سىياسىتىنىڭ خەتەر ئاستىدىكى كۆپلىگەن تىللارنىڭ يوقىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغانلىقى شۇنداقلا، ئېتنىك توقۇنۇشلارنىڭمۇ بىر قىسمىنى يوقىتىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بۇ مەنىدە، تىل سىياسەتلىرىنىڭ رامكىسىنىڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۇلۇس كىملىكى سىياسەتلىرىدىنمۇ بەكرەك تىل ھوقۇقى ياكى تىلغا ئالاقىدار كىشىلىك ھوقۇق تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلۈشى تەلەپ قىلىنماقتا. بۈگۈننىڭ دۇنياسىدا ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق ئۇلۇس – دۆلەتلەردە بىردىن كۆپ تىل مەۋجۇت بولۇپ، تىل پەرقلىرى مۇھىم بىر مەسىلە سۈپىتىدە سىياسىي دائىرىلەرنىڭ كۈنتەرتىپىنى مەشغۇل قىلماقتا. ھەر خىل ۋەزىپىلىرىنى تىل ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئورۇنداپ كېلىۋاتقان زامانىۋى دۆلەتنىڭ بىر تىل سىياسىتى بېكىتىپ چىقىش مەجبۇرىيىتى بار. بۇ ماقالە، كۆپلىگەن ساھەلەردە بىر – بىرىگە ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىۋاتقان تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ ماھىيىتىنى تەتقىق قىلىشنى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ خاراكتېرىنى ئېنىقلاشنى نىشان قىلىدۇ. ئالدى بىلەن، بىر ئاممىۋى بەرپا قىلىش ۋاسىتىسى سۈپىتىدە تىل سىياسەتلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىش سەۋەبلىرى ۋە راۋاجلىنىشى، تىل سىياسەتلىرىنىڭ دائىرە ۋە تەسىرلىرى تەتقىق قىلىنىدۇ. ئاندىن، تىل ھوقۇقى مەسىلىسى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ؛ تىل ھوقۇقنىڭ ماھىيىتى، باشقا ھەق – ھوقۇقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، ئاساسىي تايانچ نۇقتىلىرى ۋە تىل ھوقۇقىغا تەڭداش ئورۇندىكى ھوقۇق كاتېگورىيەلىرى تەتقىق قىلىنىدۇ. تىل سىياسەتلىرى بىلەن تىل ھوقۇقى ئۇقۇملىرىنىڭ مەزمۇن دائىرىسى كەڭ بولسىمۇ، ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت بۇلارنى مەجبۇرىي ھالدا بىرلىكتە تەتقىق قىلىشنى تەقەززا قىلىدۇ. بۇ ئەسەر، تېمىنى ئۈلگە ۋەقەلەرنى مۇھاكىمە قىلماستىن نەزەرىيەۋى نۇقتىدىن تەتقىق قىلىپ، بىر ئومۇمىي قاراشنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى نىشان قىلىدۇ.
1 – تىل سىياسەتلىرىنىڭ پەيدا بولۇشى: ئۇلۇس ۋە ئۇلۇسال / ئورتاق تىل يارىتىش
«ئۇلۇس» ئۇقۇمى ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە دەتالاشلىق ئۇقۇملىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. چارلېس تىللي، ئۇلۇس ئۇقۇمىغا «سىياسەت لۇغىتىدىكى باشنى ئەڭ كۆپ ئايلاندۇرىدىغان شۇنداقلا ئەڭ بىر تەرەپلىمە ماددا» دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ.[3] ئۇلۇس بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئېنىقلىمىلار تىل، دىن ۋە ئەنئەنە، دۆلەت ۋە ئورگانلارغا ئوخشاش «ئوبيېكتىپ» ئامىللار ئۈستىدە تۇرىدىغان پوزىتسىيەلەردىن، خاھىش ۋە سەزگۈرلۈكلەرگە ئوخشاش پەقەت «سۇبيېكتىپ » ئامىللارنى تەكىتلەيدىغان پوزىتسىيەلەر ۋە خاھىشلارغىچە سوزۇلىدۇ. خابېرماسنىڭ قارىشىچە، سىياسىي تېرمىنولوگىيەدە «ئۇلۇس» بىلەن «دۆلەت خەلقى» گە ئوخشاش كۆزنەكتىن قارىلىدۇ. ئەمما، قانۇنىي ئېنىقلىمىلاردىن سىرت «ئۇلۇس»، كېلىپ چىقىش ئورتاقلىقى، ھېچبولمىغاندىمۇ ئورتاق تىل، مەدەنىيەت ۋە تارىخ سايىسىدا شەكىللەنگەن سىياسىي توپلۇق دېگەن مەنىنىمۇ بىلدۈرىدۇ.[4] ئۇلۇس ۋە ئۇلۇسچىلىق ساھەسىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى نەزەرىيەچىلىرىدىن ئاندېرسون، ئانتروپولوگىيەلىك بىر خىل روھ بىلەن ئۇلۇسقا مۇنداق ئېنىقلىما بېرىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ: «ئۇلۇس تەسەۋۋۇر قىلىنغان بىر سىياسىي توپلۇقتۇر – ئۇ شۇنداقلا ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن چەكلىك دائىرىدە ھەرىكەت قىلىش كىرىشىپ كەتكەن ھالەتتە تەسەۋۋۇر قىلىنغان بىر جامائەتتۇر»[5] تەسەۋۋۇر قىلىنغاندۇر؛ چۈنكى ئەڭ كىچىك ئۇلۇسنىڭ مەنسۇپلىرىمۇ باشقا مەنسۇپلارنى تونۇمايدۇ، ئۇلار بىلەن تونۇشمايدۇ، كۆپىنچىسى توغرىسىدا ھېچنەرسە ئاڭلىمايدۇ. شۇنداقتىمۇ ھەر بىرىنىڭ مېڭىسىدە جۇغلانمىلارنىڭ تەسەۋۋۇرى ياشاشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.[6] بۇ مەنىدە ئۇلۇس ئۇقۇمىنى ئۇلۇسچىلىق ئاتالغۇسىدىن ئايرىم مۇلاھىزە قىلىش مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى، خىيالىي توپلۇق بولغان ئۇلۇس، ئۇلۇسچىلىق تەرىپىدىن قۇرۇپ چىقىلغاندۇر.
ناھايىتى كۆپ مەنىلەردە ئىشلىتىلىدىغان – ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ھەرىكەت، ئۇلۇس ئىدېئولوگىيەسى، ئۇلۇسنىڭ تىلى ۋە سىمۋوللىرى … – ئۇلۇسچىلىق ئۇقۇمى ئۈستىدە بىردەكلىك ھاسىل قىلىنغان بىر نۇقتا مەۋجۇت بولسا، بۇ ئۇقۇمنىڭ پۈتۈنلەي مودرېن (زامانىۋى)بولۇشىدۇر. ئۇلۇسچىلىق، ئۇلۇسنى غەم – ئەندىشىلىرىنىڭ مەركىزىگە ئورۇنلاشتۇرغان ۋە ئۇنىڭ ياخشىلىقىنى كۆپەيتىشكە ئۇرۇنىدىغان بىر ئىدىيەدۇر. سىمىت ئۇلۇسچىلىققا «ھازىرنىڭ ئۆزىدە ياكى كېلەچەكتە بىر مىللەتنى قۇرۇپ چىقماقچى بولغان بەزى كىشىلەر تەرىپىدىن پەرەز قىلىنىۋاتقان خەلق نامىدىن ئەركىنلىك، بىرلىك ۋە كىملىككە ئىگە بولۇش ۋە بۇنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن شەكىللەندۈرۈلگەن بىر ئىدېئولوگىيەلىك ھەرىكەت»[7] دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. سىمىت، تەۋسىيە قىلغان بۇ ئېنىقلىمىسىنىڭ بىر «مىللەت» / ئۇلۇس دەپ ھېسابلانسىمۇ، ئۇلۇسلارنىڭ «ئۇلارنىڭ» ئۇلۇسچىلىقلىرىدىن بۇرۇنمۇ بار ئىكەنلىكلىرىنى ئىلگىرى سۈرمىگەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ.[8] «ياكى ئوتتۇرىغا چىققۇسى بىر مىللەت» دېگەن سۆزلىرى، ئومۇمىي ئابستراكت «ئۇلۇس» چۈشەنچىسىگە ئىگە كىچىك بىر ئۇلۇسچى ئاز سانلىقنىڭ مۇئەييەن ئۇلۇسلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشقا ئۇرۇنۇشى جەريانىدىكى نۇرغۇن ئەھۋاللارنى قوبۇل قىلىدۇ.