يۈزەكى دىندارلىق ۋە دۇنياغا مايىللىق (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پروفېسسور دوكتۇر ئالى بارداكئوغلۇ-ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
كۈنىمىز ئىسلام دۇنياسى ئۇقۇمۇشلۇقلىرىنىڭ زېھىن دۇنياسىدا غەربتىكى پوزىتىۋىزم (ئەقلىيەتچىلىك) تەسىرىنىڭ مۇئەييەن شەكىلدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ئايرىم مەسىلە. بۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھالدا سېكۇلەرلىشىش (دىندىن خالىيلىق ۋە دىنى چۈشەنچىنىڭ بۇرمىلىنىشى) ۋە لائىكلىك مەسىلىسى 20 ۋە 21 – ئەسىر ئىسلام دۇنياسىنىڭ چۈشەنچىسىدە مۈجمەل ھالدا ئورۇن ئالماقتا ۋە ياشاۋاتقان تۇرمۇشتا دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش مايىللىقى بارغانسېرى ئۆزىنى ھېس قىلدۇرماقتا.
ئىسلام دۇنياسى بۈگۈن دۇچ كەلگەن مۇھىم مەسىلىلەردىن بىرى مۇسۇلمانلارنىڭ دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش مەسىلىسىدۇر. بۇ نۇقتىدا شۇنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈش كېرەككى، لائىكلىك ۋە دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش ئوخشاش نەرسە ئەمەس. دۇنياغا بېرىلىپ كېتىشنى پەلسەپىۋى ئۇقۇم بولغان سېكۇلەرلىشىش (دىندىن خالىيلىق ۋە دىنى چۈشەنچىنىڭ بۇرمىلىنىشى)دائىرىسىدە چۈشىنىش كېرەك. پەرقلىق ئىزاھاتلار بېرىلىۋاتقان سېكۇلەرلىشىش پەلسەپىۋى ئۇقۇم بولۇپ، لائىكلىك بولسا دىن – دۆلەت مۇناسىۋىتىدە سۈلھى قىلىشنى، ئىجتىمائىي سىياسەت نۇقتىسىدىن باشقۇرۇش شەكلىنى ئىپادىلەيدىغان ئۇقۇمدۇر. بۇ ئۇقۇملار ئىچىدە « دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش » سېكۇلەرلىشىش ئۇقۇمىغا ناھايىتى يىقىن.
20 – ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمى جەمئىيەتشۇناسلار ئوتتۇرىغا قويغان ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن كۆپلىگەن مۇنازىرە ۋە تەنقىدلەر نەتىجىسىدە ناھايىتى كەڭ دائىرىدە غۇلغۇلا قوزغىغان سېكۇلەرلىشىشنىڭ بىر قانچە تۈرلۈك ئىزاھاتى بار. يەنى « دۇنيانىڭ مەسىلىلىرىنى ئىنسان ئەقلى ۋە تەجرىبىسىگە ئاساسەن ھەل قىلىش »، « دىن قاتارلىق تىلسىملاردىن يىراقلىشىپ ئەقىلگە يۈزلىنىش »، « ئىجتىمائىي، قانۇنى ۋە سىياسى ساھەگە دىننىڭ ئارلىشىشىنى چەكلەش » دېگەندەك ئىزاھاتلار بېرىلمەكتە ۋە نەتىجىدە « سېكۇلەر » ئۇقۇمى ئارقىلىق دىنىيلىقنىڭ زىت قۇتۇپى ئىپادىلەنمەكتە. دۇنيانىڭ بارغانسېرى سېكۇلەرلىشىدىغانلىقى ھەققىدە قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويغانلارنىڭ ئەكسىچە، زامانىۋى دەۋردىمۇ دىن كۈچىنى يوقاتماستىن شەخس ۋە جەمئىيەت ھاياتىدا تەسىرىنى كۆرسىتىپ كەلمەكتە. بۇ ناھايىتى چوڭ دەتالاش بولغانلىقتىن ۋە بۇ يەردە تىلغا ئېلىۋاتقان مەسىلە سېكۇلەرلىشىش نەزىرىيەسى ئەتراپىدا شەكىللەنگەن دەتالاشلار ۋە غەرب دۇنياسى باشتىن ئۆتكۈزگەن قەدەم باسقۇچلار ئەمەس. ئۈستىدە توختالماقچى بولغان مەسىلە، بۇ ئۆزگۈرۈشلەرنىڭ مۇسۇلمان جەمئىيەتلەردىكى تەسىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش ئېقىمىغا قانچىلىك ۋە قانداق كىرىپ قالغانلىقى ھەققىدە بولىدۇ.
سېكۇلەرلىشىش، غەربتە چىركاۋغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان چۈشەنچە بولۇپ، چىركاۋنىڭ جەمئىيەتتىكى نوپۇزىغا، بىلىمگە قارشى تۇرىشىغا، سىياسەتكە قول تىقىشىغا ۋە ئۆز مەنپەئەتىنى ھەممىدىن ئۈستۈن تۇتىدىغان پوزىتسىيەسىگە قارشى ئىدى. غەربتە بۇ قارشى ئىنكاس ۋە ئىزدىنىشنىڭ شەكىللىنىشى ئۇزۇن باسقۇچىنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بولۇپ، بۇ قارشى ئىنكاسنىڭ ئارقىسىدا ناھايىتى كۆپ سەۋەپ بار ئىدى. لېكىن بۇ خىل ئاممىۋى ھەرىكەتلەر كۆپىنچە باشتا مۆلچەرلەنگەن نۇقتىدا تۇرمايدۇ ۋە ئۆزى بەلگىلىگەن يۆنىلىشىتە بىر مەزگىل داۋاملىشىدۇ. چۈنكى « دىن ۋە سىياسەتنىڭ بىر – بىرىدىن ئايرىلىشى » نەزەرىيەسى بىلەن باشلانغان ھەرىكەت ئاخىرىدا دىن بىلەن قانۇن، ھەتتا ئەخلاق بىلەن قانۇن بىر – بىرىدىن ئايرىلغان ۋاقىتتا سەل قارىغىلى بولمايدىغان مەسىلە كېلىپ چىقىدۇ. چۈنكى ئەخلاق بىزگە باشقىلار تەرىپىدىن تەۋسىيە قىلىنغان نەرسە ئەمەس، ئەكسىچە ئۆزىمىزنىڭ تەبىئىتىدە بار بولغان، بىزنىڭ ئىنسان بولۇشىمىزنىڭ خېمىرىدا مەۋجۇت بولغان ئاساسلىق قەدرىيەتتۇر. ئەخلاق، ئۆزىمىزنىڭ تەبىئىتى بولۇپ، ئەسلىمىزدۇر. ئەخلاقنى پەقەت كىشىنىڭ شەخسى تاللىشى دەپ قاراپ ئىجتىمائىي ساھەنىڭ سىرتىدا، سىياسەتنىڭ، دىننىڭ، قانۇننىڭ سىرتىدا دەپ قارىيالمايمىز. ئەخلاقتىن مەھرۇم ھەر قانداق نەرسە ئىچى بوش ۋە ئالدامچى قانۇن – پرىنسىپلاردىن ئىبارەتتۇر، خالاس. تىجارەتتە، سىياسەتتە، مائارىپتا، ئائىلە ھاياتىدا، دىندارلىقتا ئەخلاقنى يوقۇتۇپ قويساق، كۆز ئالدىمىزدا روھسىز ئىسكىلىتتىن باشقا نەرسە قالمايدۇ.