ئىستراتېگىيەلىك شاھمات ۋە نازۇك تەڭپۇڭلۇقلار: خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئۇرۇنۇشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ئەتراپىدىكى بۇ گېئوپولىتىكىلىق بېسىمغا جاۋابەن، رۇسىيە بىلەن بولغان «ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق» ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بولدى. بۇ ھەمكارلىق، بولۇپمۇ ھەربىي ساھەدە گەۋدىلەنمەكتە. ئىككى دۆلەت دېڭىز ئارمىيەسى ئارىسىدا 2012-يىلى باشلانغان «دېڭىز بىرلەشمە » (Joint Sea) مانېۋىرلىرى، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن «ئۇرۇش ھالىتىدىن باشقا ھەربىي ھەرىكەتلەر» (MOOTW) دىن ھالقىپ، ھاۋا مۇداپىئەسى، سۇ ئاستى پاراخوتىغا قارشى ئۇرۇش ۋە ئارالنى ئىگىلەش قاتارلىق تېخىمۇ ئەنئەنىۋى «ئۇرۇش ھەرىكەتلىرى» (war-fighting operations) غا مەركەزلەشتى [28-بەت]. مانېۋىرلارنىڭ ئاق دېڭىز ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى قاتارلىق گېئوپولىتىكىلىق جەھەتتىن سەزگۈر رايونلاردا ئېلىپ بېرىلىشى، بۇ ھەمكارلىقنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا قارشى ئىستراتېگىيەلىك بىر پوپوزا قىلىشنىمۇ  ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ھەربىي ھەمكارلىق، 2019-يىلدىن باشلاپ قەرەللىك ھالغا كەلگەن بىرلەشمە ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلان چارلاشلىرى ۋە بىرلەشمە دېڭىز چارلاشلىرى بىلەن تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن بىر سەۋىيەگە كۆتۈرۈلدى [30-بەت]. بۇ چارلاشلارنىڭ جۇغراپىيەلىك دائىرىسى ۋە ۋاقتى بارغانسېرى كېڭىيىپ، ياپونىيە دېڭىزى ۋە شەرقىي خىتاي دېڭىزىنىڭ سىرتىغا ھالقىپ، غەربىي تىنچ ئوكيانغا ۋە ھەتتا ئالياسكا دېڭىز تەۋەلىكىگىچە ئۇزارماقتا. دوكلات، بۇ بىرلەشمە ھەرىكەتلەر، خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش، ھەربىي ئىقتىدارىنى سىناش ۋە تاشقى دۇنياغا قەتئىي ئىرادىسىنى نامايان قىلىش مەقسىتىنى بىلدۈرىدۇ [31-بەت].
«ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق»نىڭ ئاسسىممېترىك ماھىيىتى
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ باپنىڭ ئەڭ جانلىق نۇقتىسى، بۇ ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنىڭ «ئاسسىممېترىك» ماھىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇر. بىرىنچىدىن، ھەربىي-تېخنىكىلىق ھەمكارلىقنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئاساسلىقى رۇسىيە. موسكۋا، خىتايغا S-400 ۋە Su-35 قاتارلىق ئىلغار تېخنىكىلىق قورال سىستېمىلىرىنى تەمىنلەش بىلەن بىرگە، باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىدىن بالدۇر ئاگاھلاندۇرۇش سىستېمىسى قۇرۇشقا ياردەم قىلىش قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك دەرىجىدىكى ياردەملەرنى سۇندى [34-بەت]. بۇنىڭغا قارىتا، خىتاينىڭ رۇسىيەگە قىلغان ياردىمى، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى باشلانغاندىن كېيىن ئىقتىسادىي ساھەگە تېخىمۇ كۆپ مەركەزلەشتى. خىتاينىڭ رۇسىيەگە قىلغان ئېكسپورتى ئېشىپ، غەرب ئېمبارگولىرىنىڭ ئۇكرائىناغا بولغان تەسىرىنى مەلۇم دەرىجىدە يېنىكلەتتى، ئەمما بېيجىڭ، رۇسىيەنىڭ ياۋروپادىكى ھەربىي نىشانلىرىغا بىۋاسىتە تۆھپە قوشىدىغان ھەربىي ھەمكارلىقتىن ئۆزىنى قاچۇرماقتا [35-بەت].
ئىككىنچىدىن، ھەمكارلىقنىڭ جۇغراپىيەلىك مەركىزىمۇ ئاسسىممېترىك. رۇسىيە، خىتاينىڭ ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى (بولۇپمۇ تەيۋەن ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى) ھەربىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى قوللاۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاي، رۇسىيەنىڭ ياۋروپادىكى ئۇرۇشىغا بىۋاسىتە ئارىلىشىشتىن يىراق تۇرماقتا. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ بىر تەرەپتىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ زومىگەرلىكىگە قارشى رۇسىيە بىلەن تەڭپۇڭلۇق قۇرۇشقا تىرىشىۋاتقاندا، يەنە بىر تەرەپتىن غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ قويۇشتىن ۋە رۇسىيەنىڭ «ۋەيران قىلغۇچى ئاكتىيور» ئوبرازى بىلەن باغلىنىشلىق تەسىر بېرىپ قويۇشتىن ساقلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئاسسىممېترىكلىك، ئىككى دۆلەتنىڭ خەلقئارا سىستېمىغا تۇتقان پوزىتسىيەسىدىكى تۈپ پەرقلىنىشتىن كېلىپ چىقماقتا: خىتاي، ھازىرقى سىستېمىنى ئۆز پايدىسىغا قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتقان بىر «سىستېما تىزگىنىكى» بولسا، رۇسىيە، سىستېمىنى تۈپتىن تەۋرىتىۋاتقان «ۋەيران قىلغۇچى بىر ئاكتىيور» ئورنىدا تۇرماقتا [38-بەت].
يېڭى رۇسىيە-شىمالىي كورېيە مۇناسىۋىتى ۋە خىتاي ئۈچۈن نامەلۇملۇق
بۇ باب ئاخىرىدا، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيە ئارىسىدا 2023-يىلدىن باشلاپ كۈچىيىۋاتقان يېقىنلىشىشنىڭ خىتاي ئۈچۈن ياراتقان يېڭى ئېنىقسىزلىقىغا دىققەتنى ئاغدۇرىدۇ. 2024-يىلى 6-ئايدا ئىمزالانغان ۋە ئەمەلىيەتتە بىر ھەربىي ئىتتىپاق خاراكتېرىنى ئالغان «ئەتراپلىق ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق كېلىشىمى»، خىتاينىڭ شەرقىي شىمالىي ئاسىيادىكى ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە [36-بەت]. خىتاي مۇتەخەسسىسلىرى، بۇ يېقىنلىشىشنىڭ ئامېرىكا-ياپونىيە-جەنۇبىي كورېيە ئۈچ تەرەپلىك ھەمكارلىقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىشى ۋە رايوندا بىر «گۇرۇھلۇق توقۇنۇش»نى قوزغىشى مۇمكىنلىكىدىن ئەندىشە قىلماقتا. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ كورېيە يېرىم ئارىلىنى يادرو قوراللىرىدىن خالىيلاشتۇرۇش يۆنىلىشىدىكى تۈپ سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرۇشىنىمۇ قىيىنلاشتۇرماقتا [37-بەت]. خىتاي، بىر تەرەپتە رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيە، يەنە بىر تەرەپتە ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئارىسىدا نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇق قۇرۇشقا تىرىشماقتا، ئەمما بۇ تەڭپۇڭلۇق نۇقتىسىنى تېپىشنىڭ بارغانسېرى قىيىنلىشىۋاتقانلىقى كۆرۈلمەكتە.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ باب خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ تەشەببۇسكار بىر يەرشارىۋى تەسەۋۋۇر بىلەن ئىنكاسچان بىر رايونلۇق خەۋپسىزلىك ۋەزىيىتى ئارىسىدا قىسىلىپ قالغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. رۇسىيە بىلەن قۇرۇلغان «ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق» بۇ ۋەزىيەتنى باشقۇرۇشتىكى ھالقىلىق بىر ۋاسىتە بولسىمۇ، مۇناسىۋەتنىڭ ئاسسىممېترىك ماھىيىتى ۋە رۇسىيەنىڭ شىمالىي كورېيە بىلەن قۇرغان يېڭى ئىتتىپاقى، بېيجىڭ ئۈچۈن ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ۋە مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى ئامىللارنى ياراتماقتا [39-بەت].
2-باب: رۇسىيەنىڭ ئۇرۇشى ۋە خەلقئارا قائىدىلەر: خىتاي ۋە شىمالىي كورېيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرگە دائىر ئەندىشىلەر