ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«مەنبە (ئاساسلىنىدىغان) تىل» ئاتالغۇسىنىڭ نېمىسچىدىكى تەرجىمىسى بولغان «Ursprache» سۆزلۈكى، نېمىسچە Wahrig (1980:3917) لۇغىتىدە: «بىر قانچە تىلنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى مۇجەسسەملەنگەن قەدىمى تىل» دەپ ئىزاھلانغان. «ئانا تىل» ئاتالغۇسىنىڭ نېمىسچىدىكى تەرجىمىسى بولغان «Hauptsprache» سۆزلۈكىنىڭ Wikiلۇغىتىدىكى (http://de.wiktionary.org/wiki/ Hauptsprache) ئېنىقلىمىسى بولسا: «1) قەدىمى تىل چۈشەنچىسىگە ئاساسەن، ئۆزىدىن يېڭى تىللار كېلىپ چىققان، تۈرلەنگەن مۇھىم تىللاردىن بىرى. 2) كۆپ تىللىق بىر مۇھىتتا ئالاھىدە مۇھىم بولغان، ئالدىنقى ئورۇندىكى تىل. 3) كۆپ تىللىق بىر كىشى ئويلىرىنى، ئۆزىنى ئىپادە قىلىدىغان تىل. بۇ يەردىكى 2. ۋە 3. ماددىلاردا بېرىلگەن ئېنىقلىمىلار بىز تىلغا ئېلىۋاتقان «ئىككىنچى تىل» ئاتالغۇسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. يەنە Wiki لۇغىتىدە Muttersprache) (http://de.wiktionary.org/wiki/، ئىككىنچى تىل بىر كىشى ئانا تىلىنىڭ يېنىدا ئانا تىلى بىلەن بىللە ئىشلىتەلەيدىغان تىلىدۇر. ئىككىنچى تىل چەت ئەل تىلى ئۇقۇمىدىن پەرقلىقتۇر. ئىككىنچى تىل كۈندىلىك تۇرمۇش ئۈچۈن كېرەكلىك بىر تىل بولسا، ئىككىنچى تىلى ئىشلىتىۋاتقان كىشى دۆلىتىنىڭ تىلىنىمۇ ئىشلەتسە، ۋە ئائىلە ئەزالىرىدىن بەزىلىرى بۇ تىلنى ئىشلىتىدىغان بولسا ئاندىن ئىككىنچى تىل شەرتىگە توشقان بولىدۇ. بولمىسا بۇ بىر چەت ئەل تىلى بولۇپ قالىدۇ، دېيىلىدۇ. Klein (1984:31) ئىككىنچى تىلنى، بىرىنچى تىلدىن كېيىن ياكى بىرىنچى تىلنىڭ يېنىدا ئالاقە ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان، ياشىغان ئىجتىمائىي مۇھىتتا ئىگىلىگەن ۋە بۇ مۇھىتتا ھەقىقەتەن سۆزلىشىدىغان تىل دەپ ئىزاھلىغان. İleri (2007:578)، (2007) Bausch/Christ/Krumm ئۈچىنىڭ «چەت ئەل تىلى ئۆگىتىش قوللانمىسى» غا (Handbuch Fremdsprachenunterricht) كىرگۈزۈلگەن تۈركچە (Türkisch) تېمىلىق ماقالىسىدە، گېرمانىيەدە ياشايدىغان تۈرك جامائىتىنىڭ بىرىنچى تىلى يەنى ئانا تىلىنىڭ تۈركچە، ئىككىنچى تىلىنىڭ نېمىسچە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ يەردە ئىككىنچى تىل بىلەن چەت ئەل تىلى ئارىسىدا ئىنتايىن ئىنچىكە بىر پەرق بارلىقىنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈش لازىم. ئىنسانلار ئىككى خىل تىل ئىشلىتىدىغان بىر رايوندا، ھەر ئىككى تىل كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئاكتىپ رەۋىشتە ئالاقە ۋاسىتىسى بولۇپ ئىشلىتىلسە، ئۇ رايون ئۈچۈن بىرىنچى، ئىككىنچى تىل ئاتالغۇسى ئىشلىتىلىدۇ، بىرىنچى تىل ئانا تىلى بولسا، ئىككىنچى تىل دۆلەتنىڭ ئورتاق تىلى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئەھۋالدا چەت ئەل تىلى دېيىلمەيدۇ. بۇ خىل ئەھۋال ئۈچۈن تۈركچە بىلەن ئەرەبچە بىللە ئىشلىتىلىدىغان ئادانا، خاتاي، غازىئانتەپ، شانلىئۇرفا، ماردىن ۋە سىئىرت ۋىلايەتلىرىنى مىسال ئالالايمىز. كوردچە ۋە تۈركچە تەڭ ئىشلىتىلىدىغان شەرقىي ۋە شەرقىي جەنۇبى رايونلاردىكى كۆپلىگەن ۋىلايەتلەرمۇ مىسال بولالايدۇ. يەنە گىرېتسىيە، بۇلغارىيە ۋە گېرمانىيەدە ياشايدىغان، ئۇ دۆلەتلەرنىڭ گىراژدانى بولۇپ كەتكەن تۈركلەرمۇ ھەم تۈركچە ھەم شۇ دۆلەت تىلىنى تەڭ ئىشلىتىدۇ. بۇ كىشىلەرنىڭ ئۆز ئانا تىلىدىن باشقا، ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ تىلى بولغان ئىككىنچى تىللىرى بار. بۇ مىساللارنىڭ ئارىسىدا كوردچىنىڭ ئەھۋالى يەنى كورد نەسەبلىك تۈركىيە پۇقرالىرىنىڭ ئەھۋالى باشقىلىرىدىن سەل پەرقلىق. بۇ بىر سىياسىي پەرق ھېسابلىنىدۇ. دۇنيادا ياكى رايونىمىزدا كوردچە ئىشلىتىلىدىغان ئايرىم بىر دۆلەت بولمىغانلىقى ئۈچۈن باشقا دۆلەتلەردە بۇ تىلنى ئۆگىنىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلمىغان. كوردلار تۈركىيە، ئىران، ئىراق ۋە سۇرىيە چېگراسى كېسىشكەن رايونلاردا ياشايدىغان ( مۇشۇنداق دېيىلسىمۇ، تۈركىيەدە ئەھۋالى باشقىلىرىدىن پەرقلىق، چۈنكى تۈركىيەنىڭ باشقا رايون ۋە شەھەرلىرىدىمۇ راھەت ياشىيالايدۇ.)، ئۆزلىرى ياشاۋاتقان ۋە گىراژدانى ھېسابلىنىدىغان دۆلەتلەرنىڭ تىلىنى ئىشلىتىدىغان بىر مىللەتتۇر. بۇنى ئوتتۇرىغا قويۇشىمىزدىكى سەۋەب، كوردچىنىڭ دۇنياۋى بىر تىل بولماستىن ئاز سانلىق مىللەت تىلى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش ئۈچۈندۇر. بۇ يەردە يەنە بىر نۇقتىنى دەپ ئۆتۈش لازىم، بىرىنچى تىلى يەنى ئانا تىلى كوردچە ياكى ئانا تىلى ئەرەبچە بولغان تۈركىيە گىراژدانلىرى ئارىسىدا ئەرەبچە بىلىش تېخىمۇ پايدىلىقتۇر، ئەرەبچە دۇنياۋى تىل ھېسابلانغانلىقى ئۈچۈن تۈركىيەدە چەت ئەل تىلى ھېسابلىنىپ قوبۇل قىلىنىدۇ. شۇڭلاشقا كورد نەسەبلىك بىر گىراژداننىڭ چەت ئەل تىلى بىلىدۇ دەپ قوبۇل قىلىنىشى ئۈچۈن ئۈچىنچى بىر تىل ئۆگىنىشى لازىم. بۇ تېما ئۈستىدە ئىككى تىللىق ۋە چەت ئەل تىلى ئاتالغۇلىرىنى ئىزاھلىغۇچە تېخىمۇ تەپسىلىي توختىلىمىز.