«سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى چوڭ ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئالتە يول ۋە ئۇنىڭ يۈز بەرمەسلىك ئېھتىماللىقى» ناملىق ماقالىنىڭ خۇلاسىسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچىدىن، رەھبەرلەر باشقا دۆلەتلەرگە ئېغىر زىيان سالغان ھادىسىلەردىن كېيىن جىددىيلىكنى پەسەيتىش يوللىرىنى تاپالماسلىقى كېرەك. رەھبەرلەرنىڭ تاسادىپىي ئۇرۇشقا كىرىپ قېلىشى ھەققىدە تارىخىي دەلىللەر ئاز، بۇنىڭ بىر قىسمى ئۇلارنىڭ ئۇرۇش مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كەلمىگەندە كرىزىسلارنى پەسەيتىشتە ئومۇمەن ئۈنۈملۈك بولغانلىقىدىندۇر [Lin-Greenberg 2024]. مەسىلەن، ئىران-ئىراق ئۇرۇشى مەزگىلىدە، بىر ئىراق ئايروپىلانى USS Stark  ناملىق ئامېرىكا ھەربىي كېمىسىگە ھۇجۇم قىلىپ، 37 دېڭىزچىنى ئۆلتۈرگەن، ئۇ بۇ ھەربىي كېمىنى ئىراننىڭ نېفىت توشۇغۇچى كېمىسى دەپ خاتا ئويلىغان[Crist 2012]. ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىشىغا قارىماي، ھەر ئىككى تەرەپ ۋەزىيەتنى پەسەيتىشنى قولغا كەلتۈرگەن.
ئالتىنچى پەرەز: سۈنئىي ئەقىل رەھبەرلەرنىڭ تەدبىر بەلگىلىشىگە تەسىر كۆرسىتىپ، توقۇنۇش خەۋپىنى ئاشۇرامدۇ؟
ئاخىرىدا، سۈنئىي ئەقىل ئۆز ھەرىكىتى بىلەن بىۋاسىتە ئۇرۇش قوزغاشنىڭ ئورنىغا، ئىنسان رەھبەرلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەدبىر بەلگىلىشىگە ۋاسىتىلىك ھالدا توقۇنۇشقا ئېلىپ بارىدىغان شەكىلدە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. ئاخبارات ئۇچۇرلىرى ۋە تەدبىر قوللاش قوراللىرى ئۈچۈن سۈنئىي ئەقىلگە كۆپ تايىنىدىغان رەھبەرلەر، سۈنئىي ئەقىلنىڭ خاتا چۈشەنچىلەرنى كۈچەيتىشى ۋە تۇراقسىزلىقنى ئوزۇقلاندۇرۇشى ئۈچۈن بىر يول يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن. بۇ، ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ئەڭ ئەندىشىلىك ۋە رېئال خەۋپ ھېسابلىنىدۇ.
بۇ يولنىڭ ئۇرۇشقا ئېلىپ بېرىشى ئۈچۈن كېرەكلىك ئەڭ مۇھىم شەرت شۇكى، سۈنئىي ئەقىل تاجاۋۇزچىلىق ياكى خاتا ھېسابلاشنى تېخىمۇ مۇمكىن قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك باھا ياكى مەسلىھەتلەرنى بېرىشى كېرەك. ئىلغار سۈنئىي ئەقىل ۋاكالەتچىلىرىنىڭ ئىنسانلارغا قارىغاندا توقۇنۇشقا تۈپتىن كۈچلۈكرەك مايىللىقى بار دەپ قاراشقا ھېچقانداق ئاساس يوق. ئەمما بۇ قوللاش قوراللىرى «ھالۇسىناتسىيە» (توقۇلما ئۇچۇر)نىڭ تەسىرىگە ئۇچراش ئارقىلىق خاتا چۈشەنچىلەرگە ۋاسىتىسىز ھەسسە قوشۇشى مۇمكىن. يەنى، چوڭ تىل مودېلى مەۋجۇت بولمىغان ئەندىزىلەرنى ھېس قىلغاندا، مەنىسىز ياكى توقۇلما نەتىجىلەرنى چىقىرىشى مۇمكىن.
بۇ قوللاش قوراللىرى يەنە بىر ۋەزىيەت ياكى رەقىبىنىڭ ھەرىكىتى ھەققىدە خاتا يەكۈن چىقىرىپ، خاتا چۈشەنچىلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن. رەھبەرلەر «ئاپتوماتلاشتۇرۇش بېسىمى» (automation bias) نى نامايان قىلىپ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ چىقارغان نەتىجىلىرىگە ھەددىدىن زىيادە ئىشىنىپ، ئۇلارنىڭ ئەسلىدىكى ئوبيېكتىپلىقى ياكى توغرىلىقىنى پەرەز قىلىشى مۇمكىن، ھالبۇكى ئۇلار ئوخشاش ئۇچۇرنى بىر ئىنسان مەسلىھەتچىدىن ئالغان بولسا گۇمان بىلەن قارىغان بولاتتى. ئىنسانلار سۈنئىي ئەقىلنىڭ بىر تەرەپلىمىلىكى ۋە خاتالىقلىرىنىڭ ئۆزلىرىنى تېخىمۇ قاتتىق سىياسەتلەرنى يولغا قويۇشقا ياكى تېخىمۇ چوڭ خەتەرلەرگە تەۋەككۈل قىلىشقا ۋاسىتىسىز ئىلھاملاندۇرۇشى مۇمكىنلىكىنى تولۇق ئويلانماسلىقى مۇمكىن [O’Hanlon 2025]. بۇ، توسۇشنىڭ مەركىزىدىكى رەقىبنىڭ پىلانى ۋە نىيىتى، مەلۇم ھەرىكەتلەرگە قارشى ئۆچ ئېلىش ياكى ۋەزىيەتنى كەسكىنلەشتۈرۈش ئېھتىماللىقى، ۋە ئۇرۇشتىكى غەلىبە قىلىش ئېھتىماللىقى قاتارلىق مۇھىم ئامىللارغا مۇناسىۋەتلىك بىر قاتار مۇھىم پەرەزلەر ھەققىدە ئورۇنسىز ئىشەنچكە ئېلىپ بېرىشى مۇمكىن.
ئۇنىڭدىن باشقا، سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى قەستەن ياكى بىخەستەلىكتىن رەھبەرنىڭ ھازىرقى بىر تەرەپلىمە قاراشلىرىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن لايىھەلىنىشى مۇمكىن. مەسىلەن، خىتاينىڭ DeepSeek مودېلى ھەققىدىكى تەتقىقاتلار ئۇنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى مۇزاكىرە قىلغاندا، جەڭگىۋار ۋە ۋەزىيەتنى كەسكىنلەشتۈرۈش مايىللىقىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى بايقىغان [Reynolds, Jensen, and Atalan 2025]. 2022-يىلى رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزىدىن ئىلگىرىكى رۇسىيەدىكى ياكى 2003-يىلى ئامېرىكىنىڭ ئىراققا تاجاۋۇز قىلىشىدىن ئىلگىرىكى ئامېرىكادىكىگە ئوخشاش بىر سۈنئىي ئەقىل كۈچەيتكەن «ئەكس سادا كامېراسى» نى تەسەۋۋۇر قىلىش تەس ئەمەس. بۇ خىل ئەھۋالدا، سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسى رەھبەرنىڭ پۇرسەت دېرىزىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ئۇنى ئۈنۈملۈك ئىشلىتىش مۇمكىنلىكى ھەققىدىكى ئالدىنقى قارىشىنى دەلىللەيدۇ، گەرچە بۇنداق باھالاشلار رېئاللىقتا قوللىنىلمىسىمۇ [Mazarr 2019].
خۇلاسە ۋە تەدبىرلەر
بۇ ئالتە پەرەزنى بىرلىكتە باھالاش شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئاپەت خاراكتېرلىك كەلگۈسى تەسەۋۋۇرلىرى سۈنئىي ئەقىلنىڭ يېڭى بىر خەلقئارا توقۇنۇش دولقۇنىنى قوزغاش خەۋپىنى مۇبالىغە قىلىۋەتكەن. ئۇرۇش قوزغاش قارارى تۈپتىن تېخنىكىغا ئەمەس، بەلكى سىياسەتكە باغلىق [Lieber 2005]. سۈنئىي ئەقىلگە ئوخشاش يېڭى تېخنىكىلار ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي يوللار ئارقىلىق سىياسىي تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ؛ ئەمما ئۇلارنىڭ تەسىرى سۈنئىي ئەقىل بولمىغان ئەھۋالدا كۆپىنچە چەكلەشنى ئىلھاملاندۇرىدىغان، ئەمما بەزىدە دۆلەتلەرنى ئۇرۇشقا ئىتتىرىدىغان باشقا بىر قاتار رىغبەتلەندۈرگۈچى ئامىللار ۋە ئامىللار بىلەن رىقابەتلىشىدۇ. سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ «ئۇرۇشقا بارىدىغان يولى» دا رول ئوينىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇنىڭ ھەل قىلغۇچ سەۋەبچى ئامىل بولۇش ئېھتىماللىقى تۆۋەن.
ئاپتورلار ھۆكۈمەتلەرنىڭ سۈنئىي ئەقىل خەۋپلىرىنىڭ كۆپىنچىسىنى ئاقىلانە سىياسەت بىلەن باشقۇرالايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. تەتقىقاتچىلار ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئىككى چوڭ رىقابەتكە ئالاھىدە دىققەت قىلىشى كېرەك: سۈنئىي ئەقىلنىڭ كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدا تۇراقسىزلاشتۇرغۇچى ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش خەۋپى ۋە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھۆكۈمىنى بۇرمىلاش خەۋپى. ھەربىي تەڭپۇڭلۇقتىكى ئۆزگىرىشلەرنىڭ تەدبىر بەلگىلىگۈچىلەرگە ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىش ئىقتىدارى ھەققىدە يېڭىدىن ياكى مۇبالىغىلەشتۈرۈلگەن ئىشەنچ بېرىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن، ھۆكۈمەتلەر ئالدى بىلەن تېخنىكىلىق جەھەتتىن كۈتۈلمىگەن ئەھۋالغا ئۇچراشتىن ساقلىنىشى كېرەك.