ئامېرىكىنىڭ مۆلچەردىكىدىن تېز چېكىنىشى نېمە ئۈچۈن خىتايدا ئەندىشە قوزغايدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورى: ھېمانت ئادلاكا  HEMANT ADLAKHA
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكا ۋە غەربتە، ئامېرىكىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە ئارقىدا قېلىۋاتقانلىقىدەك بىر ھېسسىيات كۈچىيىۋاتىدۇ. لېكىن، خىتايدىكى ئەڭ چوڭ ئەندىشە بولسا، ئامېرىكىنىڭ مۆلچەردىكىدىن كۆپ تېز چېكىنىۋاتقانلىقىدۇر.
بۇ يىل 4-ئايدا ئادەتتىن تاشقىرى بىر ئىش يۈز بەردى. ۋاشىنگتونغا جايلاشقان، ئامېرىكىنىڭ تاشقى ئىشلار ئىستراتېگىيەسى تەتقىقاتىدىكى نوپۇزلۇق مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارالىق تەتقىقات مەركىزى  – 8(CSIS)ئاپرېل تور بېكىتىدە ئېلان قىلغان بىر ماقالىدە «ئافرىقا رەھبەرلىرى بىرىكس (BRICS) دۆلەتلىرىنى قۇچاقلىشى كېرەك» دەپ تەكلىپ بەردى. CSIS نىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىگە بۇنداق تەكلىپ بېرىشىگە ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ 2-ئاپرېل ئېلان قىلغان قارارىدا 53 ئافرىقا دۆلىتىنى ئامېرىكىدىن «پايدىلىنىۋاتىدۇ» دېگەن باھانە بىلەن %50 دىن ئارتۇق تاموژنا بېجى يۈكلىگەنلىكى سەۋەب بولغان. بۇ دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى دۇنيادىكى ئەڭ نامرات دۆلەتلەر قاتارىغا كىرىدۇ. بۇ ئىشنىڭ «ئەجەبلىنەرلىك» يېرى شۇكى، CSIS ئادەتتىكى بىر تەتقىقات مەركىزى ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا پارلامېنتى تەرىپىدىن ئامېرىكا ئىستراتېگىيەسىنى ياخشىلاش ئۈچۈن دائىم تەكلىپ-پىكىر بېرىشكە چاقىرىلىدىغان ئالاھىدە ئورۇنغا ئىگە.
مەسىلەن: دۇنيادىكى ئەڭ نامرات ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ بىرى بولغان لېسوتونى ئالساق، ئۇنىڭ 2.3 مىليون نوپۇسىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى نامراتلىق سىزىقىدىن تۆۋەن ياشايدۇ. بىر تاراتقۇ خەۋىرىدە ترامپنىڭ تاموژنا بېجىنىڭ لېسوتودىكى 52،000 خىزمەت ئورنىغا تەسىر يەتكۈزۈشى مۇمكىنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. خەۋەردە يەنە لېسوتونىڭ 2019-يىلى خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىغا قاتناشقانلىقى ئۈچۈن جازالانغان بولۇشى مۇمكىنلىكى چۈشەندۈرۈلگەن. ئېسىڭىزدە بولسۇنكى، ئامېرىكىنىڭ ئاساسلىق تاراتقۇلىرى ۋە نۇرغۇنلىغان نوپۇزلۇق تەتقىقات مەركەزلىرى ئافرىقىنىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» تەشەببۇسىغا كۈنسېرى كۆپ قاتنىشىشى خىتاينىڭ ئافرىقىدا گېئوپولىتىك مەنپەئەتكە ئېرىشىشى ئۈچۈن ئىقتىسادىي پىشاڭ بىلەن تەمىنلەۋاتىدۇ دەپ قاراپ كەلگەن. ئەمما، خەۋەر قىلىنىشىچە، 2024-يىلى ئامېرىكىنىڭ لېسوتودىن ئىمپورت قىلغان مال سوممىسى 237.3 مىليون دوللار بولغان، خىتاينىڭ ئىمپورتى بولسا ئاران 30 مىليون دوللار ئەتراپىدا بولغان.
«نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى» نىڭ 1-ئاۋغۇستتىكى «ترامپنىڭ ئەڭ يۇقىرى تاموژنا بېجى تەھدىتى بىر ئافرىقا دۆلىتىنى قانداق قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى؟» سەرلەۋھىلىك خەۋىرى، بىر خىتايلىق ئالىمنىڭ 4-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئېيتقان سۆزىنى ئويلىمىغان يەردىن قوللىغان بولدى: «ئامېرىكا چېكىنگەنسېرى، خىتاينىڭ لېسوتودىكى سودا تەسىرى يەتتە ھەسسە كېڭىيىشى مۇمكىن. قىزىقارلىق يېرى، بۇ پۇرسەتنى بەلكىم خىتاينىڭ ئۆزىمۇ ئويلاپ باقمىغاندۇ». ئامېرىكا ئۈچۈن ئەندىشىلىك بولغىنى، خىتاي ئۈچۈن بۇ «ئويلىمىغان» پۇرسەتنى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئامېرىكىنىڭ ئۆزىنىڭ يارىتىپ بېرىۋاتقانلىقىدۇر. يېقىنقى ئايلاردا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش سەرلەۋھىلەرنىڭ تاراتقۇلاردا كۆپلەپ كۆرۈلۈشىمۇ تەساددىپىي ئەمەس. «ئەلجەزىرە» تېلېۋىزىيەسى 7-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا Pew تەتقىقات مەركىزىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، ترامپنىڭ سىياسەتلىرى تۈپەيلىدىن ئامېرىكىنىڭ خىتايغا ئورۇن بوشىتىپ بېرىۋاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان بىر ئوبزور ئېلان قىلدى.
«خىتاينى قولدىن بېرىپ قويۇش»
مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، 1949-يىلى ئۆكتەبىردە ماۋ زېدۇڭنىڭ بېيجىڭدا كوممۇنىستىك ھاكىمىيەت قۇرغانلىقىنى جاكارلىغانلىقىنى ئاڭلىغاندا ئامېرىكا ھاكىمىيىتىدە پەيدا بولغان ھەيران قېلىش، بۈگۈنكى كۈندە ۋاشىنگتوندىكى ئامېرىكا سىياسىي سەرخىللىرى ئارىسىدا قايتىدىن باشتىن كەچۈرۈلمەكتە. پەرقى شۇكى، ئەينى ۋاقىتتىكى ھەيران قېلىش ئامېرىكىنىڭ خىتاينى كوممۇنىزمغا تارتقۇزۇپ قويغانلىقىدىن كېلىپ چىققان بولسا، ھازىرقى ھەيران قېلىش ئامېرىكىنىڭ (كوممۇنىست) خىتايغا ئۇتتۇرۇۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىشتىن كېلىپ چىقماقتا. ئەمما ئورتاق بولغان نۇقتا شۇكى، ھەر ئىككى ئەھۋالدا كوممۇنىست خىتايدىن قورقۇش ئامېرىكىنىڭ ئاسىياغا قاراتقان ئومۇمىي سىياسىتىنى ۋە بولۇپمۇ خىتاي سىياسىتىنى شەكىللەندۈرۈش ۋە تۈزۈشتە ھالقىلىق ئامىلغا ئايلانغان.
يۇقىرىقى ئارقا كۆرۈنۈشتە، ئامېرىكا دۆلەت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ سابىق خىتاي ئىشلىرى دىرېكتورى رايان ھاسنىڭ 2021-يىلى نەشر قىلىنغان «تېخىمۇ كۈچلۈك: رىقابەتچىل ئۆز-ئارا بېقىندىلىق دەۋرىدە ئامېرىكىنىڭ خىتاي ئىستراتېگىيەسىنى تەڭشەش» ناملىق كىتابىدا ئامېرىكىنىڭ خىتاي سىياسىتى توغرىسىدا يازغانلىرى ئەينى ۋاقىتتىكىگە ئوخشاشلا بۈگۈنمۇ ھەقىقەتتۇر: «ئامېرىكىغا ئاسىيا ئۈچۈن بىر خىتاي ئىستراتېگىيەسى ئەمەس، بەلكى خىتاي بىلەن ھېسابلىشىش ئۈچۈن بىر ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى كېرەك». بۇنىڭ سەۋەبى ئاددىي، «خىتاي بىلەن ھېسابلىشىش» 75 يىل ئىلگىرىكىگە ئوخشاشلا بۈگۈنمۇ ئامېرىكىنىڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك مەسىلىسىدۇر. ئامېرىكىدىكى بەزىلەر «خىتاينى كىم قولدى بېرىپ قويدى؟» دېگەن سوئالنىڭ بۈگۈنمۇ ھاياتىي كۈچكە ئىگە كونا سوئال ئىكەنلىكىنى ئېيتىشىدۇ. «ئامېرىكا كۆزەتكۈچىسى» ژۇرنىلى ئۆتكەن يىلى 12-ئايدىكى 100 يىللىق خاتىرە سانىنىڭ «خىتاينى كۆزىتىش» سەھىپىسىدىكى بىر ماقالىدە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ بۈگۈنكى خىرىسىغا مۇۋەپپەقىيەتلىك تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن «خىتاينى كىم قولدى بېرىپ قويدى؟» دېگەن سوئالنى ئېتىراپ قىلىش كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن.