چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدا قالغان شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى: ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە يىقىلىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياڭنىڭ مەمۇرىي سىياسىتى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ سىياسىي ھوقۇقلىرىدىن پۈتۈنلەي مەھرۇم قىلدى. مۇھىم مەمۇرىي ھوقۇقلار خىتايلارغا بېرىلىپ، يەرلىك تۈرك مۇسۇلمان خەلقىنىڭ سىياسىي ھاياتقا ئارىلىشىشى چەكلەندى. بۇ دەۋردە، خىتايدىن خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ تۈركۈملەپ ئېقىپ كىلىپ رايونغا ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىمۇ ياڭ تەرىپىدىن رىغبەتلەندۈرۈلۈپ، بۇ رايوننىڭ نوپۇس ۋە مەدەنىيەت قۇرۇلمىسىدا خىتايغا پايدىلىق ئۆزگىرىش پەيدا قىلىشنى مەقسەت قىلاتتى. ئىقتىسادىي جەھەتتىن ياڭ رايوننىڭ سودىسىنى كونترول ئاستىدا تۇتۇپ، يەرلىك خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنى تۆۋەنلەتتى.
بىراق، ياڭنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيىتى تۈرك مۇسۇلمان خەلقىنىڭ مىللىي ئېڭىنى باستۇرالمىدى. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن باشلاپ ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى، رۇسىيە ۋە ھىندىستاندىكى ئىسلامىي ۋە تۈركىي ئىسلاھات ھەرىكەتلىرىنىڭ تەسىرىدە يېڭى بىر زىيالىيلار سىنىپى مەيدانغا كەلدى[5]. بولۇپمۇ قەشقەر ۋە خوتەنگە ئوخشاش جەنۇبىي مەركەزلەر جەدىدچىلىك  (يېڭىلىقچىلىق) ئىدىيەسى ۋە زامانىۋى تۈرك مىللەتچىلىكىنىڭ بىخلىنىش مەركەزلىرىگە ئايلاندى. بۇ زىيالىيلار پەقەت خىتاينىڭ زۇلۇمىدىن قۇتۇلۇشنىلا ئەمەس، بەلكى مائارىپ، مەدەنىيەت ۋە دىندا ئىسلاھات ئېلىپ بېرىپ، زامانىۋى، مۇستەقىل بىر شەرقىي تۈركىستان دۆلىتى قۇرۇشنى ئارزۇ قىلاتتى. بۇ ئەقلىي ئويغىنىش كەلگۈسىدىكى مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسىنى شەكىللەندۈردى.
ياڭ زېڭشىننىڭ 1928-يىلى سۇيىقەست بىلەن ئۆلتۈرۈلۈشىدىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا چىققان جىن شۇرېن، ئىلگىرىكى ئەمەلدارغا قارىغاندا تېخىمۇ قابىلىيەتسىز ۋە تېخىمۇ ئىغۋاگەر بىر رەھبەر ئىدى[1]. جىننىڭ ئەڭ ھالقىلىق سىياسىي خاتالىقى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئاپتونومىيەسىنى ساقلاپ كەلگەن ، بىردىنبىر فېئودال قۇرۇلما بولغان قۇمۇل خانلىقىنى بىكار قىلىشقا ئۇرۇنۇشى بولۇپ، بۇ 1931-يىلى كەڭ كۆلەملىك قۇمۇل دىھقانلار قوزغىلىڭىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ قوزغىلاڭ خىتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى شەرقىي تۈركىستان مىقياسىدا يېيىلىدىغان چوڭ كۆلەملىك  مۇسۇلمانلار قارشىلىق ھەرىكىتىنىڭ باشلىنىشى سۈپىتىدە تارىخقا يېزىلدى.
قوزغىلاڭنىڭ مەغلۇبىيىتى  قۇمۇل قوزغىلاڭچىلىرىنى گەنسۇدىكى كۈچلۈك خىتاي مۇسۇلمانى (تۇنگان)  ئۇرۇش بېگى ما جۇڭيىڭدىن ياردەم سوراشقا مەجبۇرلىدى[1]. ما جۇڭيىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ياردەمگە كىرىشىدە،  دەسلەپتە مۇستەقىللىق تەرەپدارى تۈرك قوزغىلاڭچىلىرى بىلەن بىرلىشىپ ھەرىكەت قىلغاندەك كۆرۈنگەن بولسىمۇ، ما نىڭ ھەقىقىي مەقسىتى شەرقىي تۈركىستاندا ئۆزىنىڭ رايونلۇق ھاكىمىيىتىنى قۇرۇش ئىدى. ما نىڭ تۇنگان قوشۇنلىرى رايوننىڭ جەنۇبىغا كېڭىيىپ، ھەم جىن شۇرېننىڭ قوشۇنلىرىغا، ھەم يەرلىك تۈرك مۇسۇلمان خەلقىگە قارشى ئۇرۇش ئېلىپ بېرىپ، مىللىي ۋە دىنىي زىددىيەتلەرنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى.
جىن شۇرېننىڭ قوزغىلاڭنى باستۇرالماسلىقى ۋە ما جۇڭيىڭنىڭ كونترول قىلغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە كۈچىيىشى شەرقىي تۈركىستاندا پۈتۈنلەي قالايمىقان ۋەزىيەت پەيدا قىلدى. بۇ قالايمىقانچىلىق موسكۋا ئۈچۈن رايونغا ئوچۇق-ئاشكارا ھەربىي مۇداخىلە قىلىش ۋە شەرقىي تۈركىستاننى ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىگە ئېلىش پۇرسىتىنى ياراتتى [2]. تۇنگان تەھدىتىنىڭ كۈچىيىشى ۋە جىن شۇرېن ھاكىمىيىتىنىڭ ئامالسىز قېلىشى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ جىن شۇرېننى قوللاش قارارىنى چىقىرىشىغا ۋە قىزىل ئارمىيە قىسىملىرىنىڭ ما جۇڭيىڭنى شەرقىي تۈركىستاندىن چىقىرىۋېتىش ئۈچۈن ھەربىي ھەرىكەت باشلىشىغا سەۋەب بولدى.
3. بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋە سابىت داموللانىڭ پاجىئەسى  (1933-1934)
1933-يىلى، قۇمۇل قوزغىلىڭى پەيدا قىلغان قالايمىقانچىلىق ئىچىدە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىدا مىللىي ھەرىكەت ئەڭ كونكرېت سىياسىي شەكلىگە ئىگە بولدى. تۇنگان ۋە خىتاي كۈچلىرى پەيدا قىلغان كونترولسىز بوشلۇقتا، قەشقەردە 1933-يىلى 12-نويابىردا «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» قۇرۇلدى[1, 6]. بۇ گەۋدە پەقەت رايون خاراكتېرلىك بىر قوزغىلاڭنىلا ئەمەس، بەلكى زامانىۋى بىر مىللىي دۆلەت قۇرۇش غايىسىنىمۇ نامايان قىلاتتى.
جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە ئىدېئولوگىيەلىك رەھبىرى باش مىنىستىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن سابىت داموللا ئىدى[6]. سابىت داموللا زامانىۋى مائارىپ تەربىيەسى كۆرگەن، ئىسلاھاتچى ۋە پانتۈركىست بىر زىيالىي ئىدى. ئۇنىڭ مىسىردىكى ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئالغان تەلىم-تەربىيەسى ئۇنىڭغا پەقەت ئىسلام ئىلمىنىلا ئەمەس، بەلكى زامانىۋى دۆلەت قۇرۇلمىسى ۋە مىللەت-دۆلەت پەلسەپەسىنىمۇ ئۆگەتكەن ئىدى. ئۇنىڭ يىراقنى كۆرەرلىكى، مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى باشقا تۈرك خەلقلىرىگە ئىلھام مەنبەسى بولىدىغان، شەرىئەتنى ئاساس قىلغان، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىرگە زامانىۋى مائارىپ، ئىلىم-پەن ۋە تېخنىكىغا ئوچۇق، دېموكراتىك (مەسلىھەتكە ئاساسلانغان) بىر ھاكىمىيەت بىلەن تىكلىنىپ دەۋر سۈرۈشىنى كۆزلەيتتى.
سابىت داموللا ۋە سەپداشلىرى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇشتا ئاساسىي قانۇن لايىھەسىنى تەييارلىغان، دۆلەت بايرىقى (كۆك ئاسمان ئۈستىگە ئاق  ھىلال ئاي ۋە يۇلتۇز) ۋە دۆلەت شېئىرىنى قوبۇل قىلغان ئىدى. بۇئەھۋال ، ھەرىكەتنىڭ پەقەت  بىر ھەربىي  قوزغىلاڭ ئەمەس، بەلكى چوڭقۇر سىياسىي ۋە مەدەنىيەت ئاساسلىرىغا ئىگە، خەلقئارالىق قانۇنىي ئورۇنغا ئېرىشىشنى كۆزلىگەن بىر دۆلەت قۇرۇش ئۇرۇنۇشى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتەتتى. ئەمما جۇمھۇرىيەت پەقەت بىر قانچە ئايلا ياشىيالىدى. ئىچكى گۇرۇھۋازلىق كۈرەشلىرى، بايلىق يېتىشمەسلىك ۋە تۇنگان كۈچلىرىنىڭ ھۇجۇملىرى جۇمھۇرىيەتنى ئاجىزلاشتۇردى [5].