تارىخ،ئىبرەت ۋە ھەدىس (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۈگۈن مەن سىلەر بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قىسقا بىر ھەدىسى ھەققىدە ئۆزۈمنىڭ چۈشەنچىلىرىنى ئورتاقلاشماقچى، مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ھەدىسلەر ئەمەلىيەتتە خۇددى قاراڭغۇدا ماڭغان كىشىگە ئاسماندىكى يۇلتۇز قانداق رول ئوينىغان بولسا، مۇسۇلمانلار ئۈچۈنمۇ شۇنداق رول ئوينايدۇ. چۈنكى ھەدىسلەر زامان-ماكاندىن ھالقىغان ھەقىقەتلەرنى ئىپادىلەيدۇ. ئەگەر بىز ئۆزىمىزنىڭ تەپەككۇرىنى شۇ زامان-ماكاندىن ھالقىغان ھەدىسلەر ئاساسىدا شەكىللەندۈرەلىگەن ۋاقىتىمىزدا، ئۇ ۋاقىتتا بىز ھاياتتىكى نۇرغۇن قېيىنچىلىقلار ۋە مەسىلىلەرنى ئاسان ھەل قىلالايمىز، چۈشىنەلەيمىز ھەتتا چۈشەندۈرەلەيمىز. خۇددى شۇنىڭدەك ھەدىسلەر يەنە كانغا ئوخشايدۇ. مەن نېمىشقا كانغا ئوخشىتىمەن؟ چۈنكى ھەدىسلەر بىز قازساق مەنىسى تۈگىمەيدىغان، ھەر قېتىم ئوقۇغان ۋاقىتتا بىزگە يېڭىدىن مەنا بىرىدىغان سىھرىي كۈچكە ئىگە. بۇنى ھەدىسنى كۆپ ئوقۇغانلار ۋە بۇ ھەقتە تېخىمۇ ئويلانغانلار چوڭقۇر ھېس قىلالايدۇ.
بۈگۈن مەن سىلەر بىلەن ئورتاقلاشماقچى بولغان ھەدىس، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قىسقا بىر ھەدىسى. بۇنى ئىمام بۇخارى ۋە ئىمام مۇسلىم رىۋايەت قىلغان سەھىھ ھەدىس. ھەدىسنىڭ ئەرەبچىسى: «لا يلدغ المؤمن من جحر واحد مرتين» بۇنىڭ مەنىسى: مۇئمىن بىر قېتىم چۈشكەن قاپقانغا ئىككىنچى قېتىم چۈشمەيدۇ. ئەگەر بىز ئەرەبچە سۆز بويىچە تەرجىمە قىلغان ۋاقتىمىزدا: «مۇئمىن بىر قېتىم چېقىلغان تۆشۈكتىن ئىككىنچى قېتىم چېقىلمايدۇ» دېگەن مەنىدە. ئەلۋەتتە بىز بۇ ھەدىسنى يەنە ئوخشىمىغان بىر قانچە جۈملىلەر بىلەن ئىپادىلىيەلىشىمىز مۇمكىن. مەسىلەن، «بىر مۇئمىن ئىلگىرىكى خاتالىقىنى يەنە تەكرارلىمايدۇ»،  «ئوخشاش خاتالىقلىرىنى تەكرار سادىر قىلمايدۇ»، «ئۆتكۈزگەن خاتالىقلىرىدىن ئىبرەت ئالىدۇ، شۇڭا ئۇنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ» دېگەندەك مەنالاردا چۈشەندۈرۈش ۋە چۈشۈنۈش مۇمكىن.
بۇ ھەدىسنى چۈشىنىش ئۈچۈن مېنىڭچە ئەڭ ئاۋۋال بىز بۇ ھەدىسنىڭ جۈملە خاراكتېرى ۋە ئۇنىڭ ئىسلام قانۇنشۇناسلىقى نۇقتىسىدىن نېمىلەردىن دېرەك بىرىدىغانلىقىنى ئاۋۋال ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىشىمىز لازىم.
بىرىنچىدىن: بۇ ھەدىس گەرچە ئۆزى بايان شەكىلدە كەلگەندەك قىلغان بىلەن، ئەمما بۇ ئۆز ئىچىدە بىر بۇيرۇقنى ئىپادىلەپ كەلگەن. نېمىشقا بۇنداق دەيمەن؟ ئىسلام قانۇنشۇناسلىقىدا ھالال قىلىنغان ياكى ھارام قىلىنغان نەرسىلەر كۆپىنچە ئەھۋالدا ئايەت-ھەدىستىكى ناھايىتى ئوچۇق ئىبارىلەر بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. مەسىلەن، ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دەيدۇ: ﴿إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنزِيرِ﴾ «ئاللاھ سىلەرگە ئۆزى ئۆلۈپ قالغان ھايۋاننى، قاننى، چوشقا گۆشىنى يېيىشنى ھارام قىلدى». بۇ يەردە «حَرَّمَ» «ھارام قىلدى» دېگەن ئىبارە ناھايىتى ئوچۇق كەلگەن، ئۇنداق بولغانلىقتىن، بۇنىڭ ھارام قىلىنغانلىقى، شۇنداقلا چەكلەنگەنلىكى شۇ سۆزنىڭ ئۆزىدىن كۆزىمىزگە ئوچۇق تاشلىنىدۇ. ئەمما يەنە نۇرغۇن ئايەت-ھەدىسلەردە قارىماققا بايان شەكىلدە، يەنى بىر نەرسىنى بايان قىلىۋاتىدۇ ياكى مەلۇم سۈپەتنى تەسۋىرلەۋاتىدۇ. ئەمما بۇ سۈپەتنى تەسۋىرلىگەندەك قىلغان بىلەن، ئۇنىڭ ئىچىدە بىر تەشەببۇس، بۇيرۇق ۋە رىغبەتلەندۈرۈش بار. مەسىلەن، قۇرئاندا يەنە بىر ئايەت بار. ﴿وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ﴾ «مۇئمىن ئەرلەر، مۇئمىن ئاياللار بىر-بىرى بىلەن دوستتۇر». بۇ ئايەت قارىماققا يۇقىرىدا دېگىنىمدەك، بايان شەكىلدە كەلگەن، ئەمما ئۇ «مۇئمىنلەر بىر-بىرى بىلەن قېرىنداش بولۇشى كېرەك، دوست بولۇشى كېرەك» دەيدىغان بىر تەشەببۇس ۋە بۇيرۇقنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان. مەسىلەن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يەنە بىر مىسالىنىمۇ ئالايلى: «إن المؤمن للمؤمن كالبنيان يشد بعضهم بعضا» «مۇئمىنلەر بىر-بىرىگە نېسبەتەن خۇددى بىناغا ئوخشايدۇ، بىر-بىرىنى چىڭىتىپ تۇرىدۇ». ئوخشاشلا بۇ ھەدىستىمۇ مۇئمىنلەرنىڭ بىر بىناغا ئوخشايدىغانلىقىنىلا تەسۋىرلىمەستىن، «مۇئمىنلەر خۇددى بىنانىڭ پارچىلىرىغا ئوخشاش بىر-بىرىنى قوللىسۇن، چىڭىتسۇن، مۇشۇنداق بولغاندا ئاندىن مۇئمىنلەر جەمئىيىتى تېخىمۇ مۇستەھكەم بولىدۇ» دېگەن مەنىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يەنى بىر مۇئمىنگە نىسبەتەن: «سەن بۇ بىنانىڭ بىر پارچىسى، چوقۇم بىر-بىرىڭلارنى چىڭىتىپ تۇرۇشۇڭلار لازىم» دېگەن بىر بۇيرۇق بۇ ھەدىسنىڭ ئىچىدە بار. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش، مۇشۇ ھەدىستە: «مۇئمىنلەر بىر تۆشۈكتىن ئىككىنچى قېتىم چېقىلمايدۇ» دېگەنلىكنىڭ مەنىسى: «مۇئمىنلەر بىر قېتىم قىلتاققا چۈشكەن بولسا ئىككىنچى قېتىم چۈشمىسۇن، ئۇنىڭ ئالدىنى ئالسۇن، ئۇنىڭدىن ساقلانسۇن، ئوخشاش خاتالىقنى تەكرار-تەكرار سادىر قىلمىسۇن دەيدىغان بىر بۇيرۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەن ئەڭ ئاۋۋال بۇنىڭ بۇيرۇق ئىكەنلىكىنى ئاتايىن تەكىتلىشىمنىڭ سەۋەبى شۇكى، ئەگەر بىز بۇنى نوقۇل بىر بايان دەپلا چۈشىنىپ قالغان ۋاقتىمىزدا، ئۇنىڭ ئىچىدىكى بۇ بۇيرۇقنى تونۇپ يەتمىسەك، ئۇ ۋاقىتتا بۇ ھەدىسكە بولغان چۈشەنچىمىز سەل يۈزەكىي قېلىپ قالىدۇ. بۇ ھەدىس بىزنىڭ ھەرىكىتىمىزگە، ھەرىكەت پىرىنسىپىمىزگە ئايلانمايدۇ. ھەدىسنى ئوقۇشتىن مەقسەت ئۇنى يادلاش ۋە بىلىش ئەمەس. ئەڭ مۇھىمى بىز ھەربىر ھەدىستىن «ھاياتىمىزنى قانداق ئۆزگەرتەلەيمىز؟ بۇ ھەدىس بىزنىڭ ھاياتىمىزغا نىسبەتەن نېمىلەردىن دېرەك بىرىدۇ؟» دېگەن نۇقتىلارنى چۈشەنگەن ۋاقتىمىزدا ئاندىن بىز بۇنى ھەرىكىتىمىزدە ئەمەلىي يېتەكچى قىلالايمىز. بىزنىڭ ھەرىكىتىمىزگە كومپاس قىلالايمىز. ئېزىپ قالغان ۋاقتىمىزدا، يۇقىرىدا دېگىنىمگە ئوخشاش، خۇددى ئاسماندىكى يۇلتۇزلار ئېزىپ قالغان ئادەمگە يول كۆرسەتكىنىگە ئوخشاش، بۇ ھەدىسلەرمۇ بىزگە شۇ ۋاقىتتا يول كۆرسىتەلەيدۇ.