توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەل قائىدە، تالىبان، ھىزبۇللاھ، بوكو ھارام ۋە دائېشقا ئوخشاش ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ نېمە ئۈچۈن بىگۇناھ كىشىلەرنى ھۇجۇم نىشانى قىلىدىغانلىقلىرى، مەقسىتى ۋە قايسى خىل ئۇسۇللار بىلەن ئەزا يىغىدىغانلىقلىرى ئۈستىدە ھەر خىل قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بىر قىسىم تەتقىقاتچىلار نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپقان دۆلەتلەردە مەيدانغا كەلگەن ئىجتىمائىي ، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي كىرىزىسلەر بىلەن خەلقئارالىق تېررورىزىمنى ئىزاھلاشقا تىرىشماقتا. يەنە بىر قىسىم تەتقىقاتچىلار بولسا خەلقئارالىق تېررورىزىمنى ئىزاھلىغان چاغدا بۇ تەشكىلاتلارنىڭ دۇنيا قارىشىغا يەنى دارۇل ئىسلام ئۇقۇمىغا مەركەزلەشمەكتە. نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپقان جەمئىيەتلەردە ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەسىلىلەرنى يۈزەكى  بولسىمۇ نەزەرگە ئالىدىغان بۇ چۈشەنچىگە ئاساسلانغاندا، خەلقئارالىق تېررورىزىمنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىدۇر. ھېنرىي كىسىنجېر ۋە بېرنارد لېۋىسقا ئوخشاش تەتقىقاتچىلار خەلقئارالىق تېررورىزىم ئۈستىدە ئانالىز ئېلىپ بارغاندا داۇرۇل ئىسلام ئۇقۇمىنىڭ ئالاھىدىلىكى ۋە تارىخىي ئۆزگىرىشىنى ئاساس قىلىدۇ. ئۇلار دارۇل ئىسلام ئۇقۇمى ۋە بۇ ئۇقۇمنى ياقلايدىغان دۆلەتلەرنىڭ 14 ئەسىرلىك تارىخىنى خۇلاسىلاپ چىققاندىن كېيىن 1990-يىلدىن كېيىن باش كۆتۈرگەن ئاشقۇن تەشكىلاتلار توغرىسىدا ئېنىق خۇلاسىگە كېلىدۇ. خۇلاسە مۇنداق: دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تۈزۈم تەسەۋۋۇرى خەلقئارلىق تېررورىزىمنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىدۇر (كىسىنجېر، 2016: 111، لېۋىس، 2003:194). لېكىن بۇ تەتقىقاتچىلار ئوچۇق دېمىسىمۇ ئەل قائىدە، ھىزبۇللاھ، تالىبان، بوكو ھارام ۋە دائېشقا ئوخشاش ئاشقۇن تەشكىلاتلار بىلەن تارىختا ئۆزلىرىنى ئىسلام دۆلەتلىرى دەپ ئاتىغان ئەمەۋىلەر، ئابباسىلار ۋە ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىگە ئوخشاش قۇدرەتلىك دۆلەتلەرگە ئوخشاش مۇئامىلە قىلىدۇ. ھەتتا كىسىنجېر 20-ئەسىردە مۇسۇلمانلارنىڭ ھەر تۈرلۈك بۆھرانلاردىن قۇتۇلۇشى ئۈچۈن كېچە-كۈندۈز باش قاتتۇرۇپ ھەم نەزىرىيە ھەمدە ئەمەلىي جەھەتتىن ھەرىكەت قىلغان ھەسەن ئەل بەننا ۋە سەييىد قۇتۇپ بىلەن مۇسۇلمانلار قېرىنداشلار تەشكىلاتىغىمۇ دارۇل ئىسلام تۈزۈمىنى ياقلىغانلىقلىرى ئۈچۈن خەلقئارلىق تېررورچىلار بىلەن ئوخشاش مۇئامىلە قىلىدۇ. كىسىنجېرنىڭ نۇقتىسىدىن مەسىلىگە  قارايدىغان بولساق تۈركىيەدە نەجمەتتىن ئەرباكان تەرىپىدىن ئاساسىي سېلىنغان «مىللىي گۆرۈش» ھەرىكىتى ۋە پاكىستاندا مەۋدۇدى تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئىسلام جامائىتى ھەرىكىتىمۇ تېررورچىلار بىلەن  ئوخشاشتۇر.  كىسىنجېر ۋە لېۋىسنىڭ مەسىلىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى غەرب ئىجتىمائىي پەنلەر ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق قاراشنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. شۇنى كېسىپ ئېيتىشقا بولىدىكى، بۇ خىل نۇقتىينەزەر ۋە پوزىتسىيە ھەم يۈزەكى، ھەم خاتا ھەمدە ئاشقۇندۇر.
خەلقئارالىق تېررورىزىمنى دارۇل ئىسلام تۈزۈمىگە باغلاپ تۇ ۇپ ئانالىز قىلغانلارنىڭ قاراشلىرىنى پۈتۈنلەي رەت قىلىش توغرا ئەمەس، لېكىن بۇ ئانالىزچىلار دارۇل ئىسلام تۈزۈمىنى قوبۇل قىلغانلارنىڭ دارۇل ئىسلامنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئوخشاش ئۇسۇلغا مۇراجائەت قىلمايدىغانلىقلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشىدۇ. ئوخشاش دۇنيا تەسەۋۋۇرىنى قوبۇل قىلغانلىقلىرى ئۈچۈن ئوسمانلى دۆلىتى بىلەن دائېشقا ئوخشاش مۇئامىلە قىلىش ھەقىقەتەن تۇترۇقسىز ۋە خاتا ئانالىزدۇر. جېنكىنسمۇ قەيت قىلىنغىنىدەك، زوراۋانلىق قىلمىشىنى ئوبىيكتىپ ھالدا تېررورىزىم دەپ تەرىپلەش ئۈچۈن سادىر قىلغۇچىنىڭ سالاھىيىتى ۋە مەقسىتىنىڭ ماھىيىتىگە ئەمەس قىلمىشلارنىڭ ئالاھىدىلىكىگە قاراش كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، بۇ ھەقتە ئېلىپ بېرىلغان ئانالىزلار يۈزەكى ۋە خاتا بولۇپ چىقىدۇ. 1973-يىلى  ب د ت دا چاقىرىلغان تېررورىزىمغا مۇناسىۋەتلىك يىغىندا خەلقئارا تېررورىزىم مۇلاھىزە قىلىنغاندا كېلىپ چىققان تالاش-تارتىشلار بۇنىڭغا تىپىك مىسال بولالايدۇ. يىغىندا بەزى دۆلەتلەرنىڭ قارىشىچە تېررورزىم مۇستەملىكچى دۆلەتلەرنىڭ قىلمىشلىرى بولسا، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ قارىشىچە، تېررورىزىم سىياسىي تۈزۈمنى ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلىدىغان قىلمىشتۇر (ب  د ت دوكلات، 1973). يەنى ھەر ئىككى تەرەپ بىر-بىرىنى تېررورچى دەپ تەرىپلەشمەكتە. بۇنىڭغا ئوخشاش زىددىيەت كۈنىمىزدىمۇ يۈز بەرمەكتە. دارۇل ئىسلامنى ياقلىغۇچىلار غەرب دۆلەتلىرى ۋە يىراق شەرقتىكى مۇستەبىت دېكتاتور دۆلەتلەرنى تېررورچى دەپ تەرىپلەيدىغان بولسا، غەرب دۆلەتلىرى، يىراق شەرقتىكى مۇستەبىت دېكتاتور دۆلەتلەر ۋە تەتقىقاتچىلارمۇ دارۇل ئىسلام تۈزۈمىنى ياقلىغۇچىلارنى تېررورچى، دەپ تەرىپلىمەكتە.