ئامېرىكانىڭ تاللىشى: جو بايدىن ۋە كامالا خاررىس (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سايلام مۇشۇنداق بىر مۇھىتتا ئۆتكۈزۈلدى. ئامېرىكا بۇ ئېغىر مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن دېموكراتلار پارتىيەسىدىن بايدېننى پىرېزدېنتلىققا سايلىدى. مەن ئومۇمىي باھالارغا قوشۇلىمەن:  سايلامدا بايدىن غەلىبە قىلمىدى، ترامپ ئۇتتۇرۇپ قويدى. ئامېرىكا ترامپقا ۋە ئۇ ۋەكىللىك قىلغان باشقۇرۇش ئەندىزىسى ۋە سىياسەتكە «بولدى، بەس» دېدى.
بۇ سەۋەبتىن، بايدىن دەۋرى ترامپ كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇزغۇنچىلىقلارنى تۈزىتىش ۋە ئامېرىكانى سىستېما ۋە تەشكىلىي تۈزۈم ئاساسىدا قايتا قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان، دەسلەپتە ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۇنچە ئاسانغا توختىمايدىغان بىر جەرياننى باشلايدۇ.
ئەسلىگە كەلتۈرۈش
بۇ جەريان «ئەسلىگە كەلتۈرۈش دەۋرى» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، بۇزۇلغاندىن كېيىن قايتىدىن قۇرۇپ چىقىشنى كۆرسىتىدۇ.
ئامېرىكا ئۆز ئىچىدىكى بۇزغۇنچى قۇتۇپلىشىشتىن نورمال ھالەتكە قايتىشى، تەڭپۇڭلۇق ۋە نازارەت قىلىش سىستېمىسىنى، ئورگانلىرىنى ۋە ئورگانلار ئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى، قىسقىسى، «باشقۇرالايدىغان دېموكراتىيە» نى قايتىدىن بەرپا قىلىشى كېرەك.
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە دۇنيا سىياسىتىدىمۇ دۇنياۋى لىدىرلىق ئورنىنى قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە تىرىشىش، ھېچ بولمىغاندا تەسىرى ۋە كۈچى قوبۇل قىلىنىدىغان ئورۇنغا قايتىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى كېرەك.
قەتئىي ئاسانغا توختىمايدىغان ۋە ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئېھتىماللىقى ئانچە يۇقىرى بولمىغان بىر دەۋر بايدىننى كۈتۈپ تۇرۇۋاتىدۇ .
ئامېرىكا ئۆز ئىچىگە بۇرۇلۇپ، يېقىنقى تۆت يىلدا كېلىپ چىققان زىياننى توختىتىشى ۋە قايتا قۇرۇش جەريانىنى باشتىن كەچۈرۈشى كېرەك. بۇ ھەم ئامېرىكانىڭ ئىچىگە يۈزلەنگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. ترامپ ئۆتكۈزگەن خاتالىقى ۋە تۇتۇرۇقسىز تاشقى سىياسەت مانېۋىرى بىلەن كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيادا «يەرشارى ۋە رايون مەسىلىسى ۋە جەريانلىرىغا بولغان تەسىرى تەدرىجىي ئاجىزلىشىۋاتقان ئامېرىكا سىيماسى»نىڭ بارلىققا كېلىشىگە تۆھپە قوشتى. ئوخشاشلا، بۇ مەزگىلدە ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا ۋە ئامېرىكا بىلەن خەلقئارا ئورگانلارنىڭ مۇناسىۋىتى ئېغىر دەرىجىدە ناچارلاشتى ۋە بۇزۇلدى.
تاشقى سىياسەتنى لىدىرلارئارا مۇناسىۋەتكە ئايلاندۇرۇپ قىسقارتقان ترامپ دەۋرى ئامېرىكانىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە تاشقى سىياسىتىگىلا ئەمەس، غەرب ۋە ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان ئىتتىپاقداشلىق ئىدىيەگىسىمۇ ئېغىر زىيان كەلتۈردى.
ئامېرىكانى يەرشارىۋى ۋە رايون خاراكتېرلىك قايتا قۇرۇپ چىقىش ئاكتىپ ۋە دوست دۆلەت ۋە تەشكىلاتلار بىلەن مۇناسىۋەتنى  ياخشىلاشقا تىرىشىشنى ئەلا بىلىدىغان بىر ھەرىكەت ئۇسلۇبىغا موھتاج، ھەم ئەمەلىي مەيداندا، ھەم ئۈستەل ئۈستىدە، ھەمدە  تونۇش جەھەتتە…
بايدىننىڭ پىرېزىدېنتلىقى بۇ نۇقتىدا ئېغىر قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ. سىرتىغا ئەھمىيەت بەرگەندە ئىچىدە، ئىچىگە مەركەزلەشكەندە، سىرتتا تەسىرىنى يوقىتىپ قويۇشى مۇمكىن.  باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بايدىن ئىچىگە چۈمكىلىۋالماي تۇرۇپ، دۆلەت ئىچى سىياسەتلىرىگە ئەھمىيەت بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۆلەت ئىچىنى نەزەردىن ساقىت قىلماي تۇرۇپ، سىرتتا ئاكتىپ بولىدىغان باشقۇرۇش ئۇسلۇبىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى كېرەك.
دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىغا بىرلا ۋاقىتتا كۆڭۈل بۆلىدىغان، ئىجابىي تىرىشچانلىق كۆرسىتىدىغان، شۇنداق قىلالىغان تەقدىردىمۇ مۇۋەپپەقىيەتكە كاپالەتلىك قىلغىلى بولمايدىغان قىيىن مەزگىل بايدېننىڭ پىرېزىدېنتلىقىنى ساقلاۋاتىدۇ. قېنى كۆرىمىز…
تۈركىيە-ئامېرىكا مۇناسىۋىتى
نۇرغۇن مەسىلىلەر ۋە كەمچىلىكلەر مەۋجۇت بولسىمۇ، تۈركىيەگە نىسبەتەن بايدىننىڭ پىرېزىدېنتلىقىنى ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىم قايتا پىرېزىدېنت بولۇشىدىن پايدىلىقراق بولىدۇ، دەپ قارايمەن. ئەمما بايدېننىڭ پىرېزىدېنتلىقىدا ، ھېچ بولمىغاندا تۇنجى يىلى تۈركىيە بىلەن ئامېرىكا مۇناسىۋىتىدىكى سەلبىيلىك داۋاملىشىدۇ.
پىرېزىدېنت ئەردوغاننىڭ تاللىشى شۈبھىسىزكى ترامپنىڭ پىرېزىدېنتلىق دەۋرىنىڭ داۋاملىشىشى ئىدى.
ترامپ ئەڭ كۆپ تىلغا ئالىدىغان ۋە  تەسىرىگە ئۇچرىغان لىدىرنىڭ ئەردوغان ئىكەنلىكىنى ترامپنىڭ قوللىغۇچىلىرىنىڭ ترامپ ھەققىدە يازغان كىتابلىرىدىنمۇ كۆرۈۋالالايمىز . ئىككى لىدىر بىر-بىرىنى ياخشى كۆرىدۇ، مۇناسىۋەتلىرى ياخشى،  مەسىلىلەرنى ئۆز-ئىچىدە ھەل قىلىشنى خالايدۇ. ھەر ئىككى لىدىر تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ۋە نازارەت قىلىش مېخانىزمىنى ياقتۇرمايدۇ، ئورگانلارنىڭ مۇھىملىقىغا ئىشەنمەيدۇ، لىدىرلارغا  مەركەزلەشكەن  تاشقى سىياسەت ئۇسۇلىنى ياخشى كۆرىدۇ ۋە لىدىرغا سادىق بولۇشنى بىرىنچى دەرىجىلىك كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلە دەپ قارايدۇ.
ئەمما شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، يېقىنقى تۆت يىل مابەينىدە، بۇ چۈشەنچىنىڭ  تۈركىيەگىمۇ، ئامېرىكاغىمۇ بىرەر پايدىسى تەگمىدى. غەلىبە قىلغان ۋە رايون خاراكتېرلىك ھۆكۈمرانلىق دائىرىسىنى كېڭەيتكەن دۆلەتلەر بولسا رۇسىيە ۋە خىتاي بولدى.
شۇڭلاشقا بايدىننىڭ پىرېزىدېنتلىقى تۈركىيەگە يۈرگۈزۈۋاتقان تاشقى سىياسىتىدىكى قاتماللىقى ۋە قاتتىق كۈچ چەمبىرىكىدە ئامېرىكاغا ئۆزىنى ۋە  دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قايتىدىن ئويلاش ۋە يېڭىلاش پۇرسىتى بېرىشى مۇمكىن.
ئامېرىكاغا ئوخشاشلا تۈركىيەنىڭمۇ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا (ئۆزىنى) ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ئېھتىياجى بار .
تەرجىمان: مۇھەممەد ئابدۇمېجىت
تەرجىمە تەھرىرى: پاسىبان
مەنبە:  https://www.karar.com/amerikanin-tercihi-joe-biden-ve-kamala-harris-1593679