شەرقىي تۈركىستاننىڭ 70 يىللىق قىسمىتى: «گۈزەل شىنجاڭ» تەشۋىقاتى ئارقىسىدىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
2025-يىلى 27-سېنتەبىر «Deutsche Welle» (نېمىس ئاۋازى) خىتايچە تورىدا يۈچېن لى (Yuchen Li) ئىمزاسى بىلەن ئېلان قىلىنغان «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 70 يىللىقى: يۇقىرى پەللىدىكى تەبرىكلەش ۋە نازارەت قىلىپ باستۇرۇش» سەرلەۋھىلىك بۇ ماقالە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرىنى كۆپ قاتلاملىق ۋە چوڭقۇر تەھلىل قىلغان مۇھىم ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. ماقالە، خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ رايون قۇرۇلغانلىقىنىڭ 70 يىللىقىنى تەبرىكلەش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان يۇقىرى دەرىجىلىك تەشۋىقات خاراكتېرلىك زىيارىتى بىلەن، بۇ رايوندا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەر دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر رېئاللىقنى سېلىشتۇرما قىلىش ئارقىلىق، مەسىلىنىڭ ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ. بۇ ئەسەرنىڭ ئەڭ مۇھىم قىممىتى شۇكى، ئۇ پەقەت بىر تەرەپلىمە بايانلارغىلا تايىنىپ قالماي، بىر تەرەپتىن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي تەشۋىقاتلىرىنى، يەنە بىر تەرەپتىن غەربتىكى داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئىلمىي تەھلىللىرىنى ۋە سۈرگۈندىكى ئۇيغۇر زىيالىيسىنىڭ شەخسىي گۇۋاھلىقىنى بىر يەرگە جەملەپ، ئوقۇرمەنلەرگە مەسىلىنى ھەر تەرەپلىمە چۈشىنىش پۇرسىتى يارىتىپ بەرگەن. ماقالىدە ئامېرىكا رۇس-خۇلمان سانائەت-تېخنىكا ئىنستىتۇتىنىڭ پىروفېسسورى تىموتىي گىروس (Timothy Grose) ۋە كانادا سىمون فىرازېر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى داررېن بايلېر (Darren Byler) قاتارلىق ئىككى نەپەر نوپۇزلۇق شەرقىي تۈركىستان مەسىلىلىرى تەتقىقاتچىسىنىڭ كۆز-قاراشلىرىغا ئالاھىدە ئورۇن بېرىلگەن بولۇپ، بۇ ماقالىنىڭ ئىلمىي ئىشەنچلىكلىكىنى ئاشۇرغان. ماقالە، خىتاينىڭ «مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە» دەپ ئاتالغان سىياسىتىنىڭ قانداق قىلىپ بىر مىللەتنى سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىش قورالىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى تارىخىي، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي نۇقتىلاردىن يورۇتۇپ بېرىدۇ.
تەبرىكلەش مۇراسىمى ۋە سۈرگۈندىكى ئۇيغۇر شائىرىنىڭ ئازابى
ماقالە، ئوقۇرمەنلەرنى بىۋاسىتە ۋەقەلىكنىڭ مەركىزىگە ئېلىپ كىرىش بىلەن باشلىنىدۇ. بىر تەرەپتە، خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ قىزىل گىلەملەر ئۈستىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى كىيىملىرىنى كىيگەن كىشىلەرنىڭ ناخشا-ئۇسسۇللىرى بىلەن «قىزغىن قارشى ئېلىنىۋاتقان» كۆرۈنۈشى سۈرەتلەنگەن. بۇ، خىتاي ھۆكۈمىتى دۇنياغا كۆرسەتمەكچى بولغان «گۈزەل شىنجاڭ»، «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» ۋە «بەختلىك تۇرمۇش» تەشۋىقاتىنىڭ تىپىك نامايەندىسى. يەنە بىر تەرەپتە بولسا، 30 يىل ئىلگىرى ۋەتىنىنى تەرك ئېتىشكە مەجبۇر بولغان، ھازىر لوندوندا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر شائىرى ۋە ئاكتىپ پائالىيەتچىسى ئەزىز ئەيسا ئەلكۈننىڭ بۇ كۆرۈنۈشلەرگە «قاراشقىمۇ چىدىمايدىغانلىقى» ۋە بۇنى «بىمەنىلىك» دەپ تەسۋىرلىگەن سۆزلىرى نەقىل ئېلىنغان. بۇ كۈچلۈك سېلىشتۇرما ئارقىلىق، ماقالە باشتىلا رەسمىي تەشۋىقات بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر زىددىيەتنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
بۇ بۆلۈمنىڭ ئەڭ مۇھىم رولى – ئىنسانىي ھېسسىيات ئارقىلىق سىياسىي مەسىلىنى جانلاندۇرۇش. شى جىنپىڭنىڭ زىيارىتى سىياسىي ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە سەھنىلەشتۈرۈلگەن نومۇر بولسا، ئەزىز ئەيسا ئەلكۈننىڭ ئىنكاسى بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ ئازابى، ئانا يۇرتىدىن، ئائىلىسىدىن ئايرىلىشنىڭ دەردى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ يوقىتىلىۋاتقانلىقىغا بولغان غەزىپىنىڭ ئىپادىسىدۇر. ئۇنىڭ «بىر-ئىككى سېكۇنتلا قاراپ… توختىتىۋەتتىم» دېگەن سۆزى، بۇ كۆرۈنۈشلەرنىڭ سۈرگۈندىكى بىر ئۇيغۇر ئۈچۈن قانچىلىك دەرىجىدە ئازابلىق ئىكەنلىكىنى كۈچلۈك ئىپادىلەپ بېرىدۇ. بۇ، پەقەت بىر شەخسنىڭ ھېكايىسى بولماستىن، بەلكى پۈتكۈل ئۇيغۇر دىئاسپوراسىنىڭ ئورتاق كەچۈرمىشى ۋە ھېسسىياتىنىڭ كىچىكلىتىلگەن نۇسخىسىدۇر.
ماقالىدە «شى جىنپىڭنىڭ بىر نەچچە يىل ئىلگىرى ئۇيغۇرلارغا قىلغانلىرى» بىلەن ھازىرقى تەبرىكلەش پائالىيىتىنى سېلىشتۇرۇشى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ زوراۋانلىق بىلەن تەشۋىقاتنى تەڭ ئېلىپ بېرىش سىياسىتىنىڭ ماھىيىتىنى ئېچىپ تاشلايدۇ. بىر قولىدا لاگېرلارنى، تۈرمىلەرنى، نازارەت سىستېمىسىنى قۇرۇپ، مىليونلىغان كىشىنى باستۇرۇپ، يەنە بىر قولىدا ئۇلارنى ئۆزى ئۈچۈن ناخشا ئېيتىشقا ۋە ئۇسسۇل ئويناشقا مەجبۇرلاشنىڭ ئۆزى، بىر خىل سىياسىي مەسخىرە ۋە كىشىنىڭ غۇرۇرىنى دەپسەندە قىلىدىغان ھاقارەتتۇر. ئەلكۈننىڭ «ھازىر ئۆزۈڭ ئۈچۈن ناخشا ئېيتىشقا ئادەم ئورۇنلاشتۇرىسەن،  بۇ نېمىدىگەن مەسخىرىلىك!» دېگەن سۆزى، بۇ ھاقارەتكە بولغان كۈچلۈك نارازىلىقنىڭ ئىپادىسى سۈپىتىدە، ماقالىنىڭ ئومۇمىي تەنقىدىي روھىنى بەلگىلەپ بېرىدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ نۇتقى ۋە «مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە» سىياسىتىنىڭ ماھىيىتى
بۇ بۆلۈمدە، ماقالە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي سۆزلەملىرىنى تەھلىل قىلىشقا مەركەزلىشىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستان زىيارىتىدە «جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي مۇقىملىقىنى قوغداش»نى تەلەپ قىلغانلىقى ۋە كومپارتىيەنىڭ «مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە تۈزۈمى»نى «تامامەن توغرا» ۋە «ئىلمىي، ئۈنۈملۈك» دەپ ماختىغانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇ سۆزلەر، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز سىياسەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇش ۋە ئاقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان قېلىپلاشقان رەسمىي ئىبارىلىرىدۇر. «مۇقىملىق» سۆزى بۇ يەردە تىنچلىق ۋە خاتىرجەملىكنى ئەمەس، بەلكى قارشىلىقنىڭ پۈتۈنلەي باستۇرۇلغانلىقى، ھەر قانداق ئوخشىمىغان ئاۋازنىڭ بوغۇلغانلىقى ۋە پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ قاتتىق كونترول قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.