كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە دۇنيا تەرتىپىنىڭ كەلگۈسى: ئەزا دۆلەتلەر، شېرىكلەر ۋە ئارزۇ قىلغۇچىلارنىڭ نۇقتىئىنەزەرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىسىر (يېڭى ئەزا): مىسىرنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە قوشۇلۇشىدىكى ئاساسلىق ئۈچ ئامىلى بار: 1) مالىيەۋ ۋە تەرەققىيات ياردىمى ھەم زور مەبلەغ سېلىشنى قولغا كەلتۈرۈش (ئامېرىكا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە خ ۋ ف/دۇنيا بانكىسىدىن ئالغانلىرىغا قوشۇمچە). 2) باشقا ئەزالار بىلەن، بولۇپمۇ ئەڭ زور سودا شېرىكى بولغان خىتاي بىلەن، مىللىي پۇللار ئارقىلىق سودا ئالماشتۇرۇشنى كېڭەيتىش (چۈنكى ئامېرىكا دوللىرىنىڭ كەمچىلىكى مىسىر پۇلىنىڭ قىممىتىنى ئىنتايىن چۈشۈرۈۋەتكەن). 3) ئامېرىكا ۋە غەربىي ياۋروپا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىككە بىر تەرەپلىمە تايىنىۋېلىشتىن ۋاز كېچىپ، تېخىمۇ كۆپ خىل ئىقتىسادىي، سىياسىي، دىپلوماتىك ۋە ھەربىي ھەمكارلىققا يۈزلىنىش. مىسىر كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ قىسقا مۇددەتتە ئىقتىسادنى جانلاندۇرۇشقا ياردەم بېرىشىنى؛ ئوتتۇرا مۇددەتتە ئامېرىكا دوللىرىدىن باشقا پۇللار بىلەن يەرشارى سودىسى قىلىش ۋە يەرشارى جەنۇبىدا ئۆزئارا تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ بىر بىلوكى بولۇشىنى؛ ئۇزۇن مۇددەتتە بولسا، 1950-60 يىللاردىكى قوشۇلماسلىق ھەرىكىتىگە ئوخشاش رول ئويناپ، ھەقىقىي كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىگە يول ئېچىشىنى كۈتىدۇ. ئامما شۇنداق بولسىمۇ، ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مىسىرنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئاساسىي قىسمى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ئۈچۈنمۇ مۇھىم دەپ قارىلىدۇ. لېكىن، ئامېرىكا نىڭ ئىسرائىلىيەگە يان بېسىش سىياسىتى ۋە ترامپنىڭ ئوتتۇرا شەرققە قاراتقان سۆز-ھەرىكەتلىرى مىسىرنىڭ ئەندىشىسىنى ئاشۇرۇپ، ئۇنى خىتاي، ھىندىستان، رۇسىيە بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىشكە ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى كەبى كۆپ تەرەپلىك مېخانىزملارغا تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىشقا ئىتتەرمەكتە.
ئېفىئ‍وپىيە (يېڭى ئەزا): ئېفىئوپىيە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى ئۇل ئەسلىھە مەبلىغى، ئىشلەپچىقىرىش ۋە كىلىماتقا چىداملىقلىق كەبى كۆپ خىل مىللىي مەقسەتلەرنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ جەلپكار بىر كۆپ تەرەپلىك ۋاسىتىسى دەپ قارايدۇ. NDB دىن مەبلەغ ئېلىش ئىمكانىيىتى ئۇنىڭ ئۈچۈن مۇھىم. كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئەزالىقى ئۇنىڭ ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشى ۋە 20 دۆلەت گۇرۇھىغا ئوخشاش يەرشارى مۇنبەرلىرىدىكى دىپلوماتىك كاپىتالىنى ئاشۇرۇپ، مىللىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداشقا ياردەم بېرىدۇ. كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كەڭ دائىرىلىك كۈنتەرتىپى ئۇنىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي ئىسلاھات پىروگراممىسىغا ماس كېلىدۇ ۋە برېتتون ئورمانلىقى ئاپپاراتلىرىنى شەرتسىز مەبلەغ بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئامېرىكا-خىتاي جىددىيلىكى ۋە ترامپنىڭ «ئامېرىكا بىرىنچى» سىياسىتىگە قارىماي، ئېفىئوپىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى (ئافرىقانڭ شەرق مۈڭگۈزىدە) ئۇنى سىياسىي كۈچ بىلەن تەمىنلەيدۇ. كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە قوشۇلۇش ئۇنىڭ ئۇزۇندىن بېرى داۋام قىلىۋاتقان قوشۇلماسلىق سىياسىتىگە ئۇيغۇن كېلىپ، ئۇنىڭ دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى كۈچەيتىدۇ.
ھىندونېزىيە (يېڭى ئەزا): بۇ دۆلەتنىڭ تېزلىك بىلەن ئەزا بولۇشى بەزىلەرنى ھەيران قالدۇردى. بەزى ئىچكى تەھلىلچىلەر بۇنىڭ ئىقتىسادىي زۆرۈرلۈكتىن كۆرە، سالاھىيەت، كۆرۈنۈش ۋە يېڭى پىرېزىدېنت پرابوۋونىڭ خەلقئارا ئاكتىپلىقى بىلەن باغلىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھىندونېزىيە ئۈچۈن كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئەزالىقى تاشقى سىياسىتىنىڭ كۆپ خىللاشتۇرۇلۇشىنىڭ بىر ئىپادىسى بولۇپ، ئۇ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان، بىراق، ئادەتتە سودا قىلمايدىغان بازارلار بىلەن ئالاقە قىلىش، NDB ئارقىلىق تېخنولوگىيە يۆتكەش ۋە ئۇل ئەسلىھە تەرەققىياتى ئۈچۈن يېڭى مەنبەلەر ئېلىش پۇرسىتى يارىتىدۇ. بۇ يەنە مۇھىم تاۋار (نېفىت، گاز، ۋە باشقا مۇھىم مىنېراللار) تەمىنلىگۈچىسى سۈپىتىدە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يوشۇرۇن كۈچىنى ئاشۇرىدۇ. ھىندونېزىيە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى تەرەققىي تاپقان ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا مەنپەئەت كۆۋرۈكى بولۇش، ئىقتىسادىي ئىسلاھاتنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنى يۇمشىتىش ئۈچۈن بىر سەھنە دەپ قارايدۇ.
ئىران (يېڭى ئەزا): ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئۈچۈن كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئۇنىڭ ئۇزۇندىن بېرى داۋام قىلىپ كېلىۋاتقان ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى تۇرۇش، غەرب ئۈستۈنلۈكىدىكى دۇنيا تەرتىپىنى ئۆزگەرتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى. سىياسىي جەھەتتىن يالغۇزلاشتۇرۇلغان ۋە ئېغىر جازالارغا ئۇچرىغان بىر دۆلەت سۈپىتىدە، ئىران كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى گېئوپولىتىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن غەرب ئۈستۈنلۈكىگە قارشى تۇرىدىغان بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى كۈچ دەپ قارايدۇ. ئۇ NDB ۋە CRA نىڭ ئامېرىكا قارمىقىدىكى دۇنيا بانكىسى ۋە خ ۋ ف نىڭ ئورنىنى بېسىشىنى، بولۇپمۇ دوللاردىن خالىي سودا قىلىش ئىمكانىيەتلىرىنى ئۈمىد قىلىدۇ. زور نېفت، گاز ئىشلەپچىقارغۇچى سۈپىتىدە، ئۇ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئەزالىقى ئارقىلىق ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق شېرىكلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇپ، خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنى (ھازىر ئىران نېفت ئېكسپورتىنىڭ %90 نى خىتاي سېتىۋالىدۇ) ئازايتىشنى خالايدۇ. ھەربىي جەھەتتىن، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئىرانغا ئىلغار تېخنولوگىيەلەرنى ئىمپورت قىلىش ۋە ھەربىي ئەسلىھەلەرنى ئېكسپورت قىلىش ئۈچۈن مۇھىم بىر پۇرسەت يارىتىدۇ. ترامپنىڭ قايتىپ كېلىشىنى ئۇ ئامېرىكانى ئىچىدىن پارچىلاش ۋە تاشقى كۈچىنى ئاجىزلىتىش پۇرسىتى دەپ قارايدۇ.