«تەرەققىيات» نىقابى ئاستىدىكى يېڭىچە مۇستەملىكىچىلىك: (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاي دۇنياۋى يېشىل ئېنېرگىيە بازىرىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەش ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستاننى «يېڭى ئېنېرگىيە بازىسى» قىلىپ بېكىتتى. كەڭ كەتكەن چۆل ۋە تاغ باغىرلىرىدا قۇرۇلغان غايەت زور كۆلەمدىكى قۇياش ئېنېرگىيەسى ۋە شامال ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى، بەزى جايلاردا يەرلىك دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ يايلاقلىرىنى ۋە تېرىلغۇ يەرلىرىنى ئىگىلىۋېلىش بەدىلىگە ئېلىپ بېرىلماقتا. [1] ئوچۇق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، بۇ يېشىل ئېنېرگىيە تۈرلىرىدىن ھاسىل بولغان توك «شىنجاڭنىڭ توكىنى سىرتقا يەتكۈزۈش» قاناللىرى ئارقىلىق بىۋاسىتە ئىچكى ئۆلكىلەرگە يوللانماقتا. يەرلىك خەلقنىڭ بۇ يېڭى ئېنېرگىيە تۈرلىرىدىن ئالىدىغان بىۋاسىتە ئىقتىسادىي مەنپەئەتى چەكلىك بولۇپ، يەر-مۈلۈك ھوقۇقى مەسىلىسىدە زىددىيەتلەر مەۋجۇت.
بۇنىڭدىن باشقا، ئىستراتېگىيەلىك قېزىلما بايلىقلارنىڭ، جۈملىدىن لىتىي، پولىكرېمنىي ۋە باشقا ئاز ئۇچرايدىغان مېتاللارنىڭ قېزىلىشى، خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكا سانائىتى ئۈچۈن ھاياتلىق لىنىيەسى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي شىركەتلىرى دۆلەتنىڭ سىياسەت جەھەتتىن قوللىشى ئاستىدا، بۇ كانلارنى كەڭ كۆلەمدە ئاچماقتا. كانچىلىق سانائىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، سۇ مەنبەلىرىنىڭ بۇلغىنىشى ۋە يەر ئاستى سۈيىنىڭ تارتىلىپ كېتىشى، قۇرغاق رايون بولغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېكولوگىيەسىگە ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان بېسىم ئېلىپ كەلدى. بۇ خىل ئىستېمال خاراكتېرلىك تەرەققىيات ئەندىزىسى، رايوننى سىجىل تەرەققىياتتىن يىراقلاشتۇرماقتا.
بۇ ئىقتىسادىي ھەرىكەتلەرنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كارخانىلار ۋە «بىڭتۈەن»  نىڭ مونوپوللۇق ئورنىدۇر. رايوندىكى چوڭ تىپتىكى قۇرۇلۇش ۋە بايلىق ئېچىش تۈرلىرىنىڭ ئاساسلىق قىسمى خىتاي مەركىزىگە بىۋاسىتە قاراشلىق كارخانىلار ياكى بىڭتۈەن تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ. بۇ ئورۇنلار باج ۋە پايدىنى ئاساسەن بىۋاسىتە مەركەزگە يوللايدىغان بولغاچقا، يەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ مالىيە كىرىمىگە قوشۇلىدىغان ئۈلۈشى نىسبەتەن تۆۋەن. نەتىجىدە، بايلىق سىرتقا ئېقىپ كەتكەن بىلەن، يەرلىك ئۇل ئەسلىھە ۋە ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان مەبلەغ يەنىلا مەركەزنىڭ ياردەم پۇلىغا تايىنىپ قالماقتا، بۇ ئۆز نۆۋىتىدە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنى كۈچەيتىدۇ.
ئاخىرقى ھېسابتا، خىتاينىڭ بايلىق سىياسىتى رايوندىكى تەڭسىزلىكنى كېڭەيتىش خەۋپىگە ئىگە. «يەرلىكنى بېيىتىش» دېگەن تەشۋىقاتلار بولغان تەقدىردىمۇ، ئەمەلىيەتتە يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ يەر-زېمىنلىرىنىڭ ئىشلىتىلىش ھوقۇقىنىڭ چەكلىمىگە ئۇچرىشى ۋە ئەنئەنىۋى ئىگىلىكىنىڭ قىسىلىشى داۋاملاشماقتا. بۇ جەريان، ئىقتىسادىي تەرەققىيات نامىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سىستېمىلىق بايلىق يۆتكەش ھەرىكىتى بولۇپ، يەرلىك خەلقنىڭ ئۆز ۋەتىنىنىڭ بايلىقىدىن تولۇق بەھرىمەن بولۇش ئىمكانىيىتىنى تارايتماقتا.
3. ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتى: كونتروللۇق ۋە ھەربىي ھەرىكەتچانلىق
شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كەڭ كۆلەملىك قاتناش ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى، سىرتتىن قارىغاندا ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ بەلگىسىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ يوللار ۋە تۆمۈريوللار خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ رايون ئۈستىدىكى كونتروللۇق تورىنى شەكىللەندۈرمەكتە. يېقىنقى خەۋەرلەردە[3] تىلغا ئېلىنغان يېڭى تاشيول ۋە تۆمۈريول تورلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا دىققەت قىلغىنىمىزدا، بۇلارنىڭ ئاساسلىقى ھەربىي ئەھمىيىتى يۇقىرى چېگرا رايونلارنى ۋە ئۇيغۇر نوپۇسى زىچ ئولتۇراقلاشقان جەنۇبىي رايونلارنى مەركەز بىلەن چەمبەرچەس باغلاشقا قارىتىلغانلىقىنى كۆرىمىز. بولۇپمۇ تەكلىماكاننى ئايلىنىدىغان تۆمۈريول ھالقىسىنىڭ تۇتاشتۇرۇلۇشى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ جىددىي ئەھۋالدا قىسقا ۋاقىت ئىچىدە رايوننىڭ ھەر قانداق بىر نۇقتىسىغا ئەشيا ۋە كۈچ يۆتكىشىگە تولۇق شارائىت ھازىرلاپ بەردى.
بۇ ئۇل ئەسلىھەلەر يەنە خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ غول تومۇرى سۈپىتىدە، شەرقىي تۈركىستاننى خىتاينىڭ غەربكە كېڭىيىشىدىكى ئەشيا ئوبوروت تۈگۈنىگە ئايلاندۇردى. تارىخىي يىپەك يولىنىڭ مۇھىم شەھەرلىرى بولغان قەشقەر، غۇلجا، ئاقسۇ قاتارلىق شەھەرلەرنىڭ قۇرۇلمىسى ئۆزگەرتىلىپ، زامانىۋىلاشتۇرۇش نامىدا تارىخىي ۋە مىللىي ئالاھىدىلىكى سۇسلاشتۇرۇلدى ھەتتا يوقىتىلدى. ئۇلارنىڭ ئورنىغا خىتايچە شەھەر پىلانلاش ئەندىزىسىدىكى بىنالار ۋە كەڭ يوللار دەسسىتىلىپ، شەھەرلەرنىڭ قىياپىتى ئۆزگەرتىلدى. بۇ فىزىكىلىق ئۆزگىرىش، بوشلۇقنى قايتىدىن تەشكىللەش ئارقىلىق يەرلىك خەلقنىڭ تارىخىي خاتىرىسى ۋە ماكان تۇيغۇسىنى ئۆزگەرتىشكە خىزمەت قىلىدۇ.
زامانىۋى قاتناش تورىنىڭ يەنە بىر فۇنكسىيەسى، يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسىنى ئومۇملاشتۇرۇشقا شارائىت ھازىرلاشتۇر. يېڭىدىن سېلىنغان يول، ۋوگزال ۋە ئايرودوروملارنىڭ كۆپىنچىسى چىراي تونۇش سىستېمىسى ۋە رەقەملىك نازارەت ئۈسكۈنىلىرى بىلەن تەمىنلەنگەن. بۇ سىستېما ئارقىلىق خىتاي ھۆكۈمىتى نوپۇسنىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى باشقۇرۇپ، كىشىلەرنىڭ سەپەرلىرى ۋە ئالاقىلىرىنى رەقەملىك ئۇسۇلدا كۆزىتەلەيدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، قاتناش قولايلىقى يەنە بىر تەرەپتىن ئىجتىمائىي كونتروللۇقنىڭ تېخىمۇ ئىنچىكىلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
ساياھەتچىلىكنى تەرەققىي قىلدۇرۇش نامىدا سېلىنغان ئايرودوروم ۋە تاشيوللار، خىتاي ئىچكىرىسىدىن كەلگەن كۆپ ساندىكى ساياھەتچىلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ئېقىپ كىرىشىگە يول ئاچتى.[3] خىتاي تاراتقۇلىرىدىكى خەۋەر، دوكلاتلاردا «ساياھەت ئارقىلىق شىنجاڭنى تونۇتۇش» دەپ تەرىپلەنگەن بۇ ھەرىكەت، ئەمەلىيەتتە دېموگرافىيەلىك تەسىر كۆرسىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. ساياھەتچىلەرنىڭ كۆپلەپ كىرىشى رايوننىڭ ئىجتىمائىي مۇھىتىغا تەسىر كۆرسىتىپ، يەرلىك مەدەنىيەتنى ساياھەت مەھسۇلاتىغا ئايلاندۇرۇش بىلەن بىرگە، خىتاي مەدەنىيەت ئامىللىرىنىڭ رايوندىكى تەسىرىنى كۈچەيتىدۇ.