تارىخنىڭ پايدىسى ۋە قىممىتى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇلارنىڭ ھەر ئىككىسى شىمالىي ئافرىقىلىق؛ بىرى ئىبنى خەلدۇن، يەنە بىرى ئاگۇستىندۇر. ئىبنى خەلدۇننىڭ ئۆزىدىن ئىلگىرى ياشاپ ئۆتكەن ئاگۇستىن ھەققىدە پىكىرگە ئىگە ياكى ئەمەسلىكىنى بىلمەيمەن. مۇھەققەق بولغان بىر نەرسە بولسا، ئۇ ئاگۇستىننىڭ ئىبنى خەلدۇننىڭ پەلسەپە پىكىرلىرىدىن خەۋەردار ئەمەسلىكىدۇر. شۇنداقتىمۇ بۇ ئىككى ئادەمنىڭ پىكىرلىرى ۋە دۇنيا قاراشلىرى ئارىسىدا يېقىنلىق بار؛ بۇلارنىڭ ھەر ئىككىسى ئىنسانىيەت تارىخىغا بىر پۈتۈن ھالەتتە قارايدۇ. بۇنداق بولۇشىنىڭ سەۋەبى، ھەر ئىككىسىنىڭ ئىنسان ھاياتىغا تېخىمۇ كەڭ دىنىي رامكا ئىچىدە قاراشلىرىدۇر. ھەقىقەتەنمۇ مۇسۇلمان ۋە خىرىستىيان تارىخ قاراشلىرى زامان ۋە ماكان چېگرالىرىنى ھالقىماقتا. بۇ ئىككى قېرىنداش دىنغا نىسبەتەن تارىخ ئادەم (ئەلەيھىسسالام) نىڭ يارىتىلىشى بىلەن باشلىنىدۇ ۋە قىيامەت كۈنى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. بۇ يەردە، تارىخنىڭ چېگرالىرى تېئولوگىيە بىلەن بىرلىشىدۇ.
بۇ كەڭ تارىخ چۈشەنچىسىنىڭ ئەلۋەتتە بۈگۈن بىز ئۈچۈن ئېلىپ كەلگەن بىر مەنە ۋە پايدا بولۇشى مۇمكىن. زامانىمىزدا مىڭلارچە يىلدىن بېرى ئايرىم ياشىغاندىن كېيىن پۈتۈن ئىنسانىيەت تويۇقسىزلا يېقىنلىشىپ، قويۇق مۇناسىۋەت ئورنىتىدىغان ھالەت شەكىللەندى. نۆۋەتتە ھەم بىر – بىرىمىزگە يېقىن تۇرماقتىمىز، ھەم بىر – بىرىمىزگە ياتمىز.
ئەقلىمىزدە نېمىلەرنىڭ بارلىقىنى بىلەلمىگەنلىكىمىز ئۈچۈن، بىر – بىرىمىزدىن قورقۇۋاتىمىز. بىلىدىغان بىردىنبىر نەرسىمىز قوشنىلىرىمىنىڭ بىر قاتار ئۆلتۈرگۈچى قوراللار بىلەن جابدۇنغان بولۇشىدۇر. نۆۋەتتە بىزنى كۈتۈپ تۇرۇۋاتقان ئەڭ تەخىرسىز ئىش، بىر – بىرىمىزنى تونۇشتۇر. بۇ بىر – بىرىمىزگە ئىشىنىشنىڭ ۋە بىر – بىرىمىزنى ياخشى كۆرۈشنىڭ تۇنجى قەدىمىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
ئىنساننى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان ھالىتىگە قاراپ تونۇيالمايمىز. ئۇنى تونۇيالىشىمىز ئۈچۈن، ئۇنىڭ قانداق بولۇپ ھازىرقى ھالەتكە كېلىپ قالغانلىقىنى بىلىشىمىزگە توغرا كېلىدۇ. شەخسلەر توغرىسىدا دېگەن بۇ سۆزلىرىمنى مىللەتلەر، مەدەنىيەتلەر ۋە دىنلار ئۈچۈنمۇ دېيىشكە بولىدۇ. بۇلارنى تونۇش ئۈچۈنمۇ، ھازىرقى ئەھۋالى بىلەن بىرلىكتە تارىخلىرىنىمۇ بىلىشىمىز كېرەك.
زامانىمىزدا تارىخ ئۆگىنىشىمىز ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم سەۋەبلەر بار. بۈگۈن تارىخنىڭ ۋەزىپىلىرىنىڭ بىرى ئىنسان ئىرقى، نەسلى ئارىسىدا ياراشتۇرغۇچى رول ئويناشتۇر. تارىخچى ھەر خىل ئىرقلارنى، ئۇلارنىڭ تارىخلىرىنى بىر – بىرلىرىگە ئۆگىتىش ئارقىلىق يېقىنلاشتۇرالايدۇ.
كۆپلىگەن مىللەتلەر، مەدەنىيەتلەر ۋە دىنلار نۆۋەتتە بىرلا توپلۇق بولۇپ بىرلەشمەكتە. بۇ توپنىڭ ئىچىگە كىرگەن ھەر بىر مىللەت ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق خەزىنىسىنى بېيىتماقتا. ھەر بىرى ئۆز تارىخىنى ئېلىپ كەلمەكتە يەنى ھەر بىرى ئۆز تەجرىبىسىنى ۋە ئۇتۇقىنى ئېلىپ كەلمەكتە. بىر – بىرىمىزنىڭ بۇ ئورتاق خەزىنىگە ئېلىپ كەلگەن نەرسىلىرىمىزنى تونۇشىمىز، ئۇلارنىڭ قىممىتىنى بىلىشىمىز كېرەك. بۇ ئاسان ئىش ئەمەس، تارىخچىلار بۇنىڭغا ياردەم قىلالايدۇ.
بەزىدە ئىنسان بىر ئائىلە ھالىتىدە ئىلگىرىلىشىمىزنىڭ قىيىنلىقىنى چۈشىنىپ يېتىپ، ئۈمىدسىزلىنىدۇ. بۇنداق ئۈمىدسىزلىك پەيتلىرىدە تارىخنىڭ كونا سەھىپىلىرىنى ئەسلەش ئارقىلىق جاسارىتىمىزنى ئەسلىگە كەلتۈرەلەيمىز. مەسىلەن، كونا دۇنيانىڭ غەربىدە ئولتۇرىدىغان مىللەتلەر، بىر قانچە ئەسىر ئىلگىرى ئۆزلىرىنىڭ رىم ئىمپېرىيەسىنىڭ بىر پارچىسى ئىكەنلىكىنى خاتىرىلىيالىدى. ئۇلار رىم ئىمپېرىيەسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا پەتھى سايىسىدا يەنى مەجبۇرىي كىرگەنىدى. دەسلەپتە مەجبۇرىي كىرگەن بۇ ئىمپېرىيەنىڭ كېيىنچە سادىق پۇقرالىرىغا ئايلانغانىدى. ئەگەر ئىنساننىڭ ئۇ دەۋردە ئەنگلىيەنىڭ شىمالىدىكى بىر ئىمپېرىيەنىڭ چېگرالىرىنى شەكىللەندۈرىدىغان تامنى زىيارەت قىلىش مۇمكىنچىلىكى بولغان بولسا ئىدى، ئۇ يەردە چوقۇم ئاناتولىيەدىن بارغان ئەسكەرلەرنى كۆرگەن بولاتتى. دۆلەت ئەربابلىرى، ئەمەلدارلار ئارىسىدىمۇ ئاناتولىيەلىكلەر بار ئىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە، غەربىي جەنۇبىي ئاسىيادا ئوخشاشلا ئەنگلىيەلىكلەرنى كۆرگىلى بولاتتى. ئاناتولىيەدىن بارغان پىروفېسسورلارنىڭ بىرىتانىيەدە، بىرىتانىيەلىك پىروفېسسورلارنىڭ 4 – ئەسىردە ئاناتولىيەدە لېكسىيە سۆزلىگەنلىكىنى تەخمىن قىلىمەن. ئۇ دەۋردە تۇنىسلىق پىروفېسسور ئاگۇستىنغا ئىتالىيەدە – مىلانودا بىر پىروفېسسورلۇق كۇرسى تەكلىپ قىلىنغانىدى ۋە ئۇمۇ بۇ تەكلىپنى قوبۇل قىلغانىدى. بۇ، ئۇ دەۋردە پۈتكۈل رىم ئىمپېرىيەسى خەلقىنىڭ بىرلا ئائىلە ھالىتىدە بىرلەشكەنلىكىنىڭ پاكىتىدۇر. ئىنسانلىق تارىخىمىزنىڭ بۇ سەھىپىلىرى بۈگۈن بىزگە بىر ئىلھام مەنبەسى بولۇشى كېرەك.