ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوتتۇرا ئەسىر مېدىتسىناسىنىڭ ئەڭ تىپىك ۋەكىلى ۋە ئىسلام مەششائى مەكتىپىنىڭ ئەڭ بۈيۈك پەيلاسوپى ئىبنى سىنا (ئۆ. 428/1037)مۇ، مېدىتسىنا تارىخى نۇقتىسىدىن ھەم ئىسلام دۇنياسى ھەمدە غەربتە نوپۇزلۇق ھېكىم سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنىدۇ. ئىبنى سىنا تەرىپىدىن مېدىتسىناغا مۇناسىۋەتلىك يېزىلغان ئەسەرلەرنىڭ سانى 40 ئەتراپىدا بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىم بولغانلىرى «ئەل ئۇرجۇزە فىت تىبب»، «ئەل قانۇن فىت تىبب» ۋ ئەش شىفا»قاتارلىقلاردۇر. ئىبنى سىنا يازغان ئەسەرلىرى بىلەن ھەم ئىسلام مېدىتسىنا ساھەسى ھەمدە ياۋروپا مېدىتسىنا ساھەسىدە زور تەسىر ياراتقان. ئۇنىڭ غەربتىكى تەسىرىنىڭ 17-ئەسىرگىچە داۋاملاشقانلىقى ۋە قەدىم گىرىك مېدىتسىناسىنىڭ پىشۋاسىلىرىدىن ھىپوكرات ۋە گالېننىڭ شۆھرىتىدىنمۇ ئېشىپ كەتكەنلىكى ھەممە تەرىپىدىن ئورتاق مۇئەييەنلەشتۈرۈلىدۇ. دەرۋەقە، ئۇ ۋاپات بولۇپ ئارىلىقتىن ئەسىرلەر ئۆتكەندىن كېيىنمۇ داڭلىق ئەسىرى «ئەل قانۇن فىت تىبب»نىڭ ئىسپانىيەدە «كانون» (Canon) نامىدا لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنىپ 13-ئەسىردىن باشلاپ ياۋروپادىكى ئۇنىۋېرسىتىتلارنىڭ مېدىتسىنا پاكۇلتىتلىرىدا دەرسلىك كىتابى سۈپىتىدە ئوقۇتۇلۇشى ۋە 17-ئەسىردە ۋاللودولىد ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىر ئىبنى سىنا/ئاۋىكېننا (Sînâ/Avicenna İbn) كافېدراسىسىنىڭ قۇرۇلۇشى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. شۇنداقلا «ئەل قانۇن فىت تىبب»نى لاتىنچە نۇسخىسىنىڭ (پاۋىيا 1510)مۇقاۋىسىغا ئىبنى سىنانىڭ ئوتتۇرىدىكى تەختتە، ھىپوكرات ۋە گالېننىڭ ئۇنىڭ ئىككى تەرىپىدە ئولتۇرۇشىنىڭ رەسىم قىلىپ سىزىلىشىمۇ ئۇنىڭ مېدىتسىنا ساھەسىدىكى نوپۇزىنىڭ قايسى سەۋىيەدە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئىبنى سىنا ئەسەرلىرىدە كلىنىكىلىق داۋالاش ۋە ئاساسلىق مېدىتسىنا ساھەلىرىنى تەپسىلىي بايان قىلىدۇ، ئۇ ئەسەرلىرىدە يەنە ئاناتومىيە، فىزىئولوگىيە ، ھىستولوگىيە،  دورىگەرلىك ئىلمى ۋە بىئو-خىمىيە قاتارلىق ئاساسلىق مېدىتسىنا ساھەلىرى ئۈستىدىمۇ مول ئۇچۇر-مەلۇماتلار بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇ بىمارلارنىڭ كېسەللىكىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن تومۇر تۇتۇش ۋە سۈيدۈكنى تەكشۈرۈش قاتارلىق ئۇسۇللارنى ئىشلىتىدۇ. «ئەل قانۇن فىت تىبب»ناملىق ئەسىرىدە ئىبنى سىنا ئۆزى ياشىغان دەۋرگىچە بولغان چېچىلاڭغۇ ئەھۋالدىكى ھېلېنستىك، ۋېزاتىنىيە ۋە سۇريانى قاتارلىق مېدىتسىناغا مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەرنى سىستېملىق ھالدا رەتلەپ چىققاندىن سىرت ئەتراپلىق ئانالىز قىلىدۇ. ئۇ يەنە مېدىتسىنا ساھەسىدىكى بارلىق ئىلمىنى قامۇس سۈپىتىدە يېزىپ چىقىدۇ. ئۇ بۇ ئەسىرىدە ئاناتومىيە، كېسەللىك ئالامەتلىرى، داۋالاش ئۇسۇللىرى، كېسەللىكلەرنىڭ تۈرلىرى ۋە دورىلار ئۈستىدىمۇ توختىلىدۇ. [61]
كۆز كېسەللىكى ئۈستىدە ئېلىپ بارغان تەتقىقاتلىرى بىلەنمۇ داڭ چىقارغان ئوتتۇرا ئەسىر ئىسلام دۇنياسى ھېكىملىرىنىڭ پىشىۋالىرىدىن بىرى،  غەربتە جېسۇ ھالى (Jesu Hali) دەپ نام ئالغان ئالى بىن ئىسا ئەل قەھھالدۇر  (ئۆ. 430/1039). ھاياتى توغرۇلۇق كۆپ مەلۇمات بولمىغان ئەلى بىن ئىسا ئەل قەھھالنىڭ باغدادتا ئىلىم تەھسىل قىلىپ، بۇ جايدا ھېكىملىك قىلغانلىقى مەلۇم. قىسقچە نامى «تەزكىرە» ياكى «تەزكىرەتۇل قەھھالىن»بولغان «تەزكىرەتۇل قەھھالىن فىل ئەين ۋە ئەمرازىھا»ناملىق ئەسىرى، كۆز ۋە كۆز كېسەللىكلىرى ساھەسىدە يېزىلغان ۋە كۈنىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئەرەبچە ئەسەرلەر ئىچىدە ئەڭ ئەتراپلىق ۋە تارىخى ئەڭ ئۇزۇن ئەسەردۇر. ئەسەر ئۈچ بۆلۈمدىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بىرىنچى بۆلۈمىدە كۆزنىڭ ئاناتومىيەسى ۋە فىزىئولوگىيەسى، ئىككىنچى بۆلۈمدە كۆز قاپىقى، كۆز يېشى بېزى، كۆزىگە ئاق چۈشۈش، مۈڭگۈز پەردە ۋە ئۈزۈم پەردە كېسەللىكلىرى ۋە ئۇلارنىڭ داۋالاش ئۇسۇللىرى، كۆزىگە ئاق چۈشۈش ئوپېراتسىيەسى، ئۈچىنچى بۆلۈمدە «كۆزنىڭ ئىچكى كېسەللىكلىرى»تېمىسىدا يىراقنى كۆرەلمەسلىك، يېقىننى كۆرەلمەسلىك، ئالغايلىق ۋە كېچە-كۈندۈز كۆرلىكى قاتارلىق كۆز كېسەللىكلىرى قاتارلىقلار بايان قىلىنىدۇ. 132 خىل كۆز كېسەللىكلىرى بايان قىلىنغان بۇ ئەسەر،  سالامەتلىكنى ئاسراشقا مۇناسىۋەتلىك تەۋسىيەلەر ۋە ئېلېپە رەت تەرتىپىگە ئاساسەن رەتكە تىزىلغان 141 دورىنىڭ كۆزگە بولغان تەسىرلىرىنى چۈشەندۈرىدىغان باب بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. بۇ ئەسەردە، ئۇ ۋاقىتقىچە خەلق ئارىسىدا ئېقىپ يۈرگەن يەرلىك ھوشسىزلاندۇرۇش دورىلىرىدىن سىرت، قىين ئوپېراتسىيەلەردە تۇنجى قېتىم مەندراگورا ۋە ئەپىيۇن ھورىغا ئوخشاش پۈتۈن بەدەننى ھوشسىزلاندۇرۇشقا يارايدىغان ماددىلارنىڭ ياردىمى بىلەن كۆز ئوپېراتسىيەسىنىڭ قانداق ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقىمۇ بايان قىلىنىدۇ، بۇ مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئەڭ تىپىك ئالاھىدىكلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. 11-ئەسىردە يېزىلغان «تەزكىرەتۇل كەھھالىن» كېيىنكى مەزگىللەردىمۇ تەسىرىنى يوقاتمىغان بولۇپ، بىر نەچچە بۇ ئەسەر توغرۇلۇق شەرھىيلار يېزىلغان. شۇنداقلا ئەسەر ئوتتۇرا ئەسىردە ئىبرانىچىگە ۋە ئىككى قېتىم »  Tractus de oculis Jesu b. Hali » نامىدا لاتىنچىگە تەرجىمە قىلىنغان. بۇ ئەسەر يەنە 20-ئەسىرنىڭ بېشىدىمۇ ئىبرانىچە قايتىدىن تەجىمە قىلىنىپ » Epistola Ihesu filii Haly de cognitione infirmitatum oculorum sive memoriale oculariorum quod compilavit Ali b. İssa» نامى بىلەن ئېلان قىلىنىدۇ (پارىژ، 1903). بۇنىڭدىن سىرت، بۇ ئەسەرنىڭ بەزى قىسىملىرى كۈنىمىز تىللىرىغىمۇ تەرجىمە قىلىندى.[62]