خىتاي-رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشى: جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇسۇسەن، شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى ئەھۋال بۇ گېئوپولىتىك رىقابەتنىڭ تەسىرىگە بىۋاسىتە ئۇچرىماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش، باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەتنى يوقىتىش سىياسەتلىرى، دۇنيا مىقياسىدا ئەندىشە پەيدا قىلدى. رۇسىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋىتى، رۇسىيەنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكى توغرىسىدىكى خەلقئارا تەنقىدلەرگە قوشۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئالدى. ئەگەر خىتاي بىلەن رۇسىيە ئاخبارات ۋە نازارەتچىلىك تېخنىكىسىنى ئورتاقلىشىدىغان بولسا، بۇ، شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ۋە كەڭ دائىرىلىك بولۇشىغا تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن: رۇسىيە ئاخباراتىدىن ئېرىشكەن ئۇچۇرلار خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى نازارەت قىلىش تورىنى كۈچەيتىشىگە ياردەم بېرىشى ياكى ئىككى دۆلەتنىڭ ئورتاق ھەرىكىتى ئارقىلىق چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر دىئاسپوراسىنى نىشانلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن.
بۇ ئەھۋال، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتكە قارىتا يېڭىچە ئويلىنىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ پەقەت ئادەتتىكى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى ئوخشىمىغان ئىدېئولوگىيەلەر – دېموكراتىيە بىلەن مۇستەبىتچىلىك ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت. رەقەملىك تېخنىكا بۇ رىقابەتنىڭ مۇھىم بىر قورالىغا ئايلاندى. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ ئىستىخبارات ۋە رەقەملىك ھەمكارلىقى، ئۇلارنىڭ دۇنياغا ئۆزلىرىنىڭ تەرتىپىنى تېڭىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى. بۇنىڭغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆز-ئارا ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشى، سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكى ۋە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداش تەدبىرلىرىنى كۆرۈشى، شۇنداقلا ئىنسان ھەقلىرى ۋە ئەركىنلىكلەرنى قوغداشقا ئەھمىيەت بېرىشى زۆرۈر.
خۇلاسە قىلغاندا، خىتاي-رۇسىيە ئاخبارات ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك ھەمكارلىقى، يەر شارى گېئوپولىتىكىلىق مۇھىتى ئۈچۈن كۆرۈنەرلىك ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئۇ غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە خەۋپ تۇغدۇرۇپلا قالماي، بەلكى رەقەملىك بوشلۇقتىكى ئەركىنلىك ۋە ئىنسان ھەقلىرىنىمۇ چەكلەيدۇ. بۇ ئەھۋال، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ يۈزلىنىشنى تەنقىدىي كۆز بىلەن كۆزىتىشى ۋە ئۇنىڭغا قارىتا ماس كېلىدىغان ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈشىنىڭ مۇھىملىقىنى ئەسكەرتىدۇ.
«نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ 2025-يىلى 7-ئىيۇندىكى ئىككى ماقالىسىدە[1]،[2] ئاشكارىلانغان خىتاي-رۇسىيە ئىستىخبارات ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك ھەمكارلىقىنىڭ كۈچىيىشى، كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە بىخەتەرلىك مۇھىتىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئىككى دۆلەتنىڭ ئورتاق ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتى ۋە غەربنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش نىشانىنى نەزەردە تۇتقاندا، بۇ ھەمكارلىقنىڭ يەنىمۇ چوڭقۇرلىشىشىنى ۋە كەڭ دائىرىلىك ساھەلەرگە يېيىلىشىنى مۆلچەرلىگىلى بولىدۇ. بۇنىڭ ئاساسلىق يۈزلىنىشلىرى ۋە ئۇنىڭغا قارىتا ئېلىنىدىغان تەدبىرلەر مۇھىم مۇلاھىزە تېمىسى بولۇپ، ئۇلارنى تەھلىل قىلىش كەلگۈسىدىكى سىياسەت بەلگىلەش ئۈچۈن زۆرۈر.
بىرىنچىدىن، خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ۋە ئورتاق مەشغۇلاتلىرى تېخىمۇ دائىملىق ۋە سىستېمىلىق بولۇشى مۇمكىن. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەخپىي ئۇچۇرلىرىنىڭ خەۋپكە ئۇچراش ئېھتىماللىقى ئاشىدۇ. بۇ خىل خەۋپكە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۆز ئاخبارات تورلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىشى، جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشى ۋە رۇسىيە-خىتاي ئورتاق ھەرىكەتلىرىنى بايقاش ۋە توسۇش ئىستراتېگىيەلىرىنى تۈزۈشى كېرەك. بۇ يەردە ئىتتىپاقداشلار ئوتتۇرىسىدىكى ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ۋە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنىڭ مۇھىملىقى تەكىتلىنىدۇ.
ئىككىنچىدىن، خىتاي رەقەملىك سۇپىلىرىنىڭ يەر شارى مىقياسىدىكى تەسىرىنىڭ ئېشىشى ۋە ئۇلارنىڭ نازارەتچىلىك قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن ئىزچىل بىر مەسىلە بولۇپ قالىدۇ. ۋىچەتكە ئوخشاش دېتاللار توپلىغان سانلىق مەلۇماتلارنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ قولىغا چۈشۈشى، شەخسىي مەخپىيەتلىك ۋە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقىغا خەۋپ تۇغدۇرىدۇ. دۆلەتلەر ئۆز پۇقرالىرىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن قاتتىق قانۇن تۈزۈملىرىنى ئورنىتىشى، چەت ئەللىك تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ سانلىق مەلۇمات بىر تەرەپ قىلىش سىياسەتلىرىنى تەكشۈرۈشى ۋە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقنى قوغداش تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى لازىم.
ئۈچىنچىدىن، بۇ تەرەققىيات دېموكراتىيە بىلەن مۇستەبىتچىلىك ئوتتۇرىسىدىكى دۇنياۋى ئىدېئولوگىيەلىك رىقابەتنى تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرىدۇ. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ ئىستىخبارات ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك ساھەسىدىكى ھەمكارلىقى، ئۇلارنىڭ ئۆز ھاكىمىيەتلىرىنى مۇستەھكەملەش، ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇش ۋە سىرتقى دېموكراتىك تەسىرلەرنى توسۇش تىرىشچانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دېموكراتىك دۆلەتلەر بۇ ئەھۋالغا قارىتا ئۆز ئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى، رەقەملىك بوشلۇقتا دېموكراتىك قىممەت قاراشلارنى ئىلگىرى سۈرۈشى ۋە تېخنىكىنىڭ باستۇرۇش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى زۆرۈر.
تۆتىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان رايونىغا ئوخشاش خىتاينىڭ نازارەت قىلىش سىياسەتلىرىنىڭ نىشانىغا ئايلانغان رايونلاردىكى ئىنسان ھەقلىرى ئەھۋالى يەنىمۇ جىددىيلىشىشى مۇمكىن. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ نازارەتچىلىك تېخنىكىسى ۋە ئاخباراتىنى ئورتاقلىشىشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مىللەتلەرنى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشى ۋە چەت ئەلدىكى دىئاسپورانى نىشانلاش دائىرىسىنى كېڭەيتىشى مۇمكىن. خەلقئارا جەمئىيەت بۇ خەۋپكە كۆڭۈل بۆلۈپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى، رەقەملىك تېخنىكىنىڭ باستۇرۇش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنى ئەيىبلىشى ۋە بۇ خىل ئىشلىتىشنى ئازايتىش ئۈچۈن تەدبىر قوللىنىشى كېرەك.