رەقەملىك دەۋردە تېررورىزمنىڭ شەكىل ئۆزگەرتىشىئاسىمېترىك تەھدىتلەر، توردا رادىكاللىشىش ۋە دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۈنئىي ئەقىل (AI)، دىجىتال تېررورىزمنىڭ  ھەسسىلىگۈچى تەسىرىنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، UNICRI  دوكلاتى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ تېررورچىلار تەرىپىدىن يامان غەرەزدە ئىشلىتىلىش مۇمكىنلىكىگە  ئائىت قورقۇنچلۇق سېنارىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان . سۈنئىي ئەقىل قوللىشىدىكى ئاپتوماتىك ئۇچقۇلار (drones)، چىراي تونۇش سىستېمىلىرىدىن ئۆتۈپ كېتەلەيدىغان ئالگورىزملار ۋە بىخەتەرلىكتىكى يوچۇقلىرىنى ئىنسانلاردىن ھەسسىلەپ تېز بايقىيالايدىغان ھەمدە ھۇجۇم تەشكىللىيەلەيدىغان يۇمشاق دېتاللار سەۋەبىدىن، تېررورنىڭ تېخنىكىلىق ماھارەتلىرى يۇقىرى سەۋىيەگە كۆتۈرمەكتە. بۇنىڭدىن باشقا، «Deepfake»  تېخنىكىسى، سىياسىي لىدېرلارنىڭ ساختا سىنلىرىنى ئىشلەپچىقىرىپ ساختا ئۇچۇر تارقىتىش، ئىجتىمائىي قۇتۇپلىشىشنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ۋە قالايمىقانچىلىق يارىتىش ئۈچۈن كۈچلۈك بىر ئاسىمېترىك ئۇرۇش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەكتە.
تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى، ئوچۇق مەنبەلىك ئىستىخباراتنىمۇ (OSINT) ئۈنۈملۈك بىر شەكىلدە قوللانماقتا. Google Earth، ئىجتىمائىي تاراتقۇدىكى ئورۇن كوئوردىناتى ۋە ئاممىۋى سانلىق مەلۇمات ئامبارلىرى ئارقىلىق  تېررورچىلار  ئولتۇرغان يېرىدىلا نىشان ئانالىزى، ھۇجۇم پىلانى ۋە رازۋېتكا ئېلىپ بارالاۋاتىدۇ. فىزىكىلىق رازۋېدكا قىلىشنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان تۇتۇلۇپ قېلىش خەۋپى، دىجىتال رازۋېدكا قوراللىرى ۋاسىتىسىدە ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشكەچكە، تېررورچىلارنىڭ ئوپېراتسىيە بىخەتەرلىكى ئېشىپ، ھۇجۇملارنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش نىسبىتىنى يۇقىرى بولۇۋاتماقتا.
خۇلاسىلىگەندە  دىجىتال كۆرۈنمەسلىك تاكتىكىسى تېررورىزمنىڭ تەبىئىتىنى ئۆزگەرتتى ۋە ئۇنى تېخىمۇ جۈرئەتلىك، تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە تېخىمۇ ئەجەللىك ھالغا كەلتۈردى. دۆلەتلەرنىڭ بۇ تەھدىتكە تاقابىل تۇرالىشى ئۈچۈن، پەقەت قانۇنىي جەھەتتىن تەڭشەش ئېلىپ بېرىش    يېتەرلىك ئەمەس؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تېخنىكىلىق ئىقتىدارلىرىنى ئاشۇرۇشى، سۈنئىي ئەقىل قوللىشىدىكى مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى ۋە تور ئىستىخبارات ئىقتىدارلىرىنى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەگە چىقىرىشى كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، دىجىتال دۇنيانىڭ قاراڭغۇ كارىدورلىرىدا يوشۇرۇنغان بۇ يېڭى ئەۋلاد تېررورچىلار، ھەر دائىم بىر قەدەم ئالدىدا بولۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
ئالاقە جەريانى سۈپىتىدە رادىكاللاشماق ۋە يوقىتىلغان ئەپسانىلەر
رەقەملىك دەۋردە تېررورىزم مۇنازىرىلىرىنىڭ ئەڭ قىزىق تېمىلىرىدىن بىرى «توردا رادىكاللىشىش» جەريانىدۇر. كەڭ تارقالغان قاراش شۇكى، ئىنتېرنېت شەخسلەرنى پاسسىپ بىر قوبۇل قىلغۇچى سۈپىتىدە زەھەرلەيدۇ ۋە ئۇلارنى تېررورچى «يەككە بۆرە » گە ئايلاندۇرىدۇ. بىراق، كىرىستىنا ئارچېتتىنىڭ «تېررورىزم، ئالاقە ۋە يېڭى تاراتقۇ» (Terrorism, Communication and New Media) ناملىق تەتقىقاتى ۋە RAND Europe نىڭ ئەمەلىي تەكشۈرۈشلىرى، بۇ  بەلگىلىمىچىلىك (determinist) قارىشىنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى، رادىكاللىشىشنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە ئالاقە دىنامىكىلىرىغا تايىنىدىغانلىقىنى بايان قىلماقتا. مەۋجۇت «ئىستراتېگىيەلىك ئالاقە» ۋە «قارشى بايان» (counter-narrative) ئۇسۇللىرى، تېررورىزمنى بىر «ئۇچۇرلىشىش مەسىلىسى» سۈپىتىدە سەل قارىغىنى ئۈچۈن مەغلۇپ بولماقتا.
ئارچېتتىنىڭ تەنقىدىنىڭ مەركىزى ، 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «تېرە ئاستى يىڭنە» (hypodermic needle /  سېھىرلىك ئوق ئالاقە ئەندىزىسى بولۇپ، بۇ ئەندىزىگە كۆرە، تاراتقۇ (ياكى تېررورچى تەشۋىقاتى) بىر شىپىرىسقا ئوخشاش كۆرۈرمەنگە ئوكۇل قىلىنىدۇ ۋە كۆرۈرمەن بۇ ئۇچۇرنى ئەينەن قوبۇل قىلىپ ھەرىكىتىنى ئۆزگەرتىدۇ. ھالبۇكى، دىجىتال دەۋردە كۆرۈرمەن ئاكتىپ بىر ئاكتىيوردۇر. شەخسلەر، دۇچ كەلگەن ئۇچۇرلارنى ئۆز كىملىكلىرى، ئىجتىمائىي مۇھىتلىرى ۋە ھايات تەجرىبىلىرى ئەلگىكىدىن ئۆتكۈزۈپ ئىزاھلايدۇ. شۇڭلاشقا، ئىنتېرنېتتىكى بىر جىھاد ۋىدېيوسى ياكى ئاشقۇن ئوڭچىل بىر خىتابنامە، ھەممە ئادەمنى رادىكاللاشتۇرمايدۇ؛ پەقەت بۇ ئۇچۇرنى قوبۇل قىلىشقا «تەييار» بولغان ۋە ئۇنى ئۆز دۇنيا قارىشىنى دەلىللەش ئۈچۈن «ئىزدەپ يۈرگەن» شەخسلەر ئۈستىدە تەسىر پەيدا قىلىدۇ.
RAND  دوكلاتىنىڭ 15 تېررورلۇق ۋەقەسى ئۈستىدىكى تەپسىلىي ئانالىزى، ئىنتېرنېتنىڭ رادىكاللىشىش جەريانىغا بىر «سەۋەب» بولالمايدىغانلىقىنى، بىر «قولايلاشتۇرغۇچى» (facilitator) ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا. ئىنتېرنېت، رادىكاللىشىش پىلتىسىگە ئوت يېقىشتىن  بەكرەك، شەخسنىڭ ئاللىبۇرۇن مەۋجۇت بولغان مايىللىقلىرىنى ئوزۇقلاندۇرىدىغان، تېزلىتىدىغان ۋە ماتېرىيال ياردىمى بىلەن تەمىنلەيدىغان بىر مۇھىتتۇر. ئىنتېرنېت، شەخسلەرگە فىزىكىلىق دۇنيادا تاپالمايدىغان «ئوخشاش پىكىردىكى» ئىنسانلارنى تېپىش ۋە ئۇلار بىلەن ئالاقە ئورنىتىش پۇرسىتى بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال، «ئەكس سادا» (echo chamber)  ئۈنۈمىنى يارىتىپ، شەخسنىڭ رادىكال قاراشلىرىنىڭ بىر گۇرۇپپا ئىچىدە نورماللىشىشىنى ۋە مۇستەھكەملىنىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
«ئۆزلۈكىدىن رادىكاللىشىش» (self-radicalization) ئۇقۇمى، RAND  ۋە ئارچېتتى تەرىپىدىن بىر قۇرۇق ئەپسانە دەپ سۈپەتلەنمەكتە. مودا تاراتقۇلارنىڭ ئەكسىچە، شەخسلەر پەقەت كومپيۇتېر ئېكرانىغا قاراپلا تېررورچى بولۇپ قالمايدۇ. رادىكاللىشىش، تەبىئىتى بىلەن ئىجتىمائىي بىر جەرياندۇر. RAND  تەكشۈرگەن ۋەقەلەرنىڭ دېگۈدەك ھەممىسىدە (مەسىلەن A1, A6, A10 ۋەقەلىرى)، شەخسلەرنىڭ مەۋھۇم ياكى فىزىكىلىق دۇنيادا باشقا ئىنسانلار بىلەن ئالاقىدە بولغانلىقى كۆرۈلگەن. بىر «بايان»نىڭ (narrative) كۈچى، ھېكايىنىڭ ئۆزىدىن ئەمەس، شۇ ھېكايىنى سۆزلەيدىغان ۋە ھەمبەھرلەيدىغان ئىجتىمائىي توردىن كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، «يەككە بۆرە» دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن تېررورچىلارمۇ، زېھنىي جەھەتتىن يەر شارى خاراكتېرلىك بىر «مەۋھۇم جامائەت»نىڭ پارچىسىدۇر ۋە ئۆزىنى مۇشۇ جامائەتكە ئىسپاتلاش ئۈچۈن ھەرىكەت ئېلىپ بارىدۇ.