سۈنئىي ئەقىل ھۆكۈمرانلىقى ۋە يۇمشاق كۈچ رىقابىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېخنىكىلىق نۇقتىدىن ئالغاندا، خىتاي مودېللىرىنىڭ «كىچىكلىتىلگەن ۋە ئۈنۈملۈك» (Smaller, more efficient)  بولۇشى، ئۇلارنىڭ تۆۋەن سەپلىمىلىك قاتتىق دېتاللاردىمۇ راۋان يۈرۈشەلەيدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئامېرىكا تەرىپىدىن يۈرگۈزۈلگەن ئۆزەك ئىمبارگوسىنى مەغلۇپ قىلىش ئۈچۈن قوللانغان تاكتىكىسىدۇر. يەنى،خىتاي شىركەتلىرى ئەڭ كۈچلۈك سەپلىمىلىك كومپيۇتېرلارنى كۆزلەشنىڭ ئورنىغا، بار بولغان ئىمكانىيەتتىمۇ ئەڭ يۇقىرى ئۈنۈم ئالغىلى بولىدىغان يۇمشاق دېتاللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارقىلىق،  ئۆزىنىڭ «سۈنئىي ئەقىل مۇستەقىللىقى»نى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشماقتا.
بۇ بۆلەكتە شۇنى خۇلاسىلەش مۇمكىنكى، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسى پەقەت تېخنىكىلىق مۇسابىقە ئەمەس، بەلكى يەنە مەدەنىيەت ۋە ئىدېئولوگىيە ئۇرۇشىدۇر. خىتاي ئۆزىنىڭ تېخنىكىسىنى «ئوچۇق» دەپ ئاتىغان بىلەن، ئۇنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان مەقسەت — خەلقئارا جەمئىيەتنى، بولۇپمۇ غەربتىن باشقا دۆلەتلەرنى ئۆزىنىڭ رەقەملىك ئېكولوگىيەسىگە باغلاپلىۋېلىش، شۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ مۇستەبىت تۈزۈمىنى ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى يوشۇرۇش ياكى نورمال كۆرسىتىش ئۈچۈن خەلقئارالىق مۇھىت ھازىرلاشتىن ئىبارەتتۇر.
شەرقىي تۈركىستاندىكى «رەقەملىك مۇستەملىكە» ۋە تېخنىكىنىڭ زۇلۇم قورالىغا ئايلىنىشى
يۇقىرىدا بايان قىلىنغان خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتكە بىۋاسىتە ۋە ۋەھىمىلىك تەسىرلەرنى كۆرسەتمەكتە. خىتاينىڭ «ئوچۇق» ۋە «ئۈنۈملۈك» مودېللىرىنىڭ تەرەققىياتى، شەرقىي تۈركىستاندىكى نازارەت سىستېمىسىنىڭ تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىپ، قاپلاش دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ۋە ئېنىقلىق دەرىجىسىنى كۈچەيتىشكە ياردەم بېرىدۇ. ئىلگىرى يۇقىرى تەننەرخلىق  ئىقتىدارنى تەلەپ قىلىدىغان يۈز تونۇش، ئاۋاز پەرقلەندۈرۈش ۋە ھەرىكەت ئانالىزى قاتارلىق سىستېمىلار، ئەمدىلىكتە DeepSeek R1 غا ئوخشاش ئەرزان ۋە كىچىكلىتىلگەن مودېللار ئارقىلىق تېخىمۇ كەڭ كۆلەمدە ۋە تۆۋەن تەننەرختە ئىجرا قىلىنىشى مۇمكىن. بۇ دېگەنلىك، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ ھەرىكىتىنى، سۆزىنى ۋە ھەتتا تور ئالاقىسىنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن  سەرپىياتى ئازايغاچقا، زۇلۇمنىڭ «سىجىللىقى»نى تېخىمۇ ئاشۇرالايدۇ.
سۈنئىي ئەقىلنىڭ «يۇمشاق كۈچ» سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدىكى خەلقئارالىق بايانلارنى (Narratives) بۇرمىلاشتا ئىنتايىن چوڭ رول ئوينايدۇ. خىتاينىڭ ھاسىللىغۇچى سۈنئىي ئەقىل (Generative AI) مودېللىرى، خىتايچە سانلىق مەلۇمات ئامبارلىرى بىلەن تەربىيەلەنگەن بولغاچقا، ئۇيغۇر تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە ھازىرقى ۋەزىيىتى ھەققىدە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تەشۋىقاتىغا ئۇيغۇن جاۋابلارنى ھاسىل قىلىدۇ. بۇ مودېللار دۇنيا مىقياسىدا تارقالغاندا، چەتئەللىك تەتقىقاتچىلار ياكى نورمال ئىشلەتكۈچىلەر شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە مەلۇمات ئىزدىگەندە، سۈنئىي ئەقىل ئۇلارغا خىتاينىڭ «بەختىيار شىنجاڭ» ھېكايىسىنى سۆزلەپ بېرىشى مۇمكىن. بۇ، تارىخنى قايتا يېزىش ۋە ھەقىقەتنى  ئۆچۈرۈۋېتىشنىڭ زامانىۋى شەكلىدۇر.
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ بۇ تېخنىكىلارنى «تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە ياردەم» نامىدا ئېكسپورت قىلىشى، خەلقئارا سەھنىدە ئۇيغۇر دەۋاسىغا نىسبەتەن دىپلوماتىك قورشاۋنى پەيدا قىلىدۇ. مەسىلەن، خىتاي ئوتتۇرا شەرق ياكى ئافرىقا دۆلەتلىرىگە ئەرزان باھالىق سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇپ بەرسە، بۇ دۆلەتلەر خىتاينىڭ سىياسىي مەيدانىنى قوللاشقا تېخىمۇ مايىل بولىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا ئۇيغۇر مەسىلىسى ئوتتۇرىغا قويۇلغاندا، خىتاينىڭ «رەقەملىك يىپەك يولى»دىن مەنپەئەتلىنىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خىتاينى قوللاپ بېلەت تاشلىشى، دەل مۇشۇ تېخنىكىلىق بېقىنىشنىڭ سەۋەبىدىن بولىدۇ.
شۇنداقلا، بۇ تېخنىكىلارنىڭ «قوش مەقسەتلىك» (Dual-use) خۇسۇسىيىتى، ئۇيغۇر دىئاسپوراسى ئۈچۈنمۇ خەتەر ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاينىڭ ئىلغار تىل مودېللىرى چەتئەلدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇدىكى ھەرىكەتلىرىنى ئاپتوماتىك ئانالىز قىلىش، ئۇلارغا قارشى ساختا ئۇچۇر تارقىتىش (Disinformation campaign)  ۋە تور ھۇجۇملىرىنى تەشكىللەشتە ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياسالغان ساختا سىنلار (Deepfake) ۋە ئاۋازلار ئارقىلىق پائالىيەتچىلەرنىڭ ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈش، ئۇلارنىڭ ئائىلىسىگە تەھدىت سېلىش قاتارلىق پىسخىك جەڭلەر تېخىمۇ ئىلغار ۋە ئىزىنى تېپىش تەس بولغان شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىشى مۇمكىن.
بۇ بۆلەكتە ئالاھىدە تەكىتلەش كېرەك بولغان يەنە بىر نۇقتا، «ئالدىن پەرەز قىلىدىغان ساقچى سىستېمىسى» (Predictive Policing) دۇر. خىتاينىڭ يېڭى بىر ئەۋلاد سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى، سانلىق مەلۇماتلارنى بىر تەرەپ قىلىشتا تېخىمۇ ئەقىللىك بولغاچقا، ئۇيغۇرلارنىڭ نورمال دىنىي، مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنى «تېررورىزم ئالامىتى» دەپ بېكىتىش ۋە كىشىلەرنى تېخى جىنايەت ئۆتكۈزمەستىن تۇرۇپلا تۇتقۇن قىلىش سىستېمىسىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرىدۇ. بۇ، ئىنسان ھەقلىرىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشىنى يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈرىدۇ.
قارشى ھۇجۇم — ئۇيغۇرلارنىڭ سۈنئىي ئەقىلدىن پايدىلىنىپ ھەق-ھوقۇق قوغداش ئىمكانىيەتلىرى
يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان خەتەرلەرگە قارىماي، تېخنىكىنىڭ خاراكتېرى شۇكى، ئۇ بىر قورالدۇر ۋە ئۇنى كىمنىڭ قانداق ئىشلىتىشىگە قاراپ نەتىجىسى ئۆزگىرىدۇ. «تاشقى ئىشلار» ژۇرنىلىدىكى ماقالىدە تەكىتلەنگەن «ئوچۇق كودلۇق» (Open Source) ئالاھىدىلىكى، ئەگەر توغرا ئىشلىتىلسە، شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئۈچۈنمۇ بەزى ئىمكانىيەتلەرنى يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ چەتئەلدىكى ئۇيغۇر سەرخىللىرى ۋە تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن بۇ تېخنىكىلار، خىتاينىڭ ئۇچۇر قامالىنى بۆسۈپ ئۆتۈش ۋە مىللىي مەۋجۇتلۇقنى قوغداشتا مۇھىم ۋاسىتە بولالايدۇ.