ۋابانىڭ يەر شارىلىشىش، مىللەتچىلىك ۋە ئاۋامپەز سىياسەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسەتنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىدىغان يەنە بىر ئامىل شۇكى، ۋىرۇسقا قارشى تۇرۇش كۈرىشىنىڭ پۈتكۈل ئىنسانىيەتنى ئوخشاش بىر پاراخوتتا سەپەر قىلىۋاتقانلىق تۇيغۇسىغا تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن شەكىلدە ئىگە قىلىشىدۇر. بۇ ۋىرۇس ئىنتايىن دېموكراتىك بولۇپ، ئىجتىمائىي ئورنىنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ھەممەيلەنگە يۇقىدۇ. سەرخىللار ۋە ئاۋام ئوخشاش ھالدا بۇ ۋىرۇسنىڭ قۇربانى. پاجىئەلىك ئۆلۈم ۋە ئىقتىسادىي كىرىزىس نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ھاياتىدا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش جاراھەتلەرنى پەيدا قىلماقتا. يەر شارى خاراكتېرلىك يۇقۇمغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان كۈرەش، كىشىلەرنىڭ تەقدىرىنىڭ بىر – بىرىگە نەقەدەر چەمبەرچاس باغلانغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ھەر قانداق بىر رەھبەر كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق مېخانىزمى ئىچىدە ھەرىكەت قىلماي ۋە يەر شارى رەھبەرلىك ئېڭى ئىچىدە ئورۇن ئالماي تۇرۇپ، بۇ كىرىزىسنىڭ ھەل قىلىش چارىسىنى تاپالمايدۇ. ماسلىشىش ۋە ئورتاق ئەقىل كەم بولسا بولمايدۇ. شۇڭا سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ نۆۋەتچى رەئىسلىكى ئاستىدا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ قېتىملىق 20 دۆلەت گۇرۇھى باشلىقلار يىغىنى ناھايىتى مۇھىم. كېچىكىپ بولسىمۇ دۇنيادىكى ئەڭ باي دۆلەتلەرنىڭ تېلېفون يىغىنى ئارقىلىق، مەۋجۇت مەسىلىنى ھەل قىلىش چارىسى تېپىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
ۋىرۇسقا قارشى كۈرەشتە قايسى دۆلەت قوللانغان مېتودنىڭ ئۇتۇقلۇق بولۇشى، ماھىيەتتە ئەقىل، بىلىم ۋە لاياقەتنى ئاساس قىلغان تەدبىر، يەنى ئىدارە قىلىش ئۇسلۇبىنى تەقەززا قىلىدۇ. بۇ كۈرەشتە لىبېرال دېموكراتىيە بىلەن باشقۇرۇلىدىغان دۆلەتلەر مۇۋەپپەقىيەت قازىنالامدۇ ياكى تېخىمۇ مۇستەبىت تۈزۈمگە ئىگە دۆلەتلەرمۇ؟ دېگەن سوئال ناھايىتى مۇھىم. دۆلەتلەرنىڭ بۇ باسقۇچتا مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىدىكى ھەل قىلغۇچ ئامىللارنىڭ، ئۇلارنىڭ ئىدارە قىلىش مېتودىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ئىلمىي، كەسپىي ۋە لاياقەت بولۇش – بولماسلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. يېقىندىن بۇيان دىققىتىمىزنى تارتقان چۈشەنچە ھەرىكەتلىرىگە بەل ئىشىنىپ كەتمەسلىكىمىز كېرەك. خىتاي قاتارلىق بىر قانچە دۆلەت بۇ جەرياندا مەن ھەممىدىن بەك مۇۋەپپەقىيەت قازاندىم ۋە مەن يۇقۇمنىڭ ئاساسلىق مەسئۇلى مەن ئەمەس دەيدىغان قاراشنى بارلىققا كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. خىتاي تېببىي ياردەمدىن ئىبارەت يۇمشاق كۈچ ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇپ، بۇنى «سالامەتلىك يىپەك يولى» شەكلىدىكى ھەرىكەت ئارقىلىق يەر شارى مىقياسىدا نوپۇزىنى ئاشۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ، لېكىن ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى دۆلەتلەر ۋە ئامېرىكا بۇ جەرياندا ئۆزىنىڭ رولىنى ياخشى جارى قىلدۇرالمايۋاتىدۇ. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ترامپنىڭ تاجىسىمان ئۆپكە ياللۇغىنى ۋۇخەن ۋىرۇسى دەپ ئاتىشى ۋە خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق كىرىزىسنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تارقىلىشىنىڭ ئەسلى جاۋابكارىنىڭ ئامېرىكا ئىكەنلىكىنى قارىشىنى پەيدا قىلىشقا ئۇرۇنۇشى نورمال ئەھۋال. بۇلار يەرشارى جۇغراپىيەلىك سىياسىي كۈچ كۈرىشىنىڭ بىر قىسىمى دەپ قاراشقا تېگىشلىك ئىشلار.
بۇ جەرياندا ھەممەيلەننىڭ بىر – بىرىنى يېقىندىن تەقىب قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋاتىمىز. باشقىلارنىڭ بېشىغا كەلگەنلەر بىزنىڭ بېشىمىزغا كېلىپ قېلىشى مۇمكىن. گەرچە يەر شارىلىشىش مەۋھۇم تور دۇنياسىدا تېخىمۇ كۆپ داۋاملىشىۋاتقان بولسىمۇ، كەينىگە قايتۇرغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە داۋاملىشىۋاتىدۇ. يۇقۇمدىن كېيىنكى دۇنيادا دۇرۇستلىقنىڭ ۋە مىللىي مەنپەئەتلەرنىڭ ئىلىم – پەن بىلىملىرى ئۈستىگە بىنا قىلىش ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىنمۇ مۇھىم بولىدۇ. بېشىمىزدىن ئۆتكەن بۇ ۋەقەلەر كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسىيونلار ۋە ئۇلارنىڭ ئارقىسىدىن ئەگىشىپ كېتىۋاتقانلارنى ئۆزىنى تۈزىتىۋېلىشى ئۈچۈن مۇھىم پۇرسەت بىلەن تەمىنلەيدۇ.
تەرجىمان: باتۇرجان