Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 4-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكا – خىتاي مۇناسىۋەتلىرى
غەرب -خىتاي مۇناسىۋەتلىرى
خىتاي ئىچكى ۋەزىيىتى
ئۇيغۇرلارغا ئالاقىدار خەۋەرلەر: 2021- يىلى 1- ئايلىق خەۋەرلەر
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇرلارغا ئالاقىدار خەۋەرلەر: 2021- يىلى 1- ئايلىق خەۋەرلەر
تەييارلىغۇچى: مەمەتېلى مەمەتېمىن
بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سانائەت كاپىتالىزىمىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئەگىشىپ ئورگانىك ۋە قاتلاملىق بولغان ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردە زور بۇرۇلۇش ھاسىل بولدى. تېخىمۇ كۆپ پايدىنىڭ كويىدا يۈرۈش، خۇسۇسىي مۈلۈككە ئىگىدارچىلىق قىلىش ھوقۇقى، ئىنساننىڭ ئارزۇ-ئىستەكلىرىنىڭ شەيتانى ھەۋەس سۈپىتىدە كۆرۈلمەسلىكى، رىقابەت ۋە ئەركىن بازار ئىقتىساد تۈزۈلمىسى ، ھەسسىلەپ ئىشلەپچىقىرىشنى مەركەز قىلغان زاۋۇتلارنىڭ كۆپلەپ قۇرۇلۇشى قاتارلىقلار دىن بىلەن چەمبەرچەس باغلىنىپ كەتكەن بېكىنمە ھالەتتىكى ئەئئەنىۋى جەمئىيەت تۈزۈلمىسىنىڭ يىمىرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. كاپىتالىزىم دىنلارنىڭ كۈچلۈك تەسىرى ئاستىدىكى ئەنئەنىۋى جەمئىيەت قۇرۇلمىسىغا ماس كەلمىگەنلىكتىن، بۇ ئەھۋال كاپىتالىزىمدىن بۇرۇنقى ئىجتىمائىي چۈشەنچىلەر، ئېتىقاد سىستېمىلىرى ۋە كونا قىممەت قاراشلىرىنىڭ شەكىل ۋە ماھىيەت جەھەتتىن ئۆزگىرىشىگە سەۋەب بولدى. ھەسسىلەپ ئىشلەپچىقىرىشنى مەركەز قىلغان چوڭ تىپلىق زاۋۇتلار، ئىش تەقسىماتى، ماشىلىنىشىش، كەسپىيلىشىش، ئىقتىسادىي تەرەققىيات، مۇلازىمەت كەسپىنىڭ تەرەققىي قىلىشى، چاغداش مائارىپ تۈزۈلمىسىنىڭ كەڭ ئومۇملىشىشى ۋە يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى، ئوتتۇرىچە تۇرمۇش ئۆلچىمىنىڭ ئۆسۈشى، بوۋاق ئۆلۈملىرىنىڭ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئازىيىشى، يۇقۇملۇق كېسەللىكلەردىن ئۆلۈش نىسبتىنىڭمۇ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىشى، ئاممىۋى ئۇچۇر-ئالاقە ۋاسىتىلىرىنىڭ ئومۇملىشىشى تۈرتكىسىدە ئۇچۇر-ئالاقەنىڭ ئاسانلىشىشى ۋە تېزلىشىشى، قاتناش ۋاسىتىلىرىنىڭ ئىلغارلىشىشى، يۇقىرى تېخنىكىلارنىڭ ئىجاد قىلىنىشى، بانكىچىلىق سىستېمىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشى،  مۇناسىۋىتىنىڭ ئۆزگىرىشىدە مۇھىم رول ئوينىدى. مەسىلەن، ئۆسۈم دىنىمىزدا ھارام دەپ قارىلىدۇ. لېكىن بانكىسىز نۇرغۇن ئېھتىياجىمىزنى ھەل قىلىش تەس بولۇۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، ئۆسۈمگە كىرمەي تۇرۇپ نورمال ھاياتىمىزنى داۋاملاشتۇرۇش قىيىن بولماقتا. ئۆي، ماشىنا ياكى ئائىلە ئېلېكتىر سايمانلىرىنى ئۆسۈمگە كىرمەي تۇرۇپ سېتىۋېلىشىمىز تولىمۇ مۈشكۈل.
سېكۇلارلىشىشنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپىى بولسا شەھەرلىشىش ھادىسىسى بولۇپ، شەھەرلىشىش تۈرتكىسىدە بۇرۇن پەرقلىق كەچمىشلەرگە ئىگە بولغان شەخسلەر يىزا-قىشلاقلاردىكى ئاددىي ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنىڭ بىر قىسمى بولۇشتىن چىقىپ، شەھەردە مۇرەككەپ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانماقتا. كوكسنىڭ دېگىنىدەك، شەھەردە دىنى ئېتىقادلار، ئېتنىك مەنسۇبىيەتلەر، ئەنئەنە ۋە ئۆرپ-ئادەتلەر يېزا-قىشلاقلارغا سېلىشتۇرغاندا نىسبەتەن ئاز رولغا ئىگە. شەھەر ھاياتىدا شەخسلەر كەسپى ۋە ئىجتىمائىي ئورنىنىڭ تەقەززاسى بويىچە مەلۇم ئىجىمائىي رولنى ئۆتەيدۇ. شەھەر ھاياتىدا شەخسلەرنىڭ دىنى كىملىكىدىن بەكرەك ئۇنىڭ كەسپىي كىملىكى (دوختۇر، ئادۋوكات، بانكا خادىمى، ئوقۇتقۇچى، ساقچى، تېخنىكا خادىمى) گەۋدىلىنىدۇ. شەھەرلىشىشكە ئەگىشىپ ئەنئەنىۋى ئەخلاقىي كونترول ۋە جازالارنىڭ ئورنىغا، ئوخشىمىغان دىنى ئېتىقادلارغا مەنسۇپ كىشىلەرنى بىر يەرگە جەم قىلالايدىغان چاغداش قانۇن تۈزۈملەر دەسسەيدۇ. بۇنىڭغا قوشۇمچە ھالدا، شەھەردىكى يېڭى ئىش ساھەلىرى ۋە شەھەر ھاياتىدىكى ئىجتىمائىيلىشىش شارائىتلىرى دىنى ئىبادەتلەر، پائالىيەتلەر ۋە دىن ئۈچۈن ئاجرىتىلغان زاماننىڭمۇ قىسلىشىشىغا سەۋەب بولىدۇ .
ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

MERİÇ,Nevin. (2005)Değişen Kentte Dini Hayat ve Fetva Soruları,Kapı Yayın Yayınları, İstanbul.
KARAKAS, C. (2007). Turkey: Islam and Laicism Between the Interest of State, Politics, and Society. Peace Research Institute Frankfurt Reports. [Online] No. 78, s. 1-40. http://www.hsfk.de/ downloads/prif78.pdf. [Erişim Tarihi: 03.04. 2010]
KÜÇÜK, A. (2011) Laikliğe İlişkin Tartışmalar ve İki Laiklik Modeli. BAŞDEMİR,
WEBER, M. (2001). The Protestant Ethic and The Spirit of Capitalism. PARSONS, T. (çev.) London: Routledge.
Volkan Ertit. Birbirinin Yerine Kullanılan İki Farklı Kavram: Sekülerleşme ve Laikli, Akademik İncelemeler Dergisi (Journal of Academic Inquiries) Cilt/Volume: 9, Sayı/Issue: 1, Yıl/Year: 2014
ئەسكەرتىش: مەزكۇر ماقالە 2018-يىلى 6-ئۆكتەبىردە فارابى تەلىم-تەربىيە، مەدەنىيەت ۋە ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتى تەرىپىدىن ئىستانبۇل فاتىھ سۇلتان مەھمەت ۋەقپە ئۇنىۋېرسىتېتى ئىسلامىي ئىلىملەر پاكۇلتىتىدا ئۇيۇشتۇرۇلغان «تۇنجى قېتىملىق ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى»دا ئوقۇپ ئۆتۈلدى.
ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق كەلگۈسى: ئارقا سەپ تەمىنات كارىدورلىرى ۋە چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى توغرىسىدا (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، سپىنكنىڭ ئانالىزى ئامېرىكا تاشقى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرىگە ئېنىق بىر يول خەرىتىسى سۇنماقتا: ئوتتۇرا ئاسىيا، ئەمدى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ شاھمات تاختىسىدىكى بىر پىچكا ئەمەس، بەلكى ئويۇننىڭ نەتىجىسىنى بەلگىلەيدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر مەركەزدۇر. بۇ مەركەزنىڭ يۈرىكىدە بولسا قازاقىستان ئورۇن ئالىدۇ. بۇ دۆلەت بىلەن قۇرۇلىدىغان چوڭقۇر ۋە كۆپ قاتلاملىق ھەمكارلىق، پەقەت ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىگىلا خىزمەت قىلىپلا قالماي، بەلكى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى كۈچەيتىشىگە ۋە يەرشارى سىستېمىسىغا تېخىمۇ ئادىل شەرتلەر بىلەن بىرلىشىشىگىمۇ ياردەم بېرىدۇ. سۈنئىي ئىدراك قاتارلىق تېخنىكىلار مۇھىم بولۇشى مۇمكىن، ئەمما تەمىنات زەنجىرىنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇش ۋە ئۇل ئەسلىھە، بۇ كۈچنىڭ جۇغراپىيەلىك دائىرىسىنى ۋە داۋاملىشىشچانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. ياۋرو-ئاسىيا خەرىتىسىنىڭ دەل مەركىزىگە جايلاشقان قازاقىستان، ئامېرىكانىڭ 21-ئەسىر گېئوپولىتىكىلىق تەسەۋۋۇرىنى ئۈستىگە قۇرالايدىغان مۇستەھكەم بىر كۆۋرۈك سۈپىتىدە تۇرماقتا.
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
پايدىلىنىش مەنبەسى:
Spinck, Darren. “Why Transit Corridors Will Define the Central Asian Game.” The National Interest, 19 Kasım 2025. https://nationalinterest.org/blog/silk-road-rivalries/why-transit-corridors-will-define-the-central-asian-game.
خىتاينىڭ ھەربىي ۋە جامائەت خەۋپسىزلىكى سىستېمىلىرىدا DeepSeek نىڭ ئىشلىتىلىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە، DeepSeek نىڭ خىتاينىڭ ھەربي ۋە خەۋپسىزلىك سىستېمىلىرىغا بىرىكتۈرۈلۈشى، خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن پەقەت خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى ئاشۇرغانلىقىدىنلا دېرەك بەرمەيدۇ. تېخىمۇ تۈپتىن ئېيتقاندا، ئۇ تېخنولوگىيەلىك ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىنى قايتىدىن ئېنىقلىماقتا، ھەربىي سۈنئىي ئەقىل ئەخلاقى ۋە بىخەتەرلىكى توغرىسىدا يەرشارىۋىي بىر دىيالوگنى باشلىماقتا ۋە خەلقئارا رىقابەتتە كېيىنكى چوڭ ئىستراتېگىيەلىك چېگرانىڭ سانلىق مەلۇمات ۋە ھېسابلاش كۈچى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا. نورمىلار، كاپالەتلەر ۋە توسۇش مېخانىزملىرى بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا، بۇ تېخنولوگىيەلىك بۆسۈش يارىتىدىغان ھېسابلاش ئىگىلىك ھوقۇقى لوگىكىسى، يەرشارىۋىي مۇقىملىق ۋە خەۋپسىزلىك ئۈچۈن باشقۇرۇش قىيىن ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان نەتىجىلەرنى تۇغدۇرۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. يەنە بىر تەرەپتىن، DeepSeek نىڭ خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى خەۋپسىزلىكىدە قوللىنىلىشى، ئەسلىدىنلا كىشىلىك ھوقۇقى ئېغىر دەرىجىدە دەپسەندە قىلىنىپ كەلگەن ئۇيغۇر، تىبەت، قازاق قاتارلىق مىللەتلەرنى باستۇرۇشنى تېخىمۇ قولايلاشتۇرۇش ئېھتىماللىقىنى ئېلىپ كەلمەكتە. بولۇپمۇ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ جىنايەتنى ئالدىن پەرەز قىلىشنى باھانە قىلىپ، گۇناھسىز كىشىلەرنى خالىغانچە تۇتۇش، سولاش، جازاغا ھۆكۈم قىلىشلىرىنى مەلۇم دەرىجىدە قانۇنىيلاشتۇرۇش خەۋپىدىنمۇ دېرەك بەرمەكتە.
بۇ تەھلىلنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغان، سەننىي چېڭ ۋە كەي-شىڭ لاۋ ئىمزالىق «خ خ ج ھەربىي ۋە جامائەت خەۋپسىزلىكى سىستېمىلىرىدا DeepSeek نىڭ ئىشلىتىلىشى» (DeepSeek Use in PRC Military and Public Security Systems) ناملىق ئانالىز تېكىستى، خەلقئارا سىياسەت ۋە خەۋپسىزلىك تەتقىقاتى ساھەسىدە ھۆرمەتكە سازاۋەر بىر مەنبە بولغان جېمىستوۋن فوندى (Jamestown Foundation) غا تەۋە «خىتاي قىسقاچە مەزمۇنلىرى» (China Brief) پىروگراممىسىدا 2025-يىلى 27-ئۆكتەبىر ئېلان قىلىنغان. مەزكۇر ئانالىزغا ئىلمىي ئۆلچەملەرگە ئاساسەن، مۇناسىۋەتلىك ئورگاننىڭ تور بېتىدە تۆۋەندىكى ئۇلىنىشتىن تولۇق ئېرىشكىلى بولىدۇ: https://jamestown.org/program/deepseek-use-in-prc-military-and-public-security-systems/
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 12-سانى نەشردىن چىقتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 12-سانى  (2023-يىللىق 4-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :
1. ئۇيغۇرچە ئەسەر يازىدىغان زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ۋە ئاكادېمىك ئەسەر يېزىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن سەھنە ھازىرلاش.
2. دىئاسپورادا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاكادېمىك ئالاھىدىلىكى ۋە ئىقتىدارىنى ساقلاپ قېلىش شۇنداقلا يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش.
3.  خەلقىمىزنىڭ ئاڭ سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى شۇنداقلا سىياسىي ۋە تارىخى مەسىلىلەرنى رېئاللىققا ئۇيغۇن شەكىلدە ئانالىز قىلىش قابىلىيىتىنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپە قوشۇش.
4. ۋە ئاخىرىدا ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنىدىغان ۋە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىدىغان ئاكادېمىك ژۇرنالنى بارلىققا كەلتۈرۈش.
ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .
زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.
ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).
13- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.
ئالدىراپ ئومۇملاشتۇرۇۋېتىش خاتالىقى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(Hasty Generalization)
ئالدىراپ ئومۇمىيلاشتۇرۇۋېتىش خاتالىقى[1] ئىلمىي ۋە تەنقىدىي پىكىر قىلىشقا زىت كېلىدىغان بىر مەنتىقە خاتالىقىدۇر. بۇ خاتالىق، چەكلىك بىلىم، يېتەرسىز مەلۇماتلار ياكى نەتىجىنى دەلىللەشكە يېتەرلىك بولمىغان ئاساسلارغا تايىنىپ ئومۇملاشتۇرۇش جەريانىدا كۆرۈلىدۇ. ئاساس قىلىنغان دەلىل ياكى مىساللارنىڭ ۋەكىللىك كۈچى ئاجىز بولغان ئەھۋاللاردا ياكى يېتەرلىك دەرىجىدە دەلىل، مەلۇمات ياكى مىساللار ئىشلىتىلمەي قىلىنغان ئومۇملاشتۇرۇش خاراكتېرلىك ھۆكۈملەردە، يۈزەكى خۇلاسىلەر چىقىرىلىدۇ. بۇنداق خاتالىقتا، چەكلىك ساندىكى مىساللارغا ئاساسلىنىپ، پۈتۈن بىر ئەھۋال ياكى كەڭ بىر گۇرۇپپىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان، پاسىلى بېكىتىلمگەن بىر ئومۇملاشتۇرۇش كېلىپ چىقىدۇ.
بۇ مەنتىقە خاتالىقى، يېتەرلىك مەلۇمات توپلانماي قىلىنغان ئالدىراقسان ۋە يۈزەكى خۇلاسىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، كۆپىنچە ۋاقىتتا ئازدۇرغۇچى نەتىجىلەرگە ئېلىپ بارىدۇ. مەسىلەن: بىر گۇرۇپپا كىشىلەر ھەققىدىكى چەكلىك كۆزىتىشلەرنى ئاساس قىلىپ، پۈتۈن گۇرۇپپا ھەققىدە خۇلاسە خاراكتېرلىك بىر ئومۇمىي ھۆكۈم چىقىرىش بۇنىڭغا مىسال بولالايدۇ. تەنقىدىي پىكىرگە ئاساسلانغان ئىلمىي ياقلاشىم، ئومۇملاشتۇرۇشتىن بۇرۇن قولدىكى مەلۇماتلارنىڭ يېتەرلىك، ئەتراپلىق ۋە ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئالدىراپ ئومۇملاشتۇرۇۋېتىش خاتالىقى، بۇ جەرياننى نەزەردىن ساقىت قىلىپ، پىكرىي خاتالىقلارغا سەۋەب بولىدىغان يۈزەكى ۋە تېز خۇلاسىلەرنىڭ چىقىرىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ.[2]
تەرجىمە قىلغۇچى: دوكتور ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
تەھرىرى: دوكتورانت ئابدۇرېھىم دۆلەت
[1] fallacy of hasty generalization
[2] Ahmet cevizci, Felsefe sözlüğü (s.7)
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 2-سانى نەشردىن چىقتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 2-سانى  (2021-يىللىق 2-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :
ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .
زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.
ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).
3- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.
ھىندىستان – تەيۋەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى: ئۆزەك دىپلوماتىيەسىدىن مالاككا قامالىغىچە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە، ھىندىستان – تەيۋەن مۇناسىۋىتىنىڭ ھازىرقى ھالىتى — گېئو-سىياسىي زۆرۈرىيەت بىلەن رېئال خىرىسلارنىڭ مۇرەككەپ گىرەلىشىشىدۇر. ھىندىستاننىڭ تەيۋەن بىلەن يېقىنلىشىشى، مالاككا بوغۇزىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىك ۋە ئۆزەك تېخنىكىسىغا ئېرىشىش ئارزۇسىنىڭ تۈرتكىسىدە شەكىللەنگەن. بۇ خىتاينىڭ رايوندىكى ھۆكۈمرانلىق ئارزۇسىغا، بولۇپمۇ تەيۋەننى يۇتۇۋېلىش پىلانىغا نىسبەتەن ئېغىر ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇ پەيدا قىلدى. گەرچە ھىندىستاننىڭ ئىچكى ئۇل-ئەسلىھە مەسىلىلىرى ۋە يادرو قوراللىرى سەۋەبلىك ھەربىي خەۋپ-خەتەرلەر مەۋجۇت بولسىمۇ، ئەمما يېڭى دېھلىنىڭ خىتايغا قارشى تۇرۇش ئىرادىسى ۋە تەيۋەننىڭ خىتايدىن قۇتۇلۇش ئېھتىياجى، بۇ ئىككى دۆلەتنى تەبىئىي ئىتتىپاقداشقا ئايلاندۇردى. بۇ مۇناسىۋەت كەلگۈسىدىكى  ئاسىيانىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىلدۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
تۈركچىنى نېمىشقا ئۆگەنمەيمىز؟ (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەيلى قايسى خىل ئېھتىياجىمىز نۇقتىسىدىن قارىغىنىمىزدا، تۈرك تىلىنى ياخشى بىلىش بىزنى غايەت زور ئىمكانىيەت، ئەۋزەللىك ۋە بوشلۇققا ئىگە قىلىدۇ. بۇ ئىمكانىيەتتىن يېتەرلىك پايدىلانماسلىقىمىزنى، بۇ پۇرسەتنى ئاتا قىلغان ئاللاھ ئالدىدىمۇ، ۋەتەندە قامىلىپ ئوقۇشتىن مەھرۇم قالغان مىليونلىغان قېرىنداشلىرىمىز ئالدىدىمۇ ئاقلىيالمايمىز. < ئاندىن ئۇ كۈنى بېرىلگەن نېئمەتلەردىن سورىلىسىلەر> تەكاسۇر 8_ئايەت. دېگەن ئايەتتىكى < نېئمەتلەر> نوقۇل يېمەك كىيىم كېچەك، ئۆي تۇرالغۇدەك ماددىي نېئمەتلەرنىلا ئەمەس، ئەقىل، ۋاقىت، پۇرسەت دېگەندەك مەنىۋىي نېئمەتلەرنىمۇ كۆرسىتىشى مۇمكىندۇر. < نېئمەتلەر> دەپ كۆپلۈك كېلىشىدىنمۇ بۇنىڭ ھەر تۈرلۈك نېئمەتلەرنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى چۈشەنگىلى بولىدۇ. نېئمەتلەرگە شۈكرى ئېيتىشنىڭ يولى ئاۋال نېئمەتلەرنى تونۇش، ئاندىن نېئمەتلەرنى بەرگۈچىنى ئۇنتۇماستىن تەشەككۈرىنى بىلدۈرۈش ئاخىرىدا ئۇ نېئمەتلەردىن ۋايىغا يەتكۈزۈپ پايدىلىنىشتۇر. مۇشۇ نۇقتىدىن مەن تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن تۈرك تىلى ئۆگىنىشنى بىز قىستالغان بىر ۋەزىپە دەپلا ئەمەس، ئەڭ مۇھىمى بىر بۇرچ، بىر نېئمەت دەپ قارايمەن. چۈنكى بىلىم بىر نېئمەت دەپ قارالسا، ئۇ ھالدا بىزنى ئۇ بىلىمگە ئۇلاشتۇرىدىغان ۋاسىتىلەرنىڭ ھەممىسى شۇ نېئمەتنىڭ بىر پارچىسى ھېسابلىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە مۇھاجىرەتتىكى بىر ئۇيغۇرنىڭ سىياسىي پائالىيەتلەرگە ئاشكارە قاتنىشالماسلىقىنى نۇرغۇن ئۆزرىلىرى بىلەن قوبۇل قىلىش چۈشىنىش مۇمكىن، ئەمما ئۇلارنىڭ تىرىشماسلىقىنى، بىلىم ئالماسلىقىنى قوبۇل قىلغىلى، چۈشەنگىلى بولمايدۇ. ھازىر بىر ئادەمنىڭ نادانلىقىدىن قۇتۇلۇپ، بىر ئەقىل، ئاڭ، نەزەر ئىگىسى بولۇپ بېرىشىمۇ، مىللەتكە قىلىنغان ئەڭ ئەمەلىي، ئەڭ مۇھىم خىزمەتلەردىندۇر. چۈنكى مىللەتكە ئاشكارا دۈشمەن، يوشۇرۇن خائىنلارلا زەرەر يەتكۈزمەيدۇ، يەنە ساناقسىز ئاقكۆڭۈل ھاماقەتلەرمۇ ئوخشاش، ھەتتا بەزىدە تېخىمۇ ئېغىر زىيانلارنى يەتكۈزىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك شاھمات ۋە نازۇك تەڭپۇڭلۇقلار: خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئۇرۇنۇشى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ پەرقلەر، دوكلاتتا «مەركەزگە ئىنتىلگۈچى» (centripetal) ۋە «مەركەزدىن قاچقۇچى» (centrifugal) كۈچلەرنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ئىشلىشى دەپ تەرىپلىنىدۇ. مەركەزگە ئىنتىلگۈچى كۈچ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا قارشى ئۈچ دۆلەتنى بىر يەرگە كەلتۈرگەن ئىستراتېگىيەلىك زۆرۈرىيەتلەردۇر. مەركەزدىن قاچقۇچى كۈچ بولسا، ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى، ئوخشىمىغان ئىستراتېگىيەلىك مەدەنىيەت ۋە ئالدىنقى شەرتلەردىن كېلىپ چىققان ئايرىغۇچى ئامىللاردۇر [87-بەت]. مەسىلەن، خىتاي، ھازىرقى خەلقئارا سىستېمىنى ئۆز پايدىسىغا ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلغان، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرگە تايانغان بىر ئىستراتېگىيە يولغا قويسا؛ رۇسىيە، ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشنىڭ جىددىي ئېھتىياجلىرىغا ئاساسەن ھەرىكەت قىلىدىغان، ھەربىي مەركەزلىك ۋە سىستېمىنى ۋەيران قىلغۇچى بىر ئاكتىيور ئورنىدا تۇرماقتا. شىمالىي كورېيە بولسا، بۇ رىقابەتنى پۈتۈنلەي ئۆز ھاكىمىيىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە يادرو كۈچى سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنىش نىشانى ئۈچۈن بىر پۇرسەت دەپ قارىماقتا.
بۇ ئاسسىممېترىك ھەمكارلىقلارنىڭ ئەڭ خەتەرلىك نەتىجىسى، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى خەۋپسىزلىك مۇھىتىنى مۇقىمسىزلاشتۇرۇشىدۇر. دوكلات ئىككى ھالقىلىق خۇلاسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ:
1. خىتاي-رۇسىيە «ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى»، خىتاينىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنىڭ ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. رۇسىيەنىڭ ھەربىي تېخنىكىسى ۋە بىرلەشمە مانېۋىرلاردا ئېرىشكەن تەجرىبىسى، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋى جەڭ قىلىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتمەكتە ۋە تەيۋەن قاتارلىق يوشۇرۇن توقۇنۇش سېنارىيەلىرىدە خىتاينىڭ ئەۋزەللىكىنى ئاشۇرماقتا.
2. رۇسىيە-شىمالىي كورېيە يېقىنلىشىشى، شىمالىي كورېيەنىڭ يادرو ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئىقتىدارىنىڭ تەرەققىياتىنى تېزلەتمەكتە. رۇسىيەدىن تەمىنلەنگەن تېخنىكا، ئىقتىسادىي ياردەم ۋە دىپلوماتىك ھىمايە، پيوڭياڭنىڭ يادرو قورال-ياراغ ئامبىرىنى تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك ھالغا كەلتۈرۈشىگە شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ ئۈچ دۆلەت ئارىسىدا قۇرۇلغان ئىككى تەرەپلىك ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرى، گەرچە بىر-بىرى بىلەن تولۇق ماسلىشىش ئىچىدە بولمىسىمۇ، بىر يەرگە كەلگەندە رايوندىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇقنى ئۆزگەرتىدىغان ۋە ئېنىقسىزلىقنى ئاشۇرىدىغان بىر تەسىرنى ياراتماقتا. خىتاي، رۇسىيە-شىمالىي كورېيە ئىتتىپاقى ئېلىپ كەلگەن مۇقىمسىزلىق خەۋپىدىن بىئارام بولسىمۇ، رۇسىيە بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا قارشى تەڭپۇڭلۇق يارىتىشتىكى ئەھمىيىتى سەۋەبىدىن بۇ ئەھۋالغا قايسى دەرىجىدە يول قويىدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس. رۇسىيە بولسا، خىتاينىڭ رازىلىقى بولمىسىمۇ ئۆز «قورقۇتۇش كوزىرى»نى ئويناشنى داۋاملاشتۇرماقتا. بۇ مۇرەككەپ ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ھەرىكەتچانلىق، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى خەۋپسىزلىك مۇھىتىنى تېخىمۇ خەتەرلىك بىر ھالەتكە كەلتۈرمەكتە ۋە رايوندىكى بارلىق ئاكتىيورلار ئۈچۈن ئېغىر ئىستراتېگىيەلىك خىرىسلارنى ئوتتۇرىغا چىقارماقتا [87-بەت].
پايدىلانغان مەنبە:
Masuda, Masayuki, Hiroshi Yamazoe, and Asaki Asami. NIDS China Security Report 2026: Imbalanced Partnerships: China, Russia, and North Korea. Tokyo: National Institute for Defense Studies, 2025.
دېموكراتىيە سەكراتتىمۇ؟
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رۇقىيە تۇردۇش | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئاۋال ئەركىنلىك ۋە دېموكراتىيە باشتا كېلەمدۇ ياكى باي بولۇشمۇ؟ دېگەن بۇ تالاش – تارتىش  گەرچە ئۇزۇندىن بېرى ئايىغى چىقماي كېلىۋاتقان بىر دەتالاش بولسىمۇ، نۆۋەتتىكى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىنىڭ كەينىگە چېكىنىشى بىلەن، دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىككە كۆڭۈل بۆلۇشىنىڭ چۆكۈشى، كېيىنكىسىنىڭ باشتا كېلىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىغاندەك قىلاتتى. ئەمما، دېموكراتىيەنىڭ چۆكۈشكە قاراپ يۈزلىنىشىدىكى سەۋەبلەر پەقەت ئىقتىسادقىلا باغلىق بولماستىن بەلكى ئۇنىڭ دۇنيا تۈزۈلمىسىدىكى سىستېمىسىنىڭ يېڭىلىنىشقا ئېھتىياج تۇيۇشى ئىكەنلىكى ، شۇنداقلا كۈچلۈك ۋە توغرا باشلامچىلىقنىڭ بولمايۋاتقانلىغىمۇ مۇھىم سەۋەبلەر ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا.
داۋامىنى پ د ف ھۆججىتىدىن ئوقۇيالايسىز…
سىياسىي كۈرەشنىڭ زۆرۈرىيىتى ۋە شەرتلىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۈگۈنكى سىياسىتىمىز ئىلىمنىڭ ئىرشادىدىن مەھرۇم قالغان بولۇپ، تۈرك دۇنياسى، ئىسلام دۇنياسى ۋە ئىنسانىيەت دۇچ كەلگەن مەسىلىلەرگە قارىتا چارە تېپىپ چىقالايدىغان ھالغا كەلتۈرۈش شەرت. بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان كۈچ دۆلەتنى ئىدارە قىلغۇچى كۈچتۇر. بۇ كۈچنى شەكىللەندۈرىدىغان ئامىل دەل سىياسەتنىڭ ئۆزىدۇر. ئاللاھ ئىنسانلارغا توغرا – خاتانى كۆرسەتكەن ۋە ئىنسانلارنى تاللىشىدا ئەركىن قويۇپ بەرگەن بولۇپ، ئەركىن ئىرادە ۋە مەسئۇلىيەت بەرگەن. بۇ سەۋەپتىن ئىنسان تاللىشىدىن ۋە ئىش – ھەرىكەتلىرىدىن جاۋاپكارلىققا تارتىلىدۇ… ئاللاھ ئىنسانلارنى ئەقىل ئىشلىتىشكە، تەپەككۇر قىلىشقا بۇيرىيدۇ. «شۈبھىسىزكى، ئاللاھنىڭ نەزرىدە جانلىقلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ زىيانداش بولغىنى ئەقلىنى ئىشلەتمەيدىغان، (كۆڭۈل قۇلىقى) گاس ۋە (ھەقىقەتنى ئېيتالمايدىغان) گاچىلاردۇر» . ئەقلىنى ۋە ھۆر ئىرادىسىنى ئىجارىگە بەرگەن كىشىلەر ۋە مىللەتلەر مەيلى مۇسۇلمان بولسۇن ۋەياكى باشقا دىندىكىلەر بولسۇن، باشقىلاردىن بۇيرۇق ئېلىشقا ۋە قۇل بولۇشقا مەھكۇمدۇر. بۇ سەۋەپتىن يەرلىك بولۇش، مىللىي بولۇش، ھۆرىيەت ۋە قەدىر – قىممەتلەر سىياسەت ئارقىلىق بەرپا قىلىنىدۇ.
ئىسلامدا بولمىغان سىياسەت ئەمەس، بەلكى كۈنىمىزدىكى ئىللەت ۋە مەستانىلىك سۈپتىدە ئورۇن ئالغان پارتىيۋازلىق ۋە پارتىزانلىقتۇر. كۈنىمىز سىياسىتىدە بىرئاز يالغانچىلىق، ھىيلە – نەيرەڭۋازلىق، بىر ئاز ھارامغا يول قويۇش ئارقىلىق ھۆكۈمەت بولۇش مەنتىقىلىقمۇ؟ سىياسەت، قارىغۇلارچە ئەگىشىش، پارتىيۋازلىق، گۇرۇپپىۋازلىققا ئەمەس، بەلكى ھەقىقەتكە، قانۇنغا ۋە ئىلىمگە تايىنىشى كېرەك.
پەيغەمبىرىمىز، كۈلتېرىمىز سىياسەتكە، يەنى «ئىلمى سىياسەت»كە بۇيرىيدۇ.
«سىياسەت، دۆلەت ۋە مىللەتنىڭ ئىستىقبالى ئۈچۈن مۇھىمدۇر. دۆلەتنىڭ رولىنى جارى قىلدۇرۇشىغا سىياسەت يېتەكچىلىك قىلىدۇ. ھەر خەلقنىڭ ئۆزىگە خاس مۇداپىئە سىستېمىسى بولۇشى كېرەك. كىشىلەرنى تاشقىي دۈشمەندىن قوغدايدىغان، خەلقنىڭ يوقۇلۇپ كېتىشىگە سەۋەپ بولىدىغان خېيىم – خەتەرلەرگە خاتىمە بېرىدىغان ھەربىي كۈچ بولۇشى كېرەك. بۇنىمۇ يەنىلا دۆلەت روياپقا چىقىرىدۇ» .
تۈركچىدىن تەرجىمە قىلغۇچى باتۇر قاراخانلې
SİYASİ MÜCADELENİN ZURURİYETİ VE ŞARTLARI!  (I)
رامكىغا ئېلىش نەزەرىيەسى ۋە چۈشەنچىلەرنى رامكىغا ئېلىش
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكا مەركەزلىك ئاممىۋى خەۋەرلىشىش تەتقىقاتلىرى خەۋەرلىشىش ساھەسى بىر پەن دەپ قوبۇل قىلىنغان 1920-يىلىدىن باشلاپ تاكى 1950-يىلىغىچە بولغان جەرياندا، ئوبيېكت ئاممىنى ئاممىۋى خەۋەرلىشىش ۋاستىلىرىنىڭ ئالدىدىكى پاسسىپ قوبۇللىغۇچىلار دەپ قاراپ كەلدى. گەرچە 1950-يىلىدىن تارتىپ ئوبيېكت ئامما مېدىيانى ئېھتىياجىغا ئاساسەن ئاكتىپ ئىشلىتىدىغان كىشىلەردۇر دەپ بۇ قاراشلار رەت قىلىنغان بولسىمۇ، ئوبيېكت ئاممىنىڭ پاسسىپ قوبۇللىغۇچىلىق ئورنى بۈگۈنگىچە مۇنازىرە تېمىسى بولۇپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ يازمىدىكى رامكىغا ئېلىش نەزەرىيەسىمۇ ئوبيېكت ئاممىنى پاسسىپ قوبۇللىغۇچى دەپ قارايدۇ ۋە مېدىيانىڭ ئوبيېكت ئاممىغا چوڭ تەسىر كۆرسىتەلەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. رامكىغا ئېلىش ئېففىكنىڭ مېدىيانىڭ ئوبيېكتى بولغان كەڭ ئاممىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشقا بولغان پوزىتسىيە ۋە ۋەقە-ھادىسىلەرگە بولغان چۈشەنچىسىنى خۇددى رەسىم رامكىسى (جازىسى) غا ئوخشاش دائىرىگە ئېلىۋالالايدىغانلىقىنى ياقىلايدۇ.   نەزەرىيەگە ئاساسلانغاندا، كىشىلەرنىڭ مەلۇم شەخس ياكى شەيئىلەرگە تۇتقان پوزىتسىيەسى مېدىيا مەھسۇلاتلىرى تەرىپىدىن كۈچلۈك تەسىر ئاستىدا قالىدۇ ۋە بۇ ئېففىكىتلەرنىڭ تۈرتكىسىدە شەكىللىنىدۇ.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
ترامپنىڭ ئىككىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ يېڭى يۆنىلىشى ۋە كەلگۈسى ئېھتىماللىقلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ جەرياندا ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ياردىمىدە كان بايلىقى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنى قۇرۇپ چىقىشقا ئالدىرايدۇ. خىتاي بولسا شى جىنپىڭنىڭ يېتەكچىلىكىدە «تېخنىكىدا ئۆز-ئۆزىگە تايىنىش» ۋە «يەرلىكلەشتۈرۈش» سىياسىتىنى تېزلىتىپ، غەرب تېخنىكىسىدىن قۇتۇلۇشقا ھەرىكەت قىلىدۇ. بۇ خۇددى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكىگە ئوخشاش، ئەمما تېخىمۇ زامانىۋىلاشقان بىر خىل «ئىچكى قۇۋۋەتنى ئاشۇرۇش» مۇسابىقىسىدۇر.
ئەلۋەتتە، بۇ «نىسپىي تەمكىنلىك» ۋەزىيىتىنىڭمۇ بەزى خەۋپ-خەتەرلىرى مەۋجۇت. جەنۇبىي دېڭىز ياكى تەيۋەن بوغۇزىدىكى تاسادىپىي ھەربىي توقۇنۇشلار، ياكى 2026-يىلدىكى ئامېرىكا ئارىلىق سايلىمىدا ترامپنىڭ ئىچكى بېسىمغا ئۇچرىشى قاتارلىق ئامىللار بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى ھەر ۋاقىت بۇزۇپ تاشلىشى مۇمكىن. ترامپنىڭ تۇراقسىز مىجەزى ۋە بېيجىڭنىڭ ترامپقا بولغان ئىشەنچىسىزلىكىمۇ چوڭ بىر ئېنىقسىزلىق ئامىلى ھېسابلىنىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، ماقالىدە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە تۈپتىن ياخشىلىنىشى ياكى پۈتۈنلەي بۇزۇلۇشى ناتايىن بولۇپ، بەلكى ھەر ئىككى تەرەپنىڭ «ۋاقىت سېتىۋېلىش» ۋە «دۈشمەنلىشىشكە تەييارلىق قىلىش» يولىدا ماڭىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. كىمكى بۇ جەرياندا قارشى تەرەپكە بولغان بېقىنىشنى تېزرەك ئازايتسا، شۇ تەرەپ كەلگۈسى رىقابەتتە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ.
مەنبە: Hass, R. (2026, January 26). Three potential pathways for US-China relations under Trump. The Brookings Institution.