تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھىندۇستانى (1989-يىلى ۋاپات بولغان) ۋە ئوقۇغۇچىلىرى پەرغانىدە سەلەپىلەر بىلەن رەسمىي سوغۇق جەڭگە كىرگەن. «پەتىھا»دىن كېيىن ئوقۇلىدىغان «ئامىن»نى يۇقىرى ئاۋاز بىلەن دەيدىغان، رۇكىدىن كېيىن قوللىرىنى كۆتۈرىدىغان ياشلار رايوندا چوڭقۇر يىتلىز تارتىپ كەتكەن ئەنئەنىۋى دىنى ئىبادەتلەردىكى نۇرغۇن نەرسىنى بىددەت ئېلان قىلىپ رەت قىلاتتى. ئۆلۈكنىڭ كەينىدىن ياكى كېسەللەرگە شىپا بولسۇن دەپ قۇرئان خەتمە قىلىش،قۇرئان خەتمە قىلىپ بەرگەن موللاملارنىڭ ھەق ئېلىشى، ئەۋلىيا ۋە ئۆلىما مەقبەرەلەرنى زىيارەت قىلىش قاتارلىق نۇرغۇن ئىشلارنى ياقلاشقا مەجبۇر بولغان ھىندۇستانى بىدەتچىلىك بىلەن ئەيىبلىنىپ قالماستىن، دۆلەت بىلەن چىقىشىپ ئۆتۈشى سەۋەبىدىنمۇ ئەيىبلىنەتتى. چۈنكى ئۇنىڭ دۆلەت بىلەن يېقىن ئۆتۈشى سەلەپىلەرنىڭ نەزىرىدە خىيانەت ھېسابلىناتتى. ھىندۇستانى سەلەپىلىكنى سىرتتىن ئېقىپ كىرگەن زىيانلىق ئېقىم دەپ قاراپ، سەلەپىلەرنى پېتنە-پاسات تېرىپ خەلقنىڭ پارچىلاش بىلەن ئەيىبلەيتتى.
رەھمەتۇللاھ قارى (1981-يىلى ۋاپات بولغان) ۋە ئابدۇۋەلى قارى( 1952-1995) باشچىلىقىدىكى ياش سەلەپىلەر ھىندۇستانى ۋە ئۇنىڭغا ئوخشاش پىكىردىكىلەر بىلەنلا زىددىيەتلىشىپ قالمىغانىدى. ياش سەلەپىلەر سەلەپى ئۆلىمالىرىدىن ھاكىمجان قارى بىلەنمۇ 1970-يىللارنىڭ ئاخىرىدا زىددىيەتلىشىپ قېلىپ يوللىرىنى ئايرىغان. ھاكىمجان قارىنىڭ كوممۇنىستىك ۋە ئاتىئىست سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىمىيىتى ئالدىدا ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلماسلىقى، سوۋېت ئىتتىپاقى يىمرىلگەندىن كېيىن يېڭى جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ لايىك تۈزۈملىرىگە قارشى كۆتۈرۈلگەن قوراللىق قوزغىڭلاڭنى قوللىماسلىقى قاتارلىقلار ئوتتۇرىدىكى ئىختىلاپنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىدىن ئىدى. 1980-يىللاردا باشلىغان بۇ ئەھۋال مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ باشقا جايلىرىدىمۇ يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشلەرگە ماس ھالدا ئوتتۇرا ئاسىيا سەلەپىلىكى ئىچىدە «جىھادى»ھەرىكەتلەرنىڭ پارتىلىشىدىن بىشارەت بېرەتتى.
سىتالىن ھۆكۈمىتى يولغا قويغان بېسىم سىياسىتى تۈپەيلى ئوتتۇرا ئاسىيا مۇسۇلمانلىرى ھىجرەت قىلىشقا مەجبۇر بولغان، ئۇلار ئافغانىستان ۋە تۈركىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەگە كۆچكەن. بۇنىڭغا ئوخشاش ئەھۋال ماۋ زېدۇڭ ھاكىمىيىتىدىكى قىزىل خىتاينىڭ بېسىمى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئارىسىدىمۇ يۈز بەرگەن. كۆچۈپ كېلىنگەن دۆلەتلەر ئارىسىدا سەئۇدى ئەرەبىستاننمۇ بار ئىدى. بولۇپمۇ 1920-1960-يىللار ئارىلىقىدا سەئۇدى ئەرەبىستانغا ھىجرەت قىلىپ كەلگەن كۆپ قىسمى ئۆزبېك ۋە ئۇيغۇر مۇھاجىرلارنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدىن كېيىن ئوتتورا ئاسىيادا ئىسلامنىڭ قايتىدىن جانلىنىشىدا ئوينىغان رولىغا سەل قاراشقا بولمايدۇ.
سەئۇدى ئەرەبىستان باشقۇرۇشىدىكى خەلقئارالىق تەشكىلاتلاردىن «رابىتۇل ئالەم ئىسلام»تەشكىلاتى ۋاستىسى ئارقىلىق، يىللار ئىچىدە سەلەپىلەشكەن ئۆزبېك تەبلىغچىلەر ئۆزبېكىستان چېگراسىنىڭ سىرتقا ئېچىۋېتىلىشى بىلەن يۇرتلىرىغا كېلىشكە باشلىدى. سەئۇدى ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىساد جەھەتتىن قوللىشى ئارقىسىدا جامەلەر ۋە مەدرەسەلەر ئاچتى. كېيىنكى مەزگىللەردە ئۆزبېكىستاندا سودا قىلىش ئۈچۈن كەلگەنلەرمۇ جامە سالدۇردى. بۇ مۇسۇلمانلارنىڭ مۇقەددەس جاينىڭ ئاھالىلىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن ، ئۆزبېكىستاندا نادانلىق پاتقىقىغا يېتىپ قالغان ئۇرۇق-تۇغقان، دوست-بۇرادەر ۋە قانداشلىرىغا «توغرا ئىسلام ۋە سەھىھ ئىتىقاد»نى ئۆگىتىش مەسئۇلىيىتى ۋە ھوقۇقى بار ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ «توغرا ئىسلام»نى بىلىدىغانلىقىنى، لېكىن ئۇرۇق-تۇغقان ۋە قانداشلىرىنىڭ «توغرا ئىسلام»دىن خەۋىرى يوقلىقىنى ئىلگىرى سۈرەتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە يەرلىك خەلقمۇ سىرتتىن كېلىدىغان يېڭى نەرسىلەرگە تولىمۇ قىزىقاتتى.
خەلقئارا مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئوخشاش ئالىي دىنى مائارىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇش مۇكاپات پۇلى بىلەن ئوقۇغان ئوتتۇرا ئاسىيالىق ياشلارنىڭ تىرىشچانلىقىدا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى دىنى تەبلىغ ئىشلىرىدا مەلۇم دەرىجىدە ئىلگىرىلەش كۆرۈلدى. كوممۇنىستىك خىتاينىڭ 1980-يىللارنىڭ ئوتتۇرلىرىدا ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى نىشان قىلىپ يولغا قويغان ئىسلاھات ۋە سىرتقا ئېچىۋېتىش سىياسىتى نەتىجىسىدە ئۇيغۇرلار ئىچىدىمۇ ئوتتۇرا ئاسىياغا ئوخشاش ئۆزگىرىشلەر قىسمەن بولسىمۇ بارلىققا كەلدى. ھەتتا 2000-2001-يىللاردا سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى «رابىتۇل ئالەم ئىسلام»نىڭ باش كاتىپلىقى رەھمۇتۇللاھ تۈركىستانى ئىسىملىك بىر ئۇيغۇرغا تاپشۇرۇلدى.
ئوتتۇر ئاسىيادىكى يېڭى جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ سابىق كوممۇنىست لىدېرلىرى دەسلەپكى مەزگىللەردە، ئۆزلىرىنى «ياخشى مۇسۇلمان»دەپ تونۇشتۇردى، سەئۇدى ئەرەبىستان ھۆكۈمىتى بىلەن مۇناسىۋەتلەرنى كۈچەيتىشكە تىرىشتى، ھەتتا ھەج ۋە ئۆمرە ئىبادەتلىرىنى ئادا قىلدى. لېكىن بۇ ئەھۋال ئۇزۇنغا بارمىدى، چۈنكى ھاكىمىيەتكە قارشى ئاشقۇن «ئىسلام»چىلىق ھەرىكىتى باش كۆتۈردى. ئاشقۇن «ئىسلام»چىلىق ھەرىكىتىنىڭ باش كۆتۈرۈشىدە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان بىر قاتار سىياسەتلىرى ئاز بولسىمۇ رول ئوينىغان، دەپ قارالدى. شۇڭا دەرھال تەدبىرلەر ئېلىندى. مەسىلەن، ئۆزبېكىستان ھەجگە بارىدىغانلارنىڭ سانىنى زور دەرىجىدە قىسقارتىۋەتتى، ئەركىن كېلىپ چىقىشلارنى چەكلىدى. ھەجنىڭ مۇپتىلىقنىڭ نازارىتى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىشىنى قارار قىلدى. ھاجىلارنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستان پۇقراسى بولغان ئۆزبېك ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ مېھمانخانىلىرىدا قېلىشىغا ۋە ئۇلار بىلەن ئالاقە قىلىشىغا رۇخسەت قىلمىدى. سەئۇدى پۇقرالىرىغا ۋىزا چەكلىمىسى قويۇلدى. تېگى ئوتتۇرا ئاسىيالىق بولغان لېكىن سەئۇدى پۇقراسى بولغان نۇرغۇن تەبلىغچى چېگرادىن قوغلاپ چىقىرىلدى.