يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپسىزلىك دەۋرىدە يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى ھەققىدە ئىزدىنىش: بۇزۇلۇشلار، ئاساسلىق ئاكتىيورلار ۋە كەلگۈسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ جەريان جاپالىق ۋە ئۇزاققا سوزۇلىدۇ. ھازىرقى تەرتىپنى قوغدىغۇچىلار بىلەن يېڭى تەرتىپنىڭ ئاكتىيورلىرى ئارىسىدا كەسكىن كۈرەشلەر يۈز بېرىدۇ. بۇ كۈرەشنىڭ ئەڭ ئېنىق مەيدانى ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى سودا ۋە تېخنىكا ئۇرۇشلىرىدۇر. ئامېرىكا خەزىنە مىنىستىرى سىكوت بېسسېنتنىڭ خىتاينى سىيرەك ئېلېمېنتلاردا ئېكسپورت كونتروللۇقى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق «دۇنيا ئىقتىسادىغا زىيان يەتكۈزۈشكە ئۇرۇنۇش» بىلەن ئەيىبلىشى، ئەمما شۇ ئامېرىكانىڭ ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغىمۇ تاموژنا باجلىرىنى يۈرگۈزۈشى، بۇ كۈرەشنىڭ قانچىلىك زىددىيەتلىك ۋە ۋەيران قىلغۇچى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [2].
خۇلاسە شۇكى، دۇنيا تەرتىپى ھەقىقەتەن چوڭقۇر كىرىزىس ئىچىدە بولۇپ، بۇ كىرىزىس مەۋجۇت تەرتىپنىڭ يىمىرىلىشىگە قاراپ يۈزلىنىۋاتىدۇ. بۇ جەرياننىڭ ئەڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان تەرىپى، تەرتىپنىڭ قۇرغۇچىسى بولغان ئامېرىكانىڭ بۇ ۋەيران قىلىشتا باش رول ئويناۋاتقانلىقىدۇر. كونا تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئەمدى مۇمكىن ئەمەستەك كۆرۈنۈۋاتىدۇ. دۇنيا زوراۋانلىق، ئىقتىسادىي پارچىلىنىش ۋە ئورگانلارنىڭ ئاجىزلىقى ھالقىلىق رول ئوينايدىغان «قالايمىقان ئارا دەۋر» گە كىردى.
بۇ ئارا دەۋردىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىقىدىغان يېڭى تەرتىپنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى نامەلۇم بولۇپ تۇرماقتا. خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى بىر يەككە قۇتۇپلۇق دۇنيا يىراق بىر ئېھتىماللىقتۇر. ئەڭ مۇمكىن بولغان ئېھتىماللىق بولسا، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى مەركەزدە تۇرغان، لېكىن باشقا رايونلۇق كۈچلەرمۇ (ياۋروپا ئىتتىپاقى، ھىندىستان، ياپونىيە قاتارلىقلارنىڭ) مۇھىم رول ئالغان، تۇراقسىز ۋە رىقابەتكە تولغان ئارىلاشما قۇرۇلما شەكلىدە كۆرۈنمەكتە. بۇ قۇرۇلما ھەم قوش قۇتۇپلۇق ھەم كۆپ قۇتۇپلۇق ئالاھىدىلىكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
بۇ يېڭى ۋە تېخىمۇ تەرتىپسىز دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ خەۋپى, مارتېن ۋولفنىڭمۇ ئاگاھلاندۇرغىنىدەك, يەر شارى خاراكتېرلىك ھەمكارلىققا بولغان ئېھتىياج ئەڭ يۇقىرى Borçlanmayı Önleme ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈپ قېلىشىدۇر [2] . كىلىمات ئۆزگىرىشى, يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر, سۈنئىي ئەقىل ۋە ئىقتىسادىي كىرىزىسلارغا ئوخشاش ھېچقانداق دۆلەت يالغۇز ھەل قىلالمايدىغان غايەت Bir kredi kartı ödemeniz gerekiyorsa, bu durumda bir kredi kartı ödemeniz gerekecek. Bu, çok önemli bir şey değil. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېرنىڭ ئاخىرقى سۆزى بىلەن ئېيتىشقا توغرا كەلسە, كەلگۈسىدىكى رەھبەرلەر «گېئوپولىتىكىلىق پاكىز سەھىپە» بىلەن ئۇچرىشىشى مۇمكىن, ئەمما بۇ سەھىپىنى تولدۇرۇش, كونا ئەھۋالغا قايتىشتىنمۇ تەس ۋە ئىجادكارلىقنى تەلەپ قىلىدىغان ۋەزىپە بولىدۇ. Bu, bankanın kredi kartını kullanmasıyla ilgili bir sorundur.
[1] Lissner, R. ve Rapp-Hooper, M. (2025, 22 Ekim). Trump Dünyayı Yeni Bir Karmaşa Çağına Zorluyor . The New York Times. https://www.nytimes.com/2025/10/22/opinion/trump-xi-summit-world-economy.html
[2] Suoneto, N. ve Donnellon-May, G. (2025, 16 Ağustos). Asya’nın Düzensizlik Dünyasındaki Konumunun Yeniden Tasavvur Edilmesi . Modern Diplomasi. https://moderndiplomacy.eu/2025/08/16/reimagining-asias-position-in-the-world-of-disorder/
[3] Wolf, M. (2025, 14 Ekim). Düzensizlik çağında dünya ekonomisi . Financial Times. https://www.ft.com/content/8176571c-9049-4b80-aede-f7a067b92646
[pdfjs-görüntüleyici url=»https%3A%2F%2Fwww.uysi.org%2Fug%2Fwp-content%2Fuploads%2F2025%2F10%2F%D9%8A%DB%95%D8%B1-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%89-%D8 %AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%83%D8%AA%DB%90%D8%B1%D9%84%D9%89%D9%83-%D8%AA%DB%95%D8%B1%D8%AA%D9%89%D9%BE%D8%B3%D9%89%D8%B2%D9 %84%D9%89%D9%83-%D8%AF%DB%95%DB%8B%D8%B1%D9%89%D8%AF%DB%95-%D9%8A%DB%90%DA%AD%D9%89-%D8%A8%D9%89%D8%B1-%D8%AF%DB%87%D9%86 %D9%8A%D8%A7-%D8%AA%DB%95%D8%B1%D8%AA%D9%89%D9%BE%D9%89-%D9%8A%D9%94%D9%89%D8%B2%D8%AF%D9%89%D9%86%D9%89%D8%B4%D9%89.pdf» görüntüleyici_genişliği=100% görüntüleyici_yüksekliği=1360px tam ekran=doğru indir=doğru yazdır=doğru]