كۈلرەڭ ھىدروگېن:  يېشىل نىقاب ئاستىدىكى قۇمۇل ھىدروگېن زاۋۇتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئاساسىي مەزمۇنى
بۇ ماقالىدە خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىدا ئېلان قىلىنغان ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ قۇمۇل ۋىلايىتى ئارا تۈرۈك ناھىيەسىدە قۇرۇلغان يۇقىرى سىغىملىق بىر ھىدروگېن زاۋۇتىنى مەركەز قىلغان خەۋەر تېكىستى، تەنقىدىي جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلىنىدۇ. ماقالىنىڭ مەقسىتى، تېخنىكا ۋە سانائەت تەرەققىياتى سۈپىتىدە سۇنۇلغان بۇ خەۋەرنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدىكى سىياسىي مەشروئىيەت قۇرۇلۇشىنى، ئېتنىك تەبىقىلىشىشنى ۋە ماكان ئىستراتېگىيەلىرىنى ئاشكارىلاشتۇر. تەنقىدىي بايان (دىسكۇرس) ئانالىزى ۋە  ئاكادېمىك مەنبەلەرنى كۆرۈپ چىقىش ئۇسۇللىرى قوللىنىلغان بۇ ماقالىدە، خەۋەرنىڭ تېكىستى تۆت ئاساسلىق تېما ئاستىدا (ئاتالمىش تەرەققىيات باھانىسى ، يەرلىك جەمئىيەتنىڭ نەزەردە تۇتۇلماسلىقى، تېخنىكا ئارقىلىق تەۋەلىك ۋە  سۈكۈت قىلىنغانلار) تەھلىل قىلىنىدۇ.
تەھلىل نەتىجىلىرى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، خەۋەردىكى تېخنىكىلىق تىل ۋە «خەلقئارالىق ئۆلچەمدە ئىشلەپچىقىرىش» تەكىتلىمىسى ئارقىلىق، خىتاي دۆلىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەۋجۇتلۇقىنى «ئۇتۇق مەشروئىيىتى»[1](ئۇتۇق ئارقىلىق يوللۇق كۆرۈنۈش) ئارقىلىق مۇستەھكەملىمەكچى بولىدۇ. خەۋەر دە  ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ ئىسمىنىڭ ۋە ۋەكىللىكىنىڭ ئورۇن ئالماسلىقى، «ئېتنىك قاتلاملىق ئەمگەك بازىرى» ۋە « مۇستەملىكىچىلىك» نەزەرىيەلىرى دائىرىسىدە تەھلىل قىلىنىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، كۆمۈردىن  ھىدروگېن ئىشلەپچىقىرىشنىڭ «پاكىز ئېنېرگىيە» بايانى ئاستىدا تەرىپلىنىشى( يېشىل نام قويۇپ ئاقلاش)[2] ۋە رايوننىڭ ھىدروگېن ئۇل-ئەسلىھەلىرى ئارقىلىق دۆلەت مەركىزىگە بىۋاستە باغلىنىشى (ئۇل-ئەسلىھە مىللەتچىلىكى) بولسا خەۋەر تېكىستىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك قاتلاملىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ. خۇلاسىلىگەندە، بۇ ماقالىدە مەزكۇر خەۋەرنىڭ پەقەت بىر خەۋەرلەندۈرۈش رولىلا ئەمەس، ھۆكۈمرانلىق كۈچ مۇناسىۋەتلىرىنى قايتا ئىشلەپچىقىرىدىغان ۋە ئىجتىمائىي زىددىيەتلەرنى تېخنىكىلىق ئۇتۇقلار ئارقىسىغا يوشۇرىدىغان بىر سىياسىي  قوراللىق رولىنى ئوينايدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: شەرقىي تۈركىستان، ھىدروگېن ئېنېرگىيەسى، تەرەققىيپەرۋەر دۆلەت، ئۇل-ئەسلىھە مونوپوللىقى ، رەسمىي باياننىڭ مىكرو تەھلىلى
رەسمىي باياننىڭ مىكرو تەھلىلى: قۇمۇل ھىدروگېن زاۋۇتى
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قاراتقان سىياسەتلىرى، يېقىنقى يىللاردا بىخەتەرلىكنى مەركەز قىلغان تەدبىرلەر بىلەن بىرگە غايەت زور ئۇل-ئەسلىھە ۋە سانائەتلىشىش تۈرلىرى بىلەن شەكىللەنمەكتە. رەسمىي باياندا «زامانىۋىلىشىش»، «تەرەققىيات» ۋە «مۇقىملىق» ئۇقۇملىرى بىلەن رامكىلانغان بۇ تۈرلەر، رايوننىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىۋاتقان ئەڭ مۇھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنىڭ بىرىدۇر. دۆلەت تاراتقۇلىرى بۇ ئۆزگىرىشنى يەتكۈزۈشتە ئادەتتە ئىقتىسادىي ئۇتۇقلارغا، رېكورت ياراتقان ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىغا ۋە تېخنىكىلىق بۆسۈشلەرگە مەركەزلەشكەن بىر تىل ئىشلىتىدۇ. لېكىن جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ «تەرەققىيات خەۋەرلىرى» بىتەرەپ  ھالداخەۋەرلەندۈرۈپ قويۇش ئەمەس، بەلكى خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن « ئالدىن بەلگىلەنگەن بىر رېئاللىق » نىڭ  بەرپا قىلىنىش جەريانى ۋە شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ رازىلىقىنى  شەكىللەندۈرۈش جەريانىنىڭ بىر پارچىسىدۇر.
بۇ ماقالە، 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 8-كۈنى «شىنجاڭ گېزىتى»  (新疆日报) دە ئېلان قىلىنغان ۋە قۇمۇل ۋىلايىتى ئارا تۈرۈك ناھىيەسىدىكى شۈەنلى ھىدروگېن تېخنىكىسى شىركىتىگە تەۋە ساپ ھىدروگېن زاۋۇتىنىڭ ئېچىلىشىنى تېما قىلغان خەۋەر تېكىستىگە ئاساسلىنىپ يېزىلدى .[3] خەۋەر، زاۋۇتنىڭ «دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ساپلاشتۇرۇش ئۈسكۈنىسى»گە ئىگە ئىكەنلىكىنى، خەلقئارا ئۆلچەمدە ئىشلەپچىقىرىش قىلىدىغانلىقىنى ۋە تولۇق بىر گەۋدىلەشكەن سانائەت زەنجىرى قۇرغانلىقىنى داۋراڭ قىلىدۇ. لېكىن خەۋەر تېكىستىگە قارىساق، ئېيتقانلىرىغا قارىغاندا ئېيتمىغانلىرىنىڭ كۆپلۈكىنى، كۆرۈنگەن ئامىللاردىن  كۆرۈنمەس قىلىنغان ئىجتىمائىي قاتلاملارنى تەھلىل قىلالايمىز.
بۇ ماقالىدە مەزكۇر خەۋەر تېكىستى تۆت ئاساسلىق نۇقتىدىن تەھلىل قىلىنىدۇ.
بىرىنچىدىن، «دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭى» ۋە «تېخنىكىلىق بۆسۈش» قاتارلىق ئىپادىلەرنىڭ قانداق بىر ئۇتۇق مەشروئىيىتى ۋە ئانتى-سىياسىي ماشىنا (Anti-politics machine) رولىنى ئوينايدىغانلىقى ، جۇ (2011) ۋە فېرگۇسون (1990) نىڭ ئۇقۇملاشتۇرۇشلىرىدىن پايدىلىنىپ ئانالىز قىلىنىدۇ.
ئىككىنچىدىن، بايلېر (2021) ۋە كىلىف (2016) نىڭ تەتقىقاتلىرىدىن پايدىلىنىپ، قۇمۇلنىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىغا تەتۈر تاناسىپ ھالدا ،تېكىستتىكى بارلىق ئاكتىيورلارنىڭ (باشقۇرغۇچى، ئىنژېنېر، شوپۇر) خىتاي بولۇشى مەسىلىسى، قۇمۇلنىڭ جەمئىيىتىنىڭ كۆرۈنمەسلىكى ۋە ئەمگەك بازىرىنىڭ ئېتنىك قاتلاملىشىشى نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
ئۈچىنچى نۇقتىدىن، ھىدروگېن ئۇل-ئەسلىھەسىنىڭ قۇمۇلنى بېيجىڭ مەركەزلىك دۆلەت سىستېمىسىغا بىۋاستە باغلايدىغان بىر ئۇل-ئەسلىھە مونوپوللىقى (Bachman, 2004) قورالى سۈپىتىدە قانداق قۇرۇپ چىقىلغانلىقى تەھلىل قىلىنىدۇ.
ئاخىرىدا، كۆمۈرنى ئاساس قىلغان ئىشلەپچىقىرىشنىڭ «يېشىل ئېنېرگىيە» بايانى بىلەن سۇنۇلۇشى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە ئوخشاش دۇنياۋى ئەندىشىلەرنىڭ تېكىستتە ئورۇن ئالالماسلىقى، سۈكۈتكە مەجبۇرلاش ئۇقۇمى ئارقىلىق ئانالىز قىلىنىدۇ.
بۇ ماقالىدە، مىكرو بىر خەۋەر تېكىستىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ قۇمۇلدىكى ماكرو تەرەققىيات ئىستراتېگىيەلىرىنى جەمئىيەتشۇناسلىق  فورمۇلالىرى بىلەن يېشىش مەقسەت قىلىنىدۇ.