2025 -يىللىق مىيۇنخېن بىخەتەرلىك دوكلاتى:  كۆپ قۇتۇپلىشىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بابنىڭ ئاخىرىدا، كۆپ قۇتۇپلىشىشنىڭ ئۈمىد ۋە خەۋپ-خەتەرلىرى مۇھاكىمە قىلىنغان. ئۈمىدۋار قاراشتا، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تېخىمۇ ئادىل، ئەتراپلىق، يەرشارىۋى ئىدارە سىستېمىسى ئېلىپ كېلىدۇ، ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى چەكلەيدۇ، دەپ قارالسا، ئۈمىدسىز قاراشتا، بۇ قالايمىقانچىلىق، توقۇنۇش ۋە قوراللىنىش مۇسابىقىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، كىلىمات ئۆزگىرىشىگە ئوخشاش ئورتاق تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇشنى قىيىنلاشتۇرىدۇ، دەپ قارالغان. دوكلاتتىكى مىيۇنخېن بىخەتەرلىك كۆرسەتكۈچىنىڭ نەتىجىسىدە، « يەتتە چوڭ دۆلەت گۇرۇھى»دىكى كىشىلەرنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنياغا نىسبەتەن ئۈمىدسىز، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىدىكى كىشىلەرنىڭ بولسا تېخىمۇ ئۈمىدۋار ئىكەنلىكى كۆرسىتىلگەن (1.4-رەسىم). ئاخىرىدا، دوكلات بۇ خىل قۇتۇپلىشىشنى يېڭىش ئۈچۈن، دۆلەتلەرنىڭ تار مەنپەئەتىدىن ھالقىپ، «ئومۇمىي مەنپەئەت»نى كۆزلەيدىغان يىراقنى كۆرەرلىككە ئىگە تاشقى سىياسەتلەرنى يولغا قويۇشى كېرەكلىكىنى، بۇنىڭ ئالدىنقى شەرتىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى قۇتۇپلىشىشنى ھەل قىلىش ئىكەنلىكىنى خۇلاسىلىگەن.
دوكلاتنىڭ بۇ بۆلىكىدە، 11 دۆلەت، «يەتتە چوڭ دۆلەت گۇرۇھى» ۋە كېسەك ئالتۇن گۇرۇھىدىكى تۆت دۆلەتتىكى 11،000 كىشىنىڭ 33 خىل خەۋپ-خەتەرگە بولغان تونۇشىنى ئۆلچەيدىغان «مىيۇنخېن بىخەتەرلىك كۆرسەتكۈچى»نىڭ يېڭى نەتىجىلىرى ئېلان قىلىنغان. بۇ كۆرسەتكۈچ خەۋپنىڭ ئومۇمىي دەرىجىسى، كەلگۈسى 12 ئايدىكى يۈزلىنىشى، زىيىنىنىڭ ئېغىرلىقى، يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى ۋە دۆلەتنىڭ تەييارلىق دەرىجىسى قاتارلىق بەش ئۆلچەمنى بىرلەشتۈرۈپ ھېسابلىنىدۇ.
ئاساسلىق يەكۈنلەر تۆۋەندىكىچە:
بۇ نەتىجىلەر دوكلاتنىڭ «كۆپ قۇتۇپلىشىش» تېمىسىنى ئىسپاتلايدۇ:  دۇنيا بىر تەرەپتىن ئورتاق خىرىسلارغا دۇچ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتىن گېئوپولىتىك مەسىلىلەردە ئېغىر دەرىجىدە بۆلۈنۈپ كېتىۋاتىدۇ.
بۇ باب دونالد ترامپنىڭ قايتا سايلىنىشىنىڭ ئامېرىكىنىڭ تاشقى سىياسىتىگە ۋە دۇنيا تەرتىپىگە كۆرسىتىدىغان چوڭقۇر تەسىرىنى تەھلىل قىلىدۇ. دوكلاتتا ترامپنىڭ غەلبىسىنىڭ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدىكى ئىككى پارتىيە ئورتاق تونۇشىنى پۈتۈنلەي بۇزۇپ تاشلىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ ئورتاق تونۇش، يەنى لىبېرال خەلقئارالىشىش ئىستراتېگىيەسى (دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق، ئەركىن سودا ۋە ئىتتىپاقداشلىقنى قوللاش)نىڭ ئامېرىكا مەنپەئەتىگە ئەڭ ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچ ئىدى.
ترامپ ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرى ئۈچۈن، ئامېرىكا قۇرغان بۇ خەلقئارا تەرتىپ ئامېرىكا ئۈچۈن «پايدىسىز سودا» (a bad deal) بولۇپ، ئىتتىپاقداشلىرى ۋە رىقابەتچىلىرى ئامېرىكىنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىپ ئۆزلىرى بېيىغان، دەپ قارىلىدۇ.⁷ شۇڭا، ترامپنىڭ سىياسىتى تار دائىرىدىكى دۆلەت مەنپەئەتىنى ئاساس قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەسى تۆۋەندىكى ئۈچ نۇقتىدا ئىپادىلىنىدۇ:
دوكلاتتا يەكۈنلىنىشىچە، ئامېرىكىنىڭ بۇ خىل تاللىمىچىلىققا يۈزلەنگەن ۋە تار مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان سىياسىتى، دۇنيانىڭ «كۆپ قۇتۇپلىشىش» جەريانىنى تېخىمۇ تېزلىتىدۇ. چۈنكى باشقا دۆلەتلەر ۋە رايونلار ئامېرىكا قالدۇرغان بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئېلىشقا مەجبۇر بولىدۇ. بۇ جەرياندا دۇنيا تېخىمۇ قالايمىقانلىشىشى ياكى يېڭى تەرتىپلەر شەكىللىنىشى مۇمكىن، ئەمما بۇنىڭ نەتىجىسى نامەلۇم.
بۇ باب خىتاينىڭ دۇنياۋى تەرتىپكە بولغان قارىشى، ئىستراتېگىيەلىرى ۋە دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلارنى تەھلىل قىلىدۇ. دوكلاتتا خىتاينىڭ ئۆزىنى «يەرشارى جەنۇبى»نىڭ ۋەكىلى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەشەببۇسچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.¹ خىتاي ھازىرقى غەرب باشچىلىقىدىكى تەرتىپنى «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى تەپەككۇرى» ۋە قوش ئۆلچەم بىلەن بۇرمىلانغان دەپ تەنقىد قىلىپ، تېخىمۇ ئادىل ۋە دېموكراتىك خەلقئارا مۇناسىۋەت قۇرۇشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
ئەمما دوكلاتتا، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ خىتاينىڭ بۇ تەشەببۇسلىرىنى ئۆزىنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى ۋە دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى تالاش قىلىش نىيىتىنى يوشۇرۇش ئۈچۈنلا ئىشلىتىلگەن دىپلوماتىك سۆز ئويۇنى دەپ قارايدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن.³ خىتاينىڭ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزىنى قوللىشى، كېسەك ئالتۇن  قاتارلىق سۇپىلارنى ئىشلىتىپ غەربكە قارشى لاگېر شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇشى ۋە ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش سىياسەتلىرى ئۇنىڭ «تىنچلىقپەرۋەر» ۋە «ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرگۈچى» ئوبرازىغا زىت كېلىدۇ.
دوكلاتتا خىتاينىڭ كۈچى ۋە ئۇ دۇچ كەلگەن چەكلىمىلەر تۆۋەندىكىدەك تەھلىل قىلىنغان:
دوكلاتتا يەكۈنلىنىشىچە، خىتاي كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ شەكىللىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتقان مۇھىم كۈچ بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئۆز ھەرىكەتلىرى ۋە ئىچكى-تاشقى خىرىسلار بۇ جەرياننىڭ «تەرتىپلىك» بولۇشىغا كۆلەڭگە چۈشۈرۈۋاتىدۇ.
بۇ باب ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ھازىرقى مۇرەككەپ خەلقئارا ۋەزىيەتتە دۇچ كېلىۋاتقان ئۈچ قاتلاملىق كىرىزىسنى «مۇكەممەل بوران» (يەنى، بىر قانچە كىرىزىسنىڭ بىرلا ۋاقىتتا يۈز بېرىشى) دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئەڭ چوڭ نامايەندىسى ۋە ھىمايىچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، بۇ تەرتىپنىڭ ئاجىزلىشىشىدىن ئەڭ ئېغىر زەربىگە ئۇچراۋاتقان ئاكتورلارنىڭ بىرى.
ئۈچ قاتلاملىق كىرىزىس تۆۋەندىكىچە:
دوكلاتتا، بۇ «مۇكەممەل بوران»غا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە»گە ئېرىشىش، يەنى بىخەتەرلىك، ئىقتىساد ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدە ئۆزىگە تايىنىش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈشتىن باشقا تاللىشى يوقلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ ياۋروپا ئۈچۈن غايەت زور ۋەزىپە، ئەمما كىرىزىسنىڭ ھەم پۇرسەت ئىكەنلىكى دېگەن قاراش ئىلگىرى سۈرۈلگەن.