بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە يۈرگۈزۈۋاتقان يېقىنقى 60 يىلدىن بۇيانقى سىياسىي بېسىم، مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيە، ئىقتىسادىي سۈمۈرگۈچىلىك، سېلىنغان ئېكولوگىيەلىك ۋەيرانچىلىق، ئىرقى كەمسىتىش، خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، قىيىن – قىستاققا ئېلىش ۋە خالىغانچە ھۆكۈم ئېلان قىلىش قاتارلىق سىياسەتلىرىنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى قاتارلىق ب د ت دىكى باشقا ئالىي كېڭەش، ئالاھىدە ئورگان، ھەرقايسى كومىتېتلار ۋە ئىدارە – ئورگانلارغا ئاڭلىتىش ئۈچۈن، 1973– يىلدىن بىرى كۆرسىتىلىۋاتقان تىرىشچانلىقلار بارغانسېرى مېۋە بېرىشكە باشلىدى. بۇنىڭ ئەڭ ئاخىرقىسى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىرقى ئايرىمچىلىققا قارشى تۇرۇش كومىتېتىنىڭ 96- نۆۋەتلىك يىغىنىدا قولغا كەلتۈرۈلگەن مۇۋەپىقىيەتتۇر. بۇ يىغىندا تەرەپسىز مۇتەخەسسىسلەر، تەتقىقاتچىلار ۋە ئىلىم ئەھلىلىرى، خىتاي ۋەكىللىرىنى شەرقىي تۈركىستاندا بىر مىليوندىن ئارتۇق كىشىنى «قايتا تەربىيەلەش» نامىدىكى سىياسىي ئۆزگەرتىش لاگىرلىرىغا قاماش ئارقىلىق كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىش بىلەن ئەيىبلىدى ۋە خىتاي ۋەكىللىرىنىڭ ئۆزىنى ئاقلاشقا ئۇرۇنۇپ ئېيتقان يالغانلىرىنى بىرمۇبىر پاش قىلدى. بۇ ئىش شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇنلىغان تەشكىلاتلارنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى. تارىختا خىتاي ۋەكىللىرى تۇنجى قېتىم ب د ت ئىرقى ئايرىمچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتىدا ھېساب بېرىشكە مەجبۇر بولغان ۋاقىتنىڭ ئامېرىكا قاتارلىق غەرب ئەللىرىنىڭ ب د ت دىكى تەسىر كۈچى كۈنسېرى ئاجىزلىشىۋاتقان، خىتاينىڭ تەسىر كۈچى بولسا كۈنسېرى ئېشىۋاتقان چاغقا توغرا كېلىشىمۇ ئالاھىدە دىققەتنى تارتىدۇ. بەلكىم بۇ باشلىنىش بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ب د ت نىڭ ئومۇمىي يىغىندىمۇ كۈن تەرتىپكە كېلىشى مۇمكىن.
بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈرگەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى دولقۇن ئەيسا قاتارلىق قۇرۇلتاينىڭ بارلىق ھەيئەت ئەزالىرىنى چىن كۆڭلۈمدىن تەبرىكلەيمەن. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز ۋاقتىدا كېچىسى پىززا توشۇپ، كۈندۈزى ئىشخانىغا كېلىپ ئىشلەپ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنى تۇتۇپ تۇرۇش ئۈچۈن تىرىشقان دولقۇن ئەيسانىڭ يېشىل كارتىغا ئېرىشىشىگە توسقۇنلۇق قىلغانلىقىنى، يېشىل كارتىغا ئېرىشىپ بولغاندىن كېيىنمۇ ب د ت غا كىرگۈزمەسلىككە تىرىشقانلىقىنى ۋە ئۇ يەردە سۆزلىشىگە توسقۇنلۇق قىلىش ئۈچۈن نۇرغۇنلىغان قېيىنچىلىقلارنى تۇغدۇرغانلىقىنى ھەممىمىز ياخشى بىلىمىز. ئۇ، خىتاينىڭ شۇنچىۋالا توسقۇنلىقلىرىغا قارىماي كۈرىشىنى داۋاملاشتۇرماقتا. 2000- يىلى ئېستونىيەدە چاقىرىلغان ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ يىغىنىدا ۋەكىل سۋېن جېرگىنسوننىڭ خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى توغرىسىدىكى سۆزى جەريانىدا «تىبەت» ۋە «شىنجاڭ» ئىسىملارنى تىلغا ئېلىشى بىزنى تولىمۇ سۆيۈندۈرگەندى. ئەلۋەتتە، ئۇنىڭ تىبەت ۋە شىنجاڭ ئىسمىنى تىلغا ئېلىشىدا دوكتور لىننىر مېئىل بىلەن ئەينى ۋاقىتتىكى ئېستونىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى توماس ئېلۋېس كۈچلۈك رول ئوينىغانىدى. چۈنكى، تىبەت مۇتەخەسسىسى بولغان دوكتور لىننىر مېئىل خەلقئارا ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلۇشىدا مۇھىم رول ئوينىغان 4 شەخسنىڭ بىرى ئىدى. توماس ئېلىۋېس بىلەن ئازادلىق رادىيوسىدا بىللە ئىشلىگەنىدۇق، يېقىن دوستۇم ئىدى. 2000- يىلى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ رەئىسى ماررى روبىنسون، خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە توختالغاندا فالۇنگۇڭ، تىبەت ۋە شىنجاڭ ھەققىدە سۆز قىلىپ، بىزنى يەنە بىر قېتىم ھاياجانلاندۇرغاندى. 2002- يىلى گېرمانىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى جاسچىكا فىشېر خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى توغرىسىدىكى سۆزى ئەسناسىدا، تىبەت ۋە شىنجاڭ ھەققىدە بىرەر جۈملە بولسىمۇ توختالغانلىقى بىزنى سۆيۈندۈرگەندى. چۈنكى بۇ سىياسەتچىلەر ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىدا تۇنجى قېتىم «شىنجاڭ» ھەققىدە توختىلىپ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن سۆز قىلغانلار ئىدى. جاسچىكا فشېر گېرمانىيەدىكى يېشىللار پارتىيەسىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى رەھبەرلىرىدىن بىرى ئىدى. ئەمدىلىكتە ئىنتايىن قىيىن شارائىتلارغا قارىماي شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ب د ت ئارقىلىق پۈتۈن دۇنياغا ئاڭلاتقان دولقۇن ئەيسا ۋە سەپداشلىرىدىن قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ئۈچۈن پەخىرلىنىمىز. ھەركىمگە ئۆزىنىڭ ھەققىنى بېرىش لازىم.
لېكىن، ب د ت نىڭ قانداق بىر تەشكىلات ئىكەنلىكىنى، ب د ت ئىچىدىكى نەچچە ئون ئالىي كېڭەش، مۇدىرىيەت، كومىتېت ۋە باشقا ئىدارە – ئورگانلارنىڭ مەسئۇلىيەت دائىرىسىنى، خىزمەت تەقسىماتىنى، پىرىنسىپلىرىنى، خىزمەتتىكى قائىدە – نىزاملىرىنى يېتەرلىك بىلمەيدىغان بەزى ۋەتەنداشلىرىمىز، ب د ت ئىرقى ئايرىمچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتىنىڭ 96- نۆۋەتلىك يىغىنىغا قاتناشقان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەكىللىرىنى «خىتاينىڭ يالغانلىرىغا رەددىيە بەرمىدى، ئىنكاس قايتۇرمىدى، دەل ۋاقتىدا جاۋاب قايتۇرمىدى» دېگەندەك سۆزلەرنى قىلىپ ئەيىبلىدى. بۇنىڭغا قارىتا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بىر قىسىم رەھبەرلىرى چۈشەندۈرۈش بەرگەن بولسىمۇ كارغا كەلمىدى. بۇ سەۋەبتىن مەزكۇر يازما ئارقىلىق بۇلارنى توغرا چۈشەندۈرۈشنى لايىق كۆردۈم.