ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەركىنلىكنىڭ سەلبىي تەرىپى بولسا شەخسكە ئېلىپ كېلىدىغان يالغۇزلۇق ۋە ئاجىزلىق تۇيغۇسى بولۇپ، بۇ سەلبىي تەرەپ ئىنساننىڭ ئىختىيارىلىقىدىن قالايمىقان پايدىلانغانلىقتىن ياكى ئەركىنلىكنى مۇۋاپىق ئىشلەتمىگەنلىكىدىن كېلىپ چىقىدۇ. كىشىلىك ھاياتتىكى بارلىق « ئىسىت »لار ۋە « پۇشايمانلىق »لار كىشى ئىرادىسى ( ئەركىنلىكى )نى ناتوغرا ئىشلىتىشنىڭ مەھسۇلىدىن ئىبارەت. قۇرئان بۇ ھالەتنى « پۇشايمانلىق » دەپ ئاتايدۇ. پۇشايمانلىق، قولدىن كەتكەن ۋە ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان پۇرسەت ۋە ئەركىنلىكىمىزنىڭ ناتوغرا ئىشلىتىشتىن كېلىپ چىققان ئەھۋاللارنى ئوڭشاشقا ئامالسىز قالغان نادامەتنىڭ ئىسمىدۇر.
ئەقىلنى ۋە ئىرادىسىنى يوقۇتۇپ قويۇش ياكى ئۇنتۇش، ئىنساننىڭ « ئۆزلۈك »ىنى ئۇنتۇپ قېلىشنى كۆرسىتىدۇ ( پۇشايمانلىق ). ئىنساننىڭ نەپسىنى، يەنى ئۆزلۈكىنى ئۇنتۇپ قېلىشى، ئۇنىڭ جىسمانىي ۋە مېتافىزىكىلىق مەۋجۇتلۇق دۇنياغا تۇتىشىدىغان ئەقلىنى ( logos ) ۋە تۇيغۇسىنى ( nous ) پاسسىپ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. نەتىجىدە، كىشى ئۆزىنىڭ پۈتۈن مەۋجۇتلۇقىنى ماددىي دۇنياغا مەھكۇم قىلىدۇ، مەنىۋى دۇنياغا بېقىندى بولۇپ قالىدۇ. ئىنسان، ئەقلىنى ھېسسىياتىنىڭ تىزگىنلىشىگە يول قويغاندا كېلىپ چىقىدىغان ئۆزلۈك ۋە ئاڭ يوقسۇزلۇقى، ھەم ئىنسانلارنىڭ ئەقلىي ئۆزلۈك ئېڭىنىڭ يوقۇلۇشىنى، ھەم جىسمانىي ئارزۇسىنى قاندۇرۇش مايىللىقىنىڭ ئۆزىگە تاڭغان ھايۋانى ئۆزلۈك دەرىجىسىگە چۈشۈرۈپ قويۇشىنى ئىپادىلەيدۇ.
ئىنساننىڭ ئەخلاقى جەھەتتىن بۇزۇلۇشقا مايىل بولۇشى ۋە ئەركىنلىكىنى ھەمىشە « ئەڭ ياخشى »لارنى تاللاشقا ئىشلەتمەسلىكى، ئۇنىڭ يالغۇز قالدۇرۇشقا بولمايدىغانلىقىنى ۋە دائىم تاشقى جەھەتتىن ياردەم بېرىپ تۇرۇش كېرەكلىكىنى زۆرۈر قىلماقتا. بۇ ھەقىقەتنى تۆۋەندىكى ئايەتتىن كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ:
« ئىنسان ئاجىز يارىتىلغانلىقتىن ئاللاھ سىلەرنىڭ يۈكۈڭلارنى يېنىكلىتىشنى خالايدۇ. »
ئىنساننىڭ ئۆز مەنپەئەتىگە پايدىلىق بىرەر ئىش قىلىشتا نامايان قىلغان ئاجىزلىق، ئۇنىڭ ئاللاھنىڭ « ئىنايىتى »گە بولغان موھتاجلىقنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىدۇر. ئىنساننىڭ « مۇشەققەتلەرگە بەرداشلىق بەرگۈدەك ئىرادە ۋە كۈچ – قۇدرەتكە ئىگە قىلىپ يارىتىلىشى » بىلەن ئاللاھنىڭ ئىنايىتىنىڭ بىرلىكتە ئاكتىپ قىلىنىشى، مەزكۇر ( ئەمەلىي ھەرىكەت ) جەريانىدا ئىنساننى ياكى ئاللاھنى نەزەردىن ساقىت قىلىدىغان نەزەرىيەلەرنى تەنقىد قىلىش ئىمكانىيىتى يارىتىدۇ.
ئىنسان ئىرادىسىنىڭ ئۇنى ئېلىپ بارغان خالتا كوچىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئىمانغا چىڭ يېپىشقان « لۇتېرىيان ( Lutheryan ) نەزەرىيەسى » ئېسىمىزگە كېلىشى مۇمكىن. لۇتېر ( Luther )نىڭچە، ئىنساننى ئىرادىسى ئەمەس، ئىمانى قۇتۇلدۇرۇپ قالىدۇ. ئاللاھنىڭ « ئىمان » ئاتا قىلىشى نەتىجىسىدە ئىنساننىڭ خاراكتېرى ئۆزگىرىدۇ ۋە ئىنسان « شۈبھە » قىلغۇچى ھالىتىدىن « قەتئىيلىك » ھالىتىگە ئۆتىدۇ. بۇ قەتئىيلىك ھالىتىگە ئۆتۈشتە تەڭرى ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
كىشىنىڭ بىر ئۆمۈرلۈك ھاياتنىڭ ئالدىن پۈتۈۋېتىلگەنلىكى ھەققىدە تەلىمات ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، كالۋېن ( Calvin ) بۇ تەلىماتنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرغان. بۇ نەزەرىيە ئىنساننىڭ ئاجىز ئىكەنلىكىنى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ھېچقانداق مەنىگە ۋە ھېچقانداق ئەھمىيەت ئىگە ئەمەسلىكىدىن ئىبارەت ئىككى خىل مۇھىم پىسخىكىلىق نۇقتىنى تەكىتلەيدۇ. ئىنسان ئىرادىسى ۋە كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقىنىڭ ھېچقانداق ئەھمىيىتىنىڭ يوقلىقى ۋە ھېچقانداق مەنىگە ئىگە ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدىغان بۇنىڭدىنمۇ ياخشى تەلىمات بولمىسا كېرەك. بۇ تەلىماتتا ئىنساننىڭ ئۆز تەقدىرى ھەققىدىكى ھوقۇقى پۈتۈنلەي ئۇنىڭدىن تارتىۋېلىنغان ۋە ھەققىدە ئالدىن بېرىلگەن قارارلارنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئۇنىڭغا قىلىشقا تېگىشلىك ھېچقانداق بىر ئىش قالدۇرۇلمىغانىدى. دۇنيادىكى ياخشى – يامان بارلىق ئىشلار تەڭرىدىن كەلگەن ئىدى. ئىنساننىڭ نىجاتلىققا ئېرىشىشىنى نوقۇل « ئىمان »غا باغلاپ قويغان ۋە بارلىق تالاش-تارتىشلارنى « ئىمان»غا تۈگەللەپ قويغان تەلىمات، كىشىلەرنى نەچچە يۈز يىل ئورنىدىن تۇرالمايدىغان بىھۇشلۇققا مۇپتىلا قىلىشتىن باشقا نېمىگە يارايدۇ؟! بۇ تەلىماتنىڭ يەنە بىر تەرىپى، ئىنسان ھاياتىدىكى ھەممە نەرسە ئالدىن بېكىتىلگەنلىك چۈشەنچىسى بولۇپ، ئىنسان زېھنى دۇنياسىنى بىئارام قىلىۋاتقان ئەقىلگە نامۇۋاپىق گۇمانلارنى، مانا مۇشۇنداق ئېتىقادنىڭ پەسكويغا چۈشۈرىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچتۇر. ئۇ ئىنساننىڭ ئۆزىنى گىپنوز قىلىشىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.
ئەتراپلىق ئويلانغاندا، بۇ تەلىماتنىڭ ئىنسان زېھنىدىكى گۇمانلارنى پەسكويغا چۈشۈرۈشنىڭ ئەكسىچە كۈچەيتىۋەتكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. چۈنكى ئىنساننى تېخى تۇغۇلماستىنلا ئەبەدىي لەنەتكە ياكى ئەبەدىي نىجاتلىققا لايىق كۆرۈشتىنمۇ زىيادە كىشىنى بىئارام قىلىدىغان قاراش بولامدۇ؟ ئۇنىڭدىن قالسا ئۆزلىرىنى تاللىنىپ نىجاتلىققا ئېرىشكەنلەر قاتارىدىن دەپ قاراپ، بۇنداق بىر نەزەرىيەنى تەشەببۇس قىلغۇچىلار قانداق روھى – كەيپىياتتا بولىدۇ؟ نىجاتلىقنىڭ كىشىنىڭ ئۆزىنىڭ ھەرىكىتىگە ئەمەس، بەلكى ئەزەلدىكى تەقدىرگە باغلىق ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلىش، ئىنساننىڭ ئەمەللىرى ۋە بۇ ئەمەللەرگە تۈرتكە بولغان ئەقىلنى خارلاشنىڭ ئەڭ يۇقىرى چېكىدۇر. خىرىستىيان دىنىغا كىرمىگەنلەرنىڭ ئەزەلدە ئاللاھنىڭ لەنىتىگە دۇچار بولغانلىقىغا باغلايدىغان، ھەتتا بۇ لەنەتلەنگۈچىلەرنى قىرىپ نەسلىنى قۇرۇتۇشنىڭمۇ تەڭرىنىڭ ئىرادىسى بىلەن بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بۇ ئىلاھىيەت تەلىماتىنىڭ، جەنسىزنىزم ( Jansenizm )نىڭ، روھى – ھالىتىنى ئايرىم تەھلىل قىلىشقا توغرا كېلىدۇ.