ئىسلام تارىخىدا نېمە ئۈچۈن ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى ئوتتۇرىغا چىقمىدى؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پروفېسسور دوكتور ھاسان يۈجەل باشدەمىر[1]
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغۇچى: باتۇر قاراخانلې
مۇسۇلمان دۇنيادىكى مەسىلە نېمە؟
مۇسۇلمان دۇنيانى سىياسەت نۇقتىسىدىن تەسۋىرلەيدىغان بولساق مۇنداق بىر ھالەتنى كۆرىمىز: مۇسۇلمان ئەللەردە ياخشى ھۆكۈمەتلەر يوق بولۇپ، سىياسىي تۇراقسىزلىق داۋام قىلماقتا ۋە زوراۋانلىق، ئۇرۇش ھۆكۈم سۈرمەكتە. 2010 – يىلى نويابىردا ياسىمەن ئىنقىلابى بىلەن باشلىنىپ، ئەرەب باھارى بىلەن داۋاملاشقان بۇ باسقۇچ مۇسۇلمان دۇنيا ئۈچۈن بىر ئۈمىد ئىدى. سۇرىيە ، ئىراق ۋە مىسىردا ئۈمىدلەر سولغان بولۇپ، لىۋىيە ۋە ئالجىرىيەدە مەجھۇل ۋەزىيەت داۋام قىلىۋاتاتتى. تۈركىيە، تۇنىس ۋە ماراكەشتە بولسا ئۈمىد بېغىشلاۋاتقان بولۇپ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي جۇمھۇرىيەتلەر يېرىم ياكى مۇتلەق دېكتاتورلۇق بىلەن باشقۇرۇلماقتا. ئىران ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان مەزھەپچىلىك قىلىپ توقۇنۇشنى كۈچەيتمەكتە. ناھايىتى ئاز ساندىكى جايلاردا تىنچلىق ھۆكۈم سۈرمەكتە. يىغىنچاقلىساق، مۇسۇلمان دۇنيانىڭ سىياسىي ئىستىقبالىدا مەجھۇللۇق ئېغىر سالماقنى ئىگىلىمەكتە.
بۇ مەجھۇل ۋەزىيەتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا دۇنيا ۋەزىيىتى، تاشقى ئېغۋاگەرچىلىكلەر، يەرشارى ئىقتىسادى ۋە يەرلىك كۈچ مۇۋازىنىتى دېگەندەك ئامىللار سەۋەب بولغان بولۇشى مۇمكىن. لېكىن مۇسۇلمان دۇنيادا بۇ ۋەزىيەتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا سەۋەب بولغان تارىخى ئارقا كۆرۈنۈش بار. بۇ مەسىلىلەرنىڭ تەكتىدە ئاساسەن دېگۈدەك مۇسۇلمانلارنىڭ چۈشەنچە قۇرۇلمىسى ياتماقتا. بۇ چۈشەنچە قۇرۇلمىسىنى بەلگىلىگۈچى ئاساسلىق ئامىل، ئەقىدە ۋە قانۇنلارنى بىر – بىرىدىن ئايرىشنىڭ دىننى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدىغانلىقى ھەققىدىكى قاراشتۇر. بۇ قاراش سىياسىي  سېكۇلارىزمنىڭ راۋاجلىنىشىغا ۋە مۇستەقىل سىياسەت ئىلمىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا توسالغۇ بولماقتا. مۇسۇلمان دۇنيادا كەم بولغان نەرسە سىياسەت ئىلىمى بولۇپ، سىياسەت ئىلىمى بىر جەمئىيەتنىڭ مەسىلىلىرىنى ئۆتمۈشتىكى تەجرىبىلەر ھاسىل قىلغان بىر پۈتۈن ئىجتىمائىي خاتىرە ئاساسىدا ھەل قىلىدىغان ۋاسىتىدۇر. مۇسۇلمان خەلقلەر بۇ خاتىرىنى شەكىللەندۈرەلمىدى. بۇ خاتىرە ھاسىل قىلىنمىغانلىقتىن، يەنى سىياسەت ئىلىمى راۋاجلانمىغانلىقتىن سىياسىي پىرىنسىپلار ئوتتۇرىغا چىقمىدى ۋە بۇ پىرىنسىپلار بولمىغانلىقتىن ئىجتىمائىي مالىمانچىلىقنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان مۇۋاپىق چارە – تەدبىرلەرمۇ روياپقا چىقمىدى. بۇ سەۋەبتىن بۈگۈن مۇسۇلمانلار قانداق بىر جەمئىيەتتە ياشىماقچى بولغانلىقىنى قارار قىلىشتا قىينالماقتا.
مۇسۇلمانلارنىڭ ئېڭىدىكى ئاساسلىق مەسىلە – دىننىڭ سىياسەتتىكى ئورنى قانداق بولىدۇ؟
مۇسۇلمانلار باشقۇرۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە قۇرئان ۋە سۈننەتنىڭ ئۆزلىرىگە قانداق يول كۆرسەتكەنلىكى ھەققىدىكى سوئالغا ھەددىدىن زىيادە ئەھمىيەت بەردى ۋە ھازىرمۇ بۇ سوئال ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتىدۇ. بۇ سوئال خاتا ئىدى. توغرىسى « سىياسىي مەسىلىلىرىمىزنى قانداق ھەل قىلىمىز؟ بۇ باسقۇچتا دىنى قىممەت – قاراشلار بىزگە قانداق ياردەم قىلىدۇ؟ » شەكلىدە بولۇشى كېرەك ئىدى. توغرا سوئاللار مۇنداق داۋاملىشىدۇ: باشقۇرغۇچىلار بىلەن باشقۇرۇلغۇچىلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت قانداق بولۇشى كېرەك؟ بىردەك ئېتىراپ قىلىنغان ھاكىمىيەت قايسى پىرىنسىپلارنى ئاساس قىلىشى كېرەك؟ ھۆكۈمەتنىڭ ھوقۇق دائىرىسى قەيەرگىچە؟ دۆلەت، كېلىشەلمەسلىكلەرنى ۋە مەنپەئەت توقۇنۇشىنى قانداق بىر تەرەپ قىلىدۇ؟ قانۇنلارنى كىم تۈزىدۇ؟ بۇ قانۇنلار قايسى پىرىنسىپلارغا ئاساسلىنىدۇ؟ بۇ سوئاللارغا ئىجتىمائىي ۋەقەلەرگە يۈزلەنگەن ئەقىل ئارقىلىق، ئىبنى خەلدۇننىڭ ئىپادىسى بىلەن ئېيتقاندا تەجرىبىلەر ئاساسىدا، ھەسەن ھەنەفىنىڭ ئىپادىسى بىلەن ئانتروپولوگىيەلىك نۇقتىدىن مۇۋاپىق جاۋابلار تاپقىلى بولاتتى.
ئىسلام چۈشەنچە تارىخىدا بۇ سوئاللارنىڭ سورالغانلىقىنى ۋە جاۋابلىرىنىڭ بېرىلگەنلىكىنى   كۆرىمىز. ئىسلام تارىخىدا دىن مۇستەقىل ھالدا ئۆتمۈش تەجرىبىلەرنى ئاساس قىلغان سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىققان، ھەتتا بەزىدە ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرغان، لېكىن ئىزچىللىققا ئىگە بولالمىغان. بۇ سەۋەبتىن ئىسلام دۇنياسىدا ئۆتمۈشتە يۈزبەرگەن ۋەقەلەرنى بىلىدىغان ۋە ئۇنى يەكۈنلىيەلەيدىغان سىياسىي ئىجتىمائىي خاتىرە شەكىللەنمىدى. بۈگۈنلەردە مۇسۇلمانلار دىننىڭ سىياسەتتىكى ئورنى قانداق بولىدۇ؟ دېگەن سوئالنى كۆپلەپ سوراۋاتىدۇ. بۇ سوئال، سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا توسالغۇدۇر. چۈنكى بۇ چۈشەنچە قۇرۇلمىسى ئېتىقاد بىلەن سىياسىي پىرىنسىپلار ۋە قانۇنلار ئوتتۇرىسىدا مۇۋاپىق مۇناسىۋەتنىڭ بەرپا قىلىنىشىغا توسقۇنلۇق قىلماقتا. بۇ مۇناسىۋەتنى بەرپا قىلماقچى بولغانلار، بىزگە مەنسۇپ بولغان تارىخى تەجرىبىلەرنى چىقىش نۇقتىسى قىلىشنىڭ ئورنىغا، مەۋجۇت مەسىلىلەر دۇنياسىدىن يىراق ھالدا نەزەرىيە شەكلىدە مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا تىرىشىۋاتىدۇ.
ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ تارىخى تەرەققىياتى