ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

« فا – تا – را » – بۆلۈپ، يېرىپ يارىتىش دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئىنسان فىترىتىدىكى ئىزچىل ئايرىلىش، ئەركىن بولۇش، بېقىندى بولماسلىق ھالەتنى ئىما قىلىدۇ. چۈنكى ئىنسان ھەر دائىم « مۇناسىۋەت »لەر ئىچىدە ياشايدىغان جانلىق بولۇپ، بۇ مۇناسىۋەتلەر تورى ئىچىدە ئۆزىنىڭ مەۋجۇت ھالىتىنى؛ ھەقىقىي كىشىلىكىنى مۇھاپىزەت قىلىش تۇيغۇسىنىڭ، فىترىتىنىڭ بىر پارچىسى سۈپىتىدە ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچ بولۇش سالاھىيىتىنى ساقلاپ قېلىشى، ھەنىف سۈپىتىدە مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتىدۇر. بۇ، بولۇپمۇ ئىجتىمائىي قۇرۇلما ئىچىدە كىشىنىڭ ئىندىۋىدۇئاللىقنى مۇھاپىزەت قىلىش، ئۇنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقە تورىدا پۈتۈنلەي يوقاپ كەتمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىم. ئىنتىزاملىق بىرلىك سۈپىتىدە ئىنسانلار جەمئىيىتىنىڭ، بۇ تەرتىپ – ئىنتىزام سايىسىدە ئوخشاش بولمىغان نوپۇزلۇق كۈچلەر بەرپا قىلغانلىقى ۋە ئىنساننىڭ بۇ ھاكىم كۈچلەرگە بېقىنىپ قالغانلىقى كۆز يۇمغىلى بولمايدىغان ھەقىقەت. ئاتا – ئانىنىڭ نوپۇزى، جەمئىيەتنىڭ نوپۇزى، دۆلەت ( قانۇن )نىڭ بېقىندۇرۇش كۈچى، ئىنساننىڭ يەككە – يېگانە بىر شەخس ئىكەنلىكىگە خەۋپ يەتكۈزىدىغان نوپۇزلۇق كۈچلەردىن بىر قانچىسى، خالاس. ئىنسان فىترىتى، بارلىق بۇ ھۆكۈمران كۈچلەرگە قارشى « مەن »لىك، « ھەقىقىي يەككە – يېگانىلىق » دېيىلگەن مۇستەقىللىق ھالىتىگە موھتاج. ئۆزىنىڭ يېگانە ( پەقەت دۇنيادا بىر ) ئىكەنلىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، باشقا يەككە جانلىقلار بىلەن ئېلىپ بارغان ھەمكارلىق ( ئىجتىمائىيلىق )مۇ بىر خىل مەجبۇرلىغۇچى ئامىل رولىنى ئوينايدۇ. ھەر بىر ھۆر « مەن »نىڭ ئەركىنلىكىنى قوغداشنىڭ مەقسەت سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشى، ھۆر « مەن »لەردىن تەشكىل تاپقان بىر جەمئىيەتنى مەيدانغا كەلتۈرىدۇ. نەتىجىدە جەمئىيەت سۈپىتىدە ئۆز ئارا مۇناسىۋەت ئورنىتىش، ۋە بىرلىكتە ياشاشقا مەجبۇر بولۇش، مەجبۇرىيەت چۈشەنچىسىنىڭ سەلبىي تەسىرىنى ئازايتىدۇ. شەخسنىڭ باشقا شەخس بىلەن بىرلىكتە بولۇشى، ھايۋانلارنىڭ بىرلىكتە بولۇشىدىن پەرقلىق ھالدا پەقەت ئېھتىياج سەۋەبىدىن، بىرلىكتە خىزمەت قىلىشتىن ۋە ھېس – تۇيغۇ جەھەتتە بىرلىشىشتىن بۇرۇن، مەنىۋى قەدەم – باسقۇچلارنى باشتىن ئۆتكۈزىدىغان ئىتتىپاقلىقتۇر. جەم بولىدىغان، يەنە ئايرىلىدىغان، قايتىدىن يەنە ئىتتىپاقلىشىدىغان، لېكىن بىر – بىرىگە ھېچقانداق تەسىر كۆرسەتمەيدىغان، بىر – بىرىنىڭ ھاياتىغا ھېچقانداق دەخلىسى بولمايدىغان ھايۋانلاردىن پۈتۈنلەي ئوخشاشمايدىغان ھالدا، ئىنسانلار بىر – بىرىنىڭ ھاياتىغا تەسىر كۆرسىتىش ئىرادىسى ۋە مەقسىتى سەۋەبىدىن جەمئىيەتتە ئاكتىپ بولىدۇ ۋە بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان بىلىمنىڭ ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلىقىغا كېپىل بولىدىغانلىقىنى بىلىدۇ. ئاڭلىق ۋە ئىرادىلىك ھايات، ھاياتنى ئادىمىي ھاياتقا ئايلاندۇرىدۇ. ئاڭ ۋە ئىرادە، ئىنساننى ھىمايىسى ئاستىغا ئالغان شەخسىيەتچىلىكنىڭ، ھەم شەخسنى، ھەم جەمئىيەتنى زاۋاللىققا ئېلىپ بارماسلىقى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان چارە – تەدبىرلەرنى ئالىدۇ. بۇ ئارقىلىق تەبىئىتى نۇقتىسىدىن ھۆرلۈككە مايىل بولغان ئىنسان، ھەم ئۆزىنىڭ ئەسلىنى ( ھەنىفلىكىنى ) مۇھاپىزەت قىلىدۇ، ھەم جەمئىيەتنىڭ ئەركىنلىك ئارزۇسى سەۋەبىدىن ئاخىرىدا ئۇنى يوقۇتۇشقا يۈزلەنگەن كۈچكە ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
9. ئاپتونومىيە ۋە ئىنساننىڭ ئەركىنلىك مەسىلىسى
ئەركىنلىكنى ئىختىيارلىققا ئىگە بولغان ئىرادىلىك مەۋجۇدىيەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت دەپ شەرھلەيمىز. قاماپ قويۇلغان بىر ئۆيدىن چىقالماسلىق، مېنىڭ ئەركىن ئەمەسلىكىمنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن يېغىۋاتقان قارنىڭ مېنىڭ ئۆيدىن چىقىشىمغا توسالغۇ بولۇشى، ئەركىنلىك بىلەن مۇناسىۋەتسىز. ياكى مېيىپ ھالەتتە تۇغۇلۇشۇم ياكى تۇرمۇشتا بەزى ئىشلارنى قىلالماسلىقىمنىمۇ ئەركىنلىك نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلغىلى بولمايدۇ.
نېمىدىن ( قايسى نەرسىدىن ) ئەركىن بولىمىز؟ نېمىنى قىلىشتا ئەركىن ياكى ھۆر ئەمەسمىز؟ قائىدە – تۈزۈملەر ئەركىنلىكتىن پايدىلىنىشقا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟ ئىنسان قانداق بولغاندا ھۆر بولىدۇ؟ ھاۋايى – ھەۋەسلىرىنىڭ كونترولى ئاستىغا كىرىپ قالغان كىشى بىلەن ھاۋايى – ھەۋەسلىرىنى تىزگىنلىيەلىگەن كىشىدىن قايسىسى ھەقىقىي ھۆر؟
ئەركىنلىكنىڭمۇ ئىجابىي ۋە سەلبىي تەرىپى بولىدۇ. ئەركىنلىك ئىنساننى بېسىم ھاسىل قىلغۇچى كۈچ ( لەر )نىڭ بويۇنتۇرۇقىدىن قۇتقۇزۇپ، ئۆزىگە ئاپتونومىيە بەخش ئېتىش، ۋە ھۆر ئەخلاقى ئىگىسى ( فائىلى مۇختار ) قىلىش ئارقىلىق كىشىلىك تەجرىبە – ساۋاقلارنى مەنىگە قىلىدۇ. مانا بۇ ئەركىنلىكنىڭ ئىجابىي تەرىپى. بۇ نۇقتىدا بارلىق مەسئۇلىيەت ئۆزى ئىگە بولالمايدىغان نەرسىنى ئۆزىگە بەخش ئەتكۈچىدە ئەمەس، بەلكى ئىنساندا بولىدۇ. بۇ، سىياسىي ۋە مەنىۋى ھۆرلۈكنىڭ ئاساسىدۇر. مەيلى بەخت سائادىتى بولسۇن ياكى دۇچ كەلگەن تىراگېدىيەسى بولسۇن، بارلىق مەسئۇلىيەت ئىنساندا بولىدۇ. بۇ ئەركىنلىك ھەر تۈرلۈك جەبىر ( تەقدىرپەرەسلىك )نى رەت قىلىدۇ ۋە ئىنساننىڭ بىر ئىشنى قىلىپ – قىلماسلىقتا ھۆر ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.