خىتاينىڭ ھەربىي تېخنىكا ھۆكۈمرانلىقى ۋە غەربنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىقى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
21-ئەسىرنىڭ بىرىنچى چارىكىنى ئارقىمىزدا قالدۇرۇۋاتقان مۇشۇ پەيتتە، خەلقئارالىق بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى تۈپتىن ئۆزگىرىش ياساۋاتىدۇ. ئەنئەنىۋى ئۇرۇش نەزەرىيەلىرى ئۆز ئورنىنى ئارىلاشما تەھدىتلەر، ئىقتىسادىي  ئېمبارگولار ۋە ئەڭ مۇھىمى «تەمىنات زەنجىرى ئۇرۇشى»غا بوشاتماقتا. سانا خان تەرىپىدىن 2025-يىلى 28-نويابىردا يېزىلغان «ئۇچقۇلار، سىيرەك مېتاللار ۋە خەتەر: خىتاي يەرشارىۋى ھەربىي كۈچىنى قانداق شەكىللەندۈرىدۇ» ناملىق ماقالە، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ مەركىزىدىكى ئەڭ ھالقىلىق مەسىلە، يەنى غەرب دۇنياسىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە بولغان سېستىمىلىق ۋە چوڭقۇر تايىنىشچانلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ. بۇ ماقالىمىزدە، سانا خاننىڭ مەزكۇر ماقالىسىنى ئاساس قىلىپ، خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش مونوپوللۇقىنىڭ يەرشارىۋى ھەربىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قانداق قىلىپ سىممېتىرىك بولمىغان شەكىلدە قايتىدىن شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى ئانالىز قىلىش مەقسەت قىلىندى.
بۇ ماقالىمىزنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى :  ھازىرقى زاماندا ھەربىي كۈچ  پەقەت سەپتىكى ئوق-دورا كۈچى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى بۇ  ھەربىي كۈچنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان سانائەت ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ «مىلليلىقى» ۋە «ئىشەنچلىكلىكى» بىلەن ئۆلچىنىدۇ. غەرب ئىتتىپاقى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋردە «ئۆزئارا بېقىندىلىق»نىڭ تىنچلىق ئېلىپ كېلىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچ بىلەن ئىشلەپچىقىرىش بازىسىنى ئاسىياغا يۆتكىگەن، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە بۇ بېقىندىلىقنىڭ بىر قورالغا ئايلانغانلىقى (weaponized interdependence) رېئاللىقى بىلەن يۈزلىشىشكە مەجبۇر بولماقتا. خىتاينىڭ ئۇچقۇ تېخنىكىسى، سىيرەك مېتاللار ۋە مىكرو ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىشىدىكى ھۆكۈمرانلىقى، پەقەت بىر سودا مۇۋەپپەقىيىتىلا ئەمەس، بەلكى گېئو-سىياسىي قورشاۋ ئىستراتېگىيەسى دەپ چۈشىنىلىشى كېرەك.
ئىستراتېگىيەلىك بېقىندىلىقنىڭ ئاناتومىيەسى: يەرشارى ئىشلەپچىقىرىش مونوپوللۇقىنىڭ گېئو-سىياسىيسى
سانا خاننىڭ ئانالىزىدا ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان مەلۇمات شۇكى، 2024-يىلغا كەلگەندە، خىتاي يەرشارى ئۇچقۇ ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ، سىيرەك مېتاللارنىڭ ۋە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ئۈچۈن ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىلغار مىكرو ئۆزەكلەرنىڭ %80 دىن %90 گىچە بولغان قىسمىنى مونوپول قىلغان. بۇ ئىستاتىستىكا، ئەركىن بازار شارائىتىدىكى ئاددىي بىر رىقابەت ئەۋزەللىكى دەپ قارالمايدۇ. ئەكسىچە، بىر دۆلەتنىڭ، يوشۇرۇن رەقىبلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ئىمپورتىنىڭ پۈتۈنلەي دېگۈدەك ھەممىسىنى كونترول قىلىشى، كلاۋسېۋىتزنىڭ «ئۇرۇشنىڭ باشقا ۋاسىتىلەر بىلەن داۋاملىشىشى» نەزەرىيەسىنىڭ سانائەتتىكى ئىپادىسىدۇر. غەرب ھەربىي سانائىتىنىڭ تەننەرخ ئۈنۈمى، كۆلەم ئىقتىسادى ۋە ئېرىشىشچانلىق مەقسىتىدە خىتايدا ئىشلەنگەن زاپچاسلارغا يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان بېقىندىلىقى، بۈگۈنكى كۈندە ئىستراتېگىيەلىك بىر مېنامىيوتقا ئايلىنىپ قالدى.
بۇ بېقىندىلىق مۇناسىۋىتىنىڭ چوڭقۇرلۇقى، گېئو-سىياسىي كىرىزىس مەزگىللىرىدە  ئازىيىش ئۇ ياقتا تۇرسۇن،ھەتتا  تېخىمۇ روشەنلەشتى. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى ۋە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا تەيۋەن بوغۇزىدا كۈچىيىۋاتقان جىددىيچىلىك جەريانىدا ،غەربنىڭ تەمىنات زەنجىرىدىكى ئاجىزلىقلىرى ئوتتۇرىغا چىقتى. تەيۋەن، ئۇكرائىنا ۋە ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلار بىلەن قۇرۇلغان ھەمكارلىقلار ئارقىلىق تەمىنات زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش (diversification) تىرىشچانلىقلىرى، خاننىڭ تەكىتلىگىنىدەك، ئەپسۇسكى، بىيۇروكراتىك ئۈنۈمسىزلىكلەر ۋە ئىقتىسادىي رېئاللىقلار تۈپەيلىدىن ئاستا ئىلگىرىلەۋاتىدۇ ۋە پەقەت قىسمەن ئۈنۈم بېرەلەۋاتىدۇ. غەرب ئىستراتېگىيەلىك ئويغىنىشنى باشتىن كەچۈرگەن بولسىمۇ، سانائەت رېفلېكسلىرى ھېلىھەم ئاستا.
خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى ھۆكۈمرانلىقى، پەقەت ئەڭ يېڭى تىپتىكى مەھسۇلاتلارنى  (end-product)  بازارغا سېلىش ئاساسىدىلا ئەمەس، بەلكى «ئىشلەپچىقىرىشنىڭ يۇقىرى باسقۇچى  (upstream)» دەپ ئاتالغان، يەنى خام ئەشيا ۋە يېرىم تەييار مەھسۇلاتلار سەۋىيەسىدە ئەمەلگە ئاشماقتا. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى، بۇ كۈچىنى غەربنىڭ قايتا قوراللىنىش سۈرئىتى (rearmament pace) خىتاينىڭ قولىدا بەلگىلىنىشى  ئۈچۈن بىر «كىلاپان» سۈپىتىدە ئىشلىتىش ئەۋزەللىكىگە ئىگە. غەرب ئىتتىپاقى دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى قانچىلىك ئاشۇرۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنىڭ سۈرئىتى خىتاي تەمىنلىگەن سىيرەك مېتاللار ياكى توك يولى تاختىلىرىنى ئىشلەش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماقتا. بۇ ئەھۋال، ناتوغا ئوخشاش غايەت زور بىر ھەربىي قۇرۇلمىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى ، يوشۇرۇن رەقىبى بولغان خىتاينىڭ تەشەببۇسىغا تاشلاپ بېرىشى دېگەنلىكتۇر.
بولۇپمۇ سىيرەك مېتاللار مەسىلىسىدىكى ئېكسپورت چەكلىمىلىرى، خىتاينىڭ بۇ كۈچىنى بىر تاشقى سىياسەت قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشتىن يانمايدىغانلىقىنى، ھەتتا بۇنى تەشەببۇسكارلىق بىلەن بىر ئىستراتېگىيەگە ئايلاندۇرغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مەنبە ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك، بېيجىڭنىڭ سىياسەت ئۆزگىرىشلىرى – ۋاقىتلىق ياكى تاكتىكىلىق بولسىمۇ – غەربنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ۋە سانائەت ھەرىكەتلىرىنى بىر قاتار توسالغۇلارغا ئۇچرىتالايدۇ. بۇ ئەھۋال،دەل ھازىرقى زامان « ئۇپرىتىپ ئاجىزلىتىش ئۇرۇشى» (war of attrition)  تەلىماتىنىڭ ئىقتىسادىي تەرىپىدىن ئىبارەت؛ بىر پاي ئوق ئاتماي تۇرۇپ، قارشى تەرەپنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى پالەچ ھالغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ.