دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىمىزدا دەسلەپكى قەدەمدە دىئاسپورا ئۇقۇمىغا مۇناسىۋەتلىك تارىخىي مۇساپىلەر ۋە ئۇقۇم جەھەتتىكى ئۆزگىرىشلەر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بىرىنچى بۆلۈمدە (ئاناۋەتەندىن سۈرگۈن ۋە مەجبۇرىي كۆچكە ئوخشاش) تارىخىي تىراگېدىيەلەر، بۇ ئۇقۇمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ۋە ئىشلىتىلىشىگە پاراللېل ھالدا ئانالىز قىلىنىدۇ.
«ئۇنداقتا ھەر ئېتنىك توپلۇق دىئاسپورا بولامدۇ؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب ئىزدىلىدىغان ئىككىنچى بۆلۈمدە، دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەر ۋە تەتقىقاتچىلار تۇتقا قىلىنىپ مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ بۆلۈمدە تارىخىي مۇساپىدە خاراكتېرى ۋە ئالاھىدىلىكلىرى ئۆزگىرىپ ماڭغان دىئاسپورا توپلۇقلىرىنى ئاتاش ۋە تۈرلەرگە ئايرىشقا مۇناسىۋەتلىك مۇنازىرىلەرگە ئورۇن ئاجرىتىلىدۇ.
دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي كەچمىشى
دىئاسپوراغا دائىر ھەر قانداق بىر تەتقىقاتنى يەھۇدىي دىئاسپوراسىنى تىلغا ئالماي تۇرۇپ ئېلىپ بارغىلى بولمايدۇ. لېكىن نوقۇل يەھۇدىيلار تىلغا ئېلىنغان بىر ئەسەرمۇ دىئاسپورا ئۇقۇمىنى تولۇق ئىزاھلاپ بېرەلمەيدۇ. مەزكۇر ئۇقۇمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ۋە تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئوينىغان يەھۇدىيلارنىڭ تارىخىي تەجرىبىلىرى بۇ ئۇقۇمنىڭ ئىشلىتىلىشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى قاتارلىقلارغا زور تەسىر كۆرسەتكەن بولسىمۇ، كېيىنكى يىللاردا مەيدانغا كەلگەن سىياسىي ئۆزگىرىشلەر بۇ ئۇقۇمنى باشقىچە خاراكتېرگە ئىگە قىلدى. دەرۋەقە،تەتقىقاتچى كوھېنمۇ دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ بىر زامانلاردا كۆپرەك يەھۇدىيلار، قىسمەن گىرىكلار، ئەرمەنىيلەر ۋە ئافرىقالىقلار ئۈچۈن ئىشلىتىلگەنلىكىنى، كۈنىمىزدە بولسا ئەڭ ئاز پەرقلىق ئوتتۇز ئېتنىك توپلۇقنىڭ ئۆزلىرىنى دىئاسپورا دەپ ئاتايدىغانلىقىنى ياكى ئۆزگىلەر تەرىپىدىن دىئاسپورا دەپ ئاتىلىدىغانلىقىنى دەيدۇ (1999، 266).
تارىخىي ۋە ئۇقۇم جەھەتتىكى ئۆزگىرىشلەر
ئېتنىك توپلۇقلار، كۆچمەنلەر ۋە چەت ئەللىكلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئاكادېمىك تەتقىقاتلارنىڭ كۆپ قىسمى ۋە ئازسانلىق-كۆپ سانلىقلار مۇناسىۋىتىگە دائىر ئەسەرلەردە دىئاسپورا ئۇقۇمى ئاز تولا بولسىمۇ ئۇچرايدۇ (سافران، 1999-364). ھالبۇكى، دىئاسپورا ئۇقۇمىنى بۇ مۇنازىرىلەر نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مۇھىم ئورۇنغا ئىگە دېيىشكە بولىدۇ. تارىخ ۋە تەلەينىڭ ئوبېيكتى بولغان ئىنسانىيەت سەرگۈزەشتىلىرىنى ئىزاھلاپ بېرىدىغان كەلىمە (مارىيانتىس، 1999-363)دەپ تەرىپلەنگەن دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ كۈنىمىزدىكى مەنىسىنى چۈشىنىپ يېتىش ئۈچۈن، تارىخقا نەزەر سېلىپ چىقىشقا توغرا كېلىدۇ.
ئەسلىدە قەدىم بىر كەلىمە بولغان دىئاسپورا، يەر شارىلىشىشنىڭ تەسىرىدە– جۇغراپىيە، كىملىك ۋە مەنسۇبلۇققا ئوخشاش ئۇقۇملار بىلەن مۇناسىۋىتىنى پۈتۈنلەي بۇزۇپ تاشلىغان- يېڭىچە مەنىگە ئىگە بولدى (برازىل ۋە مەننۇر، 2007-1). دۇفۇيكس بۇ ئەھۋالنى مۇنداق ئىزاھلايدۇ: يىغىنچلاپ قىلىپ ئېيتقاندا، دىئاسپورا كەلىمىدىن ئىبارەت خالاس، بارلىق كەلىمىلەرگە ئوخشاش رىئاللىقنىڭ پەقەت بىر قىسمىنىلا ئىزاھلاشقا يارايدۇ ۋە ھەر قېتىم ئىشلىتىلگىنىدە ئوخشاش قىسمنى كۆرسەتمەيدۇ… ھەر قانداق بىر كونكرېت ئەھۋال، دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ ئىشلىتىلىشى ۋە پەرقلىق تىللاردىكى <ھەم جىنىسلىقلىرى> قاتارلىقلاردىن مۇستەقىل بولغان يەككە دىئاسپورا ھادىسىسى يوقتۇر.
ئېتىمولوگىيەلىك جەھەتتە، گىرىكچە دىئا (dia)ۋە سپرىن (sperien )كەلىمىلىرىنىڭ ئۆز-ئارا قوشۇلۇشىدىن تەركىب تاپقان دىئاسپېيرو (diaspeiro) پىئىلىنى مىلادىن بۇرۇنقى 5-ئەسىردە سوفوكلېس، ھېرودوتوس ۋە تۇكىدىدېس قاتارلىق شەخسلەر ئىشلەتكەن (دۇفۇيىكس، 2011-17). گىرىكچە دىئاسپېيرو-دىئاسپېريېن (diaspeiro/diasperien) كەلىمىسىدىن تۈرلەنگەن دىئاسپورا ئۇقۇمى «سېپتۇئاگىنت»تە ئاناۋەتىنىنىڭ سىرتىدا سۈرگەندە ياشاۋاتقان يەھۇدىيلارنى ئىزاھلاش ۋە ئىسكەندېرىيەدە ياشاۋاتقان خېلېنىك يەھۇدىي توپلۇقلىرى كۆزدە تۇتۇلۇپ ئىشلىتىلگەنىدى (برازىل ۋە مەننۇر، 2007-1).
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، پەلەستىن سىرتىدا ياشاۋاتقان يەھۇدىيلار ئۈچۈن ئىشىلىتىلىدىغان ھالغا كەلگەن دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ، ئىپتىدائىي دەۋردە گىرىكلار تەرىپىدىن كىچىك ئاسىيا ۋە ئاقدېڭىزغا (مىلادىن بۇرۇنقى 800-600)تەۋە بولغان رايونلارنى ئىپادە قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەنلىكى مەلۇم (كوھېن، 1999-266).
بۇ ئۇقۇمنىڭ يەھۇدىيلار ئۈچۈن ئىشتىلىشىگە كەلسەك، يەھۇدىي نوپۇسىنىڭ مۇستەقىل بىر سىياسىي مەركەزدىكى مەۋجۇدلۇقىنى ئىپادىلەش ئۈچۈندۇر. يەنى يەھۇدىيلارنىڭ سىياسىي مۇستەقىللىق مەركىزىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن بۇ ئۇقۇم ئىشلىتىلگەن. 1948-يىلى ئىسرائىلىيە دۆلىتى قۇرۇلغۇچە بولغان ئارىلىقتا، بۇ مەركەز <ئېرىتز ئىسرائىل> (Eretz Israel) دەپ ئاتىلىپ كەلگەنىدى. مارىيىنستراس (1999) بەزى يازغۇچىلارنىڭ دىئاسپورا ئۇقۇمىنى پەقەت <ئېرىتز ئىسرائىل> نى تەرك قىلغانلار ئۈچۈن ئىشلىتىلگەنلىكىنى دەيدۇ. دىئاسپورانىڭ <ئېرىتز ئىسرائىل> بىلەن مەنىگە ئېرىشكەن سىياسىي مەركەز تەسۋىرى ئۇقۇم نۇقتىسىدىن مۇھىمدۇر. دەرۋەقە، بۇ دىئاسپورا ئۇقۇمىنى ئىبرانىچە سۈرگۈن مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان «گالۇت»كەلىمىسىدىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ئەڭ ئاساسلىق ئامىلدۇر. دىئاسپورا يەھۇدىي نوپۇسى زىچ بولغان بىر سىياسىي مەركەزنى كۆزدە تۇتسا، گالۇت بۇنداق بىر مەركەز بولمىغان دەۋەرلەردىكى توپلۇقلار ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ: ئۆزگە بىر ھاكىمىيەتنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتۈپ كەتكەن ئاناۋەتەننى ۋە ئاناۋەتەندىن مەجبۇرىي كۆچۈشنى كۆرسىتىدۇ (مەررىيانستراس، 1999-358).