«G2» ئەرۋاھىنىڭ قايتىپ كېلىشى: ترامپ-شى ئۇچرىشىشىدىن كېيىنكى دۇنياۋى تەرتىپنىڭ قايتىدىن شەرھلىنىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شى جىنپىڭنىڭ 2012-يىلى ھاكىمىيەت بېشىغا چىقىشى بىلەن، خىتاي تېخىمۇ جۈرئەتلىك بىر تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈشكە باشلىدى. شىنىڭ «يېڭىچە چوڭ دۆلەت مۇناسىۋىتى» تەكلىپى، ئەمەلىيەتتە بېيجىڭنىڭ ئۆز G2 تەسەۋۋۇرى ئىدى. بۇ، ئا ق ش ۋە خىتاينىڭ بىر-بىرىنى باراۋەر كۆرۈشى، توقۇنۇشتىن ساقلىنىشى ۋە خەلقئارا تەرتىپنى بىرلىكتە بېكىتىشى كېرەكلىكى دېگەن مەنىنى بىلدۈرەتتى[4]. ئەمما بۇ قېتىم ۋاشىنگتون بۇ تەكلىپكە قىزىقىش بىلدۈرمىدى. 2018-يىلى ترامپنىڭ تۇنجى ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدە باشلانغان سودا ئۇرۇشلىرى ۋە بايدىن دەۋرىدىكى تېخنولوگىيە چەكلىمىلىرى بىلەن G2 ئۇقۇمى پۈتۈنلەي كۈنتەرتىپتىن چۈشۈپ قالغاندەك قىلاتتى.
مانا بۇ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش، ترامپنىڭ 2025-يىلى ئېلان قىلغان «G2 يېقىندا كۆرۈشىدۇ!»[7] دېگەن ئۇچۇرىنى ئىنتايىن دىققەتنى تارتىدىغان قىلىپ قويدى. بۇ قايتا جانلىنىش، ئاددىي بىر نۇتۇق تاللىشىدىن باشقا مەنىلەرنىمۇ ئىپادىلەيدۇ. بۇنى، ئا ق ش نىڭ «خىتاينى چۈشەش» (containment) سىياسىتىنىڭ كۈتۈلگەن نەتىجىنى بەرمىگەنلىكى[3]، خىتاينىڭ تېخنولوگىيەلىك ۋە سانائەت جەھەتتىكى تەرەققىياتىنىڭ توسۇپ قالغىلى بولمايدىغانلىقى ۋە يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ يىگىرمە يىل ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنىڭ ئېتىراپ قىلىنىشى دەپ ئوقۇشقا بولىدۇ. ترامپنىڭ بۇ ئاتالغۇنى ئىشلىتىشى، G20  قاتارلىق كۆپ تەرەپلىك سۇپىلارنى ئىككىنچى ئورۇنغا قويۇپ، دۇنيانىڭ ئەڭ مۇھىم مەسىلىلىرىنىڭ پەقەت ئىككى چوڭ كۈچ ئارىسىدىلا ھەل قىلىنالايدىغانلىقىغا بولغان شەخسىي ئىشەنچى ۋە ئەمەلىيەتچان ئۇسۇلىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
خەلقئارالىق ئىنكاسلار: ئاسىيا ۋە ياۋروپانىڭ ئەندىشىسى
ترامپنىڭ «G2» ئاتالغۇسىنى قايتىدىن ئوتتۇرىغا چىقىرىشى، ۋاشىنگتوننىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدا چوڭقۇر بىر ئەندىشە دولقۇنىنى پەيدا قىلدى. بۇ ئەندىشىلەر، بولۇپمۇ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونى ۋە ياۋروپادا روشەن ھېس قىلىندى.
ئاسىيادا، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە، ھىندىستان ۋە جەنۇبىي كورېيە قاتارلىق ئا ق ش نىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى، بىر ئا ق ش-خىتاي «كوندومىنىيۇمى»نىڭ (ئورتاق ھۆكۈمرانلىق رايونى) ئۆزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە سەل قاراپ، ئۇلارنى پايدىسىز بىر ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويىدىغانلىقىدىن ئەنسىرەپ كەلمەكتە. بايدىن ھۆكۈمىتىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن مىرا راپپ-خوپېر ئاگاھلاندۇرغاندەك، بۇ دۆلەتلەر «ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي بىلەن ئۆزلىرىنىڭ زىيىنىغا كېلىدىغان كېلىشىملەر تۈزۈشىدىن»[1] ئەندىشە قىلماقتا. بۇ دۆلەتلەر ئۈچۈن G2، ئا ق ش نىڭ ئاسىيادىكى بىخەتەرلىك ۋەدىلىرىدىن چېكىنىپ، رايوننى بېيجىڭنىڭ تەسىر دائىرىسىگە تاشلاپ بېرىش ئېھتىماللىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەتەرلىك بىر ئۇقۇمدۇر. ھىندىستانلىق ئوبزورچى مونىكا ۋېرما ئېيتقاندەك، بۇ ئەھۋال «ۋاشىنگتونغا ھەرگىز ئىشىنىشكە بولمايدىغانلىقىنى ئىتتىپاقداشلارغا ئەسلىتىپ، ئا ق ش نى ئىمپېرىيە قۇياشى ئاخىرى پاتقان بىر كۈچ سۈپىتىدە»[8] كۆرسەتمەكتە.
شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە يەرشارى جەنۇبىنىڭ نۇقتىئىنەزەرى بولسا تېخىمۇ مۇرەككەپ. سىنگاپور باش مىنىستىرى لاۋرېنس ۋوڭنىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، دۇنيا «كونا قائىدىلەرنىڭ كۈچى قالمىغان، يېڭىلىرىنىڭ بولسا تېخى يېزىلمىغان چوڭ بىر ئۆتكۈنچى»[9] دەۋردە تۇرماقتا. بۇ دۆلەتلەر، بىر قۇتۇپلۇق ئامېرىكا تەرتىپىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق بىر دۇنياغا ئۆتۈشنى بىر مەزگىلدىن بۇيان كۆزىتىپ كەلمەكتە. ئەمما ترامپنىڭ G2 سۆزى، ئۇلار ئارزۇ قىلغان كۆپ قۇتۇپلۇق (multipolar) بىر تەرتىپ ئورنىغا، ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ يەرشارى مەسىلىلىرىنى بىرلىكتە باشقۇرىدىغان، رايونلۇق بلوكلارنىڭ بولسا بۇ ئىككى كۈچكە ماسلىشىشقا مەجبۇر بولىدىغان «باشقۇرۇلىدىغان ئىككىلىك ھۆكۈمرانلىق» (managed dual hegemony) [9] مودېلىغا، يەنى ئىككى قۇتۇپلۇق (bipolar) بىر تەرتىپكە ئىشارەت قىلماقتا. ۋىيېتنامغا ئوخشاش دۆلەتلەر ئۈچۈن بۇ ئەھۋال، بىر تەرەپتىن ئىككى گىگانت ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاپ، دىپلوماتىك جانلىقلىققا ئېرىشىش پۇرسىتى سۇنسا، يەنە بىر تەرەپتىن قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرى سەۋەبىدىن تاشقى بېسىملارغا قارشى تېخىمۇ ئاجىز قېلىش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ [9].
ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن بولسا G2 نىڭ قايتا جانلىنىشى، «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» ئىزدەش يولىنىڭ نەقەدەر جىددىي ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى. «Politico»دا ئېلان قىلىنغان بىر ئانالىزغا قارىغاندا، ياۋروپالىق رەھبەرلەر، ترامپ ۋە شى ئوتتۇرىسىدىكى بىر كېلىشىمدە «ئەنگلىيە ۋە ياۋروپانىڭ سودا شەرتلىرىنىڭ نەزەردىن ساقىت قىلىنىشى ياكى مەسلىھەتلىشىلمەي تۇرۇپ ئالماشتۇرۇلۇشى» [10] مۇمكىنلىكىدىن ئەنسىرىمەكتە. ياۋروپا ئىتتىپاقى، بۇ ئىككىلىك كۈچ ھەرىكىتىدە چەتتە قېلىش خەۋپىگە قارشى ئۆزىنىڭ سودا ۋە ئىستراتېگىيەلىك باغلىنىشلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتتى. G2  ئىبارىسى، ياۋروپانى ئىككى قۇتۇپ ئارىسىدا بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ئامىل بولۇشقىمۇ، ياكى بىر ئا ق ش-خىتاي شېرىكلىكىدە ئىككىنچى دەرىجىلىك بىر ھەمراھ ئورنىغا چۈشۈپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىشكىمۇ زورلايدىغانلىقى ھەققىدىكى سوئالنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلدى.
ئىككى كاپىتاننىڭ سەپەر خاتىرىسى: بېيجىڭ ۋە ۋاشىنگتوننىڭ «G2» غا بەرگەن شەرھلىرى
ترامپ ۋە شىنىڭ «دۇنيا كېمىسىنىڭ ئىككى كاپىتانى»[11] بولۇپ-بولالمايدىغانلىقى ھەققىدىكى سوئال، ھەر ئىككى رەھبەرنىڭ ۋە ئۇلار ۋەكىللىك قىلىدىغان دۆلەتلەرنىڭ G2 ئۇقۇمىغا بولغان يانداش ئۇسۇلىدا ياتماقتا. بۇ يانداش ئۇسۇللار، گەرچە يۈزەكى قارىماققا بىر يېقىنلىشىش سىگنالى بەرسىمۇ، ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلار جەھەتتىن مۇھىم ئوخشىماسلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.