مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئونىنچى، تۈرلۈك پائالىيەتلەر. ئەمەلىيەتتە بۇ قىسقىغىنا بىر قانچە يىلدا نۇرغۇنلىغان قارشىلىق قىلىش ۋە ئېتىراز بىلدۈرۈش ھەرىكەتلىرى ئېلىپ بېرىلدى. بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ تۈرى كۆپ، مەزمۇنى مول بولۇپ، بىز يۇقىرىدا پەقەتلا شۇلارنىڭ ئىچىدىن تىپىك بولغانلىرىنى ساناپ ئۆتتۇق. بۇلاردىن سىرت، يەنە ھەر قايسى دۆلەتلەردە ئوخشىمىغان ساھەلەردە ئوخشىمىغان پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىلىپ، ۋەتەندىكى زۇلۇم تونۇشتۇرۇلدى. بۇ دائىرىدە، ھەر قايسى ئۇنىۋېرسىتېتلاردىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ مەكتەپلىرىدە ۋەتەننى تونۇشتۇرۇش، مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش، زۇلۇمنى پاش قىلىش… قاتارلىق پائالىيەتلەرنى ئېلىپ باردى. بەزى يەرلەردە ۋەتەندىكى زۇلۇم، جازا لاگېرلىرى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن رەسىم كۆرگەزمىلىرى ئۆتكۈزۈلدى. تۈرلۈك مەزمۇندىكى تەشۋىقات ۋاراقلىرى بېسىلىپ كوچىلاردا ۋە نۇقتىلىق يەرلەردە تارقىتىلدى.
2.3. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ كۆلىمى
يۇقىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، بۇ مەزگىلدە قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكلى ھەقىقەتەن كۆپ خىل بولدى. بۇ شەكىللەرنىڭ ھەر بىرى بويىچە مۇئەييەن كۆلەمدە پائالىيەت ئېلىپ بېرىلدى. بىراق، بۇ پائالىيەتلەرنىڭ كونكرېت سانى ھەققىدە ھازىرغىچە بىرەر ئىستاتىستىكا ئېلىپ بېرىلغىنى يوق. شۇڭلاشقا قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ كۆلىمى ھەققىدە ئېنىق رەقەم بېرىش تەس. شۇ ۋەجىدىن مەزكۇر قارشىلىق تۈرلىرى ئىچىدىن كۆزگە كۆرۈنگەن بىر قىسىم پائالىيەتلەرنى تىلغا ئېلىش بىلەن كۇپايىلىنىمىز. تۈرلۈك دىپلوماتىك ئۇچرىشىشلار سانى كۆپ بولغانلىقى ۋە بۇ مەزگىلدىكى پائالىيەتلەرنىڭ روشەن ئالاھىدىلىكى بولمىغانلىقى ئۈچۈن بۇ يەردە بايان قىلىنمايدۇ.
بىرىنچى، مۇراجىئەت قىلىش جەھەتتە. ھازىرغىچە ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ پارلامېنت ياكى ھۆكۈمەت تور بەتلىرىدە جەمئىي تۆت قېتىم ئىمزالىق مۇراجىئەت ئېلان قىلىنغان. بۇ مۇراجىئەتلەر ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ «ئاقساراي» تور بېتى بىلەن ئەنگلىيە، بىرازىلىيە ۋە ئاۋسترالىيە… قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ پارلامېنت تور بەتلىرىدە ئايرىم-ئايرىم ئېلان قىلىنغان بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدىن «ئاقساراي» تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان مۇراجىئەتكە قۇيۇلغان ئىمزا سانى 100 مىڭدىن ئېشىپ كەتكەن[8]. ئاممىۋىي تور سۇپىسى ئارقىلىق قىلىنغان مۇراجىئەتلەر ئىچىدە، «مەشئەل ئۇيغۇر گۇرۇپپىسى» تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بىر يۈرۈش مۇراجىئەتلەر دىققەتكە سازاۋەر. مەزكۇر گۇرۇپپا ھازىرغىچە دۇنياۋى مۇراجىئەت تور سۇپىسى بولغان «www.change.org» تور بېتىدە ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان تۈرلۈك خىرىسلارغا ئائىت جەمئىي 13 پارچە مۇراجىئەت ئېلان قىلىنغان. بۇ مۇراجىئەتلەر نۆۋەتتە ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقتىن تارتىپ ئىقتىسادىي ۋەيرانچىلىققىچە بولغان كۆپ ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[9].
ئىككىنچى، نامايىش جەھەتتە، ھازىرغىچە ئۈچ قېتىملىق چوڭ تىپتىكى خەلقئارالىق نامايىش تەشكىللەنگەن. بۇلار 2018-يىلى 15-مارت ئېلىپ بېرىلغان «بىر ئاۋاز، بىر قەدەم» ئاياللار نامايىشى، بېلگىيە پايتەختى بىريۇسسېلدىكى ياۋروپا پارلامېنتى ئەتراپىدا ئېلىپ بېرىلغان «5000 كىشىلىك نامايىش»[10] ۋە شىۋېتسارىيەنىڭ جەنۋە شەھىرىدىكى ب د ت بىناسى ئالدىدا ئېلىپ بېرىلغان بىرلەشمە نامايىشتىن[11] ئىبارەت. بۇ نامايىشلارنىڭ ھەر بىرىگە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن نەچچە مىڭ كىشى قاتناشقان. بۇنىڭ ئىچىدىن «بىر ئاۋاز، بىر قەدەم» نامايىشى 14 دۆلەتتە بىر كۈندە ئېلىپ بېرىلغان[12].
ئۈچىنچى، گۇۋاھلىق بېرىش جەھەتتە. بېرىلگەن ھەر خىل شەكىلدىكى گۇۋاھلىقلار ھەققىدە دەل بىر ئىستاتىستىكا ئېلىپ بېرىش ئاسان ئەمەس. چۈنكى بەزىلەر نوقۇل رەسمىي تاراتقۇلارغا سۆزلەپ، ئايرىم يازمىچە ياكى سۈرەتلىك گۇۋاھلىق بەرمىگەن بولسا؛ يەنە بەزىلەر كۆپ خىل شەكىلدە گۇۋاھلىق بەرگەن. ھازىرغىچە بېرىلگەن گۇۋاھلىق ۋىدېئولىرىنىڭ سانى ھەققىدىمۇ ئېنىق مەلۇمات يوق. بۇ ھەقتە ئۇيغۇر پائالىيەتچى ئابدۇراھمان ھەسەن تۈرلۈك شەكىلدىكى گۇۋاھلىقلارنىڭ تەخمىنەن 1000 ئەتراپىدا ئىكەنلىكىنى تەخمىن قىلماقتا. خالمۇرات ئۇيغۇر باشچىلىقىدا قۇرۇلغان «Uyghur Aid» گۇرۇپپىسىنىڭ يۇتىيۇب قانىلىدا 500 ئەتراپىدا گۇۋاھلىق ۋىدېئوسى توپلانغان[13[. گۇۋاھلىق بېرىش دائىرىسىدە يەنە ئۈچ قېتىملىق چوڭ تىپتىكى ئىسپات ئاڭلاش يىغىنى ئۆتكۈزۈلگەن. بۇلار ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ مۇخبىرلىرى ۋە جازا لاگېرلىرىنىڭ شاھىتى مېھرىگۈل تۇرسۇننىڭ ئايرىم-ئايرىم ئامېرىكا پارلامېنتىدا بەرگەن گۇۋاھلىقلىرى بىلەن جازا لاگېرلىرىنىڭ شاھىتى ئۆمەر بەكئالىنىڭ ياۋروپا پارلامېنتىدا بەرگەن گۇۋاھلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[14].
تۆتىنچى، ئارخىپ تۇرغۇزۇش جەھەتتە. ھازىرغىچە «www.shahit.biz» تورىدىكى «شىنجاڭ زىيانلانغۇچىلار ساندانى»دا جەمئىي 2935 كىشىنىڭ ئارخىپى تۇرغۇزۇلغان[15]. ب د ت ئارخىپلىرىدا 400 دەك كىشىنىڭ گۇۋاھلىقى بارلىقى مەلۇم. بۇلاردىن سىرت، ئۇيغۇر پائالىيەتچى ئابدۇۋەلى ئايۇپ تەرىپىدىن ھازىرغىچە جەمئىي 250 تىن كۆپ ئۇيغۇر زىيالىيسىنىڭ تىزىملىكى تۇرغۇزۇلغان[16].
بەشىنچى، ئۇزۇنغا يۈرۈش جەھەتتە. ھازىرغىچە ئۈچ قېتىملىق ئۇزۇنغا يۈرۈش پائالىيىتى ئېلىپ بېرىلغان. بۇلاردىن بىرى ماشىنىلىق، قالغان ئىككىسى پىيادە يۈرۈشتۇر. فىنلاندىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچى خالمۇرات ياۋروپادىكى بىر قانچە دۆلەتنى بىلەن ئايلىنىپ چىققان. تۈركىيەدىكى ئەلى ئەكبەر ھاجىم بىلەن ئەرشىدىن ئەركىن باشچىلىقىدىكى كىشىلەر ئايرىم-ئايرىم تۈركىيەنىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى ئىستانبۇلدىن 500 كىلومېتىردەك يولنى پىيادە يۈرۈپ تۈركىيەنىڭ پايتەختى ئەنقەرەگە يېتىپ كەلگەن[17]
3.3. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ سۈپىتى