كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماكىئاۋىلىدىن كىيىن ئەنگلىيەلىك پەيلاسوپ توماس خوببىس 1651-يىلى « لېۋىياتان »  Leviathan )  ) ناملىق  بۈيۈك سىياسىي ئەسەرنى  يازدى . بۇ ئەسەر ھازىرغىچە رېئالىزملىق سىياسەت پەلسەپىسىنىڭ ئەڭ كلاسسىك ئەسىرى دەپ قارالماقتا. خوببىس بۇ ئەسىرىدە ھاكىمىيەت ھوقۇقىنىڭ تەڭرى تەرىپىدىن ئاتا قىلىنغانلىقىنى كەسكىن رەت قىلدى. ئۇ ھۆكۈمدارنىڭ  ھۆكۈمرانلىقىنى  قانۇنىي ئاساسقا ئىگە قىلىدىغان ئامىلنىڭ  تەڭرىنىڭ ئۇنىڭغا ھۆكۈمدارلىقنى بەخش ئەتكەنلىكى ۋە ياكى دادىسىنىڭ ئۇنىڭغا مىراس قالدۇرغانلىقى  ئەمەس بەلكى خەلقنىڭ ئۆزىنىڭ مال – مۈلكى ۋە ئار – نۇمۇسنى قوغداش ئۈچۈن تۈزگەن ئىجتىمائىي كېلىشىمدىن ئىبارەت دېگەن ئىدىيىنى ئوتتۇرىغا قويدى. يەنى خەلق كېڭىشىش ئارقىلىق بىر ھۆكۈمدارنى سايلايدۇ ۋە ئۇنىڭغا بىخەتەرلىكىنى ھاۋالە قىلىدۇ. خوببىسنىڭ بۇ چۈشەنچىسى پادىشاھنىڭ تەڭرىنىڭ يەر يۈزىدىكى ۋەكىلى ياكى دادىسىنىڭ مىراسچىسى ئىكەنلىكىدەك فېئودال ھۆكۈمدارلىق ئەندىزىسىنى تۈپتىن رەت قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا ئۇ ، ھەر بىر ھۆكۈمدارنىڭ  ئۆزىنىڭ دۆلىتىنىڭ دىنىنى ئۆزى بەلگىلىشى كېرەك دېگەن تەشەببۇسنى ئوتتۇرىغاقويدى. (  Thomas Hobbs: Leviathan) ئۇنىڭچە بولغاندا ھۆكۈمدار ئىنجلدا تىلغا ئېلىنغان غەلتە مەخلۇق لېۋىياتاندەك كۈچلۈك ۋە رەھمىسز بولۇشى كېرەك ئىدى. بۇ دېگەنلىك رىم كاتولىك دىنىغا ئۇرۇش ئېلان قىلغانلىق بىلەن باراۋەر ئىدى.
خوببستىن كىيىن 1762-يىلى فرانسىيەلىك پەيلاسوپ  رۇسسو Social Contrast ناملىق ئەسىرىنى ئېلان قىلىپ خوببىسنىڭ ئىجتىمائىي كېلىشم نەزەرىيەسىنى قوللىدى  لېكىن خەلقنى ئەزگەن ۋە خەلقىنىڭ مال – مۈلكىنى قوغدىيالمىغان ھۆكۈمدارنىڭ  قانۇنلۇق ئورنىنى يوقىتىدىغانلىقىنى تەشەببۇس قىلدى. ( Russeous: Social Contrast   )
بۇلارنىڭ ھەممىسى ئەدەبىيات سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى ۋە ئۇنىڭ تەسىرىدە مەيدانغا كەلگەن ئاقارتىش ھەرىكىتىنىڭ مەھسۇلاتلىرى بولۇپ، بۇلارنى باشتىن ئاخىر گۈللىنىۋاتقان كاپىتالىستلار قوللىدى. يەنى پاپا، پادىشاھ ۋە كاپىتالىستلار ئارسىدىكى مەنپەت كۈرىشىدە كاپىتالىستلار بارغانسېرى ئۈستۈنلىكنى ئىگىلىمەكتە ئىدى.
بۇ دەۋردە چوقۇم تىلغا ئېلىشقا تىگىشلىك بولغان يەنە بىر ھادىسە دىنىي ئىسلاھات ھەركىتىدۇر. گېرمانىيەلىك پوپ مارتىن لۇتىر 1517 – يىلى رىم پاپاسىنىڭ جەننەتنىڭ بېلىتىنى سېتىشىغا ئاشكارا قارشى تۇردى. ئەسلىدە پاپا مالىيە كىرزىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن كىشىلەرگە جەننەتنىڭ بېلىتى دەيدىغان بىلەتنى ساتقان بولۇپ، بۇنى ئىجرا قىلغۇچىلار خەلققە «سېنىڭ جەننەتكە كىرگۈڭ يوقمۇ، روھىڭ سەن پۇلنى تۆلەپ بېلەتنى سېتىۋالغان ھامان جەننەتلىك بولىدۇ، ھەتتا ئارافتا ساقلىشىڭنىڭ ھاجىتى يوق» دەپ زورلاپ ساتتى.
مارتىن لۇتىر بۇنىڭ ئىنجلىنىڭ بايانلىرىغا زىت ئىكەنلىكىنى بايان قىلىپ خەلقنى بېلەتنى ئالماسلىققا دەۋەت قىلغان. ئۇ يەنە پاپانىڭ ۋە چېركاۋنىڭ مۇتتەھەملىكىنى پاش قىلىدىغان «95 ماددىلىق تىزىس» نى گىرمانىيەدىكى ئەڭ چوڭ چېركاۋنىڭ دەرۋازىسىغا چاپلىدى. پاپا ئۇنى كاپىر دەپ ئېلان قىلدى ، لېكىن گىرمانىيە شاھزادىسىنىڭ قانات ئاستىغا ئېلىشى بىلەن ئۆلتۈرەلمىدى. چۈنكى گىرمانىيە شاھزادىسى ئۆز زېمىندا پاپانىڭ كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى ئۈمىد قىلاتتى. ئۇ  كىيىن مارتىن لۇتىرنىڭ خرىستىئان دىنىنى پاكلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان ئىسلاھاتلىرىنى ئوچۇق ئاشكارا قوللىدى. بۇ ۋاقىتتا مەتبە خېلى تەرەقىياتقا ئېرشكەن بولۇپ، مارتىن لۇتىر ئىنجلىنىڭ لاتىنچىدىن  باشقا تىللارغا تەرجىمە قىلىنىشىغا كۈچىدى ۋە  ئۆزىنىڭ دىن تىئورىسى بىلەن  كۆپلەپ بېسىپ تارقاتتى. بۇنىڭ بىلەن ئىنجلىنى چېركاۋدىن باشقا كىشىلەرمۇ ئوقۇيالايدىغان بولدى ۋە ساۋاتلىقلار نىسبىتى ئاشتى. تېخمۇ مۇھىم بولغىنى چېركاۋنىڭ ئىنجلىنى ئۆز مەنپەئەتىگە قاراپ تەپسىر قىلشىغا خاتىمە بېرىلدى.
چېركاۋغا قارشى ياكى مەنپەئەتى توقۇنۇشىدىغانلارنىڭ ھەممىسى مارتىن لۇتىرنى قوللىدى. ئۇنىڭ بۇ مەزھىپى پروتېستىئان مەزھىپى دەپ ئاتالدى. بۇ مەزھەب قىسقغىنە بىر ئەسىردە گىرمانىيە، ئاۋسترىيە، گوللاندىيە ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق دۆلەتلەرگە تارقالدى. نەتىجىدە ئۇزۇنغا سوزۇلغان دىنى ئۇرۇش پارتىلىدى. مانا بۇ ۋاقىتتا كاپتالىستلار ئۆزىنىڭ كۈچىنى ھەقىقىي كۆرسەتتى. ئۇلار ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن ئوخشاش بولمىغان مەزھەپلەرنى ئىقتساد بىلەن تەمىنلىدى. لېكىن كۆپىنچە كاپىتالىستلار كاپىتالىزمنىڭ تەرەققىياتىغا ئۇيغۇن بولغان پروتېستىئان مەزھىپىنى قوللىدى. كاتولىك دىنىنىڭ تەركىدۇنيالىق تەشەببۇسىنىڭ ئەكسىچە پروتېستىئان مەزھىپى تىرىشچانلىق، ۋە ئىقتساد جۇغلاشنى (ئىقتىسادچانلىق)تەڭرى ياخشى كۆرىدىغان خىسلەت دەپ قارايتتى. ( Nial Ferguson: Civilization ) . شۇڭا پروتېستىئان خرىستىئانلار بار كۈچى بىلەن كاپىتالىزمنى تەرەققىي قىلدۇردى. دۇنيادىكى كاتولىك ۋە پروتېستىئان دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىغا قاراپ چىقساق بەلكىم بۇنى كۆرەلىشىمىز مۇمكىن. مەسلەن، شىمالى ئامېرىكا پروتېستىئان، جەنۇبىي ئامېرىكا كاتولىك، شىمالى ۋە ئوتتۇرا ياۋروپا  پروتېستىئان، جەنۇبىي ياۋروپا  كاتولىك مەزھىپىدۇر.