كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىياسەت بىلىمدە كۈچ ئۇقۇمى ئىنتايىن مۇھىم بولغان ئۇقۇمدۇر. چۈنكى ئىنسانىيەت تارىخىدا كۈچنىڭ كىمدە بولۇشى ھاكىمىيەتنىڭ، باشقۇرۇشنىڭ ۋە ھوقۇقنىڭ ھەتتا «ئادالەت»نىڭ شۇنىڭدا بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا دۇنيانى كۈچلۈكلەر باشقۇرۇپ كەلمەكتە. ئەلۋەتتە،بۇ بىر تەبىئىي قانۇنىيەت.
بۇ يازمادا تارىخنىڭ ھەرقايسى دەۋرلىرىدە  كۈچ ئۇقۇمىغا قانداق تەبىر بېرىلگەنلىگى ۋە نېمىنىڭ ھەقىقى كۈچكە ۋەكىللىك قىلغانلىقى  ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
ئىنسان ئۈچۈن كۈچنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بىلىش ئۇنىڭغا ئېرىشىشكە ئوخشاش مۇھىمدۇر. ئەلۋەتتە ئۇزۇن يىللاردىن بېرى كۈچتىن مەھرۇم قالغان ياكى قالدۇرۇلغان بىزلەر ئۈچۈن تېخىمۇ مۇھىمدۇر.
ھارىزقى زامان سىياسەت بىلىمىدە كۈچكە مۇنداق تەبىر بېرىلىدۇ:
«كۈچ بىر ھاكىمىيەتكە  خالغىنىنى قىلدۇرىدىغان ياكى بىر ھاكىمىيەتنىڭ يەنە بىر ھاكىمىيەتكە  زورلاش ۋە بېسىم قىلىش ئارقىلىق خالغىنىنى قىلدۇرۇشتا رول ئوينايدىغان قورالىدۇر.» ( Andrew Haywood, Political Science ).كۈچنىڭ يەنە بىر تەبىرى بولسا ساھىب بولغۇچىغا ئىستىگىنىنى قىلشقا  ھەق ( Legitmacy )  ئاتا قىلدىغان ۋاستەدۇر. »
بۇ ئېنىقلىمنى ئىنسانىيەتنىڭ پۈتۈن  تارىخى جەريانى ئۈچۈن كۈچكە ئىگە دەپ قاراشقا بولىدۇ. مەن بۇ يازمىدا بۇ كۈچنى شەكىللەندۈرگەن ئامىللارنىڭ تارىختىكى ئۆزگىرىش جەريانىنى  قىسقىچە بايان ۋە ئانالىز قىلىش بىلەن بىرگە يېقىن كەلگۈسىدە يەنە نېمىنىڭ كۈچكە ۋەكىللىك قىلدىغانلىقى توغرىسىدىكى تەھىلىلىمنى  ئوتتۇرىغا قويىمەن. باشلىنشتىن بۇرۇن ئوقۇرمەنلەرنى ۋاقىپلاندۇرۇپ قويىدىغىنىم ، بۇ يازمىدىكى ئانالىز ۋە تەھىلىلەرنىڭ ھەممىسى ياۋرپا مەدەنىيىتى ۋە تارىخى دائىرىسى ئىچىدە بولىدۇ. تۈرك ۋە ئىسلام مەدەنىيىتى ۋە تارىخىنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. زامان دائىرىسى بولسا مىلادىدىن بۇرۇنقى 4500-يىللىرىدىن مىلادى 2100-يىللىرىغىچە بولىدۇ.
1-	مىلادىدىن بۇرۇنقى 1000-4500 يىللاردىكى كۈچ – ئەپسانە
بۇ دەۋر تارىختىكى ئەڭ بۇرۇنقى ئىككى بۈيۈك مەدەنىيەت بولغان سۇمەر ۋە مىسىر مەدەنىيتىنى كۆرستىدۇ.
گەپنى ئەڭ قەدىمىي مەدەنىيەت بولغان سۇمەر / سۇمەرلەردىن باشلايلى. سۇمەرلەر مىلادىدىن بۇرۇنقى 4000- يىللاردا ئىراقنىڭ شىمالىدا ھاكىمىيەت تىكلىگەن خەلق بولۇپ ئىنسانىيەت تارىخدىكى تۇنجى يېزىقنى ئىجاد قىلغان ( م.ئۆ 3500-يىللىرى) . شۇنداقلا بۇ ھازىرغىچە بىلىنگەن ئەڭ بۇرۇنقى مەدەنىيەتتۇر. بۇ ۋاقىتتا ھازىرغىچە بىز بىلىپ كىلىۋاتقان ئەپسانىلەرنىڭ ئەڭ قەدىمىيلىرى  ئوتتۇرىغا چىققان. سۇمەرلەردىن كېيىنكى ئىككىنجى چوڭ مەدەنىيەت بولغان قەدىمكى مىسرمۇ ئۆزلىرىنىڭ دىني ئەپسانە ۋە رىۋايەتلىرىنى سۇمەرلەردىن ئالغان. بۇ ئەپسانىلەر پۈتۈن بۇ تارىخى جەرياندا ھاكىمىيەت ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغان. مانا بۇ ئەپسانىلەرنى ئەڭ ياخشى تەرىقىدە توقۇپ چىققانلار ياكى ئۆزىگە خىزمەت قىلدۇرالىغانلار ئۆز ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەم ھالدا ئېلىپ ماڭالىغان. چۈنكى ئۇلار ئۆزلىرىنى شۇ ئەپسانىلەردىكى ئىلاھلارنىڭ پۇشتى ، يەر يۈزىدىكى ۋەكىلى ، ئىلاھ تاللىغان كىشى، ئەپسانەدىكى قەھرىمانلارنىڭ ئەۋلادى ، ئەنئەنەسىنى داۋاملاشتۇرغۇچى دەپ قارايتتى ياكى خەلققە شۇنداق كۆرسىتەتتى. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇلارنىڭ ھاكىمىيتىنىڭ ھەقلىق ئىكەنلىكنى قانۇنلاشتۇراتتى (مەشرۇلاشتۇراتتى).  بۇ ئەپسانىلەرنىڭ يەنە خەلق ئارىسىدا بىرلىك ھاسىل قىلىپ ئىجتىمائىي توپلۇق ۋە مەدەنىيەتنى شەكىللەندۈرەتتى. دېمەك ئەپسانىلەر يۇقىرىدا باشقۇرغۇچى سىنىپنى تەشكىل قىلش ۋە ئۇنى قانۇنلاشتۇرۇش رولىنى ئوينىسا ، تۆۋەندە خەلقنى بىر ئىدېئولوگىيە بايرىقى ئاستىغا توپلاپ سىياسى بىرلىك ھاسىل قىلاتتى. مانا بۇ ئىككىسىنىڭ بىرلىشىشى كۈچلۈك بىر ھاكىمىيەتنى، يەنى كۈچنى شەكىللەندۈرەتتى.
بۇخىل ھاكىمىيەت شەكىلىنىڭ بىزگىچە مەلۇم بولغان ئەڭ بۇرۇنقى مىسالى سۇمەرلەردۇر.
سۇمەر  دەۋرى كۆپ تەڭرىلىك دىننىڭ  باشلانغان دەۋرى بولۇپ ئۇلارنىڭ ئەپسانلىرىدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان تەڭىرلەر كۆڭ تەڭرىسى ئانۇ،  بەرىكەت، موللۇق ۋە سۆيگۈ تەڭرىسى ئىناننا ۋە ئۇنىڭ ئېرى چوبان تەڭرىسى تاممۇزدۇر .
سۇمەرلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم ئەپسانىلىرىدىن بىرى بولغان « گىلگامىش داستانى» بۇ نۇقتىدىن غا قاراپ بېقىشقا ئەرزىيدۇ. بۇ داستاندا ئەپسانىۋىي پادىشاھ  گىلگامىشنىڭ قەھرىمانلىقى ، خەلقىگە كۆيۈمچانلىقى ۋە ئورۇك شەھرى ( ياكى دۆلىتى) ئۈچۈن قىلغان تەڭداشسىز خىزمەتلىرى بايان قىلنىش بىلەن بىرگە (ئىنجلىدا قەيىت قىلدىغان نوھ ئەلەيھىسالام ھەققىدىكى)  توپان بالاسى  ھەققىدكى رىۋايەتمۇ بايان قىلنىدۇ.
ئورۇك – ئەڭ مۇھىم سۇمەر شەھەرلىرىدىن بىرى بولۇپ سۆيگۈ تەڭرىسى ئىناننا ۋە ئۇنىڭ ئېرى  چوبان تەڭرىسى تاممۇز بۇ شەھەرنىڭ ئەڭ مۇھىم تەڭىرلىرىدۇر.بۇ سەۋەبتىن ئورۇك شەھىرى سۇمەرنىڭ ئەڭ چوڭ ھايۋان بېقىش مەركەزىگە ئايلانغان.