«يېڭى يىپەك يولى» ئىستراتېگىيەسىنىڭ قۇربانلىرى: خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا مۇناسىۋەتلىرى كۆلەڭگىسىدىكى ئۇيغۇرلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرەپلىرىنىڭ بىرى، ئۇنىڭ چېگرا ھالقىغان قورقۇنچ ۋە سۈكۈتنىڭ كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا قانداق سىڭىپ كەتكەنلىكىنى جانلىق ھېكايىلەر ئارقىلىق تەسۋىرلىگەنلىكىدۇر. قىرغىزىستاندا ياشايدىغان بۇرھان ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر يىگىتنىڭ قەشقەردىكى تاغىسى بىلەن WeChat ئارقىلىق سۆھبەتلىشىشى بۇنىڭ تىپىك مىسالى. تاغىسىنىڭ سۆھبەتتە ئەھۋالنىڭ نازۇكلۇقىنى تىلغا ئېلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشى، ھەتتا ئىسلامىي سالام بولغان «ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم» دېيىشتىن ساقلىنىشى، خىتاينىڭ نازارەت سىستېمىسىنىڭ كىشىلەرنىڭ ئەڭ شەخسىي بوشلۇقىغىچە قانداق بېسىپ كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىر ئېغىز «خاتا» سۆزنىڭ پۈتۈن ئائىلىنى لاگېرغا ئەكىرىپ تاشلايدىغانلىقىنى بىلگەن كىشىلەر ئۈچۈن، ھاۋارايى ۋە سودا ھەققىدە سۆزلىشىش بىردىنبىر بىخەتەر يولغا ئايلانغان. قىزىقارلىق يېرى، تاغىسىنىڭ سودىسىنىڭ يېقىنقى يىللاردا ياخشى بولۇۋاتقانلىقى، بولۇپمۇ قەشقەردىن ئوتتۇرا ئاسىياغا ئاپتوموبىل ئېكسپورتىنىڭ كۈچەيگەنلىكى بايان قىلىنىدۇ. بۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىر تەرەپتىن قاتتىق باستۇرۇشنى يولغا قويسا، يەنە بىر تەرەپتىن كىشىلەرنى ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر بىلەن «ئالداپ»، ئۇلارنىڭ دىققىتىنى سىياسىي مەسىلىلەردىن يىراقلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن، ھەر كۈنى ھال-ئەھۋال سوراشقا كېلىدىغان ساقچىلارنىڭ زىيارىتى بۇ «ئىقتىسادىي گۈللىنىش»نىڭ قانداق بەدەللەر ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقىنى ھەر دەقىقە ئەسكەرتىپ تۇرىدۇ.
ماقالىدە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ قىرغىزىستان ۋە قازاقىستاننىڭ بۇ مەسىلىدىكى پوزىتسىيەسى ۋە سىياسىتى سېلىشتۇرما ھالدا چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. قىرغىزىستان — ئىقتىسادىي جەھەتتە خىتايغا ئېغىر دەرىجىدە بېقىنىدىغان (دۆلەت تاشقى قەرزىنىڭ 40%ى خىتايغا تەۋە)، سىياسىي جەھەتتە ئىستىبداتلىققا يۈزلەنگەن بىر دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇر مەسىلىسىدە پۈتۈنلەي بېيجىڭنىڭ ئىرادىسىگە تەسلىم بولغان. ھەتتا ئۆزلىرىنىڭ لاگېرلاردا يېتىۋاتقان قىرغىز پۇقرالىرى ئۈچۈنمۇ ئاۋاز چىقىرالمىغان بىر ھۆكۈمەتنىڭ ئۇيغۇرلارنى قوغدىشى تەسەۋۋۇرغىمۇ سىغمايدۇ. سابىق پىرېزىدېنت سورونباي جېنبېكوۋنىڭ «بۇ خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى» دېگەن سۆزى قىرغىزىستان ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ مەسىلىدىكى رەسمىي دوكتىرىناسىغا ئايلانغان. تېخىمۇ ئەپسۇسلىنارلىق يېرى، ئىنىسى لاگېرغا قامالغان قىرغىز پارلامېنت ئەزاسى ئادىل جۇنۇس ئۇلۇنىڭمۇ كېيىنچە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تەشۋىقات گېزىتى بولغان «خەلق گېزىتى»دە لاگېرلارنى «تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دەپ ماختىشى خىتاينىڭ سىياسىي بېسىم ۋە مەنپەئەت يەمچۈكى ئارقىلىق كىشىلەرنى ئۆز يېقىنلىرىغا خىيانەت قىلىشقا مەجبۇرلايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىر يەرلىك پائالىيەتچى ئېيتقاندەك، «بۇ كىچىك دۆلەتنىڭ خىتايلارنى بىئارام قىلىشقا قۇربى يەتمەيدۇ».
قازاقىستاننىڭ ئەھۋالى بىرئاز پەرقلىق. ئىقتىسادىي جەھەتتە قىرغىزىستاندىن كۆپ كۈچلۈك، مول كاربون-سۇ بىرىكمىلىرى بايلىقىغا ئىگە قازاقىستاندا پۇقرالار جەمئىيىتى بىر قەدەر ئاكتىپ. بولۇپمۇ سېرىكجان بىلاش تەرىپىدىن قۇرۇلغان «ئاتاجۇرت» كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتىنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن، خىتاينىڭ خەلقئارالىق سوت مەھكىمىلەردە جاۋابكارلىققا تارتىلىشىدىن ئەنسىرەيدىغانلىقىدىن پايدىلىنىپ، مىڭلىغان قازاقىستانلىقنىڭ لاگېرلاردىن قۇتۇلۇپ چىقىشىغا مۇۋەپپەق بولۇنغان. بۇ گەرچە چەكلىك بولسىمۇ، پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ ئاكتىپ ھەرىكىتىنىڭ نەتىجە بېرەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما، بۇ ئىككى دۆلەتتىمۇ كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرىنىڭ خىتاي ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قوش بېسىمىغا ئۇچراۋاتقانلىقى، تەھدىت، تۇتقۇن قىلىنىش ۋە پارچىلىنىش قاتارلىق خەۋپلەرگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقى بۇ كۈرەشنىڭ نەقەدەر خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
ماقالە «يېڭى يىپەك يولى»نىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىش ۋە ئۆزىنىڭ ھاكىمىيەت ئەندىزىسىنى ئېكسپورت قىلىش قورالى ئىكەنلىكىنى كىۋېبېك لاۋال ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى فرېدېرىك لاسسېرنىڭ كۆز قاراشلىرى ئارقىلىق تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. لاسسېرنىڭ ئانالىزىچە، خىتاي بۇ تۈرلەر ئارقىلىق رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئۆزىگە بولغان بېقىندىلىقىنى كۈچەيتىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق ئۆتىدىغان تۆمۈر يول، تاشيول قاتارلىق ئۇل-ئەسلىھەلەرنىڭ قۇرۇلۇشى بىر تەرەپتىن مال توشۇشقا قولايلىق ياراتسا، يەنە بىر تەرەپتىن زۆرۈر تېپىلغاندا ئەسكەر ۋە ھەربىي ئەسلىھەلەرنى تېز يۆتكەشكە ئىمكانىيەت يارىتىدۇ. شۇنداقلا، بۇ تۈرلەرگە ئەگىشىپ كۆپلەپ كېلىدىغان خىتاي كۆچمەنلىرى رايوننىڭ دېموگرافىك تەركىبىنى ئۆزگەرتىپ، يەرلىك خەلقنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە كونترول قىلىشنىڭ مۇھىم ۋاسىتىسىگە ئايلىنىدۇ. لاسسېر ئېيتقاندەك، «خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى شىنجاڭنى ياخشى كونترول قىلالماسلىقتىن ئەنسىرەيدۇ، شۇڭا ‹يېڭى يىپەك يولى›نىڭ بۇ مەقسەتكە يېتىشتىكى بىر پىشاڭ سۈپىتىدە لايىھەلەنگەنلىكىنى پەرەز قىلىشقا بولىدۇ». بۇ، «يېڭى يىپەك يولى»نىڭ ئىقتىسادىي ھەمكارلىق نىقابى ئاستىدىكى بىر يېڭى مۇستەملىكىچىلىك ئىستراتېگىيەسى ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلايدۇ.