تارىخنىڭ پايدىسى ۋە قىممىتى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارىختىكى بىرلىشىشلەر، تەبىئىي جەھەتتىن ئالەمشۇمۇل دىنلار ۋە ئىمپېرىيەلەر تەرىپىدىن قۇرۇلغان بىرلىشىشلەردۇر. بۇلارنىڭ ئارىسىدا بولۇپمۇ ئۈچى مۇھىم ئىدى. خىرىستىيانلىق، ئىسلام ۋە بۇددىزم. بۇ دىنلارنىڭ ئۈچىلىسى پۈتكۈل دۇنيانى نىشان قىلاتتى. دۇنياۋى ئىمپېرىيەلەرنىڭ سانى تېخىمۇ كۆپ ئىدى. ئوسمانلى، رىم ۋە خىتاي ئىمپېرىيەلىرىنى مىسال كەلتۈرىمەن. بۇلارنىڭ ئەڭ ئۇزۇن داۋاملاشقىنى خىتاي ئىمپېرىيەسى بولدى. مىسسىيونېرلار تەرىپىدىن تارقىتىلغان دىنلارنىڭ ۋە ئەسكەرلەرنىڭ پەتھى قىلىش ھەرىكەتلىرى سايىسىدا قۇرۇلغان ئىمپېرىيەلەر شەكىللەندۈرگەن بىرلىك، زامانىمىزدىكى قاتناش ۋاسىتىلىرىدىن پايدىلىنىلماستىن ئىشقا ئاشۇرۇلدى. ئۇ دەۋر ئىنسانلىرىنىڭ قولىدا بۈگۈنكى ھاۋا، قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز قاتنىشى ۋاسىتىلىرى، مەتبەئە، تېلېفون، تېلېگراف، رادىيو ۋە تېلېۋىزىيەگە ئوخشاش ۋاسىتىلەر يوق ئىدى. پۈتكۈل ئۇتۇقلار ئىنسان ۋە ھايۋان مۇسكۇللىرى ۋە شامالدىن ھاسىل قىلىنغان كۈچكە تايىناتتى. بۇ ئىپتىدائىي ۋاسىتىلەرگە تايىنىپ كەڭ زېمىنلاردىكى مىليونلارچە ئىنساننى بىرلەشتۈرۈشكە مۇۋەپپەق بولدى. ئۇلارنىڭ بۇ ئۇتۇقلىرىغا قاراپ، بىز نۆۋەتتە ئىگە بولغان ناھايىتى كەڭ ئىمكانىيەتلەر سايىسىدا دۇنيا بىرلىكىنى تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە قورۇپ چىقالايدىغانلىقىمىزنى چۈشىنەلەيمىز.
تارىختىكى دۇنياۋى ئىمپېرىيەلەر ئىزچىل تۈردە ئەسكىرىي كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق قۇرۇلغان ۋە ھەردائىم كۈچكە تايىنىپ داۋاملاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، ئاستا – ئاستا بۇ تاشقى بېسىم ئاخىرلىشىپ، كەڭ دائىرىدە ئۆزلۈكىدىن بىرلىشىش ھاسىل بولغانىدى.
باشتا ئەسكىرىي كۈچ ئىشلىتىپ مەجبۇرىي قۇرۇلغان تۈزۈملەر، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ كىشىلەرنىڭ ساداقىتىنى قولغا كەلتۈرگەنىدى. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بويسۇندۇرۇلغۇچىلار ئاستا – ئاستا پۇقرالارغا ئايلانغانىدى.
مەن يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن ئۈچ چوڭ دىنمۇ، باشتا كۈچ سايىسىدا تارقالغانىدى. مەسىلەن، بۈگۈن ئىسپانىيەنىڭ مۇسۇلمان بولۇشنىڭ ئورنىغا خىرىستىيان ۋە تۈركىيەنىڭ خىرىستىيان بولۇشنىڭ ئورنىغا مۇسۇلمان بولۇشلىرىغا سەۋەب بولغان ئامىل كۈچتۇر. مۇشۇنداق ئەسكىرىي كۈچ ئىشلىتىپ كېڭىيىش بۇ دىنلارنىڭ پىرىنسىپلىرىغا خىلاپ ئىدى. ئۇلار ئىنسانلارنى سۆز ئارقىلىق قايىل قىلىپ تارقىلاتتى ۋە مەسىلەن، راھىبلارنىڭ رولى ئەھلى سەلپ يۈرۈشلىرىدىنمۇ زور بولدى. دىن، كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق نىشانىغا يېتىشكە ئۇرۇنسا، نىشاننىڭ ئۆزىنى خەۋپكە ئىتتىرگەن بولىدۇ. چوڭ دىنلارنىڭ تارقىلىشىدىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك يول كۈچ ئىشلەتمەستىن ئىنسانلارنى ئۆزلىرىگە قارىتىش يولى بولدى.
زوراۋانلىق قىلماستىن ئۇتۇققا ئېرىشكەن دىنلار، ئاتوم دەۋرىدىمۇ ئىنسانلار ئۈچۈن بىر مەنىگە ئىگىدۇر. چۈنكى، ئاتوم دەۋرىدە زوراۋانلىق ئىنسانىيەتنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشى دېگەنلىكتۇر.
ئاتوم قوراللىرى ئىشلىتىلىدىغان بىر توقۇنۇشتا غالىب ياكى مەغلۇپ دەيدىغان بىر تەرەپ قالمايدۇ. بۇ دەۋردە سۈلھىچى ۋاسىتىلەردىن باشقا ھېچبىر ۋاسىتىگە تايىنىپ بىر نەرسىگە ئېرىشكىلى بولمايدۇ.
بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، مۆلچەردە خاتالاشمىسام، ئاتوم دەۋرى بىر ھىند دەۋرى بولىدۇ. چۈنكى، زوراۋانلىقنى تايانچ قىلمايدىغان ھاياتلىق قارىشى تۇنجى قېتىم ھىندىستاندا ئوتتۇرىغا چىققان ۋە تەتبىقلانغانىدى. ئەلۋەتتە ئەستىن چىقارماسلىق كېرەككى، بىز ئىنسان ھېچبىر ۋاقىت روھ ۋە ئاللاھ نۇقتىسىدىن مۇكەممەل ئەمەسمىز، شۇڭا غايىلىرىمىزگە ھەممىمىز بىرلىكتە ئىزچىل سادىق بولالمايمىز. ئالىي نىشانلارنى ناھايىتى نادىر ئەھۋاللاردا پۈتۈن قەلبىمىز بىلەن ئىجرا قىلىمىز. بۇ پەقەت نادىر شۇنداق كاتتا بىر لىدىرنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىدا بولىدۇ. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئىككى چوڭ ھىندىستانلىقنى تىلغا ئېلىپ ئۆتۈشنى خالايمەن: ئىمپېراتور ئاشوكا ۋە ماھاتما گاندى.
گاندى، ئاتوم دەۋرىدىن ئىلگىرى، پاسسىپىزم دېيىشكە بولىدىغان بىر ھەرىكەتكە رەھبەرلىك قىلىپ ئۇتۇققا ئېرىشتۈرگەنىدى. گاندىنىڭ، بىر ئاتوم ئۇرۇشى دۇنيانى يوقىتىپ تاشلايدۇ، دەپ ئويلىغان دەپ قارىمايمەن. ئۇ زوراۋانلىقنى كۈندىلىك مۇلاھىزىلەر ئارقىلىق رەت قىلغانىدى. ئۇ زوراۋانلىقنى يامان ئىش بولغانلىقى ئۈچۈن رەت قىلغانىدى. بۇ تۇيغۇ ئۇنىڭ ئۆز سەزگۈسىدىن چىققانىدى. لېكىن بۇنىڭ يىلتىزى مىلادىدىن ئىلگىرىكى ئۈچىنچى ئەسىرگە، يەنى ئىمپېراتور ئاشوكانىڭ دەۋرىگىچە سوزۇلىدىغان ئەنئەنىلەردە ئىدى.