ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ ئۇزۇن مۇددەتتىكى ئەڭ مۇھىم تۇيۇق يولى، مۇنۇ ئىچكى مەسىلىلىرىدىن كېلىپ چىقماقتا: غەرب مەدەنىيىتى چۇۋۇلۇپ، بەزى پارچىلىرى قوللىنىلىپ يېڭى بىر مەدەنىيەتنىڭ بەرپا قىلىنىشى نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان توپلۇق، «ئەركىن دۇنيا» بىلەن كوممۇنىست توپلۇقلاردىن قانچىلىك دەرىجىدە پەرقلىنىدۇ. پەرىزىمىزچە بۇ مەسىلىنى ناھايىتى ئاز ساندىكى رادىكال ئىسلامچى تونۇپ يەتكەن.  لېكىن يەنە بىر تەرەپتىن، مەسىلىنىڭ چوڭلۇقى رادىكال ئىسلامچىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ۋە باشقىلارنىڭ كۈتكىنىدىنمۇ بەكرەك قالتىس بولۇشقا زورلىغۇچىلىكى بار. ئەسلىيەتنى مۇھىم بىلىش ۋە يېڭىلىقلارغا ئوچۇق بولۇش ئىسلامىي ئىجادچانلىق ئۈچۈن جايىدا بىر ھەل قىلىش  چارىسى بولۇشى مۇمكىن. ئەمەلىيەتتىمۇ، رادىكال ئىسلامچىلار ئىسلامىي سىمۋول سىستېمىسىدا لائىكلىك تەقەززا قىلغان شەكىلدە بولمىسىمۇ زور ئۆزگىرىشلەر كەلتۈرۈپ چىقىرالايدىغان ئەھۋالدىدۇر. ئىراندىكى «ۋەلايەتى فەقىھ تەلىماتى» بۇنى كۆرسەتمەكتە.  بۇنى ئەمەلىيلەشتۈرەلىسە نەتىجىلىرى ھېچ بولمىسا پىروتېستانت ئىسلاھاتلىرىچىلىك دۇنيانى تىترىتەلەيدۇ. رادىكال ئىسلامچىلىق، بۇ مۇمكىنچىلىكنى ئەمەلىيلەشتۈرمەك ئۈچۈن قارشىلىق كۆرسىتىشنى داۋاملاشتۇرۇشتىن سىرت، ئىجادىي خاراكتېرلىك ھەرىكەتلەرنى ۋۇجۇدقا چىقىرالايدىغانلىقىنى  نامايان قىلىشى زۆرۈر.  قىسقىسى،  رادىكال ئىسلامچىلىق،  ھەر قانداق بىر ئىنقىلابىي ئىدېئولوگىيەنىڭ كۈچلۈك ۋە ئاجىز تەرەپلىرىگە ئىگە. ھەم كۈچى چوڭ ھەمدە ئىچىدىكى توسالغۇلار، ئۇزۇن مۇددەتلىك يوشۇرۇن كۈچى، كۆزەتكۈچىلەرنىڭ ئويلىغىنىدىنمۇ كۆپتۇر.
مودېرنىزمنى، ئىسلامنىڭ ئەسلىگە سادىق بولۇپ، غەربتىن ئېلىنغان «سىنالغان ۋە ئىسپاتلانغان» تەرەققىيات ئەندىزىلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈش تىرىشچانلىقى دەپ تەرىپلەش مۇمكىن. مودېرنىزم بۇنى لائىكلىكتىن تېخىمۇ پائال شەكىلدە  پايدىلانغان ئاساستا ئەنئەنىۋىي مەنبەلەردىن ئالىدۇ، لېكىن رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ «بۇزغۇنچىلىق » ۋە «خېيىم-خەتەر»لىك بولۇشتەك ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولمايدۇ. بۇ ئېقىم ئادەتتە شەخسنىڭ «ئەۋزەلسىزلىكلەرگە ئىگە بولۇشى»نى ئارزۇلايدۇ، شۇنداقلا لائىك پىروگراممىلار ئۈچۈن بىر «ياپقۇچ» سۈپىتىدە قوللىنىلىشقا قولايلىقتۇر. «مودېرنىست» قانۇن ئىسلاھاتلىرى، ئەنئەنىنىڭ مۇتلەق ئىجتىھات بىلەن قايتىدىن فورمىلالاشتۇرۇلۇشىدىن بەكرەك،  لائىكلىقنى ئاساس قىلىشنى تەلەپ قىلىدىغان قانۇن – نىزاملارغا ئىسلامىي تايانچ تېپىشنىڭ كويىدا يۈرۈيدۇ.  بۇنداق بولسا ساداقەت ۋەدىسى ئىشەنچىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ.
غەرب ۋە ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ تارىخىي مۇناسىۋەتلىرى ۋە نۇرغۇن ئورتاق ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇشلىرى ۋە غەربنىڭ ئەمەلىيەتتە مۇسۇلمانلاردىن نۇرغۇن نەرسىلەرنى ئۆزلەشتۈرۈشى سەۋەبىدىن، ئىسلامنى غەربكە تەۋە تېرمىنلار دائىرىسىدە ئىزاھلاشقا تامامەن بولىدۇ، بۇ ساداقەتنىڭ تەقەززاسى بولۇپ، بۇنىڭ ھېچقانداق خاتا تەرىپى يوق. لېكىن بۇ ئىلمىي نۇقتىدىن دېگەندەك تەتقىق قىلىنمىدى، يۈزەكى بولۇپ قالدى.  مودېرنىست ئېقىم، لائىكلىكنىڭ ئەڭ بۈيۈك كۈچلىرىدىن بىرىگە ساھىب ئىكەنلىكى، رادىكال ئىسلامچىلىق بولسا ھېچ بولمىسا تەلەيلىك بولغان بۇ نۇقتىدىمۇ كۈچلۈك ئەمەس. ئىسلامىي سىغدۇرۇشچانلىقنى تەكىتلەش ۋە ئىسلام تارىخىدىن تەسىرلىك ئۆرنەكلەر بېرىش قابىلىيىتى بولغان ئىسلامىي مودېرنىزم ئەنئەنىۋىي زىممىي سالاھىيىتىنىڭ، ئاددىيغىنا مودېرن «قانۇن ئالدىدا باراۋەرلىك» بىلەن ئوخشاش نەرسە بولماسلىقتەك ھەقىقىتىگە ھېچ پىسەنت قىلمىغان.  بۇ سەۋەبتىن، گۇمانخور غەيرى مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنى بەك قايىل قىلىپ كېتەلمەيدۇ. ئەپسۇسكى، مودېرن دۇنيانىڭ بېسىملىرى، مۇشۇنداق ئويلاشنى مۇقەررەر قىلىدۇ. بۇ بەكمۇ سەزگۈر تېمىدۇر. شۇڭا تېخىمۇ ئاز يۈزەكى مۇئامىلىلەرگە ئېرىشىش ئۈچۈن مەجبۇرىي بولغان ئوچۇق – ئاشكارا ئەلرايى تالاش – تارتىشىغا رۇخسەت بەرمەيدۇ.
پىكرىمىزچە، ئىسلامىي مودېرنىزم مودېرنىزمغا باشقىچە بىر تۈس بېرىش ئارقىلىق ئۇنىڭ پىسخولوگىيەلىك ۋە ئىجتىمائىي بېسىملىرىنى يەڭگىللىتىش رولىنى ئوينىيالايدۇ. لېكىن، فازلۇر راھمان «يېڭىچە مودېرنىزم» دەپ تەۋسىيە قىلغان پىكىر ئېقىمى، ئىسلامنى يېڭىدىن ئىزاھلاشنى ۋۇجۇدقا چىقىرالمىسا ئۇزۇن مۇددەتتە ئىجتىمائىي تەرەققىيات ئۈچۈن ھەقىقەتەن ئىزچىللىققا ئىگە ئاساس بەرپا قىلالمايدۇ. شەكسىزكى بەزىلەر بۇنى تونۇپ يېتىشكەن بولسىمۇ، لېكىن مۇھىتنىڭ، «لائىك»چە يېڭىدىن ئىزاھلاشقا قولايلىق ئەھۋالدا ياكى ئەمەسلىكى گۇمانلىق بولۇشى مۇمكىن. قىسقىسى مودېرنىزم، ئەسلى ۋەسلىدىن ئۆتكۈنچى ئېھتىياجنى قاندۇرىدىغان ياكى ئېتىبارسىز بىر ئېقىم پېتى قالىدۇ. ئەنئەنىچى ۋە يېڭى-ئەنئەنىچىلەرنىڭ ئالاھىدە كۈچلۈك تەرەپلىرى كونا ئەنئەنىدىكى يىلتىزلىرىدۇر. كۆپىنچە ئەزالىرى ئۆلىمالاردىن بولغان بۇ گۇرۇپپا، باشقا «مودېرن» تىپلەر ئومۇمەن مەھرۇم بولغان كەچمىش مەدەنىيەتنىڭ بايلىقلىرىدىن خەۋەرداردۇر. شەك – شۈبھىسىز ساپ ئەنئەنىچىلىك، غەربنىڭ جەڭ ئېلان قىلىشىنى چوڭقۇر ھېس قىلمىغان بولسا، يېڭى-ئەنئەنىچىلىك ئۇنى يېتەرلىك دەرىجىدە ھېس قىلالايدۇ ۋە ئۇزۇن مۇددەتتە غەربنى يەنىمۇ تەڭپۇڭلۇق ۋە نۇقتىلىق باھالىيالايدۇ.