دىكتاتورلارنىڭ يەتتە تۈرلۈك ئادىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەھمەد بىن راشىد بىن سەئىد | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرجىمىسى
دىكتاتور لىدىرلارنىڭ تارىختىن بۇيان داۋاملىشىپ كەلگەن بىر قاتار ئورتاق خۇسۇسىيەتلىرى بار بولۇپ، ئۇ خۇسۇسىيەتلەرنىڭ ھەممىسى ۋەياكى مۇئەييەن بىر قىسمى يۈرگۈزگەن تۈزۈمى، زامان ۋە ماكانغا ئاساسەن، ئۇلارنىڭ ئىش – ھەرىكەتلىرىدە ئەكس ئېتىدۇ. دىكتاتورلارنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئالامەتلىرى تۆۋەندىكىچە:
19 – ئەسىردە ياشاپ ئۆتكەن ئەنگلىيەلىك سىياسەتشۇناس لورد ئاكتىن «ھاكىممۇتلەقلىق مۇتلەق رەۋىشتىكى بۇزغۇنچىلىققا ئېلىپ بارىدۇ» دەيدۇ. سۈرىيەلىك مۇتەپەككۇر ئابدۇرراھمان ئەلكەۋاكىبى بۇ خىل ھۆكۈمرانلىققا «خەلقنىڭ ئىشلىرىغا ھېساب ئېلىنىش، جازاغا تارتىلىشتىن قورقماستىن مۇداخىلە قىلىش» دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. دىكتاتورلار «خەلقنىڭ ئىش – ھەرىكەتلىرىگە ئۇلارنىڭ ئىرادىسىگە ئەمەس ئۆز ئىرادىسىگە، ئۇلارنىڭ قانۇنلىرىغا ئەمەس، ئۆزىنىڭ ھاۋايى – ھەۋىسىگە تايىنىپ ھۆكۈم قىلىدۇ. ھالبۇكى ئۇلار، «ئاھالىنىڭ قويغا ئوخشاش ئىتائەت، ئىتلارغا ئوخشاش خۇشامەت قىلىشىنى ئارزۇ قىلغانلىقى» ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ مۇشتۇمزورلۇقىنى بىلىپ تۇرۇپ، مىليونلارچە ئىنسانلارنىڭ ئاغزىغا سونجىقىنى قويۇپ تۇرۇۋالىدۇ.» شۇ ۋەجىدىندۇركى، كەۋاكىبى، مۇستەبىتلىك توغرىسىدا «(ئۇ) ئەڭ ئېغىر بالايى – ئاپەتتۇر؛ پىتنىگە تويماس ۋابا، ئىشلارنى ئاقساتقۇچى تۈگىمەس قۇرغاقچىلىق، ئۆچمەس بولاڭ – تالاڭ ئاتەشى، ئىلگىرىلەشكە توسقۇنلۇق قىلغۇچى سەل (سۇ ئاپىتى)، دىللارنى ئەزگۈچى ۋەھىمە، كۆزلەرنى كور قىلغۇچى زۇلمەت، تۈگىمەس ئازاب – ئوقۇبەت، رەھىمسىز توقۇنۇش ۋە شۇملۇقنىڭ پۈتمەس – تۈگىمەس ھېكايىسىدۇر.» دەيدۇ.
دىننى سۇيىئىستېمال قىلىش
(مۇسۇلمانلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان جايلاردىكى مۇسۇلمان سۈپەت – ت) دىكتاتورلار، ئاللاھتىن قورقىدىغان، نامازلىرىنى ئادا قىلىدىغان، قولىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ دۇئا قىلىدىغان، بەزىدە كۆزلىرىدىن تارام – تارام ياشلار تۆكۈلىدىغان، ھەج – ئۆمرە قىلىدىغان، قۇرئان ئوقۇيدىغان، ئىلىم سورۇنلىرىغا بارىدىغان تەقۋادار كىشىدەك كۆرۈنۈشنى خالايدۇ؛ فىقھى ئۆلىمالىرى بىلەن سۆزلىشىۋاتقان، قارىيلارغا مۇكاپات تارقىتىۋاتقان چاغلىرىنىڭ چوقۇم سۈرەتكە ئېلىنىشىنى ئارزۇلايدۇ، ھەتتا سىياسەت، پىلان ياكى پوزىتسىيەسىنى ئاقلاش ئۈچۈن تارىخىي ۋەقەلەر ۋەياكى شەرئىي نەس (تېكىست ) لەرنى نەقىل كەلتۈرىدۇ.
ساددام ھۇسەيىن 80 – يىللاردىكى ئىرانغا قارشى قوزغىغان شىددەتلىك ئۇرۇشىنى، ئىسلامنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىكى ساھابىلەردىن ئەبى ۋەققاس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ قوماندانلىق قىلغان «قادىسىيە» ئۇرۇشىغا سېلىشتۇرۇپ، «ساددام قادىسىيەسى» دەپ ئاتىغانىدى. ئەنۋەر سادات كەمپ دېيۋىد كېلىشىمىنىڭ قانۇنىيلىقىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن «ئەگەر ئۇلار تىنچلىققا مايىل بولسا، سەنمۇ تىنچلىققا مايىل بولغىن» دېگەن ئايەتنى دەلىل قىلسا، ئەزھەرگە ئوخشاش رەسمىي دىنىي مۇئەسسەسەدىن بىرلىرى چىقىپ، مەزكۇر كېلىشىمنى ھۇدەيبىييە كېلىشىمىگە ئوخشاتقان ئەھۋاللارمۇ بولدى.
ئەرەب ئەللىرى باشلىقلىرى 1978 – يىلىدىكى «باغداد باشلىقلار يىغىنى» دا كېلىشىم تۈزۈشنىڭ تەسلىم بولۇش ھېسابلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇۋېدى، سادات ئۆزى بىلەن ئەرەبلەر ئارىسىدىكى ھالەتنى نۇھ ئەلەيھىسسالام بىلەن قەۋمى ئارىسىدىكى ھالەتكە ئوخشىتىپ، «نۇھ ئېيتتى: «پەرۋەردىگارىم! مەن ھەقىقەتەن قەۋمىمنى كېچە ـ كۈندۈز (ئىمانغا) دەۋەت قىلدىم. مېنىڭ دەۋىتىم ئۇلارنى تېخىمۇ قاچۇرۇۋەتتى. مەن ئۇلارنى سېنىڭ مەغپىرىتىڭگە ئېرىشسۇن دەپ، ھەر قاچان دەۋەت قىلسام، (دەۋىتىمنى ئاڭلىماسلىق ئۈچۈن) بارماقلىرىنى قۇلاقلىرىغا تىقىۋالدى، (سۆزۈمنى ئاڭلىماسلىق ياكى مېنى كۆرمەسلىك ئۈچۈن) كىيىملىرى بىلەن باشلىرىنى چۈمكىۋالدى، (كۇفرىدا) چىڭ تۇردى، چوڭچىلىق قىلىپ (ئىماندىن) تېخىمۇ باش تارتتى. ئاندىن مەن ئۇلارنى توۋلاپ دەۋەت قىلدىم. ئاندىن ئۇلارنى ئاشكارا دەۋەت قىلدىم ۋە يوشۇرۇن دەۋەت قىلدىم» دېگەن ئايەتلەرنى دەلىل قىلدى. پەلەستىن رەھبىرى ياسىر ئەراپات، زىيۇنىستلار بىلەن كېلىشىم تۈزۈش ئۇرۇنۇشلىرىنى «سالاھۇددىن تىنچلىقى» دەپ تەرىپلىدى. بۇ، ئاۋامنى قايمۇقتۇرۇش، ئۇلارنى ئۆز قىلمىشلىرىنىڭ ئۇلارنىڭ ئەركىنلىكى ۋە ھەق – ھوقۇقلىرىغا زىيان يەتكۈزمىگەنلىكىگە ئىشەندۈرۈش ئۈچۈن،  ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولۇش – بولماسلىقدىىن قەتئىينەزەر، ئۆتمۈش بىلەن بۈگۈننى مۇناسىۋەتلەشتۈرۈشتۇر.
ئۇچۇر – ئالاقىنى قامال قىلىش
دىكتاتورلار ئاممىنىڭ ئۇچۇر – مەلۇماتقا ئېرىشىشىگە يول قويمايدۇ؛ چۈنكى، ئۇچۇر – مەلۇمات ئۇلارنى بۈگۈنىنى تونۇپ يېتىشكە، كېلەچىكىنىڭ يورۇقىنى كۆرۈشكە مۇۋەپپەق قىلىدۇ. دىكتاتورلار، خەلق رېئاللىقىدىن غاپىل قېلىشنى داۋاملاشتۇرغىنىدىلا ھاكىمىيىتىنى تۇتۇپ تۇرالايدىغانلىقىنى ياخشى بىلىدۇ. شۇ ۋەجىدىن، ئۇلارنى غايەت زور تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىغا تايىنىپ قايمۇقتۇرۇش، نادان قالدۇرۇش يولىنى تۇتىدۇ-دە، ئۇلارنى باشقۇرۇشقا تېخىمۇ قولاي ھالەتكە كەلتۈرىدۇ.
تەشۋىقات باستۇرۇش مۇھىتىدا راۋاج تاپىدۇ؛ ئۇ ئاممىغا شەخس سۈپىتىدە ئەمەس، كوللېكتىپ سۈپىتىدە خىتاب قىلىدۇ؛ شەخسلەرگە چاقىرىق قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، كوللېكتىپ روھىغا مايىل ھەرىكەت قىلىدۇ. سىياسىي ئالاقىلەر پىروفېسسورى دان نىيمونىڭ ئېيتقىنىدەك، تەشۋىقات «كوللېكتىپنى كونترول قىلىش مېخانىزمى» بولۇپ، لوگىكىنى ئەمەس ھېسسىياتنى چىقىش قىلىدۇ، تەنقىدىي تەپەككۇردىن زېرىكتۈرىدۇ.
بۇ ئىشنىڭ ھاكىممۇتلەق جەمئىيەتلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدىغانلىقى، ئامېرىكىغا ئوخشاش لىبېرال دېموكراتىك جەمئىيەتلەرنىڭمۇ تەشۋىقاتنىڭ قۇربانى بولىدىغانلىقى دىققەتنى تارتىدۇ. لېكىن، ئامېرىكىدىكى تەشۋىقات يېپىق جەمئىيەتلەردىكىگە ئوخشاش ئەنئەنىۋى ئۇسۇلدىكى بىۋاسىتە تەشۋىقات ئەمەس، بەلكى، ئۇلارنىڭ ئالدانمايۋاتقانلىقىغا، رېئال، مۇۋازىنەتلىك پىكىرلەردىن ۋاقىپ بولۇۋاتقانلىقىغا ئىشەندۈرۈشنى نىشان قىلغان يېپىق، شۇنداقلا مۇرەككەپ تەشۋىقاتتۇر.