ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قوبۇل قىلغۇچىنىڭ مەنبە، مەنبەنىڭمۇ قوبۇل قىلغۇچى بولۇشى قوبۇل قىلغۇچىنى ئالاقە جەريانىدا ئىزچىل ئاكتىپ ھالەتكە ئېلىپ كېلىدۇ.
ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئۇچۇر-مەلۇماتنىڭ مەنبەسىگە ئېرىشىش جەھەتتە تېخىمۇ ئىلغاش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىش ۋە باشقىلار بىلەن ئالاقىلىشىشقا شارائىت پەيدا قىلىش نۇقتىسىدىن ئىجتىمائىي تاراتقۇ تورلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلار بۇ ئالاھىدىلىكى جەھەتتە، ئىشلەتكۈچىلەرگە ئەسەر ۋۇجۇدقا چىقىرىش، ئىزدەش، ھەمبەھرىلىشىش ۋە باشقىلار بىلەن ياكى گۇرۇپپىلار بىلەن ئالاقە ئورنىتىش شارائىتىنى ئەنئەنىۋى مېدىيا يارىتىپ بەرگەن شارائىت سەۋىيەسىدە ھەل قىلالايدۇ (لىيىۋروۋ 2007: 25).
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش ئالاھىدىلىكى ئالاقە جەريانىدا كۆپ قاتلاملىق ۋە كەڭ دائىرىلىك ئالاقە پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ ئەڭ جەلپ قىلارلىق ئالاھىدىلىكى بولسا ھەر تەبىقە كىشىلىرىنىڭ بۇ مۇنبەرگە قاتنىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلەيدىغان بولۇشىدۇر.
كۆپ مېدىيالىق شەكلى: ئاۋاز، تېكىست ، كۆرۈنۈش ۋە سانلىق-مەلۇماتقا ئوخشاش ئوخشىمىغان مېدىيا ئالاھىدىلىكلىرىنى بىر يەرگە يىغىشنى كۆرسىتىدۇ.
كۆپ مېدىيالىق شەكىل تېلېگراف، ئۇچۇر-مەلۇمات يوللاش، ئاممىۋى ئۇچۇر-ئالاقە ۋاسىتىلىرىغا ئوخشاش ئۇچۇر-ئالاقىنىڭ ئوخشىمىغان شەكىللىرى بىلەن شەكىل، سىمۋول، ئاۋاز، تېكىست ۋە سانلىق-مەلۇماتقا ئوخشاش پەرقلىق ئۇچۇر-مەلۇمات تۈرلىرىنىڭ بىر يەردە بولۇشىنى بىلدۈرىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ سىغىمچانلىقىنىڭ يۇقىرى بولۇشىمۇ ئىشلەتكۈچىگە ئىلغاش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ.
دەرىجىدىن تاشقىرى تېكىستچىلىك: مەلۇم ئورۇندىن باشقا ئورۇنغا يۆتكەلگەن سان-ساناقسىز يولدىن تەشكىل تاپقان قۇرۇلمىنى كۆرسىتىدۇ. توردىكى ھەر بىر قىسىمنىڭ سان-ساناقسىز كىرىش ۋە چىقىشلىرى ياكى ئۇلىنىشلىرى بار. مۇشۇنداق بىر تېخنىكىنىڭ ئىشلىتىلىشى بىلەن، ھەر قانداق بىر ئۇچۇر-مەلۇمات نۇقتىسىنىڭ باشقا بىر نۇقتىلارغا شۇ پەيتنىڭ ئۆزىدە يېتىپ بېرىشىنى ئىشقا ئاشۇرىدىغان سان-ساناقسىز ئۇلىنىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (لىستېر 2009: 26).
دەرىجىدىن تاشقىرى تېكىستچىلىك «www » (World wide web)دىكى قۇرۇلمىلىق ئامىللاردىن تەشكىل تاپىدىغان بولۇپ، بىر تېكىستنىڭ باشقا تېكىستلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئالاھىدىلىك ئارقىلىق توردىكى باشقا قوشۇمچە ئۇلىنىش ۋە ئۇچۇر-مەلۇماتلار ھەرىكەتلىنىدۇ (بىنارك ۋە لۆكەر 2011: 12). ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇر-مەلۇماتلاردىن تەشكىل تاپقان تېكىستلەرنىڭ ئوخشىمىغان سىپىرلىق-رەقەملىك قۇرۇلما سىستېمىلىرىدا ئىشلىتىلىشى دەرىجىدىن تاشقىرى تېكىستچىلىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇنداق مۇھىتلار چەكسىز ئىشلىتىش دائىرىسىگە ئىگە بولۇپ، ئۇچۇر-مەلۇمات يىغىش، ھەمبەھرىلىشىش ۋە بۇ ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى يېڭىلاپ تۇرۇش ئىمكانىيىتىنى كۈچەيتىدۇ (يەنگىن 2012: 86).
ئىشلەتكۈچىنىڭ ئەسىرى (ئىجادىي ئەسەر): ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئىشلەتكۈچىلىرىگە بىر-بىرى بىلەن تور ئارقىلىق ئالاقە ئورنىتىش، ئورتاق پايدىلىنىشتىن سىرت ئورتاق ئىشلەپچىقىرىش شارائىتىنىمۇ يارىتىپ بېرىدۇ. ئىشلەتكۈچىلەر تېكىستلەرنى ئۆزلىرى ئۆزگەرتەلەيدۇ، ھەتتا قايتىدىن تېكىست بەرپا قىلالايدۇ. بۇ ئەھۋالمۇ ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئىشلەتكۈچىلىرىنى جىسمانىي جەھەتتە بولمىسىمۇ، ئىنتېرنېت ئارقىلىق يېقىنلاشتۇرماقتا. بۇ يەردىكى يېقىنلىشىش قانداقتۇر تېخنولوگىيەلىك جەريان بولماستىن، كۆرۈرمەنلەرنىڭ ئىش-ھەرىكىتىنىڭ ئالاھىدىلىكى ھېسابلىنىدۇ.
«ئىشلەتكۈچىنىڭ ئەسەر يارىتىشى زور ئىجتىمائىي تەسىر پەيدا قىلىدۇ. ئىشلەتكۈچىلەر ئۇچۇر-مەلۇمات ۋە ئەسەر يارىتىش، تارقىتىش، ئېرىشىش ۋە قايتىدىن ئىشلىتىش جەريانىدا ئىجادچانلىقىنى ئاشۇرۇش بىلەن بىرگە خىلمۇ-خىللىق ۋە رەڭدارلىق پەيدا قىلىدۇ. ئىشلەتكۈچىنىڭ ئەسىرى كىشىلەرنىڭ ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەلىرىدىكى قابىلىيىتىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. ئىشلەتكۈچىنىڭ ئەسىرى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مۇنازىرىلەرنى موللاشتۇرۇپ خىلمۇ-خىل قاراشلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا تۈرتكە بولۇش بىلەن بىرگە، ئۇچۇر-مەلۇماتنىڭ ئەركىن تارقىلىشى ۋە پىكىر ئەركىنلىكىنى كۈچەيتىدۇ.»
«ئىشلەتكۈچىنىڭ ئەسەر يارىتىشى شەخسلەرنىڭ يېڭى مېدىيا تونۇشى ۋە چۈشەنچىسىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. بۇ ئالاھىدىلىك شەخسنىڭ پىكىر ئەركىنلىكىنىمۇ ئۆستۈرىدۇ.»
ئاندىي ۋارھولنىڭ «ھەممە ئادەم 15 مىنۇتلۇقىغا مەشھۇر بولىدۇ»دېگەن سۆزى ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئىشلەتكۈچىنىڭ ئەسەر يارىتىشى ئالاھىدىلىكى تۈرتكىسىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ.
تارقىلىش: ئىجتىمائىي تاراتقۇ پىروگراممىلىرى بارلىق يېڭى مېدىيا ۋاسىتىلىرىغا ئوخشاش تور پىروگراممىلىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ تورلار كۆپ چاغلاردا ئىنتېرنېتقا ئوخشاش چوڭ ۋە ئومۇمىي تور بولسىمۇ كونكرېت تور ئارقىلىق ئىشلەيدۇ، «تور ئۇقۇمى مەلۇم كۇنۇپكىلارنىڭ بىر-بىرلىرى بىلەن ئۇلىنىش ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق ئالاقە ئىچىدە تۇرىدىغان سىستېمىلارنى ئىپادىلەيدۇ.»
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تارقىلىش ئالاھىدىلىكى توردىكى مۇلازىمەت ئورۇنلىرى بىلەن ئىشلەيدۇ. نۇرغۇن كىرىش ۋە چىقىش لىنىيەلىرى بولغان مۇلازىمەت ئورنى چەمبەرنىڭ مەركىزىنى ئەمەس، توردىكى بىرلا قىسىمنى تەشكىل قىلىدۇ. تورلار بىلەن ئىشقا ئاشىدىغان تارقىلىش تۈرتكىسىدە نۇرغۇن ئىشلەتكۈچى ئوخشىمىغان ۋاقىتلاردا ئوخشىمىغان ئۇچۇر-مەلۇمات ۋە تېكىستلەرگە ئېرىشەلەيدۇ (لىستېر ۋە ئارك، 2009: 33).
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇر-مەلۇمات، ئەسەر ۋە تېكىستلەرگە ھەر قانداق ۋاقىتتا ئېرىشكىلى بولىدۇ. مەسىلەن، فېيسبۇكتا ئېلان قىلىنغان يازمىلىق بىر فوتو-سۈرەت قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا ئىجتىمائىي تورلاردا تارقىتىلىدۇ، بۇ زەنجىرسىمان ھالەتتە داۋاملىشىدۇ ۋە مىليونلارچە كىشى تەرىپىدىن ئورتاقلىشىلىدۇ.