ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلامچى مەۋقە ئىجتىمائىي ھاياتتا ئىسلامنىڭ ئەۋرىشىمچانلىقىنى كۈچەپ تەكىتلەيدۇ: بۇ ئەۋرىشىمچانلىقنى غەرب ئىدېئولوگىيەلىرى بىلەن بولۇمچان دىيالوگ قۇرالايدۇ، دېيىشكە بولىدۇ. سۈننىيلەردە ئىجتىھات ئىشىكىنىڭ قايتا ئېچىلىشى كۈچلۈك ھالدا تەلەپ قىلىنماقتا، مۇسۇلمانلارنىڭ تۆت فىقھىي مەزھىپى تەرىپىدىن ۋەكىللىك قىلىنغان ئوتتۇرا ئەسىر يۇغۇرۇلمىسىغا ئىشەنچ قىلالماي، مودېرن زامانغا ماس يېڭى ئىزاھ ۋە يۇغۇرۇلما ئىزدەش يولىدا قۇرئان ۋە سۈننەتكە ئىلتىجا قىلىشى ۋە ئىسلامدىن بۇرۇنقى مەھەللىۋى مەدەنىيەتلەردىن كېلىپ چىققان خۇراپاتلىقلارنىڭمۇ يوق قىلىنىشى ئارۇز قىلىنماقتا. ئەززەم بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ: “كىتابقا، سۈننەتكە ۋە خۇلەفائى راشىدىن دەۋرىدىكى ئىسلام تارىخىغا نەزەر سالغىنىمىزدا، ئىسلامنىڭ پۈتۈن زامان، ماكان ۋە ئۇلۇسلار ئۈچۈن ئۇيغۇن پىرىنسىپلار ھەققىدە كەسكىن ۋە شۈبھىدىن خالىي ھۆكۈملىرى بارلىقىنى كۆرىمىز. بۇ پىرىنسىپلار تەتبىقلىنىش ئەسناسىدا، ئىسلامنىڭ ئەۋرىشىمچانلىقى، ئەقلىمىزگە ۋە ئىجتىھادىمىزغا بەرگەن ھوقۇقى ئېنىق كۆرۈلىدۇ. ئەسلىدە ئىسلام قانۇنى، ھەزرىتى پەيغەمبەر (س.ئە.ۋ) نىڭ: «سىلەر دۇنيا ئىشلىرىڭلارنى مەندىن ياخشىراق بىلىسىلەر» دېگەن ھەدىسىدىكى تەلىماتىنى ياقلايدۇ. بۇنىڭلىق بىلەن ئىنسانىي تەپەككۇر ئۈچۈن كەڭ بىر ساھە ئايرىلغان ۋە توغرا قىلمىشنى خاتا قىلمىشتىن ئايرىشتا ئەقىل ۋە تەجرىبىنى مۇھىم ئورۇنغا قويغان.”
بۇ نەقىلنىڭ ئاخىرىقى قىسمى، ئەسلىدە لائىكلىكنى جائىز كۆرسىتىشتەك كۆرۈنىشى مۇمكىن. ئەمەلىيەتتىمۇ ئىسلامىي مودېرنىستلار بۇ نۇقتىغا بەك يېقىن. يەنە كېلىپ، ئەززەمنىڭ «ئومۇمىي پىرىنسىپلار »  دېگىنى، ئادالەت، ئەركىنلىك، ئىنسانپەرۋەرلىك (ھۇمانىزم)، ئەمگەكنىڭ قىممىتى، دىنىي مۇرەسسە ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت قاتارلىق تېمىلار بەكرەك غەربچىدەك كۆرۈنمەكتە. ئوخشاشلا پاكىستان ئاساسىي قانۇنى، «ئىسلام ئىزاھات بەرگەن دېموكراتىيە، ئەركىنلىك، باراۋەرلىك، مادارا ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت قاتارلىق مىزانلارنى ھەقىقىي مەنىدە يۈرگۈزىدۇ» دېگەن باشلانغۇچ ھۆكۈمى بىلەن خېلىلا غەربچە كۆرۈنىدۇ. يەنە مودېرنىستلار ئىسلامىي ئىجتىمائىي مىزانلارنىڭ تەرەققىياتنى تەمىن ئېتەلىشىنى ۋە زامانغا ماسلىشالايدىغانلىقىنى  تەشەببۇس قىلىشى مۇمكىن.  بۇ يەردىكى مۇھىم نۇقتا ، مودېرنىستلارنىڭ لائىكلاردىن پەرقلىق ھالدا ئومۇمىي قائىدە ۋە تەرەققىياتنى قۇرئان ۋە سۈننەت ئاساسىغا باغلاشقا ئۇرۇنۇشىدۇر.
نېمىلا بولمىسۇن، قانۇن ئىسلاھاتى، مۇتلەق ئىجتىھادنىڭ ئوچۇق – ئاشكارا تەتبىق قىلىنىشىدىن بەكرەك ئەنئەنىۋىي قانۇن ھىيلەلىرى بىلەن رەسمىيلەشتۈرۈش بارىدا تىرىشچانلىق كۆرسەتسىمۇ،  ئالدىدا كۆرسىتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئائىلە كەبى بەكرەك سەزگۈر ساھەلەردە قانۇن ئىسلاھاتى كۆپىنچە لائىك ئۇسلۇبتىن بەك مودېرنىست ئۇسلۇبتا ئېلىپ بېرىلماقتا. بۇ مەنىدە، مودېرنىزم ئۈچ ئاساسىي نۇقتىدا ئەۋرىشىمچانلىق كۆرسىتىدۇ. بۇلارنىڭ بىرىنچىسى، ئالاقىدار مەنبەلەر قۇرئان ۋە سۈننەت بىلەن چەكلەنگەن، سەھىھ سۈننەتنىمۇ رادىكاللارچە ھەدىسلەرگە سېلىپ كۆرىدۇ.  بۇ كېيىنكى تەجرىبىلەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىش دېگەنلىك ئەمەس، لېكىن ئۇنى زىللىق بىلەن تەتبىقلاش دېگەنلىكتۇر. پاكىستانلىق پەرۋىزگە ئوخشىغان بەزىلەر تېخىمۇ ئاشۇرۇپ مۇتلەق ئۆلچەم سۈپىتىدە پەقەت قۇرئاننىلا ئېتىراپ قىلىدۇ.  بۇنىڭدىنمۇ ئۆتە رادىكالى بولسا، سۇداندىكى جۇمھۇرىيەتچى قېرىنداشلار پىرقىسىنىڭ ئۆلۈم جازاسىغا تارتىلغان رەھبىرى مەھمۇد مۇھەممەد تاھا (1909-1985) دۇر. تاھا ئۆلچەم سۈپىتىدە پەقەت قۇرئاندىكى مەككىي سۈرىلەرنىلا ئېتىراپ قىلغان.   بۇ بىلەن بىرگە، مۇشۇنداق رادىكال قاراشلارنىڭ ئوچۇق – ئاشكارا ئىلگىرى سۈرۈلۈشى ناھايىتى كەم ئۇچرايدۇ.
ئىككىنچىسى، مۆتىۋەر سانالغان مەنبەلەرنى ئاز ياكى كۆپ بولسۇن تۈپتىن يېڭىباشتىن  ئىزاھلاپ چىقىشتۇر.  بۇ بولۇپمۇ مودېرن قاراشلار بىلەن زىددىيەتلىك كۆرۈنگەن كۆپ ئاياللىق تۇرمۇش، ھەد(دىنى بىلدۈرۈش) جازالىرى، جىھاد ۋە كاپىرلارغا قارشى مۇئامىلە ھەققىدىكى قۇرئان ئايەتلىرى  بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئەھۋالدۇر. مەسىلەن، زىنا ھەققىدىكى ھەد جازاسىنىڭ  تەتبىقلىنىشىنى ئىمكانسىز قىلغان تۆت شاھىت شەرتى  ياكى تۆت ئايال بىلەن تۇرمۇش قۇرۇش رۇخسىتىنىڭ ئەرنىڭ ئادالەتلىك مۇئامىلە قىلىشىغا باغلىق قىلىپ قويۇش  ۋە بۇنىڭ ئىمكانسىز ئىكەنلىكى باشقا بىر ئايەتتە ئىپادىلىنىشى دېگەندەك… بەزىلەر بولسا بۇ ئەھۋالنى «قۇرئان قانۇنىي سەۋىيەدە ئاياللارنىڭ سانىنى تۆت بىلەن چەكلىگەن لېكىن بىر ئاياللىق تۇرمۇشنى جەمئىيەت ئۈچۈن ئىدېئال (بولۇشقا تېگىشلىك) بىر ھال سۈپىتىدە تەۋسىيە قىلغان » دېگەندەك شەرھىيلەيدۇ .  بۇ يەردە ئىسلامنىڭ ئەۋرىشىمچانلىقى تەكىتلەنمەكتە. مودېرنىست خاھىش جىھادنى قوغدىنىش مەقسىتىدىكى  جەڭ دەپ ئىزاھلىماقتا،  مۇسۇلمانلارنى مۇسۇلمان بولمىغانلارغا نىسبەتەن كەڭ قۇرساق بولۇشقا چاقىرغان ئايەتلەرگە مەركەزلەشمەكتە.  بەزى ھاللاردا بۇ ۋە باشقا ساھەلەردە مودېرنىست مۇلاھىزە، بەزىدە ئەنئەنىچى يول تۇتسىمۇ، ئەنئەنىۋىي فىقھ تەلىماتىدىن پايدىلىنىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.
يېڭىدىن ئىزاھلاشنىڭ ئەڭ ئاشقۇن ھالى فازلۇر راھمان (1919-1988) ئوتتۇرىغا قويغان «نېئو-مودېرنىزم»دۇر. بۇنىڭدا قۇرئان ۋە سۈننەتتىكى پۈتۈن ئالاھىدە ئەھۋاللار، ئەخلاق پىرىنسىپلىرىغا ئۆزگەرتىلىشكە تىرىشىلغان. بۇ چۈشەنچىدە ئالاھىدە ئەھۋاللارنىڭ قايسى خىل ئەخلاقىي پىرىنسىپلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىنىڭ تەتقىق قىلىنىشى ۋە بۇ پىرىنسىپلارنىڭ ئۆلچەم سۈپىتىدە قوبۇل  قىلىنىشى تەۋسىيە قىلىنماقتا.