نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىدە ئاپتور بېيجىڭنىڭ قىبرىسنى ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا بۆسۈش پەيدا قىلىش چوڭ ئىستراتېگىيەسى ئارقىلىق خىتايغا دوست ياۋروپا دۆلەتلىرى توپىغا قوشۇشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان[7]. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىس مەسىلىسىگە بولغان پوزىتسىيەسى تۈركىيەنىڭ ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسى تەكلىپىنى رەت قىلىدۇ. بۇ بېيجىڭنىڭ بۆلگۈنچىلىك ھەرىكەتلىرىگە بولغان سەزگۈرلۈكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئاپتورنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، ئۆزىنى «شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيىتى» (TRNC) دەپ ئاتىغان قىسمى بىلەن شەرقىي تۈركىستاندىكى «شەرقىي تۈركىستان» مۇستەقىللىق ھەرىكىتى ئارىسىدا پاراللېللىق بار. بۇنىڭ سەۋەبىدىن بېيجىڭنىڭ خەلقئارا ئېتىراپ قىلىنمىغان «شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيىتى» بىلەن ھېچقانداق رەسمىي مۇناسىۋىتى يوقلىقى ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ لەفكوشادىكى ئەلچىخانىسىنىڭ «شىمالىي قىبرىس رايونى»نىڭ ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەت ئەمەسلىكى پوزىتسىيەسىنى قايتا-قايتا تەكىتلىگەنلىكى بايان قىلىنغان. ئاپتور قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدە خوڭكوڭ، شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە تەيۋەن قاتارلىق «سەزگۈر» مەسىلىلەردە بېيجىڭغا قوبۇل قىلىشچان پوزىتسىيە تۇتۇش ئارقىلىق خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پوزىتسىيەسىنى قايتۇرغانلىقىنى كۆرسەتكەن.
ئاپتور دوكلاتتا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنى قايتا-قايتا سۆز بىلەن قوللاپ بايان قىلىشىغا قارىماي، بېيجىڭنىڭ پائال ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئېلىشتىن ساقلانغانلىقىنى، پەقەت ب د ت  نىڭ قولايلىق ياراتقان دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلىرىنى، «ئىككى رايونلۇق، ئىككى مىللەتلىك فېدېراتسىيە» فورمۇلاسىنى ۋە «ئىككى تەرەپنىڭ مەنپەئەتىگە ماس كېلىدىغان» ھەل قىلىش چارىسىنى تەستىقلاش بىلەنلا چەكلىنىپ قالغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. قىبرىس مەسىلىسىنىڭ ئۇزۇن تارىخىغا قارىغاندا، بېيجىڭنىڭ پائال ۋاسىتىچىلىك قىلىشقا ئىنتىلمەسلىكى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس. 2022-يىلى ئاپرېلدا، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا بېسىپ كىرىشىدىن كېيىن، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ يەر شارىۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى (GSI)نى ئېلان قىلغانلىقى ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى باش ئەلچىسىنىڭ يەرلىك تاراتقۇلاردا ماقالە يېزىپ GSI نى ۋە «خىتاي پاراسىتى»نىڭ ئارال ئۈچۈن قانداق ئىجابىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى بايان قىلغانلىقىنى تىلغا ئالغان[9]. ئەمەلىيەتتە، قىبرىس مەسىلىسىنى ھەل قىلىش خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاساسلىق مىللىي مەنپەئەتلىرى جەھەتتىن يۇقىرى ئورۇندا تۇرمايدۇ. شۇڭلاشقا، بېيجىڭ تۈركىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەلقئارا ۋە رايون كۈچلىرىگە ئوچۇق-ئاشكارا قارشى تۇرۇشنى خالىمايدۇ.
ئاپتور دوكلاتتا «بىر خىتاي، بىر قىبرىس پىرىنسىپى» شوئارىنىڭمۇ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۆزلىرىگە قوشۇلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، 2022-يىلى ئاۋغۇستتىن باشلاپ، ئامېرىكا ۋەكىللەر پالاتاسىنىڭ باشلىقى نەنسى پېلوسىنىڭ تەيۋەننى زىيارەت قىلىشىدىن كېيىن، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىستىكى ئەلچىخانىسى قايتا-قايتا «بىر خىتاي بىر قىبرىس پىرىنسىپى»نى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى-قىبرىس جۇمھۇرىيىتى مۇناسىۋىتىنى ئورنىتىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ سىياسىي ئاساسى دەپ تەسۋىرلىگەن. ئاپتور بېيجىڭنىڭ لەفكوشانىڭ «بىر خىتاي پىرىنسىپى»نى، يەنى «پىرىنسىپ» دېگەن سۆزنى قوبۇل قىلىشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ماقالىدە ئېنىق قىلىپ كۆرسىتىلىشىچە، بۇ بايان، گەرچە قىبرىس جۇمھۇرىيىتى بىلەن بىرلىككە كەلگەنلىك ئىپادىسى شەكلىدە يېپىلسىمۇ، ئۇ ئاساسلىقى بېيجىڭنىڭ تۈپ نىشانىغا خىزمەت قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، گىرېتسىيە قىبرىس تاراتقۇلىرىنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدە بېيجىڭنىڭ مەيدانىغا ھېسداشلىق قىلىشقا مايىللىقىنى، نۇرغۇنلىغان ئوبزورچىلارنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ نۇقتىئىينەزەرلىرى ۋە ھەرىكەتلىرىنى قوغدايدىغانلىقىنى، ھەتتا «بىر خىتاي، بىر قىبرىس پىرىنسىپى»نى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ.
ئاپتور يېقىندا تۈركىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ياخشىلىنىشى، مەسىلەن تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىداننىڭ 2024-يىلى ئىيۇندا خىتايغا، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستانغا زىيارەت قىلغانلىقى ۋە خىتاي شىركەتلىرىنىڭ تۈركىيەگە يېڭى مەبلەغ سېلىش پىلانلىرى[11, 12] خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىس مەسىلىسىگە قارىتا تۇتقان مەيدانىدا تېخىمۇ ئېھتىياتچان تىل قوللىنىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بۇ يەردە ئاپتور بۇ ئەھۋالنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىس مەسىلىسى توغرىسىدىكى ئۇزۇندىن بېرى تۇتقان مەيدانىنى تاشلاپ كېتىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدىغانلىقىنى، چۈنكى بۇنداق قىلىشنىڭ ئۇنىڭ تاشقى سىياسىي نىشانىغا ماس كېلىدىغانلىقىنى قەيت قىلغان. ئەمما، ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بېيجىڭ بىلەن ئەنقەرە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ياخشىلانسا، خىتاي دىپلوماتلىرى قىبرىسقا مۇناسىۋەتلىك سۆزلەردە تېخىمۇ ئېھتىياتچان بولۇشى مۇمكىن. ئاپتور يەنە تۈركىيەنىڭ سۈرىيەدىكى ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىن ئوتتۇرا شەرقتىكى كۈچىيىۋاتقان ئورنىنىڭمۇ بېيجىڭنى ئەنقەرەگە ئوچۇق-ئاشكارا قارشى تۇرۇشتىن تېخىمۇ يىراقلاشتۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.