«بىز»تۇيغۇداشلىقى ۋە قۇتۇپلىشىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جەمئىيەت ياكى مىللەت ئەزالىرىنىڭ مۇئەييەن گۇرۇپپىلار ھالىتىدە بىر-بىرىدىن ئاشقۇن ۋە كەسكىن پاسىللار بىلەن ئايرىلىشىنى، شەخسلەرنىڭ قارارلىرى ۋە تاللاشلىرىنىڭ قۇتۇپلارغا يۆنىلىشىنى كۆرسىتىدىغان قۇتۇپلىشىش  ھادىسىسى، ئۇنىۋېرسال قىممىتى بولغان قەدىرىيەتلەرنىڭ، بىلىمنىڭ، پىرىنسىپلارنىڭ ۋە قائىدىلەرنىڭ ئومۇملىشىشى، جەمئىيەت ۋە مىللەتنىڭ  قۇدرەت تېپىشىغا ۋە تەرەققىياتىغا توسالغۇ بولۇش بىلەن بىرگە،   ئىناقلىققا، ھەمكارلىققا، گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئادالەت ۋە بىخەتەرلىككە تەھدىت شەكىللەندۈرىدۇ. بىر جەمئىيەت ياكى مىللەت ئىچىدە قۇتۇپلىشىش باش كۆتۈرسە،  ئەسلدىنلا كۆپلۈك ۋە پارچىلارنىڭ بىرلىكى ھېسابلىنىدىغان يەككە«بىز» قۇرۇلمىسىغا دەز كېتىپ،  نۇرغۇن پارچە ھالەتتىكى «بىز» لەر روشەنلىشىشكە، «بىز» ۋە «ئۆزگىلەر» ئايرىمى گەۋدىلىنىشكە باشلايدۇ، نەتىجىدە جەمئىيەتتە باشقا نۇرغۇن نەرسىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ  ئىجتىمائىي-جەمئىيەت خاراكتېرلىك تۇيغۇداشلىقنىڭ ئورنىغا تېخىمۇ تۆۋەن سەۋىيەدىكى ۋە تار دائىرىدىكى گۇرۇپپا خاراكتېرلىك  «بىز»تۇيغۇداشلىقى دەسسەشكە باشلايدۇ. «بىز»تۇيغۇداشلىقى ئۆزىدىن ھالقىيالماي نوقۇل «ئۆزى ۋە بىز»بىلەنلا چەكلىنىپ قالسا، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھەددىدىن زىيادە كۈچلۈك بولغان «بىز»تۇيغۇداشلىقى گۇرۇپپا مەنسۇبلىرىنىڭ باشقا گۇرۇپپا مەنسۇبلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى  ۋە ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشنىڭ ئورنىغا، قۇتۇپلىشىشنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىدۇ.  چۈنكى پىكىرداش، تورداش، سەپداش،يولداش، ئېقىمداش، دەرنەكداش ۋە تەشكىلاتداش قاتارلىق «داش»لار تەكىتىلىنىۋەرسە، «ئۆزگىلەر»گە تۇيغۇداشلىق قىلىش تەسكە توختايدۇ. ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭلا مەۋجۇتلۇقى ۋە مەنپەئەتىنى ئەلا  بىلىدىغان«بىز»گۇرۇپپىسى،  ئۆزلىرىدىن  پەرقلىق «ياتلار،ئۆزگىلەر ياكى باشقىلار» ۋە ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭكىگە پەقەتلا ئوخشىمايدىغان «پىكىرلىرى، يوللىرى، نىشانلىرى» ۋە «ھېس-تۇيغۇلىرى» بىلەن مۇناسىۋەتلىرىنى تەلتۆكۈس ئۈزۈشنىڭ كويىدا يۈرۈيدۇ.
ھېسداشلىق، ئىچ ئاغرىتىش، مېھىر-شەپقەت، كەڭ قورساقلىق، پىداكارلىق، غەمگۈزارلىق قاتارلىق ئىنسانىي ھېس-تۇيغۇلار، پەقەت «بىزدىن بولغۇچىلار»غا ئاقىدىغان، «ئۆزگىلەر»دىن قىسىلىدىغان ئەھۋال كۆرۈلۈپ قالىدۇ. «بىز»دىن بولغۇچىلارنىڭ ھاياتىغا، غەم-قايغۇلىرىغا، خۇشاللىقلىرىغىلا ئەھمىيەت بېرىلىپ، «ئۆزگىلەر»نەزەردىن ساقىت قىلىنىدۇ. «بىز»دىن بولغۇچىلار زۇلۇمغا ياكى ھەقسىزلىككە دۇچ كەلگەندە كۆڭۈل يېرىم بولىدۇ، نارازىلىق بىلدۈرۈلىدۇ، پەريات قىلىنىدۇ، «ئۆزگىلەر»نىڭ بېشىغا ئوخشاش ئىش كەلسە ھېچ ئىش بولمىغاندەك  پەرۋا قىلىنمايدۇ. «بىز»دىن بولغۇچىلارنىڭلا ھەرقانداق گېپى خۇش ياقىدۇ، «ئۆزگىلەر»نىڭ  توغرا،يوللۇق ۋە لوگىكىلىق گەپلىرىمۇ خاتا بىلىنىدۇ. «بىز»دىن بولغۇچىلارنىڭ ھەممە ئىشى مۇئەييەنلەشتۈرۈلىدۇ، «ئۆزگىلەر»نىڭ بولسا ئىنكار قىلىنىدۇ. «ئۆزگىلەر» «بىز»دىن بولغۇچىلارغا زىيان سېلىپ تەھدىت شەكىللەندۈرگەندە نەپرەت، دۈشمەنلىك ئۇلغىيىدۇ. «بىز»دىن بولغۇچىلارنىڭ خاتا ئىشلىرى ھېكمەت دەپ قارالسا، «ئۆزگىلەر»نىڭ خاتالىقلىرى خائىنلىق ھېسابلىنىدۇ.
ئىنسانلار بىر-بىرىدىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغان، مۇرەسسە قىلىش ئېھتىمالى يوق دېيەرلىك پىكىر ۋە نىشانلارغا ئىگە بولغانلىقلىرى ئۈچۈن ئەمەس، گۇرۇپپىغا تەۋەلىك تۇيغۇسى ھەددىدىن زىيادە تەكىتلىنىپ كەتسە،نوقۇل ئۆزىلا تەۋە بولغان گۇرۇپپىغا ياكى ئېقىمغا بولغان تۇيغۇداشلىقى كۈچىيىپ كەتسە، ئۆزلىرىنىڭلا تۇتقان يولى «توغرا ۋە ھەقىقەت»، ئۆزگىلەرنىڭ يولىنىڭ پۈتۈنلەي خاتا، ھەتتا خىيانەت ئىكەنلىكى كۈچەپ تەشۋىق قىلىنسا،ئۆز گۇرۇپپىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى نىشانى ۋە غايىسىغا ئاساسەن ئەمەس، ئۆزگىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا باغلاپ چۈشىنىۋالسا،  «ئۆزگىلەر»گە بولغان نەپرەت ۋە دۈشمەنلىك بارغانچە ئۇلغىيىدۇ. ھەتتا «ئۆزگىلەر»گە تۇيغۇداشلىق قىلغۇچىلارغىمۇ «ئەخمەق، ئازغۇن،خائىن» دېگەندەك تامغىلار بېسىلىدۇ.  مەلۇم بىر كەسىپ ياكى مەلۇم بىر ئىجتىمائىي ئورۇننى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان«چى»قوشۇمچىسىغا ئىدېئولوگىيەلىك مەنە بېرىلىش ئارقىلىق«ئۆزگىلەر» تامغىلىنىدۇ.
قىسقىسى، «بىز»تۇيغۇداشلىقى كۈچىيىپ كەتسە، بارلىق «بىز»لەردىن تەشكىل تاپقان، ئەمەلىيەتتە«بىز»گە خاسلىق ئاتا قىلىپ ئۇنىڭ  مەۋجۇتلۇقى ۋە قۇدرەت تېپىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدىغان، «بىز»لەرنىڭ كۈچىنى بىرلەشتۈرۈپ تۈرلۈك ھەمكارلىققا ماددىي ۋە مەنىۋى ئاساس يارىتىپ بېرىدىغان، ئورتاق دۈشمەننىڭ نوقۇل «بىز»گىلا تاقابىل تۇرۇشىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرمەيدىغان «بىز»لەردىن ھالقىپ بىر پۈتۈن گەۋدە ۋە قۇرۇلما تۈسىنى ئالغان جەمئىيەت ياكى مىللەت تۇيغۇداشلىقىغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ.
https://www.yenisafak.com/yenisafakpazar/empatinin-seviyeleri-272206
https://kemalsayar.com/insana-dair/sosyal-empati-baskalarini-anlama-sanati
https://www.karar.com/yazarlar/salih-cenap-baydar/empati-ve-kutuplasma-1588569
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/43432