2026-يىلىدىكى ياۋرو-ئاسىيا: گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك، كۈچ تۈگۈنلىرى ۋە يېڭى تەڭپۇڭلۇقلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر ھالقىلىق قاراش، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ رۇسىيەنىڭ «ئارقا ھويلىسى» بولۇشتىن قۇتۇلۇپ، يەرشارى دىپلوماتىيەسىنىڭ يېڭى مەركىزىگە ئايلىنىشىدۇر. قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستاندىن ئىبارەت بەش دۆلەت، ئەمدىلىكتە چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى پاسسىپ «ئارىلىق» رايونى ئەمەس، بەلكى «كۆۋرۈك» رولىنى ئويناۋاتقان ئاكتىپ ئاكتىيورلاردۇر. بۇ دۆلەتلەر 2026-يىلىغا كەلگەندە ئۆزلىرىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق قىممىتىنى تولۇق تونۇپ يەتكەن بولۇپ، ھېچكىمگە بېقىنماسلىق پىرىنسىپىنى چىڭ تۇتۇۋاتىدۇ.
بۇ دۆلەتلەر «كۆپ يۆنىلىشلىك» (multi-vectorism) دىپلوماتىيە سىياسىتىنى ماھىرلىق بىلەن قوللىنىۋاتقان بولۇپ، بۇ خىل دىپلوماتىك ئۇسۇلدا ئۇلار بىرلا ۋاقىتتا ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى ئۈچۈن خىتاي بىلەن، دېموكراتىك قانۇنىيلىق ۋە ئىلغار تېخنىكا ئۈچۈن ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن، شۇنداقلا بىخەتەرلىك ۋە مەبلەغ سېلىش ئۈچۈن ئامېرىكا بىلەن تەڭپۇڭ مۇناسىۋەت ئورنىتىۋاتىدۇ. بۇ خىل ئىستراتېگىيە ئارقىلىق، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىر تەرەپكە ئېغىپ كېتىش خەتىرىدىن ساقلىنىش بىلەن بىرگە، بارلىق تەرەپلەردىن ئەڭ چوڭ مەنپەئەتنى قولغا كەلتۈرۈشكە تىرىشماقتا.
بۇ جەرياندا بولۇپمۇ قازاقىستاننىڭ رولى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئۇران ئىشلەپچىقارغۇچى ۋە مۇھىم خام نېفىت تەمىنلىگۈچى بولغان قازاقىستان، ئۆزىنىڭ مول تەبىئىي بايلىقلىرىدىن پايدىلىنىپ، ھېچقانداق بىر چوڭ كۈچنىڭ ئۆز ئىچكى ئىشلىرىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋېلىشىغا يول قويماسلىقتا چىڭ تۇرۇۋاتىدۇ. ئاستانە ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ بۇ ئەۋزەللىكىنى رايون خاراكتېرلىك گۈللىنىشنىڭ ھالقىلىق تۈگۈنىگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئۈنۈملۈك ئىشلەتمەكتە.
2026-يىلى بېرلىن ۋە تاشكەنتتە ئۆتكۈزۈلگەن «Z5+1» يىغىنلىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا رەھبەرلىرىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن ياردەم تىلىگۈچى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئېنېرگىيە ۋە قېزىلما بايلىق بىخەتەرلىكىنىڭ ھەل قىلغۇچ تەمىنلىگۈچىلىرى سۈپىتىدە تەڭ باراۋەر سۆھبەتلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. بۇ يىغىنلاردا شەكىللەنگەن «ئىستراتېگىيەلىك رايون ھەمكارلىقى» يېڭى دەۋردىكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئۈلگىسى بولۇپ قالدى.
ئۇل ئەسلىھە قانۇن ئۇرۇشى ۋە رۇسىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى
ماقالىدە يەنە «ئۇل ئەسلىھە قانۇن ئۇرۇشى» (Infrastructure Lawfare) دەپ ئاتالغان يېڭى بىر ئۇقۇم مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ ئۇقۇم، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ئارقىلىق ئۆز تەسىرىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن قوللىنىۋاتقان ئوخشىمىغان قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي مودېللىرىنى كۆرسىتىدۇ. غەرب ئەللىرى ئوتتۇرا ئاسىياغا سىجىل تەرەققىيات ۋە ئېكولوگىيەلىك ئۆلچەملەرگە ئۇيغۇن تەكلىپلەرنى سۇنسا، خىتاي ئۆزىنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق تېز سۈرئەتلىك، ئەمما قەرزگە تايانغان قۇرۇلۇشلارنى تەكلىپ قىلماقتا.
تۈركمەنىستاندىن خىتايغا تۇتىشىدىغان تەبىئىي گاز تۇرۇبىسى «D لىنىيەسى» ئەتراپىدىكى رىقابەت بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ نىشانى ئېنىق: ئۇلار «قەرز تۇزىقى» غا چۈشۈپ قېلىشتىن ساقلىنىش بىلەن بىرگە، يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۆزەك (chip) دەۋرىدىكى ھالقىلىق كۆۋرۈك بولۇش ئورنىنى ساقلاپ قېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. يەنى، ئۇلار پەقەت خام ئەشيا بازىسى بولۇپ قېلىشنى خالىمايدۇ، بەلكى يۇقىرى تېخنىكىلىق تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلىنىشنى ئارزۇ قىلىدۇ.
رۇسىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە قارىتا، ئاپتور بۇ مۇناسىۋەتنىڭ «چەكسىز دوستلۇق» تىن «پايدىغا تايانغان بىر گەۋدىلىشىش» باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى ئانالىز قىلىدۇ. 2026-يىلىغا كەلگەندە، غەربنىڭ پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىن ئايرىلىپ يېتىم قالغان رۇسىيە، خىتاي باشچىلىقىدىكى ياۋرو-ئاسىيا تەرتىپىنىڭ ئېنىق بىر «كىچىك شېرىكى» گە ئايلىنىپ قالغان. رۇسىيەنىڭ خەلقئارادىكى يالغۇزلىشىشى ئۇنى بېيجىڭغا تېخىمۇ بەك تايىنىشقا مەجبۇر قىلغان.
رۇسىيەنىڭ ساھىبخانلىقىدا موسكۋادا قوبۇل قىلىنغان شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) سودا ھەرىكەت پىلانى، ئەمەلىيەتتە رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ «خىتايلىشىشى» غا ھامىلىداردۇر. چېگرا سودىسىدا خەلق پۇلىنىڭ قوللىنىلىشىدىن تارتىپ، رۇسىيە شەھەرلىرىدە خىتاي ئاپتوموبىللىرى ۋە تېخنىكا ماركىلىرىنىڭ ئومۇملىشىشىغىچە بولغان ئەھۋاللار، ئىككى گىگانت دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن سىڭىشىپ كەتكەنلىكىنى ۋە بۇ سىڭىشىشنىڭ بىر تەرەپلىمە بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاي ئۈچۈن رۇسىيە، ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ مالاككا بوغۇزىدىكى مۇھاسىرىسىگە ئۇچرىمايدىغان، بىخەتەر قۇرۇقلۇق نېفىت ۋە خام ئەشيا مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. رۇسىيە ئۈچۈن بولسا خىتاي، تېخنىكىلىق جەھەتتە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر. شۇڭا، بۇ مۇناسىۋەت گەرچە سىممېترىك بولمىسىمۇ، ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىستراتېگىيەلىك ئېھتىياجدىن كەلگەن. بىراق، بۇ ئوقتا سۈركىلىش يوق ئەمەس. بېيجىڭنىڭ ئەنئەنىۋى رۇسىيەنىڭ تەسىر دائىرىسى ھېسابلىنىدىغان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەۋجۇتلۇقىنىڭ كۈچىيىشى، جىمجىت ئەمما داۋاملىق ساقلىنىۋاتقان جىددىيلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئېنېرگىيە ماگناتى «گازپروم» تەكلىپ قىلغان «گاز ئىتتىپاقى» بىلەن خىتاي باشچىلىقىدىكى تۇرۇبا تورلىرى ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت، بۇ رايوندىكى دۆلەتلەرنى تالىشىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بىر مەيدان ئارغامچا تارتىشىش ئويۇنى بولۇپ، يەرلىك دۆلەتلەر بۇ ئويۇننىڭ ئاخىرقى مۇكاپاتى ھېسابلىنىدۇ.
يېشىل ئېنېرگىيە، كاۋكاز رايونى ۋە تۈركىيەنىڭ رولى