خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى سىياسىتى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇداپىئەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى سىياسىتى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇداپىئەسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە، MERICS  مۇنبىرى تەرىپىدىن «ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى ئېكسپورت قىلىشنى كونترول قىلىشقا قانداق تاقابىل تۇرىدۇ؟» دېگەن ماۋزۇدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى (NTE) ئۈستىدىكى ئېكسپورت كونتروللۇقى ئالدىدا دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلارنى چۆرىدىگەن ھالدا يېزىلغان مۇھىم بىر ئانالىز ئۈستىدە توختىلىدۇ. MERICS بىريۇسسېل ئىشخانىسىنىڭ باشلىقى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ئانالىزچى گرېگورز ستېكنىڭ ماسلاشتۇرۇشى بىلەن، ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاي سودا ئۇيۇشمىسىنىڭ باشلىقى يېنس ئەسكېلۇند، بىرۇگېل يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى ئالىسىيا گارسىيا ھېرېرو، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىخەتەرلىك تەتقىقات ئىنستىتۇتى (EUISS) ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋە تېخنىكا تەتقىقات ئانالىزچىسى جورىس تېر، RAND ياۋروپا خىتاي تەشەببۇسى (RECI) دىرېكتورى ۋە راند ياۋروپا تەتقىقات باشلىقى فىرانچېسكا گىرېتتى، شەرق تەتقىقات مەركىزى (OSW) دىرېكتور مۇئاۋىنى ۋە خىتاي بۆلۈمىنىڭ باشلىقى جاكۇب جاكوبوۋىسكىي، شۇنداقلا MERICS پەن، تېخنىكا ۋە يېڭىلىق يارىتىش پىروگراممىسىنىڭ باش ئانالىزچىسى رېبېككا ئارسېساتى قاتارلىق ئالدىنقى قاتاردىكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قاراشلىرىنى بىر يەرگە توپلاپ ئانالىز يۈرگۈزىدۇ. 2025-يىلى ئۆكتەبىردە خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىغا رۇخسەت بېرىش جەريانلىرىنى چىڭىتىشى ۋە بۇ سىياسەتنى سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش تېخنىكىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيتىشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان بۇ تەتقىقات، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سانائىتى، بولۇپمۇ مۇداپىئە ساھەسىگە كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن سەلبىي تەسىرلىرى ۋە بۇنىڭغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى كېرەك بولغان ئىستراتېگىيەلىك جاۋابلارنى باھالىماقتا. بۇ ئانالىز، يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى نازۇك نۇقتىلارنى ۋە گېئوپولىتىك كۈچ كۈرىشىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يۇقىرى  قىممەتكە ئىگە بولۇپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى قوغداش يولىدا ئاتىدىغان قەدەملەرنى سىستېمىلىق بىر رامكا ئىچىدە سۇنۇشقا ئۇرۇنىدۇ.
خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى كونترول قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ دائىرىسى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن ئەھمىيىتى
خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى (NTE) ئۈستىدىكى ئېكسپورت كونتروللۇقىنى چىڭىتىشى ۋە بۇ سىياسەتنى سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش تېخنىكىلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيتىشى، يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىدە، بولۇپمۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سانائىتى ئۈچۈن ئېغىر بىر نازۇك نۇقتا پەيدا قىلماقتا. بېيجىڭنىڭ بۇ ھەرىكىتى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇ ئېلېمېنتلارغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىش تىرىشچانلىقلىرىنى بىۋاسىتە نىشان قىلىشتىن باشقا، توسقۇنلۇق قىلىش نىيىتىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. خىتاي، دۇنيا بويىچە سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش ئىقتىدارىنىڭ يۈز پىرسەنت 90 نى ئىگىلەپ تۇرۇۋاتقانلىقى ئۈچۈن، بۇ يەككە ھۆكۈمران ئورنىنى گېئوپولىتىك بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە. بۇ ئەھۋال، ئېلېكتىر ماشىنىلار، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش ۋە ياۋروپانىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان ھەربىي سانائىتىگە ئوخشاش بىر يۈرۈش ھالقىلىق ساھەلەرگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسەتمەكتە.
جاكۇب جاكوبوۋىسكىي، خىتاينىڭ بۇ كەڭ كۆلەملىك ئېكسپورت كونتروللۇقىنىڭ ئارقىسىدا ئىككى ئاساسىي ئىستراتېگىيەلىك نىيەت بارلىقىنى بىلدۈرمەكتە. بىرىنچىسى، ئوچۇق-ئاشكارا «مەجبۇرلاش» مەقسىتى. بېيجىڭ بىيورۇكراتسىيەسى، ئېكسپورت رۇخسەتنامىسىنى تەستىقلاش سۈرئىتى ۋە دائىرىسىنى تەڭشەش ئارقىلىق ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ پۇقرالار قىممەت زەنجىرىنى كونترول ئاستىدا تۇتۇپ، بۇنىڭ بەدىلىگە سىياسىي يۇمشاق قوللۇق تەلەپ قىلالايدۇ. ئىككىنچى ۋە تېخىمۇ چوڭقۇر سەۋەب، خىتاينىڭ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بىر ئىتتىپاق سىستېمىسى دەپ قارايدىغان غەرب دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ياۋروپادىكى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ـ ناتو ئەزالىرىنىڭ قايتا قوراللىنىشىنى ئاستىلىتىش ئارزۇسىدۇر. خىتاي، رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن كېيىن غەربنىڭ دىققىتىنى ئۆزىگە قارىتىشىدىن ئەندىشە قىلماقتا، شۇڭا ياۋروپاغا ھالقىلىق قوش ئىشلىتىلىدىغان خام ئەشيا تەمىنلەشنى چەكلەش بىلەن بىرگە، رۇسىيەگە تەڭ كېلىدىغان تەمىنلەشنى ئاشۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى قوللانماقتا. بۇ ئەھۋال، غەربنىڭ كوللېكتىپ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك بىر گېئوپولىتىك ھەرىكەتنىڭ بىر قىسمى دەپ قارىلىشى كېرەك.
رېبېككا ئارسېساتىنىڭ تەكىتلىگىنىدەك، ياۋروپالىقلار ئۆزلىرىنى ئامېرىكا-خىتاي تېخنىكا ۋە سودا ئۇرۇشىنىڭ پەقەت زىيانكەشلىرى دەپ قارىسا خاتالاشقان بولىدۇ. خىتاي، 17 سىيرەك توپا ئېلېمېنتىنىڭ 12 سىنىڭ يەرشارىۋى تەمىنلەش ۋە سودىسىنىڭ، مەڭگۈلۈك ماگنىتلار شۇنداقلا مۇناسىۋەتلىك قىممەت زەنجىرلىرى بويىچە كېرەكلىك بولغان ھالقىلىق ئۈسكۈنە، تېخنىكا ۋە ئىنسانىي بىلىم-تەجرىبىلەرنىڭ ئاچقۇچلىرىنى قولىدا تۇتماقتا. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتاي مەنبەلىك سىيرەك توپا ئېلېمېنتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ياكى كونترول ئاستىدىكى خىتاي تېخنىكىسى ئىشلىتىلىپ ئىشلەپچىقىرىلغان ھەر قانداق مەھسۇلات ئۈستىدە، دۇنيانىڭ قايسى يېرىدە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، سوت ھوقۇقىنى تەلەپ قىلماقتا. بۇ، مۇداپىئە سانائىتىدىن يېرىم ئۆتكۈزگۈچكىچە بولغان ياۋروپا سانائىتى ئۈستىدە كونكرېت تەسىرلەرنى پەيدا قىلغان مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر جىددىيچىلىكنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.