يېڭى ياۋروئاسىيا تەرتىپى ۋە ئامېرىكا پارادوكسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ دوستلىرىنىڭ، بىر-بىرىنىڭ قورال-ياراغ ئامبارلىرىدىكى بوشلۇقلارنى تولدۇرۇش ئۈچۈن مۇداپىئە سانائىتى ئىشلەپچىقىرىشىنى ماسلاشتۇرۇشى ھاياتىي مۇھىملىققا ئىگە. نىشان، كەلگۈسى بەش يىل ئىچىدە ئۇزۇن مۇساپىلىك ھۇجۇم قوراللىرى، ئوق-دورا ۋە ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرىنىڭ ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىشىنى ئىككى ھەسسە ئاشۇرۇشى كېرەك. ئەگەر ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بايلىقلىرىنى بىرلەشتۈرمىسە، كەلگۈسىدىكى بىر توقۇنۇشتا ھالقىلىق قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىشى مۇمكىن. ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزى (CSIS) تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇش ئويۇنلىرى، ئامېرىكانىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدە خىتاي بىلەن بولغان بىر ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى سەككىز كۈنى ئىچىدە ئوق-دورا زاپىسىنىڭ تۈگەپ كېتىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرىنىڭ، پەقەت بېيجىڭنىڭ ھەربىي-سانائەت ئىقتىدارىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈنلا بايلىقلىرىنى ئورتاقلىشىشى لازىم بولىدۇ. ئەگەر رۇسىيەمۇ خىتايغا ئوق-دورا ئەۋەتسە، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ كوللېكتىپ بايلىقلىرىنى ئىشلىتىش ئېھتىياجى تېخىمۇ ئېشىپ كېتىدۇ.
بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ۋاشىنگتون ياۋروپا ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان سەھنىلىرىدە ئوق-دورا زاۋۇتلىرى قۇرۇش ئارقىلىق ئامېرىكا رەقىبلىرىنىڭ تەمىنلەش لىنىيەلىرىنى كېسىۋېتىش ئېھتىماللىقىنى ئازايتىشى كېرەك. ئىتتىپاقداش دۆلەتلەردە ئامېرىكا سۇپىلىرى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ئاسراش، رېمونت قىلىش ۋە چوڭ رېمونت قىلىش ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇشى، بۇمۇ بىر كىرىزىس جەريانىدا ئامېرىكا قىسىملىرىنىڭ تەييارلىق ۋە ھوشيارلىق ھالىتىنى ئاشۇرىدۇ. ۋاشىنگتون ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرىنىڭ يەنە سەھنىلەر ئارىسىدا ئىقتىدارلارنى تېزلىكتە يۆتكەش مەشىقى قىلىشى لازىم. مەسىلەن، ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، كانادا، فىرانسىيە، ياپونىيە، يېڭى زېلاندىيە، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكانىڭ ئەسكەر ۋە قورال-ياراغلارنى ئۇزۇن مۇساپىلەرگە توشۇش مەشىقى قىلىدىغان ئىككى يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدىغان «ھەرىكەتچانلىق قوغدىغۇچىسى» ناملىق ھەربىي مانېۋىرىغا تېخىمۇ كۆپ ياۋروپالىق ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىتتىپاقداشلىرىنى كىرگۈزۈشى كېرەك.
5. «گۇرۇپپا سۆھبىتىنىڭ سىرتىدا قېلىش»: ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئايرىلىپ قېلىش خەۋپى
ماقالىدىكى ئەڭ جانلىق ئاگاھلاندۇرۇشلارنىڭ بىرى، ئامېرىكانىڭ ئۆز ئىتتىپاقداشلىرى شەكىللەندۈرگەن يېڭى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنىڭ سىرتىدا قېلىش خەۋپىدۇر. ئاپتورلار، ئاسىيالىق ۋە ياۋروپالىق شېرىكلەرنىڭ، ئامېرىكاغا قارشى بىر «قوغدىنىش» (hedging) مېخانىزمى سۈپىتىدە ئۇزۇندىن بۇيان بىر-بىرىگە يۈزلەنگەنلىكىنى ئەسلىتىدۇ. ۋاشىنگتون «ئىشەنچسىز ياكى ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان» بولغاندا، ئاسىيا ۋە ياۋروپا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر كۈچىيىش يۈزلىنىشىگە كىرىدۇ. مەسىلەن، تۇنجى ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئەركىن سودىدىن چېكىنىشى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى ياپونىيە ۋە ۋىيېتنام بىلەن كەڭ دائىرىلىك سودا كېلىشىملىرىنى ئىمزالاشقا ئىتتىرگەن. ئىككىنچى ترامپ ھۆكۈمىتىدە بولسا، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ھىندىستان ۋە ھىندونېزىيە بىلەن يېڭى سودا كېلىشىملىرى ئىمزالاشقا يېقىنلاشقانلىقى بىلدۈرۈلمەكتە. ياۋروپا ئىتتىپاقى رەئىسى ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېننىڭ ھىندونېزىيە پىرېزىدېنتى پرابوۋو سۇبىيانتونىڭ يېنىدا تۇرۇپ: «ئىقتىسادىي ئېنىقسىزلىق گېئوپولىتىك داۋالغۇش بىلەن بىرلەشكەندە، بىزگە ئوخشاش شېرىكلەر تېخىمۇ يېقىنلىشىشى كېرەك» دېگەن سۆزلىرى بۇ يۈزلىنىشنى خۇلاسىلەيدۇ.
خىتاي-رۇسىيە ھەمكارلىقى ۋە ئامېرىكانىڭ تۇراقسىز تاشقى سىياسىتى سەۋەبىدىن، ئاتلانتىك ۋە تىنچ ئوكياندىكى دۆلەتلەر بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە بىر سەپكە كېلىۋاتىدۇ. 2023-يىلى ياپونىيە ۋە ئەنگلىيەنىڭ بىرلەشمە ھەربىي مەشىق ۋە نۆۋەتلىشىپ ئورۇنلاشتۇرۇشقا يول ئاچىدىغان بىر كېلىشىم ئىمزالىشى، فىرانسىيە ۋە فىلىپپىننىڭ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بىر كېلىشىمنى مۇزاكىرە قىلىۋاتقانلىقى، ئاۋسترالىيەنىڭ ئەزالىرىنىڭ ھەربىي كېمە ۋە ئايروپىلانلارنى توشۇش ئۈچۈن ئورتاق ئىشلىتىشىگە شارائىت يارىتىپ بېرىدىغان بىر ئەشيا ئوبوروتى تەشكىلاتى بولغان ياۋروپا ھەرىكەتنى ماسلاشتۇرۇش مەركىزى (Movement Coordination Centre Europe) نىڭ ناتو سىرتىدىكى تۇنجى ئەزاسى بولۇشى بۇ يېقىنلىشىشنىڭ كونكرېت مىساللىرىدۇر. 2024-يىلى نويابىردا بولسا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ھەم ياپونىيە ھەم كورېيە بىلەن يېڭى بىخەتەرلىك ۋە مۇداپىئە ھەمكارلىقلىرىنى ئىمزالاپ، بىريۇسسېلنىڭ ئاسىيالىق شېرىكلەر بىلەن تۇنجى قېتىم بۇ دەرىجىدە بىر ھەمكارلىققا كىرگەنلىكىنى كۆرسەتتى.
ۋاشىنگتوننىڭ بۇ ھەمكارلىققا قارشى تۇرۇشنىڭ ياكى ئۇنى كىچىكلىتىشنىڭ ئورنىغا، ئۇنى «شەكىللەندۈرۈشى» كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئاپتورلار، ئەكسىچە يۈز بېرىدىغان خەتەرلەرگە دىققەتنى ئاغدۇرىدۇ. ياۋروپالىق رەھبەرلەر، ئاسىيانىڭ «كەڭ دائىرىلىك ۋە ئىلغار تىنچ ئوكيان ھەمكارلىق كېلىشىمى» (CPTPP) غا ئاخىرقى ھېسابتا قاتنىشىش نىيىتىنى ھازىردىن باشلاپ ئېنىق بىلدۈرمەكتە. بۇ، ۋاشىنگتوننى دۇنيا ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ تەخمىنەن 30 پىرسەنتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بىر سودا گۇرۇھىنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇشى مۇمكىن بولغان بىر ھەرىكەتتۇر. ئامېرىكا، سانلىق مەلۇمات مەخپىيەتلىكى قائىدىلىرى ياكى سۈنئىي ئەقىل نىزاملىرى قاتارلىق ساھەلەردە شېرىكلىرى ۋە ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ئۆلچەملەرنى ماسلاشتۇرۇش ياكى جەلپ قىلارلىق تاللاشلارنى سۇنۇش ئارقىلىق خەلقئارا سودىنىڭ يۆنىلىشىنى ھېلىھەم بەلگىلىيەلەيدۇ.