يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقلار: 2025-يىللىق ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ خىتاينىڭ ھەربىي كۈچى توغرىسىدىكى دوكلاتىغا نەزەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەيۋەننى قامال قىلىش (Blockade) ئىقتىدارى جەھەتتە، خىتاينىڭ سۇ ئاستى پاراخوتلىرى، دېڭىز مىناسى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا قىسىملىرىنىڭ ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىشى، تەيۋەننىڭ تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان ئېنېرگىيە ۋە ئاشلىق ئالاقىسىنى ئۈزۈپ تاشلاش ئىمكانىيىتىنى ياراتقان. دوكلاتتا، خىتاينىڭ بۇ خىل كېڭەيتىلگەن قامال قىلىش تاكتىكىسىنىڭ، بىۋاسىتە قۇرۇقلۇققا چىقىپ ھۇجۇم قىلىشتىن بۇرۇنلا، تەيۋەننىڭ ئىقتىسادىنى ۋە ئىرادىسىنى ۋەيران قىلىش ئۈچۈن قوللىنىلىشى مۇمكىن بولغان «تۆۋەن تەننەرخلىق» تاكتىكا ئىكەنلىكى ئانالىز قىلىنغان.
دوكلاتتا يەنە خىتاينىڭ «كۈلرەڭ رايون» (Gray Zone) تاكتىكىلىرىنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلەشكەنلىكى ۋە نورماللاشقانلىقى قەيت قىلىنغان. خىتاي ھەربىي ئايروپىلانلىرىنىڭ تەيۋەن ھاۋا مۇداپىئە پەرقلەندۈرۈش رايونى (ADIZ)غا كىرىشى ۋە «ئوتتۇرا سىزىق»نى بۇزۇپ ئۆتۈشى، تەيۋەن ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئىنكاس قايتۇرۇش ئىقتىدارىنى خورىتىش ۋە خەلقنىڭ پىسخىكىسىغا بېسىم قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي دېڭىز ساقچى پاراخوتلىرىنىڭ تەيۋەن ئەتراپىدىكى ھەرىكەتلىرى، تەيۋەننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئەمەلىيەتتە يوققا چىقىرىش ۋە خىتاينىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشى دەپ قارالماقتا.
دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا چىقىپ ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىغا نىسبەتەن، دوكلاتتا خىتاينىڭ مەخسۇس ھەربىي تىرانسپورت پاراخوتلىرىدىن باشقا، خەلقنىڭ پۇقراۋى پاراخوتلىرىنى (Ro-Ro پاراخوتلىرى) ھەربىي سەپەرۋەرلىككە كەلتۈرۈش ئارقىلىق ئەشيا ۋە ئەسكەر توشۇش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرغانلىقى بايان قىلىنغان. بۇ «ھەربىي ۋە پۇقراۋى بىر گەۋدىلىشىش» ئىستراتېگىيەسى، خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا چىقىش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشتىكى ئەڭ چوڭ توسالغۇسى بولغان «توشۇش ئىقتىدارى» مەسىلىسىنى ھەل قىلىشقا ياردەم بەرمەكتە.
خۇلاسىلىگەندە، تەيۋەن بوغۇزى ۋەزىيىتى ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن ۋاقىت بىلەن مۇسابىقىلىشىدىغان جىددىي بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلانغان. خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، رايوندىكى تەڭپۇڭلۇق بۇزۇلۇش گىردابىغا بېرىپ قالدى، بۇ ئەھۋال ئامېرىكا سىياسەتچىلىرىگە « ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك»بولغان  سىياسىتىنى قايتىدىن ئويلىنىشقا ۋە يېڭىچە چەكلەش تەدبىرلىرىنى تۈزۈشى كېرەكلىكىنى ئىشارەت قىلماقتا.
تۆتىنچى بۆلۈم: يېڭى ساھەلەر — ئالەم بوشلۇقى، تور ۋە «ئەقلىي» ئۇرۇش
2025-يىللىق دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، خىتاينىڭ «ئەقلىي ئۇرۇش» (Intelligentized Warfare) ئۇقۇمىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش يولىدىكى ئىلگىرىلەشلىرىدۇر. خىتاي ھەربىي تەرەققىياتى ئەنئەنىۋى مېخانىكىلىق ۋە ئۇچۇرلىشىش باسقۇچىدىن ھالقىپ، سۈنئىي ئەقىل (AI)، چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە كىۋانت ھېسابلاش تېخنىكىسىنى ھەربىي ساھەگە كەڭ كۆلەمدە تەتبىقلاش باسقۇچىغا قەدەم قويدى. پېنتاگون دوكلاتىدا، خىتاينىڭ بۇ تېخنىكىلارنى قوماندانلىق قىلىش، كونترول قىلىش ۋە قارار چىقىرىش جەريانلىرىنى تېزلىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقانلىقى ئاگاھلاندۇرۇلغان.
ئالەم بوشلۇقى ساھەسىدە، خىتاينىڭ ئالەم بوشلۇقى ئىستانسىسى ۋە سۈنئىي ھەمراھ تورىنىڭ (Beidou سىستېمىسى قاتارلىق) مۇكەممەللىشىشى، ئۇنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كۆزىتىش، ئالاقە ۋە باشقۇرۇلىدىغان قوراللارنى توغرىلاش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇردى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ئالەم بوشلۇقىغا قارشى قوراللارنى (ASAT)، جۈملىدىن سۈنئىي ھەمراھنى ئېتىپ چۈشۈرۈش باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى، لازېر قوراللىرى ۋە ئېلېكتىرونلۇق قالايمىقانلاشتۇرۇش سىستېمىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى، ئامېرىكىنىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى مۈلۈكلىرىگە تەھدىت سالماقتا.
تور بىخەتەرلىكى (Cyber security) ساھەسىدە، خىتاينىڭ ھۆكۈمەت مالىيەسى ۋە سىياسىتى قوللىشىدىكى خاككېرلىق گۇرۇپپىلىرىنىڭ پائالىيەتلىرى داۋاملىق تۈردە ئامېرىكىنىڭ مۇداپىئە سانائىتى، ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە ھۆكۈمەت تورلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، سەزگۈر تېخنىكا ۋە ئۇچۇرلارنى ئوغرىلاش بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنغان. بۇ خىل «ئۇچۇر ئوغرىلىقى» خىتاينىڭ ھەربىي تېخنىكا تەرەققىياتىنى تېزلىتىشتە مۇھىم رول ئوينىغان بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا.
ئاخىرىدا، پېنتاگون دوكلاتىدا خىتاينىڭ بىيولوگىيەلىك تېخنىكا ۋە كەلگۈسى ئۇرۇش تېخنىكىلىرىغا مەبلەغ سېلىشىنىڭ ئەخلاقىي ۋە بىخەتەرلىك خىرىسلىرى تىلغا ئېلىنغان. يۇقىرى پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى رىقابەت، خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋە ئېنىقسىز تەرىپى بولۇپ قالماقتا، چۈنكى بۇ يېڭى ساھەلەردىكى ئۈستۈنلۈك ئۇرۇشنىڭ نەتىجىسىنى بەلگىلەشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
2025-يىللىق «خىتاي ھەربىي كۈچى دوكلاتى» شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردىكى، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تارىخىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا. خىتاي ئەمدىلىكتە ئامېرىكىنىڭ كەينىدىن قوغلاپ كېلىۋاتقان بىر دۆلەت ئەمەس، بەلكى نۇرغۇن ساھەلەردە ئامېرىكا بىلەن تەڭلىشىپ قالغان، ھەتتا بەزى ساھەلەردە ئېشىپ كەتكەن «تەڭ دەرىجىلىك رەقىب»تۇر. دوكلاتتىكى «ئامېرىكا كۈنسېرى ئاجىزلاشماقتا» دېگەن ئىقرار، ۋاشىنگتوندىكى سىياسىي ۋە ھەربىي سەرخىللارنىڭ خىتاي تەھدىتىنىڭ چوڭلۇقىنى تونۇشىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇرلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ دوكلاتنىڭ خەلقئارا سىياسەتكە بولغان تەسىرى كەڭ دائىرىلىك بولىدۇ. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىنى قايتىدىن تەڭشەشكە مەجبۇر بولۇشى، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە قاتارلىق ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك قوراللىنىش مۇسابىقىسىنىڭ كەسكىنلىشىشى مۇقەررەرلەشمەكتە. دۇنياۋى كۈچ قۇرۇلمىسىدىكى بۇ ئۆزگىرىش، خەلقئارا تەرتىپنىڭ قايتا قۇرۇلۇشىغا سەۋەب بولۇپ، رايونلۇق توقۇنۇشلارنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كىرىزىسقا ئايلىنىش خەۋپىنى ئاشۇرماقتا.