كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىدىيىنىڭ ئازاد بولۇشى، ئىزدىنىش ۋە  كاپتال جۇغلاشقا بولغان قىزغىنلىق، تالان – تاراج قىلىشقا بولغان ھېرىسمەنلىك ۋە ئۇرۇش تەبىئي پەننىڭ تەرەققىياتىنى ئۈزلۈكسىز ئالغا سۈردى. كاپىتالىستىك بازار ئىگىلىكى توقۇمىچىلىق ساھەسىگە مەركەزلەشتى ۋە ئىشلەپچىقىرىشقا بولغان ئېھتىياجى تۈپەيلىدىن بۇ ساھەدە تېخنىكىدا بۆسۈش خاراكتېرلىك ئىلگىرىلەشلەر بارلىققا كەلدى. بۇنىڭدىن باشقا كانچىلىقنىڭ  تەرەققىياتى  پار ماشىنىسىنىڭ كەشىپ قىلىنىشىغا تۈرتكە بولدى. پار ماشىنىسى بارا- بارا تەرەققىي قىلدۇرۇلۇپ پويىز، ماشىنا، تانكا ۋە ئايروپىلانلار كەشىپ قىلىندى. تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشى نۇرغۇنلىغان يېڭى تۈرلەرنىڭ بارلىققا كېلىشىگە تۈرتكە بولدى ، بۇنىڭ بىلەن نۇرغۇنلىغان ئىشچىلار سىنىپى ، چوڭ باي كاپىتالىستلار ، چوڭ شەھەرلەر ۋە سودا مەركەزلىرى بارلىققا كەلدى. دۆلەت ھالقىغان سودىگەرلەر يېڭى تىجارەت يوللىرى  ئارقىلىق  دۇنيانىڭ ھەرقايسى رايونلىرىنى بارغانسېرى بىر -بىرى بىلەن باغلىدى.
كاپىتالىزمنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن سىستېمىلىق ئەخلاق ۋە باشقۇرۇش  پرىنسىپىنى ئوتتۇرىغا قويغۇچىلار ۋە بۇ ئارقىلىق كاپىتالىزمنى غايەت زور ھاياتى كۈچكە ئىگە قىلغۇچىلار ئەنگلىيىلىك جون لوك ۋە شوتلاندىيىلىك ئادام سىمىتتۇر. جون لوك 1689- يىلى ئېلان قىلغان باشقۇرۇش تۈزۈمى ھەققىدىكى كىتابىدا ھەر قانداق بىر كىشىنىڭ شەخسى مال – مۈلۈككە ئىگە بولۇش ھەققى بار ۋە شەخسى مال – مۈلۈك مۇقەددەستۇر، دۆلەتنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى  شەخسنىڭ مال – مۈلۈكنى  قوغداش دېگەن تەشەببۇسنى  ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ تەشەببۇس نۇرغۇنلىغان كىشىلەرنىڭ تىجارەت بىلەن شۇغۇللىنىشىغا ئىلھام بەردى .
ئادام سىمىت بولسا 1776-يىلدا كاپىتالىزم ئىدىيسىنىڭ گىگانت ئەسىرى بولغان « مىللەتلەرنىڭ بايلىقى» Wealth Of Nations))نى ئېلان قىلدى. ئۇ بۇ ئەسىرىدە كاپىتالىزمنىڭ ئىشلەش پرىنسىپىنى سىستېمىلىق ئوتتۇرىغا قويدى  شۇنداقلا  دۆلەتنىڭ ھەممىگە چات كىرىۋالماي بازارنىڭ تەبىئي قانۇنىيىتىگە قويۇۋېتىشنى تەشەببۇس قىلدى. بۇ قاراش ئەمەلىيەتتە كاپىتالىست سودىگەرلەرنىڭ ئالدىدىكى توسۇقنى ئېلىۋەتكەن ئىدى. نۇرغۇنلىغان دۆلەت تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان بۇ قاراش تېخىمۇ كۆپ ۋە كاتتا مىليونىرلارنىڭ چىقىشىغا تۈرتكە بولدى.
دۇنيانىڭ يېقىنقى زامان تارىخىغا نەزەر سالىدىغان بولساق، قايسى دۆلەتنىڭ كاپىتالىزمى تەرەققىي قىلغان بولسا شۇ دۆلەتنىڭ ھەربىي كۈچىنىڭمۇ ماس قەدەمدە تەرەققىي قىلىپ دۇنيا سىياسى سەھنىسىدە لىدىرلىق رول ئوينىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. مەسلەن 16-ئەسىردە ئىسپانىيە( ئامېرىكا قىتئەسىنى بۇلاش) ، 17-ئەسىردە گوللاندىيە( تىجارەت ۋە دېڭىزدا ھارۋىكەشلىك قىلىش) ، 18-ئەسىردە ئەنگلىيە ( خەلقئارالىق سودا ) ۋە 20-ئەسىردە ئامېرىكا ( ئۇرۇشتا قورال -ياراق سېتىش، ئالىملارنى جەلىپ قىلىش)  دېگەندەك. پۈتۈن بۇ جەرياندا پەن -تېخنىكا كاپىتالىزمنىڭ تەرەقىياتىدىن پەيدا بولدى، كاپتالنىڭ كۈچىدە تەرەققىي قىلدى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا كاپىتالىزمنىڭ تەرەققىياتىنى تېزلەتتى. يىغىپ ئېيتقاندا، پۈتۈن بۇ دەۋر كاپىتالىزمنىڭ تۇغۇلغان ۋە پىشىپ يىتىلىپ دۇنيانى شەكىللەندۈرگەن دەۋرى بولدى.
5- 1950- يىللاردىن يېقىن كەلگۈسىگىچە (2100-يىللارغىچە).
كۈچ- ئىقتساد ، كومپيۇتېر ۋە بىئولوگىيە تېخنىكىسى
2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كىيىن رەقەملىك بانكا سېستېمىسىنىڭ بارلىققا كېلىشى، تېلېفون  ،فەيسبۇكقا ئوخشايدىغان ئۇچۇر  ئالاقە ۋاسىتىلىرىنىڭ بارلىققا كېلىشى بىلەن كومپيۇتېر ئىلمى مىسلىسىز دەرىجىدە مۇھىم رول ئوينىدى. ئالەم بوشلۇقى تېخنىكىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىمۇ كومپيۇتېر تېخنىكىسى ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى. ئالەم ئايرۇپىلانلىرىنىڭ بوشلۇققا چىقىرىلىشى ، سۈنئىي ھەمراھ قويۇپ بېرىش قاتارلىق ساھەلەر كومپيۇتېرنىڭ ھېسابلاش ئىقتىدارسىز مۇمكىن بولمايدىغان ساھەگە ئايلاندى. سۈنئىي ھەمراھنى بوشلۇقتا كونترول قىلىش ۋە ئۇنىڭدىن ئۇچۇرغا ئېرىشىش قاتارلىقلار پەقەت كومپيۇتېر بىلەنلا مۇمكىندۇر. باشقۇرۇلدىغان بومبىنى نىشانغا تەگكۈزۈش، تېلېفوندا سۆزلىشىش، بانكىغا پۇل قويۇش ۋە ئېلىش… ئىشقىلىپ كومپيۇتېردىن مۇستەسنا ھالدا قىلغىلى بولىدىغان ئىش ئاساسەن قالمىدى. ئامېرىكا، خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەر مانا بۇ ساھەلەردە لىدىرلىقنى ئىگىلەش ئۈچۈن رىقابەتلەشمەكتە.