كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ تارىخىي تەرەققىياتىدا مىللەتلەر جەمئىيىتى (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ بۇرۇنقى نامى) مەزگىلىدە يۈز بەرگەن فىنلاندىيە بىلەن شىۋېتسىيە ئارىسىدىكى ئائالاند ئاراللىرى چۈشىنىمەسلىكى بىر تىپىك مىسال. نوپۇسنىڭ كۆپ سانلىقىنى شىۋېتسىيەلىكلەر تەشكىل قىلىدىغان ئائالاند ئاراللىرى مەمۇرىي جەھەتتىن فىنلاندىيەگە قارايتتى. ئارالدا ياشايدىغانلارنىڭ كېلەچىكىگە ئالاقىدار ئىختىلاپ، مىللەتلەر جەمئىيىتى كېڭىشىدە كۈنتەرتىپكە كەلدى. مەسىلىگە خەلقئارا جەمئىيەت نامىدىن چارە تېپىش مەقسىتىدە كېڭەشنىڭ قارارىغا ئاساسەن قۇرۇلغان قانۇنشۇناسلار كومىتېتى ئۇزۇن سۆھبەتلەرنى ئۆتكۈزگەندىن كېيىن، ئائالاند ئاراللىرىدا فىنلاندىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئېتىراپ قىلىنىشى، ئاراللاردا شىۋېتچىنىڭ ئىشلىتىلىشى ۋە سىياسىي ئورگانلارنىڭ ئەركىن قويۇۋېتىلىشى قارار قىلىندى[21].
ئىككى دۇنيا ئۇرۇشى ئارىسىدىكى مەزگىلدە ئاز سانلىقلارنىڭ ھەق – ھوقۇقىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى توغرىسىدا تۇنجى قېتىم ئومۇمىي قائىدە – پىرىنسىپلار بەلگىلەنگەن بولسىمۇ، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى مۇزاكىرە قىلىنمىدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇقۇمنىڭ ئۆتمۈشى تېخىمۇ ئۇزۇنغا سوزۇلىدۇ. 18 – ئەسىردىكى ئامېرىكا ۋە فىرانسىيە ئىنقىلابلىرى بىلەن 20 – ئەسىردىكى بولشېۋىك ئىنقىلابىدا كۈنتەرتىپكە كەلگەن خەلق ئىگىلىك ھوقۇقى ئۇقۇمىنىڭمۇ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتى بار (Kılınç, 2008:959-961).
1945 – يىلى قۇرۇلغان بىرلەشكەن مىللەتلەر (دۆلەتلەر) تەشكىلاتىنىڭ ئاساسىي ئەھدىنامىسىدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ۋاسىتىلىك ھالدا ئېنىقلىما بېرىلدى. ئەھدىنامىنىڭ ئىككىنچى ماددىسىدا بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «خەلقلەرنىڭ ھوقۇق باراۋەرلىكى ۋە ئۆز كېلەچىكىنى بەلگىلەش پىرىنسىپىغا ھۆرمەت قىلىش» ئاساسىدا قۇرۇلغانلىقى، «دۆلەتلەر ئارىسىدا دوستانە مۇناسىۋەتلەرنى گۈللەندۈرۈش ۋە دۇنيا تىنچلىقىنى كۈچەيتىش شۇنداقلا تېگىشلىك باشقا تەدبىرلەرنى يولغا قويۇش»نىڭ تەشكىلاتنىڭ تۈپ نىشانلىرى ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغان[22].
ئاساسىي ئەھدىنامىنىڭ 5 – ماددىسىدا دۆلەتلەرگە يوللۇق قوغدىنىش ھوقۇقى بېرىلىپ، زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ قوغدىلىشى ئۈچۈن دۆلەت چېگرالىرى ئىچىدە پايدىلىنىشقا ئېھتىمالى بولغان ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا چەكلىمە قويۇلغان.
ئاساسىي ئەھدىنامىنىڭ 55 – ماددىسىدا بولسا، ب د ت نىڭ خەلقلەرنىڭ ھوقۇق جەھەتتىن باراۋەرلىكى ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلغان ئاساستا، تىنچلىقپەرۋەر ۋە دوستانە مۇناسىۋەتلەرنى ئورنىتىش، مۇقىملىق ۋە باياشاتلىقنى كاپالەتكە ئىگە مەقسىتىدە تۇرمۇش سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن كۈچ سەرپ قىلىدىغانلىقى، ئىقتىساد ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتقا ھەسسە قوشىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. مەدەنىي ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنىڭ راۋاجلىنىشى بىلەن خەلقئارادىكى ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە سەھىيە مەسىلىلىرىگە چارە تېپىلىدىغانلىقى؛ كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئاساسىي ئەركىنلەرگە پەرقلەندۈرۈپ ئولتۇرماستىن ھۆرمەت قىلىشنىڭ ئاساس ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن.
ئاساسىي ئەھدىنامىنىڭ كونا تۈزۈم توغرىسىدىكى 12 – بۆلۈمىدىكى ماددىلاردا بولسا، مۇستەملىكە رايونلارنىڭ ئۆز – ئۆزىنى باشقۇرۇشى تىلغا ئېلىنغان، ئۇنىڭغا ئەگىشىپ كەلگەن ماددىلاردا كونا تۈزۈم كېڭىشىنىڭ ۋەزىپە ئېنىقلىمىسىغا ئورۇن بېرىلگەن. ب د ت ئاساسىي ئەھدىنامىسىدە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئېنىقلىما بېرىلگەندە «ھوقۇق» سۆزىنىڭ ئورنىغا «پىرىنسىپ» دېگەن سۆز ئىشلىتىلگەن. بۇ ئۇقۇمنىڭ بۇ شەكىلدە ئىشلىتىلىشى ب د ت نىڭ سىياسىي تاللىشىنى ئىپادىلەيدىغان بولۇپ، تەشكىلات بۇ يەردە ئەزالارنىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىگە سەزگۈر قارىغان، بۆلگۈنچى تەلەپلەرگە ھەمدەم بولۇشنى خالىمىغان (Aral, 2010: 30).
ب د ت ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنى ئومۇمىي بىر قائىدە، بىر ھوقۇق شەكلىدە ئىزاھلىماستىن، بۇ ھوقۇقنىڭ پەقەت مۇستەملىكە ئاستىدا ياشايدىغان يەرلىك خەلقلەرنىڭ ھەققى ئىكەنلىكى قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويغان. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى كونا مۇستەملىكىلەر ۋە ئىرقچى تۈزۈم ئاستىدىكى جايلار ئۈچۈن يوللۇق دەپ قوبۇل قىلىنغان. ب د ت نىڭ قوشكېزەك ئەھدىنامىلىرى دېگەن نام بىلەن تونۇلغان مەدەنىي ۋە سىياسىي ھوقۇقلار ئەھدىنامىسى بىلەن ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە كۈلتۈر ھوقۇقى ئەھدىنامىسىدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئۇقۇمىنىڭ چەك – چېگرالىرى تېخىمۇ مۇئەييەنلەشكەن. بولۇپمۇ ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە كۈلتۈر ھوقۇقى ئەھدىنامىسىدا ئوچۇق قىلىپ، پۈتكۈل مىللەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگە ئىكەنلىكى ۋە بۇ ھوقۇقنىڭ تەبىئىي بايلىقلارنى بىر تەرەپ قىلىش ھوقۇقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى قەيت قىلىنغان[23].
ئەھدىنامىنىڭ بىرىنچى ماددىسىغا ئاساسلانغاندا، «بارلىق خەلقلەر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. خەلقلەر، بۇ ھوقۇققا ئاساسەن ئۆزىنىڭ سىياسىي تۈزۈم شەكىللىرىنى ئەركىن شەكىلدە بەلگىلەش، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە كۈلتۈر ھوقۇقلىرىنى داۋاملاشتۇرۇش ئەركىنلىكىگە ئىگىدۇر.» ئىككىنچى ماددىسىدا بولسا، «باشقىلارغا زىيان يەتكۈزمەستىن خەلقلەر تەبىئىي بايلىقلىرىنى ئەركىن ھالەتتە ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. ھېچبىر خەلقنىڭ ماددىي بايلىقلىرىنى ئىشلىتىشتىن مەھرۇم قىلىنىشىغا بولمايدۇ» دېگەن ئىبارىلەرگە ئورۇن بېرىلگەن.