«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقى»نىڭ ئىسپاتلىنىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى |  تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى »  (Uyghur Tribunal)؛ خەلقئارا دۆلەتلەر سىستېمىسى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) ۋە مەۋجۇت خەلقئارالىق ئەدلىيە ئورگانلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارىتا سۈكۈت قىلغان ياكى ئۈنۈملۈك تەدبىر قوللانمىغان بىر تارىخىي پەيتتە، پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ ئادالەت ئىزدەش ئىرادىسىنىڭ نامايەندىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. لوندوننى مەركەز قىلغان بۇ مۇستەقىل خەلق سوتى، 2021-يىلى 9-دېكابىر ئېلان قىلغان ئاخىرقى ھۆكۈمنامىسى ئارقىلىق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە قاراتقان قىلمىشلىرىنى قانۇنىي رامكا ئىچىدە باھالاپ، تارىخىي بىر قارارغا ئىمزا قويدى. بۇ سوت، دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى ۋە گېئو-سىياسىي تەڭپۇڭلۇقلار سەۋەبىدىن «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئاتالغۇسىنى ئىشلىتىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇۋاتقان بىر مۇھىتتا، ھەقىقەتنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش مەقسىتىدە قۇرۇلدى.[1]
بۇ سوتنىڭ قۇرۇلۇشى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن بېرىلگەن «قايتا تەكرارلانمىسۇن» (تەكرارلانماسلىق) ۋەدىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە نەقەدەر ئاجىزلىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر ئەينەك رولىنى ئوينىدى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنىڭ دەسلەپتە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە شەكلىدە باشلانغان بولسىمۇ، كېيىنچە تېخىمۇ رادىكاللىشىپ بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى يوقىتىشقا يۈزلەنگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلدى. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ جىنايەتلەرگە قايتۇرغان ئىنكاسىنىڭ ئاستا ۋە بۆلۈنۈش ئىچىدە بولۇشى سەۋەبىدىن، «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» بىر «خەلق سوتى» بولۇش سۈپىتى بىلەن بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا تىرىشتى.[2]
سوتنىڭ خىزمەت جەريانى؛ دەلىل-ئىسپاتلارنى توپلاش، گۇۋاھچىلارنى ئاڭلاش ۋە مۇتەخەسسىسلەر دوكلاتىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلدى. بۇ جەرياندا، خىتاينىڭ «قايتا تەربىيەلەش» نامىدا قۇرغان لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسى ۋە نوپۇس كونترول قىلىش (تۇغۇت چەكلەش) سىياسەتلىرى ئەتراپلىق تەكشۈرۈلدى. سوتنىڭ مەقسىتى پەقەت جىنايەتلەرنى رەتكە تىزىشلا ئەمەس، بەلكى بۇ قىلمىشلارنىڭ خەلقئارا قانۇندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر» ئۆلچىمىگە چۈشىدىغان-چۈشمەيدىغانلىقىنى قانۇنىي دەلىللەر بىلەن بېكىتىش ئىدى.[3]
سوتنىڭ ھۆكۈمى، گەرچە بىر دۆلەت سوتىنىڭ قارارىدەك ئىجرا قىلىش كۈچىگە ئىگە بولمىسىمۇ، ئەخلاقىي ۋە سىياسىي سالمىقى ئىنتايىن زور بولدى. بۇ ھۆكۈم خەلقئارا جامائەت پىكرىنىڭ، پارلامېنتلارنىڭ ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ خىتايغا بولغان پوزىتسىيەسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشىگە ۋەسىلە بولدى. بولۇپمۇ «مەقسەت» (intent) ئامىلىنىڭ ئىسپاتلىنىشى، خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنىڭ ئاددىي بىر بېسىم ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنى يوقىتىش پىلانى ئىكەنلىكىنى پاش قىلدى.[4]
بۇ ماقالىدە «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ قۇرۇلۇش تارىخى، قوللانغان ئۇسۇللىرى، توپلىغان دەلىل-ئىسپاتلىرى ۋە چىقارغان ھۆكۈمىنىڭ مەزمۇنى تەپسىلىي يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ سوتنىڭ خەلقئارا سىياسەتتە پەيدا قىلغان تەسىرى، خىتاينىڭ بۇنىڭغا قايتۇرغان ئىنكاسى ۋە ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. مەقسەت، بۇ چوڭ تارىخىي ۋەقەنى خاتىرىلەش بىلەن بىرگە، كەلگۈسىدىكى ئادالەت ئىزدەش يوللىرىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئانالىز قىلىشتۇر.
شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، بۇ سوتنىڭ نەتىجىسى بىر ئاخىرقى چەك ئەمەس، بەلكى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈشى ئۈچۈن بىر باشلىنىش نۇقتىسىدۇر. سوتنىڭ بايقاشلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ جىنايەتلىرى بۈگۈنكى كۈندىمۇ داۋاملىشىۋاتقان بولۇپ، بۇ ئەھۋال دۇنياۋى ئىنكاسنىڭ جىددىي ۋە ماسلاشقان ھالدا ئىپادىلىنىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ماقالە، شۇ تارىخىي ھۆكۈمنىڭ تۆت يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن، بۇ ئادالەت ۋە ھەقىقەت ئىزدەش جەريانىنى قايتىدىن ئەسلەش ۋە كەلگۈسىگە نەزەر سېلىش مەقسىتىدە يېزىلدى.
ئاخىرىدا، «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ مەۋجۇت بولۇشىنىڭ ئۆزىلا، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلمىغانلىقىنىڭ بىر ئىسپاتىدۇر. ئەگەر خەلقئارا سوتلار ياكى دۆلەتلەر ئۆز مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلغان بولسا ئىدى، بۇنداق بىر خەلق سوتىغا ئېھتىياج قالمايتتى. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، سوتنىڭ ھۆكۈمى خەلقئارا تەرتىپكە قارىتىلغان بىر تەنقىد ۋە ئاگاھلاندۇرۇش سۈپىتىدە تارىخقا كىردى.
سوتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى: بوشلۇقتا بىخ سۈرگەن ئادالەت مېخانىزمى
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى، بولۇپمۇ 2014-يىلى باشلانغان «تېررورلۇققا قارشى قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى» بىلەن رادىكال بىر ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈردى. بۇ سىياسەتلەرنىڭ مەقسىتى دەسلەپتە «بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش» دەپ ئاتالغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرنىڭ كىملىكىنى يوقىتىشنى نىشان قىلغان كەڭ كۆلەملىك بىر سىياسەتكە ئايلاندى.[5] 2016-يىلى چېن چۈەنگو نىڭ رايونغا پارتكوم سېكرېتارى قىلىپ تەيىنلىنىشى بىلەن، تىبەتتە سىناق قىلىنغان تور شەكلىدىكى ساقچى پونكىتلىرى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىلىرى شەرقىي تۈركىستانغا يۆتكىلىپ، رايون بىر ئۈستى ئوچۇق تۈرمىگە ئايلاندۇرۇلدى.
-2017يىلىدىن باشلاپ كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش دولقۇنى باشلاندى. مىليونلىغان ئىنسان ھېچقانداق قانۇنىي رەسمىيەتسىز، پەقەت دىنىي ئېتىقادى، مىللىي كىملىكى، مەدەنىيەت ئۆرپ-ئادەتلىرى ياكى چەت ئەل بىلەن بولغان ئالاقىلىرى سەۋەبىدىن «كەسپىي تېخنىكا تەربىيەلەش مەركىزى» دەپ ئاتالغان لاگېرلارغا قامالدى.[6] سۈنئىي ھەمراھ كۆرۈنۈشلىرى ۋە گۇۋاھچىلارنىڭ بايانلىرى، بۇ لاگېرلارنىڭ كۆلىمىنىڭ تېز سۈرئەتتە كېڭەيگەنلىكىنى ۋە ئۇ يەردە ئىنسانىيەتكە يات مۇئامىلىلەرنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.