كەلگۈسىگە نەزەر: خىتاي دۇنياغا غوجىدارلىق قىلالامدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شى جىنپىڭ 2012- يىلى ۋەزىپىگە ئولتۇرۇپلا، كوللېكتىپ رەھبەرلىكىدىكى ھۆكۈمەتنى بىر كىشىنىڭ دىكتاتورىلىقىدىكى ھۆكۈمرانلىقىغا ئۆزگەرتتى. شى جىنپىڭ كېلىشتىن بۇرۇن، پارتىيە ئىزچىل تۈردە كوللېكتىپ قارار چىقىرىش ئاساسىدا ئىدىيەۋى يۇمشاقلىقى، سىياسىي ئەمەلىيەتچانلىقى ۋە خاتالىقلاردىن ساقلىنىشتا ئۆزىنى نامايان قىلىپ كەلگەن بولۇپ، ئۆكتىچى تەرەپلەرنىڭ پىكىرلىرى قوبۇل قىلىنىپ، ھەرقايسى تەرەپلەر ئوتتۇرىسىدا ئورتاق مەنپەئەتلەر كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان  ئىدى. شۇنىڭدەك، كوممۇنىستىك پارتىيە ئوتتۇرا شەرقتىكىگە ئوخشاش تىكەنلىك توقۇنۇشلاردىن ۋە ۋاشىنگتوننىڭ مۇھىم مىللىي مەنپەئەتىگە دەخلى- تەرۇز يەتكۈزىدىغان پائالىيەتلەردىن ساقلىنىش ئارقىلىق تاشقى توقۇنۇشتىن ساقلىنىپ كەلگەن ئىدى. ئەمما ئىچكى جەھەتتىن قارىغاندا، خىتاينىڭ ھۆكۈمران سەرخىللىرى ھوقۇق- مەنپەئەتنى ئۆزئارا تەقسىملەش ئارقىلىق تىنچلىقنى ساقلاپ كەلگەن ئىدى. ئەمما بۇ خىلدىكى ھەر قانداق بىر ھۆكۈمەت ھېچقاچان پەزىلەتلىك بولۇپ باقمىغىنىدەك، چىرىكلىك ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن ئىدى. شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى مونوپول قىلىۋېلىشتىن ئىلگىرىكى ھۆكۈمەت خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، كۈچلۈك تەرتىپتە دائىم تەييار تۇرۇش قاتارلىق كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىدى. 2018- يىلى، شى جىنپىڭ ئۆزىنىڭ ھاكىمىيەتنى مۇددەتسىز ساقلاپ قېلىش نىيىتىنى ئاشكارىلاپ، رەئىسلىك مۇددىتىنىڭ چەكلىك بولۇشىدىن قۇتۇلۇشنى قارار قىلدى ۋە كۈچلۈك سىياسىي تازىلاش ھەرىكىتى قوزغاش ئارقىلىق، سىياسىي چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش تونى ئاستىدا پارتىيە ئىچىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن شەخسلەردىن قۇتۇلۇشنى ئاساسەن ئىشقا ئاشۇردى. بۇنىڭدىن باشقا، خوڭكوڭدىكى نامايىشنى باستۇرۇش، يۈزلىگەن پائالىيەتچى ۋە كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىنىڭ قولغا ئېلىنىشى ۋە ماۋ دەۋرىدىن كېيىنكى تاراتقۇلارنى بوغۇپ كونترول قىلىشتا ئەڭ يۇقىرى پەللىنى ياراتتى. شى جىنپىڭ ھۆكۈمىتى، شىنجاڭدا (شەرقىي تۈركىستاندا) «سىياسىي قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرىنى قۇرۇپ چىقىپ، بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا ئاز سانلىق مۇسۇلمانلارنى تۇتۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. بۇنىڭدا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قارار -تەدبىرلەر مەركەز قىلىنغان بولۇپ، كۆزىتىش ئاپپاراتلىرىنى قاتتىق كۈچەيتىپ، ھۆكۈمەت مالىيە مەبلەغلىرى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى چوڭ تۈرلەرگە تۆكۈلدى.
قانداقلا بولمىسۇن، بۇ تەدبىرلەرنىڭ ھەممىسى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنى ئىلگىرىكىگە قارىغاندا خېلىلا ئاجىزلاشتۇردى، چۈنكى دۆلەت كارخانىلىرىنىڭ بۇ دەرىجىدە غايەت زور كۆپەيتىلىشى ئىقتىسادنى ۋەيران قىلىدۇ. قاتتىق نازارەت قىلىش ئىنقىلابىي ھەرىكەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ تارقىلىشىمۇ خىتاي پۇقرالىرىنىڭ ھۆكۈمەتكە بولغان نارازىلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇردى.[5]
سىرتتىن قارايدىغان بولساق، بۇ مەسىلە تېخىمۇ خەتەرلىك. چۈنكى خىتاي رەئىسىنىڭ غەربنىڭ ئومۇمىي مەنپەئەتىگە، بولۇپمۇ ئامېرىكالىقلارنىڭ مەنپەئەتلىرىگە ئېغىر تەھدىتلەرنى ئېلىپ كەلگەن يىپەك يولى لايىھەسىنى يولغا قويۇشنى قارار قىلىشى بىلەنلا، خىتاي سىياسىي مېخانىزمى تىنچلىق باسقۇچىدىن ئۆتۈپ كەتكەن ئىدى، بۇ نۇقتىدا زىيانغا ئۇچرىغان تەرەپلەر ھەرگىزمۇ قاراپ تۇرمايدۇ.
ئەڭ باشتا ئىقتىساد:
دونالد ترامپ بېيجىڭ بىلەن ۋاشىنگتون ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئالاقىسىنى داۋالغۇتۇش سىياسىتىنى يولغا قويۇش ئارقىلىق، بىر تەرەپتىن خىتاينى ئامېرىكادىكى پايدىسىدىن، يەنە بىر تەرەپتىن رەقەملىك تېخنىكىلاردىن مەھرۇم قىلماقچى بولۇۋاتىدۇ. بۇنداق بولغاندا، خىتاي ئۆزىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق كۈچ مەنبەلىرىدىن بىرى بولغان، مىليونلىغان خىتاي ياشلىرىنى خىزمەت پۇرسىتىگە ئىگە قىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئىقتىسادتىنمۇ مەھرۇم قالىدۇ.
شۇنىڭدەك، خىتاينىڭ ئىقتىسادىغا قاتتىق زەربە بەرگەن ۋۇخەن ۋىرۇسى كىرىزىسى، دۇنيادىكى بارلىق دۆلەتلەرگە دېگۈدەك كۈچلۈك كۆلەڭگە تاشلىدى. ھەمدە دۇنيانىڭ يېڭى ئىقتىسادىي كىرىزىسقا كىرىپ قېلىشىنى نەزەردە تۇتقاندا، بەلكىم بۇ ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدىكى كرىزىسلەرنىڭ ئەڭ ئېغىرى بولۇشى مۇمكىن. بۇ 1929-يىلى يۈز بەرگەن چوڭ بوھرانغا ئوخشايدۇ. بۇ ۋەزىيەتلەر بىرلىكتە خىتاينىڭ تەرەققىياتىنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
بۇ خىل ئارقا كۆرۈنۈشتە، كەلگۈسىدىكى بىر نەچچە يىلدا ئالىي مەكتەپنى ياخشى ئوقۇپ پۈتتۈرۈپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بوھرانى سەۋەبىدىن ئىشسىز قالغان ۋە ئارزۇ قىلغان خىزمەتلەرگە ئېرىشەلمىگەن ئوقۇغۇچىلار، قوزغىلاڭ، كەڭ كۆلەملىك نامايىش ۋە ئىش تاشلاش قاتارلىق ئىجتىمائىي داۋالغۇش ئالامەتلىرى كۆپ ئۇچرايدۇ. ھاكىمىيەتنىڭ مۇقىملىقىغا ئەڭ كۈچلۈك تەھدىت خىتاي ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيەسىدىن كېلىدۇ. چۈنكى تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ تۇرغۇنلىشىشىغا ئەگىشىپ ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە قاتلىمى كومپارتىيەگە قارشى تۇرۇشى مۇمكىن.
دەسلەپتە ئېنىق بولمايدۇ، چۈنكى خىتاي ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيەسى ئەنئەنىۋى سىياسەتتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ كەلگەن. ئەمما بۇ سىنىپنىڭ ئەزالىرى ھاكىمىيەتكە قارشى نامايىشقا قاتناشمىغان تەقدىردىمۇ، ئۇلار مۇھىت ئاسراش، ئاممىۋى ساغلاملىق، مائارىپ ۋە يېمەكلىككە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە ۋاسىتىلىك ھالدا نامايىشلاردا نارازىلىقىنى ئىپادىلىشى مۇمكىن. ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە، بەلكى چەت ئەلگە كۆپلەپ كۆچۈپ، غەزەپ – نەپرىتىنى ئىپادىلىشى مۇمكىن.