يەنە ئانا تىل ھەققىدە (1) (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈستىدە بىز تىلغا ئالغان دوكتور جىم كۇممىنس ئۆزىنىڭ <قوشتىللىق بالىلارنىڭ ئانا تىلى مائارىپ ئۈچۈن نېمىشقا شۇنچە مۇھىم؟> دېگەن ماقالىسىدە مۇنداق دەيدۇ: <مەكتەپكە پۇختا ئانا تىل ئاساسى بىلەن كەلگەن بالىلار مەكتەپتىكى دەرس تىلىدا ئوقۇش-يېزىش قابىلىيىتىنى تېخىمۇ ياخشى تەرەققىي قىلدۇرالايدۇ. بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرى ياكى باشقا خەۋەر ئالغۇچىلىرى (بوۋا-مومىسى ياكى باشقىلار) بالىلىرى بىلەن كۆپ پاراڭلىشىش، ئۇلارغا ھېكايە ئېيتىپ بېرىش دېگەندەك پائالىيەتلەر بىلەن، ئۇلارنىڭ ئانا تىلدىكى سۆزلۈك مىقدارىنى كۆپەيتىپ بەرسە، بالىلار دەرس تىلىنى ئىگىلەشكە تولۇق تەييارلىق بىلەن مەكتەپكە كېلەلەيدۇ. دەرستىمۇ ياخشى نەتىجە قازىنالايدۇ. بالىلارنىڭ ئانا تىلدىكى تىل بىلىمى ۋە ماھارىتى دەرس تىلىغا يۆتكىلىدۇ. بالىلارنىڭ ئۇقۇملاشتۇرۇش ۋە تەپەككۇر ئىقتىدارىدىن قارىغاندا، بۇ ئىككى تىل ئۆز-ئارا تايىنىپ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. تىللار ئارا يۆتكىلىش قوش يۆنىلىشلىك بولىدۇ. قىسقىسى، مائارىپ شارائىتى بالىلارنىڭ ئىككىلا تىل بىلەن ئۇچرىشىشىغا يول قويغان ئەھۋال ئاستىدا، ئىككىلا تىل بىر-بىرىنى ئوبدان ئوزۇقلاندۇرۇپ تەرەققىي قىلدۇرالايدۇ> (4-بەت)
ئۇنداقتا، ئانا تىلنىڭ پەقەت ئىككىنچى تىل ئىگىلەشكىلا ياردىمى بارمۇ؟ ئۇنىڭ بالىلارنىڭ مەكتەپتىكى دەرس نەتىجىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قانداق؟
ئانا تىلنىڭ مائارىپنىڭ ئوقۇتۇش سۈپىتى ۋە ئوقۇغۇچىلارنىڭ دەرس ئۆزلەشتۈرۈشىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەققىدىمۇ نۇرغۇنلىغان تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، ھەممىسى دېگۈدەك، ئانا تىلدا پىششىق بولۇشنىڭ بالىلارنىڭ دەرسلەرنىمۇ ياخشى ئۆزلەشتۈرۈشىگە ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. 2007-يىلى يۇنېسكو <ئانا تىل مۇھىم: ئۈنۈملۈك ئۆگىنىشتىكى ئاچقۇچ يەرلىك تىل> نامىدا بىر تەتقىقات دوكلاتى ئېلان قىلغان. مەزكۇر دوكلاتتا، مالى، پاپۇئا يېڭى گىۋېنىيەسى، پېرۇ ۋە ئامېرىكىنىڭ بەزى جايلىرىدا يولغا قويۇلغان قوشتىل مائارىپىنىڭ نەتىجىسىنى ئەمەلىي تەكشۈرۈپ بايقىغان سانلىق مەلۇماتلار ئاساسىدىكى خۇلاسىلەر ئېلان قىلىنغان. يۇقىرىقى دۆلەتلەردە يولغا قويۇلغان قوشتىل مائارىپىنىڭ ئەندىزە ۋە ئىجراسىدا بەزى پەرقلەر مەۋجۇت بولسىمۇ، ئەمما ھەممىسىدە، ئانا تىل ئاساسىدىكى قوشتىل مائارىپ ئەندىزىسى يولغا قويۇلغان بولغاچقا، نەتىجە نۇقتىسىدىن زور ئورتاقلىققا ئىگە. بۇ تەكشۈرۈشتە، تولىمۇ تەپسىلىي سانلىق مەلۇمات، سېلىشتۇرمىلار توپلانغان بولۇپ، مەن بۇ يەردە پەقەت ماقالە ئاخىرىدىكى خۇلاسە قىسمىنىلا ئوقۇرمەنلەرگە سۇنۇش بىلەن كۇپايىلىنىمەن:
<پاكىتلار ئېنىقكى، ئانا تىل ئاساس قوشتىل مائارىپى، ئازسانلىق مىللەت ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئوقۇش نەتىجىسىگە كۈچلۈك ئاكتىپ تەسىر كۆرسەتكەن...> (يۇقىرىقى نامدىكى ماقالە 4-بەت)
<...بۇنىڭدىن باشقا، ئانا تىل ئاساس قوشتىل مائارىپىنىڭ ئوقۇش نەتىجىسىگە ئىجابىي تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى قوللايدىغان پاكىتلارمۇ بارغانسېرى كۆپەيمەكتە. كامېرۇننىڭ غەربىي شىمالىدىكى بالىلارنىڭ ئوقۇش ئەھۋالى ھەققىدە بىر ئۇزاق مۇددەتلىك تەتقىقات ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، كوم تىلى (يەرلىك تىل)دا دەرس ئۆتۈلىدىغان سىنىپتىكى بالىلارنىڭ، ئىنگلىزچە ئېغىز تىلىدىكى ئىمتىھان نەتىجىسى ۋە باشقا ئومۇمىي پەنلەر نەتىجىسى، ئىنگلىز تىلىدا دەرس ئوقۇيدىغان يەرلىك بالىلارنىڭكىدىن كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولغان. يەنە مالىدا 1987-يىلىدىن بۇيان يولغا قويۇلغان ئانا تىل ئاساس قوشتىل مائارىپىدا، ئوقۇغۇچىلارنىڭ تىل، ماتېماتىكا نەتىجىسى يەكتىللىق مەكتەپلەرنىڭكىدىن يۇقىرى بولغان> (جېسسىكا بولنىڭ يۇقىرىدىكى ماقالىسى 28-بەت)
خۇلاسە قىلغاندا، <بالىلارنىڭ بىرىنچى تىلى (ئانا تىلى)، ئۇلارنىڭ تىل، بىلىش تەرەققىياتى ۋە ئوقۇش سۈپىتى ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق ئامىل ھېسابلىنىدۇ> (يۇنېسكونىڭ يۇقىرىقى دوكلاتى: 21-بەت.