مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يۇقىرىقىلار بۇ مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىدە مەيدانغا كەلگەن بىر قىسىم نەتىجىلەر ۋە ئىجابىي تەسىرلەردۇر. ئەلۋەتتە، بۇ ھەرىكەتلەر بىر قىسىم ئەكسىلئۈنۈم ۋە سەلبىي تەسىرلەردىن خالىي ئەمەس.
ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەر
نۆۋەتتە، ئۇيغۇرلارنىڭ خەلقئارادىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىدە بىر قىسىم مەسىلىلەرمۇ ساقلانماقتا. مۇھاجىرەتتىكى خېلى كۆپ سانلىق كىشى تېخىچە شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنى ئېنىق تونۇپ يەتكىنى يوق. تەشكىلاتلار ۋە شەخسلەر ئارىسىدىكى زىددىيەت ئېغىر. ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ ئوبرازىغا سايە تاشلاپ تۇرۇۋاتقان بىر قىسىم سەلبىي تەسىرلەر يەنىلا مەۋجۇت. ئەمگەك تەكرارلىقى كېلىپ چىقىۋاتىدۇ. تەشكىلاتلار ۋە پائالىيەتچىلەر ئارىسىدىكى ماسلىشىش يېتەرلىك ئەمەس. كەسپىي خادىملار كەمچىل. مۇنتىزىم خىزمەت قىلىدىغانلار يوق دېيەرلىك. ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق تۈپەيلىدىن نۇرغۇن ئىشلار ئويلىغاندەك يۈرۈشمەيۋاتىدۇ. كۆپ قىسىم كىشىلەر تۇرمۇش ھەلەكچىلىكى بىلەن ئالدىراش بولۇپ كەتمەكتە. تۆۋەندە بىر قىسىم نۇقتىلىق مەسىلىلەرنى ئايرىم-ئايرىم مۇھاكىمە قىلىمىز.
(1) ۋەزىيەتنى توغرا تونۇپ يەتمەسلىك. يەنىلا مۇھاجىرەتتىكى كۆپ سانلىق كىشىلەر ۋەزىيەتنى ئېنىق تونۇپ يەتمەيۋاتىدۇ. چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمىي سانىغا سېلىشتۇرغاندا، نۆۋەتتە ئاشكارا ياكى يوشۇرۇن مەيدانغا چىقىپ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە قاتنىشىۋاتقان كىشىلەرنىڭ سانى يەنىلا ئاز سانلىقنى تەشكىل قىلىدۇ. مۇتلەق كۆپ سانلىق كىشىلەر يەنىلا «ۋەزىيەتنىڭ ياخشىلىنىپ كېتىشىنى» كۈتمەكتە. «بىر ئىش قىلغاننىڭ پايدىسى بولۇشىدىن» ئۈمىدسىزلەنمەكتە ياكى «بىر ئىش قىلىپ قۇيۇپ» ئائىلىسى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىغا تېخىمۇ كۆپ پېشكەللىكلەرنىڭ كېلىشىدىن ئەنسىرىمەكتە. بۇلاردىن چەتئەللەردىكى كۆپ سانلىق ئۇيغۇرلارنىڭ تېخىچە شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنى ۋە خىتاي مۇستەملىكىچى دائىرىلىرىنىڭ ھەقىقىي مەقسىتىنى توغرا تونۇپ يەتمەيۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋېلىش مۇمكىن. بولۇۋاتقان ئىشلارنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرمىگەنلىكى ئۈچۈن ياكى كۆرسىمۇ رېئاللىقنى قوبۇل قىلغۇسى كەلمىگەنلىكى ئۈچۈن نۇرغۇن كىشىلەردە يەنىلا ساددىلارچە «بۇ ئىشلارمۇ ئوڭشىلىپ كېتەر» دەيدىغان خاھىش مەۋجۇت. قىسقىسى، مىللەتنىڭ يوقۇلۇش گىردابىغا كېلىپ قالغانلىقى، خىتاي ئىشغالچى كۈچلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلىۋاتقانلىقى ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىۋاتقانلىقىغا قارىتا كۆپ سانلىق كىشىلەردە تونۇش يېتەرسىز، بىخۇدلۇق ئېغىر. يەنە بىر قىسىم كىشىلەر ئەھۋالنىڭ ئېغىرلىقىنى بىلسىمۇ، پىسخىكىلىق بېسىمدىن ساقلىنىش ئۈچۈن تۈگە قۇشقا ئوخشاش، بېشىنى قۇمغا تىقىۋېلىش ئۇسۇلىنى قوللىنىپ رېئاللىقتىن ئۆزىنى قاچۇرماقتا.
(2) ئىچكى نىزا. بىر قىسىم تەشكىلاتلار ۋە شەخسلەر ئارىسىدا زىددىيەت ئېغىر. ئىدېئولوگىيە توقۇنۇشى سەۋەبىدىن بىر-بىرىگە ھۇجۇم قىلىشىشلار مەۋجۇت. ۋەتەن-مىللەتنىڭ ئالىي مەنپەئەتى ئۈچۈن شەخسىي ۋە تەشكىلى مەنپەئەتتىن كېچەلەيدىغان روھ كەمچىل. بۇ خىل ئىچكى نىزالار نۆۋەتتىكى جىددىي ۋەزىيەتتە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ۋە چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە ئىنتايىن ئېغىر زىيان سالماقتا. بىر تەرەپتىن، ئىچكى نىزالارنىڭ سىرتقا يامرىشى چەتئەللىكلەرنىڭ نەزىرىدىكى ئوبرازىمىزنى جىددىي زېدىلىسە؛ يەنە بىر تەرەپتىن، زۇلۇم تۈپەيلىدىن پىسخىكىسى نازۇكلىشىپ كەتكەن ۋە ھەر قايسى تەشكىلاتلادىن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشنى كۈتكەن مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنى ئۈمىدسىزلەندۈرمەكتە، دەۋادىن سوغۇتماقتا.
(3) سەلبىي تەسىرلەر. شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ۋە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە كۆلەڭگە تاشلاپ تۇرۇۋاتقان بىر قىسىم مەسىلىلەر بار. مىڭلارچە ئۇيغۇر ئافغانىستان ۋە سۈرىيەدە «تېررورچى» قالپىقىنى كىيىپ تۇرۇۋاتىدۇ. بۇلارنىڭ ئاللىقانداق بىر يەرلەردە «تېررورلۇق» ھۇجۇمى سادىر قىلىپ قۇيۇش ئېھتىماللىقى ھەر قاچان مەۋجۇت. تۈركىيەدىكى نامايىشلاردا قارا ھىجاپلىق ئۇيغۇر ئاياللار ۋە دىنىي شوئارلار داۋاملىق مۇھىم سالماقنى ئىگىلىمەكتە. ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى خىتاي ئەلچىخانىسى تەشكىللىگەن پائالىيەتلەرگە قاتنىشىۋاتقان ئۇيغۇرلارمۇ بار. يەنە بىر قىسىم كىشىلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا «تېررورلۇق»قا ئائىت مەزمۇنلارنى تارقىتىۋاتىدۇ. خىتاي تارقاتقان بىر قىسىم پايدىسىز مەزمۇنلارنى ئاڭسىزلىق بىلەن تارقىتىۋاتقان كىشىلەرمۇ يوق ئەمەس. شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ۋە بىر قىسىم دەۋاچىلار ئارىسىدىكى زىددىيەت تۇرۇپ-تۇرۇپ سۇ يۈزىگە چىقىپ تۇرۇۋاتىدۇ. بۇ خىل ئىچكى نىزالار بەزىدە چېگرا ئاتلاپ سىرتقا يېيىلىپمۇ ئۈلگۈرمەكتە. چەتئەللىك قوللىغۇچىلارنى ئۆزىگە قارىتىش ياكى تۆھپە تالىشىش ئۈچۈن پات-پات ئىشلار بۇزۇلۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. ئۇيغۇر تەشكىلاتلار ئارىسىدىكى ماسلاشماسلىق تۈپەيلىدىن، بىر ئورۇنغا بىر قانچە تەشكىلات ئايرىم-ئايرىم، ھەتتا قارمۇ-قارشى ئىلتىماس سۇنىدىغان، بىرى-بىرىنىڭ ئىشىنى تۇلۇقلاش ئورنىغا بۇزىدىغان ئەھۋللارمۇ مەۋجۇت. مانا بۇلار مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە كۆلەڭگە تاشلاپ تۇرۇۋاتقان سەلبىي ئامىللاردۇر.