«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن «收复»  ئاتالغۇسى، ئۈچ ئاساسىي پەرەزنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىرىنچىسى، مەزكۇر تۇپراقنىڭ بۇنىڭدىن بۇرۇن «قانۇنلۇق ئىگىسىنىڭ» (بۇ كونتېكستتا خىتاينىڭ) كونتروللۇقىدا ئىكەنلىكى پەرىزىدۇر. ئىككىنچىسى، بىر «بۇلاڭ-تالاڭ» ياكى «يوقىتىش» يۈز بەرگەنلىكى، يەنى بۇ قانۇنلۇق ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ھەقسىز بىر شەكىلدە قولىدىن تارتىپ ئېلىنغانلىقى پەرىزىدۇر. ئۈچىنچىسى بولسا، ھازىر قىلىنىۋاتقان ھەرىكەتنىڭ «ئوغرىلىقتىن قايتۇرۇۋېلىش» ئىكەنلىكى، «يېڭى بىر ئىشغالىيەت» ياكى «بېسىۋېلىش» ئەمەسلىكى پەرىزىدۇر. بۇ ئۈچ پەرەز، سۆزنىڭ ئۆزىدە يوشۇرۇن ھالدا مەۋجۇت بولۇپ، بۇ سۆزنى ئىشلەتكەن ھەر قانداق ئادەم، ئاڭلىق ياكى ئاڭسىز رەۋىشتە، بۇ پەرەزلەرنىمۇ قوبۇل قىلغان ھېسابلىنىدۇ.  تىلنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك كۈچى دەل مۇشۇ يەردىدۇر: بەزى ئىدىيەلەر، سۆز تاللاشلىرىنىڭ ئىچىگە كۆمۈلگەن بولۇپ، سوراققا تارتىلماستىن قوبۇل قىلىنىدۇ.
«收复» ئاتالغۇسىنىڭ ئىشلىتىلىشى، سۆزلەنگەن ياكى يېزىلغان ھەر بىر جۈملىدە، «شىنجاڭ تارىخىي جەھەتتىن خىتاينىڭ بىر قىسمىدۇر» ئىدېئولوگىيەسىنى قايتا ئىشلەپچىقىرىدۇ. بۇ سۆزنى تەكرار-تەكرار ئاڭلىغان ياكى ئوقۇغان شەخسلەر، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بۇ پەرەزلەرنى شەك كەلتۈرمەستىن قوبۇل قىلىشقا باشلايدۇ. تىلنىڭ بۇ نورماللاشتۇرغۇچى كۈچى، تەشۋىقات ياكى ئوچۇق ئىدېئولوگىيەلىك مېڭە يۇيۇشتىن بەكرەك تەسىرچاندۇر، چۈنكى ئۇ كۆرۈنمەيدۇ ۋە ئاڭ ئاستىدا ھەرىكەت قىلىدۇ.
2.3. ئ‍التېرناتىپ تېرمىنولوگىيە: باشقا نېمىلەرنى دېيىشكە بولاتتى؟خىتاي تىلى، ئوخشاش بىر تارىخىي ۋەقەنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن نۇرغۇنلىغان پەرقلىق سۆزلەرنى سۇنىدۇ ۋە ھەر بىر سۆز تاللىشى، پەرقلىق بىر ئىدېئولوگىيەلىك مەۋقەدە تۇرۇشنى بىلدۈرىدۇ. مەسىلەن «征服» (بويسۇندۇرۇش) مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ ۋە ئوچۇق بىر جاھانگىرلىك ھەرىكىتىنى ئىپادىلەيدۇ.  بۇ سۆز، بىر كۈچنىڭ يەنە بىر تۇپراقنى ھەربىي ئۈستۈنلۈك بىلەن قولغا كەلتۈرۈش مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ ۋە سەلبىي مەنىدە. «占领»  بولسا «ئىشغال قىلىش» مەنىسىدە بولۇپ، ھەربىي كۈچ ئىشلىتىشنى تەكىتلەيدۇ. «兼并» بولسا «يۇتۇۋېلىش» (قوشۇۋېلىش) مەنىسىدە بولۇپ، بىر دۆلەتنىڭ زېمىنىنى كېڭەيتىش مەنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. «统一» بولسا «بىرلىككە كەلتۈرۈش» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ ۋە قارىماققا تېخىمۇ بىتەرەپ بىر ئاتالغۇدەك كۆرۈنىدۇ، ئەمما يەنىلا مەجبۇرىي بىر بىرلىشىشنى ئىما قىلىشى قىلىدۇ. «收复» (قايتۇرۇۋېلىش) بولسا، بارلىق بۇ سۆزلەر ئارىسىدا ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى قانۇنلۇق بولۇش ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈش مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان سۆزدۇر.
خىتاي دۆلىتىنىڭ «收复»  ئاتالغۇسىنى تاللىشىنىڭ ئارقىسىدا ئىستراتېگىيەلىك سەۋەبلەر ياتىدۇ. بۇ سۆز تاللىشى، ئىشغالىيەتنى قانۇنلاشتۇرىدۇ ۋە ئەخلاقىيلاشتۇرىدۇ. «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، ئۈچ ئاساسىي سىگنالنى بېرىدۇ. بىرىنچىسى، «بۇ تۇپراقلار ئەسلىدىنلا بىزنىڭ ئىدى» دېگەن سىگنال بىلەن تارىخىي ھەق تەلەپ قىلىش ئاساسى يارىتىدۇ. ئىككىنچىسى، «بىز تاجاۋۇزچى ئەمەس، قوغدىغۇچى» دېگەن سىگنال بىلەن جاھانگىرلىك ئەيىبلىشىدىن قاچىدۇ ۋە ئۆزىنى قانۇنلۇق قوغدىنىش ئورنىغا قويىدۇ. ئۈچىنچىسى بولسا، «يەرلىك خەلقلەرنى ‹قۇتقۇزدۇق›» دېگەن سىگنال بىلەن ئارقىلىق (پاتېرنالىست) بىر قۇتقۇزغۇچى بايانىنى سۇنىدۇ. بۇ باياندا خىتاي، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى «قالايمىقانچىلىقتىن»، «چەتئەل تاجاۋۇزىدىن» ۋە «قالاقلىقتىن» قۇتقۇزغان خەير-ساخاۋەتچى بىر كۈچ سۈپىتىدە ئىپادە قىلىنىدۇ.
ئەگەر خىتاي دۆلىتى «征服» (بويسۇندۇرۇش) ياكى «占领» (ئىشغال قىلىش) سۆزلىرىنى ئىشلەتكەن بولسا، ھەرىكەتنىڭ تاجاۋۇزچى ۋە جاھانگىرلىك خاراكتېرىنى ئېتىراپ قىلغان بولاتتى.  «收复» (قايتۇرۇۋېلىش) نى ئىشلىتىش ئارقىلىق بولسا، دەل ئەكسىچە بىر باياننى قۇرىدۇ: ئۆزىنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ئورنىغا قويىدۇ («بىز زېمىنىمىزنى يوقىتىپ قويغانىدۇق»)، ھەرىكەتنى قانۇنلۇق كۆرسىتىدۇ («پەقەت ھەققىمىزنى قايتۇرۇۋالدۇق») ۋە ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈكنى دەۋا قىلىدۇ («بىز ئازادلىق ئېلىپ كەلدۇق»). بۇ ئاتالغۇ تاللىشى، ئورۋېل (Orwell) نىڭ «1984» رومانىدا تەسۋىرلىگەن «يېڭى تىل» (Newspeak) ئۇقۇمىنى ئەسلىتىدۇ: رېئاللىقنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئاۋۋال تىلنى ئۆزگەرتىڭ. ئەگەر «ئىشغال» ئۇقۇمىنى ئىپادىلەيدىغان سۆز قالمىسا، ئىشغالىيەتنىڭ ئۆزىمۇ ئويلاشقىلى بولمايدىغان ھالغا كېلىدۇ.
3.3. خىتاي دۆلىتى نېمىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ؟
«قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، بىردىن ئارتۇق تارىخىي ھەقىقەتنى نىقابلايدۇ. بۇ باياننىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان بىرىنچى ۋە ئەڭ ئاساسلىق ھەقىقەت، 18-ئەسىردە چىڭ سۇلالىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى تۇنجى قېتىم ئىشغال قىلغانلىقىدەك بىر تارىخىي پاكىتتۇر. مىلۋاردنىڭ  (2007، 89-97-بەتلەر) تەپسىلىي تارىخىي تەتقىقاتى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، «چىڭ سۇلالىسىنىڭ 1755-1760-يىللىرىدىكى جۇڭغار ۋە شەرقىي تۈركىستان يۈرۈشلىرى، بىر ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئەمەس، بەلكى مۇستەملىكە كېڭەيتىش قۇرۇلۇشىدۇر. بۇ رايون، تاڭ سۇلالىسىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك (7-8-ئەسىرلەر) ۋاسىتىلىك تەسىرىدە قالغاندىن باشقا ۋاقىتلاردا، ھېچقاچان خىتاي باشقۇرۇشىدا بولمىغان.» بارفېلد (1989، 276-بەت) مۇ ئوخشاش شەكىلدە مۇنداق دەپ كۆرسىتىدۇ: «مىڭ سۇلالىسىمۇ (1368-1644) قۇمۇلدىن غەربكە قاراپ ھېچقانداق كونتروللۇق ئورنىتالمىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ 18-ئەسىردىكى ئىشغالىيىتى، خىتاي تارىخىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر غەربكە كېڭىيىشتۇر.» لاتتىمور  (1950، 165-بەت) بولسا كەسكىن ھالدا مۇنداق ئىپادىلەيدۇ: «شىنجاڭ، سۆز مەنىسى بويىچە ‹يېڭى چېگرا› دېمەكتۇر. 1884-يىلىغىچە ئۆلكىمۇ ئەمەس ئىدى، بەلكى ھەربىي مۇستەملىكە ئىدى.»