ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى «خىتاي ئامىلى» (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى تەرىپىدىن 2025-يىلى 5- نويابىردا (بۈگۈن) ئېلان قىلىنغان «دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى» (NSS) ناملىق ھۆججەتنى ئاساسىي مەنبە قىلىپ تۇرۇپ يېزىلدى. ماقالىدە، مەزكۇر ئىستراتېگىيەنىڭ ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى تۈپ بۇرۇلۇش نۇقتىلىرى، «لىبېرال ئىدېئولوگىيە» دىن «پىراگماتىك رېئالىزم» غا ئۆتۈش جەريانى، بولۇپمۇ ئافرىقا ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى بايلىق تالىشىش كۈرىشىدە خىتاينى قانداق چەكلەش نىشانى مۇھاكىمە قىلىندى. تەھلىل جەريانىدا خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىدىكى «ھۇجۇمچان رېئالىزم» (Offensive Realism) قارىشى قوللىنىلدى.
ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش : ئىدېئولوگىيەدىن مەنپەئەتكە قايتىش ۋە «ئامېرىكانى قايتا قۇرۇش»
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى، يېقىنقى ئون يىللىق دىپلوماتىيە تارىخىدىكى ئەڭ كەسكىن پارادىگما ئۆزگىرىشىنى نامايان قىلىدۇ. ھۆججەتنىڭ مۇقەددىمىسىدىلا پىرېزىدېنتنىڭ ئۆتكەن دەۋرنى «ئاجىزلىق، ئەسەبىيلىك ۋە ئەجەللىك مەغلۇبىيەتلەر» دەپ تەرىپلىشى، يېڭى ھاكىمىيەتنىڭ پەقەت سىياسەتنىلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ دۇنياغا بولغان پەلسەپەۋى قارىشىنىمۇ تۈپتىن ئۆزگەرتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ بۇرۇلۇش، خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلەرنى ئۈستىگە ئالىدىغان «دۇنيا ساقچىسى» رولىدىن، ئۆز دۆلىتىنىڭ بىۋاسىتە بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغان «مىللىي دۆلەت» (Nation-State) مودېلىغا قايتىش ھەرىكىتىدۇر [2-بەت].
بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسىدا «ئىگىلىك ھوقۇقى» (Sovereignty) چۈشەنچىسى قايتىدىن بەلگىلەنگەن بولۇپ، چېگرا بىخەتەرلىكى دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ بىرىنچى شەرتى قىلىپ بېكىتىلگەن. ھۆججەتتە ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئۆز چېگراسىنى قوغداشقا سەپەرۋەر قىلىنغانلىقى ۋە «رادىكال جىنسىي ئىدېئولوگىيە» (Radical Gender Ideology) قاتارلىق ئىجتىمائىي ئېقىملارنىڭ ئارمىيەدىن تازىلانغانلىقى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. بۇ، ئامېرىكانىڭ ئىچكى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى مۇستەھكەملىمەي تۇرۇپ، تاشقى دۇنيادا كۈچ كۆرسىتەلمەيدىغانلىقىدەك رېئالىستىك قاراشنىڭ ئىپادىسىدۇر. يەنى، خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە غەلىبە قىلىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئامېرىكانىڭ ئىچكى قىسمىدىكى مەدەنىيەت ۋە كىملىك كىرىزىسىنى ھەل قىلىش لازىم، دەپ قارالغانلىقىغا ھۆكۈم قىلىشقا بولىدۇ [2-بەت].
ھۆججەتتە تىلغا ئېلىنغان «يېرىم كېچىدىكى بولقا ئوپېراتسىيەسى» (Operation Midnight Hammer) ئارقىلىق ئىراننىڭ يادرو ئىقتىدارىنىڭ يوقىتىلغانلىقى، يېڭى ھاكىمىيەتنىڭ تەھدىتلەرگە قارىتا ئەنئەنىۋى «توسۇش» (Containment) ياكى «دىپلوماتىك بېسىم» ئۇسۇلىنى ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە «يوقىتىش» (Elimination) ۋە «ئالدىنى ئېلىش زەربىسى» (Preemptive Strike) ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ خىل قاتتىق قول ئۇسۇل، خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق رەقىبلەرگە بېرىلگەن ئېنىق سىگنال بولۇپ، ئامېرىكانىڭ قىزىل سىزىقى دەپسەندە قىلىنغاندا، ھەربىي جاۋابنىڭ تېز ۋە ۋەيران قىلغۇچ بولىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرىدۇ [2-بەت].
ئىستراتېگىيەدە يەنە «يەرشارىلىشىش» (Globalization) تىن چېكىنىش ۋە «ئىقتىسادىي مىللەتچىلىك» كە يۈزلىنىش ئېنىق كۆرۈلىدۇ. ئامېرىكانىڭ ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشىنى ئەركىن قويۇۋېتىشى ۋە تاموژنا بېجىنى تارىخىي سەۋىيەگە كۆتۈرۈشى، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ پەقەت ھەربىي كۈچ بىلەنلا ئەمەس، بەلكى سانائەت مۇستەقىللىقى بىلەن كاپالەتكە ئىگە بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مونوپوللۇقىنى بۇزۇش ۋە ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن تاشلانغان ھەل قىلغۇچ قەدەمدۇر [2-بەت].
بۇ بۆلۈمدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا، ئامېرىكانىڭ «ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈك» تالىشىشتىن ۋاز كېچىپ، «كۈچ ئۈستۈنلۈكى» گە مەركەزلەشكىنىدۇر. ئىلگىرىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق يەرشارىۋى تېمىلارنى دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ مەركىزىگە قويۇشى، بۇ يېڭى ھۆججەتتە «ئاجىزلىقنىڭ ئالامىتى» دەپ رەت قىلىنغان. بۇنىڭ ئورنىغا، ساپ دۆلەت مەنپەئەتى، چېگرا بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي قۇدرەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش بىردىنبىر ئۆلچەم قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ ئۆزگىرىش، خىتايغا ئوخشاش ھاكىممۇتلەق دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئىدېئولوگىيەلىك تالاش-تارتىشتىن كۆرە، ئەمەلىي كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئاساسلىق ئورۇنغا ئۆتىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنى قايتا قۇرۇش : «ھەقسىز بىخەتەرلىك» دەۋرىنىڭ ئاخىرلىشىشى
ئامېرىكانىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەسىدە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) ۋە باشقا ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەت تۈپتىن قايتا قۇرۇلغان بولۇپ، بۇ ئۆزگىرىش «يۈك تەقسىملەش» (Burden Sharing) پىرىنسىپى ئاساسىدا شەكىللەنگەن. ئەنئەنىۋى قاراشتىكى ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغداش مەجبۇرىيىتى، ئەمدىلىكتە شەرتلىك ۋە سودا خاراكتېرلىك بىر كېلىشىمگە ئايلانغان. ھۆججەتتە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت مۇداپىئە چىقىمىنى مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ ئىككى پىرسەنتىدىن بەش پىرسەنتىگە كۆتۈرۈش مەجبۇرىيىتىنىڭ يۈكلەنگەنلىكى، ئامېرىكانىڭ بۇنىڭدىن كېيىن ياۋروپا بىخەتەرلىكى ئۈچۈن بىكارغا «كېپىل» بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [2-بەت].
بۇ بەش پىرسەنتلىك نىشان غەرب دۇنياسىنىڭ ھەربىي قۇرۇلمىسىدا ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئۆزگىرىش پەيدا قىلىدۇ. كۆپىنچە ياۋروپا دۆلەتلىرى نۆۋەتتە ئىككى پىرسەنتلىك نىشانغىمۇ تەستە يېتىۋاتقان بىر پەيتتە، بۇ رەقەمنىڭ ئىككى ھەسسىدىن كۆپرەك ئاشۇرۇلۇشى، ياۋروپا دۆلەتلىرىنى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق چىقىملىرىنى قىسقارتىپ، مەبلەغنى قورال-ياراغ ۋە ئارمىيەگە قارىتىشقا مەجبۇرلايدۇ. ئامېرىكانىڭ بۇ تەلىپى، ئەمەلىيەتتە ياۋروپانىڭ ئۆزىنى ئۆزى قوغداش ئىقتىدارىنى تېزلىتىش ۋە رۇسىيەگە قارشى تۇرۇشتا ئامېرىكاغا تايىنىۋېلىشىنى ئازايتىشنى  مەقسەت قىلىدۇ.