شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئىككى يۈزى: قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى بۆلۈنۈش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق، رايون مىقياسىدىكى يېڭى ئۇل ئەسلىھە زور كۆلەملىك قۇرۇلۇشلىرىغا، بولۇپمۇ تۆمۈريوللارغا مەبلەغ سالدى. بۇ قۇرۇلۇشلارنىڭ كۆپىنچىسى قۇرۇقلۇقتىكى دۆلەتلەرنى فىزىكىلىق جەھەتتىن خىتايغا باغلىغان بولۇپ، دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرىگە نىسبەتەن ئوخشىمايدىغان بىر شەكىلدە بۇ دۆلەتلەرنىڭ بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ماھىيىتىنى ئۆزگەرتتى. مەسىلەن، 2021-يىلى خىتاينىڭ جەنۇبى تۆمۈريولى ئارقىلىق لائوسنىڭ پايتەختى ۋىيېنتيانغا تۇتاشتۇرۇلدى. خىتاينىڭ ئاخىرقى نىشانى بۇ لىنىيەنى تايلاند ۋە مالايشىيادىكى قۇرۇلۇشلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، سىنگاپور بىلەن خىتاينىڭ كۈنمىڭ شەھىرى ئارىسىدا بىر تۆمۈريول لىنىيەسىنى قۇرۇپ چىقىشتۇر. تۆمۈريولنىڭ تەسىرى خىتايغا ئېغىر قەرزدار بولغان كىچىك تىپتىكى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەت لائوسقا نىسبەتەن چوڭقۇر بولدى. تۆمۈريول ئېچىلغاندىن بېرى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا قىممىتى شىددەت بىلەن ئۆستى. بۇنىڭ زور بىر قىسمى لائوسلۇقلارنىڭ خىتاي مەبلەغ سالغۇچىلىرىغا ئىجارىگە بېرىلگەن يەرلەردە يېتىشتۈرگەن دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرى ئېكسپورتىدىن كەلگەن.
لائوسنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ قاراڭغۇ بىر تەرىپىمۇ بار. بۇ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا لائوس چەت ئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن قانۇنلۇق بىر تىرىشچانلىق بىلەن ئالاھىدە ئىقتىسادىي رايونلارنى قۇرغانىدى. بىراق بۈگۈنكى كۈندە بۇ جايلار خىتاي سودىگەرلىرى، ھەتتا خەۋپسىزلىك خادىملىرىنىڭ قانۇن سىرتىدا پائالىيەت قىلالايدىغان، باشقۇرۇلمايدىغان رايونلارغا ئايلاندى. زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكى، ياۋايى ھايۋانلارغا ئائىت جىنايەتلەر، بېرما ۋە باشقا قوشنا دۆلەتلەردىن كەلگەن ئىشچىلارنىڭ تەرتىپسىز كۆچمەنلىكى ۋە تور ئالدامچىلىقى بۇ رايونلاردا كەڭ تارقالدى. ماھىيەتتە، لائوس ئۆز زېمىنىنىڭ زور بىر قىسمى ئۈستىدىن تولۇق ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئىگە ئەمەس. بېرمىدا بولسا ئىچكى ئۇرۇش خىتاينى ھىندى ئوكيانغا تۇتاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان يول ۋە تۆمۈريول قۇرۇلۇشلىرىنىڭ ئىلگىرىلىشىنى ئاستىلاتتى. بىراق، شىددەتلىك توقۇنۇشلارغا قارىماي، بىر نېفىت ۋە تەبىئىي گاز تۇرۇبا يولى داۋاملىق ئىشلىدى.
پاتتون ئەنئەنىۋى ھالدا خىتاينىڭ تەسىرىگە ھوشيار بولۇپ كەلگەن ۋىيېتنامنىڭمۇ ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن يۇقىرى دەرىجىدە خىتاي خۇسۇسىي مەبلىغىنى جەلپ قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ھازىر نۇرغۇن شىركەتلەر تەمىنلەش زەنجىرىنى خىتايدىن ۋىيېتنامغا، بولۇپمۇ شىمالىي قىسمىغا يۆتكىدى. بۇ ۋىيېتنامنىڭ جەنۇبىي قىسمىنىڭ تېخىمۇ مۇھىم بىر سودا مەركىزى بولۇشتەك تارىخىي نورمىدىن بىر چەتنەشتۇر. ئامېرىكىنىڭ ۋىيېتنام مەھسۇلاتلىرىغا يۈرگۈزگەن %20 لىك تاموژنا بېجى خىتاي ماللىرىغا يۈرگۈزۈلگەن تاموژنا بېجىدىن يەنىلا تۆۋەن، شۇڭا خىتاينىڭ ۋىيېتنامغا داۋاملىق مەبلەغ سېلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى.
ماقالىدە خىتاينىڭ دېڭىز-ئوكيان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىمۇ تۆمۈريول قۇرۇلۇشلىرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلىگەنلىكى تىلغا ئېلىنغان. مەسىلەن، 2023-يىلى ھىندونېزىيەنىڭ پايتەختى جاكارتا بىلەن باندۇڭنى تۇتاشتۇرىدىغان 7.3 مىليارد دوللارلىق يۇقىرى سۈرئەتلىك بىر يەرلىك تۆمۈريول ئېچىلدى. مالايشىيانىڭ شەرقىي ۋە غەربىي قىرغاقلىرىنى تۆمۈريول ئارقىلىق تۇتاشتۇرىدىغان تەخمىنەن 12 مىليارد دوللارلىق بىر قۇرۇلۇشنىڭ ئىشلىرى داۋاملاشماقتا. بىراق، پاتتون دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرىدىكى بۇ قۇرۇلۇشلارنىڭ بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي ھەمراھى سۈپىتىدىكى تەسىرىنى ئاشۇرغان تەقدىردىمۇ، ھىندونېزىيە ياكى مالايشىيانى خىتايغا ئەھمىيەتلىك دەرىجىدە باغلىمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئەركىن ۋە ئوچۇق دېڭىز-ئوكيان: رايون خەۋپسىزلىكى ۋە سودىسى
ماقالىنىڭ بۇ بۆلۈمىدە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا قۇرۇقلۇقىنىڭ ئۆتكەن ئون يىلدا خىتايغا بولغان باغلىنىشى ئارقىلىق ئۆزگەرتىلگەنلىكىگە سېلىشتۇرغاندا، دېڭىز-ئوكيان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ جۇغراپىيەسى سەۋەبىدىن ھەر دائىم نۇرغۇن سودا شېرىكلىرىگە ئوچۇق بولغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. رايوننىڭ ئەڭ چوڭ ئىككى دېڭىز-ئوكيان دۆلىتى بولغان ھىندونېزىيە ۋە فىلىپپىن غايەت زور تاقىم ئاراللار بولۇپ، سىنگاپور ۋە مالايشىيا بىلەن بىرلىكتە ئاسىيانى دۇنياغا باغلايدىغان مۇھىم سۇ يوللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. جېيمىس سكوتنىڭ ئاسىيا قۇرۇقلۇقىنىڭ ئېگىز تاغلىقلىرىغا «زومىيا» دەپ ئىسىم قويغىنىغا ئوخشاش، ژۇرنالىست فىلىپ بوۋرىڭمۇ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ كەڭ دېڭىز-ئوكيان رايونلىرىنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن «نۇسانتارىيا» دېگەن ئاتالغۇنى ئىشلەتكەن.
پاتتون خىتاينىڭ بۇ رايوننىڭ مەركىزىي سۇ يولى بولغان جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ئۈستىدىن كونتروللۇق ھوقۇقىنى تەلەپ قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئەھۋال سودا ئۈچۈن توشۇش يوللىرىنىڭ ئەركىن ۋە ئوچۇق قېلىشىغا ئېھتىياجلىق بولغان دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دۆلەتلەرنى تەشۋىشكە سالدى. 2016-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سوتى خىتاينىڭ پۈتۈنلەي دېگۈدەك جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «توققۇز بۆلەك سىزىقى» ئىچىدىكى تەلىپىنى رەت قىلدى. شۇنىڭدىن بېرى، بۈيۈك بىرىتانىيە قاتارلىق يىراق دۆلەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئونلىغان دۆلەت بۇ قارارنى قوللاپ، بۇ سۇ يوللىرىنىڭ دۇنياۋى ئەھمىيىتىنى گەۋدىلەندۈردى.