يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەر شارىلىشىشنى سىياسىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلغىنىمىزدا، مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە دېموكراتىيەنىڭ يەر شارىلىشىشنىڭ تەسىرىگە قانداق ئۇچرايدىغانلىقى، شۇنداقلا مىللىي دۆلەتلەرنىڭ يېڭى شارائىتتىكى رولىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى مەسىلىسى ئاساسىي سالماقنى ئىگىلەيدۇ. كۈنىمىزدە مىللىي دۆلەتلەرنىڭ شەكلىنىڭ ئاساسلىق ئامىللىرىدىن بولغان مىللىي ئىگىلىك ھوقۇق ۋە مىللىي كىملىك قۇرۇلمىسىغا بىر پۈتۈن قارايدىغان نۇقتىينەزەر ئۈستىدە تالاش-تارتىش ئېلىپ بېرىلىش بىرگە، مىللىي دۆلەت ئەندىزىسى فونكسىيەلىك جەھەتتىن يېتەرسىز بولۇش بىلەن ئەيىبلەنمەكتە (جامسون، 2000: 39). يەر شارىلىشىش بىر تەرەپتىن دۇنيانى «ئاشقۇن دېموكراتىيە»گە ئىتتىرىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن دېموكراتىيە كىرىزىسىگە سەۋەب بولماقتا (ھابەرماس، 2002:27).
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك، بەزى تەتقىقاتچىلار يەر شارىلىشىش ھادىسىسىنىڭ ئىقتىسادىي تەرىپىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويسا، بەزىلىرى سىياسىي ياكى ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي تەرىپىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويماقتا. بەزى ئانالىزچىلار تەبىئىي ھالدا شەكىللەنگەن ھادىسىنى ئىپادە قىلىش ئۈچۈن يەر شارىىلشىش ئۇقۇمىنى ئىشلىتىدىغان بولسا، بەزى ئانالىزچىلارمۇ تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەر تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەن ھادىسىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن يەر شارىلىشىش ئۇقۇمىدىن پايدىلانغانلىقى ۋەياكى نىسبەتەن يېڭى ھېسابلىنىدىغان ھادىسىنى ئوخشاش ئۇقۇم بىلەن ئاتىماقتا. يەر شارىلىشىشنىڭ نۇرغۇن ساھەدە پەيدا قىلغان تەسىرلىرىنى نەزەرگە ئالساق، بۇ ھادىسە تولىمۇ مۇرەككەپ، ئېنىقسىز ۋە زىددىيەتكە تولغان ھادىسە ئىكەنلىكى نامايەن بولىدۇ. شۇڭلاشقا يەرشارىلىشىشنىڭ خاراكتېرى ۋە ئالاھىلىكىنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرىش ئۇنچىۋېلا ئاسان ئەمەس.
يۇقىرىقىلارنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا، يەر شارىلىشىش يەرلىك-خەلقئارالىق بولۇپ ئىككى زىتلىق ئىچىدە ھەر ئىككى يۆنىلىشكە قاراپ ئىگىرىلىۋاتقان مۇساپىنى ئىپادە قىلىدىغان بولۇپ، تۇرغۇن قۇرۇلمىدىن بەكرەك دىنامىك ۋە ئۆزگىرىشچان جەرياندۇر. يەر شارىلىشىش  دۇنيانىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىنى ئاستا-ئاستا نوپۇزى ئاستىغا ئالماقتا، بۇنىڭ تۈرتكىسىدە دائىرىسىگە قوشۇلغان يېڭى ئامىللار بىلەن ئۆزىنى تېخىمۇ بېيتماقتا (بايار، 2008:25). ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، يەر شارىلىشىش مۇنۇلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: تېخنولوگىيە ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشلەردە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ، مىللىي دۆلەتلەر ئارىسىدىكى چېگرالارنىڭ رولى ئازىيىدۇ، مىللىي دۆلەتنىڭ ئىچكى دۇنيا يارىتىش قابىلىيىتى ئاجىزلايدۇ، جەمئىيەت، مىللەت ۋە دۆلەتلەر ئارىسىدا بولۇپمۇ ئىقتىسادىي ساھەدە قويۇق ۋە زىچ ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت بەرپا بولىدۇ، جەمئىيەت، مىللەت ۋە دۆلەتلەرنىڭ بىر-بىرىگە بېقىندىلىق مۇناسىۋىتى كۈچىيىپ كېتىدۇ. ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر دەرىجىسى زىچ ۋە قويۇق بولىدۇ، بىر جەمئىيەتتە يۈز بەرگەن ھادىسە شۇ جەمئىيەتتىن ھالقىپ باشقا جەمئىيەتكىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن، ئوتتۇرا شەرقتە يۈز بەرگەن سىياسىي ھادىسىلەرنىڭ پۈتكۈل دۇنيا مۇسۇلمانلارغىلا تەسىر كۆرسەتكىنىگە ئوخشاش. قىسقىسى، يەر شارىلىشىش پەن، سىياسەت، تېخنولوگىيە، ئىقتىساد، پۇل-مۇئامىلە، مەدەنىيەت ۋە سەھىيە بولۇپ ئوخشىمىغان ساھەدە ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش، بېقىندىلىق، بىرلىشىش ۋە پۈتۈنلىشىش تەرىقىسىدىكى ئۆزگىرىش، ئايلىنىش ۋە تەرەققىياتلارنى ئىپادىلەيدىغان كۆپ تەرەپلىملىك ۋە مۇرەككەپ ھادىسىنى كۆرسىتىدۇ. يەر شارىلىشىش جەمئىيەتلەرنىڭ، دۆلەتلەرنىڭ، ئىقتىسادىي تۈزۈملەرنىڭ ۋە سىياسىي ئورگانلارنىڭ قۇرۇلمىسىدا غايەت زور ئۆزگىرىش پەيدا قىلالايدۇ. يەر شارىلاشقان دۇنيادا نوقۇل ئورگان ۋە قۇرۇلمىلارلا ئەمەس ئورگان ۋە قۇرۇلمىلارنى بىر پۈتۈنلۈككە ئىگە قىلىدىغان پىرىنسىپ-قائىدىلەرمۇ تېز سۈرئەتتە ئۆزگەرمەكتە. بۇ ئۆزگىرىشلەر 21-ئەسىرنى بۇرۇنقى ئەسىرلەردىن ئالاھىدە پەرقلىق قىلىدۇ (ئەنەر ۋە دەمىرجان، 2006:198). بۇ دائىرىدە يەر شارىلىشىش ھادىسىسى ۋە ئۇقۇمى قىزىق نۇقتىغا ئايلىنىۋاتقان كۈنىمىزدە، مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇقلاردىمۇ ئۆزگىرىش ۋە بۇرۇلۇش يۈز بېرىشكە باشلىماقتا.
2- مىللىي (ئۇلۇس) دۆلەت- ئىگىلىك ھوقۇق
مىللىي دۆلەت ئورگانلاشقان سىياسىي ھاكىمىيەت ئەندىزىسىنىڭ كونكرېت ئىپادىلىرىدىن بىرى بولغان بولسا، مىللەت -ئۇلۇس(nation) مىللىي دۆلەتنىڭ ئۆزىنى قانۇنلۇق سالاھىيەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن ئۇقۇملاردىن بىرىدۇر (تەكەلى ۋە ئىلكىن، 2008: 118). مىللىي دۆلەت دېگەندە ئىنسانلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى مىللىي سىياسەت مىخانىزمىلىرى ۋە  ئورگانلار دائىرىسىدە بەلگىلەپ چىققان دۆلەت ئەندىزىسىنى كۆرسىتىدۇ.  باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، فىئودال خاراكتېردىكى سىياسىي تۈزۈمدىن مەركەزىيەتچىلىك ئالاھىدىلىك قويۇپ بولغان سىياسىي تۈزۈمگە ئۆتۈشنى ئىپادىلەيدۇ. ئوخشاش بىر تىلنى سۆزلىشىدىغان، ئوخشاش ئىرقتىن كەلگەن، ئوخشاش دىنغا مەنسۇب، ئوخشاش مەدەنىيەتگە ئىگە، ئوخشاش تارىخىي ئۆتمۈشنى ئورتاقلاشقان، تەقدىرى ئوخشاش بولغان، ئورتاق دۈشمەن ياكى دۈشمەنلىرى بولغان ئىنسان توپلۇقى بولغان «مىللەت»نىڭ سىياسىي جەھەتتە تەشكىللىنىش شەكلىنى ئىپادىلەيدىغان مىللىي دۆلەت، قانۇنلۇق ۋە رەسمىي سالاھىيىتىنى مىللەتتىن ئالىدۇ. مىللىي دۆلەت بىر مىللەتنىڭ ئەڭ ئالىي سىياسىي ئورگىنى بولۇپ، بۇ ئالىي سىياسىي ئورگان فىئودال ئالاھىدىلىكى بولغان قۇرۇلمىدىن مەركەزىيەتچىلىك يۆنىلىشتە تەرەققىيات قىلغان ئىجتىمائىي ۋە تارىخى ھادىسىنى كۆرسىتىدۇ. مىللىي دۆلەت ئورتاق مەنىۋى بايلىقلار ئەتراپىغا يىغىلغان ۋە مىللىي سىياسەتلەرنىڭ تۈرتكىسىدە شەكىللەنگەن سىياسىي رامكا ۋە قېلىپلار دائىرىسىدە ياشايدىغان ھەر خىل ئېتنىك توپلۇقلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى، ئىززەت-ئابرويىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان سىياسىي تۈزۈمدۇر (ئۆزياكىشىر، 2006:78).