كوممۇنىزمدىن كېيىنكى خىتاي: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەييارلىق قىلىش (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچى تەدبىر، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ قانۇنسىز كاپىتال ئېقىمىدىكى بوشلۇقلارنى تولدۇرۇش ۋە پۇقرا ئامانەتچىلىرىنى قوغداش. چىرىك خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئەمەلدارلىرى، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ئوفىتسېرلىرى، ئاخبارات خادىملىرى ۋە باشقىلار خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەڭ چوڭ بانكىلىرىنى ئىشلىتىپ، ھەر خىل قانۇنسىز پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارغان. ھاكىمىيەت يىمىرىلگەن ھامان، بۇ كىشىلەر ئوخشاش قانۇنسىز يوللار بىلەن كاپىتاللىرىنى خىتايدىن تېزلىكتە يۆتكەشكە ئۇرۇنىدۇ. ئەگەر بۇ كەڭ كۆلەمدە يۈز بەرسە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۆزىنى قايتا قۇرۇش ۋە قۇرۇلىدىغان يېڭى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسى قۇرۇشقا بۇزغۇنچىلىق قىلىش ئۈچۈن پۇل-مۇئامىلە بايلىقىغا ئىگە بولىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكا خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى يىمىرىلگەن ھامان تېز ۋە قەتئىي ھەرىكەت قىلىشى كېرەك. ئامېرىكا چوڭقۇر ئېقىشچانلىققا(liquidity) ئىگە بىردىنبىر دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، خىتاينىڭ چوڭ بانكىلىرىنى قايتا كاپىتاللاشتۇرۇش، پۇقرا ئامانەتچىلەرنى قوغداش ۋە كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي كىرىزىسنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە. ئامېرىكا تېخنىكىلىق ۋە پۇل-مۇئامىلە ياردىمىنى سەمىمىي بېرىدۇ، ئەمما بىر مۇھىم شەرت بىلەن: قايتا كاپىتاللاشتۇرۇلغان ھەر بىر خىتاي پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتى بارلىق خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئەزالىرىنىڭ ھېسابات ئۇچۇرى ۋە سودا خاتىرىسىنى ئامېرىكا دائىرىلىرىگە تاپشۇرۇپ بېرىشى كېرەك، ۋە بۇ ھېساباتلار تەكشۈرۈش تاماملانغۇچە توڭلىتىلىدۇ.
ئۈچىنچى تەدبىر، شياڭگاڭ-ئامېرىكا پۇل پېگىنى (currency peg) مۇۋاپىقلاشتۇرۇش ۋە شياڭگاڭنى ئەركىن قىلىش. شياڭگاڭنىڭ بانكا كەسپى ئۇنىڭ دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ 850 پىرسەنتىگە تەڭ بولۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مەجبۇرلىشى بىلەن شياڭگاڭ يۇقىرى قەرزدار بانكىلارغا ۋە يەر شارىدىكى ئەڭ يۇقىرى قەرزدار ئائىلىلەر ۋە كارخانىلارغا ئىگە بولۇپ قالغان. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتى يىمىرىلگەن ئەھۋالدا، ئامېرىكا شياڭگاڭ پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرىنى قايتا كاپىتاللاشتۇرۇش ئارقىلىق شياڭگاڭ-ئامېرىكا پۇل پېگىنىڭ ئاساسىنى قايتا تىكلىيەلەيدۇ. قايتا كاپىتاللاشتۇرۇلغان شياڭگاڭ بانكىلىرىمۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھېسابات ئىگىلىرىنىڭ ئۇچۇرىنى ئامېرىكىغا تاپشۇرۇشى كېرەك.
ئاخىرىدا، ئاپتور يېڭى بىر خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى دەۋردە، خىتاي بانكىلىرىنى قايتا كاپىتاللاشتۇرۇش، خۇسۇسىيلاشتۇرۇش ۋە مەركەزسىزلەشتۈرۈش كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن. يېڭى خىتاي پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق لايىھەلەش پىرىنسىپى «نۇرغۇن ۋە كىچىك» بولۇشى، ۋە بازار مېخانىزملىرىنىڭ ئىشلىشىگە يول قويۇشى كېرەك. بۇ نۇرغۇن كىچىك بانكىلار ھەر خىل تەدرىجىي تەرەققىيات يوللىرى بويىچە ئۆسۈپ، يەرلىك ئىقتىسادىي ئېھتىياجغا ماس كېلىدىغان تېخىمۇ كۆپ خىللاشقان ۋە مەركەزسىزلەشكەن پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئەڭ مۇھىمى، ئۇ تېخىمۇ ئاجىز بولمايدۇ ۋە بىر ئورگاندىكى ياكى بېيجىڭدىكى بىر خاتالىق سەۋەبىدىن ئاپەت خاراكتېرلىك يىمىرىلىشكە ئۇچرىمايدۇ. خىتاي بانكىلىرىنى رايونلاشتۇرۇش ۋە يەرلىكلەشتۈرۈش يەنە ئامېرىكا ۋە خىتاينى قىينىغان مۈلۈك كۆپۈكلىرىنى چەكلەيدىغان بىر ۋاسىتە بولىدۇ. ئامېرىكىنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى يىمىرىلگەندىن كېيىنكى ئارىلىشىشى، ساغلام قايتا كاپىتاللاشتۇرۇش، خۇسۇسىيلاشتۇرۇش ۋە مەركەزسىزلەشتۈرۈش ئارقىلىق بىر پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەركەزلىشىشى كېرەك. پەقەت شۇنداق سىستېمىلا خىتاي خەلقىگە ئۈنۈملۈك مۇلازىمەت قىلىپ، ئامېرىكا كارخانىلىرى، شىركەتلىرى ۋە پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرى ئۈچۈن بازار پۇرسەتلىرىنى يارىتىپ، يېڭى خىتايغا مەنىلىك تۆھپە قوشالايدۇ.
4-باب: خىتاينىڭ ئامېرىكىدىكى مۈلۈكلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش
بۇ بابتا، ئاپتور گوردون چاڭ (Gordon G. Chang) خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن خىرىسلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ۋە يىمىرىلىش ئېھتىماللىقىنىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، بۇ خىل ئەھۋالغا تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئامېرىكا كارخانىلىرى ۋە پۇقرالىرىنى خىتايدىن جىددىي چېكىندۈرۈشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكىنىڭ خىتايدىكى تەسىرى قانچە ئاز بولسا، كونا ياكى يېڭى ھاكىمىيەت گۇرۇپپىلىرىنىڭ ئامېرىكىغا قارشى ئىشلىتىدىغان پىشاڭى شۇنچە ئاز بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا خىتاي تەرەپنى ئامېرىكىنىڭ يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق ھەر قايسى ئىقتىسادىي ساھەلىرىدىن چىقىرىپ، ھاكىمىيەت يىمىرىلىشىگە بولغان ئاجىزلىقىنى ئازايتىشى كېرەك. ۋاشىنگتون يەنە دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە باشقا سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن خىتاي پۇقرالىرى ۋە ئورۇنلىرىنىڭ دېھقانچىلىق ياكى چارۋىچىلىق يەرلىرىگە ئىگىدارچىلىق قىلىشىنى چەكلىشى لازىم. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى «ئالاقە» (engagement) سىياسىتىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئامېرىكىنىڭ مەنپەئەتىنى خىتاينىڭ مەنپەئەتىدىن ئۈستۈن قويۇشنى باشلىشى كېرەك.