رەقەملىك دەۋردە دىزىنفورماتسىيە : دۆلەت تەشۋىقاتى، ساختا خەۋەرلەر ۋە سۈنئىي ئەقىل كۆلەڭگىسىدىكى تەھدىتلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ئانالىز 21-ئەسىردىكى ئۇچۇر ئېكولوگىيە سىستېمىسىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقان ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى ئامىللارنى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن تەكشۈرىدۇ. «ھەقىقەتتىن كېيىنكى دەۋر » (post-truth) دەپ ئاتالغان بۇ يېڭى دەۋردە، ئۇچۇر ئېقىمىنىڭ ئۆزى دۆلەتلەر ۋە دۆلەتسىز ئاكتىيورلار تەرىپىدىن قوللىنىلىدىغان بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش مەيدانىغا ۋە سىممېتىرىك بولمىغان قورال سىستېمىسىغا ئايلاندى. ئانالىزىمىزدا ئۈچ چوڭ تەھدىت ئامىلىنى چوڭقۇرلاپ تەتقىق قىلىمىز: (1) دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئىنچىكىلىك بىلەن پىلانلىنىپ ئىجرا قىلىنغان، جامائەت پىكرىنى كونترول قىلىشنى ۋە گېئوپولىتىكىلىق نىشانلارغا يېتىشنى مەقسەت قىلغان زامانىۋى تەشۋىقات ۋە پسىخولوگىيەلىك ئۇرۇش تېخنىكىلىرى؛ (2) قەستەن يالغان ئۇچۇر تارقىتىپ، ئىجتىمائىي قۇتۇپلىشىشنى كۈچەيتىدىغان ۋە ئورگانلارغا بولغان ئىشەنچنى يىلتىزىدىن تەۋرىتىدىغان «ساختا خەۋەر» ئېكولوگىيە سىستېمىلىرى؛ (3) سۈنئىي ئەقىلنىڭ (AI) تەرەققىياتى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان، رېئاللىق بىلەن ئويدۇرمىنىڭ چېگراسىنى خەتەرلىك دەرىجىدە خىرەلەشتۈرگەن سىنتېز مېدىيا، بولۇپمۇ «چوڭقۇرساختا» (deepfake) ۋىدېئولىرى ۋە ئاۋاز كىلونلاش قاتارلىق تېخنىكىلار. «گېرمانىيە ئاۋازى» تەرىپىدىن تەييارلانغان تۆت ئاساسلىق تېخنىكىلىق دوكلاتنىڭ نەتىجىلىرىنى بىرىكتۈرگەن بۇ تەتقىقات، مەزكۇر دىزىنفورماتسىيە تاكتىكىلىرىنىڭ پەقەت تېخنىكىلىق مەسىلە ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە، ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي بىلىش جەريانلىرىنى نىشانلىغان، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە دېموكراتىك مۇقىملىققا تۈپتىن تەھدىت سالىدىغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتلەر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ دائىرىدە، تەھدىتلەرنىڭ ئاناتومىيەسى، تارقىلىش مېخانىزمى ۋە پسىخولوگىيەلىك تەسىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، بۇلارغا قارشى تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى كېرەك بولغان بىر پۈتۈن، كۆپ قاتلاملىق ۋە تەشەببۇسكار مۇداپىئە ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ رامكىسىنى سىزىپ چىقىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
يېڭى ئۇرۇش مەيدانى بولغان ئۇچۇر مۇھىتى
ئىنسانىيەت تارىخى ئۇچۇرنىڭ كۈچ ئىكەنلىكى ھەقىقىتىنىڭ سانسىزلىغان مىساللىرى بىلەن تولغان. ئەمما رەقەملىك ئىنقىلاب ۋە ئىنتېرنېتنىڭ يەر شارى مىقياسىدا ئومۇملىشىشى بۇ كۈچنىڭ ماھىيىتىنى ۋە قوللىنىش شەكلىنى تۈپتىن ئۆزگەرتتى. بۇرۇن، دۆلەتلەرنىڭ مونوپوللۇقىدا بولغان ياكى چوڭ تاراتقۇ ئورگانلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنغان ئۇچۇر ئېقىمى، ئەمدىلىكتە مەركەزسىزلەشكەن، تورغا ئۇلانغان ۋە ۋىرۇسلۇق ھەرىكەتچانلىققا ئىگە بىر قۇرۇلمىغا ئايلاندى. بۇ يېڭى ئېكولوگىيە سىستېمىسى، شەخسلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىشى ۋە ئۇچۇرغا ئېرىشىشى ئۈچۈن مىسلى كۆرۈلمىگەن پۇرسەتلەرنى يارىتىپ بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، يامان نىيەتلىك ئاكتىيورلارنىڭ دىزىنفورماتسىيەنى تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تېز، ئەرزان ۋە كەڭ كۆلەمدە تارقىتىشى ئۈچۈن مۇنبەت زېمىن ھازىرلىدى.
ئەمدى ئۇرۇشلار پەقەت تانكا، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئەسكەرلەر بىلەنلا ئەمەس، بەلكى كۇنۇپكا تاختىلىرى، ئالگورىزملار ۋە ساختا ھېساباتلار بىلەنمۇ ئېلىپ بېرىلماقتا. «ئىدراك ئۇرۇشى» (cognitive warfare)  دەپمۇ ئاتالغان بۇ يېڭى كۈرەش شەكلى، دۈشمەننىڭ جىسمانىي مەۋجۇتلۇقىنى ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە ئۇلارنىڭ تەپەككۇر قۇرۇلمىسى، قارار چىقىرىش مېخانىزمى ۋە ئىجتىمائىي ئىناقلىقىنى نىشانلايدۇ. بۇ ئۇرۇشنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى، نىشاندىكى جەمئىيەتنىڭ رېئاللىق تۇيغۇسىنى بۇزۇش، ئورتاق قىممەت قاراشلىرىنى يوقىتىش ۋە ئىچكى توقۇنۇشلارنى پەيدا قىلىش ئارقىلىق ئۇلارنى ئىچىدىن ئاجىزلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت. دۆلەت قوللىغان تەشۋىقات بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ مۇكەممەل ئىجراچىسىدۇر. سۈنئىي ئەقىل تەرىپىدىن ئىشلەنگەن «دىپفېيك» ئۈن -سىنلار بۇ ئۇرۇشنىڭ ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ خەتەرلىك قوراللىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. ئىقتىسادىي مەنپەئەت ياكى ئىدېئولوگىيەلىك ئاشقۇنلۇق بىلەن ئوزۇقلانغان ساختا خەۋەر تورلىرى بولسا، بۇ قالايمىقان مۇھىتنى تېخىمۇ قالايمىقانلاشتۇرىدىغان كاتالىزاتورلۇق رولىنى ئوينايدۇ.
بۇ ماقالە بۇ كۆپ تەرەپلىك ۋە بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەھدىتلەرنى ئەتراپلىق ئانالىز قىلىدۇ. بىرىنچى بۆلۈمدە، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى تەشۋىقاتىدىن بۈگۈنكى رەقەملىك تەسىر كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىگىچە بولغان تەدرىجىي تەرەققىياتنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، زامانىۋى دۆلەت تەشۋىقاتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىسى ۋە تاكتىكىلىق قوراللار توپلىمىنى ئوتتۇرىغا قويىمىز. ئىككىنچى بۆلۈمدە، سۈنئىي ئەقىل ئىنقىلابىنىڭ بىر قوشۇمچە مەھسۇلى بولغان سىنتېز مېدىيانىڭ تېخنىكىلىق ئاساسلىرىنى ۋە ئۇ پەيدا قىلغان «يالغانچىنىڭ پايدا تەقسىماتى» ھادىسىسىنى، يەنى ھەقىقىي دەلىل-ئىسپاتلارنىڭمۇ ئىشەنچلىكلىكىنى يوقىتىش خەۋپىنى مۇزاكىرە قىلىمىز. ئۈچىنچى بۆلۈمدە، ساختا خەۋەرلەرنىڭ ۋىرۇسقا ئوخشاش تارقىلىشىنىڭ ئارقىسىدىكى ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈش ۋە بىلىش جەھەتتىكى بىر تەرەپلىمە قاراشلارنى ئانالىز قىلىپ، بۇ ھادىسىنىڭ نېمە ئۈچۈن بۇ قەدەر مۇستەھكەم ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىمىز. خۇلاسە بۆلۈمىدە بولسا، بۇ مۇرەككەپ تەھدىتلەرگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن شەخسلەردىن تېخنولوگىيە گىگانتلىرىغىچە، ھۆكۈمەتلەردىن خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغىچە بارلىق مەنپەئەتدارلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەشەببۇسكار ۋە بىر پۈتۈن مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكلىرىنى بايان قىلىمىز.
دۆلەت قوللىغان دىزىنفورماتسىيە ئاددىي يالغان سۆزلەش ھەرىكىتىدىن ھالقىپ كەتكەن، يېتەرلىك مەبلەغ بىلەن تەمىنلەنگەن، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارغا قارىتىلغان مۇرەككەپ بىر ھەرىكەتلەر توپلىمىدۇر. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى رادىيو ئاڭلىتىشلىرى ياكى تەشۋىقات ۋاراقچىلىرىغا ئوخشاش بىر يۆنىلىشلىك ۋە ئاسانلا مەنبەسىنى بېكىتكىلى بولىدىغان تەشۋىقات ئۇسۇللىرىنىڭ ئورنىنى، بۈگۈنكى كۈندە ئېنىقلاپ چىقىش ۋە مەنبەسىنى بېكىتىش ئىنتايىن قىيىن بولغان، كۆپ قاتلاملىق ۋە يوشۇرۇن رەقەملىك تەسىر كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى ئالدى.