ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش مەقسەتلىك ئىستىخبارات پائالىيەتلىرى، باشقا ساھەلەردىكى ئىستىخباراتتىن پەرقلىق بولۇپ، تاكتىكا مەقسەتلىك بولغاچقا، قىسقا مەزگىللىك ۋە تېزلىكنى ئاساس قىلىدۇ. پۈتۈنلەي خەۋپسىزلىكنى ساقلاش مەقسەتلىك بولۇپ، تاكتىلىق ئاساسلار دائرىسىدە شەكىللىنىدۇ. تېررورلۇق ۋەقەلىرىنىڭ ئالدىنىڭ ئېلىنىشى، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ۋە ئەزالىرىنى كۆزىتىش، مۇناسىۋەت ۋە ئالاقە تورىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش، تەشكىلاتنىڭ كۈچ ۋە ھەرىكەت ئىقتىدارىنىڭ ئانالىز قىلىنىشىغا ئوخشاش مەسىلىلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرى بۇ مەقسەتتە ئېلىپ بېرىلىدۇ.
قىسقىچە قىلىپ ئېيتىدىغان بولساق، ئىستراتېگىيەلىك ۋە تاكتىكىلىق ئىستىخبارات تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ بىر پارچىسى سۈپىتىدە پايدىلىنىشقا بولىدىغان مېتودلاردۇر؛ تاكتىكىلىق ئىستىخباراتقا ئاساسلىقى تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرىنى ئورۇنداش مەقسىتىدە ئىشقا سېلىنىدىغان ئىستىخبارات دەپ ئېنىقلىما بېرىشكە بولىدۇ.
ئۈنۈملۈك ئىستىخبارات پائالىيىتى تېررورىزمغا قارشى كۈرەشنىڭ غەلىبە قىلىشىغا كۆرۈنەرلىك تۆھپە قوشىدۇ. تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە ئىستىخبارات خىزمەتلىرى «تاكتىكىلىق» ۋە «ئىستراتېگىيەلىك» دەپ ئىككى ئايرىم كاتېگورىيە بويىچە ئېلىپ بېرىلىشى لازىم. چۈنكى، تاكتىكىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خۇسۇسىيەت جەھەتتىن ئىجرا قىلىنىش ساھەلىرى، مېتودلىرى ۋە يارىتىدىغان پايدىلىرى نۇقتىسىدىن پەرقلىقتۇر.
تاكتىكىلىق ئىستىخبارات روشەن ۋە ئەتراپلىق خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە بولۇپ، قىسقا ۋە ئوتتۇرا مەزگىللىك ھەرىكەت ئۈنۈمى يارىتىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، ئۇيغۇنلۇقى ۋە مەقسىتى نۇقتىسىدىن قىسقا ۋە ئوتتۇرا مەزگىللىك ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىشنى ئەمەس، مەزمۇن ۋە دائىرىسىنىڭ ئىناۋەتلىكلىكى نۇقتىسىدىن تېخىمۇ ئۇزۇن مەزگىللىك سىياسەت ۋە نىشانلارنى روياپقا چىقىرىشنى نىشان قىلىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئۇزۇن يىللار بويىچە كۈچىنى ساقلاپ قالىدىغان شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىقىرىلىدىغان بولغاچقا، تېخىمۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانلارنى تۈزۈشنى تەلەپ قىلىدىغان ۋە نەتىجىسىمۇ ئۇزۇن ۋاقىت ئىچىدە ئېلىنىدىغان تۈردىكى ھەر خىل مەنبەلەرنىڭ تارقىتىلىشى، سىياسىي تەدبىرلەر، سېلىنمىلارنىڭ پىلانلىنىشى دېگەندەك قارار چىقىرىش مۇساپىلىرىگە ھەمدەم بولۇش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىرىلىدۇ ۋە ئىشلىتىلىدۇ.
زامانىمىزدا دۆلەتلەرنىڭ باشتىن كەچۈرگەن تېررورىزمغا قارشى كۈرەش تەجرىبىلىرى، بولۇپمۇ ئۇزۇن مەزگىللىك شۇنداقلا چوڭقۇر تارىخىي ۋە ئىجتىمائىي سەۋەبلەر تۈپەيلى ئوتتۇرىغا چىققان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە قارشى كۈرەشتە تاكتىكىلىق ئىستىخبارات بىلەن بىرگە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىگىمۇ ئېھتىياج چۈشىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. لېكىن، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ھاسىل قىلىنىش مېتود ۋە مۇساپىسى تاكتىكىلىق ئىستىخبارات ئۇسۇللىرىدىن پەرقلىق بولغاچقا، نەتىجىسىنىڭ ئېلىنىشى ۋە فۇنكىسىيەلىرىنىڭ خەلق ئارىسىدا تونۇلۇشىمۇ پەرقلىق بولىدۇ.
بولۇپمۇ تېررورىزمغا ئوخشاش ئوتتۇرىغا چىقىش سەۋەبلىرى ۋە ئۇزۇقلانغان مەنبەلىرى، مەقسەتلىرى، قوللىنىدىغان مېتودلار، تەشكىلاتلىنىش قۇرۇلمىسى ۋە ھەرىكەتلىرىنىڭ خاراكتېرى جەھەتتىن رايون، ئېدىئولوگىيە، دىن، ئىجتىمائىي – سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي قۇرۇلمىغا ئوخشاش بىر قاتار ئامىللارغا باغلىق كۆپ قاتلاملىق ھادىسىگە قارشى كۈرەش قىلىشقا توغرا كەلگەندە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئاكادېمىك خاراكتېرگە ئىگە ئىلمىي پائالىيەتكە ئايلىنىدۇ. بۇ مۇساپىنىڭ يەنى ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات يارىتىش مۇساپىسىنىڭ ساغلام ئىلگىرىلىيەلىشى، تاكتىكىلىق ئىستىخبارات ئوتتۇرىغا قويغۇچىلاردىن پەرقلىق خۇسۇسىيەتلەردىكى ئىنسان ۋە مالىيە مەنبەلىرىنىڭ بۇ مەقسەت ئۈچۈن ئايرىم شەكىلدە ئاجرىتىلىشىغا باغلىقتۇر.
تۈركىيە 25 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان كۈرەش قىلىۋاتقان تېررورىزم مەسىلىگە قارشى كۈرىشى نۇقتىسىدىن مەسىلىگە قارىغىنىمىزدىمۇ، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» خىزمەتلىرىنىڭ مەسىلىنىڭ ھەل قىلىنىشىدا قانچىلىك مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىقى ۋە (بۇ) مۇساپىسىدە يېتەرسىز قالغانلىقىنى كۆرۈش مۇمكىن.
تۈركىيەنى مەشغۇل قىلىۋاتقان پ ك ك تېررورچىلىرىغا مەنبەلىك قىلىۋاتقان تاشقى ياردەم، تارىخىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى سەۋەبلەر، رايوننىڭ ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي – سىياسىي قۇرۇلمىسى، كۆچ مەسىلىسى، ئېتنىك ۋە دېموگرافىك ئەۋزەللىكلەر، جۇغراپىيەلىك قۇرۇلمىسى ۋە باشقا ئامىللار؛ يەنە دۆلەتنىڭ بارلىق ماددىي ۋە مەنىۋى كۈچ ئامىللىرى بىلەن ياكى تېخىمۇ يېڭى بىر ئىبارە بىلەن دېگەندە، بارلىق «قاتتىق» ۋە «يۇمشاق» كۈچ ۋاسىتىلىرى بىلەن پاراللېل ھالەتتە بۇ تەھدىتكە قارشى ئانالىز قىلىنىشىنى تەقەززا قىلماقتا.
دېمەك، پ ك ك  تېررورىغا قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلىدىغان كۈرەش ئىستراتېگىيەسى ۋە سىياسىتى ئۈچۈن قىلىنىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ئانالىزلار ئۈچۈن، رايونغا ئالاقىدار تېمىلاردا ئىستراتېگىيەلىك ماھىيەتتە مۇھاكىمە تەتقىقاتلىرى ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك.
رايوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى، مەسىلەن ئېنېرگىيە ۋە سۇ مەنبەلىرىگە بولغان يېقىنلىقى، رايوندىكى گېئوپولىتىكىلىق قۇرۇلمىلار، تارىخىي ۋە مەدەنىيەت ئامىللار، رايوننىڭ دىنىي، ئېتنىك ۋە دېموگرافىك (نوپۇس) قۇرۇلمىسى، ئىجتىمائىي ۋە پىسخىك قۇرۇلما، ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلار، ئائىلە قۇرۇلمىسى، فېئودال ئۇنسۇرلار، دىنىي ھايات، تەرىقەتلەرنىڭ تەسىرى، ئالاھىدىلىكلىرى ۋە تەشكىللىنىشى، ئىجتىمائىي ئورگانلارنىڭ قۇرۇلما ۋە فۇنكىسيەلىرى، رايوندا ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى بولغان دۆلەتلەرنىڭ ئورنى، خەلقئارا سەرمايە ھەرىكەتلىرى، زەھەرلىك چېكىملىك ئىقتىسادى ۋە قاتنىشى، قاراپۇل لىنىيەلىرى، قورال سودىسى، دۇنياۋى كۈچلەرنىڭ تارىختىن بۇيان داۋاملىشىپ كەلگەن ۋە بۈگۈنگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان پائالىيەت، قىزىقىش ۋە رىقابەت ساھەلىرى، چەت ئەل ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىنىڭ نىشانلىرى ۋە مېتودلىرى، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ قۇرۇلمىلىرى، مەقسەتلىرى دېگەندەك مەسىلىلەرگە ئالاقىدار تەكشۈرۈش ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ماھىيىتىدە بولۇشى لازىم.