تىموتىي ھىسنىڭ «خىتاي ئارمىيەسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىدىكى رولى» توغرىسىدىكى ماقالىسىگە نەزەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە يەر شارى ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلەشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى RAND شىركىتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك خەلقئارا مۇداپىئە تەتقىقاتچىسى تىموتىي ر. ھىس (Timothy R. Heath) تەرىپىدىن يېزىلغان «خىتاينىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى: خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ دۆلەتنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىنى قوغداشتىكى رولىنىڭ ئاجىزلىشى» ناملىق بۇ ئىلمىي ماقالە، 2025-يىلى 1-دېكابىر كۈنى سىتانفورد ئۇنىۋېرسىتېتىغا قاراشلىق نوپۇزلۇق ئىلمىي ژۇرنال «خىتاي رەھبەرلىك كۆزەتچىسى» (China Leadership Monitor) نىڭ 86-سانىدا ئېلان قىلىنغان. ئاپتور خىتاي سىياسىتى، ھەربىي ئىستراتېگىيەسى ۋە ئىدېئولوگىيەسى بويىچە كۆپ يىللىق تەجرىبىگە ئىگە مۇتەخەسسىس بولۇش سۈپىتى بىلەن، غەرب دۇنياسىدا كەڭ تارقالغان «خىتاي ئارمىيەسىنىڭ كۈچىيىشى بىۋاسىتە ئۇرۇش خەۋپىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ» دېگەن ئەنئەنىۋى قاراشقا جەڭ ئېلان قىلىدۇ.
بۇ تەتقىقاتنىڭ ئەڭ زور ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ «دۆلەت بىخەتەرلىكى» ئۇقۇمىنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنى، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ نەتىجىسىدە خىتاي ئارمىيەسى (PLA) نىڭ خامچوت ۋە تېخنىكا جەھەتتە كۈچەيگەن بولۇشىغا قارىماي، دۆلەتنىڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك قارارلىرىنى چىقىرىش ۋە ئىجرا قىلىش جەريانىدىكى سىياسىي ئورنىنىڭ ئەمەلىيەتتە تۆۋەنلەپ كەتكەنلىكىنى دەلىللەپ بېرىدۇ. ماقالە خىتاينىڭ ھەربىي قۇدرىتى بىلەن ئۇنىڭ سىياسىي ئىشلىتىلىش دائىرىسى ئوتتۇرىسىدىكى «زىددىيەت» (Paradox) نى يېشىپ بېرىشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە رايون بىخەتەرلىكى تەتقىقاتى ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك يېڭى بىر كۆز قاراشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
«ئومۇميۈزلۈك دۆلەت بىخەتەرلىكى» رامكىسى ۋە ئارمىيەنىڭ يېڭى ئورنى
تىموتىي ھىسنىڭ ماقالىسىدىكى تەھلىللەرگە ئاساسلانغاندا، شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن بۇيان ئوتتۇرىغا قويغان «ئومۇميۈزلۈك دۆلەت بىخەتەرلىكى» (Comprehensive National Security) ئۇقۇمى، خىتاينىڭ بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۇل تېشىنى ئۆزگەرتىۋەتكەن. بۇرۇنقى دەۋرلەردە دۆلەت بىخەتەرلىكى ئاساسلىقى زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە تاشقى ھەربىي تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇشنى كۆرسىتەتتى، بۇنداق ئەھۋالدا ئارمىيە تەبىئىي ھالدا بىخەتەرلىكنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكى ھېسابلىناتتى. بىراق، يېڭى بىخەتەرلىك رامكىسى سىياسىي بىخەتەرلىك، ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك، مەدەنىيەت بىخەتەرلىكى، تور بىخەتەرلىكى، بىيولوگىيەلىك بىخەتەرلىك ۋە جەمئىيەت مۇقىملىقى قاتارلىق كۆپ قاتلاملىق ۋە غەيرىي ئەنئەنىۋى ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
بۇ خىل كېڭەيتىلگەن بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىدە، تەھدىتلەرنىڭ مەنبەسى ھەربىي ساھەدىن كۆرە، كۆپىنچە ھاللاردا ئىدېئولوگىيەلىك سىڭىپ كىرىش، ئىقتىسادىي جازالار، تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئۈزۈلۈشى ياكى «رەڭلىك ئىنقىلاب» خەۋپى شەكلىدە نامايان بولىدۇ. شۇڭا، خىتاي رەھبەرلىكى بۇ خىل مۇرەككەپ تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇشتا ھەربىي كۈچنىڭ ئۈنۈمىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەن. نەتىجىدە، دۆلەت بىخەتەرلىكىنى باشقۇرۇش ھوقۇقى مەخسۇس ھەربىي قوماندانلىق شىتابلىرىدىن شى جىنپىڭ بىۋاسىتە رەھبەرلىك قىلىدىغان «مەركىزىي دۆلەت بىخەتەرلىكى كومىتېتى» (CNSC) غا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىش ئازاتلىق ئارمىيەنىڭ رولىنى «تەدبىر بەلگىلىگۈچى»لىكتىن «تەمىنلىگۈچى»لىككە چۈشۈرۈپ قويغان. يەنى ئارمىيە ئەمدىلىكتە مۇستەقىل ئىستراتېگىيەلىك ئاكتىيور ئەمەس، بەلكى پارتىيە بەلگىلىگەن كەڭ بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ پەقەت بىر قىسمىنىلا — يەنى ھۈركۈتۈش ۋە جەڭ تەييارلىقىنى — ئۈستىگە ئالىدىغان قورالغا ئايلانغان. خىتاي رەھبەرلىكى تاشقى سۈركىلىشلەرنى بىر تەرەپ قىلىشتا ھەربىي ۋاسىتىلەردىن كۆرە، دىپلوماتىيە، ئىقتىسادىي بېسىم ۋە تەشۋىقات قاتارلىق «يۇمشاق» ۋە «ئەقىللىق» ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىشنى ئەۋزەل كۆرمەكتە.
ئاپتورنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى ۋە ھەربىي دىپلوماتىيەسىنىڭ رولىمۇ بارغانسېرى چەكلىمىگە ئۇچرىماقتا. گەرچە خىتاي ئارمىيەسى خەلقئارالىق مانېۋىرلارغا قاتنىشىپ تۇرسىمۇ، ئەمما ھەقىقىي كىرىزىسنى باشقۇرۇش ۋە ئىستراتېگىيەلىك سۆھبەتلەردە ئارمىيە ئەمەلدارلىرىنىڭ سۆز قىلىش ھوقۇقى ئىلگىرىكىگە قارىغاندا ئاجىزلىغان. بارلىق مۇھىم قارارلار مەركەزلىك ھالدا پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ سىياسىي بىيۇروسى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى كومىتېتى تەرىپىدىن چىقىرىلىدىغان بولۇپ، ئارمىيە پەقەت «ئىجراچى» ئورنىغا چۈشۈپ قالغان.
بۇ ئەھۋال يەنە شۇنى چۈشەندۈرىدۇكى، خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن «ھەربىي كۈچ» ئەڭ ئاخىرقى تاللاش بولۇپ، ئۇلار زامانىۋىلاشقان ئارمىيەنى ئىشلىتىپ دۇنياۋى تەرتىپنى بۇزۇپ تاشلاشتىن كۆرە، مەۋجۇت تەرتىپ ئىچىدە ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشنى تېخىمۇ بىخەتەر دەپ قارايدۇ. ئارمىيەنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئۇرۇش قىلىش ئەمەس، بەلكى ئۇرۇش چىقمايدىغان ھالەتنى ساقلاپ تۇرۇپ، خىتاينىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن تىنچ مۇھىت يارىتىپ بېرىش بولۇپ قالغان.
تىموتىي ھىس يەنە شۇ نۇقتىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇكى، دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ «سىياسىيلاشتۇرۇلۇشى» ئارمىيە ئىچىدىكى كەسپىيلىككە مەلۇم دەرىجىدە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. چۈنكى ھەربىي قوماندانلارنىڭ دىققىتى جەڭ ماھارىتىدىن كۆرە، سىياسىي سادىقلىق ۋە پارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك لىنىيەسىگە ماسلىشىشقا بەكرەك بۇرۇلۇپ كېتىشى، بۇ ئارمىيەنىڭ ئەمەلىي جەڭگىۋارلىقىغا زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن. بۇنى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تاشقى قىياپىتى بىلەن ئىچكى ماھىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ چوڭىيىۋاتقانلىقىنىڭ بىر ئىپادىسى دېيىشكە بولىدۇ.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بۇ بۆلەكتە ئاپتور خىتاينىڭ يېڭى دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئارمىيەنى «چەتكە قاقمىغان» بولسىمۇ، ئەمما ئۇنى «تىزگىنلەپ»، تېخىمۇ چوڭ بىر سىياسىي ماشىنىنىڭ كىچىك بىر زاپچىسىغا ئايلاندۇرۇپ قويغانلىقىنى ناھايىتى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن.