رەقەملىك مېديا ۋە شەخسنىڭ پىسخىكىسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاجرىشىشلارغا كەلسەك، بىر ئەسىردىن بۇيان نىسبىتى كۆپىيىۋاتىدۇ. يېقىندىن بىرى ئەنگىلىيە ۋە ئامېرىكا جەمئىيىتىگە «كۆپ توي قىلغان، كۆپ ئاجراشقان جەمئىيەت» ئېنىقلىمىسى بېرىلىۋاتىدۇ. ئىجتىمائىي نۇقتىدىن قارىغاندا ئەڭ ئېنىق ئالاھىدىلىكلىرى بۇ. تولىمۇ قىزىقارلىقى، قاراڭ تېخى ئىككى كۈن بۇرۇن ئىستاتىستىكىلار ئېلان قىلىندى. 2015- يىلى دۆلىتىمىزد ئاجرىشىپ كەتلەرنىڭ %75ى قايتا توي قىلغان، ھەتتا %15ى بۇرۇنقى جۆرىسى بىلەن توي قىلغان. تۈركىيەدىمۇ ئاجرىشىش ۋە قايتا توي قىلىش نىسبىتى غەربتىكىگە سېلىشتۇرغىلى بولمىغۇدەك دەرىجىدە بولسىمۇ باشلغانغدەك تۇرىدۇ. 20 يىلدىن كېيىن بۇنداق ئەھۋالنىڭ ئومۇملاشقىنىنى كۆرەلىشىمىز مۇمكىن. ئاجرىشىش زامانىۋىلىشىش بىلەن بىرلىكتە ئوتتۇرىغا چىققان ۋە ئىجتىمائىي پەن ئالىملىرى چۈشىنىشكە تىرىشىۋاتقان بىر مەسىلە. ھازىر ئاجرىشىشلار كۆپىيىۋاتقان بولسا ۋە ئاجرىشىش كۆپىيىۋاتقان بىر دۇنيادا ئىجتىمائىي تاراتقۇمۇ بۇنىڭدىن نىسىۋىسىنى ئالغان بولسا، ئاجراشماقچى بولغان بىر ئادەم ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئىشلىتىۋاتقان بولسا ۋە ئاجرىشىشنىڭ سەۋەبى ئىجتىمائىي تاراتقۇدا باشلانغان يېڭى بىر مۇناسىۋەت بولسا، بۇنىڭغا نېمە دەيمىز؟ بايىقى بىزنىڭ ئالدىراڭغۇ دوختۇردەكلەر، ئەقلىي تېلېفون بىلەن كۆپ ھەپىلەشسەڭ چۈشكۈنلىشىش كېسىلىڭ بار دېسە، ئالدىراڭغۇ جەمئىيەتشۇناسمۇ فېيسبۇك بىلەن كۆپ ھەپىلەشسەڭ ئاجرىشىپ كېتىسەن دەيدۇ.  ھالبۇكى تەمكىنلىك بىلەن سۆز قىلىشىمىز، توغرا سەۋەپنى تىپىپ چىقىشىمىز ۋە نىشانىمىزنى توغرا بەلگىلىشىمىز كېرەك. ھىچكىم ئاجرىشىشنى خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلمايدۇ. ئاجراشقانلار قىيىن بىر مەزگىلنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بولىدۇ. ھاياتىمىزدا ئاجرىشىش نىسبىتىنىڭ كۆپىيىشى ئەستايىدىللىق بىلەن تەتقىق قىلىنىشقا ئەرزىيدىغان بىر تېما. سەۋەبى تېخى تىپىلمىدى… «نەئوفوبى»گە، يەنى يېڭىلىقتىن قورقۇش كېسىلىگە گىرىپتار بولماستىن تەتقىق قىلىشىمىز ۋە دەردىمىزگە دەرمان بولىدىغان چارە تېپىشىمىز كېرەك. ئەگەر فېيسبۇك بولمىغان بولسا ئادەملەر ئاجراشمامتى، كېسىپ ئېيتالامدۇق؟ بىز شۇنداق دېيىش ئارقىلىق ئەندىشىلىرىمىزدىن قۇتۇلۇپ راھەتلەيمىز. ئەمەلىيەتتە بۇنداق قىلىش خاتا. ئەلۋەتتە مەن بىلمەيدىغان ئىشلارمۇ بار. مەن ئىجتىمائىي تاراتقۇنى تامامەن ئاقلاش ئۈچۈنمۇ بۇنداق دېمەيۋاتىمەن. بۇ ئالاقە شەكىللىرىدە ئالاقىلەرنىڭ پەرقلىق بىر ھالەتكە كېلىشى ئۈچۈنمۇ پايدىسى بولغان بولۇشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا دېگىنىمدەك كۆپ ئويلىنىش، كۆپ تەتقىق قىلىش ۋە ئاز گەپ قىلىشىمىز، خاتا نىشانلارنى كۆرسىتىشتىن ساقلىنىشىمىز كېرەك.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى: 6 سېكۇنتلىق(vine) ۋىدىئولار، 140خەتلىك جۈملىلەر، ھەرىكەتلىك(Gif) رەسىملەر، ھەر سائەتتە ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان TT ماۋزۇلىرى، گۇگۇلدىكى نەق مەيدان تارقىتىشلار ھەممىدىن كۆپ ياقتۇرۇلغانلار ئىچىدە ئورۇن ئالىدۇ. تېخنىكىنىڭ سۈرئىتى بىلەن ئۆگەنمەي تۇرۇپ تەپەككۇر قىلىۋاتامدۇق؟ ياكى ئۇچۇر بومباردىمانى ئاستىدا زېھىنلىرىمىز بىلىم  ئەخلەتلىكىگە ئايلىنىپ قالغاچقا بىز پىكىر قىلالمايدىغان بولۇپ قالدۇقمۇ؟
ئەرول گۆكا: پارىڭىمىزنىڭ بېشىدا نېمە ئۈچۈن ئۇزۇن سۆز قىلغىنىمنى ھازىر تېخىمۇ ياخشى چۈشەندىڭلار دەپ ئويلايمەن… تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسى ۋە ئالاھىدىلىكلىرىنى ناھايىتى ياخشى پەرقلەندۈرۈشىمىز، يېڭى بىر دېڭىزنىڭ بېلىقلىرى ئىكەنلىكىمىزنى كۆرۈشىمىز كېرەك. ھەممە ئالاقە ۋە تەپەككۇر قىلىش شەكىللىرىمىزنىڭ، زېھىن قۇرۇلمىلىرىمىزنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنى چۈشىنىۋېلىشىمىز كېرەك. بۇنداق ۋاقىتلاردا تېخىمۇ تەمكىن بولۇشىمىز ۋە تەنقىدىي تەپەككۇر قىلىشىمىز لازىم دەپ قارايمەن. ئەمما خۇددى  Levent Erdenدەك بەزى ئۇستازلار، بۇ ئىشلارنىڭ ھەممىسىنى ئىنتايىن ئادەتتىكىدەك قوبۇل قىلىدۇ. بۇنىڭغا نېمە بوپتۇ؟ چوڭ شەھەرلەردە پەن تېخنىكا سايىسىدە ئېرىشكەن شارائىتلار بىلەن ئادەملەر ياشاشقا ۋە ئارزۇ ھەمدە ئېھتىياجلىرىنى قاندۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ دەيدۇ. سىزنىڭ كۆز-قارىشىڭىز قانداق بىلمەيمەن، ئەمما سۇئالىڭىزدىن سىزمۇ بۇ يېڭى دۇنيادا مەن ۋە Levent Erdenدىن تېخىمۇ بەكرەك ئەنسىرەۋاتقانلىڭىزنى ھېس قىلىۋاتىمەن. ئەتىراپىمىزدىكى نۇرغۇن ئادەملەرنىڭ سىزدەك ئويلايدىغانلىقى ئېھتىمالغا يېقىن. ئۆگەنمەي تۇرۇپ تەپەككۇر قىلىش، ئۇچۇر بومباردىمانى، بىلىم ئەخلەتلىكى قاتارلىقلار… ياق، ئۇنچىۋالامۇ ئەمەس…ئەلۋەتتە بۇ يېڭىلىقلارنىڭ نۇرغۇن ئىجابى ۋە سەلبى تەرەپلىرى بار. ئەمما ھازىرچە بىز ھەممىسىنى بىلمەيمىز. ھازىر بىز ئۆتكۈنچى مەزگىلدە تۇرىۋاتىمىز. تەمكىنلىك بىلەن چۈشىنىشكە تىرىشىشىمىز كېرەك. ئەمما ھەممىدىن ئاۋال قورقۇنچىمىزنى يېڭىشىمىز ۋە ئۈمىدۋار بولۇشىمىز كېرەك.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى: گۇگۇل كىرىش بېتىدە مۇھىم دەپ قارالغان كۈنلەر ۋە تېمىلارغا مۇناسىۋەتلىك ئىشارەت، ۋىدىئو ۋە ھەرىكەتلىك فىلىملەرنى تارقىتىدۇ. ئېلان توختاملىرى سايىسىدە (فېيسبۇك، تىۋىتتىر، ئىنستاگرام قاتارلىقلار) ئىجتىمائىي تاراتقۇ شىركەتلىرى بىزگە ھەرىكەت يۆنىلىشى تەۋسىيە قىلىدۇ. نېمىنى مۇھىم دەپ قارىشىمىز، نېمىگە ئەگىشىشىمىز، نېمىنى ياقتۇرۇشىمىز كېرەكلىكى ھەققىدە پەرقلەندۈرۈش پىسخىكىمىزنى مونوپول قىلىۋالغانلىقىغا ئىشىنەمسىز؟ شەخشى تاللاشلىرى/تونۇش ئىقتىدارى بولمىغان ياكى بۇ ئالاھىدىلىكلىرى باشقىلار تەرىپىدىن باشقۇرىلىۋاتقان مەخلۇقلارغا ئايلىنىپ قىلىۋاتىمىزمۇ؟