بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىروفېسسور دوكتور ئەردەم ئايدىن
(ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرسىتېتى تېببىي پەنلەر فاكۇلتېتى – ئەنقەرە)
قىسقىچە مەزمۇنى: بىلىم كائىناتتىكى ھادىسىلەرنى يورۇتۇپ بېرىدىغان پائالىيەتلەر ساھەسىدۇر. ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ پىلانلاش، تەتبىقلاش ۋە خۇلاسىلەشكە ئوخشاش بارلىق باسقۇچلىرى ئىنساننىڭ كونتروللۇقى ۋە مەسئۇلىيىتىگە باغلىقتۇر. شۇڭا ئىلىم ئەھلىلىرى / تەتقىقاتچىلارنىڭ ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلىرى، ئىلمىي تەتقىقاتلارغىمۇ تەسىر كۆرسەتمەكتە. ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلىرىمىز ئىلمىي خىزمەتلىرىمىزنىڭ ئىنسانىيەت ئۈچۈن «ياخشى» يۆنىلىشتە ئالغا بېسىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. بىراق، ئىلمىي تەتقىقاتلار ئەسناسىدا ئەپسۇسكى، ھەرخىل ئەخلاققا خىلاپ قىلمىشلارمۇ كۆرۈلمەكتە. ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلاردىمۇ بەزىدە ئىنسان ھاياتى ۋە ئار – نومۇسىغا زىيان يەتكۈزگۈچى پوزىتسىيە ۋە ئىش – ھەرىكەتلەر يۈز بەرمەكتە. بۇ خىل ئەخلاققا خىلاپ قىلمىشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن مۇئەييەن بەلگىلىمىلەرگە ئېھتىياج بار. ئەخلاقىي ئۆلچەملەرنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى ۋە ئۇنىڭغا خىلاپلىق قىلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىنىشىدا ئەخلاقىي بەلگىلىمىلەر ناھايىتى مۇھىم بىر فۇنكسىيەنى ئادا قىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئىلىم ئەخلاقى، تەتقىقات ئەخلاقى، تەتقىقات ئەخلاقى بەلگىلىمىلىرى
بىلىمنىڭ ئەھمىيىتىنى چۈشىنىش، يالغۇز ئۇنىڭ پايدا يەتكۈزىدىغان نەتىجىلىرىنى كۆرۈشتىنلا ئىبارەت ئەمەس. ئۇنىڭ ئەھمىيىتىنى چۈشىنىش بىلىمنىڭ ئاساسىي خاراكتېرىنى چۈشىنىشتۇر. پەقەت ئۇ يارىتىدىغان ئەمەلىي پايدىلارنىلا ئويلايدىغان بولسىڭىز، بىلىم بىلەن شۇغۇللانغان بولمايسىز. ئىلمىي ھەقىقەتلەرنى چۈشىنىش ۋە تونۇش بىلىم پائالىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم قوزغاتقۇچى كۈچىدۇر. ھەرقانداق خەلقنىڭ ئىلىم ئەھلىلىرىگە ئېھتىياجى بار. بۇ ئېھتىياج جەمئىيەتنىڭ ئامان – ئېسەنلىكى، ئىزچىللىقى ۋە كېلەچىكى ئۈچۈن زۆرۈردۇر. ئەگەر جەمئىيەت ئۆز ئىچىدىن تەتقىقاتچى، ئىلىم ئەھلى (ئالىم)، تەتقىقاتچى يېتىشتۈرمەكچى بولسا، بۇ ھېچبولمىغاندىمۇ ئۆز نىشانلىرى ئۈچۈندۇر. چۈنكى، ئالىملارنىڭ تەتقىقات ۋە خىزمەتلىرى پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە پايدا يەتكۈزۈش بىلەن بىرگە، ئۆز خەلقىگىمۇ پايدا ئېلىپ كېلىدۇ. شۇنداقكەن خەلق، بىلىم ۋە ئالىمنى / ئىلىم ئەھلىنى قوللىشى لازىم.
ھەقىقەتەنمۇ، بىلىمنىڭ ئىنسانغا يەتكۈزگەن پايدا ۋە ياراتقان ئۈنۈملىرى ئىنساننىڭ قەدىرلىنىشىگە ۋاسىتە بولدى. بىز ياشاۋاتقان دۇنيانىڭ «مودېرن» كىملىكى ئىلىم – پەن ئوتتۇرىغا چىقارغان نەرسىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. مودېرن دۇنيادا ياشاۋېتىپ، كۈندىلىك ھاياتتا بىلىمنى بەك كۆپ پەرق ئېتىپ كەتمىسەكمۇ، شۇنى بىلىمىزكى، دەۋرىمىز تۇرمۇشىنىڭ قولايلىقى ۋە بايلىقى ئىلمىي تەپەككۇر بىزگە سۇنغان ئۈستقۇرۇلمىنىڭ مەھسۇلىدۇر. ئىلمىي تەپەككۇرنىڭ دۇنيا مىقياسىدا ئومۇمەن قوبۇل قىلىنىشى كۈندىلىك ھاياتتا ئۇنى بەس – مۇنازىرە قىلىشتىن يىراقلاشتۇردى. بىز ياشاۋاتقان نۇقتىدا، ئىنسانلار بىلىمنىڭ مەۋجۇتلۇقى ياكى ئۇنىڭ زۆرۈرلۈكى توغرىسىدا بەس – مۇنازىرە قىلىپ ئولتۇرمايدۇ. شۇنداقتىمۇ، ئومۇمەن قوبۇل قىلىنغان بولۇشىغا قارىماي، يەنىلا بىلىمنى رەت قىلغۇچىلارنىڭ بولغىنىدەك، ئۇنى ئەيىبلىگۈچىلەرمۇ بار.
ئىلمىي تەتقىقاتلار يەتكەن ئاخىرقى نۇقتىدا كۈندىلىك ھاياتىمىزغا مۇناسىۋەتلىك ئىشلار باشقىچە شەكىللىنىشكە باشلىدى. بۇ شەكىللىنىشنىڭ ئىچىدىكى ھۆكۈمران تېما «بىلىمنىڭ نەتىجىلىرى» نىڭ تېخنولوگىيەلىك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق باي ئىشلەپچىقىرىش ئامىلغا ئايلىنىشىدۇر. كۆزدە تۇتۇلۇۋاتقىنى، بىلىمنىڭ بىزگە سۇنغان پايدىلىق نەتىجىلىرىنىڭ ماددىي مەنپەئەتنى كۆزلىگۈچى ئىنسانلار تەرىپىدىن كۆپ مىقداردا قايتا – قايتا ئىشلەپچىقىرىلىشىدۇر.
ئىنسانلار ئىلمىي ئىمكانىيەتلەرگە كېلەچەككە ئامان – ئېسەنلىك، بەخت – سائادەت، سالامەتلىك بېغىشلايدىغان ئاساسىي مەقسەت دەپ قاراشنىڭ ئورنىغا خۇسۇسىي / كوللېكتىپ نىشانلارغا خىزمەت قىلىدىغان بىر ۋاسىتە دېگەن نەزەر بىلەن قارىماقتا. «نېمىشقا بۇنداق بولۇۋاتىدۇ؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب بېرىش ئەلۋەتتە ئاسان ئەمەس. لېكىن، شۇ نۇقتىغا ئىشارەت قىلىشىمىز كېرەككى، بىلىمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىرىلىش شەكلى، يەنى ئەمەلىيىتى / مېتودولوگىيەسى، ئىلمىي ئاڭ ۋە چۈشەنچىدىن ھالقىپ، ئاساسىي مەقسەت ئىلمىي جەريان، مېتود ۋە ئۇسۇللارنى تەتبىقلاش قىزغىنلىقىغا، تېخىمۇ ئېنىقىنى دېگەندە تېخنولوگىيەگە ئايلىنىپ قالدى.
باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بىلىم بىلەن بىلىمنى دەپ شۇغۇللىنىش ياكى بىلىمنى بىر چۈشەنچە سىستېمىسى دەپ چۈشىنىشنىڭ ئورنىغا ھەممىلا ئىش بەزى مېتود ۋە ئۇسۇللارنى توغرا تەتبىقلاپ – تەتبىقلىماسلىقتا ئىپادىلىنىدىغان نۇقتىغا كېلىپ قالدى. بىلىم، «تېخنولوگىيە» بىلەن تەڭداش مەنىگە ئىگىدەكلا ھالەت شەكىللەندى. گەرچە تېخنولوگىيە بىلىمدىن مۇستەقىل بىر ھادىسە بولسىمۇ، نۆۋەتتە بىلىمنى تولۇقلىغۇچى كەم بولسا بولمايدىغان  بىر ساھە دەپ قارالماقتا. بىلىم ۋە تېخنولوگىيە گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ زىيىنى بىلىمغا يەتمەكتە، تېخنولوگىيەگە قارىتىلغان خىلمۇخىل تەنقىد ۋە قارشى چىقىشلاردىن بىلىممۇ نېسىۋىسىنى ئالماقتا.
بىلىم مۇقەررەركى بىر كوللېكتىپ پائالىيەت ساھەسىدۇر. يەنى، بۇ ساھەدىكى ئىشلار ئىجتىمائىي مۇھىتتا ئادا قىلىنىدۇ. ئىنساننىڭ پەقەت ئۆزىلا خەۋەردار بولغان پائالىيەتلەر «ئىلمىي» مۇنبەرلەرگە چىقالمايدۇ. ئالىم قىلغان – قىلىۋاتقان ئىشلىرىنى چۆرىدىگەن ھالدا باشقىلار بىلەن ئالاقىلىشىپ تۇرۇشى كېرەك. ئوتتۇرىغا چىقارغان ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى باشقىلارغا ئاڭلىتىشى، باشقىلارنىڭ ئەسەرلىرىدىن پايدىلىنىشى كېرەك. ئىلمىي مۇھىت مۇشۇنداق قىلىش ئارقىلىق ھاسىل بولىدۇ.(1)
ئەخلاقىي نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، ئىنسانلارنىڭ «ياخشىغا يۈزلەنگەن» مەۋجۇتلۇق ئىكەنلىكىنى ئېيتىشىمىز مۇمكىن (بارلىق ناچارلىقلارغا قارىماي). ئىنسانلار، مەسىلەن، يالغان ئېيتىلمىسۇن، ئالدامچىلىق قىلىنمىسۇن، ئادالەت بولسۇن، ئىنسانلار ئۆلتۈرۈلمىسۇن دېگەندەك…يەر يۈزىدە داۋاملىق «ياخشى» ئىشلارنىڭ بولۇشىنى خالايدۇ.