خىتاينىڭ 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى دىپلوماتىك ھەرىكەتلىرىگە نەزەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن 2026-يىلى 2-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئېلان قىلىنغان بىر يۈرۈش رەسمىي دوكلاتلار، ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنلىرىنىڭ خاتىرىلىرى ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يىنىڭ نۇتۇق تېكىستلىرىگە تايانغان. بۇ مەنبەلەر ئاساسلىقى «ئۈچ تەرەپلىك تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى ئۇچرىشىشى»، «ۋاڭ يىنىڭ مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى نۇتۇقى» ۋە ئۇنىڭ ئامېرىكا، گېرمانىيە، فىرانسىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ [1].
بۇ ماتېرىياللار خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يىنىڭ 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنى (MSC) دائىرىسىدىكى دىپلوماتىك پائالىيەتلىرىنىڭ تەپسىلاتىنى يورۇتۇپ بېرىش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ مۇرەككەپلىشىۋاتقان خەلقئارا ۋەزىيەتكە، بولۇپمۇ «ئامېرىكا-ياۋروپا-خىتاي» ئۈچبۇلۇڭلۇق مۇناسىۋىتىگە ۋە ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى جىددىي ۋەزىيەتكە نىسبەتەن تۇتقان پوزىتسىيەسىنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
مەنبەلەرنىڭ خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ رەسمىي ئورگىنى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغانلىقى، بۇ تېكىستلەرنىڭ بېيجىڭنىڭ تاشقى سىياسەت بايانىنى (Narrative) قانداق شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى تەتقىق قىلىشتا بىرىنچى قول ماتېرىيال ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بىز بۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى سۆزلىرى بىلەن ئەمەلىيەتتىكى ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلىرى ئارىسىدىكى باغلىنىشنى كۆرەلەيمىز.
ماقالىمىزدە مۇلاھىزە قىلىنىدىغان مەزمۇنلار، ۋاڭ يىنىڭ «تارىخ كېمىسىنىڭ يۆنىلىشىنى توغرىلاش» ناملىق باش تېمىدىكى نۇتۇقى ۋە ئۇنىڭ يىغىن جەريانىدا ئېلىپ بارغان ئىككى تەرەپلىك ۋە كۆپ تەرەپلىك ئۇچرىشىشلىرىدىكى سۆزلىرى ئۈستىگە قۇرۇلدى. بۇ ئانالىز خىتاينىڭ غەرب دۇنياسىدىكى ئىچكى بۆلۈنۈشلەردىن قانداق پايدىلىنىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.
«تارىخ كېمىسى» مېتافورىسى ۋە يەرشارىۋى باشقۇرۇش تەشەببۇسى
-2026يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدا، ۋاڭ يىنىڭ ئاساسىي نۇتۇقىنىڭ تېمىسى «تارىخ كېمىسىنىڭ يۆنىلىشىنى قول تۇتۇشۇپ تەڭشەش» بولۇپ، بۇ ماۋزۇ خىتاينىڭ ھازىرقى خەلقئارا ۋەزىيەتكە بولغان ئىستراتېگىيەلىك باھاسىنى ئىپادىلەيدۇ [2]. ۋاڭ يى نۇتۇقىدا دۇنيانىڭ قالايمىقانچىلىق ئىچىدە قالغانلىقىنى، «ئورمان قانۇنى» (Law of the Jungle) ۋە «يەكتەرەپلىمىلىك»نىڭ ئەۋج ئېلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى. بۇ بايان غەرب دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ نۆۋەتتىكى سىياسەتلىرىگە قىلىنغان بىۋاسىتە بولمىغان، ئەمما كەسكىن تەنقىدتۇر [2].
بۇ نۇتۇقنىڭ ماھىيىتى شۇكى، خىتاي غەرب باشچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپىنىڭ يۆنىلىشىدىن چەتنەپ كەتكەنلىكىنى، ئەمدىلىكتە بۇ «تارىخ كېمىسى»نىڭ رولىنى تۇتۇشتا خىتاينىڭمۇ ھەققى ۋە مەجبۇرىيىتى بارلىقىنى جاكارلاشتىن ئىبارەتتۇر. خىتاي ئۆزىنى قالايمىقانچىلىق ئىچىدىكى دۇنيانىڭ قۇتقۇزغۇچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ۋاڭ يى نۇتۇقىدا شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يەرشارىۋى باشقۇرۇش تەشەببۇسى»نى خەلقئارا تەرتىپنىڭ يېڭى يۆنىلىشى سۈپىتىدە كۆرسەتتى. بۇ تەشەببۇسنىڭ يادروسى «ئىگىلىك ھوقۇقى باراۋەرلىكى، خەلقئارا قانۇنچىلىق، كۆپ تەرەپلىمىلىك» قاتارلىق بەش چوڭ پىرىنسىپنى ئاساس قىلىدۇ [2].
بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، خىتاي ئۆزىنى قالايمىقانچىلىق ئىچىدىكى دۇنيانىڭ «مۇقىملىق كۈچى» ۋە «تارىخنىڭ ئىلگىرىلەش كۈچى» سۈپىتىدە تەسۋىرلەشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچ دىپلوماتىيەسىنىڭ يادرولۇق مەزمۇنىغا ئايلانغان. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ «يەرشارىۋى باشقۇرۇش» لايىھەسىنى غەربنىڭ «قائىدىنى ئاساس قىلغان تەرتىپ» چۈشەنچىسىگە بىۋاسىتە قارشى قويۇۋاتىدۇ. خىتاينىڭ نەزىرىدە غەربنىڭ قائىدىلىرى پەقەت غەربنىڭ مەنپەئەتىنىلا قوغدايدۇ.
ۋاڭ يىنىڭ نۇتۇقىدا «خىتاي كومپاسى» دېگەن ئىبارىنىڭ ئىشلىتىلىشى ئىنتايىن سىمۋوللۇق مەنىگە ئىگە. بۇ، خىتاينىڭ دۇنياۋى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا ئۆزىنىڭ ئەقىل-پاراسىتىنى ۋە لايىھەلىرىنى تەمىنلەيدىغانلىقىنى، دۇنيانىڭ ئەمدى غەربكە قاراپ ئەمەس، بەلكى شەرققە، يەنى خىتايغا قاراپ يۆنىلىش بەلگىلىشى كېرەكلىكىنى ئىما قىلىدۇ [2].
ب د ت نى قوغداش ۋە «ھەقىقىي كۆپ تەرەپلىمىلىك»
خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرىنىڭ سۆزلىرىدە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) نىڭ رولىنى قايتا جانلاندۇرۇشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلگەن. ۋاڭ يى ب د ت نى «ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئەڭ مۇھىم نەتىجە» دەپ ئاتىدى [2].
ۋاڭ يىنىڭ ب د ت نىزامنامىسىنى قوغدايدىغانلىقىنى تەكىتلىشى، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغا قارشى بىر خىل دىپلوماتىك ھۇجۇم ھېسابلىنىدۇ. خىتاي ناتو قاتارلىق ھەربىي ئىتتىپاقلارنى ب د ت نىڭ نوپۇزىنى ئاجىزلاشتۇرغۇچى ئامىل دەپ قارايدۇ. خىتاي نەزىرىدە، ئامېرىكانىڭ «ئىتتىپاقداشلىق سىياسىتى» (Alliance Politics) يەرشارىۋى باشقۇرۇشتىكى ئەڭ چوڭ توسالغۇدۇر. شۇڭا، خىتاي ب د ت نى ئۆزىنىڭ خەلقئارادىكى تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش ۋە ئامېرىكانى يەكلەشتىكى ئەڭ مۇھىم قانۇنلۇق سەھنە دەپ قارايدۇ. «ھەممە ئادەم بىر يۈرۈش قائىدىگە ئەمەل قىلىشى كېرەك» دېگەن سۆز، يوشۇرۇن ھالدا ئامېرىكانىڭ «قوش ئۆلچەم» قوللىنىۋاتقانلىقىنى تەنقىدلەشنى مەقسەت قىلىدۇ [3]. خىتاي بۇ يەردە ئۆزىنى قائىدىلەرگە ئەمەل قىلغۇچى، ئامېرىكانى بولسا قائىدىلەرنى بۇزغۇچى قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتىدۇ.