ترامپنىڭ تاموژنا بېجى سىياسىتىگە قارشى گېئوپولىتىكىلىق ئىنكاسلار: ھىندىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقى ۋە شەرققە يۈزلىنىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكىنىڭ ھىندىستانغا قاراتقان تاموژنا بېجى زىددىيەتلىك ھالدا، يېڭى دېھلىنى ئەزەلىي رەقىبى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل بولۇشقا ئۈندەيدىغان مۇھىم بىر تۈرتكە بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. گەرچە 2020-يىلىدىكى ھىمالايا چېگرا توقۇنۇشىدىن كېيىن ھىندىستان خىتاي شىركەتلىرىنىڭ سېلىنمىسىنى چەكلەش ۋە خىتاي تېخنىكىسىغا بولغان تايىنىشنى ئازايتىش يۆنىلىشىدە قەدەملەرنى باسقان بولسىمۇ، ھازىرقى ئىقتىسادىي بېسىملار ۋە گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقلار بۇ پوزىتسىيەنى قايتا باھالىشىغا سەۋەب بولماقتا.
بۇ يوشۇرۇن يېقىنلىشىش تولۇق بىر ئىتتىپاقلىقتىن كۆرە، مەلۇم ساھەلەردە ئېھتىياتچانلىق بىلەن مۇزاكىرە قىلىنغان ۋە ئورتاق مەنپەئەتكە يۈزلەنگەن ھەمكارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن:
ئەمما، بۇ يېقىنلىشىشنىڭمۇ ئۆزىگە تۇشلۇق چەكلىمىلىرى بار. ھىندىستان بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى يىلتىزى چوڭقۇر چېگرا ماجىرالىرى، گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت (بولۇپمۇ ھىندى ئوكياندا) ۋە ئۆزئارا ئىشەنچسىزلىك تولۇق بىر «خىتاي-ھىندىستان مۇناسىۋىتىنىڭ يۇمشىشى»نىڭ ئالدىدىكى مۇھىم توسالغۇلار بولۇپ قالىدۇ. ھىندىستان خىتاينىڭ رايونلۇق ھۆكۈمرانلىق ئارزۇلىرىغا ۋە خىتاي تېخنىكىسىغا ھەددىدىن زىيادە تايىنىشنىڭ يوشۇرۇن بىخەتەرلىك خەۋپلىرىگە قارشى ھەر دائىم ئېھتىياتچانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ يېقىنلىشىش تېخىمۇ تاكتىكىلىق ۋە ۋەزىيەتكە باغلىق بىر ھەمكارلىق خاراكتېرىنى ئالىدۇ، ئەمما ئىستراتېگىيەلىك بىر ئىتتىپاققا ئايلىنىشى ناتايىن.
دۇنياۋى گېئوپولىتىكىلىق مۇھىت ۋە بۈيۈك كۈچلەر رىقابىتىگە بولغان تەسىرلەر
ترامپنىڭ ھىندىستانغا قاراتقان تاموژنا بېجى ئىككى تەرەپلىك بىر سودا مەسىلىسى بولۇپلا قالماي، دۇنياۋى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت ۋە كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قايتىدىن شەكىللىنىشىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. ئامېرىكىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشى، ئوتتۇرا شەرقتىكى مۇقىمسىزلىقلار ۋە دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئاجىزلىقلار قاتارلىق ئامىللار خەلقئارا سىستېمىنى مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە. بۇ دائىرىدە ئامېرىكىنىڭ ھىندىستاننى «تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك دىيالوگى» (Quad) قاتارلىق سۇپىلار ئارقىلىق خىتايغا قارشى تىنچ ئوكياندا بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقى ئۆزى يولغا قويغان ئىقتىسادىي بېسىملار تەرىپىدىن زەخىملەنمەكتە. ۋاشىنگتون بىر تەرەپتىن يېڭى دېھلىنى بېيجىڭدىن يىراقلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن جازالاپ، پۈتۈنلەي قارشى يۆنىلىشكە ئىتتىرىۋاتىدۇ.
رۇسىيەنىڭ بۇ تەڭلىمىدىكى رولىنىمۇ سەل چاغلاشقا بولمايدۇ. ھىندىستان بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئون يىللارغا سوزۇلغان ھەربىي، ئېنېرگىيە ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەر ئامېرىكىنىڭ بېسىمىغا قارىماي كۈچلۈك تەرىقىدە داۋاملاشماقتا. ھىندىستاننىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئۈچۈن رۇسىيە نېفىتىگە بولغان تايىنىشى ۋە ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشقا قاراتقان بىتەرەپ پوزىتسىيەسى ۋاشىنگتون بىلەن يېڭى دېھلى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ بوشلۇقىنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا. رۇسىيە بولسا خىتاي ۋە ھىندىستاننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھەمكارلىقىغا ئوخشاش، بۇ يېڭى خىتاي-ھىندىستان يېقىنلىشىشىدا بىر مۇرەسسەچى ياكى قولايلاشتۇرغۇچى رولىنى ئويناش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. رۇسىيەنىڭ غەربتىن يېتىم قېلىشى ئۇنى خىتاي ۋە ھىندىستانغا ئوخشاش بۈيۈك شەرق كۈچلىرى بىلەن تېخىمۇ يېقىن ھەمكارلىشىشقا ئىتتىرىپ، ئامېرىكىنىڭ دۇنياۋى تەسىرىگە جەڭ ئېلان قىلىدىغان بىر «ياۋرو-ئاسىيا ئوقى»نىڭ شەكىللىنىشىگە ھەسسە قوشالايدۇ.
بۇ ئەھۋال ئامېرىكىنىڭ دۇنياۋى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغىمۇ مۇھىم تەسىرلەرنى يارىتالايدۇ. ئەگەر ھىندىستانغا ئوخشاش ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەمراھ ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىي بېسىمىغا ئۇچرىسا، باشقا ئىتتىپاقداشلار ۋە ھەمكارلاشقۇچىلارمۇ ۋاشىنگتوننىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە ۋەدىلىرىدىن گۇمانلىنىشى مۇمكىن. بۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە ئامېرىكىنىڭ دۇنياۋى رەھبەرلىك ئورنىنى ۋە ئىتتىپاقداشلىق تورىنى ئاجىزلاشتۇرۇش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەركىزىدە تۇرغان ھىندىستاننىڭ ئىقتىسادىي بېسىملار سەۋەبىدىن خىتايغا قاراپ يۈزلىنىشى رايونلۇق بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىدا ئۆزگىرىشچان تەسىرلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن.
خۇلاسە: كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيادا ئىستراتېگىيەلىك قايتا تەڭشەش
ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ ھىندىستانغا يۈرگۈزگەن تاموژنا بېجى يېڭى دېھلىنى ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن نازۇك بىر نۇقتىغا ئېلىپ كەلدى. بۇ تاموژنا بېجى ھىندىستاننىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان ياسىمىچىلىق مەسىلىلىرى بىلەن بىرلەشكەندە، دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي نىشانلىرىغا يېتىشىگە توسقۇنلۇق قىلىپلا قالماي، تاشقى سىياسەتتىكى ئالدىنقى شەرتلىرىنى ۋە گېئوپولىتىكىلىق يۈزلىنىشلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە. ۋاشىنگتوننىڭ ئەنئەنىۋى بىر ھەمراھىغا قاراتقان بۇ خىل «ئىقتىسادىي بېسىم» ھەرىكىتى ھىندىستاننى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل بىر رامكىدا قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە ۋە تاللانغان ھەمكارلىق ساھەلىرىنى ئىزدەشكە ئىتتىرمەكتە.
ئەمما ھىندىستان بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى يىلتىزى چوڭقۇر گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت ۋە چېگرا ماجىرالىرى كۆزدە تۇتۇلغاندا، بۇ يوشۇرۇن يېقىنلىشىش مەلۇم چېگرالار ئىچىدە قالىدۇ. يېڭى دېھلى خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە ئېرىشىشكە تىرىشىش بىلەن بىرگە، بېيجىڭنىڭ رايوندىكى كۈچىيىۋاتقان تەسىرىگە قارشى ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى قوغداش ۋە خىتاي تېخنىكىسىغا ھەددىدىن زىيادە تايىنىشتىن ساقلىنىش تىرىشچانلىقىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتقان، كۆپ قۇتۇپلۇق بىر دۇنيادا، مىللەت-دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەتىگە ئاساسەن ۋاقىتلىق، جانلىق ۋە ئەمەلىيەتچىل ئىتتىپاقلارنى قۇرۇشقا مايىللىقىنى روشەن نامايان قىلماقتا.