Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىدىكى پوزىتسىيەلىرىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

20 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، ئۇيغۇرلار 1933 – يىلى قەشقەر قەدىمىي شەھىرىدە «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» دۆلىتىنى قۇرۇپ، قىسقا مۇددەت مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ دۆلەت ئوسمانلى خەلىپىلىكى يىمىرىلگەندىن كېيىن تۇنجى بولۇپ، ئۇيغۇر قاتارلىق تۈرك خەلقلىرىنىڭ ئىنقىلاب قوزغاپ تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى بىلەن قۇرۇلغان تۇنجى ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئىدى. ئەپسۇس ئۇلارنى ئېزىپ سۈرۈپ كېلىۋاتقان قىزىل تاجاۋۇزچى ھۇجۇملار ئالدىدا پۇ تىرەپ تۇرالمىدى. ئۇيغۇرلار يەنە بىر قېتىم مۇستەقىل بولۇش ۋە 1944 – يىلى نويابىردا «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى» نامىدا ئۆز دۆلىتىنى قۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشتى، چۈنكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە بۇ رايوننىڭ شىمالى كەڭ خەلق ئاممىسى ئىنقىلابىغا شاھىت بولغان ئىدى. ئەمما كوممۇنىست خىتاي كوممۇنىست سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قوللىشى بىلەن 1949 – يىلى پۈتكۈل رايوننى كونترول قىلىپ، ئىدىيە، مەدەنىيەت، ھەتتا پايدا – مەنپەئەتلىرىدە تامامەن ئوخشىمايدىغان خاراكتېرگە ئىگە بۇ دۆلەتنى ئاخىرلاشتۇردى. خىىتاي ھۆكۈمىتى بۇ رايوننى ئىشغال قىلغاندىن كېيىنكى 70 يىل ئىچىدە، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ نوپۇس ئەھۋالىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن كۆپ ساندىكى خىتاي (خەنزۇلار) نى (خىتايدىكى ئەڭ چوڭ مىللەت) ھەربىي، دېھقان ۋە باشقا ھەرخىل سالاھىيەتلەر بىلەن شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) غا كۆچۈرۈپ كەلگەن بولۇپ، ئۇ كۆرۈنەرلىك نوپۇس ئۆزگىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئۇيغۇرلار دەسلەپتە بۇ رايون نوپۇسىنىڭ 75% نى تەشكىل قىلغان، خىتايلار بولسا ئاران % 6 نى تەشكىل قىلاتتى. ھازىرقى ئەھۋالدا بولسا، تامامەن ئوخشىمىغان سان – سىپىرلار ئوتتۇرىغا چىقماقتا. چۈنكى ئۇيغۇرلار 2017 – يىلدىكى خىتاي ھۆكۈمەت ئىستاتىستىكىسىغا قارىغاندا، ئۇيغۇرلار % 45، خىتايلار% 40 نى تەشكىل قىلىدۇ.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى كۆپ يىللار مابەينىدە شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) دىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىقىغا ھەر خىل ئۇسلۇبلار بىلەن باستۇرۇپ كەلدى. ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 90 – يىللىرىدا، كۆپىنچە تۈرك مىللەتچىلىك ئىدىئولوگىيىسىنىڭ تۈرتكىسىدىكى مىللەتچى «بۆلگۈنچىلىك» دەپ قارىغان بولسا، 2001 – يىلدىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان، «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ئاتالغۇسىنى سۈيئستىمال قىلىپ، ئىسلام دۈشمەنلىكىنى دۇنيا مىقياسىدا تەشۋىق قىلىپ، ئۆزىنىڭ دۆلەت تىرورىزم ھەرىكىتىنى ئاقلىدى. ئاندىن ئۆزى ئىگە بولغان بارلىق ۋاسىتىلەرنى ئىسلام كىملىكىنى ئېرىتىپ يۇقۇتۇشقا قوللاندى؛ تاكى بۇ ھالەت خىتاي ھۆكۈمىتى دائىرىلىرنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا خەلقنىڭ سىرت بىلەن بولغان بارلىق مۇناسىۋىتىنى ئايرىشتىن باشقا، رايوننى ئەڭ قەبىھ ۋە ئەڭ ئېغىر ئىسكەنجە – قورشاۋ ۋە كونترول قىلىش ۋاسىتىلىرىنى قوللىنىپ، پۈتۈنلەي يېپىق تۈرمىلەرگە ئايلاندۇردى.
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، دۇنيا مىقياسىدا خەۋەر تور بېكەتلىرى ئۇيغۇر مەسىلىسى بىلەن ئاۋاتلاشتى. بۇ ھالەت خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي يادىكارلىقلارنى چېقىش، دىنىي سىمۋوللارغا ھۇجۇم قىلىش ۋە كەڭ كۆلەملىك قولغا ئېلىش پائالىيەتلىرىنى باشلاش ئارقىلىق مەدەنىيەت ۋە دىنىي تەرەپلەرنى نىشان قىلغان تەدبىرلىرىدىن كېيىن بولۇپ، ھازىرقى پىرېزىدېنت شى جىنپىڭ خىتاي دا ۋەزىپىگە ئولتۇرغاندىن بۇيان تېخىمۇ ئوچۇق نامايان بولدى.
ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نۇقتىسىدىن ئۇيغۇر مەسىلىسى
ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىدىكى پوزىتسىيەلىرىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە، خىتاي ئەرەب باھارى ئىنقىلابلىرىدىن ناھايىتى كۆپ نەپكە ئېرىشىپلا قالماي، ئامېرىكا (ئا ق ش) ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىياسەتلىرىگە رىقابەت ئېلان قىلدى. بۇنىڭ يارقىن مىسالى؛ ئۇنىڭ قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋە ئوتتۇرا شەرقنى ئۇلاردىن تارتۋېلىپ ئۆز سېپىغا قۇشۇۋېلىشىدۇر. ناھايىتى ئۇستىلىق بىلەن، ئۆزىنىڭ خىتاي تۈر – پىلانلىرىلىرىنى بۇ دۆلەتلەرگە جەلپ قىلىش ئۈچۈن، شۇنداقلا ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئافرىقىنى تۇتاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان «بىر بەلباغ، بىر يول» پىلانى بويىچە، باشتا ئىران ۋە تۈركىيەنى، ئانىدىن كىيىن باشقا ئەرەب دۆلەتلىرىنى بۇ سېپىغا قوشۇۋالالىدى.
ئىلاۋە: بۇ ماقالە 2019 نويابىردا ئەرەب سىياسەتلىرى مۇنبىرىدە (Arab Policy Forum) ئېلان قىلىنغان بولۇپ، خېلى زور تەسىر قوزغىغان ئىدى. ھازىر تەرجىمە قىلىندى. https://www.alsiasat.com/
مېدىيا ۋە سىياسەت نۇقتىئىنەزەرىدىن جامائەت پىكرى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Deniz, A. Çağlar (2016) Filistin-İsrail Çatışmasının Söylem Boyutuna Bir Bakış. Yeni Medya ve Toplum Disiplinlerarası Yaklaşımlar, Der. A. Çağlar Deniz- A. Banu Hülür, ss. 191 – 212. Konya: Literatürk Academia.
Dinçkol, Bihterin (2006) Yönetilenlerin “Öz” Yönetimi-Kamuoyu. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(10): 49-66.
Eren, Veysel; Aydın, Abdullah (2014) Sosyal Medyanın Kamuoyu Oluşturmadaki Rolü ve Muhtemel Riskler. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 16(1): 197-205.
Gökçe, Orhan (1996) Kamuoyu Kavramının Anlam ve Kapsamı. Kurgu Anadolu Üniversitesi İletişim Bilimleri Fakültesi Uluslararası Hakemli İletişim Dergisi, 14(14): 211-227.
Gönenç, E. Özgür (2002) Medyanın Kamuoyu Oluşturmadaki Etkisi. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Hakemli Dergisi, 14(1): 151-159.
Güzel, Mehmet (2006) Küreselleşme, İnternet ve Gençlik Kültürü. Küresel İletişim Dergisi, 1(1): 1-16.
İrvan, Süleyman (1997) Suskunluk Sarmalı Kuramı ve Elisabeth Noelle-Neumann’ın Özgeçmişi. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Hakemli Dergisi, 6: 421-450.
Kışlalı, Ahmet Taner (1987) Siyaset Bilimi. Ankara: Ankara Üniversitesi Basın Yayın Yüksekokulu.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنىڭ شىفىرلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ھۆججەتلەر ئوتتۇرىغا قويغان ھەقىقەتلەر، خەلقئارا جەمئىيەت، پۇقرالار ئاممىۋى تەشكىلاتلىرى، ئاكادېمىكلار ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن جىددىي بىر ھەرىكەتكە ئۆتۈش چاقىرىقىدۇر. خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» ياكى «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دەپ ئېتىراپ قىلىنىپ-قىلىنماسلىقىغا دائىر قانۇنىي ۋە سىياسىي مۇنازىرىلەر، بۇ ھۆججەتلەر بىلەن تېخىمۇ كونكرېت بىر زېمىنغا ئىگە بولدى. بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي كۈچى ۋە دىپلوماتىك تەسىرىنىڭ، بۇ سىستېمىلىق زۇلۇم ئالدىدا بىر سۈكۈت سېپىلى ھاسىل قىلىشىغا يول قويۇلماسلىقى كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار، كەلگۈسىدە باشقا مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭمۇ ئوخشاش سىياسەتلەرنى يولغا قويۇشىنى رىغبەتلەندۈرۈشى مۇمكىن بولغان خەتەرلىك بىر ئۈلگە بولۇپ قالىدۇ. «China Cables»، تارىخقا، بىر دۆلەتنىڭ ئۆز پۇقرالىرىغا قارشى نەقەدەر رەھىمسىز ۋە ھېساب-كىتابلىق بىر زۇلۇم يۈرگۈزەلەيدىغانلىقىنىڭ بىر ئىسپاتى سۈپىتىدە يېزىلىپ قالىدۇ ۋە بۇ دەلىللەر ئالدىدا تۇتۇلىدىغان پوزىتسىيە، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تۈزۈمىنىڭ كەلگۈسىدىكى ئىشەنچلىكلىكىنى ۋە ئۈنۈمىنى بەلگىلەيدۇ.
Shiel, Fergus ve Sasha Chavkin. «China Cables: Who Are the Uighurs and Why Mass Detention?». Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ), 24 Nov 2019.      https://www.icij.org/investigations/china-cables/china-cables-who-are-the-uighurs-and-why-mass-detention/
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، ئامېرىكا نەزەرىيەسىدە ئەخلاقىي پىرىنسىپلار نەزەرگە ئېلىنىدۇ، جەمئىيەتلەرنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە ئەخلاقىي قائىدىلىرى ئوخشاش بولمىغانلىقتىن مەنپەئەتلەرنىڭمۇ بىر خىللا بولمايدىغانلىقى تەكىتلەنسە، ياۋروپادا مەنپەئەتنىڭ يىلتىزنىڭ بىرلا ئىكەنلىكى، مەنپەئەتنىڭ خىلمۇ-خىل بولمايدىغانلىقى، ماھىيەت جەھەتتىن ئوخشاش بولىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. بۇرۇنمۇ قەيت قىلىنغىنىدەك، بۇ «راتسىيونال، چەكلىك دائىرىدىكى مەنپەئەت 19-ئەسىردىن كېيىن يىمىرىلگەن» (كىلىنتون، 1994: 18). مەنپەئەتنىڭ يىمىرىلىشىدە ئامېرىكىنىڭ نوپۇزىنىڭ بارغانچە ئېشىپ بېرىشى مۇھىم رول ئوينىغان. روسېنانىڭ قارىشىچە، دۇنيا ئۇرۇشلىرىغا سەھنە بولغان 20-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يېرىمىدا مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمى خەلقئارا مۇناسىۋەتتە مۇراجىئەت قىلىنىدىغان غول ئۇقۇملاردىن بىرىگە ئايلانغان. ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن كېيىن دۆلەتلەر تاشقى سىياسەتلىرىنى بېكىتىپ ئىزاھلىغان چاغدا مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىنى ئالاھىدە تەكىتلەشكە باشلىدى، شۇنداقلا ئاممىۋى ياكى خەلق مەنپەئەتى ئىچكى سىياسەت ئۈچۈن، مىللىي مەنپەئەت (دۆلەت ۋە ئۇلۇس) تاشقى سىياسەت ئۈچۈن ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ توغرا ئىزاھلىنالماسلىقى ياكى خاتا چۈشىنىلىشى دۇنيا ئۇرۇشلىرىنىڭ مەيدانغا كېلىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەبلەرنىڭ بىرى، دەپ قارالدى. شۇڭا مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىنى توغرا ئىزاھلاشنىڭ مۇھىملىقى ۋە زۆرۈرلۈكى داۋاملىق تەكىتلىنىپ كەلمەكتە.
ئىككى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن مىللەتلەر جەمئىيىتى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارالىق تەشكىلاتلار قۇرۇلدى، يەر شارىلىشىش ھادىسىسى كەڭ ئومۇملاشتى، سىياسىي، ئىقتىسادى بولۇپ ھەر قايسى ساھەلەردە كۆرۈلگەن ئۆزگىرىشلەر مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەتنىڭ ئورنىغا رايونلۇق ۋە خەلقئارالىق مەنپەئەتنىڭ دەسسەيدىغانلىقى توغرىسىدا كۈچلۈك قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى. لېكىن خەلقئارا سەھنىدە كۆرۈلگەن بەزى ئۆزگىرىشلەر مىللىي مەنپەئەتنىڭ كۈنىمىزدىكى خەلقئارا سىياسەت ۋە مۇناسىۋەتلەرنىڭ شەكىللىنىشىدە ھېلىھەم مۇھىم رول ئويناۋاتقانلىقىغا شاھىت بولۇۋاتىمىز. مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمى ئۈستىدە 1950-1960-يىللاردا نۇرغۇن ئەسەرلەر روياپقا چىقىرىلدى، كېيىنكى كۈنلەردە ئاكادېمىك ساھەدە بۇ ئۇقۇم ھەققىدە بۇرۇنقىدەك ئەسەرلەرنى كۆرەلمىسەكمۇ، سىياسەتچىلەر بۇ ئۇقۇمىنى كەڭ كۆلەمدە ئىشلەتمەكتە. كۈنىمىزدە تاشقى سىياسەت توغرۇلۇق قىلىنغان باياناتلار، ئانالىزلار ۋە يولغا قويۇلغان سىياسەتلەر ئاساسلىقى مىللىي مەنپەئەتنى چۆرىدىگەن ھالدا بولماقتا.
ماقالىمىزدە «مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەتى» ھادىسىسىنى ۋە ئەھمىيىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن بۇ ئۇقۇمنىڭ تارىختا قايسى باسقۇچىلارنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىگە قىسقىچە قاراپ چىقتۇق. كۈنىمىزگىچە دۆلەت، كۈچ ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتىگە ئوخشاش ئۇقۇملار بىلەن ئوخشاش مەنىدە ئىزاھلىنىپ كەلگەن مەنپەئەت ئۇقۇمىغا، ئوخشىمىغان دەۋرلەردە سىياسىي مۇھىتقا ماس ھالدا ھەر خىل سۈپەتلەر قوشۇلغان. بۇ ئۇقۇمنىڭ مەنىسىدە ھېلىھەم مۈجمەللىك بار، بۇ ئۇقۇمنى تولۇق يورۇتۇپ بېرىشمۇ تەسكە توختىماقتا. لېكىن بۇ ئۇقۇم ماكياۋېلىدىن ھوببېسقىچە، مېتتېرنىكتىن كۈنىمىزدىكى دۆلەت ئەربابلىرىغىچە بولغان نۇرغۇن شەخسنىڭ سىياسىي غايىسى ۋە ھەرىكەت مىزانىغا يول كۆرسىتىپ كېلىۋاتقانلىقى ھەقىقەتتۇر. كۈنىمىزدە شەخسلەرنىڭ، ھەر قايسى ئىجتىمائىي قاتلام ۋە تەبىقىلەرنىڭ، جامائەتلەرنىڭ، جەمئىيەتلەرنىڭ، شۇنداقلا دۆلەتنىڭمۇ مەنپەئەتلىرى باردۇر. شۇڭا مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمى دۆلەتلەرئارا تۈزۈمنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.
دۆلەت ھىمايىسىدىكى يېڭىلىق يارىتىش ۋە رەقەملىك يىپەك يولى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رافىق دوسسانى ۋە شەنشەن مېينىڭ ئانالىزىدىن چۈشىنىلگىنىدەك، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، يەر شارى ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىدىكى مۇنازىرىسىز رەھبەرلىكىنى، كېيىنكى ئون يىلدا سۈنئىي ئەقىل مەركەزلىك يۇمشاق دېتال ۋە مۇلازىمەت ساھەسىگە يۆتكەش ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەت قىلماقتا. خىتاينىڭ ئۆتمۈشتىكى يۇمشاق دېتال ساھەسىدىكى نىسپىي ئاجىزلىقلىرىغا قارىماي، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىنىڭ ئېلىپ كەلگەن يېڭى ھەرىكەتچانلىقلىرى، ئالاھىدە چوڭ تىل مودېللىرىنىڭ تىل توسۇقىنى يوقىتىشى، غايەت زور ئىچكى بازارنىڭ بېرىدىغان بىردىنبىر سانلىق مەلۇمات بايلىقى ۋە رەقەملىك يىپەك يولى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىۋاتقان يەر شارى خاراكتېرلىك ئىستراتېگىيەلىك تارقىلىشى، بۇ دۆلەتكە مۇھىم ئارتۇقچىلىقلارنى ئېلىپ كەلمەكتە. دۆلەتنىڭ ماسلاشتۇرۇلغان ۋە كەڭ كۆلەملىك مەبلەغ سېلىش ئىستراتېگىيەلىرى، «سۈنئىي ئەقىل+» غا ئوخشاش دۆلەت خاراكتېرلىك تەشەببۇسلار ۋە سانائەت سىياسەتلىرىدىكى ئۆتمۈشتىكى مۇۋەپپەقىيەتلەر، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلماقتا.
يەر شارى خاراكتېرلىك سۈنئىي ئەقىل سەھنىسىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە باشقا تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەر بىلەن كۈچلۈك رىقابەت يۈز بېرىدىغان بولسىمۇ، خىتاينىڭ بالدۇر قەدەم ئېلىشى، بايلىقلارنى سەپەرۋەر قىلىشتىكى بىردىنبىر ئىقتىدارى ۋە تېخنىكىلىق ئارتۇقچىلىقلىرى، ئۇنى بۇ رىقابەتتە مۇھىم بىر ئاكتىيورغا ئايلاندۇرماقتا. دوسسانى بىلەن مېينىڭ ئوتتۇرىغا قويغىنىدەك، خىتاينىڭ «زاۋۇت قەۋىتىدىكى» ھۆكۈمرانلىقى، پات يېقىندا «ئىشخانا قەۋەتلىرىگىمۇ» كېڭىيىپ، يەر شارى رەقەملىك ئىقتىسادنىڭ قۇرۇلمىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتەلەيدۇ. بۇ ئەھۋال، خەلقئارا سودا، تېخنىكا يۆتكەش، سانلىق مەلۇمات باشقۇرۇش ۋە گېئوپولىتىك كۈچ تەڭپۇڭلۇقلىرى ئۈستىدە چوڭقۇر ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك تەسىرلەرگە ئىگە بولىدۇ. شۇڭا، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەلىرىنى ۋە يۇمشاق دېتال ساھەسىدىكى تەرەققىياتىنى يېقىندىن كۆزىتىش، 21-ئەسىرنىڭ تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي مەنزىرىسى ھەققىدە توغرا مۆلچەرلەردە بولالىشىمىز ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ ئانالىز، كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلار ئۈچۈن بىر باشلىنىش نۇقتىسى بىلەن تەمىنلەپ، خىتاينىڭ گۈللىنىۋاتقان يۇمشاق دېتال كۈچىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىرلىرىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك تەكشۈرۈشكە ئىشىك ئاچىدۇ.
دوسسانى، رافىق ۋە مېي، شەنشەن. «خىتاي: گۈللىنىۋاتقان بىر يۇمشاق دېتال كۈچى». ئوبزور. Sipa USA ئارقىلىق Reuters Connect، 2025-يىلى 10-ئاينىڭ 28-كۈنى.
مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (19-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچىدىن، خەلقئارا ۋەزىيەتتە ئۆزگىرىش زور. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دۇنيا تەرتىپى بۇزۇلۇۋاتىدۇ. دۇنيا يېڭى خەلقئارا سىستېما ئىزدەشكە باشلىدى. بۇ يېڭى سىستېمىدا خىتاي باشلامچى رول ئويناشنى ئارزۇ قىلماقتا. بۇ ھال مەۋجۇت سىستېمىنىڭ قۇرغۇچىلىرىنى راھەتسىز قىلماقتا. ئامېرىكا خىتايغا سودا ئۇرۇشى ئېچىۋاتىدۇ. ماھىيەتتە، بۇ نوقۇل تىجارەت ئۇرۇشى ئەمەس، بەلكى دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق تالىشىش ئۇرۇنۇشى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت تېخىمۇ يىرىكلىشىشى، ئامېرىكا ئۆز ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ۋە خىتاينى تىزگىنلەش ئۈچۈن تېخىمۇ كەسكىن تەدبىرلەرنى قوللىنىشى مۇمكىن. مانا بۇلارنىڭ ھەممىسى بىزگە ھەم خىرىسلارنى ئېلىپ كېلىدۇ؛ ھەم پۇرسەتلەرنى يارىتىدۇ. بۇ خىرىسلارغا ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرۇپ، پۇرسەتلەرنى چىڭ تۇتالامدۇق-يوق؟ بۇنىڭغا يەنىلا ۋاقىت جاۋاب بېرىدۇ.
【1】新华网, “新疆政法部门发布《关于依法严打暴恐活动的通告”，2014年05月25日，http://politics.people.com.cn/n/2014/0525/c1001-25061876.html （2019.03.06）。
(2019.03.05).ttps://www.change.org/o/group_of_uyghurs_living_abroad
_xewer/bir-awaz-bir-qedem-03152018153800.html (2019.03.05).
2019-يىل 8- مارت، ئەنقەرە
ترامپنىڭ بېسىمى ئاستىدا يىمىرىلگەن نېتانياھۇ قاراشلىرى: ئىسرائىلىيە سىياسىتى يېڭى بىر دەۋرنىڭ بوسۇغىسىدىمۇ؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Svetlova, Ksenia. “Netanyahu’s concepts collapsed, one by one, as Trump piled on pressure: What next for his government?”. Chatham House – International Affairs Think Tank, 14 Ekim 2025.
Web: https://www.chathamhouse.org/2025/10/netanyahus-concepts-collapsed-one-one-trump-piled-pressure-what-next-his-government
خىتايدا ئىقتىساد ۋە سانائەت: تاشقى سودا غەلىبىلىرى ۋە ئىچكى بازارنىڭ ۋەيران بولۇشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىشقا ئورۇنلىشىش بازىرىدىكى ئەھۋالمۇ بولۇپمۇ ياشلار ئۈچۈن ئۈمىدسىزلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. ياشلارنىڭ ئىشسىزلىق نىسبىتى %17 ئەتراپىدا بولۇپ، 2026-يىلىنىڭ ئوتتۇرىسىدا  12 مىليوندىن ئارتۇق يېڭى ئوقۇش پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىنىڭ ئەمگەك كۈچىگە قوشۇلۇشى كۈتۈلمەكتە. ئىقتىساد يىلىغا 11 مىليوندىن ئاز يېڭى ئىش ئورنى يارىتىۋاتقان بىر مۇھىتتا، بۇ ئەھۋال قۇرۇلما خاراكتىرلىق بىر ئىشسىزلىق كىرىزىسىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ياشلار ئارىسىدىكى نارازىلىق كۈچىيىۋاتقان بىر ۋاقىتتا، شەھەرلىك ئەمگەك كۈچىنىڭ %40 نى تەشكىل قىلىدىغان «Gig ئىقتىسادى» (ئەۋرىشىم خىزمەت مودېلى)، خىزمەتچىلەرگە مۇقىملىق ياكى كاپالەت سۇنۇشتىن يىراقتۇر. 200 مىليوندىن ئارتۇق ئادەمنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ كاپالەتسىز خىزمەت ساھەسى، ئىجتىمائىي قۇرۇلمىدىكى ئاجىزلىقنى ئاشۇرماقتا. بېيجىڭنىڭ پاراۋانلىق پىروگراممىلىرى ئورنىغا سانائەت ئىقتىدارىغا مەركەزلىشىشى،  بىر «پرېكاريا» (كاپالەتسىز ئىشلىگۈچىلەر) سىنىپىنى ياراتماقتا. پارتىيەنىڭ سانائەت مەركەزلىك ئۆسۈشكە سالغان مەبلىغىنىڭ شەخسىي بايلىق ئارتىشىنى يارىتالماسلىقى، ئىجتىمائىي مۇقىملىققا تەھدىت سالىدىغان ئەڭ چوڭ خەۋپ ئامىلىدۇر.
MERICS. (2025, November 27). China Essentials: Special Issue – China in 2026. Mercator Institute for China Studies. Berlin. https://merics.org/sites/default/files/2025-11/17%202025_MERICS%20China%20Essentials_China%20in%202026_EN.pdf
بېيجىڭ پەلەستىن كارتىسىنى قانداق ئوينايدۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گەرچە خىتاينىڭ پەلەستىن-ئىسرائىلىيە تەڭلىمىسىدىكى كەلگۈسى ئېنىقسىزلىقلارغا تولغان بولسىمۇ، ئۇنى بىر قانچە مۇمكىن بولغان سېنارىيە ئەتراپىدا تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن. ھازىرقى يۈزلىنىش، خىتاينىڭ بىر «مەۋجۇت ھالنى ساقلىغۇچى» سۈپىتىدە، خەتىرى تۆۋەن تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، رايوندا ئامېرىكا تەسىرىنىڭ ئاجىزلىشىشىدىن پەيدا بولغان بىر كۈچ بوشلۇقى يۈز بەرگەن تەقدىردە، خىتاينىڭ «ئىقتىسادىي تىنچلىق ياراتقۇچى» رولىنى ئۈستىگە ئېلىپ، تېخىمۇ تەشەببۇسكارلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىشىمۇ مۇمكىن. ئەڭ ئۈمىدسىز سېنارىيە بولسا، بۇ توقۇنۇشنىڭ ئامېرىكا-خىتاي دۇنياۋى رىقابىتىنىڭ بىر «ۋاكالەتچى ئۇرۇش مەيدانى» غا ئايلىنىپ، ھەل قىلىنىشىنى تېخىمۇ مۇمكىنسىز ھالغا كەلتۈرۈشىدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ پەلەستىن-ئىسرائىلىيە مەسىلىسىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى، يۈكسىلىۋاتقان بىر كۈچنىڭ دۇنيا سەھنىسىدە ئۆز ئورنىنى ئىزدەش يولىدىكى تىرىشچانلىقىنىڭ، غايىلىرى بىلەن مەنپەئەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنىڭ، شۇنداقلا ئىگە بولغان غايەت زور پۇرسەتلەر بىلەن يۈزلىنىۋاتقان ئېغىر چەكلىمىلەرنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر. بېيجىڭ، بىر تەرەپتىن ئادالەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىغا ئاساسەن پەلەستىن تەرەپتە تۇرسا، يەنە بىر تەرەپتىن تېخنولوگىيەلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئىسرائىلىيە بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتنى ساقلاپ كەلمەكتە. بۇ مۇرەككەپ تەڭپۇڭلۇقنى باشقۇرۇش ئىقتىدارى، پەقەت خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى كەلگۈسىنىلا ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىرنىڭ يەرشارىۋى تەرتىپىدىكى ئاخىرقى ئورنىنىمۇ بەلگىلەپ بېرىدۇ. خىتاي ئوتتۇرىغا قويغان «تەرەققىيات ئارقىلىق تىنچلىق بەرپا قىلىش» مودېلى ھەر قانچە ئۈمىدۋار بىر تاللاش بولسىمۇ، بۇ مودېلنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشى، بېيجىڭنىڭ ئۆزىنىڭ ئىچكى زىددىيەتلىرىنى ھەل قىلالىشىغا ۋە رايوننىڭ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان گېئوپولىتىك رېئاللىقلىرىنى قانچىلىك دەرىجىدە توغرا چۈشىنەلەيدىغانلىقىغا باغلىق.
گېئوپولىتىكىلىق كوئوردېناتلارنىڭ قايتىدىن بېكىتىلىشى: يەرشارى سىياسىتىنىڭ « شەرق، غەرب، شىمال، جەنۇب » ئوقلىرى ھەققىدە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۇمارنىڭ تەھلىلىنىڭ ئەڭ يېڭىلىق ياراتقۇچى ۋە ئىلھامبەخش قىسمى، بۈگۈنكى دۇنيا ۋەزىيىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان «ئارىلاشما كىملىكلەر» (hybrid identities) ۋە بۇ كىملىكلەرنىڭ جەنۇب- شىمال ۋە شەرق-غەرب ئوقلىرى بويىچە قانداق قايتىدىن قۇرۇلغانلىقىنى تەھلىل قىلغان بۆلۈمىدۇر. ئاپتورغا كۆرە، 20-ئەسىرنىڭ ئالاھىدىلىكى بولغان ئىككى قۇتۇپلۇق (binaries)، ئورنىنى تېخىمۇ ئۆزگىرىشچان ۋە بىر-بىرى بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن كىملىكلەرگە بوشىتىپ بەردى. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ھىندىستاننىڭ ئۆزىنى بىر « غەربى جەنۇپ كۈچى» (South-Western power) سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇشى، بۇ يېڭى دەۋرنىڭ روھىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان مۇكەممەل بىر ئۆرنەكتۇر. تاشقى ئىشلار مىنىستىرى جايشانكارنىڭ بۇ ئىپادىسى ئارقىلىق، يەرشارى سىياسىتىنى ھېلىھەم شەرق-غەرب قۇتۇپلىشىشى ئارقىلىق چۈشىنىشكە داۋام قىلىۋاتقان غەرب تەپەككۇر مەركەزلىرىگە بىر جاۋاب قايتۇرغانلىقىنى بىلدۈرگەن كۇمار، بۇ ئاتالغۇنىڭ ھىندىستاننىڭ قوش رولىنى تەكىتلەش مەقسىتى بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: ھىندىستان بىر تەرەپتىن يەرشارى جەنۇبىنىڭ يېتەكچى ئاۋازى (جەنۇب كىملىكى)، يەنە بىر تەرەپتىن بولسا غەربنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بىر شېرىكىدۇر (غەرب كىملىكى). بۇ خىلدىكى بېكىتىش ۋە ئارىلاشما ئۆزىنى ئىپادىلەش شەكلى، گەرچە رەسمىي سۆزلەملەردە ھازىرچە ئاز ئۇچرىسىمۇ، دۆلەتلەرنىڭ ئاددىي كاتېگورىيەلەرگە قانداق قارشى چىقىۋاتقانلىقىنى ۋە ئۆزلىرىگە خاس ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ساھەلىرىنى يارىتىشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، ئابھىناندان كۇمارنىڭ ماقالىسى، گېئوپولىتىكىلىق تەھلىللەردە كۆپ قوللىنىدىغان ئاساسلىق ئۇقۇملارنىڭ جۇغراپىيەلىك بىر بەلگىدىن كۆپ ئارتۇق مەنىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان بىر تەتقىقاتتۇر. بۇ ئۇقۇملار، بىر دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك يۆنىلىشلىرى، تارىخىي كەچۈرمىشلىرى ۋە بۈگۈنكى دۇنيا ۋەزىيىتىدىكى ئورنىنىڭ بىر بىرىكمىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. كۇمارنىڭ تەھلىلى، بۇ ئاتالغۇلارنىڭ تارىخىي تەدرىجىي تەرەققىياتىنى بىلىشنىڭ، بۈگۈنكى مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تورىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان بىر ئانالىز رامكىسىنى تەمىنلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. «يەرشارى جەنۇبى» نىڭ سىياسىي بىر قۇرۇلۇش سۈپىتىدە يۈكسىلىشى، شەرق-غەرب ئايرىمىنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىدېئولوگىيەلىك قاتلاملىرىنىڭ قايتىدىن جانلىنىشى ۋە ھىندىستانغا ئوخشاش يۈكسىلىۋاتقان كۈچلەرنىڭ قوبۇل قىلغان ئارىلاشما كىملىكلىرى، 21-ئەسىر گېئوپولىتىكىسىنىڭ تۇراقلىق ۋە ئىككى قۇتۇپلۇققا ئاساسلانغان كونا پارادىگمالار بىلەن چۈشىنىلمەيدىغانلىقىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر. شۇڭا، كۇمارنىڭ بۇ ئەسىرى، پەقەت ئاكادېمىكلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا سىياسەتچىلەر، دىپلوماتلار ۋە مۇخبىرلار ئۈچۈنمۇ قېلىپلاشقان چېگرالاردىن ھالقىپ، دۇنيانىڭ يېڭى كۈچ خەرىتىسىنى ئوقۇش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر ئىدىيەۋى كومپاس بولۇش سۈپىتىگە ئىگە.
ترامپنىڭ «شىمالىي قۇتۇپ قىمارى» ۋە ياۋروپانىڭ ئون كوزىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

توققۇزىنچى كوزىر: بۇنى بىر «مەشىق» (Rehearsal) دەپ قاراش. ياۋروپا رەھبەرلىرى شۇنى ئېنىق بايان قىلىشى كېرەككى، ئەگەر ئامېرىكا بۈگۈن گىرېنلاندىيەنى تارتىۋالالايدىغان بولسا، ئەتە باشقا دۆلەتلەرنىمۇ ئوخشاش ئۇسۇلدا بوزەك قىلىشى مۇمكىن. بۇ ۋەقە پۈتكۈل ياۋروپانىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ئۈچۈن بىر سىناق بولۇپ، بۇنىڭغا سۈكۈت قىلىش كەلگۈسىدىكى تېخىمۇ چوڭ خەتەرلەرگە يول ئاچىدۇ. بۇ ھەقىقەتنى خەلقئارا جەمئىيەتكە ئۈزلۈكسىز ئەسكەرتىپ تۇرۇش لازىم.
ئونىنچى كوزىر: جىددىي ئەھۋالغا تاقابىل تۇرۇش پىلانىنى نورماللاشتۇرۇش. ئەڭ ئاخىرىدا، ياۋروپا دۆلەتلىرى جىددىي ئەھۋالغا تاقابىل تۇرۇش پىلانىنى (Contingency planning) رەسمىي تۈزۈپ چىقىشى كېرەك. گەرچە ياۋروپا ئىتتىپاقدىشى بىلەن ئۇرۇش قىلىشنى خالىمىسىمۇ، لېكىن زۆرۈر ھەربىي مانېۋىرلار، قانۇنىي تەييارلىقلار ۋە كىرىزىس تەقلىد قىلىش مەشىقلىرىنى ئېلىپ بېرىشى لازىم. بۇ تەدبىرلەر ئامېرىكىغا ياۋروپانىڭ ھەر قانداق سۇيىقەستكە سۈكۈت قىلىپ تۇرمايدىغانلىقى ھەققىدە ئېنىق سىگنال بېرىدۇ.
خۇلاسە: ياۋروپانىڭ سىنىقى ۋە كەلگۈسى
«شىمالىي قۇتۇپ قىمارى» دوكلاتىدا خۇلاسە قىلىنىشىچە، گىرېنلاندىيە كىرىزىسى پەقەت بىر ئارال مەسىلىسىلا بولماستىن، بەلكى ياۋروپانىڭ ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئەمەلىيەتتە قوغداش ئىقتىدارىنىڭ سىنىقىدۇر. ئۇزۇن يىللار داۋامىدا ياۋروپا رۇسىيە تەرەپتىن كېلىدىغان تەھدىتلەرگە تەييارلىق قىلغان بولسا، بۇ قېتىمقى تەھدىت ئۇنىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقدىشىدىن كەلمەكتە. بۇ ۋەزىيەت ياۋروپانى «ئامېرىكاسىز» لا ئەمەس، بەلكى زۆرۈر تېپىلغاندا «ئامېرىكىغا قارشى» ھالدىمۇ ئۆزىنى قوغداشقا مەجبۇرلايدىغان يېڭى بىر رېئاللىقتۇر.
تەتقىقاتچىلارنىڭ پىكرىچە، يۇقىرىدىكى ئون تەدبىر ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاجاۋۇزچىلىق نىيىتىگە قارشى كۈچلۈك توسۇق بولالايدۇ. ئەگەر بۇ تەدبىرلەر ئۈنۈملۈك قوللىنىلسا، گىرېنلاندىيەنى قوشۇۋېلىش بەدىلىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرىلىقى ترامپنى ئىككىلەندۈرىدۇ. ياۋروپا ئۈچۈن بۇ بىر خەتەرلىك «قىمار» بولۇشى مۇمكىن، ئەمما قولدىكى كوزىرلارنى توغرا ئويناش ئارقىلىق غەلىبە قىلىش پۇرسىتى ھېلىھەم مەۋجۇت. مەزكۇر دوكلات ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىدە ۋە دوستلار ئارىسىدىكى مەنپەئەت توقۇنۇشىدا ئۆز مۇستەقىللىقىنى قانداق قوغداپ قېلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە قىممەتلىك ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىش بىلەن تەمىنلەيدۇ.
پايدىلىنىلغان مەنبە:
Kobzova, J., Leonard, M., O’Brien, J., Puglierin, J., Shapiro, J., Tcherneva, V., & Westgaard, K. (2026). Arctic hold‘em: Ten European cards in Greenland. European Council on Foreign Relations. Retrieved from https://ecfr.eu/article/arctic-holdem-ten-european-cards-in-greenland/
خىتايغا قارشى تېخنىكا ساھەسىدىكى يېتەكچىلىك ئورنىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈش: «توردىكى تاللاش خاراكتېرلىك بۆسۈش ئىستراتېگىيەسى» ھەققىدە مۇھاكىمە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مايكىل ج. مازارنىڭ بۇ دوكلاتىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ ئەنئەنىۋى «قوغلاپ يېتىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئورنىغا، يېڭىلىق ياراتقۇچى  « بۆسۈپ ئېشىپ كېتىش» مودېلىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقى بىلەن خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە پەن-تېخنىكا سىياسىتى ساھەسىدە يېڭى بىر چىغىر يول  ئاچقان. دوكلات خىتاي تەھدىتىنى نوقۇل ھالدا ھەربىي تەھدىت سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق ۋە تورلاشقان بىر تېخنىكا خىرىسى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىپ، رېئاللىققا ئۇيغۇن بولغان ھەل قىلىش چارىلىرىنى كۆرسىتىپ بەرگەن. بولۇپمۇ ئىتتىپاقداشلار بىلەن بىر گەۋدىلىشىش تەۋسىيەسى، ئامېرىكىنىڭ يالغۇزچىلىق خاھىشىغا بېرىلگەن كۈچلۈك بىر ئىستراتېگىيەلىك تۈزىتىشتۇر.
بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دوكلاتنىڭ بەزى چەكلىمىلىرىنىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش زۆرۈر. بىرىنچىدىن، « بۆسۈش خاراكتېرلىك ئىلگىرلەش» ئىستراتېگىيەسى غايەت زور مالىيە مەبلىغى ۋە سىياسىي جۈرئەت تەلەپ قىلىدۇ، ئەمما دوكلاتتا بۇ مەبلەغنىڭ مەنبەسى ۋە كىرىزىس شارائىتىدا قانداق داۋاملىشىدىغانلىقى ھەققىدە يېتەرلىك ئەمەلىي تەپسىلاتلار بېرىلمىگەن. ئىككىنچىدىن، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مەنپەئەتلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بىر تېخنىكا تورىغا قانچىلىك دەرىجىدە سادىق بولىدىغانلىقى مەسىلىسى سەل ئۈمىدۋار  ھالدا بىر تەمە قىلىنغان. شۇنداقتىمۇ، مەزكۇر دوكلات خىتاينىڭ تېخنىكا كېڭەيمىچىلىكىگە تاقابىل تۇرۇشتىكى ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئاكادېمىك سەۋىيەسى ئەڭ يۇقىرى پايدىلىنىش مەنبەسى بولۇپ قالغۇسى.
پايدىلانغان مەنبە:
Mazarr, Michael J., A Networked Leapfrog Strategy to Recapture Technology Leadership. Santa Monica, CA: RAND Corporation, 2026. https://www.rand.org/t/PEA3365-1.