نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مۇناسىۋەتلىك پىلانلارغا، بولۇپمۇ مەبلەغ ئارقىلىق پۇقرالىققا ئېرىشىش (CBI) پىروگراممىلىرىغا بولغان پوزىتسىيەسىنىڭ ئىنتايىن ئېنىق ۋە قەتئىي سەلبىي ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان[87]. ئۇنىڭ كۆرسىتىشىچە، ياۋروپا پارلامېنتى 2014-يىلى يانۋاردا قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ۋە باشقا ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەردىكى «ئالتۇن پاسپورت» پىلانىدىن ئېغىر ئەندىشە قىلغانلىقىنى بايان قىلغان[88]. ياۋروپا كومىتېتىمۇ ئۈچ ئايدىن كېيىن، قىبرىس پۇقرالىقى نامزاتلىرىنىڭ ئەڭ كەم دېگەندە ئون ئىككى ئاي دۆلەتتە تۇرۇشىنى تەلەپ قىلغان. گەرچە قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى بۇ تەلەپنىڭ بىر تەرەپ قىلىنىدىغانلىقىنى بىريۇسسېلغا ئۇقتۇرغان بولسىمۇ، ئاپتور بۇنىڭ ئەمەلىيەتتە ھېچقاچان ئىجرا قىلىنمىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. 2019-يىلى يانۋاردا، مەبلەغ سالغۇچى پۇقرالىقى ۋە ئولتۇراقلىشىش پىلانىغا ئائىت خەۋپ-خەتەرلەر ھەققىدىكى ئەتراپلىق دوكلات بىريۇسسېلدا ئېلان قىلىنغان[89]. كومىسسىيەنىڭ قارىشىچە، ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، مەبلەغ ئارقىلىق پۇقرالىققا ئېرىشىش پىلانلىرى ياۋروپا ئىتتىپاقى پۇقرالىقىنىڭ ماھىيىتىگە زىيان يەتكۈزگەن ۋە پۈتۈن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك تەسىر كۆرسەتكەن.
ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، ئەلجەزىرە تاراتقۇسىنىڭ «قىبرىس گېزىتلىرى» ناملىق بىر سائەتلىك يوشۇرۇن دوكلاتىنىڭ 2020-يىلى ئاۋغۇستتا ئېلان قىلىنىشىدىن كېيىن[91]، بۇ تالاش-تارتىشلىق ھېكايە ئېچىلىشقا باشلىغان. دوكلاتتا، پارلامېنت باشلىقى دىمىترىس سىللۇرىس ۋە ئادۋوكات كرىستاكىس گىيوۋانىسنىڭ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىن كەلگەن بىر يالغان مەبلەغ سالغۇچىغا، ئۇنىڭ پۇل يۇيۇش جىنايىتى بىلەن سوتلانغانلىقىغا قارىماي، پاسپورت بېرىشكە «تولۇق قوللاش» ماھىيىتىدە ۋەدە قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن كامېرالىق سۈرەتلەر كۆرسىتىلگەن. بۇ ئاشكارىلاشتىن كېيىن، ھەر ئىككىسى ئىستېپا بېرىشكە مەجبۇر بولغان. ئاپتور بۇ پىلاننىڭ تالاش-تارتىشلىق خاراكتېرىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان يەنە بىر ئىسپات سۈپىتىدە، قىبرىس جۇمھۇرىيىتى دائىرىلىرىنىڭ بىر قانچە قېتىم «ئالتۇن پاسپورت»نى بىكار قىلىشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ: 2019-يىلى 26[94]، 2021-يىلى 45[95]، ۋە 2024-يىلى 86[96]. 2024-يىلى نويابىرغىچە، بىكار قىلىش سانى 286 گە يەتكەن[97].
ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، قىبرىستىكى «قىبرىس مەبلەغ سېلىش پىروگراممىسى»غا باغلانغان خىتايلار، رۇسىيەلىكلەردىن كېيىن، دۆلەتتىكى ئىككىنچى چوڭ چەت ئەل گۇرۇپپىسىنى تەشكىل قىلىدۇ[99, 100]. ئۇنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىن كەلگەن قىبرىس جۇمھۇرىيىتى پاسپورتىغا ئېرىشكەنلەرنىڭ سانى ھەر خىل بولۇپ، قىبرىس ئىستاتىستىكا ئىدارىسى (CYSTAT) سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، 2022-يىلى 1000 دىن ئاز كىشى خاتىرىلەنگەن[Figure 8]. ئەمما، باشقا مەنبەلەر 2020-يىلىغا كەلگەندە قىبرىس جۇمھۇرىيىتى پۇقرالىقىغا ئېرىشكەن خىتاي پۇقرالىرى (جۈملىدىن ئائىلە ئەزالىرى) نىڭ سانىنىڭ 1,277 گە يەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ[101]. ئۇنىڭ بايان قىلىشىچە، 77 نەپەر مەبلەغ ئارقىلىق پۇقرالىققا ئېرىشكۈچىدىن (CBI) (ئائىلە ئەزالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) 17 نەپىرىنىڭ قىبرىس پاسپورتى بىكار قىلىنغان، ئۇلارنىڭ ئىسمى خىتايچە[102]. ئاپتور پافوسنىڭ خىتاي «قىبرىس مەبلەغ سېلىش پىروگراممىسى» پايدا ئالغۇچىلىرى ئۈچۈن ئەڭ ئاممىباب ئورۇن بولغانلىقىنى، بۇ رايوندا ئۆي-مۈلۈككە سېلىنغان مەبلەغنىڭ زور قىسمىنى تەشكىل قىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ.
ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، بەزى خىتاي پۇقرالىرى قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ئايرودروملىرى ۋە دېڭىز پورتلىرى ئارقىلىق ئارالغا كەلمەي، بىۋاسىتە شىمالىي قىبرىسقا زىيارەت قىلىدۇ. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ لەفكوشادىكى ئەلچىخانىسى ئۇلارنى ئارالنىڭ شىمالىدىكى قىسىمنىڭ خەلقئارا جامائەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنمايدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتى قانۇنىغا خىلاپلىق قىلغان دەپ قارىلىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ[104]. ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، شىمالىي قىبرىستىكى ئۆي-مۈلۈككە مەبلەغ سالغان خىتاي مەبلەغ سالغۇچىلىرى توغرىسىدا تاراتقۇ خەۋەرلىرى بار[105]، گەرچە بۇنىڭ ئېنىق دائىرىسىنى بېكىتىش ئاسان بولمىسىمۇ. ئاپتور يەنە خىتاي كونسۇلخانىسى دائىرىلىرىنىڭ، ئارالنىڭ شىمالىغا مەبلەغ سېلىش ئۇلارنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ «قىبرىس مەبلەغ سېلىش پىروگراممىسى»غا ياردەم بېرىدۇ دەپ خاتا ئويلايدىغان خىتاي پۇقرالىرىغا ئاگاھلاندۇرۇش تارقاتقانلىقىنى، كېيىنچە بۇنىڭ ئەھۋالنىڭ ئۇنداق ئەمەسلىكىنى بىلىپ يەتكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ[106].
ماقالىدە، ئاپتورنىڭ تاراتقۇ خەۋەرلىرىگە ئاساسەن، خىتاي مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى 300,000 ياۋرو مەبلەغ ئارقىلىق تۇرۇشلۇق جايغا ئېرىشىش (RBI) ئىجازەتنامىسى، يەنى ئالتۇن ۋىزا ئىلتىماس قىلىدىغانلىقىنى، چۈنكى ئىلتىماس سۇنغۇچىلارنىڭ پەقەت %1 نىڭلا ئالتۇن پاسپورت ئېلىش ئۈچۈن 2 مىليون ياۋرو مەبلەغنى تۆلىيەلەيدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[107]. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، ئەمەلىيەتتە پەقەت خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى يۇقىرى ئوتتۇرا سىنىپتىكى ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى قاتلامدىكى كىشىلەرنىڭلا – ئەگەر مىليونېرلار ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى بولمىسىلا-  چەت ئەل پاسپورتلىرىنى «سېتىۋېلىش»قا قۇربى يېتىدۇ. شۇڭلاشقا، ئۇلار ئۆي-مۈلۈك ۋە كۆچۈش ئورگانلىرىنىڭ تىلى بىلەن «ئالى، ساپ قىممەتلىك شەخسلەر» (HNWIs) بولۇپ، ئۇلاردا بۇنداق بىر سەپەرگە چىقىشقا تېگىشلىك ۋاسىتە ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلىرى بار.