ئەنگلىيە پارلامېنتى بىرلەشمە كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ «ئەنگلىيە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك» دوكلاتىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2025-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنى، ئەنگلىيە پارلامېنتىنىڭ ئاۋام پالاتاسى ۋە لوردلار پالاتاسىدىن تەركىب تاپقان بىرلەشمە كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى (Joint Committee on Human Rights) «ئەنگلىيە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك» (Forced Labour in UK Supply Chains) ناملىق 2024-2025-يىللىق يىغىن مەزگىلىدىكى ئالتىنچى دوكلاتىنى ئېلان قىلدى. بۇ دوكلات ئەنگلىيە بازىرىغا كىرىدىغان مەھسۇلاتلارنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدە ساقلىنىۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى چوڭقۇر ۋە ئەتراپلىق تەكشۈرۈپ، بۇ مەسىلىنىڭ ئەنگلىيەدىكى ھازىرقى قانۇن ۋە سىياسەت رامكىسى ئاستىدا قانچىلىك ئېغىر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. دوكلاتنىڭ يادرولۇق مەزمۇنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان دۆلەت تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىغا مەركەزلەشكەن بولۇپ، بۇ مەسىلىنىڭ يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرى، بولۇپمۇ ئەنگلىيە بازىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كونكرېت مىساللار ۋە دەلىللەر ئارقىلىق ئېچىپ بەرگەن.
بۇ دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ پەقەت مەۋجۇت مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپلا قالماي، بەلكى ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن قانداق كونكرېت قەدەملەرنى ئېلىشى كېرەكلىكى توغرىسىدا بىر يۈرۈش ئېنىق، ئىجرا قىلغىلى بولىدىغان تەۋسىيەلەرنىمۇ ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ تەۋسىيەلەر مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن چېتىشلىقى بولغان مەھسۇلاتلارنىڭ ئەنگلىيە بازىرىغا كىرىشىنى چەكلەش، شىركەتلەرگە مەجبۇرىي كىشىلىك ھوقۇق تەكشۈرۈش مەجبۇرىيىتى يۈكلەش، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ ئەدلىيەگە ئېرىشىش يوللىرىنى راۋانلاشتۇرۇش قاتارلىق مۇھىم ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دوكلات خەلقئارالىق ۋەزىيەتنى، بولۇپمۇ ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇ جەھەتتىكى قانۇنچىلىق ئىلگىرىلەشلىرىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، ئەنگلىيەنىڭ بۇ مەسىلىنى بىر تەرەپ قىلىشتا خەلقئارالىق شېرىكلىرىدىن ئارقىدا قېلىۋاتقانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن. شۇڭلاشقا، بۇ دوكلات ئەنگلىيەنىڭ كەلگۈسىدىكى سودا ۋە كىشىلىك ھوقۇق سىياسەتلىرىگە يۆنىلىش كۆرسىتىدىغان مۇھىم بىر ھۆججەت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
دوكلاتنىڭ كىرىش قىسمىدا، يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى ۋە ئەنگلىيە تەمىنلەش زەنجىرىگە خاس بولغان خەتەرلەر ئومۇميۈزلۈك تونۇشتۇرۇلغان. بۇ بابتا، خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتىنىڭ (ILO) مەجبۇرىي ئەمگەككە بەرگەن ئېنىقلىمىسى نەقىل كەلتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇ «ھەرقانداق شەخستىن جازا تەھدىتى ئارقىلىق تارتىۋېلىنغان ۋە ئۇ شەخس ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن كىرمىگەن بارلىق خىزمەت ياكى مۇلازىمەت» دەپ بايان قىلىنغان. 2021-يىلدىكى مۆلچەرگە ئاساسلانغاندا، دۇنيا مىقياسىدا تەخمىنەن 27.6 مىليون كىشى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغان بولۇپ، بۇ ساننىڭ كۈنسېرى كۆپىيىۋاتقانلىقى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. ئەڭ كىشىنى چۆچۈتىدىغىنى شۇكى، بارلىق مەجبۇرىي ئەمگەك دېلولىرىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمى يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەن.
بۇ بابتا، ئەنگلىيە تەمىنلەش زەنجىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئالاھىدە خەتەرلەر ئەتراپلىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ «ئەنگلىيەدە پائالىيەت قىلىۋاتقان ھېچقانداق شىركەتنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدە قىلچە مەجبۇرىي ئەمگەك بولماسلىقى كېرەك» دېگەن رەسمىي مەيدانىغا قارىماي، تەكشۈرۈشتە ئېرىشىلگەن دەلىللەرنىڭ بۇ نىشانغا يېتىلمىگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. تەكشۈرۈش ئارقىلىق ژۇرنالىستىكا ئىدارىسىنىڭ يېقىنقى دوكلاتىدا، «ئالما (Apple) دىن ۋولكسۋاگېن (Volkswagen) غىچە بولغان يۈزدىن ئارتۇق ئىستېمال ماركىسىنى خىتايدىكى دۆلەت تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن داغ چۈشكەن سودىغا باغلاشقا بولىدۇ» دەپ كۆرسىتىلگەن. ئەنگلىيەنىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك خەۋپىگە ئىگە بەش ساھەدىن (ئېلېكتىرون مەھسۇلاتلىرى، كىيىم-كېچەك، بېلىقچىلىق، ياغاچچىلىق ۋە توقۇمىچىلىق) زور مىقداردا (26 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق) تاۋار ئىمپورت قىلىدىغانلىقىمۇ ئالاھىدە تەكىتلەنگەن.
بۇ بابتا، ئەنگلىيە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ بىر قانچە كونكرېت مىسالى ئوتتۇرىغا قويۇلغان:
بۇ بابتا يەنە خەلقئارالىق قانۇنلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتىكى چەكلىمىلىك رولى مۇھاكىمە قىلىنغان. ئەنگلىيە ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسى، خەلقئارالىق پۇقرالار ۋە سىياسىي ھوقۇقلار ئەھدىنامىسى ۋە خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتىنىڭ بىر قاتار ئەھدىنامىلىرىنى تەستىقلىغان بولسىمۇ، بۇ كېلىشىملەرنىڭ ئەنگلىيەگە يۈكلىگەن خەلقئارالىق قانۇنىي مەجبۇرىيەتلىرى ئادەتتە پەقەت ئەنگلىيەنىڭ ئۆز تەۋەلىكى بىلەنلا چەكلىنىدىغانلىقى، شۇڭا ئەنگلىيە سىرتىدا يۈز بېرىۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشتا ئەمەلىي قوللىنىشچانلىقىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.