يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى يېرىق: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى ئىتتىپاقداشلىرىنى خىتايغا ئىتتىرىۋاتامدۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي يەنە «يەرشارى جەنۇبى» نىڭ رەھبىرى سۈپىتىدە BRICS نى كېڭەيتىپ، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى شېرىكلىرىنى ئۆزىگە تارتتى [30]. خىتاينىڭ ئامېرىكاغا ئوخشاش سىياسىي شەرتلەرنى قويماستىن، بەلكى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنى تەكىتلىشى، ئامېرىكانىڭ بېسىمىدىن نارازى بولغان دۆلەتلەرنى جەلپ قىلىۋاتىدۇ. ASEAN دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىقمۇ مۇشۇ دائىرىدە كۈچىيىۋاتىدۇ [31]. خىتاي يەنە يېقىن شەرقتە، بولۇپمۇ ئىران ۋە ئەرەب دۆلەتلىرى ئارىسىدا دىپلوماتىك ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئويناپ، ئامېرىكانىڭ بوشلۇقىنى تولدۇرۇۋاتىدۇ [32].
خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى (BRI) يەنىلا نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن مەبلەغ ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنىڭ مۇھىم مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. مالايسىيا قاتارلىق دۆلەتلەر ئامېرىكانىڭ قاتتىق سودا شەرتلىرىگە دۇچ كەلگەندە، خىتاينىڭ مەبلىغى ۋە بازىرىنى تېخىمۇ جەلپكار تاللاش دەپ قاراۋاتىدۇ [25].
4. «ئۈستەلدە بولمىساڭ، تائام تىزىملىكىدە بولىسەن»: ئوتتۇرا كۈچلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەسى
مارك كارنېينىڭ «ئەگەر ئۈستەلدە بولمىسىڭىز، تائام تىزىملىكىدە (Menu) بولىسىز» دېگەن سۆزى، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى دۇچ كېلىۋاتقان رېئاللىقنى جانلىق تەسۋىرلەپ بېرىدۇ [33]. ئىككى چوڭ قۇتۇپنىڭ رىقابىتىدە، ئوتتۇرا ھال دۆلەتلەر يالغۇز قالسا «قۇربانلىق»قا ئايلىنىپ كېتىش خەۋپى بار. شۇڭا، بۇ دۆلەتلەر «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» (Strategic Autonomy) نى تەرەققىي قىلدۇرۇش يولىنى تاللىماقتا. ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بۇ تىرىشچانلىقى، ئۇلارنىڭ پەقەت بىر تەرەپكە بېقىنىپ قالماسلىق ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ [34].
فىرانسىيە پىرېزىدېنتى ماكرون ياۋروپانىڭ ئامېرىكانىڭ «ۋاسسال»ى (بېقىندىسى) بولۇپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ، خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىنى ئۈزۈشنى رەت قىلدى [19]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە تاشقى سىياسىتىدە ئامېرىكادىن مۇستەقىل بولۇشنى نىشان قىلىپ، خىتاي بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى باشقۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. ياۋروپا دۆلەتلىرى خىتاي بازىرىنى يوقىتىشنى خالىمايدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئامېرىكانىڭ بىخەتەرلىك كاپالىتىگىمۇ موھتاج، بۇ زىددىيەت ئۇلارنى ئىنتايىن ئېھتىياتچان بىر دىپلوماتىيە يۈرگۈزۈشكە مەجبۇرلاۋاتىدۇ [18, 19].
شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا مالايسىيا ۋە ھىندونېزىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا تاللاشتا قېلىشنى خالىمايدۇ [25]. ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر گەرچە ئامېرىكانىڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلىرى بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارمۇ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى پۈتۈنلەي ئۈزۈشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى تونۇپ يەتتى ۋە ئامېرىكانىڭ بېسىمىغا قارىماي مەلۇم دەرىجىدە مۇستەقىللىقنى ساقلاشقا تىرىشىۋاتىدۇ [35, 36].
ئاۋسترالىيە گەرچە AUKUS ئارقىلىق ئامېرىكاغا بىخەتەرلىك جەھەتتە زىچ باغلانغان بولسىمۇ، ئەمما ئىقتىسادىي جەھەتتە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاشقا تىرىشماقتا [35]. ئوتتۇرا ھال كۈچلەرنىڭ بۇ خىل «خەتەردىن ساقلىنىش» (Hedging) ئىستراتېگىيەسى، ئۇلارنىڭ بىر تەرەپكە ھەددىدىن زىيادە بېقىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىش ۋە دۇنياۋى ئۆزگىرىشلەرگە ماسلىشىش تىرىشچانلىقىنىڭ مەھسۇلىدۇر [37].
5. خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ پىسخىكىلىق ھۇجۇمى
ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى خىتاي تەشۋىقاتىغا كۈچلۈك دەستەك بولۇۋاتىدۇ. بېيجىڭ تەرەپ ئامېرىكانىڭ «ئامېرىكا بىرىنچى» سىياسىتىنى مىسال قىلىپ تۇرۇپ، ياۋروپاغا «ئامېرىكاغا تايىنىش ئەخمەقلىق» ۋە «غەرب ئىتتىپاقى يىمىرىلدى» دېگەن ئۇچۇرلارنى بېرىۋاتىدۇ [27]. خىتاي ئانالىزچىلىرى ئامېرىكانىڭ NSS دىكى كۆپ قۇتۇپلۇققا مايىل تىلى بىلەن NDAA دىكى كەسكىن ھەربىي تەدبىرلەر ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى (Strategic Dissonance) كۆرسىتىپ، ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە قالايمىقانچىلىق ئىچىدە ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلماقتا [6].
خىتاي تەشۋىقاتى ياۋروپانىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى «چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلى»گە ئوخشىتىپ، ياۋروپانى ئامېرىكانىڭ قىستىشىدا قالغان، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلىيەلمەيدىغان «ھالسىز» بىر گەۋدە دەپ تەسۋىرلەۋاتىدۇ. بۇ خىل سېلىشتۇرما ئارقىلىق، خىتاي ياۋروپالىقلارنىڭ ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە ئۇلاردا ئامېرىكادىن يىراقلىشىش خاھىشىنى ئويغىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بېيجىڭ يەنە ئامېرىكانىڭ گىرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ئارزۇسى ۋە ۋېنېزۇئېلاغا قىلغان ھەربىي ئارىلىشىشىنى مىسال قىلىپ، ۋاشىنگتوننىڭ خەلقئارا قائىدە ۋە ئەخلاققا پىسەنت قىلمايدىغان «ئىمپېرىيالىستىك» ماھىيىتىنى پاش قىلدى [12].
بۇ خىل پىسخىكىلىق بېسىم ۋە ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى قوشۇلۇپ، ئىتتىپاقداشلاردا ئامېرىكادىن يىراقلىشىش ۋە خىتاي بىلەن مەنپەئەت تۇتقان ھەمكارلىق ئورنىتىش خاھىشىنى كۈچەيتىۋېتىشى مۇمكىن. خىتاي بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى «مۇقىملىق كۈچى» قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى ئىتتىپاقداشلىق سېپىنى پارچىلاشقا ئۇرۇنماقتا [5].
يىغىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق NSS ئىستراتېگىيەسىدىكى «ئامېرىكا بىرىنچى» پىرىنسىپى، سودا قورۇمىچىلىقى ۋە بىر تەرەپلىمىلىك دىپلوماتىيەسى، ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنى خىتاي تەرەپكە ئىتتىرىدىغان مۇھىم ئامىللارغا ئايلىنىۋاتىدۇ [2, 3]. ئىتتىپاقداشلار ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي زەربىسىدىن ساقلىنىش ۋە يىمىرىلىۋاتقان دۇنيا تەرتىپىدە ھايات قېلىش ئۈچۈن، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ساقلاپ قېلىش ياكى كۈچەيتىشنى تاللىماقتا [4].