سۈرىيەدە ھاكىمىيەت ئۆزگەرگەندىن كېيىنكى خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئالدى بىلەن، خىتاينىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر دىياسپوراسى ۋە ئۆكتىچىلىرىگە قاراتقان بېسىمى ۋە نۇرغۇن دۆلەتنى قايتۇرۇپ بېرىش مەسىلىسىدە قايىل قىلىش تىرىشچانلىقى كۆپچىلىككە مەلۇم بىر ھەقىقەت. بېيجىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دەلىلىنى ئىشلىتىپ، مىسىر، تايلاند، مالايسىيە ۋە بىر قىسىم ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ قايتۇرۇپ بېرىلىشىنى كاپالەتلەندۈرگەن. شۇڭلاشقا، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئاجىز بىر ئورۇندا تۇرۇۋاتقان، خەلقئارالىق قانۇنىي ئورۇنغا ۋە پۇلغا جىددىي ئېھتىياجى بولغان يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بىر بېسىمغا باش ئېگىشى مۇمكىنلىكى قارىشى ناھايىتى ئەقىلگە مۇۋاپىق كۆرۈنگەن.
ئىككىنچىدىن، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر مەۋجۇتلۇقىنىڭ خاراكتېرى بۇ مىش-مىش پاراڭنى كۈچەيتتى. بولۇپمۇ ئىدلىب ۋىلايىتىدە مەركەزلەشكەن ۋە ھەيئەت تەھرىر شام (ھ ت ش) بىلەن بىرلىكتە ئەسەد ھاكىمىيىتىگە قارشى ئۇرۇش قىلغان تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (ت ئى پ) ھەم خىتاي، ھەم ب د ت تەرىپىدىن تېررورلۇق تەشكىلاتى سۈپىتىدە تونۇلىدۇ. يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغان ھ ت ش ۋە باشقا گۇرۇپپىلار ئۇرۇش زامانىدا ت ئى پ بىلەن ئىتتىپاقداش بولغان بولسىمۇ، دۆلەتلىشىش جەريانىدا بۇ خىل ئۇنسۇرلارنى تازىلاش ياكى كونترول ئاستىغا ئېلىش ئېھتىياجىنى ھېس قىلىشى مۇمكىن ئىدى. سۈرىيە ئۈچۈن، خىتايغا بىر قانچە ت ئى پ رەھبىرىنى قايتۇرۇپ بېرىش ھەم خەلقئارا سەھنىدە «تېررورلۇققا قارشى كۈرەش قىلىدىغان مەسئۇلىيەتچان بىر ئاكتىيور» ئوبرازىنى يارىتىش، بېيجىڭدىن مىلياردلارچە دوللارلىق ياردەم ئېلىش ئۈچۈن تۆلىنىدىغان بىر بەدەل دەپ قارىلىشى مۇمكىن ئىدى.
ئەمما بۇ كۈتۈلگن ئىھتىماللىقلار ۋە مىش-مىش پاراڭلارنىڭ ئەكسىچە، سۈرىيە ئۆتكۈنچى ھۆكۈمىتى بۇ ئىددىئالارنى ئىنتايىن قاتتىق ۋە ئېنىق بىر تىل بىلەن رەت قىلدى.سۈرىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى خەۋەر مەنبەلىرى «بۇ خەۋەرلەرنىڭ ئاساسسىز ئىكەنلىكىنى» ۋە «سۈرىيەنىڭ ئىنقىلاب پىرىنسىپلىرىغا ۋە مېھماندوستلۇق ئەخلاقىغا زىت» بىر ھەرىكەتتە بولمايدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى[11،15]. بۇ ئىنكارنىڭمۇ ئۆزىگە خاس كۈچلۈك ۋە لوگىكىلىق سەۋەبلىرى بار.
بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇھىمى، يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئىچكى قانۇنىي ئورنى. بۇ ھۆكۈمەت ئەسەد ھاكىمىيىتىگە قارشى ئۇرۇش قىلغان ھەر خىل ئۆكتىچى گۇرۇپپىلارنىڭ بىر بىرلەشمىسىدۇر. بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ كۆپىنچىسى، ت ئى پ نى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا، ئۇيغۇر جەڭچىلەرنى «زالىم ھاكىمىيەتلەرگە قارشى ئۇرۇش قىلىۋاتقان دىنىي قېرىنداشلار» دەپ قارايدۇ. بۇ جەڭچىلەرنى ئۆزلىرى يىللاردىن بۇيان «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» بىلەن ئەيىبلەپ كەلگەن خىتاي ھاكىمىيىتىگە تاپشۇرۇپ بېرىش، يېڭى ھۆكۈمەت ئۈچۈن زور بىر خىيانەت دەپ قارىلىپ، بىرلەشمە ئىچىدە چوڭقۇر بىر كىرىزىسقا يول ئاچىدۇ. بۇ، ھۆكۈمەتنىڭ ئۆز ئاساسىغا ۋەئۆز قوراللىق كۈچىگە قارشى بىر ھەرىكەت بولىدىغانلىقى ئۈچۈن، سىياسىي بىر ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشقا باراۋەر بولاتتى.
ئىككىنچىدىن، بۇ يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ خەلقئارالىق ئوبرازى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئەسەد ھاكىمىيىتىدىن كېيىن سۈرىيەدە كىشىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىدىغان، ئادىل ۋە قانۇنلۇق بىر ھۆكۈمەت قۇرغانلىقىنى ئىددىئا قىلىۋاتقان بىر ھۆكۈمەتنىڭ تۇنجى خەلقئارالىق ھەرىكەتلىرىدىن بىرىنىڭ بىر مىللەتنى كوللېكتىپ ھالدا قايتۇرۇپ بېرىش بولۇشى بۇ ئوبرازنى يەر بىلەن يەكسان قىلاتتى. غەرب دۆلەتلىرى ۋە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن دەرھال ئەيىبلىنىدىغان بۇ ئەھۋال، ھۆكۈمەتنىڭ غەرب بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىش تىرىشچانلىقىنى ۋەيران قىلاتتى.
ئۈچىنچىدىن، تۈركىيە ۋە قاتار قاتارلىق رايونلۇق ئىتتىپاقداشلارنىڭ رولى. بولۇپمۇ تۈركىيە ھەم سۈرىيە ئۆكتىچىلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم قوللىغۇچىسى، ھەم ئۆزىنى تارىخىي ۋە مىللىي باغلىنىشلىرى سەۋەبىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ ھامىيسى دەپ قارايدىغان بىر دۆلەت بولۇپ،  ئەنقەرەنىڭ ئىتتىپاقدىشى بولغان يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىشىگە كۆز يۇمۇشىنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ. بۇنداق بىر ھەرىكەت تۈركىيەنىڭ ھەم ئىچكى جامائەت پىكرىدىكى، ھەم تۈرك دۇنياسىدىكى ئابرۇيىغا ئېغىر بىر زەربە بېرەتتى. شۇڭلاشقا، ئەنقەرەنىڭ بۇ مەسىلىدە دەمەشىققە جىددىي بېسىم ئىشلەتكەنلىكى ۋە بۇ خىل بىر قەدەمگە قەتئىي قارشى چىققانلىقىنى پەرەز قىلغىلى بولىدۇ.
بۇ سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، كوللېكتىپ قايتۇرۇپ بېرىش مىش-مىش پاراڭلىرى يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىي رېئاللىقىغا ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. بۇ مىش-مىش پاراڭ، بەلكىم خىتاي ياكى باشقا ئاكتىيورلار تەرىپىدىن يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ نىيىتىنى ۋە خەلقئارالىق ئىنكاسلارنى دەڭسەپ بېقىش ئۈچۈن تارقىتىلغان بولۇشى مۇمكىن. ئەمما كەلگەن ئىنكار، دەمەشقنىڭ ھېچ بولمىغاندا ھازىرچە بۇ قىزىل سىزىقتىن ئۆتۈش نىيىتىنىڭ يوقلۇقىنى كۆرسەتتى.
سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر مەۋجۇتلۇقىنىڭ قاتلاملىق قۇرۇلمىسى: بىر گۇرۇپپىدىن كۆپ
سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كېلەچىكىنى مۇزاكىرە قىلغاندا، بۇ جامائەتنى بىر پۈتۈن «جەڭچىلەر» توپى دەپ قاراشتىن ساقلىنىش، توغرا بىر تەھلىل ئۈچۈن زۆرۈردۇر. سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر مەۋجۇتلۇقى ئوخشىمىغان ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ، باغلىنىش ۋە ئورۇنغا ئىگە كەم دېگەندە ئۈچ ئاساسىي قاتلامدىن تەركىب تاپىدۇ: