2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇڭا خىتاينىڭ باشقىچە دۇنيا تەرتىپى توغرىسىدىكى تەكلىپلىرى قىممەتلەر ۋە مەنپەئەتلەر جەھەتتە ئۆزى بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى رېئال پەرقلەرنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، ئەمما ئۇلارغا ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىش كېرەك، چۈنكى ئۇلار ھىندىستان، ھىندونېزىيە، بىرازىلىيە، جەنۇبىي ئافرىقا ۋە تۈركىيەگە ئوخشاش دۇنيا تەرتىپىنىڭ كەلگۈسىدە مۇھىم رول ئوينايدىغان نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن. ئۇلار قىسمەن بېيجىڭنىڭ ئۆز تەشەببۇسلىرىنى قوللىغانلارغا تېخنىكا، مالىيە ۋە سودا تەرەپتە پايدا ۋەدە قىلغانلىقى ئۈچۈن بۇ يېڭى كۈچلەرنى جەلپ قىلىدۇ، ئەمما خىتاينىڭ تەشەببۇسلىرى يەنە كۆپلىگەن يېڭى كۈچلەر ئورتاقلىشىدىغان نۆۋەتتىكى دۇنيا تەرتىپىدىكى ئادالەتسىزلىكلەر ھەققىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەندىشىلەرگىمۇ ئەكس ئەتتۈرىدۇ[38].
ئەمما خىتاي ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپىنى ئۆزىنىڭكى بىلەن ئالماشتۇرۇش ئالدىدا تۇرمايۋاتىدۇ، چۈنكى ئۇ بۇنداق قىلىشنى ئىزدىمەيدۇ ۋە ئەگەر ئۇرۇنۇپ باققان تەقدىردىمۇ جىددىي توسالغۇلارغا دۇچ كېلىدۇ. ئۇنىڭ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى تەرتىپنى تەنقىد قىلىش ۋە قىيىنلاشتۇرۇشقا يېتەرلىك كۈچى بار، ئەمما، خىتاي مەلۇم پائالىيەت ساھەلىرىدە ئۆز ئىستەكلىرىنى سىڭدۈرەلىسىمۇ، ھەرتەرەپتىن ئوخشىمايدىغان باشقىچە بىر تەرتىپنى تېڭىشقا كۈچى يەتمەيدۇ، ھەتتا. يېڭى كۈچلەر خىتاينىڭ بەزى تەشەببۇسلىرىنى قوللايدۇ، چۈنكى ئۇلار نۆۋەتتىكى سىستېمىغا بولغان ئورتاق تەنقىدتە ئورتاقلىققە ئىگە، بىراق، قوللىشىنىڭ سەۋەبى ھەرگىزمۇ ئۇلارنىڭ كەلگۈسى ئىسلاھاتلار ئۈچۈن خىتاي ئوتتۇرىغا قويغان لايىھەلەرنى ياقتۇرغانلىقى سەۋەبىدىن ئەمەس.
خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مەسىلىسىدە بولغىنىدەك، ئۆزى جاكارلىغان پىرىنسىپلارغا ئەمەل قىلماسلىقىمۇ ئۆزىنىڭ ئىشىغا زىيان كەلتۈرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بېيجىڭنىڭ «بلوك سىياسىتى»گە قىلغان ھۇجۇمى ۋاشىنگتوننىڭ ئىتتىپاقلىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش مەنپەئەتىگە ئوچۇق-ئاشكارا ئۇيغۇن كېلىدۇ. بۇ خەلقئارالىق سىستېمىدا ئۆز كۈچى ۋە تەسىرىنى ئاشۇرۇشنى نىشان قىلغان بەزى يېڭى كۈچلەرنى جەلپ قىلىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ «بلوكلار»غا ئەزا بولۇشتىن بەھرىمەن بولۇۋاتقان ئامېرىكانىڭ نۇرغۇن ئىتتىپاقداشلىرىنى جەلپ قىلالمايدۇ.
بېيجىڭ ئىقلىم ئۆزگىرىشىنى ئاستىلىتىش، يۇقۇملۇق كېسەللەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش قاتارلىق قىيىن يەرشارىۋى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ۋە مەنبە تەمىنلەشتە ئۆزىنىڭ قابىلىيىتىنى نامايان قىلالمىدى. گەرچە خىتاي ئىران بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان، رۇسىيە بىلەن ئۇكرائىنا ۋە ئىسرائىلىيە بىلەن ھاماس ئارىسىدا كېلىشىم تۈزۈشكە تىرىشقان بولسىمۇ، نەتىجىلەر كۆڭۈلدىكىدەك بولمىدى.
ئۇنىڭ ئۈستىگە، دۇنيا تەرتىپى مەسىلىلىرىدە خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەر بەزىدە مۇبالىغە قىلىنىدۇ. نېمىلا بولمىسۇن، بېيجىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارالىق تەرتىپنى ئۆرۈۋېتىپ، ئۇنى ھەممە جەھەتتە پۈتۈنلەي باشقىچە بىر نەرسە بىلەن ئالماشتۇرۇشنى ئىزدىمەيدىغاندەك كۆرۈنىدۇ ۋە ئۇنىڭ شۇنداق قىلىشنى ئىزدەيدىغانلىقىغا ئىشىنىشنىڭمۇ ھېچقانداق سەۋەبى يوق[39]. نۆۋەتتىكى دۇنياۋى باشقۇرۇش سىستېمىسىغا بولغان نارازىلىقى ئاساسلىقى بۇ سىستېمىدىكى ئامېرىكانىڭ قۇرۇلما كۈچىنى تۆۋەنلىتىش ۋە دېموكراتىيەلىشىش ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى ھۆرمەت قىلىش بېسىمىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن نورمىلارنى ئۆزگەرتىشكە مەركەزلەشكەن. بۇلار ئامېرىكا ئۈچۈن مۇھىم خەتەر ھېسابلانسىمۇ، ئەمما بۇخىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، كېلىشكىلى بولمايدىغان پەرقلەرنى ئىپادىلىمەيدۇ.
ۋاقىت ئۆتۈشى ۋە توغرا ئۇسۇل بىلەن، ئامېرىكا خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى دۇنيا تەرتىپىگە قويۇۋاتقان خەتىرىنى يېنىكلىتەلىشى مۇمكىن. بۇ بېيجىڭنىڭ بەزى تەكلىپلىرىنى ئامېرىكانىڭ ئاساسىي مەنپەئەتلىرىگىمۇ ماس كېلىدىغان دۇنيا تەرتىپىنى ئىسلاھ قىلىش پروگراممىسىغا سىڭدۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ يەنە يېڭى كۈچلەرنى خىتايدىن ئىزدەۋاتقان مالىيە ۋە تېخنىكىلىق مەنپەئەتلەرنىڭ باشقا ئالتېرناتىپلىرى بىلەن تەمىنلەشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇنداق ئۇسۇل بىرازىلىيە، ھىندىستان ۋە ھىندونېزىيەگە ئوخشاش چوڭ دۆلەتلەرنىڭ دۇنياۋى ئورگانلاردىكى ئاۋازىنى كۈچەيتىشكە ئوچۇق ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ.
بۇ يەنە ئامېرىكانىڭ دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە دېموكراتىيەنى تەكىتلىشىنىڭ، ئۆزى ساقلاپ قېلىشنى خالايدىغان باشقا قائىدە ۋە نورمىلارنى، مەسىلەن: ب د ت نىزامنامىسىنىڭ 2-ماددىسىغا ھۆرمەت قىلىش ۋە ئومۇمەن تاجاۋۇزچىلىققا قارشى تۇرۇشنى قوللايدىغان دۇنياۋى بىرلىكنى قۇرۇش تىرىشچانلىقىنى ھەمىشە ئىلگىرى سۈرەلمەيدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن[40]. يېڭى كۈچلەر ئارىسىدا تېخىمۇ ئاز تالاش-تارتىش قوزغايدىغان ياخشى باشقۇرۇش ۋە ئامېرىكانىڭ باشقا مۇھىم ئىشلىرىغا ئەھمىيەت بېرىش بۇنداق ئۇسۇل بىلەن ماس كېلىدۇ[41].
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىككى تەرەپ دىپلوماتىك قاناللارنى ساقلاپ قالغان ئەھۋالدا، ئامېرىكا بىلەن خىتاي سۈنئىي ئەقىلنى ئىشلىتىش نورمىلىرىنى بەلگىلەش، ئىقلىم ئۆزگىرىشىنى باشقۇرۇش ۋە پەسەيتىش، دۇنياۋى ساغلاملىق مەسىلىلىرىگە ئىنكاس قايتۇرۇش مېخانىزملىرىنى كۈچەيتىش قاتارلىق دۇنياۋى باشقۇرۇشنىڭ چوڭ مەسىلىلىرىدە ھەمكارلىشىش يوللىرىنى تېپىشى مۇمكىن.
بۇ مەسىلىلەر ئۈستىدىكى ھەمكارلىقنىڭ ئۆزى ياخشى بولۇپلا قالماي، ئەگەر ئۈنۈملۈك ۋە ياخشى نىيەتتە ئېلىپ بېرىلسا، بۇنداق ھەمكارلىق بىرگە مەۋجۇت بولۇشنى كۈچەيتەلەيدۇ.
يۇقىرىدا سۈرەتلەنگەن تېخىمۇ مۇقىم ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىگە قاراپ مېڭىش قىيىن بولىدۇ. بۈگۈنكى مۇناسىۋەتتىكى خەتەرلەرگە مەڭگۈلۈك ھەل قىلىش چارىسى يوق. شۇنداقتىمۇ، رېئاللىققا ئۇيغۇن ياخشىراق ۋەزىيەتنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ھەققىدە بىرەر تەسەۋۋۇر ۋە ئۇنىڭغا ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچ بولمىسا، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ ئالدىدا تۇرغان نۇرغۇن خەتەر ۋە توزاقلار ئەتراپىدىن يول تېپىپ مېڭىشى تېخىمۇ قىيىن بولىدۇ.