2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنداق قىلىش بېيجىڭنىڭ ئارالغا قارشى ھەربىي ھەرىكەت قوللىنىش ئىستىكىنى تۆۋەنلىتىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئامېرىكا سىياسىتىنى ئەڭ ناچار سىياسەت دەپ چۈشىنىش مايىللىقىنى يۇمشىتىدۇ. بۇ ئامېرىكانىڭ تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىقىنى ياكى مەڭگۈلۈك ئۆزىنى باشقۇرۇشىنى قوللايدىغانلىقى ياكى قوللاشقا ماقۇللۇقىنى كۆرسىتىدىغان باياناتلار ۋە ھەرىكەتلەردىن ساقلىنىشقا تېخىمۇ كۆپ دىققەت قىلىشىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئامېرىكانىڭ «بىر خىتاي» سىياسىتىگە بولغان سادىقلىقىنى كۈچەيتىشنى ۋە ھەتتا ئەگەر تەيۋەن مۇستەقىللىققا قاراپ مېڭىش ئالامەتلىرىنى كۆرسەتسە، ئۇنى ئاشكارا تەنقىد قىلىش ئادىتىگە قايتىشنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن [33].
يادرو-ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق
خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ كۈچىيىشى جەھەتتە، ۋاشىنگتوندا كۆپچىلىكنى ئەندىشىگە سالىدىغىنى خىتاينىڭ 2035-يىلغا بارغاندا 1500 دانە ئىشلەيدىغان يادرو قورالى بازىسى قۇرۇش پىلانىدۇر [34]. بۇ پىلان يادرو قوراللىرىنىڭ تارقىلىشىنى چەكلەش نۇقتىسىدىن ئېنىق چاتاق ئىش. ئەگەر خىتاي يادرو قوراللىرىنى ئۆزىگە تەيۋەن بوغۇزىدا تېخىمۇ كۆپ نورمال ھەربىي ھەرىكەت قىلىش ئىمكانىيىتى بېرىدۇ دەپ قارىسا، بۇ تەيۋەن بوغۇزىدىكى توسۇشنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرىدۇ. شۇنداقتىمۇ، 2030-يىللارغا قارىغاندا، خىتاينىڭ قورال كۈچىنى ئاشۇرۇشىنىڭ بىر ئىجابىي تەرىپى بولۇشىمۇ مۇمكىن. يادرو قوراللىرى كۆپ بولغاندا، خىتاي (ئەگەر ئامېرىكا ئۆزىنىڭ يادرو ياكى يادروغا مۇناسىۋەتلىك ئادەتتىكى ئىقتىدارلىرىنى تۈپتىن ئۆزگەرتمىگەن بولسا) ئۆزىنىڭ ئىككىنچى زەربە بېرىش ئىقتىدارىنىڭ بىخەتەرلىكىگە تېخىمۇ ئىشەنچ قىلالىشى كېرەك. شۇڭا ئۆز ئارا قورقۇتۇش بىر رېئاللىققا ئايلىنىدۇ ۋە بېيجىڭ بۇ شارائىتتا ئىستراتېگىيەلىك قورال سۆھبىتىدىن كۆپرەك مەنپەئەت كۆرىدۇ.
بۇنداق سۆھبەتلەر كۆپرەك سانغا مەركەزلىشىشى مۇمكىن، ئەمما يەنە كەڭرەك مەنىدە، مەسىلەن: كىرىزىسنى باشقۇرۇش ئۈچۈن چېكىنىش يوللىرى، ئالاقە قاناللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ياكى ئۇرۇشنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى تۆۋەنلىتىدىغان باشقا تەدبىرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن [35]. بۇ خىلدىكى سۆھبەتلەر يەنە 1970-يىللاردا نىكسون دەۋرىدە ۋە 1980-يىللاردا رېگان دەۋرىدە ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئۈچۈن قىلغىنىدەك، مۇناسىۋەتكە ۋاسىتە بولالايدۇ.
ئەگەر مۇقىملىق چوقۇم مەلۇم دەرىجىدىكى توسۇشنى تەلەپ قىلىدىغان بولسا، 2030-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا بارغاندا قورال مۇسابىقىسى، ئىككى تەرەپ چىقىمنى تۆۋەنلىتىشتىن مەنپەئەت كۆرىدىغانلىقى ئۈچۈنلا ئاستىلىشى مۇمكىن. سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىدە، ئادەتتىكى قورال ياراغلار ۋە يادرو قوراللىرى كۈچەيتىشنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان مالىيە بېسىملىرى قورال كونترول كېلىشىملىرىنىڭ ئاساسىنى سالغان، بۇ كېلىشىملەر ئۆز نۆۋىتىدە چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى مۇقىملاشتۇرۇشقا ياردەم قىلغان. ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدىمۇ ئوخشاش دىنامىكىلارنى ئاسانلا تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولىدۇ.
يەنە بىر مۇھىم نۇقتا: ئەگەر خىتاي ئۆزىنىڭ يادرو قوراللىرى توپىنى زور دەرىجىدە كۈچەيتىش پىلانىنى داۋاملاشتۇرسا، بۇ 2030-يىللاردىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىگە كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان يېڭى خەتەرلەرگە دىققەت قىلىش كېرەك. يادرو قوراللىرى سانىنىڭ ئېشىشى ئىككى تەرەپ ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىققا ۋە توقۇنۇشتىن ساقلىنىشقا ئەكس تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدىكى چوڭ تالاش-تارتىشنىڭ ئاخىرقى بىر ساھەسى دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرىدىغان قائىدىلەر، نورمىلار ۋە ئورگانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بېيجىڭ نۆۋەتتىكى دۇنياۋى باشقۇرۇش قۇرۇلمىلىرىنى چوڭ ئىسلاھات قىلىشنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ، ئامېرىكا رەھبەرلىرى بۇنداق ئىسلاھاتلارنىڭ نۆۋەتتىكى دۇنيا تەرتىپىگە تەھدىت سالىدىغانلىقى توغرىسىدا كۆپ قېتىم ئاگاھلاندۇردى [36]. خىتاي قۇرۇشنى ئۈمىد قىلىدىغان سىستېمىدا، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىيات ئەڭ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ، دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ، بۇنىڭدا ۋاشىنگتوننىڭ خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە دۇنيا ئىقتىسادىدىكى كۈچى ۋە ئۇنىڭ دۇنياۋى ئىتتىپاقلىرى ئاجىزلىتىلىدۇ. بۇ بىر قانچە سەۋەبتىن ئامېرىكا ئۈچۈن بىر خەتەر ھېسابلىنىدۇ، ئەمما ئۇ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى تەرتىپنى خىتاي باشچىلىقىدىكى تەرتىپ بىلەن ئالماشتۇرۇش ئۇرۇنۇشىغا يىغىنچاقلانمايدۇ. ئەگەر ئامېرىكا توغرا دىپلوماتىيە ۋە ئىسلاھاتلارغا ئوچۇق-يورۇقلۇق بىلەن يېقىنلاشسا، بۇنى ئىدارە قىلغىلى بولىدۇ.
خىتاي يېقىنقى يىللاردا ئۆزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتتىن بۇيانقى ئارزۇلىرىنى ئۈچ تەشەببۇس ئارقىلىق ئىپادىلىدى: دۇنياۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى، دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى ۋە دۇنياۋى مەدەنىيەت تەشەببۇسى. ئۇنىڭ دۇنياۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى سىياسىي شەرتلەرگە باغلانمىغان ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى خالايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ، دۇنياۋى مەدەنىيەت تەشەببۇسى كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە ھەققىدىكى ئوخشىمىغان چۈشەنچىلەر بىرگە مەۋجۇت بولىدىغان كۆپ خىللىق دۇنيا تەرتىپى ئۈچۈن پاكىت كۆرسىتىشكە ئۇرۇنىدۇ، ئۇنىڭ دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى خەلقئارالىق توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىشتا كۈچ ئىشلىتىشتىن كۆرە سۆھبەت قىلىشنى خالايدىغانلىقىنى جاكارلايدۇ.
دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسىدە يەنە ساقچى تەربىيەلەش ۋە دېموكراتىيەلىك بولمىغان تۈزۈملەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىچكى بىخەتەرلىكنى كۈچەيتىدىغان نازارەت تېخنىكىلىرىنى ئېكسپورت قىلىش قىسمى بار [37]. بۇ جەھەتتە، شۇنداقلا دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئېلېمېنتلىرى سۈپىتىدە «بلوكلار»نى تەنقىد قىلىشىدا، دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى خىتاينىڭ خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا ھەر خىل دەرىجىدە دۈشمەنلىك قىلىدىغان ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى دېموكراتىك ئىتتىپاقلارنىڭ كۈچلۈك سىستېمىسى بىلەن قورشالغانلىقىغا بولغان قورقۇنچىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.