گېئوپولىتىكىلىق كوئوردېناتلارنىڭ قايتىدىن بېكىتىلىشى: يەرشارى سىياسىتىنىڭ « شەرق، غەرب، شىمال، جەنۇب » ئوقلىرى ھەققىدە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۇمار، «يەرشارى جەنۇبى» ئۇقۇمىغا قارىتىلغان تەنقىدلەرگىمۇ دىققەت قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرمايدۇ. بۇ ئۇقۇمنىڭ، ھەم دېموكراتىك دۆلەتلەرنى ھەم مۇستەبىت تۈزۈملەرنى، ھەم نېفىتكە باي پارس قولتۇقىدىكى پادىشاھلىق تۈزۈمدىكى دۆلەتلەرنى ھەم دۇنيانىڭ ئەڭ ئارقىدا قالغان ئىقتىسادلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقى سەۋەبىدىن ئانالىز جەھەتتە بىردەكلىككە ئىگە ئەمەسلىكى دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان بىر تەنقىدتۇر. ئەمما ئاپتور، بۇ كۆپ خىللىققا قارىماي، بۇ ئاتالغۇنىڭ نېمە ئۈچۈن ھېلىھەم كۈچلۈك بىر شەكىلدە مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئۇستىلىق بىلەن چۈشەندۈرىدۇ. «يەرشارى جەنۇبى» نىڭ كۈچى، جۇغراپىيەلىك ياكى ئىقتىسادىي جەھەتتىكى ئوخشاشلىقتىن ئەمەس، بەلكى ئورتاق بولغان مۇستەملىكىچىلىكتىن كېيىنكى چەتكە قېقىلىش كەچۈرمىشىدىن ۋە تېخىمۇ ئادىل بىر خەلقئارا تەرتىپ ئىزدەش ئارزۇسىدىن كېلىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ ئۇقۇم، پەقەت ئىقتىسادىي بىر كاتېگورىيە بولۇشتىن ھالقىپ، ھەمكارلىق ۋە ئىسلاھات تەلەپلىرى ئۈستىگە قۇرۇلغان كۈچلۈك بىر سىياسىي كىملىكتۇر. بۇ كىملىك، يەرشارىۋى باشقۇرۇش مېخانىزملىرىدا تېخىمۇ كۆپ سۆز ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشنى خالايدىغان، تارىختا چەتكە قېقىلغان دۆلەتلەر ئۈچۈن بىرلىككە كەلتۈرگۈچى بىر بايراق ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. بۇ جەھەتتىن «يەرشارى جەنۇبى»، ئونتولوگىيەلىك بىر رېئاللىقتىن بەكرەك، بىر سىياسىي قۇرۇلۇشنىڭ نامىدۇر.
ماقالە، جەنۇب- شىمال ئايرىمىنىڭ ئەكسىچە، تېخىمۇ كۆپ مەدەنىيەت ۋە مەدەنىيەتلەر ئارا خاراكتېرگە ئىگە بولغان «شەرق-غەرب» (East-West) ئايرىمىنىڭ تەھلىلىگە ئۆتكەندە، مەسىلىنىڭ تارىخىي چوڭقۇرلۇقىنى تېخىمۇ ئاشۇرىدۇ. كۇمارغا كۆرە، بۇ ئايرىمنىڭ يىلتىزى قەدىمكى يۇنان ۋە رىمغا، يەنى ياۋروپانىڭ ئۆزىنى دۇنيانىڭ مەركىزى دەپ قاراش چۈشەنچىسىگە تۇتىشىدۇ. لاتىنچىدا غەرب مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان «Occident» بىلەن شەرق مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان «Orient» ئارىسىدىكى سىمۋوللۇق سىزىق، ياۋروپالىقلارنىڭ ئۆزلىرىنى ئۇنىڭ سىرتىدىكى ئاسىيانىڭ كەڭ ۋە نامەلۇم تۇپراقلىرىدىن ئايرىش شەكلى ئىدى. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ بۇ ئايرىم، غەربنىڭ قىممەت قاراشلىرى بىلەن يۇغۇرۇلغان بىر دەرىجىلەر سىستېمىسىغا ئايلاندى: «Occident»  ئەقىل، تەرتىپ ۋە ئەركىنلىك بىلەن باغلاشتۇرۇلسا، «Orient»  سىرلىقلىق، زوراۋانلىق ۋە كونىچىلىق، ئەنئەنىۋىلىك بىلەن ئوخشاش دەپ قارالدى. بۇ چۈشەنچە، ئوتتۇرا ئەسىر ۋە يېڭى دەۋرنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە خىرىستىيان دىنىنىڭ شەرقتىكى ئىسلام ئىمپېراتورلۇقلىرى ئالدىدا ئۆزىنى تونۇشى بىلەن دىنىي بىر مەزمۇنغا ئىگە بولدى. ياۋروپا مۇستەملىكىچىلىكىنىڭ يۈكسىلىشى بىلەن بىرگە، بۇ دۇنيا قاراش مەدەنىيەتلەر ئارا بىر دەرىجىلەر سىستېمىسىغا ئايلاندى. غەرب زامانىۋىلىق، ئىلغارلىق ۋە مەرىپەتكە ۋەكىللىك قىلسا، شەرق زاماندىن ھالقىغان، غەلىتە ۋە ئۆزگەرمەس دەپ تەسۋىرلەندى. ئاپتور، بۇ نۇقتىدا ئېدىۋارد سەئىدنىڭ مەشھۇر «ئورىئېنتالىزم» (شەرقشۇناسلىق) ئۇقۇملاشتۇرمىسىغا ئىشارەت قىلىپ، بۇ رامكىنىڭ قانداق قىلىپ بىر ئىدىيەۋى ۋە سىياسىي ھۆكۈمرانلىق ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىگەنلىكىنى ئىما قىلىدۇ.
كۇمار، بۇ قەدىمكى مەدەنىيەتلەر ئارا ئايرىمنىڭ 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى لۇغىتى ئىچىدە قانداق قايتىدىن ئىپادىلەنگەنلىكىنى تەھلىل قىلىدۇ. ۋىنستون چېرچىلنىڭ 1946-يىلى تىلغا ئالغان «تۆمۈر پەردە» سى(Iron Curtain)، ئەمەلىيەتتە بۇ قەدىمكى شەرق-غەرب تەسەۋۋۇرىنىڭ داۋامى ئىدى، ئەمما بۇ قېتىم كاپىتالىزم بىلەن كوممۇنىزم ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك كۈرەش پىرىزمىسىدىن ئەكس ئەتتۈرۈلگەنىدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە شەرق-غەرب ئايرىمى ئىدېئولوگىيەلىك بىر خاراكتېرگە ئىگە بولغان بولسا، شىمال-جەنۇب ئايرىمى ئىقتىسادىي بىر كىملىككە ئايلىنىپ، بۇ ئىككى ئوق بىر-بىرى بىلەن تەڭ ۋاقىتتا ئىشلەشكە باشلىدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشىنىڭ شەرق-غەرب ئايرىمىنى، يەرشارىلىشىش ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىكى ئۆزئارا بېقىندىلىقنىڭ بولسا جەنۇب- شىمال ئايرىمىنى خىرەلەشتۈرىدىغانلىقى ھەققىدە كۈچلۈك بىر كۆز قاراش مەۋجۇت ئىدى. ئەمما كۇمار، ھەر ئىككى ئوقنىڭ بۈگۈنكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ، ھەتتا يېڭى شەكىللەر ئاستىدا قايتىدىن جانلانغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ناتونىڭ كېڭىيىشى، رۇسىيەنىڭ قايتىدىن بىر كۈچ سۈپىتىدە سەھنىگە چىقىشى ۋە خىتاينىڭ يۈكسىلىشى، قەدىمكى مەدەنىيەت ۋە ئىدېئولوگىيەلىك چېگرالارنى يېڭى قاپلار ئاستىدا قايتىدىن تىرىلدۈردى. «لىبېرال غەرب» ۋە «يۈكسىلىۋاتقان شەرق» دېگەنگە ئوخشاش ئىپادىلەر، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى سۆز بايلىقىنىڭ ئەكس ساداسىنى يەتكۈزمەكتە. ئىقتىسادىي كۈچ قىسمەن ئاسىياغا يۆتكەلگەن بولسىمۇ، سىياسىي ۋە تەشكىلىي ھۆكۈمرانلىق ھېلىھەم شىمالىي ئاتلانتىك ئوكياندا مەركەزلەشكەن ھالەتتە تۇرماقتا. بۇ ئەھۋال، بىر ۋاقىتلاردا چەتكە قېقىلغان يەرشارى جەنۇبى دۆلەتلىرىنىڭ ئەمدىلىكتە يەرشارىۋى باشقۇرۇشتا كۈنتەرتىپ بەلگىلىگۈچى ئاكتىيورلار سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنىش تەلىپىنى تېخىمۇ جاراڭلىق بىر شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويۇشىغا سەۋەب بولماقتا.