«سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى چوڭ ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئالتە يول ۋە ئۇنىڭ يۈز بەرمەسلىك ئېھتىماللىقى» ناملىق ماقالىنىڭ خۇلاسىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ خەتەرلەرنى بىر قانچە شەرت كۈچەيتىدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ بىرلىشىپ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى تۆۋەن[Burdette and Demelash 2025]. بىرىنچىدىن، رەھبەرلەر ئىلغار سۈنئىي ئەقىلنىڭ كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدا زور ئۆزگىرىش پەيدا قىلىشىنى كۈتۈشى كېرەك. بۇ مۇمكىن، چۈنكى رەھبەرلەر سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۆزگىرىشچان يوشۇرۇن كۈچى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرلارنى قوبۇل قىلىشى مۇمكىن. لېكىن رەھبەرلەر يەنىلا سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ۋە قايسى دەرىجىدىكى ئىلغار سۈنئىي ئەقىلنىڭ چوڭ كىرىزىسنى قوزغىشى مۇمكىنلىكى ھەققىدە كۆرۈنەرلىك ئېنىقسىزلىققا دۇچ كېلىدۇ. ئىككىنچىدىن، رەھبەرلەر سۈنئىي ئەقىلنىڭ زور تۇنجى ھەرىكەت قىلغۇچى ئەۋزەللىكى بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى، شۇڭا يېتىشىۋېلىشنىڭ قىيىن بولىدىغانلىقىنى كۈتۈشى كېرەك. تارىختا، تېز ئەگەشكۈچى بولۇپ، يېڭى تېخنىكىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ياكى ئۈنۈملۈك قوللىنىش، دائىم تۇنجى بولۇپ يېڭىلىق ياراتقاندىن مۇھىمراق بولغان [Ding 2024]. مەسىلەن، ئەنگلىيە تۇنجى بولۇپ تانكىنى ياساپ چىققان بولسىمۇ، گېرمانىيە مېخانىكىلاشقان قىسىملارنى قانداق ئىشلىتىشتە مۇھىم دوكترىنالىق بۆسۈشلەرنى قولغا كەلتۈرگەن.
ئۈچىنچىدىن، رەھبەرلەر ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك ھەربىي ھۇجۇملارنىڭ رەقىبىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنى ھەقىقىي تۈردە ئاستىلىتىدىغانلىقىنى كۈتۈشى كېرەك [Mueller et al. 2006]. ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە، بۇ يادرو قوراللىق چوڭ دۆلەتنىڭ زېمىنىدىكى سۈنئىي ئەقىل تەجرىبىخانىلىرى ۋە سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىگە ئوخشاش نۇرغۇنلىغان سەزگۈر پۇقراۋى ۋە ئىلمىي نىشانلارغا زەربە بېرىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ھەربىي نۇقتىدىن قىيىن بولۇپلا قالماي، رەھبەرلەر بۇنداق قىلىشنىڭ رەقىبىنىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىياتىنى قانچىلىك ۋاقىت كەينىگە سۈرىدىغانلىقى ھەققىدە زور ئېنىقسىزلىققا دۇچ كېلىشى مۇمكىن [Rehman, Mueller, and Mazarr 2025].
تۆتىنچىدىن، رەھبەرلەر ھۇجۇمنىڭ بەدەللىرى ۋە خەۋپ-خەتىرىنىڭ پايدىسىغا ئەرزىيدىغانلىقىغا ئىشىنىشى كېرەك. بىرىنچى پەرەزدىكى سۈنئىي ئەقىل كۈچەيتكەن تاجاۋۇزچىلىققا ئوخشاش، يادرو، ئادەتتىكى ۋە تور ئارقىلىق قايتۇرما زەربە بېرىش ئىقتىدارى ھۇجۇملارنى توسۇشى مۇمكىن، بولۇپمۇ ھۇجۇملارنىڭ ئەمەلىيەتتە قانچىلىك نەتىجىگە ئېرىشەلەيدىغانلىقى ھەققىدىكى ئېنىقسىزلىقلار بىلەن بىرلەشكەندە. بۇ پەرەزنىڭ بىر تۈرى شۇكى، بىر دۆلەت ئىلغار سۈنئىي ئەقىلدە بۆسۈش ھاسىل قىلىپ، ئاندىن ئۆز مونوپوللۇقىنى قوغداش ئۈچۈن كۈچ ئىشلىتىشى مۇمكىن. ئەگەر دەسلەپكى ئالامەتلەر بۇ تېخنىكىنىڭ ئىنقىلابىي ۋەدىسىگە لايىق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتسە، رەھبەرلەر بۇ پايدىلارنى ئۆزلىرى ئۈچۈن ساقلاپ قېلىشنى ۋە رەقىبىگە بەرمەسلىكنى ئارزۇ قىلىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچى پەرەز: سۈنئىي ئەقىل ئۇرۇشقا كىرىشنىڭ مۆلچەردىكى بەدەللىرىنى ئازايتامدۇ؟
بۇ پەرەز، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۇرۇشنى قىممەت ۋە مۈشكۈل قىلىدىغان نۇرغۇن ئەنئەنىۋى ئامىللارنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە يېنىكلىتەلەيدىغانلىقى ياكى يوقىتالايدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچكە ئاساسلىنىدۇ. بۇ ئامىللار ئىنسانلارنىڭ تالاپەتكە ئۇچرىشى، تەننەرخ ۋە سىياسىي قارشىلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىلغار سۈنئىي ئەقىل بىلەن كۈچەيتىلگەن ھەربىي كۈچكە ئىگە دۆلەتلەر، ئەگەر بۇ توسالغۇلار ئۇلارنى چەكلەپ قويمىسا، سىياسىي مەقسەتلىرىگە يېتىش ئۈچۈن كۈچ ئىشلىتىشكە تېخىمۇ مايىل بولۇشى مۇمكىن. بۇ پەرەزنىڭ توغرا بولۇشى ئۈچۈن، بىر قانچە  شەرتنىڭ ھازىرلىنىشى كېرەك.
بىرىنچىدىن، سۈنئىي ئەقىل بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار ۋە ماشىنا ئادەملەرنىڭ خەتەرلىك روللاردا ئىنسان ئەسكەرلەرنىڭ ئورنىنى شۇ دەرىجىدە ئېلىشى كېرەككى، ئۇرۇشتىن كېلىپ چىقىدىغان مۆلچەردىكى تالاپەت زور دەرىجىدە تۆۋەنلىشى كېرەك. ئۇكرائىنانىڭ تەجرىبىسى كۆرسەتكەندەك، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار ۋە ماشىنا ئادەملەر كەلگۈسىدە جەڭ روللىرىدا ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئېلىشتىن كۆرە، ئۇلارنى تولۇقلاشقا تېخىمۇ مايىل كۆرۈنىدۇ[Watling and Reynolds 2025]. گەرچە ھەربىي قىسىملار ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى ئۆزلىرىنىڭ قىسىم قۇرۇلمىسىنىڭ مەركىزىگە قويسا، ئىنسانلارنىڭ تالاپىتى ئازىيىشى مۇمكىن بولسىمۇ، بۇ ئىنسان خادىملارنىڭ كونا قوراللار قاتارىدىن چىقىپ، تالاپەتنىڭ رەھبەرلەر ئاسانلا ئۇرۇش قوزغاپ كېتىدىغان دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كېتىشىگە باراۋەر ئەمەس.
ئىككىنچىدىن، سۈنئىي ئەقىل بىلەن كۈچەيتىلگەن سىستېمىلارنىڭ ئىنسانلارغا تايىنىشقا قارىغاندا ئەسلىدىنلا ئەرزان بولۇشى كېرەك. سۈنئىي ئەقىلنىڭ فىزىكىلىق ئىقتىدارغا ئىگە بولۇشى ئۈچۈن، ئۇنى ماشىنا ئادەم تېخنىكىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈش كېرەك. ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار ۋە ماشىنا ئادەملەر بەزى ئەھۋاللاردا ئادەم باشقۇرىدىغان سىستېمىلارغا قارىغاندا قىممەتلىك تەننەرخ ئەۋزەللىكى بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ، ئەمما مۇتلەق مەنىدىن ئالغاندا، بولۇپمۇ نۇرغۇن مۇداپىئە پىلانلىغۇچىلار تەسەۋۋۇر قىلغاندەك غايەت زور كۆلەمدە سېتىۋېلىنغاندا، ئۇلار ئەرزان ئەمەس. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل بىلەن كۈچەيتىلگەن ھەربىي ئىقتىدارلار قىممەت باھالىق ئۇزۇنغا سوزۇلغان توقۇنۇشلارنىڭ ئورنىغا قىسقا ئۇرۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقارسا، ئۇ ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ھەم ئىنسان ھەم ماددىي جەھەتتىن ئەرزانراق قىلىشى مۇمكىن. لېكىن، سۈنئىي ئەقىل بىلەن كۈچەيتىلگەن ئاپتوماتىك ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ، تېخىمۇ ئەرزان ماشىنا ئادەم سىستېمىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى، دۆلەتلەرنىڭ ئۇزۇن ئۇرۇشلارنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن يېڭى كۈچلەرنى سەپلەپ تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن ئۇرۇشلار ئۇزارغانسېرى، يىغىندا ئىنسان ۋە ئىقتىسادىي بەدەللەر ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن.