نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قىبرىسنىڭ ئاساسلىق بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلەغ سېلىشى (FDI) سالغۇچىلىرى ئىچىدە ئەمەس. دوكلاتقا قارىغاندا، 2023-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىن كەلگەن «بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلەغ سېلىشى»، خوڭكوڭنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندا، سەللا 5 مىليارد ياۋرودىن ئاشقان بولۇپ، 2017-يىلدىن كېيىن كۆرۈنەرلىك ئۆرلىگەن[Figure 5]. خىتاي شىركەتلىرى ئاساسلىقى دۆلەتنىڭ ساياھەتچىلىك كەسپىگە، يەنى مېھمانخانا ۋە قىمارخانىلارنى قۇرۇش ۋە باشقۇرۇشقا، ۋە ئۆي-مۈلۈككە قىزىقىدۇ. ئاپتورنىڭ دوكلاتىدا، ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۆرۈنەرلىك خىتاي «بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلەغ سېلىشى» تۈرىنىڭ لىماسسولدىكى ئارزۇ شەھىرى ئوتتۇرا دېڭىز قىمارخانىسى ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ 600 مىليون ياۋرودىن ئارتۇق مەبلەغ بىلەن سېلىنغانلىقى ۋە 2023-يىلى ئىيۇلدا ئېچىلغانلىقى بايان قىلىنغان[45]. ئاپتور ماقالىدە خىتاي پۇقرالىرىنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى قىمارخانىلارغا كەلگەن ئەڭ ئالدىنقى ئون دۆلەت ئىچىدە ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان[49]. 2024-يىلى 3-ئايدا خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ لەفكوشادىكى ئەلچىخانىسىنىڭ قىبرىسقا كەلگەن بارلىق خىتاي پۇقرالىرىنى قىمار ئويناشتىن يىراق تۇرۇشقا جىددىي ئاگاھلاندۇرغانلىقىنى قەيت قىلغان[50].
ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي JimChang Global Group ئايا نىكولاس ئەتراپىدىكى بەش يۇلتۇزلۇق مېھمانخانا ۋە تۇرالغۇ قۇرۇلۇشىغا قىبرىسنىڭ ئۆي-مۈلۈك گۇرۇپپىسى  Quality Group  بىلەن ئورتاق كېلىشىم ئارقىلىق 100 مىليون ياۋرو مەبلەغ سالغان. لارناكادىكى Radisson Blu مېھمانخانىسىمۇ بىر مىسال. ئاپتور قىبرىستا جايلاشقان ئۆي-مۈلۈك ئىنشائاتچىسىQuality Group نىڭ مېھمانخانىنىڭ قۇرۇلۇشىغا پائال قاتناشقانلىقىنى بايان قىلىدۇ[51]. شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە، 19 خىتاي ئائىلىسى، Quality Group غا سالغان مەبلىغىنىڭ بەدىلىگە قىبرىس پاسپورتىغا ئېرىشكەن[52]. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، ئۆي-مۈلۈك خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىن كەلگەن مەبلەغنىڭ ئاساسلىق قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ ۋە قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى قىمارخانا، مېھمانخانا ۋە تۇرالغۇ ئۆي-مۈلۈكلىرىگە سېلىنغان. ئاپتور بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك Figure 6 نى كۆرسىتىپ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىن كەلگەن «بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلەغ سېلىشى» مەبلەغ سېلىشىدا ئۆي-مۈلۈكنىڭ نىسبىتىنىڭ ھەمىشە يۇقىرى بولغانلىقىنى، 2019-2020 ۋە 2023-يىللىرى %93 تىن ئاشقانلىقىنى بايان قىلىدۇ.
ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، بىر قاتار سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى بىر قىسىم پىلانلانغان خىتاي «بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلەغ سېلىشى» تۈرلىرى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولمىغان[53, 54, 55]. ئاپتور 2016-يىلى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى خىتاي ئوكيان توشۇش شىركىتى (COSCO) نىڭ لىماسسول پورتىنىڭ ئىجارىگە بېرىلىشى ئۈچۈن تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ ئىچىدە بولغانلىقىنى، ئەمما Dubai Port World نىڭ يەڭگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ[56, 57]. ئاپتور يەنە 2017-يىلى خىتاي ئالاقە قۇرۇلۇش شىركىتى (CCCC) نىڭ لارناكا پورتى ۋە مارىناسىنى خۇسۇسىيلاشتۇرۇشقا تەمىنلىگۈچى بولغانلىقىنى، ئەمما مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىغانلىقىنى[58] ۋە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئاۋىياتسىيە سانائەت شىركىتى (AVIC) Joy Air نىڭ 2019-يىلى چىقىپ كېتىشتىن ئىلگىرى قىبرىس ئاۋىياتسىيە شىركىتى Cobalt نىڭ ئەڭ چوڭ پايچېكى بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[59].
ماقالىدە، ئاپتور قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ 2020-يىلى ئۆكتەبىردە كۈچكە ئىگە بولغان 2019/452-نومۇرلۇق نىزامنامىسىدە ئاساسەن «بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلەغ سېلىشى» سۈزۈش مېخانىزمىنى قوللىنىشقا مەجبۇر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان[60]. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، گەرچە نىزامنامە مەلۇم بىر دۆلەتنى نىشان قىلمىسىمۇ، ئۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەردىكى خىتاي مەبلىغىگە مۇناسىۋەتلىك دەپ قارىلىدۇ. بۇ مەسىلە ئۈستىدە قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاممىۋى باشقۇرۇش تارماقلىرىدا تۆت يىلدىن ئارتۇق مۇنازىرە بولغان[62]. 2024-يىلى 1-ئايغا كەلگەندە، ئاپتور مۇناسىۋەتلىك قانۇننىڭ تېخى ماقۇللانمىغانلىقىنى، بۇنىڭ بىر قانچە ھەپتە ئىچىدە نەتىجىلىنىشى مۇمكىنلىكىنى بايان قىلىدۇ[63].
ئاپتور خىتاي قۇرۇلۇش شىركەتلىرىنىڭ، كۆپىنچىسى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كارخانىلار (SOEs)، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەزا دۆلەتلىرىدىكى، جۈملىدىن قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى تەمىنلەش توختاملىرىغا قىزىقىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. مىسال سۈپىتىدە CBMI قۇرۇلۇش چەكلىك شىركىتى (CBMI)نىڭ ۋاسىلىكوس سېمونت زاۋۇتىدا بىر قىسىم قۇرغانلىقىنى[64] ۋە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى خىتاي نېفىت تۇرۇبا يولى قۇرۇلۇشى (CPP) Engineering نىڭ ۋاسىلىكوس سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) تېرمىنالىنى قۇرۇشقا تەبىئىي گاز ئۇل ئەسلىھە شىركىتى (ETYFA) بىلەن 290 مىليون ياۋرو توختام ئىمزالىغانلىقىنى[65] كۆرسەتكەن.