ياۋروئاسىيانىڭ قەلبىدىن ئوتتۇرا شەرق تىنچلىقىغا سوزۇلغان كۆۋرۈك: قازاقىستان ۋە ئىبراھىم كېلىشىملىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قازاقىستاننىڭ «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىش قارارىنىڭ ئارقىسىدىكى ئەڭ كونكرېت ۋە كۈچلۈك تۈرتكە، شۈبھىسىزكى، ئىقتىسادىي ۋە ئېنېرگىيە ئاساسىدىكى مەنپەئەتلەردۇر. نېفىت ۋە تەبىئىي گازغا باي بىر دۆلەت بولغان قازاقىستان، ئېكسپورتىنىڭ زور بىر قىسمىنى ھازىرمۇ رۇسىيە زېمىنىدىن ئۆتىدىغان تۇرۇبا يوللىرى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرماقتا. بۇ ئەھۋال، موسكۋاغا مۇھىم بىر ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي كوزىر تۇتقۇزماقتا. رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن كېيىن غەربنىڭ رۇسىيەگە يۈرگۈزگەن ئېمبارگولىرى ۋە رۇسىيەنىڭ بۇ لىنىيەلەرنى ئاندا-ساندا سىياسىي بېسىم قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى، ئاستانە ئۈچۈن ئېنېرگىيە ئېكسپورت لىنىيەلىرىنى جىددىي ھالدا كۆپ خىللاشتۇرۇش زۆرۈرىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، «ئىبراھىم كېلىشىملىرى»، كاسپىي دېڭىزىنى ئەزەربەيجان ۋە تۈركىيە ئارقىلىق ياۋروپاغا تۇتاشتۇرىدىغان ھەم رۇسىيەنى ھەم ئىراننى ئايلىنىپ ئۆتىدىغان «تىرانس-كاسپىي خەلقئارالىق تىرانسپورت لىنىيەسى» يەنى «ئوتتۇرا كارىدور» تۈرى ئۈچۈن، ئامېرىكا ۋە غەرب ئىتتىپاقداشلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ سىياسىي ۋە مالىيە جەھەتتىن قوللاشقا ئېرىشىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
كېلىشىم سۇنغان يەنە بىر ھاياتىي مۇھىم ئىقتىسادىي پۇرسەت، ئىسراِئىلىيە ئىگە بولغان ئىلغار تېخنىكا ۋە يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىدىن پايدىلىنىشتۇر. قازاقىستان، ئىقتىسادىنى نېفىتكە ھەددىدىن زىيادە بېقىنىپ قېلىشتىن قۇتۇلدۇرۇش ۋە تېخىمۇ ئىمكانىيەتلىك سىجىل، بىلىمگە ئاساسلانغان بىر ئېشىش ئەندىزىسىگە ئۆتۈش ئۈچۈن كەڭ كۆلەملىك بىر زامانىۋىلاشتۇرۇش پىروگراممىسىنى يولغا قويماقتا. ئىسراِئىلىيە، بولۇپمۇ سۇ باشقۇرۇش ۋە قۇرغاقچىلىققا چىداملىق دېھقانچىلىق (agri-tech)، ئىنتېرنېت بىخەتەرلىكى، قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە، سەھىيە تېخنىكىلىرى ۋە پۇل-مۇئامىلە تېخنىكىلىرى (fintech) قاتارلىق ساھەلەردە دۇنيا بويىچە ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ تېخنولوگىيەلىك تەجرىبىلەرنىڭ قازاقىستانغا يۆتكىلىشى، دۆلەتنىڭ ئەڭ جىددىي قۇرۇلمىلىق مەسىلىلىرىگە ھەل قىلىش چارىسى تېپىشىغا ۋە يەر شارىۋى رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇشىغا ياردەم بېرەلەيدۇ. كېلىشىم، ئىككى دۆلەت ئارىسىدا ئورتاق تەتقىقات-تەرەققىيات تۈرلىرىنىڭ، تېخنىكا ساھەسىدىكى يېڭىدىن قۇرۇلغان شىركەتلەر ئۈچۈن يېتىشتۈرۈش مەركەزلىرىنىڭ ۋە ئۆزئارا مەبلەغ سېلىشنىڭ يولىنى ئاچىدۇ.
ئىقتىسادىي تەسەۋۋۇر، پەقەت ئېنېرگىيە ۋە تېخنىكا بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. بۇ قارار، شۇنداقلا قازاقىستاننىڭ غەربتىكى، بولۇپمۇ ئامېرىكا شىركەتلىرىدىن بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلىغى جەلپ قىلىش تىرىشچانلىقلىرىغىمۇ زور بىر ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ قوشۇشنى نىشان قىلماقتا. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ترامپمۇ ئېيتقاندەك، قازاقىستاننىڭ باي مىنېرال ۋە سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى زاپىسى، غەربنىڭ بۇ ئىستراتېگىيەلىك خام ئەشيالاردا خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىش نىشانى ئۈچۈن زور ئەھمىيەتكە ئىگە. «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىش، قازاقىستاننى غەرب ئۈچۈن تېخىمۇ ئىشەنچلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەمراھ قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، بۇ يەر ئاستى بايلىقلىرىنىڭ قېزىپ ئېلىنىشى ۋە پىششىقلاپ ئىشلىنىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان كەڭ كۆلەملىك مەبلەغلەرنىڭ دۆلەتكە ئېقىپ كىرىشىنى ئاسانلاشتۇرۇشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال، قازاقىستانغا ھەم مۇھىم بىر كىرىم مەنبەسى ئاچىدۇ ھەم يەر شارىۋى تەمىنات زەنجىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى ئاشۇرىدۇ.
ئاخىرىدا، كېلىشىم قازاقىستان بىلەن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى، بەھرەين ۋە ماراكەش قاتارلىق باشقا ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدا يېڭى سودا ۋە ساياھەت ئىشىكلىرىنى ئاچىدۇ. بولۇپمۇ پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ مالىيە كۈچى ۋە مەبلەغ سېلىش ئىشتىياقى، قازاقىستاننىڭ ئۇل ئەسلىھە، يېزا ئىگىلىك ۋە ياسىمىچىلىق ساھەلىرى ئۈچۈن مۇھىم بىر سەرمايە مەنبەسى بولالايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ۋىزا كەچۈرۈم قىلىش ۋە بىۋاسىتە ئاۋىياتسىيە لىنىيەلىرىنى كۆپەيتىش قاتارلىق قەدەملەر بىلەن ساياھەت مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى، ھەم خەلقلەر ئوتتۇرىسىدىكى رىشتىلەرنى كۈچەيتىدۇ ھەم مۇلازىمەت ساھەسىگە تايىنىدىغان يېڭى ئىشقا ئورۇنلىشىش پۇرسەتلىرىنى يارىتىدۇ. بۇ كۆپ يۆنىلىشلىك ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش يوشۇرۇن كۈچى، قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ دىپلوماتىك قەدەمنى تاشلىغاندا ئەڭ كۆپ ئىشەنگەن ۋە جامائەتچىلىككە ئەڭ ئاسان چۈشەندۈرەلەيدىغان سەۋەبلىرىنىڭ بېشىدا كېلىدۇ.
ئىچكى سىياسەت ۋە جەمئىيەتنىڭ قوبۇل قىلىش مەسىلىسى
قازاقىستاننىڭ «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىشى، تاشقى سىياسەتتىكىگە ئوخشاش ئىچكى سىياسەتتىمۇ ئېھتىياتچانلىق بىلەن باشقۇرۇلۇشى كېرەك بولغان بىر مۇساپىدۇر. ھۆكۈمەتنىڭ بۇ نۇقتىدىكى ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى، بۇ قارارنىڭ نۆلدىن باشلاپ بىر مۇناسىۋەت ئورنىتىش مەنىسىنى بىلدۈرمەيدىغانلىقىدۇر. قازاقىستان ۋە ئىسراِئىلىيە، 1992-يىلى دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان بولۇپ، شۇ ۋاقىتتىن بۇيان بولۇپمۇ سودا، يېزا ئىگىلىك ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىدە مۇقىم بىر ھەمكارلىقنى راۋاجلاندۇرۇپ كەلگەن. شۇڭلاشقا، تاشلانغان بۇ قەدەم جامائەتچىلىككە رادىكال بىر سىياسەت ئۆزگىرىشى ياكى تۇيۇقسىز بىر مەيدان ئالماشتۇرۇش سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ھازىرقى مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە تېخىمۇ كۆرۈنەرلىك بىر سۇپىغا يۆتكىلىپ رەسمىيلەشتۈرۈلگەنلىكى سۈپىتىدە سۇنۇلماقتا. بۇ ئەھۋال، قارارنىڭ ئىچكى سىياسەتتىكى يوشۇرۇن زەربە تەسىرىنى ئازايتىدىغان مۇھىم بىر ئامىلدۇر.