ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇش (ھەرىكىتى) (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2009-يىلى، شىنجاڭنىڭ پايتەختى ئۈرۈمچىدە ئاساسەن ئۇيغۇر نامايىشچىلار دۆلەت تەرىپىدىن رىغبەتلەندۈرۈلگەن خىتايلارنىڭ رايونغا كۆچۈشى ۋە كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي ھەم مەدەنىيەت كەمسىتىشىگە قارشى نامايىش قىلغان. تەخمىنەن ئىككى يۈز كىشى ئۆلگەن بولۇپ، مۇتەخەسسىسلەر بۇنى بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان مۇئامىلىسىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ قارىغان. بېيجىڭنىڭ نەزىرىدە، بارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ تېررورىست ياكى تېررورىستلارنى قوللىغۇچى بولۇپ قېلىش ئېھتىماللىقى بارئىدى. كېيىنكى بىر نەچچە يىل ئىچىدە، ھاكىمىيەت يەرلىك ھۆكۈمەت ئىدارىسى، پويىز ئىستانسىسى ۋە ئوچۇق بازاردىكى ھۇجۇملارنى، شۇنداقلا بېيجىڭدىكى تيەنئەنمېن مەيدانىدىكى ۋەقەنىمۇ ئۇيغۇرلارغا ئارتقان.
2014-يىلى شىنجاڭغا زىيارەتكە كەلگەن شى جىنپىڭ «دىنىي رادىكاللىقنىڭ زەھىرى» توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرغان ۋە بىر قاتار مەخپىي نۇتۇقلىرىدا ئىسلامىي رادىكاللىقنى يوقىتىش ئۈچۈن «دىكتاتۇرلۇق قوراللىرى»نى ئىشلىتىشنى تەرغىب قىلغان. نيۇيورك ۋاقىت گېزىتى 2019-يىلى ئاشكارىلىغان بۇ نۇتۇقلاردا، شى خالىغانچە تۇتقۇن قىلىشقا ئوچۇق-ئاشكارا چاقىرىق قىلمىغان بولسىمۇ، شىنجاڭدىكى باستۇرۇشنىڭ ئاساسىنى سالغان.
بۇ چەكلىمىدە ئىقتىسادىي ئامىللار مەۋجۇتمۇ؟
شىنجاڭ خىتاينىڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپا ئارقىلىق سوزۇلغان زور كۆلەملىك تەرەققىيات پىلانى بولغان «بەلباغ ۋە يول تەشەببۇسى»نىڭ مۇھىم ھالقىسى. بېيجىڭ شىنجاڭنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن، بۆلگۈنچىلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ ھەر قانداق ئېھتىماللىقىنى تۈگىتىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. شىنجاڭ خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ كۆمۈر ۋە تەبىئىي گاز زاپىسىغا ئىگە. ئىنسان ھەقلىرى تەشكىلاتلىرى شىنجاڭدىكى تەبىئىي بايلىق ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن كۆپىنچە خىتايلار بەھرىمەن بولىدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ بارغانسېرى چەتكە قېقىلىۋاتقانلىقىنى بايقىغان.
كۆپلىگەن دوكلاتلارغا ئاساسلانغاندا، خالىغانچە تۇتقۇن قىلىنغان نۇرغۇن كىشىلەر مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغان. ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيە سىياسەت ئىنستىتۇتىنىڭ مۆلچەرلىشىچە، 2017-يىلدىن 2020-يىلغىچە، ئىلگىرى تۇتقۇن قىلىنغان 80 مىڭ ئۇيغۇر خىتاينىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى 83 دۇنيا ماركىسىغا باغلانغان زاۋۇتلارغا ئەۋەتىلگەن. ئىستراتېگىيەلىك ۋە خەلقئارالىق تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ ھۆكۈمەتنىڭ شىنجاڭنى تەرەققىي قىلدۇرۇش پىلانىنىڭ مۇھىم ئېلېمېنتى ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭغا شىنجاڭنى توقۇمىچىلىق ۋە كىيىم-كېچەك ئىشلەپچىقىرىشنىڭ مەركىزى قىلىشنىڭمۇ كىرىدىغانلىقىنى ئېيتقان. خىتايلىق ئەمەلدارلار بۇ سىياسەتنى «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» دەپ تەسۋىرلىگەن.
لاگېرلارنىڭ سىرتىدا نېمە ئىشلار يۈز بەرمەكتە؟
بۇ رايونغا زىيارەتكە كەلگەن خەلقئارالىق مۇخبىرلار شىنجاڭنىڭ مىليونلىغان كىشىنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن ئەڭ يېڭى تېخنىكىغا تايىنىدىغان نازارەت دۆلىتىگە ئايلاندۇرۇلغانلىقىنى ئېيتىدۇ. چېننىڭ دەۋرىدە، ئاخبارات دوكلاتلىرىدا تەسۋىرلەنگەندەك، شىنجاڭ تور باشقۇرۇش سىستېمىسى ئاستىغا قويۇلغان بولۇپ، شەھەر-يېزىلار تەخمىنەن 500 كىچىك كاتەكچىلەرگە بۆلۈنگەن. ھەر بىر كاتەكچىدە ساقچىخانا بار بولۇپ، ئۇلار ئاھالىنىڭ كىملىكلىرىنى داۋاملىق تەكشۈرۈپ، سۈرەت ۋە بارماق ئىزلىرىنى ئېلىپ، يانفونلىرىنى ئاختۇرۇش ئارقىلىق ئۇلارنى قاتتىق نازارەت قىلىدۇ. غەربىي شىنجاڭدىكى قەشقەردەك بەزى شەھەرلەردە، ھەر 100 مېتىردا بىرساقچى تەكشۈرۈش پونكىتى بار بولۇپ، يۈز تونۇش كامېرالىرى ھەممە يەردە بار. ھۆكۈمەت يەنە «ھەممەيلەن ئۈچۈن تەن ساقلىقىنى تەكشۈرتۈش» دەپ تەشۋىق قىلىنغان مەجبۇرىي پىروگرامما ئارقىلىق پۇقرالارنىڭ بىئومېتىرىك ئۇچۇرلىرىنى توپلاپ ساقلايدۇ.
بۇ ئۇچۇرلارنىڭ كۆپ قىسمى «بىرگەۋدىلەشكەن سۇپا» دەپ ئاتىلىدىغان زور كۆلەملىك سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا توپلىنىدۇ، ئاندىن سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئاتالمىش گۇمانلىق كىشىلەرنىڭ تىزىملىكى تۈزۈلىدۇ. خەلقئارالىق تەكشۈرگۈچى مۇخبىرلار بىرلەشمىسى 2019-يىلى ئاشكارىلىغان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەخپىي ھۆججەتلىرىدە، 2017-يىلى 6-ئايدىكى يەتتە كۈن ئىچىدە 15 مىڭدىن ئارتۇق شىنجاڭلىقنىڭ ئالگورىزمنىڭ بەلگىلىشى بىلەن تۇتۇپ تۇرۇش مەركەزلىرىگە قامالغانلىقى ئاشكارىلانغان. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەرنى «پۈتۈنلەي ئويدۇرما» دېگەن.
مۇخبىرلارنىڭ شىنجاڭدىن قىلغان خەۋەرلىرىدە بايقىلىشىچە، مۇسۇلمانلارنىڭ تۇرمۇشىنىڭ نۇرغۇن تەرەپلىرى ئۆچۈرۈۋېتىلگەن. 2014-يىلدىن باشلاپ پارتىيە ئەزالىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلىلىرىدە تۇرۇپ، روزا تۇتۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەر قانداق «ئەشەددىي» ھەرىكەتلەرنى مەلۇم قىلىشقا سەپەرۋەر قىلىنغان. مەمۇرلار مىڭلىغان مەسچىتلەرنى بۇزۇۋەتكەن بولۇپ، كۆپىنچە ئەھۋاللاردا بىنالارنىڭ قۇرۇلۇشى ناچار ۋە ئىبادەت قىلغۇچىلار ئۈچۈن بىخەتەر ئەمەس دەپ باھانە كۆرسەتكەن. ئۈرۈمچىدە يەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ ھالال يېمەكلىككە قارشى تۇرۇش پائالىيىتى سەۋەبلىك، ئىسلام قائىدىسى بويىچە تەييارلانغان ھالال تاماقلارنى تېپىش تېخىمۇ قىيىنلاشقان.
ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەت ئاياللىرى مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىلگەن ۋە بالىياتقۇغا ئۈزۈك سېلىنغانلىقىنى مەلۇم قىلغان، ئەمەلدارلار تۇغۇت چەكلەش بۇيرۇقىغا خىلاپلىق قىلغان ياكى بەك كۆپ پەرزەنتلىك بولغانلارنى تۇتقۇن قىلىش بىلەن تەھدىت سالغان. زېنز ھۆكۈمەت سانلىق مەلۇماتلىرىنى ئانالىز قىلىپ، شىنجاڭنىڭ ئۇيغۇر نوپۇسى ئەڭ كۆپ ئىككى ۋىلايىتىدە تەبىئىي نوپۇس ئۆسۈش نىسبىتى (كۆچمەن نوپۇس ئۆزگىرىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ) 2015-يىلدىن 2018-يىلغىچە 84 پىرسەنت تۆۋەنلىگەنلىكىنى، 2019-يىلى تېخىمۇ تۆۋەنلىگەنلىكىنى بايقىغان. ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلارغا بالىلىرىغا مۇھەممەد ۋە مەدىنەدەك مۇئەييەن ئىسىملارنى قويۇش چەكلەنگەن.