ھېسسىي داۋراڭچىلىق: خىتاينىڭ ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قارشى مەجبۇرلاش دىپلوماتىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شىۋېتسىيە تېلېۋىزىيەسى ۋەقەسى (2018): شىۋېتسىيە تېلېۋىزىيەسى خىتايلىق ساياھەتچىلەرنى مەسخىرە قىلغان پىروگرامما كۆرسەتكەندىن كېيىن، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بۇنى «خىتايغا ۋە خىتاي خەلقىگە قارىتىلغان ئېغىر ھاقارەت ۋە ۋەھشىيانە ھۇجۇم» دەپ ئەيىبلەپ، رەسمىي كەچۈرۈم سوراشنى تەلەپ قىلغان.
ماررىئوت مېھمانخانىسى ۋەقەسى (2018): ماررىئوت مېھمانخانىسى تەيۋەن، تىبەت، خوڭكوڭ ۋە ئاۋمېننى تور بېتىدە ئايرىم «دۆلەت» دەپ تىزىملىغاندىن كېيىن، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بۇنى «خىتاينىڭ تەۋەلىك قانۇن-نىزاملىرىنى ئېغىر دەرىجىدە خىلاپلىق قىلىش ۋە خىتاي خەلقىنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى زەخىملەندۈرۈش» دەپ باھالاپ، باش ئىجرائىيە دىرېكتورنى كەچۈرۈم سوراش باياناتى ئېلان قىلىشقا مەجبۇرلىغان.
يۇللاندس-پوستېن ۋەقەسى (2020): دانىيەدىكى يۇللاندس-پوستېن گېزىتى خىتاي بايرىقىدىكى يۇلتۇزلارنى كورونا ۋىرۇسى سىمۋوللىرى بىلەن ئالماشتۇرۇپ كارىكاتۇرا ئېلان قىلغاندا، خىتاينىڭ دانىيەدىكى ئەلچىخانىسى قاتتىق ئىنكاس قايتۇرۇپ، گېزىتتىن رەسمىي كەچۈرۈم سوراشنى تەلەپ قىلغان ۋە كارىكاتۇرانى «خىتاي خەلقىنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى زەخىملەندۈرگەن» دەپ ئەيىبلىگەن. دانىيە ھۆكۈمىتى بولسا، سۆز ئەركىنلىكىنى قوغداش ئۈچۈن پارتىيە ھالقىغان بىرلىك بىلەن كۈچلۈك پوزىتسىيە بىلدۈرگەن.
بۇ ۋەقەلەر، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ تەدرىجىي تەرەققىي قىلغانلىقىنى ۋە ھەر خىل ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قارىتا تەتبىقلىنىدىغان سىستېمىلىق بىر سىياسەتكە ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ تەسۋىرى: «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» ۋەقەسى
2020-يىلى 2-ئاينىڭ 3-كۈنى، خىتاي ھۆكۈمىتى كورونا ۋىرۇسى بىلەن كۈرەش قىلىۋاتقاندا، «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» «خىتاي ئاسىيانىڭ ھەقىقىي كېسەل ئادىمى» دېگەن ماۋزۇدا ماقالە ئېلان قىلغان. ماقالىدا كولۇمنىست ۋالتېر رۇسسېل مېد، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋابا ۋە ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتىكى چارىلىرىنى تەنقىد قىلغان. بۇ ماقالە دەسلەپتە خىتاي ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىلىرىنىڭ غەزىپىنى قوزغىغان بولسىمۇ، 2-ئاينىڭ 6-كۈنى خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى باياناتچىسى ۋالتېر رۇسسېل مېدقا قارىتا: «سېنىڭ سۆزلىرىڭدىن، مەغرۇرلۇقۇڭدىن، پىكىر-قارىشىڭدىن ۋە نادانلىقىڭدىن نومۇس قىلىشىڭ كېرەك» دېگەن قاتتىق ۋە ھېسسىياتلىق سۆزلەرنى قىلغان.
بىر ھەپتە ئۆتكەندىن كېيىن، 2-ئاينىڭ 10-كۈنى، خىتاي ھۆكۈمىتى تېخىمۇ كۈچلۈك ھېسسىيات داۋراڭچىلىقى كۆرسىتىپ، «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» نى بىۋاسىتە نىشانغا ئالغان. تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى باياناتچىسى، ژۇرنال مۇھەررىرلىرىنى «ئىرقىي كەمسىتىش ۋە ھەددىدىن ئاشقان ماۋزۇ» بىلەن «خىتاي خەلقىنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى زەخىملەندۈرگەن ۋە خەلقنىڭ غەزىپى ۋە ئەيىبلىشىنى قوزغىغان» دەپ ئەيىبلەپ، ژۇرنالدىن «خاتالىقىنىڭ ئېغىرلىقىنى تونۇپ، ئاشكارا كەچۈرۈم سوراش ۋە زۆرۈر جاۋابكارلىققا تارتىلىشنى» تەلەپ قىلغان. دۆلەت مېدىياسى بۇ خەۋەرنى دەرھال تارقىتىپ، ژۇرنالغا قارشى ھاياجانلىق ماقالىلەرنى ئېلان قىلغان ۋە ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىلىرى تەرىپىدىن يېزىلغان ئىلتىماسلارنى خەۋەرلىرىگە كىرگۈزگەن. «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» رەسمىي كەچۈرۈم سوراشنى رەت قىلغان بولۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتى 2-ئاينىڭ 19-كۈنى ژۇرنالنىڭ ئۈچ مۇخبىرىنىڭ خىتايدىكى سالاھىيىتىنى بىكار قىلغان. گېزىتنىڭ نەشرىياتچىسى مۇخبىرلارنىڭ ۋىزىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى تەلەپ قىلىپ، «بۇ ماۋزۇنىڭ خىتاي خەلقى ئارىسىدا نارازىلىق ۋە ئەندىشە پەيدا قىلغانلىقىنى، بۇنىڭدىن ئەپسۇسلۇق ھېس قىلىدىغانلىقىنى» بىلدۈرگەن. بىراق، بۇ تولۇق كەچۈرۈم سوراش بولمىغاچقا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ غەزىپىنى بېسىشقا يەتمىگەن.
ئەتىسى، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى باياناتچىسى: «خىتايغا ئاشكارا ھاقارەت كەلتۈرىدىغان، ئىرقىي كەمسىتىشنى ياقىلايدىغان ۋە زەھەرخەندىلىك بىلەن خىتاينى قارىلايدىغان مېدىيا تەشكىلاتلىرى چوقۇم بەدەل تۆلىشى كېرەك» دەپ جاكارلىغان. نەتىجىدە، «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» نىڭ مۇخبىرلىرى خىتايدىن چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولغان ۋە ئۇلارنىڭ خىتايغا قايتىشى ئىككى يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئالغان. مۇئەللىپنىڭ تەھلىلىچە، بۇ ۋەقە خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى تولۇق نامايان قىلغان. بىرىنچىدىن، ئەخلاقىي ئىچ ئاغرىتىش ھېسسىياتى بۇ داۋراڭچىلىقنىڭ مەركىزى تۈۋرۈكى بولغان، چۈنكى «كېسەل ئادەم» دېگەن ھاقارەت خىتاينىڭ تارىخىدىكى «خورلۇق ئەسىرى» گە قايتىدۇ. بۇ دەۋردە غەرب خىتايلىقلارنى پاسكىنا ۋە كېسەلمەن خەلق دەپ كۆرسەتكەن. ئىككىنچىدىن، ئۆزۈر سوراش تەلىپى، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ مەركىزىي تەلەپلىرىدىن بولۇپ، ژۇرنال مۇھەررىرلىرىدىن قايتا-قايتا رەسمىي كەچۈرۈم سوراش تەلەپ قىلىنغان. ئۈچىنچىدىن، بۇ داۋراڭچىلىق ھۆكۈمەت خادىملىرى تەرىپىدىن بىۋاسىتە تەشكىللىنىپ، دۆلەت مېدىياسىدا سىستېمىلىق تارقىتىلغان، بۇنىڭدا مۇخبىرلارنى قوغلاپ چىقىرىش دىپلوماتىك ۋە سىياسىي تەسىرگە يول ئاچقان.
كۈچلۈك ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر كونتېكستىدىكى ھېسسىيات داۋراڭچىلىقى: ئىنتىل ۋەقەسى
2021 -يىلى 12-ئايدا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىگە قارشى يېڭى نىزام چىقارغان. بۇ نىزامغا بويسۇنۇش ئۈچۈن، ئامېرىكىدىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۆزەك (چىپ) ئىشلەپچىقارغۇچى ئىنتىل شىركىتى، ماتېرىيال تەمىنلىگۈچىلىرىگە شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن مەھسۇلاتلارنى ئىشلەتمەسلىك ھەققىدە يوليورۇق چۈشۈرگەن. بۇ 12-ئاينىڭ 22-كۈنى ئاشكارا بولغاندا، خىتايلىق ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىلىرى ئارىسىدا كۈچلۈك نارازىلىق پەيدا بولغان، كېيىن دۆلەت تەۋە مېدىيا قوشۇلۇپ: «ئامېرىكىنىڭ چىپ ئىشلەپچىقارغۇچى ئىنتىل شىركىتى، خىتاي بازىرىنىڭ غەزىپىنى ھېس قىلىشقا باشلىشى مۇمكىن… كۈچىيىۋاتقان غەزەپ، ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىلىرىنى خاتالىقلارنى تۈزىتىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەشكە يېتەكلىمەكتە» دەپ، «يەرشارى ۋاقىت گېزىتى» دە يازغان.