خىتاينىڭ تالىبان سىياسىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمەلىيەتچىل ماسلىشىش، ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقسىزلىق ۋە رايونلۇق تەڭپۇڭلۇقلار
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2021-يىلى ئاۋغۇستتا ئامېرىكانىڭ ئافغانىستاندىن چېكىنىپ چىقىشى بىلەن ئاخىرلاشقان يىگىرمە يىللىق ئۇرۇش، بۇ رايوندا يېڭى بىر گېئوپولىتىك دەۋرنىڭ دەرۋازىسىنى ئاچتى. مەيدانغا كەلگەن كۈچ بوشلۇقى، بولۇپمۇ قوشنا دۆلەتلەر ئۈچۈن ھەم پۇرسەت، ھەم باشقۇرۇش قىيىن بولغان خەتەرلەرنى پەيدا قىلدى. بۇ يېڭى دەۋرنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان ئاكتىيورلىرىدىن بىرى بولغان خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، تالىبان 2.0 ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى ئافغانىستانغا قارىتا كەڭ كۆلەملىك ھەربىي ياكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋەدىلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، ئۇنىڭ ئورنىغا ئىنتايىن ئېھتىياتچان، ئەمەلىيەتچىل ۋە ماسلىشىشچان بىر مۇناسىۋەت ئىستراتېگىيەسىنى قوللاندى. بېيجىڭنىڭ بۇ سىياسىتى، بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى مەنپەئەتىنى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان مەنبەلىك بۆلگۈنچى قوراللىق گۇرۇپپىلارنى كونترول ئاستىدا تۇتۇشتەك يوشۇرۇن غەرىزىنى مەركەز قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئافغانىستاننىڭ مول كان بايلىقى ۋە گېئوئىستراتېگىيەلىك ئورنى ئارقىلىق ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ۋە كېڭەيتىش ئىستىكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ[10]. بۇ ئانالىز، خىتاينىڭ ئافغانىستاندىكى بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇق ئويۇنىنى، سىياسىتىنىڭ يوشۇرۇن ئەۋزەللىكلىرىنى، ئۆز ئىچىگە ئالغان ئېغىر خەتەرلەرنى ۋە بولۇپمۇ پاكىستان ئامىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇرەككەپ رايونلۇق خىرىسلارنى تەھلىل قىلىدۇ.
خەۋپسىزلىك غېمى ۋە ئىقتىسادىي كوزىر: خىتاينىڭ ئافغانىستان سىياسىتىنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكلىرى
خىتاينىڭ ئافغانىستانغا قاراتقان بارلىق سىياسىي ھەرىكەتلىرىنىڭ باشلىنىش ۋە ئاخىرلىشىش نۇقتىسى، سودىلىشىشقا بولمايدىغان بىردىنبىر ئالدىنقى شەرت بولغان دۆلەت خەۋپسىزلىكىدۇر. بېيجىڭ ئۈچۈن ئافغانىستان، «ئۈچ خىل كۈچ» (بۆلگۈنچىلىك، ئەسەبىيلىك ۋە تېررورلۇق) دەپ ئاتالغان ئۇنسۇرلار ئۈچۈن بىر پاناھلىنىش ئورنى ياكى تەربىيەلەش بازىسىغا ئايلىنىپ قالماسلىقى كېرەك. بۇ ئەندىشىنىڭ كونكرېت ئىپادىسى، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان رايونىنىڭ مۇقىملىقىغا قارىتا ئەڭ چوڭ تەھدىت دەپ قارايدىغان تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (ت ئى پ)، يەنى باشقىلارغا مەلۇم بولغان نامى بىلەن شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى (ش ت ئى ھ) قاتارلىق ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىلىرىدۇر. شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ ئافغانىستاندا قوراللىق قارشىلىق ئۈچۈن بىخەتەر بىر بازا تېپىشى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەڭ قورقۇنچلۇق تەسەۋۋۇرىدۇر. شۇڭلاشقا بېيجىڭنىڭ، تالىبان تېخى كابۇلنى ئىگىلەشتىن ئىلگىرىلا تەشكىلاتنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ۋەكىللەر ئۆمىكىنى تيەنجىندە كۈتۈۋېلىشى ۋە مۇناسىۋەتلەرنى نورماللاشتۇرۇشقا ئالدىرىشى، بۇ خەۋپسىزلىك غېمىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىپادىسىدۇر. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يىنىڭ كابۇل زىيارىتىدە، «ئافغانىستاننىڭ بىزنىڭ خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرىمىزنى چۈشىنىشىنى ئۈمىد قىلىمىز» دېگەن دىپلوماتىك ئەمما كەسكىن ئىپادىسى، بۇ قىزىل سىزىقنى قېلىن سىزىق بىلەن سىزىپ كۆرسەتمەكتە [8].
تالىبان ھاكىمىيىتى، خىتاينىڭ بۇ بىرىنچى دەرىجىلىك ئۈمىدىگە دىپلوماتىك سەۋىيەدە جاۋاب قايتۇرۇشنى بىر سىياسەت سۈپىتىدە قوبۇل قىلدى. تالىبان رەھبەرلىرى، خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قايتا-قايتا ئافغانىستان تۇپرىقىنىڭ ھېچقانداق شارائىتتا خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە قارشى قوللىنىلمايدىغانلىقىغا كاپالەت بەردى. ئەمما بۇ ئاغزاكى ۋەدىلەر، بېيجىڭنىڭ چوڭقۇر گۇمانىنى تۈگىتىشكە يېتەرلىك ئەمەس. مەيداندىكى رېئاللىق، ئىدېئولوگىيەلىك باغلارنىڭ ۋە تارىخىي ئىتتىپاقداشلىقلارنىڭ ئاسانلىقچە نەزەردىن ساقىت قىلىنمايدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. تالىبان، ئەلقائىدە بىلەن بولغان باغلىنىشىنى ئۈزمىگەن خەلقئارالىق جىھادچى ھەرىكەتنىڭ بىر قىسمىدۇر. يۈزلىگەن شەرقىي تۈركىستانلىق جەڭچى، يىللار بويى تالىبان سەپلىرىدە ئامېرىكا ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدىي تەشكىلاتى – ناتو كۈچلىرىگە قارشى ئۇرۇش قىلىپ، ئۆزئارا چوڭقۇر بىر «قورالداشلىق» ۋە ئىدېئولوگىيەلىك تەقدىرداشلىق شەكىللەندۈرگەن. تالىباننىڭ بۇ گۇرۇپپىلارنى بىراقلا «تېررورچى» دەپ ئېلان قىلىپ بېيجىڭغا تاپشۇرۇپ بېرىشى، ئۆزىنىڭ رادىكال تەبىقىسى ۋە خەلقئارالىق جىھادچىلار نەزىرىدە بىر «خائىنلىق» دەپ قارىلىش ۋە قانۇنىيلىق ئورنىنى يوقىتىپ قويۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن تالىبان، بۇ گۇرۇپپىلارنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنىڭ ئورنىغا، ئۇلارنى كونترول ئاستىدا تۇتۇش، ئورنىنى ئالماشتۇرۇش ۋە پائالىيەتلىرىنى چەكلەش ئارقىلىق «ئىدارە قىلىش» يولىنى تۇتماقتا.