راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئانالىز رامكىسىنى بەش ئاساسلىق سوئال ئەتراپىدا شەكىللەندۈرگەن دوكلات، بۇ سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەش جەريانىدا بىر قاتار دەسلەپكى پەرەزلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. يادرولۇق ئىتتىپاقنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە ئەنگلىيەدىن تەركىب تېپىشى ۋە ئىقتىسادىي تەدبىرلەرنىڭ يالغۇز خىتاينى توسۇش ئورنىغا، ئۇنىڭ ھەرىكىتىنى پەقەت «كېچىكتۈرەلەيدىغانلىقى» توغرىسىدىكى پەرەزلەر، ئانالىزنىڭ ئاساسلىق ھەرىكەت نۇقتىلىرىدۇر. تارىخىي سانلىق مەلۇماتلار، دۆلەتلەرنىڭ ئاساسلىق مىللىي مەنپەئەت دەپ قارىغان مەسىلىلەردە ئىقتىسادىي بېسىملارغا ناھايىتى ئاز تەسلىم بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ، شۇڭلاشقا دوكلات، ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنىڭ باشقا ھۈركۈتۈش كۈچى ئامىللىرى (ھەربىي ۋە دىپلوماتىك) بىلەن بىر گەۋدىلەشتۈرۈلۈشى كېرەكلىكىنى ئۈستى يېپىق ھالدا تەكىتلەيدۇ.
بۇ مۇلاھىزە، RAND  دوكلاتى سۇنغان بۇ مول ۋە كۆپ قاتلاملىق ئانالىزنى سىستېمىلىق ھالدا مۇزاكىرە قىلىدۇ. ھەر بىر بۆلۈمدە، دوكلاتنىڭ ئاساسلىق پىكىرلىرى، دەلىل-ئىسپاتلىرى ۋە خۇلاسىلىرى تەھلىل قىلىنىدۇ. ئاكتىيورلارنىڭ مەيدانى، ئىقتىسادىي مودېللاشنىڭ نەتىجىلىرى ۋە سىياسەت تەكلىپلىرى چوڭقۇر باھالىنىدۇ. مەقسەت، دوكلاتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خۇلاسىلىرىنى تېخىمۇ كەڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي مەزمۇنغا ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق، ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچىنىڭ 21-ئەسىردىكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىدىكى ئورنى ۋە كەلگۈسىنى چۈشىنىشكە تۆھپە قوشۇشتۇر.
ئىستراتېگىيەلىك مېمار: ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ رولى ۋە ئىقتىدارى
RAND دوكلاتىنىڭ ئىككىنچى بۆلىكى، يوشۇرۇن ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسلىق ئاكتىيورى ۋە كەم بولسا بولمايدىغان مېمارى سۈپىتىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى مەركەزگە قويىدۇ. ئانالىز، ئامېرىكانىڭ بۇ مەركىزىي رولىنى، ئۇنىڭ يەرشارى سىستېمىسىدىكى ئۆزگىچە ئورنىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان ئۈچ ئاساسلىق كۈچ تۈۋرۈكىگە ئاساسلايدۇ: غايەت زور ئىقتىسادىي كۆلەم، تەڭدىشى يوق پۇل-مۇئامىلە ھۆكۈمرانلىقى ۋە باشقا چوڭ دۆلەتلەرگە سېلىشتۇرغاندا يەرشارى سودىسىدىكى نىسپىي ئايرىملىقى. بۇ ئۈچ ئامىل بىر يەرگە كەلگەندە، ئامېرىكاغا ھەر قانداق ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى ئىتتىپاقىغا رەھبەرلىك قىلىش ۋە بۇ ئىتتىپاقنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك قوراللىرىنى ئىشلىتىش ئىقتىدارىنى بېرىدۇ. دوكلات، بۇ ئىقتىدارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، بۇ كۈچنىڭ سىياسىي ئىرادىگە ئايلىنىشىنىڭ ئالدىدىكى توسالغۇلارنىمۇ ئەستايىدىللىق بىلەن تەكشۈرىدۇ.
ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمى، ھۈركۈتۈش كۈچى تەڭلىمىسىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. 2023-يىلغا كەلگەندە يەرشارى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ تەخمىنەن %25.9 ىنى يالغۇز ئىشلەپچىقارغان ئامېرىكا، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تاۋار ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەت بولۇپ، يەرشارى ئىمپورتىنىڭ %13.5 ىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ. بۇ غايەت زور بازار، بولۇپمۇ خىتايغا ئوخشاش ئېكسپورتقا تايىنىدىغان ئېشىش مودېلىنى قوللانغان ئىقتىساد ئۈچۈن گويا بىر جان تومۇردۇر. ئامېرىكانىڭ بۇ بازارغا كىرىشنى چەكلەش ياكى پۈتۈنلەي تاقاش تەھدىتى، بېيجىڭ ئۈستىدىكى ئەڭ كۈچلۈك ئىقتىسادىي بېسىم ۋاسىتىلىرىنىڭ بىرىدۇر. بۇ بازار كۈچى، ئامېرىكاغا پەقەت بىۋاسىتە خىتايغا قارشىلا ئەمەس، بەلكى باشقا دۆلەتلەرنىمۇ خىتايغا قارشى مەيدان تۇتۇشقا مەجبۇرلاش ئۈچۈن بىر پىشاڭ كۈچى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ئىقتىسادىي كۆلەمنىڭ سىرتىدا، ئامېرىكانىڭ ھەقىقىي ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكى يەرشارى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسى ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقىدىن كېلىدۇ. ئامېرىكا دوللىرى، خەلقئارا سودا، مەبلەغ سېلىش ۋە زاپاس پۇللارنىڭ ئاساسلىق پۇل بىرلىكى بولۇش ئالاھىدىلىكىنى داۋاملاشتۇرماقتا. 2023-يىلغا كەلگەندە يەرشارى پۇل زاپىسىنىڭ %54 ى، يەرشارى قەرزلىرىنىڭ %64 ى ۋە خەلقئارا پۇل ئۆتكۈزۈشلىرىنىڭ (ياۋرو رايونىنى ھېسابقا ئالمىغاندا) %60 ىنىڭ دوللار بىلەن بولۇشى، بۇ ھۆكۈمرانلىقنىڭ كونكرېت كۆرسەتكۈچلىرىدۇر. بىر دۆلەت ياكى پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتىنى دوللارنى ئاساس قىلغان سىستېمىدىن يېتىم قالدۇرۇش، ئۇ ئاكتىيورنىڭ يەرشارى ئىقتىسادى بىلەن بولغان باغلىنىشىنى ئەمەلىيەتتە ئۈزۈپ تاشلاش دېگەنلىكتۇر. دوكلات، SWIFT ئۇچۇر سىستېمىسىدىن چىقىرىۋېتىش، بانكا مۇناسىۋەتلىرىنى ئۈزۈش ياكى ئامېرىكا خەزىنە مىنىستىرلىقىنىڭ پۇل-مۇئامىلە جىنايەتلىرىگە زەربە بېرىش تورى (FinCEN) ئارقىلىق مەلۇم ئاپپاراتلارنى «بىرىنچى دەرىجىلىك پۇل يۇيۇش ئەندىشىسى» دەپ بېكىتىش قاتارلىق ۋاسىتىلەرنىڭ، ئىقتىسادىي بىر «يادرو » كۈچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
ئامېرىكانىڭ بۇ ئىستراتېگىيەلىك تەڭلىمىگە ئېلىپ كەلگەن ئۈچىنچى مۇھىم ئەۋزەللىكى، باشقا چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىلەرگە سېلىشتۇرغاندا يەرشارى سودىسىدىكى زەربىلەرگە قارشى تېخىمۇ «ئايرىلىپ تۇرغان» بىر قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇشىدۇر. 2022-يىللىق سانلىق مەلۇماتقا ئاساسلانغاندا، تاۋار ئېكسپورتىنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىگە بولغان نىسبىتى ئامېرىكا ئۈچۈن پەقەت %8.1 بولسا، بۇ نىسبەت خىتاي ئۈچۈن %18.7، ياپونىيە ئۈچۈن %17.7 ۋە ئەنگلىيە ئۈچۈن %16.9 دۇر. بۇ نىسپىي ئايرىلىپ تۇرۇش، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى قاتتىق ئىقتىسادىي تەدبىرلەرنى قوللانغان تەقدىردە ئۆز ئىقتىسادىنىڭ نىسپىي ھالدا تېخىمۇ ئاز زىيانغا ئۇچرايدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال، ۋاشىنگتونغا، ئىتتىپاقداشلىرىغا سېلىشتۇرغاندا تېخىمۇ كۆپ خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش ۋە تېخىمۇ جاسارەتلىك قەدەملەرنى ئېلىش جەھەتتە ئىستراتېگىيەلىك جانلىقلىق بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئىتتىپاقداشلىرى ئىقتىسادىي ئۆچ ئېلىشلاردىن تېخىمۇ كۆپ ئەنسىرەۋاتقاندا، ئامېرىكا تېخىمۇ قەتئىي بىر مەيداندا تۇرالايدۇ.