دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۈچ تەڭپۇڭلۇقى قۇرۇلمىسىدا ئۈچ خىل ئاساسلىق ئۆزگىرىش يۈز بەردى: چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سانىنىڭ ئازىيىشى، ئىككى قۇتۇپلۇقلۇق(Bipolarity) نىڭ پەيدا بولۇشى ۋە ئىككى بېرلىكلىك سىستېما يۈزلىنىشى. چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سانىنىڭ ئازىيىشى، كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشنى تەسلەشتۈردى، چۈنكى ھەرقانداق بىر دۆلەتنىڭ سەۋەنلىكى پۈتۈن سىستېمىنى بۇزۇشقا يېتەرلىك بولاتتى.
«ئىككى قۇتۇپلۇقلۇق» (سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى) كۈچنىڭ بىر قېتىملىق ئۆزگىرىشى بولۇپ، ھەر ئىككى قۇتۇپ بىر-بىرىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى تىزگىنلەش ئۈچۈن كۈرەش قىلدى. «تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچىنىڭ يوقىلىشى» (بۇرۇن ئەنگلىيە بۇ رولنى  ئوينايتتى) ئىككى قۇتۇپلۇق سىستېمىنىڭ مۇقىمسىزلىقىنى تېخىمۇ ئاشۇردى.
«مۇستەملىكە چېگراسىنىڭ يوقىلىشى» چوڭ كۈچلەرنىڭ زىددىيەتلەرنى ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىگە يېيىش پۇرسىتىنى يوققا چىقاردى. «مۇستەملىكىچىلىككە قارشى ئىنقىلابلار» ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى مۇستەملىكە رايونلىرىنىڭ ئېگىلىك ھوقۇقىنى ئۆزى قولىغا ئېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ياۋروپانىڭ دۇنيا سىياسىتىدىكى تەڭپۇڭلۇق مەركىزى ئورنىنى يوققا چىقاردى. بۇنىڭدىن باشقا، «غەربنىڭ چېكىنىشى» (ئامېرىكا تېخى يادرو كۈچىگە ئېرىشەلمىگەن مەزگىلدە) چوڭقۇر ئەخلاقىي تەسىرلەرنى ئېلىپ كەلدى.
22-باب: ئومۇمىي ئۇرۇش
مورگېنتاۋ ئۇرۇشنىڭ تۆت خىل تۈرىنى تەھلىل قىلىدۇ: ئومۇمىي نوپۇس ئۇرۇشى، پۈتۈن نوپۇسقا قارشى ئۇرۇش، ئۇرۇشنىڭ مېخانىكلىشىشى ۋە ئومۇمىي نىشان ئۈچۈن ئۇرۇش. 17-18-ئەسىرلەردىكى ئەنئەنىۋى ئۇرۇش پەقەت ھەربىي قىسىملارغا مەركەزلەشكەن بولۇپ، ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي چەكلىمىلەرگە بوي سۇنغان. لېكىن 20-ئەسىردە، مىللەتچىلىك ئۇنىۋېرسالىزمىنىڭ تەسىرىدە، ئۇرۇش «پۈتۈن نوپۇس ئۇرۇشى» غا ئايلىنىپ، بارلىق پۇقرالارنى جەڭگە قاتناشتۇردى.
«پۈتۈن نوپۇسقا قارشى ئۇرۇش» ھەربىي نىشانلار بىلەن پۇقراۋى نىشانلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنى ئۆچۈردى. ئۇرۇشنىڭ مېخانىكلىشىشىغا ئەگىشىپ، ھالاكەت كۈچى ۋە تېزلىكى تېخىمۇ ئاشتى. «ئومۇمىي مېخانىكلىشىش، ئومۇمىي ئۇرۇش ۋە ئومۇمىي ھۆكۈمرانلىقنىڭ تېز تەرەققىياتى ئۇرۇشنىڭ كۈچلۈكلىكىنى مىسلىسىز ئاشۇرۇپ، ئاخىرىدا ئىنسانىيەتنىڭ ھاياتىغا تەھدىت سالدى.
خ. سەككىزىنچى قىسىم: تىنچلىق مەسىلىسى: چەكلەش ئارقىلىق تىنچلىق
23-باب: قورالسىزلاندۇرۇش
قورالسىزلاندۇرۇش (Disarmament) ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تىنچلىقنى ساقلاشنىڭ بىر يولى، لېكىن مورگېنتاۋ ئۇنىڭ تەۋەككۈلچىلىك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇ قورالسىزلاندۇرۇشنىڭ تارىخىنى، مەغلۇبىيەتلىرىنى ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى تەھلىل قىلىدۇ. قورالسىزلاندۇرۇش مەسىلىسىنىڭ تۆت ئاساسلىق ئامىلى بار: بىرىنچىسى، دۆلەتلەر ئارىسىدىكى قورال نىسبىتىنى قانداق بەلگىلەش؛ ئىككىنچىسى، قورالنى ئۆلچەملەشتۈرۈش؛ ئۈچىنچىسى، قوراللارنى ئازايتىشنىڭ ھەقىقىي تەسىرى؛ تۆتىنچىسى، قورالسىزلاندۇرۇشنىڭ تىنچلىققا بولغان تەسىرى.
يادرو دەۋرىدىكى قوراللارنى كونترول قىلىش (Arms Control in the Nuclear Age) تىنچلىق مەسىلىسىنىڭ يېڭى چەكلىمىسىنى ئوتتۇرىغا چىقاردى. قورالسىزلاندۇرۇش ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى  يېرىم قورال -يېرىم كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشنى مەقسەت قىلىدىغان «ئىشەنچلىك كاپالەت » ئىدىيەسىنى ئاساس قىلغان. شۇڭا، يادرو قوراللىرىنىڭ ئازايتىلىشى قوراللىنىش مۇسابىقىسىنى كونترول قىلىشنىڭ ئەمەس، بەلكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشنىڭ ۋاسىتىسى بولۇپ قالدى.
24-باب: كوللېكتىپ بىخەتەرلىك
كوللېكتىپ بىخەتەرلىك سىستېمىسى بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئورتاق ھالدا بىخەتەرلىككە كاپالەتلىك قىلىشىنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ سىستېما ئۈچ ئاساسلىق پەرەزگە ئاساسلىنىدۇ: بىرىنچىسى، پۈتۈن دۇنيا جەڭنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن بىرلەشمە كۈچ ئىشلىتەلەيدۇ؛ ئىككىنچىسى، چوڭ دۆلەتلەر مىللىي مەنپەئەتىنى كوللېكتىپ مەنپەئەتكە بوي سۇندۇرۇشقا رازى بولىدۇ؛ ئۈچىنچىسى، ھەربىي تەھدىتنىڭ رېئاللىقى ئەخلاقىي ئۆزگىرىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
مورگېنتاۋ «مىللەتلەر بىرلەشمىسى» (The League of Nations) بىلەن «ب د ت»نىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرىنى نەقىل ئېلىپ بۇ ئۈچ پەرەزنىڭ ھەممىسىنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىتالىيە-ئېفىئوپىيە ئۇرۇشى ۋە ئامىرىكا -كورېيە ئۇرۇشى كوللېكتىپ بىخەتەرلىكنىڭ مەغلۇبىيىتىنى كۆرسىتىدۇ. چوڭ دۆلەتلەر مىللىي مەنپەئەتى ئۈچۈن كوللېكتىپ ھەرىكەتنى توسىيالايدۇ..
25-باب: سوت ئارقىلىق ھەل قىلىش ئۇسۇلى
سوت ئارقىلىق ھەل قىلىش (Judicial Settlement) توقۇنۇشنى ھەل قىلىپ كۈچ قازىنىشنىڭ  يەنە بىر ئۇسۇلى بولۇپ، مورگېنتاۋ بۇنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى تالاش-تارتىشلارنى ھەل قىلىشتىن پۈتۈنلەي پەرقلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.  دۆلەت ئىچىدە سوت مەھكىمىلىرى قانۇننىڭ ئورنىنى ئالىدۇ، لېكىن خەلقئارا سەھنىدە، سوت مەھكىمىلىرىنىڭ ئورنى قانۇنسىز. خەلقئارا تالاش-تارتىشلار «كۈچ توقۇنۇشى» بىلەن «قانۇن توقۇنۇشى»نىڭ بىرىكىشىدۇر.
مورگېنتاۋ خەلقئارا توقۇنۇشلارنىڭ ماھىيىتى ئۈستىدە توختىلىپ، «ساپ تالاش-تارتىشلار» (پەقەت قانۇننى ئاساس قىلىدۇ) بىلەن «جىددىي ماھىيەتتىكى تالاش-تارتىشلار» (كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنى چۈشەندۈرىدۇ. سوت  پەقەت بىرىنچى تۈردىكى تالاش-تارتىشلارنىلا ھەل قىلالايدۇ.
سوتنىڭ چەكلىمىسى (Limitations of the Judicial Function) شۇكى، دۆلەتلەر ئۆزىنىڭ مىللىي مەنپەئەتىگە زىيان سالىدىغان ھەر قانداق قارارنى رەت قىلىدۇ. مورگېنتاۋ سوتنىڭ ئاجىزلىقىنى ئامېرىكا-گېرمانىيە تاموژنا بىرلەشمىسى مەسىلىسى ئارقىلىق مىسال كەلتۈرۈپ، سوت مەھكىمىسىنىڭ سىياسىي ھەقىقەتنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش ئۈچۈن ئەمەس، پەقەت قانۇنىي دائىرىدىكى مەسىلىلەرنىلا بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن ئىشلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئى. توققۇزىنچى قىسىم: تىنچلىق مەسىلىسى
26-باب: تىنچ ئۆزگىرىش