خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

باياناتتا، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن ئېتنىك، دىنىي ۋە مەدەنىي باغلىنىشى بولغان بىر دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدىكى دوكلاتلارنى ئەندىشە بىلەن كۆزىتىۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلدى.
تۈركىيە خىتايغا ب د ت ئىرقچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتىنىڭ (CERD) 2018-يىلى 8-ئايدىكى سەككىز تەكلىپىنى ئەسلەتتى. «كومىتېتنىڭ ئەندىشىلىرى ۋە تەكلىپلىرى بۈگۈنمۇ كۈچكە ئىگە، شۇڭا زۆرۈر قەدەملەر بېسىلىشى كېرەك» دېيىلدى.
باياناتتا، تۈركىيەنىڭ بۇ مەسىلىدە خىتاي بىلەن قۇرۇلمىلىق ۋە بىۋاسىتە دىيالوگنى داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ب د ت ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) قاتارلىق خەلقئارالىق سەھنىلەردە مەسىلىنى داۋاملىق كۆزىتىدىغانلىقى بىلدۈرۈلدى.
مىنىستىرلىق ئايرىم بىر باياناتىدا، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ تىنچلىقى، بىخەتەرلىكى، بەخت-سائادىتى ۋە پاراۋانلىقىغا زور ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى. مىنىستىرلىق تۈركىيەنىڭ «بۇ مەسىلىدە ئۆزىنىڭ دۆلەتلىك مەيدانى بارلىقىنى ۋە شۇ دائىرىدە دۆلەتلىك بايانات ئېلان قىلغانلىقىنى» تەكرارلىدى.
ھاكىمىيەتتىكى ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسىنىڭ (AK) پارتىيە باياناتچىسى ئۆمەر چەلىكمۇ ئوخشاش چاقىرىقتا بولۇپ، «تېررورچىلار بىلەن بىگۇناھ پۇقرالار ئېنىق ئايرىۋېتىلىشى كېرەك» دېدى.
-2020يىلى مارتتا، تۈركىيەدىكى بىر سودىگەر خىتاي مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىشنى تەشەببۇس قىلدى، بۇ نۇرغۇن يەرلىك شىركەتلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى. ئىستانبۇلدىكى خىتاي كونسۇلخانىسى ئالدىدا بىر نەچچە قېتىم نامايىش ئۆتكۈزۈلدى، بۇ نامايىشلارنى كۆپىنچە ئالاقىسى ئۈزۈلۈپ قالغان ئائىلە ئەزالىرى ھەققىدە ئۇچۇر ئىزدەۋاتقان كىشىلەر ئۇيۇشتۇردى.
لېكىن، يېقىنقى مەزگىللەردە تۈركىيە ئەمەلدارلىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىگە قارىتىلغان ئاشكارا تەنقىدلىرىنى كۆرۈنەرلىك ئازايتتى، ھەتتا تۈركىيە ھۆكۈمىتى دۆلەت ئىچىدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرگە بېسىم ئىشلىتىشكە باشلىدى. مەسىلەن، 2021-يىلى يانۋاردا، تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئىستانبۇلدىكى خىتاي كونسۇلخانىسى ئالدىدا ئايلارچە نامايىش قىلىپ، ئالاقىسى ئۈزۈلۈپ قالغان ئائىلە ئەزالىرى ھەققىدە ئۇچۇر تېپىشقا ئۇرۇنغاندىن كېيىن، ساقچىلار بىخەتەرلىك ۋە كوۋىد-19 يۇقۇمىغا مۇناسىۋەتلىك تەدبىرلەرنى باھانە قىلىپ، يىغىلىشلارنى چەكلىدى.
بارغانسېرى، نۇرغۇن ئۇيغۇرلار تۈركىيەدە تۇرۇش ئىجازىتى (ئىقامەت) ياكى پۇقرالىققا ئېرىشىشنىڭ قىيىنلىشىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ئۇلارنىڭ پاسپورتلىرىنى يېڭىلاشنى رەت قىلدى (بۇ ئەھۋال ئۇيغۇرلار ياشاۋاتقان باشقا نۇرغۇن دۆلەتلەردىمۇ كۆرۈلدى). ئەكسىچە، خىتاي ئەلچىخانىلىرى ئۇلارنى خىتايغا قايتىشقا مەجبۇرلاش ئۈچۈن، ئۇلارغا پەقەت بىر تەرەپكە ئىشلەيدىغان ساياھەت ھۆججىتى بېرىپ، ئەسلى پاسپورتىنى بىكار قىلىۋاتىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي تۈركىيە بىلەن «تېررورلۇققا قارشى كۈرەش ھەمكارلىقى» نامى ئاستىدا بىر «قايتۇرۇپ بېرىش كېلىشىمى»نى تەستىقلىدى. گەرچە تۈركىيە ۋە خىتاي ئەمەلدارلىرى بۇ كېلىشىمنىڭ ئۇيغۇرلارنى تۈركىيەدىن قايتۇرۇپ بېرىشكە قانۇنىي ئاساس يارىتىپ بېرىدىغانلىقى توغرىسىدىكى قاراشلارنى رەت قىلغان بولسىمۇ، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بۇنىڭدىن قاتتىق ئەندىشە قىلماقتا. تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ ئېيتىشىچە، خىتاي بىلەن تۈزۈلگەن بۇ كېلىشىم خۇددى باشقا دۆلەتلەر بىلەن جىنايەتچىلەرنى خەلقئارا قانۇن رامكىسى ئىچىدە قايتۇرۇپ بېرىش ئۈچۈن ئىمزالانغان 32 ئوخشاش كېلىشىمگە ئوخشاش نورمال بىر ئىش بولۇپ، «خىتاي بىلەن تۈزۈلگەن قايتۇرۇپ بېرىش كېلىشىمىنى كونكرېت ئۇيغۇر تۈركلىرىنى نىشان قىلغان دەپ قاراش پۈتۈنلەي خاتا» دەپ قوشۇمچە قىلدى.
بىراق، تۈركىيەنىڭ خىتايغا تېخىمۇ يۇمشاق پوزىتسىيەدە بولۇشىنىڭ باشقا سەۋەبلىرىمۇ بار. تۈرك لىراسى كوۋىد 19 دۆلەتنىڭ ساياھەت كەسپىگە زەربە بېرىشتىن ئىلگىرىلا قىيىن ئەھۋالدا ئىدى. خىتاي خەلق بانكىسى 2019-يىلى تۈركىيە ئىقتىسادىنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن ئەنقەرەگە 1 مىليارد دوللار نەق پۇل بىلەن ياردەم قىلغان ھەمدە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تۈركىيەنىڭ ئەڭ چوڭ ئىمپورت مەنبەلىرىنىڭ بىرىگە ئايلانغان. شۇڭا ئەردوغاننىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى سۆزلىرى بىلەن خىتاي شېرىكلىرىنى نارازى قىلىپ، بۇ ئىقتىسادىي ياردەمنى خەتەرگە ئىتتىرىشنى خالىمايدىغانلىقى ئېنىق.
قاتار: دىپلوماتىيە ۋە پىرىنسىپلىق مەيداننىڭ بىر مىسالى
ئەرەب پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ئىچىدە، قاتار خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتىنى قوللاشنى رەت قىلغان بىردىنبىر دۆلەت بولدى. قاتار بۇنى بىر پىرىنسىپ مەسىلىسى دەپ قاراپ، ئۆز تاشقى سىياسىتىنى مەلۇم قىممەت قاراشلار ۋە ئىدىيەلەرگە ئاساسلىنىپ شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى، شۇنداقلا سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن مۇھىم خەلقئارا مەسىلىلەردە ئوخشاش مەيداندا تۇرۇشتىن ئۆزىنى تارتىش نىيىتىنى يەنىمۇ نامايان قىلدى.
قاتارنىڭ ئەڭ دىققەت تارتقان ھەرىكىتى 37 دۆلەت تەرىپىدىن ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىگە سۇنۇلغان، بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى كۈچلۈك قوللايدىغان مەزمۇندىكى خەتتىن ئىمزالىغۇچى سالاھىيىتىنى قايتۇرۇۋېلىپ، مەيدانىنى ئۆزگەرتكەنلىكى بولدى. قاتارنىڭ ب د ت دىكى دائىمىي ۋەكىلى مۇنداق دېگەن: «بىزنىڭ كېلىشتۈرۈش ۋە ۋاسىتىچىلىققا ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىمىزنى نەزەردە تۇتقاندا، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان خەتكە قوشۇلۇشىمىزنىڭ تاشقى سىياسىتىمىزدىكى ئاساسلىق پىرىنسىپلارنى خەۋپكە ئىتتىرىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز. بىز بىتەرەپ مەيداننى ساقلاپ، ۋاسىتىچىلىق ۋە كۆۋرۈكلۈك رولىمىزنى ئويناشنى خالايمىز».