يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقلار: 2025-يىللىق ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ خىتاينىڭ ھەربىي كۈچى توغرىسىدىكى دوكلاتىغا نەزەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلاتنىڭ ئىككىنچى بۆلۈمى، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى دېڭىز ئارمىيەسى (PLAN)نىڭ قۇرۇلما ۋە ئىقتىدار جەھەتتىكى زور ئۆزگىرىشلىرىگە مەركەزلەشكەن. سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى جەڭ پاراخوتى سانى جەھەتتە ئامېرىكىدىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دېڭىز ئارمىيەسى ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە. «Bloomberg» خەۋىرىدە تىلغا ئېلىنغىنىدەك، خىتاينىڭ زامانىۋى پاراخوتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ «Type 055» تىپلىق چوڭ تىپتىكى قوغلىغۇچى پاراخوتلارنىڭ كۆپەيتىلىشى، خىتاينىڭ دېڭىز ئۇرۇشى ئىقتىدارىنى قىرغاق مۇداپىئەسىدىن ئوكيان ھۇجۇمى ئىقتىدارىغا ئۆزگەرتكەن[4]. بۇ، خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئەمدىلىكتە پەقەت رايونلۇق كۈچ ئەمەس، بەلكى يەر شارى خاراكتېرلىك دېڭىز كۈچىگە ئايلىنىۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسىدۇر.
خىتاينىڭ پاراخوت ياساش سانائىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئامېرىكانىڭكىدىن نەچچە ھەسسە يۇقىرى بولۇشى، ئۇزۇن مۇددەتلىك جەڭدە خىتايغا ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىك بېرىدۇ. دوكلاتتا ئانالىز قىلىنىشىچە، خىتاي پاراخوت زاۋۇتلىرىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا كۆپلىگەن ھەربىي پاراخوتلارنى ياساش ۋە رېمونت قىلىش ئىقتىدارى، ئۇرۇش مەزگىلىدە يوقىتىلغان كۈچلەرنى تولۇقلاش جەھەتتە ئامېرىكىغا نىسبەتەن ئېغىر بېسىم پەيدا قىلىدۇ. ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ پاراخوت ياساش پىلانى خامچوت ۋە سانائەت ئەسلىھەلىرىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچراۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى تېز سۈرئەتلىك تەرەققىياتى دېڭىزدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى خىتايغا پايدىلىق يۆنىلىشكە ئۆزگەرتمەكتە.
ئاۋىياماتكا قۇرۇلۇشى ساھەسىدە، خىتاينىڭ 3-نومۇرلۇق «فۇجيەن» ناملىق ئېلېكتىروماگنىتلىق قويۇپ بېرىش سىستېمىسىغا ئىگە ئاۋىياماتكىسىنىڭ تولۇق جەڭگىۋار ھالەتكە كېلىشى ۋە كېيىنكى ئەۋلاد يادرو يېقىلغۇلۇق ئاۋىياماتكىلارنىڭ (Type 004) قۇرۇلۇش باسقۇچىغا كىرىشى، خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان ھەربىي كۈچ  پەرقىنى شىددەت بىلەن قىسقارتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئاۋىياماتكا جەڭ گۇرۇپپىلىرىنىڭ شەكىللىنىشى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تىنچ ئوكياننىڭ ئىككىنچى ئارال زەنجىرىدىن ھالقىپ، يىراق دېڭىز-ئوكيانلاردا ھاۋا ۋە دېڭىز ھەرىكىتىنى ماسلاشتۇرۇپ ئېلىپ بېرىش ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.
خىتاينىڭ يەر شارىۋى ئەشيا ئوبوروتى ۋە ھەربىي بازا تورىنى كېڭەيتىش تىرىشچانلىقىمۇ دوكلاتتا ئالاھىدە ئورۇن ئالغان. جىبۇتىدىكى ھەربىي بازىدىن باشقا، كامبودژا، ھىندى ئوكيان قىرغاقلىرى ۋە ئوتتۇرا شەرق رايونىدىكى پورتلارنىڭ قوشۇمچە ھەربىي مەقسەتتە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى، خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ يىراق مۇساپىلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ ئارقا سەپ تەمىناتىنى  كاپالەتلەندۈرىدۇ. بۇ ھەربىي بازا تورى، تىنچلىق مەزگىلىدە خىتاينىڭ سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىشكە خىزمەت قىلسا، توقۇنۇش مەزگىلىدە ئامېرىكىنىڭ دېڭىز يوللىرىنى قامال قىلىش ۋە ئۈزۈپ تاشلاش ھەرىكەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئىمكانىيىتىنى يارىتىدۇ.
ھاۋا ئارمىيەسى (PLAAF) جەھەتتە، «J-20» تىپلىق 5-ئەۋلاد كۆرۈنمەس ئايروپىلانلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمىنىڭ ئېشىشى ۋە «H-20» تىپلىق يېڭى ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلاننىڭ سەپكە كىرىش ئالدىدا تۇرۇشى، خىتاينىڭ ھاۋا ھۆكۈمرانلىقىنى تالىشىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتكەن. بۇ خىل ئايروپىلانلارنىڭ كۆپىيىشى خىتاينىڭ دۆلەتلىك  ھاۋا مۇداپىئە ئارمىيەسى بولۇشتىن ھالقىپ، ھۇجۇم خاراكتېرلىك ھاۋا ئارمىيەسىگە ئايلىنىش قەدىمىنى تېزلەتكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
دوكلاتتا يەنە، خىتاينىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (UAV) تېخنىكىسىنى ۋە سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان ھۇجۇم سىستېمىلىرىنى ئادەتتىكى ئۇرۇش قىلىش ئۇسۇلىغا كەڭ كۆلەمدە سىڭدۈرگەنلىكى تەكىتلەنگەن. «ئادەملىك ۋە ئادەمسىز» (Manned-Unmanned Teaming) ئايروپىلانلارنىڭ بىرلىشىپ جەڭ قىلىش تاكتىكىسى، كەلگۈسى ھاۋا ئۇرۇشىنىڭ ئەندىزىسىنى ئۆزگەرتىپ، ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ ئەنئەنىۋى تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىگە جىددىي خىرىس پەيدا قىلماقتا.
ئومۇمەن ئالغاندا، خىتاينىڭ  ھەربىي كۈچلىرىنىڭ بۇنداق كەڭ كۆلەمدە ۋە تېز سۈرئەتتە كۈچىيىشى، ئامېرىكىنىڭ تىنچ ئوكياندا دېڭىز ۋە ھاۋا ھۆكۈمرانى بولۇشقا  بولغان ئىشەنچىسىنى سۇسلاشتۇرماقتا. «South China Morning Post» گېزىتىنىڭ باھاسىغا ئاساسلانغاندا، بۇ تەرەققىياتلار پېنتاگوننى ئامېرىكىنىڭ  ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنىڭ قىممىتى ۋە خەۋپ-خەتىرىنى قايتا ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلماقتا[5].
ئۈچىنچى بۆلۈم: تەيۋەن بوغۇزى ۋەزىيىتى ۋە «رايونغا كىرىشنى چەكلەش» ئىقتىدارى
2025-يىللىق دوكلاتنىڭ يادرولۇق تېمىلىرىنىڭ بىرى تەيۋەن بوغۇزىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى ۋە خىتاينىڭ تەيۋەنگە قاراتقان ھەربىي تەييارلىقىنىڭ پىشىپ يېتىلىشىدۇر. پېنتاگوننىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ 2027-يىلىغىچە تەيۋەننى ھەربىي كۈچ بىلەن بېسىۋېلىش ئىقتىدارىنى ھازىرلاش پىلانى، ئەمەلىيەتتە كۆپ جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. دوكلاتتا، خىتاينىڭ تەيۋەن بوغۇزى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى دېڭىز-ھاۋا تەۋەلىكىدە ئېلىپ بېرىۋاتقان مانېۋىرلىرىنىڭ، پەقەت سىياسىي تەھدىت سېلىش ئەمەس، بەلكى ئەمەلىي ئۇرۇش سېنارىيەلىرىنى سىناق قىلىش ۋە قىسىملارنىڭ ئىنكاس قايتۇرۇش سۈرئىتىنى ئۆستۈرۈش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقى بايان قىلىنغان.
خىتاينىڭ «رايونغا كىرىشنى چەكلەش/ رەت قىلىش» (A2/AD) سىستېمىسىنىڭ مۇكەممەللىشىشى، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ تەيۋەن توقۇنۇشىغا ئارىلىشىشىنى توسۇشتىكى ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇدۇر. خىتاينىڭ «DF-21D» ۋە «DF-26» قاتارلىق پاراخوتقا قارشى باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى، ئامېرىكا ئاۋىياماتكا جەڭ گۇرۇپپىلىرىنى بىرىنچى ئارال زەنجىرىدىن، ھەتتا گۇئام ئارىلىنىڭ سىرتىدىن يىراق تۇرۇشقا مەجبۇرلىشى مۇمكىن. بۇ، ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا ۋە تەيۋەن بىخەتەرلىك ۋەدىسىگە نىسبەتەن بىۋاسىتە فىزىكىلىق ۋە پىسخىكىلىق تەھدىت شەكىللەندۈرىدۇ.