مېدىيا ۋە سىياسەت نۇقتىئىنەزەرىدىن جامائەت پىكرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئىشلىتىلىدىغان ئۈن – سىن تېخنىكىسى ئارقىلىق ئىجتىمائىي ئالاقە  تورىدىكى رەسىم، تېكسىت، سىن ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش ئارخىپلارنىڭ  ئوتتۇرىغا چىقىشىدا- تارقىلىشىدا ئوخشىمىغان ئۇسۇللاردىن پايدىلىنىشقا بولىدۇ. بۇنىڭغا ئىلاۋەتەن ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى ئابۇنىتلىرىنىڭ ۋە ئىشلەتكۈچىلىرىنىڭ جەريانغا قېتىلىشى ۋە مەزمۇن ھەمبەھىرلىشىدە نۇرغۇن يوشۇرۇن ئۇسۇللاردىنمۇ پايدىلىنالىشى(ئالەۋ، 2014:4) ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئۈنۈمىنى ئاشۇرىدۇ.
بۇ ئالاھىدىلىكلەر ئىنتېرنېت تورى بىلەن ئىنسانلار تۇرمۇشىنىڭ پۈتۈنلىشىش ئاساسنى ھازىرلاۋاتىدۇ. بۇ تەرەققىياتلارغا ياندىشىپ  ئىنتېرنېت، يېڭى تاراتقۇلارنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن كونا تاراتقۇ ئۇقۇملىرىنى يېڭىلاۋاتىدۇ. ئىنتېرنېت كونا تاراتقۇلارغا ئائىت كۆز قاراشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئەمما بۇنىڭدىن كۆپرەك ئۇچۇر تېخنىكىسى ۋە تېلېگراڧ ساھەسىگە نىسبەتەن ناھايىتى مۇھىم بىر تەرەققىيات دەپ قارىلىدۇ( ئالىئوغلۇ، 2011:46).
ئۇچۇر ۋە تاراتقۇلارنىڭ رەقەملىشىشى ئالاقە تورى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق ئابۇنىتلارنى دۇنياغا تۇتاشتۇرىدۇ. بۇلار بىلەن بىللە يېڭى تاراتقۇ تېخنىكىسىنىڭ ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىشى، بارغانسېرى كۆپ كىشىلەر تەرىپىدىن ئىشلىتىلىشكە باشلىغان تېخنىكىلىرى، ئىجتىمائىي جەمئىيەتتە نۇرغۇن قۇرۇلمىلارنى يېڭىدىن يارىتىش ئارقىلىق يېڭى كۈلتۈرلەرنىمۇ بارلىققا كەلتۈرۈپ ، تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ(دېنىز ۋە ھۈلۈر، 2016: 9).
يېڭى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنىڭ ئىجتىمائىي كىملىكنى قايتا قۇرۇپ چىقىشتىكى تەسىرىگىمۇ سەل قاراشقا بولمايدۇ .ئەمەلىيەتتە، /ئىجتىمائىي كىملىكنىڭ يېڭىدىن ئىنشا قىلىنىشىدا «تور جەمئىيىتى» ۋە «ئۇچۇر جەمئىيىتىنىڭ» ھەسسىسى بار بولۇپ، بۇ ئالاھىدىلىك ئىجتىمائىي كىملىكنى قايتا قۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ . بىز ھازىر نەرسە – كېرەكلەرنى تور ئارقىلىق سېتىۋېلىۋاتىمىز، مۇناسىۋەتلىرىمىزنى تور ئارقىلىق جاكارلاۋاتىمىز، يېگەن – ئىچكىنىمىزدىن، بارغان- تۇرغان يەرلىرىمىزگىچە بارلىق تۇيغۇلىرىمىزنى تور ئارقىلىق تارقىتىۋاتىمىز. شۈبھىسىزكى، بۇ  ئەھۋال ئىلگىرىكى ۋاقىتلاردىن پەرقلىق بىر  ئىجتىمائىي جەمئىيەت ۋە ئىجتىمائىيلىشىش شەكلىگە قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بىرىدۇ (دېنىز، 2016: 192).
جەمئىيەت ۋە ئىجتىمائىيلىشىشنىڭ يېڭىدىن شەكىللىنىشىگە ئىنتېرنېت تورىنىڭ تۈرتكە بولۇشى، ئىجتىمائىي نۇقتىئىنەزەردىن ئىجتىمائىي فورماتسىيەنىمۇ يېڭىدىن شەكىللەنگەن جەمئىيەت شەكىللىرى جامائەت پىكرىنىڭمۇ رەقەملىشىشگە تۈرتكە بولىدىغاندەك قىلىدۇ.
تېخنىكىنىڭ ئۇچقاندەك تىز تەرەققىي قىلىشى، ئىنسان ھاياتىغا سىڭىپ كىرىشى ۋە ناھايىتى زور تەسىر كۆرسىتىشى، يەرشارىلىشىشنىڭ دۆلەت ۋە ئىنسان چېگرالىرىنى يوق قىلىشى، ئىنتېرنېت تېخنىكىلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ئوتتۇرىغا چىققان يېڭى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنىڭ ئىنسانلار ئۈچۈن دۇنياغا ئېچىلغان بىر ئىشىك بولۇشى مېديانىڭ، ئۇچۇرنىڭ ۋە زىھنىيەتلەرنىڭ رەقەملىشىشىگە يول ئىچىپ كىشىلەرنىڭ ۋە ئاممىنىڭ قانائەتلىرىنىمۇ (رازىلىقى ۋە مايىللىقى) رەقەملەشتۈرۈۋاتىدۇ.
تۇيغۇ ۋە ئېتىقادنى شەكىللەندۈرەلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ۋاسىتە شۈبھىسىزكى ئاممىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىدۇر.  ھازىرقى زامان دېموكراتىك جەمئىيىتىدە جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئەڭ مۇھىم قورال  ئاممىۋى تاراتقۇلار  دەپ قارىلىدۇ ۋە مېنىڭسىلىۋاتىدۇ.
تېخنىكىلىق  تەرەققىيات جەريانىدا تېزلەشكەن ئالاقە تورى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى نۆۋەتتە  جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان،ھېچ بولمىغاندا باشقا ئاممىۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى بىلەن ئوخشاش ئورۇندا تۇرىدىغان مۇھىم  بىر  سەپلىمە ۋاسىتە دەپ قارىلىدۇ.
باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئاممىۋى تاراتقۇ ۋە يېڭى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى بۈگۈنكى كۈندە جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئەڭ ئۈنۈملۈك ئامىللار قاتارىدىن بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يېڭى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى «رەقەملىك ئىنقىلاب» رامكىسى ئىچىدە تەشۋىقاتنى رەقەملەشتۈرۈپ ئۆزىگە خاس ئاتالغۇلىرى  ئارقىلىق جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. تېخنىكىلىق تەرەققىياتلارنىڭ سايىسىدە تەسىرى دائىرىسى كۈنسايىن كېڭىيىۋاتقان بۇ ۋاسىتىلەرنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى، ۋەقە ۋە ئوي- پىكىرلەرنى ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە كەڭ قوبۇل قىلغۇچىلارغا تارقىتىپ بىرەلىشى ۋە شۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ قانائىتى(رازىلىقى، مايىللىق)غا يېتەكچىلىك قىلىش   پۇرسىتىگە ئىگە بولۇشىدۇر( كوركماز، 2009:7).  يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا، ئالاقە تورىنىڭ (ئىنتېرنېت) ئاممىۋى ۋاسىتە سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە ئېچىۋېتىلىشى، ئاممىۋى خەۋەرلىشىش ۋاسىتىسىگە ئايلىنىشى، يېڭى بىر ئاممىۋى خەۋەرلىشىش ۋاسىتىسى بولغان ئىنتېرنېتنىڭ ئاممىۋى قۇرۇلمىلار( دەمېرجان،2016: 149)، سىياسىي تۈزۈم ۋە سىياسىي قاتنىشىشنىڭ سەپلىمە  ۋاسىتىسى بولۇشى ۋە ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن بۇ ساھەلەرنى باشقا ساھەلەردىن پەرقلىق قىلىشى،  ئەنئەنىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنىڭ دېموكراتىك يوشۇرۇن كۈچىنى باھالاشتا يېڭى ئامىللارنى بارلىققا كەلتۈرۈشى، يېڭى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنى كىشىلەر كۆڭۈل بۆلىدىغان قىزىق نۇقتىغا ئايلاندۇردى .