خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنىغا قىسقىچە نەزەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«بىر بەلباغ، بىر يول تەشەببۇسى» (一带一路) خىتاي تاشقى سىياسىتىنىڭ مەركىزىدىكى ئورنىنى ساقلاپ قالماقتا. «تەكلىپلەر» ھۆججىتىدە، بۇ تەشەببۇسنىڭ پەقەت ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىدىنلا ئىبارەت ئەمەسلىكى تەكىتلىنىپ، «قاتتىق ئۇللىنىش» (ئۇل ئەسلىھە)، «يۇمشاق ئۇللىنىش» (قائىدە ۋە ئۆلچەملەر) ۋە «كىشىلەر ئارا ئۇللىنىش» (مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش) قاتارلىق قاتلاملار بىر پۈتۈنلۈك سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنغان.[3] بۇ، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» ئارقىلىق پەقەت ئىقتىسادىيلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي ۋە مەدەنىيەت تەسىر دائىرىسىنىمۇ يارىتىش نىشانىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
تېخىمۇ كەڭ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئومۇمىي يىغىن ھۆججەتلىرى خىتاينىڭ ھازىرقى دۇنيا تەرتىپىنى ئۆز قىياپىتىگە ماس ھالدا شەكىللەندۈرۈش ئارزۇسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسىنى بەرپا قىلىش» (构建人类命运共同体) نىشانى، بۇ قىياپەتنىڭ ئاخىرقى مەقسىتىنى ئىپادىلەيدۇ. «باراۋەر ۋە تەرتىپلىك كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا» ۋە «ئومۇميۈزلۈك ئىقتىسادىي يەرشارىلىشىش» چاقىرىقلىرى، ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى بىر قۇتۇپلۇق تەرتىپكە بىر ئالتېرناتىف (تەڭداش تەرتىپ) سۇنۇش نىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. «زومىگەرلىك، ھۆكۈمرانلىق ۋە بوزەك قىلىش» قاتارلىق ئىبارىلەرگە قىلىنغان كەسكىن تەنقىدلەر، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان ئۆزىگە بولغان ئىشەنچى بىلەن ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ سىياسەتلىرىگە جەڭ ئېلان قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.[3] بۇ رامكا ئىچىدە، تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىن، خىتاينىڭ كەلگۈسى يىللاردا دۇنيا سەھنىسىدە تېخىمۇ جاسارەتلىك، تەشەببۇسكار ۋە ھازىرقى خەلقئارا قائىدىلەرنى ئۆز مەنپەئەتىگە ماس ھالدا قايتا شەرھلەشكە ئۇرۇنىدىغان بىر ئاكتىيور بولىدىغانلىقىنىڭ سىگناللىرىنى بەرمەكتە.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنى، شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاينىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتىگە دائىر مۇرەككەپ، ئەمما تۇتاش بىر مەنزىرىنى سۇنماقتا. بىر تەرەپتە، «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات»، تېخنىكىدا ئۆزىگە تايىنىش ۋە «قوش ئايلىنىش» قاتارلىق ئاساسىي ئىستراتېگىيەلەردە كۆزىتىلگەن كۈچلۈك بىر سىياسەت ئىزچىللىقى بار. بۇ، خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ ھازىرقى يۆنىلىشىگە ئىشىنىدىغانلىقىنى ۋە بۇ يولدا قەتئىي ئىلگىرىلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە بىر تەرەپتە بولسا، بولۇپمۇ ئارمىيەدە ئېلىپ بېرىلغان ۋە پارتىيەنىڭ ئەڭ يۇقىرى قاتلاملىرىغىچە يېتىپ بارغان تازىلاشلار، سىستېما ئىچىدە جىددىي بىر سۈركىلىشنىڭ ۋە مۇتلەق ساداقەت ئىزدىنىشىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئىشارەت قىلماقتا. IISS تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەندەك، ئومۇمىي يىغىننىڭ ئاساسىي زىددىيىتى، 15-بەش يىللىق پىلاننىڭ ئۇلۇغۋار نىشانلىرى بىلەن بۇ نىشانلارنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان بىيۇروكراتىك ۋە ھەربىي كادىرلار سېپىدىكى كەڭ كۆلەملىك تازىلاشلار كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئېھتىمالى بولغان يوشۇرۇن مۇقىمسىزلىق ۋە ئۈنۈمسىزلىك خەۋپى ئارىسىدا ياتماقتا.[5]
ئاخىرىدا، تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىن، پارتىيە كونتروللۇقىنىڭ مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان شەكىلدە كۈچەيتىلگەن، دۆلەت يېتەكچىلىكىدە تېخنىكىلىق ۋە سانائەتتە بۆسۈش ھاسىل قىلىش نىشان قىلىنغان ۋە شى جىنپىڭنىڭ قىياپىتىنىڭ دۆلەتنىڭ بىردىنبىر ۋە مۇتلەق يول خەرىتىسى سۈپىتىدە مۇقىملاشتۇرۇلغان بىر دەۋرنى باشلىماقتا. بۇ ئومۇمىي يىغىن، ئىچكە قارىتا تېخىمۇ ئىنتىزامچان ۋە مەركەزلىك، تاشقى دۇنياغا قارىتا بولسا تېخىمۇ جاسارەتلىك ۋە ئۆزىگە ئىشەنگەن بىر خىتاينىڭ 2030-يىلىغا بارىدىغان يولدىكى ئىستراتېگىيەلىك كوئوردىناتلىرىنى بېكىتتى. كەلگۈسى بەش يىل، بۇ پىلاننىڭ ئەمەلگە ئېشىش-ئاشماسلىقىنى ۋە تازىلاشلار كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىچكى تەۋرىنىشلەرنى سىستېمىنىڭ قايسى دەرىجىدە سىڭدۈرەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
http://www.news.cn/20251023/5036defefddc4cc68ac92331e24f7551/c.html
http://uyghur.people.com.cn/n4/2025/1027/c155988-20022508.html
http://www.news.cn/politics/20251028/08920d9f557c432e99459f8f468504db/c.html
[4]       «受权发布丨习近平：关于《中共中央关于制定国民经济和社会发展第十五个五年规划的建议》的说明» [Yetkili Yayın | Xi Jinping: ›ÇKP Merkez Komitesi’nin On Beşinci Beş Yıllık Ulusal Ekonomik ve Sosyal Kalkınma Planı’nın Formüle Edilmesine İlişkin Önerileri‹ Hakkında Açıklama]. Xinhua Haber Ajansı, 28 Ekim 2025.
http://www.news.cn/20251028/e15c9361fe364ba5b4f454d962694213/c.html