2026-يىلىدىكى دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە سۈنئىي ئەقىل (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىنىڭ بۇ قىسمىدا، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى ۋە ئۇل ئەسلىھەلىرى ئۈستىدىكى رىقابەتنىڭ كەسكىنلىشىشى مەركەزلىك مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ئاتلانتىك كېڭىشىنىڭ تېخنىكا پىروگراممىلىرىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك دىرېكتورى تېس دېبىلانس نوۋلېس (Tess deBlanc-Knowles) نىڭ ئانالىزىغا كۆرە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى 2026-يىلى ئۆزىنىڭ تېخنىكا ئۆلچەملىرى ۋە «تېخنىكا توپلىمى» (tech stack) نى دۇنياغا ئېكسپورت قىلىشنى خەلقئارالىق سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۇل تېشى قىلىشنى پىلانلىماقتا. دوكلاتتا تىلغا ئېلىنىشىچە، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ (دوكلاتتىكى سېنارىيە بويىچە) «ئېنۋىدىيا» (Nvidia) شىركىتىنىڭ H200 تىپلىق ئىلغار ئۆزەكلىرىنى خىتايغا ئېكسپورت قىلىشقا رۇخسەت قىلىش قارارىنى چىقارغان بولۇپ، بۇ قارار ئامېرىكا تېخنىكىسى ئارقىلىق دۇنيانىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىغا يېتەكچىلىك قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارالغان.
دوكلاتتا يەنە مۇنداق بىر نۇقتا ئالاھىدە تەكىتلەنگەن: ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە «ئامېرىكا تېخنىكىسى ۋە ئۆلچەملىرىنىڭ، بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىل، بىيو-تېخنىكا ۋە كىۋانت ھېسابلاش ساھەلىرىدە دۇنياغا يېتەكچىلىك قىلىشى» نى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئېنىق بەلگىلەنگەن. بۇ، ئامېرىكانىڭ خەلقئارا بازاردىكى ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، تېخنىكا ئېكسپورتىنى بىر خىل دىپلوماتىيە قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. دوكلاتتا، ئاقساراي 2025-يىلى ئېلان قىلغان پىلانىغا ئاساسەن، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ تولۇق تېخنىكا توپلىمىنى دۇنياغا ئېكسپورت قىلمىسا، بۇ «مەجبۇرلانمىغان خاتالىق» (unforced error) دەپ قارالغان.
ئامېرىكانىڭ بۇ خىل تىرىشچانلىقلىرى سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن تۈزۈلگەن ھەمكارلىقلاردا ئۆز ئىپادىسىنى تاپماقتا. لېكىن، دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي بۇ ساھەدە بەزى ئاچقۇچلۇق ئەۋزەللىكلەرگە ئىگە بولۇپ، بولۇپمۇ «ئوچۇق كودلۇق» (open-source) سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى ۋە ئەمەلىي قوللىنىشچانلىققا ئەھمىيەت بېرىش جەھەتتە ئالدىدا مېڭىۋاتىدۇ. بۇ ئامىللار خىتاينىڭ ھەقسىز مودېللار ۋە ئىشلىتىشكە تەييار تېخنىكىلار ئارقىلىق يەرشارىۋى بازارنى ئىگىلىشىگە ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
خىتاينىڭ بۇ رىقابەتتىكى قەدەملىرى تېخىمۇ كونكرېت بولۇپ، رىيان پان (Ryan Pan) نىڭ تەھلىلىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ «DeepSeek» ناملىق شىركىتى يېڭى بىر خىل سۈنئىي ئەقىل مەشىقلەندۈرۈش ئۇسۇلىنى ئېلان قىلىپ، تەننەرخنى تۆۋەنلىتىش ۋە ئۈنۈمنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق ئامېرىكا تېخنىكىلىرىغا جەڭ ئېلان قىلغان. قىزىقارلىق يېرى شۇكى، دوكلاتتا ھەتتا ئامېرىكادىكى بىر قىسىم چوڭ تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭمۇ ئۆز ئەپلىرىدە خىتاينىڭ چوڭ تىل مودېللىرىنى ئىشلىتىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەسىگە تەسىر كۆرسىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۈنۈم بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، دوكلاتتا سۈنئىي ئەقىل ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان سىيرەك تۇپراق نادىر ئېلېمېنتلىرىنى تالىشىش كۈرىشىنىڭ لاتىن ئامېرىكاسىغا كېڭىيىۋاتقانلىقى ئالاھىدە دىققەت قوزغايدۇ. ۋېنېزۇئېلا ۋە كولومبىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى يېڭى بىر تېخنىكا جەڭ مەيدانىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولۇپ، بۇ نۇقتا سۈنئىي ئەقىل رىقابىتىنىڭ پەقەت كود ۋە يۇمشاق دېتالدىنلا ئىبارەت بولماستىن، بەلكى فىزىكىلىق بايلىقلارنى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنى كونترول قىلىش بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
تېخنىكا ئۇل ئەسلىھەلىرىنى كونترول قىلىش جەھەتتە، دۇنيانىڭ چوڭ رەقەملىك كۈچلىرى ئوتتۇرىسىدا «سۈنئىي ئەقىل تېخنىكا توپلىمى ئۇرۇشى» (battle of the AI stacks) كۈچىيىۋاتىدۇ. مارك سىكوت (Mark Scott) نىڭ بايانىغا كۆرە، ياۋروپا ئىتتىپاقى «ياۋروپا تېخنىكا توپلىمى» بەرپا قىلىشقا ۋە «سۈنئىي ئەقىل گىگا زاۋۇتلىرى» غا مەبلەغ سېلىشقا چاقىرسا، خىتاي كومپارتىيەسى يەرلىك شىركەتلەرنى غەربنىڭ تېخنىكىسىدىن ۋاز كېچىپ، «ئەلى بابا» ياكى «خۇاۋېي» قاتارلىق دۆلەت ئىچىدىكى شىركەتلەرنىڭ تېخنىكىسىغا تايىنىشقا زورلاۋاتىدۇ. بۇ خىل بېسىم خىتاي ئىچىدىكى شىركەتلەرنىڭ تېخنىكا تاللىشىنى سىياسىيلاشتۇرۇپ، يەرشارىۋى رەقەملىك دۇنيانىڭ پارچىلىنىشىنى تېزلىتىۋېتىشى مۇمكىن.
ئاخىرىدا، ئامېرىكا ۋە خىتايدىن باشقا كۈچلەرنىڭمۇ بۇ رىقابەتتە ئۆز ئورنىنى تېپىشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز. دوكلاتتا قەيت قىلىنىشىچە، 2026-يىلى ياۋروپا ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئەقىل مۇداپىئە سېلىنمىسىنى ئاشۇرىدۇ، ھىندىستانغا ئوخشاش ئوتتۇراھال كۈچلەر ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ زور مەبلىغىنىڭ ياردىمىدە سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك ئۆستۈرىدۇ. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، دوكلاتنىڭ خۇلاسىسى شۇكى، گەرچە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپى شەكىللىنىۋاتقان بولسىمۇ، ئامېرىكا ۋە خىتاي يەنىلا ئەڭ چوڭ تەسىر كۈچىنى ساقلاپ قالىدۇ.
ئىگىلىك ھوقۇق ۋە يەرشارىۋى باشقۇرۇش كىرىزىسى