تەكفىرچىلىك (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەكفىرنى ئەنئەنىگە ئايلاندۇرۇش مۇساپىسىنى خاۋارىچلەر باشلاپ بەرگەنىدى. بۇ مۇساپىنى باشلىغان ئەسلىدىكى ئامىل بولسا ئەڭ دەسلەپكى ئىمام مەسىلىسىدىكى سىياسىي ئىختىلاپلار ئىدى.
خاۋارىچلار ئىبادەتنى ئاقساتمايدىغان ۋە ئۇلارنى تولۇق ئادا قىلىدىغان كىشىلەر ئىدى. ئەپسۇس ئۇلار تەۋە بولغان مۇھىت، ئەنئەنە، كۈلتۈر قاتارلىقلار ئۇلارنىڭ قوپال ۋە چۇس خاراكتېرگە ئىگە بولۇشىدا تۈرتكىلىك رول ئوينىغان بولۇپ، بۇ ئەھۋال خاۋارىچ زىھىننى ئوزۇقلاندۇرغان غول ئامىل بولغان. خاۋارىچلەر سىففىن ئۇرۇشىدا مۇئاۋىيەگە قارشى ھەزىرىتى ئەلى بىلەن بىر سەپتە تۇرغانىدى، لېكىن ئىككى تەرەپ ئارىسىدىكى ئىختىلاپنى ھەل قىلىشتا ياراشتۇرغۇچى تەيىنلىنىشىگە قارشى چىقىپ ھەزىرىتى ئەلىنى تەكفىر قىلدى. ئۇلار بىر نەرسىنىڭ ھالال ياكى ھارام بولىدىغانلىقىنى بىلمەيدىغان بىرسىنىڭ بىلمىگەن ئۇ نەرسىنى قىلىشىنى كۇپۇر ھېسابلىغان بولسا، بۇ ئىشنى قىلغۇچىنى بولسا كاپىرغا چىقارغانىدى. خاۋارىچلەر مۇرجىەنىڭ ئەكسىچە ئەمەلنى ئىماندىن ھېسابلىغانلىقلىرى ئۈچۈن، ئىبادەتنى تەرك ئەتكۈچىلەرنى كاپىر قوبۇل قىلىۋالغانىدى. خاۋارىچلار تەكفىر مەسىلىسىدە شۇنچىلىك ئاشقۇنلىشىپ كەتكەنكى، غەيرى دىننىڭ مۇرىتلىرىغا قىلغان نورمال ۋە خۇش مۇئامىلىنى تولىمۇ ئەپسۇس مۇسۇلمانلارغا قىلمىغان بولۇپ، ئۇلار مۇشرىككە چىقىرىپ تەكفىر قىلغان ئۆكتىچى پىرقىلەرنىڭ ياكى كىشىلەرنىڭ پەرزەنت ۋە ئاياللىرىنىمۇ «ئىمان» ۋە «كۇپۇر«نۇقتىسىدىن ئاتىلىرىغا نىسبەت قىلىش ئارقىلق، ئۇلارنىڭ پەرزەنت ۋە ئاياللىرىنىڭ قاتىللىرىنىڭمۇ قىلمىشلىرىنى جايىز دەپ قاراشقان. بۇ خاۋارىچلار بۇنىڭلىق بىلەن بولدى قىلماي، تېخىمۇ ھەددىن ئېشىپ، قارشى پىرقىدىكىلەرنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ ئاتىلىرى بىلەن بىرلىكتە دوزاخققا كىرىدىغانلىقلىرىنىمۇ بىلجىرلاشقان.
خاۋارىچلەر بىلەن ئىمان چۈشەنچىسى جەھەتتىن پۈتۈنلەي ئايرىلىدىغان ۋە مۆتىدىل قاراشقا ئىگە مۇرجىيەمۇ كۇپۇرلۇق بىلەن ئەيىبلەنگەنىدى. ھالبۇكى ئەمەلنىڭ ئىمادىن پەرقلىق نەرسە ئىكەنلىكىنى ياقلىغان مۇرجىيە ۋە ئۇنىڭ چوڭ ۋەكىلى ئەبۇ ھەنىفە، مۇرجىيە ئىمان نەزىرىيەسىنى مۇسۇلمانلارنى تەكفىر پىتنىسىدىن قۇتۇلدۇرۇش ۋە ئۇلارغا كاپىردەك مۇئامىلە قىلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويغانىدى. ئەپسۇس، ئەقىل ۋە ئەخلاقنى بىر چەتكە قايرىپ كۈچكىلا چوقۇنغان مۇستەبىتلەر سىياسىي كۈچنى قوللىمايدىغان ھەر قانداق قاراش ۋە ئېقىمنى باستۇرۇش مەقسىتىدە تەكفىرنى قوللاپ كەلگەنىدى. ئوتتۇرا ئەسىردە چىركاۋنىڭ ئەركىن پىكىرگە قارشى چىقىشى ۋە قارشى پىكىردىكىلەرنى جازالاندۇرۇشى بىلەن مۇسۇلمان ئارىسىدا پەيدا بولغان تەكفىر ئەنئەنىسى ئارىسىدا ماھىيەت جەھەتتىن پەرق يوق.
بۇ مەسىلىدە ئىسلامنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا بولۇپمۇ ھەزىرىتى ئوسماننىڭ خەلىپىلىكىنىڭ ئاخىرقى ئالتە يىلىدىن كېيىن، ئىدېئولوگىيەلىك تالاش-تارتىشلار خەلپىلەرنىڭ تەكفىر قىلىنىشى بىلەن نەتىجلەنگەنىدى. دەسلەپ ھەزىرىتى ئەلىنى قوللىغان خاۋارىچلەر كېيىنچە ھەزىرىتى ئەلى بولۇپ نۇرغۇن ساھەبىنى تەكفىر قىلغان بولسا، بەزى شىئەلەر ھەزىرىتى ئەلى، مىقدات، ئەبۇ زەر، سەلمان، ئاممار، ئەبۇ ساسان ئەل ئەنسارى، ھۇزەيفە ۋە ئامردىن باشقا بارلىق ساھابەنى دىندىن چىقىش بىلەن ئەيىبلەشكەن.
تەكفىر سىياسەت ساھەسىدە ھاكىمىيەت ياكى ئۆكتىچىلەرنىڭ ھەقلىقلىقىنى ۋە يوللۇقلۇقىنى بىكار قىلىش ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلگەن. بۇ ساھەدە دىننىڭ لايەقەت، ئىلىم، ئادالەت ۋە كېڭەشكە ئوخشاش ئاساسلىق پىرىنسىپلىرى نەزەردىن ساقىت قىلىنىپ ۋارىسلىق ۋە قۇرەيىشلىككە ئوخشاش سىياسىي ساھە بىلەنلا چەكلىنىدىغان دوگمىلارغا  مۇراجائەت قىلىنغان.
سىياسەتتە كۆپ ئىستېمال قىلىنغان تەكفىر ئەنئەنىسى بۇ ساھەدە مەيدانغا كېلىدىغان ئۆزگىرىش ياكى تەرەققىياتقا توسالغۇ بولۇپ دوگماتىزىمنىڭ يىلتىز تارتىشىغا سەۋەب بولدى. بۇ ئەھۋال شۇنچىلىك يۇقىرى پەللىگە چىققانكى، بۇ ساھەدە يېڭى پىكىر ئوتتۇرىغا قويۇش مۇمكىن بولمايدىغان ۋەزىيەت شەكىللەندى. ھەتتا ھەر يېڭى قاراش ياكى تەكلىپ بۆشۈكىدىلا ئۇجۇقۇپ تۈگىدى. تىئولوگىيەلىك ساھەدىكى نەزىرىيەۋى تەكفىر بۇ ساھە بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي سىياسىي، ئىجىمائىي ۋە قانۇن ساھەسىگىمۇ كېڭەيدى.  بولۇپمۇ قانۇن ساھەدە روشەن گەۋدىلەندى.
4. تەكفىرنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي تەسىرلىرى
ئەھلى سۈننەت تەكفىر ئۈچۈن ئىككى ئۆلچەم بېكىتكەن بولۇپ، بىرىنچىسى تەۋاتۇر ئارقىلىق ئايدىڭلاشقان دىنى ئاساسنى ئىنكار قىلىش، ئىككىنچىسى ئىجما بىلەن مۇئەييلەنلەشتۈرۈلگەن نەرسىنى ئىنكار قىلىش. بۇ دائىرىدە غەززالى  ناماز، روزا ۋە ھەجكە ئوخشاش ئاساسلىق ئىبادەتلەر مەسىلىسىدە بۇ ئىبادەتلەرنىڭ پەرز ئىكەنلىكىنى رەت قىلغۇچىلارنىڭ كاپىر ھۆكۈم قىلىنىشى كېرەكلىكىنى ئېيتقان. چۈنكى بۇ يەرە تەۋاتۇر بىلەن مۇئەييەنلەشكەن شەرئىي ئاساسنى ئىنكار قىلىش بار. ئىككىنچىسى ئەھۋال نىسبەتەن پەرقلىق بولۇپ، ئىجمائنىڭ ئېنىق ۋە كەسكىن دەلىل شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى دېيىش تەسرەك. چۈنكى زامان، شەكىل ۋە كىملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىغا ئوخشاش ئۈستىدە ئىختىلاپ بولغان بىر نەرسىنىڭ ئېتىقاد جەھەتتە دەلىل بولۇشى مۇمكىن ئەمەس. قانداق بولغانلىقى ئېنىق بولمىغان ياكى زورىلاش مېتودى  بىلەن  ۋە سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ مەنپەئەتىگە ماس بولغان ئىجماغا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ ئۆزگىلەرنى تەكفىر قىلىش شەخسنىڭ ئېتىقادىي پاسىلىغا دەخلىي قىلغانلىق بولىدۇ.