كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىپارتالىق ئاياللار چوقۇم ساغلام بوۋاق تۇغىشى كېرەك ئىدى ۋە 7 يېشىدا دۆلەت تەرىپىدىن تەربىيەلىنىشكە ئېلىپ كېتىلىشتىن بۇرۇن پولاتتەك ئىرادىلىك قىلىپ يىتشتۈرۈپ چىقىشى كېرەك ئىدى. بۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلارغا ئاتىلىرىنىڭ قەھرىمانلق ھېكايىللىرىنى ۋە مەردلىكلىرىنى سۆزلەپ بېرەتتى. بالىلارنىڭ قەلبىنى يۇمشىتىدىغان ھېكايىلەر ۋە ئىشلاردىن ئۇزاق تۇراتتى. مېيىپ ياكى كېسەل تۇغۇلغان بوۋاقلار بىر قىيادىن پەسكە تاشلىۋېتىلەتتى.
سپارتالىق ئاياللار بۇنىڭدىن سىرت ھەر كۈنى يۈگۈرۈپ دىسكا ۋە ئوقيا ئاتاتتى. ئەركىشىلەردىن قاچماسلىقى كېرەك ئىدى. شۇڭا سىپارتا ئاياللىرى يۇنان ئاياللىرى ئارىسىدا ئەركەكلەر بىلەن تەڭ تۇرالايدىغان بىردىنبىر  ئاياللار ئىدى. يۇناننىڭ باشقا شەھرىدىن كەلگەن بىر ئايال سپارتا پادىشاھىنىڭ ئايالىغا« سىز سپارتالىق  ئاياللار ئەرلىرىڭلەرگە گېپىڭلارنى ئۆتكۈزەلەيدىغان بىردىنبىر ئاياللار ئىكەنسىلەر» دېسە خانىش گورگو ئۇنىڭغا « بىز سپارتالىق ئاياللار ئەركەك تۇغالايدىغان بىردىنبىر ئاياللاردۇرمىز ، بەلكىم شۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك » دەپ جاۋاپ بەرگەن ئىكەن. بۇنىڭدىن  باشقا، باشقا  يەردىن كەلگەن ئاياللارنىڭ سپارتالىق ئۆسمۈرلەرنى تەربىيەلىشىگە ئەسلا يول قويۇلمايتى. لېكىن باشقا يۇنانلىق ئاقسۆڭەكلەر بالىلىرىنى تەربىيلەش ئۈچۈن سپارتالىق ئانالارنى ئىزدەيتى.
ئوغۇللار قاتتىق تەربىيەلىندىغان بولۇپ، يەتتە يېشىدا مەخسۇس ئەركەكلەرنىڭ چېنىقىش مەركىزىگە ئېلىپ كېلىنەتتى. بۇ يەردە  جەڭ ماھارىتى ئۆگىنىشى، تاماق تاللىماسلىقى، خۇيلانماسلقى لازىم ئىدى. يەنە ئۇلارغا ئوغۇرلۇق قىلىپ قورسقىنى تويغۇزۇش ھۈنىرى ئۆگىتىلەتتى. ئەگەر بىرى ئوغۇرلۇق قىلىپ تۇتۇلۇپ قالسا نەرسە ئوغۇرلىغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، تۇتۇلۇپ قالغانلىقى ۋە سىزىلىپ قالغانلىقى ئۈچۈن ئېغىر جازالاندۇرىلاتتى. ئۆيلىنىپ بالىلىق بولمىغان ياكى ئۇرۇشتا قەھرىمانلىق كۆرسەتمىگەن ئەركەكلەرنى كىچىك باللار بەك ھۆرمەتلەپ كەتمەيتتى. قوماندان بولسىمۇ ھۆرمەتكە نائىل بولۇشى ئۈچۈن توي قىلمىغان  ۋە ئۇرۇشتا قەھرىمانلىق كۆرسەتمىگەن بولسا ئۇنى ھېچكىم ھۆرمەت قىلمايتتى.پەقەت ۋە پەقەت ئۇرۇشتا ئۆلگەن ئەركەك بىلەن تۇغۇتتا ئۆلگەن ئايالنىڭلا قەبرە تېشى بولاتتى، باشقىلارنىڭ قەبرە تېشى بولمايتى. يەنە پەقەت ئۇرۇشقا قاتناشقان ئەركەكلەرنىڭلا چېچىنى ئۇزۇن قويۇش ۋە پۇراقلىق ئەتىرلەرنى ئىشلىتىش ئەركىنلىكى بار ئىدى. شۇڭا ھەممە ئەركەكلەر ئۇرۇش قىلىپ قەھرىمانلىق كۆرستىشكە تاقەتسىزلىنىپ تۇراتتى. ئۇلار ئۈچۈن ئۆلۈم تولىمۇ نورمال بىر ھادىسە ئىدى. بولۇپمۇ ئۇرۇش مەيدانىدا ئۆلۈش شەرەپلىك ئۆلۈم ھېسابلىناتتى.  بۇنداقلارنىڭ جەسىتى ئىبادەتخانالارغا دەپنە قىلىندىغان بولۇپ كېيىنكى ئەۋلادلارغا ھېكايىسى سۆزلىنىپ بېرىلەتتى.
يەنە، سپارتادا جىق گەپ قىلش ئەيىب ھېسابلىناتتى. چۈشەنچىسنى ئەڭ تۈز ۋە قىسقا شەكىلدە ئىپادىلىشى كېرەك ئىدى. بىر ئافىنالىق سپارتالىق ئەمەلدارلارنىڭ بىرىدىن « نېمىشقا سىلەردە قانۇن بەك ئاز ھەم ئاددى؟» دەپ سورىغىنىدا سپارتالىق كىشى « ئاز گەپ قىلىدىغان يەرنىڭ جىق قانۇنغا ئېھتىياجى بولمايدۇ» دەپ جاۋاب بەرگەن. سپارتالىقلار ۋەتەنپەرۋەر بولۇپ ئۆز ۋەتەنىنى سۆيمەيدىغانلارنى ھۆرمەت قىلمايتتى. بىر ئافىنالىق بىر سپارتالىققا ئۆزنىڭ سپارتانى نەقەدەر سۆيدىغىنىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن « مېنى يۇرتداشلىرىم سپارتالىقلارنىڭ دوستى دېيىشىدۇ» دەپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان سپارتالىق « سېنى ئۆز يۇرتۇڭنىڭ دوستى دېسە تېخمۇ ياخشى بولاتتى ، شۇنداقمۇ ؟!» دەپ جاۋاب بەرگەن.  ( Önder Kaya : Avrupa Tarihi Üzerine Yazılar )
مانا بۇ سپارتالىقلارنىڭ ياشاش پەلسەپەسى. بۇلاردىن خەۋەردار بولغاندىن كىين  بەلكىم 300 سپارتالىقنىڭ 50 مىڭ كىشلىك ئىران قوشۇنىنى يېڭۋالغانلىقىغا بەك ئەجەبلىنىپ كەتمەسلىكىمىز مۇمكىن. چۈنكى قەھرىمانلىققا ئىنتىلش ۋە ئۇنىڭغا چوقۇنۇش روھى ئۇلارنى دەۋرنىڭ ئەڭ سەرخىل جەڭچىللىرىگە ئايلاندۇرغان. شۇڭا ئۇ ۋاقىتتا قايسى دۆلەت دۈشمىنگە تاقابىل تۇرالمىسا سپارتالىقلارغا پۇل بېرىش ئارقلىق ئۇلارنى ئۇرۇشقا سالغان.( سپارتالىقلارنىڭ تارىختىكى تۇنجى كىرالىق ئەسكەرلەر بولۇشى ئېھتىمالغا بەكمۇ يېقىندۇر). بۇ خىل قەھرىمانلىق روھى گەرچە سپارتادا ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان بولسىمۇ باشقا يۇنان ۋە ئوتتۇرا دېڭىز دۆلەتلىرىگە كەڭ تارقالغان.
پەلسەپەدە ئافىنالىق سوقرات سوئال سوراش ئۇسۇلى ئارقىلىق مۇنازىرە ۋە تەتقىقات ئېلىپ باردىغان يېڭى بىر پەلسەپە مىتودنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇنىڭ بۇ ئۇسۇلى بۇرۇنقى دوگما چۈشەنچىلەرنىڭ ئۇلىنى تەۋرەتتى. شۇڭا ئافىنا پادىشاھى ئۇنى ياشلارنىڭ مېڭىسىنى بۇلغاپ يولدىن چىقارغان، دەپ تۇتقۇن قىلدى. تۈرمىدە ئۇنىڭغا ئۆزىنىڭ خاتا پەلسەپىسىنى ياقلىغانلىقىنى ئىتىراپ قىلسا قويۇپ بېرىلدىغانلىقىنى ئېيتقاندا ، « مەن توغرا يول ئۈچۈن ئۆلۈشكە رازىمەنكى ھايات قېلىش ئۈچۈن خاتا يولنى تاللىمايمەن» دەپ جاۋاب بەرگەن. ئايالى ئۇنىڭغا « سوقرات، ئۇلار سېنى گۇناھ ئۆتكۈزمىگەن تۇرساڭمۇ زىندانغا تاشلىدى » دېگەندە ، سوقرات « ئەمسە گۇناھ ئۆتكۈزۈپ تۇتۇلسام ياخشى بولامتى؟» دەپ جاۋاپ بەرگەن. ئۇ بىر ئادەمنىڭ قەدىر – قىممىتىنىڭ پۇل – مال ۋە كىيىم – كىچەك بىلەن ئۆلچەنمەي بىلىم ۋە تەبىئىيلىك بىلەن ئۆلچىنىشى كېرەك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغاقويغان. ( Platon: Sokratesin Savunması )