خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى سىياسىتى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇداپىئەسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ كۆپ يۆنىلىشلىك تەكلىپلەر، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىش ۋە كەلگۈسىدىكى زەربىلەرگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ھەم ئىچكى ئىقتىدار قۇرۇلۇشىغا ھەم مۇستەھكەم خەلقئارالىق ئىستراتېگىيەلەرگە ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. لېكىن بۇ جەريان، سىياسىي ئىرادە، مۇھىم مەبلەغلەر ۋە خەلقئارالىق ماسلاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىدىغان ئۇزۇن ۋە جاپالىق بىر يول بولىدۇ.
گېئوپولىتىك ئارقا كۆرۈنۈش ۋە ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك جاۋابى
خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى ئۈستىدىكى ئېكسپورت كونتروللىرى، پەقەت ئىقتىسادىي بىر مەسىلە بولۇپلا قالماي، يەرشارىۋى گېئوپولىتىك تەڭپۇڭلۇققا تەسىر كۆرسىتىدىغان چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك مەنىلەرگە ئىگە. بۇ ئەھۋال، ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىك ۋە تاشقى سىياسەت يۈزلىنىشىگە قايتا قاراپ چىقىشنى تەلەپ قىلماقتا.
ئالىسىيا گارسىيا ھېرېرو، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكىتىنىڭ ئامېرىكانىڭ ئۆزەك چەكلىمىلىرىگە بىر ئەينەك تۇتقانلىقىنى، لېكىن سېنارىيەنى ئۆزگەرتىپ خىتايغا، بولۇپمۇ ياۋروپاغا قارشى ئۈستۈنلۈك ياراتقانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. چۈنكى ياۋروپانىڭ بۇ تەھدىتكە قارشى پۈتۈنلەي تەييار بىر ئىستراتېگىيەسى يوق. بۇ گېئوپولىتىك ھەرىكەت، خىتاينىڭ بىر تەرەپلىمە ئىقتىسادىي كۈچ ئىشلىتىشىنىڭ خەلقئارا ئالاقىلەردە يېڭى بىر نورمال ئەھۋالغا ئايلانغانلىقىنىڭ بىر كۆرسەتكۈچىدۇر.
جاكۇب جاكوبوۋىسكىي ئىپادىلىگىنىدەك، بۇ نامدىكى قوش ئىشلىتىلىدىغان چەكلەشلەرنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر بىر سەۋەبى بار: بېيجىڭ، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاق سىستېمىسىنىڭ، يەنى ياۋروپادىكى ناتو ئەزالىرىنىڭ قايتا قوراللىنىشىنى ئاستىلىتىشنى مەقسەت قىلماقتا. خىتاي، ناتوغا بولغان دۈشمەنلىكىنى ۋە رۇسىيە مەغلۇپ بولغاندا غەربنىڭ ئۆزىگە قايتىپ كېلىدىغانلىقىدىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئىپادىلىگەن. ياۋروپانىڭ بەزى رايونلىرىدا قانچىلىك مەنتىقىگە ئۇيغۇن كۆرۈنمىسىمۇ، بۇ ئوچۇق-ئاشكارا بېيجىڭنىڭ تونۇشىدۇر. ياۋروپاغا ھالقىلىق قوش ئىشلىتىلىدىغان خام ئەشيالارنى رەت قىلىش بىلەن بىرگە، رۇسىيەگە تەڭ كېلىدىغان تەمىنلەشنى كېڭەيتىش بۇ مەنتىقىگە ماس كېلىدۇ. شۇڭا، ياۋروپانىڭ ھالقىلىق قوش ئىشلىتىلىدىغان تەمىنلەش چەكلىمىلىرىنىڭ بىكار قىلىنىشىنى ساقلىماسلىقى كېرەك. ئۇنىڭ ئورنىغا، «ھالقىلىق خام ئەشيا قانۇنى»نى ئىككى ھەسسە كۈچەيتىشى، ئۇنى مۇداپىئە تەمىنلەش زەنجىرلىرىگە مەھكەم باغلىشى ۋە تولۇق كېچىكىشتىن بۇرۇن كۆپ خىللاشتۇرۇشى كېرەك. بۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆزىنىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى كۈچەيتىشنىڭ بىر زۆرۈرىيەت ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىماقتا.
فىرانچېسكا گىرېتتى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ لىبېرال بازار پىرىنسىپلىرىغا ئاساسلانغان ئۇسۇلىنىڭ، تەلەپ تەرەپ ۋاسىتىلىرىنىڭ يەرشارىۋى ھەرىكىتىنى شەكىللەندۈرەلەيدىغانلىقىنى پەرەز قىلغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. لېكىن، 2025-يىلى 4-ئايغىچە خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتى چەكلىمىلىرىنىڭ، تەمىنلەش تەرەپ مەجبۇرلىشىنىڭ تېخىمۇ تېز ۋە تېخىمۇ ئۆتكۈر نەتىجىلەرنى پەيدا قىلغانلىقىنى ئىپادىلىمەكتە. ياۋروپانىڭ تاشقى تەمىنلىگۈچىلەرگە بولغان بېقىندىلىقى، چەكلىك زاپاس ساقلاش ۋە كۆپ خىللاشتۇرۇش بىلەن بىرلەشكەندە، ئۇنى مۇداپىئەسىز ھالغا چۈشۈرۈپ قويماقتا. بۇ تەڭسىزلىك، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆزىنىڭ تەمىنلەش تەرەپ كۈچىنى ئىشلىتەلەمدۇ-يوق دېگەندەك سوئالنى كۈنتەرتىپكە كەلتۈرمەكتە، ھەمدە ئىقتىسادچان دۆلەت باشقۇرۇش كۈنسېرى تېخىمۇ مۇھىم بولۇۋاتقان بىر دۇنيادا قانداق ھايات قېلىشنى ھەققىدە قايتا ئويلىنىشنى تەلەپ قىلماقتا. گىرېتتى، بۇ ئاسسىمېترىيەنى ھېسابقا ئالغان بىر دوكترىننىڭ كېچىككەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك، قوراللىق بېقىندىلىق دەۋرىدە، يەككە ھالدا قولغا كەلتۈرۈلمەيدۇ. بۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ئەمەس، شۇنداقلا گېئوپولىتىك بىر بىر گەۋدە سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
رېبېككا ئارسېساتى، خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتى (NTE)، مەڭگۈلۈك ماگنىتلار ۋە مۇناسىۋەتلىك قىممەت زەنجىرلىرى بويىچە كېرەكلىك بولغان ھالقىلىق ئۈسكۈنە، تېخنىكا ۋە ئىنسانىي بىلىم-تەجرىبىلەر ئۈستىدە يەرشارىۋى تەمىنلەش ۋە سودىنىڭ ئاچقۇچلىرىنى قولىدا تۇتقانلىقىنى تەكىتلىمەكتە. ئۇ يەنە، دۇنيانىڭ ھەر قانداق يېرىدە ئىشلەپچىقىرىلغان بىر مەھسۇلاتنىڭ خىتاي مەنبەلىك سىيرەك توپا ئېلېمېنتىنىڭ ئەڭ كىچىك ئىزىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالسا ياكى كونترول ئاستىدىكى خىتاي تېخنىكىسى ئىشلىتىلىپ ئىشلەپچىقىرىلسا، خىتاينىڭ شۇ مەھسۇلات ئۈستىدە سوت ھوقۇقىنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. بۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقى سانائەتلىرى ئۈستىدە مۇداپىئەدىن يېرىم ئۆتكۈزگۈچكىچە بولغان كونكرېت تەسىرلەرنى پەيدا قىلغان، مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر جىددىيچىلىكنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشىدۇر. ئارسېساتى، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ «مەجبۇرلاشقا قارشى تۇرۇش قورالى» (ACI) نى ئاكتىپلاشتۇرۇشقا تەييار بولۇشى ۋە دەسلەپكى سۆھبەتلەر نەتىجە بەرمىگەن ئەھۋالدا قارشى تەدبىر قوللىنىشنى ئويلىشىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرمەكتە. بۇ سىياسىي قارارغا يېتىش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ كوللېكتىپ كۈچى ۋە «ئازاب چېكىش چېكى» توغرىسىدا سەمىمىي بىر مۇنازىرە ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. مەسىلەن، بېيجىڭ گوللاندىيەنىڭ لىتوگرافىيە كونتروللىرىغا ئوخشاش ئېكسپورت كونتروللىرىنىڭ بوشىتىلىشى شەكلىدە يېنىكلىتىشلەرنى تەلەپ قىلالايدۇ. بۇ ئەھۋالدا ئىلگىرىلەشنىڭ بىردىن-بىر يولى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا چىقىم يۈكلەش ئىقتىدارىنى ۋە ئىستىكىنى ئىشەنچلىك بىر شەكىلدە بىلدۈرۈشى، مەسىلەن بازارغا كىرىشنى چەكلەش تەييارلىقى بىلەن بولۇشى مۇمكىن.