Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
ساياھەتچىلەر ئېقىنىنىڭ ئارقىسىدىكى قورقۇنچلۇق رېئاللىقلار (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە، كېللىي نىگنىڭ ماقالىسى شەرقىي تۈركىستاندىكى ساياھەتنىڭ پارتلاش خاراكتېرلىك گۈللىنىشىنىڭ رايوندىكى نورماللىشىشنىڭ ياكى گۈللىنىشنىڭ بىر بەلگىسى ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە، ئېغىر دەرىجىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن مۇرەككەپ بىر تەشۋىقات ۋاسىتىسى ئىكەنلىكىنى كۈچلۈك دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى بىر تەرەپتىن ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يىلتىزىنى قوپۇرۇشقا ئۇرۇنسا، يەنە بىر تەرەپتىن بۇ مەدەنىيەتنىڭ روھىدىن ئايرىلغان، ئۆزگىچە بىر نۇسخىسىنى يەرلىك ۋە چەت ئەللىك ساياھەتچىلەرگە بازارلىماقتا. ماقالە بۇ ئالاھىدە قۇرۇپ چىقىلغان «چىرايلىق» سىرتقى كۆرۈنۈش بىلەن ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى «سەت» ھەقىقەت ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر پەرقنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىش ئارقىلىق، ئوقۇرمەننى ئۆزى كۆرگەنلىرىنىڭ يوشۇرۇن تەرىپى ھەققىدە ئويلىنىشقا چاقىرىدۇ.
مەدىنە ۋەسىقىسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەرجىمە پىروفېسسور سەرۋەت ئارماغاننىڭ «بۈگۈنكى ئىسلام دۇنياسى» ناملىق كىتابىدىكى مەدىنە ۋەسىقىسىنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ۋە باتۇر قاراخانلى تەرجىمە قىلغان نۇسقىسى بىلەن سېلىشتۇرۇلدى.
يېڭى ياۋروئاسىيا تەرتىپى ۋە ئامېرىكا پارادوكسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ترامپ ھۆكۈمىتى بۇ ھەرىكەتتىن پايدىلىنىپ ئىتتىپاقداشلارنى تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشقا ئىلھاملاندۇرالايدۇ. توقۇنۇشلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان دۆلەتلەردىن تەركىب تاپقان ھۆكۈمەتلەر ئارا بىر تەشكىلات بولغان « يەتتە دۆلەت گۇرۇھىغا قوشۇلغانلار» (G-7 Plus)، ھالقىلىق مىنېراللارنىڭ بىخەتەرلىكى ياكى زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىرى بىلەن كۈرەش قىلىش توغرىسىدا بىر ھەمكارلىق مۇنبىرىگە ئايلىنالايدۇ. ئامېرىكا تەۋە بولغان ئىككى «تۆت تەرەپ گۇرۇھى» (ھىندى-تىنچ ئوكياندا ئاۋسترالىيە، ھىندىستان ۋە ياپونىيە بىلەن؛ ياۋروپادا فىرانسىيە، گېرمانىيە ۋە ئەنگلىيە بىلەن) نىڭ بىرلەشمە يىغىنى، ئىككى رايونلۇق گۇرۇپپىنىڭ ئېكسپورت كونتروللۇقى، سانائەت سىياسەتلىرى ۋە تېخنىكا تەرەققىياتىنى ماسلاشتۇرۇشىغا ياردەم بېرەلەيدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، جۇلىئان سمىس ۋە لىندسېي فورد، ئامېرىكانىڭ بىر يول ئېغىزىداتۇرۇۋاتقانلىقى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرىدۇ. ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى، ۋاشىنگتون ئۇلارغا قوشۇلسۇن ياكى قوشۇلمىسۇن، بىر-بىرى بىلەن ھەمكارلىشىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئەمما ۋاشىنگتوننىڭ قاتنىشىشى بولمىسا ئۇلار تولۇق يوشۇرۇن كۈچىگە يېتەلمەيدۇ. سەكسەن يىل ئىلگىرى يەرشارى تەرتىپىنى يارىتىش ئۈچۈن جاسارەتلىك بىر ئامېرىكا رەھبەرلىكى ۋە دىپلوماتىيەسى كېرەك بولغان. ئۇنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈنمۇ ئوخشاش دەرىجىدە يېڭىلىق يارىتىشچان بىر رەھبەرلىك كېرەك بولىدۇ. ئالدىنقى بىر دەۋر ئۈچۈن قۇرۇلغان ئامېرىكا ئىتتىپاق سىستېمىسى، رەقىبلەرنىڭ سەپ تۈزۈشىنىڭ يېڭى رېئاللىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان شەكىلدە ئۆزگەرتىلىشى كېرەك. ئامېرىكانىڭ يالغۇز خىتاي-رۇسىيە سەپ تۈزۈشىنى باشقۇرالمايدىغانلىقى، ئەمما بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان ھەر قانداق بىر ياۋروئاسىيا توقۇنۇشىنىمۇ كۆرمەسكە سېلىۋالالمايدىغانلىقى ئېنىق. ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى، ۋاشىنگتون خالىسۇن ياكى خالىمىسۇن، مۇناسىۋەتلىرىنى تېزلىكتە ئۆزگەرتمەكتە. بۇ تورلار، ۋاشىنگتوننىڭ ئۇلار بىلەن قانداق مۇناسىۋەت ئورناتقانلىقىغا ئاساسەن يا ئامېرىكا مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدۇ ياكى ئۇلارغا بۇزغۇنچىلىق قىلىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا، ئاسىيالىق ۋە ياۋروپالىق شېرىكلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قايتىدىن تەڭشىيەلمىسە، تېزلىكتە ئۆزگىرىۋاتقان بىر دۇنيا تەرتىپىنىڭ گىرۋىكىدە قېلىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. بۇ ماقالە، پەقەت بىر ئەھۋال ئانالىزى ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى ئۈچۈن جىددىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەرىكەت چاقىرىقىدۇر.
Smith, Julianne and Ford, Lindsey. «The New Eurasian Order: America Must Link Its Atlantic and Pacific Strategies». Foreign Affairs, November/December 2025. Published online October 21, 2025.
سۈرىيەدىكى يېڭى ۋەزىيەت ۋە خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىككىلىنىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمما، بۇ مەسىلە پەقەت خىتاي بىلەن سۈرىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتتىن ھالقىپ كەتكەن. ماقالىدە تىلغا ئېلىنغاندەك، ئامېرىكىنىڭ يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ چەتئەللىك جەڭچىلەرنى قوبۇل قىلىشىنى قوللىغانلىقى ھەققىدىكى ئۇچۇرلار بۇ ۋەزىيەتكە يېڭى بىر گېئوسىياسىي قاتلام قوشىدۇ. ۋاشىنگتون ئۈچۈن، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى خىتاينىڭ كەلگۈسىدە سۈرىيەدىكى تەسىرىنى چەكلەيدىغان، ھەتتا پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرقتە بېيجىڭنى چەكلەپ تۇرىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر «ئىستراتېگىيەلىك كوزىر» بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. بۇ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى ئامېرىكىنىڭ ئافغانىستاندا سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى مۇجاھىدلارنى قوللىغانلىقىغا ئوخشاپ كېتىدىغان بىر تاكتىكا. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئەلشەرئا ھۆكۈمىتى ئۆزىنى چوڭ دۆلەتلەر ئويۇنىنىڭ مەركىزىدە كۆرۈپ، بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ياردىمىگە ئېرىشىشنى ئۈمىد قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئامېرىكا ۋە غەربنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنى ئۆزىنىڭ ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەيدىغان مۇھىم بىر كۈچ ۋە سىياسىي سودا ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ بېسىم سىياسىتىنىڭ ئۈنۈمىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدۇ.
ئاخىرىدا، ئەھمەد ئابۇدوھنىڭ خىتاينىڭ سۈرىيە سىياسىتىنى «كەڭ دائىرىلىك ئىستراتېگىيە ئەمەس، بەلكى خەتەرنى باشقۇرۇش» دەپ خۇلاسىلىشى ئىنتايىن توغرا. تارىختىن بۇيان، سۈرىيە خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىسى بولۇپ باقمىغان، ئۇنىڭ ئىقتىسادىي قىممىتى ۋە گېئوسىياسىي ئورنى بېيجىڭ ئۈچۈن پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ياكى ئىراققا ئوخشاش مۇھىم ئەمەس. شۇڭا، بېيجىڭ سۈرىيەگە زور مىقداردا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەبلەغ سېلىپ، ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە رىقابەتلىشىشنى خالىمايدۇ. ئۇنىڭ ھازىرقى سىياسىتىنىڭ ماھىيىتى: ئەڭ ئاز تەننەرخ بىلەن ئەڭ چوڭ يوشۇرۇن خەۋپنى (يەنى ئۇيغۇر جەڭچىلىرى مەسىلىسىنى) كونترول قىلىش، ئالاقە يوللىرىنى ئوچۇق تۇتۇش، ئەمما ھەمياننى مەھكەم تاقاش. بۇ خىل تۆۋەن تەننەرخلىك، ئېھتىياتچان سىياسەت كەلگۈسى ئۇزۇن بىر مەزگىلگىچە داۋاملىشىشى مۇمكىن. خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، ئەسەددىن كېيىنكى سۈرىيە، خىتاي ئۈچۈن پۇرسەتتىن كۆرە خىرىسقا، بولۇپمۇ ئۇنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ ئەڭ سەزگۈر نۇقتىسىغا چېتىلىدىغان بىر خىرىسقا تولغان مۇرەككەپ مۇھىت بولۇپ، بېيجىڭنىڭ بۇ يەردىكى ھەر بىر قەدىمى ئۇنىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەسى بىلەن يادرولۇق مەنپەئەتى ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى قانداق ساقلايدىغانلىقىنىڭ بىر سىناق تېشى بولۇپ قالىدۇ.
View Fullscreen
2 – نۆۋەتلىك «يىپەك يولى ۋە ئۇيغۇرلار» ناملىق يۇمىلاق ئۈستەل يىغىنى ئىستانبۇلدا چاقىرىلىدۇ
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2 -نۆۋەتلىك  «يىپەك يولى ۋە ئۇيغۇرلار» تېمىلىق يۇمىلاق ئۈستەل يىغىنى 2019 – يىلى 1 – ئاينىڭ 27 – كۈنى چۈشتىن كېيىن ئىستانبۇلدا چاقىرىلىدۇ.
يىغىننىڭ بىرىنچى قېتىملىقى 2018 – يىلى 23 – نويابىردا ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئىشخانىسىدا ئۆتكۈزۈلگەنىدى.
ئەنقەرەدە ئىككى جۇمھۇرىيەت خاتىرىلەندى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەنقەرەدە شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇش خاتىرە يىلى مۇھاكىمە يىغىنى  ئۆتكۈزۈلدى
شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇش يىللىرىنى خاتىرىلەش يىغىنى بۈگۈن تۈركىيەنىڭ پايتەختى ئەنقەرەدىكى مىللىي (دۆلەتلىك) كۇتۇپخانىدا  ئۆتكۈزۈلدى.
تۈركىيەنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق ئىلمىي تەشكىلاتلىرىدىن بىرى بولغان تۈرك ئوجاقلىرى مەركىزىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن، ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى ۋەقفى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەقفى ۋە شەرقىي تۈركىستان تەتقىقاتلىرى ۋەقفى بىرلىكتە تەشكىللىگەن بۇ يىغىن 2024-يىلى 9-نويابىر سائەت 10:00 دىن 14:00 گىچە داۋاملاشتى.
يىغىننىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى تۈركىيە ئىستىقلال مارشى ۋە شەرقىي تۈركىستان مىللىي مارشىنىڭ سادالىرى بىلەن باشلاندى.
پروتوكول نۇتۇقلىرىدا تۈرك ئوجاقلىرى باش رەئىسى پروف. دوكتور مەھمەت ئۆز شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ تۈرك دۇنياسىدىكى تارىخىي ئورنىنى تەكىتلىدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىس مۇئاۋىنى ئابدۇرېشىت ئابدۇلھەمىد نۆۋەتتىكى شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتىنى چۈشەندۈردى. ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى ۋەقفى رەئىسى ئابدۇلھەمىت قاراخان ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى قوغداشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىدى. شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات ۋەقفى رەئىس ۋەكىلى پىروفېسسور دوكتور ئەركىن ئەمەت شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتىنى ئىزاھلىدى.
داڭلىق تۈركولوگ پىروفېسسور دوكتور ئەھمەت بىجان ئەرجىلاسۇن باشچىلىقىدا ئېلىپ بېرىلغان بىرىنچى يىغىندا، گازى ئۇنىۋېرسىتېتى پىروفېسسورى دوكتور سائادەتتىن ياغمۇر گۆمەچ ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمدىن ھازىرغىچە بولغان تارىخىي تەرەققىياتىنى بايان قىلدى. پىروفېسسور دوكتور قونۇرالپ ئەرجىلاسۇن 1933-1934 يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە 1944-1949 يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھەققىدە كەڭ دائىرىلىك مەلۇمات بەردى. پىروفېسسور دوكتور ئەركىن ئەمەت دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ۋە پائالىيەتلىرى توغرىسىدا دوكلات بەردى.
چۈشلۈك تەنەپپۇستا قاتناشقۇچىلارغا ئۇيغۇر مىللىي تائاملىرىدىن ئۇيغۇر پولۇسى ۋە ئايران تارتىلدى.
تۈرك تارىخچىسى پىروفېسسور دوكتور مەھمەت شاھىنگۆز رىياسەتچىلىكىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئىككىنچى يىغىندا دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىشىش جەريانى ۋە كەلگۈسىدىكى يۆنىلىشى ھەققىدە تەھلىل يۈرگۈزدى. پىروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت ئىككى جۇمھۇرىيەت مەزگىلىدىكى گېزىت-ژۇرناللارنىڭ تىل ئالاھىدىلىكى ۋە ئۇنىڭ تارىخىي قىممىتىنى تەپسىلىي چۈشەندۈردى. پىروفېسسور دوكتور ئايشە فىلىز ياۋۇز ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەتقىقات تەسىراتلىرىنى ئورتاقلاشتى.
يىغىنغا تۈركىيەدىكى نوپۇزلۇق ئاكادېمىكلار، زىيالىيلار، تەتقىقاتچىلار، تۈركىيەدە ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ۋە ئۇيغۇر جامائىتى ۋەكىللىرى قاتارلىق كۆپ ساندىكى كىشىلەر قاتناشتى. يىغىن ئاخىرىدا قىزغىن سوئال-جاۋاب ۋە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىلدى
خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى سىياسىتى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇداپىئەسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نەتىجىدە، خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتى كونتروللىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن پەقەت بىر ئىقتىسادىي كىرىزىس بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا گېئوپولىتىك بىر مەيدان ئېلىش (چاقىرىق) دۇر. ياۋروپانىڭ بۇ ئەھۋالغا ئىستراتېگىيەلىك بىر جاۋاب بېرىشى، ئۆزىنىڭ قىممەتلىرىنى، بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇستەقىللىقىنى قوغداش ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ جاۋاب، بىر تەرەپلىمە ھەرىكەتلەردىن باشقا، ئوخشاش پىكىردىكى شېرىكلەر بىلەن ھەمكارلىق ئاساسىدا، ھەم ئىقتىسادىي ھەم سىياسىي ۋاسىتىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر پۈتۈن بىر ئۇسۇلنى تەلەپ قىلىدۇ.
MERICS مۇنبىرى تەرىپىدىن سۇنۇلغان بۇ ماقالە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى (NTE) ئۈستىدىكى ئېكسپورت كونتروللىرى ئالدىدا دۇچ كەلگەن چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك قىيىنچىلىقلارنى ۋە مۇمكىن بولغان ھەل قىلىش يوللىرىنى كۆپ يۆنىلىشلىك بىر شەكىلدە چۆرىدىگەن. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قاراشلىرى، مەسىلىنىڭ جىددىي خاراكتېرىنى، دائىرىسىنى ۋە گېئوپولىتىك ئېغىرلىقىنى ئاشكارىلاش بىلەن بىرگە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ھەم قىسقا مۇددەتلىك زەربىلەرنى قوبۇل قىلىش ھەم ئۇزۇن مۇددەتلىك بېقىندىلىقنى ئازايتىش ئېھتىياجىنى ئاشكارىلىماقتا.
ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئۇسۇللارنىڭ ئەۋزەللىكلىرى:
ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئۇسۇللارنىڭ چەكلىمىلىرى ۋە كەمچىلىكلىرى:
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، ماقالە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتى تەمىنلەشتىكى نازۇك نۇقتىسىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي بىر مەسىلە بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا ئىستراتېگىيەلىك بىر مەسئۇلىيەت ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك جىددىي مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئاشكارىلىماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇ كىرىزىسنى باشقۇرۇش ئۈچۈن كەڭ دائىرىلىك، كۆپ قاتلاملىق ۋە قەتئىي بىر ئۇسۇلنى قوللىنىشى كېرەك. بۇ ئۇسۇل، دىپلوماتىك سۆھبەتلەرنى، ئىچكى ئىقتىدارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى، خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى ۋە ھازىرقى قانۇنىي ۋاسىتىلەرنى قەتئىي ئىشلىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەك. ئۇزۇن مۇددەتتە بېقىندىلىقنى ئازايتىش نىشانى بىلەن بىرلىكتە، قىسقا مۇددەتتە تۇيۇقسىز زەربىلەرنى يېنىكلىتىشكە قارىتىلغان ھەل قىلىش چارىلىرىنىڭمۇ بىرلا ۋاقىتتا ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشى چوڭقۇر ئەھمىيەتكە ئىگە. مەغلۇبىيەت، ياۋروپا ئىتتىپاقى سانائىتى ۋە مۇداپىئە ساھەسى ئۈچۈن ئاپەت خاراكتېرلىك چىقىملارنى پەيدا قىلىدۇ.
يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىللىي دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى  ۋە قانۇنلۇق سالاھىيىتىگە ئېغىر خەۋپلەرنى ئېلىپ كەلگەن ھادىسىنىڭ يەر شارىلىشىش ئىكەنلىكىنى دېسەك خاتالاشمىغان بولىمىز. چۈنكى يەر شارىلىشىش دۆلەتتىن ھالقىغان ئىقتىسادىي كۈچلەرنىڭ كىرىزىستىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئىجتىمائىي، سىياسىي، مەدەنىيەت ۋە تېخنولوگىيەلىك ساھەلەرنى يېڭىلاش ۋە دۇنيانى چوڭ بازارغا ئايلاندۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. كىرىزىستىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئالدى بىلەن دۇنيانىڭ ۋەزىيىتى چۈشىنىش كېرەك ئىدى، شۇڭا ھەر خىل سىنارىيەلەر ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بۇ سىنارىيەلەر دۇنيانىڭ ۋەزىيىتىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنى تۆت جەھەتتىن ئىپادە قىلاتتى. مەسىلەن، بىرىنچىسى،  سانائەت جەمئىيىتىدىن ئۇچۇر جەمئىيىتىگە، ئىككىنچىسى فوردىست ئىشلەپچىقىرىش شەكلىدىن ئىلاستىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش شەكلىگە، ئۈچىنچىسى مودېرنىزىمدىن پوستمودېرنىزىمغا، تۆتىنچىسى مىللىي دۆلەتتىن يەر شارىلاشقان دۇنياغا ئۆتۈشىن ئىبارەت (تەكەلى ۋە ئىلكىن، 2000:119). يەنە بىر  مۇنداق مۇھىم سىنارىيە بار بولۇپ ئۇ بولسىمۇ، يەرلىك ياكى مىللىي ئىقتىسادنىڭ دۆلەتتىن ھالقىغان ئىقتىسادىي كۈچكە قاراپ يۈزلىنىشىدۇر. بۇ مۇساپىدە مۇھىم بولغىنى شۇكى، دۇنيا مىقىياسىدا كاپىتاللارنىڭ يۈرۈشۈش سۈرئىتى تېزلىشىدۇ ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي شارائىتى خەلقئارا سەۋىيەدە بىر-بىرىگە باغلىق  بولغان كاپىتال بازارلىرى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. نوپۇزلۇق جەمئىيەتشۇناس جۇرگان ھابەرماسنىڭ قارىشىچە، كۈنىمىزدە دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرى ئىچىگە يوشۇرۇنغان دۆلەت ئىقتىسادىدىن بەكرەك خەلقئارالىق بازارلار ئىچىدە يوشۇرۇنغان دۆلەتلەر بار (ھابەرماس، 2000:204). ئا. ياشار سارىباينىڭ قارىشىچە، مىللىي دۆلەتنىڭ كىرىزىسگە پېتىپ قېلىشى ياكى ماغدۇرىدىن كېتىشىنى «مىللەت-ئۇلۇسنىڭ خاراكتېرىنىڭ ئۆزگىرىش كېتىشى ۋە بۇنىڭغا ماس ھالدا دۆلەتنىڭمۇ خاراكتېرىنىڭ ئۆزگىرىپ كېتىشى»سەۋەبىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ ئىزاھلاش كېرەك. ھابەرماس مىللىي دۆلەتنىڭ خاراكتېرىنىڭ ئۆزگىرىپ كېتىش جەريانىنىڭ ئۈچ شەكىلدە ئىپادىلىنىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. 1- دۆلەتنىڭ كونترول قابلىيىتى ئاجىزلايدۇ، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە نوپۇزى ئاجىزلايدۇ. بۇنداق بولغاندا، دۆلەت ئۆز پۇقرالىرىنى ئۆزگە كۈچلەرنىڭ قارارلىرى ياكى چېگراسى سىرتىدا مەيدانغا كەلگەن ھادىسىلەرنىڭ تەسىردىن قوغداشتىن ئاجىز كېلىدۇ. 2-مىللىي دۆلەتلەرنىڭ قانۇنلۇق ۋە دېموكراتىك كۈچىگە دەز كېتىدۇ. 3- مىللىي دۆلەتلەرنىڭ باشقۇرۇش كۈچى ئاجىزلايدۇ.
ھابەرماس بۇ ئۈچ خىل ئەھۋالنىڭ تەسىرى تۈپەيلى مىللىي ھۆكۈمەتلەر دۆلەت ئىقتىسادىنى باشقۇرۇشقا كېرەكلىك بولغان بارلىق مىخانىزمىلارنى سەپەرۋەر قىلىش، ئىقتىسادىي تەرەققىيات سۈرئىتىنى تىزلىتىشتىن ئاجىز كېلىدۇ (ھابەرماس، 2000:206).
يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

PAYNE, A. (2003), “Globalization and Modes of Regionalist Governance”, D. Held ve A. McGrew (ed.), The Global Transformations Reader, Great Britain: Polity Press, 223-233.
PHILPOTT, Daniel (2001), “Usurping the Sovereignty of Sovereignty”, World Politics, 53 (2), 297-324.
ROBERTSON, Roland (1998), Küreselleşme: Toplum Kuramı ve Küresel Kültür, Ümit Hüsrev Yolsal (çev.), Ankara: Bilim ve Sanat Yayınevi.
RODRİK, Dani (2003), “Has Globalization Gone Too Far”, D. Held ve A. McGrew (ed.), The Global Transformations Reader, Great Britain: Polity Press, 379-383.
SANDER, Oral (2005), Siyasi Tarih: İlkçağlardan 1918’e, 13. bs., İstanbul: İmge Kitabevi.
Küreselleşme Sürecinde Ulus-Devlet ve Egemenlik Olguları
SARIBAY, Ali Yaşar (1998), “Küreselleşme, Postmodern Uluslaşma ve İslam”, Fuat Keyman, Ali Yaşar Sarıbay (der.), Küreselleşme Sivil Toplum ve İslam, Ankara: Vadi Yayınları, 213-231.
SHAW, Martin (2000), Theory of the Global State, Cambridge: Cambridge University Press.
SMITH, A. D. (2002), Küreselleşme Çağında Milliyetçilik, Derya Kömürcü (çev.), İstanbul: Everest Yayınevi.
ŞAHİN, Köksal (2006), Türkiye’de Küreselleşme Işığında Ulus-Devlete Bakış, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
ŞAYLAN, Gencay (2003), Değişim, Küreselleşme ve Devletin Yeni İşlevi, İstanbul: İmge Kitabevi.
TALAS, Mustafa ve Yaşar KAYA (2007), “Küreselleşmenin Kültürel Sonuçları”, TÜBAR, XXII (Güz), 149-162.
TALAS, Mustafa (2004), “Küreselleşme ve Kültür”, Küreselleşme ve Psikiyatri, Ankara: Türk Tabipler Birliği Yayınları, 229-244.
TALAS, Mustafa (2005), “Küreselleşmenin Sonucu Olarak Türkiye’de Kimlik Krizi”, Tabula Rasa Felsefe-Teoloji Dergisi, 5 (14) (Mayıs-Ağustos), 99-115.
TEKELİ, İlhan ve Selim İLKİN (2000), “Küreselleşme Ulus-Devlet Etkileşimi Bağlamında AB−Türkiye İlişkilerinin Yorumlanması”, Doğu−Batı Dergisi, 10 (Şubat-Mart-Nisan), 113-138.
TÜRE, İlknur (2003), “Küreselleşme, Kapitalizm ve Ulus-Devlet”, Finans Politik & Ekonomik Yorumlar Dergisi, 46 (530), 41-52.
UYGUN, Oktay (2003), “Küreselleşme ve Değişen Egemenlik Anlayışının Sosyal Haklara Etkisi”, Anayasa Yargısı Dergisi, 20, 250-284.
YILDIRIM, İbrahim (2004), Demokrasi Sivil Toplum Kuruluşları ve Yönetişim, Ankara: Seçkin Yayıncılık.
تەرجىمان: ئۆمەرجان قۇربان
ئىدېئولوگىيەلىك سىياسىي تۈزۈم-مۇستەبىتلىك
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇجەللا ساكمان | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مۇستەبىت ۋە مۇستەبىتلىك 20-ئەسىرنىڭ ئۇقۇملىرى بولۇپ، بۇ ئۇقۇملار ئۆز جەمئىيىتىنى ھەر جەھەتتىن كونترول قىلىپ تولۇق ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلغان سىياسىي پارتىيەلەرنى، لىدېرلەرنى، ئىدىئولوگىيەلەرنى ۋە دۆلەتلەرنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. مۇستەبىت جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ تۇرمۇشىنى ھەر جەھەتتىن كونترول قىلىش ئالاھىدىلىكى بولغان سىياسىي تۈزۈمدۇر. مۇستەبىتلىكنىڭ ئاساسلىق 7 ئالاھىدىلىكى بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە: ھاكىمىيەتنىڭ مۇتلەق كونترول قىلىنىشى، ۋەھىمەگە تولغان جەمئىيەت، تەشۋىقاتنىڭ كۈچلۈك قورال سۈپىتىدە ئىشىلىتىلىشى، ئۇچۇر-ئالاقە ۋە خەۋەرلىشىشنىڭ ئەركىن بولماسلىقى، پۇقرانىڭ دۆلەتكە مەجبۇرىي ئىتائەت قىلدۇرۇلۇشى، ھەر قانداق ئۆكتىچىلىك ۋە قارشى ئېقىمنىڭ قەتئىي چەكلىنىشى ۋە كۈچلۈك لىدېردىن ئىبارەت.
مۇستەبىت ۋە مۇستەبىتلىك 20-ئەسىرنىڭ ئۇقۇملىرى بولۇپ، بۇ ئۇقۇملار ئۆز جەمئىيىتىنى ھەر جەھەتتىن كونترول قىلىپ تولۇق ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلغا ن سىياسىي پارتىيەلەرنى، لىدېرلەرنى، ئىدىئولوگىيەلەرنى ۋە دۆلەتلەرنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. مۇستەبىتلىك ئۇقۇمى 1920-يىللاردا ئىتالىيەلىك مۇتەكەپپۇر گىئوۋانى گېنتىلې (Giovanni Gentile)تەرىپىدىن فاشىت دۆلەتنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. مۇستەبىتلىك ئۇقۇمى جەمئىيەتنى تولۇق ئۆزگەرتمەكچى بولغان ۋە كۈچلۈك كونترول سىستېمىسى بىلەن جەمئىيەتنى ئىزچىل تەرتىپكە سېلىپ تۇرىدىغان، ئىدىئولوگىيە، سىياسىي پارتىيە ۋە لىدېرلىك قاتارلىق ئامىللار بىر پۈتۈنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. مۇستەبىتلىكنىڭ ئەڭ تىپىك ئالاھىدىلىكى جەمئىيەتنى سىياسىي جەھەتتىن تولۇق كونترول قىلىشنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت. مۇستەبىتلىك دۆلەت ۋە جەمئىيەتنى بىر ۋە پۈتۈنلۈك ئىچىدە بىر-بىرىگە باغلايدىغان، بىر-بىرىگە ماسلاشتۇرىدىغان ۋە ئورتاق دۇنيا قارىشىنى جەمئىيەتكە تاڭىدىغان سىياسىي تۈزۈمدۇر. مۇستەبىت تۈزۈمدە جەمئىيەت ئىدىئولوگىيەلىك پۈتۈنلۈك ئىچىدە پىلان ۋە لايىھەگە ئاساسەن كونترول قىلىنىدۇ (چەتىن، 2010:15).
ئامېرىكا دۆلەت دوكلاتلىرىدىكى ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى: باستۇرۇشتىن ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتكىچە بولغان تەدرىجىي ئۆزگىرىشنىڭ سىستېمىلىق ئانالىزى (2024-2017) (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

3) زىيانكەشلىكنىڭ كېڭىيىشى ۋە چوڭقۇرلىشىشى: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باستۇرۇش سىياسىتى خەلقئارا بېسىمغا قارىماي توختاپ قالمىدى، ئەكسىچە تېخىمۇ يوشۇرۇن، تېخىمۇ سىستېمىلىق ۋە تېخىمۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق شەكىللەرگە ئۆزگەردى. دەسلەپكى باسقۇچتىكى كەڭ كۆلەملىك لاگېرلارغا قاماشتىن كېيىن، بۇ سىياسەت سىستېمىلىق مەجبۇرىي ئەمگەك، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش، بالىلارنى ئائىلىسىدىن ئايرىپ، ئۇلارنىڭ كىملىكىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇش ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش قاتارلىق تېخىمۇ ئېغىر ۋە كۆپ خىل شەكىللەرگە كېڭەيدى. دوكلاتلارمۇ بۇ رېئاللىقنى ئەكس ئەتتۈرۈپ، مەزمۇنىنى ۋە دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە مەجبۇر بولدى.
4) مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە تەشكىلاتلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز تىرىشچانلىقى: چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP)، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى  (WUC) قاتارلىق تەشكىلاتلار ۋە نۇرغۇن پىداكار پائالىيەتچىلەرنىڭ ھارماي-تالماي دەلىل-ئىسپات توپلىشى، گۇۋاھلىقلارنى ئاڭلىتىشى، خەلقئارا قانۇن مۇتەخەسسىسلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشى ۋە خەلقئارا سەھنىلەردە بۇ مەسىلىنى ئۈزۈلدۈرمەي ئوتتۇرىغا قويۇشى دوكلاتلارنىڭ مەزمۇنىنىڭ بېيىشىغا، توغرىلىقىنىڭ ئېشىشى ۋە فوكۇس نۇقتىسىنىڭ ئېنىق بولۇشىغا زور تۆھپە قوشتى. 2024-يىللىق دوكلاتتا ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ مەنبە سۈپىتىدە نەقىل كەلتۈرۈلۈشى بۇنىڭ ئەڭ ياخشى ئىسپاتىدۇر.
ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ 2017-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە بولغان ئىنسان ھەقلىرى دوكلاتلىرى ھازىرقى دەۋردە ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان پاجىئەنىڭ قانداق قەدەممۇ قەدەم خاتىرىلەنگەنلىكى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ ھەقتىكى تونۇشىنىڭ قانداق ئۆسكەنلىكىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر يۈرۈش مۇھىم تارىخىي ھۆججەتلەردۇر. بۇ جەريان ئومۇمىي «باستۇرۇش»تىن باشلىنىپ، سىستېمىلىق «جىنايەت»لەرنى كونكرېت پاكىتلار بىلەن بايان قىلىشقا، ئاخىرىدا بۇنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ خەلقئارا قانۇن ئاتالغۇلىرى بىلەن ئېنىقلاشقا قاراپ تەرەققىي قىلدى.
ئەڭ يېڭى 2024-يىللىق دوكلات بۇ تەرەققىياتنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىنى نامايان قىلىدۇ. ئۇ ئىلگىرىكى دوكلاتلاردىكى بارلىق مۇھىم نۇقتىلارنى ئۆز ئىچىگە ئېلىپلا قالماي، يەنە ۋەزىيەتنىڭ تېخىمۇ يامانلىشىۋاتقانلىقىنى ۋە باستۇرۇشنىڭ تېخىمۇ سىستېمىلىق، تېخنىكىلاشقان ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانغا ئايلانغانلىقىنى ئەڭ يېڭى دەلىللەر بىلەن ئىسپاتلىدى. دوكلاتنىڭ قىسقا ۋە ئۆتكۈر بولۇشى بۇ مەسىلىنىڭ ئاللىقاچان خەلقئارا جەمئىيەتتە ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلغان بىر پاكىتقا ئايلانغانلىقىنى، ھازىرقى ۋەزىپىنىڭ قايتا ئىسپاتلاش ئەمەس، بەلكى بۇ داۋاملىشىۋاتقان جىنايەتكە قارىتا قانداق تەدبىر قوللىنىش كېرەكلىكىنى ئويلىنىش باسقۇچىغا كەلگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
بۇ دوكلاتلار پەقەت بىر ھۆكۈمەتنىڭ كۆز قارىشىنى ئەكس ئەتتۈرۈپلا قالماي، بەلكى بىر مىللەتنىڭ بېشىدىن ئۆتكۈزۈۋاتقان ئېغىر پاجىئەسىنىڭ خەلقئارا سەھنىدە قانداق خاتىرىلىنىۋاتقانلىقىنىڭ جانلىق گۇۋاھچىسى ۋە كەلگۈسىدىكى ھەققانىيەت، جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش ۋە تارىخىي خاتىرە ئۈچۈن مۇھىم بىر ئاساس بولۇپ قالىدۇ. بۇلار كەلگۈسىدە بۇ ئېغىر جىنايەتلەرنىڭ ھەرگىز ئۇنتۇلۇپ قالماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان مۇھىم ھۆججەتلەردۇر.
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 7-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 7-سان
تەييارلىغۇچىلار: نىجات تۇرغۇن، م.تەڭرىقۇت ۋە مۇھەممەدئەمىن نۇرمۇھەممەد
تەھرىرلەر: ئابدۇرەھىم دۆلەت ۋە پاسىبان
مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئۇيغۇر كىملىكىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك رايوننى كونترول قىلىش ناملىق ماقالە ھەققىدە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

باشقا پۇرسەتنىڭ يوقلۇقى ۋە قىيىنچىلىقلار
ماقالىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەمگەك يۆتكەش پىلانىغا قاتنىشىشىدىكى يەنە بىر ئامىل سۈپىتىدە، ئۇلارنىڭ ياشاۋاتقان جايلىرىدا باشقا ئىشقا ئورۇنلىشىش پۇرسىتىنىڭ ئىنتايىن ئازلىقى كۆرسىتىلگەن. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەرەققىيات نامى بىلەن يەرلەرنى مۇسادىرە قىلىشى ۋە چوڭ تىپتىكى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى قۇرۇشى نەتىجىسىدە، نۇرغۇن يېزىلاردىكى ئۇيغۇرلار ئىشسىز قالغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئۇيغۇرلار خىتاي ئىش ئورۇنلىرى تەرىپىدىن ئۇزۇندىن بۇيان كەمسىتىلىپ كەلگەن بولۇپ، ئۇلار كۆپىنچە خەن مىللىتىدىكى ئىشچىلارنى تېخىمۇ ئارزۇ قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، ئۇيغۇرلارنى ھۆكۈمەتنىڭ ئەمگەك پىلانلىرىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلايدىغان، تاللاش دائىرىسىنى تارايتىدىغان مۇھىم بىر ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئامىل بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ماقالىدە يەنە، نەنجىڭ داشۆنىڭ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تەتقىقاتىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بەزى قىيىنچىلىقلار ھەققىدە مەلۇمات بېرىلگەن. دوكلاتتا، يۆتكەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ باشقا ئۆلكىلىرىگە يېتىپ بارغاندىن كېيىن يەرلىك ساقچىلار تەرىپىدىن پويىزدىن چۈشۈشكە توسقۇنلۇققا ئۇچرىغانلىق ئەھۋاللىرىنىڭ كۆپ ئىكەنلىكى بايان قىلىنغان. دوكلات ئاپتورلىرى بۇنىڭ نۇرغۇن «ئەپسۇسلىنارلىق» ۋەقەلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى يازغان، يەنى ئىشچىلار پويىز ئىستانسىسىدىن چىقىشقا رۇخسەت ئالغان تەقدىردىمۇ، زاۋۇت دەرۋازىسى ئالدىدا كىرىشكە رۇخسەت قىلىنمىغان ئەھۋاللار يۈز بەرگەن. ھەتتا زاۋۇتقا كىرىشكە رۇخسەت قىلىنغان تەقدىردىمۇ، بەزىدە ئۇلارنىڭ ئىشلىشىگە توسقۇنلۇق قىلىنىپ ئۆيىگە قايتۇرۇلغان.
بۇ خىل ئەھۋاللار، ئەمگەك يۆتكەش پىلانىنىڭ تۈزۈلمىسىدىكى قالايمىقانچىلىق ۋە ئۇيغۇر ئىشچىلارنىڭ نەقەدەر ئاجىز، ھەق-ھوقۇق كاپالىتىگە ئىگە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. گەرچە ھۆكۈمەت ئۇلارنى يۆتكەشنى ئورۇنلاشتۇرغان بولسىمۇ، ئەمما بارغان جايىدا ئۇلارنى ھەقىقىي ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ياكى ئۇلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداشقا تولۇق كاپالەت بەرمەيدۇ. بۇ، پىلاننىڭ ئىقتىسادىي پايدىدىن بەكرەك كونترول قىلىش ۋە بېسىم ئىشلىتىش مەقسەتلىك ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم دەلىللەيدۇ. يەكۈنلەپ ئېيتقاندا، داۋىد پىئېرسوننىڭ نىيۇيورك ۋاقىت گېزىتىدىكى بۇ ماقالىسى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئەمگەك يۆتكەش پىلانىنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارنى ئىقتىسادىي ياردەم نامىدا كىملىك ئۆزگەرتىش ۋە كونترول قىلىش قورالى سۈپىتىدە قانداق ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى جانلىق ۋە پاكىتلىق بايان قىلىپ بېرىدۇ. بۇ ماقالە، خەلقئارا جەمئىيەتنى تەمىنلەش زەنجىرلىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىگە تېخىمۇ ئەتراپلىق دىققەت قىلىشقا چاقىرىدۇ.