خىتاينىڭ يېڭى دەۋردىكى قورال-ياراغلارنى تىزگىنلەش ھەققىدىكى «ئاق تاشلىق كىتاب»ىنىڭ شىفىرلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«تېخنىكىلىق تەرەققىيات ئۇنىۋېرسال بىر ھوقۇق بولۇپ، گېئوسىياسىي رىقابەتكە قۇربان قىلىۋېتىشكە بولمايدۇ»: بۇ سىگنال، 21-ئەسىرنىڭ ئەڭ ئاساسلىق رىقابەت ساھەسى بولغان تېخنىكىغا مەركەزلەشكەن. خىتاي، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆزىگە قارىتا يۈرگۈزگەن ئۆزەك (چىپ) چەكلىمىلىرى ۋە تېخنىكا ئېكسپورتى چەكلىمىلىرىنى، پەقەت ئىككى تەرەپلىك بىر مەسىلە سۈپىتىدە ئەمەس، پۈتكۈل تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيانىڭ تەرەققىيات ھوقۇقىغا قارىتىلغان بىر ھۇجۇم سۈپىتىدە رامكىغا ئالماقتا. بۇ ئارقىلىق، تېخنىكىلىق ئىلگىرىلەش ۋە پاراۋانلىقنىڭ ئالدىدىكى توسالغۇ سۈپىتىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى كۆرسەتمەكتە ۋە بۇ توسالغۇغا قارشى يەرشارىۋى بىر ھەمكارلىق چاقىرىقى قىلماقتا.
4. سۆز بىلەن ھەرىكەت ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر ھاڭ
ئاق تاشلىق كىتاب، خىتاينىڭ رەسمىي بايانىنى ئىنتايىن ئۈنۈملۈك بىر شەكىلدە سۇنۇشىغا قارىماي، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئانالىزىنىڭ ئەستايىدىل سۈزگۈچىدىن ئۆتكۈزۈلگەندە، ئېغىر يېتەرسىزلىكلەر، ئىستراتېگىيەلىك سەل قاراشلار ۋە ئېنىق زىددىيەتلەر بىلەن تولغانلىقى كۆرۈلمەكتە. بۇ كەمچىلىكلەر، ھۆججەتنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە قايىل قىلىش كۈچىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇرماقتا.
ئىستراتېگىيەلىك غۇۋالىق ۋە دەلىللەش كەمچىللىكى: ھۆججەتنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئاجىزلىقى، ئاشكارىلىق دەۋاسى بىلەن ئەمەلىيەت ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر ھاڭدۇر. خىتاي، يادرو ئامبىرىنىڭ چوڭلۇقى، زامانىۋىلىشىش سۈرئىتى، ئاۋازدىن تېز باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنىڭ (ھىپېرسونىك) سانى ياكى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلانلىرىنىڭ ئىقتىدارى قاتارلىق ھالقىلىق مەسىلىلەردە ھېچقانداق كونكرېت، دەلىللىگىلى بولىدىغان سانلىق مەلۇمات سۇنمىغان. «دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن كېرەكلىك ئەڭ تۆۋەن سەۋىيە»گە ئوخشاش سۈپەت خاراكتېرلىك ئىپادىلەر، خىتاينىڭ ئاساسەن دېگۈدەك چەكسىز بىر ھەربىي توپلىنىش قىلىشىغا ئىمكانىيەت بېرىدىغان، ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن مۈجمەل ۋە مەنىسىز بىر ئېنىقلىمىدۇر. بەشبۇرجەكلىك بىنا (Pentagon) ۋە SIPRI غا ئوخشاش مۇستەقىل ئورگانلارنىڭ خىتاينىڭ يادرو ئوق بېشى سانىنى تېز سۈرئەتتە ئاشۇرۇۋاتقانلىقىغا ئائىت دوكلاتلىرى، ھۆججەتتىكى «ئۆلچەملىك» ۋە «مۇسابىقىگە كىرمەيدىغان» دېگەن سۆزلىرىنى پۈتۈنلەي يوققا چىقارماقتا. بۇ غۇۋالىق، ئىشەنچسىزلىكنى ئازايتىشنىڭ ئورنىغا تېخىمۇ كۈچەيتمەكتە.
مۇداپىئە خاراكتېرلىك رىتورىك ۋە تاجاۋۇزچىلىق خاراكتېرىدىكى گېئوسىياسىي ھەرىكەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئېنىق زىددىيەت: ئاق تاشلىق كىتاب، خىتاينىڭ تىنچ ۋە مۇداپىئە خاراكتېرلىك تەبىئىتىگە ئائىت چىڭ تۇرىدىغان بىر بايان سۇنسىمۇ، خىتاينىڭ يېقىنقى ئون يىلدىكى تاشقى سىياسەت ھەرىكەتلىرى بۇ بايان بىلەن پۈتۈنلەي زىتتۇر. جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى خەلقئارا قانۇنغا خىلاپ سۈنئىي ئاراللارنى ھەربىيلەشتۈرۈشى، تەيۋەن ئۈستىدىكى ھەربىي مانېۋىرلارنى ۋە ھاۋا بوشلۇقىغا خىلاپلىق قىلىش قىلمىشلىرىنى مىسلىسىز بىر سەۋىيەگە چىقىرىشى، ھىندىستان بىلەن ھىمالايا تاغلىرىدا ئۆلۈمچىل چېگرا توقۇنۇشلىرى يۈز بېرىشى ۋە ياپونىيە بىلەن بولغان سېنكاكۇ / دياۋيۈ ئاراللىرى ئۈستىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقى دەۋاسىنى ئۈزلۈكسىز كۈنتەرتىپتە تۇتۇشى، «تىنچ قەد كۆتۈرۈش» سۆزىنىڭ نەق مەيداندىكى رېئاللىق بىلەن نەقەدەر ماسلاشمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە. ھۆججەت، بۇ كونكرېت ۋە كۆيدۈرگۈچى گېئوسىياسىي مەسىلىلەرنىڭ ھېچبىرىگە چېقىلماي، بىئارام قىلىدىغان ھەقىقەتلەرنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا.
رايونلۇق خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرىنىڭ ۋە خىتاينىڭ رولىنىڭ سىستېمىلىق ھالدا نەزەردىن ساقىت قىلىنىشى: ھۆججەت، ئاسىيا-تىنچ ئوكياندىكى جىددىيچىلىكنىڭ بىردىنبىر جاۋابكارى سۈپىتىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى ۋە «بۆلەك سىياسىتى»نى كۆرسەتمەكتە. بۇ، ئىنتايىن ئاددىيلاشتۇرۇلغان ۋە ئۆزىنى ئاقلايدىغان بىر خىل ئۇسۇلدۇر. ياپونىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى رېكورت سەۋىيەدە ئاشۇرۇشى، فىلىپپىننىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا يېڭى بازىلار ئېچىپ بېرىشى، جەنۇبىي كورېيەنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياپونىيە بىلەن ئۈچ تەرەپلىك ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشى ۋە ئاۋسترالىيەنىڭ AUKUS كېلىشىمىگە قاتنىشىشى، پەقەتلا ۋاشىنگتوندىن كەلگەن بىر يوليورۇقنىڭ نەتىجىسى ئەمەس. بۇ قەدەملەر، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ دۆلەتلەرنىڭ خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ ۋە تاجاۋۇزچىلىق سىياسەتلىرىنىڭ پەيدا قىلغان چوڭقۇر خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرىگە بەرگەن بىۋاسىتە جاۋابلىرىدۇر. خىتاينىڭ ئۆز ھەرىكەتلىرىنىڭ قوشنىلىرىدا پەيدا قىلغان «خەۋپسىزلىك دىلەمماسى»نى پۈتۈنلەي كۆرمەسكە سېلىشى، ھۆججەتنىڭ ئانالىز جەھەتتىكى ئاجىزلىقىنى ۋە تەرەپبازلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
دوكتىرىنا جەھەتتىكى مۈجمەللىك: «تۇنجى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك» سىياسىتىنىڭ چەكلىرى ۋە مۇستەسنا ئەھۋاللار: خىتاينىڭ يادرو ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۇل تېشى سۈپىتىدە سۇنۇلغان «تۇنجى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك» (NFU) ۋەدىسى، ھالقىلىق سېنارىيەلەر ئالدىدا ئېغىر ئېنىقسىزلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەسىلەن، خىتاينىڭ ئادەتتىكى قىسىملىرىنىڭ چوڭ بىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىشى، ھاكىمىيەت مەۋجۇتلۇقىنىڭ خەۋپ ئاستىدا قېلىشى ياكى تەيۋەنگە قارىتىلغان بىر ئارىلىشىش جەريانىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىۋاسىتە ھەربىي ئارىلىشىشى قاتارلىق ئەھۋاللاردا بۇ ۋەدىنىڭ كۈچىنى ساقلاپ قالىدىغان-قالمايدىغانلىقى نامەلۇمدۇر. خىتاي ھەربىي ۋە ئىلمىي ساھەلىرىدە بۇ سىياسەتنىڭ «مۇستەسنا»لىرى بولىدىغانلىقىغا ئائىت ئېلىپ بېرىلغان مۇنازىرىلەر، رەسمىي سىياسەتنىڭ مۇتلەقلىقى ھەققىدە ئېغىر گۇمانلارنى تۇغدۇرماقتا. ئاق تاشلىق كىتاب، بۇ ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئېنىقسىزلىقلارنى تۈگىتىشنىڭ ئورنىغا، ئىستراتېگىيەلىك بىر مۈجمەللىكنى داۋاملاشتۇرۇشنى تاللىماقتا.