خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ دەۋردە يەنە، ياۋروپادىن مۇستەقىل ھالدا يېڭى تۈزۈم بەرپا قىلىش كويىدا يۈرگەن ئامېرىكىنى قۇرۇپ چىققان دۆلەت ئەربابلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىغا پات-پات مۇراجىئەت قىلىپ تۇرغانلىقى كۆزگە چېلىقىدۇ ( روسېنىيو، 1986: 34). بۇ شەخسلەر ياۋروپادىن مۇستەقىل ھالدا يېڭى تۈزۈم بەرپا قىلىشنىڭ كويىدا يۈرگەن بولسىمۇ، يەنىلا ياۋروپانىڭ تۈزۈم ۋە قىممەت قاراشلىرىدىن خالىي بولالمىغان. مەنپەئەت ئۇقۇمىمۇ ياۋروپادا كەڭ كۆلەملىك ئىشلىتىلىپلا قالماستىن، يەنە ئامېرىكىنىڭ كۈنتەرتىپىدىمۇ ئورۇن ئېلىشقا باشلىدى. ئامېرىكا ئىنقىلابىدا ئامېرىكا قىسىملىرىنىڭ قوماندانى جورج ۋاشىنگتوننىڭ 1778-يىلى بەرگەن تۆۋەندىكى باياناتى بۇنىڭغا تىپىك مىسال بولالايدۇ: ئىنسانىيەت تارىخىدىن باشقا، ئىنسان تەبىئىتىگە دائىر ناھايىتى ئاز بولغان بىر ئۇچۇرمۇ بىزنى مەنپەئەتنىڭ ئىنسانىيەتنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان ۋە يېتەكلەيدىغان ئاساسلىق پىرىنسىپ ئىكەنلىكىگە ئاسانلا قايىل قىلىۋېتىدۇ. ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق ئىنسان ئاز تولا بۇنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. ئاممىۋى ئەخلاق دىنامىكلىرى مەلۇم بىر پەيت ياكى مەلۇم بىر ئەھۋالدا ئىنساننى بىرتەرەپ ھالدا قوزغىتالىشى مۇمكىن. لېكىن ئاممىۋى ئەخلاق دىنامىكلىرى ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەتلەرنىڭ بېسىملىرى ۋە مەجبۇرىيەتلىرىنى قوغدىيالايدىغان گارمونىك مۇناسىۋەت بەرپا قىلىش ئۈچۈن شەخسىي مەنپەئەتلەر ياكى ئىمتىيازلاردىن داۋاملىق پايدىلىنىپ تۇرىدۇ. ئىنسان تەبىئىتىنىڭ گۇناھسىزلىقىنى تەشەببۇس قىلىش تولىمۇ بىمەنىلىكتۇر. ھەر دەۋر ۋە قەۋملەرنىڭ تەجرىبىلىرى بۇنى ئىسپاتلاپ تۇرۇپتۇ، بىز بۇنىڭ تەتۈرىسىنى ۋۇجۇدقا چىقىرىشتىن ئىلگىرى ئالدى بىلەن ئىنسانىيەتنىڭ ئاساسىي قانۇنىنى ئۆزگەرتىپ چىقىشقا مەجبۇرمىز. توغرىلىق ئېھتىمالى بولغان دەستۇرلارنى ئاساس قىلمىغان بىرمۇ ئورگان نەتىجە يارىتالمايدۇ (كىلىنتون، 1994: 12، تومپسون، 1992: 86).
ئەينى دەۋردىكى ئامېرىكىلىق بۇ لىدېرلارنىڭ دېگەنلىرىگە قارايدىغان بولساق، شەخسلەرنىڭ مەنپەئەتلىرى بولغىنىدەك دۆلەتلەرنىڭمۇ بار، شەخسلەرنىڭ مەنپەئەتلىرى ئۆز-ئارا رىقابەت ئىچىدە بولغىنىدەك، دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتلىرىمۇ مۇرەسسەلىشىپ بولغۇچە رىقابەت ئىچىدە بولىدۇ. بۇ ناھايىتى تەبىئىي ئەھۋال بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ قۇرغۇچىلىرى ئەمەلىيەتتە ياۋروپادىكى رەقىبلىرى بىلەن بۇ جەھەتتە ئوخشاش ئويلىغان. ئۇلارنىڭ قىلماقچى بولغىنى، مەنپەئەتلەرنى شەخسىي ئارزۇ-ئىستەكلەرنىڭ كىشەنلىرىدىن قۇتۇلدۇرۇپ باراۋەر ۋە ئورتاق ھالدا بۆلۈشۈلىدىغان قىممەتلەرگە ئايلاندۇرۇش ئىدى. ئامېرىكىدا ياۋروپادىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان ئۆزگىچە بىر قۇرۇلما بەرپا قىلىش، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا سايلام ئارقىلىق ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەن دېموكراتىك ھۆكۈمەتلەر ئورۇن ئالغان تۈزۈمنىڭ نەزىرىدىكى مەنپەئەت ئۇقۇمىنى دەستۇر قىلىدىغان بىر قۇرۇلما ۋە خەلقئارا تۈزۈم بەرپا قىلىش تەشەببۇس قىلىندى.
ياۋروپادا بولسا 1795-1815 –يىللىرىدىكى ناپالېئون ئۇرۇشلىرىدىن كېيىن 1815-يىلى چاقىرىلغان ۋىيېننا قۇرۇلتىيىدا ياۋروپانى بوھرانغا ئىتتىرىۋاتقان ئۇرۇشلارغا قانداق خاتىمە بېرىش ۋە مەنپەئەت توقۇنۇشلىرىنى قانداق قىلغاندا ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈرۈش قاتارلىق مەسىلىلەر كېڭەش قىلىندى، نەتىجىدە قۇرۇلتاي ئاخىرىدا بۇ توقۇنۇشلارغا ئۇرۇش ئارقىلىق ئەمەس دىپلوماتىك مۇزاكىرىلەر ئارقىلىق خاتىمە بەرگىلى بولىدىغانلىقى توغرىسىدا پىكىر بىرلىكى ھاسىل قىلىندى. بۇ ئەھۋال مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەتى ئۇقۇمىغا يېڭىچە تۈس ئاتا قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ۋىيېننا قۇرۇلتىيى تۈرتكىسىدە ئورنىتىلغان ۋە «ياۋروپانىڭ مۇرەسسەلىشىشى»دە مۇھىم رول ئوينىغان يېڭى تۈزۈمدە، «ھېچقانداق بىر قۇدرەتلىك دۆلەت ئۆزگە دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە زېمىن پۈتۈنلىكىگە تەھدىت سالالمايدۇ»دېگەن پىرىنسىپ بېكىتىلدى. ھەر قانداق بىر كۈچ (دۆلەت) ئۆزگە دۆلەتلەر نۇقتىسىدىن ئىشەنچلىك بولۇشى كېرەك، يەنى خەۋپ ئېلىپ كەلمەسلىكى لازىم. بۇنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن تۈزۈم ئىچىدىكى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى بارلىق توقۇنۇشلار ئەڭ تۆۋەن سەۋىيە چۈشۈرۈلۈشى كېرەك. دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاپ مەسىلىلىرىنى (مەنپەئەتلەر) سۆھبەت ئۆتكۈزۈش ۋە مۇرەسسەلىشىشكە ئوخشاش ۋاسىتىلار بىلەن ھەل قىلىش ئالدى بىلەن مۇراجىئەت قىلىنىدىغان ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلدۇر. ئەينى دەۋردە ياۋروپا دۆلەتلىرى جاھانگىرلىك ۋە مۇستەملىكىچىلىك كەڭ ئومۇملىشىۋاتقان ۋەزىيەتنى كۆزدە تۇتۇپ، ئۆز مەنپەئەتلىرىنى رەقىبلىرىنىڭ نەزىرى تېخى چۈشمىگەن يىراق ئەللەردىن ئىزدەش يولىنى تۇتقانىدى (ۋون ۋوريس، 1990: 175).