خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى ۋە ئىشسىزلىق خىرىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى ۋە ئىشسىزلىق خىرىسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر  ساھەسىدە كۆزگە كۆرۈنگەن تەتقىقاتچى مارىئاننې لۇ (Marianne Lu) نىڭ «خىتاي سۈنئىي ئەقىل كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئىشسىزلىقتىن ئەنسىرەۋاتىدۇ» (China Is Worried About AI Job Losses) ناملىق مەزكۇر ئىلمىي ئانالىز ماقالىسى، دەسلەپتە ئامېرىكادا تەسىرى كۈچلۈك بولغان «تاشقى سىياسەت» (Foreign Policy) ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلى 20-نويابىردىكى سانىدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ماقالىنىڭ ئىلمىي قىممىتى ۋە تەھلىلىنىڭ چوڭقۇرلۇقى نەزەردە تۇتۇلۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبارلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدىغان ئامېرىكا راند تەتقىقات ئورنى (RAND Corporation) تەرىپىدىن 2025-يىلى 1-دېكابىردا قايتا ئېلان قىلىنغان. ماقالىدە نۆۋەتتە خىتاي دۇچ كېلىۋاتقان قۇرۇلمىۋىي ئىقتىسادىي كىرىزىس، بولۇپمۇ ياشلار ئارىسىدىكى ئېغىر ئىشسىزلىق مەسىلىسى بىلەن سۈنئىي ئەقىل (AI)  تېخنىكىسىنىڭ كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىشى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلىك مۇناسىۋەت ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلىنغان. مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئەڭ مۇھىم ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تېخنىكا تەرەققىياتىدا دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىقنى قوغلىشىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۆلەت ئىچىدىكى ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى ساقلاشتەك قوش ۋەزىپىنى قانداق ئىستراتېگىيەلەر ئارقىلىق باشقۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى سىستېمىلىق يورۇتۇپ بەرگەن بولۇپ، خىتاينىڭ كەلگۈسى ئىجتىمائىي-سىياسىي يۆنىلىشىنى چۈشىنىشتە يۇقىرى پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.
ئاپتور بۇ ماقالىدە خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىدىكى ئاجىزلىقلار، بولۇپمۇ ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە تېخنىكا شىركەتلىرىگە قىلىنغان بېسىم سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ئىشسىزلىق مەسىلىسىنىڭ، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئومۇملىشىشى بىلەن تېخىمۇ ئېغىرلىشىش ئېھتىماللىقىنىڭ بارلىقىنى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلغان. ماقالىنىڭ ئىلمىي قىممىتى شۇ يەردىكى، ئاپتور پەقەتلا تېخنىكىلىق تەرەققىياتنى بايان قىلىش بىلەن چەكلەنمەستىن، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي مۇقىملىقنى ساقلاش بىلەن تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى قانداق تەڭشەشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى، شۇنداقلا شى جىنپىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ «ئورتاق بېيىش» شوئارى ئاستىدىكى ئىجتىمائىي كونتروللۇق ئىستراتېگىيەسىنىڭ سۈنئىي ئەقىل سىياسىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلغان. بۇ ماقالە خىتاينىڭ كەلگۈسى ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
ماقالە خىتاينىڭ چوڭ شەھەرلىرىدىكى ئوخشاش تەقدىرگە دۇچ كەلگەن ئىككى پەرقلىق ئىجتىمائىي قاتلامنىڭ تەسۋىرى بىلەن باشلىنىدۇ. شاڭخەيگە ئوخشاش چوڭ شەھەرلەردە، يۇقىرى مەلۇماتلىق ئەمما ئىشسىز قالغان ياش كەسپىي خادىملار  ئۆزلىرىنى خىزمىتى باردەك ھېس قىلالش ئۈچۈن ، كۈنىگە بەش دوللار تۆلەپ، «خىزمەت قىلىۋاتقاندەك كۆرۈنۈش شىركىتى» (Pretend to Work Co) دەپ ئاتالغان ساختا ئىشخانىلاردا ئولتۇرۇشقا مەجبۇر بولماقتا. بۇ يەرلەردە ئۇلار Wi-Fi ۋە قەھۋە بىلەن تەمىنلىنىدىغان بولۇپ، جەمئىيەتتىكىلەرنىڭ چەتكە قېقىشى ياكى ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ بېسىمىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئۇلار مۇشۇنداق  ۋاقىت ئۆتكۈزمەكتە. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، بىر قانچە كوچا نېرىسىدا، يېزىلاردىن كەلگەن ئىشلەمچىلەرنىڭ  بىر خىزمەت ئورنىدا  نۆۋەتلىشىپ ئىشلەپ، تار ياتاقلاردا نۆۋەتلىشىپ ئۇخلاۋاتقانلىقىدەك ئېچىنىشلىق مەنزىرە مەۋجۇت. ئاپتور بۇ ئىككى كۆرۈنۈشنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان ئومۇميۈزلۈك كىرىزىسىنى جانلىق تەسۋىرلەپ بەرگەن.
بۇ ئىككى گۇرۇپپىنىڭ ھەر ئىككىلىسى خىتاي ئىقتىسادىدىكى قۇرۇلما خاراكتېرلىك بوران-چاپقۇنلارنىڭ زەربىسىگە ئۇچرىماقتا. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئېشىشىنىڭ ئاستىلىشى ۋە قۇرۇلمىۋىي ئۆزگىرىشلەر، جۈملىدىن ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە تېخنىكا ساھەسىگە قارىتىلغان قاتتىق باستۇرۇشلار، مەۋجۇت خىزمەت پۇرسەتلىرىنىڭ كەسكىن ئازىيىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان  مۇشۇنداق بىر پەيتتە ئىش ئىزدىگۈچىلەر سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىشىدەك سۈنئىي تەھدىتكە دۇچ كەلدى.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىقتىسادنىڭ ھەرقايسى ساھەلىرىگە سىڭىپ كىرىشىنى تېزلىتىشكە بەل باغلىغان كۆرۈنىدۇ. ئاۋغۇست ئېيىدا ئېلان قىلىنغان «سۈنئىي ئەقىل+» (AI+)  پىلانىدا ناھايىتى يۇقىرى  نىشانلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، سۈنئىي ئەقىل ئۈسكۈنىلىرى، ۋاكالەتچى سىستېمىلىرى ۋە ئەپلىرىنىڭ 2027-يىلغىچە جەمئىيەتنىڭ %70 دىن كۆپرەكىنى، 2030-يىلغىچە %90 نى قاپلىشى مۆلچەرلەنگەن. ۋاشىنگتوندىكى كۆزەتكۈچىلەر  بۇ پىلاننى بېيجىڭنىڭ ھەر قانداق بەدەل تۆلەش بەدىلىگە سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى ۋە قوللىنىلىشىدا دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئىگىلەشكە بەل باغلىغانلىقىنىڭ ئىسپاتى دەپ قارىماقتا.
بىراق، رېئاللىق تېخىمۇ مۇرەككەپتۇر. بېيجىڭ سۈنئىي ئەقىلنىڭ خىتاينىڭ ئاللىبۇرۇن نازۇك بولغان ئەمگەك بازىرىغا ئېلىپ كېلىدىغان بېسىمىنى تولۇق چۈشىنىدۇ ۋە سۈنئىي ئەقىلنى ئومۇملاشتۇرۇش جەريانىدا ئىشسىزلىقنى ئازايتىش ھەمدە ھەر قانداق ئىجتىمائىي قالايمىقانچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن كونتروللۇقنى كۈچەيتىشكە تەييار تۇرماقتا. يەنى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى دۇنياۋىي سۈنئىي ئەقىل مۇسابىقىسىدە غەلىبە قىلىش بىلەن دۆلەت ئىچىدىكى مۇقىملىقنى ساقلاش ئوتتۇرىسىدا بىرىنى تاللاپ يەنە بىرىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر بولىدىغان «نۆل يىغىندىلىق ئويۇن» مۇناسىۋىتى بار دەپ قارىمايدۇ. بېيجىڭ ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ ئىككىسى بىر تەڭگىنىڭ ئىككى تەرىپىدۇر؛ يەنى سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى مۇقىملىق ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇلۇشى كېرەك.