ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنىڭ ئوخشىمىغان تاراتقۇلار تەرىپىدىن شەرھلىنىشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى نۇقتىسىدىن تاراتقۇ دىپلوماتىيەسى: خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، ئىچكى قىسىمدا كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىكىنى كۈچەيتىش ۋە خىتاي خەلقىگە دۆلەتنىڭ خەلقئارا سەھنىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك ۋە ھۆرمەتكە سازاۋەر بىر ئورۇندا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش. تاشقى دۇنياغا قارىتا بولسا، خىتاينىڭ تىنچ ئۆرلەش، دۇنياۋى ھەمكارلىققا بولغان ساداقىتى ۋە ئامېرىكا بىلەن مۇقىم مۇناسىۋەت ئورنىتىش ئارزۇسىنى تەكىتلەش. بۇ ئىستراتېگىيە، خىتايغا قارىتىلغان مۇمكىن بولغان خەلقئارالىق تەنقىدلەرنى توسۇش ۋە «مەسئۇلىيەتچان بۈيۈك دۆلەت» ئوبرازىنى مۇستەھكەملەشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئىجابىي ۋە ھەمكارلىققا ئاساسلانغان بىر بايان، بولۇپمۇ سودا ئۇرۇشى قاتارلىق جىددىي مەزگىللەردە، دۇنياۋى ئىقتىسادىي شېرىكلەرنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي تاراتقۇلىرى، ئۇچرىشىشلارنى بىر «زەپەر» سۈپىتىدە سۇنۇشتىن كۆرە، «ئورتاق تىرىشچانلىق بىلەن قولغا كەلتۈرۈلگەن ئىلگىرىلەش» سۈپىتىدە رامكىغا ئېلىپ، ھەم ئىچكى ھەم تاشقى جامائەت پىكرىگە مۇۋاپىق ۋە ئىجابىي بىر ئۇچۇر بېرىشنى تاللايدۇ.
خەلقئارالىق تاراتقۇلار نۇقتىسىدىن جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرۈش: خەلقئارالىق تاراتقۇلارنىڭ خىتايچە ئورگانلىرى، ئادەتتە غەرب دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرى ۋە ئەركىن بازار پىرىنسىپلىرى رامكىسىدا ھەرىكەت قىلىدۇ. بۇ تاراتقۇلارنىڭ مەقسىتى، خىتايدىكى ۋە دۇنياۋى خىتايچە سۆزلىشىدىغان توپلۇقلارغا، خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ بىر تەرەپلىمە بايانىغا ئورۇنباسار، تېخىمۇ تەنقىدىي ۋە تەڭپۇڭ بىر كۆز قاراش سۇنۇش. بۇ خەۋەرلەر، ئاشكارىلىق، جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش ۋە كىشىلىك ھوقۇق قاتارلىق مەسىلىلەرگە ئۇرغۇ بېرىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسەتلىرىنى سوراق قىلىشنى ۋە خەلقئارا سىستېمىدىكى خىتاينىڭ رولىغا دائىر ئوخشىمىغان كۆز قاراشلارنى سۇنۇشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئۆرلەش كۈچىنىڭ غەربكە يۈزلەنگەن يوشۇرۇن تەھدىتلىرىنى تەكىتلەش ياكى خىتاينىڭ خەلقئارا قائىدىلەرگە خىلاپلىق قىلغانلىقى توغرىسىدىكى ئەيىبلەشلەرنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىش ئارقىلىق، غەرب جامائەت پىكرىنىڭ خىتايغا بولغان قارىشىنى شەكىللەندۈرۈشتىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ تاراتقۇلارنىڭ شەكىللەندۈرگەن جامائەت پىكرى، غەرب ھۆكۈمەتلىرىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسەتلىرى ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ خىتايغا بولغان قارىشىغا تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
بايان كۈچى كۈرىشى: ھەر ئىككى تاراتقۇ گۇرۇپپىسىمۇ، ئۆز بايانلىرىنى خەلقئارا ساھەدە ھۆكۈمران قىلىش ئۈچۈن بىر «بايان كۈچى كۈرىشى» ئىچىدە. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى، «خىتاي ھېكايىسىنى ياخشى سۆزلەش» ۋەزىپىسى بىلەن ھەرىكەت قىلسا، خەلقئارالىق تاراتقۇلار، خىتايغا قارىتا «رېئالىستىك» بىر كۆز قاراش سۇنۇپ بۇ بايانغا جەڭ ئېلان قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، ئۇچۇر مۇھىتىنىڭ بارغانسېرى قۇتۇپلىشىۋاتقان ۋە ھەر بىر كۈچنىڭ ئۆز تاراتقۇ ئېكولوگىيە سىستېمىسى ئارقىلىق دۇنيا قارىشىنى تارقىتىشقا تىرىشىۋاتقان بىر دەۋرنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ترامپ-شى ئۇچرىشىشلىرى قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىلىك ۋەقەلەر، بۇ بايان كۈرىشىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك سەپلىرىدىن بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. تاراتقۇلارنىڭ بۇ ۋەقەلەرنى قانداق يورۇتۇشى، پەقەت ئۆتمۈشنى شەرھلەپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا كەلگۈسىدىكى دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلار ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىمۇ شەكىللەندۈرىدۇ.
ترامپ-شى ئۇچرىشىشلىرى ئەتراپىدا توقۇلغان تاراتقۇ بايانلىرى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە تاراتقۇلارنىڭ رولىنىڭ نەقەدەر مەركىزىي ۋە كۆپ قاتلاملىق ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلدى. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى، بۇ ئۇچرىشىشلارنى ئادەتتە دۆلەتنىڭ خەلقئارالىق ئىناۋىتىنى كۈچەيتىدىغان، دۇنياۋى مۇقىملىققا تۆھپە قوشىدىغان ۋە شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىنى مۇستەھكەملەيدىغان مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىلىرى سۈپىتىدە سۇندى. بۇ بايانلاردا «ئورتاق پايدا ئېلىش» پىرىنسىپى، ئۆزئارا ھۆرمەت ۋە دىيالوگنىڭ مۇھىملىقى تەكىتلەنگەن، چوڭقۇر قۇرۇلمىلىق زىددىيەتلەر بولسا يا ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈلگەن ياكى نەزەردىن ساقىت قىلىنغان. مەقسەت، ھەم مىللىي جامائەت پىكرىنى خاتىرجەم قىلىش ھەم خىتاينىڭ دۇنيا سەھنىسىدىكى ئىجابىي ۋە مەسئۇلىيەتچان ئاكتىيور ئوبرازىنى مۇستەھكەملەش ئىدى.
بۇنىڭ ئەكسىچە، خەلقئارالىق تاراتقۇلارنىڭ خىتايچە ئورگانلىرى (RFI, Deutsche Welle, BBC, New York Times, Nikkei, Wall Street Journal, Financial Times)، ئوخشاش ۋەقەلەرگە تېخىمۇ ئېھتىياتچان، تەنقىدىي ۋە سوراق قىلىش نەزىرى بىلەن يېقىنلاشتى. بۇ تاراتقۇلار، ئۇچرىشىشلاردىن چىققان نەتىجىلەرنى ئادەتتە ۋاقىتلىق «ئۇرۇش توختىتىش» دەپ شەرھلەپ، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئاستىدا ياتقان چوڭقۇر قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەرنىڭ (سودا تەڭپۇڭسىزلىقى، تېخنولوگىيە رىقابىتى، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى، گېئوپولىتىكىلىق تەسىر كۈچى كۈرىشى) ھەل قىلىنمىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ترامپنىڭ مەقسەتلىرى، شىنىڭ ئىستراتېگىيەلىرى ۋە ھەر ئىككى رەھبەرنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىي بېسىملىرى، بۇ تاراتقۇلارنىڭ ئانالىزلىرىدا مۇھىم ئورۇن تۇتتى. بۇ تاراتقۇلار، خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ بىر تەرەپلىمە بايانىغا قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى بىر كۈچ بولۇشنى ۋە دۇنياۋى خىتايچە سۆزلىشىدىغان جامائەت پىكرىگە ئوخشىمىغان بىر كۆز قاراش سۇنۇشنى نىشان قىلدى.