خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنىغا قىسقىچە نەزەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىياسىي ئىزچىللىق، كەڭ كۆلەملىك تازىلاش ۋە «15-بەش يىللىق پىلان»نىڭ ئىستىقبالى قاتارلىقلار ھەققىدە
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە 2025-يىلى 20-ئۆكتەبىردىن 23-ئۆكتەبىرگىچە بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (خ ك پ) 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنى ھەققىدە تەھلىل ئېلىپ بارىدۇ. خىتاي سىياسىتىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ۋەقەلەرنىڭ بىرى بولغان بۇ ئومۇمىي يىغىندا، دۆلەتنىڭ 2026-يىلىدىن 2030-يىلىغىچە بولغان مەزگىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان «15-بەش يىللىق پىلان»ى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك تەكلىپلەر قوبۇل قىلىندى. بۇ تەتقىقات ئومۇمىي يىغىننىڭ رەسمىي ئاخباراتى (شىنخۇا خەۋەر ئاگېنتلىقى، 2025-يىلى 23-ئۆكتەبىر)،[1][2] «15-بەش يىللىق پىلان» ئۈچۈن سۇنۇلغان «تەكلىپلەر» ھۆججىتىنىڭ تولۇق مەزمۇنى (شىنخۇا، 2025-يىلى 28-ئۆكتەبىر)،[3] خىتاي باش شۇجىسى شى جىنپىڭنىڭ بۇ تەكلىپلەرگە ئالاقىدار چۈشەنچىسى (شىنخۇا، 2025-يىلى 28-ئۆكتەبىر)[4] ۋە خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئورنى (IISS) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بىر تەھلىل دوكلاتى (ئېرىك گىرىن ۋە ئولىۋىيا پاركېر، 2025-يىلى 27-ئۆكتەبىر)[5] قاتارلىق بىرىنچى ۋە ئىككىنچى قول مەنبەلەرگە ئاساسلانغان. بۇ ئومۇمىي يىغىن خىتاينىڭ 2035-يىلىغىچە «سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇشنى تۈپتىن ئەمەلگە ئاشۇرۇش» نىشانىغا قاراپ ماڭغان يولىدىكى ھالقىلىق بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ يىغىننىڭ ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان ئالاھىدىلىكى، بىر تەرەپتىن ئىقتىساد ۋە ئىدارە قىلىش سىياسەتلىرىدە كۆزىتىلگەن كۈچلۈك ئىزچىللىق بىلەن، يەنە بىر تەرەپتىن بولسا، بولۇپمۇ خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ئىچىدە ئېلىپ بېرىلغان مىسلى كۆرۈلمىگەن خادىملارنى تازىلاش ھەرىكىتى ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن سېلىشتۇرمىدۇر. بۇ تەھلىل ئومۇمىي يىغىننىڭ قارارلىرىنى ئىقتىسادىي، سىياسىي، ھەربىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك قاتلاملاردىن چوڭقۇرلاپ تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاينىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسەتتىكى كەلگۈسى قىياپىتىنى ۋە بۇ قىياپەتنىڭ ئاستىغا يوشۇرۇنغان ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.
1. «15-بەش يىللىق پىلان»نىڭ ئىستراتېگىيەلىك رامكىسى: «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات» ۋە تېخنىكىدا ئۆزىگە تايىنىش
تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىندا قوبۇل قىلىنغان «15-بەش يىللىق پىلان تەكلىپلىرى» خىتاينىڭ كەلگۈسى بەش يىللىق ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتىنىڭ ئاساسىي لىنىيەسىنى سىزىپ بەرگەن نېگىزلىك ئىستراتېگىيە ھۆججىتىدۇر.[3] ھۆججەتنىڭ مەركىزىدە، 14-بەش يىللىق پىلاندىن مىراس قېلىپ، تېخىمۇ كۈچلۈك تەكىتلەنگەن «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات» (高质量发展) ئۇقۇمى ئورۇن ئالغان. بۇ ئۇقۇم پەقەت مىقدار جەھەتتىكى ئېشىشنى نىشان قىلغان كونا مودېلدىن ۋاز كېچىپ، ئۈنۈمدارلىق، ئىمكانىيەتلىك سىجىللىق ۋە تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان بىر ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنى ئىپادىلەيدۇ. ئومۇمىي يىغىن ئاخباراتى ۋە «تەكلىپلەر» ھۆججىتىدە، بۇ نىشانغا يېتىشنىڭ ئاچقۇچى سۈپىتىدە «يېڭىچە ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» (新质生产力) نى تەرەققىي قىلدۇرۇش كۆرسىتىلگەن.[1] بۇ ئۇقۇم سۈنئىي ئەقىل، كىۋانت ھېسابلاش، بىيو-تېخنولوگىيە، يېڭى ئەۋلاد تېلېگراف (6G) ۋە سىيرەك توپا ئېلېمنېتلىرىغا ئوخشاش ئالدىنقى قاتاردىكى تېخنولوگىيە سانائىتىگە تايىنىدىغان بىر ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشنى تەسۋىرلەيدۇ.[3]
ئومۇمىي يىغىن ھۆججەتلىرى خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ، دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي كەلگۈسىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، پەن-تېخنىكىدا ئۆزىگە تايىنىپ تەرەققىي قىلىش (科技自立自强) قا قانچىلىك ھاياتىي ئەھمىيەت بېرىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بولۇپمۇ توپلاشتۇرۇلغان توك يولى (ئۆزەك)، سانائەت ئىستانوكلىرى، ئىلغار دەرىجىلىك ئەسۋابلار ۋە ئاساسىي يۇمشاق دېتاللارغا ئوخشاش ھالقىلىق ساھەلەردە تاشقى دۇنياغا بېقىنىشنى ئازايتىش ۋە تېخنىكىلىق بوغما ھالەتنى بۆسۈپ ئۆتۈش نىشانى، پىلاننىڭ ئەڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم نۇقتىلىرىدىن بىرىدۇر.[3] خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئورنى (IISS) نىڭ تەھلىلىدە، بۇ سىياسەتنىڭ 13- ۋە 14-بەش يىللىق پىلانلار مەزگىلىدە بېكىتىلگەن يۆنىلىشنىڭ داۋامى ئىكەنلىكى، ئەمما كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان گېئوپولىتىك رىقابەت ۋە تېخنولوگىيە ئۇرۇشى مۇھىتىدا تېخىمۇ جىددىي تۈس ئالغانلىقى تەكىتلەنگەن.[5] شى جىنپىڭنىڭ «تەكلىپلەر» ھەققىدىكى چۈشەنچىسىدە، بۇ ساھەلەرگە قارىتىلغان مەبلەغ سېلىشنىڭ «يەرلىكنىڭ ئەھۋالىغا قاراپ ئىش كۆرۈش» (因地制宜) پىرىنسىپى بويىچە ئېلىپ بېرىلىشى ۋە بايلىق ئىسراپچىلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان قارىغۇلارچە رىقابەتتىن ساقلىنىش كېرەكلىكى توغرىسىدىكى ئاگاھلاندۇرۇشى، مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ بۇ جەرياننى كونتروللۇق ۋە ماسلاشتۇرۇلغان شەكىلدە باشقۇرۇش نىيىتىدە ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىدۇ.[4]
ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەنىڭ يەنە بىر تۈۋرۈكى بولسا «بىرتۇتاش مەملىكەتلىك بازار» (全国统一大市场) قۇرۇش نىشانىدىن تەشكىل تاپىدۇ. بۇ نىشان يەرلىك قورۇقچىلىقنى ۋە رايونلار ئارا سودىغا توسقۇنلۇق قىلىدىغان مەمۇرىي توساقلارنى يوقىتىش ئارقىلىق، بايلىق ۋە تاۋارلارنىڭ دۆلەت ئىچىدە ئەركىن ئايلىنىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.[3] شۇنىڭ بىلەن، خىتاينىڭ غايەت زور ئىچكى بازار يوشۇرۇن كۈچىدىن تولۇق پايدىلىنىش ۋە ئىقتىسادىي ئۈنۈمدارلىقنى ئاشۇرۇش كۆزلىنىدۇ. بۇ سىياسەت، شۇنداقلا، تاشقى زەربىلەرگە قارشى ئىقتىسادنىڭ قارشىلىق كۈچىنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك «قوش ئايلىنىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭمۇ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمىدۇر.
2. تېخنولوگىيە قوغلىشىش: «يېڭىچە ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» ۋە گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت