خىتاينىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى تەسەۋۋۇرى ۋە ئۇنىڭ ئامېرىكىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارماق سىستېمىنىڭ چەكلىمىسى دائىرىسىدە، خىتاي باشقا دۆلەتلەردىن ئۆزىنىڭ سىياسىي سىستېمىسى ۋە باشقۇرۇش تۈزۈلمىسىنى ئۆز ئەينى دوراشنى تەلەپ قىلىپ يۈرمەيدۇ. ئەمما لىبېرال دېموكراتىك قىممەت قاراشلار ۋە پىرىنسىپلارنى باستۇرۇشقا ئۇرۇنىدۇ. شۇنىڭدەك باشقا دۆلەتلەرنى قانۇن- تۈزۈم، مائارىپ، ئاخبارات ساھەسى، تەرەققىيات، ياردەم سىياسىتى، سانائەت ئىشلەپ چىقىرىش ئۆلچىمى ۋە ئەمەلىيەتلىرى قاتارلىق كەڭ كەتكەن ساھەلەردە ئۆزىنىڭ يەرلىك سىياسەتلىرىدىن ئۆرنەك ئېلىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ.
يېغىپ ئېيتقاندا، بېيجىڭ يۇمشاق قول، ئېلاستىكلىققا ئىگە قىسمەن بۈيۈك كۈچكە ئايلانماقچى. مەزكۇر بۈيۈك كۈچنىڭ قىسمەنلىكى شۇ يەردىكى، ئۇ پۈتۈن دۇنياغا ئىگە بولۇشقا ئىنتىلىشنىڭ ئورنىغا، ئۆز تەسىر دائىرىسى ئىچىدىكى رايونلاردىلا ئاكتىپ بولىدۇ. يۇمشاق قول بولۇشى بولسا، خىتاينىڭ باشقا دۆلەت ۋە رايونلارنى بىۋاسىتە ياكى مۇتلەق كونتروللۇقى ئاستىدا باشقۇرۇش ئىستىكىنىڭ يوقلۇقىدىن، ئېلاستىكلىقى- خىتاينىڭ كۈچىگە ئەل بولغان دۆلەتلەرنىڭ، پەقەت خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ھۆرمەت قىلىش شەرتى ئاستىدا، جۇغراپىيىلىك، مەدەنىي ياكى ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن پەرقلىق مۇئامىلىگە ئۇچرىمايدىغانلىقىدىن بولىدۇ.
خىزمەتلەر داۋاملاشماقتا. بىر بەلباغ بىر يول تەشەببۇسى بېيجىڭ ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسىي نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ تەشەببۇس خىتاي رەھبەرلىك قاتلىمى روياپقا چىقارماقچى بولغان يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ تايانچ كۈچىدۇر، مەزكۇر پىلاننىڭ ھەر تۈرلۈك پارچىلىرى بىرلىشىپ، خىتاينىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە گۈللىنىۋاتقان دۆلەتلەرگە ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىر كۆرسىتىشى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. پۇرسەت نەزەرىيەسىنى ئاساس قىلغان تەدرىجى تەسىرگە ئىگە بولۇش ئۇسۇلىمۇ ئەڭ يۇقىرى چەكتىكى كۈچكە ئېرىشىشنى نىشان قىلغان ستراتېگىيىلىك لوگىكىنىڭ يېتەكچىلىكدە بولىدۇ.
خىتاينىڭ يېڭى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ھېلىھەم مۇكەممەللىشىش باسقۇچىدا بولۇپ، ئۇنىڭ ھازىرقى ھالىتى ئەبەدىيلىكتىن كۆرە ۋاقتلىق. خىتاينىڭ ماددىي كۈچى يار بەرگەن ۋە قارشى كۈچلەر ۋۇجۇدقا چىقىپ قالمىغان ئەھۋالدا، تارماق سىستېما قۇرۇپ چىقىش- بۈيۈك كۈچ بولۇشنىڭ ئۆتكۈنچى قەدىمى ھېساپلىنىدۇ ھەربىي كۈچنى ئىشلىتىش ياكى مەجبۇرلاش ھازىرچە تېخى  ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتىكى ئاساسلىق ۋاسىتىگە ئايلانمىغان بولسىمۇ، خىتاينىڭ رىقابەتچىسىز تارماق سىستېمىدىكى كۈچىنىڭ ئۈزلۈكسىز ئېشىشىغا ئەگىشىپ، بىر قوشۇمچە تاللاش بولۇپ قالىدۇ.
ئامېرىكا ئۇچرايدىغان تەسىرلەر ۋە سىياسىي تەدبىرلەر
ھېلىھەم دەسلەپكى باسقۇچتا تۇرىۋاتقان، خىتاي تەسەۋۋۇرىدىكى بۈيۈك كۈچ ماھىيەت جەھەتتىن يۇمشاق، قىسمەن ۋە ئېلاستىكىلىق بولغاچقا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ نىشانىنى ئامېرىكىنىڭ مەنپەئەتىگە پايدىلىق شەكىلگە كەلتۈرۈشكە تىرىشىپ باقسا بولىدۇ. بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، تۆۋەندىكى  تۆت خىل تەدبىرنى ئوتتۇرىغا قويدۇق.
يېڭى رىقابەت ساھەلىرىگە دىققەتنى مەركەزلەشتۈرۈش كېرەك. خىتاينىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى تەسەۋۋۇرى ئىككى مۇھىم ساھەنى نىشانلاۋاتىدۇ: غەرب دۆلەتلىرىدىن باشقا دېموكراتىك بولمىغان، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ۋە نۆۋەتتە مەۋجۇت بولغان خەلقئارالىق ئورگانلار. بۇلار ئىككىسى ئامېرىكا-خىتاي ئىستىراتېگىيە رىقابىتى قانات يېيىۋاتقان ۋە  شۇ سەۋەپتىن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ تېخىمۇ كۆپ دىققىتىگە سازاۋەر بولۇشقا تېگىشلىك ساھەلەر دەپ تونۇلمىقى زۆرۈر.
بۇ، ئامېرىكا چوقۇم خىتاينىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى بارلىق ھەرىكەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇشى كېرەك دېگەنلىك ئەمەس. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى زېھىن ۋە ماددى ئەشيالارنى تېجەش نۇقتىسىدىن چىقىپ تۇرۇپ، ئىشلارنىڭ مۇھىملىق دەرىجىسىنى بېكىتىۋېلىشى، ھەربىي كۈچنى پەقەت ئېھتىياجلىق ئورۇنغا سەرپ قىلىشى، خىتاينىڭ يوشۇرۇن ئاجىزلىقلىرىدىن پايدىلىنىشقا كۈچىشى ۋە «سېلىنمىنى ئاشۇرۇش» ئىستىراتېگىيەسى قوللىنىشى كېرەك.
خىتاينىڭ «جەنۇبتىكى دۆلەتلەر («تەرەققىي تاپمىغان ياكى تېپىۋاتقان دۆلەتلەر» دېگەن مەنىدە)» گە بولغان قىزىقىشىمۇ ئامېرىكىغا ئتتىپاقداش بولمىغان، لېكىن خىتاينىڭ ھەرىكىتىگە قارشى تۇرۇشتا ھەمكارلاشماق ئېھتىماللىقى بار بولغان كىچىك دۆلەتلەرنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلەيدۇ. شۇنىڭدەك، ئامېرىكا ئۈچۈن خىتاينىڭ «ئارقا ھويلىسى» دا ئۇنىڭ بىلەن تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشنىڭ مۇھىملىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئەگەر خىتاي شەرقىي ئاسىيادا ياخشى كونترول قىلىنسا، ئۇنىڭ باشقا رايونلارغا كېڭىيىشى ياكى كەڭ كۆلەمدە خىتاي- مەركەزلىك تەسىر دائىرىسى بەرپا قىلىشى قىيىنلىشىدۇ.
خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىكىنىڭ ئاساسلىق تايانچىسى ھەربىي قوراللار ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادى كۈچ بىلەن بىللە، تەسىر كۆرسىتىش پائالىيەتلىرى ۋە خەلقئارا تەرتىپنى مۇستەھكەملەشتە ئىدىيە ۋە مىزانلارنى سىڭدۈرىدىغان كۈچ بولغان «ئالاقە كۈچى» ئارقىلىق تاشقىي مۇھىت شەكىللەندۈرۈشكە قاراپ تەرەققىي قىلىش. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئىككىلا تەرەپكە ئالاھىدە دىققەت قىلىشى ۋە ھەربىي ساھەگە ئوخشاش دەرىجىدىكى رىقابەت ساھەسى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشى كېرەك.
ئاكتىپ ئاممىۋىي دىپلوماتىيە يۈرگۈزۈلۈشى كېرەك«چوڭ كۈچلەر ھەمىشە قىلىغۇسى كەلگەننى قىلىدۇ» دېگەن قاراشقا ئاساسەن،  دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەرگە نىسبەتەن خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە ئامېرىكىنىڭ رەھبەرلىكى ئارىسىدا ئالاھىدە پەرق بولماسلىقى مۇمكىن. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى، لېبرال دېموكراتىيە تەرىپىدىن يۈگۈزۈلىدىغان خەلقئارا رەھبەرلىكى بىلەن لىبرال بولمىغان مۇستەبىت ھاكىمىيەت تەرىپىدىن يۈزگۈزۈلىدىغان خەلقئارا رەھبەرلىك ئارىسىدىكى پەرقنى نامايان قىلىشتا تېخىمۇ سىستېمىلىق بولۇشى ، شۇنداقلا، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى لېبرال دېموكراتىيەنى قوللاشنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇشى كېرەك.