دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

چەت ئەللەردىكى مەۋجۇدلۇقىنى تەرىپلەش ئۈچۈن يىلتىزى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تۇتۇشىدىغان ياڭاق دەرىخى سېمۋولىنى ئىشلىتىدىغان ئەرمەنىلەر، ھەقىقەتەن بۇ سېمۋولغا خاس ھالدا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا تارقاق ھالەتتە ياشىماقتا. تارىخچىلار تەرىپىدىن يىلتىزى مىلادىن ئىلگىرى 5-ئەسىرگىچە تۇتاشتۇرۇلىدىغان ئەرمەنى مىللىتى، دىئاسپورا كەلمىسى نۇقتىسىدىن يەھۇدىيلارغا ھەممىدىن بەك ئوخشايدىغان مىللەتتۇر (سافران، 1999-365). تارىختىن بۇيان ئەرمېنىيەنىڭ سودا يولى ئۈستىدە بولۇشى، ئىستراتېگىيەلىك ئورنى ۋە تەبىئىي بايلىقلىرى قاتارلىقلار سەۋەبىدىن پارس، گىرىك، رىم، ۋىزاتىنىيە، ئوسمانلى ۋە چاررۇسىيە ئىمپېرىيەسى قاتارلىق ھۆكۈمران كۈچلەر تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇپ كەلگەن. بۇ ھۆكۈمران كۈچلەر ھەر قېتىم ئەرمېنىيە ئۈچۈن ئۆز-ئارا ئۇرۇشقاندا ئەرمەنىلەر كۆچۈشكە مەجبۇر بولغان. شۇنداقلا ئەرمېنىيەنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىمۇ ئەرمەنىلەرنىڭ سودا مەقسەتلىك ئۆزگە دىيارلارغا ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن كۆچۈشىگە سەۋەب بولغان (شېففېر، 2003-59). شېففېر مىلادىن ئىلگىرى 5-ئەسىردىن بۇيان بۇلغارىيە، ئانادولۇ ۋە بالقانلاردا ئەرمەنېىيەگە تەۋە رايونلارنىڭ بارلىقىنى دەيدۇ (2003-59). مىلادىن كېيىن 7-ئەسىردە ئەرمەنىلەر (بەزىلىرى سۈرگۈن، بەزىلىرى ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن) ۋىزاتىنىيە ئىمپېرىيەسىگە كۆچكەن بولۇپ، بۇ جايلاردا سودا ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان، ھەتتا ئالىي ۋەزىپىلەرنى ئۆتۈشكە نائىل بولغان. بۇ ساھەلەر (سودا ۋە ھاكىمىيەت) كېيىنچە ئەرمەنى دىئاسپوراسى تالىشىدىغان كەسىپ ساھەلىرى بولۇپ قالغان. 10-ئەسىردىن بۇيان ۋەنەدىك، مارسىليا، پارىژ، برۇگېس، لوندونغا ئوخشاش نۇرغۇن غەربىي ياۋروپا شەھەرلىرىدىمۇ ئەرمەنى توپلۇقلىرى بەرپا بولغان. لېكىن تۇنجى كەڭ كۆلەملىك كۆچ دولقۇنى 11-ئەسىردە باگراتىد خانىدانلىقى يىمرىلگەندىن كېيىن يۈز بەرگەن بولۇپ قىرىم، ۋېنگرىيە، پولشا ۋە مولدوۋا قاتارلىق مەملىكەتلەردىمۇ ئەرمەنى توپلۇقلىرى شەكىللىنىشكە باشلىغان. 13-ئەسىردە پەلەستىن، مىسىر، ئىراق، ھىندىستان، تىبەت ۋە خىتاي قاتارلىق ئەللەردىمۇ ئەرمەنى توپلۇقلىرى بارلىققا كەلگەن. ئىككىنچى چوڭ كۆچ دولقۇنى –ئەرمەنېيە جۇمھۇرىيىتى 1991-يىلى قۇرۇلغۇچە بولغان ئارىلىقتىكى ئەڭ ئاخىرقى ئەرمەنى دۆلىتى بولغان- كىلىكيا خاندانلىقىنىڭ 14-ئەسىردە يىمرىلىشىدىن كېيىن باشلىغان بولۇپ، ئەرمەنىلەر پولشا ۋە لىتۋانىيەگە، 17-ئەسىردە ئىران ۋە فىلىپپىنگە ئولتۇراقلاشقان (شېففېر، 2003-59).
دۇفۇيكس 1915-يىلىدىكى ۋەقەلەردىن كېيىن ئەرمەنىلەرنىڭ يېرىمىغا يېقىن بىر قىسمىنىڭ رۇسىيەگە، قالغان قىسمىنىڭ مىسىر، ئىران، ئارگېنتىنا، فىرانسىيە، لىۋان، سۈرىيە ۋە ئامېرىكاغا ئوخشاش ئەرمەنى توپلۇقلىرى بۇرۇنمۇ ياشىغان ئەللەرگە كەتكەنلىكىنى دەيدۇ. فىرانسۇز تارىخچى تېر-مىناسىيان 1915-يىلدىكى ۋەقەلەرنى «ۋجۇدقا چىقارغۇچى ھادىسە»دەپ تەرىپلەپ، «بىر پالاكەت خاتىرىسى»نىڭ ئۇلى بولغانلىقىنى ۋە «بۈيۈك دىئاسپورا»ھادىسىسىنىڭ مۇقەددىمىسىگە زېمىن ھازىرلاپ بەرگەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ (تېر-مىناسىيان، 1989، نەقىل قىلغۇچى دۇفۇيكس، 2011-57).
مىڭلارچە يىل داۋاملاشقان تارقاقلىقتىن كېيىنمۇ ئەرمەنىلەر 19-ئەسىرگىچە «دىئاسپورا»ئۇقۇمى بىلەن ئىزاھلانمايدۇ. بۇ دەۋردە گېرمانىيە، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەردە كۆپ ئىشلىتىلىشكە باشلىغان دىئاسپورا ئۇقۇمى، دىن ئەتراپىغا يىغىلىپ بىرلەشكەن ئەرمەنىلەرگە ئوخشاش خەلقلەر ئۈچۈن قوللىنىلىشقا باشلىغان (دۇفۇيكس، 2011-26). 1931-يىلى سىمون دۇبنوۋ » ئىجتىمائىي پەنلەر دىئاسپورا قامۇسى»ناملىق ماقالىسىدە ئەرمىلەرنى مىسال كۆرسىتىدۇ: «ئۆز دۆلىتى ياكى يۇرتىدىن ئايرىلغان ۋە ئۆزگە مىللەتلەر ئىچىگە تارقالغان، لېكىن ئۆز مىللىي مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قالغان مىللەت ياكى مىللەتنىڭ پارچىسى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان گىرىكچە تېرمىندۇر… دىئاسپورانىڭ تىپىك بىر مىسالى بولسا ئەسىرلەرچە ئۆزىنىڭ مەملىكەتلىرى سىرتىدا خالىسانە ياشاپ كەلگەن ئەرمەنىلەردۇر…» (دۇفۇيكس، 2011-27).
دىئاسپورا ئۇقۇمىنى نوقۇل يەھۇدىيلار ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان خاس بىر ئىسىم بولۇشتىن چىقىرىپ يەھۇدىيلارغا ئوخشاش تارىخىي تەجرىبىلەرنى باشتىن كەچۈرگەن باشقا مىللەتلەر ئۈچۈنمۇ ئىشلەتكىلى بولىدىغانلىقىغا شارائىت تەييارلاپ بەرگەن بۇ ئىزاھات، دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغىمۇ مەلۇم دەرىجىدە تۆھپە قوشقان. دەرۋەقە، «دۇبنوۋ»نىڭ تېكىستى «دىئاسپورا»تېرمىنىنىڭ تارقىلىشىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ: ئومۇمىي جەھەتتىن سېكۇلارلىشىشنى، كونكرېت جەھەتتىن يەھۇدىي خەلقىنىڭ تارىخىي تەجرىبىلىرىدىن ئاستا-ئاستا يىراقلىشىشىنى كۆرسىتىدۇ» (دۇفۇيكس، 2011-27). بەزى ئاكادېمىكلار دۇبنوۋنىڭ دىئاسپورا تەبىرىنىڭ دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ دائىرىسىنى تارايتىۋەتكەنلىكىنى بىلدۈرگەن بولسا، يەنە بەزىلىرىمۇ بۇ تەبىرنىڭ دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ ئىزاھلىنىشىغا مەلۇم دەرىجىدە پايدىلىق بولغانلىقىنى تەكىتلىشىدۇ. روبېرت پارك 1939-يىلى دۇبنوۋنىڭ تەبىرىنى تېخىمۇ كېڭەيتىپ دىئاسپورا كەلىمىسىنى ئاسىيالىقلار ئۈچۈنمۇ ئىشلەتكەن (پارك 1939، نەقىل قىلغۇچى دۇفۇيكىس، 2011-28). ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ روبېرت پاركنىڭ دىئاسپورا تەبىرى دۇبنوۋنىڭ دىئاسپورا تەبىردىنمۇ كەڭ ئىشلىتىلىشكە باشلايدۇ، ھەتتا بەزى چاغلاردا بۇ تەبىرنىڭ ئەسلى ئىگىسىنىڭ روبېرت پارك ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ (ھاررىس ۋە چارلېس، 1958، نەقىل قىلغۇچى دۇفۇيكس، 2011-28).