توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نوپۇس ۋە مۇھىت نەزىرىيەسى:  ب توماس ر. مالتۇس نوپۇس گىئومېتىرىيەلىك تەرىقىدە ئىزچىل ئاشسىمۇ ئىنسانىي ئېھتىياجلارنى ھەل قىلىدىغان بايلىقلارنىڭ ئوخشاش سەۋىيەدە تەرەققىي قىلماسلىقى سەۋەبىدىن، ئىنسانلارنىڭ بۇ بايلىقلارغا ئېرىشىش ئۈچۈن رىقابەتكە كىرىدىغانلىقى، بۇ ئەھۋالنىڭ تەبىئىي ھالدا توقۇنۇش كەتلۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ قاراش كېيىنچە بەزى ئىلىمشۇناسلار تەرىپىدىن تېخىمۇ تەرىپىدىن چوڭقۇرلاشتۇرۇلۇپ نەزىرىيە ھالىتىگە ئېلىپ كېلىنىدۇ. بولۇپمۇ  نازلى چوكرى پەرقلىق ئېتنىك گۇرۇپپىلىق نوپۇس قۇرۇلمىسىغا ئىگە دۆلەتلەردە تەڭپۇڭلۇق ئېتنىك گۇرۇپپىنىڭ پايدىسىغا ئايلاندۇرۇلغاندا، بۇ گۇرۇپپىنىڭ كۈچكە ۋە بايلىقلارغا تېخىمۇ كۆپ ئىگە بولۇشنىڭ كويىدا بولۇشى ياكى تېخىمۇ كۆپ كۈچكە ۋە بايلىققا ئىگە بولۇشى سەۋەبىدىن، باشقا گۇرۇپپىلار بىلەن توقۇنۇشقا كىرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئېتنىك قۇرۇلمىسى مۇرەككەپ بولماي ئاساسەن بىر خىل بولغان دۆلەتلەردە نوپۇسنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ كۈچنىڭمۇ ئاشىدىغانلىقى، بۇ ئەھۋالنىڭ ئۇ دۆلەتكە  ئەتراپتىكى رايونلارغا كېڭەيمىچىلىك سىياسىتى يولغا قويۇشقا شارائىت يارىتىپ بېرىدىغانلىقى، بايلىقلارنىڭ ئازىيىشى بىلەن كۆچنىڭ ئاۋۇپ كېتىشى، نەتىجىدە كۆچمەنلەر بىلەن يەرلىكلەر ئوتتۇرىسىدا كۈلتۈر ياكى ئىقتىسادىي توقۇنۇشلارنىڭ كېلىپ چىقىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.[51]
مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى: س.خانتىڭتون يېڭى دۇنيادا ئىنسانلار ئوتتۇرسىدىكى تىركىشىشلەرنىڭ ئاساسلىق مەنبەسىنىڭ كونا دۇنيادا بولغىنىدەك ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي بولۇشتىن بەكرەك مەدەنىيەت بولىدىغانلىقىنى، ئۇلۇس دۆلەتلەر داۋاملاشسىمۇ،  توقۇنۇشلارنىڭ يەتتە پەرقلىق مەدەنىيەت (تۈرگە ئايرىشتىكى مۇجمەل ئىبارىلەر تۈپەيلى بەزىلەر سەككىزگە ئايرىيدۇ) ئوتتۇرىسىدا كۈلتۈر پەرقى سەۋەبىدىن ئوتتۇرىغا چىقىپ  دۇنيا سىياسىتىدە نوپۇزلۇق ئورۇنىغا ئۆتىدىغانلىقى، مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشىنىڭ مودېرن دۇنيادىكى توقۇنۇشلارنىڭ ئاخىرقى باسقۇچى بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. خانتىڭتون  توقۇنۇشنىڭ تېگىدە كۈلتۈر قەدرىيەتلىرى بارلىقىنى تەكىتلىسىمۇ، باشقا نەزىرىيەلەردىكىگە ئوخشاش مەنپەئەت توقۇنۇشى، ھاكىمىيەت، كۈچ تىركىشىشى قاتارلىق مەسىلىلەرنىڭمۇ توقۇنۇشقا زېمىن تەييارلايدىغانلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلمايدۇ. لېكىن ئۇنىڭ نەزىرىيەسىنىڭ مەركىزى ئىدىيەسىدە مەدەنىيەت پەرقلىرى توقۇنۇشنىڭ ۋاستىسى بولۇپ قالىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. خانتىڭتون تارىختىن بۇرۇنقى دەۋرلەردە بارلىققا كەلگەن تىركىشىشلەرنىڭ سىياسىي ياكى ئىدېئولوگىيەلىك ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭدىن كېيىنكى دەۋردە بولسا مەدەنىيەت سەۋەبلىك بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. خانتىڭتون ئوخشاش مەدەنىيەتكە تەۋە دۆلەتلەرنىڭ ئۇرۇشلاردا بىر=بىرىگە ياردەم قىلىشىنى بۇ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئوخشاش كۈلتۈر رىشىتىسىگە ئاساسەن تەھلىل قىلىدۇ. ئۆتمۈشتە يۈز بەرگەن دىنى ئۇرۇشلارنىڭ ئەمەلىيەتتە مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى ئىكەنلىكىنى دەيدۇ.[52]خانتىڭتوننىڭ «مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى» نەزىرىيەسىنى تەنقىد قىلغان نۇرغۇن كىشى، بىۋاستە مەدەنىيەت توقۇنۇشى يۈز بەرمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدۇ. «مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى» نەزىرىيەسىنى تەنقىد قىلغۇچىلار، دۇنيادا بولۇپ ئۆتكەنلەرنىڭ ئىنكاس خاراكتېرلىك ئەھۋال ئىكەنلىكىنى، بولۇپمۇ يەر شارىلىشىشقا ئەگىشىپ بارغانچە چوڭىيىۋاتقان ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي پەرقلەرنىڭ چوڭ دۆلەتلەرنىڭ يولغا قويۇپ كېلىۋاتقان جاھانگىرلىك ۋە شۈمۈرۈش سىياسىتىنىڭ تەسىرى نەتىجىسىدە شەكىللەنگەنلىكىنى تەكىتلىشىدۇ. مەدەنىيەتنىڭ بولسا بۇ مەسىلىلەرگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنىڭ يوق دېگۈچىلىك دەرىجىدە ئاز ئىكەنلىكىنى دېگەن تەنقىدچىلەر، مەدەنىيەتنىڭ رولىنىڭ داۋاملاشتۇرغۇچى، تاماملىغۇچى ۋە تەبىرلىگۈچى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىشىدۇ. دۇنياۋى تېررورىزمنىڭمۇ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان سەۋەبلەر تۈپەيلى كېلىپ چىققانلىقىنى دېيىشىدۇ.[53]خانتىڭتون  مەدەنىيەت سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇش ھەققىدە ئېغىز ئاچسىمۇ، ھازىرغىچە يۈز بەرگەن توقۇنۇشلارنىڭ كەينىدە ماددىي ئامىللار- كۈلتۈر قەدرىيەتلىرى سەۋەب بولغان توقۇنۇشلارنىڭ بارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىماي-نىڭ بەكرەك كۈچلۈك ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز.
«كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇش»مۇنازىرىسى
كىملىكنىڭ ئېنىقلىمىسى ۋە ئالاھىلىكلىرى
«قېرىندىشىمغا قارشى مەن، بىر نەۋرە تۇققىنىمغا قارشى مەن بىلەن قېرىندىشىم، دۇنيادىكى باشقا ئىنسانلارغا قارشى مەن، قېرىندىشىم ۋە تۇققىنىم بىر سەپتە تۇرىمىز.» (ئەرەب ماقال—تەمسىللىرىدىن)
ئىنسانلار ئەلمىساقتىن بۇيان ئۆزىنى ئىزچىل تەبىرلەش-ئىپادىلەش ئېھتىياجى ھېس قىلىپ كەلگەن ۋە ئوخشىمىغان شارائىتلارنىڭ تەسىرى ئاستىدا پەرقلىق ئامىللارغا ئاساسەن ئۆزلىرىنى تەبىرلىگەن، بۇنى قىلغاندا ئالدى بىلەن ئۆزىدىن پەرقلىق بولغانلار بىلەن ئۆزىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئۆزى ۋە ئۆزگىلەرنى تونۇپ يەتكەن.
كىملىك تېمىسىدا ئېنىق بىر تەبىرنىڭ ۋە تەتقىقاتىدا يەككىلىكنىڭ يوقلىقىنى، ئوخشىمىغان ئېنىقلىمىلارنىڭ بارلىقىنى، تەتقىقاتلاردىمۇ پەرقلىق ئۇسۇللاردىن پايدىلىنىلغانلىقى چوقۇم ئەسكەرتىلىشى كېرەك. مودېرن جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە پىسخولوگىيە ساھەلىرىدە ئېنىق ۋە تولۇق بىر كىملىك ئۇقۇمى يوق بولۇپ، كىملىك ئىنساننىڭ ئۆزلىك تۇيغۇسىغا ئۆزى ھەققىدىكى تۇيغۇلىرى ۋە پىكىرلىرىگە (ئىجتىمائىي جىنسىيەت ياكى سىنىپ)مۇراجىئەت قىلىنغان ھالدا ئىشلىتىلىدۇ. كىملىكنى ئەڭ ئاددىي قىلىپ ئېيتساق، بىر نەرسەنىڭ «نېمە ۋە كىم ئىكەنلىكى، ئۆزىنى قانداق تەبىرلەيدىغانلىقى-تونۇيدىغانلىقى، ئۆزىنى ئۆزگىلەردىن قانداق ئايرىپ ئوخشاش تۈرلىرى بىلەن قانداق ئوخشاشلىق ئورناتقانلىقى، ياكى ئۆزگىلەر تەرىپىدىن قانداق تەبىرلىنىدىغانلىقى-تونۇلىدىغانلىقى»نى كۆرسىتىدۇ.[54]بەزى ئېنىقلىمىلاردا كىملىك ئىجتىمائىيلىشىش جەرياندا سىڭدۈرۈلگەن ئىجتىمائىي روللار دەپ قارالسا، يەنە بەزى ئېنىقلىمىلاردا بۇ ئىجتىمائىي روللاردىن ھالقىپ ئۆتۈپ، بۇ روللاردىن پايدىلىنىش ئارقىلىق ئىگە بولغان نەرسىلەر، دەپ قارىلىدۇ.[55]