خىتاينىڭ گېئو-سىياسىي ئەندىشىسى: تۈركىيەنىڭ ئېتنىك رىشتە دىپلوماتىيەسى ۋە شەرقىي تۈركىستان ئامىلى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر مۇلاھىزە ماقالىسىدە، مىسىردىكى بەنى سۇۋەيف ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسىي پەنلەر دوتسېنتى، خىتاي سىياسىتى ۋە ئاسىيا ئىشلىرى بويىچە مۇتەخەسسىس دوكتور نادىيە ھېلمى (Dr. Nadia Helmy) تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە 2026-يىلى 1-فېۋرال كۈنى «مودېرن دىپلوماتىيە» (Modern Diplomacy) تورىدا ئېلان قىلىنغان «خىتاي ئەنقەرەنىڭ لىۋان تۈركمەنلىرىگە يېقىنلىشىشىغا ئەگىشىپ، تۈركىيەنىڭ ئېتنىك كېڭەيمىچىلىكىگە ھوشيارلىق بىلەن قارىماقتا» ناملىق تەھلىلىي دوكلات ئاساس قىلىندى. بۇ دوكلات خىتاي تاشقى سىياسىتىدىكى ئەڭ نازۇك نۇقتىلارنىڭ بىرى بولغان «ئېتنىك كىملىك» ۋە «دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى» مەسىلىسىنى، بولۇپمۇ تۈركىيەنىڭ لىۋاندىكى تۈركمەنلەرگە پۇقرالىق بېرىش پىلانىنىڭ خىتاي تەرىپىدىن قانداق قوبۇل قىلىنىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىشى بىلەن مۇھىم ئىلمىي ۋە سىياسىي ئەھمىيەتكە ئىگە. ئاپتور ماقالىسىدە خىتاي-تۈركىيە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن سىياسىي گۇمان ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ تەڭپۇڭلۇقىنى ئەتراپلىق تەسۋىرلەپ بەرگەن.
«تۈرك مىللەتچىلىكى» ۋە خىتاينىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ئەندىشىسى
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى تۈركىيەنىڭ «ئېتنىك رىشتىلەر» گە تايىنىپ سىرتقى تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش سىياسىتىگە، يەنى خەلقئارادا «تۈرك مىللەتچىلىكى» ياكى پانتۈركىزم دەپ ئاتىلىدىغان ئىدىيەۋى ئېقىمغا قارىتا ئىنتايىن ئېھتىياتچان ۋە سوغۇق پوزىتسىيە تۇتماقتا. خىتاينىڭ بۇ خىل پوزىتسىيەسىنىڭ تۈپ يىلتىزى ئۇنىڭ «دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى» نى قوغداش پىرىنسىپىغا بېرىپ تاقىلىدۇ. خىتاي دائىرىلىرى ئېتنىك كىملىكنىڭ تاشقى سىياسەت قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنى باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش دەپ قارايدۇ ۋە بۇ خىل ئەندىزىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدۇ.
ئاپتورنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، بېيجىڭنىڭ نەزىرىدە تۈركىيەنىڭ چەت ئەللەردىكى، جۈملىدىن لىۋاندىكى تۈركمەنلەرگە ئورتاق مىللىي كىملىك ئاساسىدا پۇقرالىق بېرىش ياكى ئۇلارنى رىغبەتلەندۈرۈش سىياسىتى ئاددىي بىر دىپلوماتىك ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى «سىياسىي تەسىر كۆرسىتىش قورالى» دۇر. خىتاي بۇ خىل ھەرىكەتلەرنى ئۆز چېگراسى ئىچىدىكى بۆلگۈنچىلىك خاھىشىنى كۈچەيتىۋېتىشى مۇمكىن بولغان يوشۇرۇن تەھدىت دەپ قارايدۇ. بولۇپمۇ تۈركىي مىللەتلەر توپىغا مەنسۇپ بولغان ئۇيغۇرلار ياشايدىغان شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى ۋەزىيەت، خىتاينىڭ تۈركىيەنىڭ ھەر قانداق بىر ئېتنىك ھەرىكىتىگە گۇمان بىلەن قارىشىدىكى ئەڭ ئاساسلىق سەۋەبتۇر.
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، خىتاي تۈركىيەنىڭ لىۋاندىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرگە (تۈركمەنلەرگە) پۇقرالىق بېرىش ئارقىلىق، شۇ دۆلەتلەردە «ئېتنىك كۈچ مەركەزلىرى» نى شەكىللەندۈرۈشىدىن ئەنسىرەيدۇ. خىتاي تەرەپ، ئەگەر بۇ خىل سىياسەت لىۋانغا ئوخشاش نازۇك دۆلەتلەردە مۇۋەپپەقىيەت قازانسا، بۇنىڭ باشقا رايونلارغىمۇ ئۈلگە بولۇپ، دۇنياۋى سەۋىيەدە سىياسىي ۋە دېموگرافىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇشى مۇمكىنلىكىنى پەرەز قىلماقتا. بۇ يەردە خىتاينىڭ ئەندىشىسى پەقەت لىۋان بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى بۇ خىل «ئېتنىك كۈچ ئويۇنى» نىڭ ئاخىرى بېرىپ خىتاينىڭ ئۆز بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سالىدىغانلىقىغا مەركەزلەشكەن.
شەرقىي تۈركىستان ئامىلى ۋە «ئۈلگە بولۇش» خەۋپى
ماقالىنى چوڭقۇرلاپ تەھلىل قىلغىنىمىزدا، خىتاينىڭ تۈركىيە-لىۋان مۇناسىۋىتىگە بولغان سەزگۈرلۈكىنىڭ ئەمەلىيەتتە بىۋاسىتە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى بىلەن چېتىشلىقى ئايدىڭلىشىدۇ. دوكلاتتا ئېنىق كۆرسىتىلگىنىدەك، خىتاي تۈركىيەنىڭ «تۈركىي مىللەتلەر بىرلىكى» پىرىنسىپىنى قوللىنىشىنىڭ كېڭىيىشىدىن ۋە بۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىخەتەرلىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىدىن قورقىدۇ. خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرىنىڭ قارىشىچە، ئەگەر ئەنقەرە لىۋاندىكى تۈركمەنلەرگە پۇقرالىق بېرىش سىياسىتىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەلىيلەشتۈرسە، بۇ ئەھۋال تۈركىيەنى كەلگۈسىدە ئۇيغۇرلارغىمۇ ئوخشاش ئىمتىيازلارنى، مەسىلەن، پاسپورت ياكى تۇرۇش ھوقۇقىنى بېرىشكە رىغبەتلەندۈرۈشى مۇمكىن.
تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، ئىلگىرىكى يىللاردا تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا قوللانغان بەزى ھېسداشلىققا تولغان سىياسەتلىرى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئېغىر دىپلوماتىك جىددىيلىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىدى. دوكلاتتا بۇ نۇقتا ئالاھىدە تەكىتلەنگەن بولۇپ، خىتاي ئۈچۈن تۈركىيەنىڭ چېگرا ھالقىغان «تۈرك كىملىكى» نى كۈچەيتىشى بىۋاسىتە ھالدا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مەسىلىسى بىلەن باغلىنىشلىق دەپ قارىلىدۇ. چۈنكى ئۇيغۇرلار تۈركىي مىللەتلەر گۇرۇپپىسىغا مەنسۇپ بولغاچقا، تۈركىيە پات-پات ئۇلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش مەيدانىنى ئىپادىلەپ تۇرىدۇ، بېيجىڭ بولسا بۇنى ئۆزىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش دەپ قەتئىي رەت قىلىدۇ.
شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ بۇ مەسىلىدىكى مەيدانى پەقەت سىرتتىن كۆزىتىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى تۈركىيەنىڭ لىۋان تۈركمەنلىرىگە پۇقرالىق بېرىش قارارىغا نىسبەتەن بىۋاسىتە ۋە رەسمىي بايانات ئېلان قىلمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ يوشۇرۇن نارازىلىقىنى بىر قاتار بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىدىن كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بۇ تەدبىرلەر ئىچىدە ئەڭ كۆزگە چېلىقىدىغىنى، تۈركىيە بىلەن ئالاقىسى بار شەخسلەرگە قارىتىلغان «بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشى» سىياسىتىدۇر. يەنى خىتاي تۈركىيەگە بارغان ياكى تۈركىيە بىلەن كۈچلۈك ئالاقىسى بار شەخسلەر خىتايغا ۋىزا ئىلتىماس قىلغاندا، ئۇلارغا قوشۇمچە چەكلىمىلەرنى ۋە قاتتىق تەكشۈرۈشلەرنى يولغا قويماقتا. بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ تۈركىيەگە مۇناسىۋەتلىك «ئېتنىك پائالىيەتلەر» دىن قانچىلىك دەرىجىدە ئەنسىرەيدىغانلىقىنى ۋە بۇنى بىخەتەرلىك مەسىلىسى دەپ قارايدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى رىقابەت ۋە «بىر بەلباغ بىر يول»