مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مېدىيا تېخنىكىسى ۋە مەزمۇنىنىڭ ئىشلەتكۈچىنىڭ ھەرىكىتى، كۆز قارىشى ۋە قىممەت قاراشلىرىغا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا دائىر مۇھىم تەتقىقاتلار بار (ۋىنسون، 200؛باتتىن، 2017). بۇ تېخنىكىلار بىزنىڭ ۋاقىت پىلانىمىزنى، سىياسىي ۋە تارىخىي تونۇشىمىزنى ۋە كۈلتۈرەل قىممەت قاراشلىرىمىزنى ئۆزگەرتەلەيدۇ (گىللېسپاي، بوكوۋسكى& ڧوت، 2014؛ بولىن، 2012). لېكىن، ئادورنو «ئاممىۋى كۈلتۈر سانائىتى» نى تەنقىت قىلىش مۇھىتى ياراتتى، دېگەن قاراش ئاساسىدا مەزكۇر ئىنتىراكتىڧلىقنى ئىجابىي بولمىدى، دەپ قارايدۇ. ئادورنو زامانىۋى دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدە ئاسانلا ئېرىشكىلى بولىدىغان تېخنىكا مەھسۇلاتلىرىنى كۈلتۈر سانائىتىنىڭ بىر قىسمى، دەيدۇ. بولۇپمۇ تېلېۋىزۇر ۋە باشقا ئەنئەنىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىدىن (ژۇرنال، گېزىت، رادىئو) نەقىل كەلتۈرۈش ئارقىلىق؛ ئاممىۋى كۈلتۈر بىزنىڭ زېھنىمىزنى چېچىۋەتمەكتە؛ بۇ قوراللار كىشىلەرنىڭ ئۆزىنى چۈشىنىش جەريانىنى توسۇش، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي رېئاللىقنى چۈشىنىشتىن يىراقلاشتۇرۇش ئۈچۈن لايىھەلەنمەكتە، دەيدۇ (ئادورنو ، 2001). ئادورنۇ ياشىغان دەۋىردە يېڭى مېدىيا تېخنىكىسى تېخى مۇلاھىزە قىلىنمىغان بولغاچقا، ئادورنونىڭ قاراشلىرى ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئىشلىتىلىشى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك بولماسلىقى مۇمكىن. لېكىن، ئۇنىڭ كۆز-قارىشىنى ئىجتىمائىي تاراتقۇ پىسخولوگىيەسى بىلەن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە بىر-بىرىگە باغلىنىشلىق دېيىش خاتا ئەمەس. خەۋەرلەر، تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرى، سىنلىق كۆرۈنۈشلەر، كومپيۇتېر ئويۇنلىرى، مۇنازىرە پروگراممىلىرى ۋە رېئاللىقنى تېما قىلغان پروگراممىلاردا ئۆزگىرىۋاتقان مېدىيا مەزمۇنلىرى كۆرۈرمەنلەرنىڭ مۇرەككەپ ھېس-تۇيغۇ ۋە ھېكايىلەر ئىچىدە ئادىشىپ قېلىشىغا سەۋەپ بولۇۋاتىدۇ ۋە ئۆزى تۇرۇۋاتقان دۇنيا ھەققىدە سوئال قويۇشىغا پۇرسەت بەرمەيۋاتىدۇ. بۇ مەسئۇلىيەتسىزلىك قوبۇل قىلغۇچىلارنىڭ يۇقىرى سەۋىيەدە نازارەت قىلىنىۋاتقانلىقى ۋە ئوي-پىكىرلىرىنىڭ مېدىيا تېخنىكىلىرى تەرىپىدىن بەلگىلنىدىغانلىقى، نەتىجىدە ئۈستى ئوچۇق تۈرمىدە ياشاۋاتقانلىقىنى ئاڭقىرىشىغا توسالغۇ پەيدا قىلىدۇ.
تەييارلانغان ئاخبارات مەزمۇنى بىزنىڭ ھاياتىمىزنى ئوراپ تۇرغان ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەسىلىلەرگە سەل قارىشىمىزنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. كىنوخانىدا كۆرسىتىلگەن كىنولار بىزنى ئويدۇرۇلغان دۇنياغا ئىتتىرمەكتە، ناخشا ياكى مودا مۇزىكا ئېلېمېنتلىرى بىزگە رومانتىك مۇناسىۋەتنىڭ نەقەدەر گۈزەل بولىدىغانلىقىنى، شۇڭلاشقا خۇشاللىقنىڭ پەقەت بىرلا ئادەم ئارقىلىق ۋۇجۇتقا كېلىدىغانلىقىنى تەشۋىق قىلماقتا (سىڭدۈرمەكتە) (كۇك ، 1996: 60). نەتىجىدە، ئومۇم مەنپەئەتىنىڭ مۇھىملىقى ۋە ئائىلە قاتارلىق كوللېكتىپ ھاياتنىڭ مۇھىملىقىغا سەل قارالماقتا ۋە كىشىنىڭ ئەتراپىدىكى مۇھىتقا بولغان مۇھەببىتىنى ئاجىزلىماقتا.
شەخسلەر مۇزېينى زىيارەت قىلىش، تىياتىرخانىغا بېرىش، ئوپېرا ئاڭلاش قاتارلىق بىر قىسىم كۈلتۈرەل پائالىيەتلەرگە قاتناشقان تەقدىردىمۇ، كۈلتۈر سانائىتى پەيدا قىلغان يۆنىلىش ئۇلارنىڭ تەرەققىياتىدا بۇ پائالىيەتلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن مۇھىم ئىكەنلىكىنى چۈشىنىشىنى قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدۇ ۋە ئۇلارنى دىققىتى چېچىلغان، ئېغىر ئۇچۇرلار ئاستىدا ئېزىلگەن ھالغا گىرىپتار قىلىدۇ (كوسۇت ، 2012: 45). ماك لۇخەننىڭ «مېدىيا ئۇچۇردۇر» (ماك لۇخەن ، 1963: 9) دېگەن سۆزى بۇ تېخنىكىلىق دېتېرمىنىزىم بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك (ئادلېر ، 2008: 537 ؛ باۋ ، 2014: 244). ئۇنىڭ قارىشچە، ئىشلىتىلگەن تېخنىكا قوراللىرىمۇ بىر ئۇچۇر بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىشلىتىلىشى شەخسىي، ئىجتىمائىي ۋە كۈلتۈرەل تەسىرگە ئىگە؛ شۇڭلاشقا پىسخولوگىيە دائىرىسىدە ئويلىنىشقا بولمايدۇ. مېدىيا قورالىمۇ ئۇچۇر يەتكۈزگەندە ئوبيېكتلارنىڭ ھېس تۇيغۇلىرىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىغا كۆڭۈل بۆلىدۇ. شۇڭا، ئىستىمالچىلارنىڭ ئاخبارات ۋاستىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئالدىن بېكىتىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ ھەرىكىتى بۇ مۇناسىۋەتكە ئاساسەن شەكىللىنىدۇ (8-بەت). رېمونتچىلىقتا ئىشلىتىلىدىغان بولقا ئىنسانلارنىڭ قول ۋە بىلىكىنىڭ كۈچىگە تەسىر كۆرسەتكەندەك. ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ تىلى ۋە قۇرۇلمىسىمۇ بىزنىڭ ئوي-پىكىرلىرىمىزگە تەسىر كۆرسىتدۇ، ئۇلارنىڭ زېھنىمىزدىن چىقىپ باشقىلارغا يىتىپ بېرىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. مارشال پەقەت مېدىيانىڭ مەزمۇنىغىلا ئەمەس، ئۆزىگىمۇ ئىتىبار بېرىشىمىز كېرەكلىكىنى، چۈنكى ئىجتىمائىي ۋە پسىخىكىلىق مەسىلىلەرنى پەيدا قىلغان ئامىلنىڭ تېخنىكىنىڭ ئۆزىگە خاس خاراكتېرى ئىكەنلىكىنى، دەيدۇ. شۇڭلاشقا، يېڭى تېخنىكىلىق ۋاستىلەرنىڭ ئىجتىمائىي، پسىخىكىلىق ۋە كۈلتۈرەل تەسىرىنى، ئۇلارنى ئىشلىتىشتىن بۇرۇن تەتقىق قىلىش ۋە كېڭەيتىش كېرەك. بۇ پەرەز كىشىلەرگە تېخنىكا ئۈسكۈنىلىرىنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان سەلبىي تەسىرىنى ئۆزگەرتىش ۋە ياكى كونترول قىلىش كۈچى بىلەن تەمىنلەيدۇ (ماك لۇخەن ، 1963: 199).
ئالتۇسسېرنىڭ(Althusser) دۆلەتنىڭ ئىدىيىۋى قوراللارغا تۇتقان پوزىتسىيىسىدە ئاممىۋى تاراتقۇلارنىڭ يۇقاردا تىلغا ئېلىنغان تەسىرىنى تاپقىلى بولىدۇ، دەيدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، دۆلەتنىڭ بېسىم قوراللىرى بولغان «ئەسكەرلەر ۋە ساقچىلار» دىن باشقا يەنە ئىدىيەۋى قوراللىرىمۇ بار. بۇ ئىدىئولوگيەلىك قوراللار شەخس ۋە جەمئىيەتنى «ھۆكۈمران كۈچ» ياكى «ئومۇمىي تونۇش» نىڭ خاھىشى بويىچە شەكىللەندۈرىدۇ ۋە ئۇلارنى تېخىمۇ ئاسان قايىل بولىدىغان شەخشلەرگە ئايلاندۇرىدۇ. ئالتۇسسېر مائارىپ، دىن، ئىبادەت سورۇنلىرى، ئىشچىلار ئويۇشمىسى ۋە قانۇننى ئىدىيەۋى قورال دەپ ھېسابلايدۇ، شۇنداقلا ئاخبارات ۋە مېدىيانى بۇ رامكىدا ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. گەرچە بۇ قوراللار دۆلەت ياكى ھوقۇق كۈچلىرى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنمىسىمۇ، ئەمما ئۇلار دۆلەت، ھۆكۈمەتلەرگە غەيرى رەسمىي خىزمەت قىلىدۇ. ھۆكۈمران كۈچنىڭ ئىدېئولوگىيە ۋە قىممەت قاراشلىرىنى جەمئىيەتكە يەتكۈزىدۇ.