ئىسلامنى توغرا ئاڭقىرىۋاتامدۇق؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىننى چۈشىنىشتە زامان ۋە ئاۋامنىڭ ئاڭ – ساپاسىغا ئەھمىيەت بېرىلگەنلىكىنىڭ بەلكىم ئەڭ يارقىن مىسالىنى، ئىسلامنىڭ ئەرەپ يېرىم ئارىلىنىڭ سىرتىغا يەتكۈزۈلۈشى نەتىجىسىدە «مەۋالى» دېيىلگەن باشقا قوۋم ۋە كۇلتۇرلەرگە مەنسۇپ، يەنى غەيرى ئەرەپ مۇسۇلمان ئالىملار ئارىسىدا كۆرىمىز. ئەبۇ ھەنىفەدىن تارتىپ ئىراق رەي ئېقىمى، ئوتتۇرا ئاسيا، شىمالى ئافرىقا ۋە ئەندۇلۇستا ئوتتۇرىغا چىققان دىنى چۈشەنچە زامان ۋە جەمئىيەتنىڭ شەرت – شارائىتىغا ئاساسەن دىنى تېكىستلەرگە يېڭىچە نۇقتىئىينەزەر ئېلىپ كەلگەنىدى. ئەگەر بۇ تىرىشچانلىقلار بولمىغان بولسا ئىدى، دىننىڭ ئۇنىۋېرسال دەۋىتىنى چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈش مۇمكىن بولمايتتى. دىن تار بىر كۇلتۇر دائىرىسىگە ۋە شەرت – شارائىتىغا مەھكۇم بولۇپ قالاتتى.
بۈگۈن ئىسلام ئۆلىماسى ئارىسىدا زاماننىڭ ۋە جەمئىيەتنىڭ شەرت – شارائىتلىرىنىڭ ئۆزگىرىشىنى كۆرمەسكە سېلىۋېلىشتا چىڭ تۇرىدىغان، ئىتىبارغا ئالمايدىغان، ئارىدىن ئۆتكەن ئون نەچچە ئەسىرگە قارىماستىن، يەنىلا كىشىلەرنى كونا دەۋرنىڭ شەرت – شارائىتى ۋە كۇلتۇرى ئىچىدە ياشاشقا مەجبۇرلايدىغان ۋە بۇنىڭ دىننىڭ تەقەززاسى دەپ قارايدىغانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدۇ. بۇنىڭدا ئىزچىل ئۇ دەۋرلەردە يېزىلغان كىتابلارنى كۆپرەك ئوقۇپ، مەۋجۇت ھايات بىلەن بولغان رىشتىمىزنى ئۈزۈشىمىز ۋە بۇ خىل چۈشەنچىلەرنى تارىخقا مەھكۇم قىلماسلىقىمىزنىڭ تەسىرى كۆرىنەرلىك دەرىجىدە ئېغىر. بۇنداق قىلساق، مۇسۇلمانلار نۇقتىسىدىن تارىخ تاماملانغان، ئىسلامنىڭ بۈگۈنگە ۋە ئەتىگە مۇناسىۋەتلىك بارلىق ۋەدىلىرى ۋە تەلىماتلىرىنى نەزەرگە ئالمىغان بولىمىز.
ئەگەر كۈنىمىزدە ئىسلامنى چۈشىنىش ۋە ئىسلام دىنىنىڭ كۈنىمىزگە خىتاب قىلىشى ھەققىدە توختىلىدىغان بولساق، ئۇنداقتا ئىسلامنى تارىخ ۋە ئاۋام ئېڭىنى نەزەرگە ئالغان ھالدا چۈشىنىشمىز كېرەك. قۇرئان ۋە سۈننەت ھاۋاغا خىتاب قىلغان ھالدا كەلمىدى. ئىسلامنىڭ ئىنسانىيەتكە قىلغان خىتابىنى تارىخنىڭ ۋە جەمئىيەت تەرەققىياتى ئىچىدە نېمىگە توغرا كېلىدىغانلىقىنى ئىدراك قىلىشىمىز كېرەك. مەسىلىگە بۇ نۇقتىدىن قارىغان ۋاقتىمىزدا، دىنى ھاياتنىڭ ساھابە دەۋرىدىكى شەكلىنى ئۆزگەرمەس قېلىپلارگە ئىگە نەزەرىيە ۋە ئىدېئولوگىيەلىك تەلىماتلارغا ئايلاندۇرۇۋېتىشنىڭ ئورۇنىغا، ئىنسانىيەت ۋە ۋەھىي تارىخىنىڭ تەرەققىياتى ئىچىدە، ۋەھىينىڭ جەمئىيەت بىلەن بولغان دېئالىكتىك مۇناسىۋىتىنى نەزەردە تۇتقان ھالدا چۈشىنىشنىڭ ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى ئايان بولماقتا. جەمئىيەتنىڭ ئىزچىل ھالدا ئۆزگىرىش ئىچىدە ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت رېئاللىقنى قوبۇل قىلىش ۋە بۇ ئۆزگىرىشلەرگە بېرىلىدىغان جاۋابلارنى ناسلارنىڭ مەنا دائىرىسى ئىچىدىن ئىزدەش، بۇ تىرىشچانلىقنىڭ ھەرىكەت نۇقتىسى بولىدۇ. مانا بۇ شەرھى تارىخىمىزدا رەي ئېقىمىنىڭ ۋۇجۇتقا چىقىرىشقا تىرىشقان ئىشىدۇر.
كىشىنى قاتتىق بىئارام قىلىدىغان مەسىلىلەر
كىتابىڭىزدا « دىنى ساھەدە كىشىنى قاتتىق بىئارام قىلىدىغان سەلبىي ئىشلار كۆز ئالدىمىزدا يۈز بېرىۋاتىدۇ ۋە ھەممىمىزنى يەرگە قارىتىدىغان ھالەتكە ئايلىنىۋاتىدۇ… » دەپ سىز. بۇ قايسى مەسىلىلەر؟
بىز ئاخىرقى ۋە مۇكەممەل بولغان ئىسلام دىنى مەنسۇبى. يىلتىزى چوڭقۇر ۋە مول مەدەنىيەت سەرگۈزەشتىمىز بار. ئىسلام ئەللىرىنىڭ ئىنسان ۋە تەبئىي بايلىقىمۇ ئېغىر سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ئەپسۇسكى، ئاتمىشقا يېقىن ئىسلام ئەللىرىدە ھۇزۇر ۋە خاتىرجەملىك، ئادالەت ۋە قانۇن، كىشىلىك ۋە ئەركىنلىك، ئىنسانى ئىززەت ۋە ئىنسانغا ھۆرمەت، مائارىپ، بىلىم ۋە تېخنىكا، ئىجتىمائىي پاراۋانلىق، مۇھىت… قاتارلىق نىگىزلىك مەسىلىلەردە ناھايىتى ئېغىر ئەھۋاللار مەۋجۇت. بولۇپمۇ مۇقەددەس دىنىمىزنى چۈشىنىش شەكلىمىز، دىنى تەلىم – تەربىيە بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش جەھەتتە بىزگە ئاساسەن دېگۈدەك ياردەم قىلالمايۋاتىدۇ. توغرا شەكىلدە دىن – دۇنيا مۇۋازىنىتىنى قۇرۇپ چىقالمىدۇق. ئاللاھ دۇنيادا كۈچكە ئىگە بولغان بىر قاتار سىستېما ۋە سەۋەب – نەتىجە مۇناسىۋىتى ئىچىدە ئىزچىللىقنى داۋاملاشتۇرۋاتقان قائىدە – قانۇنلار ياراتقان. بۇ « سۈننەتۇللاھ » دەپ ئاتىلىدۇ.
ئاللاھ بىزگە دۇنيادا ئۆزىنىڭ قائىدە – مىزانلىرى ئىچىدە، سەۋەب – نەتىجە مۇناسىۋەتلىرىنى بايقىغان ئاساستا ياشىشىمىزنى؛ دۇنيادا ياشىغان ۋاقىتتا دىن كۆرسىتىپ بەرگەن يولنىڭ ئىچىدىن چىقىپ كەتمەسلىكىمىزنى، دىنى بەلگىلىگەن چەك – چېگرادىن ھالىقىپ كەتمەسلىكىمىزنى، ئاخىرەت ھاياتىنىڭمۇ دۇنيادىكى ئىش – ھەرىكەتلىرىمىز بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.
قۇرئان، « ئاللاھ، ئىچىڭلاردىن ئىمان ئېيتىپ سالىھ ئەمەل ( ياخشى ئىش ) قىلغۇچىلارغا ۋەدە بەردىكى، ئۇلاردىن ئىلگىرىكىلەرگە بەرگەندەك ئۇلارغىمۇ زېمىندا ھۆكۈمدارلىق بېرىدۇ، رازىلىقىغا ۋەسىلە بولغانلارنىڭ دىنلىرىنىڭ يېيىلىپ يىلتىز تارتىشىغا ياردەم قىلىدۇ، قورقۇلىرىنى خاتىرجەملىككە ئايلاندۇرۇپ بېرىدۇ» ( نۇر سۈرىسى، 55 ) دېگەن بولۇپ، بۇ ئارقىلىق دۇنيا ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئىشىنىش ۋە پايدىلىق ئىش ( سالىھ ئەمەل ) قىلىش ئۇلىنى تايانچ قىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. يەنە بىر ئايەتتە ئاللاھنىڭ « زېمىن سالىھ ئەمەل قىلغان بەندىلىرىمنىڭ بولىدۇ » ( ئەنبىيا سۈرىسى، 105 ) دېگەن. سالىھ ئەمەل، ئاللاھنىڭ زېمىنغا قويغان قانۇن – مىزانلىرى ۋە دىنىغا ئۇيغۇن، ئىنسانلارنىڭ ئورتاق مەنپەئەتى ئۈچۈن بولغان ئىشلار دېگەنلىكتۇر.