خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېقىنقى يىگىرمە يىلدا، غەرب شىركەتلىرى ئافرىقادىكى مەبلەغلىرىنى ئازايتىۋاتقان بىر پەيتتە، ئافرىقا خىتاي مەبلىغىنىڭ مۇھىم مەنزىلىگە ئايلاندى، خىتاي بۇ بوشلۇقنى خۇشاللىق بىلەن تولدۇردى. تەھلىلچىلەر بېيجىڭنىڭ ئەمگەك كۆپ تەلەپ قىلىدىغان سانائەتلىرىنى ئافرىقاغا يۆتكەپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خىتايدا يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋە كاپىتال كۆپ تەلەپ قىلىدىغان سانائەتلەرنى ساقلاپ قېلىشنى كۆزلەيدىغانلىقىنى پەرەز قىلماقتا. ئەمما، جۇغراپىيەلىك يېقىنلىق، تۆۋەن تەننەرخ ۋە تېخىمۇ مۇكەممەل ئۇل-ئەسلىھە قاتارلىق ئامىللار جەنۇبىي ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانى خىتاي ئۈچۈن تېخىمۇ مۇۋاپىق بىر تاللاشقا ئايلاندۇرىدۇ.
دوكلاتتا خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىش ئۈچۈن كېنىيە، جەنۇبىي ئافرىقا ۋە زامبىيە قاتارلىق ئۈچ دۆلەت ئۈلگە قىلىنىپ تەھلىل قىلىنغان.
1950 – ۋە 1960-يىللاردا، كېنىيە مۇستەقىل بولۇشتىن بۇرۇنلا، خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ئورناتقان ئىدى. كېنىيە خىتايغا خام ئەشيا ئېكسپورت قىلسا، خىتاي كېنىيەگە يېرىم پىششىقلاپ ئىشلەنگەن ۋە تەييار مەھسۇلاتلارنى ئېكسپورت قىلاتتى. 1963-يىلى، يەنى كېنىيە ئەنگىلىيەدىن مۇستەقىل بولغان يىلى، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا 1.2 مىليون دوللار بولۇپ، كېنىيەنىڭ خىتايغا قىلغان ئېكسپورتى خىتاينىڭ كېنىيەگە قىلغان ئېكسپورتىنىڭ ئۈچ ھەسسىسىگە يېتەتتى. كېنىيە مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا داۋاملىق كېڭەيدى.
خىتاي-كېنىيە دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى 1963-يىلى 12-ئاينىڭ 14-كۈنى، يەنى كېنىيە مۇستەقىل بولۇپ ئىككى كۈندىن كېيىن رەسمىي باشلانغان. خىتاي گېرمانىيە، سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئېفىئ‍وپىيەدىن كېيىن، كېنىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلغان تۆتىنچى دۆلەت ئىدى. لېكىن، كېنىيە ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك زىددىيەتلەر ۋە خىتاي مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدىكى خىتاينىڭ ھەرىكەتلىرىگە بولغان گۇمان سەۋەبىدىن، 1967-يىلى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر ئېغىر دەرىجىدە جىددىيلەشكەن. ھۆكۈمران پارتىيە بولغان كېنىيە ئافرىقا مىللىي ئىتتىپاقىدىكى سول قانات سىياسەتچىلەر خىتاي بىلەن يېقىنلىشىشنى قوللىسا، ئوڭ قانات سىياسەتچىلەر غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى تەرغىب قىلاتتى. نەتىجىدە، ئوڭ قانات سىياسەتچىلەر ھۆكۈمەت كونتروللۇقىنى قولغا كەلتۈرۈپ، غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىپ، خىتاي بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى ئۈزۈۋەتكەن. خىتاي رەھبىرى ماۋ زېدۇڭ ۋە كېنىيە پىرېزىدېنتى جومو كېنياتتانىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، پىرېزىدېنت دانيېل ئاراپ موي 1978-يىلى خىتاي بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى قايتا ياخشىلاشقا باشلىغان. قىزىقارلىق يېرى شۇكى، موينىڭ ئۆزى ئىلگىرى خىتاي تەرىپىدىن «تۆھمەت، قارىلاش ۋە ئېغىر ئىغۋاگەرچىلىك» بىلەن ئەيىبلەنگەن ئوڭ قانات سىياسەتچىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ۋەقە ئىككى دۆلەتتىكى ۋاقىتلىق ئىش بېجىرگۈچىلەرنىڭ قوغلاپ چىقىرىلىشىغا سەۋەب بولغان ئىدى.
جەنۇبىي ئافرىقا
خىتاينىڭ جەنۇبىي ئافرىقا بىلەن بولغان ئالاقىسى ئافرىقادىكى مىللىي ئازادلىق كۈرەشلىرى دەۋرىگە تۇتىشىدۇ. بۇ مەزگىلدە، خىتاينىڭ ئىدېئولوگىيەسى ئۇنىڭ تاشقى سىياسىتىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى جەنۇبىي ئافرىقادىكى كوممۇنىستىك پارتىيەلەر بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن. خىتاي جەنۇبىي ئافرىقادىكى ئافرىقا مىللىي قۇرۇلتىيىنى (ANC) ئاكتىپلىق بىلەن قوللىغان، ئەمما ANC خىتاي-سوۋېت بۆلۈنۈشى دەۋرىدە سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بىر سەپتە تۇرغانلىقى ئۈچۈن، خىتاي قوللىشىنى پان ئافرىقاچىلار قۇرۇلتىيىغا يۆتكىگەن. بۇ تارىخىي سەۋەب، بەلكىم كېيىنچە پىرېزىدېنت نېلسون ماندېلا رەھبەرلىكىدىكى يېڭى ANC ھۆكۈمىتىنىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنى داۋاملاشتۇرۇشىغا تۈرتكە بولغان بولۇشى مۇمكىن. تەيۋەننىڭ ئىرقىي ئايرىمىچىلىق (apartheid) ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭمۇ شۇ ھۆكۈمەت بىلەن سودا مۇناسىۋىتى بولغانلىقى، ANC ھۆكۈمىتىنىڭ قايسى خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئېتىراپ قىلىش قارارىنى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتكەن ANC. ھۆكۈمىتى 1998-يىلغىچە تەيۋەن بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ، ئاخىرىدا ئېتىراپ قىلىشنى بېيجىڭغا يۆتكىگەن. جەنۇبىي ئافرىقانىڭ بۇ قارارىدىكى سەۋەبلەر قاتارىدا، خىتاينىڭ جەنۇبىي ئافرىقانىڭ ئازادلىق كۈرىشىنى قوللىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىش، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن بولغان سودا ۋە مەبلەغنى كېڭەيتىش ئارزۇسى، ھەمدە بېيجىڭنى ئېتىراپ قىلىشنىڭ خەلقئارادا ئومۇميۈزلۈك بىر يۈزلىنىشكە ئايلانغانلىقى قاتارلىقلار بار ئىدى. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي جەنۇبىي ئافرىقانىڭ تەيۋەن بىلەن ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ قېلىشىغا يول قويغان بولسىمۇ، بۇ مۇناسىۋەت بېيجىڭنىڭ ئارىلىشىشى تۈپەيلىدىن كۆپ قىيىنچىلىققا ئۇچرىغان. شۇنىڭدىن بېرى، خىتاي-جەنۇبىي ئافرىقا مۇناسىۋىتى «يېڭى دەۋردىكى ھەر تەرەپلىمە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق شېرىكلىكى» سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلدى.