ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

« سىلەر ئاللاھنى ئۇنتۇغان، شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ ئۇلارغا ئۆزلىرىنى ئۇنتۇلدۇرغان كىشىلەردەك بولماڭلار. ئەنە شۇلار پاسىقلاردۇر. » ئايىتى، دائىم ھوشيار تۇرۇشنىڭ پەزىلەتلىك ھاياتقا ئىلھام بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ ۋە ئاللاھنى ئۇنتۇغان ئىنسان فىترىتىنىڭ، ئۆزىدىكى يوشۇرۇن كۈچلەرنىمۇ ئۇنتۇيدىغانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بېرىدۇ.
ياراتقۇچىنى ياد ئېتىشنىڭ بىر پۈتۈن ھايات گەۋدىسىنى روياپقا چىقىرىپ، ئىشەنچ تۇيغۇسى ھاسىل قىلىدىغانلىقى؛ بۇنىڭ ئەكسىچە بولغاندا پارچىلانغان ھاياتقا ئېلىپ بارىدىغانلىقى ۋە ئاقىۋەتتە ئىنساننىڭ يۈزلەندۈرۈلگەن ( يۈزلەنگەن ) نىشان بىلەن يېتىپ بارغان مەنزىل ئوتتۇرىسىدا تېگى يوق ھاڭ بارلىقى ئايان بولىدۇ. قۇرئان پات – پات ئىشلەتكەن ھاڭ مېتافوراسى، ئىنساننىڭ دەل بۇ نىشاندىن يىراقلىشىپ كەتكەنلىكىنى تىراگېدىيەلىك شەكىلدە تەسۋىرلەپ بەرمەكتە.
قۇرئان، ھەنىف ھالىتىنى بۇزۇپ شېرىككە مۇپتىلا بولغان ۋە يوشۇرۇن قابىلىيەتلىرى يۈزلەندۈرگەن نىشاننىڭ تەتۈرىگە قاراپ مېڭىشتا چىڭ تۇرغۇچىلارنى، « ئاسماندىن ( بوشلۇقتىن ) چۈشۈپ كەتكەن، يىرتقۇچ بىر قۇش ئېلىپ پارچىلاپ تاشلىغان ۋە شامال ئۇچۇرۇپ ئاللىقانداق بىر جايلارغا تاشلىۋەتكەن » ياد ئېتىلمەيدىغان، تونۇغۇسىز، نامەلۇم بىر جەسەت سۈپىتىدە تەرىپلىمەكتە.
4. ھەقىقەتنى بايقاش ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ھىلقات ۋە فىترەت ئەھدى
ئاللاھنىڭ ئىنسانلارنى مەلۇم قابىلىيەتلەر بىلەن يارىتىشى، بۇ قابىلىيەتلەرنى ھەممە كىشىگە قەرز سۈپىتىدە بېرىشى ( ئاللاھنىڭ دەييان – قەرز بەرگۈچى، مۇكاپاتلىغۇچى بولۇشى )، ئاندىن ئىنسانلارغا دىن ئەۋەتىپ ئۆزىگە قەرزدار قىلىشى ۋە مۇكاپاتلاش ھەققىدە ۋەدە بېرىشى ( دىن بىلەن دەين ئوخشاش سۆز يىلتىزىدىن كەلگەن )، نەتىجىدە ئىنسان بىلەن بولغان كېلىشىم ( ئەھدە ) مۇناسىۋىتىنى مەيدانغا كەلتۈرمەكتە.
« ئى ئادەم بالىلىرى! مەن سىلەردىن شەيتانغا چوقۇنماسلىق ھەققىدە ئەھدە ئالمىدىممۇ؟ شۈبھىسىزكى، ئۇ سىلەرگە ئاشكارا دۈشمەندۇر. »
ماتۇرىدى، ئاللاھنىڭ ئىنساندىن ئالغان ئەھدىسىنى مۇنداق ئۈچ شەكىلدە شەرھلەيدۇ. بىرىنچىسى، يارىتىلىش ئەھدىسىدۇر. يارىتىلىش ئەھدى، ئىنساننىڭ ئاللاھنىڭ بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىپ، ئۇنىڭغا بەندىچىلىك قىلىدىغان فىترەتتە يارىتىلىشىدۇر. ئىككىنچىسى، نەبىلەر ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئاللاھنىڭ بۇيرۇق ۋە چەكلىمىلىرىگە رىئايە قىلىش ھەققىدە ئالغان ئەھدىدۇر. ئۈچىنچىسى، ئىنساننىڭ ئاللاھ بەرگەن نېمەتلەرگە شۈكۈر قىلىشىغا تۈرتكە بولىدىغان ئارزۇ، ۋە ئېھتىياجلىق تەرەپلەر بىلەن قوراللاندۇرۇلغان ھالدا يارىتىلىشىدۇر.
تۆۋەندىكى ئايەتلەردە ئىنساننىڭ يارىتىلىشىدىكى سەۋەبلەر ( ئەل – قاسدۇل – خالقى ) كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ:
« بىزنى سىلەر ئۆزۈڭلارنى بىكاردىن بىكار ياراتتى ۋە ئۆزۈڭلارنى ھېساب بېرىش ئۈچۈن بىزنىڭ دەرگاھىمىزغا بارمايمىز دەپ ئويلامسىلەر؟ »
« بىز ئاسماننى، زېمىننى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى شەيئىلەرنى بىكاردىن بىكار ياراتمىدۇق. »
بۇ يارىتىشقا ماس ھالدا ئاللاھ ئىنسانلارغا تەكلىپ سۇنماقتا. يارىتىشتىكى مەقسەت بىلەن تەكلىپ سۇنۇشتىكى مەقسەت ( ئەل – قاسدۇت – تەكلىفى ) ئارىسىدا ئۇيغۇن كېلىش ۋە ماسلىشىش مەۋجۇت. ئەندەلۇس ( ھازىرقى ئىسپانىيە )لىق ئالىم شاتىبى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئۇسلۇب بىلەن بۇ ماسلىشىشنى مۇنداق بايان قىلماقتا:
« قانۇننىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب، كىشىلەرنى ئۆزىنىڭ ھاۋايى – ھەۋىسىگە قۇل بولۇپ قېلىشتىن ساقلاپ قېلىش ۋە ئۇلارنىڭ خۇددى زۆرۈرى ھالدا ئاللاھنىڭ بەندىسى بولغىنىغا ئوخشاش، ئۇلارنىڭ تاللىشىغا ئاساسەن ئۇنىڭ بەندىسى بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشتۇر. »
5. ھىدايەت: ئىنساننىڭ تەبىئىي ئىچكى نۇرى ۋە روھىي تەرەققىياتى
فىترەت بىر پۈتۈن ھالدا ئىنساننىڭ جىسمانىي لاياقىتى، روھى مايىللىقى ۋە زېھنىي قابىلىيىتىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. فىترەتنىڭ بۇ ئۈچ قىرلىق قۇرۇلمىسى، ئىنساننىڭ ھېس – تۇيغۇ، چۈشەنچە ۋە ئىش – ھەرىكىتىگە ئىلھام بولىدىغان ماھىيەتكە ئىگە. بۇ قۇرۇلمىنىڭ مايىللىقىنى ئىپادىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ئۇقۇملاردىن بىرسى « ھىدايەت »تۇر.
« ئاللاھ ھەر نەرسىگە تەقدىر ۋە ھىدايەت ئاتا قىلغۇچىدۇر. » ئايىتىدە ئىپادىلەنگەن ھىدايەت، تۈرلەرنىڭ ئۆز ئىچىدىكى تەرەققىيات قانۇنىيىتىنى بىلدۈرىدۇ.