2026-يىلىدىكى ياۋرو-ئاسىيا: گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك، كۈچ تۈگۈنلىرى ۋە يېڭى تەڭپۇڭلۇقلار (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىدە يەنە ئېنېرگىيە سىياسىتىنىڭ تارىخىي بۇرۇلۇشى ھەققىدە چوڭقۇر پىكىرلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان. 2026-يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ رۇسىيە گازىنى پۈتۈنلەي چەكلىشىنى رەسمىيلەشتۈرۈشى، ياۋروپا قىتئەسىنىڭ ئېنېرگىيە قۇرۇلمىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلىدى. بۇ «يېشىل ئايرىلىش» جەنۇبىي كاۋكاز رايونىنى دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئەڭ مۇھىم تار ئۆتكەلگە ئايلاندۇردى.
ئەزەربەيجان جەنۇبىي گاز كارىدورىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق ياۋروپانىڭ ئېنېرگىيە تايانچىغا ئايلاندى. لېكىن 2026-يىلىنىڭ گېئو-سىياسىتى پەقەت تاشقاتما يېقىلغۇلار ھەققىدە ئەمەس، بەلكى «يېشىل ھىدروگېن» مۇسابىقىسى ھەققىدىدۇر. قازاقىستاننىڭ ماڭغىشلاق رايونىنىڭ كاربونسىز ھىدروگېن مەركىزىگە ئايلاندۇرۇلۇشى، جۇغراپىيەۋى-سىياسەتنىڭ بايلىق قېزىشقا ئاساسلانغان ئەندىزىدىن يۇقىرى تېخنىكىغا ئاساسلانغان ئەندىزىگە ئۆتۈۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسىدۇر.
جەنۇبىي كاۋكازنىڭ، بولۇپمۇ گىرۇزىيە ۋە ئەزەربەيجاننىڭ رولى، ئوتتۇرا كارىدورنىڭ پىشىپ يېتىلىشىگە ئەگىشىپ تېخىمۇ گەۋدىلىنىۋاتىدۇ. گىرۇزىيەنىڭ غەرب مەھسۇلاتلىرى ۋە ئەزەربەيجان ئېنېرگىيەسى ئۈچۈن ئۆتەڭ (تىرانسىت) دۆلەت بولۇشى، ئۇنىڭ ئىچكى سىياسىي مۇقىملىقىنى خەلقئارا بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇردى. بۇ رايوندىكى ھەر قانداق بىر قالايمىقانچىلىق پۈتۈن ياۋرو-ئاسىيا سودا زەنجىرىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، رۇسىيە بىلەن تۈركىيەنىڭ قارا دېڭىزدىكى مۇناسىۋىتى مۇرەككەپ بىر «رىقابەتلىك ھەمكارلىق» ئويۇنىنى شەكىللەندۈردى. تۈركىيە 2026-يىلى ئۆزىنى ئاشلىق، گاز ۋە تاۋارلارنىڭ ئېقىمىنى كونترول قىلغۇچى «ياۋرو-ئاسىيا تۈگۈنى» سۈپىتىدە نامايان قىلماقتا. ئەنقەرە ئۆزىنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىدىن پايدىلىنىپ، رايوندىكى تەسىر كۈچىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزمەكتە.
ئەنقەرەنىڭ تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى ئارقىلىق يۈرگۈزۈۋاتقان تەسىرى، غەربنىڭ ئەركىن مودېلى ۋە رۇسىيە-خىتاينىڭ مۇستەبىت مودېلىغا رىقابەتچى بولالايدىغان بىر «ئۈچىنچى يول» نى ياراتتى. بۇ خىل دىپلوماتىيە، تۈركىيەنىڭ ناتو (NATO) دىكى مەجبۇرىيەتلىرى بىلەن ياۋرو-ئاسىيا يۈرىكىدىكى ئارزۇلىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشىدا ھەل قىلغۇچ ئامىل ھېسابلىنىدۇ. بۇ تەڭپۇڭلۇق ئوتتۇرا كارىدورنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.
رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
ماقالىدە يەنە بىر يېڭى قاتلام – «رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق» مەسىلىسىمۇ تەھلىل قىلىنغان. سۈنئىي ئەقىل ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ھېسابلاش ئىقتىدارى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مۇسابىقە، ئەمدىلىكتە ياۋرو-ئاسىيا دالالىرىغا يېتىپ كەلدى. بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان «كرېمنىي قالقىنى» ئۇقۇمى، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز رەقەملىك بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن كۆرسىتىۋاتقان تىرىشچانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
ئۆزبېكىستان ۋە قازاقىستانغا ئوخشاش دۆلەتلەر، رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ چەتكە تايىنىپ قالماسلىقى ئۈچۈن، «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سۈنئىي ئەقىل» توپىغا زور مەبلەغ سېلىۋاتىدۇ. سانلىق مەلۇمات ئۈستۈنلۈكى ۋە تالا ئوپتىك ئۇلىنىشى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كۈرەش، 21-ئەسىردىكى «بۈيۈك ئويۇن» نىڭ يېڭى شەكلىدۇر. كاسپىي دېڭىزى ئاستىدىن ئۆتىدىغان سۇ ئاستى كابېللىرى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنىڭ يەرشارى تورىغا قوشۇلۇشى، يېڭى دەۋرنىڭ قورغانلىرى ھېسابلىنىدۇ.
بۇ دەۋردە، بىر مىللەتنىڭ كۈچى پەقەت تانكا دىۋىزىيەلىرىنىڭ سانى بىلەن ئەمەس، بەلكى «كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ھېسابلاش كۈچى» ۋە يەرلىك ھېسابلاش ئۇسۇلىنى چەتئەل تەسىرىدىن قوغداش ئىقتىدارى بىلەن ئۆلچىنىۋاتىدۇ. ئاپتور ماقالىسىنىڭ خۇلاسە قىسمىدا، 2027-يىلى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئۇپۇققا نەزەر سېلىپ، ياۋرو-ئاسىيانىڭ تېخى تاماملانمىغان بىر خەرىتە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. كونا سوۋېت چېگرالىرى سۇسلىشىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا سودا كېلىشىملىرى، ئېنېرگىيە كارىدورلىرى ۋە رەقەملىك مۇداپىئە تاملىرىدىن تۈزۈلگەن مۇرەككەپ بىر تور دەسسەپ تۇرماقتا.
بۇ قىتئە ئەمدى بىر پۈتۈن گەۋدە ئەمەس، بەلكى توختىماي ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان «قۇتۇپ» لارنىڭ يىغىندىسىدۇر. 2026-يىلىدىكى «گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك» – يەنى كونا سىستېمىلارنىڭ يىمىرىلىشى ۋە يېڭىلىرىنىڭ قالايمىقان ھالەتتە مەيدانغا كېلىشى – ياۋرو-ئاسىيادا بىرلا ھۆكۈمران كۈچنىڭ مەۋجۇت بولۇش دەۋرىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بىز ھازىر كۈچنىڭ تۈگۈنلەردە ۋە ئۇلىنىشلاردا مەۋجۇت بولىدىغان «تورلاشقان ياۋرو-ئاسىيا» نىڭ قەد كۆتۈرۈشىنى كۆرۈۋاتىمىز.
شۇنىسى ئېنىقكى، شاڭخەيدىن روتتېردامغىچە بولغان يول ئەمدى بىرلا «دەرۋازىۋەن» نىڭ كونتروللۇقىدا ئەمەس. «يەر يۈرىكى» مەركەزسىزلەشتى، دەل مۇشۇ مەركەزسىزلىشىشتە يەرشارى مۇقىملىقى ئۈچۈن ھەم ئەڭ چوڭ خەۋپ، ھەم ئەڭ چوڭ پۇرسەت مەۋجۇتتۇر. بۇ ئانالىز ماقالىسى، بىزگە بۈگۈنكى مۇرەككەپ دۇنيا ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشتە يېڭىچە بىر كۆزنەك ئېچىپ بەرگەنلىكى، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار ياشاۋاتقان ۋە تارىخىي رىشتىسى چوڭقۇر بولغان ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىيات يۈزلىنىشىنى ئالدىن مۆلچەرلەشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە ئىكەنلىكى بىلەن ئالاھىدە ئەھمىيەتلىكتۇر.
پايدىلىنىلغان مەنبە:
Bermudez, Ioritz Abecia. «The Eurasian Pivot: Power, Connectivity, And Geopolitical Entropy In 2026 – Analysis.» Eurasia Review, February 16, 2026.