شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك خاراكتېرىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسەتكۈسى تەسىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ شى جىنپىڭ ھەققىدىكى ئانالىزى ۋە ئۇنىڭ كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرى ھەققىدە مۇلاھىزە
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ئانالىز خەلقئارا سىياسەت ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى دۇنيانىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق مەتبۇئاتلىرىنىڭ بىرى بولغان «ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ يازغۇچىلار گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان ۋە 2025-يىلى 26-ئۆكتەبىر ئېلان قىلىنغان «شى جىنپىڭ ئەڭ جاسارەتلىك ۋە ئەڭ تەۋەككۈلچى ھالىتىدە: دونالد ترامپ بۇ ھەپتە قانداق ئىپادە كۆرسىتەر؟»[1] ناملىق ماقالىنى ئاساس قىلغان. ماقالە، دونالد ترامپنىڭ قايتىدىن پىرېزىدېنتلىققا سايلانغان بىر كەلگۈسىدە، ئۆزى بىلەن خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىسىدا ئالتە يىللىق ئۈزۈلۈپ قېلىشتىن كېيىن ئۆتكۈزۈلىدىغان بىر يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدىن ئىلگىرى، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك خاراكتېرىدىكى تەدرىجىي ئۆزگىرىشنى سانلىق-مەلۇماتنى مەركەز قىلغان يېڭىچە بىر مېتودولوگىيە بىلەن تەپسىلىي تەتقىق قىلغان. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى، ئەنئەنىۋى سىياسىي شەرھلەردىن ھالقىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (خ ك پ) نىڭ ئورگان گېزىتى «خەلق گېزىتى» دە 2013-يىلىدىن بۇيان ئېلان قىلىنغان 14 مىڭ پارچىدىن ئارتۇق نۇتۇق، ماقالە ۋە خەت-ئالاقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان غايەت زور بىر تېكىست سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنى (20 مىليون خىتايچە خەت) ئالگورىزملىق تىل ئانالىزى ئارقىلىق تەكشۈرگەنلىكىدىن كەلگەن. بۇ مىقدارلاشتۇرۇلغان ئۇسۇل، دۇنيادىكى ئەڭ يېپىق ۋە كۆزىتىش ئەڭ قىيىن بولغان رەھبەرلەرنىڭ بىرىنىڭ زېھنىي خەرىتىسىنى، ئۇنىڭ سۆز تاللاشلىرى ئارقىلىق ئاشكارىلاشنى مەقسەت قىلغان. بۇ مۇلاھىزە، «ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ بايقىغانلىرىنى سىستېمىلىق شەكىلدە تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك خاراكتېرىدىكى ئۆزگىرىشنى، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ خىتاينىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسەتلىرىگە بولغان ئەكس ئېتىشىنى ۋە كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ دىنامىكىسىغا بولىدىغان مۇمكىنچىلىكتىكى تەسىرلىرىنى چوڭقۇرلاپ ئانالىز قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
مېتودولوگىيەلىك ئۇسۇل: رەقەملىك خىتايشۇناسلىق ۋە رەھبەر ئانالىزىدىكى يېڭى ئۇپۇق
«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ تەتقىقاتى، ئەنئەنىۋى «بېيجىڭشۇناسلىق» ياكى «كرېمىلشۇناسلىق» دەپ ئاتالغان، رەھبەرلەرنىڭ ئاممىغا ئاشكارىلانغان ئىشارەتلىرى ۋە يۈز ئىپادىلىرىدىن، رەسمىي باياناتلاردىكى قۇر ئارىلىرىدىن ياكى پارتىيە ئىچىدىكى پىچىر-پىچىر گەپلەردىن خۇلاسە چىقىرىش ئۇسۇللىرىدىن تۈپتىن ئايرىلىشنى ئىپادىلەيدۇ. ژۇرنال قوللانغان ھېسابلاش تىلشۇناسلىقى (computational linguistics)  ئۇسۇلى، زامانىۋى سانلىق مەلۇمات تېخنىكىلىرىنىڭ سىياسەتشۇناسلىق ئانالىزلىرىغا بىرلەشتۈرۈلگەن «رەقەملىك خىتايشۇناسلىق» دەپ ئاتاشقا بولىدىغان يېڭى بىر ساھەنىڭ ئىقتىدارىنى نامايان قىلىدۇ. ئانالىزنىڭ ئاساسلىق تايانچى، بىر رەھبەرنىڭ مەلۇم بىر مەزگىلدە كۆپ ئىشلەتكەن ياكى ئىشلىتىشتىن ساقلانغان سۆز ۋە ئۇقۇملارنىڭ، ئۇنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرىنى، دۇنيا قارىشىنى، ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ دەرىجىسىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىيەتلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغانلىقى توغرىسىدىكى قىياسقا ئاساسلانغان.
ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك، 2013-يىلىدىن بۇيان شى جىنپىڭغا مەنسۇپ دەپ قارالغان 20 مىليون خەتتىن ئارتۇق بىر توپلامنىڭ تەكشۈرۈلۈشى، بۇ ئانالىزنىڭ كۆلىمىنىڭ نەقەدەر زور ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. (سېلىشتۇرۇش ئۈچۈن، «ئىنجىل»نىڭ خىتايچە تەرجىمىسىنىڭ 1 مىليوندىن ئاز خەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى قەيت قىلىنغان.) بۇ غايەت زور سانلىق مەلۇمات توپلىمى، يەككە بىر ئانالىزچىنىڭ ياكى بىر تەتقىقات گۇرۇپپىسىنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇسۇللار بىلەن بىر تەرەپ قىلىشى مۇمكىن بولمايدىغان بىر ھەجىمگە ئىگە. ئالگورىزملارنىڭ ئىشلىتىلىشى، مەلۇم سۆز ياكى ئىبارىلەرنىڭ شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇقلىرىنىڭ قانچە پىرسەنتىدە يەر ئالغانلىقىنىڭ يىللارغا قاراپ ئۆزگىرىشىنى ئىنچىكە ئۆلچەشنى مۇمكىن قىلغان. بۇ مېتودولوگىيە، سۇبيېكتىپ شەرھلەرگە تايانغان ئانالىزلارنىڭ يوشۇرۇن تۇزاقلىرىدىن ساقلىنىپ، كونكرېت ۋە ئۆلچىگىلى بولىدىغان سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغان بىر رەھبەر ئوبرازىنى سۇنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، بۇ ئانالىزنىڭ مەلۇم چەكلىمىسىمۇ مەۋجۇت: ئانالىز دائىرىسىگە شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن مەزگىلدە يازغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن 130 پارچە كىتاب كىرگۈزۈلمىگەن. بۇ ئەھۋال، ئانالىزنىڭ كەڭ دائىرىلىك بولۇشىغا قارىماي، رەھبەرنىڭ ئىدىيەۋى دۇنياسىنىڭ يەنە بىر قاتلىمىنى سىرتتا قالدۇرغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ، لېكىن «خەلق گېزىتى»دىكى كۈندىلىك ۋە شۇ دەقىقىلىك خەت-ئالاقىلەرنىڭ، رەھبەرنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي مۇھىم نۇقتىلىرىنى تېخىمۇ ھەرىكەتچان بىر شەكىلدە ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنىمۇ ئىلگىرى سۈرۈشكە بولىدۇ.
ئۆزگىرىۋاتقان رەھبەر خاراكتېرى: ئۆزىگە ئىشەنگەن، كۆكرەك كېرىپ مەيدانغا چۈشكەن بىر شى جىنپىڭ
«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلى ئانالىزىنىڭ ئەڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بايقىشى، شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇق ئۇسلۇبىدا كۆزىتىلگەن تۈپ ئۆزگىرىشتۇر. بۇ ئۆزگىرىش، رەھبەرنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىكى تېخىمۇ ئېھتىياتچان ۋە ئىچكە يۈزلەنگەن پوزىتسىيەسىدىن قۇتۇلۇپ، بارغانسېرى ئۆزىگە ئىشەنگەن، دادىل ۋە تاشقى دۇنياغا يۈزلەنگەن بىر خاراكتېرگە ئۆزگەرگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. ئانالىزدا گەۋدىلەنگەن ۋە ئىشلىتىلىشى كۆپەيگەن سۆز ۋە ئۇقۇملار، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكلىرىنى تەشكىل قىلىدۇ.