ئەرەب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇشىغا يېشىل چىراغ يېقىپ بېرىۋاتىدۇ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2011 – يىلىدىن كېيىن بۇ رايوندىكى ئىسيانلار ۋە سىياسىي ئىسلامچىلارنىڭ كۈچىيىشىنىڭ، بىر قانچە دۆلەتنى تەۋرىتىپ قويغان جىھادچى تېررورىزمنىڭ باشلىنىشىغا توغرا كېلىشى بىلەن نۇرغۇن ئەرەب ھۆكۈمەتلىرىدە بۇ ئەندىشە كۈچىيىپ كەتتى. شۇنىڭدىن تارتىپ، ئەرەب رەھبەرلىرى دىنىي ئىدېئولوگىيە ئاساسىغا قۇرۇلغان توقۇنۇشلاردىن بەكرەك بىئارام بولىدىغان بولدى ھەمدە ئۇلارنىڭ كۆپ قىسمى سىياسىي ئىسلامنى تېررورىزم بىلەن باغلىدى. شۇنىڭ بىلەن، ئۇلارنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى تېررورىزمغا قارشى كۈرەش قىلىش تىرىشچانلىقى بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇشنى بىر تۈرلۈك تېررورىزمغا قارشى ھەرىكەت دەپ جاكارلىشىغا نىسبەتەن ھېسداشلىققا ئېلىپ باردى. بۇ مىسىرغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ نېمىشقا جۇڭگونىڭ قاھىرەدە ئۇيغۇرلارنى سوراق قىلىشىغا رۇخسەت قىلىشنىڭ، جۇڭگونىڭ شىنجاڭدا نەچچە يۈز مىڭلىغان كىشىنى تۇتۇپ تۇرۇشىنى ماختىشىنىڭ سەۋەبى.
تارىختا شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر رايونى ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن ئوتتۇرا شەرققە كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىغانلىقى ئۈچۈن جۇڭگوغا نىسبەتەن ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم ئورۇن بولۇپ كەلدى. ھالبۇكى، بۇ رايوندىكى ئوخشىمىغان مىللەتلەر بىلەن مەدەنىيەتلەر بېيجىڭنىڭ ھۆكۈمرانلىق قىلىشى ۋە مۇقىم تۇتۇپ تۇرۇشىنى قىيىنلاشتۇرىۋەتتى. 2011-يىلىدىن كېيىن، جۇڭگو ئەرەب دۇنياسىنى قاپلىغان قالايىمىقانچىلىقنىڭ غەربىي شىمالدىكى مۇسۇلمان رايونىدا دولقۇنسىمان تەسىر پەيدا قىلىپ، بۇ رايوندىكى مەۋجۇت بۆلگۈنچى ھەرىكەتلەرنىڭ تېخىمۇ تىرىشىشىغا ئىلھام بولۇپ، مۇستەقىللىقىغا تۈرتكە بولۇشىدىن ئەنسىرەشكە باشلىدى. بۈگۈن، بېيجىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسى غەربنىڭ جۇڭگونىڭ چېگرا ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ بۆلگۈنچىلىكى ئارقىلىق جۇڭگونىڭ ئىلگىرىلىشىگە توسالغۇ بولۇشنى مەقسەت قىلغان ئىغۋاگەرچىلىك سۈيىقەستى،  بۇ نۇرغۇن ئەرەب دۆلەتلىرىدىكى ئەھۋال بىلەن ئوخشاش دەپ داۋراڭ سالدى. ھالبۇكى، ھۆكۈمەت كۇرت بىلەن باشقا ئازسانلىق مىللەتلەر ھەرىكىتىنى غەرب قۇتراتقان ئىچكى توقۇنۇش ۋە بۆلگۈنچىلىك دەپ قاراشقا مايىل. ئەرەب ۋە جۇڭگو رەھبەرلىرى ئۆزلىرىنىڭ چېگراسى ئىچىدىكى ھەرقانداق بۇ تۈردىكى ھەرىكەتلەرنىڭ باستۇرۇلىدىغانلىقىغا چوڭقۇر ئىشىنىدۇ.
جۇڭگونىڭ ئېلىپ بېرىۋاتقان بىر بەلباغ بىر يول قۇرۇلۇشى زور ساندىكى قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز يوللىرى ئارقىلىق ئاسىيا بىلەن ياۋروپانى تۇتاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ . بۇلارنىڭ خېلى كۆپ قىسمى ئوتتۇرا شەرققە جايلاشقان . ھازىرغىچە بېيجىڭ 18 ئەرەب دۆلىتى بىلەن توختاملاشتى. جۇڭگو شىركەتلىرى 35. 6 مىليارد دوللارلىق توختام تۈزدى. بۇنىڭ 1. 2 مىلياردى يەرلىكنىڭ ئېنېرگىيە ۋە ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىگە بېرىلدى. ئەينى ۋاقىتتا جۇڭگونىڭ ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن ئۆتكەن يىللىق سودا ھەجىمى 244. 3 مىليارد دوللارغا يەتتى. ھۆكۈمەت يەنە كېلەر ئايدا ئىككى مەبلەغ سېلىش يىغىنىغا تەييارلىق قىلماقتا. بۇلار 4 – قېتىملىق جۇڭگو ۋە ئەرەب دۆلەتلىرى يەرمەنكىسى ۋە 3 – قېتىملىق ئەرەب ۋە جۇڭگو ئىقتسادى يىغىنى.  بۇنداق باغلىنىش ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ جۇڭگونىڭ سىياسىتىنى تەنقىد قىلىشتىن توسۇپ قويىدۇ. مەسىلەن،21 – ئاۋغۇستتا يەنى، قاتار ب د ت دىن جۇڭگو سىياسىتىنى قوللىغان خېتى ياندۇرۇۋالغان كۈنى – دوھاغا يېڭىدىن تەيىنلەنگەن خىتاي ئەلچىسى ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنى ماختىدى ۋە قاتارنىڭ خىتاينىڭ ئىككىنچى نومۇرلۇق سۇيۇقلاندۇرۇلغان گاز مەنبەسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.
ئەرەب دۆلەتلىرى سىياسىي ۋە ھەربىي جەھەتلەردە خىتاي بىلەن مۇناسىۋەت ئورناتقان. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇرلار تەرەپتە تۇرۇپ بۇ مۇناسىۋەتلەرنى زىيانغا ئۇچرىتىشقا ئەرزىمەيدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا خىتاينىڭ خەلقئارادا غايەت زور تەسىركۈچى بار بولۇپ، خىتاي بۇ كۈچىنى دائىم ئۇلارنىڭ سەمىگە سېلىپ تۇرىدۇ. شۇڭا ئەرەب دۆلەتلىرى شىنجاڭدا بولۇۋاتقان ئىشلارنى سۈرۈشتە قىلىپ بېيجىڭنىڭ ئۇلارغا قارشى جازالاش خاراكتېرىدىكى ئىنكاسىدىن قورقىدۇ.
ئامېرىكا ئۆتكەن يىلى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدىن چېكىنىپ چىقتى. شۇڭا ۋاشىنگتون ب د ت بىلەن ئوخشاش ئىنكاس بىلدۈرەلمەيدۇ . شۇنداقتىمۇ ۋاشىنگتون خەلقئارادا بولۇۋاتقان ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى سۆھبەتلەرنى ئىلگىرى سۈرەلەيدۇ . دۆلەت بىخەتەرلىكى كومىتېتىنىڭ جۇڭگو ئىشلىرىغا بىر ئۇيغۇرنى مەسئۇل قىلىشى، كىشىنى ئۈمىدلەندۈرىدىغان قوش بىسلىق بىر قەدەم ئېلىش بولدى. لېكىن ئەمەلدارلار خىتاينىڭ خەلقئارادىكى باياناتلىرىغا قارشى تېخىمۇ زور كۈچ ۋە مەبلەغ ئاجرىتىشى كېرەك.
بۇ ئەرەبلەرنىڭ ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ شىنجاڭدا ۋە مسىردەك بەزى دۆلەتلەردە ئۇيغۇرلارغا قانداق زۇلۇم بولۇۋاتقانلىقىنى ئاڭلىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ . ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئەرەب دۇنياسى خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا قىزىقماي كەلدى. بۇنىڭ ئۆزى ھەل قىلىشقا تېگىشلىك بىر مەسىلە . چۈنكى بۇ سەۋەبتىن ئۇلار (ئەرەبلەرگە) زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ زور دەرىجىدە دىققەتنى تارتىشىغا توسالغۇ بولۇپ قالدى. بۇنىڭ  ئۈچۈن ئەلھۇررە تېلېۋىزىيەسى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئەرەب دۇنياسىغا قارىتىلغان باشقا دۆلەت مېدىيالىرى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتالايدۇ ۋە جۇڭگونىڭ بىزنىڭ مۇقىمسىزلىقىمىز پۈتۈنلەي تېررورىزم سەۋەبىدىن بولۇۋاتىدۇ دېگەن گېپىنى يوقىتالايدۇ. خەلقنىڭ بۇ ئىشلارنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتىنى تېخىمۇ چۈشىنىشى، ئەرەب ھاكىمىيەتلىرىنىڭ خىتاينىڭ زىددىيەتلىك تاشقى ئىشلار سىياسىتىگە بويسۇنۇپ تۇرۇشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.
«ئېرۇسالېم پوچتىسى» گېزىتىنىڭ 2019 – يىلى 1 – سېنتەبىر سانىدىن ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرجىمىسى