ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرىفە ئۆزتۈرك | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئۈچۈن ئۆمەرجان قۇربان تەرجىمىسى
ھەر دەۋردىكى تېخنولوگىيەلەر ئالدىنقى دەۋرلەرگە سېلىشتۇرغاندا بىزگە تېخىمۇ ئۆزگىچە، تېخىمۇ ياخشى شارائىتلار يارىتىپ بەرمەكتە. يېقىنقى 10 يىل ئىچىدە مېدىيا ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر جەمئىيەتشۇناس ماك لۇھاننىڭ «يەر شارى كەنتى» دېگەن ئۇقۇمىنىڭ مۇۋاپىقلىقى ۋە توغرىلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ۋە بىر-بىرىدىن پەرقلىق ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي مۇھىتلارنى بىر يەرگە جەم قىلىشتەك ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان يېڭى مېدىيا، تېخنولوگىيە ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسىملىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. نۇرغۇن يېڭى نەرسە ۋە يېڭىلىقنى بىرلا ۋاقىتتا تەقدىم قىلالايدىغان، زامان ۋە ماكانلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تۈگەتكەن ئىجتىمائىي تاراتقۇلار، ئىشلەتكۈچلىرىنى ھەم ئىشلەپچىقارغۇچى (ئاپتور ياكى ئىجادىيەتچى) ھەمدە ئىستېمالچى سالاھىيىتىگە ئىگە قىلماقتا. لېكىن بۇ سالاھىيەت ئەخلاقىي جەھەتلەردىن ئېغىر مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. مەزكۇر ماقالىمىزدە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئۇقۇمى، ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ ئالاھىدىلىكى ئۈستىدە ئانالىز ئېلىپ بارغاندىن سىرت، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا مەيدانغا كەلگەن ئەخلاقىي مەسىلىلەر ئۈستىدىمۇ تەپسىلىي توختىلىمىز.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئىجتىمائىي تاراتقۇ، يېڭى مېدىيا، ئەنئەنىۋى مېدىيا، ئەخلاق
ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەلىرىدە مەيدانغا كەلگەن يېڭىلىقلار ئىنسانلارنى زور دەرىجىدە ھەيران قالدۇرماقتا. ئىنسانلار بۇ تېخنولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرگە ھەيران قېلىش بىلەن بىرگە، يېڭىلىقلارغىمۇ ماسلىشىپ كەلمەكتە. ئۆي تېلېفونلىرىنىڭ يانفونلارغا، كومپيۇتېرلارنىڭ ئىنتېرنېتقا ۋە قول كومپيۇتېر ھەتتا يانفون كومپيۇتېرغا ئۆزگىرىشى بىلەن داۋاملىق يېڭى بىر دەۋرگە قەدەم قويۇپ تۇردۇق. لېكىن يېقىنقى 10 يىلدىن بۇيان مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر ۋە يېڭىلىقلار ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسمىغا ئايلاندى. ئەنئەنىۋى مېدىياغا ئەمدىلا كۆنگەن ئىنسانلارنىڭ يېڭى مېدىيادىكى تېخنولوگىيەلەرنى قوبۇل قىلىشى ئەنئەنىۋى مېدىياغا قارىغاندا تېخىمۇ ئاسان بولدى. چۈنكى ئەنئەنىۋى مېدىيا يېڭى مېدىيا تېخنولوگىيەلىرىگە ئاللىبۇرۇن زېمىن تەييارلىغانىدى.
يېڭى مېدىيانىڭ پەيدا بولۇشى ۋە كۈنىمىزدىكى ھالىتىگە كېلىشى ئۆتمۈشتە مەيدانغا كەلگەن نۇرغۇن يېڭىلىقنىڭ مۇقەررەر نەتىجىسىدۇر. يېڭى مېدىيا تۈرتكىسىدە زامان، ماكان ۋە نۇرغۇن ئوبيېكتىپ توسالغۇلار يوقاپ، ئۇچۇر-مەلۇماتلارغا تېز سۈرئەتتە ئېرىشىش ئىشقا ئاشتى.
يېڭى مېدىيا دائىرىسىدىكى «ئىجتىمائىي تارتقۇ»ئۇقۇمى، يېقىنقى 10 يىلدىن بۇيان ئىنسان ھاياتىدا مۇھىم ئورۇننى ئىگىلىمەكتە. ئىجتىمائىي تاراتقۇلار رەڭگارەڭ مۇھىت ۋە پەرقلىق ئىنسانلارنى بىر يەرگە جەم قىلىش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولغانلىقتىن، دۇنيانىڭ ئىككى چېتىدىكى ئىنسانلار شۇ پەيتنىڭ ئۆزىدە يۈزمۇ يۈز ئالاقە ئورنىتىش، فوتو-سۈرەت ۋە ۋىدېئو ھەمبەھرلىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشمەكتە. بۇ ئەھۋالمۇ ماك لۇھاننىڭ «يەرشارى كەنتى»نەزەرىيەسىنىڭ چىنلىقىنى يەنە بىر قېتىم مۇئەييەنلەشتۈرمەكتە.
كومپيۇتېر ئويۇنلىرى، « CD»، تور بېكەتلىرى، بىلوگلار، ئېلخەتلەر، ئېلېكتىرونلۇق كىئوسكلار، ئىنتېرئاكتىپ تېلېۋىزىيە قاناللىرى، كۆچمە مېدىيا، پودكاستلاردىن سىرت فېيسبۇك، تىۋېتتېر، ئىنستاگرام، يۇتىيۇبقا ئوخشاش ھەمبەھرىلىشىش تور بەتلىرى يېڭى مېدىيا ۋاسىتىلىرى ھېسابلىنىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھەر كۈنى دېگۈدەك پىروگراممىلىرىنى يېڭىلاپ تۇرماقتا ۋە بۇنىڭ تۈرتكىسىدە يېڭىلىنىۋاتقان تېخنولوگىيەگە ماسلىشىپ داۋاملىق يېڭى ھالىتىنى ساقلاپ قالماقتا.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئىنسانلارنىڭ تونۇش ياكى ناتونۇش نۇرغۇن كىشى بىلەن ئالاقە ئورنىتىشىغا، ئوخشاش بىر ۋاقىتتا مىڭلارچە ئىنسان بىلەن مىڭلارچە ئۇچۇر ئورتاقلىشىشىغا پۇرسەت يارىتىپ يارىتىپ بەرمەكتە. ئىنسانلارنىڭ بىر-بىرى بىلەن يۈز تۇرانە ئالاقە ئورنىتالايدىغان ھەتتا يۈز تۇرانە ئالاقىدىن كۆپرەك (مۇزىكا، ۋىدېئو، يازما، فوتو-سۈرەت، ئادرېس بىلدۈرۈش) نۇرغۇن نەرسە ھەمبەھىرلىشەلەيدىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇلار، ئەپسۇس ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىمۇ كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلمەكتە.
ماقالىمىزنىڭ تۇنجى قىسمىدا 10 يىلدىن بۇيان جەمئىيەتتىكى نۇرغۇن ئادەمنىڭ ھاياتىنى ئۆزگەرتكەن ھەتتا يېتەكچىلىك قىلىدىغان يېڭى مېدىيا ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئۇقۇمى بىلەن ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ ئاپىرىدە بولۇشى ۋە ھازىرغىچە باشتىن كەچۈرگەن سەرگۈزەشتىلىرى، ئالاھىدىلىكلىرى ۋە ئەنئەنىۋى مېدىيادىن پەرقلىق تەرەپلىرى مۇھاكىمە قىلىندى.
ئىككىنچى قىسمىدا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كۆرۈلگەن ئەخلاقىي مەسىلىلەر بايان قىلىنغاندىن سىرت ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ سەۋەبلىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا قارىتىلغان پوزىتسىيەلەر تىلغا ئېلىندى.
يېڭى مېدىيا ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئۇقۇمى
1900-يىللاردىن باشلاپ يېڭى تېخنولوگىيەلەر ئىجتىمائىي تۇرمۇشىمىزدىن ئورۇن ئېلىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، بۇلار ئالدىنقىلىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ ئىلغار ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە بولۇشتىن سىرت، ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنى ھەر دەۋردە ئاسانلاشتۇرۇپ كەلدى.
1900-يىللاردىن كېيىن تېخنىكىلىق ئىجادلار ئاۋۇپ ئېلېكتىر ، نۇر، تېلېگراف، تېلېفونغا ئوخشاش تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەرنىڭ ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشىغا كىرىشى بىلەن يېزىق دەۋرىنىڭ ئورنىغا ئېلېكتىرلىق ياكى ئېلېكتىرونلۇق دەۋر دەسسىدى (ئاتابەك 2005: 63). ئارقىدىن سىپىرلىشىش (رەقەملىشىش) تېخنىكىسىنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ ئېلېكتىرونلۇق دەۋرنىڭ ئورنىغا سىپىرلىق دەۋر دەسسىدى. لېكىن سىپىرلىق ئۇقۇمى بۇ دەۋرنى تولۇق ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ، يەنى تولۇق يورۇتۇپ بېرىلمەيدۇ. ئېلېكتىرونلۇق ۋە سىپىرلىق مۇھىتلارنىڭ بىر پۈتۈنلىشىشى بىلەن بىرلىكتە، بىر پۈتۈن قۇرۇلما شەكىللەندى، بۇ سەۋەبتىن ھازىرقى دەۋر ئۇچۇر-ئالاقە دەۋرى دەپ تەرىپلەنمەكتە (يەنگىن 2012: 51).