خىتاينىڭ يېڭى دەۋردىكى قورال-ياراغلارنى تىزگىنلەش ھەققىدىكى «ئاق تاشلىق كىتاب»ىنىڭ شىفىرلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ب. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يېتىم قالدۇرۇلۇشى ۋە ئىناۋەتسىزلەشتۈرۈلۈشى: ھۆججەتنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىدىن بىرى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى خەلقئارا سىستېمىدا «مەسىلە تۇغدۇرغۇچى ئاكتىيور» دەپ كودلاشتۇر. كېلىشىملەردىن بىر تەرەپلىمىلىك چېكىنىدىغان، ئىتتىپاقداشلىرىغا بېسىم قىلىدىغان، ھەربىي چىقىملىرى بىلەن يەرشارىۋى مۇقىملىقنى بۇزىدىغان ۋە قوش ئۆلچەم قوللىنىدىغان بىر ئامېرىكا سۈرىتى سىزىلىپ، ۋاشىنگتوننىڭ ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈكى ۋە رەھبەرلىك قانۇنلۇقى ھۇجۇم نىشانى قىلىنماقتا. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خىتاينى قورشاش ياكى كۈچىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن قۇرماقچى بولغان خەلقئارا ئىتتىپاقداشلىقلارنىڭ ئۇلىنى تەۋرىتىشتۇر. ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى  يەرشارىۋى مۇقىمسىزلىقنىڭ مەنبەسى دەپ قارالسا، باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئۇنىڭ رەھبەرلىكىدە خىتايغا قارشى بىرلىشىشى تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئۆز ھەربىي ۋە سىياسىي ھەرىكەتلىرى ئۈچۈن تېخىمۇ كەڭ ھەرىكەت بوشلۇقى يارىتىش تىرىشچانلىقىدۇر.
ج. «يەرشارىنىڭ جەنۇبى» بىلەن ھەمكارلىق ۋە يېڭى بىر بىرلەشمىنىڭ قۇرۇلۇشى: ئاق تاشلىق كىتاب، غەربتىن باشقا دۇنياغا، بولۇپمۇ ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە قارىتىلغان كۈچلۈك بىر سىگنالنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. «كېڭىيىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش» نامى ئاستىدا يۈرگۈزۈلگەن تېخنىكا چەكلىمىلىرىگە ۋە ئىقتىسادىي ئېمبارگولارغا قارشى تۇرۇش، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە تەرەققىيات ئارزۇلىرىغا بىۋاسىتە خىتاب قىلىدۇ. خىتاي، ئۆزىنى بۇ دۆلەتلەرنىڭ مۇستەملىكىچىلىكتىن كېيىنكى مەزگىلدە ئۇچرىغان ئادالەتسىزلىكلەرگە قارشى تۇرىدىغان، ئۇلارنىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى ئاۋازىنى ياڭرىتىدىغان بىر شېرىك سۈپىتىدە كۆرسەتمەكتە. بۇ، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا ئوخشاش ئىقتىسادىي تۈرلەرنى تولۇقلايدىغان، خىتاي رەھبەرلىكىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا تاللاش (ئالتېرناتىۋ ) بولىدىغان سىياسىي ۋە دىپلوماتىك بىر گۇرۇھنىڭ ئۇلىنى سېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
د. كەڭ كۆلەملىك ھەربىي زامانىۋىلىشىش جەريانىغا قانۇنلۇق قالقان تەمىنلەش: خىتاي، تارىختىكى ئەڭ تېز ۋە كەڭ كۆلەملىك ھەربىي زامانىۋىلىشىش پىروگراممىلىرىدىن بىرىنى يۈرگۈزمەكتە. بۇ ئەھۋال، تەبىئىي ھالدا خەلقئارا سەھنىدە ئەندىشە ۋە قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقلىرىغا سەۋەب بولماقتا. ئاق تاشلىق كىتاب، بۇ زامانىۋىلىشىشنىڭ «تاجاۋۇزچىلىق» نىيىتى يوقلۇقىغا، پۈتۈنلەي «مۇداپىئە» مەقسەتلىك ئىكەنلىكىگە ۋە خىتاينىڭ قانۇنلۇق خەۋپسىزلىك مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن «مەجبۇرىي» ئىكەنلىكىگە خەلقئارا جەمئىيەتنى ئىشەندۈرۈش رولىنى ئوينايدۇ. «ئەڭ تۆۋەن چەكتىكى توسۇش كۈچى» ۋە «تۇنجى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك»كە ئوخشاش دوكترىنانىڭ توختىماي تەكرارلىنىشى، بۇ غايەت زور ھەربىي سېلىنمىنىڭ بىر تەھدىت ئەمەس، ئەكسىچە بىر مۇقىملىق ئامىلى ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى قاراشنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنى ئاشۇرۇش بىلەن بىرگە، ئۆزىگە قارشى كەڭ بىر ھەربىي ئىتتىپاقنىڭ شەكىللىنىشىنى كېچىكتۈرۈشنى ياكى توسۇشنى نىشان قىلغان نازۇك بىر ئىستراتېگىيەدۇر.
3. خىتاينىڭ بۇ كىتاب ئارقىلىق دۇنياغا بەرگەن سىگناللىرى: بىر يېڭى تەرتىپ چاقىرىقى
ئاق تاشلىق كىتاب، ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلەردىكى ئوخشىمىغان ئاكتىيورلارغا قارىتىلغان، قاتلاملىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك سىگناللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ سىگناللارنىڭ يىغىندىسى، خىتاينىڭ دۇنياغا سۇنغان يېڭى تەرتىپ تەسەۋۋۇرىنى خۇلاسىلەيدۇ.
«بىز، تارىختىكى ئادەتتىكى گۈللىنىۋاتقان كۈچلەرگە ئوخشىمايمىز»: بۇ، خىتاينىڭ ئەڭ ئاساسلىق قانۇنلۇق بولۇش دەۋاسىدۇر. تارىختىكى گۈللىنىۋاتقان كۈچلەرنىڭ ئادەتتە مەۋجۇت تەرتىپنى ئۇرۇش ئارقىلىق ئۆزگەرتىدىغانلىقى ۋە ھۆكۈمرانلىق قۇرۇشقا تىرىشىدىغانلىقى توغرىسىدىكى قاراشقا قارشى، خىتاي ئۆزىنى «تىنچ تەرەققىيات» يولىنى تاللىغان، مۇستەملىكىچىلىك ئۆتمۈشى بولمىغان ۋە «تەڭ پايدا ئېلىش» پىرىنسىپى بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان ئالاھىدە بىر كۈچ سۈپىتىدە كۆرسەتمەكتە. بۇ ئۇچۇر، خەلقئارا سىستېمىغا بىر تەھدىت شەكىللەندۈرمەيدىغانلىقى، ئەكسىچە ئۇنى تېخىمۇ ئادىل ۋە ھەمكارلىققا ئوچۇق بىر قۇرۇلمىغا ئىگە قىلىشنى خالايدىغانلىقى دەۋاسىنى ئېلىپ كېلىدۇ.
«مەۋجۇت يەرشارى خەۋپسىزلىك كىرىزىسىنىڭ مەنبەسى ۋاشىنگتوندۇر»: بۇ، بىۋاسىتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا قارىتىلغان، ئىنتايىن ئېنىق ۋە ئەيىبلەش خاراكتېرىدىكى ئۇچۇردۇر. خىتايغا نىسبەتەن، دۇنيا دۇچ كېلىۋاتقان ئاساسلىق خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرى — قوراللىنىش مۇسابىقىسى، ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچسىزلىك، رايونلۇق جىددىيچىلىكلەر — ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «مۇتلەق خەۋپسىزلىك» ئىزدىنىشىدىن ۋە بىر تەرەپلىمىلىك ھەرىكەتلىرىدىن كېلىپ چىقماقتا. بۇ سىگنال، خەلقئارا جامائەتچىلىكنى، مەسىلىلەرنىڭ ھەل قىلىنىشىدا خىتاينى ئەمەس، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسەتلىرىنى ئۆزگەرتىشى كېرەك بولغان ئاساسلىق ئاكتىيور سۈپىتىدە كۆرۈشكە چاقىرىق قىلىدۇ.
«ئامېرىكا مەركەزلىك ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى ئەمدىلىكتە كۈچىنى يوقاتتى؛ يېڭى بىر خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسى زۆرۈردۇر»: خىتاي، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىن قالغان، ھەربىي ئىتتىپاقلارغا تايانغان خەۋپسىزلىك قارىشىنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى مۇرەككەپ مەسىلىلەرنى ھەل قىلالمايدىغانلىقىنى دەۋا قىلماقتا. بۇنىڭغا تاللاش (ئالتېرناتىۋ ) سۈپىتىدە، ھېچبىر دۆلەت سىرتتا قالدۇرۇلمىغان، ھەر بىر دۆلەتنىڭ قانۇنلۇق خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرى نەزەرگە ئېلىنغان، دىيالوگ ۋە ھەمكارلىققا تايانغان «ئورتاق، كەڭ دائىرىلىك، ھەمكارلىقنى ئاساس قىلغان ۋە سىجىل خەۋپسىزلىك» ئەندىزىسىنى تەۋسىيە قىلماقتا. بۇ، بولۇپمۇ نۆۋەتتىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنىڭ سىرتىدا قالغان ياكى ئۆزىنى بۇ سىستېما تەرىپىدىن تەھدىت ئاستىدا ھېس قىلغان دۆلەتلەرگە نىسبەتەن جەلپ قىلارلىق بىر تاللاشتۇر.