راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، مودېللاش ساھە دەرىجىسىدىمۇ مۇھىم نەتىجىلەرنى سۇنىدۇ. يەرشارى مىقياسىدا جازالاردىن ئەڭ سەلبىي تەسىرگە ئۇچرايدىغان ساھەلەرنىڭ بېشىدا «ئېلېكتىرون» ۋە «ئېغىر سانائەت» كېلىدۇ. بولۇپمۇ، يەرشارى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئېلېكتىرون تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ قانچىلىك بىر گەۋدىلەشكەنلىكى كۆزدە تۇتۇلغاندا، ئەڭ قاتتىق جازا سېنارىيەسىدە ئېلېكتىرون ساھەسىدىكى يەرشارى ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ يىللىق %14 گە يېقىن نىسبەتتە تۆۋەنلەپ كېتىدىغانلىقى مۆلچەرى ئىنتايىن ئەندىشىلىكتۇر. بۇ، خىتايغا قارىتىلغان جازالارنىڭ پەقەت خىتاينىلا ئەمەس، پۈتۈن دۇنيادىكى تېخنىكا ئىشلەپچىقىرىشىنى ۋە ئىستېمالىنى چوڭقۇر تەسىرگە ئۇچرىتىدىغان بىر دومىنو تەسىرى يارىتىش يوشۇرۇن كۈچىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ مىقدارلىق ئانالىزلار، دوكلاتنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ئىستراتېگىيەلىك ئۇچۇرىنى مۇستەھكەملەيدۇ: ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچىنىڭ ھەم ئۈنۈمىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە چىقىرىش ھەم تەننەرخىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش، ئاساسى كەڭ ۋە كۆپ تەرەپلىك قەتئىي بىر ھەرىكەت بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىكتۇر.
سىياسەت تەكلىپلىرى: ئامېرىكىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئىقتىسادىي چەكلىمىلەرگە تەييارلاش
RAND  دوكلاتىنىڭ ئاخىرقى بۆلىكى، ئىلگىرىكى بۆلەكلەردە سۇنۇلغان سۈپەتلىك ئانالىزلار ۋە مىقدارلىق مودېللاش نەتىجىلىرىدىن چىقىپ، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە قارىتىلغان كونكرېت، ھەرىكەتكە ۋە كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن سىياسەت تەكلىپلىرىنى سۇنىدۇ. بۇ بۆلۈم، دوكلاتنىڭ ئىلمىي بىر ئەسەر بولۇشتىن ھالقىپ، بىر ئىستراتېگىيە ھۆججىتى ۋە بىر يول خەرىتىسى خاراكتېرىنى ئالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. تەكلىپلەر، يوشۇرۇن بىر تەيۋەن كىرىزىسىگە تەييارلىق قىلىش جەريانىنى ئىككى ئاساسلىق باسقۇچقا ئايرىيدۇ: كىرىزىستىن ئىلگىرى ئېلىنىشى كېرەك بولغان تەشەببۇسكار تەييارلىق قەدەملىرى ۋە كىرىزىسنىڭ روشەنلەشكەن ئۈچ ئايدىن ئالتە ئايغىچە بولغان ھالقىلىق مەزگىلىدە ئېلىنىشى كېرەك بولغان كونكرېت قەدەملەر.
كىرىزىستىن ئىلگىرىكى تەييارلىقلارنىڭ بىرىنچى ۋە ئەڭ ئاساسلىق قەدىمى، «ئىدارىۋى ئىقتىدارنى كۈچەيتىش» دۇر. دوكلات، ھازىرقى ئەھۋالدا ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ، يولغا قويۇلىدىغان ئىقتىسادىي تەدبىرلەرنىڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق ئاقىۋەتلىرىنى (بىرىنچى، ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى دەرىجىلىك تەسىرلەر) توغرا مۆلچەرلىيەلەيدىغان ئانالىز ئىقتىدارىنىڭ يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى ئىما قىلىدۇ. بۇ كەمچىلىكنى تۈگىتىش ئۈچۈن، خەزىنە، سودا ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقلىرىدا، خىتاي ئىقتىسادى ۋە يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرلىرى ھەققىدە چوڭقۇر مۇتەخەسسىسلىككە ئىگە خىزمەتچىلەرنىڭ سانىنى كۆپەيتىش ۋە تېخىمۇ مۇرەككەپ ئىقتىسادىي مودېللاش ۋاسىتىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش كېرەك. 2017-يىلىدىن بۇيان يولغا قويۇلغان جازالاردىن ۋە خىتاينىڭ بۇلارغا بەرگەن ئىنكاسلىرىدىن «ساۋاق ئېلىش» ۋە بۇ تەجرىبىلەرنى سىستېمىلىق ھالدا تەھلىل قىلىپ كەلگۈسىدىكى سىياسەت لايىھەسىگە يېتەكچىلىك قىلىش ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.
ئىككىنچىدىن، «ماسلىشىش ۋە پىلانلاش» مېخانىزملىرىنى ياخشىلاش كېرەك. دوكلات، دۆلەت بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرى (ئاقساراي، مۇداپىئە مىنىستىرلىقى) بىلەن ئىقتىساد ئاپپاراتلىرى (خەزىنە، سودا مىنىستىرلىقى) ئارىسىدا تېخىمۇ چىڭ ۋە ئىدارىۋىلاشقان بىر ماسلىشىش مېخانىزمىنىڭ قۇرۇلۇشىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بۇ مېخانىزمنىڭ ئەڭ مۇھىم نەتىجىسى، يوشۇرۇن بىر تەيۋەن كىرىزىسى ئۈچۈن تەپسىلىي «جىددىي ئەھۋال پىلانلىرى» (contingency plans) نى تەييارلاش بولۇشى كېرەك. بۇ پىلانلار، پەقەت خىتايغا قارىتىلغان تاجاۋۇزچىلىق تەدبىرلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى بۇ تەدبىرلەرنىڭ ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلار ئىقتىسادى ئۈستىدىكى سەلبىي تەسىرىنى يېنىكلىتىشكە قارىتىلغان مۇداپىئە خاراكتېرلىك «يېنىكلىتىش تەدبىرلىرى» نىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەك. بۇ پىلانلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى، كىرىزىس پەيتىدە ۋەھىمە ۋە ئالدىراقسانلىق بىلەن قارار ئېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، تېخىمۇ ۋاقتىدا ۋە ئۈنۈملۈك بىر جاۋاب بېرىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
ئۈچىنچى تەكلىپ، تەييارلىق جەريانىغا «خۇسۇسىي ساھەنى قاتناشتۇرۇش» دۇر. زامانىۋى جۇغراپىيەلىك ئىقتىسادىي توقۇنۇشلار پەقەت دۆلەتلەر ئارىسىدىلا ئەمەس، بەلكى شىركەتلەر ۋە بازارلار ئارقىلىقمۇ ئېلىپ بېرىلىدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ، دۆلەتنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرى، تېخنىكا شىركەتلىرى ۋە كۆپ مىللەتلىك گۇرۇھلىرى بىلەن قەرەللىك بىر دىيالوگ ئىچىدە بولۇشى ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ دىيالوگ، ھۆكۈمەتنىڭ خۇسۇسىي ساھەنىڭ يوشۇرۇن بىر كىرىزىستىكى ھەرىكىتى ۋە ئاجىزلىقلىرىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىنى تەمىنلەيدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا شىركەتلەرنى ئۆز تەمىنلەش زەنجىرى چىدامچانلىقىنى ئاشۇرۇشقا ۋە ئۆز جىددىي ئەھۋال پىلانلىرىنى تەييارلاشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ. بۇ ھەمكارلىق، جازالارنىڭ خۇسۇسىي ساھە تەرىپىدىن ئايلىنىپ ئۆتۈلۈشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ ۋە ئومۇمىي ئۈنۈمنى ئاشۇرىدۇ.
تۆتىنچىدىن، «ئىتتىپاقداشلار بىلەن ئورتاق پىلانلاش» نى چوڭقۇرلاشتۇرۇش كېرەك. دوكلاتنىڭ مودېللاش نەتىجىلىرى، كۆپ تەرەپلىكلىكنىڭ ئىستراتېگىيەنىڭ ئومۇرتقىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. شۇڭلاشقا، ئىتتىپاقداشلار بىلەن ماسلىشىش، كىرىزىس پەيتىگە قالدۇرۇلماسلىقى كېرەك. ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، ئەنگلىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى ئاچقۇچلۇق شېرىكلىرى بىلەن، يوشۇرۇن بىر كىرىزىستە قايسى قەدەملەرنىڭ ئېلىنىدىغانلىقى، يۈكنىڭ قانداق ھەمبەھىرلىنىدىغانلىقى ۋە قارار چىقىرىش مېخانىزملىرىنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقى مەسىلىلىرىدە قەرەللىك ھالدا ئورتاق پىلانلاش خىزمەتلىرى ۋە ھەتتا «ئىقتىسادىي ئۇرۇش ئويۇنلىرى» نى ئۆتكۈزۈشى كېرەك. بۇ، ھەم كوللېكتىپ جاۋاب بېرىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ، ھەم بېيجىڭغا غەربنىڭ بۇ مەسىلىدە قەتئىي ۋە بىرلىككە كەلگەنلىكى يۆنىلىشىدە كۈچلۈك بىر ھۈركۈتۈش كۈچى ئۇچۇرىنى ئەۋەتىدۇ.