ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتى: پۇت تىرەپ تۇرۇشتىن مەۋجۇتلۇقىنى قايتا ئويلىنىشقىچە (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئۈچ شەرت: پايدا ياكى رىقابەت كۈچىگە بولغان ئۈمىدۋارلىقنىڭ بولماسلىقى، خىتايدىن چېكىنىش ۋە مەبلەغنى باشقا جايغا يۆتكەش. 19-رەسىمدە كۆرسىتىلگەندەك، بۇ ئۈچ شەرتنى بىرلا ۋاقىتتا قاندۇرغان جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ نىسبىتى 2024-يىلىدىكى %22.12 (117 جاۋاب بەرگۈچى) دىن 2025-يىلى %30.64 (154 جاۋاب بەرگۈچى) گە ئۆسكەن. بۇ دېگەنلىك، جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىدىن كۆپرەكى پايدا ياكى رىقابەت كۈچىگە ئۈمىدۋار بولغان، خىتايدىكى ئورنىنى كېڭەيتىشنى خالايدىغان ياكى تىجارىتىنى باشقا جايغا يۆتكەشنى ئويلىمىغان بولسىمۇ، چېكىنىپ چىقىشقا تەييار جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ نىسبىتى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۆپىيىۋاتىدۇ.
خىتايدا تىجارەت قىلىۋاتقان ياۋروپا شىركەتلىرى يېقىنقى بىر نەچچە يىلدا ئىزچىل ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بېسىمغا ئۇچرىغاندەك قىلىدۇ. ھەيران قالارلىقى شۇكى، بۇ بېسىم 2022-يىلىدىكى «نېل-COVID» سىياسەتلىرى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن يېنىكلىمەيلا قالماي، 2023-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە داۋاملىق كۈچەيدى. ياۋروپا سودا ئۇيۇشمىسىنىڭ سودا ئىشەنچى تەكشۈرۈش دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلگەندەك، پايدىنىڭ بولماسلىقى، چەكلىمىلىك نىزاملار ۋە سىياسىي بېسىم قاتارلىق ئامىللار ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ كەيپىياتىنىڭ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ناچارلىشىشىنىڭ ئارقىسىدىكى مۇھىم سەۋەبلەردۇر.
خىتايدىكى ئېشىشنىڭ توختاپ قېلىشى ۋە پۇل پاخالسىزلىقى بېسىمى ياۋروپا شىركەتلىرىگە ئېغىر زەربە بەردى، ئۇلار كىچىكلەۋاتقان پايدىسىنى خىتايغا قايتا مەبلەغ سېلىشتىن كۆرە، ئۆز دۆلىتىگە قايتۇرۇپ كېتىشكە تېخىمۇ مايىل بولدى. شۇنىسى دىققەتكە سازاۋەركى، ياۋروپا شىركەتلىرى بۇنداق ناچارلىشىۋاتقان شارائىتقا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئۆزلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتىنى يەر شارى خاراكتېرلىك تىجارىتىدىن «يەكلەپ» (siloing) قويۇشقا مايىل بولدى، ئەمما بۇ ئۇلارنىڭ جەزمەن بازاردىن ئايرىلىپ كېتىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىدىن مەلۇم بولغىنىدەك، «يەكلىنىش» ئۇلارنىڭ تىجارىتىنىڭ كېڭىيىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.
باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بەزى شىركەتلەر تېخىمۇ قاتتىق نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش مۇھىتىنى مەبلەغنى باشقا جايغا يۆتكەشنىڭ قوشۇمچە سەۋەبى دەپ قارىغان بولسا، باشقىلىرى خىتايدىكى تىجارىتىنىڭ ئادەم كۈچى، ئۇچۇر تېخنىكىسى ۋە تەتقىقات-تەرەققىيات قاتارلىق بۆلەكلىرىنى «يەكلەپ»، نىزام-قائىدىلەرگە ۋە كۈنسېرى ئومۇملىشىۋاتقان يەرلىكلەشتۈرۈش تەلىپىگە تېخىمۇ ياخشى ماسلىشىشنى قارار قىلدى. خىتايدىكى يەرلىكلەشتۈرۈش، مۈجمەل ۋە قاتتىق نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش مۇھىتى تەرىپىدىن كۈچلۈك رىغبەتلەندۈرۈلمەكتە. بۇ دېگەنلىك، خىتايدا قېلىپ، پۇت تىرەپ تۇرۇۋاتقان شىركەتلەر ئۆزلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسىملىرىنى يەر شارى ئىستراتېگىيەسى ۋە تەتقىقات تورىدىن ئايرىشقا مەجبۇر بولۇشى مۇمكىن. بۇ جەريان كۆپىنچە ھاللاردا ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ رىقابەت كۈچىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلىتىدۇ.
بۇ ئامىللار بىرلىشىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي سودىسىنىڭ بارغانسېرى سىياسىيلاشتۇرۇلغان ۋە بىخەتەرلىكلەشتۈرۈلگەن ئۇقۇمىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، بۇ ياۋروپا ئىتتىپاقى سىياسەتچىلىرى ۋە شىركەتلىرى ئۈچۈن رىغبەتلەندۈرۈش ئامىللىرىنى ئۆزگەرتىپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى بازارنىڭ بىر-بىرىدىن ئايرىلىشىدىن كېلىپ چىقىدىغان ئىقتىسادىي قۇربانلىقلارنى تەڭپۇڭلاشتۇرىدۇ. سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان خىرىسلارنى، مەسىلەن، مۈلۈك-ئېغىر ساھەلەرنىڭ خىتايدا «قىسىلىپ قېلىشى» ۋە كىچىك شىركەتلەرنىڭ خىتاي بازىرىدا زىيان تارتىپ تىجارەت قىلىش ئىقتىدارىنىڭ بولماسلىقى قاتارلىق مەسىلىلەرنى قانداق ھەل قىلىشنى ئويلىشىشى كېرەك. بۇنداق ئارقا كۆرۈنۈشتە، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆز شىركەتلىرىنىڭ ئۆتكۈنچى باسقۇچىنى قوللاپ، ئۇلارنىڭ خىتايغا بولغان باغلىنىشچانلىقىنى ئازايتىشى ۋە باشقا يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بازارلارغا كۆپ خىللاشتۇرۇشىغا ياردەم بېرىشى كېرەك.
خىتاي ھەر قانداق چوڭ ياۋروپا شىركىتى ئۈچۈن ئاساسلىق بازار بولۇپ، شۇنداق بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. گەرچە بۇ شىركەتلەر خەتەردىن ساقلىنىشنى قوللىسىمۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقى دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە بىلەن كۈچلۈك سودا مۇناسىۋىتىنى ساقلىشى كېرەك. ئەمما، بۇنداق مۇناسىۋەتنى قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقى ھازىرقى ھالەتنى ھەل قىلىش ئۈچۈن قەتئىي ھەرىكەت قوللىنىشى كېرەك، چۈنكى بۇ ھالەت ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ كۈنسېرى ناچارلىشىۋاتقان كەيپىياتىغا ئاساسلانغاندا، ئۇلارنىڭ مەنپەئەتىگە ئېنىق مۇلازىمەت قىلمايدۇ. بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن، ھەر ئىككى تەرەپتە سىياسىي ئىرادە بولۇشى كېرەك.
دوكلاتنىڭ تەپسىلاتىنى بۇ يەردىن كۆرەلەيسىز