خىتاي تەرەققىيات مودېلىنىڭ قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرى: ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىش مەسىلىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي تەرەققىيات مودېلىنىڭ قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرى: ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىش مەسىلىسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالىدە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھازىرقى ئىقتىسادىي تەرەققىيات مودېلىنىڭ مەركىزىدىكى قۇرۇلمىلىق بىر مەسىلىنى تەتقىق قىلغان تەنقىدىي ئانالىز مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. لىززى ج. لېېنىڭ «Foreign Affairs» ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلى نويابىر/دېكابىر سانىدا ئېلان قىلىنغان[1] ۋە 2025-يىلى 21-ئۆكتەبىردە ئاممىغا ئاشكارىلانغان «خىتاي مودېلىدىكى ئەجەللىك نۇقسان: بېيجىڭ نېمە ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشنى ھەل قىلالمايدۇ؟» (The China Model’s Fatal Flaw: Why Beijing Can’t Overcome Overcapacity) ناملىق ماقالىسىدە، خىتاينىڭ يېڭى ئەۋلاد ياساش سانائىتى ساھەلىرىدە (بولۇپمۇ ئېلېكتىر ئاپتوموبىللار، باتارېيەلەر ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرىدا) باشتىن كەچۈرۈۋاتقان سوزۇلمىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشى پەقەت ۋاقىتلىق بىر سودا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى بۇ دۆلەتنىڭ سىياسىي ۋە مالىيە سىستېمىسىغا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزملىرىنىڭ ساقلانغىلى بولمايدىغان نەتىجىسى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىنغان. لېېنىڭ نۇقتىئىنەزەرى، خىتاينىڭ تېز سۈرئەتتە گۈللىنىشىگە كۈچ قوشقان قۇرۇلمىلارنىڭ ھازىر يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل كىرىمنى بوغىدىغان بىر «ئەجەللىك نۇقسان»غا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق، خەلقئارا ئىقتىساد ۋە سىياسەت پەنلىرى ساھەسىدە مۇھىم بىر مۇزاكىرە قوزغاش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى، بۇ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىنىڭ دۇنياۋى سودا مۇناسىۋەتلىرىدە پەيدا قىلغان جىددىيچىلىكنى (ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئېشىۋاتقان تاموژنا بېجى[2])، خىتاينىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي مۇقىملىقىغا بولغان بېسىملارنى ۋە دۇنياۋى قىممەت زەنجىرىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرلەرنى چۈشەندۈرۈپ بېرىشىدە. بۇ تەھلىلدە، لېېنىڭ ئانالىزى، خەلقئارا سىياسىي ئىقتىساد ئەدەبىياتىدا ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنغان بىر مۇزاكىرە ئۇسلۇبى بىلەن، ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسلىق دەلىللەر ۋە ھەل قىلىش تەكلىپلىرىنى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىش ئارقىلىق باھالاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
I. ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىنىڭ يېڭى قىياپىتى ۋە دۇنياۋى ئىنكاس
لېې، خىتاينىڭ دۇنياۋى زاۋۇت رولىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. ئۆتمۈشتە پولات-تۆمۈر، سېمونت ۋە كۆمۈر قاتارلىق ئاساسلىق ئەنئەنىۋى سانائەت مەھسۇلاتلىرىدا كۆزىتىلگەن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشى، ھازىر ئېلېكتىر ئاپتوموبىللار(EVs)، باتارېيەلەر ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرى قاتارلىق يۇقىرى قوشۇلما قىممەتلىك يېشىل تېخنىكىلارغا يۆتكەلدى. خىتاي بۇ يېڭى ساھەلەردە دۇنياۋى تەمىنات زەنجىرىگە %80 نىسبىتىدە ھۆكۈمرانلىق قىلماقتا ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا 30 مىڭ دوللار ئەتراپىدا باشلىنىدىغان مودېللارغا سېلىشتۇرغاندا 10 مىڭ دوللاردىن تۆۋەن باھالىق ئېلېكتىر ئاپتوموبىل مودېللىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە.ئەمما لېېنىڭ قارىشىچە، دۇنياۋى بازارلار بۇ ئەرزان ۋە مول تېخنىكا ئېقىمىنى خۇشاللىق بىلەن قارشى ئېلىشنىڭ ئورنىغا، بۇنى ئادىل رىقابەتكە قارشى قۇرۇلمىلىق بىر تەھدىت دەپ قارىماقتا. 2024-يىلى بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي ماللىرىغا يۈرگۈزگەن %100 گە يېقىن تاموژنا بېجى ۋە ياۋروپا كومىتېتىنىڭ خىتاي ئېلېكتىر ئاپتوموبىللىرىغا قاراتقان تەكشۈرۈشلىرى ھەمدە 2024-يىلى ئۆكتەبىردە يولغا قويغان باجلار، خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئېشىنچىسىنىڭ دۇنيا ئىشلەپچىقىرىش قابىلىيىتىدىن ئېشىپ كەتكەنلىك ئۇچۇرىنى ئېنىق يەتكۈزمەكتە. لېې، بۇ سودا جىددىيچىلىكلىرىنىڭ، خىتاينىڭ «تەمىناتنىڭ تەلەپتىن ئېشىپ كېتىشى» دىن ئىبارەت سوزۇلمىلىق مەسىلىسىنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، مەسىلىنىڭ ئەنئەنىۋى چۈشەندۈرۈشلىرىنىڭ (ئائىلە ئىستېمالىنىڭ تۆۋەنلىكى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ھەددىدىن زىيادە تولۇقلىمىسى) ھازىرقى ئەھۋالنى تولۇق ئىزاھلاشتا يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. مەسىلەن، قۇياش ئېنېرگىيەسى ۋە ئېلېكتىر ئاپتوموبىل ساھەلىرىدە خىتايدىكى ئىچكى تەلەپ ھېلىھەم كۈچلۈك بولۇپ، بىۋاسىتە سېتىۋېلىش تولۇقلىمىلىرى كۆپىنچە باسقۇچلۇق ھالدا ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. بۇ ئەھۋال، مەسىلىنىڭ مەنبەسىنىڭ ئەمدى تەلەپ يېتىشمەسلىكتىن ئەمەس، بەلكى بېيجىڭ كونترول قىلىشتا قىينىلىۋاتقان، «قارىغۇلارچە كېڭىيىش» (blind expansion)  دەپ ئاتالغان كونترول قىلغىلى بولمايدىغان بىر تەمىنات پارتلىشى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
II. قۇرۇلمىلىق مەسىلىنىڭ مەنبەسى: يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ رىغبەتلەندۈرۈشلىرى ۋە مالىيە قۇرۇلمىسى
لېېنىڭ ماقالىسىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئۆزگىچە قىسمى، خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىگە مايىللىقىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) خىزمەت ئىقتىدارى ۋە ئۆستۈرۈلۈش سىستېمىسىغا باغلىشىدۇر. يەرلىك ئەمەلدارلار، ئالدى بىلەن ئىقتىسادىي ئېشىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئىش ئورنى يارىتىش ۋە باج كىرىمىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئىقتىدارلىرىغا ئاساسەن باھالىنىدۇ. بۇ باھالاش سىستېمىسى، دۆلەتنىڭ ئەڭ چوڭ يەككە بېجى بولغان قوشۇلما قىممەت بېجىنىڭ قۇرۇلمىسى بىلەن بىرلەشكەندە، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىنى ساقلانغىلى بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرىدۇ.