مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەتراپلىق رەقەملىك نازارەت ئۇل ئەسلىھەلىرى: خىتاي مىقياسىدا 600 مىليوندىن ئارتۇق بىخەتەرلىك كامېراسى ئورنىتىلغان بولۇپ، سۈنئىي ئىدراك قوللايدىغان چىراي تونۇش تېخنىكىلىرى ئىشلىتىلمەكتە. «تيەنيەن» (ئاسماندا تور – سكاينېت) ۋە «شۆلياڭ» (ئۆتكۈر كۆزلەر – شارپ ئايىس) دەپ ئاتالغان سىستېمىلار دەل ۋاقتىدا ئاممىنى نازارەت قىلىدىغان سېستىمىلاردۇر (چياڭ، 2019-يىلى).
چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە ئالدىن پەرەز قىلىش خاراكتېرلىك ساقچى پائالىيىتى: خۇسۇسەن شەرقىي تۈركىستاندا، پۈتۈن نوپۇسنىڭ د ن ئا (DNA) ئەۋرىشكىلىرى، بىيومېتىرىك مەلۇماتلىرى، تېلېفون خاتىرىلىرى ۋە ھەرىكەت تارىخلىرى توپلانماقتا؛ ئالگورىزىملار «يوشۇرۇن تەھدىت» بولۇشى مۇمكىن بولغان كىشىلەرنى ئېنىقلاپ چىقىشقا تىرىشماقتا (كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى، 2019-يىلى).
بۇ سىستېما ئورۋېلنىڭ «1984» ناملىق دىستوپىيەسىدىن (دىستوپىيە – قورقۇنچلىق كەلگۈسى تەسەۋۋۇرى) ھالقىپ كەتكەن بىر كونترول مېخانىزمى ياراتقان. فۇكو ئوتتۇرىغا قويغان ئوچۇق تۈرمە (پانوپتىكون) ئەمدى رەقەملىك ۋە ئاپتوماتىكلەشكەن تۇرمىدۇر؛ بېنتام تەسەۋۋۇر قىلغان «مۇكەممەل نازارەت» تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئەمەلگە ئاشقان.
2.4.3. «خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى ۋە مەدەنىيەت زومىگەرلىكى
شى جىنپىڭ دەۋرى، بارلىق دىنلار ۋە ئېتنىك كىملىكلەرنى «خىتاي ئالاھىدىلىكىگە ماس كېلىدىغان» ھالغا كەلتۈرۈش مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان «خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتىنى تېڭىۋاتىدۇ (زېنز، 2019-يىلى؛ لېيبولد، 2020-يىلى). بۇ سىياسەت ئۈچ ئاساسلىق نىشانغا قارىتىلغان:
خىتايلاشتۇرۇش سىياسىتى، سەئىدنىڭ (1978-يىلى) «شەرقشۇناسلىق» (ئورىيېنتالىزىم) ئۇقۇمىنىڭ زامانىۋى بىر نۇسخىسىدۇر: خەنزۇ كىملىكى «مەدەنىي»، «زامانىۋى» ۋە «تەرەققىي قىلغان» دەپ بېكىتىلسە، ئاز سانلىق مىللەت كىملىكلىرى «قالاق»، « ئىپتىدائىي» ۋە «خەتەرلىك» دەپ ئەيىبلىنىدۇ. بۇ خىل قۇرۇلمىۋى رەسمىي  بايان، مەدەنىيەتنى يوقىتىشنى قانۇنىيلاشتۇرىدۇ.
2.4.4. «تۆت ئاڭ» ۋە «ئىككىنى قوغداش»: ئىدىيەۋى بىردەكلىك
شى دەۋرى پارتىيە ئىچىدىكى ئىنتىزامنى ۋە ئىدىيەۋى بىردەكلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن يېڭى ھەرىكەتلەرنى باشلىدى.
«تۆت ئاڭ» : سىياسىي ئاڭ، ئومۇمىيەت ئېڭى، يادرولۇق ئاڭ (شىغا سادىق بولۇش)، سەپداشلىق ئېڭى.
«ئىككىنى قوغداش» (ئىككىنى قوغداش): شى جىنپىڭنىڭ يادرو لۇق ئورنىنى قوغداش ۋە پارتىيە مەركىزىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى قوغداش (ساي ۋە دىن، 2013-يىلى).
بۇ ھەرىكەتلەر پارتىيە ئىچىدىكى ئۆكتىچىلىك قالدۇقلىرىنىمۇ پۈتۈنلەي يوقىتىشنى نىشانلايدۇ. تەنقىد قىلىش،قوللاش بىلدۈرمەي  سۈكۈت قىلىش،بىتەرەپ پوزىتسىيە ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن قارشىلىقمۇ «سىياسىي ئىنتىزامسىزلىق» سۈپىتىدە جازالىنىدۇ. خ ك پ ئۆزىنىڭ ھاكىممۇتلەقلىق ئالاھىدىلىكلىرىنى قايتىدىن مۇستەھكەملىدى.
خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستاننى باشقۇرۇشىدىكى ئولىگارخىيەلىك قۇرۇلما:خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باشقۇرۇش قۇرۇلمىسى،  كلاسسىك ئولىگارخىيەلىك دىنامىكىلارنىڭ بىر تۈرى سۈپىتىدە تەكشۈرۈلگەندە، مىچېلس نەزەرىيەسىدە كۆرسىتىلگەن نۇرغۇن ئامىللارنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ، ئەمما  ھاكىممۇتلەق تۈزۈم  بىر پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىنىڭ ئۆزىگە خاس  ئوخشىمىغان شارائىتلىرىدا ئوخشىمىغان شەكىللەرنى ئالىدۇ. مىچېلسقا كۆرە ئولىگارخىيەنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىدا ئۈچ ئاساسلىق ئامىل رول ئوينايدۇ: تەشكىلىي زۆرۈرىيەتلەر، رەھبەرلەرنىڭ پىسخىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرى  ۋە ئاممىنىڭ پىسخىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرى (مىچېلس، 1915-يىلى). تەشكىلىي جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، چوڭ تىپتىكى جەمئىيەت قۇرۇلمىلىرى قارار چىقىرىش جەريانلىرىدا سۈرئەت ۋە ئۈنۈمگە ئېھتىياجلىق بولغانلىقى ئۈچۈن، بارلىق ئەزالارنىڭ بىۋاسىتە قاتنىشىشىنى تەمىنلەش تېخنىكىلىق جەھەتتىن مۇمكىن بولماي قالىدۇ. بۇ ئەھۋال ۋەكىللىك خاراكتېرلىك بىر قۇرۇلمىنىڭ شەكىللىنىشىنى ۋە قارار چىقىرىش ھوقۇقىنىڭ مەلۇم بىر گۇرۇپپىغا تاپشۇرۇلۇشىنى مەجبۇرىي قىلىدۇ. خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باشقۇرۇش قۇرۇلمىسى تەكشۈرۈلگەندە، بۇ تەشكىلىي زۆرۈرىيەتلەرنىڭ ئاشۇرۇۋېتىلگەن بىر شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىققانلىقى كۆرۈلىدۇ. پارتىيە تەشكىللىنىشى يەرلىكتىن مەركەزگە قاراپ قاتلاممۇ-قاتلام  پىرامىدا شەكىللەندۈرىدۇ ۋە ھەر بىر قاتلامدا ھوقۇقنىڭ يۇقىرىغا قاراپ مەركەزلىشىشى تەمىنلىنىدۇ (شامباۋ، 2008-يىلى). رايون دەرىجىلىك پارتىيە كومىتېتى نەزەرىيەدە يەرلىك پارتىيە ئەزالىرىغا ۋەكىللىك قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بېيجىڭدىكى مەركىزىي رەھبەرلىكنىڭ كۆرسەتمىلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان بىر ئاپپارات سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ.
دېموكراتىك تەشكىلاتلاردا ئولىگارخىيەنىڭ شەكىللىنىشىنى چۈشەندۈرىدىغان مىچېلس نەزەرىيەسى، بىر پارتىيەلىك سىستېمىلاردا تېخىمۇ كەسكىن شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. لىنز (1964-يىلى) ھاكىممۇتلەق رېجىملارنى تۈرگە ئايرىشىدا كۆرسەتكىنىدەك، ھاكىممۇتلەق سىستېمىلار ھەتتا چەكلىك كۆپ خىللىققىمۇ يول قويمايدۇ  ۋە ئىدىيەۋى سەپەرۋەرلىكنى چىڭ تۇتىدۇ. خ ك پ نىڭ «شىنجاڭ»  باشقۇرۇشى بۇ مەنىدىن كلاسسىك ئولىگارخىيەدىن پەرقلىق ھالدا، دېموكراتىك تەرتىپلەرنىڭ ئولىگارخىيەلىك قۇرۇلمىغا ئايلىنىشى ئەمەس، بەلكى باشتىن-ئاخىر ئولىگارخىيەلىك قىلىپ لايىھەلەنگەن بىر سىستېمىنىڭ يۈرگۈزۈلۈشىنى بىلدۈرىدۇ. شۇنداقتىمۇ مىچېلس ئوتتۇرىغا قويغان مېخانىزملار بۇ سىستېمىدىمۇ ئېنىق كۆرۈلىدۇ. پارتىيە بيۇروكراتىيەسى ئىچىدە ئۆرلەش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان خىزمەت  تەجرىبىسى ۋە سىياسىي سادىقلىق، مەلۇم بىر تاللانما گۇرۇپپىنىڭ  قايتا-قايتىدىن شەكىللىنىشىگە يول ئاچىدۇ (پاينى، 1981-يىلى). بۇ تاللانما گۇرۇپپا پەقەت پارتىيە ئىچىدىكى پىرامىداسىمان قۇرۇلمىدىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت بيۇروكراتىيەسى، بىخەتەرلىك ئاپپاراتى ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلمىلارنىڭ كونتروللۇقىدىمۇ ھەل قىلغۇچ ئورۇنغا ئىگە.