يېڭى دەۋردىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇۋازىنەت: 2025-يىللىق ياپونىيە – ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى ۋە ئۇنىڭ گېئو-سىياسىي تەسىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
مەزكۇر ماقالىدا، 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 20-كۈنى توكيودا ئۆتكۈزۈلگەن تۇنجى نۆۋەتلىك «ياپونىيە – ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى» نىڭ نەتىجىلىرى، ئىمزالانغان قوشما باياناتلار ۋە ئىستراتېگىيەلىك كېلىشىملەر گە ئاساسلىنىپ ياپونىيەنىڭ رايوندىكى يېڭىدىن كۈچەيگەن رولى ئانالىز قىلىنىدۇ. ماقالىدە ياپونىيەنىڭ كاربونسىزلاشتۇرۇش، سىيرەك مەدەنلەر  ۋە «ئوتتۇرا كارىدور» قاتارلىق ساھەلەردىكى تەشەببۇسلىرىنىڭ رايوندىكى باشقا چوڭ دۆلەتلەرنىڭ  ئىستىراتىگىيەسىگە ۋە رايون تەڭپۇڭلۇقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئىلمىي نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىندى.
1. «دىيالوگ» مېخانىزمدىن «شېرىكچىلىك» باسقۇچىغا ئۆتۈش
2025-يىلى 12-ئاينىڭ 20-كۈنى ياپونىيەنىڭ پايتەختى توكيودا ئۆتكۈزۈلگەن ياپونىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ تۇنجى قېتىملىق باشلىقلار يىغىنى، رايوننىڭ دىپلوماتىيە تارىخىدىكى مۇھىم ۋەقەلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. 2004-يىلى تەسىس قىلىنغان «ياپونىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دىيالوگى» مېخانىزمىنىڭ 20 يىلدىن بېرى تەرەققى قىلىپ، مىنىستىرلار ئۇچرىشىشى دەرىجىسىدىن دۆلەت باشلىقلىرى ئۇچرىشىشى دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلۈشى، ياپونىيەنىڭ ياۋرو-ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى گېئو-سىياسىي ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن تەڭشىگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. ياپونىيە تەرەپ بۇ ھەرىكىتى ئارقىلىق، رايون بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە پەقەت ئىقتىسادىي ياردەم بىلەنلا كۇپايىلەنمەي،  يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي ھەمكارلىق باسقۇچىغا ئېلىپ چىقىشنى نىشان قىلماقتا[3].
ياپونىيە باش ۋەزىرىنىڭ رىياسەتچىلىكىدە ئۆتكۈزۈلگەن بۇ قېتىملىق يىغىننىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىگە نەزەر سالىدىغان بولساق، يەر شارىۋىي تەمىنات زەنجىرىنىڭ قايتىدىن تەشكىللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز. بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان سىيرەك مېتاللار (Rare Earths) بىلەن تەمىنلەش ساھەسىدە، مەلۇم بىر دۆلەتكە بولغان بېقىنىشنى ئازايتىش ئېھتىياجى، ياپونىيەنى قېزىلما  بايلىق زاپىسى مول ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن تېخىمۇ زىچ ھەمكارلىشىشقا ئېلىپ باردى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىمۇ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە تېخنىكا كىرگۈزۈش ئۈچۈن، سانائەت ۋە مەبلەغ جەھەتتە ئۈستۈنلۈككە ئىگە ياپونىيە بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشنى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي تەرەققىيات ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارىماقتا.
بۇ قېتىملىق باشلىقلار يىغىنىدا ئېلان قىلىنغان «توكيو خىتابنامىسى» ۋە ئۇنىڭغا قوشۇمچە قىلىنغان ھەرىكەت پىلانلىرى، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ خاراكتېرىنى «ئەنئەنىۋى دوستلۇق» مۇناسىۋېتىدىن  «ئەمەلىي مەنپەئەت ئاساسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك» كە ئۆزگەرتتى. ياپونىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتىغا ئاساسلانغاندا، يىغىننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى — «ئىنسانىي قەدىر-قىممەت» (Human Dignity) ۋە «قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش» پىرىنسىپلىرى دائىرىسىدە، رايوننىڭ مۇقىملىقىنى قوغداش بىلەن بىرگە، ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى يېڭى سەۋىيەگە كۆتۈرۈشتۇر[1]. بۇ يېڭىچە پىرىنسىپلار، ياپونىيەنىڭ رايوندىكى  ئۆز رولىنى پەقەت «مەبلەغ سالغۇچى» لىقتىن «قىممەت قاراش شېرىكى» گە ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
2. گېئو-سىياسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ: كۆپ قۇتۇپلۇق دىپلوماتىيە ۋە تەڭپۇڭلۇق
ياپونىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا قاراتقان يېڭى ئىستراتېگىيەسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋە رايون خاراكتېرلىك گېئو-سىياسىي مۇھىتنى ئانالىز قىلىش مۇھىم. 2025-يىلىغا كەلگەندە، «يەر شارى جەنۇبى» (Global South) دەپ ئاتىلىدىغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئورنى گەۋدىلىك بولۇۋاتقان بىر پەيتتە، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ مەركىزىي نۇقتىلىرىدىن بىرىگە ئايلاندى. بۇ شارائىتتا، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى تاشقى سىياسەتتە بىر تەرەپكە بېقىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن، كۆپ تەرەپلىمىلىك دىپلوماتىيەنى تېخىمۇ ئاكتىپ يۈرگۈزمەكتە. ياپونىيەنىڭ رايونغا يۈزلىنىشى دەل مۇشۇنداق بىر ئىستراتېگىيەلىك ۋەزىيەتتە ئوتتۇرىغا چىقتى.
بىخەتەرلىك ۋە سىياسىي مۇستەقىللىق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان، يېقىنقى يىللاردىكى خەلقئارا توقۇنۇشلار ۋە رايون ۋەزىيىتىنىڭ ئۆزگىرىشى سەۋەبىدىن، دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە سىياسىي مۇقىملىقنى قوغداشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرمەكتە. ياپونىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىشلىرىغا مەسئۇل تارماقلىرىنىڭ قارىشىچە، ياپونىيە رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي مۇقىملىقىنى قوللاش ئارقىلىق، رايوننىڭ مەلۇم بىر قۇتۇپنىڭ تولۇق كونتروللۇقىغا ئۆتۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئىجابىي رول ئويناشنى كۆزلىمەكتە[4]. بۇ ئىستراتېگىيە، ياپونىيەنىڭ رايوندا مەۋجۇت بولۇۋاتقان گېئو-سىياسىي خەتەرلەرگە قارىتا «تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى» بولۇش رولىنى كۈچەيتىدۇ[7].
بۇ جەرياندا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك يەنە بىر ئامىل، رايوندىكى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىر كۈچلىرىنىڭ تەڭپۇڭلىشىشىدۇر. خىتاي «شىئەن باشلىقلار يىغىنى» (C5+1) ئارقىلىق رايون بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇۋاتقان بىر پەيتتە، ياپونىيە ئۆزىنىڭ «ئاسىيادىكى G7 ئەزاسى» بولۇش سالاھىيىتى بىلەن، سۈپەتلىك ئۇل-ئەسلىھە ۋە ئادەم كۈچى بايلىقىنى يېتىشتۈرۈشنى ئاساس قىلغان پەرقلىق ئىستراتېگىيەنى تاللىدى. ياپونىيە ھۆكۈمىتىنىڭ چوڭ كۆلەملىك قەرز تۈرلىرىگە ئەمەس، بەلكى تېخنىكا يۆتكەش ۋە يەرلىك ئىقتىدارنى ئاشۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىشى، رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ قەرز خەۋپىگە بولغان ئەندىشىلىرىنى پەسەيتىش ۋە سىجىل تەرەققىيات نىشانىغا يېتىش ئېھتىياجىغا ئۇيغۇن كەلمەكتە[6].