خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىپ ئۇيغۇر دىياسپوراسىنى جىمىقتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشى يەرشارى خاراكتېرلىك تەھدىتكە ئايلاندى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ نەقەدەر جۈرئەتلىك ۋە مۇرەككەپ ھالغا كەلگەنلىكىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، فىرانسىيەدە ياشايدىغان تونۇلغان ئۇيغۇر ئاكادېمىك ۋە پائالىيەتچى دىلنۇر رەیھاننىڭ ئۇچرىغان قانۇنىي پاراكەندىچىلىك ۋەقەسىنى[14, 15] چوڭقۇر تەھلىل قىلىش زۆرۈر. بۇ ۋەقە بېيجىڭنىڭ ئەمدى پەقەت مەخپىي ھەرىكەتلەر ياكى ۋاسىتىلىك تەھدىتلەر بىلەنلا كۇپايىلەنمەي، غەرب دېموكراتىك دۆلەتلىرىنىڭ قانۇن سىستېمىلىرىنى بىر «قورال» سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە باشلىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دىلنۇر رەیھان، فىرانسىيە دۆلەتلىك ئىجتىمائىي پەنلەر ئالىي مەكتىپىنىڭ (INaLCO) ئوقۇتقۇچىسى ۋە ياۋروپا ئۇيغۇر ئىنستىتۇتىنىڭ قۇرغۇچىسى. ئۇ يىللاردىن بۇيان شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى ئىلمىي ۋە ئاممىۋى سۇپىلاردا ئاڭلىتىپ كېلىۋاتقان ئالدىنقى قاتاردىكى بىر ئاۋاز. 2025-يىلى، خىتايپەرەسلىكى بىلەن تونۇلغان بىر جەمئىيەت ۋە بۇ جەمئىيەتنىڭ رەئىسى، رەیھانغا قارشى «تۆھمەت» جىنايىتى بىلەن دەۋا ئاچقان. دەۋانىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، رەیھاننىڭ بۇ كىشىلەرنى «خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ تەشۋىقاتچىلىرى» دېگەنلىكىدۇر [14].
بۇ دەۋا ئاددىي بىر ھاقارەت دەۋاسىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئۇنىڭ ئاستىدىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچىغا ئىشارەت قىلماقتا:
دىلنۇر رەیھاننىڭ ئۆز ماقالىسىدە[16] مۇھاكىمە قىلغان «ئۇيغۇرلار ئاز سانلىقمۇ ياكى مۇستەملىكە قىلىنغانلارمۇ؟» دېگەن سوئالمۇ بۇ نۇقتىدىن ئەھمىيەتكە ئىگە. رەیھان، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئاددىي بىر «ئاز سانلىق ھوقۇقى» مەسىلىسى ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى كىلاسسىك بىر مۇستەملىكىچىلىك لوگىكىسى بىلەن باشقۇرۇۋاتقانلىقىنى، بايلىقلىرىنى  سۈمۈرۈۋاتقانلىقىنى ۋە خەلقىنى مەدەنىيەت جەھەتتىن يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ مۇستەملىكىچىلىك ئىدىيەسى، مېتروپولنىڭ (بېيجىڭ) مۇستەملىكىدىن (شەرقىي تۈركىستان) قاچقان «ئاسىي» پۇقراسىنى دۇنيانىڭ قەيېرىدە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر قوغلاش ۋە جازالاش ھوقۇقىمىز بار دەپ قارىشىغا سەۋەب بولماقتا. شۇڭلاشقا رەیھانغا ئېچىلغان دەۋا، پەقەت بىر شەخسكە قىلىنغان ھۇجۇملا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە مۇستەملىكىچىلىككە قارشى تۇرۇش ھوقۇقىغا قىلىنغان بىر ھۇجۇمدۇر.
ئىنسانىي بەدەل : پىسخىكىلىق بۇزغۇنچىلىق ۋە «بوغۇش ئۈنۈمى»
خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ ئەڭ ۋەيران قىلغۇچ ئاقىۋەتلىرى، نىشان قىلىنغان شەخسلەر ۋە جامائەتلەرگە ئېلىپ كەلگەن چوڭقۇر پىسخىكىلىق زەخىمدۇر. «خىتاينىڭ ئۇزۇن قولىدىن قورقاتتىم»[3] سەرلەۋھىسى بىلەن ئېلان قىلىنغان شەخسىي گۇۋاھلىقلار، بۇ زەخىمنىڭ دەرىجىسىنى كۆز ئالدىمىزغا نامايان قىلماقتا. دىياسپورادىكى ئۇيغۇرلار، ئۈزلۈكسىز بىر قورقۇنچ، تەشۋىش ۋە پارانويا ھالىتىدە ياشىماقتا. ئۆزلىرىنىڭ ھەر دائىم كۆزىتىلىۋاتقانلىقى، ئاڭلىنىۋاتقانلىقى ۋە ئەڭ سۆيۈملۈك كىشىلىرى ئارقىلىق تەھدىتكە ئۇچرىشى مۇمكىنلىكى ھېسسىياتى، ئۇلارنىڭ زۆرۈر بىخەتەرلىك تۇيغۇسىنى يوققا چىقىرىدۇ.
بۇ ئەھۋال پەيدا قىلغان ئاساسلىق ئاقىۋەتلەر تۆۋەندىكىچە:
بۇ پىسخىكىلىق ئۇرۇش، شەخسلەرنىڭ پەقەت سىياسىي پائالىيەتلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى روھىي ساغلاملىقى، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرى ۋە يېڭى بىر ھاياتقا ماسلىشىش جەريانلىرىنىمۇ ۋەيران قىلماقتا. ئۆزلىرىنى ئەركىن دەپ قارىغان دۆلەتلەردىمۇ، كۆرۈنمەس بىر تۈرمىنىڭ تېمى ئىچىدە ياشاشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
خەلقئارا ئىنكاسلار ۋە يېتەرسىزلىكلەر
خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش پائالىيەتلىرى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كۈنتەرتىپىگە كۈنسېرى كۆپرەك كىرمەكتە. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ئەنگىلىيە، كانادا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئوخشاش ئاكتىيورلار، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى ئەيىبلەيدىغان باياناتلارنى ئېلان قىلىپ، بەزى خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئورگانلىرىغا قارىتا ئېمبارگو يۈرگۈزدى[7]. ئەنگىلىيە [7] ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ[8] ئېلان قىلغان رەسمىي دوكلاتلىرى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ مەسىلىدىن خەۋەردار ئىكەنلىكىنى ۋە دەلىل-ئىسپاتلارنى توپلاۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بىراق، بۇ ئىنكاسلار خىتاينىڭ بۇ خىل قاپيۈرەك سىياسەتلىرىنى توختىتىشتا ئاساسەن دېگۈدەك يېتەرسىز قېلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ بىر قانچە ئاساسلىق سەۋەبى بار:
خۇلاسىلىگەندە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسى، خىتاينىڭ سىستېمىلىق ۋە يەرشارى كۆلىمىدىكى باستۇرۇش ھەرىكەتلىرى ئالدىدا پارچە – پۇرات، ئاستا ۋە ئۈنۈمسىز قېلىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال بېيجىڭنى تېخىمۇ جاسارەتلەندۈرۈپ، باستۇرۇشنىڭ چېگرالىرىنى تېخىمۇ كېڭەيتىشىگە شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە.
خۇلاسە: ئىگىلىك ھوقۇق، دېموكراتىيە ۋە ئومۇمىي قىممەت قاراشلارغا قارىتىلغان بىر تەھدىت
خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىياسپوراسىغا قاراتقان دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشى، پەقەت بىر مىللەتكە قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئەمەس. بۇ، يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ ئاساسلىق خەلقئارا ئۆلچەملىرىگە، دېموكراتىك پىرىنسىپلارغا ۋە ھەر بىر شەخس ئىگە بولغان ئاساسلىق ئەركىنلىكلەرگە قىلىنغان بىۋاسىتە بىر ھۇجۇمدۇر. بىر دۆلەتنىڭ باشقا ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەرنىڭ زېمىنى ئىچىدە، ئۇ دۆلەتلەرنىڭ قانۇنلىرى ۋە قىممەت قاراشلىرىنى كۆزگە ئىلماي تۇرۇپ ئۆز پۇقرالىرىغا (ياكى سابىق پۇقرالىرىنى) تەھدىت سېلىشى، پاراكەندە قىلىشى ۋە ئاۋازىنى ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنۇشى، ۋېستفالىيە ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنىڭ تۈپتىن تەۋرىتىلىشى دېگەنلىكتۇر.
دىلنۇر رەیھان ۋەقەسىمۇ كۆرسىتىپ بەرگىنىدەك، بۇ تەھدىت ئەمدى پەقەت تايلاند ياكى مىسىرغا ئوخشاش دۆلەتلەر بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، فىرانسىيە، شىۋېيتسارىيە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا ئوخشاش دېموكراتىيەنىڭ بۆشۈكى سانالغان دۆلەتلەرنىڭ يۈرىكىدىمۇ ئۆزىنى نامايان قىلماقتا. بېيجىڭ، «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» پىرىنسىپىنى ئۆز ھەرىكەتلىرى ئۈچۈن بىر قالقان سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتقان ھالدا، ئۆزى ئەڭ تاجاۋۇزچىل بىر شەكىلدە باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىۋاتىدۇ.