سىيرەك توپا: خىتاينىڭ غەربكە قارشى يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قورالى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
يەرشارىۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى قايتىدىن شەكىللىنىۋاتقان ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىق گېئوپولىتىكىلىق قورالغا ئايلىنىۋاتقان 21-ئەسىرنىڭ ھازىرقى چارىكىدە، دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت ئەمدى پەقەت ھەربىي ۋە دىپلوماتىك ساھەلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى تېخنىكا ۋە تەمىنات زەنجىرلىرىدە يۇقىرى پەللىگە چىقتى. بۇ يېڭى رىقابەت مۇھىتىدا، ھالقىلىق خام ئەشيالار بىلەن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئىگىلىگەن كۈچلەر خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە ھەل قىلغۇچ ئەۋزەللىككە ئېرىشمەكتە. خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردا يەرشارى ياسىمىچىلىق سانائىتىدىكى غايەت زور ئۈستۈنلۈكى ۋە بۇ ئۈستۈنلۈكنى ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىش غەرىزى غەربتىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن ھەم جىددىي بىر سىناق، ھەم ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئاگاھلاندۇرۇش ھېسابلىنىدۇ. بېيجىڭنىڭ ھالقىلىق تېخنىكىلارنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدىغان سىيرەك توپىغا بولغان كونتروللۇقىنى بىر بېسىم ۋاسىتىسىگە ئايلاندۇرۇش يوشۇرۇن كۈچى بۇ يېڭى گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقنىڭ ئەڭ جانلىق ئىپادىلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنى ۋە ئۇنىڭ غەرب دۇنياسى ئۈچۈن تۇغدۇرغان ئاقىۋەتلىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلغان ئەڭ مۇھىم تەتقىقاتلارنىڭ بىرى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدە دۇنيادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى ئەقىل ئامبارلىرىدىن بىرى بولغان «Chatham House» تەييارلىغان دوكلاتتۇر.«Chatham House»  ئاسىيا-تىنچ ئوكيان پىروگراممىسىنىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى ۋە نوپۇزلۇق خىتاي ئىشلىرى مۇتەخەسسىسى جامېس كىنگې (James Kynge) تەرىپىدىن يېزىلىپ، 2025-يىلى 10-ئۆكتەبىردە ئېلان قىلىنغان «China’s new restrictions on rare earth exports send a stark warning to the West» (خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېكسپورتىغا يېڭى چەكلىمىلەرنى قويۇشى غەربكە كەسكىن بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى بەردى) سەرلەۋھىلىك مۇتەخەسسىس ئانالىزى [1] بېيجىڭنىڭ سىيرەك توپا ئېكسپورت تېخنىكىسىغا كىرگۈزگەن يېڭى ئىجازەت تۈزۈمىنى تېخىمۇ كەڭ گېئوپولىتىكىلىق ۋە گېئوئىقتىسادىي رامكىغا قويۇپ تەكشۈرىدۇ. بۇ ماقالە كىنگېنىڭ ئانالىزىنى ئاساس قىلىپ، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىنى، يەرشارى ياسىمىچىلىق سانائىتىدىكى زىلزىلىلىك ئۆزگىرىشنى ۋە غەربنىڭ بۇ يېڭى خىرىسقا قارشى تەرەققىي قىلدۇرۇشى كېرەك بولغان «خەۋپ-خەتەرنى ئازايتىش» ئىستراتېگىيەلىرىنى كۆپ قاتلاملىق ۋە سىستېمىلىق ئۇسۇل بىلەن مۇھاكىمە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكىتى: سىيرەك توپىنى قورالغا ئايلاندۇرۇش
جامېس كىنگېنىڭ ئانالىزىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىنى خىتاي سودا مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ۋە سىيرەك توپا ئېكسپورتىغا مۇناسىۋەتلىك تېخنىكىلارنى نىشانلىغان يېڭى بەلگىلىمىلەر تەشكىل قىلىدۇ. بۇ بەلگىلىمىلەر تاشقى كۆرۈنۈشتە تېخنىكىلىق بىر سودا تەدبىرىدەك تۇيۇلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك مەنىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يېڭى قائىدىلەر پەقەت سىيرەك توپىنى قېزىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەشكە دائىر تېخنىكىلارنىڭ ئېكسپورتى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئاساسلىقى ھەربىي تېخنىكىلار بولۇپ، نۇرغۇنلىغان يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلاردا ھالقىلىق رول ئوينايدىغان ماگنىتلارنى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈنمۇ ئىجازەت ئېلىشنى مەجبۇرىي قىلىدۇ. كىنگې تەكىتلىگەن ئەڭ ھالقىلىق نۇقتا شۇكى، بۇ ئىجازەت مەجبۇرىيىتى خىتاي زېمىنىدا ئىشلەپچىقىرىلغان ياكى خىتاي تېخنىكىسى بىلەن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن سىيرەك توپىنى دۆلەت سىرتىدا بازارغا سالماقچى بولغان چەت ئەل شىركەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئەھۋال بەلگىلىمىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى خىتاي شىركەتلىرىدىن ھالقىپ، پۈتكۈل يەرشارى تەمىنات زەنجىرىنى نىشانلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ چەكلىمىلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن بۇ قەدەر كۈچلۈك بىر سىگنال بېرىدىغانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى غايەت زور ھۆكۈمرانلىقىغا نەزەر سېلىش كۇپايە. كىنگېمۇ كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، خىتاي شىركەتلىرى دۇنيا مىقياسىدىكى سىيرەك توپا پىششىقلاپ ئىشلەش ئىقتىدارىنىڭ %90 تىن كۆپرەكىنى كونترول قىلىدۇ. بۇ نىسبەت بېيجىڭغا يەرشارى بازىرىنى بىر تەرەپلىمە كونترول قىلىش ۋە بۇ كۈچنى سىياسىي بىر پىشاڭ سۈپىتىدە ئىشلىتىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ. شۈبھىسىزكى، ئانالىزغا ئاساسلانغاندا، بۇ ھەرىكەتنىڭ ۋاقتى تاسادىپىي ئەمەس. خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ بىلەن جەنۇبىي كورېيەدە ئۆتكۈزۈلۈشى كۈتۈلۈۋاتقان ۋە ئىككى تەرەپ سودا سۈركىلىشلىرى مۇزاكىرە قىلىنىدىغان يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدىن ئىلگىرى بۇنداق بىر قەدەم بېسىشى بېيجىڭنىڭ ئۆز ئەۋزەللىكىنى كۈچەيتىش ئارزۇسىنى ئاشكارا نامايان قىلماقتا. توكلۇق ئاپتوموبىللاردىن شامال تۇربىنالىرىغىچە، ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفونلاردىن باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىلىرىغىچە بولغان كەڭ دائىرىدە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان بۇ ئېلېمېنتلارغا قارىتا كونتروللۇقىنى كۈچەيتكەن خىتاي شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكىدىن پۇرچاق سېتىۋېلىشنى توڭلىتىپ، ۋاشىنگتونغا بولغان ئىقتىسادىي بېسىمنى ئوخشىمىغان يوللار بىلەن ئاشۇرماقتا. بۇ ئەھۋال سىيرەك توپا قەدىمىنىڭ بېيجىڭنىڭ تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك بىر ئىقتىسادىي بېسىم ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر پارچىسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. مۇناسىۋەتلىك يەنە بىر ئانالىزدا كۆرسىتىلگەندەك، خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېكسپورتىنى چەكلىشى ۋاشىنگتوننىڭ ھەربىي ئۈستۈنلۈكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ.
گېئوئىقتىسادىي كۈچ نامايىشى: خىتاينىڭ يېڭى تاشقى سىياسەت تەلىماتى