تارىخنىڭ پايدىسى ۋە قىممىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كېلەچەككە قاراش قابىلىيىتى ۋە كېلەچەكنىڭ تىزگىنىنى قولدا تۇتۇش تەشەببۇسى ئىنساننىڭ ئۆزگىچە خۇسۇسىيەتلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇلار بىزنى، بىز بۇ يەرشارىنى ئورتاقلىشىۋاتقان ھايۋانلاردىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ئالاھىدىلىكتۇر. كېلەچەكنى كۆرۈش ۋە پىلان تۈزۈش مەدەنىيەتنىڭ شۇنچىلىك مۇھىم ئامىللىرىدۇركى، ئىنسان بۇ سۆزلەرنى مەدەنىيەت سۆزىنىڭ ئورنىدا ئىشلەتسىمۇ بولىدۇ.
كېلەچەككە قاراش ۋە پىلان تۈزۈشكە تىرىشىش مۇساپىسىدىكى يولىمىزنى يورۇتىدىغان يېگانە چىراغ ئۆتمۈشتە ھاسىل قىلغان تەجرىبىلىرىمىز بولىدۇ. ئۆتمۈشتە ھاسىل قىلغان تەجرىبىلىرىمىز تارىختىن باشقا نەرسە ئەمەس. تارىخ دېگىنىمىزدە پۈتكۈل ئىنسان ئىرقى باشتىن كەچۈرگەن كوللېكتىپ تەجرىبە – كەچمىش دەپ چۈشىنىمىز. ھەر بىر ئىنساننىڭ ئۆز ئۆمرى بويىچە قايتا – قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە قىلغان تەجرىبىسىمۇ ھەقىقىي تارىختۇر. ئىنساننىڭ خۇسۇسىي ھاياتىدا بولسۇن، كوللېكتىپ ھاياتىدا بولسۇن، تەجرىبىنىڭ ئورنى يۈكسەكتۇر ۋە ئۇنىڭ تېگىشلىك رەۋىشتە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلىدۇ. چۈنكى تەجرىبىگە تايىنىپ تېخىمۇ ياخشى يەكۈنلەرنى، تېخىمۇ ئاقىلانە قارارلارنى چىقىرالايمىز. مۇئەييەن ھەرىكەت يوللىرىنى تاللىغان ۋە قارارلارنى چىقارغاندا، ئاسترونوملارنىڭ يۇلتۇزلار ھەققىدىكى كەسكىن ھېسابلىرىدىن ئەمەس، يۈزەكى تەخمىنلەردىن پايدىلىنىلىدۇ.
كۈندىلىك ھاياتىمىز ئەقلى – ھوشى جايىدا بىرى ئۆتمۈشتىكى تەجرىبىسىگە تايىنىپ كەلگۈسى ھەققىدە ماتېماتىكىلىق كەسكىنلىككە ئىگە مۆلچەرلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا ئورۇنمايدۇ. ئىنساننى ھاسىل قىلغان خۇسۇسىي تەجرىبىسى ئۇنىڭ پەقەت تەخمىن قىلىش قابىلىيىتىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.
ئومۇمەن بىز تارىخ دەپ ئاتاۋاتقان پۈتكۈل ئىنسانلار تەجرىبىسىنىڭ يىغىندىسىمۇ بىزگە بۇنىڭدىن ئارتۇق بىر ئىش قىلىپ بەرمەيدۇ.
جانسىز ئالەم توغرىسىدا ماتېماتىكىلىق كەسكىنلىكتە ئوتتۇرىغا قويغان مۆلچەرلىرىمىزنى ئىنسان پائالىيەتلىرى ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويالماسلىقىمىزنىڭ سەۋەبى نېمە؟ ئىنسان مۇناسىۋەتلىرى ساھەسىدىكى بىز بىلەلمەيدىغان ئامىل ئىنساندىكى تاللاش قابىلىيىتىدۇر. ھېچكىم قوشنىسىنىڭ قانداق ھەرىكەت شەكلىنى تاللايدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرەلمەيدۇ. ھەتتا بۇنداق بىر ئەھۋالدا قوشنىسىمۇ قەتئىي قارارغا كېلىپ بولغۇچە قايسى يولنى تاللايدىغانلىقىنى بىلەلمەيدۇ. مۇھىم بىر ئىش توغرىسىدا قارار چىقىرىشتىن ئىلگىرى ئىنساننىڭ قانداق ھاياجانلىق لەھزىلەرنى باشتىن كەچۈرىدىغانلىقىنى ھەممە بىلىدۇ.
مانا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىنساننىڭ ئالدىن جەزملەشتۈرۈش مۇمكىن بولمايدىغان ھەرىكەتلەرنى قىلىشى تېئولوگىيەلىك پەلسەپە تېمىسى بولغان ئەركىن ئىرادە مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. ئەگەر خاتالاشمىسام كالىرنىزمدا ۋە ئىسلام دىنىدا بۇ مەسىلە توغرىسىدا قەتئىي يەكۈن چىقىرىلغان ۋە ئەمەلىيەتتە ئىنساندا بۇنداق بىر ئىرادە ئەركىنلىكىنىڭ يوقلۇقى، بۇنىڭ بىر تەسەۋۋۇر يەنى ئالدىنىش باشقا بىر نەرسە ئەمەسلىكى بىلدۈرۈلگەن. بۇ تېئولوگىيەلىك مەسىلە توغرىسىدا بۇ يەردە بەس – مۇنازىرە قىلىپ ئولتۇرمايمەن.
ئاللاھنىڭ ھەر ئىنساننىڭ تاللايدىغان ھەرىكەت شەكلىنى ئالدىنئالا تولۇق بىلىدىغانلىقىنى ۋە بۇ بىلىشنىڭ بىر ئاسترونومنىڭ يۇلتۇزلارنىڭ كېلەچەكتىكى ھەرىكەتلىرى توغرىسىدىكى مۆلچەرلىرىدىنمۇ كەسكىنلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلايلى. بۇ يەردە ئەسكەرتمەكچى بولغان نەرسەم، ئىنسانلارنىڭ كېلەچەكتە تاللايدىغان ھەرىكەت شەكىللىرى ھەققىدىكى ئاللاھ ئىگە بولغان مەلۇماتقا بىز ئىنسانلارنىڭ ئىگە بولماسلىقىمىزدۇر. مانا بۇ نۇقسان تۈپەيلى ئىنسان ئەقلى ئۆتمۈشتىكى تەجرىبىلىرىگە تايىنىپ كېلەچەكىنى جەزملەشتۈرەلمەيۋاتماقتا.
بىز تارىخقا تايىنىپ كەسكىن تەخمىنلەرنى ئوتتۇرىغا قويالمايۋاتىمىز. يەنى تارىخنىڭ بۇنداق بىر ئەمەلىي غايىگە نىسبەتەن پايدىسى يوق. ئۇنداقتا تارىخنىڭ بىر پايدىسى بولسا، ئۇنى باشقا بىر ساھەدىن ئىزدەش كېرەك.
بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە بولۇپمۇ يېقىنقى چاغلاردا تارىخ ئىنسان پائالىيەتلىرىگە كۈچلۈك تەسىرلەرنى كۆرسەتكەن ئەمەلىي بىر ساھە مەۋجۇت. تارىخ ئۇخلاۋاتقان مىللىي تۇيغۇنى جانلاندۇرىدىغان ئامىللارنىڭ بىرى بولدى. يېقىنقى چاغلاردىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ بىرى ئۇنتۇلغان مىللىي تۇيغۇلاردا كۆرۈلگەن ئويغىنىش بولدى.
بۇ ھەرىكەت 19 – ئەسىردە ياۋروپادا گېرمان ۋە ئىتالىيە مىللىي تۇيغۇسىنىڭ مەيدانغا كېلىشى بىلەن باشلىدى. ئۇ چاغدىن تارتىپ بۇ ھەرىكەت پۈتۈن دۇنياغا كېڭەيدى. بىر قانچە ئىمپېرىيە ئاغدۇرۇلدى ۋە نۇرغۇن مىللىي دۆلەتلەرنىڭ دۇنياغا كېلىشىگە سەۋەب بولدى. بۇ ناھايىتى بۈيۈك بىر ئىنقىلاب، شۇنداقلا پايدىلىق بىر ئىنقىلاب ئىدى. مىللىي تۇيغۇلار ئۇنتۇلغان جايلاردا قايتىدىن جانلانغان بىر ئىنقىلابنىڭ مۇستەقىل ھەرىكەت مەنبەسىنى تەشكىل قىلغانىدى. بۇ ئىنقىلاب مېنىڭ يېشىمدىكىلەرنىڭ ئۆمرى ئىچىدە دۇنيا سىياسىي خەرىتىسىنى تونۇغىلى بولمىغۇدەك دەرىجىدە ئۆزگەرتىۋەتتى.
دەسلىپىدە تەتقىقات تېمىسى ماھىيىتىگە ئىگە ئىدى. ئۇ چاغلاردا بۇنىڭ شۇ دەۋرنىڭ سىياسىي مەسىلىلىرىگە تەسىر كۆرسىتىش ئېھتىمالى بارلىقى ناھايىتى ئاز كىشىلەرنىڭ ئەقلىگە كېلەتتى. نەتىجىدە پىكىر ئەربابلىرى غەلىبە قىلدى. تارىخ ساھەسىدىكى تەتقىقاتلار تەلىم – تەربىيەسى بىر قەدەر تۆۋەن خەلقنىڭ روھى دۇنياسىغا تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىدى. مىللىي ئەركىنلىك پىكرىنى ھەقىقىي مەنىدىكى مىللىي ھەرىكەت ھالىتىدە ئۆزىدە ئەكس ئەتتۈردى؛ بۇ ھەرىكەت شۇنچىلىك كۈچلۈك ئىدىكى، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا ئاۋسترىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ يىمىرىلىشى مىللىي دۆلەتلەرنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن بىر پۇرسەتنى ئوتتۇرىغا چىقاردى.