ئاتا-ئانىلىقنىڭ تۆت ئۇسلۇبى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنكاسچانلىق دېگىنىمىز، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلارنىڭ ماددىي-مەنىۋىي ئېھتىياجلىرىنى ئېتىراپ قىلىش، قوبۇل قىلىش ۋە قاندۇرۇشقا تىرىشىش دەرىجىسىنى، يەنى بالىلىرىنىڭ تەلىپىگە نىسبەتەن قانچىلىك ئاكتىپ ئىنكاس قايتۇرۇشىنى كۆرسىتىدۇ. تەلەپچانلىق بولسا، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىدىن كۈتىدىغان ئارزۇ-ئارمانلىرىنىڭ دەرىجىسىنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. دوكتور دىئاننا خانىم مۇشۇ ئىككى كاتېگورىيەدىن چىقىپ تۇرۇپ، ئاتا-ئانىلارنىڭ كونكرېت ئىپادىسىگە ئاساسەن، ئۇلارنى ئۈچ چوڭ تىپقا ئايرىغان، كېيىنكى تەتقىقاتچىلار بۇنىڭغا تۆتىنچى تىپ >neglectful< كارى يوقلار تىپىنى قوشۇپ، جەمئىي تۆت تىپ ئىلىم ساھەسىدە ئومۇملاشقان.
1 – مۇستەبىت تىپ-  authoritarian
بۇ تىپتىكى ئاتا-ئانىلار بالىلىرىدىن گېپىنى مۇتلەق ئاڭلاشنى تەلەپ قىلىدۇ، ئاتا-ئانىنىڭلا گېپى ھېساب بولىدۇ. بالىلارنىڭ ئىش-ھەرىكىتىنى  جازا بىلەن قائىدىگە سالىدۇ.
2 – نوپۇز تىپى-  authoritative
بۇ تىپتىكى ئاتا-ئانىلار بالىلىرىغا چىڭ تەلەپ قويىدۇ، ئېنىق قائىدىلەرنى بېكىتىدۇ. ئەمما بالىلىرىنىڭ پىكرىگىمۇ ھۆرمەت قىلىپ، مۇناسىپ ۋاقىتتا يول قويىدۇ. مۇۋاپىق تېپىلسا قائىدىنى ئۆزگەرتىدۇ. بالىلارنىڭ مۇستەقىللىقى بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە يەنىلا چىڭ قائىدە-تۈزۈملەرنى يولغا قويىدۇ.
3- ماقۇل تىپ –  permissive
بالىلىرىغا ئاساسەن ئېنىق قائىدە-تەرتىپ بېكىتىپ بەرمەيدۇ. بالىلىرىنىڭ  تەلەپلىرىنى ئاساسەن رەت قىلمايدۇ. بالىلىرىنىڭ ئاقىۋىتىنى نەزەرگە ئالماي ئىش قىلىشىغا مەيلى دەيدۇ.
4-كارى يوق تىپ –   neglectful
بالىلارنىڭ روھىي، ئەقلىي ئېھتىياجلىرى بىلەن كارى بولمايدۇ، ھەتتا بەزىلىرى ئەڭ ئەقەللىي ماددىي ئېھتىياجلىرىنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ.>
(بالىلار ۋە ئۆسمۈرلەر پىسخولوگىيەسى .)
<دىئاننا خانىمنىڭ كۆزىتىشلىرىگە ئاساسلانغاندا، ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئىككىنچىسى يەنى، نوپۇز تىپلىقىنىڭ باشقىلىرىغا قارىغاندا روشەن ئۈنۈملۈك ئىكەنلىكى ئايان بولغان. بۇنداق ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىدە تۆۋەندىكىدەك خىسلەتلەر باشقا تىپتىكىلەرنىڭ بالىلىرىغا سېلىشتۇرغاندا بىرقەدەر گەۋدىلىك ئىپادىلەنگەن:
مۇستەقىلچانلىق: نوپۇز تىپتىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنىڭ مۇستەقىلچانلىقى ھەممىدىن يۇقىرى ئورۇندا تۇرغان، ئۇنىڭ كەينىدە مۇستەبىت ۋە ماقۇل تىپتىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ ئوغۇللىرى تۇرغان. كارى يوق ئاتا-ئانىلارنىڭ قىزلىرىدا مۇستەقىلچانلىق ھەممىدىن ئاجىز بولغان.
مۇۋەپپەقىيەتكە ئىنتىلىش: بۇ تۈردىمۇ ئوخشاشلا نوپۇز تىپتىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرى ئەڭ يۇقىرى ئورۇندا تۇرغان. مۇستەبىت ۋە ماقۇل ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرى بولسا خېلىلا تۆۋەن ئورۇندا تۇرغان.
ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەتچانلىق: ئوخشاشلا، نوپۇز تىپىدىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنىڭ ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەتچانلىقى باشقىلارغا قارىغاندا كۈچلۈك بولغان. ئەمما بۇ تىپتىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ ئۆزى بەلگىلىگەن قائىدە-تەرتىپلەرگە تازا رىئايە قىلىپ كەتمەيدىغانلاردىن بولۇپ قالغاندا نەتىجە ئۇنداق بولمىغان.
دىئاننا خانىمنىڭ بۇ تەتقىقاتىدىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان نۇرغۇنلىغان ئوخشاش تېمىدىكى تەتقىقاتلار ئەسلى نەتىجىنىڭ توغرىلىقىنى تېخىمۇ دەلىللىگەن.
ئۆتكەن يىگىرمە يىل مابەينىدە ئېلىپ بېرىلغان نۇرغۇن مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا، نوپۇز تىپىدىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ تۆۋەندىكى بىر قانچە ساھەدىكى ئىپادىسى خېلىلا ياخشى بولغان:
مەكتەپتىكى ئىپادىسى ياخشى
ئۇنچىۋالا مۇتىھەم، جېدەلخور ئەمەس
خېلىلا غۇرۇرى كۈچلۈك ھەمدە باشقىلار ئوڭاي ياقتۇرۇپ قالىدۇ
ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدىكى چاتاق قىلىقلىرى ئازراق
يۇقىرىقى تىپلارنىڭ نەتىجىسىنى ئۆز-ئارا سېلىشتۇرغاندا، ماقۇل ۋە كارى يوق ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ ئومۇمىي ئىپادىسى نوپۇز ۋە مۇستەبىت ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭكىدىن تۆۋەن بولغان. ماقۇل ئاتا-ئانىلارنىڭ قولىدا چوڭ بولغان بالىلارنىڭ مەكتەپتىكى ئىپادىسىمۇ كۆڭۈلدىكىدەك بولمىغان. بالىلارنىڭ ئۆزىمۇ باشباشتاقراق چوڭ بولۇپ قالغان. شۇنداقلا يەنە ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسى ۋە مۇستەقىلچانلىقىمۇ تۆۋەن بولغان. ھاراق ۋە باشقا زەھەرلىك چېكىملىكلەرگە ئۆگىنىپ قېلىش نىسبىتىمۇ باشقا تىپتىكى ئاتا-ئانىلارنىڭكىدىن يۇقىرى بولغان >.
< كارى يوق ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنىڭ ئۇنىۋېرسال ئىپادىسى ھەممىنىڭكىدىن تۆۋەن بولغان. زەھەرلىك چېكىملىك، قالايمىقان جىنسىي مۇناسىۋەت قاتارلىق قىلمىشلارغا ئارىلىشىپ قېلىش نىسبىتىمۇ يۇقىرىراق بولغان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇلارنىڭ بىلىش ۋە ئىجتىمائىيلىق ئىقتىدارىنىڭ تەرەققىياتىمۇ ئانچە كۆڭۈلدىكىدەك بولمىغان > ( 88-90-بەتلەر)
كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى، يۇقىرىقى قىسقىچە تەتقىقات دوكلاتى بىزنى تولىمۇ قىممەتلىك ئۇچۇرلار بىلەن تەمىن ئېتىدۇ. مەن ياكى بىزنىڭ ئائىلە زادى قايسى ئۇسلۇبقا تەۋە؟ دېگەن سوئالنى بۇنى ئوقۇغان ھەربىر مەسئۇلىيەتچان ئاتا-ئانا چوقۇم ئۆزىدىن ھەققانىي، تەنقىدىي رەۋىشتە سوراپ باقىدۇ. ئەمدى مەن يۇقىرىقى تەتقىقات دوكلاتىدا بايان قىلىنغان تۆت خىل ئاتا-ئانىلىق تىپى ھەققىدە ئۆزۈمنىڭ ئويلىغانلىرىمنى ئوقۇرمەنلەر بىلەن ئورتاقلىشىمەن.
ئارىمىزدا بۇ تىپقا تەۋە ئاتا-ئانىلار مېنىڭچە ھەرگىز ئاز ئەمەس. بىز بۇ يەردە ئاتا-ئانىلارنىڭ مۇستەبىت بولۇپ قېلىشىنىڭ سەۋەبلىرىنى مۇھاكىمە قىلمايمىز، مەزكۇر ماقالە بۇنداق مۇرەككەپ سوئالغا جاۋاب بېرىشكە كىچىكلىك قىلىدۇ، پەقەت بۇ خىل مۇستەبىت ئۇسلۇبنىڭ ئالامەتلىرى ۋە بالىلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى مۇھاكىمە قىلىپ باقىمىز.