تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بىر ھەدىسىدە «ئەڭ خەيىرلىك نەسىللەر»دەپ سۈپەتلەنگەن ، ساھابە، تابىئىن ۋە تەبەئى-تابىئىن نەسلى، يەنى «سەلەپ» (كەلىمە مەنىسى «ئالدىنقىلار») چۈشىنىپ ياشىغان ئىسلامنى چۈشىنىپ ياشاش نىشانى، سەلەپى دىنى ئېقىمىنىڭ مۇشۇ نامنى ئېلىشتىكى ئاساسلىق سەۋەبلەردىن بىرىدۇر. ھەدىسىلەر باشتا بولۇپ تۇنجى ئىسلامىي نەسىللەرنىڭ دىنى چۈشەنچىسىنى شەكىللەندۈرگەن ۋە ئەكس ئەتتۈرگەن رىۋايەتلەرنى مەنبە قىلىپ دىننى ياشىغانلىقى، «دىن رىۋايەتلەردىن ئىبارەتتۇر»دېگەن چۈشەنچىگە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن، «ئەھلى ھەدىس، ئەلى ئەسەر، ئەھلى ئىتتىبا»سۈپەتلىرىمۇ بۇ ئېقىم تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان باشقا ناملاردۇر. ئىسلامنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ياشىغان ئەھمەد بىن ھانبەل (855-يىلى ۋاپات بولغان)،كېيىنكى مەزگىللەردە ياشىغان ئىبنى تەيمىييە (1328-يىلى ۋاپات بولغان) بۇ ئېقىمنىڭ نەزىرىيەسىنى بەرپا قىلغان مەشھۇر ئالىملاردۇر.
«ھەلەپ»نىڭ يەنى «كېيىنكى»نەسىللەرنىڭ «ئەقلىيلەشكەن»دىنى مېتودلىرى، بىۋاستە ناسنى ئاساس قىلماستىن ئىتىقادىي ۋە فىقىھى ئېقىملارنى بەرپا قىلغۇچىلارنىڭ پىكىرلىرى ئەتراپىدا «مەزھەپلەشكەن»پىكىرلەر، ھەدىسلەرنى ئاساس قىلىدىغان تەقۋا ۋە ئاددىي –ساددا تۇرمۇشنى ياشاشنىڭ ئورنىغا تەرىقەت ئىدىيەلىرى بىلەن بىر پۈتۈنلەشكەن دىنى ھاياتلىرى قاتارلىقلار سەلەپى ئېقىمنى قوبۇل قىلغۇچىلار تەرىپىدىن «بىدەت ۋە دالالەت»دەپ تەرىپلەندى. بۇ سەۋەبتىن سەلەپىلەر ئۆزلىرىنى ئەھلى سۈننەتنىڭ يېگانە ۋەكىللىرى سۈپىتىدە كۆرىدۇ. ئەل فىرقاتۇن ناجىيە (نىجادلىققا ئېرىشكەنلەر)، ئەھلۇل ئىستىقامە (توغرا يولنىڭ مەنسۇبلىرى) ياكى ئەت تايفەتۇل مەنسۇرە (ئىلاھىي ياردەمگە لايىق بولغۇچىلار)دېگەن ناملارنىمۇ ئۆزلىرىگە لايىق كۆرۈشىدۇ. ئۇلاردىن بولمىغان ھەنەپىلەر، ئەشئارىلەر، شىئەلەر، تەرىقەتچى سوپىيلار ۋە باشقا مۇسۇلمان گۇرۇھ ۋە ئېقىملارنىڭ مەنسۇبلىرى بولسا، ئۇلارنىڭ نەزىرىدە ئەھلى بىددەت ئىگىلىرى بولۇپ، ئۇلار تەبلىغ ۋە دەۋەتكە ئېھتىياجلىقتۇر. قىسقىسى، ھەدىس مەركەزلىك تېكىستچىلىك بىلەن مونوپۇللۇق ۋە چەتكە قاققۇچىلىق سەلەپىلەرنىڭ ئىككى مۇھىم خۇسۇسىيىتى ھېسابلىنىدۇ. مۇتلەق ھەقىقەتكە ئۆزلىرىلا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنى،توغرا يولىدا ئۆزلىرىلا مېڭىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كېلىۋاتقان سەلەپى ئېقىمى دەۋر ۋە زاماننىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ ئوتتۇرىغا چىققان ئۆزگىرىشلەر، تەرەققىياتلار ۋە ۋەزىيەتنى پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ، ئوخشىمىغان قاراشلارغا، دىنى ئېتىقادلارغا ۋە ھەر خىل ئىجتىمائىي قاتلام كىشىلىرىگە كەڭ قورساقلىق بىلەن مۇئامىلە قىلالمايدۇ، مەسىلىنىڭ ماھىيىتى ۋە مەنىسىدىن بەكرەك كۆرۈنۈشىگە ئەھمىيەت بېرىدۇ. قىسقىسى، ئاشقۇنلۇق ئۇلارنىڭ روشەن خاراكتېرىدۇر.
ۋاھابىلىك ياكى ۋاھابىيە كۈنىمىزدە غەيرى سەلەپى قاتلاملار تەرىپىدىن سەلەپى ئېقىملىرىنى تەرىپلەش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان كەڭ ئومۇملاشقان نامدۇر. ۋاھابىلىققا ئۆز ئىسمىنى بەرگەن مۇھەممەد بىن ئابدۇلۋاھاب (1792-يىلى ۋاپات بولغان) ۋە سەلەپى دىنى ئېقىم چەتكە قاققۇچى خاراكتېرىنى تەكفىر سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈش ئارقىلىق، ئۆزىدىن بولمىغانلارغا قارشى زوراۋانلىق قىلىشنىمۇ راۋا كۆرىدىغان دەرىجىگە بېرىپ، تارىخ سەھىپىلىرىگە كۆمۈلگەن خاۋارىچلىق ئېقىمىنى قايتىدىن جاندۇردى. سەلەپىلىكنى دۆلەت مەزھىپى سەۋىيەسىگىچە ئېلىپ كەلگەن سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن سەلەپى كىملىكى بولغان ئورۇن ۋە شەخسلەر كۈنىمىزدە بۇ ئېقىمنىڭ مۇسۇلمانلار دۇنياسىدا ئومۇملىشىشى ئۈچۈن زور كۈچ سەرپ قىلماقتا.
سەئۇدى ئەرەبىستان ھاكىمىيىتىنىڭ غەرب دۆلەتلىرى بىلەن ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان مەنپەئەت مۇناسىۋىتى ۋە سىياسىي ئىسلامنى نىشان قىلغان ھالدا يولغا قويغان سىيەسەتلىرى تۈپەيلى، 1990-يىللارنىڭ بېشىدىن باشلاپ سەلەپىلەر سېپىدا زور يىمرىلىش كۆرۈلۈشكە باشلىدى، نەتىجىدە سەلەپىلەر سېپىدىن بىر تۈركۈم كىشى ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل ھەرىكەت قىلىشقا ئۆتتى. قويۇق سىياسىي تۈسكە ئىگە بولغان ۋە زوراۋانلىق مېتودىنى قوبۇل قىلغان بۇ ئېقىم «جىھادى سەلەفىيە»دەپ ئاتالدى.
2.1- سەلەپىلىكنىڭ ئوتتۇرىغا ئاسىياغا كىرىشى
مۇقەددىمە قىسمىدىمۇ تەكىتلەنگىنىدەك تەسەۋۋۇپ سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتىنىڭ سىمۋوللۇق كۈچى بولغانىدى. سوپىزم ۋە ھەنەپىلىككە ئوخشاشلا بىر دىنى چۈشەنچە ئېقىمى بولغان سەلەپىلىك سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدە باشقا دىنى ئېقىملارغا ئوخشاش بېسىمغا ئۇچرىدى، لېكىن بۇ بېسىم باشقا دىنى ئېقىملارغا نىسبەتەن سەل يىنىك ئىدى، سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىميىتى 1980-يىللارغىچە سەلەپى ئېقىمىغا نىسبەتەن يۇمشاق مۇئامىلە قىلدى. سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىمىيىتىنىڭ بۇنداق قىلىشى قانداقتۇر سەلەپىلىكنى ياخشى كۆرگەنلىكتىن ئەمەس، بەلكى ئوتتۇرا ئاسىياغا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان ھەنەپىلىك ۋە سوپىزمغا قارشى يېڭى بىر دىنى چۈشەنچىگە زېمىن تەييارلاپ بېرىش ئىدى. ئوتتۇرا ئاسىيادا قانچە كۆپ دىنى ئېقىم بولسا سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىمىيىتىگە نىسبەتەن شۇنچە ياخشى بولاتتى.