دىنىي تەربىيەدە ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-ھېكايە (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بالا تىلنى ئىشلىتىشكە باشلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن سىمۋوللۇق تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارىنى تەرەققىي قىلدۇرىدۇ. شەيئىلەرنى سىمۋول ۋە كەلىمىلەر بىلەن تەمسىل قىلىشنى ئۆگىنىدۇ. ئەمما، بالىنىڭ تەپەككۇرى يەنىلا مەن مەركەزچى بولغانلىقى ئۈچۈن، مەسىلىلەرنى باشقىلارغا ئوخشاش كۆزىتىشتە قىينىلىدۇ.
3 – كونكرېت ھەرىكەت: 7 -12 ياش(Concrete Operations).
بالىلاركونكرېت شەيئىلەر ۋە ۋەقەلىكلەر ئارىسىدىكى مەنتىقىلىق مۇناسىۋەتلەرنى چۈشىنىدۇ. ئەمما كونكرېت مەنتىق يۈرگۈزەلمەيدۇ ۋە پەرەز قىلىش ئارقىلىق سىستېمىلىق سىناق ئېلىپ بارالمايدۇ. تەپەككۇرى مەن مەركەزچى ئەمەستۇر. شۇڭلاشقا ۋەقە ۋە مەسىلىلەرگە باشقا ئادەملەرنىڭ كۆزىتىش نۇقتىلىرىغىمۇ دىققەت قىلغان ئاساستا يېقىنلىشىدۇ.
4 – فورمال ھەرىكەت: 12 ياش ۋە كېيىنكى ياشلار(Formal Operations)
بۇ باسقۇچتا بالىلار كونكرېت تەكلىپلەر ئارىسىدا مەنتىقىلىق باغلىنىش شەكىللەندۈرىدۇ ۋە بۇ باغلىنىشلار بىلەن سىستېمىلىق سىناق ئېلىپ بارىدۇ. ھەر تېمىدا ئەتراپلىق ئانالىتىك ۋە تەنقىدىي تەپەككۇر قىلىش ۋە چۈشەنچىلىرىنى ئاكتىپ بىر ئالاقە ئىچىدە باشقىلارغا يەتكۈزۈش قابىلىيىتى يېتىلدۈرىدۇ.
ئەقلىي تەرەققىياتنىڭ بۇ باسقۇچلىرىنى بالىلاردا ھېسسىي ۋە ئەخلاقىي تەرەققىياتنىڭ باسقۇچلىرى، دەپ قارىساقمۇ بولىدۇ. بالىنىڭ ھېسسىي ۋە ئەخلاقىي قۇرۇلمىسى بۇ تەرەققىيات باسقۇچلىرىدا ئەقلىي قۇرۇلمىسىغا ئوخشاش تەرەققىي قىلىدۇ.
بالىلارنىڭ ئۆگىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك جەرياننى شۇنداق باسقۇچلارغا ئايرىشقا بولىدۇ.
0-3 ياش: پاسسىپ تەسىرىگە ئۇچراش مەزگىلى
4-9 ياش:ھېسسىي تەرەققىيات مەزگىلى
10-13 ياش:ئەقلىي تەرەققىيات مەزگىلى
14-24 ياش: ئاڭلىق تەرەققىيات مەزگىلى
بالىلارغا دىنىي تەربىيە قىلغان چاغدا، بۇ تەرەققىيات باسقۇچلىرى ئاساس قىلىنمىسا فورمال ھەرىكەت ۋە ئاڭلىق تەرەققىيات مەزگىلىدىن بۇرۇنقى بالىلارنىڭ، ئابستراكت(ئىمان، غەيبكە ئوخشاش) ئۇقۇملار بولغان دىننى ئۆزلەشتۈرۈشى مۇمكىن بولمايدۇ. بالا ئۆزىگە ئۆگىتىلگەن مەزمۇنلارنى پەقەت يادلايدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ مەنىسىنى ئىدراك قىلالمايدۇ. ئۇنداقتا بۇ ياشتىكى بالىلارغا دىننىڭ قايسى تەرىپىنى سۆزلىشىمىز كېرەك؟
تەبىئىتىمىزنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسلانغاندا، ھەرىكەت قىلىش مەنىسىنى بىلدۈرىدىشان ئۇقۇم بولغان ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەتنى بەلگىلەيدىغان قائىدىلەر دېيىشكە بولىدىغان ئەخلاقنىڭ مەنبەسى كۆپىنچە دىندۇر. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا ئىسلامدىكى ئەخلاق دىننىڭ مۇھىم بىر پارچىسىدۇر، ھەتتا ئەخلاق دىننىڭ پۈتۈنىنى شەكىللەندۈرىدۇ دېيىشكە بولىدۇ. شۇڭلاشقا بالىلارغا ئالدى بىلەن ئەخلاقىي تەربىيە ئېلىپ بېرىش كېرەك.
ئەخلاقىي تەربىيە ئورنىغا، بالىلارغا ئۆگىتىلگەن ئابستراكت مەزمۇنلار، پەقەت شۇئار خاراكتېرلىك دىنىي چۈشەنچە شەكىللەندۈرىدۇ. «بالىلارغا يېڭى تىل چىققاندا چوڭلارنى دورايدۇ. بالىلارنىڭ ئۆگىنىۋالغان بەزى كەلىمىلەرنى سۆزلىشى چوڭلارغا سۆيۈملۈك تۇيۇلىدۇ. شۇڭلاشقا چوڭلار بالىلارغا يېڭى مەزمۇنلارنى ئۆگىتىشنى خالايدۇ. نۇرغۇن يەردە، بۇ ياشتىكى بالىدىن قېلىپلاشقان سوئاللارنى سورايدۇ ۋە قېلىپلاشقان جاۋابلارنى يادلىتىدۇ. مەسىلەن« ئاللاھ قانچە؟» «سەن كىمنىڭ قۇلى؟»، «سەن كىمنىڭ ئۈممىتى؟»، «سەن قاچاندىن بېرى مۇسۇلمان؟»دېگەنگە ئوخشاش. بالا بۇ سوئاللارنى ۋە جاۋابلارنى ئۆگەنگەن ۋاقتىدا ھەم سۆزلەش قابىلىيىتى تەرەققىي قىلىدۇ، ھەم ئۆزىنى تونۇشقا باشلىغان چاغدا، بەزى سوئاللارنىڭ جاۋابلىرىنى ئالدىنئالا ئۆگىنىپ بولغانلىقىنى ھېس قىلىدۇ²³. لېكىن، بالا بۇ سوئاللارنىڭ ۋە جاۋابلارنىڭ مەنىسىنى ئۇزۇن بىر مەزگىل چۈشىنەلمەيدۇ. بالا دىنغا مۇناسىۋەتلىك غايىبانە تېمىلارنىمۇ يادلىغان بولۇشى مۇمكىن، ئەمما كۈندىلىك ھاياتنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئەخلاقى ياخشى بولمىسا، بۇ دىنىي تەربىيەنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر پايدىسى يوقتۇر. بۇنىڭ ئەكسىچە بالا يېشى تۈپەيلى، ئىدراك قىلالمايدىغان مەزمۇنلارنى ئۆگىنىشنىڭ ئورنىغا، ئەقلىي تەرەققىياتىنىڭ باسقۇچلىرىغا مۇۋاپىق ئەخلاقىي تەربىيەلەرنى ئۆگىنىش ئارقىلىق، ئۆزىگە مۇۋاپىق دىنىي بىر ھاياتنى ياشىيالايدۇ.
بالىلارغا ئەخلاق تەربىيەسى قىلغان ۋاقتىمىزدا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك مۇھىم بىر نۇقتا، ئاتا ئانىنىڭ ئۆز نوپۇزىغا تايىنىپ ئەمەس، بەلكى بالىلار قوبۇل قىلالايدىغان ۋە ئۆزلەشتۈرەلەيدىغان تەربىيە قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشىدۇر. بولۇپمۇ، ھېسسىي تەرەققىيات مەزگىلىدىكى بالىلارغا قىل ۋە قىلما دېگەن ئىشلارنى، ساۋاب ياكى گۇناھقا باغلاشتىن بۇرۇن، بۇ قىلمىشلارنى تەبىئىي قىلىشىغا يۈزلەندۈرۈشىمىز كېرەك. مەسىلەن، سول قولى بىلەن تاماق يېگەن بىر بالىغا بۇنىڭ گۇناھ ئىكەنلىكىنى ئېيتىشتىن بۇرۇن، ئوڭ قولى بىلەن تاماق يېيىشى كېرەكلىكىنى، چۈنكى بۇنىڭ تېخىمۇ ياخشى ئىكەنلكىنى ئېيتىپ ئوڭ قولى بىلەن تاماق يېيىشكە ئادەتلەندۈرۈش كېرەك. ياكى قېرىندىشىغا خاپا بولغان بىر بالىغا، بۇنىڭ گۇناھ ئىكەنلىكىنى ئېيتىشتىن ئىلگىرى، ئاچچىقلانماسلىقى كېرەكلىكىنى، چۈنكى خاپا بولمىسا تېخىمۇ ياخشى بىرى بولالايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈش كېرەك³³.
ئەخلاقىي تەربىيەنىڭ ئالدىنقى پىلاندا بولۇشى، ئۇلارغا ئىبادەتلەرنى ئۆگەتمەسلىك دېگەنلىك ئەمەستۇر. ئەلۋەتتە، بالىلارغا يېشىغا قارىتا قىلالايدىغان ئىبادەتلەرنىمۇ ئۆگىتىش كېرەك. ئەمما بالىلار نۇرغۇن ئىشلارنى ئۈلگە ئېلىش ئارقىلىق ئۆگىنەلەيدۇ. بالىلار ئاتا-ئانىلىرى ۋە يېقىن ئەتراپىدىكىلەرنى ھەر جەھەتتىن دورىغانغا ئوخشاش ئۇلارنىڭ ئىبادەتلىرىنىمۇ دورايدۇ. بولۇپمۇ ئەقلىي تەرەققىيات يېشىغا كەلگۈچە، (9ياش) بالىلار ئىبادەتلەرنى دوراش ئارقىلىق ئۆگىنىدۇ ۋە قىلىدۇ.
دىنىي ۋە ئەخلاقىي تەربىيەدە ھېكايىلەر