ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئانا تىل» ئاتالغۇسىدىكى «ئانا» سۆزىنىڭ بۇ يەردىكى مەنىسى « ئاساس، ئەسلى، مەنبە»بولماستىن «ئانا» دۇر.شۇڭلاشقا «ئانا تىل» ئاتالغۇسىدىكى «ئانا» كەلىمىسى غەرب تىللىرىدىمۇ «ئانا، ئاپا» كەلىمىلىرى بىلەن ئوخشاش تەرىقىدە ئىشلىتىلمەكتە. ئاتالغۇغا «تىل» كەلىمىسى قوشۇلغاندىن كېيىن نېمىسچىدە» Muttersprache»، فىرانسۇزچىدا «langue maternelle»، ئىنگلىزچىدە «mother tongue، mother language» شەكلىدە ئىپادىلەنگەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. دېمەك «ئانا تىل» ئاتالغۇسىنىڭ مەنىسى تۆۋەندىكى ئىزاھاتلاردا بېرىلگىنىدەك » ئانا ۋە ئائىلە» بىلەن مۇناسىۋەتلىك. تۈرك تىلى ئىدارىسى يېڭى تۈركچە لۇغىتىدە (http://www.tdk.gov.tr) «ئانا تىل»ئاتالغۇسىنىڭ مەنىسى «بىر بالىنىڭ ئائىلىسىدىن ۋە ياشىغان جەمئىيەتتىن ئالغان تىلى» دەپ ئېلىنغان بولسا، بىلىم ۋە سەنئەت ئاساسى لۇغىتىدە (http://www.tdk.gov.tr) » بىراۋنىڭ ئائىلىسىدە سۆزلىنىدىغان، ئۆزىگە ئەڭ دەسلەپ ئۆگىتىلگەن تىل» دەپ كۆرسىتىلگەن.
«ئانا تىل» ئاتالغۇسىنى زەينەپ قورقماز «گىرامماتىكا ئاتالغۇلىرى» لۇغىتىدە ( 1992:8) : « بىر ئىنسان تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان ئائىلە ۋە نەسەبى ئائىت بولغان جامائەت مۇھىتىدىن ئۆگەنگەن، يوشۇرۇن ئېڭىغا سىڭگەن ۋە كىشىلەر بىلەن جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەردە ئەڭ كۈچلۈك ئالاقە ئورنىتىشقا ئىشلىتىدىغان تىل»دەپ ئېنىقلىما بەرگەن بولسا، ۋاردار «ئىزاھلىق تىلشۇناسلىق ئاتالغۇلىرى» لۇغىتىدە (1988:20) : «بىر كىشىنىڭ ئائىلىدە ۋە ئىچىدە چوڭ بولغان جەمئىيەتتە ئۆگەنگەن تۇنجى تىلى»دەپ، توپالئوغلى «تىلشۇناسلىق ئاتالغۇلىرى» لۇغىتىدە (1989:24) : « بىر كىشىنىڭ ئاۋۋال ئانىسىدىن ۋە باشقا ئائىلە ئەزالىرىدىن، كېيىن ئۆزى تەۋە بولغان ئىجتىمائىي مۇھىتتىن ئالغان، جەمئىيەت بىلەن بولغان ئالاقىدە ئىشلىتىدىغان تىلى» دەپ ئىزاھلىغان. ئاكسان (1990:81) بولسا «ئانا تىل» ئاتالغۇسىنىڭ مەنىسىنى « دەسلەپتە ئانىدىن ۋە باشقا يېقىن ئائىلە ئەزالىرىدىن، كېيىن ئۆزى بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك مۇھىتتىن ئۆگىنىلگەن، ئىنساننىڭ يوشۇرۇن ئېڭىغا سىڭگەن ۋە جەمئىيەت بىلەن ئوتتۇرىسىدا ئەڭ كۈچلۈك ئالاقە ئورنىتىشقا ئىشلىتىدىغان تىلدۇر. ئىسمىدىن چىقىپ تۇرغىنىدەك، بۇ تىلنىڭ ئانا بىلەن مۇناسىۋىتى سەل قارىغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە كۈچلۈكتۇر. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بەزى دانالار، ئانا تىلى ئاتالغۇسىدا ئانا ئاساس ئورۇنغا قويۇلماسلىقى كېرەك دەيدىغان پىكىردە. لېكىن بۇ دانالارنىڭ ئانا تىلى ئىزاھاتىدا يېقىن مۇھىتقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز، ئەلۋەتتە ئانا بۇ مۇھىتنىڭ مەركىزى نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ.» دەپ ئىزاھلايدۇ. دەمىرجان (1990:14) «ئانا تىل» ئاتالغۇسى ئۈچۈن، ئىنساننىڭ ئەتراپتىكى مۇھىت بىلەن بولغان ئالاقىسىدە قوبۇل قىلغان ئۇچۇرلارنى بىرتەرەپ قىلىش ئارقىلىق، ھاياتىنىڭ دەسلەپكى بىرقانچە يىلىدا ئۆگەنگەن تىلى، يەنى بىرىنچى تىلى، دەيدۇ. كوچ (1992:28) ئانا تىلنى، دەسلەپتە ئانىدىن ۋە يېقىن ئائىلە مۇھىتىدىن، كېيىن كەڭ جەمئىيەت ۋە دۆلەت شارائىتىدىن پايدىلىنىپ ئۆگىنىلگەن تىل دەپ، قارايدۇ. بۇ ئىپادە قارىماققا توغرىدەك كۆرۈنسىمۇ، تۆۋەندە بايان قىلىنىدىغان سەۋەبلەرگە ئاساسەن پۈتۈنلەي توغرا دەپ، كەتكىلى بولمايدۇ. «ئانا تىل» ئاتالغۇسىنىڭ نېمىسچىدىكى تەرجىمىسى « Muttersprache» بولغان سۆزىنىڭ مەنىسى نېمىسچە Wahrig ناملىق لۇغەتتە (1980:2613) : «بالىلىقتىن باشلاپ ئۆگىنىلگەن تىل» دەپ، يەنە نېمىسچە Duden ناملىق لۇغەتتە (1985:453) : « بالىلىقتىن باشلاپ ئۆگىنىلگەن تىل، تۇنجى ئىشلىتىلگەن تىل، بىرىنچى تىل»دەپ بېرىلىدۇ.Wiki لۇغىتىدە «ئانا تىل»، مەخسۇس ئۆگىتىلمەي تۇرۇپ بالىلىقتا ئۆگىنىلگەن تىل دەپ ئىزاھلىنىدۇ. (http://de.wikipedia.org/wiki/Muttersprache) Ingelore (2007:578) Bausch/Christ/Krumm ئۈچىنىڭ «چەت ئەل تىلى ئۆگىتىش قوللانمىسى» (Handbuch Fremdsprachenunterricht) غا كىرگۈزۈلگەن «ئانا تىل ۋە چەت ئەل تىلى ئۆگىتىش» (Muttersprachen und Fremdsprachenunterricht) تېمىسىدىكى ماقالىدە، «ئانا تىل» ئاتالغۇسى «بىر كىشىنىڭ بىرىنچى تىلى، يەنى سۆزلەشنى ۋە تەپەككۇر قىلىشنى ئۆگەنگەن تىلى، تەبىئىي ھالدا ئۆگەنگەن ۋە ئەڭ ياخشى بىلىدىغان تىلى» دېگەن تەرىقىدە شەرھىيلىنىدۇ.