مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر
ئابدۇراھمان ئارسلان
مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر. بىز ئۇنىڭ مەۋجۇدىيەت ھەققىدىكى پەلسەپىسىنى چۈشىنىپ يەتكەن ۋاقتىمىزدا ئاندىن بۇ ھەقتە توختالغىلى بولىدۇ. شۇنداق بولغاندا مودېزنىزم ھەققىدىكى باشقا مەسىلىلەرگە نۆۋەت كېلىدۇ. مودېرنىزم مۇنازىرىسى ھاياتىمىزنى قانداق شەكىللەندۈرۈش بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر.
ئۇستاز: تاسھىھ ژورنىلىنىڭ بۇ سانىدا مۇسۇلمانلىقنىڭ مودېرىن شەھەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى مۇلاھىزە قىلدۇق. ئەلۋەتتە، بۇ ھەقتە بىزنى مودېرنىزمدىن ئايرىپ تۇرىدىغان ئۆزىمىزگە خاس مەيدانىمىزنى ئوتتۇرىغا قويۇشىمىز كېرەك. لېكىن مودېرنىزم بىلەن بىزدىن بىر قانچە ئەجداد بۇرۇن باشلانغان مۇناسىۋىتىمىز بۇ پەرقنى ئوتتۇرىغا قويۇشىمىزنى قىينلاشتۇرىۋاتىدۇ، دېيىشكە بولامدۇ؟ يەنى، مودېرنىزمنى بۈگۈندىن تارتىپ بار بولغان رېئاللىق دەپ قاراشنىڭ ئورنىغا، بىزدىن بۇرۇن مەۋجۇد بولغان ۋە نەچچە ئەجداد ئىلگىرى باشلانغان بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ قاراشقا بولامدۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: ئەلۋەتتە، يەنى مەنمۇ مۇشۇنداق دەپ كېلىۋاتىمەن. مۇسۇلمانلار تارىختا مودېرنىزمنى بەرپا قىلغان پەلسەپە بىلەن ئىككى قېتىم ئۇچراشتى. تۇنجى قېتىملىقى مىلادى يەتتىنچى ئەسىردە ئىدى. يەنى، پەلسەپىچىلەر بىلەن باشقا ئىلىم ئەھلى ئوتتۇرىسىدىكى جىدەل ئەسلىدە بۈگۈنكى جىدەلگە ئوخشايتتى. ئەپسۇسكى، غەرپ ئەقلىيەتچىلىكىنى مۇتەزىلە ئېقىمى بىلەن بىر دەپ قاراپ بۇ مەسىلە ھەققىدە توختالدۇق، لېكىن مەن ئىككىسى ئارىسىدا ناھايىتى كۆپ ئوخشاشلىق بار دەپ قارىمايمەن. بۇ سەۋەپتىن مەن غەززالىنىڭ بۇ ھەقتىكى ئېتىرازلىرىنى بەك مۇھىم دەپ قارايمەن. بۇ مەسىلە، يەنى كۈنىمىزدىكى مودېرنىزمنى شەكىللەندۈرگەن پەلسەپىۋى قاراشلار ھەلەنىستىك  مەنبەدىن كەلمەكتە. بۇ سەۋەپتىن ئۇ دەۋرلەردە بۇ مەسىلىلەر مۇنازىرە قىلىنغاندا نېمىلا بولمىسۇن مۇسۇلمانلارنىڭ تۇرمۇش ساھەلىرىدە ئىسلامنىڭ رەڭگى، شەكلى بار ئىدى. زاغرا تىل بىلەن ئېيتساق، كىشىلەر تۇغۇلغاندىن تارتىپ تاكى ئۆلگىچە ئالىملاردىن قاراقوساق كىشىلەرگىچە ھەممىسى ئىسلامى قىممەت – قاراشلار بىلەن ياشايتتى. ئېلىم – سېتىم، ئۆلۈم – يېتىم، تۇغۇلۇش، مىراس قالدۇرۇش… بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىسلامنىڭ بەلگىلىمىلىرى ۋە قىممەت قاراشلىرى ئىچىدە ئېلىپ بېرىلاتتى.
يەنى، پەقەت بولمىغاندا رېفلىكىسلىرىمىزنى ساقلاپ قالالىغانىدۇق، دېيىشكە بولامدۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: شۇنداق، پەقەت بولمىغاندا شۇنداق ئىدى. لېكىن ھازىر ئەھۋال ئۇنداق ئەمەس. بۈگۈنكى ئەھۋال بىزنىڭ تاشقى دۇنيارىمىزنى شەكىللەندۈردى ۋە شەكىللەندۈرىۋاتىدۇ. ئەلۋەتتە بىزمۇ پەقەت مەنىۋى دۇنيادىن تەركىپ تاپقان كىشىلەر ئەمەس. تۇرمۇشنىڭ ئىچىدە داۋام قىلىۋاتقان، تاشقى مۇھىتىمىزدا شەكىللىنىپ بولغان دۇنيادا ياشاۋاتىمىز. بۇ سەۋەپتىن زېھنىمىزدە خاتا بولۇشى مۇمكىن دەپ قاراپ، ئۈستىدە تەپەككۇر قىلىشقا باشلىغان مەلۇم بىر مەسىلىنى تاشقى دۇنيادىن سورىغان ۋاقتىمىزدا، تاشقى مۇھىت ئەسلىدە ئۇنىڭ خاتا ئەمەس، بەلكى توغرا ئىكەنلىكىنى ئېيتماقتا. ھالبۇكى، ئۇ ئەمەلىيەتتە خاتا ئىدى. لېكىن تاشقى دۇنيارىمىز مودېرنىزىم تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەنلىكتىن، ئۇ سىزنىڭ قارىشىڭىزنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى ئېيتماقتا. خوش، ئۇنداقتا بىز ئۇنىڭ سىرىتىغا چىقماستىن قانداق قىلىپ قايتىدىن ئۇ ھەقتە ئويلىنالايمىز؟ مانا بۇ سەۋەپتىن بۇنى ئەڭ مۇھىم مەسىلە دەپ قارايمەن.
ئىككىنچى خۇسۇس نېمىنى كۆرسىتىدۇ؟ ھەممىمىزنىڭ نەزىرىدىن ساقىت قىلىنغان بىر نۇقتا بار بولۇپ، مودېرنىزم زامان ۋە ماكاننى ئۆزىگە خاس ھالەتتە شەكىللەندۈردى. يەنى، ۋاقىت ئۇقۇم پەيدا قىلدى، بىز بۇنى مېخانىك ۋاقىت ئېڭى دەپ ئاتايمىز. ئۇ بۇ ئارقىلىق ۋاقىتنىڭ ئاڭدىكى ماھىيىتىنى ئۆزگەرتىۋەتتى. كۆرۈنۈشتە ھېچقانداق پەرقى يوق. يەنى، كۈن چىقىدۇ ۋە پاتىدۇ. لېكىن بۇ نۇقتىدا شۇنداق چۈشەنچە پەيدا بولدىكى، ۋاقىتنى چەكسىز پەيتلەر مەيدانغا كەلتۈرگەن ۋە شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىلگىرىلەشكە خاس بولغان پەيتلەر دەپ بېكىتتى. بۇنداق بولغاندا سىز مۇقەددەس دەپ بىلىدىغان ۋاقىت ئۇقۇمى ئادەتتىكى نەرسىگە ئايلىنىپ قالدى، ئادەتتىكى ئۇقۇمغا ئايلاندى ۋە كېچە بىلەن كۈندۈز ئوتتۇرىسىدىكى پەرق غايىپ بولدى. بۇنىڭدا ئەلۋەتتە كاپىتالىزممۇ مۇھىم رول ئوينىدى. سىزنىڭ كېچە سائەت 12 ياكى 1 دە ئىشلىشىڭىز مۇھىم ئەمەس. سىزنىڭ سەككىز سائەتلىك ئەمگىڭىزنى، يەنى كاپىتالىزمغا ياكى ئىشلەپچىقىرىشقا ۋەياكى پۇل تېپىشقا سەرپ قىلىشىڭىز ئۇنىڭ ئۈچۈن مۇھىم ئىدى. ئۇنىڭغا نىسبەتەن بۇ ۋاقتىڭىزنى كۈندۈز ياكى كېچىدە سەرپ قىلغانلىقىڭىز مۇھىم ئەمەس. مانا بۇ مۇسۇلمانلارنىڭ نەزىرىدىن ساقىت بولغان تەرەپ ئىدى. يەنى، جۈمە كۈنىنىڭ مۇبارەك بولۇشى، مۇقەددەس بولۇشىنى دېمەيۋاتىمەن، چۈنكى ئىسلامدا مۇقەددەسلىك يوق. يەنى، ئۇنىڭ مۇبارەك بولۇشى ئادەتتىكى بىر ۋاقىتقا ئايلىنىپ قالدى. ئەلۋەتتە شۇنى ئېيتىپ ئۆتۈش كېرەك، سىز جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىڭىزنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكچى بولسىڭىز، بۇنى ۋاقىتنى قايتىدىن تەرتىپكە سېلىش ئارقىلىق ۋۇجۇتقا چىقىرالايسىز. چۈنكى جەمئىيەت بۇ ۋاقىت ئىچىدە مەۋجۇتلىقىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. سىز ۋاقىتنى تەرتىپكە سالغاندا ئەسلىدە ۋاستىلىق ھالدا جەمئىيەتنىمۇ تەرتىپكە سالغان بولىسىز. مەسىلەن: ئىسلام كۈندىلىك تۇرمۇشنى بەش ۋاقىت ئارقىلىق تەرتىپكە سالىدۇ. سىز خالاڭ – خالىماڭ، ناماز سىزنى ئۇ ۋاقىتلار بىلەن تونۇشتۇرىدۇ.
يەنى، ئىسلامنىڭ ۋاقىت ئۇقۇمىنىڭ كۈندىلىك ھايات بىلەن مۇناسىۋىتى بار دېيىشكە بولامدۇ؟