رەقىبىڭنى بىل، ئۆزۈڭنى بىل:  خىتاي پەيدا قىلغان مەسىلىلەرنى توغرا باھالاش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نۇرغۇن كەمچىلىك ۋە ئاجىزلىقلىرىغا قارىماي، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يەنىلا خىتايدا ئاساسەن كەم بولغان  ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ كەلمەكتە: ئىقتىسادىي جانلىقلىق، دۇنياۋى ھەربىي كۈچ، ئالاھىدە ئىنسانىي بايلىق ۋە خاتالىقلارنى تۈزىتىشكە يول قويىدىغان سىياسىي تۈزۈم قاتارلىقلارنىڭ ئۆزگىچە بىرىكمىسى قاتارلىقلار. ئۆزگىرىشچان ۋە ماسلىشىشچان ئامېرىكا ئىقتىسادى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭقۇر ۋە ئەركىن كاپىتال بازىرىغا ھەم خەلقئارا مالىيە سىستېمىسىغا بولغان تەڭداشسىز تەسىر كۈچىگە ئىگە. ئامېرىكا يەنىلا دۆلىتىنىڭ مۇستەبىت سىياسىي مۇھىتىدىن قېچىۋاتقان نۇرغۇن خىتاي پۇقرالىرى قاتارلىق دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى قابىلىيەتلىك كىشىلەرنى ئۆزىگە جەلپ قىلماقتا.
ئوچۇق ئېيتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئىقتىسادىي جانلىقلىق، دۇنياۋى تەسىر ۋە تېخنىكىلىق يېڭىلىق جەھەتتە يەنىلا خىتايدىن كۆرۈنەرلىك ئۈستۈنلۈككە ئىگە. بۇ پاكىتنى تەكىتلەش مەغرۇرلۇق ياكى بىغەملىك ئەمەس. بۇ ياخشى ئىستراتېگىيەنىڭ نېگىزى، چۈنكى ھەددىدىن ئارتۇق ئەندىشە ياكى ۋەھىمە ئۇنىڭ ئىرادىسىنى يوقىتىپ، دىققىتىنى چېچىۋېتىپ ياكى مىللەتچىلىك ۋە ھىمايىچىلىك مەيدانىغا بېرىلىپ كېتىپ، ئامېرىكانى دۇنيانىڭ باشقا قىسىملىرىدىن ئايرىۋەتسە، ۋاشىنگتون ئۆزىنىڭ تەڭداشسىز ئارتۇقچىلىقلىرىنى ئاسانلا يوقىتىپ قويىدۇ. مەسىلىلىرىگە قارىماي، خىتاي يەنىلا كىۋانت ھېسابلاش، يېڭىلىنىدىغان ئېنېرگىيە ۋە ئېلېكتىر ماشىنا ئىشلەپچىقىرىش قاتارلىق ئامېرىكانىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە گۈللىنىشىگە تەھدىت سالىدىغان مەلۇم ساھەلەردە ئىلگىرىلىمەكتە. خىتايدەك سىياسىي-ئىقتىسادىي تۈزۈم ئۆزىنىڭ ئىچكى مەسىلىلىرىنىڭ بېسىمى ئاستىدا قىينالسىمۇ، مۇھىم ساھەلەردە كۈچلۈك رەقىب بولۇپ قالالايدۇ.
خىتاي ئادەتتە ئامېرىكا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاز مەبلەغ سالغان ساھەلەردە ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىدۇ. خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان رىقابىتىدىكى ئەڭ چوڭ كۈچى ئۇنىڭ ئاساسىي شارائىتلىرى ئەمەس، بەلكى مۇھىم نىشانلارغا يېتىش يولىدا زور مەبلەغ سېلىش ۋە چوڭ ئىسراپچىلىققا چىداشقا بولغان ئالاھىدە دىققىتى ۋە ئىرادىسىدۇر. بۇ ۋاشىنگتوننىڭ ئۆتكەن ئون يىلدىكى 5G تېخنىكىسىدا بولغىنىدەك، 21-ئەسىر ئىقتىسادىدا رىقابەتلىشىش ئۈچۈن مۇھىم بولغان ساھەلەردىن چېكىنىپ كېتەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىقىغا سايلانغان دونالد ترامپنىڭ سايلام نۇتۇقلىرى ئالاھىدە دەرىجىدە ئامېرىكانىڭ ئاجىزلىشىش ئەندىشىسىگە تايانغان. ئامېرىكا ئىچكى ۋە تاشقى جەھەتتە ھەقىقەتەن نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلمەكتە، ئەمما بۇلار خىتاي دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلار بىلەن سېلىشتۇرغاندا ئانچە مۇھىم ئەمەس. ۋاشىنگتوننىڭ رەقىبلىرىنىڭ كۈچىنى مۇبالىغە قىلىپ، ئۆزىنىڭ كۈچىنى تۆۋەن چاغلاش ئادىتى كۆپ قېتىم ئەكسىچە نەتىجە بېرىپ، ئېغىر سىياسىي خاتالىقلارغا سەۋەب بولغان. ھەتتا ترامپنىڭ ئەڭ قابىل مەسلىھەتچىلىرىمۇ بۇ تارىخنى چۈشىنىشى لازىم. بېيجىڭ قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەن بۇ پەيتتە، ئامېرىكا رەھبەرلىرى ئۆزىنىڭ سېلىشتۇرما ئارتۇقچىلىقلىرىدىن پايدىلىنىپ مەنپەئەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ ئورنىغا، خىتايغا نىسبەتەن پاسسىپ پوزىتسىيە تۇتۇش ئارقىلىق ئېغىر خاتالىقلارنى سادىر قىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى تونۇپ يېتىشى كېرەك.
ئۆتكەن ئەسىر مابەينىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى داۋاملىق رەقىبلىرىنىڭ كۈچىنى يۇقىرى، ئۆزىنىڭكىنى تۆۋەن باھالاپ كەلدى. بۇ ئادەت سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدە ئالاھىدە روشەن نامايان بولدى. بۇ مەزگىلدە ئامېرىكالىق ئەمەلدارلار ۋە تەھلىلچىلەر سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھەربىي كۈچ، تېخنىكا تەرەققىياتى ۋە دۇنياۋى سىياسىي نوپۇز جەھەتتە ئۈستۈنلۈككە ئېرىشكەنلىكىدىن ئەنسىرىدى. مەسىلەن، 1950-يىللارنىڭ ئاخىرىدا، ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قىتئەلەرئارا باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا زاپىسىنىڭ كۆپ ۋە تېخنىكىسىنىڭ ئۈستۈن ئىكەنلىكىگە ئىشەندى. ئەمما U-2 جاسۇس ئايروپىلانلىرى ۋە باشقا مەنبەلەردىن توپلانغان ئاخبارات كېيىن شۇنى ئاشكارىلىدىكى، ئاتالمىش باشقۇرۇلىدىغان بومبا بوشلۇقى ئاساسەن خىيالىي ئىدى. سوغۇق ئۇرۇش ئاخىرلىشىش ئالدىدا، سوۋېت ئىقتىسادىنىڭ ھەربىي چىقىملارنىڭ ئېغىرلىقى ئاستىدا يىمىرىلىۋاتقانلىقى ئايان بولدى ۋە ئەندىشە قىلىنغان سوۋېت ئۈستۈنلۈكىنىڭ كۆپ قىسمى مۇبالىغە قىلىنغان ياكى خاتا چۈشەنچىگە ئاساسلانغانىدى.
دېموكراتىيە بىلەن مۇستەبىتلىكنىڭ ئۆز ئاجىزلىقلىرىنى چۈشىنىش ۋە ئىپادىلەشتىكى پەرقى، ئامېرىكانىڭ ئۆز كۈچىنى تۆۋەن باھالاش مەيلىگە سەۋەب بولدى. دېموكراتىك تۈزۈملەر ئوچۇق شارائىت ئاستىدا ئۆز كەمچىلىكلىرى ھەققىدە كەڭ مۇنازىرىگە يول قويىدۇ. بۇ ئىچكى مەسىلىلەرگە بولغان دىققەتنى كۈچەيتىپ، ئاجىزلىقلارنى ئەمەلىيەتتىكىدىن چوڭ كۆرسىتىپ قويىدۇ. دېموكراتىيەنىڭ ئاجىزلىقلىرى، ئەكسىچە تەنقىدنى باستۇرۇپ، رېئاللىقتىن پارلاق مەنزىرە كۆرسىتىش ئۈچۈن تەشۋىقات قىلىدىغان مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى بىلەن سېلىشتۇرۇلغاندا تېخىمۇ جىددىي تۇيۇلىدۇ. سوۋېت ئىتتىپاقى مەتبۇئاتلىرىنى نازارەت قىلىش ۋە ھەربىي پارات ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق يېڭىلمەس قىياپىتىنى ساقلاشقا تىرىشتى. ئۇنىڭ ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق، سىياسىي زىددىيەت ۋە يېڭىلىق يارىتالماسلىقىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن قىلغان ئۇرۇنۇشلىرى، كۆپىنچە ئامېرىكالىق سىياسەتچىلەرنى ئالدىدى؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكانىڭ ئۆزىنى تەنقىد قىلىش خاھىشى ئۆز ئۈستۈنلۈكلىرىنى كۆرۈنمەس قىلدى.