يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىللىي دۆلەت نۇقتىسىدىن يەر شارىلىشىش ھادىسىسىغا مۇناسىۋەتلىك قاراشلارنى ئۈچ خىلغا ئايرىش مۇمكىن. بىرىنچىسى، يەر شارىلىشىش ھادىسىسى مىللىي دۆلەت ۋە مىللىيلىقنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئارقىلىق مىللەتلەرنى (ئۇلۇسلارنى) خەلقئارا كاپىتالنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا مەھكۇم قىلىپ قويغانلىقىنى تەكىتلەيدىغان قاراش، ئىككىنچىسى، يەر شارىلىشىشنىڭ دۇنيانىڭ كېلەچىكى ئۈچۈن زۆرۈر ۋە مۇقەررەر ھادىسە ئىكەنلىكىنى ۋە يېڭى دۇنيا تۈزۈمىنىڭ ئەۋزەللىكلىرىدىن پايدىلىنىش لازىملىقىنى ياقلايدىغان قاراش بولسا، ئۈچىنچىسى مىللىي دۆلەتنىڭ يەر شارىلىشىش ئالدىدىكى ئەھۋالىنى نەزەردە تۇتقان ھالدا يا يەر شارىلىشىشقا قارشى تۇرۇش ياكى قوللاش مەسىلىسىگە سوغۇققان قارايدىغان، ھەتتا يۇقىرىدىكى ئىككى قاراشنى رەت قىلىدىغان قاراشتۇر. بۇ ئۈچ خىل قاراشنى «يەر شارىلىشىشقا قارشى چىققۇچىلار»(گۇمانچىلار)، «ئاشقۇن يەر شارىچىلار»(ئاشقۇنلار) ۋە «ئۆزگىرىشنى ياقلىغۇچىلار»دېگەن تەرىقىدە فورمىلا قىلساقمۇ بولىدۇ (ئەسگىن، 2001: 187).
يەر شارىلىشىش توغرۇلۇق مۇلاھىزىلەر بەكرەك مىللىي دۆلەتنىڭ ئاپىرىدە بولۇشىغا زېمىن ھازىرلاپ بەرگەن كاپىتالىزىمنىڭ كۈنىمىزدە مىللىي دۆلەتنى يوق قىلىش ياكى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنىۋاتقان ھالەتكە كېلىپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. كاپىتالىزىمدىن مۇستەقىل ئويلاشقا قەتئىي بولمايدىغان يەر شارىلىشىش ھادىسىسى ھەقىقەتەن مىللىي دۆلەتكە تەھدىت شەكىللەندۈرمەكتە (ئەسگىن، 2001:185). شۇنى چۈشىنۋېلىشقا بولىدىكى، مىللىي دۆلەتنىڭ تارىختا شەكىللىنىشىگە زېمىن تەييارلاپ بەرگەن كاپىتالىزىم بۇ قېتىم يېڭى ئۇسۇللار بىلەن مىللىي دۆلەتنىڭ قانۇنلۇق سالاھىيىتىنى ئازايتىش ياكى يوق قىلىش غەرىزىدە ئىكەنلىكى مەلۇم. يەر شارىلىشىشنىڭ كاپىتالىزىمنىڭ بىر باسقۇچى بولۇشتەك چۈشەنچىنىڭ مۇۋاپىق ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدىغان بۇ قاراش، نۇرغۇن تەتقىقاتچى تەرىپىدىن جاھانگىرلىك ياكى كاپىتالىزىمنىڭ ئۆزىنى ئىسلاھ قىلىشنىڭ ئالدىنى شەرتى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. شۇڭا يەر شارىلىشىش  يېڭى ھادىسە بولماستىن پەقەت يېڭى تېرمىن ياكى ئۇقۇم بولۇپ ئەسىرلەردىن بۇيان داۋاملىشىۋتقان جاھانگىرلىكنىڭ دەل ئۆزى بولۇپ، جاھانگىرلىقنى ئىجابىي تۈسكە ئىگە قىلىش ۋە جاھانگىرلىك ئالدىدا چارىسىزلىك پەيدا قىلىشتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس (بوراتاۋ، 1997:23). ئەلى ياشار سارىباينىڭ قارىشىچە، كاپىتالىزىم كېيىنكى مەزگىللەردە مىللىي دۆلەت پۈتۈنلىكىنى پارچىلىماقتا، مىللىي دۆلەت ئاساس قىلىدىغان ھەم سىياسىي توپلۇقنىڭ ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىكىنى ھەمدە بۇ توپلۇق تەرىپىدىن قانۇنلۇق سالاھىيەتكە ئىگە قىلىنغان ئىگىلىك ھوقۇقنى ماھىيىتىدىن يىراقلاشتۇرماقتا (سارىباي، 1998:16).
سامىر ئەمىن كاپىتالىزىمنىڭ زىددىيەتلىك تەرىپىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، كاپىتالىزىمدا بىر تەرەپتىن كاپىتال جۇغلانمىنى كونترول قىلىۋالغان ئىقتىسادىي كۈچلەرنىڭ ئېغىرلىق مەركەزلىرى دۆلەت چېگراسىدىن ھالقىتىلىدىغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن بارلىق سىستېما ۋە تۈزۈمنى باشقۇرۇشتا تەڭپۇڭلۇقنى ساقلايدىغان خەلقئارا سەۋىيەدە سىياسىي، ئىجتىمائىي، ئىدىئولوگىيەلىك ۋە مەدەنىيەت مەركىزىنىڭ بولماسلىقىدۇر. سىياسىي جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، كاپىتالىزىم دۆلەتنى جەمئىيەتنىڭ «بازار»تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇشىنىڭ بىردىنبىر يول ئىكەنلىكىنى مەجبۇرىي قوبۇل قىلدۇرىدۇ، بۇنداق ئەھۋالدا دۆلەتكە قارشى كەڭ كۆلەملىك ئىدىئولوگىيەلىك ھۇجۇملار باشلىنىدۇ (ئەمىن، 1999:10). شۇنى كۆرۈۋالالايمىزكى، مىللىي دۆلەت ۋە يەر شارىلىشىشنى كاپىتال (سەرمايە) جۇغلانمىسىدىن مۇستەقىل ھالدا تەھلىل قىلىش ھەقىقەتەن تەسكە توختايدۇ. بۇ ئىككى ھادىسەنىڭ يىلتىزى بىر بولسىمۇ، لېكىن بۇ ئىككىسى ئارىسىدا زىددىيەت ۋە سۈركىلىش كەسىن بولماقتا (شايلان، 2003:316).
ھارمۇت بەھرنىڭ قارىشىچە، يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە دۆلەتلەر مۇنداق ئىككى قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىۋاتقان بولۇپ بىرىنچىسى، دۆلەتنىڭ تېرروتورىيەلىك ھوقۇقىنىڭ ئاجىزلىشىشى بولسا ئىككىنچىسى دۆلەتنىڭ ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىشىدۇر. يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە دۆلەتلەرنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي فونكسىيەسى ئۆزگەردى. بۇ ئۆزگىرىش چېگرالارنىڭ نوقۇل دۆلەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئاجىزلاشتۇردى، ئاقىۋەت بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە چېگرالارنىڭ رولى تۈگىدى. دۆلەت تېرروتورىيەسىنىڭ ھوقۇقىنىڭ ئاجىزلىشىشى بىلەن دۆلەتتىن ھالقىغان كۈچلەر دۆلەتنىڭ تېرروتورىيەلىك ھوقۇقى ۋە ھاكىمىيىتىگە قول تىقماقتا. چېگرالارنىڭ بىخەتەرلىكنى ساقلاشتىكى رولىمۇ ئاجىزلىماقتا، قىسقىسى، تەھدىت دۆلەتتىن ھالقىغان كۈچلەردىن كەلمەكتە. بۇرۇنمۇ ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئالىي سىياسىي ئورگانلىق خۇسۇسىيىتى زور دەرىجىدە مەلۇم بىر زېمىن ئۈستىدىكى ئىگىلىك ھوقۇققا باغلىق بولۇپ، بۇ چېگرا ئىچىكى ئۇچۇر –مەلۇمات، بايلىق، كاپىتال ۋە ئىنسان كۈچىنى نازارەت قىلىش ئارقىلىق ئىشقا ئاشىدۇ. ناۋادا مىللىي دۆلەت نازارەت كۈچىنى ئۆزگىلەر بىلەن ئورتاقلىشىشقا مەجبۇر بولۇپ قالسا قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈپ قالىدۇ. شۇڭا «مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى» ۋە «مىللىي دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىقى»تولىمۇ مۇھىمدۇر. چۈنكى ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ ئاجىزلىشىشغا ھەتتا قولدىن كېتىشىگە سەۋەب بولغان ئۆزگىرشىلەر، دەل مىللىي دۆلەتنىڭ مەۋجۇدلۇقىنى ھۇجۇم نىشانى قىلىدۇ. بىر مىللىي دۆلەت قانۇنلۇق سالاھىيىتىدىن ئايرىپ قالسا ئۆزگە بىر مىللىي دۆلەت پايدا تاپىدۇ، شۇ مىللىي دۆلەتنى قانۇنلۇق سالاھىيىتىگە ئىگە قىلغان مىللەت-ئۇلۇس كىملىكسىز ۋە باش پاناھسىز ھالغا چۈشۈپ قالىدۇ (ئەسگىن، 2001:186).