سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، سلوۋېنىيەدىكى ئۆزگىرىشلەر توغرۇلۇق تۆۋەندىكىلەرنى بايان قىلىش مۇمكىن: سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىل دۆلەت بولۇشىغا مۇناسىۋەتلىك ئېنىق تارىخىي خاتىرە ياكى ۋاقىت يوق. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرى سلوۋېنىيە  مەلۇم ئىمتىيازلارغا ئىگە بولغان ۋە ئۆزىنىڭ كىملىك ۋە مەدەنىيىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش پۇرسىتىگە ئىگە بولغان ھامسبۇرگ پادىشاھلىقىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. سلوۋېنىيە يۇگوسلاۋىيەنىڭ ھۆكۈمرالىقى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان مەزگىللەردىمۇ ئۆز تىلىنى، مەدەنىيىتىنى ۋە ئەدەبىياتىنى كۈچەيتىشكە ئەھمىيەت بەردى. گېرمانىيە، ئىتالىيە ۋە ئاۋسترىيەگە ئوخشاش قوشنىلىرى بىلەن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەلەردە كۈچلۈك مۇناسىۋەت ئورناتتى. سلوۋېنىيەنىڭ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ چىقىش مەسىلىسى توغرۇلۇق بىرمۇ ئىستراتېگىيەلىك خاتىرە (تارىخىي سەۋەب)بولمىسىمۇ، 1989-يىلىدىن ئىلگىرى ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشلەر، سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىق مۇساپىسىنىڭ سۈرئىتىنى تېزلەشتۈردى. سلوۋېنىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى ئوخشاش بىر ئېتنىك تۈركۈمدىن ئىدى، لېكىن يۇگوسلاۋىيەدىكى باشقا جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ نوپۇسى بۇنداق ئەمەس ئىدى. سلوۋېنىيە ئىقتىسادىي جەھەتتىن مۇستەقىل بولالايدىغان يوشۇرۇن كۈچكە، ئۆز مەدەنىيىتى، كىملىكى، مائارىپ تۈزۈلمىسى ۋە تىلغا ئىگە ئىدى. ئىقتىسادىي جەھەتتىن سلوۋېنلار يۇگوسلاۋىيەنىڭ باشقا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى خەلقلەرگە قارىغاندا خېلىلا ئالدىدا بولۇپ، تۇرمۇش سەۋىيەسى يۇقىرى ئىدى. سلوۋېنلارنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتە كۈچلۈك بولۇشى بىلەن ئۆزىگە خاس مەدەنىيەت ۋە تىلىنىڭ بولۇشى، ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىق بولۇشى ئۈچۈن سەپەرۋەر بولۇشىغا قوزغاتقۇچىلىق قىلدى.
تارىختا مۇستەقىل بىر دۆلەت تەجرىبىسىگە ئىگە بولۇپ باقمىغان سلوۋېنىيە مۇستەقىل دۆلەت بولۇشتەك ئىستراتېگىيە ئوتتۇرىغا قويۇپ، خەلقئارا تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىشقا مۇۋەپپەق بولالىغانىدى. سلوۋېنىيە ناھايىتى ئۈنۈملۈك ئسىتراتېگىيە يولغا قويۇپ ئاۋسترىيە، گېرمانىيە ۋە شىۋېتسارىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن كۈچلۈك مۇناسىۋەت ئورناتتى. سلوۋېنىيە ئۆزىنىڭ مۇستەقىللىقىنىڭ ئىتىراپ قىلىنىشى ئۈچۈن بۇ دۆلەتلەر بىلەن باشقا ساھەلەردىمۇ ھەمكارلىق ئورناتتى. سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىقىدا مۇھىم رول ئوينىغان ئامىللار بولسا سلوۋېنىيەنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى بىلەن بېلگىرادتىكى فېدراتىپ ھۆكۈمەتنىڭ سلوۋېنىيەنىڭ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ چىقىشىغا رازى بولۇشى قاتارلىقلار ئىدى.
سلوۋېنىيەنىڭ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل بولۇشى ۋە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىشى ئۈچۈن بېرىلگەن ۋەدىلەر «كېپىنەك تەسىرى» (ياكى دولقۇنسىمان تەسىر) ياراتتى. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ قايتۇرۇپ بولغىلى بولمايدىغان جەرياننىڭ باشلىنىشىغا سەۋەب بولغانىدى. دەل شۇ كۈنلەردە كىرودىيە جۇمھۇرىيىتى پىرېزىدېنتى فرانجا تۇدجىمەن مۇنداق دېگەنىدى: «ئەگەر سلوۋېنىيە مۇستەقىللىقىنى جاكارلىسا، كىرودىيەمۇ دەرھال ئوخشاش يولنى تۇتۇشى كېرەك.» سلوبودان مىلوسوۋىك سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىق يولىنى داۋاملاشتۇرۇشىنى قەتئىي قارار قىلدى. چۈنكى سلوۋېنىيەدىكى سىرپلارنىڭ نوپۇسى ئۇنچىۋېلا كۆپ ئەمەس ئىدى. بۇ سەۋەبتىن، سىربىيە سلوۋېنىيە زېمىنىدا ئازراقمۇ ھەققى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرەلمەيتتى (ساماراي، 1995: 76).
سلوۋېنىيە ئايرىم مۇستەقىل دۆلەت بولۇش ئۈچۈن تېگىشلىك شەرتلەرگە تامامەن ئىگە ئىدى. سلوۋېنىيەنىڭ چېگرالىرى ئېنىق بېكىتىلگەن بولۇپ، چېگرالىرىنىڭ ئىختىلاپلىق تەرىپى يوق ئىدى. نوپۇس جەھەتتىن بولسا سلوۋېنلارنىڭ نوپۇسى كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيتتى. سلوۋېنىيە خەلقئارادا ئۆزگە دۆلەتلەر بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، بۇنى ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بارالايدىغان قۇدرەتكە ئىگە بولۇپ بولغانىدى. بولۇپمۇ ئاۋستىرىيە، گېرمانىيە ۋە ئىتالىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر بىلەن ياخشى مۇناسىۋەت ئورناتقانىدى. سلوۋېنىيە ئاز سانلىقلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغدايدىغان ئورگانلار تەسىس قىلغاندىن سىرت، مەخسۇس قانۇن چىقاردى. ھەتتا ئۆز ئارمىيەسىنى تەشكىللىدى، سلوۋېنىيە مۇستەقىل دۆلەت بولۇشتىن ئىلگىرىمۇ ئىقتىسادىي ۋە خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرلىقى جەھەتتىن باشقا جۇمھۇرىيەتلەرگە قارىغاندا نىسبەتەن ئالدىدا ئىدى. بۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك، سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىققە ئېرىشىشى كىرودىيە ۋە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېناغا قارىغاندا خېلىلا ئاسانغا توختىدى.
كىرود مىللەتچىلىكىنىڭ تارىخى
كىرودىيەنىڭ ئەھۋالى سلوۋېنىيەگە قارىغاندا تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە كۆپ قىرلىققا ئىگە. كىرود مىللىتى تارىخى بارلىق كىرودلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان تەرىقىدە بولۇپ مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش يولىدا ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشلەر بىلەن تولغان. 6-ئەسىر كىرودلارغا نىسبەتەن مۇھىم تارىخ ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى بۇ مەزگىلدە كىرودلارنىڭ ئەجدادلىرى ھازىرقى كىرودىيەگە كېلىپ ئولتۇراقلىشىشقا باشلىغانىدى. كىرود مىللىتى تارىخىدا مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولسا دالماچيا قەبىلە رەئىسى تومىسلاۋغا 925-يىلى پوپ جون تەرىپىدىن كىرود پادىشاھى دېگەن نام بېرىلىشىدۇر. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، دالماچيا قەبىلە رەئىسى تومىسلاۋنىڭ پوپ تەرىپىدىن خىرىستىيان ئېتىقادىي بويىچە «مۇقەددەس»لىككە ئىگە قىلىنىشى كىرود مىللىتى تارىخىدا مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ (مىللېر، 1994: 4).