ئاتا-ئانىلىقنىڭ تۆت ئۇسلۇبى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2 – بالىلار ئاتا-ئانىلىرىنىڭ دېگەنلىرىگە قارىغاندا، قىلغانلىرىنىڭ تەسىرىگە كۈچلۈكرەك ئۇچرايدۇ> (يۇقىرىقى كىتاب 91-بەت )
قاچان، قەيەردە ئەركىن، دادىل بولۇشنى؛ قەيەردە ئىنتىزامچان، ئۆزىنى تۇتۇۋېلىشنى بىلىدىغان، تۇرمۇشىنى تەرتىپلىيەلەيدىغان بالىلار كۆپىنچە ھاللاردا مۇشۇنداق ئائىلە مۇھىتىنىڭ مەھسۇلى.
مېنىڭچە، بۇ بۆلەكتە نوپۇز تىپتىكى ئاتا-ئانىلىقنىڭ بالىلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرىنى بايان قىلىشتىن، قانداق قىلغاندا مۇشۇنداق تىپتىكى ئاتا-ئانىلاردىن بولالايمىز؟ دېگەن سوئال بىز ئۈچۈن بەكرەك ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە.
مەن ئاۋۋال مۇنداق بىر قانچە قارىشىمىزنى ئۆزگەرتىشىمىز زۆرۈر دەپ قارايمەن. بۇنىڭ بىرسى، قائىدە-تۈزۈم بالىلارنى بوغۇپ قويىدۇ، بالىلار ئەركىن چوڭ بولۇشى لازىم، قائىدە-تۈزۈم ئارتۇقچە دەپ قاراش. ھازىر بىر قىسىم ياش ئاتا-ئانىلار غەربتە ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى ناھايىتى ئەركىن قويۇۋېتىدىكەن، باشقۇرۇۋالمايدىكەن دەپ ئاڭلىغاچقا، مۇشۇ ئەڭ مۇۋاپىق يول دەپ قارىۋالغان ۋە ئەركىنلىكنىڭ رولىنى، چېكىنى زىيادە كۆپتۈرۈپ چۈشىنىۋالغان. ھالبۇكى، ئەمەلىيەت ھەرگىزمۇ ئۇلار ئويلىغاندەك ئەمەس. ئۇلارمۇ ھەرگىز بالىلىرىنى كارى يوق، بولۇشىغا قويۇۋەتمەيدۇ، بالىلار مائارىپى ساھەلىرىدە بالىلارنى ئائىلىدە ئەدەپلەش، جازالاشنىڭ ئۇسۇللىرى، ئۇنىڭ ئىجابىي، سەلبىي تەسىرلىرى ھەققىدە نۇرغۇن ئىلمىي تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلغان، نۇرغۇنلىغان ماقالىلەر يېزىلغان، مۇشۇنداق تېمىلاردا تەتقىقاتلارنىڭ بولغانلىقىنىڭ ئۆزىلا غەربلىكلەرنىڭ ئائىلىلىرىدە ئەنە شۇنداق مەسىلىلەرنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرىدۇ. دېمەك، بۇنىڭدىكى ھالقىلىق نۇقتا قائىدە-تۈزۈم پايدىلىقمۇ زىيانلىقمۇ دېگەندە ئەمەس، بەلكى قانداق تۈزۈش ۋە قانداق ئىجرا قىلىشتا. مۇستەبىت تىپتىكىلەرنىڭ  خاتالىقى دەل قائىدە-تۈزۈمنى زىيادە قاتتىق ئىجرا قىلىپ، بالىغا مۇۋاپىق بوشلۇق بەرمىگەنلىكىدە.
يەنە بىرسى بولسا دەل بۇنىڭ ئەكسىچە بىزدىكى < ئۇستاز زالىم بولسا، شاگىرت ئالىم بولۇر>  چۈشەنچىسىدۇر. باشتىكىلەر ئەركىنلىكنىڭ رولىنى بەكلا مۇبالىغە قىلىپ چۈشىنىۋالغان بولسا، بۇلار قائىدە-ئىنتىزامنىڭ رولىنى ئاشۇرۇپ چۈشىنىۋالغان. شۇڭلاشقا ئاتا-ئانىلار لايىقىدا ئەركىنلىك ۋە مۇۋاپىق قائىدە-تۈزۈم ھەر ئىككىلىسىنىڭ بالىلارنىڭ ياخشى تەربىيەلىنىشى ئۈچۈن ئوخشاش زۆرۈرلۈكىنى، بىرىنىڭ يەنە بىرىنى چەتكە قاقمايدىغانلىقىنى، مەسىلىنىڭ ئاچقۇچىنىڭ ئاتا-ئانىلارنىڭ بۇ ئىككىسىنى  قانداق ماھىرلىق بىلەن بىرلەشتۈرۈشىدە ئىكەنلىكىنى بىلىۋېلىشى لازىم.
ئىككىنچىدىن، ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى چۈشىنىشنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشى، بالىلار پىسخولوگىيەسى ۋە ئائىلە تەربىيەسىگە ئالاقىدار كىتابلارنى كۆپ ئوقۇشى كېرەك. نوپۇز تىپتىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكىنىڭ بىرى دەل پەرزەنتىنى چۈشىنىدىغانلىقىدۇر. بۇ دەل كىتاب ئوقۇش ۋە ئۆگىنىشتىن كېلىدۇ. قانداق تۈزۈم تۈزۈش، قانداق ئىجرا قىلىش، بالىلار بىلەن قانداق پاراڭلىشىش، ئۇلارنىڭ پىكرىنى قانداق ئېلىش، قانداق رەت قىلىش …..قاتارلىق ئىنچىكە ھالقىلارنىڭ ھەممىسى ئەقلىي ئېغىر-بېسىقلىق، ئۆتكۈر پەم-پاراسەت بىلەن ئىشقا ئاشىدۇ. بۇ خىل پەم-پاراسەت بىلىم ئاساسىغا قۇرۇلسا، ئۆز رولىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك، ئىلمىي رەۋىشتە جارى قىلدۇرالايدۇ.
ئۈچىنچىسى ئىزچىللىق. مەيلى تۈزۈم قانچىلىك ئىلمىي، مۇۋاپىق بولۇپ كەتسۇن، ناۋادا ئاتا-ئانىلار ئىجراسىنىڭ ئىزچىللىقىغا كاپالەتلىك قىلالمايدىكەن، تولا ئۈزۈلۈپ قالىدىكەن، بۇنداق تۈزۈمنىڭ پايدىسى بولمايدۇ. ھەرقانداق قائىدە-تۈزۈمنىڭ رولى ئىزچىل ئىجرا قىلىشتا. قائىدە-تۈزۈمدىن مەقسەت بولسا بالىدا ياخشى ئادەت يېتىلدۈرۈشتۇر. ھالبۇكى، ئادەت مەلۇم ئىش-ھەرىكەتنى ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇش بىلەن شەكىللىنىدۇ ۋە تۇراقلىشىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، بۇنداق ئىزچىللىق ئارقىسىدا، بالىلار ئۆزىنىڭ قىلىقلىرىغا ئاتا-ئانىسىنىڭ قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى پەرەز قىلالايدۇ ۋە شۇنىڭغا ئاساسەن ئىش-ھەرىكىتىنى تەڭشىيەلەيدۇ. تۈزۈم ئاتا-ئانىنىڭ بالىدىن كۈتىدىغانلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، ئەگەر ئىزچىل ئىجرا قىلىنسا، بۇ بالىلارنىڭ ئۆزىنىڭ ھەرىكەت مىزانى بولۇپ ئۆزلىشىدۇ. ناۋادا ئىزچىل بولالمىسا  ياكى ئىجرا قىلىنماسلىقنىڭ سەۋەبى چۈشەندۈرۈلمىسە، ۋە ياكى پات-پات سۈرۈشتە قىلىنىپ، خۇلاسە چىقىرىلىپ تۇرمىسا، بۇنداق تۈزۈم بالىلارنىڭ ھەرىكەت قېلىپىغا ئايلىنالمايلا قالماستىن، بالىلار پايدىلىنىدىغان يوچۇققا ئايلىنىپ قالىدۇ.
مۇستەبىت تىپتىكىلەرنى بىر قۇتۇپ دېسەك، ماقۇل تىپتىكىلەرنى پۈتۈنلەي تەتۈر يەنە بىر قۇتۇپ دېيىشىمىز مۇمكىن. بۇلارنىڭ بىرى باشقۇرۇشتا ئاشقۇن بولسا، يەنە بىرى قويۇۋېتىشتە ئاشقۇن. ئىككىنچى تىپ نوپۇز تىپى بولسا دەل بۇ ئىككىسىنىڭ ئارىسىدا مۆتىدىل يول تۇتقان تىپ ھېسابلىنىدۇ.
ماقۇل ئاتا-ئانىلار پەرزەنتلىرىنىڭ تەلەپلىرىنى ئىمكانىيىتىنىڭ بېرىچە، ھەتتا ئىمكانىيىتىدىن ئاشۇرۇپ قاندۇرىدۇ، بالىلىرىنى زىيادە ئەتىۋارلايدۇ، ئەركىلىتىدۇ. پۈتۈن ئائىلە بالىنى مەركەز قىلىپ ئايلىنىدۇ. بالىلارغا قاتتىق تەلەپ قويۇلمايدۇ، رايىغا بېقىلىدۇ. بۇنداق بالىلار كىچىكىدىن تارتىپلا قەغىشلىك قىلىش، يىغلاش، باتناش، خاپا سېلىشلار بىلەنلا مەقسىتىگە يېتىپ ئادەتلەنگەن بولىدۇ. مېنىڭ كۆزىتىشىمچە، ماقۇل ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىغا زىيادە كەڭ قورساق مۇئامىلە قىلىشىنىڭ ئومۇمەن مۇنداق بىر قانچە سەۋەبلىرى بار:
بىرىنچىسى، ماقۇل تىپتىكى بەزى ئاتا-ئانىلار ئەسلى خۇيىدىكى زىيادە يۇمشاقلىق، مېھرىبانلىق سەۋەبىدىن، بالىلىرىغا قاتتىق تەلەپ قويۇشقا ئىچ ئاغرىتىپ قېلىپ، ئۇلارنى بولۇشىغا قويۇۋېتىدۇ. بالىلىرىنى سەل چىڭ تۇتۇشقا، تەلەپنى قاتتىقراق قويۇشقا كۆڭلى ئۇنىمايدۇ. بۇنداق ئاتا-ئانىلارنىڭ پەرزەنت تەربىيەسىگە نىسبەتەن چۈشەنچىسى بەكلا گۆدەك، ئەقلىي يۈكسەكلىكتە ئەمەس، ئۆزىنىڭ بۇنداق چەكلىمىسىز كەڭ قورساقلىقىنىڭ بالىلىرىغا ئېلىپ كېلىدىغان يامان تەسىرلىرىنى پەرەز قىلالمايدۇ، ھەتتا بۇنىڭ نېمە يامىنى دەپ ئويلايدۇ.