ئېلىئوت سپېرلىڭ: ئۆز- ئۆزىنى ئالداش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورى: ئېلىئوت سپېرلىڭ
تەرجىمە قىلغۇچى: ئەكرەم ئىلك
]ئاپتور ئېلىئوت سپېرلىڭ (1951.01.04 – 2017.01.29) پىروفېسسور ، دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق تىبەت تارىخى ۋە تىبەت – خىتاي مۇناسىۋىتى تەتقىقاتچىلىرىنىڭ بىرى، ئامېرىكا ئىندىئانا ئۇنىۋېرسىتېتى مەركىزى ياۋرو- ئاسىيا ئىلمى فاكۇلتېتى تىبەت تەتقىقاتى پىروگراممىسىنىڭ مۇدىرى. ئاپتورنىڭ بۇ يازمىسى 2014 – يىلى 5 – ئايدا بۇددىزم ئۇچۇرلىرى تورىدا ئېلان قىلىنغان. بۇ يازمىنى تەرجىمە قىلىپ سۇنۇشۇمدىكى مەقسەت، بىز بىلەن ئوخشاش تەقدىر ۋە دۈشمەنگە دۇچ كەلگەن تىبەتلەرنىڭ بىز ئۇچرىغانغا ئوخشاش قىيىنچىلىقلار ئالدىدا قانداق تېڭىرقىغىنى ۋە باشقا مىللەتتىن بولغان خەلقئارا دەرىجىلىك بىر مۇتەخەسسىسنىڭ بۇنىڭغا قانداق قارىغىنىنى ئوقۇرمەنلەرگە تونۇشتۇرۇشتۇر [
تەھرىرلەر مېنىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بېرى تىبەت مەسىلىسىدە تۇتقان ھەر خىل مەيدانلىرىمنى خۇلاسىلەپ بىر ماقالە يېزىپ چىقىشىمنى تەلەپ قىلدى. بۇنى خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلدىم ۋە ئىلگىرىكى نەچچە پارچە يازمامدىكى نۇقتىلارنىڭ يۇغۇرۇلمىسى سۈپىتىدە بۇ ئوبزورنى تەقدىم ئەتتىم. بۇ نۇقتىلار ئاساسەن «ئۆز- ئۆزىنى ئالداش» تېمىسىغا مۇناسىۋەتلىكتۇر. تىبەت داۋاسىنى قوللىغۇچىلار ۋە تىبەت سۈرگۈندىكى رەھبەرلىرىنىڭ سۆز – ھەركەتلىرىدىن داۋاملىق ئىپادىلىنىپ تۇرىدىغان قالايمىقانچىلىق ۋە ئىزچىلسىزلىقنى نەزەردە تۇتقىنىمىزدا، بۇ تېمىنىڭ ناھايىتىمۇ باب كەلگىنىنى ھېس قىلالايمىز. ئەسلىدىكى سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەتنىڭ دەرىجىسىنى تۆۋەنلىتىشتىن شەكىللەنگەن تىبەت خەلق ئورگىنى (بۇ يەردە مەن ئۇستاتلىق بىلەن قويۇلغان نام «تىبەت مەمۇرىي مەركىزى»نى ئەمەس، بەلكى تىبەت تىلىدىكى ھەقىقىي ئاتالغۇنى ئىشلەتتىم) شۇنچە روشەن بولغان مۇنۇ نۇقتىنى تونۇشنى رەت قىلىۋاتىدۇ يەنى: مەيلى كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ، ئەگەر ئۇ كىشى دالاي لاما ۋە مۇھاجىرەتتىكى تىبەت رەھبەرلىرىنىڭ ئوتتۇرا يول سىياسىتىنى قوللىغانلا  بولسا، ئۇ كىشىنىڭ « تىبەتكە ئەركىنلىك» دېگەن بۇ ئۇقۇمنىڭ ھەر قانداق ئەقەللىي ئېنىقلىمىسىدىن خېلىلا يىراقلىشىپ كەتكەن بولىدۇ. بۇ مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ھەقىقەتتۇر. باشقىلارنى دېمەي تۇرايلى، لوبساڭ سانگەي شەخسەن ئۆزى ناھايىتى ئېنىق قىلىپ، ئۆز تەشكىلاتىنىڭ خىتاي كومپارتىيەسى (ج ك پ) نىڭ تىبەتتىكى ھۆكۈمرانلىقىنى ھىمايە قىلماقچى ئىكەنلىكىنى، ئىستەيدىغان بىردىنبىر ئۆزگىرىشىنىڭ يەرلىك پارتىيە ئورگانلىرىدا تىبەتلەرنىڭ كۆرۈنەرلىك مەنسەپلەرنى تۇتۇشى ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى (خۇددى خىتاي كومپارتىيەسى بۇ قونچاق مەنسەپلىرىگە قويىدىغانغا ئۆزىگە سادىق تىبەتلەرنى تاپالماي قالغاندەك، خۇددى يەرلىك پارتىيە ئورگانلىرى بېيجىڭغا قارىمايدىغاندەك). شۇنداق قىلىپ، «تىبەت مۇستەقىل دۆلەتتۇر» دېگەن ئىدىيەنى چىقىش قىلىپ 50 نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا مۇھاجىرەتتە باشلانغان بۇ كۈرەش 25 يىلنىڭ ئالدىدا يولغا قويۇلغان ئوتتۇرا يول سىياسىتى تەرىپىدىن بىتچىت قىلىندى، گەرچە يەنىلا «نىشانىمىز خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن بىرلىكتە تىبەتنى دېموكراتىك سىياسىي گەۋدە قىلىپ قۇرۇپ چىقىشتۇر» دەپ تەكىتلەۋاتقان بولسىمۇ. ھازىرقى نىشانى بولسا تىبەتتە ھېچقانداق بىر دېموكراتىك سىستېما قۇرۇش بولماستىن، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ساقلاپ قېلىش ۋە ئۇنىڭدىكى رەھبەرلىك ئورۇنلىرىنى تىبەتلەر بىلەن تولدۇرۇشتىنلا ئىبارەت.
ئەمما بۇ خىل سەل ئۆرلەپ ئاندىن پەسكە چۈشۈپ كېتىش دەسلىپىدىلا، يەنى ئوتتۇرا يول سىياسىتى باشلانغاندىلا ئېنىق بولۇپ بولغانىدى. ئەگەر بۇ يەردە دېگەن ھەر قانداق سۆزلىرىمنىڭ بىرەرسى كىشىلەرنى ھەيران قالدۇرسا ياكى سىلكىندۈرگەن بولسا، ئۇ پەقەت ئورۋېلنىڭ دائىم دەيدىغان «كىشى كۆز ئالدىدىكى نەرسىنى كۆرۈش ئۈچۈن توختىماي تىركىشىشى كېرەكتۇر»دېگەن سۆزىنىڭ توغرىلىقىنى ئىسپاتلايدۇ، خالاس.
دالاي لامانىڭ 1988-يىلى تىبەت مۇستەقىللىقىدىن ۋاز كەچكىنىنى جاكارلاپ، ئۆز باشچىلىقىدىكى بۇ ھەرىكەتنىڭ تىبەتنى يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغاندەك خىتاي دۆلىتى ئىچىدىكى بىر دېموكراتىك گەۋدە قىلىپ قۇرۇپ چىقىشنى نىشان قىلغىنىنى ئىزھارلىشىنى ئۆز – ئۆزىنى ئالداش ئاپپاراتىنىڭ مەيدانغا كەلگەن ۋاقتى دەپ قاراشقا بولىدۇ. دالاي لامانىڭ يېنىدىكى بەزى ئەمەلدارلار خۇپىيانە ھالدا مۇھاجىرەتتىكى تىبەتلەرگە مۇنداق دەيدۇ: «دالاي لامانىڭ بۇ تەكلىپى ئەمەلىيەتتە تىبەتلىكلەرنى  ۋەتەنگە قايتىپ بېرىپ، مۇستەقىللىق كۈرىشىنى ۋەتەن ئىچىدە قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە قىلىدۇ» (بۇنداق خىيالدىكىلەرگە «ئۆز – ئۆزىنى ئالداش» دېگەن سۆزمۇ بەك يەڭگىللىك قىلىدۇ). قالغان ئەمەلدارلار بولسا مۇھاجىرەتتىكى تىبەتلەرنىڭ يۈز بېرىۋاتقان بۇ ئىشلاردىن ئۆزلىرىنىڭ نەچچە ئون يىلدىن بېرى كۈرەش قىلىپ يەتمەكچى بولغان مۇستەقىل دۆلىتىنىڭ يوققا چىققىنىنى بىلىپ قالماسلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىقكە زارىققان قەلبىنى داۋاملىق ئۈمىدلەندۈردى، يەنى ئۇلارغا «دالاي لاما ئاخىرقى قارار ھوقۇقىنى تىبەت خەلقىگە قالدۇرىدۇ» دېيىش ئارقىلىق، دالاي لامانىڭ باياناتىنىڭ مۇستەقىللىق كۈرىشىگە زىت ئەمەسلىكىگە ئىشىنىشنى خالىغان ئادەملەرنى قايىل قىلدى. نۇرغۇن ئادەملەر بۇنىڭغا ئىشىنىپ، ئۈمىدلىنىپ يۈردى. مانا بۇمۇ نەق ئۆز – ئۆزىنى ئالداشتۇر.