2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شى جىنپىڭ يەنىلا خىتاينى دۇنيانىڭ سانائەت چوڭ كۈچى قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ، ئەمما خىتاي ئىچكى تەلەپنى ئاشۇرالمىسا ياكى قالغان دۇنيانى يۇقىرى دەرىجىلىك سانائەت ئېكسپورتىنى كەڭ كۆلەمدە سېتىۋېلىشقا قايىل قىلالمىسا، بۇ قىيىن بولىدۇ [10]. ئىچكى تەلەپ ئېشىشى مۇمكىن، ئەمما زۆرۈر ئىسلاھاتلار تېخى يىراق بولۇپ، شى جىنپىڭنىڭ بۇلارنى يولغا قويىدىغان-قويمايدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، شى جىنپىڭنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك توۋارلارنى ئېكسپورت قىلىشقا بولغان ئىزچىل تەلىپى خىتاي توۋارلىرىغا قارشى كۆپلىگەن پاراۋان دۆلەتلەردە ئىنكاس قوزغىماقتا. بۇنى يېقىندا ئامېرىكا ۋە ياۋروپانىڭ خىتاي توك ماشىنىلىرىغا قويغان تاموژنا بېجىدىن كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بۇنداق شارائىتتا، خىتاينى ئون يىللارچە ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەت يولىغا ئېلىپ ماڭغان ئېكسپورتقا يۈزلەنگەن بۇ مودېل ئىلگىرىكىدەك جەلپكار ئۆسۈش سەۋىيەسىنى قولغا كەلتۈرەلمەيدۇ [11].
شۇڭا كۆپىنچە ئىقتىسادشۇناسلار خىتاينىڭ كېيىنكى  يىگىرمە يىلدىكى ئوتتۇرىچە GDP ئۆسۈش نىسبىتىنىڭ ئىككى پىرسەنتتىن بەش پىرسەنتكىچە بولىدىغان مىقدارغا چۈشىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىمەكتە. مەسىلەن: خەلقئارا پۇل فوندى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ 2024-يىلدىكى بەش پىرسەنتلىك ئۆسۈشتىن 2029-يىلغا بارغاندا ئۈچ پىرسەنتتىن سەل يۇقىرىراق نىسبەتكە تەدرىجىي تۆۋەنلەيدىغانلىقىنى مۆلچەرلىمەكتە [12].
بۇ سەۋىيەدە، خىتاي 2050-يىلغا بارغاندا ئامېرىكىدىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ پەقەت ئازراقلا ئېشىش بولىدۇ. مەسىلەن: ئۇنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى ئامېرىكىنىڭكىدىن پەقەت 15 پىرسەنت يۇقىرى بولىدۇ [13]. خىتاينىڭ كۆپ نوپۇسىنىڭ ئېھتىياجى ۋە تېخنىكا جەھەتتىكى مۇقەررەر ئارقىدا قېلىشىنى ھېسابقا ئالغاندا، بۇ ئانچە چوڭ ئىلگىرىلەش ھېسابلانمايدۇ [14]. ئەگەر خىتاي ئىقتىسادى مۆلچەرلەنگەندىنمۇ ئاستا ئۆسسە، ئامېرىكىنىڭ ئۆسۈشى ئالاھىدە ئاقساپ قالمىسىلا، خىتاي ئامېرىكىدىن ھەرگىز ئېشىپ كېتەلمەيدۇ [15]. پەقەت ئامېرىكىنىڭ ئۆسۈشى بەك تۆۋەن ۋە خىتاينىڭ ئۆسۈشى بەك يۇقىرى بولغان ئېھتىماللىقى بەك تۆۋەن سېنارىيەدىلا، خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى ئامېرىكىنىڭكىدىن 2050-يىلدىن خېلىلا بۇرۇن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن [16].
دېمەك، خىتاينىڭ ئامېرىكانىڭ دۇنيادىكى ئورنىنى باسالىغۇدەك دەرىجىدە كۆپ ئىقتىسادىي كۈچ توپلاش ئىستىقبالى ئون يىل ئىلگىرىكىگە قارىغاندا خىرەلەشكەندەك كۆرۈنۈۋاتىدۇ [17]. تېخىمۇ مۇمكىن بولغىنى، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ھېچ بولمىغاندا كېيىنكى ئون يىلدا، ھەتتا ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ دۇنيا ئىقتىسادىدا تەخمىنەن تەڭ سالماققا ئىگە بولۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئەمما خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچتە ئامېرىكىدىن ئېشىپ كېتىش ئېھتىماللىقىنىڭ تۆۋەنلىكى ھەم ئامېرىكانىڭ ئەندىشىسىنى يېنىكلىتىشى، ھەمدە بېيجىڭنىڭ يېڭى دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىقنىڭ پەيدا بولۇشى ھەققىدىكى رېئال بولمىغان ئۈمىدلىرىنى سوۋۇتۇشى كېرەك. ئەلۋەتتە، بۇ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىدىغانلىقىنى ياكى خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى سۈركىلىش ۋە قىيىنچىلىقلارنىڭ يوقىلىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ. خىتاي يەنىلا ئامېرىكىنىڭ تەخمىنەن تەڭدىشى بولۇپ، ئۇ كېيىنكى ئون يىللاردا ئامېرىكانىڭ ئۈستۈنلۈكىگە قارشى تۇرالايدۇ ۋە شۇنداق قىلىدۇ [18].
سودا ۋە مەبلەغ سېلىش مۇناسىۋىتى
ئامېرىكا-خىتاي سودا ۋە مەبلەغ مۇناسىۋىتى ئۆتكەن ئون يىلدا بارغانسېرى جىددىيلەشتى. ئەگەر شى جىنپىڭ خىتاينىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك سانائەت مەھسۇلاتلىرىنى دۇنيا بازىرىغا تۆكۈشنى داۋاملاشتۇرىدىغان بولسا، بۇ تېخىمۇ تالاش-تارتىشلىق ھالغا كېلىشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، ئۆز ئارا پايدىلىق ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتنى داۋاملاشتۇرۇش ئىمكانىيىتىنى تولۇق يوققا چىقارغىلى بولمايدۇ. ھەتتا ئىككى ئىقتىساد مەلۇم دەرىجىدە ئايرىلغان تەقدىردىمۇ، بۇ مۇقىم سىياسىي مۇناسىۋەت ياكى دۇنياۋى ئاممىۋى مەنپەئەتلەر ئۈستىدىكى ھەمكارلىقنى توسۇپ قويمايدۇ.
ۋاشىنگتون خىتاينىڭ قورۇقچىلىقى، ئەقلىي مۈلۈك ئىجرالىرى ۋە دۆلەتنىڭ مۇھىم ئېكسپورت سانائەتلىرىگە بېرىدىغان دۆلەت ياردىمىنىڭ خىتايغا ئادىل بولمىغان ئۈستۈنلۈك ئېلىپ كېلىدىغانلىقى ۋە ئامېرىكانىڭ گۈللىنىشىگە زىيان يەتكۈزىدىغانلىقى ئۈچۈن تەنقىد قىلىپ كەلدى. شى جىنپىڭنىڭ 2015-يىلى تۇنجى قېتىم ئېلان قىلىنغان زور كۆلەملىك سانائەتنى كېڭەيتىش پىلانى بولغان «خىتايدا ياسالغان 2025» [19] ئامېرىكا ۋە باشقا چوڭ ئىقتىسادلاردا قورۇقچىلىقنى تېخىمۇ كۈچەيتىشى مۇمكىن. ئامېرىكا كاپىتالىنىڭ خىتايدىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش سېكتورلىرىغا سېلىنغان مەبلىغىنىڭ خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئىلغار ھەربىي تېخنىكىلارغا ئېرىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش خەۋپىمۇ ئىقتىسادىي بىرلىشىشنىڭ ئىلگىرىلىشىنى ئاستىلىتىشى مۇمكىن.
ئەمما خىتاينىڭ ئەركىن بولمىغان ئىقتىسادىي پائالىيەتلىرى  ۋە ئامېرىكانىڭ قورۇقچىلىقى ئايرىلىشقا مۇقەررەر ئېلىپ بېرىشى ناتايىن.  يېقىنقى يىللاردىكى سودا سۈركىلىشلىرىنىڭ 2030-يىللارغا بارغاندا ئازىيىدىغان ۋە ئامېرىكا-خىتاي سودا ئۇرۇشىنىڭ مۇقىملىشىدىغان سېنارىيەسىمۇ مەۋجۇت. بۇ ھالەتتە، ئىككى تەرەپلىك سودا يەنىلا مۇھىم سالماققا ئىگە بولۇشى مۇمكىن. بۈگۈنكى كۈندە، پىرېزىدېنت دونالد ترامپ ۋە جو بايدىن دەۋرىدە يولغا قويۇلغان يۇقىرى تاموژنا بېجى بولغان تەقدىردىمۇ، ئىككى تەرەپ سودىسى ھەر ئىككى ئىقتىسادقا نىسبەتەن يەنىلا مۇھىم: ئامېرىكا 2022-يىلى خىتايغا 154 مىليارد دوللارلىق توۋار ئېكسپورت قىلدى، بۇ شۇ يىلى خىتاينى ئامېرىكانىڭ توۋار ئېكسپورتىدىكى ئۈچىنچى چوڭ بازىرىغا ئايلاندۇردى [20]. ئامېرىكا مەبلىغى يۇقىرى پېتى قالدى. 2019-يىلدىن 2022-يىلغىچە سىرتقا چىقىرىلغان بىۋاسىتە چەتئەل مەبلىغىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە مىقدارى 10 مىليارد دوللار بولدى [21].