كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فېدېراتىپ دۆلەت تېررىتورىيەسىدىكى ئاپتونوم رايونلارنىڭ سالاھىيەتلىرى تەدرىجىي كېڭەيتىلگەن بولۇپ، 1974 – يىلىدىكى ئاساسىي قانۇن ئارقىلىق بەزى ساھەلەردە فېدېراتىپ دۆلەتلەر بىلەن تەڭداش ياكى ئوخشاش سالاھىيەتكە ئىگە بولدى. نېمىشقىدۇر تىتودىن كېيىنكى مەزگىلدە سېربىيە پىرېزىدېنتى بولغان سلوبودان مىلوشېۋىچنىڭ 1989 – يىلى ۋويۋودىنا ۋە كوسوۋونىڭ ئاساسىي قانۇننىڭ كاپالىتى ئاستىدىكى ئاپتونوم سالاھىيىتىگە بىر تەرەپلىمە ھالدا خاتىمە بېرىشى، يۇگوسلاۋىيەدىكى سەزگۈر تەڭپۇڭلۇقنىڭ يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. فېدېراتسىيە ئاساسىي قانۇنىغا زىت بولۇشىغا قارىماي، سېربىيەنىڭ ئۆز چېگرالىرى ئىچىدىكى ئىككى رايون توغرىسىدا چىقارغان قارارى، يۇگوسلاۋىيەنىڭ پارچىلىنىش مۇساپىسىنىڭ قوزغاتقۇچ رولىنى ئوينىدى. ئاساسىي قانۇنغا زىت قىلمىشى تۈپەيلى سېربىيە دائىرىلىرىگە ئېمبارگو يۈرگۈزۈلگەندىن كېيىن، فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەردە ئارقا – ئارقىدىن يېڭى سىياسىي پارتىيەلەر قۇرۇلدى، شۇنىڭ بىلەن، «كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ ھاكىمىيەت مونوپوللۇقى ۋە باشلامچى رولى» ئاخىرلاشتى.
1990 – يىللارنىڭ باشلىرىدا يۇگوسلاۋىيەنىڭ فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن سايلاملاردا يېڭى قۇرۇلغان مىللەتچى ئىدېئولوگىيەگە ئىگە سىياسىي پارتىيەلەر ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى. پەقەت سېربىيەدىكى سايلاملاردىلا گەۋدىلىك ئۆزگىرىش بولمىدى، سايلامدا سېربىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسى غەلىبە قىلدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ يەردىمۇ بىر تەرەپتىن ئاشقۇن مىللەتچى پارتىيەلەر قۇرۇلدى. يەنە بىر تەرەپتىن ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيەنىڭ ئىسمى سوتسىيالىست پارتىيەگە ئۆزگەرتىلدى. سايلاملاردىن كېيىن فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەر ئارقا – ئارقىدىن دەسلىپىدە ئىگىلىك ھوقۇق، ئارقىدىن مۇستەقىللىقلىرىنى ئېلان قىلدى. كىرودىيە بىلەن سىلوۋېنىيەنىڭ 1991 – يىلى بىرلا ۋاقىتتا مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشى بىلەن باشلانغان پارچىلىنىش مۇساپىسى، يۇگوسلاۋىيە مىقياسىدا يىللارچە داۋاملىشىدىغان توقۇنۇشلارغا يول ئاچتى. سىلوۋېنىيە بىلەن كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى بىرىنچى بولۇپ ئېتىراپ قىلغان دۆلەت گېرمانىيە بولدى، ئارقىدىن باشقا دۆلەتلەر ئەگەشتى. 1991 – يىلى نويابىردا ماكېدونىيە مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇرۇندىنلا بۇ يەرگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان «توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېكىش كۈچلىرى» نىڭ مەۋجۇتلۇقى يۈزىسىدىن سېربىيە ھەرىكەتسىز قالدى، باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا ئەسكەرلىرى بولغانلىقى ئۈچۈن ماكېدونىيەگە ھۇجۇم قىلىشقا پېتىنالمىدى. 1992 – يىلى مارتتا بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنا جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى سارايېۋودىكى سېربىيە ھەيئىتى نارازىلىق بىلدۈرۈپ ئىشتىراك قىلمىغان پارلامېنت يىغىندا بولسا، كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلغان كىروۋات ۋە بوشناقلارنىڭ ئورتاق قارارى بىلەن مۇستەقىللىق ئېلان قىلىندى، قاراردىن كېيىنلا باشلانغان توقۇنۇشلار ئۈچ يېرىم يىل داۋاملاشتى (Loger, 2004; Magas, 1993; Woodward, 1995).
دايتون كېلىشىمىگە ئاساسەن بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنادا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كاپالەتچىلىكى ئاستىدا ئورنىتىلغان تىنچلىق بىر تەرەپتە مۇقىملىق ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتە بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنانىڭ قول – پۇتىنى چۈشەپ قويغان، دۆلەتنىڭ دىنامىكىسى، خەلقئارا جەمئىيەت بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىشى ۋە تەرەققىياتىغا توسالغۇلۇق پەيدا قىلدى. كېلىشىم ئارقىلىق بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنادا زېمىننىڭ %51 ى بوشناق – كىروۋات فېدېراتسىيەسىگە، %49 ى بوسنىيە سېرب جۇمھۇرىيىتىگە بېرىلدى[3].
كېلىشىم سابىق يۇگوسلاۋىيە جۇغراپىيەسىنىڭ بەش بۆلەككە ئايلىنىشىنى جەزملەشتۈردى. سابىق يۇگوسلاۋىيەدىن ئېشىپ قالغان سېربىيە بىلەن قاراتاغ جۇمھۇرىيەتلىرى 1992 – يىلى ئۆزئارىسىدا يېڭى يۇگوسلاۋىيە فېدېراتسىيەسىنى قۇرۇپ چىقتى. سابىق يۇگوسلاۋىيەنىڭ ۋارىسى ۋە قانۇنىي مىراسخورى دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان بۇ نامغا باشقا جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ نارازىلىق بىلدۈرۈشى بىلەن، دۆلەتنىڭ نامىدىن كېيىنچە سېربىيە – قاراتاغ دەپ ئۆزگەرتىلدى. 2006 – يىلى 21 – مايدا قاراتاغدا ئۆتكۈزۈلگەن مۇستەقىللىق توغرىسىدىكى ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتىدە بولسا، ئاۋاز قاتناشتۇرغۇچىلارنىڭ %55ى بۆلۈنۈشنى قوللاپ بېلەت تاشلىدى. نەتىجىدە 2006 – يىلى 3 – ئىيۇندا سېربىيە بىلەن قاراتاغ بىر – بىرىدىن ئايرىلدى[4].
1989 – يىلى سېربىيەگە قاراشلىق مەزگىلىدە ئاپتونومىيە ھوقۇقلىرىغا مىلوشېۋېچ تەرىپىدىن خاتىمە بېرىلگەن رايونلارنىڭ بىرىنچىسى بولغان ۋويۋودىنادىكى ئاز سانلىق ۋېنگىرلارنىڭ بىر قىسمى ئىچكى ئۇرۇش يىللىرىدا ۋېنگىرىيەگە كۆچۈپ كەتتى. كوسوۋودا بولسا، ئالبانلار بىلەن سېربلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاپ 1990 – يىللارنىڭ ئاخىرلىرىغا كەلگەندە تېخىمۇ ئەزۋەيلەپ كەتتى. 1990 – يىللاردا كوسوۋودا ئىبراھىم رۇگوۋانى پاسسىپلىق ۋە مەغلۇپ بولۇش بىلەن ئەيىبلىگەن بىر كۈچ ئوتتۇرىغا چىقتى؛ كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسى ناملىق يېڭى بىر سىياسىي ھەرىكەت بىلەن سېربىيە دائىرىلىرى ئارىسىدىكى كۈرەشنىڭ كۈندىن كۈنگە كەسكىنلىشىشى ۋە پۇقرالارغا قارىتىلغان زوراۋانلىقنىڭ كۈچىيىپ كېتىشى ناتونىڭ سېربىيەگە مۇداخىلە قىلىشىغا يول ئاچتى.
يەنە بىر دەتالاشلىق رايون بولغان ماكېدونىيەدىكى كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان ماكېدونلار بىلەن ئاز سانلىق مىللەتلەر ئارىسىدا پات – پات توقۇنۇشقا ئايلىنىپ كەتكەن سۈركىلىش، 2001- يىلى 31 – دېكابىردا ئىمزالانغان ئوخرىد كېلىشىمى تۈرتكىسىدە ئورنىنى يارىشىشقا بوشىتىپ بەردى[5].