يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپسىزلىك دەۋرىدە يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى ھەققىدە ئىزدىنىش: بۇزۇلۇشلار، ئاساسلىق ئاكتىيورلار ۋە كەلگۈسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ سېنارىيە، ئېھتىماللىقى ئەڭ تۆۋەن بولغىنىدۇر. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغاندەك، خىتاينىڭ يەر شارى رەھبەرلىكى ئۈچۈن نە كۆز قارىشى، نە لازىملىق ئەسلىھەلىرى يوق. بېيجىڭنىڭ ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئۆزىنىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاش ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنى سىياسىي تەسىرگە ئايلاندۇرۇشتىن ئىبارەت. ئامېرىكانىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن سۇنغىنىدەك، باشقا دۆلەتلەرمۇ نەپكە ئېرىشىدىغان بىر يەر شارى خاراكتېرلىك ئاممىۋى بايلىق (بىخەتەرلىك، مۇقىملىق، ئوچۇق بازارلار) يارىتىش نىيىتى ياكى ئىقتىدارى يوق. خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى بىر دۇنيا، تېخىمۇ تار مەنپەئەتكە ئاساسلانغان، تېخىمۇ ئوچۇق-ئاشكارا بولمىغان ۋە بەلكىم تېخىمۇ بېسىمغا تولغان تەرتىپلىك سىستېما بولىدۇ. شۇڭلاشقا، يەر شارى مىقياسىدا كەڭ ئېتىراپ قىلىنىشى ۋە قانۇنىيلىققا ئېرىشىشى تەس.
ب) ئامېرىكا-خىتاي قوش قۇتۇپلۇق (G2) دۇنيا
بۇ، ئەڭ مۇمكىن بولغان سېنارىيەلەرنىڭ بىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي، تېخنىكىلىق ۋە ھەربىي ساھەلەردىكى شىددەتلىك رىقابىتى، دۇنيانى تەبىئىي ھالدا ئىككى لاگېرغا ئايرىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. لېكىن بۇ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكىگە ئوخشاش ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ئېنىق سىزىقلار بىلەن ئايرىلغان ۋە نىسپىي تۇراقلىق قوش قۇتۇپلۇق بولمايدۇ. بۈگۈنكى كۈندىكى يەر شارىلىشىشقا ئۇچرىغان دۇنيادا، دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرى تېخىمۇ بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەن ئەھۋالدا تۇرۇۋاتىدۇ. سۇئونېتو ۋە دوننېللون ماينىڭ ئاسىيا تەھلىلى، نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ بۇ قوش رىقابەتتە تەرەپ تۇتۇشتىن ساقلىنىپ، ھەر ئىككى كۈچ بىلەن مۇناسىۋىتىنى داۋاملاشتۇرۇشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[3]. شۇڭا، ئوتتۇرىغا چىقىدىغان قوش قۇتۇپلۇق قۇرۇلما تېخىمۇ سۇيۇق، تېخىمۇ تۇراقسىز ۋە داۋاملىق قايتا بىر گەۋدىلىشىش ھەرىكەتچانلىقى ئىچىدە بولىدۇ. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ۋە كىچىك تىپتىكى دۆلەتلەر ئۈچۈن داۋاملىق بېسىم ۋە ھەرىكەت قىلىش بوشلۇقىنى يارىتىدۇ.
س) كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا ۋە ئادالەت مەسىلىسى
بۇ سېنارىيە ئامېرىكا ۋە خىتايدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقى، رۇسىيە، ھىندىستان، ياپونىيە ۋە بىرازىلىيەگە ئوخشاش رايونلۇق كۈچلەرنىڭمۇ يەر شارى سىياسىتىدە بەلگىلىگۈچى رول ئوينايدىغان بىر تەرتىپنى ئىپادىلەيدۇ. ئاسىيادىكى دۆلەتلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ئىزدىنىشى ۋە رايونلۇق بىرلىشىشكە ئەھمىيەت بېرىشى، بۇ سېنارىيەنى قوللايدىغان ئەڭ مۇھىم مەلۇماتلاردۇر[3]. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېر كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، «ئامېرىكانىڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپادىكى دېموكراتىك ئىتتىپاقداشلىرى، ئەركىن خەلقئارا تەرتىپنىڭ قالدۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن بىر يەرگە جەم بولالايدۇ» ۋە ئۇلار GDP (مىللىي دارامەت) جەھەتتىن ئامېرىكا بىلەن تەڭ ئېغىرلىققا ئىگە [1].
لېكىن بۇ پىلاننىڭ ئەڭ ھالقىلىق سوئالى، «ئادىل بىر كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ مۇمكىن ياكى ئەمەسلىكىدۇر». دۆلەتلەرنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى، ھەربىي كۈچى ۋە ئىقتىسادىي ئىقتىدارى جەھەتتىن چوڭقۇر تەڭسىزلىكلەرگە ئىگە بىر مۇھىتتا، كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا ئاساسلانغان بىر سىستېمىنىڭ ئادالەتنى قانداق تەمىنلىيەلەيدىغانلىقى نامەلۇم. كۈچلۈك بولغاننىڭ دۇمبىقىنىڭ ئاۋازى كۈچلۈك چىقىدىغان، قائىدە-يوسۇنلار ۋە ئۆلچەملەر ئاجىزلىغان بىر «ۋېستفالىيە» سىستېمىسىغا قايتىش خەۋپى چوڭ. مۇنداق بىر دۇنيا، تېخىمۇ كۆپ رىقابەت ۋە تۇراقسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئادالەتنىڭ تۇرغۇزۇلۇشى پەقەت بۇ قۇتۇپلارنىڭ ئورتاق ئۆلچەملەر ۋە كۈچلۈك كۆپ تەرەپلىك ئورگانلار ئەتراپىدا ھەمكارلىشىشى بىلەن مۇمكىن بولىدۇ، بۇ ھازىرقى پارچىلىنىش يۈزلىنىشى بىلەن زىتتۇر.
تارىخىي جەھەتتىن، يېڭى دۇنيا تەرتىپلىرى ئادەتتە چوڭ ئۇرۇشلاردىن كېيىن غالىبلار تەرىپىدىن قۇرۇلىدۇ ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بىر قانۇنىيلىققا ئېرىشىدۇ. لېكىن بۈگۈنكى كۈندىكى ئۆتۈش جەريانى چوڭ بىر ئەنئەنىۋى ئۇرۇشتىن بەكرەك، ھازىرقى تەرتىپنىڭ ئاستا ۋە جاپالىق ھالدا پارچىلىنىشى بىلەن ئىلگىرىلىمەكتە. شۇڭلاشقا، يېڭى تەرتىپنى قوبۇل قىلىش جەريانىمۇ ئوخشىمايدۇ. يەككە بىر يىغىن ياكى كېلىشىم بىلەن قۇرۇلىدىغان بىر تۇتاش قۇرۇلمىنىڭ ئورنىغا، تېخىمۇ پارچە-پارچە ۋە ئەمەلىي بىر تەرتىپ ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن.
بۇ جەرياننىڭ ئاساسىي سىزىقلىرى ھازىردىن باشلاپ كۆرۈلۈۋاتىدۇ:
ئەمەلىي بىر گەۋدىلىشىش: دۆلەتلەر ئەمدى نەزەرىيەۋى ئىتتىپاقلاردىن بەكرەك، كونكرېت مەنپەئەتلىرىگە ئاساسەن ھەرىكەت قىلماقتا. ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يېڭى سودا بلوكلىرىغا يۈزلىنىشى، بۇ ئەمەلىي بىر گەۋدىلىشىشنىڭ بىر مىسالىدۇر [3].
پارچىلانغان باشقۇرۇش: يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەر ئۈچۈن يەككە بىر ھەل قىلىش مەركىزىنىڭ ئورنىغا، ئوخشىمىغان مەسىلىلەردە ئوخشىمىغان دۆلەت گۇرۇپپىلىرى يېتەكچىلىك قىلىدىغان «كىچىك كۆپ تەرەپلىك» ياكى «كۆپ مەنپەئەتدارلىق» باشقۇرۇش ئەندىزىلىرى ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن.
نەپكە ئاساسلانغان قانۇنىيلىق: يېڭى تەرتىپ ياكى تەڭشەكلەرنىڭ قانۇنىيلىقى ئىدېئولوگىيەلىك ياكى ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈكىدىن بەكرەك، ئۆزى تەمىنلىگەن كونكرېت پايدىلارغا (ئىقتىسادىي گۈللىنىش، بىخەتەرلىك، مۇقىملىق) باغلىق بولىدۇ. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېرنىڭ كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، ئۇرۇشتىن كېيىنكى تەرتىپنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىنىڭ سەۋەبى «ئامېرىكانىڭ شېرىكلىرىگە پايدا ئېلىپ كېلىشى» ئىدى[1]. ھەرقانداق بىر يېڭى تەرتىپنىڭ مەڭگۈلۈك بولۇشى ئۈچۈنمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىقتىدارنى سۇنۇشى كېرەك.