دېڭىز دولقۇنى دوكلاتى: خىتاي-ئامېرىكا توقۇنۇشىدىكى ئەشيا ئوبوروتى، ئېنېرگىيە ۋە ئوق-دورا سىستېمىلىرىنىڭ ھەل قىلغۇچ رولى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېخنىكىلىق زاپچاسلار ۋە خام ئەشيالارغا بولغان چەت ئەل بېقىندىلىقىمۇ خىتاي ئوق-دورا سىستېمىسىنىڭ ئېغىر بىر يارىسىدۇر. گەرچە خىتاي ئۆزىنى تەمىنلەش نىسبىتىنى ئاشۇرغان بولسىمۇ، ئەمما ئىلغار باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار (Precision-Guided Munitions) ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان يۇقىرى دەرىجىلىك يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (semiconductors)، ئالاھىدە سېنزورلار ۋە بەزى خىمىيەلىك كاتالىزاتورلار ھېلىھەم چەت ئەلدىن ئىمپورت قىلىشقا موھتاج [128-129, 150-151, 178-بەتلەر]. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي يەنىلا چەت ئەلنىڭ (بولۇپمۇ تەيۋەن، ياپونىيە ۋە ياۋروپانىڭ) يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىلىرىگە ۋە يۇمشاق دېتاللىرىغا تايىنىدىغان بولۇپ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئېكسپورت كونترول قىلىش تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىشى خىتاينىڭ بۇ ھالقىلىق زاپچاسلارغا ئېرىشىشىنى توسۇپ، ئىلغار قوراللارنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىنى ئاقسىتىپ قويالايدۇ [129-بەت]. بولۇپمۇ باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ يېتەكچى سىستېمىسى (Guidance units) ئۈچۈن كېرەكلىك ئىنېرتسىيەلىك يول باشلاش ئۈسكۈنىلىرى (IMUs) ۋە يۇقىرى سۈپەتلىك ئوپتىكىلىق ئەينەكلەرنىڭ تەمىناتى ئۈزۈلسە، خىتاينىڭ ئۇزاق مۇساپىلىك زەربە بېرىش ئىقتىدارىغا بىۋاسىتە تەسىر يېتىدۇ [181, 218-بەتلەر].
خىتاينىڭ ئوق-دورا نەقلىياتىنىڭ پۇقرالار قاتناش سىستېمىسىغا ۋە رەقەملىك ئۇچۇر تورىغا زىيادە تايىنىۋېلىشىمۇ يەنە بىر چوڭ ئىستراتېگىيەلىك يوچۇقتۇر. خىتاينىڭ «ھەربىي-خەلق بىرىكمىسى» ئىستراتېگىيەسى بويىچە، ئوق-دورا توشۇش ۋەزىپىسى كۆپىنچە پۇقرالارنىڭ تۆمۈر يول، تاشيول ۋە پورتلىرىغا يۈكلەنگەن [16, 127, 173-بەتلەر]. خىتاينىڭ تۆمۈر يول سىستېمىسى مەملىكەت بويىچە ئوق-دورا توشۇشنىڭ ئومۇرتقىسى بولۇپ، ئۇرۇش مەزگىلىدە بۇ لىنىيەلەرنىڭ ئاساسلىق تۈگۈنلىرى (rail hubs) ۋە كۆۋرۈكلىرى ۋەيران قىلىنسا، ئىچكى ئۆلكىلەردىكى زاۋۇتلاردىن دېڭىز قىرغىقىدىكى ئۇرۇش رايونلىرىغا ئوق-دورا يەتكۈزۈش مۇمكىن بولمايدۇ [173-بەت]. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتاينىڭ «ئەقىللىك نەقلىيات» (Smart Logistics) سىستېمىسى ۋە «مىللىي مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك تىزىملىكى» پۈتۈنلەي رەقەملىك تورغا تايىنىدىغان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ تور ھۇجۇملىرى (Cyber Attacks) بۇ سىستېمىلارنى پالەچ قىلىپ، خىتاي قوماندانلىرىنىڭ قايسى ئامباردا قانچىلىك ئوق-دورا بارلىقىنى ياكى قايسى زاۋۇتنىڭ ئىشلەۋاتقانلىقىنى بىلىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قىلىشى مۇمكىن [16, 127, 159, 196-197-بەتلەر].
خىتاينىڭ ئوق-دورا ساقلاش (Stockpiling) سىستېمىسىمۇ «ئېچېلونلاشقان» (Echeloned) يەنى قاتلاملىق تۈزۈلمىگە ئىگە بولۇپ، ئىستراتېگىيەلىك، ئوپېراتسىيەلىك ۋە تاكتىكىلىق ئامبارلاردىن تەركىب تاپقان [127, 154-156-بەتلەر]. گەرچە بۇ خىل تارقاقلاشتۇرۇش بەلگىلىك بىخەتەرلىك تەمىنلىسىمۇ، ئەمما ئوخشىمىغان قاتلاملار ئارىسىدىكى توشۇش ۋە ماسلاشتۇرۇش يەنىلا مۇرەككەپ بىر جەرياندۇر. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، خىتاينىڭ ئوق-دورا قايتا تەقسىملەش ئىقتىدارى (redistribution capacity) ئۇرۇش جەريانىدىكى قالايمىقانچىلىق ۋە خەۋەرلىشىش ئۈزۈلۈپ قېلىش ئەھۋالىدا ئېغىر سىناققا دۇچ كېلىدۇ [154-155-بەتلەر]. بولۇپمۇ ئالدىنقى سەپتىكى ئامبارلار تۈگىگەندە، ئىچكى ئۆلكىلەردىكى ئىستراتېگىيەلىك ئامبارلاردىن ئوق-دورا يۆتكەش ئۈچۈن «رەقەملىك بۇيرۇق ۋە يۆنىلىش سىستېمىسى» (Digital Routing Systems) غا تايىنىدىغان بولۇپ، بۇ سىستېمىنىڭ تور ھۇجۇمى ياكى ئېلېكتىرونلۇق مۇداخىلىگە (EW) قانچىلىك بەرداشلىق بېرەلەيدىغانلىقى گۇمانلىق [159-بەت].
خىتاينىڭ سانائەت سەپەرۋەرلىك سىستېمىسى (Mobilization System) نىڭ ئۈنۈمىمۇ دوكلاتتا سوئال ئاستىغا ئېلىنغان. خىتاينىڭ «دۆلەت مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك كومىتېتى» (NDMC) پۇقرالار كارخانىلىرىنى ئۇرۇشقا سەپەرۋەر قىلىشقا مەسئۇل بولسىمۇ، بۇ كومىتېتلارنىڭ قۇرۇلمىسى مۇرەككەپ ۋە بىيۇروكراتىك بولۇپ، ئۇرۇش ۋاقتىدىكى جىددىي ئەھۋاللاردا ئۈنۈملۈك ماسلىشىشى تەس [144-145-بەتلەر]. پۇقرالار زاۋۇتلىرىنى ھەربىي ئىشلەپچىقىرىشقا ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئالدىن تەييارلانغان تىزىملىك ۋە پىلانلار (Registry System) بار بولسىمۇ، بۇ سىستېمىلارنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ توغرىلىقى ۋە يېڭىلىنىش ئەھۋالىدا مەسىلىلەر بارلىقى، ھەمدە يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ بۇيرۇقنى ئىجرا قىلىشتا سۇسلۇق قىلىش مۇمكىنلىكى كۆرسىتىلگەن [145, 196-197-بەتلەر].
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، خىتاينىڭ ئوق-دورا سىستېمىسى «تېز سۈرئەتتە ئىشلەپچىقىرىش» (Surge Capacity) جەھەتتە ئامېرىكادىن ئۈستۈن تۇرسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ مەركەزلەشكەن ئىشلەپچىقىرىش نۇقتىلىرى، چەت ئەل تېخنىكىسىغا بولغان يوشۇرۇن بېقىندىلىقى ۋە ئاجىز رەقەملىك نەقلىيات تورى ئۇنى سىستېمىلىق ۋەيرانچىلىققا ئۇچراش خەۋپىگە دۇچار قىلغان [119, 132-133-بەتلەر]. دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، ئەگەر ئامېرىكا خىتاينىڭ پۇقرالار قاتناش تۈگۈنلىرىگە، رەقەملىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ۋە ھالقىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئەسلىھەلىرىگە قارىتا «توقۇنۇشنىڭ دەسلەپكى 60 كۈنى» ئىچىدە ئۈنۈملۈك زەربە بەرسە، خىتاينىڭ ئىلغار قوراللارنى تولۇقلاش ئىقتىدارىنى ۋەيران قىلىپ، ئۇنىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويغىلى بولىدۇ [119, 175-بەتلەر].
ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ دۇچ كېلىدىغان نەقلىيات كىرىزىسلىرى