سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە مىللەتلەرنىڭ تەقدىرى: تېخنىكىدىن ھالقىغان ئىجتىمائىي رىقابەت (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئاكتىپ دۆلەت» ئامىلى سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە ئىنتايىن مۇھىم. تارىختا مۇۋەپپەقىيەت قازانغان دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسىدە دېگۈدەك ھۆكۈمەت رىقابەت ئەۋزەللىكى يارىتىشتا ئاكتىپ رول ئوينىغان (راند، 107-108-بەتلەر). بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنى قوللىشى، ئۇل-ئەسلىھە سېلىشى ۋە تەتقىقاتقا مەبلەغ سېلىشى دەل مۇشۇنداق ئاكتىپ دۆلەتنىڭ ئىپادىسىدۇر. FPRI نىڭ دوكلاتىدىكى «تېزلىتىش تۈرلىرى» دەل مۇشۇنداق ئاكتىپ دۆلەت ھەرىكىتى بولۇپ، ئۇ پەقەت تېخنىكا ئەمەس، بەلكى باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى ئىسلاھ قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ (FPRI دوكلاتى).
«ئۈنۈملۈك ئورگانلار» (تۈزۈلمە) مەسىلىسىمۇ ئوخشاشلا مۇھىم (راند، 119-بەت). ھازىر نۇرغۇن تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەردە ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلاپ، خەلقنىڭ ئىشەنچىسى تۆۋەنلەپ كەتتى (راند، 60-بەت). سۈنئىي ئەقىل ھۆكۈمەت خىزمىتىنى ئاددىيلاشتۇرۇش، ئۈنۈمنى ئاشۇرۇش ۋە بىيۇروكراتلىقنى ئازايتىش ئارقىلىق ئورگانلارنى قايتىدىن جانلاندۇرۇش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ (راند، 122-بەت). مەسىلەن، باج ئىشلىرى، قاتناش باشقۇرۇش ۋە ساغلاملىق مۇلازىمەتلىرىدە سۈنئىي ئەقىلنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۈنۈمنى ئاشۇرغىلى بولىدۇ.
لېكىن، ئورگانلار سۈنئىي ئەقىلنى ئىشلىتىشتە ئېھتىيات قىلىشى كېرەك، بولمىسا بۇ يېڭى تېخنىكا «يىرتقۇچ بىيۇروكراتىيە» (Predatory Bureaucracy) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، پۇقرالارنىڭ ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىدىغان قورالغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن (راند، 124-بەت). ئالگورىزىملىق قارار چىقىرىش ئىنسانىي ھېسداشلىقتىن خالىي بولغاچقا، ئادالەتسىزلىك ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. مەسىلەن، ئامىستېردامدىكى پاراۋانلىق تارقىتىش سىستېمىسىدىكى مەغلۇبىيەت، سۈنئىي ئەقىلنىڭ مۇرەككەپ ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا چەكلىمىگە ئۇچرايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى (راند، 46-بەت).
شۇڭا، ئامېرىكا ياكى باشقا ھەر قانداق بىر دۆلەتنىڭ بۇ دەۋردە ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قېلىشى ئۈچۈن، بىر خىل «مىللىي يېڭىلىنىش» (National Renewal) ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇشى كېرەك (راند، 154-بەت). بۇ ئىستراتېگىيە تېخنىكىنىلا ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ روھىنى، تۈزۈلمىنى ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشلىرىنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ جەرياندا ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنى ئىسلاھ قىلىش ۋە ئاممىۋى مۇلازىمەتتە سۈنئىي ئەقىلنى ئادىل ۋە ئۈنۈملۈك ئىشلىتىش ئىنتايىن مۇھىم. ئاكتىپ دۆلەت يەنە سۈنئىي ئەقىلنى قوللىنىشتا خۇسۇسىي ساھە بىلەن ھەمكارلىشىشى، ئەمما ئۇنىڭغا بېقىنىپ قالماسلىقى كېرەك. ئەگەر دۆلەت سۈنئىي ئەقىلنى چۈشىنىش ۋە باشقۇرۇشتا خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ ئارقىسىدا قالسا، بۇ دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئاممىۋى مەنپەئەتنى قوغداش ئىقتىدارىغا زىيان يەتكۈزىدۇ. شۇڭا، ھۆكۈمەت ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارىنى (Public-Sector AI Competence) ئۆستۈرۈشى ئىنتايىن زۆرۈردۇر (راند، 14-بەت).
ئاخىرىدا، ئاكتىپ دۆلەت ۋە ئۈنۈملۈك ئورگانلار سۈنئىي ئەقىلنى پەقەت بىر تېخنىكا دەپ قارىماستىن، بەلكى جەمئىيەتنى قايتىدىن تەشكىللەش ۋە ياخشىلاشنىڭ بىر پۇرسىتى دەپ قارىشى كېرەك (راند، 116-بەت). بۇ مائارىپ، ساغلاملىق، ۋە باشقا ئاممىۋى مۇلازىمەتلەردە سۈنئىي ئەقىلنى ئىشلىتىپ، پۇقرالارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىنى ئۆستۈرۈش ۋە دۆلەتكە بولغان ئىشەنچنى قايتۇرۇپ كېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
5. ئۆگىنىش، ماسلىشىش ۋە كۆپ خىللىق: كەلگۈسىنىڭ ئاچقۇچى
راند دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەن يەنە ئىككى مۇھىم ئالاھىدىلىك — «ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىشچانلىق» (راند، 131-بەت) ھەمدە «كۆپ خىللىق ۋە كۆپ مەنبەلىكلىكتۇر» (راند، 141-بەت). رىقابەتتە ئۇتۇپ چىققان مىللەتلەر ھەمىشە يېڭى ئىدىيەلەرگە ئوچۇق، ئۆگىنىشكە ھېرىسمەن كېلىدۇ (راند، 132-بەت). سۈنئىي ئەقىل ئىنسانلارنىڭ ئۆگىنىش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرالايدۇ، بولۇپمۇ پەن-تېخنىكا تەتقىقاتىدا يېڭى بايقاشلارنى تېزلىتەلەيدۇ (راند، 133-بەت).
لېكىن، بۇ يەردىمۇ زور خەۋپ بار. ئەگەر كىشىلەر بارلىق تەپەككۇر ۋە قارار چىقىرىش ئىشلىرىنى ماشىنىلارغا تاپشۇرۇپ بەرسە (Cognitive Off-loading)، ئىنسانلارنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارى چېكىنىپ، «بىلىش ھورۇنلۇقى» كېلىپ چىقىشى مۇمكىن (راند، 136-137-بەتلەر). ئوقۇغۇچىلار ماقالە يېزىشنى، تەتقىقاتچىلار تەھلىل قىلىشنى سۈنئىي ئەقىلگە تاپشۇرۇپ بەرسە، ئىنسانىيەتنىڭ ھەقىقىي ئىجادچانلىقى قۇرىشى مۇمكىن. شۇڭا، ھەقىقىي ئۆگىنىشچان جەمئىيەت بولۇش ئۈچۈن، سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئورنىغا دەسسەتكۈچى ئەمەس، بەلكى ئۇنى كۈچەيتكۈچى سۈپىتىدە ئىشلىتىش كېرەك.
«كۆپ خىللىق ۋە كۆپ مەنبەلىكلىك» مۇ ئوخشاشلا مۇھىم. تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، كۆپ خىل پىكىر ۋە مەدەنىيەتلەرگە ئوچۇق بولغان جەمئىيەتلەر تېخىمۇ كۆپ يېڭىلىق يارىتالايدۇ (راند، 142-بەت). سۈنئىي ئەقىل ئوخشىمىغان كىشىلەرنىڭ ئىدىيەسىنى بىر يەرگە جۇغلاشقا ياردەم بېرىشى مۇمكىن. ئەمما ئۇ يەنە «ئالگورىزىملىق بىر خىللىشىش» (Homogeneity) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئىدىيەۋى كۆپ خىللىقنى بوغۇپ قويۇشىمۇ مۇمكىن (راند، 143-بەت). ئەگەر ھەممە ئادەم ئوخشاش سۈنئىي ئەقىل مودېلىدىن جاۋاب ئالسا، ئىنسانىيەتنىڭ تەپەككۇرى بىر قېلىپقا چۈشۈپ قېلىپ، يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى ئاجىزلايدۇ.