ترامپنىڭ كۆلەڭگىسىدىكى تىنچلىق پىلانى ئۇكرائىنا ئۈچۈن بىر ھەل قىلىش چارىسىمۇ ياكى گېئوپولىتىكىلىق بىر دو تىكىشمۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىلاننىڭ يەنە بىر ئاساسلىق ئۇل تېشى — ئۇكرائىنانىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) غا ئەزا بولۇش نىشانىدىن مەڭگۈلۈك ۋاز كېچىپ، ھەربىي بىتەرەپلىك سالاھىيىتىنى قوبۇل قىلىشىدۇر. بۇ ماددا، رۇسىيەنىڭ 2014-يىلىدىن بۇيان، بولۇپمۇ 2022-يىلقى ئىشغالىيەتتىن بېرى ئەڭ ئاساسلىق بىخەتەرلىك تەلەپلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە ئىلگىرى سۈرۈۋاتقان مەسىلىسىدۇر. ئەمما بۇ تەلەپ، ماھىيەتتە ئۇكرائىنانىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش  ھوقۇقى ۋە ئۆز بىخەتەرلىك ئىتتىپاقلىرىنى تاللاش ھوقۇقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىگىلىك ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىش دېگەنلىكتۇر. ئۇكرائىنا ئۈچۈن ناتوغا ئەزا بولۇش، پەقەت بىر ھەربىي ئىتتىپاققا قاتنىشىش مەسىلىىسى بولۇشتىن ھالقىغان، رۇسىيەنىڭ كەلگۈسىدىكى ئىمپېرىيالىستىك نىشانلىرىغا قارشى ئەڭ كونكرېت ۋە ئەڭ ئىشەنچلىك توسۇش مېخانىزمى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ھوقۇقتىن ۋاز كېچىش، ئۇكرائىنانى مەڭگۈلۈك بىر رۇس تەھدىتى ئاستىدىكى، ھەربىي جەھەتتە تېخىمۇ ئاجىز ۋە سىياسىي جەھەتتە يېگانە قالدۇرۇلغان بىر «چىگرا توسۇقىسىز دۆلەت» بولۇشقا مەھكۇم قىلىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. مەزكۇر  پىلاننىڭ بۇ ماددىسى، توقۇنۇشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىدىن بىرىنى پۈتۈنلەي رۇسىيەنىڭ مەنپەئەتىگە توغرىلاپ ھەل قىلىشنى مەقسەت قىلغان ھالدا، ئۇكرائىنانىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەۋجۇتلۇق بىخەتەرلىكىگە كۆز يۇمغانلىقىنى ئىپادە قىلىپ تۇرماقتا.
پىلاننىڭ ئىچىدە بارلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈشلەر، مەسىلەن رۇسىيەگە قارىتىلغان ئېمبارگولارنىڭ قەدەم-باسقۇچلۇق شەكىلدە بىكار قىلىنىشى كېرەكلىگى  ۋە ئۇكرائىنانى قايتا قۇرۇش ئۈچۈن خەلقئارالىق بىر فوند قۇرۇلۇشى كىرەكلىگى قاتارلىق ماددىلار، سىياسىي يول قويۇشلارنىڭ ئۈستىنى يېپىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن «شىكەر يالاتما»لار دەپ قارىلىشى كېرەك. ئېمبارگولارنىڭ قەدەم-باسقۇچلۇق شەكىلدە بولسىمۇ بىكار قىلىنىشى، رۇسىيەنىڭ خەلقئارا قانۇنغا خىلاپلىق قىلىشىنىڭ بەدىلىنى تۆلىمەستىن خەلقئارا سىستېمىغا قايتا سىڭىشىگە شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. ئۇكرائىناغا سۇنۇلىدىغان قايتا قۇرۇش فوندى بولسا، دۆلەتنىڭ رۇسىيە بېسىۋالغان زېمىنلىرى، پىدا قىلغان ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئون مىڭلىغان پۇقرا بىلەن ئەسكەرنىڭ ھاياتىنىڭ بەدىلى بولالمايدۇ. بۇ، ئۇكرائىناغا «ئىگىلىك ھوقۇقىڭلارنى ۋە زېمىنىڭلارنى سېتىۋالىمىز» دېگەندىن پەرقى يوق، ئىززەت-ھۆرمەتنى ئاياق-ئاستى قىلىدىغان بىر تەكلىپتۇر. بۇ خىل سودىگەرلىك ئۇسۇلى،ئۇرۇشنىڭ ئەخلاقىي ۋە ئېتىكىلىق تەرەپلىرىنى پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلماقتا.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ پىلاننىڭ لوگىكىسى ئادالەت ۋە قانۇن پىرىنسىپلىرى ئۈستىگە قۇرۇلغان مەڭگۈلۈك بىر تىنچلىق بەرپا قىلىشتىن كۆرە، توقۇنۇشنى ئامېرىكانىڭ مەنپەئەتى يۆنىلىشىدە تېز بىر شەكىلدە «ئاخىرلاشتۇرۇش» قا مەركەزلەشكەن. پىلان، ئامېرىكا (بولۇپمۇ ترامپنىڭ يېگانە ئامېرىكا كۆز قارىشىدىكى ئامېرىكا)نىڭ ئۈستىدىكى مالىيە ۋە ھەربىي يۈكنى يېنىكلىتىش مەقسىتىنى، ئۇكرائىنانىڭ ئادالەت، ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بىخەتەرلىك ئىزدىنىشىدىن نەچچە ھەسسە ئۈستۈن ئورۇنغا قويماقتا. «Kyiv Independent»  گېزىتىمۇ تەكىتلىگىنىدەك، بۇ خىلدىكى بىر «تىنچلىق»، ئۇكرائىنا ئۈچۈن ئادىل بىر ھەل قىلىش چارىسىدىن كۆرە، ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلاش دېگەنلىك بولىدىغان زامانىۋى بىر «مىيۇنخېن كېلىشىمى» خاراكتېرىنى ئېلىشى مۇمكىن. بۇ، ئەمەلىيەتچىللىك نىقابى ئاستىدىكى پىرىنسىپسىز بىر ئۇرۇش توختىتىش ئىستراتېگىيەسىدۇر.
2.  «ئارقا ئىشىك دىپلوماتىيەسى»: ئىتتىپاقداشلار ۋە تەرەپلەرنى يوق ھېسابلاشنىڭ مەنىسى
بىر تىنچلىق پىلانىنىڭ، توقۇنۇشنىڭ ئاساسلىق تەرىپى بولغان ئۇكرائىنا بىلەن مەسلىھەتلىشىلمەستىن ۋە ئامېرىكانىڭ ئۆز تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بىلەن پېنتاگون قاتارلىق ئورگان قۇرۇلمىلىرىنى چەتكە قېقىپ تەييارلىنىشى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان، مۇقىمسىزلىقنى تېخىمۇ ئۇلغايتقۇچى ۋە خەتەرلىك بىر ئۇسۇلدۇر. بۇ ئەھۋال، دىپلوماتىيەنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرى بولغان ئاشكارا بولۇش، ئىشەنچلىك بولۇش، ئورگان خاراكتىرلىك بولۇش ۋە مەسلىھەت ئاساسىدا بولۇش قائىدىسىگە تۈپتىن خىلاپ. ترامپ ھۆكۈمىتى ياكى ئۇنىڭ ئەتراپىدىكىلەرنىڭ بۇ ئۇسۇلنى قوللىنىشى، ئالدى بىلەن ئىتتىپاقداشلىرىغا ۋە خەلقئارا ئورگانلارغا قارىتا  چوڭقۇر بىر ئىشەنمەسلىك تۇتۇمىنى ۋە ئۇلارنى پۇتلىكاشاڭ دەپ قاراشقا مايىل ئىكەنلىكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئەنئەنىۋى دىپلوماتىيە، ئىتتىپاقداشلار بىلەن ئورتاق بىر ئىستراتېگىيە ۋە پىكىر بىرلىكى شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق قارشى تەرەپ ئۈستىدە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي بېسىم ھاسىل قىلىشنى نىشان قىلىدۇ. ھالبۇكى بۇ تۇتۇم،ماھىيەتتە غەرب ئىتتىپاقى ئىچىدە چوڭقۇر يېرىلىشلار پەيدا قىلىش، ئۇكرائىنانى ئەڭ ھالقىلىق پەيتتە يالغۇز قالدۇرۇش بولۇپ، كوللېكتىپ بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىگە نىسبەتەن  ھەر ۋاقىت پارتىلىشى مۇمكىن بولغان مىنامىيوت خەۋپى  دېگەنلىكتۇر.