خەلقئارا ئەمگەك ئۆلچىمى: خىتاي-ئامېرىكا سودا سۆھبىتىدىكى نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ھالقا (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ئەمگەك ئۆلچىمى: خىتاي-ئامېرىكا سودا سۆھبىتىدىكى نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ھالقا
ئەمگەكچىلەرنى سۇيىئىستېمال قىلىشتىن كېلىدىغان تۆۋەن تەننەرخ ئەۋزەللىكى خىتاينىڭ تەۋرەنمەس يادروسى بولۇپ، بېيجىڭنىڭ تېخنىكىلىق ھۆكۈمرانلىق ۋە رەھبەرلىك ئورنىنى قولغا كەلتۈرۈشتەك چوڭ نىشانىغىمۇ ئاساس بولماقتا.
لى چياڭ |  2025-يىلى 25-ئىيۇل  | «دىپلومات» ژۇرنىلى
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي-ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى كۆپ ھاللاردا ئەرزان باھالىق ئېكسپورت مەھسۇلاتلىرى توغرىسىدىكى تالاش-تارتىش دەپ قارىلىدۇ، ئەمما ھەقىقىي زىددىيەت تېخىمۇ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان. خىتاي تۆۋەن تەننەرخلىك ئەمگەك كۈچى ۋە دۆلەت قوللىشىدىكى رىغبەتلەندۈرۈش سىياسەتلىرىگە تايىنىپ، كۈچلۈك سانائەت ئىستراتېگىيەسىنى بەرپا قىلدى، ئىلغار دۆلەت ھالقىغان شىركەتلەرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك جەلپ قىلىپ، ئۇلارنىڭ تېخنىكىسى ۋە تەمىنات زەنجىرى بايلىقىنى دۆلەت ئىچىگە ئېلىپ كىردى. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئاساسىي ياسىمىچىلىق كەسپىنى سىرتقا ھۆددىگە بەرگەن بىر پەيتتە، خىتاي «تۆۋەن دەرىجىلىك» دەپ ئاتالغان خىزمەتلەرنى يۇقىرى قىممەتلىك كەسىپلەردە ھۆكۈمرانلىق قىلىشنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىغا ئايلاندۇردى.
بۇ ئىستراتېگىيە ئۈنۈم بەردى. بىر ۋاقىتلاردا تۆۋەن دەرىجىلىك باتارىيە ئىشلەپچىقارغۇچى بولغان BYD شىركىتى ھازىر دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ توكلۇق ماشىنا ئىشلەپچىقارغۇچىغا ئايلىنىپ، دۇنيا مىقياسىدا توكلۇق ماشىنا سېتىشتا تېسلا (Tesla) دىن ئېشىپ كەتتى. ئالما (Apple) شىركىتى بولسا خىتايغا مىلياردلىغان دوللار مەبلەغ سالدى، بۇ پەقەت قۇراشتۇرۇش لىنىيەسى بىلەنلا چەكلەنمەي، تەتقىقات ۋە ئېچىشقىمۇ چېتىلىدۇ. مۇخبىر پېتىر مەكگى (Peter McGee) «ئالما ۋە خىتاي ياسىمىچىلىقىنىڭ ئۆزگىرىشى» ناملىق ئەسىرىدە خاتىرىلىگىنىدەك، ئالما شىركىتىنىڭ قاتتىق سۈپەت ۋە ئىنژېنېرلىق ئۆلچەملىرى خىتاي تەمىنلىگۈچىلىرىنى سەۋىيەسىنى ئۆستۈرۈشكە مەجبۇر قىلدى. تۆۋەن تەننەرخلىك سىرتقى ھۆددىگەرلىك بىلەن باشلانغان بۇ جەريان، ئاخىرىدا مۇرەككەپ، ئۆز-ئۆزىنى كۈچەيتىدىغان يېڭىلىق يارىتىش ماتورىغا ئايلاندى. بۇ خىتاي ياسىمىچىلىق ساھەسىدىكى يېڭىلىق يارىتىش ۋە يەرشارىۋى رىقابەت كۈچىنىڭ مۇھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىگە ئايلاندى.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئەمگەك سىياسىتىنى ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ پايدا مەقسىتى بىلەن ماسلاشتۇرغاندا، ۋاشىنگتون تاموژنا بېجى توغرىسىدا مۇنازىرە قىلىۋاتاتتى. بۇ جەرياندا، شىركەتلەر پايچىكلارنىڭ تەلىپىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن خىتاينىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچىگە داۋاملىق تاياندى. خىتاي بۇنىڭ بەدىلىگە ئەۋزەللىككە ئېرىشتى: بۇ خىل مۇناسىۋەتكە كېلىدىغان ھەرقانداق كاشىلا نۇرغۇن يەرشارى ماركىلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت سالىدىغان بولدى. بۇ باغلىنىش شۇنچىلىك زىچلىشىپ كەتتىكى، ئۇ خىتايدا پائالىيەت قىلىۋاتقان ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ سودا مەنپەئەتى ۋە ئەشيا ئوبوروتىغا بېقىندىلىقى ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنى ۋاسىتىلىك ئەمما كۈچلۈك شەكىللەندۈردى.
لېكىن بۇ مۇۋەپپەقىيەتنىڭ تېگىگە يوشۇرۇنغان تېخىمۇ قاراڭغۇ بىر بەدەل بار. يىگىرمە يىلدىن بۇيان، «خىتاي ئەمگەك كۆزىتىش تەشكىلاتى» (China Labor Watch) خىتايدا پائالىيەت قىلىۋاتقان ئاساسلىق ئامېرىكا ۋە يەرشارى ماركىلىرىنىڭ تەمىنات زەنجىرىدىكى سىستېمىلىق ئەمگەك سۇيئىستېمالى مەسىلىلىرىنى ئېچىپ تاشلىدى. بۇلار يەككە ھادىسىلەر ئەمەس، بەلكى يېزىلاردىن كەلگەن كۆچمەن ئىشچىلارنى سۇيىئىستېمال قىلىدىغان، ئەمگەك قانۇنلىرىنىڭ ئاجىز ئىجرا قىلىنىشىغا يول قويىدىغان ۋە مۇستەقىل ئىشچىلار ئۇيۇشمىلىرىنى چەكلەيدىغان بىر مودېلنىڭ قۇرۇلمىلىق ئالاھىدىلىكلىرىدۇر. دۇنياۋى شىركەتلەر بۇنىڭدىن داۋاملىق پايدا ئالماقتا. بۇ سۇيىئىستېمال قىلىش پەقەت قىسقا مۇددەتلىك سودا مەنپەئەتىگىلا خىزمەت قىلمايدۇ. ئۇ خىتاينىڭ «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» توغرىسىدىكى بۈيۈك نىشانىنى ۋە تېخنىكىلىق ھۆكۈمرانلىق ھەمدە يەرشارىۋى زومىگەرلىك ئىستراتېگىيەسىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى قوللايدۇ. ياسىمىچىلىقنىڭ بىر قىسىم ساھەلىرى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىياغا يۆتكەلگەن تەقدىردىمۇ، بۇ پائالىيەتلەر يەنىلا خىتاينىڭ تەمىنات زەنجىرى بىلەن زىچ باغلانغان. تۆۋەن تەننەرخ ئەۋزەللىكى خىتاينىڭ تەۋرەنمەس يادروسى بولۇپ قالماقتا.
ئەگەر ئامېرىكا ئۆزىنىڭ بېقىندىلىقىنى ئازايتىپ، سودىنى تېخىمۇ ئادىل شەرتلەر ئاساسىدا قايتا تەڭپۇڭلاشتۇرماقچى بولسا، ئەمگەك مەسىلىسىگە سەل قارىسا بولمايدۇ. گەرچە قىسقا مۇددەتتە ئامېرىكانىڭ سودا مەنپەئەتىگە خىرىس ئېلىپ كېلىدىغان تەقدىردىمۇ، ئۇ چوقۇم خىتاينىڭ ئەمگەك باشقۇرۇشىغا بىۋاسىتە يۈزلىنىشى كېرەك.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئاساسىي قانۇنى ۋە كومپارتىيە نىزامنامىسىدە خىتاينىڭ «ئىشچىلار سىنىپى رەھبەرلىكىدىكى سوتسىيالىستىك دۆلەت» ئىكەنلىكىنى كۆپ قېتىم تەكىتلىگەن بولسىمۇ، ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي قەد كۆتۈرۈشىنى سۇيىئىستېمال قىلىنغان ئىشچىلارنىڭ زىممىسىگە قۇرغان. گەرچە ئۇ ئاشكارا ھالدا ئىشچىلارنىڭ پاراۋانلىقىغا كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى تەشۋىق قىلسىمۇ، ئەمما ئەمگەك ھوقۇقىغا خىلاپلىق قىلىشنىڭ سىستېمىلىق خاراكتېرىنى ئەزەلدىن ئېتىراپ قىلىپ باقمىدى. ئەكسىچە، پارتىيە-دۆلەت «ئىشچىلارنىڭ پاراۋانلىقى ئۈچۈن تىرىشىش» دېگەن رەسمىي بايان ئارقىلىق بۇ مەسىلىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ، مەسئۇلىيەتنى دۆلەت ھالقىغان شىركەتلەرگە ئىتتىرىپ كەلدى. نۇرغۇن خىتاي پۇقرالىرى، جۈملىدىن بىر قىسىم ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىمۇ، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تۈزۈمىنىڭ ئىشچىلارنىڭ تۇرمۇشىنى ياخشىلايدىغانلىقىغا چىن دىلىدىن ئىشىنىدۇ. پارتىيەنىڭ ئىدارە قىلىش ۋە ئىقتىسادىي مودېلىغا خاس بولغان ئەمگەكنى سۇيىئىستېمال قىلىشنىڭ قۇرۇلمىلىق يىلتىزى يوشۇرۇنۇپ كەلگەن.