تەكفىرچىلىك (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇھەممەر ئەسەن- ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
قىسقىچە مەزمۇنى
ئۆزگىلەرنى «كۇپۇرلۇق بىلەن ئەيىبلەش»مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان تەكفىر تىئولوگىيەلىك، سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرى بولغان ئۇقۇمدۇر. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ ئۇقۇم  ئۆزگىلەرنى دىنى، سىياسىي، ھەتتا ئىقتىسادىي بولۇپ نۇرغۇن ساھەدىن چەتكە قېقىشنىڭ ۋاستىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىپ كەلمەكتە. بۇ چەتكە قاققۇچى خاھىش ۋە پوزىتسىيە ئۆزىنىڭ تەسىرى ۋە نوپۇزىنى مەزھەپ، گۇرۇھ، پارتىيە، ئېقىم قاتارلىق ناملار ئاستىدا داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. بۇنىڭدىن شۇنى چۈشىنىشكە بولىدىكى، تەكفىر ئەنئەنىسى ئىسلامنىڭ تەۋھىد چۈشەنچىسىگە زىت كەلمەكتە. بىر زامانلار سىياسىي، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە مەدەنىيەت ئامىللىرى تەرىپىدىن ئوزۇقلىنىپ كەلگەن بۇ تەكفىر ئەنئەنىسى ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ تىئولوگىيەلىك (ئىلاھىيەت) ۋە دوگماتىك تۈسكە كىردى.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: تەۋھىد، تەكفىر، بىدەت، نېجاد، ئەھلى سۈننەت، مۇتەزىلە، رافىزە، پىرقە
تەكفىر كالام ئىلمىدە ئىستېمال نۇقتىسىدىن تىئولوگىيەلىك، سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك مەنىلىرى بولغان ئۇقۇمدۇر.
بۇ كەلىمە لۇغەتتە «يوشۇرماق، كاپىرغا چىقىرىش، بىرىنى كۇپۇرلۇق بىلەن ئەيىبلەش»دېگەندەك مەنىنى بىلدۈرىدۇ. تەكفىر ئۇقۇمىنىڭ كالام ئىلمىدىكى مەنىسى مۇنداق: بىر دىنغا ئىشەنگۈچىنىڭ ئوخشاش دىنغا ئىشىنىدىغان يەنە بىر دىنى قېرىندىشىنى ئىنكارچى ۋە كاپىرغا چىقىرىشىنى كۆرسىتىدۇ. كۇپۇر ئىچىدىكى بىر كىشى بۇ ئەھۋالدىن قۇتۇلۇپ مۇسۇلمان بولالايدىغانلىقىغا ئوخشاش، مۇسۇلمان بىرى دىندىن يېنىپ كۇپۇرلۇققا كىرىدىغان ئىشمۇ بولىدۇ. بىراق مۇسۇلمان بىرىنىڭ قانداق ئەھۋالدا كۇپۇرغا كىرىپ قالىدىغانلىقى، كۇپۇر بىلەن ئىمان ئارىسىدىكى پاسىلنى بېكىتىش مەسىلىسى تارىختىن بۇيان مەزھەبلەر ئارىسىدا ئىختىلاپلىق مەسىلە بولۇپ كەلگەن. ھەتتا بىر مەزھەبكە باغلىق ئالىملارمۇ بەزىدە ئوخشىمىغان قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويغان.
تەكفىر ئىسلام ئىدىيەسىدە بولۇپمۇ كالام تارىخىدا پەيدا بولغان تارىخىي ھادىسىدۇر. دەرۋەقە بۇ ھادىسەنى ئەقىدە ساھەسىدە ئىسلامىي مەزھەپلەرنىڭ پەيدا بولۇپ تەرەققىي قىلىشى بىلەن شەكىللەنگەن كالام ئىلمىدە ئۇچرىتىمىز. ماقالىمىزدە تەكفىر ئەنئەنىسىنى ئىككى نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىشقا تىرىشىمىز. بىرسى تەكفىر ئەنئەنىسىنىڭ تىئولوگىيەلىك قۇرۇلمىسى ۋە تەسىرلىرى، ئىككىنچىسى بولسا، تەكفىر ئەنئەنىسى شەكىللەنگەن سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيە مۇھىتتىكى قۇرۇلمىسى ۋە بۇنىڭ جەمئىيەتتىكى ئىپادىلىرىدۇر.
تەكفىر ئەنئەنىسىنىڭ تىئولوگىيەلىك ئاساسى
تەكفىرنىڭ تىئولوگىيەلىك ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى بىر-بىرىدىن ئايرىش تولىمۇ مۈشكۈل. ئەسلىدە تەكفىر ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي تالاش-تارتىشلار تۈپەيلى پەيدا بولغان بولۇپ، كېيىنچە تىئولوگىيەلىك تۈسكە كىرىشكە مەجبۇر بولغان. چۈنكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي تالاش-تارتىشلارنى ئېلىپ بارغۇچىلار  ئۆزلىرىنىڭ يوللۇق ۋە ھەقلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن دىنى مەنبەلەرگە مۇراجائەت قىلاتتى. بۇنىڭ ئەڭ ئاسان يولى بولسا ئۆزلىرىنىڭ قاراشلىرىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرى بىلەن يوللۇق ۋە ھەقلىق قىلىش ئىدى. تەكفىر ئەنئەنىسىنىڭ پەيدا بولۇپ تەرەققىي قىلىشىغا ئاساس تەشكىل قىلغان نۇرغۇن ھەدىس بولسىمۇ، لېكىن بۇ خۇسۇسنىڭ ئاساسلىق تىئولوگىيەلىك ئاساسىنى شەكىللەندۈرگەنلىكى تەخمىن قىلىنغان ھەدىس، « ئاخىرەتتە نېجادلىققا ئېرىشىدىغان پىرقە»(پىرقەئى ناجىيە ھەدىسى)دۇر. بۇ ھەدىسنىڭ خىلمۇ-خىل ۋارىيانتى بارلىقى مەلۇم. بۇ ھەدىسنىڭ ئەڭ ئومۇملاشقا شەكلى تۆۋەندىكىچە:
«ئۈممىتىم 73 پىرقىغا بۆلۈنۈپ كېتىدۇ، بىرسى توغرا يولدا، قالغانلىرى دوزىخى بولۇپ كېتىدۇ، توغرا يولدىكى پىرقە بولسا مەن ۋە ساھەبىلىرىمنىڭ يولىنى تۇتۇپ ماڭغۇچىلاردۇر.»
ھەر خىل ۋارىيانتىلىرى بىلەن رىۋايەت قىلىنغان بۇ ھەدىسگە ئاساسەن نۇرغۇن مەزھەپ تارىخچىسى بولۇپمۇ ئۆز دەۋىرلىرىگىچە شەكىللەنگەن پىرقە ۋە مەزھەبلەرنى 73 خىل كاتىگورىيەگە ئايرىپ چىققان. ھەتتا بۇلاردىن بەزىلىرى كاتىگورىيەگە ئايرىشتىن ھالقىپ «ھەق-توغرا » مەزھەپنى بېكىتىپ چىققان. بۇنىڭلىق بىلەن بولدى قىلماي، ئۆزلىرى تەۋە بولغان پىرقىنى «نېجادلىققا ئېرىشىدىغان يېگانە پىرقە»بولغان «ھەق پىرقىسى»دەپ ئاتاپ، باشقا پىرقىلارنى، ئەگەشكۈچىلىرىنى ئازغۇنلۇق ۋە كۇپۇرلۇق بىلەن ئەيىبلەشكەن. نەتىجىدە ئىسلامنىڭ نېجادلىق ئەندىزىسى ئەپسۇس پىرقىلارنىڭ مۇتلەق دەۋالىرى بىلەن قېلىپلاشقان «نېجادلىق ئەندىزىسى»گە ئايلىنىپ كەتكەن.
ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق ئىسلام ئېتىقادىي مەزھەپلىرىنىڭ كاتىگورىيەگە ئايرىلىشىغا ئاساس تەشكىل قىلغان بۇ «پىرقەئى ناجىيە» (ئاخىرەتتە نېجادلىققا ئېرىشىدىغان پىرقە)ھەدىسى «مۇتەۋاتىر»ھەدىس بولۇش ئۇياقتا تۇرسۇن، مەزكۇر ھەدىسنىڭ سەھىھ ھەدىس ئۆلچەملىرىگە مۇۋاپىقلىقىمۇ گۇمانلىقتۇر. تىئولوگىيەلىك سەۋىيەدە ئېتىقادىي مەسىلىلەردە بىر خەۋەرنىڭ مۇئەييەنلىشىشى  مەزكۇر خەۋەرنىڭ تەۋاتۇر دەرىجىسىگە يېتىشى بىلەن مۇمكىن بولىدۇ. مەزكۇر ھەدىسنىڭ سەھىي ئىكەنلىكى توغرىسدا مەيلى كالام ئىلمىدە بولسۇن مەيلى ھەدىس ئىلمىدە بولسۇن نۇرغۇن مۇنازىرە بولۇپ ئۆتكەن. ھەدىسىنىڭ سەھىيلىك مەسىلىسى تېمىمىزغا بىۋاستە ئالاقىدار بولمىغانلىقى ئۈچۈن ھازىرچە بۇ ھەقتە توختالمايمىز. بىزگە مۇناسىۋەتلىك قىسمى بولسا ھەر خىل ۋارىيانتى بولغان بۇ ھەدىسنىڭ دەل ئۆزى يەنى مەزمۇنىدۇر.
مەزكۇر ھەدىستە ھېچقانداق بىر پىرقىنىڭ ئىسمى بېرىلمىگەن بولۇشىنىڭ ئەكسىچە، بارلىق پىرقە ياكى مەزھەپ مەنسۇبى «نېجادلىققا ئېرىشكەن پىرقە»نىڭ ئۆزىنىڭ پىرقەسى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كەلگەن. نەتىجدە بۇ ئەھۋال ھەر پىرقەنىڭ مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھەر پىرقە مەنسۇبىنىڭ ئۆزگە پىرقەلەرنى ۋە مەنسۇبلىرىنى غەيرىي رەسمىي دەپ قارىشىغا ۋە ئۇلارنى بولمىغۇر ئىپادىلەر بىلەن ئاتاپ ئەيىبلەشكە سەۋەب بولغان. بۇ مەسىلىدە ئەڭ مۆتىدىل ھەرىكەت قىلغان ئەھلى سۈننەت يولىنى تۇتقۇچىلار بولغان.