كېسەك ئالتۇن گۇرۇپپىسى ئوربىتىسى: ئامېرىكانىڭ «تەۋرىنىشچان دۆلەتلەر» نى يوقىتىشىدىكى گېئوپولىتىكىلىق پىلانلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكانىڭ ھىندىستان بىلەن بولغان ئالاقىلىرى، خىتاينىڭ گۈللىنىشىگە قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى كۈچ شەكىللەندۈرۈش، ھىندى-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە دۇنيادىكى ئەڭ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىدىن پايدىلىنىش قاتارلىق ئوچۇق ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلەر تۈپەيلىدىن، سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى دەۋردە دېموكراتلار ۋە جۇمھۇرىيەتچىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئاز ئۇچرايدىغان بىر ئورتاق نۇقتا ئىدى. 2008-يىلدىكى يادرو كېلىشىمى، 2016-يىلى ھىندىستاننىڭ «چوڭ مۇداپىئە شېرىكى» دەپ جاكارلىنىشى ۋە كۋاد (ئاۋسترالىيە، ھىندىستان، ياپونىيە ۋە ئامېرىكا) بىرلەشمىسىنىڭ جانلاندۇرۇلۇشىغا ئوخشاش قەدەملەر، بۇ ھەمكارلىقنىڭ كونكرېت نەتىجىلىرى ئىدى. بىراق، ماقالە ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتتە بۇ نەتىجىلەرنى تۇيۇقسىز ئۆزگەرتىۋەتكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ترامپنىڭ يېڭى دېھلىدىن كەشمىردىكى 2025-يىلدىكى توقۇنۇشنى قانداق ئاخىرلاشتۇرغانلىقى چۈشەندۈرۈشىنى تەلەپ قىلغانلىقى ۋە پاكىستان ئارمىيەسى باش قوماندانىنى ئاقسارايدا كۈتۈۋېلىشى، ھىندىستاننىڭ سەزگۈر نۇقتىلىرىنى بىۋاسىتە نىشان قىلغان. ئۇنىڭدىن باشقا، رۇسىيە نېفىتى سېتىۋېلىشقا جازا بېرىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا، ھىندىستانغا يۈرگۈزۈلگەن %50 لىك ئېغىر تاشقى سودا بېجى، يېڭى دېھلىنىڭ ئىنكاسىنى قوزغاپ، بۇ دۆلەتنىڭ بۇ باجنى «ئادالەتسىز، ئەقىلگە سىغمايدىغان ۋە قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان» دەپ ئەيىبلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. نەتىجىدە، ھىندىستان رۇسىيە ۋە خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇردى. باش مىنىستىر مودىنىڭ يەتتە يىلدىن كېيىن شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى يىغىنى ئۈچۈن خىتايغا زىيارەتكە بېرىشى ۋە ئۇ يەردە پۇتىن ۋە شى جىنپىڭ بىلەن سەمىمىي كۆرۈنۈشلەرنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشى، بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئېغىشنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىپادىسى بولدى. ئامېرىكانىڭ كۋاد باشلىقلار يىغىنىدىن چېكىنىش قارارى بولسا، ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى خىتايغا قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىش خەۋپىنى ئېلىپ كەلمەكتە.
جەنۇبىي ئامېرىكادىكى جىددىيچىلىك: بىرازىلىيە مىسالى
بىرازىلىيە بىلەن ئىككى تەرەپلىك ئالاقىلەر ھەرگىزمۇ ھىندىستاندىكىدەك «ئۆزگەرتىش خاراكتېرلىك» بولمىسىمۇ، ئامېرىكانىڭ بۇرۇنقى ھۆكۈمەتلىرى بىرازىلىيە بىلەن ھەمكارلىقنى قىممەتلىك دەپ قارىغان، سودا ۋە مەبلەغ سېلىش ئالاقىلىرى مۇقىم ئېشىپ، بىرازىلىيە مۇھىم بىر ناتو سىرتىدىكى ئىتتىپاقداش دەپ بېكىتىلگەن. لېكىن، بۇ تەھلىل، ھىندىستاندىكىگە ئوخشاش، ترامپنىڭ ھاكىمىيەتكە قايتىشىنىڭ ئالاقىلەرنى سەلبىي يۆنىلىشكە بۇراپ قويغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ ئەھۋالنىڭ تېگىدە، ترامپنىڭ ئۆزىنىڭ قانۇنىي مەسىلىلىرىنىڭ ئەكس ئەتتۈرۈلۈشى دەپ قارىغان، بىرازىلىيەنىڭ سابىق پىرېزىدېنتى جاير بولسونارونى 2022-يىلدىكى سايلام مەغلۇبىيىتىدىن كېيىن سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغاشقا ئۇرۇنغانلىقى ئۈچۈن سوتلىشى ياتىدۇ. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بولسوناروغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان «جادىگەر ئوۋلاش» نى باھانە قىلىپ بىرازىلىيەگە %50 نىسبەتتە تاشقى سودا بېجى يۈرگۈزۈشى، ئۈستىگە سوتلاش جەريانىغا قاتناشقان ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ سوتچىسى بىلەن ئۇنىڭ ئايالىغا «يەر شارى ماگنىتسكىي ئىنسان ھەقلىرى جاۋابكارلىق قانۇنى» [4] دائىرىسىدە تەدبىر قوللىنىشى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە دىپلوماتىك بۇزغۇنچىلىق ۋە بىرازىلىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا بىۋاسىتە ئارىلىشىش دەپ قوبۇل قىلىندى. بىر ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ چەت ئەلنىڭ ئىچكى قانۇن جەريانىغا بۇ دەرىجىدە ئارىلىشىشى، بىرازىلىيەنىڭ «يېڭى گېئوپولىتىكىلىق» ئىزدىنىشلىرىنى ۋە ئامېرىكا دوللىرىغا بولغان بېقىنىشچانلىقىنى ئازايتىش تىرىشچانلىقلىرىنى تېزلەشتۈرۈشتىن باشقا نەتىجە ئېلىپ كەلمىدى.
ئافرىقادىكى ماسلاشماسلىق: جەنۇبىي ئافرىقا ۋە غەربكە قارشى سۆز-ئىبارىلەر
جەنۇبىي ئافرىقا بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى مەسىلىلەرنىڭ يىلتىزى ترامپتىن بۇرۇنقى دەۋرگە تۇتىشىدۇ. پرېتورىيەنىڭ خەلقئارا سەھنىدە كۆرسەتكەن بەزى ئىپادىلىرى، يەنى غەربنىڭ ئادالەتسىزلىكلىرىنى ئەيىبلەش بىلەن بىر ۋاقىتتا خىتاي ياكى رۇسىيەنىڭ ھەرىكەتلىرىگە سۈكۈت قىلىشى (مەسىلەن، ئىسرائىلىيەنى خەلقئارا ئەدلىيە سوت مەھكىمىسىدە[5] ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىش بىلەن ئەيىبلەش بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا تاجاۋۇزچىلىقى توغرىسىدىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى ئاۋازغا قويۇشلىرىدا دائىم بىتەرەپ تۇرۇشى)، ۋاشىنگتوندا ئۇزۇن ۋاقىتتىن بۇيان نارازىلىق پەيدا قىلغان. رۇسىيە تەدبىرلىرىگە ئۇچرىغان «خانىم ئار» ناملىق پاراخوتنىڭ 2023-يىلى جەنۇبىي ئافرىقا دېڭىز ئارمىيە بازىسىدىن قورال-ياراق ئالغانلىقى توغرىسىدىكى تەلەپ، بۇ جىددىيچىلىكنى كۈچەيتىۋەتتى. بىراق، ترامپنىڭ قايتا ھاكىمىيەتكە كېلىشى بىلەن ئالاقىلەر تېخىمۇ ناچارلاشتى. ترامپنىڭ جەنۇبىي ئافرىقادىكى ئاق تەنلىك دېھقانلارغا قارشى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىنغانلىقى توغرىسىدىكى ئومۇمەن قوبۇل قىلىنمىغان تەلەپلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇشى، ئافرىكانېرلار ئۈچۈن ئالدىنقى ئورۇندا مۇساپىرلىق يولى شەكىللەندۈرۈشى ۋە بۇ ھەقتىكى «دەھشەتلىك ئۆلۈملەر» تەلەپلىرىنى جەنۇبىي ئافرىقا پىرېزىدېنتى رامافوساغا يەتكۈزۈشى، ئالاقىلەرنى سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئەڭ جىددىي نۇقتىغا ئېلىپ كەلدى. مارت ئېيىدا جەنۇبىي ئافرىقا باش ئەلچىسىنىڭ، ترامپنىڭ ھەرىكىتىنىڭ «ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئۈستۈنلۈك ئىگىلەش  تۈرتكىسى»دىن قوزغالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشى نەتىجىسىدە ئامېرىكادىن قوغلاپ چىقىرىلىشى ۋە ئارقىدىن %30 لىك تاشقى سودا بېجى يۈرگۈزۈلۈشى، پرېتورىيەنى كېسەك ئالتۇن گۇرۇپپىسى ئىچىدىكى غەربكە قارشى سۆز-ئىبارىلەرنى تېخىمۇ قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلىدى.
گېئوپولىتىك خەۋپ ۋە ئىقتىسادىي خەۋپلەر