Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
قىرغىنچىلىق ھەققىدە
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

م. بۇغرا | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
قىرغىنچىلىق، بىر خەلقئارالىق جىنايى قىلمىش ئاتالغۇسىدۇر. بۇ ئاتالغۇ 1946- يىلى رافائېل لەمكىن (Raphael Lemkin) تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قۇيۇلۇپ[1]، 1948 – يىلى «ب د ت قىرغىنچىلىقنى جازالاش ۋە ئالدىنى ئېلىش كېلىشىمنامىسى» دا (Prevention and Punishment of the Crime of Genocide) تۇنجى قېتىم رەسمىي ھۆججەتتە خەلقئارا قانۇنغا قارشى جىنايەت سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنغان بولۇپ ، مەقسەتلىك ھالدا بىر مىللەت، دۆلەت، ئىرق ياكى دىنى گۇرۇپپىنى بىر پۈتۈن، ياكى قىسمەن يوقىتىش ھەرىكىتىنى كۆرسىتىدۇ، دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن. بەلگىلىنىشىچە قىرغىنچىلىقنى شەكىللەندۈرىدىغان ھەرىكەتلەر، بىر مىللەت، ئىرق، دىنىي گۇرۇپپىنىڭ بىر پۈتۈن ياكى قىسمەن كىشىلىرىگە قارىتا ئېلىپ بېرىلغان:
·         بىر ئېتنىك، دىنى ياكى ئىرقى گۇرۇپپا كىشىلىرىنى ئۆلتۈرۈش
·         ئېغىر جىسمانىي ۋە روھى زەربە بېرىش
·         بۇ گۇرۇپپا كىشىلىرىنىڭ ھايات قىسمىتىگە ۋەيران قىلىش خاراكتېرلىك بۇزغۇنچىلىق قىلىش
·         بۇ گۇرۇپپا كىشىلىرىنىڭ نوپۇسنىڭ كۆپىيىشىنى توسۇش.
·         بۇ گۇرۇپپا كىشىلىرى بالىلىرىنى باشقا گۇرۇپپا كىشىلىرى بالىلىرى ئارىسىغا قېتىۋېتىش
كېلىشىمنامىنىڭ 4 – 5 – ماددىلىرىغا ئاساسەن، كېلىشىمنامىگە قوشۇلغان ئەزا دۆلەتلەر قىرغىنچىلىق يۈز بەرگەندە، جىنايەت سادىر قىلغۇچىغا شۇ دۆلەتتىكى مۇناسىۋەتلىك قانۇن نىزامنامىلەر، ياكى خەلقئارالىق قانۇن نىزامنامىلەرگە ئاساسەن جازا بېكىتىلىشى كېرەك.
داۋامىنى پ د ف ھۆججىتىدىن ئوقۇڭ
ئەخلاقىي ئەقلىيلىق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

روھنىڭ ئاللاھ بىلەن ئالاقە قىلىدىغان ماھىيىتى، ئاساسى ياكى مەركىزى: روھتىكى ئىلاھىي ئۇچقۇن ياكى نۇر
[4] Conscientia
[5] moral empiricism
[6] Alfred Julius Ayer ve Charles L. Stevenson
[7] İstanbul, 1984; D. Brink, Mo r al Realism aııd Foııııdatioııs of Etlıics, Cambrid ge, 1989; E. Cengiz, «Ahlak Epistemolojis!», Felsefe Ansiklopedisi (ed. A. Cevizci), cilt 1, Is tanbul, 2003, ss. 101-105. Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, s. 34.
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
View Fullscreen
مەدەنىيەتلەرنىڭ «مەن» ئىدراكى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاھمەت داۋۇتئوغلۇ
I. مودېرنىزم ئالەمشۇمۇللۇققا ئىگە زۆرۈرىي مۇساپىمۇ ياكى مەدەنىيەت بۇرۇلۇشىمۇ؟
II. مودېرنىزم ۋە مەدەنىيەتنىڭ قارشىلىق كۈچى زىتلىقى
III. مەدەنىيەت <مەن> ئىدراكى ۋە ھاياتلىق دۇنياسى
IV. مەدەنىيەت <مەن> ئىدراكىنىڭ سېلىشتۇرما ئانالىزى
V. غەرب مەدەنىيىتىنىڭ <مەن> ئىدراكى: ج.گالتۇڭ ۋە غەرب مەدەنىيىتىنىڭ ئىنسان پىروتوتىپى
VI. ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ <مەن> ئىدراكى ۋە يېڭىدىن ئانالىز قىلىنىشى: ئىسلام مەدەنىيىتى پىروتوتىپى
I. مودېرنىزم ئالەمشۇمۇللۇققا ئىگە زۆرۈرىي مۇساپىمۇ ياكى مەدەنىيەت بۇرۇلۇشىمۇ؟
1991 – يىلى جاكارتادا مۇستەملىكە دەۋرىدىن قالغان فلامېنچە كىتابلار كۆپرەك ئۇچرايدىغان بىر كونا كىتابچىدىن 1926 – يىلى بېسىلغان قىزىقارلىق بىر ئەسلىمە ۋە مۇھاكىمە كىتابىنى ئۇچراتتىم ۋە ئۇ كۈنى ئۇنى پەقەت بىر مىسسىيونېرنىڭ ئىسلام دۇنياسى توغرىسىدىكى يەكۈنلىرىنى بىلىش جەھەتتە مۇھىم دەپ قاراپ سېتىۋالدىم. بىر قېتىملىق سەپەر ئەسناسىدا تېزلا ئوقۇۋەتكەندىن كېيىن كۇتۇبخانامغا تىزىپ قويغان بۇ كىتاب، ئارىدىن ئىككى يىل ئۆتكەندىن كېيىن ھانتىڭتوننىڭ «مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى» ناملىق ماقالىسى ئېلان قىلىنغاندا، يەنە بىر قېتىم دىققىتىمنى تارتتى. ھەر ئىككى ئەسەرنىڭ ئۇقۇم ۋە لوگىكا قۇرۇلمىسى، ئەسىرنىڭ بېشىدا ياشىغان بىر غەربلىك مىسسىيونېر بىلەن شۇ ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ياشىغان غەربلىك بىر تەتقىقاتچىنىڭ ئىسلام دۇنياسى توغرىسىدىكى كۆزىتىشلىرىنى سېلىشتۇرۇش جەھەتتىن ناھايىتى قىزىقارلىق بىر سېلىشتۇرما  زېمىنى شەكىللەندۈرەتتى.   ھەممىدىن ئاۋۋال ، ھەر ئىككى  ئەسەرنىڭ تېمىسى «مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى» دىن ئىبارەت ئوخشاش ئاساسىي ئامىلنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.
باسىل ماتېۋسنىڭ  «ھەرىكەتلىنىۋاتقان ياش ئىسلام: مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى توغرىسىدا   ئىزدىنىش»[1] ناملىق ماقالىسى، ھانتىڭتوننىڭ «مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى»[2] ناملىق ماقالىسى ۋە كېيىنچە «مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى ۋە دۇنيا تۈزۈمىنىڭ قايتىدىن ئورنىتىلىشى»[3] دېگەن نامدا نەشر قىلىنغان كىتابىدا باشقا مەدەنىيەتلەر – بولۇپمۇ ئىسلام مەدەنىيىتى –  توغرىسىدا بىر تەسەۋۋۇر ئىزچىللىقى بار ئىدى ۋە بىرىنىڭ مىسسىيونېر، يەنە بىرىنىڭ تەتقىقاتچى بولۇشى؛ بىرىنىڭ ئەسىردىن بېشىدا، يەنە بىرىنىڭ ئاخىرىدا ياشىغان بولۇشى ئارىسىدا ئۇنچىۋالا چوڭ پەرق يوق ئىدى.
داۋامىنى تۆۋەندىكى پ د ف ھۆججىتىدىن ئوقۇغايسىز
View Fullscreen
مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋەھالەنكى، ئىسلام بىزگە ئىلىم ئىگىلەشنى پەرز قىلغاندا ھېچبىر زامان ئۇنى نوقۇل دىنىي ئىلىملەر بىلەنلا چەكلىگىنى يوق. ھەتتا مۇئەييەن دەۋر ۋە مۇئەييەن جەمئىيەتتە تەخىرسىز ئېھتىياجلار يۈزىسىدىن تەبىئىي پەنلەرنى ئۆگىنىش پەرزگە، ھەتتا پەرز ئەينگە ئايلىنىدۇ. بۈگۈنكى دەۋرىمىز مېنىڭچە تەبىئىي پەننى ئىگىلەش مۇسۇلمانلار ئۈچۈن پەرزگە ئايلانغان بىر دەۋردۇر. نۆۋەتتە ئىنسانىيەت تارىخىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر زۇلۇم ۋە خارلىق ئاستىدا قالغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز دىنىغا ھەقىقىي ئىشەنگەن، يېتەرلىك چۈشەنگەن، لايىقىدا ئەمەل قىلغان، شۇنداقلا زۆرۈر تەبىئىي پەنلەر بىلەن قوراللانغان ئەۋلادلىرىنى يېتىشتۈرۈشى، ئىسلام بۇيرۇغان، رېئاللىق تەقەززا قىلغان، قانۇنىيەت تەلەپ قىلغان بىر مەجبۇرىيەتتۇر.
ئىسلامدا بىلىم ۋە تېخنىكا. فۇئات سەزگىن تۈركىيە بىلىملەر ئاكادېمىيەسى نەشرىياتى نەشرى.
ئىسلام ئىلىم-پەن تارىخى ھەققىدە لېكسىيەلەر. فۇئات سەزگىن. تىماش نەشرىياتى ئۈچىنچى نەشرى
ئىسلامدا ئىلىم-پەن تارىخى. ئابدۇللا كوجايۈرەك كۆك تورۇس نەشرىياتى نەشرى.
ئىسلامدا ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت. سەييىد ھۈسەيىن نەسر ئىنسان نەشرىياتى نەشرى.
ئىسلام ۋە ئىلىم-پەن. سەييىد ھۈسەيىن نەسرى. ئىنسان نەشرىياتى نەشرى.
تۈركىيە دىيانەت ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

[4] “Institute for the Advanced Study of Intelligence”
[5] The Center for the Study of Intelligence (CSI)
[6] Kent, Sherman, Stratejik 􀃸stihbarat, ASAM Yayınları, 2003, Ankara, ss.136-144.
[7] دەرۋەقە، بۇ مەسىلىنىڭ ئەھمىيىتىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن شېرمان كەنت، ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىنىڭ پەقەت بولمىغاندىمۇ بىر ئۇنىۋېرسىتېت فاكۇلتېتىغا ئوخشىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرىدۇ ۋە ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىدا كۇتۇبخانىلارنىڭ بولۇشىنىڭ مۇھىملىقىغا ئىشارەت قىلىدۇ. ئاسام يايىنلارى، 2003، ئەنقەرە، 56 – 58 – بەتلەر.
[8] مىللىي ئىستىخبارات تەشكىلاتىنىڭ دەم ئېلىشقا چىققان مۇئاۋىن مەسلىھەتچىسى.
[9]  بۇ يېڭى دەۋر «يېڭى تېررورىزم» دېگەن ئۇقۇم بىلەن ئىپادىلىنىۋاتقان بولۇپ، «يېڭى تېررورىزم» ئۇقۇمى ۋە خۇسۇسىيەتلىرى توغرىسىدا ئەتراپلىق مەلۇماتقا ئېرىشىش ئۈچۈن، ئالتۇنتاش، 2009: 132 – 141 – بەتلەرگە قاراڭ.
گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى پارادىگما ئۆزگىرىشى: بېقىندىلىق، سۈركىلىش ۋە ئۇنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بېيجىڭنىڭ بىر «ھەمكار»[1] ئەمەسلىكى ھەقىقىتى، گېرمانىيە قارار چىقارغۇچىلىرى ئارىسىدا بارغانسېرى كۆپرەك قوبۇل قىلىنماقتا. بۇ قوبۇل قىلىش، گېرمانىيەنى ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ياۋروپا ئىتتىپاقىنى خىتايغا قارشى تېخىمۇ تەشەببۇسكار ۋە ئۆزىگە ئىشەنگەن بىر سىياسەت يۈرگۈزۈشكە مەجبۇرلىماقتا. گېرمانىيە شىركەتلىرىنىڭ ۋە سىياسىي رەھبەرلىكىنىڭ ئۆتمۈشتىكى «قارىغۇلارچە ئىشەنچى»[1] ۋە قىسقا مۇددەتلىك چىقىمغا ئەھمىيەت بېرىشى[3]، بۈگۈنكى ئاجىزلىقنىڭ ئاساسىنى تىكلىگەن.
بۇ يېڭى دەۋردە، گېرمانىيەنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشى، ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلىرىنى كۈچەيتىشى، ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشى ۋە خەلقئارالىق قائىدىلەرگە ئاساسلانغان سىستېمىنى قوغدىشى ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. گېرمانىيەنىڭ بۇ يۆنىلىشتىكى قەدەملىرى، پەقەت ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسىنىلا ئەمەس، بەلكى خىتاي-ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە خىتاي-ناتو مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئومۇمىي يۆنىلىشىگىمۇ چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ ۋە يەرشارى گېئوپولىتىكىلىق تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قايتىدىن شەكىللىنىشىگە ھەسسە قوشىدۇ. لېئا ساھاي تەكىتلىگەندەك، «كېچىكىپ قالغانلىق، ھېچ قىلماسلىقتىن ياخشىدۇر»[1].
پايدىلانغان مەنبەلەر:
ئوچۇق ۋە بېكىك پىكىر
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوچۇق ۋە بېكىك-دوگما پىكىر[1] ئارىسىدىكى پەرق، كىشىلەرنىڭ ئۆز پىكىرلىرى ۋە ئېتىقادلىرىغا قانداق مۇئامىلە قىلىدىغانلىقىغا دائىر ئاساسىي بىر ئايرىمىنى ئىپادىلەيدۇ. ئوچۇق پىكىر، ئۆزگىرىۋاتقان مەلۇماتلار، يېڭى بىلىملەر ياكى كۈتۈلمىگەن ئەھۋاللارغا قارىتا پىكىرلىرىنى يېڭىلىيالايدىغان،قايتا كۆزدىن كەچۈرەلەيدىغان ۋە باھالىيالايدىغان ئىقتىدارغا ئىگە پىكىر ئۇسلۇبىدۇر. بۇ خىل پىكىر، يېڭى كۆز قاراشلارغا ئوچۇق، پەرقلىق نۇقتىئىنەزەرلەرنى باھالاشقا خۇشتار، تەنقىدىي پىكىر قىلالايدىغان، ئۆز ئېتىقادلىرى ۋە قاراشلىرىغا دادىللىق بىلەن سوئال قويۇشتىن قورقمايدىغان كىشىلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىدۇ. ئوچۇق پىكىرنى قوبۇل قىلغان كىشى، دۇنيانى داۋاملىق ئۆزگىرىۋاتقان بىر جاي دەپ قارايدۇ ۋە بۇ ئۆزگىرىشكە ماسلىشىش ئۈچۈن پىكىرلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە. بۇ پىكىر قۇرۇلمىسى، ھەم شەخسىي تەرەققىيات ھەم ئىجتىمائىي ئىلگىرىلەش ئۈچۈن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
[1] open and closed thinking
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 18-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 18-سان
بۇ ساندىكى مەزمۇنلار تۆۋەندىكىچە:
بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 18-سانى نەشردىن چىقتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 18-سانى  (2025-يىللىق 2-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :
1. ئۇيغۇرچە ئەسەر يازىدىغان زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ۋە ئاكادېمىك ئەسەر يېزىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن سەھنە ھازىرلاش.
2. دىئاسپورادا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاكادېمىك ئالاھىدىلىكى ۋە ئىقتىدارىنى ساقلاپ قېلىش شۇنداقلا يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش.
3.  خەلقىمىزنىڭ ئاڭ سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى شۇنداقلا سىياسىي ۋە تارىخى مەسىلىلەرنى رېئاللىققا ئۇيغۇن شەكىلدە ئانالىز قىلىش قابىلىيىتىنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپە قوشۇش.
4. ۋە ئاخىرىدا ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنىدىغان ۋە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىدىغان ئاكادېمىك ژۇرنالنى بارلىققا كەلتۈرۈش.
ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .
زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.
ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).
19- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.
«تۈرك دۆلەتلىرى بىرلىكى» ناملىق كىتاب ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىندى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«تۈرك دۆلەتلىرى بىرلىكى» ناملىق كىتاب ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىندى
ياۋروپا ئىتتىپاقى – ئەزەربەيجان پارلامېنتلارئارا ھەمكارلىق كومىتېتىنىڭ تەڭ ھوقۇقلۇق باشلىقى جاۋانشىر فەيزىيېۋنىڭ «تۈرك دۆلەتلىرى بىرلىكى: يەرشارىۋى ماسلىشىشنىڭ ياۋرو-ئاسىيا مودېلى» ناملىق كىتابى ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىندى.
پىروفېسسور دوكتور جاۋانشىر فەيزىيېۋنىڭ، بۇ يىل (2020 – يىلى ئىيۇندا) ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنغان «تۈرك دۆلەتلىرى بىرلىكى: يەرشارىۋى ماسلىشىشنىڭ ياۋرو-ئاسىيا مودېلى» ناملىق كىتابى 2013 – يىلى ئەزەربەيجاندا نەشر قىلىنغان بولۇپ، 2014 – يىلىدىن 2017 – يىلىغىچە بولغان جەرياندا تۈرك، قازاق، قىرغىز، رۇس، بوشناق ۋە ۋېنگىر تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنغانىدى. بۇ كىتاب پەقەت تۈرك خەلقىنىڭ شانۇ – شەۋكەتلىك ئۆتمۈشىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىش بىلەنلا قالماستىن، ئۇنىڭ دەۋرىمىزدىكى ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى ئۈستىدە ئەتراپلىق توختىلىدۇ.
ئالدىمىزدىكى ئايلاردا ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىشى پىلانلىنىۋاتقان كىتاب، تارىختىن تۇغۇلغان كېلەچەك؛ تۈرك كۈلتۈرى: ئۆزگىچە مەدەنىيەت ئۈلگىسى؛ ياۋرو-ئاسىيانىڭ تەرەققىيات كارتېنىسى ۋە تۈرك دۆلەتلىرى؛ خەلقئارا سىياسەت ۋە خەلقئارا قانۇندا بىرلىك ئورنىتىشنىڭ ئەھمىيىتى؛ تەۋرەنمەس ئاساسلار ۋە تۈرك دۆلەتلىرى بىرلىكىنىڭ ئىستراتېگىيەسى قاتارلىق جەمئىي 6 بۆلۈمدىن تەشكىل تاپىدۇ.
ئاپتور جاۋانشىر فەيزىيېۋنىڭ ئاساسلىقى تۈركچە، ئازەرىچە، ئىنگلىزچە ۋە رۇسچە بولۇپ 315 پارچىدەك ھەرخىل تېمىدىكى ئەسەرلەردىن پايدىلانغان بۇ كىتابى مائارىپ، ئىلىم – پەن ۋە دىپلوماتىيە ساھەسىدىكىلەر ئۈچۈن قىممەتلىك پايدىلىنىش ماتېرىيالى بولالايدۇ.
ئەرەب ئەخلاقىي تەپەككۇرى – ھازىرقى ئەھۋال (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پارس مىراسى – ئىتائەت ئەخلاقى
پارس مەدەنىيىتى، ئىسلامدىن كېيىنكى دەۋردە ئەرەب ئەخلاقىي تەپەككۇرىدا مۇھىم تەسىرگە ئىگە بولغان. بولۇپمۇ دۆلەت باشقۇرۇش ۋە ئىتائەت ئۇقۇملىرىدا پارس مىراسىنىڭ تەسىرى روشەن. ساسانىيلار ئىمپېرىيە ئەنئەنىسىدىن كەلگەن ئىتائەت ۋە نىزام چۈشەنچىسى، ئىسلامنىڭ سىياسىي ئەخلاقىدا ئۆزىنى نامايەن قىلىدۇ. ئىتائەت ئەخلاقى، ھەم شەخسىي ھەم ئىجتىمائىي سەۋىيەدە، ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىدا مەركىزىي رول ئوينايدۇ.
گرېك مىراسى – بەخت-سائادەت ئەخلاقى
گرېك پەلسەپىسى، ئەرەب-ئىسلام تەپەككۇرىگە بولۇپمۇ ئەخلاق پەلسەپىسى جەھەتتىن چوڭ تۆھپىلەرنى قوشقان. ئارىستوتېلنىڭ پەزىلەت ۋە بەخت-سائادەت ھەققىدىكى تەپەككۇرلىرى، ئىسلام پەيلاسوپلىرى تەرىپىدىن چوڭقۇر تەتقىق قىلىنغان ۋە ئىسلامىي بىر چەمبەرگە سېلىنغان. بۇ مىراس، بولۇپمۇ بەخت-سائادەت ئەخلاقى نۇقتىسىدا ئىسلام تەپەككۇرىگە تۆھپە قوشقان. بەخت-سائادەت ئەخلاقى، شەخسنىڭ ئاخىرقى نىشانىنىڭ بەخت-سائادەت ئىكەنلىكى ۋە بۇ بەخت-سائادەتنىڭ پەزىلەتلىك بىر ھايات بىلەن قولغا كەلتۈرۈلەلەيدىغانلىقى پىكرىگە تايىنىدۇ.
سوپىزم مىراسى: پانىيلىق ئەخلاقى ۋە ئەخلاقنىڭ پانا بولۇشى
سوپىزم تەپەككۇرى، ئەرەب ئەخلاقىي تەپەككۇرىدە چوڭقۇر ئىزلار قالدۇرغان. سوپىلار تەرەققىي قىلدۇرغان پانىي ئۇقۇمى، شەخسنىڭ ئۆزىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇشى ۋە مەنلىكتىن يەنى نەپىستىن پاكلىنىش جەريانىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ جەرياندا ئەخلاق، شەخسنىڭ ئاللاھقا يېقىنلىشىش يولىدا ئېشىشى كېرەك بولغان بىر توسالغۇ سۈپىتىدە قارىلىدۇ. پانا ئەخلاقى، شەخسنىڭ دۇنياۋى ئارزۇ-ھەۋەسلىرىدىن ۋاز كېچىپ، ئىلاھىي ئەخلاقنىڭ بىر پارچىسى بولۇش جەريانىنى چۈشەندۈرىدۇ. سوپىزم تەپەككۇرىدە ئەخلاق، بۇ مەنىدە ئىلاھىي كامالەتنىڭ بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە قارىلىدۇ.
ساپ ئەرەب مىراسى – مەردلىك ئەخلاقى
ئىسلامدىن بۇرۇنقى ئەرەب جەمئىيىتىنىڭ ئاساسىي قەدرىيەتلىرىدىن بىرى بولغان مەردلىك ئەخلاقى، باتۇرلۇق، سېخىيلىق ۋە قەبىلىگە سادىقلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ئەخلاق چۈشەنچىسىدۇر. مەردلىك، جەمئىيەتلىك سەۋىيەدە شەخسلەرنىڭ بىر-بىرىگە قارىتا مەسئۇلىيەتلىرىنى ئىپادىلەيدىغان بىر ئۇقۇمدۇر. بۇ ئەخلاق چۈشەنچىسى، ئىسلامنىڭ كېلىشى بىلەن يېڭى بىر ئۆلچەمگە ئېرىشكەن ۋە ئىسلامنىڭ ئادالەت ۋە مەرھەمەت پىرىنسىپلىرى بىلەن قايتا شەكىللەنگەن.
ئىسلام ئەخلاقى، بارلىق بۇ مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ بىرلىشىشى بىلەن ئۆزىگە خاس بىر قۇرۇلما ھاسىل قىلغان. ئىسلامنىڭ ئېلىپ كەلگەن ئادالەت، مەرھەمەت، مەسئۇلىيەت ۋە ئەركىنلىك قاتارلىق ئەخلاقىي پىرىنسىپلىرى، ئەرەب-ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغان ۋە بۇ قەدرىيەتلەر، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن پەلسەپىۋى ۋە دىنىي تەپەككۇرنىڭ شەكىللىنىشىگە تۆھپە قوشقان. ئىسلامىي ئەخلاق، ھەم شەخسنىڭ ھەم جەمئىيەتنىڭ ياخشىلىقىنى نىشان قىلغان بىر قەدرىيەتلەر سىستېمىسى سۈپىتىدە، بۈگۈنگىچە تەسىرىنى داۋاملاشتۇرغان.
Xi shows Trump who holds the cards as he sets up meeting with Kim and Putin (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

It's not a relationship the North Korean leader can easily give up - his economy depends heavily on China, which provides almost 90% of food imports. And being on that stage with not just Putin and Xi, but other leaders, from Indonesia, Iran etc, also offers Kim legitimacy.
For Xi, this is diplomatic leverage with Washington ahead of a possible summit with Trump.
The two countries have continued talks to try and strike a deal and avert ruinous tariffs and a trade war. Another 90-day pause is under way but the clock is ticking, so Xi will want the strongest hand possible as negotiations go on.
He has much to offer: China has helped Trump in the past when he tried to meet Kim Jong Un. Could Xi do that again?
More important perhaps is what role China could play in ending the war in Ukraine.
The most striking question of all: could there be a meeting between Xi, Putin, Kim and Donald Trump?
Eileen Gu is the most decorated female Olympic freestyle skier in history, and a global superstar, but continues to divide opinion.
A toy importer says the Supreme Court decision was a rebuff to "insane fluctuations" in duties.
Trump's volatile trade policy has thrown the world economy into chaos, and put some US prices up.
Clips of Deadpool and other film characters have sparked alarm within Hollywood over copyright infringement.
Millions of people around the world are celebrating the start of the Lunar New Year, with festivities taking place from Hong Kong to Buenos Aires.
Copyright 2026 BBC. All rights reserved. The BBC is not responsible for the content of external sites. Read about our approach to external linking.
يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى يېرىق: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى ئىتتىپاقداشلىرىنى خىتايغا ئىتتىرىۋاتامدۇ؟ (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

23      Kurlantzick, J. (2025, October 28). At ASEAN, Trump Pushes for Deals While China Seeks Free Trade. Council on Foreign Relations.
24     Wang, J., Chen, H., & Maberry, J. S. (2025, November 10). Shifts in U.S. Trade in Asia: Key Agreements from President Trump’s October 2025 Asia Trip – Part I: Southeast Asia. Global Trade Law Blog.
25 Loong, Y. S. (2025, November 17). Malaysia’s Trump Tariff Deal Part II – Non-tariff measures and industrial policy. Khazanah Research Institute.
26     Quamar, M. M. (2025, January 16). China and Saudi Arabia: A Deepening Strategic Partnership. Observer Research Foundation (ORF).
27     Stahnke, J. (2026, January 21). Europa sollte China beim Wort nehmen. F.A.Z..
28     Holtzman, B. M. (2025, March 3). China in the Middle East: February 2025. Council on Foreign Relations.
29      ASEAN. (2025, May 27). Joint Statement Summit of the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN), the Cooperation Council for the Arab States of the Gulf (GCC), and the People’s Republic of China. ASEAN.
30      Council on Foreign Relations. (2025, June 26). What Is the BRICS Group and Why Is It Expanding? (Backgrounder). Council on Foreign Relations.
31      Weisel, B. (2025, June 10). Building Bridges, Countering Rivals: Strengthening U.S.-ASEAN Ties to Combat Chinese Influence. Carnegie Endowment for International Peace.
32      Alghannam, H. (2025, January 21). How China Aligned Itself with Saudi Arabia’s Vision 2030. Carnegie Endowment for International Peace.
33      Tingle, L. (2026, January 21). Canada PM tells Davos middle powers must band together. ABC News.
34      Chivvis, C. S., et al. (2025, October 8). Legacy or Liability? Auditing U.S. Alliances to Compete with China. Carnegie Endowment for International Peace.
35      Neelam, R. (2025, June 16). 2025 Report: Relations in the Indo-Pacific. Lowy Institute.
36      United States Studies Centre. (2025, December 4). Publication alert | Support for a formal Quad military alliance outweighs opposition in all four countries. University of Sydney.
37      Institute for Advanced Studies on Asia. (2025, December 8). Beyond Hedging? Indo-Pacific Realignments under Trump 2.0 and Southeast Asian Responses. University of Tokyo.
38      Stahnke, J. (2026, January 22). Wie Chinas Propaganda den Grönland-Konflikt nutzt. F.A.Z..
خىتاينىڭ ئاجىز ئىقتىسادىي مودېلى ۋە ئۇنىڭ يەرشارىۋى تەسىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىننىي مەكماھوننىڭ مەزكۇر ماقالىسى خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن قىممەتلىك ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ. ماقالە خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن غەرب دۇنياسى كۈتكەن «ئىستېمالغا يۈزلىنىش» ئىسلاھاتىنى قىلمايدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئەندىشىلىرى (لاتىن ئامېرىكالىشىش ۋەھىمىسى) نۇقتىسىدىن ناھايىتى ياخشى شەرھلەپ بەرگەن.
شۇنداقلا، ماقالىدە خىتاينىڭ يېڭى تېخنىكىلارغا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق دۇنيا بازىرىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىۋېلىش پىلانىنىڭ باشقا دۆلەتلەر بىلەن بولغان سودا ئۇرۇشى ۋە سۈركىلىشلەرنى كەسكىنلەشتۈرۈۋېتىدىغانلىقى توغرىسىدىكى مۆلچەرىمۇ ئىلمىي ئاساسقا ئىگە. بۇ، خىتاينىڭ كەلگۈسىدە خەلقئارا جەمئىيەتتە تېخىمۇ يېتىم قالدۇرۇلۇشى مۇمكىنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
قانداقلا بولمىسۇن، مەزكۇر ماقالىدە بەزى تەرەپلەرنىڭ يېتەرلىك يورۇتۇلمىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. مەسىلەن، دوكلات خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىتىدىكى مۇقىمسىزلىق ئامىللىرى ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەتنى قوغداش ئۈچۈن ئىقتىسادىي لوگىكىغا ماس كەلمەيدىغان قارارلارنى ئېلىش ئېھتىماللىقىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلمىغان. شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەت قاتارلىق رايونلاردىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە سىياسىي باستۇرۇشلارنىڭ خىتاينىڭ «تەمىنلەش زەنجىرى» بىخەتەرلىكىگە ۋە غەربنىڭ ئېمبارگولىرىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى نەزەردىن ساقىت قىلىنغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئاپتور مەسىلىگە ساپ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق نۇقتىدىن قارىغان بولۇپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي پىلانلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەربىي ۋە گېئو-سىياسىي ئارزۇلىرىنى يېتەرلىك دەرىجىدە باغلاپ چۈشەندۈرمىگەن.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بۇ ماقالە خىتاينىڭ كەلگۈسى ئىقتىسادىي يۆنىلىشى ۋە ئۇنىڭ دۇنياغا ئېلىپ كېلىدىغان خەۋپلىرىنى چۈشىنىشتە مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە بولۇپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مودېلىنىڭ «تېخىچە بۇزۇق» ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭ يەرشارىۋى ئىقتىسادتا داۋالغۇش پەيدا قىلىدىغانلىقىدەك رېئاللىقنى ئېچىپ بەرگەن.
McMahon, D. (2026, February 9). Beijing’s Growth Model Is Still Broken: And It’s Hurting China and the Rest of the World. Foreign Affairs.
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 13-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 13-سان
بۇ ساندىكى مەزمۇنلار تۆۋەندىكىچە:
بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
مىقدارنىڭ (سان-مىقدار)  ھۆكۈمرانلىقى دەۋرىمىزنىڭ ئالامىتىمۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەيلى قانداق قاراش ياكى نۇقتىئىyنەزەر بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ، بۇلارنىڭ سۈپەتچىل نۇقتىئىينەزەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى بەكرەك مۇھىمدۇر. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا ، يۇقىرىدا دېيىلگەندەك ، گەرچە غەرب دۇنياسىنىڭ شەيئىلەر ۋە ھادىسىلەرگە مىقدارلاشتۇرۇپ مۇئامىلە قىلىشىنى تەنقىد قىلغىلى بولسىمۇ ، ئەمما ئىلىم-پەن ساھەسىنىڭ سىرتىدىكى مىقدارلاشتۇرۇش ئۇسۇلى ۋە قۇرۇلمىلىرى بۈگۈنكى كۈندە غەرب دۇنياسىنىڭ ئەمەس ، بەلكى شەرق دۇنياسىنىڭ مەسىلىسى بولۇپ قالماقتا. بۇ نۇقتىدا شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى ، غەربتە مىقدارلاشتۇرۇش (سان-مىقدارلىق)، شەرقتە سۈپەتلەشتۈرۈش (سۈپەتچىل) مەسىلىسى باردۇر.
شەيئىي ۋە ھادىسىلەرنى بىلىشتە غەربتە پەيدا بولغان دەۋرنىڭ سەلبىي ئالامەتلىرى قانداقتۇر سان-مىقدارلىق نۇقتىئىينەزەرنى ھۆكۈمران ئورۇنغا چىقىرىش ئۇرۇنۇشلىرى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. قەدرىيەت مەسىلىسى ، تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا قەدرىيەتلەرنى قەدىرسىزلەشتۈرۈش ئېقىمىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى، تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىش ئەندىزىسىگە ئوخشاش يەككە تىپ چۈشەنچىنىڭ نوپۇزلۇق ئورۇنغا ئۆتۈشى ۋە باشقا نۇرغۇن ئالامەتلەر بار. بولۇپمۇ شەرق جەمئىيەتلىرىدە مەسىلىلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم مەنبەلىرىنىڭ بىرى ئەمەلىي تۇرمۇشتا سان- مىقدارنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورۇنغا ئۆتكەنلىكى قارىشى ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى.
ھەممە نەرسىنىڭ باھاسىنى بىلىدىغان ، ئەمما ئۆز قىممىتىنى بىلمەيدىغان جەمئىيەتنى سان-مىقدارلىق قاراشنى ئاساس قىلىپ ئۇنىڭغا ئەھمىيەت بېرىدىغان جەمئىيەت دېيىشكە بولىدۇ. بۇ خىل قاراش ھەممە ساھەلەرنى قاپلاپ كەتكەن جەمئىيەتلەردىمۇ ئەھۋال تېخىمۇ ئېغىر دېگەن گەپ. بۇنىڭغا دەرھال ئالدىنى ئېلىش لازىم. ئېلىنىدىغان تەدبىرلەر ئىچىدە سۈپەتلىك مائارىپ ھەممىدىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
ئىز قالدۇرغۇچىلار 1- قىسىم: كىتاپقا بېغىشلانغان بىر ئۆمۈر – ئابدۇجېلىل تۇران (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابدۇجېلىل تۇران نەشرىياتچىلىقنى باشلىغان 1995-يىلىدىن بۈگۈنگە قەدەر 250 پارچىدەك كىتاب ۋە كىتابچە نەشىر قىلىدۇ.
30 – 40 يىلدىن بۇيان بەش مىڭ پارچىدىن ئارتۇق كىتاب يىغىدۇ، توپلىغان كىتابلىرىدىن تۈركىيەدىكى مەشھۇر كۇتۇبخانىلارغا ۋە بەزى شەخسلەرگە قانچە قېتىم تاللاپ ياكى شاللاپ سوۋغات قىلىدۇ،  ھازىر شەخسى كۇتۇبخانىسىدا شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك كىتابلاردىن باشقا دىن، ئەدەبىيات، تارىخ، سىياسەت ۋە پەلسەپەگە ئائىت ئۇيغۇرچە، تۈركچە، ئەرەبچە، ئىنگلىزچە ھەتتا خىتايچە تىللاردا 2000 پارچىدىن ئارتۇق كىتاب ساقلانماقتا.
ئۇنىڭدىن باشقا 2000 – يىللاردىن بۈگۈنگە قەدەر 400 پارچىدىن ئارتۇق كىتابنى سىكايىن قىلىپ، ئۇيغۇرلار، ئۇيغۇرۋەپ نەت قاتارلىق تور بەتلىرىنى قۇرۇپ تارقىتىدۇ. ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى بۇ ھەقتە توختىلىپ مۇنداق دەيدۇ: گەرچە بۇ تور بەتلىرى تاقىلىپ قالغان بولسىمۇ، ھازىر ھەر قايسى تور بەتلىرىدە تارقىلىۋاتقان كىتابلارنىڭ 80% تى مەن ئۆز ۋاقتىدا ئۇنىڭ تور بېتىدە تارقاتقان كىتابلاردۇر.