ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ يېڭىدىن بايقىغان ۋە كۈچىيىۋاتقان ئورتاق غايە ۋە مەنپەئەت، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا بىر قاتار ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن، بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان ۋە كۈچەيتىدىغان يېڭى بىخەتەرلىك تەشەببۇسلىرىنىڭ ۋە ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىنى جانلاندۇرغان. ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى لويىد ئوستىن 2024-يىلى بۇ يېڭى ۋەزىيەتنى «ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى يېڭى يېقىنلىشىش» (the new convergence in the Indo-Pacific) دەپ ئاتىغان. بۇ يېڭى تەشەببۇسلار ئاساسلىقى ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئەنئەنىۋى «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى» ئەندىزىسىدىكى ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك مۇناسىۋەتلىرىگە ئەھمىيەت بېرىش ئاساسىدا قۇرۇلغان بولسىمۇ، ئۇنى يېڭى شارائىتقا ماسلاشتۇرۇش ۋە كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جو بايدىن ھۆكۈمىتى كونا، بەزىدە بوشاڭ بولۇپ قېلىش خەۋپى بولغان «چاقنىڭ ئوقى ۋە چىشلىرى» ئەندىزىسىنى ئاسىيادا تېخىمۇ جانلىق، تېخىمۇ كۆپ قاتلاملىق ۋە تېخىمۇ چىداملىق بولغان «تورسىمان» (latticework) مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسى بىلەن تولۇقلاش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن ئاكتىپ تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. بۇنىڭ روشەن مىساللىرىدىن، AUKUS ئىتتىپاقى(ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن بىخەتەرلىك شەرتنامىسى) كانبېررا، لوندون ۋە ۋاشىنگتوننى بىر يەرگە جەم قىلىپ، ئاۋسترالىيەنىڭ ئادەتتىكى قوراللار بىلەن قوراللانغان، ئەمما يادرو ئېنېرگىيەسى بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان ئىلغار سۇ ئاستى كېمىلىرىنى ياسىشىغا ۋە سېتىۋېلىشىغا ياردەم بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ھىندى-تىنچ ئوكيان تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك دىيالوگى (Quad) نىڭ ئەزالىرى سۈپىتىدە، ئاۋسترالىيە، ھىندىستان، ياپونىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا دېڭىز تەۋەلىكىدىن خەۋەردار بولۇش ئىقتىدارىنى (Maritime Domain Awareness – MDA) ئۆستۈرۈش، دېڭىز قاراقچىلىرىغا قارشى تۇرۇش، تەبىئىي ئاپەتلەرگە تاقابىل تۇرۇش ۋە رايونغا ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى بېرىش قاتارلىق ساھەلەردە ھەمكارلىشىش ئۈچۈن ئورتاق تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى يەنە ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە بىلەن بولغان ئۈچ تەرەپلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىمۇ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۈچەيتىپ، شەرقىي شىمالىي ئاسىيادىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنى مۇقىملاشتۇرۇشقا تىرىشماقتا.
بۇ كۆپ خىل ۋە كۆپ قاتلاملىق بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى تىرىشچانلىقلىرىغا قاتنىشىۋاتقان نۇرغۇن شېرىك دۆلەتلەر ئىچىدە، راتنېر ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن ۋە ياپونىيەنىڭ دائىم دېگۈدەك بۇ ھەمكارلىقلارنىڭ مەركىزىي ھالقىسى ۋە ئورتاق ئامىلى سۈپىتىدە گەۋدىلىنىپ چىقىۋاتقانلىقىنى ئالاھىدە كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بۇنىڭ بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە، 2024-يىلى (ماقالىدە كۆرسىتىلگەن ۋاقىت) بۇ ئۈچ دۆلەتنىڭ دۆلەت باشلىقلىرى (ياپونىيە باش مىنىستىرى، فىلىپپىن پىرېزىدېنتى ۋە ئامېرىكا پىرېزىدېنتى) ۋاشىنگتوندا تۇنجى قېتىم ئۈچ تەرەپلىك باشلىقلار يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى «خەتەرلىك ۋە تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكىتى»دىن «جىددىي ئەندىشە» قىلىدىغانلىقىنى ئورتاق بىلدۈرۈپ، ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىغا مەبلەغ سېلىش، ئىلغار تېخنولوگىيەلەرنى ئورتاق تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە تور بىخەتەرلىك قاتارلىق ساھەلەردىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشكە دائىر بىر قاتار مۇھىم تەشەببۇسلارنى ۋە كېلىشىملەرنى ئېلان قىلغان. شۇ يىلى (2024-يىلى) كېيىنچىرەك، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىرىمۇ ئايرىم ئۇچرىشىپ، ئۆزئارا ھەربىي ھەمكارلىقنى تېخىمۇ كۈچەيتىشكە دائىر يەنە بىر يۈرۈش ھەمكارلىق پائالىيەتلىرىنى ئېلان قىلغان. بۇ پائالىيەتلەر دائىملىق ئۈچ تەرەپلىك بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزۈش، ئىلغار مۇداپىئە سانائىتى تېخنولوگىيەلىرىنى ئورتاق تەتقىق قىلىش ۋە ئىشلەپچىقىرىش، ھەمدە ھەربىي ئاخبارات ئالماشتۇرۇشنى كۈچەيتىش قاتارلىق مۇھىم مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ يېڭى يېقىنلىشىش ھەرىكىتىدىكى بەلكىم ئەڭ ئۈمىدۋار ۋە يوشۇرۇن كۈچى زور بولغان تەرەققىياتلارنىڭ بىرى، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تۆت تەرەپنىڭ ھەممىسىنى – يەنى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلغان يېڭى بىر تۆت تەرەپلىك ھەمكارلىق گۇرۇپپىسىنىڭ شەكىللىنىشىدۇر. بۇ گۇرۇپپا غەيرىي رەسمىي ھالدا «گۇرۇپپا» (The Squad) دەپ ئاتالغان بولۇپ، (بۇنى ھىندىستاننىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك دىيالوگى (Quad)تىن پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن شۇنداق ئاتىغان). بۇ «گۇرۇپپا» ھازىر جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا دائىملىق ھالدا دېڭىز ئارمىيەسى، دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت قىسىملىرى ۋە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ بىرلەشمە مانېۋىرلىرىنى ۋە چارلاش پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزمەكتە. ئۇ يەنە كەلگۈسىدە ئۆزئارا ئۇچۇر ۋە ئاخبارات ھەمبەھىرلىشىشنى كۈچەيتىش ھەمدە فىلىپپىن قوراللىق كۈچلىرىنىڭ زامانىۋىلاشتۇرۇلۇشىغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن بىرلىكتە تېخىمۇ كۆپ ئىشلارنى قىلىشنى پىلانلىماقتا. بۇلارنىڭ ھەممىسى، راتنېرنىڭ نەزىرىدە، خىتاي تەھدىتىگە قارشى تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە ماسلاشقان بىر ئىتتىپاقنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالماقتا.