Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 3-سانى نەشردىن چىقتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 3-سانى  (2021-يىللىق 3-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :
ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .
زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.
ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).
4- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.
بېيجىڭنىڭ سۈرىيە سىياسىتى: ئېمبارگوغا ئاۋاز بېرىشتىكى بىتەرەپ پوزىتسىيەسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بېيجىڭنىڭ سۈرىيە سىياسىتى: ئېمبارگوغا ئاۋاز بېرىشتىكى بىتەرەپ پوزىتسىيەسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىزاھات:[i] جىمجىتلىق تەرتىپى (Silence Procedure): ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە بىر قارار لايىھەسى ئۈستىدە ئومۇمىي بىرلىك ھاسىل قىلىنغاندا، تېكىست مەلۇم بىر مۇددەتكىچە (ئادەتتە 24 سائەت) «جىمجىتلىق»قا قويۇلىدۇ. بۇ جەرياندا ھېچقانداق ئەزا دۆلەت قارشى چىقمىسا، لايىھە ماقۇللانغان ھېسابلىنىدۇ. بىرەر ئەزا دۆلەتنىڭ قارشى چىقىشى «جىمجىتلىقنى بۇزۇش» دەپ ئاتىلىدۇ ۋە تېكىستنىڭ قايتا مۇزاكىرە قىلىنىشى ياكى بىۋاسىتە ئاۋازغا قويۇلۇشى كېرەك بولىدۇ.
United Nations. (2025, 6 Kasım). Security Council Removes Sanctions on Two Syrian Nationals, Adopting Resolution 2793 (2025) by Vote of 14 in Favour, with 1 Abstention. Press Release SC/16214.https://press.un.org/en/2025/sc16214.doc.htm
Çin Halk Cumhuriyeti’nin Birleşmiş Milletler Daimi Temsilciliği. (2025, 6 Kasım).傅聪大使在安理会表决调整涉叙利亚制裁决议草案后的解释性发言 (Büyükelçi Fu Cong’un Suriye Yaptırımlarını Ayarlayan Karar Tasarısının Oylanmasının Ardından Yaptığı Açıklayıcı Konuşma). https://un.china-mission.gov.cn/hyyfy/202511/t20251107_11748660.htm
Xinhua Net. (2025, 7 Kasım). 中国代表对涉叙决议未能回应有关各方合理关切表示遗憾 (Çin Temsilcisi, Suriye Kararının İlgili Tarafların Makul Endişelerine Yanıt Verememesinden Üzüntü Duyduğunu Belirtti).http://www.news.cn/world/20251107/2dfec18430e94111ac47a5980c73088a/c.html
Security Council Report. (2025, 5 Kasım). Counter-Terrorism: Vote on a Draft Resolution Amending the 1267/1989/2253 ISIL/Da’esh and Al-Qaida Sanctions List. What’s In Blue.https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2025/11/counter-terrorism-vote-on-a-draft-resolution-amending-the-1267-1989-2253-isil-daesh-and-al-qaida-sanctions-list.php
Reuters. (2025, 6 Kasım). UN Security Council removes sanctions on Syria’s president, interior minister.https://www.reuters.com/world/middle-east/un-security-council-removes-sanctions-syrias-president-interior-minister-2025-11-06/
The New York Times. (2025, 6 Kasım). U.N. Security Council Lifts Sanctions on Syria’s New Leader.https://www.nytimes.com/2025/11/06/world/middleeast/unsc-syria-al-shara-sanctions-removed.html
مۇقىملاشقان يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشىگە بىر ئەۋلاد ۋاقىت كېتىشى مۇمكىن (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورنىڭ خۇلاسىسى شۇكى، بۇ دەۋرلەر ھازىر كەسكىن ھالدا ئاخىرلاشتى. بىز ھازىر ئوخشىمىغان كۆز قاراشلار ۋە يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەكلىپلىرى بىرگە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان، ھەتتا بەزى ئەھۋاللاردا بىرلىشىپ كېتىدىغان تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە «ئارىلاشما رېئاللىق» قا قاراپ يول ئالغان بىر مۇساپىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدا تۇرۇۋاتىمىز. بۇ يېڭى ۋەزىيەتكە ماسلىشىش ئۈچۈن، ئۆزگىرىشلەرگە قارشى ئوچۇق پوزىتسىيەدە بولىدىغان يېڭىچە، ئىجادچان تەپەككۇرغا ئىگە بولۇش شەرت. ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، قايسى مەۋجۇت قۇرۇلمىلارنى ساقلاپ قېلىش كېرەكلىكىنىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىش كېرەك. يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشى ئۇزۇن، جاپالىق، ھەتتا خەتەرلىك بىر جەريان بولىدۇ، ئۇنىڭ مۇقىم بىر ھالەتكە كېلىشى ئۈچۈن پۈتۈن بىر ئەۋلاد كىشىلىرىنىڭ جاپالىق ئەجرى ۋە ئۇزۇن ۋاقتىنى سەرپ قىلىشىغا توغرا كېلىشى مۇمكىن.
خىتاينىڭ 2025-يىللىق «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش نىزامى» ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش ئىستراتېگىيەسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە؛ بۇ ھۆججەت بىر قانۇن ئەمەس، بىر»  گاچىلاشتۇرۇش،گاسلاشتۇرۇش پەرمانى» دۇر. شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ كۆزىدە بۇ تېكىست، ئىشغالچىنىڭ خۇدۇكسىرىشىنىڭ، قورقۇنچىنىڭ ۋە جىنايەتچىلىك پىسخىكىسىنىڭ ھۆججىتىدۇر. بىراق تارىخ شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ھېچقانداق قانۇن ھەقىقەتنى مەڭگۈلۈك قاماپ تۇرالمايدۇ ۋە ھېچقانداق تام بىر مىللەتنىڭ ئەركىنلىك ئىرادىسىنى پۈتۈنلەي توسۇپ قالالمايدۇ.  مانا بۇ ئانالىز، زۇلۇمنىڭ قانۇنلاشتۇرۇلۇشىغا قارشى، ھەقىقەتنىڭ ۋە ئادالەتنىڭ ئاۋازى بولۇش تىرىشچانلىقىمىزنىڭ بىر قىسمىدۇر.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق 14-نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى: «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش نىزامى» (2025-يىلى 26-نويابىر شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق 14-نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 25-يىغىنىدا قوبۇل قىلىندى)، «شىنجاڭ گېزىتى» دە بېسىلدى، 2025-يىلى 1-دېكابىر، A06-بەت.
نېرۋىنىڭ قورالغا ئايلاندۇرۇلۇشى: ھەربىي ساھەنىڭ نېرۋا تېخنولوگىيەسى ساھەسىدىكى ئىنسانىيەتنىڭ چەك-چېگرالىرىنى خىرەلەشتۈرۈۋاتقان قەدەملىرى ھەققىدە (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پاندا خانىم ئېيتقاندەك، جەمئىيەت ۋە تېخنولوگىيە تەرەققىي قىلغانسېرى، تەرەققىيات بىلەن ۋەيرانچىلىق ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا گىرەلىشىپ كېتىشنى چەكلەش ئۈچۈن ۋە ئاساسىي ھوقۇق ھەمدە باراۋەرلىك زامانىۋىلىشىشنىڭ سۈرئىتىگە يېتىشەلەيدىغان بىر دۇنيا يارىتىش ئۈچۈن بىزنى قوغدايدىغان قائىدە-قانۇنلارنى تۈزۈپ چىقىشقا مەجبۇرمىز. نېرۋىنى قورالغا ئايلاندۇرۇش رىقابىتى كونترولسىز قويۇپ بېرىلگەندە، پەقەت يەرشارى مۇقىمسىزلىقىنى ئاشۇرۇپلا قالماي، بەلكى ئىنساننىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكىگە دائىر ئەڭ ئەقەللىي چۈشەنچىمىزنىمۇ يىمىرىپ تاشلايدۇ. شۇڭلاشقا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، ئالىملارنىڭ، ئەخلاقشۇناسلارنىڭ ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ جىددىي ھالدا بىر يەرگە كېلىپ، ئىنسان مېڭىسىنىڭ بىر ئۇرۇش قورالىغا ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان، ئەقلىي مەخپىيەتلىك ۋە بىلىش ئەركىنلىكىنى ئومۇميۈزلۈك كىشىلىك ھوقۇق سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىدىغان، پۇختا ۋە سىجىل يولغا قويۇشچانلىققا ئىگە خەلقئارالىق مىزانلار ۋە كېلىشىملەرنى تۈزۈپ چىقىشى، ئىنسانىيەتنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن كېچىكتۈرگىلى بولمايدىغان بىر ۋەزىپىدۇر.
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
پايدىلانغان مەنبە:
Panda, Anika. (2025, 20 Kasım). «Neuro-Weaponisation: How Neurotechnology is blurring Humanity in the Military Arena». Modern Diplomacy.
ئۆزگىرىۋاتقان خەلقئارا تەرتىپنىڭ سىياسىي ئىقتىسادى ۋە ھۆكۈمرانلىق كىرىزىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فىنك تەكلىپ قىلغان مودېل، دۆلەتلەرنىڭ مەبلەغنى مىللىي نىشانلار ۋە ئىشچىلارنىڭ پاراۋانلىقى يۆنىلىشىدە «يېتەكلەيدىغان»  (steering)، ئەمما ئوچۇق بازار پىرىنسىپلىرىدىنمۇ پۈتۈنلەي ۋاز كەچمىگەن بىر قۇرۇلمىدۇر. بۇ يېڭى مودېلدا، توپلانغان مەبلەغنىڭ سېلىنمىغا ئايلاندۇرۇلۇشى ۋە ھەقىقىي پۇل-مۇئامىلە سىغدۇرۇشچانلىقىنى (financial inclusion) ئىشقا ئاشۇرۇلۇشى ئارقىلىق زور بىر يوشۇرۇن پايدا يارىتىلىشى مۇمكىنلىكى تەكىتلەنمەكتە. شۈ بۇ تەكلىپنىڭ نەزەرىيەۋى جەھەتتىن ناھايىتى مۇۋاپىق ۋە ئەقىلگە ئۇيغۇن بىر ئىلگىرىلەش يولى سۇنغانلىقىنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، ھەر دائىم بولغىنىدەك «شەيتاننىڭ تەپسىلاتتا يوشۇرۇنغانلىقىنى» ئەسلىتىدۇ.
شۈنىڭ فىنكنىڭ كۆز قارىشىغا دائىر ئوتتۇرىغا قويغان ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئۆزگىچە باھاسى، بۇ تەكلىپنىڭ ئەمەلىيەتتە رىقابەتچىلەرنىڭ تەسەۋۋۇرلىرى بىلەن بولغان ئوخشاشلىقىدۇر. شۈ فىنكنىڭ تەكلىپىنىڭ رىقابەتچىلىرىنىڭ تەسەۋۋۇرلىرى بىلەن ئوخشاشلىقىنى كۈچلۈك رەۋىشتە ئۆزگىچە باھالايدۇ. شۈ فىنك تەكلىپ قىلغان «مەبلەغنى مىللىي نىشانلارغا  يېتەكلەش» مودېلىنىڭ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق» (Strategic Autonomy) تەسەۋۋۇرى ۋە خىتاينىڭ «قوش ئايلانما ئىقتىساد» (Dual-Circulating Economy)  ئىستراتېگىيەسى بىلەن زور دەرىجىدە ئوخشىشىپ كېتىدىغانلىقىنى كۆزەتمەكتە. ئىنسانلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت ۋە توقۇنۇشقا ئۆزىنى زىيادە  ئۇرۇۋاتقانلىقىنى  بىلدۈرگەن شۈ، ئەمەلىيەتتە سۆھبەت ئۈستىلىدىكى ھەل قىلىش تەكلىپلىرىنىڭ قۇرۇلما جەھەتتىن بىر-بىرىگە نەقەدەر ئوخشايدىغانلىقىنىڭ نەزەردىن ساقىت قىلىنغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
بۇ ئوخشاشلىقنى بايقاش، ماقالىنىڭ ئەڭ جانلىق يەكۈنلىرىدىن بىرىدۇر. يەرشارىۋى كۈچلەر ئارىسىدا ئىدېئولوگىيەلىك ۋە گېئو-سىياسىي بىر ھاڭ بار دەپ پەرەز قىلىنسىمۇ، ئىقتىسادىي باشقۇرۇش مودېللىرى جەھەتتىن ھەممىسى ئوخشاش بىر نۇقتىغا – يەنى دۆلەتنىڭ بازارنى ئىستراتېگىيەلىك نىشانلار يۆنىلىشىدە تېخىمۇ كۆپ يېتەكلەيدىغان، تېخىمۇ قورۇقچى ئەمما كونتروللۇق بىر سىرتقا ئېچىۋېتىشنى ياقىلايدىغان بىر مودېلغا – قاراپ ئۆزگەرمەكتە. شۈ بۇ ئەھۋالنى «ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنىڭ كورلۇقى» دەپ ئىزاھلايدۇ ۋە تەرەپلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە ئوخشاش رېتسىپلارنى پەرقلىق ماركىلار بىلەن تەتبىقلاۋاتقانلىقىنى ئىما قىلىدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، ئانجېلا شۈنىڭ تەتقىقاتنى كۆزدىن كەچۈرۈشى، 2025-يىلىدىن كىيىنكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ؛ ھۆكۈمران رەھبەرلىكىنىڭ ئاجىزلىغان، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەلەر گىرەلىشىپ كەتكەن، بازارلارنىڭ رىقابەتچى بايانلار ئارىسىدا يۆنىلىشىنى يوقاتقان ۋە ھەل قىلىش چارىسى ئىزدەشلىرىنىڭ – كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان شەكىلدە – يەرشارى مىقياسىدا ئوخشاش دۆلەتچىلىك-بازارچىلىق ئارىلاشما (ھىبرىد) مودېللىرىغا يۈزلەنگەن مۇرەككەپ بىر مەنزىرىسىنى سىزىپ بېرىدۇ. بۇ ماقالە پەقەت نۆۋەتتىكى كىرىزىسقا دىياگنوز قويۇش بىلەنلا قالماي، يەرشارى سىستېمىسىنىڭ كەلگۈسىدە ئالىدىغان شەكلىنىڭ بېشارەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان، ئاكادېمىك ئەستايىدىللىق بىلەن تەييارلانغان بىر سىنتېز خىزمىتىدۇر.
Xu, A. (2025, November 27). The Evolving International Order: A Literature Review. Modern Diplomacy.
كۆك بايراققا يۆگىلىپ تۇغۇلۇپ،  كۆك بايراققا يۆگىنىپ كەتكەن زات
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نەبىجان تۇرسۇن   ( تارىخ پەنلىرى دوكتور)
مىلادىيە 1934-يىلى 4-ئايدا تۇغۇلغىنىدا كۆك بايراققا يۆگەلگەن بىر بوۋاق، مىلادىيە 2025-يىلى 2-ئاينىڭ 20-كۈنى يەنىلا كۆك بايراققا يۆگىنىپ ئاخىرەتكە كەتتى! بۇ بوۋاقنى ئاتا-ئانىسى ۋە شۇ دەۋرنىڭ ئۇيغۇر بايرىقىنى تىكلىگەن قەھرىمانلىرى  يۈكسەك ئارزۇلار بىلەن كۆك بايراققا ئورىغان بولسا، مانا بۈگۈنمۇ يەنە شۇ ئۇيغۇرلار ئۇنى كۆك بايراققا يۆگىدى! ئۇلار ئۇنىڭ كۆك بايراققا يۆگەلگەن  تاۋۇتىنى كۆتۈرۈپ، كۆز ياشلىرىنى ئاققۇزدى ۋە قوللىرىنى دۇئاغا كۆتۈرۈشتى! بۇ، شەرقىي تۈركىستان بوۋىقىدىن  شەرقىي تۈركىستان بوۋىيىغىچە بولغان 92 ياشلىق ھاياتلىق مۇساپىسىنى بىر ئۆمۈر كۆك بايراق ئاستىدا ئۆتكۈزگەن ئادەم-غولامىدىن ئەھمەت پاختا ئىدى!
«ئۆز بايرىقى بولمىغان مىللەتنىڭ ھەقىقىي مەنىدىكى قەدرى-قىممىتى بولمايدۇ، ئۆز بايرىقىنى تىكلەشكە  ۋە قوغداشقا ئۆزىنى پىدا قىلالمىغان مىللەتنىڭ  كۆز ياشلىرى ئەبەدىي قۇرىمايدۇ !» دېگەن ئىدى مەرھۇم غولامىدىن ئەھمەت پاختا ئەپەندى ئىلگىرىكى كۆپ قېتىملىق  سۆھبەتلىرىمىزنىڭ بىرىدە.
شۇنداق! بايراق سۆيگۈسى، بايراقتىن پەخىرلىنىش روھى يوق مىللەت تارىختىن ئۆچۈرۈلۈش تىزىملىكىنىڭ ئالدىنقى رېتىدىن ئورۇن ئالغان بولىدۇ، ھەتتا  ئۆز بايرىقىنى ۋە مىللىي قەدرى-قىممىتىنى تىكلەش ئۈچۈن كۈرەشكەن، زەرداب چەككەن ۋە شۇ يولدىن ھېچ يانمىغان ئادەملىرىنىڭ قىممەت-قەدىرىنى بىلمىگەن مىللەت ئەبەدىي  قۇللۇق تامغىسىنى ئۆزىگە ئۆزى بېسىپ ئۆتىدۇ!  مۇنداق مىللەت مەنمەنچىلىك،  ئابرۇيپەرەسلىك، پىتنىخورلۇق، شەخسىي ئاداۋەتنى ئۆز مىللىتىنىڭ مەنپەئەتىنىڭ ئۈستىگە قويىدىغان، ئۆز بايرىقىدىن قورقىدىغان، ياكى ئۇنىڭدىن قاچىدىغان، ئەمما  شەخسىي رەقىبىدىن ئۆچ ئېلىش ئۈچۈن ھېچ قورقماستىن ياتلارنىڭ ھەتتا مىللىي رەقىبلىرىنىڭ قوللىرى بىلەن شاپىلاق ئۇرىدىغان، روھى كېسەللىكلەرنىڭ ھەممە تۈرلىرىنى ئۆزىدە ئىپادە قىلىدىغان خاراكتېرلەرنى يېتىلدۈرىدۇ. مانا بۇ خاراكتېرلەر بەك ئۇزۇن ۋاقىتلىق مەھكۇملۇق  نەتىجىلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە شەكىللىنىدۇ. ئەپسۇسكى، بىر ئۆمۈر بايراق تۇيغۇسى ۋە مىللىتىم  ھەم ئەزىزانە تۇپرىقىم! ئەزىزانە قەشقىرىم! دەپ يىغلىغان، كۈرەش قىلغان، توختىماي ۋەتەن نەپىسىدە ياشىغان بۇ ئىنساننى يول يىراقلىقى ۋە باشقا تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئامېرىكادىكى ئون نەچچە مىڭ ئۇيغۇردىن پەقەت 20 نەچچىسىلا  دەپنە قىلدى! ئەسلى  ئۇ، ئانا ۋەتىنىدە بولسا، خۇددى ئابدۇرېھىم ئۆتكۈردەك، تۇرغۇن ئالماستەك ۋە باشقىلاردەك  مىڭلاپ ئادەم  تاۋۇتىنى تالىشىپ كۆتۈرىدىغان ئادەم ئىدى! ھەي مۇساپىرلىق! ھەي ۋەتەنسىزلىك! ھەي روھى كەمتۈكلۈك!
چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدا قالغان شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى: ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە يىقىلىشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرىنىڭ ئورتاق نۇقتىسى رايوننىڭ تولۇق مۇستەقىللىقىغا ھەرگىز يول قويماسلىق بولدى.شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىقى  خىتاي ئۈچۈن مۇستەقىللىق زېمىن پۈتۈنلىكىگە، سوۋېتلار ئۈچۈن بولسا ئىدېئولوگىيەلىك بىخەتەرلىككە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھۆكۈمرانلىقىغا بولغان تەھدىت دېگەنلىك ئىدى[2]. شۇ سەۋەبتىن، شەرقىي تۈركىستانلىق رەھبەرلەرنىڭ يىراقنى كۆرەرلىكى قانچىلىك داھىيانە ۋە خەلقنىڭ قوللىشى قانچىلىك كۈچلۈك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئىككى چوڭ گېئوپولىتىكىلىق كۈچنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدا مۇستەقىللىق ئارزۇسى ھەر قېتىمدا پاجىئەلىك ئاخىرلىشىشقا مەھكۇم قىلىندى.
خۇلاسە: مۇستەقىللىق غايىسىنىڭ مىراسى
1912-1949-يىللىرى ئارىسىدا شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى «چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدا» مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش كۈرىشىنىڭ ئەڭ دىراماتىك مىساللىرىنىڭ بىرىدۇر. سابىت داموللا رەھبەرلىكىدىكى بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى مىللىي مۇستەقىللىق غايىسىنىڭ باشلامچىسى بولغان، ئەمما سوۋېت مۇداخىلىسى ۋە خىتاينىڭ ھەمكارلىقى بىلەن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە يىقىلغان. ئون يىلدىن كېيىن، ئەلىخان تۆرە رەھبەرلىكىدىكى ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تېخىمۇ كۈچلۈك ھەربىي ئاساستا قۇرۇلغان بولسىمۇ، سوۋېتلارنىڭ دىپلوماتىك مانىۋېرلىرىغا قۇربان بولدى؛ رەھبىرى قاچۇرۇلدى ۋە  شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ كونتروللۇق ھوقۇقى ئاخىرىدا كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتىگە تاپشۇرۇپ بېرىلدى.
بۇ ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە يىقىلىشى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مىللىي كىملىك ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئارزۇسىنىڭ جانلىق ئىسپاتلىرىدۇر. سابىت داموللانىڭ ئىسلاھاتچى مىللەتچىلىكى ۋە ئەلىخان تۆرەنىڭ مەنىۋى نوپۇزى مىللىي كۈرەشكە ئىدېئولوگىيەلىك چوڭقۇرلۇق ۋە خەلق قوللىشىنى ئېلىپ كەلگەن. ئەمما، رايوننىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئورنى رەھبەرلەرنىڭ ئىقتىدارىدىن ۋە خەلقنىڭ پىداكارلىقىدىن كۆپ ئېغىر باستى. شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىقى خەلقئارالىق كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى ئۈچۈن قۇربان قىلىندى، 1949-يىلىدىن باشلاپ خىتاينىڭ مەڭگۈلۈك ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىردى. بىراق، سابىت داموللا ۋە ئەلىخان تۆرەنىڭ مىراسى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلىرىنىڭ مىللىي  مۇستەقىللىق ئېڭى ۋە قارشىلىق روھىنىڭ ئاساسىنى سالدى.
تېخنولوگىيە ساھەسىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئۇرۇشلىرى: خىتاي بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزەك كىرىزىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەربنىڭ غەلىبە قىلىشى، يەنى تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ، تەمىنلەش زەنجىرىدىكى بېقىندىلىقىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا كونترول قىلالىشى ھازىرقى لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ داۋاملىشىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. بۇ، دۇنيانىڭ تېخنولوگىيە جەھەتتىن ئىككىگە بۆلۈنگەن، ئەمما دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ تېخنولوگىيەلىك ۋە قائىدىۋى ئۆلچەملەرنى بېكىتىشنى داۋاملاشتۇرىدىغان بىر «يېڭى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى» تەرتىپىنى بىلدۈرۈشى مۇمكىن. بۇ سېنارىيە خىتاينىڭ دۇنياۋى ئارزۇلىرىنى چەكلەيدۇ، ئەمما دۇنياۋى جىددىيچىلىك ۋە مۇقىمسىزلىقنى دائىملىق ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويىدۇ.
لېكىن، ئەڭ مۇمكىن بولغان سېنارىيە، خوفېر ئىما قىلغاندەك، ئېنىق غەلىبە قىلغۇچىسى بولمىغان، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ھالدىن كەتكۈزۈۋېتىدىغان بىر رىقابەت دەۋرىدۇر. بۇ «ئۇتتۇرۇش-ئۇتتۇرۇش» ئەھۋالىدا ھەر ئىككى تەرەپ غايەت زور بايلىقلارنى بۇ كۈرەشكە سەرپ قىلىۋاتقاندا، دۇنياۋى ئېشىش ئاستىلايدۇ، تېخنولوگىيەلىك يېڭىلىق يارىتىشنىڭ سۈرئىتى تۆۋەنلەيدۇ ۋە دۇنيا تېخىمۇ پارچىلانغان، تېخىمۇ مۇقىمسىز ۋە تېخىمۇ خەتەرلىك بىر جايغا ئايلىنىدۇ. بۇ كۈرەشنىڭ غالىبى ۋاشىنگتونمۇ، بېيجىڭمۇ ئەمەس؛ مەغلۇپ بولغۇچىسى بولسا يەر شارىۋى پاراۋانلىق ۋە تەرەققىياتقا تايىنىدىغان پۈتكۈل ئىنسانىيەت بولىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر
قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، ئىبنى كەسىر ۋە زۇكرانىنىڭ چۈشەنچىگە كۆرە، قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئەسلىدە كىلاسسىك رىۋايەت تەپسىرىنىڭ تۇنجى ۋە ئەڭ مۇھىم ئامىللىرى ھېسابلىنىدۇ. كۈنىمىزدە بولسا قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش دېگەندە، قۇرئاننى ئالدى بىلەن قۇرئاندىن چۈشىنىش كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بۇ ئەھۋال ھەم زىددىيەتكە ھەمدە غەلىتە بىر ئەھۋالغا سەۋەب بولماقتا، زۇكرانىنىڭ قاراشلىرىغا دىققەت  بىلەن نەزەر سالىدىغان بولساق، ھەم قۇرئاننىڭ ئۆز ئۆزىنى تەپسىر قىلىدىغانلىقىنى ياقلاش ھەمدە بۇنى كىلاسسىك رىۋايەت تەپسىرىنىڭ ئاساسلىق ئامىلى سۈپىتىدە تەكىتلەش دەل زىددىيەتنىڭ ئۆزىدۇر. بۇنىڭغا ماس ھالدا، ئىبنى كەسىرنىڭ قاراشلىرىغا سىنچىلاپ قارايدىغان بولساق، ھەم قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىشنىڭ ئەڭ مۇۋاپىق ۋە ئەڭ مۇكەممەل تەپسىر ئۇسۇلى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش ھەمدە سۈننەتنى خۇددىي قۇرئانغا ئوخشاش ۋەھىي مەھسۇلى دەپ قاراپ ناسلارنى بىرلا ماددى بويىچە چۈشىنىش، شۇنداقلا سۈننەتنى ياقلاشتىن ئۆزىنى قاچۇرىمەن دەپ قۇرئانچىلىق ئېقىمىغا قوشۇلۇپ كېتىش توغرا ئەمەس.
بۇ دائىرىدە قىسقىچە تەكىتلەپ ئۆتۈلگەن زىددىيەت ۋە غەلىتىلىك توغرىسىدا نۇرغۇن گەپلەرنى قىلالايمىز. بىراق بۇ يەردە بولۇپمۇ شۇ خۇسۇسنى تەكىتلەپ قويۇش كېرەككى، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش بەكرەك سەلەفى-ھەنبەلى ئەنئەنىسىگە (بۇ ئەنئەنە ئەھلى-ھەدىستىن كەلگەن)تەۋە بولغان ئىبنى تەيمىييە ۋە ئىبنى كەسىرگە ئوخشاش ئالىملار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان بولسىمۇ، بۇ تەپسىر ئۇسۇلى كۈنىمىزدە ھەدىس، ئەسەر، رىۋايەتكە ئوخشاش ئۇقۇملاردىن تولىمۇ يىراق تۇرىدىغان «قۇرئانچىلار»تەرىپىدىن قوبۇل قىلىندى. مەسىلەن، ھىندى قىتئەسىدە سەييىد ئەخمەد خاننىڭ (1898) «سۈننەت ۋە ھەدىسىنىڭ نوپۇزىنى يوق قىلىپ قۇرئان بىلەنلا كۇپايىلىنىش»تەرىقىسىدىكى قاراشلىرى 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئەھلى-قۇرئان ئېقىمى تەرىپىدىن كۆككە كۆتۈرۈلدى ۋە دىنى ساھەدە قۇرئاننىڭ يېگانە مەنبە ئىكەنلىكى كۈچلۈك تەرغىپ قىلىندى.
شەكسىزكى، بۇ تەرغىبات ياكى قاراش سۈننەت ۋە ھەدىسنىڭ نوپۇزىنى رەت قىلىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس ئىدى. بۇ ھەقتىكى بارلىق قاراشلارنىڭ خۇلاسىسى «قۇرئان ھەر جەھەتتىن شافى ۋە كافىدۇر»بولغان ئەھلى-قۇرئانچىلىق ئېقىمى قۇرئاننى دىنى ۋە دۇنياۋى مەسىلىلەرگە مۇناسىۋەتلىك بارلىق مەسىلىلەرنىڭ مەلۇماتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان قامۇستەك چۈشىنىۋالدى. ئېقىمنىڭ ۋەكىللىرى قۇرئاننىڭ ھەر جەھەتتىن مۇكەممەل كىتاب بولۇش مەسىلىسىدە بىردەكلىك ھاسىل قىلىش بىلەن بىرگە، چەكلىك ئايەتتىن تەشكىل تاپقان قۇرئان تېكىستىنىڭ مەيلى بارلىق يانداش (فەرئى)ھۆكۈملەرگە مەنبە بولۇش بولسۇن مەيلى رىئال تۇرمۇشتا ھەر كۈنى دېگۈدەك بولۇپ تۇرىدىغان سان-ساناقسىز مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش جەھەتتە بولسۇن بىر پىكىرگە كېلەلمىدى. بۇ جەھەتتە ئابدۇللاھ چەكرالەۋى (1914) ئومۇمىي ۋە يەككىلىك نۇقتىسىدىن قۇرئاننىڭ بارلىق ئېھتىياجنى ھەل قىلىدىغان خۇسۇسىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى. «قۇرئاندا مەيلى پەرز مەيلى نەفلە ۋە ئىباھە (بىر نەرسىنىڭ ساۋاب ياكى گۇناھ بولۇشتىن خالىي بولۇشى)بولسۇن ھەر قانداق مەسىلە بايان قىلىنغان»دېگەن چەكرالەۋى: «قۇرئان مۇجمەل،  ھەدىسلەر ئەتراپلىقتۇر»دېگەن ئەنئەنىۋى قاراشنىڭ قۇرئانغا زىت ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ بۇنىڭ پۈتۈنلەي خاتا ئىكەنلىكىنى كۈچلۈك تەرغىپ قىلدى ۋە بۇنى «ئى پەيغەمبەر! ساڭا بۇ قۇرئاننى ھەر نەرسىنى ئوچۇقلاش ئۈچۈن نازىل قىلدۇق» (نەھل 16-89)ئايىتى بىلەن ئىزاھلىدى.
قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇڭلاشقا كۈنىمىزدە قۇرئاننى ھەققىي مەنىدە چۈشىنىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن سۈننەت ۋە پەيغەمبەرنىڭ ھاياتىنى چوڭقۇر ھېس قىلغان ھالدا ياشاپ چۈشىنىش، قۇرئان بىلەن سۈننەتنى بىر-بىرىدىن قەتئىي ئايرىۋەتمەسلىك كېرەك. دەرۋەقە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىككى چوڭ ئامەنەت دېگەن مەشھۇر ھەدىسىدىنمۇ چۈشىنىشقا بولىدىكى، مۇسۇلمانلار قۇرئانغىلا ئەمەس قۇرئان بىلەن بىرلىكتە ئەھلى بەيتكىمۇ ئەگىشىشى كېرەك. شىئەلەرنىڭ ئىدىئولوگىيەلىك ۋە بىر تەرەپلىمە قاراشلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويساق، ئەھلى بەيت قۇرئاننىڭ نازىل بولۇشىغا يېقىندىن شاھىت بولغان ۋە ئىلاھىي كالامدىكى تەلەپلەرنى ئەڭ توغرا شەكىلدە تەدبىق قىلغان توپلۇق بولغانلىقى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابىلەرنىڭ بۇ جەمەتتىن جاسارەت ئالغانلىقىنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا، بارلىق يوللار يەنە سۈننەتكە تۇتۇشىدۇ. ئۇنداقتا مۇنۇ خۇلاسىگە كېلىشكە بولىدۇ: سۈننەت ۋە پەيغەمبەرنىڭ ھاياتىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ  قۇرئاننى نوقۇل قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىش، پەيغەمبەرگە قارىغاندا قۇرئاننى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىپ ياشىغىلى بولىدىغانلىقىغا ئوخشاش قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئاللاھتىن پاناھلىق تىلەش كېرەك.
تەرجىمان: ئىبراھىمجان
دىكتاتورلارنىڭ يەتتە تۈرلۈك ئادىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىكتاتورلار، ئەيىبلىنىشنى ئازايتىش ياكى خەلقنىڭ غەزىپىنى مۇھاجىرلار، ئازسانلىقلار، رەڭلىكلەر، ئىسلامچىلار، تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى «تېررورچىلار» دەپ ئاتايدىغان قاتلاملارغا ئوخشاش باشقا تەرەپلەرگە بۇرىۋېتىش ئۈچۈن مەسئۇلىيەتسىزلىكىنىڭ جاۋابكارلىقىنى بىرەر جامائەت، دۆلەت ياكى شەخسلەرگە دۆڭگەپ قويىدۇ. گىتلېر، يەھۇدىيلار گېرمانىيەنىڭ قېنىنى شوراشقا تىرىشقانىدى، دېگەن بولسا، ترامپ، مۇسۇلمان مۇھاجىرلار ۋە مېكسىكىلىقلار ئامېرىكا خەلقىگە ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن خەۋپ ئېلىپ كەلمەكتە دەۋاتىدۇ، سىسى بولسا، مۇسۇلمان قېرىنداشلار تېررورچىلار بولۇپ، سۇۋەيس ۋە سىنانى چەت كۈچلەرگە سېتىشنى خالايدۇ، دەيدۇ. بىر دىكتاتور بەزىدە مەغلۇبىيىتىنى بىر مىنىستىر ياكى ۋەزىرگە دۆڭگەپلا، ئۇنى خىزمەتتىن بوشىتىپ تاشلىشىمۇ مۇمكىن.
«باشقىلارنى قۇربان قىلىش» بىر خىل رەزىل سىياسەت بولۇپ، قۇربانلىرى ئادەتتە بىگۇناھ ۋە ئىنتىقام ئېلىش خەۋپى بولمىغان ئاجىز كىشىلەردۇر. ئەپسۇسكى، بۇ سىياسەت تەشۋىقات كۆلەڭگىسى، ئىرقچىلىق تۇيغۇلىرى شۇنداقلا دېموكراتىيە مۇھاپىزەتچىلىرى ئىز قوغلاش، كۆزىتىشتىن ئىبارەت ۋەزىپىلىرىنى تاشلىغان ئەھۋاللاردا ئۈنۈمگە ئېرىشىدۇ.
خاتالىقنى ئېتىراپ قىلماسلىق
خاتالىقىنى ئېتىراپ قىلغان دىكتاتور دىكتاتورىلىق قىلىشتىن ۋاز كېچىدۇ. خاتالىقنى ئېتىراپ قىلىش كۈچلۈكنىڭ ئەمەس، ئاجىزلىقنىڭ ئالامىتىدۇر، «يول قويۇش» غەپلەتتە قالغۇچىلارنىڭ ئىشىدۇر، بېسىمغا بويۇن ئېگىش ھاكىمىيەت ۋە نوپۇزنى ساقلاپ قېلىشقا زىتتۇر. دىكتاتورلۇقنى ھېچنەرسە ئاممىنىڭ پىكرىگە كۆڭۈل بۆلۈشتەك ئۈنۈملۈك ۋەيران قىلالمايدۇ. دىكتاتورىلىق زوراۋانلىقنىڭ بالىياتقۇسىدىن چۈشكەن بولغاچقا، ئۇ قانۇن، نىزام، ئەپۇچانلىق ۋە ھېساب بېرىشنى ئىنكار قىلىدىغان زوراۋان مەدەنىيەتنىڭ ئاپىرىدە بولۇشىغا يول قويىدۇ.
دىكتاتور ئۆزىنى خاتالىقتىن خالىي ۋە نەسىھەتلەرگە بىھاجەت «ئۈممەت» نىڭ ئاتىسى، ھەتتا «ئالىي پەرۋىشكارى» دەپ قارايدۇ. دىكتاتورلار نەسىھەت قىلغۇچىلارنى ياقتۇرمايدۇ؛ چۈنكى ئۇلار جورج ئورۋېل ئېيتقاندەك، ھاكىمىيەتكە ۋاسىتە ئەمەس، غايە دەپ قارايدۇ، «ھېچكىم ئىنقىلابنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن دىكتاتورلۇق قىلمايدۇ، ئەكسىچە دىكتاتورلۇقىنى تەسىس قىلىش ئۈچۈن ئىنقىلاب قىلىدۇ.»
سىزگە كۈنلەرنىڭ بىرىدە باشلىق بولۇش نېسىپ بولۇپ قالسا، بۇ خىل ئادەتلەرنىڭ بىرىنى سادىر قىلىشتىن ھەزەر ئەيلەڭ، ئادالەت توغرىسىدا مىساللارنى كەلتۈرۈشكە تىرىشىڭ. دىكتاتور ھەرقانچە ئۇزۇن ياشىسىمۇ تارىخ مۇقەررەر ھالدا ئۇنىڭغا لەنەت ئېيتىدۇ.
مەنبە: ئەلجەزىرە
راند (RAND) شىركىتىنىڭ «خىتاي بىلەن بولىدىغان ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇش توغرىسىدا ئويلىنىش: توققۇز خىل سېنارىيە» ناملىق دوكلاتىنىڭ خۇلاسىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلات يەنە كەلگۈسىدىكى تەھلىللەر ئۈچۈن بىر قاتار مۇھىم، كەڭ دائىرىلىك سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ ئەھمىيىتىنى قىسقىچە شەرھلەيدۇ:
ئاخىرقى خۇلاسە:
بۇ دوكلات ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ، يېقىنقى يىللاردىكى ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە پىلانلىرىدا كۆپ ھاللاردا تەسەۋۋۇر قىلىنغان تېز، ھەل قىلغۇچ ئۇرۇش مودېلىدىن چەتنەپ، تېخىمۇ ئۇزۇنغا سوزۇلىدىغان، مۇرەككەپ توقۇنۇشلارغا ئېلىپ كېلىش ئېھتىماللىقىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى كۈچلۈك تەكىتلەيدۇ. ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆپ خىل سېنارىيەلەر ۋە ئومۇمىي تۈرلەر، بۇ خىل ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇشلارنىڭ يۈز بېرىش شەكىللىرى، سەۋەبلىرى ۋە خاراكتېرى ھەققىدە چوڭقۇر ئويلىنىشقا ئاساس يارىتىپ، كەلگۈسىدىكى تېخىمۇ ئەتراپلىق تەتقىقات، تەھلىل ۋە ئىستراتېگىيەلىك پىلانلاش ئۈچۈن مۇھىم ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەيدۇ. دوكلات ئامېرىكا مۇداپىئە ساھەسىدىكىلەرنى ئىلگىرىكى قېلىپلاشقان قاراشلاردىن ھالقىپ، تېخىمۇ قىيىن، تېخىمۇ ئۇزاق داۋاملىشىدىغان توقۇنۇش ئېھتىماللىقىغا روھىي ۋە ماددىي جەھەتتىن تەييارلىق قىلىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئەسكەرتىدۇ.
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقى»نىڭ ئىسپاتلىنىشى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ قارارنى ئەسلەشنىڭ سىياسىي ۋە ئەخلاقىي قىممىتى ئىنتايىن زور. بۇ بىزگە شۇنى ئەسلىتىدۇكى، سوتنىڭ ھۆكۈمى بىر ئاخىرقى نۇقتا ئەمەس، ھەرىكەتنىڭ باشلىنىشىدۇر. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى تېخى ئۆزگەرمىدى، مىليونلىغان ئىنساننىڭ ئازابى تېخى توختىمىدى. شۇڭا، «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ بەرگەن ھۆكۈمى دۇنيا لىدېرلىرىنى، شىركەتلەرنى ۋە ھەر بىر ۋىجدانلىق ئىنساننى ئۈزلۈكسىز ھەرىكەتكە چاقىرىدىغان بىر چاقىرىق بولۇپ قالىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» تارىخقا «سۈكۈتنى بۇزغان سوت» دەپ يېزىلدى. بەرگەن ھۆكۈمى، پەقەت قەغەز ئۈستىدىكى سۆزلەرلا ئەمەس، ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق قىممەت قاراشلىرىنى قوغداش يولىدىكى بىر مەشئەلدۇر.