Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
خىتاينىڭ مىسىر ۋە ئىران بىلەن ئورناتقان ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنىڭ قاتلاملىرى ۋە يوشۇرۇن غەرەزلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ مىسىر ۋە ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىكى يەنە بىر ئىنچىكە نۇقتا، ئۇنىڭ «مۇۋازىنەت» ساقلاشقا ئۇرۇنۇشىدۇر. مەنبەلەردە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ئىرانغا ياردەم بەرگەن بىلەن، ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشقا كىرىپ قېلىشتىن ساقلىنىشنى خالايدۇ[16]. يەنى، خىتاي ئىراننى «تېخنىكىلىق قالقان» بىلەن تەمىنلەيدۇ، ئەمما ئۆزى بىۋاسىتە ئۇرۇشقا كىرمەيدۇ. بۇ، خىتاينىڭ «تۆۋەن تەننەرخ بىلەن يۇقىرى پايدا ئېلىش» دىپلوماتىيەسىنىڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر.
ئاخىرىدا شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى ئىستىخبارات ۋە ھەربىي ھەرىكەتلىرى، كەلگۈسىدىكى يەرشارىۋى كۈچ سېلىشتۇرمىسىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ. خىتاي رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقى، بوشلۇق تېخنىكىسى ۋە سۈنئىي ئەقىل ساھەلىرىدە ئامېرىكىغا جەڭ ئېلان قىلماقتا. مىسىر ۋە ئىران بۇ يېڭى «سوغۇق ئۇرۇش» نىڭ ئالدىنقى سەپلىرىگە ئايلىنىپ قالماقتا. بۇ ماقالىلەردىن چىقىدىغان خۇلاسە شۇكى، خىتاي پەقەت سودا شېرىكىلا ئەمەس، بەلكى رايوننىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىۋاتقان ئاكتىپ ئويۇنچىدۇر. ئۇنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئارقىسىدا كۈچلۈك بىر «ئىستىخبارات ۋە بىخەتەرلىك بەلبېغى» يوشۇرۇنغان بولۇپ، بۇ بەلباغ غەربنىڭ رايوندىكى ئەنئەنىۋى تەسىرىنى سىقىپ چىقىرىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
1.        Norah O’Donnell, «China’s spying efforts growing, with U.S. a top target,» CBS News, May 18, 2025.
2.        Dr. Nadia Helmy, «Egypt’s Shadow War: Partnering with China to Curb Mossad’s Influence Across Africa,» Modern Diplomacy, February 14, 2026.
3.        Dr. Nadia Helmy, «How China Aims to Block Mossad Operations in Iran,» Modern Diplomacy, January 28, 2026.
4.        Dr. Nadia Helmy, «How China’s Ninth Bureau Counters Mossad Operations in Mideast,» Modern Diplomacy, February 6, 2026.
5.        Dr. Nadia Helmy, «How Iran Gained the Ability to Track Stealth Aircraft: China Deal and the YLC-8B system,» Modern Diplomacy, February 10, 2026.
6.        Dr. Nadia Helmy, «How Lt. Gen. Ashraf Zaher aims to bridge Egyptian military education with China,» Modern Diplomacy, February 13, 2026.
ب د ت دىكى خىتاي-رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى: ماسلىشىشنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە پەرقلەرنىڭ كۈچىيىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قانۇن ئورگانلىرى: خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى ۋە دۆلەت باشقۇرۇش تەۋەلىكىدىن ھالقىغان رايونلارنىڭ دېڭىز-ئوكيان بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقى ئەھدىنامىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەلقئارا قانۇنىي رامكىلارغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردىكى داۋاملىشىۋاتقان پىكىر ئوخشىماسلىقى، خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ يەرشارىۋى قانۇنىي ئىدارە قىلىشنى قانداق چۈشىنىدىغانلىقى ۋە بۇ جەريانلارغا قانداق قاتنىشىدىغانلىقى ھەققىدە كۈچىيىۋاتقان زىددىيەتلەرنى كۆرسىتىشى مۇمكىن. بۇ ئورگانلار خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسىي تاشلىرى بولۇپ، بۇ مەسىلىلەردىكى ئىختىلاپلار تېخىمۇ كەڭ ئىدېئولوگىيەلىك پەرقنى ئەكس ئەتتۈرۈشى مۇمكىن.
ب د ت ئىسلاھاتى: ئۇزۇن مۇددەتلىك نۇقتىدىن ئالغاندا، خەۋپسىزلىك كېڭىشىنى كېڭەيتىش مۇنازىرىسىدە ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئۆزىنى قەيەرگە قويىدىغانلىقىنى تەكشۈرۈش كېرەك. چۈنكى بۇ تۈردىكى ئىسلاھاتلار ئۇلارنىڭ تەسىر كۈچى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىگە ئوخشىمىغان شەكىلدە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. ب د ت قۇرۇلمىسىدىكى ئېھتىماللىق ئۆزگىرىشلەر يەرشارىۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قايتا شەكىللەندۈرۈش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە، خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ بۇ مەسىلىدىكى پوزىتسىيەسى ئۇلارنىڭ كەلگۈسى پىلانى ھەققىدە مۇھىم سىگناللارنى بېرىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق گەرچە كۈچلۈك ئاساسلارغا تايانسىمۇ، ب د ت دىكى ئاۋاز بېرىش ھەرىكىتىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىش، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ ھەرىكەتچان ۋە مۇرەككەپ بىر قۇرۇلمىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلايدۇ. بولۇپمۇ ئىنسانپەرۋەرلىك، قانۇنىي ۋە تېخنىكىلىق ساھەلەردىكى پەرقلەر، ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ ئۆز دۆلەت مەنپەئەتى، يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش كۆز قارىشى ۋە خەلقئارا ئۆلچەملەرگە تۇتقان پوزىتسىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئىنچىكە پەرقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. كەلگۈسىدە، بۇ پەرقلەرنىڭ قايسى دەرىجىدە چوڭقۇرلىشىشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىققا قانداق تەسىر كۆرسىتىشى، خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئومۇمىي تەڭپۇڭلۇقىنىڭ يۆنىلىشى جەھەتتە يېقىندىن كۆزىتىشكە تېگىشلىك مۇھىم مەسىلە بولۇپ قېلىشىدا شەك يوق.
Anderson, P. (2025, November 6). Friends moving apart? China and Russia at the United Nations. MERICS.https://merics.org/en/comment/friends-moving-apart-china-and-russia-united-nations
ئىجتىمائىي خاتىرە ۋە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
ئىجتىمائىي خاتىرە بىر ئىجتىمائىي گۇرۇپپىنىڭ ئەزالىرى ئۈچۈن ئورتاق بولغان ئۆتمۈشتىكى ۋەقەلەرگە دائىر شەكىللەنگەن زېھىنىي ئىپادە شەكلىدۇر. مەسىلەن، كۆمۈر كانچىلىرى بىر خىزمەتدىشىنىڭ قازا تۈپەيلىدىن ئۆلۈمىنى ئادەتتىكى خەلقلەردىن باشقىچە ئەسلىشى مۇمكىن، خۇددى ياش ۋە قېرى كىشىلەرنىڭ مۇھىم تارىخىي ۋەقەلەرنى ئوخشىمىغان شەكىلدە ئەسلىيەلىشى مۇمكىن بولغىنىدەك.
ئىجتىمائىي خاتىرە؛ ئېغىزچە ۋە يېزىقچە بايانلار، ئابىدىلەر ۋە خاتىرە قۇرۇلمىلار، خاتىرىلەش مۇراسىمى ۋە سىمۋوللار قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۈرلۈك شەكىللەردە ئىپادىلىنىدۇ ۋە مۇناسىۋەت ئورنىتىش ۋە داۋاملاشتۇرۇش، باشقىلارغا ئۆگىتىش ياكى ئۇلارنى خەۋەردار قىلىش ۋە ئىجتىمائىي گۇرۇپپا كىملىكى قاتارلىق تۈرلۈك ۋەزىپىلەرگە خىزمەت قىلىدۇ.
خاتىرە جەمئىيەتنىڭ ئورتاق ئېڭىنى ئىپادىلىسىمۇ، بىراق شەخسلەر تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ ۋە تەتقىقاتلار شەخسلەرنىڭ ئۆزلۈك خاتىرىلەرىنى بىر ماسلىشىش جەريانى ئارقىلىق جەمئىيەتنىڭكىگە باغلايدىغىنىنى كۆرسەتمەكتە: كىشىنىڭ ئىجتىمائىي گۇرۇپپا تەرىپىدىن بېشىدىن ئۆتكەن دەپ قارىلغان ۋەقەلەر ھەم چۈشەنچە ھەم ھەرىكەتلەردە تېخىمۇ ئېنىق كۆرۈنىدۇ؛ چۈنكى تېخىمۇ كۆپ دىققەت مەركىزى ياكى تېخىمۇ تەپسىلىي خاتىرىلەش ئىشقا ئاشىدۇ ۋە بۇ ئۇلارنىڭ چۈشىنىشلىكىنى ئاشۇرىدۇ.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
ئەخلاقسىز دىندار ياكى ئەخلاقلىق دىنسىز بولامدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەخلاقسىز دىندار ياكى ئەخلاقلىق دىنسىز بولامدۇ؟
بەزىلىرىمىزنىڭ ئېغىزىدىن «دىندار تۇرۇپ  قىلغان ئەخلاقسىزلىقىغا قارىمامسىلەر؟ موللامنىڭ دېگىنىنى قىل، قىلغىنىنى قىلما، قاراڭلار ئاۋۇ دىنسىز تۇرۇپ تولىمۇ ئەخلاقلىقكەن»دەيدىغان ئەخلاققا ئالاقىدار زارلىنىشلارنى ۋە گەپلەرنى ئاڭلاپ تۇرىمىز. بۇ قارىماققا ئوبىيكتىپ رىئاللىقا ئاساسەن چىقىرىلغان يەكۈندەك قىلسىمۇ،لېكىن يۈزەكىلىكتىن خالىي ئەمەس. مەسىلىنىڭ تېگى، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا ماھىيىتىنى چۈشىنىپ باقىدىغان بولساق مەسىلىنىڭ چوڭقۇر ۋە چېتىلىش دائىرىسىنىڭ كەڭلىكىنى بايقايمىز.
بىز بۇ يازمىمىزدا بۇ ئاددىغىنە لېكىن ئۇزۇن يىللىق تۇرمۇشنى كۆزىتىشنىڭ مەھسۇلى بولغان ئەخلاققا مۇناسىۋەتلىك بۇ يەكۈننىڭ ئىجتىمائىي سەۋەبلىرى ئۈستىدىن بەكرەك ئەخلاقنىڭ مەنبەسى،ئىسلام بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە  چېتىلىش دائىرىسىنى قىسقىچە يورىتىپ بېرىشكە تىرىشىمىز.
ئۆز ئەملىيىتىدە كۆپىنچە ھاللاردا دىنى ئەقىدىلەرگە ئەھمىيەت بەرمەيدىغان كىشلەردە ۋە ئاتىئىستلاردا ئەخلاققا مۇۋاپىق ھال ۋە ھەرىكەتلەر كۆرىلىدۇ. ئاغزاكى ئارزۇلىرى بىلەن ئەمەلىي ھەرىكەتلىرى ئارسىدا كۆپىنچە ھالدا روشەن ئىختىلاپ كۆرىلىدۇ. بۇنڭىدىن باشقا، شۇنچىلىك كۆپ كىشلەر باركى، ھەققىي دىندار سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ، دىنى ئەقىدىلەرنى باشقىلارغا ئۆگىتىپ تۇرۇپمۇ، ھەرىكەت ۋە يۈرۈش تۈرۈشلىرى ئەخلاق نۇقتىسىدىن تامامەن نامۇۋاپىق بولغان ماتىرىيالىستلارغا ئوخشايدۇ. ياكى دەل ئەكسىچە، ئىدىيە جەھەتتىن ماتىرىيالىست بولغان بەزى كىشلەرمۇ ئۆز ئەملىيىتىدە ھەر تۈرلۈك پىداكارلىققا جان دەپ يۈگرەشكە ۋە باشقىلار ئۈچۈن ئىشلەشكە مايىل بولىدۇ. ئەڭ زىيالى ۋە ئەڭ دۇرۇس مۇتەپەككۇرلارنىمۇ قايمۇقتۇرۇپ كېلىۋاتقان  غەلىتە ئىنساني كومىدىيەسى، دەل بۇ چىگىشلىك ۋە ئاساسىزلىقتىن كېلىپ چىقىدۇ ۋە تەرەققىي قىلىدۇ. ئېتىقادىمىز بىلەن ھەرىكەت ۋە يۈرۈش تۇرۇشلىرىمىز ئارىسىدا ئاپتوماتلاشقان ئىنتىزامچانلىق يوق. ھەرىكىتىمىز، قىلىقىمىز، ئەخلاقىمىز ئاڭلىق تاللاشنىڭ ياكى تۇرمۇش پەلسەپەسىنىڭ فونكىسيەسى ئەمەس. بۇ پەلسەپە ياكى سىياسىي ئىرادىلىرىمىزنىڭ ئەسىرى بولۇشتىن بەكرەك ئۆسمۈرلىك چېغىمىزدىكى تەربىيەنىڭ ۋە شۇ ۋاقتىدىكى چۈشەنچىنىڭ نەتىجىسى ھېسابلىنىدۇ. بىر ئىنسان ئەگەر كىچىك ۋاقتىدا ئائىلە ئىچىدە چوڭلارنى ھۆرمەت قىلىشقا، ۋەدىسىدە تۇرۇشقا، ئىنسانلارغا ئوخشاش مۇئامىلە قىلىشقا، تەڭتۈشلىرىنى سۆيۇشكە ۋە ئۇلارغا ياردەم قىلىشقا، يالغان سۆزلىمەسلىككە، ئىككى يۈزلىمىچىلىكتىن نەپرەتلىنىشكە، غۇرۇلۇق ۋە كەمتەر بولۇشقا كۆنگەن بولسا، ئۇ ۋاقتىدا بۇلار كىيىنكى سىياسىي ئىرادىلىرى، تاللاشلىرى ۋە قوبۇل قىلغان قارىشى قانداق بولۇشتىن قەتئىينەزەر، ئاساسەن كىشىلىك خاراكتېرىنىڭ ئالاھىدىلىكى سۈپتىىدە ساقلىنىپ قالىدۇ. ئۇنىڭ بۇ ئەخلاقى دىندۇر، ئۆز دىنى بولمىغان تەقدىردىمۇ كىيىن قوبۇل قىلغان دىندۇر. تەربىيە ئاساسەن دېگۈدەك بەزى دىنى ئەقىدىلەرنى تارقىتىشتا مۇۋاپپەقىيەت قازانغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ ئەخلاقنىڭ ئاساسى بولغان دىننى يېيىشقا ياكى يېتەرلىك دەرىجىدە كۈچەيتىشكە مۇۋاپپەق بولالمىغان. دىننىڭ ۋاز كېچىلىشىدىن ئەخلاقىنىڭ ۋاز كېچىلىشىگە ئۆتۈش ئۈچۈن پەقەت بىرلا قەدەمگە ئېھتىياج بار. بەزى كىشلەر بۇ قەدەمنى ئۆمۈر بويى تاشلىيالمايدۇ. تۇرمۇشىدىكى ئىختىلاب، زىددىيەت دەل بۇ سەۋەبتىن كېلىپ چىقىدۇ. شۇنداق ئاچچىق بىر رىئاللىق بار بولۇپ، تەتقىق قىلىشنى قىيىنلاشتۈرۋەتكەن ئىككى نەرسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ: ئەخلاقلىق ئاتىستلار بىلەن ئەخلاقسىز دىندارلار. )ئەلى ئىززەت بېگوۋىچ)
ئەخلاقسىز دىندار ياكى ئەخلاقلىق دىنسىز بولامدۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دېمەككى، ئەخلاق داۋاملىق دىنغا تاينىدۇ. ئەمما، ئەخلاق ۋە دىن ئوخشاش نەرسە ئەمەس. پىرىنسىپ جەھەتتە ئەخلاق دىنسىز مەۋجۇت بولمايدۇ. ئەخلاق تەدبىق ۋە شەخسىي قىلىق سۈپىتىدە بىۋاستە دىندارلىققا باغلىق ئەمەس. ئۇلارنى بىر-بىرىگە چېتىشلىق قىلغان نەرسە مۇنۇ ئورتاق دەلىلدۇر: ئالاھىدە باشقا بىر دۇنيا…  «باشقا» دېگەن تەبىر بويىچە بۇ دۇنيا دىنى بولسا، «ئالاھىدە» دېگەن تەبىر بويىچە ئەخلاقىيدۇر. بۇ مۇناسىۋەت دىن بىلەن ئەخلاق ئارىسىدا ھەم ئۆز-ئارا بېقىندىلىق ھەمدە مۇستەقىللىق سەۋەبىدۇر. ئاپتوماتىك، ماتېماتىكىلىق، ئوبىيكتىپ قانۇنىيەتلىك بولمىغان ئەمەلىي بىر ئىچكى بىردەكلىك مەۋجۇت. بۇ يەردە بەزى ئېغىشلار كۆرۈلۈشى مۇمكىن. بىراق بىردەكلىك ۋە ماسلىق ھامان بىر كۈنى تەكرار مەيدانغا كېلىدۇ. ئاتېئىزىم چوقۇم بىر كۈنى ئەخلاقنى ئىنكار قىلىدۇ. يەنە بىر تەرەپتە بولسا، ئەخلاقىي ئويغىنىش دىنى ئىسلاھات بىلەن باشلىنىدۇ. ئەخلاق ئارزۇ-ئىستەكلەر ۋە يۈرۈش تۈرۈش قائىدىلىرىگە ئايلاندۇرۇلغان دىندۇر. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتساق،ئۇ ئىنساننىڭ ئىچىدىن خالاپ قىلغان ھەرىكىتىگە ياكى ئاللاھنىڭ بارلىقى ھەقىقىتىگە ماس ھالدا باشقا ئىنسانلارغا تۇتقان پوزىتەسىيەسىدۇر. چۈنكى ۋەزىپەمنى پۈتكۈل قىيىنچىلىق ۋە خىيىم خەتەرلەرگە قارىماستىن ئورۇنداش تەلەپ قىلىنسا (بۇنىڭغا مەنپەئەتنى چىقىش قىلغان ھەرىكەتتىن پەرقلىق ھالدا ئەخلاق دەيمىز)، بۇنداق بىر تەلەپ ۋە ئىستەك پەقەت بۇ دۇنيانى ۋە بۇ ھاياتنى يالغۇز بىرلا دۇنيا ۋە بىرلا ھايات كۆرمىگەن ئەھۋال ئاستىدا ئاندىن يوللۇق كۆرسىتىشى مۇمكىن. مانا مۇشۇ خۇسۇس ئەخلاق ۋە دىننىڭ ئورتاق ھەرىكەت نۇقتىسىنى تەشكىل قىلىدۇ. (ئەلى ئىززەت بېگوۋىچ)
ئادەم مەركەزچىلىك
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئادەم مەركەزچىلىك، بىر دۆلەتتە ئىدارە قىلىش تۈزۈلمىسىنىڭ  بەرپا بولۇشى ۋە ھەرىكەتلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك قوللىنىش ئۇسۇلى بولۇپ، مەركىزىي تەشكىلاتقا باغلىق بولمىغان يەرلىك باشقۇرۇش ئورۇنلىرىنىڭ مۇستەقىل قارار چىقىرىشىنى مۇمكىن قىلىدىغان تارماق ئىدارە شەكلىدۇر. بۇ ئۇقۇمنىڭ تۈركچىگە كىرىشى 1876-يىلىدىكى ئاساسىي قانۇننىڭ 108-ماددىسىدىكى «ۋىلايەتلەرنىڭ باشقۇرۇش ئۇسۇلى» بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھوقۇق كېڭەيتىش ئۇقۇمىنىڭ فرانسۇزچە تەڭدېشى بولغان « decentralisation » سۆزىنىڭ،  شاھزادە ساباھەددىن (ۋاپاتى 1948) تەرىپىدىن «ئادەم مەركەزچىلىك» تەرىقىسىدە تەلەپپۇز قىلىنىشى بىلەن بولغان، كېيىنچە «يەرلىك باشقۇرۇش» مەنىسىدە ئىشلىتىلىشكە باشلىغان. كۈنىمىزدىمۇ ھەق- ھوقۇق كېڭەيتىش ياكى ھەق-ھوقۇق كەڭلىكى ئۇقۇمى، ۋىلايەتلەرنى باشقۇرۇشتا ئاساسىي پىرىنسىپ سۈپىتىدە ئاساسىي قانۇننىڭ 126-ماددىسىدە مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرماقتا.View Fullscreen
«يىپەك يولى ۋە ئۇيغۇرلار» دېگەن تېمىدا يۇمىلاق ئۈستەل يىغىنى ئىستانبۇلدا ئېچىلدى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ئۇيۇشتۇرۇشى بىلەن 27-يانۋار يەكشەنبە كۈنى ئىستانبۇلدا، 2-نۆۋەتلىك «يىپەك يولى ۋە ئۇيغۇرلار» تېمىدا يۇمىلاق ئۈستەل يىغىنى ئېچىلدى
بۇ يىغىنغا شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكى رەئىسى ھىدايەتۇللا ئوغۇزخان، شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى مەسئۇللىرىدىن ئابدۇلئەخەد ئۇچقۇن، ھەبىبۇللا كۈسەنى، تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ مۇدىرى ئابدۇجېلىل تۇران، ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى رەئىسى دوكتور ئالىمجان ئىنايەت، ئىجرائىيە رەئىسى ئابدۇلمەھىت قاراخان، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ۋەخپى مەسئۇللىرىدىن پەرھات قۇربان تەڭرىتاغلى قاتارلىق كىشىلەر ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ خادىملىرى ئىشتىراك قىلدى.
يىغىنغا ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ رەئىسى دوكتور ئەركىن ئەكرەم رىياسەتچىلىك قىلدى. يىغىندا ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى، دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىق مەسىلىلەر، خىتاينىڭ يىپەك يولى پىلانى، خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ كەلگۈسى توغرىسىدا مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىلدى.
يىغىننىڭ بىرىنچى قېتىملىقى 2018 – يىلى 23 – نويابىردا ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئىشخانىسىدا ئۆتكۈزۈلگەنىدى
مەدەنىيەت كىملىكىمىز ۋە خىتاينىڭ ھۇجۇمى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
مەدەنىيەت كىملىكى، شەخسنىڭ كىملىكىنىڭ ياكى ئۆزلۈك تونۇشىنىڭ بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ ۋە مىللەت، ئىرقىي كېلىپ چىقىش، دىن، ئىجتىمائىي تەبىقە، ئەۋلاد، جىنسىيەت ياكى ئۆزىگە خاس مەدەنىيەت ئاساسى بولغان ھەرقانداق ئىجتىمائىي قۇرۇلما بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مەدەنىيەت كىملىكى ھەم شەخسنىڭ ھەم ئوخشاش مەدەنىيەت كىملىكنى ياكى تەربىيىلىنىش ئۇسۇلىنى ئورتاقلاشقان مەدەنىيەت جەھەتتىن ئوخشاش گۇرۇپپا ئەزالىرىنىڭ ئالاھىدە خۇسۇسىيىتىدۇر.
مەدەنىيەت كىملىكى؛ ئىجتىمائىي، مەدەنىي ۋە تارىخىي تەجرىبىلەرنىڭ بايانلىرىدىكى توختاۋسىز تەرەققىي قىلىۋاتقان، مۇقىم بولمىغان بىر جەرياندۇر. بەزى كىشىلەر باشقىلارغا سېلىشتۇرغاندا كۆپرەك مەدەنىيەت كىملىك ئۆزگىرىشىگە ئۇچرايدۇ، ئاز ئۆزگىرىش بولغانلار بولسا تېخىمۇ ئېنىق مەدەنىيەت كىملىككە ئىگە بولىدۇ. بۇ، ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتى بىلەن دىنامىك، ئەمما مۇقىم بىر پۈتۈنلۈككە ئېرىشكەنلىكنى كۆرسىتىدۇ. مەدەنىيەت كىملىكىڭىز، ھاياتىڭىزدىكى تۈرلۈك ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلارنىڭ ئېتىقادلىرىنى، قىممەت قاراشلىرىنى، ھەرىكىتىنى ۋە نورمىلىرىنى ئۆزلەشتۈرگەن، مەنىسىنى چۈشەنگەن ۋە قوبۇل قىلغان ياكى رەت قىلغان ئەھۋال ئاستىدا تەرەققىي قىلىدىغان شەخسىي كىملىكىڭىزنىڭ ۋە دۇنيا قارشىڭىزنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
«ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى: خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى مۇھاكىمە يىغىنى» ئۇقتۇرۇشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

3. مۇناسىۋەتلىك ئورگانلارغا يىغىن ھەققىدە لايىھە سۇنۇپ، ياردەم قولغا كەلتۈرۈشىشىمىز ئۈچۈن، دوكلات بەرگۈچىلەرنىڭ 9-ئاينىڭ 30-كۈنىگىچە دوكلات تېمىسى ۋە قىسقىچە مەزمۇنى (abstract) نى ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات ئېنىستىتۇتى رەسمىي ئېلخەت ئادرېسى uyghuracademy@gmail.com ۋە info@uysi.org غا بىرلا ۋاقىتتا ئەۋەتىپ بېرىشى تەلەپ قىلىنىدۇ.
4. دوكىلات ئۈچۈن ئىلتىماسى قوبۇل بولغان تەتقىقاتچىلار سۇنماقچى بولغان دوكىلاتىنى ئىلمىي ماقالە قىلىپ ئۇيغۇرچە ئەرەب يېزىقىدا ياكى ئۆلچەملىك ئۇيغۇر لاتىن يېزىقىدا يېزىپ ئاكادېمىيە ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات ئېنىستىتۇتىغا ئېلخەت ئارقىلىق 10-ئاينىڭ 28-كۈنىدىن بۇرۇن تاپشۇرۇشى شەرت قىلىنىدۇ. (ئەسكەرتىش: يىغىندا ئوقۇلىدىغان بارلىق دوكىلاتلارنىڭ ئىلمىي ماقالە شەكلى كىتاب قىلىپ بېسىلىپ، يىغىن ئېچىلغان كۈنى قاتناشقۇچىلارغا تارقىتىلىپ بېرىلىدۇ.)
5. بۇ قېتىملىق مۇھاكىمە يىغىنىدا، ئەڭ كۆپ بولغاندا 20 كىشى دوكلات سۇنىدىغان بولۇپ، بەلگىلەنگەن مۇددەت ئىچىدە ئىلتىماس قىلغانلارنىڭ سۇنغان تېمىلىرى ئىچىدىن تاللىنىدۇ. شۇ سەۋەپتىن، دوكلات سۇنماقچى بولغانلارنىڭ بەلگىلەنگەن مۆھلەتكە ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىپ، 9-ئاينىڭ 30 -كۈنىگىچە ئىلتىماس قىلىشلىرىنى ئۈمىت قىلىمىز.
6. بەزى ئالاھىدە ئەھۋالنى ھېسابقا ئالمىغاندا، دوكلات بەرگۈچىلەرنىڭ ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشى شەرت بولۇپ، دوكلاتنىمۇ چوقۇم ئۇيغۇر كونا يېزىقى ياكى ئۆلچەملىك ئۇيغۇر كومپىيوتېر لاتىن يېزىقى بىلەن تەييارلىشى تەلەپ قىلىنىدۇ.
7. ھەر بىر كىشىنىڭ دوكىلات بېرىش ۋاقتى 15 مىنۇت ۋە ئۆز-ئارا مۇھاكىمە قىلىش ۋاقتى 5 مىنۇت شەكلىدە بەلگىلەنگەن بولۇپ، جەمىئىي 20 مىنۇت ۋاقىت بېرىلىدۇ. يىغىننىڭ پىلانلانغان كۈنتەرتىپ بويىچە ئېلىپ بېرىلىشى ئۈچۈن، قاتناشقۇچىلارنىڭ دوكلات سۇنۇش ۋاقتىغا ئاڭلىق رىئايە قىلىشى تەلەپ قىلىنىدۇ ۋە قەتئىي ئىجرا قىلىنىدۇ.
8. بۇ قېتىملىق يىغىننى بۇرۇنقى يىغىنلارغا ئوخشىمايدىغان، ئۆزگىچە بىر شەكىلدە ئۆتكۈزۈش پىلانلىنىۋاتىدۇ. ھەرقانداق بىر شەخسنىڭ uyghuracademy@gmail.com ۋە info@uysi.org ئارقىلىق قىممەتلىك تەكلىپ ۋە تەنقىدى پىكىرلىرىنى بېرىشلىرىنى ئۈمىت قىلىمىز.
ھازىرقىدەك پاجىئەلىك ۋەزىيىتىمىزدە ئۇيغۇرلار دۇچ كەلگەن خىرىسلارنى مۇھاكىمە قىلىش ۋە ھەل قىلىش يوللىرىنى ئىزدەش تېپىپ، ئورتاق ئەقىل بىلەن ھەرىكەت قىلىش نۆۋەتتە تولىمۇ زۆرۈر بىر مەسىلە بولماقتا. بۇ يىغىننىڭ غەلبىلىك ئېچىلىشى ئۈچۈن، مۇھاجىرەتتە ۋەتەن – مىللەت تەقدىرى ئۈسىتىدە ئىزدىنىۋاتقان ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلىرىمىزنىڭ يېقىندىن ئاۋاز قوشۇپ، ئاكتىپلىق بىلەن ئىشتىراك قىلىشىنى چىن كۆڭلىمىزدىن تىلەيمىز.
ئەڭ ئاخىردا، بارلىق ئۇيغۇر قېرىنداشلارنىڭ تېنىگە سالامەتلىك، ئىشلىرىغا ئاسانلىق ۋە خىزمەتلىرىگە مۇۋەپپەقىيەتلەر تىلەپ ھۆرمەت بىلەن:
– ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
2018-يىلى 14-سىنتەبىر، تۈركىيە
خىتايغا قارشى ئامېرىكا – رۇسىيە ئىتتىپاقى شەكىللىنىشىنىڭ ئېھتىماللىقى بارمۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ سەۋەبتىن، دۇنيا مىقياسىدا «رەڭلىك ئىنقىلاب» دولقۇنى قوزغالدى. بۇ دولقۇن ئەلۋەتتە غەربنىڭ كونا رەقىبى بولغان رۇسىيەنىمۇ ئۇردى.  سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىن رۇسىيەنى غەرب لاگېرىغا قوشماقچى بولغان ئامېرىكا ھەقىقەتەن دىپلوماتلىرىنى رۇسىيەگە ئەۋەتكەن بولۇپ لېكىن بۇيرۇق تۈسىدىكى  تەلەپ، ۋە رۇسىيەگە بولغان مەنسىتمەسلىك پوزىتسىيەسى رۇسلارنىڭ ئوغىسىنى قايناتقان ئىدى.
شۇنداق قىلىپ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىنمۇ غەرب رۇسىيەگە رودىپايدەك چاپلىشىۋالدى. ناتونى توختىماي شەرققە كېڭەيتىپ رۇسىيەنىڭ قوشنىلىرىنى ئەزالىققا قوبۇل قىلدى. بالتىق دېڭىزىدىكى بۇرۇنقى سوۋېت دۆلەتلىرىنى ۋە پولشانى ئۆزىگە قوشۇۋالدى.  كېيىن ئۇكرائىناغا كەلگەندە رۇسىيە قىرىمنى ئىشغال قىلدى ۋە ئۇكرائىنانى پارچىلىدى.
پۇتىن بولسا غەربكە ۋە ئۇنىڭ بىر يۈرۈش قىممەت قاراشلىرىغا قارشى جەڭ ئېلان قىلدى. رۇسىيەنىڭ ئەتراپىدىكى رەڭلىك ئىنقىلابىنى پۇتىن غەربنىڭ قىممەت قارىشىنىڭ ئىلگىرىلىشى، شۇنداقلا بىۋاسىتە تەھدىت دەپ شەرھلىدى. رەڭلىك  ئىنقىلابىنىڭ تەھدىتىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، رۇسىيە دائىرىلىرى ئۆكتىچىلەرگە ۋە غەربنىڭ دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىدىيەسىگە سىياسىي، مەمۇرىي ۋە ئەقلىي ھۇجۇم قىلىشنى بىرلەشتۈرگەن ئىستراتېگىيەلەرنى قوللاندى. ئالدى بىلەن، سېربىيە، گىرۇزىيە ۋە ئۇكرائىنادىكى رەڭلىك ئىنقىلابىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولغان ھەر خىل ياشلار ھەرىكىتىگە قارشى  تۇردى. 2008 – يىلى  بىۋاسىتە ئەسكەر چىقىرىپ گىرۇزىيەگە بېسىپ كىردى.  چۈنكى بۇ خىل لىبېرال دېموكراتىيە ئىدىيەسى رۇسىيەنىڭ مىللىي خاراكتېرىگە قارشى ئاغدۇرمىچىلىق دەپ قارىلاتتى. بۇنىڭدىن سىرت ئامېرىكا يەنە ئوتتۇرا ئاسىياغا سىڭىپ كىرىپ ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىسىتانلاردا ھەربىي بازا قۇردى. بۇلار ھەقىقەتەن  رۇسىيەنى چۈچۈتكەن ئىدى…
بۇلاردىن غەربتە بولۇپمۇ ئامېرىكىدا سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا شەكىللەنگەن   رۇسىيەنى بۈيۈك تەھدىت دەپ قارايدىغانلا ئىدىيەنىڭ ھازىرغىچە تەسىرىنى يوقاتمىغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. بۇ خىل سىياسەت رۇسىيەنى تەبىئىي ھالدا خىتاينىڭ قوينىغا ئىتتىردى. مەسىلەن، ئۇكرائىنا كىرىزىسىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي، رۇسىيە ۋە خىتاي گازپروم ۋە جۇڭگو دۆلەتلىك نېفىت شىركىتى (CNPC) نى 30 يىللىق 400 مىليارد دوللارلىق تەبىئىي گاز كېلىشىمى ئىمزالاشقا قىستىدى. ئەسلىدە باھا ئۈستىدە تالاش-تارتىش سەۋەبىدىن بۇ كېلىشىم ئون يىلغا يېقىن سۆرىلىپ يۈرگەن ئىدى. ئۇلار يەنە سۇرىيە ۋە ۋېنېزۇئېلادىكى ۋەزىيەتنى بىر تەرەپ قىلغاندا بىرلىكتە ھەرىكەت قىلدى. 2018-يىلىدىن كېيىنمۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا% 30 تىن كۆپرەك ئاشتى  مۆلچەرلىنىشىچە تېخىمۇ كۆپىيىشى مۇمكىن.
ماقالىنىڭ تولۇق نۇسخىسىنىڭ پ د ف نۇسخسىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ.
ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى: خەۋپ-خەتەرلەر، يېڭى خىرىسلار (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى ھازىرقى دەۋردىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ يىراققا سوزۇلىدىغان ئالاھىدىلىكى بولماقتا. خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە ئۆزىنىڭ ئورنىنى مۇستەھكەملەش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىش يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرى كۆپ قىرلىق ۋە مۇرەككەپ خاراكتېرگە ئىگە بولۇپ، ئۇ بىر قاتار ئېغىر خەۋپ-خەتەرلەرنى ئېلىپ كەلمەكتە. بېيجىڭنىڭ ھاكىممۇتلەق ئىدېئولوگىيەسىنى كېڭەيتىشى، ھەربىي كۈچىنى تېز سۈرئەتتە زامانىۋىلاشتۇرۇشى ۋە رايوندا كۈچ كۆرسىتىشى، ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنى سىياسىي مەجبۇرلاش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى، ھالقىلىق تېخنولوگىيە ساھەلىرىدە ئۈستۈنلۈك تالىشىشى ۋە رەقەملىك دىكتاتوراسىنى ئېكسپورت قىلىشى، ھەمدە يەر شارىۋى تەسىرىنى كېڭەيتىپ، ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپكە خىرىس قىلىشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى، شۇنداقلا پۈتكۈل خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان خىرىسلاردۇر.
بۇ خەۋپ-خەتەرلەرگە قارىتا، خىتاينىڭ ئىقتىدارىنى تۆۋەن مۆلچەرلەش  ياكى ئۇنىڭ نىيىتىنى ئاددىيلاشتۇرۇپ چۈشىنىش ئىنتايىن خەتەرلىكتۇر. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ رىقابەتنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكىگە ئوخشاش نۆل يىغىندىلىق ئويۇن دەپ قاراشمۇ توغرا ئەمەس، چۈنكى ئىككى دۆلەت ئىقتىسادىي جەھەتتە ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى، يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش قاتارلىق يەر شارىۋى مەسىلىلەردە يەنىلا بىر-بىرىگە چوڭقۇر باغلانغان. شۇڭلاشقا، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى خىتايغا قارىتا بىر تەرەپتىن رىقابەتلىشىش (بولۇپمۇ ھەربىي، تېخنولوگىيە ۋە ئىدېئولوگىيە ساھەلىرىدە)، يەنە بىر تەرەپتىن كېرەكلىك بولغاندا ھەمكارلىشىش (مەسىلەن: يەر شارىۋى مەسىلىلەردە) ۋە توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن دىيالوگنى ساقلاپ قېلىشتىن ئىبارەت كۆپ قىرلىق ۋە ئىنچىكە تەڭشەلگەن بىر ئىستراتېگىيەنى يولغا قويۇشى زۆرۈر. بۇنىڭ ئۈچۈن، دېموكراتىك دۆلەتلەر ئۆز ئىچىدە ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىشى، ئۆزلىرىنىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاشۇرۇشى، خەلقئارا قائىدىلەر ۋە ئورگانلارنى قوغداش ۋە ئىسلاھ قىلىش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. كەلگۈسىدىكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى، كۆپ جەھەتتىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ قانداق باشقۇرۇلىدىغانلىقىغا باغلىق بولىدۇ.
ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

20-ئەســىر چاغــداش تىلشۇناســلىقنىڭ قۇرغۇچىســى دەپ قارالغــان فەردىنانــد دە سائۇسســۇر )de Ferdinand Saussure)، تىلشۇناســلىقىنىڭ پەقــەت ۋە پەقــەت تىلنــى تىــل ئۈچــۈن تەتقىــق قىلىدىغــان بىــر ســاھە بولۇشــى كېرەكلىكىنـى ئوتتۇرىغـا قويغـان. ئىجتىمائىـي تىلشۇناسـلىق بولسـا تىـل بىلـەن جەمئىيـەت ئوتتۇرىسـىدىكى مۇناسـىۋەتنى ھەرجەھەتتىــن كــەڭ دائىرىــدە تەتقىــق قىلىدىغــان بىــر ســاھە. تىلشۇناســلىق توغرىســىدىكى زامانىــۋى تەتقىقاتــلار گىرمانىيــە، ئامېرىــكا ۋە فىرانســىيە قاتارلىــق دۆلەتلــەردە بىــر قــەدەر بالــدۇر ئېلىــپ بېرىلىشــقا باشــلىغان. تــۈرك تىلشۇناسـلار تۈركىيەدىكـى تىـل تەتقىقاتىنىـڭ تىلشۇناسـلىق تەرەققىــي قىلغــان دۆلەتلــەر بىلــەن سېلىشــتۇرغاندا، ئــەڭ ئـاز 50 يىـل كەينىـدە قالغـان دەپ قارايـدۇ. مەيلـى تۈركچـە ياكــى ئۇيغۇرچــە بولســۇن، ئىزدىنىــپ باقىدىغــان بولســاق، ئىجتىمائىـي تىلشۇناسـلىق ياكـى تىلشۇناسـلىق توغرىسـىدىكى ماتېرىياللارنىــڭ كەمچىللىكــى بىزنــى ھەيــران قالدۇرىــدۇ.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئافرىقا دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ تەرەققىيات يولىنى مۇستەقىل تاللىشى ۋە ئۇل-ئەسلىھە تۈرلىرىنىڭ دۆلەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرەققىيات نىشانىغا ماس كېلىشىنى كاپالەتلەندۈرۈشى لازىم. تۈرلەرنى تاللىغاندا، تەرەققىيات نىشانىغا قوشىدىغان تۆھپىسى، مەبلەغ قايتۇرۇش نىسبىتى، ئىش ئورنى يارىتىش ئىقتىدارى ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقى قاتارلىق ئۆلچەملەر ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇشى كېرەك. يەرلىك ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان، تېخنىكا يۆتكىلىشنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان، يەرلىك ياسىمىچىلىق ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدىغان ۋە رايونلار ئارا باغلىنىشنى ياخشىلايدىغان تۈرلەر، پەقەت تەبىئىي بايلىق قېزىش ۋە ئېكسپورت قىلىشنى مەقسەت قىلغان تۈرلەرگە قارىغاندا ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇشى كېرەك. غەرب دۆلەتلىرى خۇسۇسىي شىركەتلىرىنى پەقەت قېزىلما ۋە ئېنېرگىيە سانائىتىگىلا مەركەزلىشىشنىڭ ئورنىغا، ئافرىقادىكى مەبلەغلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا ئىلھاملاندۇرۇشى كېرەك. بۇ ئۇلارنىڭ قىتئەدىكى ئىقتىسادىي تەسىرىنى ئاشۇرۇپ، خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىگە بولغان ئەندىشىلىرىگە تېخىمۇ كۈچلۈك ئاساس يارىتىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىگە خىتايدىن باشقا بىر تاللاش بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇھىم سودا مۇناسىۋىتىنى بىر پېشاڭ قىلىپ، قىتئە بىلەن بولغان ئىقتىسادىي، دىپلوماتىك ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتىش ئىمكانىيىتى بار.