يەنە ئانا تىل ھەققىدە (1) (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىلنىڭ كىملىك بىلەن زىچ باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىدىن باشقا، ئۇنىڭ يەنە شەخسنىڭ خاراكتېر، ئىندىۋىدۇئاللىقى بىلەنمۇ مەلۇم دەرىجىدە مۇناسىۋەتلىك بولىدىغانلىقى دىققەتنى چېكىدىغان يەنە بىر نۇقتىدۇر. مەدەنىيەتنىڭ ئادەمنىڭ ھېس-تۇيغۇ، ئوي-پىكىر ۋە تەپەككۇر ئۇسۇلىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تەتقىقات ئوبيېكتى قىلغان بەزى پىسخولوگىيە تەتقىقاتچىلىرى <كۈلتۈر رامكىسىنىڭ ئالمىشىشى> (cultural frame switch) دەپ ئاتىلىدىغان بىر نەزەرىيەنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، بۇنىڭدا قوشتىللىق كىشىلەر ئوخشىمىغان تىللاردا سۆزلەشكەندە، ئوخشىمىغان كىشىلىك خاراكتېر ئىپادىلەيدۇ، قوشتىل قوش كۈلتۈرلۈككە، بۇ يەنە قوش خاراكتېرلىككە ئېلىپ بارىدۇ دېگەن قىياس ئوتتۇرىغا قويۇلغان. <قوشتىللىقلارنىڭ كىشىلىك خاراكتېرىدە كۆرۈلگەن تىلنى ئاساس قىلغان ئۆزگىرىشلەرنى چۈشەندۈرۈشنىڭ بىر يولى، ئۇلارنىڭ بىر تىلدىن يەنە بىر تىلغا يۆتكەلگەندە، ئاڭسىز رەۋىشتە <كۈلتۈر رامكىسىنى ئالماشتۇرىدىغانلىقىدىن ئىبارەت بىر پاكىتتۇر>. بىر تەكشۈرۈشتە، خىتاي قوشتىللىقلار ئىنگلىز تىلىدا بېرىلگەن سوئالغا جاۋاب يازغاندا، ئىنگلىز تىلى دۇنياسى بىلەن ئالاقىدار قىممەت قاراش، ئۆلچەملىرىنى كۈچلۈكرەك ئىپادىلىگەن، ئەكسىچە ئوخشاش سوئال خىتاي تىلىدا بېرىلگەندە بولسا، ئاجىزراق ئىپادىلىگەن>. <بۇ خىل تەسىر ئىلگىرى يەنە <كۈلتۈرەل ئۆزلەشتۈرۈش> (cultural accommodation) دەپمۇ ئاتالغان بولۇپ، دەل <كۈلتۈر رامكىسىنى ئالماشتۇرۇش> دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ. كۈلتۈرەل ئۆزلەشتۈرۈش دېگىنىمىز، قوشتىللىق كىشىلەرنىڭ مەلۇم پەيتلەردە، شۇ پەيتنىڭ ئۆزىدە قوللىنىۋاتقان تىلغا ئالاقىدار كۈلتۈرنى باشتا ئىپادىلىشى ۋە قوبۇل قىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ شۇنىڭ ئۈچۈنكى، قوللىنىلىۋاتقان تىلنىڭ ئۆزى ئۆزىگە چېتىلىدىغان مەدەنىيەتنىڭ ئادەمنىڭ ھەرىكىتىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان قىممەت قاراش، پوزىتسىيە، ۋە كۈلتۈر ئەستىلىكلىرىنى باش ئورۇنغا قويىدۇ. يەنە ئۆز نۆۋىتىدە، ئۇ ئانا تىلدا سورالغان سوئاللارغا جاۋاب بېرىش تەلەپ قىلىنسا، ئۇنىڭ ئىنكاسى ئانا تىلى باغلانغان مەدەنىيەتنىڭ قىممەت قاراش ۋە پوزىتسىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ>.
يۇقىرىقى نەقىللەر <قوشتىللىقلار ئىككى خاراكتېرگە ئىگىمۇ؟ : كۈلتۈر رامكىسىنى ئالماشتۇرۇش ھەققىدە ئالاھىدە تەتقىقات> ناملىق ماقالىدىن ئېلىنغان بولۇپ، مەزكۇر ماقالە كۈلتۈرەل ئۆزلەشتۈرۈش ھادىسىسىنى تېخىمۇ دەلىللەش ئۈچۈن يېزىلغان بولۇپ، ماقالە ئاپتورلىرى ئامېرىكىدىكى ئىسپانچە ۋە ئىنگلىزچىنى راۋان قوللىنالايدىغان كىشىلەرنى تەكشۈرۈش ئوبيېكتى قىلغان. بۇ يەردە ئۇلار ئىشلىگەن تەجرىبىنىڭ جەريانىنى بايان قىلىشى ئارتۇقچە، پەقەت ئۇلارنىڭ بۇ تەتقىقاتتىن يەكۈنلىگەن خۇلاسىسىنىلا يەتكۈزۈش يېتەرلىك. <بۇ تەكشۈرۈش كۈلتۈرەل ئۆزلەشتۈرۈش ھادىسىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىسپاتلىدى. بۇ ھادىسە ئىككى كۈلتۈرنى ئۆزلەشتۈرگەن قوش كۈلتۈرلۈك كىشىلەرنىڭ ئۆزى تۇرۇۋاتقان مۇھىتتىكى غىدىقلىغۇچى ئامىللارغا-تىل ۋە باشقا سىمۋوللۇق بەلگىلەر- ئىنكاسەن، ئۆزى ئۆزلەشتۈرگەن كۈلتۈرلەرگە ئاساسلىنىپ، دۇنيانى چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈشكە مايىللىقى بولىدىغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈردى. ھازىرقى تەتقىقاتلاردىن ئېرىشكەن نەتىجىلەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، <كۈلتۈرەل ئۆزلەشتۈرۈش> تىلغا ئوخشاش نازۇك بەلگىلەر بىلەنمۇ ئىپادىلىنىدۇ. شۇنداقلا، تىل كىشىلەرنىڭ تەۋەلىك تۇيغۇسى، قىممەت قارىشىغىلا ئەمەس، ئۇلارنىڭ كىشىلىك خاراكتېرىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ> (نايران رامېرەز ئېسپارازا، سەمىيۇل گوسلىڭ، جېيمىس پېننىبېيكر. تېكساس ئۇنىۋېرسىتېتى پىسخولوگىيە فاكۇلتېتىنىڭ <خاراكتېر تەتقىقاتى ژۇرنىلى>
دېمەك، يۇقىرىقىلاردىن شۇنى كۆرۈۋېلىش قىيىن ئەمەسكى، تىلنىڭ ئادەمنىڭ كىملىكىگىلا ئەمەس، بەلكى كىشىلىك خاراكتېرىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىش، بىزگە ئانا تىلنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە مۇھىملىقىنى يەنە چوڭقۇر ھېس قىلدۇرىدۇ.
تىل ۋە ئوقۇش نەتىجىسى
بالىلارنىڭ تىلنى بولۇپمۇ ئانا تىلنى بىلىش دەرىجىسى بىلەن ئوقۇش نەتىجىسىنىڭ مۇناسىۋىتى بارمۇ؟ ئانا تىل ئوقۇش نەتىجىسىگە ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتەمدۇ ياكى پاسسىپ تەسىر كۆرسىتەمدۇ؟ دەرس تىلى ئىككىنچى تىل بولغان ئوقۇتۇش شارائىتىدىچۇ؟….مانا بۇلار نۆۋەتتە ئاتا-ئانىلار جاۋابىغا تولىمۇ ئىنتىزار سوئاللاردۇر. تۆۋەندە مەن مەزكۇر تېمىغا ئالاقىدار تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئومۇملاشتۇرۇپ بايان قىلىپ ئۆتىمەن، تەتقىقاتلارنىڭ تەپسىلاتىغا قىزىققۇچىلار ئۆزلىرى ئىزدىنىپ باقسا بولىدۇ.
ئانا تىل بىلەن ئىككىنچى تىلنىڭ مۇناسىۋىتى، قوشتىل مائارىپى، ئانا تىلنىڭ بالىلارنىڭ ئوقۇش نەتىجىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار ب د ت نىڭ مائارىپ، ئىلىم – پەن، مەدەنىيەت ئورگىنى يۇنېسكو (UNESCO) نىڭ  مۇھىم تەتقىقات تېمىلىرىدىن بولۇپ، مەزكۇر ئورگان 1950-يىللىرىدىن باشلاپلا، بۇ تېمىلار ھەققىدىكى تەتقىقاتىنى باشلىۋەتكەن. تۆۋەندىكى نەقىللەر ئاساسەن دېگۈدەك، مەزكۇر يۇنېسكو ئېلان قىلغان مۇناسىۋەتلىك ئىلمىي ماقالىلەردىن ئېلىنغان:
<بارغانسېرى، تېخىمۇ كۆپلىگەن تەتقىقات نەتىجىلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئانا تىلنى پىششىق، راۋان بىلىش بالىلارنىڭ باشقا تىلنى ئۆگىنىشىگە زېھنىي ۋە تىل ئاساسىنى بەرپا قىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بالىلار باشقا تىللارنى تېخىمۇ ئاسان ئۆگىنەلەيدۇ> (دەسلەپكى مەزگىل ۋە باشلانغۇچ مەكتەپتىكى ئانا تىل ئاساسىدىكى قوشتىللىق ياكى كۆپ تىللىق مائارىپ ناملىق ماقالىدىن. 2-بەت. بۇ كانادا ۋىكتورىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدىن دوكتور جېسسىكا بولنىڭ يۇنېسكوغا تەييارلىغان ماقالىسى)