يەرلىك مىللەت ئۇقۇمى ۋە ئۇيغۇرلار (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2007  – يىلى ئامېرىكا، كانادا ۋە ئاۋسترالىيەنىڭ قارشى تۇرۇشىغا قارىماي، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يەرلىك مىللەتلەر ھەق – ھوقۇقى خىتابنامىسىنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن يەرلىك مىللەتلەر بۇ قانۇن ئارقىلىق مەلۇم دەرىجىدە ھەق – ھوقۇقلىرىغا ئېرىشتى ۋە داۋاملىق دەۋا قىلىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئىككى جۇمھۇرىيەتتىن ئىبارەت دۆلەت قۇرۇش تارىخىغا ئىگە، دۆلىتى باشقىلار تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغاندىن كېيىن دۆلىتىنى قايتا قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن كۈرەش قىلىپ كېلىۋاتقان بىر مىللەت بولسىمۇ، بۈگۈنكى كۈندە دۆلىتىنى قايتۇرۇپ ئېلىش كۈچىدىنمۇ مەھرۇم قالدۇرۇلۇپ، ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشىمۇ قىيىن بولغان بىر ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويۇلدى. ئەمما مەۋجۇتلۇقىنى مەدىنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يەرلىك مىللەتلەر ھەق – ھوقۇقى خىتابنامىسىغا ئاساسەن، مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش، مەدىنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ھەق – ھوقۇقلىرىغا ئىلتىماس قىلىشىغا توغرا كەلسە، بەزى سىياسىي خاتالىقلارغا يول قويغان، مۇستەقىللىقتىن ئىبارەت ئۆلمەس نىشان ئۈچۈن كەلگۈسى توسالغۇلارنى پەيدا قىلغان بولامدۇ قانداق؟ گەرچە مەدەنىيىتىمىزنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ھەممە ئىشىككە ئۈسۈش، ھەممىلا پايدىلىق قانۇنلاردىن (يەرلىك مىللەت ھوقۇقلىرى قانۇنلىرى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى ھەق – ھوقۇق قانۇنلىرىنىڭ پەقەت بىر قىسمى) پايدىلىنىشقا توغرا كەلسىمۇ، بەزىدە بۇنىڭ خەتىرى ياكى پايدىسىز تەرەپلىرى كۆرۈلۈپ، بىزنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويۇش مۇمكىنچىلىكى بارمۇ؟ مەسىلەن، بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا، كانادا باشلىق غەرب ئەللىرى يەرلىك مىللەتلەرگە بېرىشكە مەجبۇر بولغان نۇرغۇن ھەق – ھوقۇقلارنى خىتاينىڭمۇ ئۇيغۇرلارغا بېرىشىنى تەلەپ قىلىش ئارقىلىق غەرب ئەللىرىنىڭ خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشىنى قولغا كەلتۈرۈشىمىزمۇ مۇمكىن، ئەمما يەنە بىر تەرەپتىن، ئەگەر ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنى يەرلىك مىللەت، دەپ تەرىپلىسە ۋە يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىنى تەلەپ قىلسا، غەرب ئەللىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنى قوللىشىنى، خىتاي ھۆكۈمىتى، غەرب ئەللىرى  ئوز تېررىتورىيەسىدىكى يەرلىك مىللەتلەرگە بېرىشتە قىينىلىۋاتقان ياكى رەت قىلىۋاتقان بەزى ھەق – ھوقۇقلارنى كۆتۈرۈپ چىقىپ ئۇلارغا بېسىم قىلىشى مۇمكىن.نەتىجىدە يەرلىك مىللەت ھوقۇقى بولغان بۇ ھوقۇقلار ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ بىر بىرىگە ئىتتىرىشى بىلەن ئۇيغۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھېچقانداق بىر يەرلىك مىللەتكە بېرىلمەسلىكى مۇمكىن. نۇرغۇنلىرىمىز، مۇستەقىللىق دەۋايىمىزغا يول ئېچىلىشى مۇمكىن ئەمەس، چۈنكى خەلقئ‍ارا قانۇندىكى دۆلەتلەر بىر-بىرىنىڭ ئىچكى ئىشىغا ئارىلاشماسلىق قانۇنى بويىچە، خىتاي شەرقىي تۈركىستاننى ئۆزىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ۋە ئىچكى ئىشى كۆرسىتىپ، ھەرقانداق دۆلەتنى ئارىلاشتۇرمايدۇ، باشقىلار ئارىلىشالايدىغان دائىرىدە ئەڭ بولمىغاندا ئالغىلى بولىدىغان ھوقۇقلارنى ئېلىپ تۇرۇشىمىز كېرەك،  دەپ قارايمىز.  قارىماققا، سىياسىي پائالىيەتلىرىمىزدە باشقىلار ئارىلىشالايدىغان دائىرىدە ئىمكانلاردىن پايدىلىنىشتىن باشقا چارىمىزمۇ يوقتەك. ئەمما، شۇنىمۇ ئېسىمىزدىن چىقارماسلىقىمىز كېرەككى، ئىچكى ئىشقا ئارىلاشماسلىق بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا ئېنىق ھالدا ئۈچىنچى بىر دۆلەت ياكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قوراللىق ئارىلىشىشىنىڭ چەكلىنىشىگە قارىتىلغان بولۇپ،  بۇ ھەر قانداق بىر ۋاسىتە ئارقىلىق ئارىلىشالمايدۇ، دېگەنلىك ئەمەس، بۇ يەردە يوشۇرۇن، ئاستىرتتىن قوللاش ئارقىلىق ئارىلىشىش، دىپلوماتىك ئارىلىشىش،  ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئېمبارگو يۈرگۈزۈپ ياكى ئىقتىسادىي جازا قويۇپ ئارىلىشىش، ئىنسانىي ياردەم ئۈچۈن ئارىلىشىش،  قاتارلىق ھوقۇقلار مەۋجۇت.
يەرلىك مىللەتلەرنىڭ خەلقئارادىكى بىزگە پايدىلىق بولغان نۇرغۇن ھوقۇقلىرىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئىزدىنىش يوللىرى گەرچە تىنچلىق يولىدىكى كۇرەشلىرىمىز ئۈچۈن بىر ئەقەللىي يولدەك كۆرۈنسىمۇ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا ئۆز خىتابنامىسىدىكى بۇ ھوقۇقلارنى خىتاينى مەجبۇرلاپ ئېلىپ بېرەلەيدىغان بىر قانۇن ئىجرا قىلىش سىستېمىسى بولمىغانلىقتىن، بۇ ھوقۇقلارغا ئېرىشىش يوللىرىنىڭ ئۆزىمۇ ئەسلىدە مۇمكىنچىلىككە ئىنتايىن تۆۋەن بولغان بىر يول. ئۇنىڭ ئۈستىگە شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق مەسىلىسى ھەرگىزمۇ ھېچبىر زامان ئەمەلگە ئاشمايدىغان مۇتلەق مۇمكىنسىز نىشان ئەمەس. دۇنيادىكى دۆلەتچىلىك سىستېمىسىغا قارشى تۇرىدىغان بىر كاتېگورىيەدىكىلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىغا ئىلتىماس قىلىش ئۈچۈن ئۆزىمىزنى يەرلىك مىللەت، دەپ سۈپەتلىسەك، بۇ بىزنىڭ دۆلەتچىلىك ۋە مۇستەقىللىق ئىدېئولوگىيەمىزگە، ئەركىن، باراۋەر، ئادالەتنى تۈپ پىرىنسىپ قىلغان شەرقىي تۈركىستان دۆلىتى قۇرۇش نىشانىمىزغا زىت. ئەلۋەتتە، نىشانغا يېتىدىغان يول ۋە ۋاسىتە باشقا، نىشان باشقا. شۇنداقتىمۇ، يەرلىك مىللەت  ھوقۇقلىرى، چوڭراق ئاپتونومىيە قاتارلىقلارنىڭ بۇ نىشان بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى توغرا بىر تەرەپ قىلىشقا، مۇستەقىللىق نىشانىمىزغا باشقا ھەرقانداق نەرسىنى نىشان سۈپىتىدە ئارىلاشتۇرۇپ قويماسلىققا  ۋە ئىشىكلەرنى تاللاپ ئېچىشقا توغرا كېلىدۇ. مەسىلەن ئالايلۇق، ئاپتونومىيە تەلەپ قىلىشنىڭ ئۆزى بىر نىشان ۋە بۇ نىشان مۇستەقىللىق نىشانىمىز بىلەن ھەرگىزمۇ چىقىشالمايدۇ.