مېدىيانىڭ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدىكى رولى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دەرۋەقە، جامائەتچىلىك جەمئىيەتنىڭ ئېتىقادى، كۈلتۈرى، كىملىكى، مىللىي ئەخلاقى، گۈللىنىشى، تارىخى ۋە باشقا بارلىق سەزگۈر قىممەت قاراشلىرىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان تاشقى سىياسىي مەسىلىلىرىگە ئىنتايىن سەزگۈر كېلىدۇ. بۇ سەزگۈرلۈك ئاممىنى ئالاقىدار تاشقى سىياسىي ۋەقەلەر ۋە تەرەققىياتلارغا ئەستايىدىللىق بىلەن ئەگىشىشكە ئۈندەيدۇ ھەمدە قارار چىقارغۇچىلارنىڭ بۇ  ۋەقەلەر ۋە تەرەققىياتلارنىڭ قىياسىنى تولۇقلىشى ئۈچۈن خېلى كۆپ كۈچ چىقىرىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. جامائەتچىلىكنىڭ بۇ خىل  پوزىتسىيەسى قارار چىقارغۇچىلارنىڭ جەمئىيەت سەزگۈر بولغان تاشقى سىياسەت مەسىلىسىدە رادىكال قارارلارنى چىقىرىشىنى ۋە يولغا قويۇشىنى قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدۇ.  بۇ سەۋەبتىن، قارار چىقارغۇچىلار جامائەت پىكىرى يارىتىش ۋە يېتەكلەش ئىقتىدارى ۋە كۈچىگە ئىگە ئاخبارات قوراللىرىنى كونترول قىلماقچى بولىدۇ. ئەمما لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈمدىكى دۆلەتلەردە  شەخس، ئورگان ۋە تەشكىلاتلارنىڭ ئاخبارات قوراللىرىغا ئىگە بولۇشى قارار چىقارغۇچىلارنىڭ بۇ قوراللارنى ئۈنۈملۈك كونترول قىلىش ئىقتىدارىنى بۇزىدۇ. مۇشۇنداق بولۇشىغا قارىماي، قارار چىقارغۇچىلار ئاخبارات قوراللىرىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش مۇددىئاسىدىن ۋاز كەچمەيدۇ ھەمدە بۇ قوراللارغا ئىگە بولغانلارغا بېسىم قىلىدۇ. بەزىدە ئۇلارنىڭ تىرىشچانلىقى قىسمەن ئارزۇلىغىنىدەك نەتىجىلەرنى بېرەلەيدۇ، بەزىدە ئۇلار ئويلىغان نەتىجىگە ئېرىشەلمەيدۇ.
لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈم ئاستىدا ئىدارە قىلىنىۋاتقان دۆلەتلەردە ئاخبارات قوراللىرىغا ئىگە بولغان بىر قىسىم شەخس، ئورگان ۋە تەشكىلاتلار قارار چىقارغۇچىلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ ناچارلىشىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەپ، ئاممىغا ھەر خىل تاشقى سىياسەت پائالىيەتلىرى ۋە تەرەققىياتلىرىنىڭ سەۋەبى ۋە خاراكتېرىنى ئۇقتۇرماسلىقى مۇمكىن (گۆنلۇبول، 1968: 96-97) ياكى بەزى سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن بىر قاتار تاشقى سىياسەت پائالىيەتلىرى ۋە تەرەققىياتلىرى ئۈچۈن يولغا قويۇلغان ياكى يولغا قويۇلماقچى بولغان ئىستراتېگىيەلەرنى بازارغا سېلىشى ياكى قانۇنىيلاشتۇرۇشى مۇمكىن. ئەمما بۇ دۆلەتلەردە قارار چىقارغۇچىلارغا قارشى بولغان خۇسۇسىي ئورگان ۋە تەشكىلات ياكى شەخسلەرنىڭ ئاخبارات قوراللىرى بولۇشى مۇمكىن.
بەزى ئەھۋاللاردا ئۇلار يۈز بېرىۋاتقان تاشقى سىياسىي ۋەقەلەر، يۈز بېرىۋاتقان ئىشلار ۋە يولغا قويماقچى ياكى يولغا قويۇلماقچى بولغان ئىستراتېگىيەلەر توغرىسىدىكى پاكىتلارنى  ئۆزلىرى ئىگە بولغان ئاخبارات ئورگانلىرى ئارقىلىق ئامما بىلەن ئورتاقلىشالايدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، ئىنتايىن ئېغىر جامائەت پىكىرى ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن. قارار چىقارغۇچىلار تۈزگەن ئىستراتېگىيەگە قارشى ئوتتۇرىغا چىققان سەلبىي جامائەت پىكىرى سەۋەبىدىن ئىستراتېگىيەسىنى تۈزىتىشى ياكى ئۇلاردىن ۋاز كېچىشى مۇمكىن.  ئۇنىڭ ئۈستىگە، لىبېرال دېموكراتىيە تۈزۈمدىكى دۆلەتلەردە، شەخسلەر   ئالاقە ۋە ئالاقە تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ تەسىرى زور دەرىجىدە ئاشقان خەلقئارا ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ نەشر بۇيۇملىرىغا ئاسانلا ئېرىشەلەيدۇ؛ بۇ بەلكىم شەخسلەرنىڭ ئۆز دۆلىتىنىڭ تاشقى سىياسىي ئىستراتېگىيەسى ۋە ئورگانلار بەرگەن رېئاللىققا ئائىت ئۇچۇرلارغا ئېرىشىشىگە ۋە بۇ ئىستراتېگىيەلەر ۋە ئەمەلىيەتلەردىن گۇمانلىنىش ئارقىلىق ئورتاق پوزىتسىيەدە بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. بۇ ئورتاق پوزىتسىيەنىڭ كىشىلەر ئارىسىدا تارقىلىشى ۋە كۈچلۈك جامائەت پىكىرىگە ئايلىنىشى ھەتتا قارار چىقارغۇچىلارنىڭ تاشقى سىياسەت توغرىسىدىكى قارارىنى تۈزىتىشىگە سەۋەب بولىدۇ.  بۇنىڭدىن باشقا، لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە پۇقرالار ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىپ، ئالاقە ۋە ئىنتېراكتىڧلىقنى كۈچەيتەلەيدۇ.  شەخسلەرنىڭ بۇ قوراللارنى ئاسانلا ئىشلىتەلىشى ئۇلارغا دۆلىتىنىڭ تاشقى سىياسەت پوزىتسىيەسى ۋە ھەرىكەتلىرى ھەققىدە ئېلان قىلغان ئۇچۇرلارنى قولاي ۋە تېز سۈرئەتتە زىيارەت قىلىش ۋە خالىغان ۋاقىتتا بۇ ئۇچۇرلارنى باشقا پۇقرالار بىلەن ئورتاقلىشىش ئىمكانى سۇنىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇ قوراللىرىنى ئىشلىتىشتىن باشلانغان بۇ خىل ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش تاشقى سىياسەت قارارىغا قارشى كۈچلۈك جامائەت پىكىرىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ، قارار چىقارغۇچىلارنى ئۆز قارارىنى ئىسلاھ قىلىشقا مەجبۇرلىيالايدۇ.
بۇ قاراشلارغا ئاساسەن شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈمدىكى دۆلەتلەردە قارار چىقارغۇچىلارنىڭ رادىيو، تېلېۋىزور، گېزىت، ئىنتېرنېت قاتارلىق ئاخبارات قوراللىرىغا ئارىلىشىۋېلىشىغا قارىماي، مېدىيا تاشقى سىياسەت تۈزۈش جەريانىدا ئىلگىرى تىلغا ئېلىنغان ئاساسىي ئىقتىدارلىرىنى ئاساسەن جارى قىلدۇرىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە، قارار چىقارغۇچىلار  تىلغا ئېلىنغان قوراللارنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنسىمۇ، يەنىلا ھۆكۈمرانلار بىلەن پۇقرالار ئوتتۇرىسىدا ساغلام ۋە سىجىل سۆھبەت ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق تاشقى سىياسەت بەلگىلەش مۇساپىسىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ، دېيىشكە بولىدۇ. مېدىيا سىياسىي تەشكىلات ۋە ئورگانلارنىڭ قارارى ۋە ھەرىكىتىنى نازارەت قىلىدۇ. زۆرۈر تېپىلغاندا بۇ قارار ۋە ھەرىكەتلەرنى تەنقىدلەيدۇ ۋە يەنە زۆرۈر تېپىلغاندا كۆپ ساندىكى جەمئىيەت ۋە ئاممىنىڭ مەسىلىسى ھەققىدە مۇنازىرە مۇھىتى يارىتىدۇ.