رەقەملىك دەۋردە تېررورىزمنىڭ شەكىل ئۆزگەرتىشىئاسىمېترىك تەھدىتلەر، توردا رادىكاللىشىش ۋە دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارىخىي مەلۇماتلار تەكشۈرۈلگىنىدە، رەقەملىك تېررورىزمنىڭ ھەقىقەتەن مەۋجۇت. ئېستونىيە (2007)، گىرۇزىيە (2008) ۋە ئۇكرائىنا (2015) مىساللىرىدىن  دۆلەت سىرتىدىكى ئاكتىيورلارنىڭ ياكى دۆلەت قوللىشىدىكى گۇرۇپپىلارنىڭ، تور ۋاسىتىسى بىلەن دۆلەت بىخەتەرلىكىگە قانداق تەھدىت سالالايدىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بولۇپمۇ ئۇكرائىنا ئېنېرگىيە تورىغا قىلىنغان ھۇجۇم، تور ھۇجۇملىرىنىڭ پەقەت سانلىق مەلۇمات ئوغرىلاشلا ئەمەسلىكىنى، فىزىكىلىق دۇنيادا يورۇتۇش، ئىسسىتىش سىستېمىلىرىنىڭ توختاپ قېلىشىغا ۋە ھاياتنىڭ پالەچ ھالغا چۈشۈپ قېلىشىغا سەۋەب بولالايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ ۋەقەلەر، دىجىتال تېررورىزمنىڭ نەزەرىيەۋى بىر سېنارىيە بولۇشتىن تەرەققى قىلىپ، ئاللىبۇرۇن ئەمەلىي بىر ئۇرۇش قورالىغا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلاپ تۇرۇۋاتماقتا .
يەنە بىر تەرەپتىن، دىجىتال تېررورىزمنىڭ ئېنىقلىمىسىدىكى مۇجمەللىك، دۆلەتلەرنىڭ بۇ تەھدىتكە قارشى ئورتاق بىر قانۇنىي ئاساس يارىتىشىغا توسالغۇ بولماقتا. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە باشقا خەلقئارالىق تەشكىلاتلار، تېررورىزمنىڭ ئېنىقلىمىسىدا «فىزىكىلىق زوراۋانلىق» تەكىتلىمىسىنى ساقلاپ قېلىۋاتقان بولۇپ، رەقەملىك ھۇجۇملار پەيدا قىلغان «سىستېمىلىق زوراۋانلىق» نەزەردىن ساقىت قىلىنماقتا. ھالبۇكى، بىر دۆلەتنىڭ بانكا سىستېمىسىنىڭ گۇمران قىلىنىشى، بومبىلىق  ھۇجۇمدەك قانلىق ۋەقە بولمىسىمۇ، پەيدا قىلغان ئىجتىمائىي زىيان ۋە مۇقىمسىزلىق جەھەتتىن تەڭداش، ھەتتا تېخىمۇ ۋەيران قىلغۇچ بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا، تېررورىزم ئەدەبىياتىنىڭ «دىجىتال زوراۋانلىق» ئۇقۇمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيتىلىشى زۆرۈردۇر.
خۇلاسىلىگەندە، دىجىتال تېررورىزم مەۋجۇت ۋە ئەنئەنىۋى تېررورىزمدىن تېخىمۇ مەككار، تېخىمۇ تېز ۋە بايقاش تېخىمۇ تەس بىر تەھدىت سۈپىتىدە ئالدىمىزدا تۇرماقتا. بۇ تەھدىت، پەقەت دۆلەتلەرنىڭلا ئەمەس، خۇسۇسىي ساھەنىڭ ۋە شەخسلەرنىڭمۇ بىخەتەرلىكىنى نىشان قىلغان ئاسىمېترىك بىر قۇرۇلمىغا ئىگە. كەلگۈسىدە، بۇيۇملار ئىنتېرنېتى  ( ئەڭ ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، بۇيۇملارنىڭ – مۇزلاتقۇ، سائەت، ماشىنا، تېرموستات قاتارلىقلار- سېنزور ۋە يۇمشاق دېتاللار ۋاسىتىسى بىلەن ئىنتېرنېتقا ئۇلىنىپ، ئۆزئارا ياكى بىز بىلەن ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشىدۇر، بۇ  ئۈسكۈنىلەرنىڭ ئادەمنىڭ ئارىلىشىشىسىز «سۆزلىشىشى»گە ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلىق قارارلارنى چىقىرىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ)  ۋە ئاپتوماتىك سىستېمىلارنىڭ ئومۇملىشىشى بىلەن بىرگە، رەقەملىك تېررورىزمنىڭ تەسىر دائىرىسى ئۆيلىرىمىزدىن ماشىنىلىرىمىزغىچە كېڭىيىدۇ ۋە «تېررور» ئۇقۇمى ھاياتنىڭ ھەر بىر دەقىقىسىگە سىڭىپ كىرىشى مۇمكىن.
دىجىتال  «Tradecraft»  ماھارەت ۋە تېررورنىڭ تېخنىكىلىق قورال-ياراق ئامبىرى
زامانىۋى تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى، پەقەت ئىدېئولوگىيەلىك تۈرتكە بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان گۇرۇپپىلار بولۇپلا قالماي،ئاللىبۇرۇن يۇقىرى تېخنىكىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان، مۇرەككەپ بىرەر تور تەشكىلاتىغا ئايلاندى. «The Hindu»  گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان «Digital Tradecraft» ئانالىزى ۋە UNICRI دوكلاتلىرىدا، تېررورچىلار ئىشلەتكەن دىجىتال قوراللار ۋە ئۇسۇللارنىڭ، دۆلەت ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ ئىقتىدارلىرى بىلەن رىقابەتلىشىدىغان ھالغا كەلگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. «Tradecraft»  (ھۈنەر/تېخنىكىلىق ماھارەت) ئۇقۇمى، ئەمدىلىكتە پەقەت فىزىكىلىق دۇنيادا يوشۇرۇنۇش، ئىزىنى يوقىتىش ياكى بومبا ياساش ماھارەتلىرىنىلا ئەمەس؛ شىفىرلىق ئالاقە، نامسىز مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ۋە تور ھۇجۇمى ئىقتىدارلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالماقتا.
تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ دىجىتال قورال ئامبىرىدىكى ئەڭ كۈچلۈك قوراللاردىن بىرى، ئۇباشتىن بۇ باشقا  شىفىرلاش (end-to-end encryption) تېخنىكىلىرىدۇر. Telegram, Signal, WhatsApp  قاتارلىق ئالقىشقا ئېرىشكەن ئەپلەر بىلەن بىرگە، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ئۆزلىرى لايىھەلىگەن مەخسۇس يۇمشاق دېتاللارنى ياكى «Dark Web» (قاراڭغۇ تور) دىكى يېپىق مۇنبەرلەرنى ئىشلىتىپ ئالاقىلىرىنى دۆلەت نازارىتىدىن قاچۇرماقتا. RAND  دوكلاتىدا تەكشۈرۈلگەن ۋەقە ئانالىزلىرى (مەسىلەن A1 ۋە A2 كودلۇق ۋەقەلەر)، تېررورچىلارنىڭ رەقەملىك ئىزلىرىنى ئۆچۈرۈش ئۈچۈن مەخسۇس سانلىق مەلۇمات يوقىتىش يۇمشاق دېتاللىرى ئىشلەتكەنلىكىنى، IP  ئادرېسلىرىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن TOR تورلىرىدىن ۋە VPN مۇلازىمەتلىرىدىن پايدىلانغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ «كۆرۈنمەسلىك يېپىنچىسى» بولغاچقا، ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ «سىگنال ئىستىخباراتى» (SIGINT) دا  كۆرۈنمەيدۇ ۋە ئالدىنى ئېلىشنى قىيىنلىشىدۇ.
مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش تەرىپى،  دىجىتال ماھارەتنىڭ يەنە بىر ھالقىلىق تۈۋرۈكى بولۇپ، ئەنئەنىۋى بانكا سىستېمىلىرى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان تېررورلۇق مەبلىغىنىڭ ئىز قوغلىنىشى كۈچەيتىلگەن بىر پەيتتە، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى Bitcoin, Monero غا ئوخشاش KRİPTO (شىفىرلىق) پۇل بىرلىكلىرىگە يۈزلەندى. شىفىرلىق پۇللار، مەبلەغلەرنىڭ نامسىز، تېز ۋە نازارەتسىز بىر شەكىلدە چېگرا ھالقىپ يۆتكىلىشىنى تەمىنلەيدىغان بولۇپ، بولۇپمۇ «mixer» ياكى «tumbler»  دەپ ئاتىلىدىغان مۇلازىمەتلەر ئىشلىتىلىپ، پۇل يۆتكەش ئىزلىرى قالايمىقانلاشتۇرۇلۇپ ، مەنبەنى بېكىتىش مۇمكىنسىز ھالغا كەلتۈرۈلمەكتە. بۇ ئەھۋال، تېررورلۇققا قارشى كۈرەشنىڭ ئەڭ مۇھىم ئامىلى بولغان «پۇلنى ئىز قوغلاش» (follow the money) ئىستراتېگىيەسىنى چارىسىز ۋەزىيەتكە چۈشۈرۈپ قويماقتا.
تور ھۇجۇمى قوراللىرىنىڭ ئومۇملىشىشى، تېررورچىلارنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنى ئاشۇرماقتا. «Malware-as-a-Service»  (مۇلازىمەت سۈپىتىدىكى زىيانلىق يۇمشاق دېتال) ئەندىزىسى سايىسىدا، تېخنىكىلىق بىلىمى چەكلىك بولغان گۇرۇپپىلارمۇ Dark Web ئارقىلىق ئىلغار تور ھۇجۇمى قوراللىرىنى ئىجارىگە ئالالاۋاتىدۇ ياكى سېتىۋالالاۋاتىدۇ. بۇرىشنىڭ تەتقىقاتىدا تەكىتلەنگەن «مۇلازىمەتنى رەت قىلىش» (DDoS)  ھۇجۇملىرى، botnet  (ماشىنا ئادەم تورى) لار ئىشلىتىلىپ نىشان قىلىنغان سىستېمىلارنى  مۇلازىمەت قىلالمايدىغان ھالغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ. مەسىلەن، GitHub قا قىلىنغان سېكۇنتىغا 1.3 تېرابايتلىق ھۇجۇم ، بۇ خىل ھەرىكەتلەرنىڭ  كۆلىمىنىڭ غايەت زورايغانلىقىنى  كۆز ئالدىمىزغا ئەكىلەلەيمىز .