ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنسان دۇنياغا كۆز ئېچىشتىن بۇرۇن ئۇنىڭ ئەبەدىي ھاياتنىڭ ئالدىنى پۈتۈۋېتىلگەنلىكى ھەققىدە ۋەز قىلىپ، ئۇنىڭ دۇنيادىكى ھاياتىنى غايىسىزلەشتۈرگەن ئىدىيە، مۇقەددەس كىتابلارنىڭ دۇنيادا قىلىشقا بۇيرۇغان ئەمىر – پەرمان ۋە چەكلىمىلىرىنىڭ ھېكمىتىنى قانداق ئىزاھلايدۇ؟ پۈتۈۋېتىلگەن تەقدىرىنى ياشايدىغان ۋە ئۇنىڭغا پىچىلغان رولنى ئوينايدىغان ئىرادىسىز (!) كىشىلەرگە ياخشىلىق بۇيرۇش، يامانلىقتىن ھەزەر ئەيلەش ھەققىدە ۋەز – نەسىھەت قىلىشنىڭ نېمە ئەھمىيىتى بولىدۇ؟
كىشىلەرنىڭ ئەسلىدىنلا باراۋەر ئەمەسلىكىنى تەرغىب قىلىدىغان بۇ ئىدىيە، كىشىلەرنىڭ تەبىئىي باراۋەرسىزلىكىگە تايىنىپ دۇنيانى قان دېڭىزىغا ئايلاندۇرغان ناتسىستلار ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەبچى بولدى. ماكىياۋېللى ( Machiavelli )، ھەمىشە تارىختا ياشايدىغانلار ۋە تارىخ ياراتقۇچىلاردىن ئىبارەت ئىككى خىل ئادەم تۈرىنىڭ بولىدىغانلىقىنى ئېيتقانىدى. يەنى، خام ماتېرىيال ۋە بىناكارنىڭ بارلىقىنى ئېيتقانىدى. كىشىلەرگە قىلىشقا تېگىشلىك ھېچنېمە قالدۇرمىغان پۈتۈۋېتىلگەن تەقدىر چۈشەنچىسى، كىشىلەرنى تارىخنى يارىتىشقا ئەمەس، پەقەت ياشاشقا؛ بىناكار بولۇشقا ئەمەس، باشقىلارنىڭ قولىدا پەقەت ماتېرىيال بولۇشقا مەجبۇرلايدۇ.
تەڭرىنىڭ ئىرادىسى بىلەن ئۆزىنى تاللانغان ۋە نىجاتلىققا ئېرىشكەن « مەن »لەر دەپ قوبۇل قىلغانلارنىڭ، «مىللىي مەن» گە ئايلانغان، ۋە ئۆزىدىن باشقىلارنىمۇ « مەن »لەشتۈرمەكچى ( ئۆزلىرىگە ئوخشاتماقچى ) بولغاندا، كىشىلەرنىڭ بېشىغا نېمە كۈنلەرنىڭ كېلىدىغانلىقىنى كۆرۈپ يېتىش ئۈچۈن يىراقلارغا كېتىشنىڭ ھاجىتى يوق. بۇنىڭ ئەڭ تىپىك مىساللىرىدىن بىرىنى « گېرمانىيە مىللىتىگە خىتاب »نىڭ (1807) ئاپتورى فىچتېنىڭ ئۇنىۋېرسال كۆزقاراش سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويغان تۆۋەندىكى خىتابىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ:
« ئىنسان ئۆزىنىڭ غايىسىگە ئاساسەن ھەر قانداق رېئاللىقنى ئۆزگەرتىش كۈچىگە ئىگە. بۇنىڭ ئۈچۈن ئىنسان ئۇ كۈچنىڭ ئۆزىدە يوشۇرۇنۇپ ياتقانلىقىنى تۇنۇپ يېتىشى، ئۆزىنىڭ قۇل ئەمەسلىكىنى ئاڭقىرىشى يېتەرلىكتۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ ھۆر ئىكەنلىكىنى بىلىپ يېتىشى، غايىسىنى بىلىشى، ۋە ئۇنىڭ تارىخى تەرەققىياتىدا ‹ مەن‹ ئەمەسلەرنى قانداق قىلىپ بارا – بارا ‹ مەن ›لەشتۈرگەنلىكىگە نەزەر تاشلىسۇن. »
يۇقىرىدىكىلەر، بارلىق دىنىي ۋە ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلاردىن مەھرۇم بولغان كۈچلۈك ۋە ھۆر ئىنسان دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقتۇر. ئىنسان، ئىنسان بولۇشتىن كېلىپ چىققان ھۆكۈمرانلىق بىلەن، ياراتقۇچى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن ئوتتۇرىغا چىققان تېئولوگىيە ( غايىچانلىق ) ۋە ئىتئولوگىيە ( ئەخلاقلىق ھالدا مۇئامىلە قىلىش ) ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەڭپۇڭلاشتۇرالمىغانلىقتىن، قۇربانى يەنىلا ئۆزى بولىدىغان ئانارخىيەنىڭ پىلتىسىگە ئۆزى ئوت تۇتاشتۇردى. تەڭرىگە ئىشىنىشنىڭ قۇللۇق بولىدىغانلىقى، ۋە ئىنسان ئىرادىسى رەت قىلىنغان بىمەنە كۆز قاراشلارغا قارشى ھالدا خۇداسىزلىقنىڭ ئەركىنلىك ۋە مۇتلەق ئىرادە ھاكىمىيىتى ئېلىپ كەلگەنلىكىگە ئوخشاش ناتوغرا كۆز قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىنسان، بۇ خاتا چۈشەنچىنى ئاساس قىلغان ھايات پەلسەپەسى ئارقىلىق ئۆزىنى تېخىمۇ بەك قۇل قىلغان، ۋە تېخىمۇ ھۆر ئىرادىسى بولمىغان ھالغا چۈشۈرۈپ قويغان باشقا مەبۇدلارنىڭ بويۇنتۇرۇقى ئاستىغا كىردى. چۈنكى ھەر كىم ئۆز خالىغىنىنى قىلىدىغان جايدا ھېچكىم خالىغان ئىشىنى قىلالمايدۇ. مەبۇد يوق جايدا ھەممە ئادەم مەبۇد بولىدۇ. ھەممە ئادەم خوجايىن بولغان ماكاندا، ھەممە ئادەم قۇل بولىدۇ.
10. ئەركىنلىكنىڭ مەنبەسى
ئىدېئالىست پەيلاسوپلار، « مەن »لىكنىڭ پەقەت ئەقلىي ئىدراك ئارقىلىق ۋۇجۇدقا چىقىدىغانلىقىغا ئىشەنگەنىدى. ئۇلار ئىنسان كىشىلىكىنىڭ بۆلۈنۈشى ھەققىدە چىڭ تۇرغان بولۇپ، ئىنسان تەبىئىتىنىڭ تىزگىنلىنىپ ئەقىل ۋە مەنتىقىنىڭ كونترولى ئاستىغا ئېلىنىشىنى تەكىتلىگەنىدى. لېكىن بۇ پارچىلىنىش نەتىجىسىدە ئىنساننىڭ ھېسسىي دۇنياسىلا ئەمەس، ئەقلىي دۇنياسىمۇ مەجرۇھ بولۇپ قالغان ۋە ئىنسان تەبىئىتىدىن ئىبارەت مەھبۇسنى كونترول قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان ئەقىلنىڭ ئۆزى مەھبۇس بولۇپ قالغانىدى. ئۆزلۈكنىڭ شەكىللىنىشى پەقەت تەپەككۇر ھەرىكىتى ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى ئىنساننىڭ بىر پۈتۈن كىشىلىكىنىڭ شەكىللىنىشى، ھېسسىي ۋە ئەقلىي يوشۇرۇن كۈچلىرىنىڭ ئاكتىپ ھالدا ئۆزىنى ئايان قىلىشى بىلەن مەيدانغا كېلىدۇ.
ئەركىنلىك، مەسئۇلىيەتكە ھامىلە بولۇپ، مەسئۇلىيەت ئۆزى بىلەن بىرگە ئېلىپ كەلگەن خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىشنى خالىمىغان ئىنسان، ھۆرلۈكىنى ئۆتكۈزۈپ بېرىدىغان ئورۇن ئىزدەيدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئەركىنلىكتىن ئۆزىنى ئېلىپ قېچىش مېخانىزمىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرىدۇ. بۇ مېخانىزم، شەخسنىڭ ئۆزىدىن ۋاز كېچىش ۋە ئۆزىدە بولمىغان كۈچنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆزىدىن باشقا بىرسى بىلەن بىرلەشتۈرۈش خاھىشىدىن ئىبارەتتۇر. ئۆزىنى تۆۋەن ھېس قىلىش، ئاجىزلىق تۇيغۇسى ۋە يالغۇز قالسا ئۆزىنى قىممەتسىز ھېس قىلىش تۇيغۇلىرى، ئۆزىنى خار قىلىش تىرىشچانلىقىنىڭ ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان شەكلىدۇر.