تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كېيىنچە ئەرەب ئافغانلىرى دېگەن نام بىلەن ئاتالغان ئەرەب دۆلەتلىرىدىن كەلگەن پىدائىي مۇجاھىتلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا سەلەپىيەنىڭ كۈچىيىپ كېتىشىدە ئوينىغان رولى تولىمۇ زور. ئافغان مۇجاھىتلىرى سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى بىرلىكتە كۈرەش قىلغان سەلەپى مۇسۇلمانلار بىلەن نۇرغۇن جايدىكى مەشىق بازىلىرىنى تەڭ ئىشلىتەتتى. جىھادتىن كېيىن سەلەپى ئەرەبلەرنىڭ رەھبەرلىك قوشۇنىنى تەشكىل قىلغان ئەل قائىدە تەشكىلاتىنىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈشى بىلەن، 1980-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ ئەرەبلەرگە مەخسۇس بازىلار قۇرۇلۇشقا باشلىدى. بىراق ئالاقە ئۈزۈلۈپ قالمىدى. سەلەپى موللىلار سىرتتىكى مۇجاھىت بازىلىرىنى زىيارەت قىلىشقا ئەھمىيەت بېرىپ تۇراتتى، شۇنداقلا ياۋروپادىن يىراق شەرققىچە بولغان جايلاردىن كەلگەن مۇجاھىتلارغا ۋەز نەسىھەت قىلىپ «سەھىھ»ئەقىدىنىڭ ئومۇملىشىشى ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتتى.
سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئافغانىستاندىن چېكىنىپ چىقىشقا مەجبۇر بولۇشى، بۇ دۆلەتنىڭ يىمرىلىشىغا سەۋەب بولغان غول سەۋەبلەردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. گورباچېۋ دەۋرىدە (1985-1991)يولغا قويۇلغان گلانوست (ئوچۇق)سىياسىتى نەتىجىسىدە ۋەزىيەتنىڭ يۇمشىشى، ئارقىدىنلا سوۋېت ئىتتپاقىنىڭ يىمرىلىشى (1991)نەتىجىسىدە مۇستەقىل ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ئافغانىستاننىڭ ۋەزىيىتىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر ئوتتۇرا ئاسىيادىكى دىنى جانلىنىشقا بىۋاستە تەسىر كۆرسەتكەنىدى. بۇرۇندىنلا دىنى سەزگۈرلۈكى ئۈستۈن ئىجتىمائىي قۇرۇلمىغا تەۋە بولغان پەرغانە ۋادىسى، دىنى جانلىنىشىنىڭ مەركىزى بولۇپ قالدى. ئابدۇۋەلى قارىمغا ئوخشاش پائال سەلەپى موللىلار دىننى تەرغىپ قىلىش ئۈچۈن تۈركۈملەپ ئۈن ۋە سىن لىنتىلارنى تارقاتتى، كەڭ ھەجىملىك ئەسەرلەرنى روياپقا چىقاردى. ئابدۇۋەلى قارىم ۋە ئەگەشكۈچىلىرى بۇ ئەسەرلەرنى خەلققە كەڭ كۆلەمدە تونۇشتۇرۇپ قىسقا مۇددەت ئىچىدە زور تەسىر پەيدا قىلدى. بۇ جەرياندا دۆلەتتىن جامەلەرنى ئىبادەتكە ئېچىۋېتىش ئۈچۈن زور تىرىشچانلىق كۆرسىتىلدى. لېكىن بۇ جامەلەرنى كىمنىڭ باشقۇرۇشى مەسىلىسىدە كەسكىن ئىختىلاپلار كۆرۈلدى. بەزى جامەلەر سەلەپىلەر تەرىپىدىن مەجبۇرىي تارتىۋېلىندى. بەس-مۇنازىرە سورۇنلىرىدا ھەنەپى موللىلار بىلەن سەلەپى موللار كەسكىن مۇنازىرىگە چۈشتى.
سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدە قۇرۇلغان سادۇم مۇستەقىللىققە ئېرىشكەن ئۆزبېكىستاندا مىللىي تەشكىلات سالاھىيىتى بىلەن خىزمەت قىلىشنى داۋاملاشتۇردى. بۇ تەشكىلاتنىڭ باشلىقى بولغان مۇھەممەد سادىق مۇھەممەد يۇسۇپ، سەلەپىلىكنىڭ كۈچىيىپ كېتىشىگە توسالغۇ بولۇش ئۈچۈن جان جەھلى بىلەن تىرىشتى. مۇھەممەد يۇسۇپ ۋە ئۇنىڭ يېقىن سەبدېشى نەمەنگان قازىسى ئۆمەر خان داموللا، 1990-يىللارنىڭ ئوتتۇرلىرىدا ئىنسانلارنى ئەتراپىغا يىغىۋاتقان سەلەپى تاھىر يولداشنى ئاشقۇن پائالىيەتلەرنى قىلماسلىق بىلەن ئاگاھلاندۇردى، شۇنداقلا تاھىر يولداشنىڭ گەپ-سۆزلىرى، ئىش—ھەرىكەتلىرىنىڭ ئىسلامغا پايدىسىدىن كۆپرەك زىيىنىنىڭ بارلىقىنى ئېيتىپ، ئۇنى يولىدىن ۋاز كېچىشكە ئۇرۇنۇپ كۆردى. ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتىنىڭ قۇرغۇچىسى تاھىر يولداش (2009-يىلى ئۆلدى)، خەلقنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ھەنەپى ئىكەنلىكىنى دەپ كەلدى. ئەمەلىيەتتە بۇ بىر تاكتىكىدىن ئىبارەت ئىدى. ئۇ نۇرغۇن گېپىدە ئابدۇۋەلى قارىغا ئوخشاش سەلەپى شەخسلەرنىڭ ئۆزىگە «ئىلھام مەنبەسى»بولغانلىقىنى پۇرىتىپ قويغانىدى.
ئۆزبېكىستان ئىسلامچى ئۆكتىچىلەر سېپىدىكى مەيلى سەلەپىلەر بولسۇن مەيلى ھەنەپىلەر بولسۇن 1995-يىلىدىن باشلاپ ئۆزبېكىستاننى تەرك قىلىشقا مەجبۇر بولدى ياكى مەخپىي ھەرىكەتكە ئۆتتى. بۇ دەل تاجىكىستاندىكى ئىچكى ئۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ. تاھىر يولداش ۋە سەبداشلىرى، جۈمە نەمەنگانى (2001-يىلى ئۆلدى) قاتارلىقلار تاجىكىستان ئىچكى ئۇرۇشىغا ئارىلاشتى. 1997-يىلى ئۇرۇش ئاخىرلاشتى، لېكىن تاھىر يولداش ۋە جۈمە نەمەنگانى مۇجاھىتلاردىن تەشكىل تاپقان قوراللىق تەشكىلاتىنى تارقىتىۋەتمىدى. ئەمەلىيەتتە ئۇلار ئۆزبېكىستان قوراللىق ئىسلام ھەرىكىتىنىڭ ئۇلىنى سېلىۋاتقانىدى. ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتىگە نىسبەتەن ئەڭ بىخەتەر ۋە بىمالال ھەرىكەت قىلىدىغان جاي تالىباننىڭ كونتروللۇقىدىكى ئافغانىستان ئىدى. بۇنىڭدىن سىرت، ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتى ئۈچۈن ئافغانىستان ئەل-قائىدە بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىش ياكى بىرلىشىپ كېتىشكە ئەڭ مۇۋاپىق جاي ھېسابلىناتتى.
ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتى 1999-يىلى ئۆزبېكىستان، تاجىكىستان ۋە قىرغىزىستان ھاكىمىيەتلىرىگە قارشى جىھاد ئېلان قىلدى. بۇ ھەرىكەت 2001-يىلى ئەل –قائىدىنىڭ «دۇنياۋى جىھاد»چاقىرىقىنىڭ تەسىرىدە سىياسىي نىشانلىرىنى تۈركمەنىستان، قازاقىستان ۋە شەرقىي تۈركىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان تەرىقىدە كېڭەيتتى. بۇ جەرياندا ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتى كۆپ مىللەتلىك ئالاھىدىلىككە ئىگە بولدى.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر «بۆلگۈنچى»كۈچلەرنى، رۇسىيە چېچەنىستان «بۆلگۈنچى»كۈچلەرنى، پاكىستان سىپاھى ساھابە ۋە لەشگەرى جەڭۋى قاتارلىق تەشكىلاتلارنى باھانە قىلىپ تالىبانغا بېسىم قىلدى. بۇنىڭغا قارىتا، تالىبان ئافغانىستاندىكى بازىلاردا «ھەربىي»تەلىم ئېلىۋاتقان ئېتنىك توپلۇقلار ۋە تەشكىلاتلارنى ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتى نازارىتىدىكى بازىلارغا يۆتكىدى. 2001-يىلى ئامېرىكانىڭ ئىشغالىيىتى نەتىجىسىدە تالىبان ھاكىمىيىتى يىمرىلدى، نەتىجىدە «ئىگە-چاقىسىز»قالغان ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتى ئەزالىرى شىمالىي پاكىستاندىكى فېدراتىپ قەبىلىلەر رايونىغا كۆچۈپ كېتىشكە مەجبۇر بولدى.