ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تارقىلىش ئالاھىدىلىكى بىر ۋىدېئو، فوتو-سۈرەت ياكى خەۋەرنىڭ-تېكىستنىڭ ئەڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە مىليونلارچە كىشىگە تارقىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش نۇقتىسىدىن زور ئەھمىيەتكە ئىگە. ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكى دەرىجىدىن تاشقىرى تېكىستچىلىك ئالاھىدىلىكىدىن ئوزۇقلىنىدۇ. ئىشلەتكۈچىلەر باشتا ئىستېمالچى ئىكەن تېكىست، خەۋەر ياكى ۋىدېئولارنى ھەمبەھرىلىشىپ بۇلارنى ئۆزىنىڭ ئەسىرى قىلالايدۇ. يەنى ئىشلەتكۈچى دەسلەپ ئىستېمالچى ئىكەن كېيىن ئاپتورغا ئايلىنىدۇ.
مەۋھۇملۇق-مەۋجۇتلۇق ھېسسىياتى: 1990-يىللاردىن باشلاپ «مەۋھۇملۇق» دېگەن گەپ تىلغا ئېلىنغاندا خىيالىمىزغا كېلىدىغان ئوبراز ۋە شەكىل مەۋھۇملۇقنىڭ ئۆزىگە تەۋە ئەمەس بۇنى تەجرىبە قىلغان بىر كىشىگە تەۋە بولاتتى(لىستېر ۋە ئارك، 2009:35).
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ مەۋھۇملۇق ئالاھىدىلىكى بىلەن «توردىكى مەۋھۇم كىشىلەر بىلەن ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنىڭ خاراكتېرىنى كۆرسىتىدۇ. مەۋھۇملۇق ئىشلەتكۈچىگە نەق مەيداندا ياكى خىيالىدىكى جايدا بولۇشتەك تۇيغۇ ئاتا قىلىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئەسىرى، سېپىرلىق-رەقەملىك تەسىر كۆرسىتىش، دەرىجىدىن تاشقىرى تېكىستچىلىك، مەۋھۇملۇق ۋە تور ئالاقە ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشىغا بىمالال سىڭىپ كىردى.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئەنئەنىۋى مېدىيانىڭ سودا جەھەتتىكى پەرقلىرى
ئىجتىمائىي تاراتقۇلار بىلەن ئەنئەنىۋى مېدىيا قۇرۇلمىلىق جەھەتتە بىر-بىرىدىن پەرقلىق بولغىنىدەك، سودا جەھەتتىنمۇ بىر-بىرىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ پەرقلىرى:
ئېلانچىلىق ساھەسىدىكى سۈرئەت جەھەتتىن پەرقلىنىدۇ، مەسىلەن بىر شىركەت خىتاب قىلماقچى بولغانلارنىڭ 18-25 ياشتىكى ياشلار، بويتاق، ئوغۇل، ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن، زامانىۋى ناخشىلارغا ھېرىسمەن ئىكەنلىكىنى پەرز قىلساق، بۇ كاتېگورىيەگە تەۋە كىشىلەرگە فېيسبۇك ئارقىلىق دەرھال خىتاب قىلغىلى بولىدۇ.
ھەم پۇل ھەمدە ۋاقىت تېجىگىلى بولىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇدىن ئادرېس ئاچقان ھەر قانداق كىشى ئۆز ئېلانىنى قىلالايدۇ، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا چىقىم تۆۋەن بولىدۇ (سانلاۋ 2014: 43). ناۋادا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئەسەرلەر سۈپەتلىك بولسا نۇرغۇن كىشى تەرىپىدىن كۆرۈلىدۇ.
ئەنئەنىۋى مېدىيادا بىر خەۋەر ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن ئۇنىڭ مەزمۇنىنى شۇ ۋاقىتنىڭ ئىچىدە ئۆزگەرتكىلى بولمايدۇ. لېكىن ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئۇنداق ئەمەس، ناۋادا خاتا خەۋەر ياكى تېكىست يېزىلىپ قالسا دەرھال ئۆزگەرتكىلى بولىدۇ (سانلاۋ 2014: 36).
ئەنئەنىۋى مېدىيانىڭ كۆرۈرمەنلىرى خەۋەر ياكى خەۋەرنىڭ ئاپتورى بىلەن شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە ئالاقە ئورنىتالمايدۇ. ئوقۇرمەن ئاپتورغا ئېلخەت يېزىپ ئەھۋالنى يەتكۈزەلەيدۇ، خالاس. لېكىن ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئوقۇرمەن ئاپتور بىلەن دەرھال ئالاقە ئورنىتىپ ئۆزىنىڭ پىكىرىنى بىمالال بايان قىلالايدۇ. بۇنى فېيسبۇك ۋە تۋىتتېرغا ئوخشاش ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بىمالال قىلغىلى بولىدۇ.
ئەنئەنىۋى مېدىيادا ئېلان قىلىنغان خەۋەر ياكى ماقالە چوقۇم ئالدىن كۆزدىن كەچۈرۈلىدۇ، تەستىقلانمىغان ئەسەر ئېلان قىلىنمايدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بولسا رەسىمنىڭ، ۋىدېئونىڭ، ماقالىنىڭ ياكى خەۋەرنىڭ ئېلان قىلىنىش ياكى قىلىنماسلىقى ئىشلەتكۈچىنىڭ ئىختىيارلىقىدىكى ئىش بولۇپ، نازارەت ياكى كۆزدىن كەچۈرۈش پۇرسىتى يوق. ئەنئەنىۋى مېدىيالاردا ئورگانلاردىن خەلققە ئۇچۇر-مەلۇمات يەتكۈزۈلىدىغان بولسا، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بۇ ئەھۋال تېخىمۇ كېڭىيىپ ئورگاندىن خەلققە، خەلقتىن خەلققە، خەلقتىن ئورگانغا ئۆتتى (سانلاۋ 2014: 36).
ئەنئەنىۋى مېدىيانىڭ ۋاسىتىلىرىنى يەنى بىر گېزىتنىڭ بىر بېتىنى ياكى بىر ئېلان بېتىنى ئىشلىتىش ئۈچۈن مەلۇم سالاھىيەت، مەلۇم سەۋىيەدە بولۇش ياكى مەلۇم شىركەت قوللىغان بولۇشى كېرەك. لېكىن ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلان بەرمەكچى بولغان، ئەسەر ئېلان قىلماقچى بولغان ياكى پىروگرامما تارقىتىش ئىستىكى بولغان ھەر قانداق شەخس توسالغۇسىز بىمالال قىلالايدۇ، مەلۇم ئىجتىمائىي سالاھىيەت، سەۋىيە، تەبىقىگە ئىگە بولۇشنىڭ كېرىكى يوق.
ئەنئەنىۋى مېدىيادا بۇرۇنقى خەۋەر ياكى ئەسەرلەرنىڭ ئارخىپىغا ئېرىشىش تولىمۇ تەس. لېكىن كۈنىمىزدە يېڭى مېدىيا تېخنولوگىيەلىرى ئىشلىتىلىدىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارخىپقا ئېرىشىش تولىمۇ ئاساندۇر.
ئەنئەنىۋى مېدىيادا ئېلان قىلىنغان رەسىم ياكى يازمىلارغا پىكىر بايان قىلىش ئىمكانىيىتى تولىمۇ چەكلىكتۇر. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بولسا بىر خەۋەر، بىر ۋىدېئو ياكى رەسىمگە ھەر قانداق ۋاقىتتا ھېچقانداق چەكلىمە بولماستىن ئېرىشكىلى بولىدۇ. قىسقىسى، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئالاقە سەۋىيەسى پەۋقۇلئاددە يۇقىرى بولىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ بىلەن ئەنئەنىۋى مېدىيانىڭ ئۇقۇم جەھەتتىن پەرقلىق بولۇشى، ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ ئەنئەنىۋى مېدىيادىن ئېشىپ كېتىشى، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئالاقىنىڭ تېزلىكى، ئۇچۇر-مەلۇماتقا ئېرىشىشنىڭ يۇقىرىلىقى ۋە ئاسانلىقى قاتارلىقلارنىڭ ئەكسىچە، بۇ ئىككى نەرسە بىر-بىرىنى تولۇقلايدۇ، بىر-بىرىدىن ئوزۇقلىنىدۇ. ئەنئەنىۋى مېدىيانىڭ ئوزۇقلىنىشىغا ئەڭ كۆپ تۆھپە قوشىدىغان تېلېۋىزور ھازىر بولسا فېيسبيۇك ۋە تۋىتتېردىن ئوزۇقلىنىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كۆرۈلگەن ئەخلاقىي مەسىلىلەر
ئەنئەنىۋى مېدىيادىكى ئەخلاقىي مەسىلىلەر تەلتۆكۈس تۈگىمەي تۇرۇپ ، يېڭى مېدىيا ۋە ئۇنىڭ دائىرىسىدىكى ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشىغا سىڭىپ كىرىشى بىلەن بىرلىكتە، بۇ ساھەدىمۇ ئەخلاقىي مەسىلىلەر باش كۆتۈرۈپ كۈنتەرتىپىنىڭ مۇھىم مەسىلىلىرىدىن بولۇشقا باشلىدى. خۇسۇسىي تۇرمۇش مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا مەھرەم تۇرمۇش بولۇپ نەشر ۋە ئەسەر ھوقۇقى، ئىشلەتكۈچىنىڭ ئېلانچىلىقنىڭ بومباردىمان قىلىشىغا ئۇچرىشى، شەھۋانى ۋە سېرىق نەرسىلەر، نامەردلىك، يالغانچىلىق، رىياكارلىق قىسقىسى ئەخلاققا زىت قىلمىشلار ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئومۇملاشماقتا.