خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلىگە بۇ نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، بۇ دەۋىردە سىياسىي ئاكتىيورلارنىڭ ئالاھىدىلىكى جەھەتتىن ئوخشىماسلىقلار بولسىمۇ ھەر قانداق ئەھۋالدا ھەققىي مەنىدە مۇستەقىل ۋە ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەر ئورنىغا، مەدەنىيەت ياكى دىننىڭ تەقەززاسى بويىچە دۇنيانى قولغا كىرگۈزۈش، ھۆكۈمرانلىق قىلىش ياكى ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغانلىقىنى ئويلىۋېلىش مەنتىقىسى بىلەن يەنى «چەتكە قېقىش، مونۇپۇللۇق ۋە ئالەمشۇمۇللۇق»غايىسى بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان «مەدەنىيەت ياكى ئىمپېرىيە»خاراكتېرلىك سىياسىي قۇرۇلمىلار كۆزگە چېلىقىدۇ. مەدەنىيەتلەرگە نىسبەتەن مۇناسىۋەت شەكلى ئاساسەن دېگۈدەك ئايرىم ۋە مۇستەقىل بولسا، ئىمپېرىيەلەرگە نىسبەتەن مۇناسىۋەت شەكلى پىرامىدا شەكىللىك بولىدۇ. ماكان جەھەتتىن بولسا بىر-بىرىدىن ئۈزۈك ۋە يېپىق جۇغراپىيەلىك رايونلار تەرىقىسىدە بولۇپ، بىر گەۋدە بولماستىن تارقاق بولىدۇ.
ئىپتىدائىي ئەسىرلەردە خىتاي، ھىندىستان، مېزوپوتامىيە، پارس، مىسىرغا ئوخشاش مەدەنىيەت رايونلىرى پات-پات بىر-بىرىلىرى بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىپ ئۆز-ئارا بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسەتكەن بولسىمۇ، بۇ مەدەنىيەتلەردە ھۆكۈمران ئىدىيە «مەدەنىي-ياۋايى ئايرىمى»ئىدى. بۇ بېكىنمە مەدەنىيەتلەر بىر-بىرىدىن يىراق تۇرۇش ۋە ئامال بار مۇناسىۋەت ئورناتماسلىققا تىرىشاتتى. مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا توغرا كەلسە، بۇ چوقۇم بىرى يەنە بىرىگە ھۆكۈمران قىلىش ئىدىيەسىگە تايىناتتى ۋە ئۇرۇش بولاتتى. بۇ مەدەنىيەتكە تايانغان ئمپېرىيەلەرنىڭ ھەربىرىنىڭ ئۆز ئالدىغا بېكىنمە تۈزۈمى بار ئىدى. مەسىلەن، خىتاينىڭ سەدىچىل سېپى بۇ ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقى شەكسىزدۇر.
بۇ مەدەنىيەتلەرگە ئوخشاش يۇنان شەھەر دۆلەتلىرى، رىم ئىمپېرىيەسى ۋە پارسلارمۇ بېكىنمە تۈزۈمنى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، لېكىن دۇنياغا خوجايىن بولۇش ئىدىيەسى بىلەن ھەرىكەت قىلىشقان. يۇنان شەھەر دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر بەزى ئانالىزچىلار تەرىپىدىن «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ تۇنجى نامايەندىسى»دەپ قارالسىمۇ، يۇنانلىقلارنىڭ تاشقى دۇنيا چۈشەنچىسى يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان تەرىقىدە بولۇپ، يۇنان شەھەر دۆلەتلىرى بېكىنمە تۈزۈم قۇرۇپ چىققانىدى. ئوخشاشلا رىم ئىمپېرىيەسىمۇ يېگانە ۋە بىر دۇنيا چۈشەنچىسىدىن ئاپىرىدە بولغان بولسىمۇ، بۇ ئەھۋال ھېچقاچان رىملىقلارنىڭ سىرتىدىكى توپلۇقلارنىڭ باراۋەر يۇرتداشلار سۈپىتىدە كۆرۈلمەسلىكى سەۋەب بولمىغان، ئەكسىچە ئۇلارغا قارىتا ئايرىم قانۇن ئىجرا قىلىنغان. قىسقىسى، رىم ئىمپېرىيەسى سىرتىدىكى رايونلارمۇ نورمال مۇناسىۋەت قۇرۇلىدىغان جايلار دەپ قارالمىغان. يەنى رىملىقلارمۇ مەدەنىي-ياۋايى دەپ ئايرىلغان (يۇردۇسەۋ، 1996-28). نېي ۋە ۋېلچ دېگەندەك، بۇ قەدىمىي دۇنيا ئىمپېرىيەلىرى ئەسلىدە رايون خاراكتېرلىك ئىمپېرىيەلەر بولسىمۇ دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغانلىقلىرىنى ئويلايتتى ۋە ئۆزگە ئىمپېرىيەلەر بىلەن بولىدىغان توقۇنۇشلاردىن ئالاقسىزلىك سەۋەبىدىن خالىي تۇراتتى. ئىمپېرىيەلەرنىڭ ئەتراپتىكى «ياۋايىلار»بىلەن بولغان ئۇرۇشمۇ ئوخشاش سەۋىيەدىكى دۆلەتلەر بىلەن ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشلار بىلەن ئوخشاش ئەمەس ئىدى.
دىنى چۈشەنچە ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرىدىغان ئوتتۇرا ئەسىرلەردە بولسا ياۋروپادا چېركاۋىنىڭ ھىمايىسى ئاستىدا فىئودال تۈسكە ئىگە سىياسىي قۇرۇلما ئاپىرىدە بولغان بولۇپ، بۇ قۇرۇلمىمۇ جاھانگىرلىك ئىدىيەسىگە تايىنىدىغان، ئوچۇق بىر ئىچكى-تاشقى ئايرىمى بولمىغان، ئۆزىگە خاس بېكىنمە تۈزۈم شەكىللەندۈرگەنىدى. بۇ بېكىنمە تۈزۈمدە ئۆز-ئارا ھەق-ھوقۇق ۋە مەسئۇلىيەتلەر بىلەن بىر-بىرىگە باغلىق بولغان ۋە (پوگى، 2007:51)كۆپ خىل سىياسىي ئاپىراتلار (پاپا، خان، كېنەز ۋە بەگ)بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەن سىياسىي كۈچلەر بولۇش بىلەن بىرگە، نۇرغۇن ساداقەت مەركەزلىرى (پاپالىق، ئىمېپرىيەلىك، كېنىزەكلىك) بار ئىدى. بۇ سەۋەبتىن ئىنسانلار بىر ۋاقىتتا بىر نەچچە ھۆكۈمران كۈچكە بېقىنىدى بولۇشقا مەجبۇر ئىدى. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، چېگرالىرى ئېنىق بولمىغان، قاتلاملىق خۇسۇسىي بولغان ھاكىمىيەت ۋە بۇ ھاكىمىيەتكە بولغان ساداقەت تۇيغۇسى مەۋجۇت ئىدى. بۇ نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، سىچۇلزېنىڭ تەبىرى بويىچە ئېيتقاندا، ئوتتۇرا ئەسىر ياۋروپاسى زېمىننى ئاساس قىلغان ئىگىلىك ھوقۇق پىرىنسىپىغا تايىنىدىغان دۆلەت چۈشەنچىسىگە يات بولۇپ، پەقەت ساداقەت ۋە بېقىندلىق ئەھدىگە تايىنىدىغان مۇناسىۋەتنى ئېتىراپ قىلاتتى. بۇ سەۋەبتىن بۇ تۈزۈمدە بىرمۇ ھۆكۈمران بىر زېمىن پارچىسى ياكى جەمئىيەتنىڭ مەلۇم قاتلىمىغا تولۇق ھۆكۈمران ئەمەس ئىدى. ھەر بىرى ھۆكۈمرانلىقىنى قول ئاستىدىكىلەر، پاپا ۋە «مۇقەددەس»رىم ئىمپېرىيەسى بىلەن بۆلۈشۈشكە مەجبۇر ئىدى. مەسىلەن، بىر ئىمپېراتور چىقارغان پەرمان مۇنداق بولاتتى: باش پوپلار ۋە كىنەزلەرنىڭ ھۇزۇرى ۋە ئۇلارنىڭ رازىلىقى بىلەن» (سىچۇلزې، 2005:23).
بۇنداق بېكىنمە تۈزۈم بولغان فىئودال قۇرۇلمىنىڭ تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە نەزەر سېلىنغىنىدا، دۇنيا ماكان جەھەتتىن «تەڭرى دۆلىتى-زېمىن دۆلىتى»، ئىنسانىيەت بولسا »خىرىستىيان ياكى ئەمەس»دەپ ئايرىلغان. جاھانگىرلىك ئىدىيەسىنىڭ مۇقەررەر نەتىجىسى بولغان بۇ ئىدىيە دائىرىسىدە تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقە شەكلىمۇ يا تەنھالىق ياكى «ئادالەت ئۇرۇشى»تەرىقىسىدە دۇنياغا ھۆكۈمران بولۇش مەنتىقىسى بىلەن ئىپادىلىنەتتى (كىنۇتسېن، 2006:39). بۇ نۇقتىدىن ئەھلى سەلەب ئۇرۇشلىرىمۇ «ئادالەت ئۇرۇشى»دائىرىسىدە تاشقى دۇنيا بىلەن قۇرۇلىدىغان ئالاقە شەكلىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ياخشى مىسالدۇر.