ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە ئۇنىڭ چارىلىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۆز-كۆز قىلىش ۋە رىياكارلىق داۋاملىق باشقىلارنىڭ دىققىتىنى تارتىشقا ۋە ئەتىۋارلىنىشقا ئۇرۇنۇشنى كۆرستىدۇ. ئەتىۋارلىنىش ۋە دىققەت تارتىشنى ياخشى كۆرىدىغان ئۆز مەپتۇنلار بۇلار ئۈچۈن جان جەھلى بىلەن ھەرىكەت قىلىدۇ. ئۆز مەپتۇنلار ئۆزلىرىنى پەرقلىق شەكىلدە تونۇشتۇرۇشقا ماھىر كېلىدۇ. بەزى ئۆز مەپتۇنلار گۈزەل، قاملاشقان، قابلىيەتلىك ۋە ئەقىللىق كېلىدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنى ئۆزگىلەرگە قارىغاندا گۈزەل-قاملاشقان دەپ ئويلايدىغانلىقلىرى ئۈچۈن تاشقى كۆرۈنىشىگە تولىمۇ ئەھمىيەت بېرىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئۇلار قىممەت باھالىق ۋە باشقىلارنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان كىيىملەرنى كىيىدۇ. ئۇلار ئىشلارنى قىلىشقا تېگىشلىك بولغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس باشقىلارنىڭ دىققىتىنى تارتىش ۋە كۆز-كۆز قىلىش ئۈچۈن قىلىدۇ.
سۇيئىستېمال بولسا مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن بىچارە قىياپەتكە كىرىۋېلىش،ھىيلە-مىكىر ئىشلىتىش، زوراۋانلىق، باشقىلارنىڭ ياخشى نىيىتىدىن پايدىلىنىش، دوستلۇق، قېرىنداشلىققا ئوخشاش مەنىۋى قەدرىيەتلەرنى سۇيئىستېمال قىلىشقا ئوخشاش خىلمۇ خىل ئۇسۇللارنى ئىشلىتىپ ئۆزگىلەردىن پايدىلىنىشقا خاھىشىنى كۆرسىتىدۇ. سۇيئىستېمال نەپكە ئېرىشىشنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ ئىنسان ياكى شەيئىلەردىن ئادالەتسىز پايدىلىنىشنى بىلدۈرىدۇ ۋە مۇنداق ئۈچ تەرىقىدە ئىپادىلىنىدۇ. بىرىنچىسى، سۇيئىستېمال قىلغۇچى سۇيئىستېمال قىلىنغان شەخسنى يا ئالدايدۇ ياكى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ. سۇيئىستېمال قىلىنغۇچى بېشىغا كەلگەنلەرگە رازى بولىدۇ ياكى سۈكۈت قىلىدۇ. ئۈچىنچىسى،سۇيئىستېمال قىلغۇچى ھەر ۋاقىت نەپنىڭ كويىدا يۈرۈيدۇ. ئۆز مەپتۇنلار باشقىلارنىڭ ئەمگىكىنى ئۆزىنىڭ قىلىۋېلىشقا تولىمۇ ماھىر كېلىدۇ. ھەر قانداق مۇناسىۋەت، قولىدىكى ئىمتىياز ۋە نوپۇزدىن ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن پايدىلىنىدۇ. ئۇلار ئۆزگىلەرنى ياخشى كۆرەلمەيدۇ، ئىنسانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قانداقتۇر ئادىل ۋە باراۋەرلىك ئاساسىغا ئەمەس، ئۆزلىرىنىڭ قالتىس ئىكەنلىكىنى باشقىلارغا  ئېتىراپ قىلدۇرۇش ئاساسىغا قۇرۇلغان بولىدۇ. ئۆز مەپتۇنلار كىشىلىك مۇناسىۋەتنى سۇيئىستېمال قىلىشقا ماھىر كېلىدۇ.ئۆزگىلەردىن پايدىلىنىشنىلا كۆزلەيدۇ، ئۇلاردىن ئۆزلىرىنىڭ ئارزۇ-تەلەپلىرىنى ئورۇنداشنى كۈتىدۇ. ئۆزلىرىنىڭ قالتىسلىقىنى ئېتىراپ قىلغان كىشى بىلەن مۇناسىۋىتى باردەك قىلسىمۇ، ئۇ كىشى ئۇنى ئېتىراپ قىلىشنى توختاتقاندا مۇناسىۋەت ئاخىرلىشىدۇ. ئۇلار ھېچكىم بىلەن سەممىي مۇناسىۋەت ئورنىتالمايدۇ. باشقىلار بىلەن ئورناتقان مۇناسىۋىتى مەنپەئەتكە تايانغان بولغاچقا، مەنپەئەت تۈگىگەن ھامان مۇناسىۋەتمۇ تۈگەيدۇ، شۇڭا كىشىلىك مۇناسىۋەت ئۇزۇن مۇددەتلىك بولمايدۇ.
ئېتىراپ قىلىنىش ۋە ئېتىبار كۆرۈش
ئۆز مەپتۇنلار ئۆزلىرىنى ھەممە ئىشقا كۈچى يېتىدىغاندەك ئويلىسىمۇ، كۆز-قاراشلىرىنىڭ توغرا ۋە يوللۇق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن باشقىلارغا ئېھتىياجى چۈشىدۇ. ئۇلار باشقىلارنىڭ كۆڭۈل بۆلۈشىنى، ئەتىۋارلىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئۆزلىرىنى ماختاپ كۆككە كۆتۈرگۈچىلەرگە ئامراق كېلىدىغان ئۆز مەپتۇنلار ئۆزلىرى ئويلىغاندەك ھۆرمەتكە ئېرىشەلمىسە قارشى تەرەپكە ھەم ئاغزاكى ھەم جىسمانىي جەھەتتە ھۇجۇم قىلىدۇ، كەمسىتىدۇ، تۆۋەن كۆرىدۇ. ئۇلار تەنقىدنى كۆتۈرەلمەيدۇ.باشقىلارنىلا ئەيىبلەيدۇ، ئۇلارنىڭ خاتالىقى سېزىلىپ قالسا قوبۇل قىلمايدۇ، ئاسانلا بىچارە قىياپەتكە كىرىۋالىدۇ.باشقىلارنىڭ ھېسداشلىقىنى قوزغاشقا ئۇستا كېلىدۇ. تەنقىدلەرگە قاتتىق ئىنكاس قايتۇرىدىغان ئۆز مەپتۇنلار ھېس-تۇيغۇلىرىنى يوشۇرالايدۇ. ئۇلار مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن بەزى خورلۇقلارغا ۋە زۇلۇملارغا سۈكۈت قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە ئۇلار بۇنداق قىلىشنى ئەقىللىقلىق دەپ قارايدۇ. بۇ ئەھۋال ئۇلارنى تېخىمۇ ئۆز مەپتۇن قىلىۋېتىدۇ.
لىدېرلىك ۋە نوپۇز
ئۆز مەپتۇنلار ئەڭ قالتىس، ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەڭ نوچى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىۋالىدىغان ۋە سەھنىگە چىقىپ ئۆزلىرىنى كۆز-كۆز قىلىشقا ئامراق كىشىلەر بولۇپ ئەڭ ياخشى ۋە ئەڭ قالتىس بولۇش ئۈچۈن تىرىشىدۇ. ئۆزلىرىگە زىيادە ئىشىنىۋالىدىغانلىقى ئۈچۈن خەتەرلەرگىمۇ بەرداشلىق بېرىش كۈچى يۇقىرى بولىدۇ. ئۆزىلا تەقدىرلەنگەندە نەتىجە يارىتىدىغان لېكىن كوللېكتىپ ھالدا تەقدىرلەنگەندە ئىشلىمەي يېتىۋالىدىغان ئۆز مەپتۇنلار كوللېكتىپ ئىشلەش روھىدىن مەھرۇمدۇر لېكىن شەخسىي ھەرىكەت قىلىشقا ئامراق كېلىدۇ ۋە مەلۇم نەتىجىگە ئېرىشىدۇ. كىشىلىك خاراكتېرى تۈپەيلى ياخشى كۆرۈلمەيدىغان، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۇتۇق قازىنالايدىغان، ۋاقىتلىق خەلقنىڭ قەلب تۆرىدىن ئورۇن ئالالايدىغان، لېكىن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىشقا بولالمايدىغان، خەلقنىڭ قەلب تۆرىدىن قانداق تېز ئورۇن ئالغان بولسا شۇنچىلىك تېز چۈشۈپ كېتىدىغان، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت سەرمايسى ئۇزۇنغا چىدىمايدىغان ئۆز مەپتۇنلار ئۇتۇق ۋ نەتىجىلەرنى كوللېكتىپ بىلەن ھەم بەھرىلىشىشنىڭ ئورنىغا ئۆزىنىڭ قىلىۋېلىشقا ئامراق كېلىدۇ. جەمئىيەتتە بىر لىدېر سالاھىيىتى بىلەن سەھنىگە چىققان ئۆز مەپتۇنلار سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە سودا تەشكىلاتلاردا ئۆزلىرىنى ئىسپاتلاپ قابلىيىتىنى نامايەنمۇ قىلالايدۇ. بۇنداق چاغدا ئۆز مەپتۇنلۇقىنى چاندۇرۇپ قويىدۇ. بىراق مەغلۇپ بولسا روھىي چۈشۈپلا كېتىدۇ.
ھەممە ئىشقا ئۆزىنىڭ لايىق ئىكەنلىكىنى ئويلىۋېلىش
ئۆز مەپتۇنلار ئۆزلىرىنىڭ ھەممە ئىشقا لايىق ئىكەنلىكلىرىنى ئويلىۋالىدۇ. ئۆزلىرىنى قالتىس چاغلىغاچقا ھۆرمەت، شان-شۆھرەت، ئېتىبار، ھەق-ھوقۇقلارغا لايىق ئىكەنلىكىنى ياقلىشىدۇ. باشقىلارنى يېتەكلەش، باشقۇرۇش، ئۇلارغا ئىگە چىقىشنى «بۇرچ»دەپ بىلىدۇ. ئىلىمىك ئۆز مەپتۇنلار بولسا ئۆزلىرىنى شۇ ساھەنىڭ ئەڭ نوچىسى دەپ قارايدۇ.