تېخنىكا-مۇستەملىكىچىلىك ۋە ماكان باشقۇرۇش: خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «يېڭىلىق يارىتىش» نامىدىكى سىياسەتلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
قىسقىچە مەزمۇنى
بۇ ماقالىدە، 2025-يىلى 11-ئاينىڭ 17-كۈنى خىتاي  پارتىيە مەركىزى كومىتىتى <شىنجاڭ> پارتكومى تەرىپىدىن ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن «پەن-تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش يىغىنى» نىڭ سۆز ئىبارىلىرى ۋە سىياسەت نەتىجىلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ.  رەسمىي خەۋەر تېكىستىدە تىلغا ئېلىنغان «تېخنىكىلىق بۆسۈش»، «تالانت ئىگىلىرىنى يۆتكەپ ئىشلىتىش» ۋە «بىخەتەرلىك» ئۇقۇملىرى، كۆچمەن مۇستەملىكىچىلىكى (settler colonialism)، رەقەملىك مۇستەبىتلىك ۋە مەركەز-چەت (center-periphery) نەزەرىيەلىرى دائىرىسىدە قايتىدىن ئىزاھلىنىدۇ. ئانالىزدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى تېخنىكا سېلىنمىلىرىنىڭ پەقەتلا ئىقتىسادىي تەرەققىيات ھەرىكىتى ئەمەسلىكى؛ ئەكسىچە، تەبىئىي بايلىقلارنىڭ مەركەزگە يۆتكىلىشىنى تېزلىتىدىغان، نازارەت قىلىش ئىقتىدارىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدىغان ۋە نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىشنى قانۇنلاشتۇرىدىغان بىر «تېخنىكا-مۇستەملىكىچى» باشقۇرۇش قورالى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ.
كىرىش سۆز: زامانىۋىلىشىش تەشۋىقاتى ۋە مۇستەملىكىچىلىك
خىتاي كومپارتىيەسى (خ ك پ) «شىنجاڭ» پارتكوم سېكرېتارى چېن شياۋجىياڭ  رىياسەتچىلىكىدە 2025-يىلى 11-ئاينىڭ 17-كۈنى ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن «پەن-تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش يىغىنى»، شەرقىي تۈركىستاننى باشقۇرۇش ئىستراتېگىيەسىدە بىر پارادىگما (ئەندىزە) ئۆزگىرىشىدىن بەكرەك، كلاسسىك مۇستەملىكىچىلىك ئەمەلىيەتلىرىنىڭ تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق كۈچەيتىلىۋاتقانلىقىنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسىدۇر. يىغىندا سۈرەتلەپ بېرىلگەن «سوتسىيالىستىك زامانىۋىلىشىش» تەسەۋۋۇرى، سىياسەتشۇناسلىق ۋە پوست-مۇستەملىكىچىلىك ساھەسىدە«تەرەققىياتچىلىق» (Developmentalism) ئىدېئولوگىيەسى دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن ھادىسە بىلەن ماس كېلىدۇ. بۇ نۇقتىدىن، تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش پەقەت ئىقتىسادىي نىشان بولۇشتىن ھالقىپ، مايكېل خېچتېر (Michael Hechter) نىڭ «ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك» (Internal Colonialism) نەزەرىيەسىدە كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، مەركەز (بېيجىڭ) نىڭ چەت (شەرقىي تۈركىستان) ئۈستىدىكى مەدەنىيەت ۋە مەمۇرىي ھۆكۈمرانلىقىنى ئەقلىيلەشتۈرىدىغان بىر قانۇنلاشتۇرۇش قورالىغا ئايلانماقتا (مايكېل، 1996:6).
تارىختا غەرب مۇستەملىكىچى كۈچلىرى قوللانغان «مەدەنىيلەشتۈرۈش نىشانى» (mission civilisatrice) تەشۋىقاتى، خىتاينىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى بايانلىرىدا «ئىلمىي تەرەققىيات» ۋە «ساپالىق ئەمگەك كۈچى» ئۇقۇملىرى ئارقىلىق قايتا بەرپا قىلىنماقتا. جامېس ك. سكوت (James C. Scott) نىڭ «يۇقىرى زامانىۋىلىق»  (High Modernism) ئۇقۇمى، بۇ جەرياننى چۈشىنىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر رامكا بىلەن تەمىنلەيدۇ. سكوتنىڭ قارىشىچە، مۇستەبىت دۆلەتلەر يەرلىك بىلىم ۋە ئەمەلىيەتلەرنى (metis) يوق دەپ قاراپ، جەمئىيەت ۋە ماكاننى «دۆلەت تەرىپىدىن ئوقۇغىلى بولىدىغان»  (legible) ھالغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن، پەن- تېخنىكىنى بىر «ئۆلچەملەشتۈرۈش قورالى» سۈپىتىدە قوللىنىدۇ (1998: 15). چېن شياۋجىياڭ تەكىتلىگەن «پارتىيە رەھبەرلىكى» ۋە «دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى»، ئۇيغۇر كىملىكى ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى، دۆلەتنىڭ تېخنو-بىيوروراتىك پىلانلىرى پايدىسىغا يوقىتىشنى كۆزلىگەن  «ئېپىستېمىك (بىلىش) زوراۋانلىقى» (Epistemic Violence) نىڭ بىر مىسالىدۇر. گاياترى سپىۋاك (Gayatri Spivak) ئۇقۇملاشتۇرغان بۇ ھادىسە، ئۇيغۇر خەلقنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ يەنى مۇستەقىللىق ھوقۇقىنىڭ پەقەت جىسمانىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى زېھنىي ۋە ئىلمىي خىزمەت جەريانلىرىدىمۇ تارتىۋېلىنغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
رايوندىكى تېخنىكا ئۇل-ئەسلىھە سېلىنمىلىرىنى، داۋىد خارۋېي (David Harvey) نىڭ «ماكان ھەل قىلىش لايىھەسى»  (Spatial Fix) نەزەرىيەسى بىلەنمۇ ئىزاھلاشقا بولىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ شەرقىي قىسمىدا توپلانغان ئارتۇقچە مەبلەغ ۋە تېخنىكا، «ئارقىدا قالغان رايونلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش» نامى ئاستىدا غەربكە يۆتكەلمەكتە؛ بۇ جەرياندا شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ ئومۇمىي ئىقتىسادىي ئېشىشى ئۈچۈن بىر خام ئەشيا ۋە سانلىق مەلۇمات كېنى (data mine) سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەكتە. شۇڭلاشقا، يىغىندا كۆككە كۆتۈرۈلگەن «يېڭىلىق يارىتىش» ئىنقىلاب خاراكتېرلىك بىر ئىلمىي ئىلگىرىلەش ئەمەس؛ مىشېل فۇكو (Michel Foucault) نىڭ «بىلىم-ھوقۇق» (Power/Knowledge) مۇناسىۋىتىدە ئىشارەت قىلغىنىدەك، ھاكىمىيەتنىڭ رايوننىڭ قىل قان تومۇرلىرىغىچە كېڭىيىشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان بىر تىزگىنلەش تېخنىكىسىدۇر. بۇ نۇقتىدىن، خىتايچە سوتسىيالىستىك زامانىۋىلىشىش شۇئارى، رايوندىكى ئېتنىك-سىياسىي توقۇنۇشنىڭ ئۈستىنى يېپىپ تۇرىدىغان سىياسىيلىقتىن خالىي بىر نىقاب رولىنى ئوينىماقتا ۋە بېيجىڭ مەركەزلىك زومىگەرلىكىنىڭ «مۇقەررەر ئىلگىرىلەش» نىقاۋى ئاستىدا سۇنۇلۇشىغا مەيدان ھازىرلىماقتا.
2. بايلىق قېزىش تۈزۈمى ۋە مەركەز-چەت مۇناسىۋىتى