ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ، ئىسلامنى بىر تۈزۈلمە سۈپىتىدە كۆرۈش خاھىشىمۇ مودېرن بىر پوزىتسىيەدۇر.  ئەنئەنىۋىي تەرزدە، شەرىئەتنىڭ سىياسىي ھۆكۈملىرى بىر تۈزۈمدىن بەكرەك باشقۇرغۇچىغا يۈكلەنگەن ۋەزىپىلەر شەكلىدە چۈشىنىلگەن.  بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك يەنە بىر مەسىلىدە ۋىلفرېد C. سىمىتنىڭ، يىلتىزلىرى ئۇزاق ئۆتمۈشكە تۇتاشقان بولۇشىغا قارىماي مودېرن بىر ھادىسە سۈپىتىدە كۆرسەتمەكچى بولغان ئىسلامنى كونكرېتلاشتۇرۇش يولىدىكى كۈچلۈك خاھىشىدۇر.
رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ مودېرنلىق تەرىپى،  سۈننىي دۇنيادا رادىكال ئىسلامچىلارنىڭ دىنى زات بولمىغان كىشىلەر بولۇشى ۋە بەلكى بۇ ۋەجىدىن كونا ئۆرپ – ئادەتنىڭ چېگىشلىكى ۋە مەنبەلەردىن ئۆلىمالاردەك ھەقىقىي خەۋەردار بولماسلىقى قاتارلىقلارغا باغلانغان.  شىئەلەر ئىچىدە بولسا بۇنىڭ باشلامچىلىرى ئۆلىمالار بولغان. بۇنىڭ سەۋەبىمۇ، شىئەلەردە ئىجتىھات ئىشىكىنىڭ تامامەن تاقالمىغانلىقىدىندۇر. بۇ ئەھۋال شىئە ئۆلىمالىرىنى ئىزاھلاشتا نىسبەتەن ئېلاستىكىلىققا ئىگە قىلغان بولۇشى مۇمكىن. لېكىن تېخىمۇ مۇھىمى بۇ ئۇلارغا ئەگەشكۈچىلىرى ئىچىدە تېخىمۇ كۆپ سالاھىيەت قازىنىشىغا يول ئاچقان ۋە غەربلەشكەن ھاكىمىيەتلەر ئالدىدا تېخىمۇ زىيادە مۇستەقىللىقنى قولغا كەلتۈرۈشىنى تەمىنلىگەن. شىئە رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ ئۆلىمالار يېتەكچىلىكىدە بولۇشى دېگەنلىك، ئۆتمۈش ئەنئەنىلەردە تېخىمۇ كۆپ يىلتىزلىرى مەۋجۇت ۋە ئازراق بولسىمۇ «يېڭى-ئەنئەنىچى» تەرەپكە قاراپ ئېگىلگەنلىك دېمەكتۇر.
ماددىي تېخنولوگىيە ساھەسى سىرتىدا رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ غەرب ئىدىيەسى ۋە تەتبىقلاشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئىپادىلەشتە  «ئارىيەتكە ئېلىش» ئىبارىسى ئەڭ مۇۋاپىق ئىپادىلەش شەكلى ئەمەس. رادىكال ئىسلامچىلىق، ئاساسلىق ئىسلامىي سىمۋول سىستېمىسىنىڭ مەلۇم تەرەپلىرىنى غەربكە بىر جاۋاب سۈپىتىدە تەرەققىي قىلدۇردى. ئەمما مودېرن غەربنىڭ تەسىرى مۇھىم ۋە ھەل قىلغۇچتۇر. ھەر ئىككى ئەھۋالدا، ئىسلامىي مودېرنىزم مۇھىم بىر كېلىشتۈرگۈچىلىك رولى ئوينىغان.  رادىكال ئىسلامچىلار، ئارىيەتكە ئېلىشقا توغرا كېلىپ قالغاندا بۇنىڭ ئىسلامىي سىمۋول سىستېمىسى تەرىپىدىن كۆزدىن كەچۈرۈلۈشىنى ئىستەيدۇ.  لائىك بىر دۆلەتتە رادىكال بىر ئىسلامچى، قۇرۇلمىسىنى ياقتۇرمىغان بىر ئۆيدە چوڭ بولغان، ئۇنى ئۆرۈۋېتىشنى ۋە باشقىچە بىر لايىھە بىلەن يېڭىدىن قۇرۇپ چىقىشنى پىلانلىغان، ئەمما بۇ ئەسنادا بەزى كونا ماتېرىياللارنىمۇ قوللىنىشنى خالىغان بىر كىشىگە ئوخشىتىشىمىز مۇمكىن. ئىراندا بۇ قۇرلۇش باشلىنىپ بولدى.
4.	«ئىسلامىي بىر پۈتۈنچىلىك» ئۆلچىمى
ئالدىدا دەپ ئۆتۈلگەندەك ھازىرغىچە سۆزلەنگەن ئۈچ خاھىش «ئىسلامىي بىر پۈتۈنچىلىك» ئوقىدا، يەنى ئىسلامنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىكى يول كۆرسەتكۈچىلىكى نۇقتىسىدىن ، بىر بىرىدىن خېلىلا پەرقلىنىدۇ. رادىكال لائىكلىك جايلاشقان سول ئۇچىدا ئىسلام بىر دىن سۈپىتىدە تامامەن رەت قىلىنماقتا، بۇنىڭ ئازراق ئوڭ تەرىپىدە «ئىسلام» دىن سۈپىتىدە قوبۇل  قىلىنسىمۇ ئىجتىمائىي تۇرمۇش ئۈچۈن يېتەكچى دەپ قوبۇل  قىلىنمايۋاتماقتا. رادىكال ئىسلامچىلىق ئورۇن ئالغان ئوڭ ئۇچىدا، ئىسلامنىڭ ھەم «دىن» ھەم «ئىدېئولوگىيە» ئىكەنلىكىدە چىڭ تۇرۇلماقتا. بۇ ئوقنىڭ ئوتتۇرىدا بولسا ھەر ئىككى تەرزگە ئىگە بەزى ھەرىكەتلەرمۇ باردۇر.
ھەر قايسى ئىسلام ئەللىرىنىڭ ئاساسىي قانۇنلىرىنى بۇ ئۆلچەمگە سېلىپ كۆرسەك، سولدىن ئوڭغا مۇنداق تەرتىپنى كۆرەلەيمىز. ئالبانىيە (رادىكال لائىكلىك)، تۈركىيە (بىتەرەپ لائىكلىك)، ھىندونېزىيە (دىنىي لائىكلىك)، سۇرىيە، ئىراق، مىسىر (ئىسلامىي لائىكلىك)، پاكىستان (ئىسلامىي مودېرنىست)، ئىران (رادىكال ئىسلامچىلىق بىلەن ئىسلامىي مودېرنىست ئارىسىدا). مىسىر ئاساسىي قانۇنىدىكى شەرىئەت پىرىنسىپلىرى قانۇن چىقىرىشنىڭ «ئاساسلىق مەنبەلىرى»دىن بەك «ئاساسلىق مەنبە» قىلىش يۆنىلىشىدە 1980- يىلى ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈلگىنىدە بۇ يەڭگىل ھالدىكى ئوڭغا ئېغىشقا ۋەكىللىك قىلدى. شۇنداقتىمۇ، شەرىئەت پىرىنسىپلىرىنىڭ يەنىلا بىردىنبىر مەنبە بولماسلىقى ۋە يۈكسەك ئېھتىمال بىلەن ئۆزلىرىنىڭ قاچان ئەگىشىپ قاچان ئەگەشمەسلىكىنى قارار قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولغۇچىنىڭ خەلق بولۇشى ئاساسىي قانۇننى لائىك قانۇنلارغا ئوخشىتىپ قويماقتا.
مودېرنچىلىق ئوقىدا بولسا بۇ ئۈچ تىپ بىر بىرىگە ناھايىتى يېقىن بولۇشىغا قارىماي بەزى ئوخشىماسلىقلارمۇ مەۋجۇت. رادىكال ئىسلامچىلىق، ئىسلامنىڭ تەركىبلىرىنىڭ «مودېرنلىق»نىڭ تەقەززالىرىغا كۆرە ئۆزگەرتىلىشىگە بەكمۇ رازى ئەمەس. مەسىلەن، بۇلار ھەبىب بۇرگبا (1903-2000) قىلماقچى بولغان رامىزان روزىسىنى تەرەققىيات زۆرۈرىيىتى  سەۋەبىدىن ئۆزگەرتىلىشىنى خالىمايدۇ.
بۇ يەرگىچە تىلغا ئېلىنغان تىپولوگىيە سىياسىي ئىدېئولوگىيە ۋە قانۇن ئىسلاھاتى نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىندى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئەينەن شۇ تىپولوگىيە باشقا ساھەلەردىمۇ تەتبىقلانسا بولىدۇ. مەسىلەن بىزنىڭچە، «ئۆسۈمسىز بانكىچىلىق سىستېمىسى » رادىكال ئىسلامچى خاھىش دەپ قارالسا بولىدۇ. بۇ ھەقتە لائىك پوزىتسىيە ئەلۋەتتە دىن ۋە ئىقتىسادنىڭ بىر بىرىدىن مۇستەقىللىقى يۆنىلىشىدە بولىدۇ. كاپىتالىست خاھىشتىكى مودېرنىزم، قۇرئاندىكى «رىبا» كەلىمىسىنىڭ مودېرن بانكىچىلىق مۇئەسسەسەسىگە توغرا كەلمەيدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈپ، مودېرن ئۆسۈمنى ماقۇل-ھەقلىق كۆرسىتىشكە تىرىشماقتا.  سوتسىيالىستىك خاھىشتىكى مودېرنىزم بولسا چەكلىمىنى كاپىتالىستىك ئىقتىسادىي ئادالەتسىزلىككە قارشى ھۇجۇم سۈپىتىدە ئومۇملاشتۇرالايدۇ.   رادىكال ئىسلامچى مەۋقە بۇ چەكلىمىنى قوبۇل قىلىپ، بانكىچىلىق سىستېمىسىنى يېڭىدىن قۇرۇپ چىقماقچى بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، ئاياللارنىڭ زامانىۋى ئىسلامىي كىيىملىرىمۇ رادىكال ئىسلامچى ئىدېئولوگىيەگە ماس كېلىدۇ. ئەنئەنىۋىي بىر ئەمرگە كۆرە بولسىمۇ، ئەنئەنىۋىي ئەمەستۇر. ھەرقانداق بىرى، بەزى نۇقتىلاردىن (مەسىلەن، سىياسىي ئىدېئولوگىيە) مودېرنىست ياكى لائىك، باشقا نۇقتىدىن (مەسىلەن، ئايالچە كىيىم) رادىكال ئىسلامچى بولۇشى مۇمكىن.