ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش: شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يۈنىڭ بايانىدا دىنلارنىڭ مەۋجۇتلۇق كۈچى، ئىلاھىي بىر ھەقىقەت ياكى خەلقنىڭ تەلپۈنۈشى،ھىمايە قىلىشى بىلەن ئەمەس، بەلكى يەرلىك شارائىتقا  «ئاكتىپ ماسلىشىش» ئىقتىدارىغا باغلىق قىلىپ چۈشەندۈرۈلىدۇ. بۇنداق بولغاندا  « ماسلىشىش»، تېئولوگىيەلىك بىر ئىسلاھاتنى ئەمەس، سىياسىي بىر ئىتائەتنى  بىلدۈرىدۇ. (فېڭگاڭ ياڭ) (2011) نىڭ «قىزىل، قارا ۋە كۈلرەڭ بازارلار» مودېلىغا كۆرە، دۆلەت دىنلارنى «قىزىل بازار»غا (دۆلەت تەستىقلىغان ساھە) كىرىشكە مەجبۇرلىماقتا. يۈنىڭ بايانى، «ئاكتىپ ماسلىشىش»نى ئەمەلىيلەشتۈرمىگەن دىنلارنىڭ پەقەت قانۇنسىز (قارا بازار) دەپ جاكارلىنىپلا قالماستىن، تارىخىي بىر بىنورماللىق سۈپىتىدە ئۆچۈرۈلىدىغانلىقىنى ئىما قىلىدۇ. شۇڭلاشقا «ماسلىشىش»، مەۋجۇتلۇقنى كاپالەتلەندۈرىدىغان بىر ھايات قېلىش ئىستراتېگىيىسى سۈپىتىدە كودلىنىدۇ.
ج. دۆلەت مۇداخىلىسىنىڭ تەبىئىيلەشتۈرۈلۈشى:
ئىجتىمائىي دارۋىنىزملىق بايان، سىياسىي خاراكتېرلىك تازىلاش جەريانىنى بىئولوگىيەلىك / تەدرىجىي تەرەققىيات خاراكتېرلىك بىر تېرمىن بىلەن ئىپادىلەيدۇ ياكى كۈچكە ئىگە قىلىدۇ. ئەگەر ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى نەتىجسىدە  ياكى بەزى ئىبادەتلىرىنىڭ چەكلىنىشى نەتىجىسىدە دىننىڭ شەكلى ئۆزگەرسە، بۇ «دۆلەت بېسىمى» تۈپەيلى ئەمەس، دىننىڭ « شارائىتقا ماسلىشىپ ھاياتىنى ساقلاپ قېلىش » كۈرىشىنىڭ تەبىئىي بىر نەتىجىسى سۈپىتىدە رامكىلىنىدۇ.
بۇ رېتورىك، دۆلەتنىڭ دىنغا بولغان ھۆكۈمران كۈچىنى (agency) يوشۇرىدۇ. دىنلار خۇددى بىر ئورماندا ھايات قېلىشقا تىرىشىۋاتقان جانلىقلارغا ئوخشىتىلىپ، دۆلەت پەقەت بۇ «تەبىئىي» مۇھىتنى تەرتىپكە سېلىۋاتقاندەك كۆرسىتىلىدۇ. ھالبۇكى ، دىنلارنىڭ «تارىخ سەھنىسىدىن چېكىنىپ چىقىشى»، كۆپىنچە دۆلەتنىڭ بېسىم ئاپپاراتلىرى، سۈرگۈنلەر ۋە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرى بىلەن ئەمەلىيلىشىدىغان سۈنئىي بىر جەرياندۇر. يۈ شاڭپىڭ، بۇ سىياسىي جەرياننى تەدرىجىي تەرەققىيات خاراكتېرلىك بىر تەبىئىي شاللىنىشتەك كۆرسىتىپ سۇنۇش ئارقىلىق، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى نۆۋەتتىكى سىياسەتلىرىنىڭ (قايتا تەربىيەلەش، دىننى چەكلە ئۆزگەرتىش، ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى) مەسئۇلىيىتىنى دۆلەتتىن ئېلىپ، دىنلارنىڭ «ماسلىشىش ئىقتىدارى»غا يۈكلىمەكتە.
5.  يىلتىزىدىن ئۈزۈش (DISASSOCIATION)   : ئىسلامىي ئەمەلىيەتلەرنىڭ «شامانىزملاشتۇرۇلۇشى» ۋە فولكلورلاشتۇرۇلۇشى
خىتاي رەسمىي بايانى ۋە ئىلمىي تەتقىقاتلىرى، ئۇيغۇلارنىڭ ئېتىقاد دۇنياسىنى ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئومۇمىي گەۋدىسىدىن ئايرىۋېتىش مەقسىتىدە «تارىخىي كېلىپ چىقىش ئۇرغۇسى»نى ئىستراتېگىيەلىك  تاكتىكا سۈپىتىدە قوللانماقتا. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى، ئۇيغۇر ئىسلامىنى ئۇنىۋېرسال ئىسلام تېئولوگىيەسىدىن (تەۋھىد ۋە سۈننەت) قاچۇرۇپ، ئۇنى يەرلىك، ئەبجەش ۋە ئىسلامدىن بۇرۇنقى بىر ئۆرپ -ئادەت سۈپىتىدە قايتا ئىزاھلاشتىن ئىبارەتتۇر.
سۆھبەتتە يۈ شاڭپىڭنىڭ مەقبەرە  زىيارەتلىرى ۋە مازارلارغا تۇغ باغلاش مۇراسىملىرىنى تىلغا ئېلىشى، بۇ ئىستراتېگىيەلىك تاكتىكىنىڭ تەركىۋى قىسىمدۇر. بۇنى چۆرىدەپ ئانالىزنى تۆۋەندىكى قاتلاملار بىلەن چوڭقۇرلاشتۇرۇش مۇمكىن:
ئا. ئىسلامنىڭ خىتايچىلىشىشى
خىتاينىڭ بۇ بايانى، تاسادىپىي بىر ئىلمىي بايقاشتىن بەكرەك، دۆلەتنىڭ رەسمىي سىياسىتى بولغان «ئىسلامنىڭ خىتايچىلىشىشى» قۇرۇلۇشىنىڭ بىر پارچىسىدۇر. بۇ سىياسەت، دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ «سوتسىيالىستىك جەمئىيەت» بىلەن ماس ھالغا كەلتۈرۈلۈشىنى ۋە تاشقى مەنبەلىك (ئەرەب/ئوتتۇرا شەرق) تەسىرلەردىن تازىلىنىشىنى شەرت قىلىدۇ.
ئىستراتېگىيە: ئۇيغۇر ئىسلامىنى «ئەرەب ئىسلامى»دىن ئايرىش.
ئۇسۇل: دىنىي پائالىيەتلەرنى تېئولوگىيەلىك مەنبە ۋە چوڭقۇرلۇقتىن  ئۈزۈپ ئىزاھلاپ، ئۇلارنى «شامانىزم» ياكى «ئىپتىدائىي دىن»   نىڭ قالدۇقلىرى دەپ تامغىلاش.
ب. مازار ئىبادىتى: تەسەۋۋۇپنىڭ ئورنىغا شامانىزم بەلگىسى
سۆھبەتتە تىلغا ئېلىنغان «مەقبەرە» زىيارەتلىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك-ئىسلام ئەنئەنىسىدە «تەسەۋۋۇپ» ئېقىمىنىڭ، بولۇپمۇ نەقشىبەندى ئەنئەنىسىنىڭ ۋە «پىر ئۇستاز مەدەنىيىتى»نىڭ بىر پارچىسىدۇر. مازاردىكى دەرەخلەرگە تۇغ باغلاش، ئىسلامدىن بۇرۇنقى تۈرك ئېتىقادلىرىدىن سۈزۈلۈپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەسىرلەر ئىچىدە «نەزىرقىلىش» ۋە «شاپائەت تىلەش» ئۇقۇملىرى بىلەن ئىسلامىيلىشىپ كەتكەن بىر پائالىيەتتۇر. ھالبۇكى خىتاي ئېتنولوگلىرى ۋە دۆلەت ئىدېئولوگلىرى، بۇنى ئىزاھلاشتا  قەستەن ھالدا ئىسلامى تېرمىنولوگىيەنى رەت قىلىدۇ.
ج. مۇزېيلاشتۇرۇش: «ماددىي بولمىغان مەدەنىيەت مىراسى»
«يىلتىزىدىن ئۈزۈش» ئىستراتېگىيىسىنىڭ كېيىنكى قەدىمى، ئېتىقادنى جانلىق بىر دىندىن، ساياھەت ئوبيېكتىغا ئايلاندۇرۇشتۇر. تېكىستتە تىلغا ئېلىنغان مۇراسىملار، ئېتىقاد سىستېمىسىدىن چىقىرىلىپ «ماددىي بولمىغان مەدەنىيەت مىراسى» تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلمەكتە.
د. سىياسىي نىشان: پان-ئىسلامىزمغا قارشى «يەرلىك مەدەنىيەت»
خىتاينىڭ 2019-يىلى ئېلان قىلغان «شىنجاڭدىكى تارىخىي مەسىلىلەرگە ئائىت ئاق تاشلىق كىتاب»تا ئېنىق كۆرسىتىلگىنىدەك، ئىسلامنىڭ ئۇيغۇرلارغا «مەجبۇرىي تېڭىلغانلىقى» ۋە ئۇلارنىڭ «ئۆز» مەدەنىيىتىنىڭ ئىسلام ئەمەسلىكى ئىددىئاسى تەكىتلىنىدۇ.   بۇ دائىرىدە شامانىزم ئۇرغۇسى ئارقىلىق تۆۋەندىكىلەرگە ئىما قىلىنىدۇ:
يۈ شاڭپىڭنىڭ ئانالىزى، بىتەرەپ بىر ئانتروپولوگىيەلىك كۆزىتىش ئەمەس. مەقبەرە زىيارەتلىرىنى ۋە نەزىر-چىراقلارنى تەسەۋۋۇپىي (ئىسلامىي) مەزمۇندىن ئۈزۈپ «شامانىزم» دەپ تەرىپلەش، ئۇيغۇر كىملىكىنى «ئىسلام دۇنياسى» بىلەن ئورتاقلىقىدىن قاچۇرۇپ، خىتاي مىللەت-دۆلەت قۇرۇلمىسى ئىچىدە  سىرلىق ۋە سىياسەتتىن خالىي قىلىنغان بىر «ئېتنىك رەڭ» ھالىتىگە كەلتۈرۈش (Disassociation) تىرىشچانلىقىدۇر.