ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىدىكى پوزىتسىيەلىرىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇھەممەد ئەمىن نۇرمۇھەممەد (ئۇيغۇرى)
بەزى دۆلەتلەردىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە سىياسىي زۇلۇم – زىيانكەشلىك قىلىش مەسىلىسى ئىسلام دۆلەتلىرىدىكى تاشقى سىياسەتنىڭ ئەڭ مۇھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولۇپ كەلدى. بۇ جەھەتتە بىر قىسىم ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ مەيدانى گەۋدىلىك بولدى. ئۇلارنىڭ بۇ ئاز سانلىق مۇسۇلمان مىللەتلەر بىلەن بىر مەيداندا تۇرۇش، ئۇلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىنى خەلقئارا سەھنىلەردە قوغداش بۇ دۆلەتلەرنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشتىكى مەشرۇيەت (قانۇنىي) مەنبەلىرىنىڭ بىرى. ھەتتا ئىسلام ھەمكارلىق قۇرۇلتىيى تەشكىلاتىنىڭ ئىسمىنىڭ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئۆزگەرتىلىشى بىلەن تەڭ؛ ئۇنىڭ رولى ئەقسا مەسچىتى، قۇددۇس ۋە پەلەستىن مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلۈشتىن بىر پۈتۈن ئىسلام ئۈممىتى – بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇر مەسىلىسىمۇ بار – مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلۈشكىچە ئۆزگىرىشلىرى؛ ئاز سانلىق مۇسۇلمان مىللەتلەرنىڭ مەسىلىسى بۇ يېڭى ئىسلام تەشكىلاتىنىڭ كۈن تەرتىپىدە ئۆز ئورنىنى ساقلاپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەرەب ھۆكۈمەتلىرىنىڭ بۇ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ مەسىلىلىرىنى قوللىشىدا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئارقىغا چېكىنىش بولدى، بولۇپمۇ يېقىنقى ۋاقىتلاردا تېخىمۇ شۇنداق. خىتاينىڭ غەربىدىكى «شەرقىي تۈركىستان» دىكى ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە ھېچقانداق نېسىۋىسىنى ئالالمىدى. بولۇپمۇ سەئۇدى ئەرەبىستان بۇنىڭ بېشىدا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى بۇ قاتاردا كېلىدۇ . ئەكسىچە، بۇ تەشكىلات خىتاينىڭ رايوندىكى ئاشقۇنلۇققا قارشى تۇرۇش سىياسىتىنى قوللايدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ پوزىتسىيە ھەر دەرىجىلىك قاتتىق تەنقىدلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئۆزلىرىنىڭ تاشقى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلىرىدە مۇھىم دەپ قارايدىغانلا مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىن باشقا نۇرغۇن مەسىلىلەر بار بولۇپ؛ بېرمادىكى روھىڭيا مۇسۇلمانلىرى، جاممۇ – كەشمىر، فىلىپپىننىڭ جەنۇبىدىكى ئاراللار، تايلاند، برۇندى، كونگو، سېررالېئون قاتارلىق رايونلاردىكى جىددىيچىلىك، ئازاب – ئوقۇبەت، بىخەتەرلىكسىزلىك ۋە مۇقىمسىزلىق ئىچىدە ياشايدىغان بۇ ئاز سانلىق مىللەتلەرنى مىسال قىلىشقا بولىدۇ. ھازىرغا قەدەر، ئەرەب دۆلەتلىرى مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەر مەسىلىسىدىكى تىرىشچانلىقىنى كۆرسىتىپ، ئۇلارنىڭ دۇچ كېلىۋاتقان كىرىزىس ۋە ئاپەتلەرنى ھەل قىلىشتا ھېچقانداق تەسىرلىك رول ئوينىمىدى، بۇنىڭ ئەڭ ياخشى مىسالى جاممۇ كەشمىردىن ئاپتونومىيە سالاھىيىتىنى بىكار قىلىش مەسىلىسىدۇر.
تۆۋەندىكى ئابزاسلار ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن خىتاينىڭ دىپلوماتىك مۇناسىۋەت تارىخىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئاز سانلىق مىللەت بولمىسىمۇ، ئەمما كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان خىتاي بىلەن بولغان ھازىرقى رېئاللىقىغا مەركەزلەشتۈرۈپ، يۇقىرىقىلارنى ئايدىڭلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
زۇلۇم – سىياسىي زىيانكەشلىكنىڭ – مەنىسى ھەققىدە توختالغىنىمىزدا، بىر ھۆكۈمەتنىڭ ئىرق، دىن ياكى سىياسىي ئېتىقاد سەۋەبىدىن ئۇزۇن مۇددەت ئادالەتسىز ۋە رەھىمسىز مۇئامىلىدە بولىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئۇنىڭ مەنىسى: ھاكىمىيەت ھوقۇقتىكى چەكتىن ئېشىپ كېتىش، خالىغانچە مەجبۇرىي زورلاش ۋە ئاساسىي قانۇن پىرىنسىپلىرىغا خىلاپلىق قىلىشتۇر، بولۇپمۇ كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش مەسىلىسىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ.
دىن، ئىرق ياكى »ئىرقىي قىرغىنچىلىق» (Genocide) دەپ ئاتىلىدىغان سىياسىي قېرغىنچىلىقنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئىپادىلىرىدىن شۇكى؛ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ۋە سىياسىي كونترول قىلىش مەقسىتىدە، بىر خەلق ياكى بىر توپ كىشىلەرنىڭ ئۇرۇقىنى قۇرۇتۇۋېتىش ياكى ئۇلارنى ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىش…
دىنىي زۇلۇم – زىيانكەشلىكلەرگە كەلسەك، ئۇ دىن ياكى مەزھەپنىڭ ئوخشىماسلىقىنى ئاساس قىلغان زۇلۇم – زىيانكەشلىكنىڭ بىر تۈرىدۇر. مەسىلەن: بۇددىستلارنىڭ بىرما روھىڭيا مۇسۇلمانلىرىغا قىلغان باستۇرۇشلىرى، خېرىستىيان ئەسكەرلىرىنىڭ جەنۇبى ئافرىقا مۇسۇلمانلىرىغا زۇلۇم – زىيانكەشلىك قىلىشى، ھىندىستاننىڭ كەشمىردىكى مۇسۇلمانلارنى بوزەك قىلىشى ۋە باشقىلار.
ئېتنىك ياكى ئىرقىي قېرغىنچىلىقلارغا كەلسەك، ئۇ ھاكىمىيەت ياكى پارتىيەلەرنىڭ ئۆز ھوقۇقىنى، بېئولوگىيلىك ئوخشىماسلىق؛ يەنى تېرىنىڭ رەڭگى ۋە تىلى، مىللىتى ۋە باشقا جەھەتلەردىكى ئوخشىماسلىقلار سەۋەبىدىن مەلۇم بىر كىشىلەر توپىغا زوراۋانلىق ۋە رەھىمسىزلىك قىلىش، ياكى سىياسىي ھوقۇقتا بىرنى باشقىلاردىن ئۈستۈن قىلىش ۋە ئۇنى سىياسىي ئىمتىيازلاردا پەرقلەندۈرۈش، شۇنداقلا بىر خەلقنىڭ كىملىكى ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇشتۇر. بۇنىڭغا مىسال ئالىدىغان بولساق؛ قارا تەنلىك ئافرىقىلىقلارنىڭ قۇل سودىسىدىكى تاۋارلارغا ئايلاندۇرۇلىشىدا ئېلىپ بېرىلغان زۇلۇم – زىيانكەشلىك بولۇپ؛ ئۇلار باشقا بىر ئىرق ۋە رەڭگە تەۋە بولغانلىقى ئۈچۈنلا ئۇلارنىڭ قۇل كىشىلەرگە ئايلىنىشىدۇر.