ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىستراتېگىيە مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ قارىشىچە، تېررورىزم  يېڭى بىر مەسىلە بولمىسىمۇ، مودېرن تېررورىزمنىڭ يېقىنقى 20 – 30 يىلدا يېڭىدىن سۈرئەت بىلەن باش كۆتۈرۈشى نەتىجىسىدە ناھايىتى مۇرەككەپ تۈس ئالغانلىقى ۋە خەلقئارالىق خاراكتېرگە ئىگە بولغانلىقىغا پاراللېل ھالەتتە تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىش كېرەك بولغان بىر مەسىلىگە ئايلاندى. چۈنكى، دۇنيا ئىنسان ھەرىكەتلىرىنىڭ كۆپىيىشى، رادىكاللىشىش ھادىسىسى تۈپەيلى ئېتنىك ۋە دىنىي مەسىلىلەرنىڭ ئۆزىنى زوراۋانلىق يولى بىلەن ئىپادىلىشى ۋە ئىقتىسادىي مەنبەگە ئىگە بولۇش ئىمكانىيەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى، ئىلغار تېخنولوگىيە ۋە ئۇچۇر – ئالاقە ۋاسىتىلىرىدىن پايدىلىنىش ئىمكانىيەتلىرى ۋە تېررورىزمغا قارشى خەلقئارا ھەمكارلىقلاردا كۆرۈلگەن مەسىلىلەر قاتارلىق ئامىللارنىڭ تۈرتكىسىدە تېررورىزم يەككە ھالەتتە دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا سىستېمىغا تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىغانىدى. بولۇپمۇ 2001 – يىلى 11 – سېنتەبىر ھۇجۇملىرى تېررورىزمغا قارشى «ئومۇميۈزلۈك كۈرەش قىلىش» قارىشىنى ئوتتۇرىغا چىقاردى.
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە بولسا، تېررورىزم بىر ئىستراتېگىيەلىك مەنە ئىپادىلىگەنلىكى ئۈچۈن، ئانالىزچىلارنىڭ قىزىقىش دائىرىسىدە بولۇش بىلەن بىرگە، ئۇ مەزگىللەردىكى تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى، زامانىمىزدىكىلەرگە سېلىشتۇرغاندا، ئاسان مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان، تار دائىرىدە ھەرىكەت قىلىدىغان، نىسبەتەن كىچىك كۆلەملىك ۋە تۆۋەن ئىقتىدارغا ئىگە تەشكىلاتلار تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلاتتى. 1960 ۋە 1970 – يىللاردا بولۇپمۇ غەربىي ياۋروپادا يېڭى سولچىل ئىدىيە ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى ماۋچى (ماۋزېدۇڭچى) پارتىزانلىق ھەرىكەتلىرىدىن ئىلھام ئېلىپ ئوتتۇرىغا چىققان قىزىل ئارمىيە فىراكسىيونى، قىزىل بىرىگادالار، جەڭچى كوممۇنىستلارنىڭ مەخپىي تەشكىلاتلىرىغا ئوخشاش ئاشقۇن سولچىل تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن ئېتنىك ئاساسقا تايىنىدىغان ئېرا ۋە ئېتاغا ئوخشاش تەشكىلاتلار ئىستىخبارات دۇنياسىنىڭ ئاساسلىق كۆڭۈل بۆلۈش ساھەسىنى تەشكىل قىلاتتى. سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ بىرى، غەرب ۋە شەرق لاگېرلىرىدىكى دۆلەتلەرگە قارشى پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان قوراللىق قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىشى ئىدى. دېمەك، دۆلەتلەرنىڭ ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىنىڭ ئاساسلىق كۈنتەرتىپىنىمۇ «ۋەيران قىلغۇچ» ۋە «چەتكە باغلانغان» دەپ ئاتىلىدىغان مەزكۇر تەشكىلاتلارغا قارشى كۈرەش شەكىللەندۈرەتتى.
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنمۇ تېررورىزمنى قوللىغانلىقلىرى ئۈچۈن مۇئەييەن دۆلەتلەرنىڭ لىدېرلىرى، دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارادىكى سىياسەتلىرى، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىلىرى، ھەربىي ئىقتىدارلىرى ۋە باشقا ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىلىرىغا قارىتا ئانالىتىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك خىزمەتلەر داۋاملاشتى. چۈنكى، دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت ۋە گېئوپولىتىكىلىق خاھىشلار ئەھمىيىتىنى يوقىتىپ قويمىغانىدى.
يېقىنقى چاغلاردا تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ 2001 – يىلى 11 – سېنتەبىر ھۇجۇمىغا ئوخشاش مۆلچەرلىگىلى بولمايدىغان ھەرىكەت ئىقتىدارلىرى، ئەلقائىدىگە ئوخشاش مەركىزىي بولمىغان تورلارنى شەكىللەندۈرۈشى، ئىلغار تېخنولوگىيەلەردىن پايدىلىنىشلىرى ۋە تېررورلۇق ۋەقەلىرىنى ۋاسىتە بولۇشتىنمۇ بەكرەك مەقسەتكە ئايلاندۇرۇۋېلىشتەك تىپىك ئالاھىدىلىكلىرى بولغان يېڭى دەۋردە،[9] تېررورىزمنىڭ بىر قاتار خۇسۇسىيەتلىرىدە كۆرۈلگەن بۇ خىل ئۆزگىرىشلەر، بۇ ھادىسىنى ئانالىز قىلغاندا تېخىمۇ كەسكىن پوزىتسىيەدە بولۇشنى تەقەززا قىلىدىغان پىرىنسىپال تونۇشنى شەرت قىلىپ قويدى.
دۆلەتلەرنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە تۇتقان سىياسىتى ئىستىخبارات پائالىيەتلىرىنىڭ ئەھمىيىتى نۇقتىسىدىن ئىككى ئاساسىي رامكا ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ:
1 – تېررور تەھدىتى ۋە خەۋپىنىڭ بايقلىشى،
2 – ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك چارىلەرنىڭ يولغا قويۇلۇشى.
بۇ ئىككى نۇقتىنىڭ ھەر جەھەتتىن مۇھاكىمە قىلىنىشى ۋە كېرەكلىك تەدبىرلەرنىڭ يولغا قويۇلۇشىدا «ئىستىخبارات» ئاساسىي فۇنكىسىيەدۇر. دەرۋەقە، ئىستىخبارات ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي پەنلەر بىر – بىرىگە كىرىشىپ كەتكەن ئىككى يۆنىلىشلىك پوزىتسىيە مودېلى سۈپىتىدە ناھايىتى مۇھىم ھېسابلىنىدۇ.
«ئىستىخبارات» ھادىسىسىنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتىكى ئەھمىيىتى؛ تېررورلۇق ۋەقەسى ۋە پائالىيەتلىرىنىڭ يۈز بېرىشتىن بۇرۇن ئالدىنىڭ ئېلىنىشى ياكى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈلۈشىدىكى رولى، تېررورلۇق ۋەقەلىرىدىن كېيىنكى قانۇنىي تەكشۈرۈشلەردىكى فۇنكىسىيەسى، ئالدىنى ئالغۇچى ۋە مۇھاپىزەت قىلغۇچى تەدبىرلەرگە قوشىدىغان تۆھپىسى جەھەتتىن ئۈچ ئاساسىي ئامىلنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىدۇ.
تېررورلۇق تەشكىلاتى ۋە ھەرىكەتلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى، ئىستراتېگىيەلىرى، نىشانلىرى ۋە كېلەچەكتىكى ئېھتىماللىق دائىرىسىكى ئەھۋالى، ھەرىكەت شەكىللىرى، نىشانلىرىنىڭ نېمىلەردىن ئىبارەت بولىدىغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەرگە ئالاقىدار مۇھاكىمىلەر «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» تۈرىگە كېرىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئەمەلىيىتىگە ئالاقىدار بەزى ئۈلگىلەر تۆۋەندىكلەردۇر (شارفمان، 2004: 2-3):
(1) ھەر خىل تېررورچى گۇرۇپپىلارنىڭ رەھبەرلىك ئاپپاراتىنىڭ ئۆز ئىچىدىكى ماسلىشىشچانلىقى، رەھبەرلىرىگە ئىتائەت قىلىش دەرىجىسى، تەشكىلاتقا ئەزا ئېلىشى، مالىيە مەنبەلىرىنىڭ خاراكتېرى قاتارلىق ئىچكى ئۇتۇقلىرىغا دائىر مەلۇماتلار، تەشكىلاتنىڭ كېلەچىكىگە مۇناسىۋەتلىك مۆلچەرلەر ۋە تېررورىزمغا قارشى كۈرەش نىشانلىرى نۇقتىسىدىن ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە مەلۇماتلاردۇر.
(2) مۇئەييەن تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلغان ھەمكارلىق مېتودلىرىغا ئالاقىدار مەلۇماتلار ئەسلىدە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە، ھالقىلىق نۇقتىلاردا پايدا ئېلىپ كېلىدۇ. يەنى، بىر تېررورلۇق تەشكىلاتى توغرىسىدىكى ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىنى باشقا تەشكىلاتلار توغرىسىدا تاكتىكىلىق ئۇچۇر ئىگىلەشتە ئىشلەتكىلى بولىدۇ.
(3) خەلقئارا تېررورىزمنى ياكى ئۆز دۆلىتىگە قارشى پائالىيەت ئېلىپ بارىدىغان بىر تېررورلۇق تەشكىلاتى / تەشكىلاتلىرىنى قوللايدىغان دۆلەتلەر ياكى بۇ مۇددىئاغا خىزمەت قىلىدىغان پائالىيەتلىرى توغرىسىدىكى ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرى ئىستراتېگىيەلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگىدۇر.