ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ما روڭنىڭ «ئۆزئارا ھەمكارلىشىپ ياشاش» ئىددىئاسى تەرەپلەر ئوتتۇرىسىدىكى ( ئۇيغۇرلار بىلەن خىتايلار) غايەت زور كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقىنى كۆرمەسكە سالىدۇ. جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن، %92 ى خىتاي بولغان بىر دۆلەتتە «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» دېمەك، خىتاي مەدەنىيىتىدىن باشقا مەدەنىيەتلەرنىڭ (مەسىلەن، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى) ھۆكۈمران مەدەنىيەت (خىتاي مەدەنىيىتى) ئىچىدە ئېرىپ كېتىشى دېمەكتۇر. مىلتون گوردوننىڭ (1964) ئاسسىمىلياتسىيە نەزەرىيەسى بويىچە، بۇ بىر «ئۆزئارا بىرلىشىش» ئەمەس، بەلكى «قۇرۇلمىۋى ئاسسىمىلياتسىيە»دۇر. ئۇيغۇر تىلىنىڭ مائارىپتىن چىقىرىۋېتىلىشى، دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ چەكلىنىشى، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ بارغانچە يوقلىشىشقا قاراپ مېڭىشى پىروفېسسور ئىددىئا قىلغان «تەبىئىي ھەمكارلىشىپ ياشاش»نىڭ ئەكسىچە، دۆلەت زورلۇقى بىلەن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تاق تەرەپلىمىلىك ئۆزگەرتىشتۇر.
مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» نىقابى ئاستىدىكى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى: ما روڭ مىللەت ھوقۇقلىرىنىڭ سىياسىي ساھەدىن چىقىرىۋېتىلىشىنى ياقىلاش ئارقىلىق، ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ ئاساسىي قانۇندىكى ئاپتونومىيە ھوقۇقلىرىنىڭ ئاكادېمىك ئاساسىنى يوقاتماقتا. جېيمىس لېيبولد (2010) نىڭ پىكرىچە، ما روڭغا ئوخشاش «ئىككىنچى ئەۋلاد ئېتنىك سىياسەت» ياقلىغۇچىلىرى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ھوقۇقلىرىنى پەقەت بىر «فولكلورلۇق بېزەك»كە چۈشۈرۈپ قويماقتا. ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ پەقەت ئۇسسۇل ۋە ئاشپەزلىك بىلەنلا چەكلىنىپ؛ تىل، دىن ۋە تارىخ ئېڭىنىڭ باستۇرۇلۇپ قويۇلۇشى ت ئىلمىي جەھەتتىن «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى»دۇر.
«مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە» ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇش: ما روڭ ماقالىسىدە بىرلىشىشنىڭ «تەبىئىي بىر جەريان» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئەمما شەرقىي تۈركىستاندىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت، جازا لاگېرلىرى، مەجبۇرىي تىل ئۆگىتىش ۋە باشقا ئۇيغۇرلارنىڭ بارلىق ھەق-ھوقۇقلىرىغا قىلىنغان دەپسەندىچىلىك قىلمىشلىرى بۇ جەرياننىڭ «تەبىئىي» ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. چارلېس تىللىنىڭ دۆلەت قۇرۇلۇشى نەزەرىيەسى بويىچە، خىتاي دۆلىتىنىڭ قىلىۋاتقىنى بىر «مەجبۇرىي بىر تۇتاشلاشتۇرۇش»تۇر. ما روڭنىڭ ئىددىئالىرى بۇ دۆلەت زورلۇقىنى بىر «تارىخىي زۆرۈرىيەت» ۋە «زامانىۋىلىشىش» دەپ تەرىپلەش ئارقىلىق، ئىلمىي ئوبيېكتىپلىقتىن يىراقلىشىپ، دۆلەت ئىدېئولوگىيەسىنىڭ بىر پارچىسىغا ئايلىنىپ قالماقتا.
تېلېئولوگىيەلىك خاتالىق: ئۇيغۇر كىملىكىنى رەت قىلىش: ما روڭ ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ زامانىۋى بىر «ئويدۇرما» ياكى «غەربنىڭ قۇرۇلمىسى» ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىدۇ. ئۇيغۇر تارىخىنى «خىتاي مىللىتىنىڭ مۇقەررەر بىر پارچىسى» قىلىپ كۆرسىتىش، تارىخ بىلىمىدىكى «ئاناكرونىزم» ۋە «تېلېئولوگىيە» خاتالىقلىرىغا پېتىپ قېلىشتۇر. بۇ خاھىش ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىي بايانلىرىنى ئىلمىي جەھەتتىن ئىناۋەتسىز قىلىپ، ئۇلارنى تارىخسىز قالدۇرماقتا (دۇئارا، 1955).
ما روڭ نۇقتىسىدىن:  ئۇيغۇر سىياسىتى ئاشقۇنلۇقنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان، غەربچە پارچىلىغۇچى ئۇقۇملارنى يوقىتىدىغان ۋە ئۇيغۇرلارنى خىتاينىڭ چوڭ ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت گەۋدىسىگە قوشىدىغان  «زامانىۋىلىشىش ۋە بىرلىشىش» پىلانىدۇر.
ئىلمىي تەنقىد نۇقتىسىدىن: بۇ سىياسەت «ئىلمىي» نىقاب ئاستىغا يوشۇرۇنغان تۈزۈلمە ئاساسىدىكى بىر ئاسسىمىلياتسىيەدۇر. ما روڭنىڭ ئىددىئالىرى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ سىياسىي ھوقۇقلىرىنى تارتىۋېلىپ، ئۇلارنى نوپۇس ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن خىتاي كۆپ سانلىقى ئىچىدە ئېرىتىشنى نىشانلىغان دۆلەت ئىستراتېگىيەسىنىڭ «ئىلمىي» قانۇنىي ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
پىروفېسسور ما روڭنىڭ ئىددىئالىرى خىتاينىڭ ئېتنىك كۆپ خىللىقىنى «جوڭخۇا مىللىتى» يۇقىرى كىملىكى ئاستىدا ئېرىتىشنى نىشانلىغان لوگىكىلىق ۋە نەزەرىيەۋى بىر ئاساس سۇنىدۇ. يازغۇچىنىڭ پىكرىچە، تارىخ تاسادىپىيلىقلاردىن بەكرەك مۇقەررەر بىر بىرلىشىش جەريانىدۇر ۋە بۇ جەرياندا مانجۇ ياكى موڭغۇلغا ئوخشاش مىللەتلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقى مەدەنىيەتنىڭ كېڭىيىشىگە خىزمەت قىلغان. ما روڭنىڭ «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» تەۋسىيەسى، مىللەت توقۇنۇشلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش نامىدا كىملىكلەرنى سىياسىي سالاھىيەتتىن چىقىرىپ، فولكلورلۇق بىر ئامىلغا چۈشۈرۈپ قويۇشنى ياقىلاش ئارقىلىق دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك مەركەز قىلىنغان سىياسەتلىرىگە «ئىلمىي» بىر زېمىن ھازىرلاپ بېرىدۇ.
بۇنىڭغا قارشى، ماقالە بويىچە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىلمىي تەنقىدلەر شۇنى كۆرسەتتىكى؛ ما روڭنىڭ «تەبىئىي ھەمكارلىشىپ ياشاش» ئىددىئاسى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان مىسالىدا كۆرۈلگەن يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت، مەجبۇرىي تىل ئۆگىتىش ۋە باشقا ئىنسان ھەقلىرىغا قىلىنغان دەپسەندىچىلىك قىلمىشلىرىغا ئوخشاش ئەمەلىيەتتىكى پاكىتلار بىلەن چوڭقۇر زىددىيەت ئىچىدە تۇرىدۇ. كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقى بۇ قەدەر ئۆتكۈر بولغان بىر قۇرۇلمىدا «ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىپ ياشاش ۋە ھەمكارلىشىش»تىن سۆز ئېچىش، جەمئىيەتشۇناسلىق جەھەتتە ئاجىز بولغاننىڭ كۈچلۈك بولغاننىڭ ئىچىدە ئېرىپ كېتىشىنى نورماللاشتۇرىدىغان «ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى بىر ئاسسىمىلياتسىيە» جەريانىنى نىقابلايدۇ.
ئاخىرقى ھېسابتا، ما روڭنىڭ تارىخ يېزىقچىلىقى ئۆتمۈشنى ئوبيېكتىپ بىر شەكىلدە چۈشىنىش ئۇرۇنۇشى دەپ باھالانماي، خىتاي دۆلىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوغداشقا قارىتىلغان بىر «ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق تارىخچىلىقى» دەپ باھالىنىشى كېرەك. فېي شياۋتۇڭنىڭ 1980-يىللاردىكى مۇرەسسەچى «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىشىش» نەزىرىيەسى، بۈگۈنكى رەقەملىك دەۋرىدە، ئۇيغۇر قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەرنىڭ مىللەت كىملىكلىرىنى ئاممىۋى ساھەدىن ئۆچۈرۈپ تاشلايدىغان ۋە ئۇلارنى تارىخسىز قالدۇرىدىغان بىر ئاپپاراتقا ئايلىنىپ قالدى. ئىلمىي ۋە توغرا بىر تارىخ نۇقتئىينەزىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئۈچۈن، ما روڭنىڭ  مېتودولوگىيەسىدەك تۈز سىزىقلىق ۋە ماسلىشىشچان بولماسلىقى؛ توقۇنۇشلارنى، پاجىئەلەرنى ۋە ئوخشىمىغان كىملىكلەرنىڭ ئۆزگىچە ئىرادىلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ مەنبەلىك بىر مېتودولوگىيەنى قوللانغان بولۇش لازىم .