«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلق رازىلىقى جەھەتتىنمۇ ئەھۋال ئېنىق. چىڭ قىسىملىرى، 1876-1878-يىللىرىدا رايوننى ھەربىي كۈچ بىلەن قايتا ئىشغال قىلغان. يەرلىك نوپۇسنىڭ چوڭ قىسمى بۇ «قايتۇرۇۋېلىش»نى قوللىمىغان، ئەكسىچە ياقۇپبەگنىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىنمۇ قارشىلىق داۋام قىلغان (كىم، ، 2004، 176-189-بەتلەر).  چىڭ ھاكىمىيىتى، رايوندا ھەربىي گارنىزونلار، كۆزىتىش سىستېمىلىرى ۋە باستۇرغۇچى باشقۇرۇش مېخانىزمىلىرى قۇرۇپ، پەقەت كۈچلۈك بېسىم ئارقىلىقلا ھۆكۈمرانلىق يۈرگۈزەلىگەن. بۇ، رازىلىققا ئەمەس، مەجبۇرلاشقا تايانغان بىر ھۆكۈمرانلىق شەكلىدۇر. شۇڭلاشقا «收复» (قايتۇرۇۋېلىش) تېرمىنولوگىيەسى، تارىخىي ۋە قانۇنىي جەھەتتىن خاتا. ئاكادېمىك نۇقتىدىن سەمىمىي ۋە توغرا ئاتالغۇ، «征服» (بويسۇندۇرۇش) ياكى «再殖民化» (قايتا مۇستەملىكە قىلىش) بولۇشى كېرەك.
خوتەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىي غەربىدە، كۇئېنلۇن تاغلىرىنىڭ شىمالىي ئېتەكلىرىگە جايلاشقان تارىخىي بىر شەھەردۇر. 2020-يىلىدىكى نوپۇس تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا، خوتەننىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 2.5 مىليون ئەتراپىدا بولۇپ، نوپۇسىنىڭ %96.4ى ئۇيغۇردۇر (تۇپس ، 2016؛  2021).  دېمەك، خوتەن شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاي نوپۇسىنىڭ نىسبىتى ئەڭ تۆۋەن بولغان رايونلاردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. خوتەن، ئوخشاش ۋاقىتتا تارىخىي يىپەك يولىنىڭ مۇھىم بىر بېكىتى سۈپىتىدە، بۇددىست ۋە ئىسلام مەدەنىيەتلىرىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدا ئورۇن ئالغان. رايون، ئەسىرلەر بويى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ، تىلىنىڭ ۋە ئىسلام ئەنئەنىلىرىنىڭ مەركىزى بولغان.
خوتەننىڭ نېمە ئۈچۈن خىتاي دۆلىتى نۇقتىسىدىن ئەڭ «مەسىلىلىك» رايون ئىكەنلىكىنى چۈشىنىش ئۈچۈن بىر قانچە ئامىلنى نەزەردە تۇتۇش كېرەك. بىرىنچىسى، خوتەن ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ قەلئەسىدۇر. شەرقىي تۈركىستاننىڭ باشقا بەزى رايونلىرىدا (بولۇپمۇ ئۈرۈمچىگە ئوخشاش چوڭ شەھەرلەردە) خىتاي نوپۇسى زىچ ئورۇنلاشتۇرۇلغان ۋە دېموگرافىيەلىك تەڭپۇڭلۇق ئۆزگەرتىلگەن بولسىمۇ، خوتەن بۇ نوپۇس كۆچۈرۈش ھەرىكىتىنىڭ تەسىرىگە نىسبەتەن ئاز ئۇچرىغان. ئۇيغۇر تىلى، مەدەنىيىتى ۋە ئىسلام ئەنئەنىلىرى بۇ يەردە ھېلىھەم ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، كۈندىلىك ھاياتنىڭ ھەر ساھەسىدە ئۆزىنى كۆرسىتىدۇ.
ئىككىنچىسى، خوتەن ئاسسىمىلياتسىيەگە قارشىلىق كۆرسەتكەن. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «قوش تىللىق» مائارىپى (بۇ ئەمەلىيەتتە خىتايلاشتۇرۇش سىياسىتىنىڭ يۇمشىتىلغان بىر نامىدۇر)، ئىقتىسادىي جەھەتتىن بىر گەۋدىلەشتۈرۈش تىرىشچانلىقلىرى ۋە نوپۇس يۆتكەش سىياسەتلىرىگە قارىماي، خوتەندىكى ئۇيغۇر كىملىكى تىركىشىشىنى ساقلاپ قالغان (كلىف، Cliff، 2016).  بۇ قارشىلىق، پەقەت پاسسىپ بىر مۇھاپىزىكارلىقلا ئەمەس، ئاكتىپ بىر مەدەنىيەت ۋە كىملىك قوغدىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۈچىنچىسى، خوتەننىڭ سىياسىي سەزگۈرلۈكىدۇر. 2008، 2009 ۋە كېيىنكى يىللاردا خوتەندە تۈرلۈك نامايىش ۋە توقۇنۇشلار بىر قەدەر كۆپ يۈز بەرگەن (مىلۋارد،  2009).  بۇ ۋەقەلەر، رايوندىكى نارازىلىقنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ جانلىقلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
2.4. فۇكونىڭ ھاكىمىيەت-ماكان مۇناسىۋىتى
مىشېل فۇكو« ئىنتىزام ۋە جازا»  (Discipline and Punish) (1975) ۋە كېيىنكى تەتقىقاتلىرىدا، ھاكىمىيەتنىڭ ماكانلىشىشى ئۇقۇمى ئۈستىدە تەپسىلىي ئىزدەنگەن. فۇكوغا نىسبەتەن ھاكىمىيەت، پەقەت قانۇنلار، ئورگانلار ياكى ئىدېئولوگىيەلەر ئارقىلىقلا ئەمەس، بەلكى ئوخشاش ۋاقىتتا جىسمانىي ماكاننىڭ تەشكىللىنىشى ۋە بىناكارلىق ئارقىلىقمۇ ئىشلەيدۇ. جېرېمى بېنتامنىڭ  پانوپتىكون (Panopticon) (ھەممىنى كۆرگۈچى) تۈرمىسى، فۇكونىڭ ئانالىزىدا مەركىزىي بىر مىسال سۈپىتىدە ئورۇن ئالىدۇ. پانوپتىكون، كۆزىتىشنىڭ ئۈزۈلمەستىن داۋاملىشىدىغانلىقى ياكى ئەڭ ئاز دېگەندە شۇنداق ھېس قىلدۇرۇلىدىغان بىر بىناكارلىق سىستېمىسىدۇر. مەھبۇسلار، ھەر دەقىقە كۆزىتىلىش ئېھتىماللىقى بارلىقىنى بىلگەنلىكى ئۈچۈن، ئۆز-ئۆزىنى تىزگىنلەشكە (ئىنتىزامغا سېلىشقا) باشلايدۇ. ھاكىمىيەت مۇشۇنداق قىلىپ كۆرۈنمەس ھالغا كېلىدۇ، ئەمما ھەر يەردە ھېس قىلىنىدۇ. كۆزەتكۈچى كۆرۈنمەيدۇ، ئەمما كۆزىتىلگۈچىلەر ھەر ۋاقىت كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ.
فۇكونىڭ يەنە بىر مۇھىم ئۇقۇمى، ئابىدە خاراكتېرلىك بىناكارلىق ۋە ھاكىمىيەت مۇناسىۋىتىدۇر. خاتىرە تاشلىرى، ئوردىلار، ھۆكۈمەت بىنالىرى، ھاكىمىيەتنى چېلىقارلىق ۋە مەڭگۈلۈك قىلىدۇ. بۇلار پەقەت ئۆتمۈشنى ئەسلىتىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى بۈگۈنكى ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەش ۋە بەدەنلەرنىڭ تىزگىنلىنىشىگە قارىتىلغان قوراللار سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ (فۇكو، 1980، 149-بەت).  بىر ئابىدە، ماددىي ماكاندا داۋاملىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئارقىلىق، ھەر كۈنى ئۇ ماكاندىن ئۆتكەن ئىنسانلارغا مەلۇم بىر ئۇچۇرنى بېرىدۇ، مەلۇم بىر تارىخىي باياننى نورماللاشتۇرىدۇ.
خوتەن خاتىرە تاشلىرىگە بۇ نۇقتىئىنەزەر تەتبىقلانغاندا، خاتىرە تاشلىرىنىڭ بىردىن ئارتۇق ۋەزىپە ئۆتەيدىغانلىقى چۈشىنىلىدۇ. بىرىنچىسى، ھۆكۈمرانلىقنىڭ ماددىيلىشىشىدۇر (جىسمانىيلىشىشىدۇر). زو زۇڭتاڭ خاتىرە تاشلىرى، خىتاي دۆلىتىنىڭ خوتەندىكى ماددىي مەۋجۇتلۇقىنى مۇستەھكەملەيدۇ. بىر ئۇيغۇر بالىسى ھەر كۈنى مەكتەپكە ماڭغاندا بۇ خاتىرە تېشىنى كۆرگەندە، «دۆلەت بۇ يەردە، ھەر يەردە، ھەر ۋاقىت» دېگەن ئۇچۇرنى ئالىدۇ. ئابىدە، پەقەت بىر دۆۋە تاشلا ئەمەس، ھاكىمىيەتنىڭ ماددىي گەۋدىلىنىشىدۇر. ئىككىنچىسى، سىمۋوللۇق ئىشغالدۇر. بۇ ئابىدەنىڭ تىكلىنىشى ماھىيەتتە، ئەڭ ئۇيغۇر، ئەڭ ئىسلامىي، ئەڭ قارشىلىقچان رايونغا خىتاي مىللەتچىلىك سىمۋولىنى تىكلەش بولۇپ، «بۇ تۇپراق بىزنىڭدۇر» دېگەن ئۇچۇرنىڭ ئەڭ كۈچلۈك يەتكۈزۈلۈش شەكلىدۇر. بۇ، ماددىي بىر بايراقنى تىكلەشتىنمۇ بەكرەك تەسىرچاندۇر، چۈنكى ئابىدە مەڭگۈلۈكتۇر، ھەر كۈنى كۆرۈلىدۇ، نورماللىشىدۇ.