خىتاينىڭ «يېڭى دەۋردىكى دۆلەت خەۋپسىزلىكى» ناملىق ئاق تاشلىق كىتابى توغرىسىدا ئانالىتىك مۇھاكىمە، تەنقىد ۋە پەرەز (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
قىسقىچە مۇھاكىمە
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت مەجلىسى ئاخبارات ئىشخانىسى تەرىپىدىن 2025-يىلى مايدا ئېلان قىلىنغان «يېڭى دەۋردىكى خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىكى» ناملىق ئاق تاشلىق كىتاب، شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئىستراتېگىيەسى، ئىدىيەسى ۋە ئەمەلىيىتىنى دۇنياغا سىستېمىلىق تونۇشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان مۇھىم بىر ھۆججەتتۇر. بۇ ھۆججەت پەقەت بىر سىياسەت باياننامىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (تۆۋەندە قىسقارتىلىپ خ ك پ دېيىلىدۇ) ھازىرقى دۇنيا ۋەزىيىتى، خەلقئارا تەرتىپ، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى خىرىسلار ھەققىدىكى ئومۇمىي كۆز قارىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر ئىدىيەۋى رامكىدۇر. ئاق تاشلىق كىتابنىڭ يادروسىنى شى جىنپىڭ تەرىپىدىن 2014-يىلى ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئومۇمىي دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارىشى» (总体国家安全观) تەشكىل قىلىدۇ. بۇ قاراش ئەنئەنىۋى ھەربىي خەۋپسىزلىك دائىرىسىدىن ھالقىپ، سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت، پەن-تېخنىكا، تور، ئېكولوگىيە، بايلىق، بىيولوگىيە قاتارلىق كۆپلىگەن ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ دائىرىلىك «چوڭ خەۋپسىزلىك» ئۇقۇمىنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ ھۆججەت خىتاينىڭ ئۆزىنى نۆۋەتتىكى دۇنيادىكى «تۇراقسىزلىق ۋە قالايمىقانچىلىق» ئىچىدىكى «ئېنىقلىق ۋە مۇقىملىق» ئامىلى سۈپىتىدە تەسۋىرلەش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ۋە خەلقئارادىكى تەسىرىنى كېڭەيتىشتىكى ئىستراتېگىيەلىك ئاساسلىرىنى شەرھلەيدۇ. ئۇنىڭدا بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ تەرەققىياتىغا دۇچ كېلىۋاتقان ئىچكى-تاشقى خەۋپلەر تەكىتلەنسە، يەنە بىر تەرەپتىن خ ك پ نىڭ رەھبەرلىكىدىكى سوتسىيالىستىك تۈزۈمنىڭ بۇ خەۋپلەرگە تاقابىل تۇرۇشتىكى بىردىنبىر توغرا يول ئىكەنلىكى قەيت قىلىنىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ ئاق تاشلىق كىتابنى تەتقىق قىلىش، ھازىرقى خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرى، سىياسىي يۆنىلىشى ۋە كەلگۈسىدىكى ھەرىكەتلىرىنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
ئاق تاشلىق كىتابنىڭ بابلار بويىچە ئانالىزى
ئاق تاشلىق كىتابنىڭ مۇقەددىمە قىسمى خىتاينىڭ خەۋپسىزلىك قارىشىنى تارىخىي نۇقتىدىن ئاساسلاشقا تىرىشىدۇ. ئۇنىڭدا خىتاي مىللىتىنىڭ بەش مىڭ يىللىق تارىخىدا «تىنچلىق ۋە خاتىرجەملىك» ئۈچۈن توختىماي كۈرەش قىلغانلىقى، بولۇپمۇ ئەپيۈن ئۇرۇشىدىن كېيىنكى «مىللىي ئار – نومۇس»قا قارشى تۇرۇپ، مىللىي مۇستەقىللىقنى قولغا كەلتۈرگەنلىكى بايان قىلىنىدۇ. بۇ بايانلاردا خ ك پ نىڭ قۇرۇلۇشى خىتاي تارىخىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈرۈلۈپ، ئۇنىڭ رەھبەرلىكىدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە «جاھانگىرلىكنىڭ تاجاۋۇزچىلىقى، بۇزغۇنچىلىقى ۋە قوراللىق تەھدىتى» ئۈستىدىن غەلىبە قىلغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. بۇ تارىخىي باياننىڭ مەقسىتى خ ك پ نىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ قانۇنلۇقلۇقىنى ۋە ئۇنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداشتىكى بىردىنبىر كۈچ ئىكەنلىكىنى تارىخىي زۆرۈرىيەت دەرىجىسىگە كۆتۈرۈشتۇر.
مۇقەددىمىدە يەنە خىتاينىڭ ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىشتىن بۇيانقى تەرەققىيات جەريانىدا «ئىقتىسادنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشى ۋە جەمئىيەتنىڭ ئۇزاق مۇددەت مۇقىم بولۇشى»دىن ئىبارەت «ئىككى چوڭ مۆجىزە»نى ياراتقانلىقى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ تەرەققىيات مودېلى ۋە خەۋپسىزلىك ئىدارە قىلىش ئۇسۇلىنىڭ ئۈستۈنلۈكى نامايان قىلىنىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ «ئومۇمىي دۆلەت خەۋپسىزلىكى قارىشى»نىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى يېڭى دەۋردىكى بىر ئىجادچانلىق سۈپىتىدە باھالىنىپ، بۇ قاراشنىڭ رەھبەرلىكىدە دۆلەت خەۋپسىزلىكى خىزمىتىنىڭ «تارىخىي مۇۋەپپەقىيەتلەر»گە ئېرىشكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. بۇ يەردە «سىياسىي، ئىدېئولوگىيە ۋە تەبىئەت» قاتارلىق ساھەلەردىن كەلگەن خەۋپ-خەتەرلەرگە تاقابىل تۇرغانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ، بۇ ئەمەلىيەتتە دۆلەت ئىچىدىكى ئوخشىمىغان پىكىرلەر، غەربنىڭ ئىدېئولوگىيە تەسىرى ۋە كوۋىد-19 قاتارلىق كىرىزىسلارنى كۆرسىتىدۇ.
مۇقەددىمىنىڭ ئاخىرىدا، «يېڭى دەۋردىكى خىتاي دۆلەت خەۋپسىزلىكى»نىڭ ماھىيىتى يەكۈنلىنىدۇ. ئۇنىڭ «ئومۇمىي، سىستېمىلىق، نىسپىي چوڭ خەۋپسىزلىك» ئىكەنلىكى، «خەلق خەۋپسىزلىكىنى مەقسەت، سىياسىي خەۋپسىزلىكنى تۈپ ئاساس، دۆلەت مەنپەئەتىنى پىرىنسىپ» قىلىدىغانلىقى شەرھلىنىدۇ. بۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ خەۋپسىزلىك ئۇقۇمىنىڭ غەربنىڭكىدىن پەرقلىنىدىغانلىقى، ئۇنىڭ «خەۋپسىزلىكنى كەڭ كۆلەمدە كېڭەيتمەيدىغانلىقى»، «خەۋپسىزلىك تەھدىتى سالمايدىغانلىقى» ۋە «تەھدىتكە بوي سۇنمايدىغانلىقى» تەكىتلىنىدۇ. بۇ بايانلار خىتاينىڭ خەلقئارا جەمئىيەتكە ئۆزىنىڭ تىنچلىقپەرۋەر ئوبرازىنى يارىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆز مەنپەئەتىدىن ھەرگىز ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ئاق تاشلىق كىتابنىڭ بۇ قىسمى خىتاينىڭ خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسىنى خ ك پ نىڭ تارىخىي ھېكايىسىگە باغلاپ، ئۇنىڭ ھازىرقى ھەرىكەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن كۈچلۈك بىر ئىدېئولوگىيەلىك ئاساس يارىتىدۇ. بۇ يەردە تارىخ تاللانما شەكىلدە، پارتىيەنىڭ رەھبەرلىكىنى ۋە ئۇنىڭ سىياسەتلىرىنىڭ توغرىلىقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇلغان. بۇ، خىتاينىڭ رەسمىي ھۆججەتلىرىدە كۆپ ئۇچرايدىغان بىر بايان قىلىش ئۇسلۇبىدۇر.