شەرقىي تۈركىستاندا ھاياتنىڭ بارلىق ساھەسىنىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇلۇشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئۈزۈلمەس خەۋپسىزلىك
«شىنجاڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك سىستېمىسى ۋە ئىقتىدارىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش» (新疆国家安全体系和能力现代化) سۆزلەمى ياكى بايانى، ھازىرقى زامان  خىتاي دۆلەت قۇرۇلۇشى تۈرلىرىنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە تالاش-تارتىش قوزغىغان تەرەپلىرىنىڭ بىرىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ ماقالىدا، بۇ سۆزلەمگە كۆپ خىل نەزەرىيەۋى نۇقتىدىن تەنقىدىي قاراپ چىقىلىدۇ ، دۆلەت خەۋپسىزلىك سۆزىنىڭ ئارقىسىدىكى ھاكىمىيەت مېخانىزملىرى، ئىجتىمائىي قۇرۇلۇش ئىستراتېگىيەلىرى ۋە ھۆكۈمرانلىقنى ئورنىتىش ئىجرائاتلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ.
تەھلىل قىلىنغان تېكىست 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 16-كۈنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ رەسمىي ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان «يېرىم ئايلىق سۆھبەت» (半月谈) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان. ئاپتورى بى دېگو (毕德国، «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى سىياسىي-قانۇن كومىتېتى دائىمىي مۇئاۋىن سېكرېتارى ھەم ئاپتونوم رايونلۇق قانۇن جەمئىيىتى پارتىيە گۇرۇپپىسىنىڭ سېكرېتارى» قاتارلىق مۇھىم مەمۇرىي ۋەزىپىلەردە ئىشلىگەن. بۇ ئەھۋال، بۇ تېكىستنىڭ بىر ئىلمىي مۇھاكىمە ئەمەس، بەلكى رەسمىي ئىدېئولوگىيەلىك سىياسىي بايانات ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ تېكىست، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت 4-ئومۇمىي يىغىنىنىڭ (二十届四中全会) قارارلىرىنى«شىنجاڭ» غا ئائىت ھالدا شەرھلەپ، «ئون بەشىنچى بەش يىللىق پىلان»(十五五) دەۋرىنىڭ (2026-2030) خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەلىرىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ تېكىستنىڭ قۇرۇلمىسى ئۈچ ئاساسلىق بۆلۈمدىن تەشكىل تاپقان: بۇلار نەزەرىيەۋى ئاساس سېلىش (دۆلەت خەۋپسىزلىك زامانىۋىلاشتۇرۇشىنىڭ نېمە ئۈچۈن مۇھىم ئىكەنلىكى)، ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇش (شىنجاڭنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىدىكى ئورنى) ۋە ئەمەلىي قوللىنىش ئىستراتېگىيەلىرى (بەش ئاساسلىق ھەرىكەت ساھەسى) دىن ئىبارەت.
خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش نەزەرىيىسى نۇقتىسىدىن  تېكىستكى سۆزلەملەرنىڭ تەھلىلى
كوپېنھاگېن نەزەرىيە ئېقىمىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان بارى بۇزان (Barry Buzan)، ئولې ۋېۋېر (Ole Wæver) ۋە جاپ دې ۋىلدېنىڭ (Jaap de Wilde) -1998يىلدىكى «خەۋپسىزلىك: تەھلىل ئۈچۈن يېڭى رامكا» ناملىق ئەسىرى، خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈشنى «سۆزلەم ھەرىكىتى»  (speech act) دەپ خاراكتېرلەندۈرىدۇ. بۇ نەزەرىيەگە ئاساسەن، خەۋپسىزلىك ئوبيېكتىپ بىر ئەھۋال ئەمەس، بەلكى سۆزلەملەر ئارقىلىق قۇرۇلۇش جەريانىدۇر .  خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش ئۈچ باسقۇچتىن تەشكىل تاپىدۇ: خەۋپسىزلىك سۆزلەملىرى (مەلۇم بىر مەسىلىنىڭ مەۋجۇدلۇق خەۋپى دەپ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى)، قوبۇل قىلىش جەريانى (نىشان گۇرۇپپىنىڭ بۇ خەۋپ ئېنىقلىمىسىنى قوبۇل قىلىشى) ۋە پەۋقۇلئاددە تەدبىرلەر (نورمال سىياسىي تەرتىپلەردىن ھالقىغان تەدبىرلەرنى قانۇنلاشتۇرۇش).
تەھلىل قىلىنغان تېكىست، كىلاسسىك خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش ھەرىكىتىنىڭ بىر مىسالىدۇر. تېكىست ئىزچىل تۈردە «بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش، تېررورلۇققا قارشى كۈرەش» (反分裂、反恐怖斗争) نى تەكىتلەيدۇ. بۇ سۆزلەملەر، ۋېۋېرنىڭ (1995: 55) ئېنىقلىمىسىدىكى «مەۋجۇدلۇق خەۋپى» (existential threat) تۈرىگە كىرىدۇ. خەۋپ پەقەت جىسمانىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىنمۇ تەرىپلىنىدۇ. خەۋەر تېكىستىدىكى«بىر ئەسىردە كۆرۈلمىگەن چوڭ ئۆزگىرىش» (百年未有之大变局) ئىبارىسى، يەرشارى  ۋە رايون سەۋىيەسىدە توختىماي داۋاملىشىۋاتقان بىر كىرىزىس تۇيغۇسىنى پەيدا قىلماقتا. بۇ، شمىتنىڭ (Schmitt) (1932/2007) «ئالاھىدە ھالەت»  (state of exception) ئۇقۇمى بىلەن پاراللېللىق كۆرسىتىدۇ.
بۇ يەردە مۇھىم بولغىنى شۇكى، خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش پەقەت تىلغا ئائىت ئىستراتېگىيە بولۇپ قالماي، بەلكى كونكرېت سىياسىي نەتىجىلەرنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بالزاك (Balzacq) (2005) خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈشنىڭ «تاماشىبىن-مەركەزلىك»(audience-centered) ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ: خەۋپسىزلىك سۆزىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى، نىشان گۇرۇپپىسىنىڭ بۇ سۆزنى قوبۇل قىلىش قىلماسلىقىغا باغلىق. شەرقىي تۈركىستان شارائىتىدا، «دۆلەت خەۋپسىزلىك توسمىسى تېخىمۇ مۇستەھكەملەندى» (国家安全屏障更加巩固) سۆزى، ئۇيغۇر ئاھالىسىگە، خىتايلارغا ، شۇنداقلا خەلقئارا جەمئىيەتكە  قارىتىلىدۇ. ھەر بىر نىشان گۇرۇپپىسى ئۈچۈن ئوخشىمىغان قانۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەلىرى قوللىنىلىدۇ: ئۇيغۇرلار ئۈچۈن «تەرەققىيات ۋە باياشاتلىق»، خىتايلار ئۈچۈن «مىللىي بىرلىك ۋە تېررىتورىيە پۈتۈنلۈكى»، خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن بولسا «تېررورىزمغا قارشى كۈرەش» سىگناللىرى بېرىلىدۇ.
بۇ تېكىست، خەۋپسىزلىكنى تار مەنىدىكى ھەربىي ساھە بىلەنلا چەكلەپ قالماي، بۇزان ۋە باشقىلار (1998: 7-8) ئوتتۇرىغا قىلغان بەش ساھەگە كېڭەيتىدۇ: ھەربىي خەۋپسىزلىك (چېگرا مۇداپىئەسى، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش)، سىياسىي خەۋپسىزلىك (پارتىيە رەھبەرلىكى، ئىدېئولوگىيەلىك كونترول)، ئىقتىسادىي خەۋپسىزلىك (پۇل-مۇئامىلە خەۋپلىرى، بىر بەلۋاغ بىر يول ئىستراتېگىيەسىگە ماسلىشىش)، ئىجتىمائىي خەۋپسىزلىك (مىللەتلەر ئىتتىپاقى ، تىل سىياسەتلىرى) ۋە مۇھىت خەۋپسىزلىكى (ئېكولوگىيەلىك تەھدىتلەر).  «ھەممە ساھە، ھەممە جەريان، ھەممە يۆنىلىش» (全域、全程、全方位) ئىبارىسىنى بولسا، ئارادوۋنىڭ (Aradau) (2004: 392) «خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈشنى ئىزچىللاشتۇرۇش» ئۇقۇمى بىلەن مۇنداق ئىزاھلاش مۇمكىن: خەۋپسىزلىك چۈشەنچىسى ئۇيغۇر خەلقنىڭ تۇرمۇشىنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىگە سىڭىپ كىرمەكتە.