تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئېشىۋاتقان گېئوپولىتىك تەسىرى: ۋاشىنگتون ئۈچۈن پۇرسەتلەر، رۇسىيە ئۈچۈن باش قېتىمچىلىقى ۋە خىتاي ئۈچۈن قايغۇلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەدەنىي مەۋجۇتلۇقى، بىر تەرەپتىن «قېرىنداشلىق» دەپ قوبۇل قىلىنىش بىلەن بىرگە، يەنە بىر تەرەپتىن ئەنئەنىۋى «ئاكىلىق» چۈشەنچىسىنىڭ ئىزلىرىنى ئېلىپ ماڭماقتا. دوكلاتتا قەيت قىلىنغان 2023-يىللىق ئوتتۇرا ئاسىيا بارومېتىرى (CAB) سانلىق مەلۇماتلىرى، قىرغىزىستان ۋە قازاقىستاندا تۈركىيەنىڭ ئامېرىكا، رۇسىيە ۋە خىتايدىن كۆپ ئالقىشقا ئېرىشكەنلىكىنى كۆرسەتكەن بولسىمۇ، بۇ ئىجابىي چۈشەنچە ئارقىسىدىكى سەۋەبلەر مۇرەككەپ. تۈرك توقۇمىچىلىق مەھسۇلاتلىرىنىڭ سۈپىتى ۋە تۈرك تېلېۋىزىيە فىلىملىرىنىڭ ئومۇملىشىشى تۈركىيەنىڭ مەدەنىي جەلپ قىلىش كۈچىنى ئاشۇرماقتا. TRT نىڭ يەرلىك تىللاردىكى تارقىتىش پىروگراممىلىرى يۇمشاق كۈچنىڭ مېدىيا تۈۋرۈكىنى شەكىللەندۈرۈپ، تۈركلەرنى قوللايدىغان بايانلارنىڭ تارقىلىشىغا تۆھپە قوشماقتا. ئەمما، رۇسچە مېدىيا ۋە رۇس مەدەنىيىتىنىڭ ئۈستۈنلۈكى تۈرك مەۋجۇتلۇقىنىڭ مەدەنىي ساھەدىمۇ يەنىلا ئىككىنچى ئورۇندا قېلىشىغا سەۋەب بولماقتا.
تەرەققىيات ياردىمى (ODA) ساھەسىدە كۆرۈلگەن ئۆزگىرىش تۈركىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىش ئۆزگەرتىشىنى كۆرسەتمەكتە. 1990-يىللاردىن 2018-يىلغىچە، تۈركىيە قىرغىزىستان ۋە قازاقىستاننىڭ ئەڭ چوڭ ئىككى تەرەپلىك ياردەم تەمىنلىگۈچىلىرى قاتارىدا تۇرغان. ئەمما، قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستانغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ ئەمدى بىۋاسىتە ياردەم بىلەن ئەمەس، بەلكى مەبلەغ سېلىش ۋە تېخنىكىلىق مەسلىھەت بېرىش بىلەن تەمىنلەشنى تەلەپ قىلىشى، شۇنداقلا پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ فوندلىرىنىڭ ئېشىشى سەۋەبىدىن، تۈركىيە بىۋاسىتە ياردەمدىن (TİKA سانلىق مەلۇماتلىرى ئارقىلىق كۆرۈلىدۇ) يىراقلاپ، تېخىمۇ كۆپ قۇرۇلۇش ۋە ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىگە مەركەزلەشكەن. بۇ تۈرلەر ئادەتتە پانتۈركىزم بايانىنى كۈچەيتىدىغان مەدەنىي ياكى تارىخىي تېمىلارنى ئاساس قىلىدۇ، مەسىلەن «تۈركولوگىيە » بۆلۈملىرىنى قۇرۇشنى قوللايدۇ. ئەمما، دوكلاتتىكى بىر توغرا بايقاش شۇكى، بۇ ئىلمىي تىرىشچانلىقلار خەلق ئىچىدە بەك قوبۇل قىلىنىپ كەتمەيدۇ، چۈنكى نۇرغۇن ئوتتۇرا ئاسىيالىقلار تۈركولوگىيەنى يەنىلا پەقەت تۈركىيەنى تەتقىق قىلىش دەپ چۈشىنىدۇ.
بۇ مەدەنىي ۋە ئىقتىسادىي يۇمشاق كۈچ ھەرىكەتلىرى، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ سىياسىي يۇقىرى قاتلىمىدىمۇ ئوخشاش بولمىغان ئىنكاسلارنى پەيدا قىلدى. ئۆزبېكىستاننىڭ رايون بىرلىشىشىنى (يەنى «ئوتتۇرا ئاسىيا» ئىدىيەسىنى) تۈركىيەدىن ئۈستۈن تۇتۇشى، رايونلۇق كىملىكنىڭ مىللىي دۆلەت مەنپەئەتلىرى ۋە جۇغراپىيەلىك ئېھتىياجلاردىن كەلگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. ئۇندىن باشقا، ت د ت نىڭ شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيىتىنى (ش ق ت ج) كۆزەتكۈچى ئەزا سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش قارارى، قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستاندا زور سەزگۈرلۈك پەيدا قىلغان، بۇ دۆلەتلەر دەرھال ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان ئالاقىلىرىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن قىبرىس جۇمھۇرىيىتىگە باش ئەلچى تەيىنلەش ئارقىلىق تۈركىيەنىڭ سىياسىي تەسىرىنىڭ ئەمەلىي چېگرالىرىنى ئېنىق بەلگىلىگەن. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ئەنقەرەنىڭ سەزگۈرلۈكىنى چۈشەنسىمۇ، ئۆزلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىشىنىڭ خەۋپكە ئۇچرىشىنى خالىمايدۇ.
III. ت د ت ۋە تەشكىلىي بىرلىشىش: گېئوپولىتىك قورال سۈپىتىدە تەشكىلاتنىڭ قەد كۆتۈرۈشى
تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ (ت د ت) ئۆزگىرىشى تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتىدىكى ئەڭ كونكرېت تەشكىلىي مۇۋەپپەقىيىتىنى ئىپادىلەيدۇ. قۇرۇلۇشىدا تېخىمۇ كۆپ مەدەنىي ھەمكارلىقنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان بۇ تەشكىلات، 2021-يىلدىكى قايتا قۇرۇلمىدىن كېيىن، رايونلۇق تىجارەت، تاموژنا جەريانلىرىنى ئۆلچەملەشتۈرۈش، ئاپەت ياردىمى (پۇقرالارنى قوغداش مېخانىزمى) ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئۇل ئەسلىھە مەبلىغى بىلەن تەمىنلەشكە مەركەزلەشكەن. تۈرك مەبلەغ سېلىش فوندى (ت م س ف) ۋە قاتناش ئۇلىنىش پىروگراممىسىغا ئوخشاش مېخانىزمىلار ئارقىلىق، ت د ت، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى (BRI) بىلەن ياۋروپانىڭ تىرانس-كاسپىي خەلقئارا قاتناش لىنىيەسى (TITR) تۈرلىرىنى قوللايدىغان ئاچقۇچلۇق قورالغا ئايلانغان. تۈركىيە، بۇ يەر شارى ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىگە بىۋاسىتە قاتناشقاننىڭ ئورنىغا، ت د ت ئارقىلىق بۇ جەريانلارنى ماسلاشتۇرۇشتا ئاكتىپ رول ئۈستىگە ئالماقتا.
ئەمما، ت د ت نىڭ گېئوپولىتىك ئورنى، بولۇپمۇ بىخەتەرلىك ساھەسىدە، نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ تەشكىلاتقا، رۇسىيەنىڭ رەھبەرلىكىدىكى كوللېكتىپ بىخەتەرلىك شەرتنامىسى تەشكىلاتى (ك ب ش ت) نىڭ نىزامنامىسىدىكى بىۋاسىتە قارشى كېلىدىغان ھەربىي ئىتتىپاق سۈپىتىدە ئېنىقلىما بېرىلمىگەن. شۇنداقتىمۇ، ئاخىرقى گابالا باشلىقلار يىغىنىدا ئەزەربەيجان پىرېزىدېنتى ئىلھام ئەلىيېۋنىڭ ئورتاق ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈش چاقىرىقى ۋە قازاقىستان پىرېزىدېنتى قاسىم-جومارت توقايېۋنىڭ تور بىخەتەرلىكى كېڭىشى قۇرۇش تەكلىپى، ت د ت نىڭ بارغانسېرى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىغا قاراپ يۆنىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. تۈركىيەنىڭ ناتو ئەزالىقى، بۇ بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىدا ئەنقەرەنى رايون ئۈچۈن غەرب دۇنياسىغا «كۆۋرۈك» سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇپ، ناتو نىڭ رايوندىكى مەۋجۇتلۇقىنى ۋاسىتىلىك ھالدا كۈچەيتمەكتە. بۇ ئەھۋال، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ئۈچۈن مۇداپىئەنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ۋە رۇسىيەگە بولغان بىر تەرەپلىمىلىك بېقىنىشتىن قۇتۇلۇش ئىزدىنىشى جەھەتتىن ھالقىلىق چىقىش نۇقتىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
IV. ئىقتىسادىي رىقابەت ساھەسى ۋە ئوتتۇرا كارىدورنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى