خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەنە بىر تەرەپتىن، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى باشقا ئىككى دۆلەت – قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان – 2019 ۋە 2020-يىللىرىدىكى ھەر ئىككى باياناتنىڭ ھېچقايسىسىغا ئىمزا قويمىغان. بۇنى ئۇلارنىڭ مەسىلىدە بىتەرەپ تۇرۇشنى ئويلاپ، ھەر ئىككى تەرەپنى قوللاشتىن ئۆزىنى تارتقانلىقى دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ.
گەرچە ھۆكۈمەتلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى تەنقىدلەش ۋە ئەيىبلەش پۇرسەتلىرى كۆپ بولسىمۇ، لېكىن كۆپىنچە ھاللاردا بۇلار رەسمىي دۆلەت ئەيىبلەشلىرى بولماستىن، بەلكى ئايرىم ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنىڭ باياناتلىرى ياكى (ئۇيغۇرلارنى خىتايغا) قايتۇرماسلىق سىياسەتلىرى شەكلىدە ئىپادىلىنىپ كەلمەكتە.
لېكىن شۇنى كۆرسىتىپ ئۆتۈش كېرەككى، كۆپ سانلىق نوپۇسى مۇسۇلمان بولغان ئىككى دۆلەت، يەنى تۈركىيە بىلەن قاتار ئۇيغۇرلارنى قوللاشقا تىرىشتى ياكى ھېچ بولمىغاندا يۇقىرى ھۆكۈمەت قاتلىمىدا ئۇلارغا ھېسداشلىق قىلدى. تۈركىيە بۇ مەسىلىدە بىر نەچچە قېتىم ئوچۇق مەيدانىنى بىلدۈردى، قاتار بولسا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرىنى رەسمىي قوللاشتىن ۋاز كەچتى. بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ تۇتقان مەيدانى تۆۋەندە يەنىمۇ تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
خىتاينىڭ بېسىمى ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدە رەسمىي قوللىشىنىڭ يېتەرسىز بولۇشىغا قارىماي، شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، ئومۇمەن مۇسۇلمان خەلقلىرى، بولۇپمۇ ئەرەب خەلقى ئۇيغۇرلارنى قوللايدۇ. مەسىلەن، «پەلەستىن سىياسەت ۋە تەتقىقات مەركىزى» پەلەستىنلىكلەرنىڭ خىتايدىكى مۇسۇلمانلار (بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار) ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرى توغرىسىدا ئېلىپ بارغان بىر ئىجتىمائىي راي سىناشتا، پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئۇيغۇرلارنى زور دەرىجىدە قوللايدىغانلىقى ئايان بولدى. راي سىناشقا قاتناشقانلارنىڭ %83 ئى پەلەستىنلىكلەرنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىگە قارشى كۈرەشتە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرگەن. ئۇنىڭدىن باشقا، %79 كىشى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرىنى «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىشنى مەقسەت قىلغان كەسپىي تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دېگەن تەشۋىقاتىغا ئىشەنمەيدىغانلىقىنى، پەقەت %10 كىشىلا خىتاينىڭ بۇ سۆزىگە ئىشىنىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
يېقىنقى ۋاقىتلاردا، ئەرەب تاراتقۇلىرى خىتايدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىغا كۆپرەك دىققەت قىلىپ، ئۇلارغا ھېسداشلىق بىلدۈرۈشكە باشلىدى. شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەقەلەرگە دائىر تەپسىلىي پاكىتلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان يېڭى دوكلاتلار، شۇنداقلا غەرب ھۆكۈمەتلىرى ۋە مۇستەقىل «ئۇيغۇر سوتى»نىڭ ئۇ يەردە ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈز بېرىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى يەكۈنلىرى، تاراتقۇلارنىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان قىزىقىشىنى ئاشۇرۇپ، ئوتتۇرا شەرقتە ئۇيغۇرلارغا بولغان ھېسداشلىق ۋە قوللاش كەيپىياتىنىڭ كۈچىيىشىگە تۈرتكە بولدى. گەرچە بۇ خەۋەرلەر ھەر ۋاقىت ئوچۇق-ئاشكارا قوللاشنى بىلدۈرمىسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ كۆپىيىشى جامائەت پىكرىنىڭ يۈزلىنىشىگە يەنىمۇ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ رايون خاراكتېرلىك ئىنكاسلىرى: مىساللار ۋە تەھلىللەر
سەئۇدى ئەرەبىستان: ئىقتىسادىي مەنپەئەتنىڭ دىنىي ھېسداشلىقتىن ئۈستۈن تۇرۇشى
سەئۇدى ئەرەبىستان ئۇزۇندىن بېرى ئۆزىنى ئىسلامنىڭ ئەڭ مۇقەددەس جايلىرىنىڭ «قوغدىغۇچىسى» ۋە ئىسلام دىنىنىڭ ھامىيسى دەپ جاكارلاپ، پادىشاھلىقنى پۈتكۈل مۇسۇلمان ئۈممىتىنىڭ قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ كەلدى. بىراق، پادىشاھلىقنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە زۇلۇمدىن قېچىپ كەلگەن مۇسۇلمان ئاز سانلىق پاناھلانغۇچىلارغا قارىتا كىشىدە گۇمان قوزغىغۇدەك دەرىجىدە ناچار مۇئامىلە قىلىشى ۋە سەل قارىشىنى نەزەرگە ئالغاندا، بۇ دەۋا ئاساسسىزدۇر.
سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ بۇ جەھەتتىكى ھېسداشلىقىنىڭ كەمچىلىكى، ئىلگىرى ھەجدىن كېيىن دۆلەتتە قېلىپ ئىشلەشكە ئۇرۇنغان روھىنگىيالىق پاناھلانغۇچىلارغا قىلغان بېسىمىدا ئايان بولغان. يۈزلىگەن بالىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 1000 ئەتراپىدا روھىنگىيالىق پاناھلانغۇچى تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرىغا سولانغاندىن كېيىن، باڭلادېشقا مەجبۇرىي قايتۇرۇۋېتىلدى.
ئۇيغۇر مەسىلىسىگە كەلسەك، سەئۇدى ۋەلىئەھد شاھزادىسى مۇھەممەد بىن سالمان خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» تەدبىرلىرىنى قوللىنىش ھوقۇقىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ خىل پوزىتسىيەنىڭ بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە، ئىككى ئۇيغۇر ئەر 2020-يىلى نويابىردىن بېرى سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ جىددە شەھىرىدىكى ئەل-زاھبان تۈرمىسىدە تۇتۇپ تۇرۇلماقتا. ئۇلار خىتايغا قايتۇرۇۋېتىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە، بىر كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى بۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلماقتا. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) سەئۇدى ئەرەبىستاننى دۆلەتتە «خالىغانچە» تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان بۇ ئىككى ئۇيغۇرنىڭ «يېقىندا» قايتۇرۇۋېتىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا چاقىرماقتا.
سەئۇدى ئەرەبىستان ب د ت دا خىتاينى قوللايدىغان خەتكە ئىمزا قويغان دۆلەتلەرنىڭ بىرى ئىدى. گەرچە بۇ خەتتە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى ئوچۇق قوللىغان بولسىمۇ، مەسىلەن: خەتتە: «تېررورلۇق ۋە ئەسەبىيلىكتەك ئېغىر خىرىسلارغا دۇچ كەلگەن خىتاي، شەرقىي تۈركىستاندا كەسپىي تەلىم-تەربىيە مەركەزلىرى قۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر قاتار تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش تەدبىرلىرىنى قوللاندى» دېيىلگەن بولسىمۇ، سەئۇدى ۋەلىئەھد شاھزادىسى ئۆزىنى ئاقلاپ مۇنداق دېگەن: «دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئەھۋالىغا سەئۇدى ئەرەبىستاندىنمۇ بەكرەك كۆڭۈل بۆلىدىغان ھېچكىم يوق. بىزنىڭ ئۇ خەتتە دېمەكچى بولغىنىمىز، خىتاينىڭ كىشىلەرنى نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرغان تەرەققىيات سىياسەتلىرىنى قوللايدىغانلىقىمىزدۇر».
پاكىستان: ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق تۈپەيلىدىن يۈز بەرگەن مەجبۇرىي سۈكۈت