ترامپنىڭ ئىككىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىرېزىدېنت ترامپنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) مەۋجۇتلۇق قۇرۇلمىسىنى ۋە ئاخىرقى نىشانلىرىنى چۈشىنىشتىكى تۈپكى يېتەرسىزلىكى راجا كىرىشنامورتىنىڭ تەھلىلىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىدۇر. ترامپنىڭ شى جىنپىڭنى ئۈزلۈكسىز ماختاشلىرى، «دوست» دەپ ئاتىشى ۋە شەخسىي دىپلوماتىيەنىڭ ھەر قانداق مەسىلىنى ھەل قىلالايدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچى، پىرېزىدېنتنىڭ خىتاي رەھبىرىنىڭ غەرىزىنى پەقەتلا «ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزىدىغان بىر سودا كېلىشىمى تۈزۈش»كە ۋە «مۇقىم مۇناسىۋەت ئورنىتىش»قا ئۇرۇنۇش دەپ خاتا چۈشەنگەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ھالبۇكى ئاپتور ، خىتاينىڭ مەقسىتىنىڭ ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىش ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانى دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك ۋە تەسىر كۈچىگە ئىگە دۆلەت ئورنىدىن چۈشۈرۈپ، ئۆزىنىڭ مۇستەبىت سىستېمىسىنى ۋاشىنگتوننىڭ ئوچۇق ئىقتىسادىي مودېلىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە [3].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك كورلۇق، ئامېرىكانىڭ خىتاينىڭ تۈزىتىش كىرگۈزۈش (رېۋىزىيىزم) خاراكتېرلىك ھەرىكەتلىرىگە قارشى يىتەرلىك ئىنكاس قايتۇرالماسلىقىغا سەۋەب بولدى. خ ك پ 2025-يىلى داۋامىدا ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنى سىياسىي تەسىر كۈچىگە ئېرىشىش ئۈچۈن قوللاندى، خەلقئارا ئاپپاراتلارنى ئۆزىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك نورملىرىغا ئاساسەن قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشتى ۋە ھەربىي ئىقتىدارىنى بۇ نىشانلارغا ماس ھالدا كۈچەيتتى. كىرىشنامورتى، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ئەھۋالنى ئاددىي بىر سودا تەڭپۇڭسىزلىقى دەپ قاراش خاتالىقىغا يول قويغانلىقىنى، ھالبۇكى مەسىلىنىڭ مەۋجۇتلۇق  رىقابىتى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. خىتاينىڭ ئارزۇسى، پەقەت تېخىمۇ كۆپ مەھسۇلات سېتىشلا ئەمەس، بەلكى ۋاشىنگتوننىڭ ئوچۇق ئىقتىسادىي مودېلىنى يوقىتىشتۇر.
ئاپتور، ئامېرىكانىڭ خ ك پ بىلەن بولغان رىقابەتتە ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشىنىڭ، ترامپنىڭ 2025-يىلى داۋامىدا سىنىغىنىدەك سودا قىزىل رەقىمىنى تۈگىتىشكە مەركەزلىشىش ئارقىلىق مۇمكىن بولمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ھەقىقىي غەلىبە، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا سودا تەڭپۇڭلۇقىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئەمەس، بەلكى ۋاشىنگتون ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ شۇنداق گۈللەنگەن ۋە كۈچلۈك ھالەتكە كېلىشىدۇركى، نەتىجىدە خ ك پ نىڭ ھەربىي تەھدىتلىرى، ئىقتىسادىي بېسىملىرى ۋە يامان غەرەزلىك پائالىيەتلىرى تەسىرسىز قالىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ھۆكۈمەتنىڭ شى جىنپىڭنىڭ شەخسىيىتىگە مەركەزلىشىپ، ئورگان خاراكتېرلىك تەھدىتكە سەل قارىشى، ئامېرىكانىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىدە ئېغىر بىر ئاجىزلىق پەيدا قىلدى.
خىتاينىڭ «رەھىمسىز ئىرادىسى» (ruthless determination) نى تۆۋەن مۆلچەرلىگەن ترامپ ھۆكۈمىتى، بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىقىنى خاتا چۈشەندى. خىتاي، ئامېرىكانىڭ ئىچكى سىياسەتتە بۆلۈنۈشلىرىنى ۋە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك مۇۋەپپەقىيەتلەرگە بولغان ئېھتىياجىنى بىر پىشاڭ سۈپىتىدە قوللاندى. كىرىشنامورتى، بۇ پسىخولوگىيەلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك خاتا چۈشىنىشنىڭ، ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەنپەئەتلىرىنىڭ، شى جىنپىڭنىڭ «بۈيۈك خىتاي ئارزۇسى» پىلانىغا  قۇربانلەى بولۇشىغا سەۋەپ بولغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.
ئىقتىسادىي ئۇرۇشنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە «بىكارغا كەتكەن سەرمايە»
ماقالىنىڭ ئىقتىسادىي سىياسەتنى مۇزاكىرە قىلغان ۋە «پۇل ھېچنىمىگە يارىمىدى» (Money for Nothing) دەپ ماۋزۇ قويۇلغان بۆلەكلىرى، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ 2025-يىلىنىڭ بېشىدا باشلىغان سودا ئۇرۇشىنىڭ قانداقلارچە پۈتۈنلەي مەغلۇبىيەتكە ئايلانغانلىقىنى تەپسىلىي بايان قىلىدۇ. ترامپ، ۋەزىپىگە ئولتۇرغاندا بېيجىڭنىڭ بازار قانۇنىيىتىگە ئۇيغۇن بولمىغان ئىقتىسادىدا قۇرۇلمىۋى ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ بېرىشنى ۋە خىتاينى ئېكسپورتنى مەركەز قىلغان ئېشىش مودېلىدىن ئىچكى ئىستېمالنى مەركەز قىلغان مودېلغا ئۆتۈشكە مەجبۇرلاشنى ۋەدە قىلغانىدى. بۇ مەقسەت ئۈچۈن ترامپ، تاموژنا بېجىنى %145 قىلىپ ئادەمنى ھاڭ-تاڭ قالدۇرىدىغان دەرىجىدە يۇقىرى كۆتۈرگەنىدى. ئەمما، تەييارلىقسىز ۋە ئىستراتېگىيەسىز بۇ ھەرىكەت، خىتاينىڭ تېز  ئاسسىممېترىك ئۆچ ئېلىش ھەرىكىتىگە سەۋەب بولدى. بېيجىڭ، سىيرەك توپا مىتاللارنىڭ تەمىناتىنى بوغۇپ ۋە ئامېرىكا  دىن يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى سېتىۋېلىشنى توختىتىپ، ئامېرىكا ئىقتىسادىغا ئەڭ جان نۇقتىسىدىن زەربە بەردى [4].
ئاق ساراي، بۇ بېسىمغا بەرداشلىق بېرەلمەي خىتايدىن «تىنچلىق تىلىدى» ۋە ئۆكتەبىردىكى يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدىن ئىلگىرى غەلىبە تەبىرىنى زور دەرىجىدە كىچىكلەتتى. دەسلەپتە خىتاي ئىقتىسادىنى قايتا قۇرۇلمىلاشنى نىشان قىلغان ئامېرىكا،ئىش بۇ نۇقتىغا كەلگەندە پەقەت ئۆزئارا ئىقتىسادىي جازالاشلارنى توختىتىشنىلا بىر غەلىبە دەپ قوبۇل قىلىدىغان ھالەتكە كەلدى. كىرىشنامورتى، بۇ ئەھۋالغا ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىزچىللىقى ۋە چىدامچانلىقىنىڭ  كەمچىللىكىنىڭ بىر نامايەندىسى دەپ باھا بېرىدۇ. سەرپ قىلىنغان شۇنچە كۆپ سىياسىي سەرمايە ۋە ئىقتىسادىي خوراش نەتىجىسىدىمۇ، خىتايدا ھېچقانداق قۇرۇلمىۋى ئۆزگىرىش ئىشقا ئاشۇرۇلمىدى.
يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدىن كېيىن قولغا كەلگەن «ئىقتىسادىي ئۇرۇش توختىتىش» نەتىجسىدە ئامېرىكالىق پۇرچاق ئىشلەپچىقارغۇچىلار بىر ئاز ئەسلىگە كېلىۋالالىغان بولسىمۇ، ئوتتۇرىغا چىققان مەنزىرە يەنىلا كىشىنىڭ كۆڭلىنى يېرىم قىلىدۇ. خىتاي،ئامېرىكادىن پۇرچاق سېتىۋېلىشنى داۋاملاشتۇرغان بولسىمۇ، ۋەدە قىلىنغان مىقدارلار 2024-يىلىدىكىنىڭ يېرىمىغىمۇ يەتمەيدۇ. يەنى ئامېرىكا، يېزا ئىگىلىك ئېكسپورتىدا  بىر بازارنى مەڭگۈلۈك يوقاتتى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، شى جىنپىڭ خىتاي كېمىلىرىدىن ئېلىنىدىغان ئامېرىكا پورت ھەقلىرىنىڭ توختىتىلىشى ۋە ئامېرىكا تېخنولوگىيەسىگە قويۇلغان ئېمبارگونىڭ بوشىتىلىشىدىن ئىبارەت خىتاي ئىقتىسادى ئۈچۈن ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىككى چوڭ غەلىبىنى ئىمزالاپ  ئۈستەلدىن تۇردى.