ئامېرىكانىڭ تاللىشى: جو بايدىن ۋە كامالا خاررىس (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئامېرىكانى يەرشارىۋى ۋە رايون خاراكتېرلىك قايتا قۇرۇپ چىقىش ئاكتىپ ۋە دوست دۆلەت ۋە تەشكىلاتلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاشقا تىرىشىشنى ئەلا بىلىدىغان بىر ھەرىكەت ئۇسلۇبىغا موھتاج»
– ساپانچى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ئې.فۇئات كەيمان
تۆت يىللىق ترامپ دەۋرى ئاخىرلاشتى. ئامېرىكا خەلقى سايلامدا دېموكراتچىلار پارتىيەسىگە تەۋە جو بايدىن ۋە كامالا خاررىس (ئامېرىكانىڭ تۇنجى نۆۋەتلىك ئايال، نىگېر -جەنۇبىي ئاسىيالىق مۇئاۋىن پىرېزىدېنتى) ئۈچۈن  بىلەت تاشلىدى.
بۇ ناھايىتى كۆپ سايلىغۇچى قاتناشقان سايلام بولدى (150 مىليونغا يېقىن). ئامېرىكا بۇ سايلامدا پەقەت پىرېزىدېنتنىلا ئەمەس، تېخىمۇ مۇھىمى، ئۆزىنىڭ كەلگۈسىنى ۋە قانداق بىر دۆلەتتە ياشاشنى خالايدىغانلىقىدىن ئىبارەت ئارزۇسىنى تاللايتتى.
بايدىن تارىخىي بىر بېلەتكە ، يەنى 74 مىليون بېلەتكە ئېرىشتى. توغرا، بايدىن غەلىبە قىلدى، ئەمما بىز بۇنىڭ بىلە بىر ۋاقىتتا ترامپ ئۇتتۇرۇپ قويغان بىر سايلامغا شاھىت بولدۇق.
ئامېرىكا ترامپقا «توختا» دېدى.
گەرچە ترامپ نەتىجىنى قوبۇل قىلمايدىغاندەك كۆرۈنسىمۇ،  ئەمما  2021 – يىلى 20-يانۋاردىن باشلاپ بايدىننىڭ  ئامېرىكانىڭ 46-نۆۋەتلىك پىرېزىدېنتلىق دەۋرى باشلىنىدىغاندەك قىلىدۇ.
ترامپنىڭ تۆت يىللىق دەۋرى بەش ھالقىلىق نۇقتىدا غايەت زور «بۇزغۇنچىلىق» پەيدا قىلدى، تېخىمۇ ياخشى ئىپادىلىگەندە، «يىمىرىلىش» ياراتتى.
بىرىنچىدىن، ئامېرىكا ترامپ دەۋرىدە ئىلگىرى بېشىدىن كەچۈرۈپ باقمىغان، ھەتتا تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە  قۇتۇپلىشىش مەسىلىسىگە دۇچ كەلدى. قۇتۇپلىشىش پەقەت سىياسىي ساھەدىلا ئەمەس،  ئىجتىمائىي، ھەتتا «ھېسسىي» ساھەلەرگىمۇ كەڭ يېيىلدى. ئامېرىكا بىر-بىرىگە قۇلاق سالمايدىغان، ھەتتا ئۆچ كۆرىدىغان لىدىرلار، مېدىيا، كىملىك، ھېس – تۇيغۇ، پىكىر ۋە پوزىتسىيەگە قەدەر ئىككىگە بۆلۈندى. «ئىككى ئامېرىكا»، «ئىككى ۋاشىنگتون»، «ئىككى كىملىك » قاتارلىق كۆپ خىللىق ۋە قارشىلىقلار ئامېرىكانىڭ يېقىنقى تۆت يىللىق تارىخىغا مۆھۈرىنى باستى. ترامپ قۇتۇپلىشىش ۋە بۆلۈنۈشنى قوزغىغان ۋە كۈشكۈرتكەن رەھبەرگە ئايلاندى.
ئىككىنچىدىن، ترامپنىڭ يېقىنقى تۆت يىلى بىز «تەڭپۇڭلۇق ۋە نازارەت قىلىش سىستېمىسى» دەپ ئاتايدىغان ئىجرائىيە، قانۇن چىقىرىش ۋە ئەدلىيە ئاپپاراتلىرى ئارىسىدىكى «كۈچلەر ئايرىملىقى»، «ئەدلىيە ئورگانلىرىنىڭ مۇستەقىللىقى»، «ئورگانلارنىڭ ئەھمىيىتى»، «مۇستەقىللىق» ۋە «لاياقەت ساداقەتتىن ئۈستۈن» بولۇش پىرىنسىپلىرىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇردى. «سىستېما قاتناشقۇچىلارنىڭ مەنپەئەتىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ، بۇ چوقۇم قوغدىلىشى كېرەك»؛ ئامېرىكا ھەردائىم ئىپتىخارلىنىدىغان بۇ زېھنىيەتنىڭ كۈنسېرى سۇسلىشىۋاتقان دەۋرىنى باشتىن كەچۈردى. ترامپ ھەتتا ئۆز پارتىيەسىگە قارشى چىقىپ، پەقەت لىدىر، لىدىرنىڭ پىكرى ۋە لىدىرغا بولغان ساداقەت ئاساسىدا ئامېرىكانى باشقۇرماقچى بولدى.
ئۈچىنچىسى، ترامپ پىرېزىدېنتلىقىدىكى ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى بىردەكسىزلىكى ۋە ئۇنىڭ پۈتۈنلەي لىدىرلىق خاھىشىدىكى ھەرىكىتى، شۇنداقلا ئامېرىكانىڭ  خىتاي ۋىرۇسى (COVID-19) دەۋرىدە سەھىيە ساھەسىدە «ئىقتىدارى تۆۋەن، ئاجىز دۆلەت» ئورنىغا چۈشۈپ قېلىشى، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى لىدىرلىقى ۋە يەرشارىۋى تەسىرىگە زور دەرىجىدە سەلبىي تەسىر كۆرسەتتى. ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى، ھەتتا رايون خاراكتېرلىك ھۆكۈمرانلىقىدىكى تەسىرچانلىق، سۆزدە ئۆتكۈرلۈك، قايىل قىلىش، ئۆزگەرتىش كۈچى، باشقىچە ئېيتقاندا يۇمشاق ۋە قاتتىق كۈچ ئوقى زور دەرىجىدە ئاجىزلىدى. خىتايدىن رۇسىيەگىچە، فىرانسىيەدىن گېرمانىيەگىچە، ئىراندىن تۈركىيەگىچە بولغان دۆلەتلەردە «ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى لىدىرلىقى ئاخرلاشتى» دېگەن تونۇش كۈچەيدى.
تۆتىنچى، ترامپ دەۋرى دۇنيا مىقياسىدا «دېموكراتىك تۇرغۇنلۇق»، «مۇستەبىت دېموكراتىيە»، «مۇستەبىت ئاۋامپەرەسلىك» ياكى «رىقابەتچى مۇستەبىتلىك» دېگەندەك ناملار ئاستىدىكى بۇ جەرياننى تېخىمۇ تېزلەتتى. ترامپ كۈچلۈك لىدىرلار دەۋرى، لىدىرلار زامانى، لىدىرلار سىياسىتى قاتارلىقلارنى تەكىتلەپ،  ھەتتا ئۆز پارتىيەسىنىڭ پىرىنسىپلىرىدىنمۇ يىراقلاشقان لىدىر باشچىلىقىدىكى سىياسەتكە بولغان تونۇشنى كۈچەيتىش ۋە تارقىتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلدى. بۇ سەۋەبتىن، «ترامپنىڭ قايتا سايلىنىشى دۇنيا مىقياسىدا دېموكراتىيەنىڭ ئۆلۈمىنى تېزلىتىدۇ. ئەگەر ئۇ سايلانمىسا، قايتىدىن دېموكراتىيەلىشىش ئېھتىماللىقى كۈچىيىدۇ» دېگەن پىكىر ۋە ئېھتىماللىق بۇ سايلامنىڭ ئەھمىيىتىنى دۇنياۋىلىققا كۆتۈردى.
بەشىنچى، ترامپنىڭ پىرېزىدېنتلىقى غەلىتىرەك بىر «ئاقساراي» ھادىسىسى ۋە تونۇشىنى ئوتتۇرىغا چىقاردى. ئىلگىرى ئەزەلدىن كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدىكى «ئىچىگە چۈمكەلگەن، دۆلەت ئورگانلىرى ۋە تاراتقۇلار بىلەن زىددىيەتلىشپلا تۇرىدىغان، ئاقىللار ئامبىرى ۋە پۇقراۋى تەشكىلاتلار بىلەن قەتئىي ھەمكارلاشمايدىغان،  يېقىن خىزمەتچىلىرىمۇ توختىماي ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان، لىدىرغا بولغان ساداقەت بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ دېگەن شوئار بىلەن ئىشلەيدىغان بىر ئاقساراي» ترامپ دەۋرىدە پەيدا بولدى. ترامپقا يېقىن خىزمەتچىلەرنىڭ ئىستېپا بەرگەن ياكى ئىشتىن بوشىتىلغاندىن كېيىن يازغان كىتابلىرى، ماقالىلىرى ۋە  بايانلىرى ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىق سىستېمىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئورگان ۋە سورۇنلىرىدىن بىرى بولغان ئاقساراينىڭمۇ پاتپاراقچىلىق ئىچىدە ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى.
بۇ بەش ھالقىلىق ساھەدە ترامپ دەۋرى مەيلى دۇنيا سىياسىتى ياكى دۆلەت ئىچى سىياسىتىدە بولسۇن، زور بۇزغۇنچىلىق ياكى بۇزۇلۇش جەريانىغا باشلامچىلىق قىلدى. ئامېرىكا «بۇزغۇنچى قۇتۇپلىشىش»، «بۆلۈنگەن ئىككى ئامېرىكا»، «سىستېما ۋە تەشكىل خاراكتېرلىك ئاجىزلاش»، «يەر شارىۋى لىدىرلىقنىڭ يوقىلىشى»، «ئامېرىكا دېموكراتىيەسىنىڭ ئۆلۈمى» ۋە «ئاقساراينىڭ يىمىرىلىشى» قاتارلىق مەسىلە ۋە خەۋپلەرگە دۇچ كەلدى.