ھىندىستان-پاكىستان توقۇنۇشى: جەنۇبىي ئاسىيادا يېڭى بىر ئۇرۇش تەھدىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھىندىستان-پاكىستان توقۇنۇشىنىڭ يىلتىزى تارىخىي، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئامىللارنىڭ مۇرەككەپ بىرىكمىسىگە تۇتىشىدۇ. 1947-يىلى بېرىتانىيە ھىندىستانىنىڭ بۆلۈنۈشى جاممۇ ۋە كەشمىر ئۆلكىسىنى تالاش-تارتىشلىق رايونغا ئايلاندۇردى. ھىندى دىنىدىكى بىر ھۆكۈمدار تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان، ئەمما مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان كەشمىرگە ھەر ئىككى دۆلەت تولۇق ئىگىدارلىق قىلىشنى تەلەپ قىلدى. پاكىستان قوللاپ-قۇۋۋەتلىگەن قەبىلىلەرنىڭ بۇ رايوننى ئىشغال قىلىشى بىلەن، كەشمىر ماھاراجاسى ھىندىستانغا قوشۇلۇشقا ماقۇل بولدى، بۇ ۋەقە 1947-1948-يىللىرىدىكى تۇنجى ھىندىستان-پاكىستان ئۇرۇشىغا سەۋەب بولدى. ئۇرۇش ب د ت نىڭ ۋاسىتىچىلىكى بىلەن ئۇرۇش توختىتىش ئارقىلىق ئاخىرلاشتى ۋە كەشمىر ھىندىستان ۋە پاكىستان كونتروللۇقىدىكى رايونلارغا بۆلۈندى. بۇ بۆلۈنۈش كېيىنكى ئۇرۇشلار (1965، 1971 ۋە 1999-يىلقى كارگىل ئۇرۇشى) ۋە داۋاملىشىۋاتقان جىددىيچىلىكلەر ئۈچۈن مەنبە بولۇپ كەلدى  [CFR Global Conflict Tracker].
سىياسىي جەھەتتە، ھەر ئىككى دۆلەت ئىچكى بېسىملارغا دۇچ كەلمەكتە. ھىندىستاندا، نارېندرا مودى رەھبەرلىكىدىكى ھىندىستان خەلق پارتىيەسى (BJP) ھۆكۈمىتى كەشمىر مەسىلىسىدە قاتتىق بىر دۆلەت بىخەتەرلىك سىياسىتىنى يولغا قويماقتا. 2019-يىلى كەشمىرنىڭ ئالاھىدە ئورنىنى بىكار قىلغان 370-ماددا قارارى ھىندىستاننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى تەشەببۇسىنى كۈچەيتتى، ئەمما پاكىستان تەرىپىدىن قانۇنسىز دەپ ئاتالدى. پاكىستاندا بولسا، ھۆكۈمەت كەشمىر بۆلگۈنچىلىرىنى قوللايدىغان ھەر خىل قوراللىق گۇرۇپپىلاردىن كېلىۋاتقان بېسىملار بىلەن كۈرەش قىلماقتا، بۇ ئەھۋال جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش تىرىشچانلىقىنى مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە [The Hindu][ Dawn]..
ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئامىللار توقۇنۇشنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە. پاكىستاننىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىتتىپاقى، بولۇپمۇ خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى (CPEC)، پاكىستان ئىشغالىيىتىدىكى كەشمىردىن ئۆتىدىغان بولۇپ، ھىندىستان تەرىپىدىن ئىگىلىك ھوقۇقىغا دەخلى-تەرۇز قىلىش دەپ قارالماقتا. ھىندىستاننىڭ ئامېرىكا ۋە باشقا غەرب دۆلەتلىرى بىلەن كۈچىيىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان تەسىرىگە قارشى بىر تەڭپۇڭلۇق دەپ قارىلىپ، پاكىستان بىلەن بولغان ئالاقىلەرنى تېخىمۇ ئۆتكۈرلەشتۈرمەكتە. ھازىرقى كىرىزىسنىڭ قوزغاتقۇچى ئامىلى، ھىندىستاننىڭ پاكىستاننى بازا قىلغان قوراللىقلارغا مەسئۇلىيىتىنى يۈكلىگەن پەھالگام ھۇجۇمىدۇر، ئەمما ئاممىغا كونكرېت دەلىل-ئىسپات سۇنۇلمىدى [CFR Global Conflict Tracker].
ئۇرۇش خەۋپى ۋە ئۆتكۈرلىشىش ئېھتىماللىقى
ھىندىستان ۋە پاكىستاننىڭ يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇشى ھەر قانداق توقۇنۇشنى ئىنتايىن خەتەرلىك ھالەتكە كەلتۈرمەكتە. ھىندىستان «بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەيمىز» سىياسىتىنى قوللانسا، پاكىستان مەلۇم سىنارىيەلەردە «بىرىنچى بولۇپ ئىشلىتىش» دوكتىرىنىغا ئىگە. بۇ يادرو ئىقتىدارىنى خاتا ھېسابلاپ قويۇشنىڭ ئاپەت بىلەن ئاخىرلىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. زامانىۋى ئۇرۇش تېخنىكىلىرى، بولۇپمۇ ھىندىستاننىڭ رافال كۈرەشچى ئايروپىلانلىرى ۋە پاكىستاننىڭ ئىلغار باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىلىرى، توقۇنۇشلارنىڭ شىددىتىنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىن. قىسقارغان قارار چىقىرىش ۋاقىتلىرى ۋە ئىككى دۆلەتنىڭ جۇغراپىيەلىك يېقىنلىقى تاسادىپىي كەسكىنلىشىش خەۋپىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ[Reuters – military upgrades][ National Security Archive].
توقۇنۇشنىڭ باشقا رايونلۇق كۈچلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىش يوشۇرۇن كۈچىمۇ مەۋجۇت. خىتاي، پاكىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقدىشى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ھىندىستاننىڭ CPEC  قاتارلىق خىتاي مەنپەئەتلىرىگە تەھدىت سالىدىغان ھەرىكەتلەردە بولۇپ قالغان ئەھۋالدا توقۇنۇشقا كىرىپ قېلىشى مۇمكىن. ئوخشاش شەكىلدە، ھىندىستاننىڭ ئامېرىكا ۋە باشقا غەرب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئىتتىپاقلىرى تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك رايونلۇق توقۇنۇشقا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ھەر ئىككى تەرەپنى «ئەڭ زور دەرىجىدە سوغۇققان» بولۇشقا چاقىردى، ئەمما تەرەپلەرنىڭ ھەمكارلىقى بولمىسا، تىنچلىقنى ئىجرا قىلىش ئىقتىدارى چەكلىك. كەڭ كۆلەملىك بىر ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئامىللار ئىچىدە يادرو توقۇنۇشى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئۆزئارا ھالاكەت، ئىقتىسادىي بېقىندىلىقلار ۋە خەلقئارا ئىناۋەتنى قوغداش قاتارلىقلار ئورۇن ئالىدۇ. ئەمما، مىللەتچىلىك ھېسسىياتى ۋە ئىچكى سىياسىي بېسىملار ھەر ئىككى ھۆكۈمەتنى تېخىمۇ تاجاۋۇزچىل تۇتۇملارغا ئىتتىرىشى مۇمكىن[Al Jazeera – fears of attack][ The Economist].
خەلقئارا دۆلەتلەرنىڭ مەيدانى
خەلقئارا جەمئىيەت ھىندىستان-پاكىستان توقۇنۇشىغا قارىتا ئوخشىمىغان پوزىتسىيەلەرنى ئىپادىلىمەكتە، بۇ پوزىتسىيەلەر ئاساسلىقى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلەر ۋە رايونلۇق ئىتتىپاقلار بىلەن شەكىللەنمەكتە. رۇسىيە ھىندىستان بىلەن تارىخىي باغلىنىشقا ئىگە بولۇپ، مۇھىم بىر ھەربىي جابدۇق تەمىنلىگۈچىدۇر. ئەمما، پاكىستاندىمۇ ئېنېرگىيە تۈرلىرى قاتارلىق ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى بار. رۇسىيە ھەر ئىككى تەرەپنى سوغۇققان بولۇشقا چاقىردى، لېكىن ئېنىق بىر تەرەپتە تۇرمىدى. خىتاي، پاكىستاننىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقدىشى بولۇش سۈپىتى بىلەن، بولۇپمۇ CPEC ئارقىلىق رايوندا مۇھىم مەنپەئەتلەرگە ئىگە. خىتاي ھەر ئىككى تەرەپنى جىددىيچىلىكنى پەسەيتىشكە چاقىردى ۋە ۋاسىتىچىلىك قىلىشنى تەۋسىيە قىلدى، ئەمما خىتاينىڭ پاكىستان بىلەن بولغان يېقىن باغلىنىشى ھىندىستان نەزىرىدە ئۇنىڭ تەرەپسىزلىكىنى گۇمانغا چۈشۈرۈشى مۇمكىن [Wikipedia – standoff]..