ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

15-ئەسىردىن 19-ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا ياۋروپادا مەيدانغا كەلگەن يەتتە چوڭ ھادىسە ياۋروپا جەمئىيەتلىرىنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىدا ماھىيەت خاراكتېرلىك زور بۇرۇلۇش ۋە ئۆزگىرىش ھاسىل بولۇشىغا سەۋەب بولدى. ئەدەبىيات-سەنئەت ئويغىنىش ھەرىكىتى، ئىسلاھاتچىلىق، مىللىي-ئۇلۇس دۆلەتنىڭ شەكىللىنىشى، پەن ئىنقىلابى، ئاقارتىش ھەرىكىتى، سانائەت كاپىتالىزىمى ۋە شەھەرلىشىش قاتارلىقلاردىن ئىبارەت بولغان بۇ يەتتە چوڭ ھادىسە ئىچىدە تۆتى ياۋروپا مەركەزلىك بولسىمۇ، كېيىنچە دۇنيانىڭ بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغىچە، خىرىستىيان بولمىغان جەمئىيەتلەردىمۇ ئومۇملاشتى ۋە مەلۇم دەرىجىدە تەسىر پەيدا قىلدى.بۇ تۆت ھادىسە ئىلىم-پەن ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن زور تەرەققىياتلار، سانائەت كاپىتالىزىمى، مىللىي دۆلەت ۋە شەھەرلىشىش قاتارلىقلاردىن ئىبارەت بولۇپ، ئىلىم-پەن ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن تەرەققىياتلارنىڭ سېكۇلارلىشىشقا بولغان تەسىرى ئىككى خىل يوسۇندا ئۆز ئىپادىسىنى تاپتى. بىرىنچى تەسىرى تەبىئەتنىڭ سىرلىرىنى مېتافىزىكىلىق نۇقتىدىن چۈشەندۈرىدىغان ئۇسۇللارنىڭ ئاستا-ئاستا ئاجىزلىشىشى، ھەتتا تەرك قىلىنىشى ئىدى. مەسىلەن، بۇرۇنلاردا كۈن تۇتۇلسا بۇ تەڭرىلەرنىڭ مەلۇم سىگنالى سۈپىتىدە چۈشىنىلەتتى ۋە پات-پات ئۇرۇشنىڭ ئاخىرلىشىشىغا سەۋەب بولاتتى. كۈنىمىزدە بولسا كۈن تۇتۇلۇش ھادىسىسى مېتافىزىكلىق نۇقتىدىن ئىزاھلانماستىن ئاسترونومىيەلىك نۇقتىدىن ئىزاھلىنىدۇ. بۇرۇنلاردا ئۇيغۇرلار ئارىسىدا زېمىننى كالا كۆتۈرۈپ تۇرىدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغان ئەھۋال مەۋجۇت ئىدى، ھازىر بۇنىڭغا ئىشىنىدىغان ئۇيغۇرنى تېپىش تەس بولسا كېرەك. يەنى بىرەر ھادىسە ياكى ئەھۋالنى غايىۋانە ۋە سىرلىق نۇقتىدىن ئەمەس، سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىدىن چۈشىنىش شەكلىنىڭ بارغانچە ئومۇملىشىشى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى تەرەققىياتلارنىڭ سېكۇلارلىشىشقا بولغان ئىككىنچى تەسىرى بولسا ئىلغار تېخنولوگىيەلىك ئىمكانىيەتلەر تۈرتكىسىدە بۇرۇنلاردا قىيىن شارائىتلاردا مۇقەددەس بىر كۈچتىن ئىتلىجا قىلىنىدىغان ئىجتىمائىي تۇرمۇش شەكىللىرىنىڭ سانىنىڭ كۈنىمىزدە كۆرۈنەرلىك ھالدا ئازىيىشىدۇر. بۇرۇنلاردا ئۇيغۇرلار ئارىسىدا تۇغماس ئاياللار ياكى كېسەل تەگكەن كىشىلەر ھەم باتىل ئېتىقادنىڭ تۈرتكىسى ھەمدە شارائىتنىڭ يوقلىقى تۈپەيلى داخان ياكى پېرىخۇنلاردىن ياردەم تەلەپ قىلاتتى، ھازىرقى كۈندە بولسا بەكرەك دوختۇرغا مۇراجىئەت قىلىشىدۇ. ئىلىم-پەننىڭ ئاساسلىق ئوزۇقلىنىش ۋە تارقىلىش مەنبەلىرىدىن بىرى بولغان چاغداش مائارىپ تۈزۈلمىسىمۇ جەمئىيەتنىڭ سېكۇلارلىشىش سۈرئىتىنى تېزلەشتۈرگەن ئامىللاردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۆزىمىزنى، جەمئىيەتنى ۋە دۇنيانى چۈشىنىشتە، تەرەققىي قىلدۇرۇشتا ھەتتا ئۆزگەرتىشتە تۈرتكىلىق رول ئوينايدىغان فىزىكا، ماتېماتىكا، مېدىتسىنا، خىمىيە، بىئولوگىيە، تارىخ، جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە، سىياسەت، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر قاتارلىق بارلىق تەبىئىي ۋە ئىجتىمائىي پەنلەرنى چاغداش مائارىپ تۈزۈلمىسى ئارقىلىق ئۆگىنەلەيمىز. لېكىن مائارىپ تۈزۈلمىسى دائىرىسىدىكى مەكتەپلەردە ئىنسانغا، دۇنياغا ۋە كائىناتقا مۇناسىۋەتلىك ھەر نەرسىنى ئۆگىنەلمەيمىز، بولۇپمۇ ئىنساننىڭ ئۆز جەۋھىرى بولغان روھ توغرىلىق بىر نەرسە ئۆگىنىشىمىز تېخىمۇ تەس. ئەلى ئىززەت بېگوۋىچ «شەرق بىلەن غەرب ئارىلىقىدا ئىسلام» دېگەن كىتابىدا قۇرئاندا كەرىم كۆزدە تۇتۇلغان روھ بىلەن پىسخولوگىيەنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى بولغان ئىنسان پىسخىكىسىنىڭ پەرقلىق نەرسە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ مۇنداق دەيدۇ: ئىنسان روھقا ئىگە مەخلۇق، بۇ يەردىكى روھ پىسخىكا ئىلمىدە كۆزدە تۇتۇلغان روھىي-ھالەتتىن پەرقلىق. ئەمەلىيەتتە، روھ ئىلمى دەپ بىر نەرسە مەۋجۇتمۇ ئەمەس. پىسخىكا ئىلمى ئىنساننىڭ روھىي ھالىتىنىڭ مۇئەييەن بىر قىسمىنى، ئىنساننىڭ ئىچكى دۇنياسىغا تاشقى دۇنيادىن كەلگەن ئۆتكۈنچى ۋە پانىي بولغان غەيرى شەخسىي ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش نەرسىلەرنى تەتقىق قىلىدۇ. پىسخو-فىزىلوگىيە، پىسخولوگىيەلىك تەجرىبە، روھىي گىگېنا پەنلىرىنىمۇ مۇشۇ كاتېگورىيەگە كىرگۈزۈشكە بولىدۇ. نىسبەت پىسخولوگىيەسى  چۈشەنچە ۋە ھېسسىياتنىڭ تاشقى، مېخانىك، سانلىق (غەيرى مەنىۋى ماھىيەت)تەرىپى ھەققىدىكى قاراشلار ئۈستىدە توختىلىدۇ. ھايۋان پىسخولوگىيەسى بىلەن ئىنسان پىسخولوگىيەسى بىر پۈتۈنلۈك تەشكىل قىلىدۇ. چۈنكى، پىسخولوگىيە روھ ئۈستىدە ئەمەس، جانلىقلارنىڭ نوقۇل پىسخىكىلىق روھىي ھالەتلىرىنىڭ ئىپادىلىرى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارىدۇ. نوپۇزلۇق پىسخولوگ جون ۋاتسون مۇنداق دەيدۇ: « ئوبيېكتىپ ۋە تەجربىەگە مۇۋاپىق ھايۋان پىسخولوگىيەسىگە ئاساسەن ئىنسان پىسخولوگىيەسى ۋۇجۇدقا چىقىرىلىشى كېرەك. بىر-بىرىدىن تۆمۈر توسۇقلار بىلەن ئايرىلغان، بىر-بىرىنى ئېتىراپ قىلمايدىغان، تېما، مېتود، نىشانلىرى ئايرىم بولغان ئىنسان ۋە ھايۋان پىسخولوگىيەلىرىنى تەبىئىي ئىلىملەر ئارىسىدىن ئورۇن ئالالايدىغان شەكىلدە بىرلەشتۈرۈش كېرەك. يەنى بىر بولۇشى كېرەك.» بۇ سۆزلەرنى ئىزاھلاپ ئولتۇرۇشنىڭ قىلچە ھاجىتى يوق. شەرقتە، پىسخولوگىيەنىڭ «روھ» ئىلمى بولماستىن، پەقەت «نەپس» ئىلمى بارلىقى تەكىتلىنىدۇ. پىسخولوگىيە شەخسىي يەنى ئىنسانىي خۇسۇسلارنىڭ ئەمەس، بىئولوگىيەلىك خۇسۇسلارنىڭ سەۋىيەسىدە بولىدۇ. چۈنكى ئۈچ دائىرە بار بولۇپ، ئۇلار مېخانىك، بىئولوگىيەلىك، كىشىلىك قاتارلىقلار… بۇلار ھەقىقەتنىڭ ماددا، ھايات، شەخسىيەت قاتارلىق ئۈچ دەرىجىسىگە توغرا كېلىدۇ. پىكىر ۋە مەنىۋىيەت ساھەسىگە ئىلمىي ئۇسۇل ئىزچىل تېڭىلغان تەقدىردە، ئىلمىي ئۇسۇل مۇتلەق سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى تەستىقلايدىغان ۋەزىيەت شەكىللىنىپ قالىدۇ. مۇتلەق سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتى روھنىڭ دەل ئۆزى بولغان ئەركىنلىكنى ئىنكار قىلىدۇ. روھنى «تەتقىق» قىلىمىز دېسەك، ئاقىۋەت، «تەتقىقات تېمىسى»نى ئىنكار قىلىدىغان پەللىگە بېرىپ قالىمىز. شۇڭلاشقا، بۇ ئاددىي ئۈچ دائىرىدىن چىقىش مۇمكىن ئەمەس. بۇ پىسخىكىلىق ئانالىزنىڭ مېتود نۇقتىسىدىنمۇ نېمە ئۈچۈن ئاتېئىزىملىق ئىدىيەلەر بىلەن چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى روشەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ.