خىتاينىڭ خەۋپسىزلىك چۈشەنچىسى ئاسىيادىكى قوشنىلىرى بىلەن ئىشەنچ كۆۋرۈكىنى قۇرۇپ، ئامېرىكىنى ئۇزاقلاشتۇرۇش مۇددىئاسىغا يېتەلەمدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ماقالە خۇلاسىسى
«جەنۇبىي خىتاي ئەتىگەنلىك پوچتىسى» گېزىتىنىڭ 2025-يىلى 5-مايدىكى سانىدا، مۇخبىر شى جياڭتاۋنىڭ (Shi Jiangtao) «خىتاينىڭ خەۋپسىزلىك تەلىماتى ئاسىيادىكى قوشنىلىرى بىلەن ئىشەنچ كۆۋرۈكىنى قۇرۇپ، ئامېرىكىنى ئۇزاقلاشتۇرۇشتەك مۇددىئاسىغا يېتەلەمدۇ؟» سەرلەۋھىلىك بىر پارچە ماقالىسى نەشر قىلىنغان بولۇپ، ماقالىدە بۇ مۇرەككەپ مەسىلە كۆپ قاتلاملىق مۇلاھىزە قىلىنغان.
ماقالە ئاپتورى، خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ يېقىندا ئوتتۇرىغا قويغان يېڭى رايون خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىنىڭ، خىتاينىڭ رايوندا خەۋپسىزلىكنى كاپالەتلەندۈرگۈچى كۈچ سۈپىتىدە باش كۆتۈرۈش، شۇنداقلا، تاشقى تەسىر، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ تەسىرىنى چەكلەش نىيىتىنى ئېنىق ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. كۆزەتكۈچىلەرنىڭ قاراشلىرى نەقىل كەلتۈرۈلۈپ، بۇ يېڭى تەشەببۇسنىڭ شى جىنپىڭنىڭ 2014-يىلىدىكى «ئاسىيالىقلار ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلىشى كېرەك» دېگەن چاقىرىقىغا ھەمئاۋاز بولۇش بىلەن بىرگە، رايون دۆلەتلىرىنىڭ ۋاشىنگتوننىڭ ۋەدىسىگە بولغان گۇمانىدىن پايدىلىنىشنى كۆزلەيدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بىراق، ئاپتور ئانالىزچىلارنىڭ، بېيجىڭنىڭ ئۆزىنى رايونغا مەنپەئەت يەتكۈزىدىغان، ئىشەنچلىك ھەمراھ سۈپىتىدە نامايان قىلىش يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرىنىڭ، بولۇپمۇ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى زېمىن ئىگىلىك ھوقۇقى تالاش-تارتىشلىرىنىڭ كەسكىنلىشىشى ۋە ۋاشىنگتون بىلەن بولغان رىقابەتنىڭ كۈچىيىشىدەك رېئاللىق ئالدىدا، ئېغىر سىناقلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى ئاگاھلاندۇرۇشلىرىنىمۇ ئەسكەرتىشنى ئۇنتۇمايدۇ.
ماقالىدە بايان قىلىنىشىچە، شى جىنپىڭ پارتىيە مەركىزىنىڭ دىپلوماتىيە يىغىنىدىن كېيىنكى ۋىيېتنام، مالايسىيا ۋە كامبودژا زىيارىتىدە، خىتاينى مۇقىملىقنىڭ كاپالىتى سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇپ، پىرېزىدېنت ترامپنىڭ تاموژنا بېجى ئۇرۇشى كەلتۈرۈپ چىقارغان «بىر تەرەپلىمىلىك زومىگەرلىك»كە قارشى بىرلىشىپ، «ئورتاق ئاسىيا ماكانىمىزنى قوغداش»قا چاقىرغان. بۇ يېڭى رامكىنىڭ، شى جىنپىڭنىڭ 2014-يىلى شاڭخەيدە ئۆتكۈزۈلگەن ئاسىيادا ئۆزئارا ھەمكارلىشىش ۋە ئىشەنچنى مۇستەھكەملەش تەدبىرلىرى يىغىنى (CICA) دا ئوتتۇرىغا قويغان «ئاسىيا خەۋپسىزلىك كۆز قارىشى» بىلەن باغلىنىشلىق ئىكەنلىكى كۆرسىتىلگەن. شى جىنپىڭنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى «ئاخىرقى ھېسابتا، ئاسىيانىڭ ئىشلىرىنى ئاسىيا خەلقى باشقۇرۇشى، ئاسىيانىڭ مەسىلىلىرىنى ئاسىيا خەلقى ھەل قىلىشى ۋە ئاسىيانىڭ خەۋپسىزلىكىنى ئاسىيا خەلقى قوغدىشى كېرەك» دېگەن سۆزى نەقىل ئېلىنىپ، بۇنىڭ ئوبامانىڭ «ئاسىيا-تىنچ ئوكياننى قايتا تەڭپۇڭلاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىگە قارىتا بېرىلگەن يوشۇرۇن بىر سىگنال ياكى رەددىيە دەپ قارالغانلىقى تىلغا ئېلىنغان.
ماقالە خىتاي تاشقى ئىشلار ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇدىرى ۋاڭ فەننىڭ نۇقتىئىنەزىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ۋاڭ فەن بۇ يېڭى خەۋپسىزلىك ئۇقۇمىنى بېيجىڭنىڭ يەرشارىۋى خىرىسلارغا «شەرقنىڭ دانالىقى» بىلەن تاقابىل تۇرىدىغان «ئورتاق تەقدىر جەمئىيىتى» قۇرۇش ئىدىيەسىنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسى دەپ قارايدۇ. ئۇ يەنە 17 دۆلەتنىڭ خىتاي بىلەن ئورتاق تونۇشقا كېلىپ، ھىندىچىنى يېرىم ئارىلى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ئىككى مۇھىم ھەمكارلىق گۇرۇپپىسىنى شەكىللەندۈرگەنلىكىنى، بۇنىڭ «ئەنئەنىۋى ‹خەۋپسىزلىك قالقىنى› رايونلىرىدىن ‹تەرەققىيات ۋە گۈللىنىش تۈگۈنلىرى›گە قاراپ ئىلگىرىلەشتىكى تارىخىي بۇرۇلۇش» ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن. خىتاينىڭ باش دىپلوماتى ۋاڭ يىنىڭمۇ شى جىنپىڭنىڭ زىيارىتىدە قولغا كەلگەن نەتىجىلەرنى مىسال قىلىپ، ئاسىيا خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىنىڭ «كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان رايونلۇق ئورتاق تونۇش»قا ئايلىنىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەنلىكى قەيت قىلىنغان.
ئاپتور شى جياڭتاۋ، ئىسمىنى ئاشكارىلاشنى خالىمىغان بىر خىتايلىق مۇتەخەسسىسنىڭ پىكرىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، بۇ رايون خەۋپسىزلىك ئۇقۇمىنىڭ بېيجىڭنىڭ ترامپ ھۆكۈمىتى دەۋرىدىكى ئامېرىكىنىڭ خەلقئارالىق مەسئۇلىيەتلىرىدىن ۋاز كېچىشى، ئىتتىپاقداشلىرىغا قاراتقان بېسىملىرى ۋە قالايمىقان تاموژنا سىياسەتلىرىدىن شەكىللەنگەن ۋەزىيەتتىن پايدىلىنىش ئىستىكىنى يوشۇرۇپ تۇرالمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ مۇتەخەسسىسنىڭ: «بۇ خىتاي ئۈچۈن پۇرسەت ياراتقىنى بىلەن، مەسىلە ئۇنىڭ بۇ پۇرسەتنى قانچىلىك چىڭ تۇتالايدىغانلىقىدا. بۇ پەقەت ئىقتىسادىي رىشتىنى مۇستەھكەملەش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. خىتاي ئۆزىنىڭ قۇدرەت تېپىشىغا ئەگىشىپ، داۋاملىق تىنچلىقپەرۋەر كۈچ بولۇپ قېلىشنى ئىسپاتلىشى ئۈچۈن، تېخىمۇ ئەتراپلىق ۋە ئاشكارا بىر قوشنا ئەللەر ئىستراتېگىيەسىگە موھتاج. ھازىرقى ئومۇمىي ئىستراتېگىيەسىدە بۇ جەھەتتە يېتەرسىزلىكلەر مەۋجۇت» دېگەن سۆزلىرى بۇ نۇقتىنى يەنىمۇ ئايدىڭلاشتۇرىدۇ.
ماقالىدە يەنە خىتاينىڭ تېخىمۇ ئۇلۇغۋار پىلانلىرىنىڭ 2022-يىلى بوئاۋ ئاسىيا مۇنبىرىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەرشارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى (GSI) دا ئىپادىلەنگەنلىكى كۆرسىتىلگەن. GSI ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى خەۋپسىزلىك مېخانىزملىرىغا رىقابەت ھاسىل قىلىدىغان «ئورتاق، ئۇنىۋېرسال، ھەمكارلىق ئاساسىدىكى ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل خەۋپسىزلىك» نى تەشەببۇس قىلغان. ئۇنىڭ ئالتە پىرىنسىپى، شى جىنپىڭنىڭ 2014-يىلدىكى چاقىرىقىغا ئاۋاز قوشۇپ، ئۆز مەنپەئەتىنى باشقىلارنىڭكىدىن ئۈستۈن قويىدىغان زومىگەرلىك ئىتتىپاقلىرىنى ۋە «بىر تەرەپلىمە جازا تەدبىرلىرى ھەمدە ئۇزۇن قوللۇق باشقۇرۇش ھوقۇقىنى خالىغانچە سۈيئىستېمال قىلىش» قىلمىشلىرىنى كەسكىن تەنقىد قىلغان.