ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق كەلگۈسى: ئارقا سەپ تەمىنات كارىدورلىرى ۋە چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى توغرىسىدا (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئەھۋال، ئامېرىكانىڭ ئەڭ چوڭ گېئوپولىتىكىلىق رەقىبى بولغان خىتاي ئۈچۈن گويا بىر پۇرسەت دېرىزىسى يارىتىپ بەرمەكتە. ئامېرىكىلىق بىر خۇسۇسىي شىركەت مەبلەغ تېپىشتا قىينالغان بىر تۈرگە، خىتاينىڭ دۆلەت بانكىلىرى ئاسانلا ئۇزۇن مۇددەتلىك، تۆۋەن ئۆسۈملۈك ۋە سىياسىي شەرتلەرگە باغلانغان قەرزلەرنى بېرەلەيدۇ. نەتىجىدە، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، تېخنىكىلىق ياكى سۈپەتلىك بولغانلىقى سەۋەبىدىن ئەمەس، بەلكى پۇل-مۇئامىلە مەجبۇرىيىتى سەۋەبىدىن خىتاي شىركەتلىرى بىلەن ئىشلەشكە مەجبۇر بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. بۇ، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي تەسىرىنى ئۆز قولى بىلەن ئاجىزلاشتۇرۇشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ساھەلەرنى خىتايغا تاشلاپ بېرىشى دېگەنلىك بولىدۇ. شۇڭلاشقا «جېكسون-ۋانىك تۈزىتىلمىسى» پەقەت بىر سودا توسالغۇسىلا ئەمەس، بەلكى گېئوپولىتىكىلىق جەھەتتىن ئۆز ۋاراتاسىغا ئۆزى توپ كىرگۈزۈش دەپ قارىلىشى مۇمكىن.
بۇ قانۇننى بىكار قىلىشنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان پايدىلىرى بولسا غايەت زور مىقداردا لىتىي، سىيرەك مەدەنلەر، ئۇران ۋە ۋولفرام قاتارلىق ھالقىلىق مىنېراللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوتتۇرا ئاسىيا مول يەر ئاستى بايلىقلىرىغا ئىگە بولۇشتۇر. بۇ بايلىقلارنى قېزىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش تۈرلىرى، EXIM بانكىسىنىڭ مەبلىغى بىلەن قوللانغاندا، ئامېرىكالىق شىركەتلەر ئۈچۈن تېخىمۇ جەلپ قىلارلىق بولىدۇ. بۇ، تېسلا، ئەپىل، گۇگۇل قاتارلىق ئامېرىكا تېخنىكا گىگانتلىرى ۋە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىنىڭ خىتايغا بېقىندى بولغان تەمىنات زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشى ۋە كاپالەتكە ئىگە قىلىشى دېگەنلىك بولىدۇ. بۇ، ھەم ئامېرىكانىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى ئاشۇرىدۇ، ھەم يەرشارىۋى رىقابەت كۈچىنى ئۆتكۈرلەشتۈرىدۇ.
سپىنك كۆرسەتكەندەك، ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىگە سۇنۇلغان HR 1024 نومۇرلۇق «ئامېرىكا-قازاقىستان سودا زامانىۋىلاشتۇرۇش قانۇن لايىھەسى» قاتارلىق تەشەببۇسلار، بۇ ئىستراتېگىيەلىك زۆرۈرىيەتنىڭ جىددىيىتىنىڭ ھېس قىلىنغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. «جېكسون-ۋانىك تۈزىتىلمىسى» نى بىكار قىلىش، قازاقىستانغا ياكى ئوتتۇرا ئاسىياغا قىلىنغان بىر ياخشىلىقى ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ ئۆز دۆلەت مەنپەئەتىگە ئاساسەن تاشلىشى كېرەك بولغان ئەقىلگە مۇۋاپىق ۋە ئەمەلىيەتچىل بىر قەدەمدۇر. بۇ قەدەم C5+1 ۋە B5+1 قاتارلىق دىپلوماتىك دىيالوگ سۇپىلىرىنىڭ ماھىيىتىنى تولدۇرىدۇ ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندا پەقەت بىر نۇتۇق سۆزلىگۈچىلا ئەمەس، بەلكى ئويۇن بەرپا قىلغۇچى بىر ئىقتىسادىي كۈچ بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.
V. خۇلاسە: ياۋرو-ئاسىيانىڭ كەلگۈسى ۋە ئامېرىكا ئىستراتېگىيەسى ئۈچۈن بىر يول خەرىتىسى
داررېن سپىنك ماقالىسىنى ئۇرغۇلۇق ۋە ئېنىق بىر خۇلاسە بىلەن ئاخىرلاشتۇرۇپ، ياۋرو-ئاسىيانىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كۈرەشنىڭ، ئومۇمىي قاراشنىڭ ئەكسىچە، پەقەت سۈنئىي ئىدراك ئالگورىزملىرى ياكى تور بوشلۇقىدا ئەمەس، بەلكى كونكرېت دۇنيادا، يەنى دۇنيانىڭ تاۋارلىرى، ئېنېرگىيەسى ۋە سانلىق مەلۇماتلىرى ئاقىدىغان تىرانسپورت كارىدورلىرىنى كىمنىڭ قۇرغانلىقى، مەبلەغ بىلەن تەمىنلىگەنلىكى ۋە كاپالەتلەندۈرگەنلىكى بىلەن بەلگىلىنىدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلەيدۇ. خىتاي بۇ ھەقىقەتنى ئۇزۇن زامان بۇرۇن چۈشىنىپ، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى بىلەن ياۋرو-ئاسىيانىڭ ئەشيا ئوبوروتى خەرىتىسىنى ئۆز مەنپەئەتىگە پايدىلىق شەكىلدە سىزىشقا باشلىدى. ئامېرىكانىڭ بۇ ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەتكە ئۈنۈملۈك جاۋاب قايتۇرالىشى، قازاقىستاننى چەتتىكى بىر ھەمراھ ئەمەس، بەلكى ياۋرو-ئاسىيا ئىستراتېگىيەسىنىڭ دەل مەركىزىدىكى بىر ئۆتەڭ سۈپىتىدە قوبۇل قىلىشى بىلەن مۇمكىن بولىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك پىلاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن تاشلىنىدىغان قەدەملەر ئېنىق. بىرىنچىدىن، ئامېرىكا تېخنىكىسى ۋە كاپىتالى بىلەن قوللانغان زامانىۋىلاشتۇرۇلغان بىر قازاقىستان تۆمۈريول سىستېمىسى، رۇسىيە ۋە ئىراننى ئايلىنىپ ئۆتىدىغان كۆپ خىللاشقان بىر تىرانس-ياۋروئاسىيا تەمىنات تورىنىڭ ئومۇرتقىسىنى شەكىللەندۈرۈشى كېرەك. بۇ تور، ئىستراتېگىيەلىك بوغۇزلارغا بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتىدۇ، سىيرەك مىنېراللارغا ئېرىشىشنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئامېرىكا باشلامچىلىقىدىكى ئوچۇق ۋە قائىدىگە ئاساسلىنىدىغان بىر سودا تەرتىپىنى ياۋرو-ئاسىيانىڭ يۈرىكىگە ئېلىپ كېلىدۇ. ئىككىنچىدىن، «QazTrade»  ۋە «Kazakh Invest» قاتارلىق ئۈنۈملۈك ئورگان خاراكتېرلىك مېخانىزملار ئامېرىكالىق مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە شىركەتلەر ئۈچۈن ئەمەلىي بىر ھەمراھ دەپ قارىلىشى ۋە بۇ ئورگانلار بىلەن ھەمكارلىق چوڭقۇرلاشتۇرۇلۇشى كېرەك. ئاخىرقى ۋە ئەڭ جىددىي قەدەم بولسا، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن قالغان «جېكسون-ۋانىك تۈزىتىلمىسى» قاتارلىق قانۇنىي توسالغۇلارنى بىكار قىلىپ، ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ رايوندا ئادىل رىقابەتلىشەلىشى ئۈچۈن يول ئېچىشتۇر.