2025 -يىللىق مىيۇنخېن بىخەتەرلىك دوكلاتى:  كۆپ قۇتۇپلىشىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«2025 -يىللىق مىيۇنخېن بىخەتەرلىك دوكلاتى:  كۆپ قۇتۇپلىشىش» (Munich Security Report 2025:  Multipolarization) دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق خەلقئارا بىخەتەرلىك مۇنبەرلىرىنىڭ بىرى بولغان مىيۇنخېن بىخەتەرلىك يىغىنى (MSC) تەرىپىدىن 2025-يىلى 2-ئايدا ئېلان قىلىنغان يىللىق تەتقىقات دوكلاتىدۇر. توبىياس بۇندې (Tobias Bunde)، سوفىي ئايزېنتراۋت (Sophie Eisentraut) ۋە لېئونارد شۈتتې (Leonard Schütte) قاتارلىق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تەھرىرلىكىدە تەييارلانغان بۇ ئەسەر، ھازىرقى مۇرەككەپ دۇنيا ۋەزىيىتىنى «كۆپ قۇتۇپلىشىش» ئۇقۇمى ئارقىلىق چوڭقۇر تەھلىل قىلىشنى ۋە شەرھلەشنى مەقسەت قىلغان. دوكلاتتا بىر تەرەپتىن دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ بىر قانچە چوڭ دۆلەت ۋە كۈچ مەركىزىگە تارقىلىشى، يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەتلەرنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدىكى سىياسىي-ئىدېئولوگىيەلىك قۇتۇپلىشىشنىڭ كۈچىيىشىدەك مۇرەككەپ ۋەزىيەت سىستېمىلىق مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ دوكلات پەقەت ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپنىڭ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشىنى تەسۋىرلەپلا قالماي، ئامېرىكا، خىتاي، ياۋروپا ئىتتىپاقى، رۇسىيە، ھىندىستان، ياپونىيە، بىرازىلىيە ۋە جەنۇبىي ئافرىقا قاتارلىق ئاساسلىق ئاكتورلارنىڭ بۇ يېڭى ۋەزىيەتتىكى ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرىنى ۋە ئۇلار دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلارنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ. شۇڭا، بۇ دوكلات خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر، بىخەتەرلىك تەتقىقاتى ۋە يەرشارىۋى سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغان تەتقىقاتچىلار، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە ئاكادېمىكلار ئۈچۈن قىممەتلىك پايدىلىنىش ماتېرىيالى ھېسابلىنىدۇ.
دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ «كۆپ قۇتۇپلىشىش»نى پەقەت كۈچنىڭ كۆپ مەركەزگە تارقىلىشى دەپلا قارىماي، بەلكى كۈچىيىۋاتقان رىقابەت ۋە زىددىيەتلەر بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن مۇرەككەپ بىر جەريان دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭدا «مىيۇنخېن بىخەتەرلىك كۆرسەتكۈچى» (Munich Security Index)  ئارقىلىق ئوخشىمىغان دۆلەتلەردىكى جامائەت پىكرىنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنياغا بولغان قارىشىدىكى ئۈمىد ۋە ئەندىشىلەر سېلىشتۇرۇلغان. بۇ ئارقىلىق دوكلات نەزەرىيەۋى مۇھاكىمىلەرنى ئەمەلىي سانلىق مەلۇماتلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، ھازىرقى دۇنياۋى ئۆزگىرىشلەرنىڭ كۆپ قاتلاملىق ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ. دوكلاتنىڭ خۇلاسىسى شۇكى، دۇنيا ھەقىقەتەن كۆپ قۇتۇپلۇق دەۋرگە كىرىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ جەريان تىنچلىق ۋە ھەمكارلىققا ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ كەسكىن رىقابەت ۋە توقۇنۇشقا يۈزلىنىشى مۇمكىن. بۇ خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، دۆلەتلەرنىڭ تار مەنپەئەتلىرىدىن ھالقىغان، يىراقنى كۆرەرلىككە ئىگە تاشقى سىياسەتلەرنى يولغا قويۇشى ۋە بۇنىڭ ئالدىنقى شەرتى سۈپىتىدە دۆلەت ئىچىدىكى قۇتۇپلىشىشنى ھەل قىلىشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
دوكلاتنىڭ بىرىنچى بابى «كۆپ قۇتۇپلىشىش» (Multipolarization) ئۇقۇمىنى مەركەز قىلىپ، ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ماھىيىتىنى ئىككى چوڭ ئۆلچەم ئارقىلىق تەھلىل قىلىدۇ. بىرىنچىسى، كۈچنىڭ تارقىلىشى، يەنى دۇنياۋى كۈچنىڭ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بىر قۇتۇپلۇق دەۋردىن كۆپلىگەن ئاكتورلار تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان كۆپ قۇتۇپلۇق باسقۇچقا ئۆتۈشى. ئىككىنچىسى، قۇتۇپلىشىشنىڭ كۈچىيىشى، يەنى دۆلەتلەر ئىچى ۋە خەلقئارا سەۋىيەدە ئىدېئولوگىيە ۋە مەنپەئەت توقۇنۇشىنىڭ كۈچىيىپ، ئورتاق ھەل قىلىش چارىسى تېپىشنىڭ بارغانسېرى قىيىنلىشىشى. دوكلاتتا ھازىرقى دۇنيا سىستېمىسىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا بىر قۇتۇپلۇق (ئامېرىكا ھەربىي جەھەتتە يەنىلا ئۈستۈن)، ئىككى قۇتۇپلۇق (ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى)، كۆپ قۇتۇپلۇق (ياۋروپا ئىتتىپاقى، رۇسىيە، ھىندىستان قاتارلىقلارنىڭ تەسىرى) ۋە ھەتتا قۇتۇپسىزلىق (كۈچنىڭ دۆلەتتىن ھالقىغان ئاكتورلارغا تارقىلىشى) ئالاھىدىلىكلىرىنى نامايان قىلىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
دوكلاتتا كۈچ قۇتۇپلىرىنىڭ ئورنى ھەققىدە توختىلىپ، ئامېرىكىنىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكىنىڭ يەنىلا ساقلىنىۋاتقانلىقى، ئەمما خىتاينىڭ ئۇنىڭغا جەڭ ئېلان قىلالايدىغان بىردىنبىر رىقابەتچىگە ئايلانغانلىقى تەكىتلەنگەن. بۇ خىل ئەھۋالدا، دۇنيا «يېڭى ئىككى قۇتۇپلۇق» دەۋرگە كىرىۋاتىدۇ، دېگەن قاراشمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىرازىلىيە، ھىندىستان، ياپونىيە ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭمۇ ئۆز رايونلىرىدا ۋە دۇنياۋى مەسىلىلەردە مۇھىم رول ئويناۋاتقانلىقى، بۇنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدىغانلىقى بايان قىلىنغان. دوكلاتتىكى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، كېسەك ئالتۇن (بىرازىلىيە، رۇسىيە، ھىندىستان، خىتاي، جەنۇبىي ئافرىقا ۋە كېيىن كېڭەيتىلگەن ئەزالار) دۆلەتلىرىنىڭ سېتىۋېلىش كۈچى بويىچە ھېسابلىغاندا ئومۇمىي ئىقتىسادىي ھەجىمى « يەتتە چوڭ دۆلەت گۇرۇھى» (G7) دىن ئېشىپ كەتكەن. بۇ ئىقتىسادىي كۈچنىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىشنىڭ مۇھىم ئىپادىسى ئىكەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن.
ئىدېئولوگىيەلىك قۇتۇپلىشىش جەھەتتە، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى «لىبېرال دەۋر»نىڭ ئاخىرلاشقانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. لىبېرال دېموكراتىيە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىچىدە مىللەتچى-پوپۇلىزمچى كۈچلەرنىڭ خىرىسىغا، خەلقئارادا بولسا خىتاي ۋە رۇسىيە باشچىلىقىدىكى ھاكىممۇتلەق دۆلەتلەرنىڭ رىقابىتىگە دۇچ كەلگەن. دوكلاتتا، دۇنيانى دېموكراتىيە ۋە مۇستەبىتلىك دەپ ئىككى لاگېرغا بۆلۈشنىڭ ئاددىيلاشتۇرۇلغان بىر قاراش ئىكەنلىكى، ئەمەلىيەتتە نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ (بولۇپمۇ «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرىنىڭ) بۇ ئىككى لاگېرنىڭ ھېچقايسىسىغا تەۋە بولۇشنى خالىماي، ئۆز مەنپەئەتىنى ئەڭ زور دەرىجىدە قوغداش ئۈچۈن ھەر ئىككى تەرەپ بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا تىرىشىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ خىل «كۆپ خىل تەرتىپلەر» بىرگە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ۋەزىيەتتە، دۇنياۋى قائىدىلەر ۋە ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنىڭ ئاجىزلىشىۋاتقانلىقى تەكىتلەنگەن.