ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇش (ھەرىكىتى) (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يازغۇچى: لىندسەي مېيزلاند  Lindsay Maizland
تەرجىمە قىلغۇچى: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئەسكەرتىش: بۇ بىر (شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇش ھەرىكىتى) ناملىق سۆھبەت خاتىرىسىنىڭ تەرجىمىسى بولۇپ،  سۆھبەتتە ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستاننىڭ نامى ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك ئېلىنغان بولغاچقا، بىزمۇ ئەينەن ئېلىشنى مۇۋاپىق كۆردۇق. بۇ ھەرگىزمۇ  ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ مەيدانىغا ۋەكىللىك قىلمايدۇ.
قىسقىچە مەزمۇنى:
دوكلاتلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى 2017-يىلدىن باشلاپ بىر مىليوندىن ئارتۇق مۇسۇلماننى قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرىدا قانۇنسىز شەكىلدە قامىغان. تۇتقۇن قىلىنغانلارنىڭ كۆپىنچىسى ئۇيغۇرلار بولۇپ، ئۇلار ئاساسەن خىتاينىڭ غەربى شىمالىدىكى شىنجاڭ رايونىدا ياشايدىغان تۈركىي تىللىق مىللەت. تۇتقۇن قىلىنىشتىن باشقا، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارئۇزۇن زاماندىن بېرى، ئىنچىكە نازارەت، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش قاتارلىق باشقا ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگىمۇ ئۇچراپ كەلمەكتە.
ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى ۋە باشقا بىر قانچە چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرى خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى ھەرىكەتلىرىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ بېكىتكەن بولۇپ، ب د ت ئىنسان ھەقلىرى كومىتېتى بۇ دەپسەندىچىلىكلەرنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت بولۇشى مۇمكىنلىكىنى بىلدۈرگەن. خىتاي ئەمەلدارلار ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇقلىرىغا تاجاۋۇز قىلمىغانلىقىنى ئېيتقان ۋە 2019-يىلى قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرىنى تاقىغانلىقىنى دەۋا قىلغان. ئەمما، خەلقئارالىق مۇخبىرلار ۋە تەتقىقاتچىلار سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى، شەخسلەرنىڭ گۇۋاھلىقلىرى ۋە پاش بولغان خىتاي ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرى ئارقىلىق پۈتۈن رايوندا داۋاملىشىۋاتقان كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش سىستېمىسىنى ھۆججەتلەشتۈرگەن.
مۇسۇلمانلارنى كەڭ كۆلەمدە تۇتقۇن قىلىش قاچان باشلانغان؟
خەلقئارالىق تەتقىقاتچىلار ۋە ئامېرىكا ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنىڭ ھېسابلىشىچە، 2017-يىلدىن باشلاپ تەخمىنەن 800 مىڭدىن 2 مىليونغىچە ئۇيغۇر ۋە قازاق، ئۆزبېك قاتارلىق باشقا مۇسۇلمانلار تۇتقۇن قىلىنغان. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ مۇئەسسەسەلەرنى «كەسپىي تەربىيەلەش ۋە تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دەپ ئاتىغان بولۇپ، خەلقئارالىق ئاخبارات ئورگانلىرى ۋە تەتقىقاتچىلار ئەڭ كۆپ ئىشلىتىدىغان ئاتالغۇلار قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى، تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرى ۋە تۇتقۇن لاگېرلىرى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. بەزى ئاكتىۋىستلار بۇلارنى جازا لاگېرلىرى دەپ تەسۋىرلەيدۇ.
لاگېرلارنىڭ سىرتىدا، رەسمىي شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دەپ ئاتىلىدىغان شىنجاڭدا ياشاۋاتقان 11 مىليون ئۇيغۇر خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ نەچچە ئون يىللارچە داۋاملاشقان باستۇرۇشىغا ئۇچرىماقتا.
تەتقىقاتچىلارنىڭ مۆلچەرلىشىچە، شىنجاڭدىكى قايتا تەربىيەلەش ھەرىكەتلىرى 2014-يىلى باشلانغان ۋە 2017-يىلى زور كۆلەمدە كېڭەيتىلگەن. شۇ يىلدىن باشلاپ، ئۇلار يېڭى قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە مەۋجۇت مۇئەسسەسەلەرنىڭ كەڭ كۆلەمدە تۇتقۇن قىلىش ئۈچۈن كېڭەيتىلگەنلىكىنى ھۆججەتلەشتۈرگەن. رېيتىر ئاگېنتلىقىنىڭ مۇخبىرلىرى سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى كۆزىتىپ، 39 لاگېرنىڭ 2017-يىلى ئاپرېلدىن 2018-يىلى ئاۋغۇستقىچە دېگۈدەك ئۈچ ھەسسە چوڭايغانلىقىنى بايقىغان؛ ئۇلار جەمئىي 140 پۇتبول مەيدانى چوڭلۇقىدىكى يەرنى ئىگىلىگەن. شۇنىڭغا ئوخشاش، گېرمانىيەدىكى شىنجاڭ مۇتەخەسسىسى ئادرىيان زېنز يېقىنقى بىر نەچچە يىلدىكى يەرلىك ۋە دۆلەتلىك خامچوتلارنى تەھلىل قىلىپ، شىنجاڭدىكى بىخەتەرلىككە مۇناسىۋەتلىك مۇئەسسەسەلەرنىڭ قۇرۇلۇش چىقىمى 2017-يىلى 20 مىليارد يۈەن (تەخمىنەن 2.96 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى) ئاشقانلىقىنى بايقىغان.
2019-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، شىنجاڭنىڭ رەئىسى قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرىدا تۇتۇپ تۇرۇلغان كىشىلەرنىڭ «ئوقۇشنى پۈتتۈرگەنلىكى»نى ئېيتقان. مۇخبىرلار بىر قانچە لاگېرنىڭ راستتىنلا تاقالغانلىقىنى بايقىغان. ئەمما كېيىنكى يىلى، ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيە سىياسەت ئىنستىتۇتى (ASPI) تەتقىقاتچىلىرى سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى ئارقىلىق 380 دىن ئارتۇق گۇمانلىق تۇتقۇن قىلىش مۇئەسسەسەسىنى بايقىغان. ئۇلار خىتاينىڭ بەزى تۆۋەن دەرىجىلىك قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرىنى رەسمىي تۇتۇپ تۇرۇش مەركەزلىرى ياكى تۈرمىلەرگە ئايلاندۇرغانلىقىنى؛ مەۋجۇت تۇتۇپ تۇرۇش مەركەزلىرىنى كېڭەيتكەنلىكىنى؛ ۋە شىنجاڭنىڭ ھەممە يېرىدە يېڭى، يۇقىرى بىخەتەرلىكتىكى تۇتۇپ تۇرۇش مەركەزلىرى قۇرغانلىقىنى بايقىغان. (خىتايلىق ئەمەلدارلار ASPI نىڭ ئاۋسترالىيە ۋە ئامېرىكا تەرىپىدىن مەبلەغ سېلىنغان خىتايغا قارشى قورال ئىكەنلىكىنى ئېيتقان.) كىشىلەرنى قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرىدا تۇتقۇن قىلىشنىڭ ئورنىغا، ھاكىمىيەت بارغانسېرى رەسمىي ئەدلىيە سىستېمىسىنى كىشىلەرنى يىللاپ قاماش ئۈچۈن ئىشلەتكەن. 2022-يىلى كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى شىنجاڭ ھۆكۈمىتىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسەن، 2017-يىلدىن باشلاپ يېرىم مىليون كىشىنىڭ رەسىمىي جىنايەت بىلەن ئەيىپلەنگەنلىكىنى خەۋەر قىلغان. بىرلەشمە پىرېس ئاگېنتلىقى بىر ناھىيەدە تەخمىنەن ھەر 25 ئۇيغۇردىن بىرىگە تېررورلۇققا مۇناسىۋەتلىك جىنايەتلەر بىلەن جازا ھۆكۈمى چىقىرىلغانلىقىنى بايقىغان.
شىنجاڭدىكى يۈزلىگەن تۇتقۇن قىلىش ئورۇنلىرى
2020-يىلى تەتقىقاتچىلار 201 قايتا تەربىيەلەش لاگېرى ۋە 179 تۇتۇپ تۇرۇش مەركىزى ۋە تۈرمىنى ھۆججەتلەشتۈرگەن.
قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرىدا نېمە ئىشلار يۈز بەرگەن؟