خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۇنيا ئىماملار كېڭىشى (GIC) نىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان زۇلۇم سىياسىتىنى ئەيىبلىگەن ۋە مۇسۇلمانلارنى 2022-يىللىق بېيجىڭ قىشلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنى بايقۇت قىلىشقا چاقىرغان باياناتىغا قارىتا، خىتاي دۆلەت تاراتقۇسى «يەرشارى ۋاقتى گېزىتى» بىر ماقالە ئېلان قىلىپ، دۇنيا ئىماملار كېڭىشىنىڭ 2022-يىللىق بېيجىڭ قىشلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىغا مۇسۇلمانلارنىڭ قاتنىشىشىنى چەكلەش توغرىسىدىكى چاقىرىقىدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (د ئۇ ق) تەرىپىدىن «قايمۇقتۇرۇلغانلىقى»نى ئىلگىرى سۈردى. (ئەسلى ماقالىنىڭ ماۋزۇسى: «د ئۇ ق نىڭ خىتايغا قارشى تۇرۇپ، مۇسۇلمانلارنى بېيجىڭ تەنھەرىكەت يىغىنىنى بايقۇت قىلىشقا چاقىرىشى ئۈچۈن، بىر مۇسۇلمان ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتىنى قايمۇقتۇرۇشى»). بۇ تاراتقۇ يەنە، دۇنيا ئىماملار كېڭىشىنىڭ رەئىسى ئىمام ئەلبۇدەيرىنىڭ ئىراقتىكى بىر مۇخبىرنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلغاندا، ئاتالمىش دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بۇ كېڭەشنى مالىيە جەھەتتىن قوللىغانلىقىنى ئېيتقانلىقىنىمۇ ئىلگىرى سۈردى. بۇ ئىددىئالارنىڭ تامامەن يالغان ۋە ئويدۇرما ئىكەنلىكى دۇنيا ئىماملار كېڭىشى تەرىپىدىن رەت قىلىندى.
خۇلاسە ۋە تەكلىپلەر
ئىبراگىموۋ تەتقىقاتىنىڭ خۇلاسە قىسمىدا، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) ب د ت نىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ 2-ماددىسىدا چەكلەنگەن بەش تۈرلۈك ھەرىكەتنىڭ ھەممىسىنى سادىر قىلغانلىق ئېھتىماللىقىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى ئاگنېس كاللامارد ئېيتقاندەك: «خىتاي دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندا قورقۇنچلۇق دەرىجىدە بىر قاباھەتلىك دوزاخنى ۋۇجۇدقا كەلتۈردى. ئۇيغۇرلار، قازاقلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىقلار، دىنىي ۋە مەدەنىي كىملىكىنى يوقىتىش خەۋپىگە دۇچار قىلىدىغان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرگە ۋە باشقا ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە ئۇچرىماقتا.»
تەتقىقاتچىلار، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىگە بولغان بېسىمىنى داۋاملىق ئاشۇرۇشى، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتى مەھكىمىسىنىڭ «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى»غا (كىرىپ تەكشۈرۈش) ئىمكانىيىتى يارىتىشنى تەلەپ قىلىشى، كەڭ كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى توختىتىشى، «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» ۋە مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلاردا زورلۇق بىلەن تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان بارلىق مۇسۇلمانلارنى قويۇپ بېرىشى، ئۇيغۇر بالىلىرىنى ئائىلىلىرىدىن مەجبۇرىي ئايرىشنى توختىتىشى، مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش سىياسىتىنى توختىتىشى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزگىچە مەدەنىي مىراسلىرىنى قەستەن يوقىتىشنى توختىتىشى، ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنى (خىتايغا) قايتۇرۇپ بېرىشكە مەجبۇرلاشنى توختىتىشى، چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنى كۆزىتىش ۋە پاراكەندە قىلىشنى توختىتىشى ھەمدە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىدىن پايدىلىنىۋاتقان شىركەتلەرگە بېرىلىدىغان ئىقتىسادىي نەپنى توختىتىشنى تەلەپ قىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
غەربنىڭ كۈچىيىۋاتقان تەنقىدلىرىگە قارىماي، جىنايەت سادىر قىلغۇچىلارغا ۋە شىركەتلەرگە قارىتىلغان نىشانلىق جازا تەدبىرلىرى ۋە سودا چەكلىمىلىرى قاتارلىق كونكرېت ھەرىكەتلەر يەنىلا يېتەرلىك ئەمەس. خەلقئارا جەمئىيەت خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلىشنى تاللىمىغان تەقدىردىمۇ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ۋە كۈلتۈرەل قىرغىنچىلىق سادىر قىلغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرەلەيدۇ. بۇ سەۋەبتىن، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى داۋاملىشىۋاتقان ئەھۋالدا، خ ك پ غا قارشى كوللېكتىپ جازا تەدبىرلىرى قوللىنىلىشى ۋە خىتاي بىلەن بولغان سودىغا چەكلىمە قويۇلۇشى مۇمكىن.
خەلقئارا جەمئىيەت ۋە ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلار، بولۇپمۇ ميۇنخېنغا جايلاشقان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (د ئۇ ق) ۋە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) قاتارلىق كىشىلىك ھوقۇقنى مەركەز قىلغان ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلار، رايونلاردىكى پۇقراۋى تەشكىلاتلارنى قوللىيالايدۇ ھەمدە ئۆزلىرىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنى ئىشلىتىپ، مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى بىلەن تېخىمۇ پائال ھەمكارلىشىپ، ئۇلارنى ئۇيغۇر مەسىلىسىدە تېخىمۇ كۈچلۈك ئاۋاز چىقىرىشقا ئۈندىيەلەيدۇ، غەرب تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋەرلىرىگە بولغان گۇمانىنى تۈگىتىشكە رىغبەتلەندۈرەلەيدۇ ۋە ئۇلارنى ئۇيغۇر دەۋاسىنى قوللاشقا ئىلھاملاندۇرالايدۇ. تاراتقۇلارنىڭ خەۋەرلىرى ئەرەب دۇنياسىدا ئۇيغۇر كىرىزىسى ھەققىدىكى بىلىنىشچانلىقىنى ۋە مۇنازىرىلەرنى كۈچەيتكەنسېرى ھەمدە ئۇيغۇرلارنى قوللاش كەيپىياتى كۈچەيگەنسېرى، ھەمكارلىق ۋە قوللاش تېخىمۇ كۈچىيىدۇ. خىتاينىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىگە ۋە خىتاينىڭ قوللىنىشى مۇمكىن بولغان بېسىم ۋە تەھدىتلەرگە قارىماي، قىرغىزىستان، قازاقىستان ۋە مالايشىيا قاتارلىق دۆلەتلەر خىتاي بىلەن ئوچۇق-ئاشكارا توقۇنۇشمايلا  ۋەزىيەتنى ئەستايىدىللىق بىلەن بىر تەرەپ قىلالىغان.