ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

VIII. ھەممە بىر ئۈچۈن: ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش ۋە مەجبۇرىيەتلەر
راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، تەكلىپ قىلىنىۋاتقان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى»نىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشى ئۈچۈن، ئامېرىكانىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆزئارا كوللېكتىپ ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ ۋە كۈچەيتىپلا قالماي، بەلكى ئۇنىڭدىنمۇ مۇھىمى، ئۇلارنىڭ ۋاشىنگتون بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنىمۇ يېڭى دەۋرنىڭ تەلىپىگە ماس ھالدا قايتىدىن تەڭپۇڭلاشتۇرۇشى ۋە يېڭىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. راتنېرنىڭ قارىشىچە، ھازىرقى شەكىلدىكى بۇ ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك شېرىكلىكلىرى ۋە شەرتنامىلىرى (ئامېرىكا-ياپونىيە، ئامېرىكا-ئاۋسترالىيە، ئامېرىكا-فىلىپپىن، ئامېرىكا-جەنۇبىي كورېيە بىخەتەرلىك شەرتنامىلىرى) ئاساسەن سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەسلەپكى يىللاردا، يەنى ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى ھەربىي ئۈستۈنلۈكى رىقابەتسىز ۋە ئۆزگەرمەيدىغاندەك تۇيۇلىدىغان، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچى تېخى نىسبەتەن ئاجىز بولغان باشقا بىر تارىخىي دەۋرنىڭ ئېھتىياجى ۋە شارائىتىغا ئاساسەن شەكىللەنگەن بولۇپ، شۇ دەۋرگە خاس بولغان تەڭسىزلىك (asymmetries) نى ۋە بىر تەرەپلىمىلىكنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئۇ دەۋردە، رايوندىكى ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك شەرتنامىلىرىنىڭ جۇغراپىيەلىك دائىرىسى كۆپىنچە ھاللاردا مەلۇم بىر ئىتتىپاقداش دۆلەتنىڭ ئۆز زېمىنى ياكى ئۇنىڭ بىۋاسىتە ئەتراپىدىكى ئالاھىدە بېكىتىلگەن رايونلار بىلەنلا چەكلەنگەن بولۇپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئارمىيەلىرىنىڭ ئۆزئارا مۇداپىئەگە قوشىدىغان تۆھپىلىرى ۋە ئۈستىگە ئالىدىغان مەسئۇلىيەتلىرىمۇ قەستەن ھالدا چەكلىك ۋە تار دائىرىدە بېكىتىلگەن ئىدى. ماھىيەت جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا ھەربىي ھۇجۇمغا ئۇچرىغان ئەھۋالدا ئۇلارنى قوغداشقا ۋەدە بەرگەن، بۇنىڭ بەدىلىگە ئۇ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىدا ھەربىي بازا قۇرۇش، ئەسكەر تۇرغۇزۇش ۋە ھەربىي ھەرىكەت ئېلىپ بېرىش ھوقۇقىغا (يەنى ھەربىي كىرىش-چىقىش ھوقۇقىغا) ئېرىشكەن، شۇنداقلا بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكا بىلەن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە دوستانە مۇناسىۋەتنى ساقلىشىنى كۈتكەن. لېكىن، ئامېرىكا بۇ شەرتنامىلەردە ئۆزى ھۇجۇمغا ئۇچرىغان ئەھۋالدا، بۇ ئاسىيالىق ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئامېرىكانى قوغداش ئۈچۈن تولۇق ۋە ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرىدىغان دەرىجىدە ھەربىي ياردەم بېرىشىنى ئوچۇق-ئاشكارا تەلەپ قىلمىغان ياكى بۇنداق مەجبۇرىيەتنى شەرتنامىگە كىرگۈزمىگەن.
راتنېرنىڭ ئانالىزىچە، بۇ بىر تەرەپلىمە ۋە تەڭپۇڭسىز رامكا، ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ھەم ئامېرىكانىڭ ئىچكى سىياسىتى جەھەتتىن، پەقەت مەلۇم ئالاھىدە شارائىتلار ئاستىدىلا داۋاملىشالايدىغان بىر ئەھۋال ئىدى. بۇ شارائىتلار: ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ۋە ھەربىي ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قالالىغان بولۇشى؛ خىتايدىن كېلىۋاتقان ھەربىي تەھدىتنىڭ نىسبەتەن چەكلىك ۋە كونترول قىلغىلى بولىدىغان دائىرىدە بولۇشى؛ ھەمدە ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە رايون بىخەتەرلىكىگە قوشالايدىغان يوشۇرۇن تۆھپىلىرىنىڭ ئاساسەن ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش دائىرىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قېلىشى ئىدى. لېكىن، راتنېر بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە بۇ ئۈچ ئاساسىي شارائىتنىڭ ھېچقايسىسىنىڭ ئەمدى توغرا كەلمەيدىغانلىقىنى، يەنى رېئاللىقنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنى قەتئىي كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بىرىنچىدىن، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ (PLA) مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تېز سۈرئەتتە زامانىۋىلىشىشى ۋە كېڭىيىشى نەتىجىسىدە، ئۇ ھازىر ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا ۋە ھەتتا ئامېرىكا زېمىنىنىڭ ئۆزىگىمۇ ئېغىر ۋە بىۋاسىتە ھەربىي خىرىسلارنى ۋە تەھدىتلەرنى پەيدا قىلماقتا. ئىككىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئاساسلىق ئىتتىپاقداشلىرى (ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، ئاۋسترالىيە) ھازىر دۇنيادىكى ئىقتىسادىي جەھەتتە ئەڭ باي ۋە تېخنولوگىيە جەھەتتە ئەڭ ئىلغار دۆلەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەربىي ئىقتىدارىمۇ زور دەرىجىدە ئاشتى. شۇڭا ئۇلار ئەمدى پەقەت ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، رايونلۇق توسۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشتە ۋە ئېھتىماللىق بىر ئۇرۇش ھالىتىدىكى ھەربىي ھەرىكەتلەردە ئىنتايىن مۇھىم ۋە ھەل قىلغۇچ رول ئوينىيالايدىغان ئىقتىدارغا ۋە يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە. مانا بۇ يېڭى رېئاللىققا ۋە ئۆزگەرگەن شارائىتقا ماسلىشىش ئۈچۈن، راتنېر ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنىڭ ئەمدىكى ئاساسىي سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكىگە ئوخشاش بىر تەرەپلىمە تەڭسىزلىك ئۈستىگە ئەمەس، بەلكى ھەقىقىي، باراۋەر ۋە مەسئۇلىيەتچان ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش (reciprocity) ۋە ئۆزئارا مەجبۇرىيەت ئۈستىگە ئېلىش پىرىنسىپى ئاساسىدا قايتىدىن قۇرۇلۇشى ۋە مۇستەھكەملىنىشى كېرەكلىكىنى كۈچلۈك تەكىتلەيدۇ.