بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گالىلې ئۆلگەن يىلىدا دۇنياغا كەلگەن نىيۇتون، بىلىم ئىنقىلابىنى تاماملىغان چوڭ ئالىمدۇر. 17-ئەسىردە بىلىم ساھەسىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى ھېسابلىنىدىغان نىيۇتون فىزىكىسى، 20-ئەسىرگىچە بولغان نۇرغۇن ئىلمىي چۈشەنچە ۋە ئەندىزىلەرنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدىغان ماتېماتىكىلىق دۇنيا نەزىرىيەسىنى ئىلمىي ئاساسقا ئىگە قىلىدۇ. كائىنات-ماتېماتىكا مۇناسىۋىتى ئاساس قىلىنىپ مېخانىكىلىق تەبىئەت ئۇقۇمى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. بۇ ئۇقۇمدا تەبىئەت مۇئەييەن قانۇنىيەتكە ئاساسەن ھەرىكەت قىلىدىغان مېخانىكىلىق قۇرۇلما ياكى ماشىنا دەپ قارىلىدۇ، تەبىئەت پۈتۈنلەي ماددىدىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، ماددىنىڭ زامان ۋە ماكاندىكى ھەرىكەتلىرى كۈچ قانۇنىيەتلىرى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. ناۋادا بۇ ھەرىكەت  ۋە قانۇنىيەتلەر ئايدىڭلاشتۇرۇلغان تەقدىردە تەبىئەتنىڭ سىرلىرىنى يېشىپ چىققىلى بولىدۇ (چىغدەم 2003: 60). بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەسىلە بىلىشتىن ئىبارەت بۇ زېھنىي پائالىيەتنى قانداق ۋە قايسى ئۇسۇل بىلەن ئىشقا ئاشۇرۇشتۇر. بۇ ئەھۋالنى چۆرىدىگەن ھالدا  ئىلمىي تەتقىقات ئۇسۇللىرى توغرىسىدا كەسكىن مۇنازىرىلەر ئېلىپ بېرىلىدۇ. تەبىئىي پەن ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن زور نەتىجىلەر ئىنسانىي ۋە مەدەنىيەت بىلىملىرىدىمۇ بارلىققا كېلىشى كۈتۈلىدۇ، تەبىئىي پەن بىلەن ئىجتىمائىي پەن ھازىرقىدەك ئېنىق ئايرىلمايدۇ. تەبىئىي پەن تەرەققىي قىلغانسېرى ئىجتىمائىي پەنلەرنى مېتود جەھەتتىن يېتەكلەپ ماڭىدۇ. ھەقىقەتەن توغرا ئىلمىي ئۇچۇرغا ئېرىشتۈرىدىغان ئۇسۇل قايسى؟ بۇ ئۇسۇلنى ھەممە پەنگە ئىشلەتكىلى بولامدۇ؟ ئۇسۇل توغرۇلۇق سوئالغا بېكون جاۋاب بېرىدۇ. بىلىمنىڭ مېتودىنى 17-ئەسىردە فرانسىس بېكون ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بىلىمنىڭ مەقسىتى ئىنساننىڭ زېمىندىكى تەقدىرىنى ئۆزگەرتىشتىن ئىبارەت. ئۇنىڭ قارىشىچە بويىچە بولغاندا، بۇ مەقسەتكە ۋەقە-ھادىسىلەر كۆزىتىلىش ئارقىلىق بۇلاردىن نەزەرىيە بەرپا قىلىش نەتىجىسىدە يەتكىلى بولىدۇ. شۇڭا بىلىم رېئال، ئوبيېكتىپ ۋەقە-ھادىسىلەرنى تۇتقا قىلىشى كېرەك. بېكوننىڭ بىلىم مېتودى ھازىرغىچە نۇرغۇن قېتىم ئۆزگەرتىلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئاساس يەنىلا ئۆزگەرمەي شۇ پېتى داۋاملىشىپ كەلمەكتە. بىلىم تېگىشلىك  پىرىنسىپ ۋە سۇبيېكتىپ نەرسىلەرگە ئەمەس رېئال، ئوبيېكتىپ نەرسىلەرنى ئاساس  قىلىشى لازىم. ئۇ دۇنيانى ئاساس قىلغان خىرىستىيان ئەقىدىسىگە قارىغاندا  ھازىرقى، نۆۋەتتىكى رېئال ۋە ئوبيېكتىپ نەرسە توغرىسىدىكى ئۇچۇر تېخىمۇ مۇھىم ۋە قىممەتلىكتۇر. شۇڭا ئومۇمىي نەسلەردىن خۇلاسە چىقىرىش شەكلى بولغان يەشمە خۇلاسىنىڭ ئورنىغا، كونكرېت ھادىسىلەرنى كۆزىتىش ئارقىلىق خۇلاسە چىقىرىش شەكلى بولغان يىغما خۇلاسە دەسسەيدۇ (دەمىر، 2000: 29). قىسقىسى،  بىلىم تەبىئەتنىڭ سىر ۋە ھەقىقەتلىرىنى بايقاشتا ئىشقا يارايدىغان ماتېماتىكىلىق ۋاسىتە سۈپىتىدە قارىلىدۇ. كائىناتتىكى ھەر قانداق نەرسە بولۇپمۇ بىزگە ئىنتايىن مۇرەككەپ بىلىنگەن سىستېمىلارنىمۇ ماتېماتىكىلىق ئۇسۇل بىلەن كاتېگورىيەگە ئايرىپ ئىزاھلىغىلى بولۇشى مۇمكىن. بۇ يەردىكى مەقسەت، تەڭرى ئەڭ دەسلەپ مۇكەممەل ياراتقان كائىناتنىڭ ئىلمىگە ئېرىشىشتىن ئىبارەت. ئىنسان بۇ ئىلىمگە ئېرىشەلەيدىغان قۇدرەتكە ئىگە. ئەمەلىيەتتە بىلىم ئۈستىدىكى بۇ ئىزدىنىشلەر قانداقتۇر چېركاۋ ۋە خىرىستىيانلىق ئەقىدىلىرىنى بىھۇدە نەرسىگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلمىغان، لېكىن بۇ جەھەتتىكى تەرەققىيات تەبىئىي ھالدا مۇشۇ يۈزلىنىشتە بولغان. شۇنىڭدىن كېيىن  يىغما خۇلاسە ئۇسۇلى ۋە ئۇنى ئاساس قىلغان تەجرىبىۋى ئىلىم چېركاۋ  ۋە ئۇنىڭ ئىلىم چۈشەنچىسىگە قارشى ئەڭ كۈچلۈك قوراللاردىن بىرى سۈپىتىدە قوللىنىلغان. ئەمەلىيەتتە بۇ يەردىكى توقۇنۇش پەن ساھەسىدىكىلەر بىلەن چېركاۋ ۋە دىن ئۆلىمالىرى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش ئەمەس ئىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە، غەربتە يىمىرىلگەن فېئوداللىق تۈزۈمدىن بۇرژۇئازىيە سىنىپى شەكىللەنگەنىدى. بۇرژۇئازىيە سىنىپى ھاكىمىيەت ئۈچۈن چېركاۋ، ئاقسۆڭەك ۋە بىيۇروكراتىيە سىنىپى بىلەن كۈرەش قىلىشقا مەجبۇر بولغانلىقتىن، پەن ساھەسىدىكىلەرنى مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا بىلىم بىلەن ئىتتىپاقلاشتى.
ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە يېڭى چۈشەنچىلەرنىڭ تارقىلىشىدا 17-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىدىن باشلاپ ياۋروپادا شەكىللەنگەن زال ۋە قەھۋەخانا سورۇنلىرى مۇھىم رول ئوينايدۇ. 18-ئەسىردە ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق ئىلىم ئەھلىلىرى مۇشۇ جايلاردا ئەسەرلىرىنى كەڭ جامائەتچىلىككە يەتكۈزەتتى. كېيىنچە بۇ ئەسەرلەر ئېلىپ سېتىلىدىغان تاۋارغا ئايلىنىپ چوڭ بازار پەيدا قىلدى. نەتىجىدە ئىلىم ئەھلىلىرى ۋە بۇرژۇئازىيە سىنىپى زور كىرىملەرنى قىلدى. بۇنىڭغا ئەگىشىپ چېركاۋ ھەم ھاكىمىيەت ھەمدە خىرىستىيان ئىلىم ساھەسىدىكىلەر بەزىبىر ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بېرىشقا مەجبۇر بولدى، غەرب دۇنياسىدا مەيدانغا كەلگەن ئىسلاھات نەتىجىسىدە چېركاۋنىڭ ئورنى ۋە سالاھىيىتىمۇ ئۆزگىرىشكە باشلىدى. چېركاۋ ۋەكىللىك قىلغان تەڭرى ھاكىمىيىتى ئومۇمنىڭ مەسىلىسىدىن خۇسۇسىي مەسىلىگە ئايلىنىپ قالدى. دىن ئەركىنلىكى تارىختا تۇنجى قېتىم بۇ دەۋردە شەخسىي ۋىجدان ئەركىنلىكى ساھەسىدىن ئورۇن ئالدى، بۇ جەرياندا چېركاۋ باشقا دۆلەت ئورۇنلىرىغا ئوخشاش تەڭ سالاھىيەت بىلەن ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشقا باشلىدى، چۈنكى چېركاۋ بۇرۇن جەمئىيەتنىڭ ئۈستىدىكى ھۆكۈمران ئاپپارات ئىدى. يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئۆزگىرىشلەر تۈرتكىسىدە ھازىرقى زامان بىلىمنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى بولغان «سېكۇلارلىق» بارلىققا كەلدى. سېكۇلارلىق ھادىسىسى دىن، ئېتىقاد، مۇقەددەسلىك، غايىۋى نەرسىلەر، مېتافىزىكىلىق چۈشەنچىلەرنىڭ جەمئىيەت ۋە ئىنسان ھاياتىدىكى نوپۇزىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى كۆرسىتىدۇ.