ئىسلام تارىخىدا نېمە ئۈچۈن ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى ئوتتۇرىغا چىقمىدى؟ (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمانلار ئەمدى قانداق بىر جەمئىيەتتە ياشىماقچى بولغانلىقىغا قارار بېرىشى كېرەك. بۇ قارار توغرا سوئالنى سوراشنى تەقەززا قىلىدۇ. يەنى، قانداق بىر جەمئىيەتتە ياشاشنى خالايسىز؟ جىمى كىشىلەر قانۇن ئالدىدا باراۋەر بولغان ھۆر جەمئىيەتتە ياشاشنى خالامسىز ياكى بىراۋنىڭ ئىسلام شەرھىيسىگە تايانغان بىر ئىسلام دۆلىتىدە ياشاشنىمۇ؟ بۇ سوئاللارنى چۆرىدىگەن ھالدا مۇسۇلمان دۇنيا ئەڭ قىسقا مۇددەت ئىچىدە غەربتە يارىتىلغان سىياسەت بىلىمىنى ئۆزىنىڭ مەسىلىلىرىنى ھەل قىلالايدىغان ھالغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتۈشى لازىم.
خۇلاسە – ئىسلام چۈشەنچىسىدە نېمە ئۈچۈن سىياسەت ئىلىمى گۈللەنمىدى؟
بۇ سوئالغا بۇ ماقالىدا بېرىلىدىغان جاۋابلارنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە ماددا ھالىتىدە ئېيتىشقا بولىدۇ:
مۇسۇلمان دۇنيادا دىندىن مۇستەقىل ھالدا سىياسەت چۈشەنچىسى ئالقىشقا ئېرىشمىدى. بۇ سەۋەبتىن سېكۇلارلىشىش ۋە ئادىمىيلىشىش ۋۇجۇدقا چىقمىدى.
ئىسلام تارىخى ئىچىدىكى سىياسىي ماتېرىياللار بىر سىستېمىغا ئىگە بولالمىدى.
سىياسەت ئىلىمى تارىخىي نۇقتىدىن دىنى ئىلىملەرنىڭ كۆلەڭگىسى ئاستىدا قالدى. ئىسلامى ئىلىملەر ھاكىمىيەتنىڭ مەنپەئەتىنى چىقىش قىلغان ھالدا ئۆزىنى تەرەققىي قىلدۇردى.
مۇسۇلمان دۇنيا مۇستەملىكىچىلىك بىلەن باشلانغان روھىي مەجرۇھلۇقنىڭ تەسىرىدىن ئوڭاي قۇتۇلالمىدى.
بۇ سەۋەبتىن سىياسەت مۇداپىئە ۋە ئۆكتىچىلىك ئېيتىلمىلىرىغا خاسلىشىپ قالدى.
« دىننىڭ سىياسەتتىكى ئورنى قانداق بولىدۇ؟ » سوئالى، مۇسۇلمان زىيالىيلارنىڭ سىياسىي ئەقلىنى ئاجىزلاشتۇردى.
غەرپنىڭ تارىخى تەجرىبىسى ئىچىدە يارىتىلغان ۋە ئۇلارنىڭ مەسىلىلىرىگە ماس ھالدا ئوتتۇرىغا چىققان سىياسەت ئىلىمى، مۇسۇلمان جەمئىيەتلەرنىڭ مەسىلىلىرىنى ھەل قىلالايدىغان ھالغا كەلتۈرۈلمىدى.
بۈگۈن مۇسۇلمان دۇنيا سىياسەتنىڭ مەنبەسى ھەققىدە ئومۇمەن ئىككى خىل قاراشقا ئىگە. بىرىنچىسى، ئىسلامنىڭ ئانا مەنبەسىدىن نەزەرىيەۋى سىياسەت چۈشەنچىسىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشقا تىرىشماقتا. ھالبۇكى، سىياسەت ئىلىمى، تەجرىبە خاراكتېرلىك بولۇپ،  ئىجتىمائىي تەجرىبە ئۇلى ئۈستىگە بەرپا قىلىنىدۇ. سىياسەت، ئىباھە (ساۋاب ياكى گۇناھ ئەمەس) ساھەسى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنمىغىچە مۇسۇلمانلار توغرا بولغان سىياسىي سوئاللارنى سوراشقا مۇۋەپپەق بولالمايدۇ. ئىككىنچى قاراش بولسا، ياۋروپا مەركەزلىك سىياسەت چۈشەنچىسىنى ئىزچىل تەكرارلاپ تۇرغان، ياۋروپانىڭ تارىخى خاتىرىسىنى يەتكۈزۈپ بەرگەن چۈشەنچە بولۇپ، ياۋروپا مەركەزلىك سىياسىي چۈشەنچە، ياۋروپا سىياسىي تەجرىبىسىنى ئاساس قىلىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ مەسىلىلىرىگە داۋا بولماقتا. بۇ چۈشەنچىلەر مۇسۇلمان دۇنيا ئۈچۈن يېڭىلىنىشى كېرەك. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بىر ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى، مۇئەييەن مەنبەلەرنىڭ جەم قىلىنىشى بىلەن ۋۇجۇدقا چىقىشى مۇمكىن. بۇ مەنبەلەرنىڭ ئەڭ ئالدىدا ھەزرىتى مۇھەممەد (ئە س) باشچىلىقىدىكى تۇنجى مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسىي تەجرىبىسى ئورۇن ئالىدۇ. ئۇنىڭغا كىندى بىلەن باشلانغان بۇرھان ئېقىمى ۋارىسلىق قىلىدۇ. نەسىھەتنامە ۋە سىياسەتنامە ئېقىمى، ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ ئۈچىنچى تارىخى مەنبەسى سۈپىتىدە ئالدىمىزدا تۇرماقتا. ئۇنىڭدىن كېيىن، مۇستەملىكىچىلىك ۋە سېكۇلار دىكتاتورىلىق دەۋرىدە يارىتىلغان سىياسىي كۈلتۈر يۇقىرىقىلارنىڭ داۋامى سۈپىتىدە كۆز ئالدىمىزدا تۇرماقتا. بۇ باسقۇچ ئەرەب باھارىغىچە داۋاملاشقان تارىخنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بەشىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم مەنبە بولسا ياۋروپا مەركەزلىك سىياسىي چۈشەنچىدۇر. مۇسۇلمان دۇنيا بۇ يەردىن ئالىدىغان ناھايىتى كۆپ بىلىم ۋە قىممەت – قاراشلار بار. بۇ بەش ئاساسلىق چۈشەنچە ئۆزگىچە ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئىلھام بۇلىقىدۇر. بۇ ئۆزگىچە چۈشەنچىنىڭ ھاسىل بولۇشى، مۇسۇلمان دۇنيادا ئوتتۇرىغا چىققان سىياسىي سۈركىلىشلەرگە قارىتا يۇقىرىدىكى مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەرنى نەزەرگە ئالغان ۋە بۇ مەنبەلەرنى تايانچ قىلغان يېشىملەرنى ئاساس قىلغان كۆپ ساندىكى ئىلمىي خىزمەتلەرنىڭ ئېلىپ بېرىلىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر.
[1] Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi LDT Din ve Hürriyet Araştırmaları Merkezi Koordinatörü
[2] مۇھەممەد ئىقبال، « ئىسلام چۈشەنچىسىنىڭ قايتىدىن بەرپا قىلىنىشى »، تەرجىمە قىلغۇچى – راھىم ئاجار، تىماش نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2013، 215 – بەت.
[3] سەييد قۇتۇپ، « يول بەلگىسى »، تەرجىمە قىلغۇچى – سالىھ قاراتاش، دۇنيا نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 1997.
[4] ئالى ئابدۇر – رازىق، « ئىسلامدا ھاكىمىيەتنىڭ ئاساسلىرى – بىر ئىدىئولوگىيلىك دۆلەت تەنقىدى »، بىرلەشمە نەشرىياتى، ئەنقەرە، 1995، 42 – بەت.
[5] يۇقىرىدا ئىسمى تىلغا ئېلىنغان ئەسەر، 200 – بەت.
[6] راشىد گەننۇشى، « ئىسلامى بولمىغان ھۆكۈمەتكە قوشۇلۇش »، ئىسلامى ئىزاھات (  islami yorum )، 5 – سان، 111 – 117 – بەتلەر.
[7] ئەلى ئىززەت بىگوۋىچ، « شەرق ۋە غەرپ ئارىسىدا ئىسلام »، نەھىر نەشرىياتى، ئىستانبۇل، 2008.
[8] ئابىد ئەل – جابىرى، « دىموكىراتىيە مەسىلىسى »، ئىسلامى ئىزاھات 5 – سان، 71 – 82 – بەتلەر.