ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇش (ھەرىكىتى) (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرىدا تۇتۇپ تۇرۇلغان كىشىلەرنىڭ كۆپىنچىسى ھېچقانداق جىنايەت بىلەن ئەيىبلەنمىگەن ۋە ئۇلارنىڭ تۇتۇپ تۇرۇلۇشىغا قارشى تۇرۇشى ئۈچۈن ھېچقانداق قانۇنىي يول بولمىغان. ئاخبارات دوكلاتلىرىغا ئاساسلانغاندا، تۇتقۇن قىلىنغانلار خىلمۇخىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن نىشانغا ئېلىنغاندەك كۆرۈنىدۇ. بۇ سەۋەبلەر تۈركىيە ۋە ئافغانىستان قاتارلىق خىتاي ھېسابلىغان 26 سەزگۈر دۆلەتكە بېرىش ياكى ئۇ يەردىكى كىشىلەر بىلەن ئالاقىلىشىش؛ مەسچىتلەردە ئىبادەت قىلىش؛ ئۈچتىن كۆپ بالىلىق بولۇش؛ ۋە قۇرئان ئايەتلىرى بار ئۇچۇرلارنى ئەۋەتىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ قوشۇمچە قىلىشىچە، كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ئۇلارنىڭ بىردىنبىر جىنايىتى مۇسۇلمان بولۇشتۇر، نۇرغۇن ئۇيغۇرلار پەقەت دىنىنى تۇتقانلىقى ئۈچۈنلا رادىكال دەپ قارالغان.
ب د ت نىڭ دوكلاتى خەلقئارالىق مۇخبىرلار، تەتقىقاتچىلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىلگىرىكى بايقاشلىرىنى تەستىقلىغان. تۈرلۈك ئاشكارىلاشلار تۇتقۇنلارنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە سادىقلىق قەسىمى قىلىشقا ۋە ئىسلامدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلانغانلىقىنى، شۇنداقلا كوممۇنىزمنى مەدھىيەلەش ۋە خىتايچە ئۆگىنىشكە مەجبۇر قىلىنغانلىقىنى كۆرسەتكەن. بەزى كىشىلەر كامېرا ۋە مىكروفونلار بىلەن ئۇلارنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتى ۋە سۆزىنى نازارەت قىلىدىغان شارائىتى تۈرمىگە ئوخشاش يەرلەرنى مەلۇم قىلغان. باشقىلار سوراق جەريانىدا قىيىن-قىستاققا ئېلىنغانلىقىنى ۋە ئۇخلىماسلىققا مەجبۇرلانغانلىقىنى ئېيتقان. ئاياللار زوراۋانلىققا ئۇچراش، جۈملىدىن باسقۇنچىلىققا ئۇچراش ھەققىدە كەچۈرمىشلىرىنى ئورتاقلاشقان. بەزى قويۇپ بېرىلگەن تۇتقۇنلار ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشنى ئويلىغان ياكى باشقىلارنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغانلىقىغا گۇۋاھ بولغان.
تۇتقۇن قىلىش يەنە ئائىلىلەرنىمۇ بۇزغان. ئاتا-ئانىلىرى لاگېرلارغا ئەۋەتىلگەن بالىلار كۆپىنچە دۆلەت باشقۇرىدىغان يېتىمخانىلاردا تۇرۇشقا مەجبۇر بولغان. چەت ئەلدە ياشاۋاتقان نۇرغۇن ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلار يۇرتقا قايتىپ بالىلىرى بىلەن بىللە بولۇپ تۇتقۇن قىلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىش، ياكى چەت ئەلدە قېلىپ بالىلىرىدىن ئايرىلىپ، ئۇلار بىلەن ئالاقىلىشالماسلىقتىن ئىبارەت قىيىن تاللاشقا دۇچ كەلگەن.
خىتاي ئەمەلدارلار لاگېرلار توغرىسىدا نېمە دەيدۇ؟
ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى دەسلەپتە لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلغان. 2018-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ئۇلار شىنجاڭدا «كەسپىي مائارىپ ۋە تەربىيەلەش مەركەزلىرى» بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىشقا باشلىغان. ئۇلار بىر ھۆكۈمەت دوكلاتىدا ئېيتىلغاندەك، لاگېرلارنىڭ ئىككى مەقسىتى بارلىقىنى ئاشكارا بايان قىلغان: خىتايچە، خىتاي قانۇنلىرى ۋە كەسپىي ماھارەتلەرنى ئۆگىتىش، ھەمدە پۇقرالارنىڭ رادىكال ئىدىيەلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، «تېررورلۇق پائالىيەتلىرىنى بۆشۈكىدە يوقىتىش»لاردىن ئىبارەت. ئەمەلدارلار شىنجاڭدا 2016-يىلى دېكابردىن بۇيان تېررورلۇق ھۇجۇمى يۈز بەرمىگەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ، لاگېرلارنىڭ زوراۋانلىقنىڭ ئالدىنى ئالغانلىقىنى دەۋا قىلغان.
دەپسەندىچىلىكلەرگە قارىتا دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ ئەيىبلىشى كۈچەيگەنسېرى، خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە دۆلەت ئاخباراتلىرى شىنجاڭ ھەققىدىكى دوكلاتلارنى تۈرلۈك تاكتىكىلار بىلەن يالغانغا چىقىرىشقا، جۈملىدىن خاتا ئۇچۇر تارقىتىش ۋە ئاكتىۋىستلارنى پاراكەندە قىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. ئۇلار «خىتايغا قارشى كۈچلەر»نىڭ ئامېرىكا ۋە باشقا غەرب ئەللىرىدە «كونا يالغانلارنى» تارقىتىۋاتقان دېگەن سۆزلەرنى تەكرارلىغان. بېيجىڭ ب د ت ئىنسان ھەقلىرى كومىتېتىنىڭ دوكلاتنى ئېلان قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا تىرىشقان. دوكلات ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، خىتايلىق ئەمەلدارلار بۇنى يالغان ئۇچۇر دېگەن ۋە چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرى ۋە تەشكىلاتلارنىڭ «نۇرغۇن مىش-مىش گەپ ۋە يالغانلارنى تارقاتقانلىقى» غا قارشى رەددىيە ئېلان قىلغان.
خىتاي نېمىشقا شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارنى نىشانغا ئالىدۇ؟
شىنجاڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى 1949-يىلى ھاكىمىيەتنى ئىگىلىگەندىن بېرى خىتاينىڭ تەۋەلىكى دەپ دەۋا قىلىنىپ كەلگەن. ئۇ يەردە ياشاۋاتقان بەزى ئۇيغۇرلار بۇ رايوننى شەرقىي تۈركىستان دەپ ئاتايدۇ ۋە خىتايدىن مۇستەقىل بولۇشى كېرەك دەپ قارايدۇ. شىنجاڭ خىتاي زېمىنىنىڭ ئالتىدىن بىرىنى ئىگىلەيدۇ ۋە ئافغانىستان، پاكىستان ۋە قازاقىستان قاتارلىق سەككىز دۆلەت بىلەن چېگرالىنىدۇ.
خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ دەۋرىدە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى دىننى خىتايلاشتۇرۇش، يەنى بارلىق دىنلارنى رەسمىي دىنسىز پارتىيەنىڭ پىرىنسىپلىرى ۋە كۆپ سانلىق خىتاي جەمئىيىتىنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرىگە ماسلاشتۇرۇش سىياسىتىنى تۇتقان. گەرچە ھۆكۈمەت بۇددىزم، كاتولىك، داۋىزم، ئىسلام ۋە پىروتېستانت دىنى قاتارلىق بەش دىننى ئېتىراپ قىلسىمۇ، چەتئەللىكلەرنىڭ دىنىي پائالىيەتلەردىن بۆلگۈنچىلىكنى قوزغاش ئۈچۈن پايدىلىنىشىدىن ئۇزۇندىن بۇيان ئەنسىرەپ كەلگەن.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئىلگىرىكى مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرى ۋە ئارا-تۇرا يۈز بەرگەن زوراۋانلىق ۋەقەلىرىگە ئىنكاس قايتۇرۇش سۈپىتىدە، شىنجاڭدىكى ھەرقانداق ئىسلامىي ئىپادىلەرنى رادىكاللىق دەپ سۈپەتلەشكە باشلىغان. ھۆكۈمەت يېقىنقى ئون يىللاردا تېررورلۇق ھۇجۇملىرىنى جەڭچى ئۇيغۇرلار قۇرغان بۆلگۈنچى گۇرۇپپا شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتىگە ئارتقان. (2020-يىلى ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى بۇ گۇرۇپپىنىڭ كەم دېگەندە ئىلگىرىكى ئون يىل ئىچىدە، شىنجاڭدا پائالىيەت قىلغانلىقىغا ئىشەنچلىك دەلىل يوقلۇقىنى ئېيتىپ، ئۇنى تېررورلۇق تەشكىلاتلار تىزىملىكىدىن چىقىرىۋەتكەن.) 9/11 ھۇجۇمىدىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارغا قارىتا ھەرىكەتلىرىنى خەلقئارالىق تېررورلۇققا قارشى ئۇرۇشنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئاقلاشقا باشلىغان. ئۇلار «ئۈچ خىل كۈچ» – بۆلگۈنچىلىك، دىنىي رادىكاللىق ۋە خەلقئارالىق تېررورلۇق بىلەن ھەرقانداق بەدەل تۆلەپ كۈرەش قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.