سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (19-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇرۇشتىن كېيىن بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تۇنجى قۇرۇلتىيىدا بوسنىيەدە كىرودلار ۋە سىرپلارنىڭلا ياشىمايدىغانلىقى، بۇ رايوندىكى نوپۇسنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ مۇسۇلمان بوسنىيەلىكلەردىن تەشكىل تاپىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. تارىختىن بۇيان بوسنىيەلىك مۇسۇلمانلار بوسنىيەدىكى سىياسىي ۋەزىيەتكە ئاساسەن سىرپلار ۋە كىرودلار بىلەن تىنچ ئىتتىپاق ياشاپ كەلگەنىدى.
بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا كوممۇنسىتىك پارتىيەسى تەرىپىدىن 1968-يىلىدا چاقىرىلغان 4-نۆۋەتلىك قۇرۇلتايدا مۇسۇلمانلارغا ئۆزلىرىنى مىللەت سۈپىتىدە كۆرسىتىش ۋە دىنى كىملىك بەرپا قىلىشتا ئۆز –ئۆزىنى باشقۇرۇش ھوقۇقى بېرىلدى (فىردمەن، 2000: 177). 1970-يىلىدا ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ تەرىپىدىن «ئىسلام خىتابنامىسى: مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسلاملىشىش پىروگراممىسى ۋە مۇسۇلمانلار»نامىدا بىر خىتابنامە ئېلان قىلىندى. بۇ پىروگراممىنى ئېلان قىلىشتىكى مەقسەت مۇسۇلمانلارنى كوممۇنست ۋە كاپىستالىستلارنىڭ چاڭگىلىدىن قۇتقۇزۇش ئىدى. بۇ خىتابنامىدە ئىسلامىي قاراشنىڭ قايتىدىن باش كۆتۈرۈلىدىغانلىقى ۋە تارىخى ئاڭنىڭ يېڭىدىن ئاپىرىدە بولىدىغانلىقى تەكىتلەندى (ستوكېس، 2005:6). خىتابنامىدە ئومەمەن مۇستەبىت ھاكىمىيەت ئەيىبلىنىپ، مائارىپقا ئەھمىيەت بېرىش ۋە ئاياللارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش لازىملىقى تەكىتلىنىدۇ. خىتابنامىدە يەنە زوراۋانلىققا قارشى تۇرۇشنىڭ مۇھىملىقى ۋە ئاز سانلىقلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش لازىملىقىمۇ ئەسكەرتىلىدۇ. بۇ خىتابنامىدە «ئىسلامىيەت»نىڭ ئىنساننىڭ شەخسىي تۇرمۇشىغا، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ھاياتىغا خىتاب قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئىسلامنىڭ تۈرلۈك مەسىلىلەرگە چارە بولالايدىغانلىقى ئالاھىدە تەكىتلىنىدۇ. پىروگرامما جۇمھۇرىيەتچى ئۈچ سىياسىي پىرىنسپىنى ئوتتۇرىغا قويىدىغان بولۇپ،بۇلار دۆلەت پىرېزىدېنتىنىڭ سايلام بىلەن ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشى، دۆلەت پىرېزىدېنتىنىڭ خەلق ئالدىكى مەسئۇلىيىتى ۋە بارلىق مەسىلىلەرگە بىرلىكتە چارە ئىزدەشنىڭ مۇھىملىقى قاتارلىقلاردىن ئىدى (ستوكېس، 2005:6). مەزكۇر پىروگراممىغا كۆرە، ئىسلام نىزامىغا يېتىشنىڭ دىنى مەقسەت ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭغا قەتئىي سەل قارالماسلىقى كېرەك. بۇنىڭ مەنىسى مۇشۇنداق بىر دۆلەت قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن دېموكراتىيەلىك ئۇسۇللارغا مۇراجائەت قىلىشنىڭ زۆرۈر ئەمەسلىكىدۇر (ستوكېس، 2005:7).
ئىززەتبېگوۋىچ ئىسلامىي ھەرىكەت ماددى ۋە مەنىۋى جەھەتتىن مەلۇم جەھەتتە قوللاشقا ئېرىشىلگەندە مۇسۇلمانلارنىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىدىغانلىقىنى، ھاكىمىيەتكە كېلىش ئۈچۈن مەۋجۇت ھاكىمىيەتنى مەجبۇرىي ئاغدۇرۇۋېتىشنىڭ زۆرۈر ئەمەسلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغانىدى (ستوكېس، 2005:7).
1970-يىللاردا بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ نوپۇسىنىڭ %40ى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپاتتى. بۇ مەزگىلدە مۇنداق ئىككى مۇھىم ئۆزگىرىش بارلىققا كەلدى. بىرىنچىسى، لايىك مۇسۇلمان مىللەتچىلىكى ھەرىكىتى ئىدى، يەنە بىرسى بولسا ئىسلام ئېتىقادىنى قايتىدىن جانلاندۇرۇش ھەرىكىتى ئىدى (ستوكېس، 2005:7). ئىززەتبېگوۋىچنىڭ پىروگراممى مۇسۇلمانلار ئىچىدە مىللىي كىملىك ۋە سىياسىي ئىسلامنىڭ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىدى. ئىززەتبېگوۋىچ مۇسۇلمانلارنىڭ مىللىي كىملىكى بىلەن سىياسىي چۈشەنچىلىرىنى ئىسلام ئېتىقادىنى چۆرىدىگەن ھالدا شەكىللەندۈرۈشى كېرەكلىكىنى ياقلايتتى (پاۋېرس، 1996: 237).
ئىززەتبېگۋوچ تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن ئىسلام ھەرىكىتى پائالىيەتلىرىنى توختاۋسىز داۋاملاشتۇردى. ئۇ باشچىلىق قىلغان دېموكراتىك ھەرىكەت پارتىيەسىنىڭ مەقسىتى مۇسۇلمانلارنىڭ مەنىۋى دۇنياسىنى بېيىتىش ئىدى. پارتىيە تەرىپىدىن بۇ مەقسەتتە قۇرۇلغان ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تەشكىلاتلار مۇسۇلمانلارنىڭ قىزىقىشىنى قوزغىدى. بوسنىيە-گىرېتىسگوۋېنادا ئۆتكۈزۈلگەن سايلامدا ئىززەتبېگوۋىچنىڭ قۇرغان پارتىيەسى ئۇتۇپ چىقتى. ئىززەتبېگوۋىچ بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ ئىجرائىيە ئورگىنى ھېسابلىنىدىغان كوللېكتىپ رەئىسلىك كېڭىشىنىڭ رەئىسى بولدى. تۇدجمەن ئىززەتبېگوۋىچنى بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانى كىرودىيەگە قوشۇۋېتىش مەسىلىسىدە قايىل قىلىشقا تىرىشتى، لېكىن ئىززەتبېگوۋىچ بۇنى رەت قىلدى (ئىززەتبېگوۋىچ، 2000: 84).
يۇگوسلاۋىيەدىن تەشكىل تاپقان جۇمھۇرىيەتلەر بىلەن سىرپلار ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مۇزاكىرىلەر 1991-يىلىنىڭ بېشىدا ئۈزۈلۈپ قالدى، 1991-يىلى 20-دېكابىردا بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا سوتسىيالسىتىك جۇمھۇرىيىتى مۇستەقىللىق ئۈچۈن ئەل رايىنى سىناش پائالىيىتى ئۆتكۈزۈشنى قارار قىلدى. 1992-يىلى 28-فېۋرالدىن 1-مارتقىغچە ئۆتكۈزۈلگەن ئەل رايىنى سىناش پائالىيىتىنى رادوۋان كارازىك باشچىلىقىدىكى سىرپ دېموكراتىك پارتىيەسى بايقۇت قىلدى (پاۋكوۋىك، 2000: 492). مۇستەقىللىق ئۈچۈن ئۆتكۈزۈلگەن بۇ قېتىمقى ئەل رايىنى سىناش پائالىيىتىدە %66 كىشى بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنانىڭ مۇستەقىللىقىنى قوللاپ ئاۋاز بەردى (پاۋكوۋىك، 2000: 493). سىرپ دېموكراتىك پارتىيەسى تەرىپىدىن پەقەت سىرپلار ئىچىدىلا ئۆتكۈزۈلگەن ئەل رايىنى سىناش پائالىيتىدە سىرپلار يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ چىقماسلىق ئۈچۈن بېلەت تاشلىدى (مۇلاج، 2006: 31). 1992-يىلى 7-ئاپرېلدا بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنا خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن مۇستەقىل دۆلەت سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىندى.
قىسقىسى، بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنا يات دۆلەتلەرنىڭ ئىشغال ۋە زۇلۇملىرىغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشلەر بىلەن تولغان ئۇزۇن ۋە باي تارىخققا ئىگىدۇر. بانلار ۋە پادىشاھلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى مەزگىللەردە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا مۇستەقىل كىملىككە ئىگە ئىدى. ئوتتۇرا ئەسىرلەردە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا ئىمپېرىيەلەرنىڭ باشقۇرۇشىغا ئۆتتى، كېيىنچە ياۋروپادىكى چوڭ كۈچلەرنىڭ توقۇنۇش سەھنىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانى بەزىدە  ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى، بەزىدە ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى  باشقۇرۇدى، يەنى بۇ جاينىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى بۇ ئىككى ئىمپېرىيە ئارىسىدا ئالمىشىپ تۇردى. لېكىن بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنا خەلقى ئاز بولسىمۇ مۇستەقىللىق ئارزۇسىنى بىلدۈرۈش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشكەنىدى. يۇگوسلاۋىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسى كىشىلەرنىڭ سىياسىي چۈشەنچىلىرىنى ياكى مىللىي كىملىكلىرىنى دىننى ئاساس قىلىپ ئىپادە قىلىشىغا رۇخسەت قىلمايتتى. بۇ سەۋەبتىن، مۇسۇلمانلارغا دىنى گۇرۇپپا سۈپىتىدىلا مۇئامىلە قىلىنغان بولۇپ، ئۆز دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىشىغا ئاساسەن يول قويۇلمىغان. يۇگوۋسلاۋىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسى كىرودىيە مۇستەقىللىققە ئېرىشكەن ۋاقىتتا، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانى سىربىيە تېررىتورىيەسىگە قايتىدىن قوشۇۋېلىش ئۈچۈن قاتتىق كۈچىگەنىدى.