ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۇلتان مەمۇندىن كېيىن مۇتاسىم (218-227/ 833-842) ۋە مۇتەۋەككىل (232-247/847-861)دەۋرلىرىدىمۇ داۋاملاشقان تەرجىمە پائالىيەتلىرى نەتىجىسىدە، يەنى باغداد شەھىرىنىڭ قۇرۇلۇشىدىن (144-149/762-766)كېيىنكى ئەسىرلەردە پەلسەپە، مەنتىق، ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە، فىزىكا، خىمىيە، مېدىتسىنا، بوتانىكا ۋە زوئولوگىيە قاتارلىق ساھەلەردە نۇرغۇن ئەسەر ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىدۇ. پەلسەپە ۋە مەنتىق ساھەسىدە ئارىستوتىلنىڭ «ئورگانون» ۋە «كىتابۇن نەپىس»، ئەپلاتوننىڭ «دۆلەت – كىتابۇس سىياسەت» ۋە «قانۇنلار-كىتابۇن نەۋامىس» قاتارلىق ئەسەلىرى تەرجىمە قىلىنىدۇ. تىئوفرىستوس، ئاممونىيوس، پىروكلوسقا ئوخشاش باشقا گىرىك پەلسەپىچىلىرىنىڭ ئەسەرلىرىمۇ ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىدۇ. گالېننىڭ «كىتابۇل ئەخلاق»، «كىتابۇل ئادەت»، «كىتابۇ ئاراي بۇقرات» ۋە «فەلاتۇن» ناملىق پەلسەپىگە تەۋە كىتابلارمۇ بۇ ساھەدە تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەردىن ھېسابلىنىدۇ.[37]
ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە، فىزىكا ۋە خىمىيە قاتارلىق ساھەلەردە ئەپلاتوننىڭ»كىتابۇل ئۇسۇلىل ھەندېسې»ئەسىرى، ئارىستوتىلنىڭ «فىزىكا»ناملىق شەرھىيلىرى، ئۆكلىدنىڭ «ئېلېمېنت» (ئۇسۇلۇل ھەندەسە) ۋە باشقا ئەسەرلىرىمۇ تەرجىمە قىلىنىدۇ. ئۆكلىدنىڭ بۇ كىتابى ئىسلام دۇنياسىدا گېئومېتىرىيەنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئوخشاشلا ئارخىمىدنىڭ ئەسەرلىرى، باتلاميۇسنىڭ ئەسەرلىرىدىن «سىنتاكسى/ئالماگېست (ئەل-مەجىستى)، «گىئوگرافىك ھىپېگېسىس»(جۇغراپىيە) ۋە باشقا كىتابلىرى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىدۇ.[38]
مېدىتسىنا ساھەسىدە ھىپوكراتقا تەۋە ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن «كىتابۇ ئەھدى بۇقرات»، «تەبىئەتۇل ئىنسان»،» كىتابۇل فۇسۇل»، «تەقدىمەتۇل مەرىفە»، «ئەمرازۇل ھاددە»، «كىتابۇل ئەھلەت»كە ئوخشاش كىتابلار بىلەن گالېننىڭ بولۇپمۇ ئاسترونومىيەگە مۇناسىۋەتلىك كىتابلىرى ۋە بۇ ئىككى ھېكىمدىن سىرت باشقا نۇرغۇن ھېكىمنىڭ ئەسەرلىرىمۇ ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىدۇ. شۇنداقلا ھىندچە ۋە پارسچىدىنمۇ مىدېستىنا كىتابلىرى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىدۇ.[39]
بوتانىكا ساھەسىدە گىرىكچە ۋە ناباتچا يېزىلغان ئەسەرلەر ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىدۇ. ئارىستوتىلنىڭ «كىتابۇن نەبات»، تىيانالى ئاپوللونىيوسنىڭ «كىتانبۇل فىلاھاس»، تېئوفراستوسنىڭ «ئەسبابۇن نەبات»، دىئوسكورىدېسنىڭ «كىتابۇل ھاشايىش»، دېموكرىتوسنىڭ «ئەل-فىلاھاتۇر رۇمىييە»ناملىق ئەسەرلىرى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەردۇر. [40]
زوئولوگىيە ساھەسىدە ئارىستوتىلنىڭ «ھىستورىيا ئامىناليۇم (Historia Animalium)، دې گېنېراتيونې ئانىماليۇم (De Generatione Animalium) ۋە دې پارتىبۇس ئانىماليۇم (De Partibus Animalium) ناملىق ئەسەرلىرى بىرلەشتۈرۈلۈپ «كىتابۇل ھاياۋان» نامىدا تەرجىمە قىلىنىدۇ. ھىپوكرات، ھېرمېس ۋە دېموكرىتوسقا تەۋە ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن «كىتابۇ مەنافىل ھايەۋان»ناملىق ئەسەرمۇ ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان قىممەتلىك ئەسەردۇر.[41]
تەرجىمە پائالىيەتلىرىدە دۆلەتنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىشكەن بەزى شەخس ۋە ئائىلىلەر تەرجىمان سۈپىتىدە مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلىدۇ. بۇلار ئىچىدە يۇھاننا بىن ماسېۋېھ (243/857)، ھۇنەين بىن ئىسھاق (260/873)، ھۇبەيش بىن ھەسەن، بەنى مۇسا ئاكا-ئۇكىلار، سابىت بىن قۇررە (ئوغۇللىرى، نەۋرىلىرى)، بۇختىشۇ ئائىلىسى، ئەبۇل سەھل بىن نەۋبەخت، ھاججاج بىن ماتار، كىندى (252/866) ۋە قۇستا بىن لۇكا (300/912)قاتارلىق شەخسلەر بار.[42]
يۇقىرىدا پەقەت بىر قىسمىلا قەيت قىلىنغان ئىلىم ساھەلىرى ۋە بۇ ساھەلەردە ئېلىپ بېرىلغان تەرجىمە پائالىيەتلىرى، مۇسۇلمانلار ئىچىدە ئىلىمگە بولغان كۈچلۈك ئىشتىياق ۋە تەسىر پەيدا قىلىپ مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم ۋە كۈلتۈر دۇنياسىنى بېيىتقان، لېكىن بۇ  ئۇلارنىڭ ئۆزىگە خاس كىملىكلىرىنى يوقىتىپ قويۇشىغا سەۋەب بولمىغان. مۇسۇلمان ئالىملار ئۆزلىرىدىن بۇرۇن ياشىغان ئالىملارنىڭ ئەسەرلىرىدىن  ئۈنۈملۈك پايدىلانغان، لېكىن ئۇلارنى ئىلىم ساھەسىدىكى بىردىنبىر نوپۇزلۇق شەخس سۈپىتىدە قاتارىدا كۆرمەي، زۆرۈر تېپىلسا ئۇلارنىڭ ئىلىم ساھەسىدىكى خاتالىقلىرىنى ۋە كەمچىللىكلىرىنى ئىلمىي يوسۇندا تەنقىد قىلغان. ھەتتا مۇسۇلمان ئالىملار ئۆزلىرى كۆزىتىش ۋە تەجرىبە ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق ئىلمىي پىكىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ يېڭى ۋە مۇھىم ئەسەرلەرنى روياپقا چىقارغان.
3-ئىلىم ساھەسىدە يېڭىلىق يارىتىش باسقۇچى (3-5/9-11ئەسىرلەر)
ئىلىم ساھەسىدە يېڭىلىق يارىتىش باسقۇچى دەپ ئاتىلىدىغان بۇ دەۋردە (3-5 /9-11 ئەسىرلەر ئارىلىقىدا) ئۆزلىرى ياشىغان ئەسىردە كۆزگە كۆرۈنگەن ۋە كېيىنچە ياۋروپا بىلىم دۇنياسى تەرىپىدىنمۇ ئېتىراپ قىلىنغان بەزى ئىلىم ئەھىلىلىرى ۋە ئۇلار شۇغۇللانغان ئىلىم ساھەلىرىنى تۇتقا قىلغان ئاساستا، دەۋرنىڭ ئىلىم جەھەتتە قايسى سەۋىيەگە يەتكەنلىكى يورىتىپ بېرىلىدۇ. بۇ دەۋردە فارازى (ئۆ. 190/806)، جابىر بىن ھاييان(ئۆ. 200/815)، خارازىمى (ئۆ. 232/847)، فەرغانى (ئۆ. 247/861)، ئەلى بىن راببەن ئەت-تابەرى (ئۆ.247/861)، ئەبۇ بەكىر رازى (ئۆ. 313/925)، بەتتانى (ئۆ. 317/929)، ئەبۇل ۋەفا بۇزجانى (ئۆ. 388/998)، ئىبنى سىنا (ئۆ. 428/1037)، ئەلى بىن ئىسا ئەل كەھھال (ئۆ. 430/1039)، ئىبنۇل ھەيسەم (ئۆ. 432/1040) ۋە بىرۇنى (ئۆ. 453/1061)غا ئوخشاش ئالىملار ۋە مۇتەپەككۇرلار ياشاپ ئۆتكەن. بۇ دەۋردە بىر تەرەپتىن تەرجىمە پائالىيەتلىرى تېز سۈرئەتتە داۋاملىشىۋاتقان (8-10 ئەسىرلەردە)بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن تەتقىقاتلار قائىدە-پرىنسىپلىرى، مېتودلىرى ۋە ئۇقۇملىرى بولغان خاراكتېرگە ئىگە بولغان  بولۇپ،  ئىسلام بىلىم تارىخى ئالتۇن دەۋرىنى ياشىغان. بۇ دەۋردە ئاسترونومىيە، ماتېماتىكا، مېدىتسىنا، خىمىيە ۋە فىزىكا قاتارلىق ساھەلەردە بارلىققا كەلگەن يېڭىلىقلار ھەقىقەتەن كىشىنى تاڭ قالدۇرىدىغان بولۇپ، 5-ئەسىردىن 11-ئەسىرگىچە سىكولاستىك دۇنيا قارىشىنىڭ زۇلمەتلىك دەۋرلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن غەرب دۇنياسى ئىسلام دۇنياسىدا ئىلىم ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن يېڭىلىقلاردىن، ئارىلىقتىن نەچچە ئەسىر ئۆتكەندىن كېيىن يەنى 11-ئەسىردىن باشلاپ ئەرەبچىدىن تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەر تۈرتكىسىدە ئاران تونۇشقا مۇيەسسەر بولغان.