خىتايدىكى  سۇ بايلىقىنىڭ كەلگۈسى : مۇھىم تەدبىرلەر، خىرىسلار ۋە مۇرەسسەلەر (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ سۇ باشقۇرۇش ئۇسۇلى تارىختىن بۇيان غايەت زور ئۇل ئەسلىھەلەرگە تايىنىپ كەلگەن بولۇپ، بۇ زور مالىيە بايلىقىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەگەر خىتاي كەلگۈسىدە ئاجىزراق ئىقتىسادىي ئىستىقبالغا دۇچ كەلسە، ئۇ سۇ ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قەرز خىراجىتى ئارقىلىق، بولۇپمۇ يەرلىك مەبلەغ سالغان تۈرلەر ئارقىلىق تۆلەشكە مەجبۇر بولۇشى مۇمكىن. گەرچە قىسقا مۇددەتتە سۇ  قىسلىقى بېسىمىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي بېسىم بىلەن بۇنداق زور كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ئېلىپ بېرىلسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە ئىقتىسادىي تەڭپۇڭسىزلىقنى ئېغىرلاشتۇرۇپ، كەلگۈسىدە ئىقتىسادىي كىرىزىس خەۋپىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن. چوڭ ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرى سۇ تەمىناتىنى كۆپەيتىپ، ئىقتىسادنى جانلاندۇرىدۇ، ئەمما ئۇلار يەنە كىشىلەرنى كۆچۈشكە مەجبۇرلاپ، تەبىئىي مۇھىتقا زىيان سالىدۇ. مەسىلەن، «جەنۇبتىن شىمالغا سۇ يۆتكەش قۇرۇلۇشى» قەرەللىك ھالدا جەنۇبىي خىتايدىكى سۇ قەۋىتىدىن ھەددىدىن زىيادە سۇ ئالىدۇ، بۇ شورلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، تاتلىق سۇنىڭ تۇزلۇقلىقىنى ئاشۇرۇپ، سۇنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئىستېمالى ۋە يېزا ئىگىلىكىگە ماسلىشىشچانلىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ.
C. يېمەكلىك بىخەتەرلىكى ۋە سۇ بىلەن تەمىنلەش
شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇقلىرى ۋە مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ سىياسەت ھۆججەتلىرىدە، خىتاينىڭ ئۆزىنى تەمىنلىشى ۋە دۆلەت ئىچى يېمەكلىك تەمىناتىنى كۆپەيتىش ئارقىلىق يېمەكلىك بىخەتەرلىكىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدىكى ئاچارچىلىقنىڭ دۆلەتنىڭ يېمەكلىك بىخەتەرلىكى نىشانى ۋە رەھبەرلىك قارارلىرىغا يەنىلا داۋاملىق تەسىرى بار. ئەگەر ئېغىر يېمەكلىك قىسچىلىقى يۈز بەرسە، خىتاي باشقا سانائەت ۋە سىياسەت نىشانلىرىدىن (مەسىلەن، سۇ تېجەش) ۋاز كېچىپ، يېزا ئىگىلىكىنى قوللاشقا مايىل بولۇشى مۇمكىن. يېزا ئىگىلىكى خىتايدىكى ئەڭ چوڭ سۇ ئىشلەتكۈچى ساھە بولۇپ، مەملىكەت بويىچە سۇنىڭ %63 ىنى، شىمالىي خىتايدا %73 ىنى سەرپ قىلىدۇ، يېزا ئىگىلىك ساھەسىنى  قوللاپ ،يىمەكلىك بىخەتەرلىك نىشانىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە يىمەكلىكتە دۆلەت ئۆز-ئۆزىنى تەمىنلىشى  ئۈچۈن زور مىقداردىكى سۇ تەمىناتى كېرەك بولىدۇ.
بۇ يېمەكلىك بىخەتەرلىكى نىشانلىرى خىتاينىڭ نوپۇس كۆلىمى، چەكلىك سۇ تەمىناتى ۋە باشقا ئىقتىسادىي نىشانلىرى بىلەن توقۇنۇش ئىچىدە تۇرۇشى مۇمكىن. 2016-يىلدىكى بىر تەتقىقاتتا 2030-يىلغا بارغاندا خىتاينىڭ يېمەكلىك ئىمپورتىنىڭ ئومۇمىي ئىستېمالنىڭ %15 ىدىن %31 ىگە ئۆسىدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن. كىلىمات ئۆزگىرىشىمۇ  يېمەكلىك بىخەتەرلىكى نىشانىغا تەھدىت سالىدۇ. كىلىمات ئۆزگىرىشى سەۋەبلىك بولغان تېرىقچىلىق مەغلۇبىيىتى خىتاينىڭ يېمەكلىك ۋە سۇ ئىمپورتىغا بولغان تايىنىشىنى ئاشۇرۇپ، يەر شارى باھاسىنى ئۆستۈرۈپ، دۆلەت ئىچى مۇقىمسىزلىقى خەۋپىنى ئاشۇرۇپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنى ناچارلاشتۇرۇشى مۇمكىن. خىتاينىڭ  يېمەكلىكتە ئۆز-ئۆزىنى تولۇق  تەمىنلىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش نىشانى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئەمەس. دوكلاتقا قاتناشقان مۇتەخەسسىسلەر چەكلىك سۇ تەمىناتى، نوپۇس كۆلىمى ۋە زىرائەتنىڭ  تۇپراق تاللىشى سەۋەبىدىن يېمەكلىك ئىمپورتىنىڭ خىتاينىڭ يېمەكلىك بىخەتەرلىكى كەلگۈسىدە زۆرۈر رول ئوينايدىغانلىقىغا قوشۇلدى.
D. سانائەت تەرەققىياتى، خەلقئارا سىياسەت ۋە سۇ باشقۇرۇش
خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچى سانائەت ساھەلىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرەققىياتىغا باغلىق. ئەگەر سۇ قىسلىقى ھەل قىلىنمىسا ، سانائەتلەر تاقىلىشقا مەجبۇر بولۇپ، بۇ سەلبىي ئىقتىسادىي ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. كۈچلۈك، ئالدىن كۆرەر مەركىزىي ھۆكۈمەت سۇدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش، مۇھىت بۇلغىنىشىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى ئەڭ زور دەرىجىدە ئاشۇرۇش ئۈچۈن پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىدا سانائەت ۋە ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشىنى ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇرۇشى ، يەنە بەك ئىسراپچىل دەپ قارالغان سۇ سەرپىياتى يۇقىرى سانائەتلەرنى كىچىكلىتىش ياكى چەتئەلگە يۆتكەشنى ئويلىشىشى، «بىر بەلباغ، بىر يول» (BRI) تورىدىن پايدىلىنىپ، بۇنداق سانائەتلەر ئۈچۈن يېڭى ئىمپورت مۇناسىۋىتى ئورنىتىشقا ئۇرۇنۇشى مۇمكىن.
خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى سىياسەتلىرى ۋە ئالدىنقى نىشانلىرى ئۇنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلىرى ۋە سىياسىتىگە تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. ھىندىستان ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بىراخماپۇترا ۋە مېكوڭ دەريالىرىدىكى توسما ياكى سۇ يۆتكەش مەسىلىسىدە توقۇنۇش خەۋپى مەۋجۇت بولۇپ خەلقئارا دەريا ئويمانلىقلىرىنى باشقۇرۇش جىددىيلىكنى پەيدا قىلىپ، دۇنيا مىقياسىدا توقۇنۇشلارنىڭ ئۇچقۇنى بولۇپ كەلگەن. خىتاي ھازىر مېكوڭ دەرياسىنى باشقۇرۇشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. خىتاي مېكوڭ دەرياسى بويىدا 11 توسمىنى باشقۇرىدۇ ۋە  كەلگۈسىدە تېخىمۇ كۆپ توسما قۇرۇشنى پىلانلىشى مۇمكىن. بۇ توسمىلارنى باشقۇرۇش تۆۋەن ئېقىندىكى قوشنىلار بىلەن ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنى ساقلاش ۋە توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. سۇ سانلىق مەلۇماتلىرىنى قىرغاقداش دۆلەتلەر بىلەن ئورتاقلىشىشقا ئوخشاش ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرىدىغان سىياسەتلەر، دەريالاردىن كېلىدىغان سۇ تەمىناتىنى مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن باشقۇرۇشتا  ئۈنۈملۈك رول ئوينىشى مۇمكىن.
V. يەكۈن، پۇرسەت ۋە خىرىسلار