ئىجىتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياقۇپ كۆشەئوغلۇ& ھەمزە ئەلى
بۇ تەتقىقاتتا ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى سىياسىي تەشۋىقات قورالى قىلىپ ئىشلىتىشنىڭ سىياسەت ۋە دېموكراتىيەگە بولغان تەسىرى تەھلىل قىلىنىدۇ.  ئاساسلىق مەقسىتى نىشان قىلىنغۇچىلار ئارىسىدا كۆزلىگەن ھەرىكەت ياكى ئىدىيە ئۆزگىرىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت بولغان تەشۋىقات، ئاخبارات ۋاستىلىرى ۋە تەشۋىقات ئۇسۇلىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ.  بۇ رامكىدا، بولۇپمۇ ئالاقە تورى تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن تەڭ ئالاقە تورى ئىشلەتكۈچىلىرىنىڭ سانىنىڭ ئىشىشى نەتىجىسىدە ئوتتۇرغا چىققان ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئىشلىتىلىشى كىشىلەرنىڭ ئالاقە ئادىتىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئۆزگەرتتى. بۇ ئۆزگىرىش سىياسىي تەشۋىقاتچىلار ۋە ئۇلارنىڭ ئۇسۇللىرىدىمۇ ئۆزگىرىش پەيدا قىلدى. گەرچە ئىجتىمائىي تاراتقۇلار كۈنىمىز ئىجتىمائىي ھەرىكەتلىرىدە ئۆز كارامىتىنى كۆرسىتىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن يەنىلا خېلى زور دەرىجىدە سىياسىي تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە پايدىلىنىلىۋاتىدۇ.  ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئىشلىتىلىشى ئەنئەنىۋى تەشۋىقات قوراللىرى ۋە ئۇسۇللىرىدىن كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىشنىڭ نۇرغۇن ئەۋزەلللىكى بار، شۇنىڭدەك يەنە نۇرغۇن كەمچىلىكلىرىمۇ يوق ئەمەس. گەرچە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ نۇرغۇن كەمچىلىكلىرى بار بولسىمۇ ، لېكىن ئۇنى سىياسىي تەشۋىقات قورالى قىلىپ ئىشلىتىش دېموكراتىيەنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن مۇھىم ھەسسە قوشىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر :  ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ، سىياسىي تەشۋىقات ، دېموكراتىيە ، سىياسىي ئىشتىراك.
ئىنسان يەنە بىر تۈردېشى بىلەن ئۇچراشقان دەقىقىدىن باشلاپ بۈگۈنگە كەلگۈچىلىك ئۈزۈكسىز ھالدا ئۆزىنىڭ ھېس-تۇيغۇ ۋە ئوي-پىكرلىرىنى قارشى تەرەپكە يەتكۈزۈش، قارشى تەرەپ بىلەن پىكىر ئالماشتۇرۇش ھەمدە ئۇنى نۇرغۇن مەسىلىلەردە ئۆزىگە ئوخشاش پىكىر يۈرگۈزۈشكە قايىل قىلشقا تىرىشپ كەلدى.  مەزكۇر قايىل قىلىش پائالىيەتلىرى سىياسىي تۈس ئالغاندا ئەھمىيىتى تېخىمۇ ئاشتى. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، سىياسىي كۈچ بولماقچى بولغانلار نىشانىغا يېتىش ئۈچۈن كۆز ئالدىدىكى جامائەگە تەسىر كۆرسىتىش، ئۇلارنىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە ئۆز ئارزۇسى بويىچە ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىش ئىھتىياجى ھېس قىلىدۇ.  دەل بۇ نۇقتىدا، تەشۋىقات بۇ نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ئەڭ مۇھىم قورالى سۈپىتىدە ئۆزىنى نامايەن قىلىدۇ.
خەۋەرلىشىش جەريانىدىكى مېخانىزمنىڭ بىۋاسىتە تەسىرىگە ئۇچرىغان تەشۋىقات ئۇسۇللىرى مودېرن دەۋردىن ئىلگىرى يەنى ئەنئەنىۋى دەۋرلەردە ئاساسلىقى يۈزمۇيۈز ۋە بىرلەمچى مۇناسىۋەت ئۇسۇلىدا ئېلىپ بېرىلاتتى، خەۋەرلىشىش تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، يېڭى ئۇسۇل ۋە مېتوتلار قوشۇلۇپ بارغانسېرى مۇرەككەپلەشتى.  بولۇپمۇ،  تېخنىكا كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان سۈرئەت بىلەن تەرەققىي قىلىپ، ھەر كۈنى يېڭى بىر خىل  تەشۋىقات قورالى ۋە ئۇسۇلى كەشىپ قىلىنىشقا باشلىدى. بۇ  ماقالىدە، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئەڭ دىققەت تارتىۋاتقان تەشۋىقات قوراللىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە  ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بارىدۇ .
بۇ بىر ئىزدىنىش خاراكتېرلىك تەتقىقات، چۈنكى بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئۆلگە بولالايدۇ دەپ قاراشقا بولىدىغان تەتقىقات ناھايىتى ئاز ئۇچرايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىجتىمائىي تاراتقۇلار بىلەن سىياسىي مۇناسىۋەتلەر توغرىسىدىكى تەتقىقاتلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي ھەرىكەتتىكى، بولۇپمۇ ئېتىراز بىلدۈرۈش پائالىيىتىدىكى(نامايىش) رولى توغرىسىدىكى تەتقىقاتلاردىن تەركىب تاپقان.   ھالبۇكى،  بۇ  ماقالىدە  ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي تەشۋىقات جەريانىدىكى  رولى ۋە تەسىرى تەتقىق قىلىنىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ تەتقىقات بۇنىڭدىن كىيىن مەزمۇر تېما ئۈستىدە تەتقىقات قىلغۇچىلارغا، بولۇپمۇ مىقدارلىق(سانلىق مەلۇماتنى ئاساس قىلغان، ئانكەت ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان)  تەتقىقات ئېلىپ بارغۇچىلارغا ئۈلگە بولۇش رولىنى ئوينايدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىگە ئالاقىدار تەتقىقاتلارنىڭ ئازلىقى ۋە مەلۇماتلارنى سانلىق مەلۇماتقا ئايلاندۇرۇش قىيىنچىلىقى تۈپەيلىدىن تەتقىقاتتا مۇھاكىمە-بايان ئۇسۇلىنى قوللىنىش مەجبۇر بولۇپ قالدى. نەتىجىدە مۇھاكىمە-بايان ئۇسۇلى بولغان ئىككىنچى  مەنبەدىن ئېرىشكەن سانلىق مەلۇماتلارنى تەھلىل قىلىش ئۇسۇلى ئاساس قىلىندى.  بۇ  مەنىدىن ئېيتقاندا، تەتقىقات ھەم كەم بولسا بولمايدىغان ئالاقە ۋاسىتىسىنىڭ بىرى بولۇپ قالغان ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ  سىياسىي مېخانىزمدا تېز سۈرئەتتە بىر كىشىلىك ئورۇننى ئىگىلىشىنىڭ مۇھىملىقىنى نامايان قىلىش جەھەتتىن، ھەم  ئۆزىدىن كېيىنكى تەتقىقاتلار ئۈچۈن پايدىلىنىش مەنبەسى  ھاسىل قىلىش جەھەتتىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
بۇ رامكىدا، تەتقىقاتتا ئاساسلىقى تەشۋىقات ئۇقۇمى ۋە كلاسسىك تەشۋىقات ئۇسۇلى ۋە ئەمەلىيىتى تىلغا ئېلىنىدۇ . ئاندىن ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئەڭ يېڭى ئىشلىتىش ئۇسۇللىرى ۋە نىسبىتى تونۇشتۇرلىدۇ ھەمدە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىش شەكىللىرى تونۇشتۇرىلىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ بىر خىل سىياسىي تەشۋىقات قورالى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن بەزى مىساللار بېرىلىدۇ، ئاخىرىدا تەتقىقات ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى بىر خىل سىياسىي تەشۋىقات قورالى قىلىشنىڭ ئارتۇقچىلىقى ۋە كەمچىلىكلىرىنى بايان قىلىش بىلەن ئاخىرلاشتۇرلىدۇ.
ئۇقۇم رامكىسى: سىياسىي تەشۋىقات