توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىرىستېندوم ۋېستفالىيە تۈزۈمىگە ئۆزگەردى، ئارقىدىن تارىخىي مۇساپە ئىچىدە رايونلۇق تۈزۈمدىن چىقىپ خەلقئارلىق تۈزۈمگە ئايلاندى. بۇ تۈزۈم ئۆزى بىلەن رىقابەتلەشكەن تۈزۈملەرنى بىر-بىرلەپ يوقاتتى. خىتاي ئىمپېرىيەسى ۋە ياپون ئىمپېرىيەسى بۇلاردىن بىر نەچچىسى خالاس. 20-ئەسىرگىچە ۋېسفالىيە تۈزۈمىگە ئەڭ كۆپ جەڭ ئېلان قىلغان دۆلەت بولسا ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىدۇر. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى مەيلى خەلىپىلىك سالاھىيىتى جەھەتتىن بولسۇن مەيلى تېرروتورىيەسىدىكى كەڭ كەتكەن زېمىنلار جەھەتتىن بولسۇن ۋېستفالىيە تۈزۈمىنىڭ بىر قىسىمى بولغان ياۋروپا دۆلەتلىرىگە قارشى كۈرەش قىلغان. 1683-يىلدىكى ئىككىنچى ۋىيانا مۇھاسىرگىچە ھۇجۇم ھالىتىدىكى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى، بۇ مۇھاسىرنىڭ مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىشى ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرنىڭ باش كۆتۈرۈشى بىلەن مۇداپىئە ھالىتىگە ئۆتكەن . دارۇل ئىسلامنىڭ چېكىنىشى ۋە مۇسۇلمان جەمئىيەتلەرنىڭ ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ مۇستەملىكىسىگە ئايلىنىپ قېلىشى بىلەن دارۇل ئىسلام كىچىكلەشكە باشلىغان. تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن تارىخقا ئايلانغان ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىن كېيىن دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنى ياقلايدىغان دۆلەت قالمىغان (كسىنجېر، 2016: 111-163). ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىن ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىللىققە ئېرىشكەن دۆلەتلەر ۋېستفالىيە تۈزۈمىنىڭ بىر قىسىمىغا ئايلاندى. نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپقان دۆلەتلەر 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن مۇستەقىللىقە ئېرىشتى. بۇ دۆلەتلەرمۇ ۋېستفالىيە تۈزۈمىنىڭ پىرىنسپىلىرىنى قوبۇل قىلدى. شۇنداق قىلىپ ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمى ئۇزۇن يىل رەقىبى بولۇپ كەلگەن دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنى مەغلۇپ قىلدى.
لېكىن 1998-يىللار ۋە 1990-يىللاردا خەلقئارادا مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر تۈرتكىسىدە دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرى قايتىدىن باش كۆتۈردى. بۇ قېتىمقى دارۇل ئىسلامنى ياقلىغۇچىلار قانداقتۇر دۆلەت ئەربابلىرى بولماستىن دۆلەت سالاھىيىتى بولمىغان ئاشقۇن تەشكىلاتلار بولدى. ئەل قائىدە، تالىبان، بوكو ھارام ۋە دائېشقا ئوخشاش ئاشقۇن تەشكىلاتلار دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنى قايتىدىن كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشتى. غەربتە ئاكادېمىكلار ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ ئاشقۇن تەشكىلاتلار بىلەن تارىختا ئۆزلىرىنى ئىسلام دۆلىتى دەپ ئاتىغان دۆلەتلەرنى بىر كۆرۈشتى. ھەتتا مىسىردىكى مۇسۇلمان قېرىنداش تەشكىلاتلار، پاكىستاندا ئىسلام جامائىتى ۋە تۈركىيەدە مىللىي گۆرۈش ھەرىكەتلىرىگىمۇ بۇ ئاشقۇن تەشكىلاتلار قاتارىدا مۇئامىلە قىلىشتى (لېۋىس، 2003 ۋە 2011: كىسىنجېر، 2016). بۇ  ئانالىزلاردا دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنى قوبۇل قىلغان ھەر دۆلەت ۋە تەشكىلات ئوخشاش نام ئاستىدا مۇھاكىمە قىلىندى. لېكىن بۇ ئانالىزلار ئىزچىل سەل قاراپ كېلىۋاتقان مۇنداق بىر مەسىلە بار: تارىختىكى ئىسلام دۆلەتلىرى ۋە مۇسۇلمان قېرىنداشلارغا ئوخشاش تەشكىلاتلارنىڭ دارۇل ئىسلام تەسەۋۋۇرى بىلەن ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ دارۇل ئىسلام تەسەۋۋۇرى ئارىسىدا روشەن پەرق بار. بۇ ئوخشىماسلىققا ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ خەلقئارا قانۇندا ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش پىرىنسپىلىرىنى نۆلگە تەڭ  قىلغىنىدەك قۇرئاندا ئادىل ئۇرۇش پىرىنسىپىگە مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىشى سەۋەب بولغان. ماقالىمىزنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى قىسمىنىڭ ئاساسلىق چىقىش نۇقتىسى بۇ بولىدۇ. بۇنىڭدىن بۇرۇن تېررورىزىم ۋە خەلقئارالىق تېررورىزىم ئۇقۇملىرىنى ئىزاھلاشقا توغرا كېلىدۇ. چۈنكى بۇ ئۇقۇملارنىڭ نوقۇل تاشقى سىياسەت تېرمىنلىرى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى مەسىلىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋېتىدۇ.
4- تېررورىزىم ۋە خەلقئارالىق تېررورىزىم ئۇقۇملىرى
تېررورىزىم ئۇقۇمى ئۈستىدە ھازىرغىچە بىرلىككە كەلگەن ئېنىق تەبىر يوق. چارلېس گېلېينىڭ قارىشىچە، بولۇپمۇ سىياسەتچىلەر كۈنىمىزدە خەلقئارالىق تېررورىزىمنىڭ خۇسۇسىيىتى، سەۋەبلىرى ۋە قانداق تاقابىل تۇرۇش قاتارلىقلاردا ئوخشاش قاراشتا ئەمەس (كېگلېي، 2003،7). ئېنىقلىما مەسىلىسى ئۈستىدە توختالغان يەنە بىر تەتقىقاتچى بىرىيان جېنكىنىس بولۇپ، ماقالىمىزدا جېنكىنىسنىڭ تېررورىزىم ۋە خەلقئارالىق تېررورىزىم ئۇقۇمى ئۈستىدە توختىلىمىز. جېنكىنىس تېررورىزىم توغرىسىدىكى ھەر مۇنازىرىنىڭ بالدۇر ياكى كېيىن ئۇقۇم چېگىشلىكىگە سەۋەب بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. جېنسكىنس تېررورىزىم توغرىسىدا ئېنىقلما بېرىشتىن بۇرۇن ئۇقۇم چېگىشىلىكى ئۈستىدە مۇنداق سوئاللارنى سورايدۇ: تېررورىزىمنىڭ نورمال جىنايەتلەرىن پەرقى نېمە؟ سىياسىي مەقسەتلىك ھەر بىر زوراۋنلىق تېررورىزىم ھېسابلىنامدۇ؟ تېررورىزىم پارتىزانلىق ئۇرۇشىمۇ ياكى ھۆكۈمەتنى ئاغدۇرۇپ تاشلاشقا ئۇرۇنغۇچىلار تېررورچىمۇ؟ھۆكۈمەت ياكى دۆلەتلەرمۇ تېررورچى بولامدۇ؟بومبا قاچىلانغان بىر ئاپتوموبىل ئارقىلىق بىر ئەلچىخانىنى پارتىلتىش بىلەن   بىر شەھەرنى ھاۋادىن بومباردىمان قىلىش ئارىسىدا قانداق پەرق بار؟جېنكىسنىڭ ئاساسلىق سوئالى مۇنداق: تېررورىزىمنى قانداق قىلساق  ئەڭ توغرا ۋە ئەڭ مۇۋاپىق تەرىپلەيمىز؟  )جېنكىنىس( 2003:16,