ۋەيران قىلىش سىياسىتى ۋە يىمىرىلىۋاتقان دۇنيا تەرتىپى: 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتىغا نەزەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەتتە، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى 80 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت داۋامىدا شەكىللەنگەن لىبېرال خەلقئارا تەرتىپ مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا كېلىپ قالدى. گېرمانىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن 62-نۆۋەتلىك مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنى ھارپىسىدا ئېلان قىلىنغان «ۋەيران قىلىش ئاستىدا» (Under Destruction) ناملىق 2026-يىللىق دوكلات، دەل مۇشۇ ھالقىلىق پەيتتىكى يەرشارىۋى قالايمىقانچىلىق ۋە قايتا قۇرۇش جەريانىدىكى خەتەرلەرنى چوڭقۇر ئانالىز قىلغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەت ھېسابلىنىدۇ. مەزكۇر دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ مەركىزىي نۇقتا شۇكى، دۇنيا سىياسىتىدە «ئىسلاھات» نىڭ ئورنىنى «ۋەيران قىلىش» ئىدىيەسى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ خىل سىياسىي يۈزلىنىش خەلقئارا تۈزۈملەرنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىپلا قالماي، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق بىخەتەرلىكىگە، ئىقتىسادىي مۇقىملىقىغا ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرىغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ [1]. بۇ ماقالىدە، مەزكۇر دوكلاتتىكى مەزمۇنلار ئاساسىدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى كەسكىن بۇرۇلۇش، ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەۋرىنىشى، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە يەرشارىۋى ئىقتىساد ھەم ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم سىستېمىسىنىڭ كىرىزىسى قاتارلىق مەسىلىلەر ئەتراپلىق مۇلاھىزە قىلىنىدۇ.
« ئاقساراي » دىن باشلانغان يەرشارىۋى ۋەيرانچىلىق سىمۋولى ۋە «ۋەيران قىلىش سىياسىتى»
2025-يىلى ئۆكتەبىردە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگتوندا سىمۋوللۇق ئەھمىيىتى ئىنتايىن زور بىر ۋەقە يۈز بەردى: قۇرۇلۇش ئەترەتلىرى ئاقساراي (White House) نىڭ شەرقىي قانىتىنىڭ مۇھىم قىسىملىرىنى چېقىشقا باشلىدى. پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ قوللىغۇچىلىرى ئۈچۈن بۇ ھەرىكەت، ئۇنىڭ ۋاشىنگتوندىكى كونا تۈزۈمنى «زىلزىلىگە سېلىش» ۋەدىسىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى بولۇپ، ئۇلار ترامپنى «باش قۇرۇلۇشچى» (Builder-in-Chief) دەپ تەرىپلىدى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، ۋاقىتلىق چېدىرلاردا دۆلەت زىياپىتى بېرىشنىڭ ئورنىغا، خۇسۇسىي مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ياردىمىدە ھەشەمەتلىك يېڭى زال قۇرۇش، ترامپنىڭ ئەمەلىيەتچىل روھىنىڭ ئىپادىسى ئىدى [2].
بىراق، ترامپنىڭ تەنقىدچىلىرى ۋە خەلقئارا كۆزەتكۈچىلەر ئۈچۈن بۇ قۇرۇلۇش تۈرى، ئامېرىكا دېموكراتىيەسى ۋە خەلقئارا نورمىلارغا قىلىنغان ھۇجۇمنىڭ بىر مېتافورىسى (ئوخشىتىش) ھېسابلىنىدۇ. يېڭى لايىھەدىكى قالايمىقان دېرىزىلەر ۋە غەلىتە پەلەمپەيلەر، ترامپنىڭ «كونىنى بۇزۇش، ئەمما ئورنىغا نېمە قۇرۇشنى ئېنىق ئويلىماسلىق» ئۇسلۇبىنى ئەكس ئەتتۈرەتتى. بۇ ۋەقە ترامپنىڭ پىرېزىدېنتلىق ھوقۇقىنى شەخسىي مۈلۈككە ئايلاندۇرۇۋېلىش ۋە «پادىشاھلىق» تۈزۈمىگە مايىللىق خاھىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بولۇپ، بۇ ئامېرىكىدا «پادىشاھلار كېرەك ئەمەس» (No Kings) ناملىق كەڭ كۆلەملىك نامايىشلارنىڭ پارتلىشىغا سەۋەب بولدى [3].
دەل مۇشۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، «ۋەيران قىلىش ئاستىدا» دەپ نام بېرىلگەن 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتى ئېلان قىلىندى. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، ترامپنىڭ ئاقساراينى فىزىكىلىق جەھەتتىن ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشى، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئۆزى قۇرۇپ چىققان لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنى «چېقىش» سىياسىتىنىڭ بىر كىچىكلىتىلگەن كۆرۈنۈشىدۇر. 80 يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە بۇ تەرتىپ ھازىر ئۇنىڭ قۇرغۇچىسى تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنىۋاتىدۇ. دۇنيا ھازىر «ۋەيران قىلىش سىياسىتى» (wrecking-ball politics) دەۋرىگە قەدەم قويدى [4].
بۇ سىياسىي ئېقىم پەقەت ئامېرىكا بىلەنلا چەكلەنگەن ئەمەس، غەربتىكى نۇرغۇن دۆلەتلەردە خاۋىيېر مىلېي (Javier Milei) غا ئوخشاش رەھبەرلەر «زەنجىرسىمان ھەرە» كۆتۈرۈپ چىقىپ، مەۋجۇت ئورگانلارنى ئىسلاھ قىلىش ئەمەس، بەلكى تۈپتىن يوقىتىش ئارقىلىق ئۆزگىرىش ياساشنى تەشەببۇس قىلىۋاتىدۇ. بۇ خىل «تېز ھەرىكەت قىلىش ۋە ۋەيران قىلىش» لوگىكىسى، ئاممىنىڭ دېموكراتىك تۈزۈملەرنىڭ ئۈنۈمىدىن ئۈمىدسىزلىنىشى ۋە تەدرىجىي ئىسلاھاتلارغا بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىشىدىن ئوزۇقلانغان. مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك كۆرسەتكۈچى (Munich Security Index) نىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، يەتتە دۆلەت گۇرۇھى (G7) دىكى پۇقرالارنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى ھازىرقى ھۆكۈمەتلىرىنىڭ كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن تېخىمۇ ياخشى شارائىت يارىتىپ بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشەنمەيدۇ. بولۇپمۇ فىرانسىيە، ئەنگلىيە ۋە گېرمانىيەدە بۇ خىل ئۈمىدسىزلىك ۋە «كوللېكتىپ يالغۇزلۇق» تۇيغۇسى ئىنتايىن كۈچلۈك [5].
بۇ جەرياندا، غەرب جەمئىيىتىدە «مەدەنىيەت ئۇرۇشى» ئەۋج ئېلىپ، لىبېرال ئىدىيەلەر، كۆپ مەدەنىيەتلىك ۋە جىنسىي باراۋەرلىككە قارشى تۇرۇش كۈچەيدى. MAGA (ئامېرىكىنى قايتىدىن ئۇلۇغ قىلىش) ھەرىكىتىنىڭ ماھىيىتى ئەمەلىيەتتە ئۆتمۈشتىكى «ئاق تەنلىك خىرىستىيان» جەمئىيىتىنى قايتا تىرىلدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، ئۇلار بۇ مەقسەتتە مەۋجۇت تۈزۈملەرنى، ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى ۋە مەبلەغ سېلىش تۈرلىرىنى ۋەيران قىلىشتىنمۇ باش تارتمايدۇ. بۇ خىل «ۋەيران قىلىش ئىستىكى» (Zerstörungslust) ھازىرقى زامان سىياسىتىدە بۇزغۇنچىلىق قىلىشنى قوبۇل قىلىشقا بولىدىغان بىر خىل ۋاسىتىگە ئايلاندۇرۇپ قويدى [6].
ئامېرىكا: يەرشارىۋى سىستېمىنىڭ «قوغدىغۇچىسى» دىن «ۋەيران قىلغۇچىسى» غا
دوكلاتتا ئالاھىدە تەكىتلەنگىنىدەك، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئەمدىلىكتە دۇنيا تەرتىپىنىڭ قوغدىغۇچىسى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ ۋەيران قىلغۇچىسىغا ئايلاندى. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيو (Marco Rubio) نىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، ئامېرىكا «قالايماقانچىلىق ئىچىدىن يېڭى بىر ئەركىن دۇنيا» بەرپا قىلىشنى نىشان قىلغان بولۇپ، بۇ جەرياندا كونا تۈزۈمنىڭ يىمىرىلىشىنى قوبۇل قىلىشقا بولىدىغان بەدەل دەپ قاراۋاتىدۇ. [7]