«بىز»تۇيغۇداشلىقى ۋە قۇتۇپلىشىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىراۋنىڭ ئۆزىنى قارشى تەرەپنىڭ ئورنىغا قويۇشى ئارقىلىق، ئۇنىڭ ئىچكى دۇنياسىنى،ھېس-تۇيغۇلىرىنى ۋە ئوي-پىكىرلىرىنى توغرا يوسۇندا ھېس قىلىش ۋە چۈشىنىش، ئارقىدىن بۇنى قارشى تەرەپكە مۇۋاپىق تەرىقىدە يەتكۈزۈش (empathy) جەريانىنى كۆرسىتىدىغان، مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا باشقىلارنىڭ ھالىغا يېتىش ۋە باشقىلارنى چۈشىنىش سەنئىتى ھېسابلىنىدىغان  تۇيغۇداشلىق، مەن، سەن، بىز، ئىجتىمائىي-جەمئىيەت، ئۇنىۋېرسال (جەمئىيەت ۋە مىللەتتىن ھالقىغان) ۋە زاماندىن ھالقىغان بولۇپ، بىر نەچچە دەرىجىدىن تەشكىل تاپىدۇ. ئاڭلىماققا ئىجابىي چۈشەنچە پەيدا قىلىدىغان تۇيغۇداشلىق نېمە ئۈچۈن بىر نەچچە دەرىجىگە ئايرىلىدۇ؟ تۇيغۇداشلىقنىڭ بۇ دەرىجىلىرىنىڭ ھەممىسى پايدىلىقمۇ ياكى بەزىلىرىمۇ؟
بىر كىشى بىلەن پاراڭلاشقاندا ئۇ كىشى توغرۇلۇق ھېسسىي ئانالىز ۋە چوڭقۇر ئويلانماستىن قېلىپلىشىپ كەتكەن سۆزلەرگە مۇراجائەت قىلىنسا، بۇ يۈزەكى تۇيغۇداشلىق ھېسابلىنىدۇ. « ھالىڭنى بىلىپ تۇرۇۋاتىمەن، ياماننىڭمۇ يامىنى بار،كاللاڭغا كىرگۈزۈۋالما، ھەممە ئادەم ئۆزىگە قىلىدۇ، ئۆزۈڭ تاپقان بالاغا، نەگە باراي دەۋاغا»دېگەندەك تەۋسىيە خاراكتېرلىك گەپ سۆزلەر تۇيغۇداشلىقنىڭ يۈزەكى قىسمىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ پەقەت قارشى تەرەپكە ياردەم قىلغاندەك كۆرۈنۈپ قويۇشتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس. ئەمەلىيەتتە بۇ ھەقىقىي مەنىدىكى تۇيغۇداشلىق ھېسابلانمايدۇ.
تۇيغۇداشلىقنىڭ «مەن»دەرىجىسى بولغان ئىككىنچى دەرىجىسىدە بىراۋ قارشى تەرەپكە ھېس-تۇيغۇلىرى ۋە «ھەقىقەتلىرى»نى تاڭىدۇ.   بۇنىڭدا«مەن سېنىڭ ياكى ئۇنىڭ ئورنىڭدا بولغان بولسام ئۇنداق قىلاتتىم-قىلىۋېتەتتىم، بۇنداق قىلاتتىم-قىلىۋېتەتتىم»دېگەن تەرىقىدە سۆزلەر كۆپ سەرپ قىلىنىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا بىراۋنىڭ ئۆزىنى ئۈستۈن ۋە ئەقىللىق چاغلاپ، قارشى تەرەپكە نەسىھەت ۋە ئەقىل بېرىش پوزىتسىيەسىدىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس. كوللېكتىپنىڭ ئىشىغا ئارىلاشمايدىغان ، لېكىن ئۆزىنىڭ شەخسىي ئىشىغا ئىنتايىن پۇختا ۋە بىلەرمەن كىشىلەرنىڭ كوللېكتىپنىڭ ئىشىنى قىلىۋاتقانلارغا ئەمەلىي ياردەمدىن بەكرەك نەسىھەت، ئەقىل بېرىپ دەبدەبىلىك سۆزلەرنى قىلىشى «مەن»تۇيغۇداشلىقىغا مىسال بولالايدۇ.
تۇيغۇداشلىقنىڭ «سەن» دەرىجىسىمۇ ئەمەلىيەتتە، «مەن» دەرىجىسىدىن كۆپ پەرقلەنمەيدىغان بولۇپ، بەكرەك بۇيرۇقۋازلىق تۈسىنى ئالغان بولىدۇ. بۇنىڭدا «سەن ئۇنداق قىلىشىڭ كېرەك، بۇنداق قىلىشىڭ كېرەك» دېگەن تەرىقىدە جۈملىلەر كۆپلەپ تۈزۈلىدۇ.  پەرزەنتلىرىگە قىلغان قۇرۇق نەسىھەتنى تەربىيە قىلىش دەپ چۈشىنىۋالىدىغان ئاتا-ئانىلار ۋە ئۆزمەپتۇن كىشىلەرنىڭ پوزىتسىيەسى بۇنىڭغا مىسال بولالايدۇ.
«بىز»تۇيغۇداشلىقى ۋە قۇتۇپلىشىش
«بىز»تۇيغۇداشلىقىدا ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق كىشىنىڭ ھېسسىي جەھەتتىن بىر-بىرىنىڭ كۆڭلىنى خۇش قىلىشى ۋە ئايىشى ئاساسلىق ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، ئىجتىمائىي نۇقتىدىن گۇرۇپپا (توپلۇق، جامائەت)دەرىجىسىدە ئىپادىلىنىدۇ. بۇ يەردىكى گۇرۇپپا ئائىلە، مەھەللىداش، يۇرتداش،دوست گۇرۇپپىسى، سەپداش، يولداش، ئېقىمداش، پىكىرداش، تورداش،تەشكىلاتداش، دەرنەكداش،  مەزھەپداش ۋە باشقا «داش»لار كۆزدە تۇتۇلىدۇ. گۇرۇپپا مەنسۇبلىرىنىڭ ئۆز-ئارا تۇيغۇداشلىقى نورمال ۋە تەبىئىي ئەھۋال بولۇپ، ئەمەلىيەتتە، گۇرۇپپا مەۋجۇتلۇقى، تەبىئىتى، خاراكتېرى ۋە گۇرۇپپا مەنسۇبلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت شەكىللىرى گۇرۇپپا مەنسۇبلىرى ئوتتۇرىسىدىكى تۇيغۇداشلىقنى تەقەززا قىلىدۇ. ئورتاق ھېس-تۇيغۇغا، سەزگۈرلۈككە ، ئورتاق ئېتىقاد ۋە نىشانغا ئىگە بولغان، ھەتتا ئورتاق «دۈشمەن»گە ئىگە بولغان گۇرۇپپا مەنسۇبلىرى بىر-بىرىگە ئاسانلا تۇيغۇداشلىق ۋە ئۆز-ئارا چۈشىنىش ھاسىل قىلالايدۇ، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئورتاقلىق ۋە ئوخشاشلىق گۇرۇپپا مەنسۇبلىرى ئوتتۇرىسىدا تۇيغۇداشلىققا قولاي شارائىت ھازىرلاپ بېرىدۇ. ناۋادا گۇرۇپپا مەنسۇبلىرى بىر جەمئىيەتتە ئۆزلىرىدىن پەرقلىق بولغان باشقا گۇرۇپپىلارنىڭمۇ بارلىقىنى،ئۇلارنىڭمۇ ئۆز ئالدىغا تۇتقان يولى، نىشانى، كۆز قارىشى ۋە نۇقتىئ‍ينەزىرى، مەسىلىنى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇللىرى، ھەقىقەتلىرى بارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلسا، ئۆزلىرىنىڭلا «توغرا ۋە ھەق»يولدا ئىكەنلىكىنى ئويلىۋالسا، ھەممىدىن مۇھىمى، ئۆزلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە خاسلىقىنىڭ باشقا گۇرۇپپىلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا باغلىق ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ، نوقۇل ئۆزىنى مەركەزگە قويۇشقا باشلىسا ھەم قۇتۇپلىشىشقا ھەم ئىجتىمائىي تەكەببۇرلۇققا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ.