ئەخلاقسىز دىندار ياكى ئەخلاقلىق دىنسىز بولامدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلام نۇقتىسىدىن ئەخلاق ۋە دىن پەرقلىق ئىككى نەرسە ئەمەس. ئەخلاقنىڭ مەنبەسى بىرلا بولۇپ ئۇ بولسىمۇ دىندۇر. مەسىلەن، دىندارلارنىڭ ئەخلاقلىق بولۇشى ياكى بولماسلىقى بۇ قانۇنىيەتنى ئۆزگەرتمەيدۇ. چۈنكى ئەخلاق يارىتىلىشتىن كەلگەن بولۇپ يارالغۇچىلۇق خۇسۇسيىتى بار. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىنسان تەبىئىتىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر. دەرۋەقە، ياراتقۇچى بىلەن يارالغۇچى سۆزلىرىنىڭ يىلتىزى ئوخشاشتۇر. ياراتقۇچى ئىنسانغا تەبىئەت ياكى فىترات ئاتا قىلىدۇ. ئەخلاق دەل بۇنىڭ ئىچىدە يەر ئالىدۇ. شۇڭا بۇ تەبىئەت ياكى فىترات پۈتكۈل ئىنسانلارغا ئورتاق بولۇپ، ئاللاھنىڭ ئىنسانغا ئاتا قىلغان ئايىتىدۇر. بۇنىڭ ئىچىدە ئىرادە، ياخشىلىق، پەزىلەت، دۇرۇسلۇققا ئوخشاش ئەخلاقنىڭ ئاساسلىق خۇسۇسىيەتلىرى مەۋجۇت، شۇڭا بۇ خۇسۇسىيەتلەر يەھۇدىي، دىنسىز، خىرىستىيان، ياپون، رۇم، ئەرەب ،ئۇيغۇر، ئەر، ئايال، نامرات، بايغا ئوخشاش ھەممە ئىنسانلاردا بار. ئىبنى مىسكېۋېيھ بۇنىڭغا ئورتاق ئەخلاق دەيدۇ. شۇنداق دېيىشكى بولىدىكى، ئىنسانلارنىڭ يارىتىلىشىدىكى بۇ تەبىئەت ياكى فىترات پۈتۈنلەي دىنىدۇر. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىنسان ياكى ئۇنى ياشايدۇ ياكى ئۇنىڭدىن ۋاز كېچىدۇ. شۇڭا بىز دىنسىز بىرىنىڭ ئەخلاقىي ھەرىكەتلىرىنى كۆرۈپ قالساق ھەيران قالمىز، ئەسلىدە بىز قارشى تەرەپتىكى ئىنساننىڭ تەبىئىتىنىمۇ ئاللاھنىڭ ياراتقانلىقىنى ئېسىمىزدىن چىقىرىپ قويىمىز. شۇنىڭ ئۈچۈن قارشى تەرەپنىڭ ئەخلاقىي ھەرىكەتلەرنى قىلىشى بۇ سەۋەبتىن تولىمۇ نورمال ھادىسىدۇر. پۈتكۈل ئىنسانلار ئاللاھ تەرىپىدىن يارىتىلغاندۇر، ئاللاھنى ئىنكار قىلغانلارمۇ بۇنىڭدىن مۇستەسنا ئەمەس. ئۇ ياراتقۇچىسنى ئىنكار قىلسىمۇ ئاللاھ ئۇنىڭ پەرۋەردىگارىدۇر. ئۇنداقتا دىنسىز بىرىنىڭ ئەخلاقىي ھەرىكەتلىرىنى قىلىشىغا نېمىشقا تاڭ قالىمىز؟ يۇقارقىدىىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، دىنسىز كىشىنىڭ ئەخلاقىي ھەرىكەتلەرنى قىلىشى قانداقتۇر ئۇنىڭ ئاتىئىزىمنى قوبۇل قىلىشىدىن ئەمەس، بەلكى تەبىئىتىدىن كەلگەندۇر. ئاتىئىزىمنىڭ ئىنساننىڭ ئەخلاقىغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنىمۇ ئۇنتۇپ قالماسلىقىمىز كېرەك، بولمىسا خىتاي ھۆكۈمىتى ۋە خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا جۈملىدىن ئۇيغۇرلارغا سالغان زۇلىمىنى قانداق ئىزاھلاش مۇمكىن؟ئوخشاشلا  دىندار بىرىمۇ ئەخلاقسىزلىق قىلىشى مۇمكىن، بۇ ئەھۋال ئۇ ئېتىقاد قىلغان دىننىڭ ئەخلاقتىن ئايرىم نەرسە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. دىندار كىشىمۇ تەبىئىتىگە ياكى فىتراتىغا زىت ھەرىكەتلەرنى قىلىپ سېلىشىمۇ مۇمكىن. شۇڭا ئەخلاق دىنسىزلىق ۋە دىندارلىقتىنمۇ ھالقىغان بىر مەسىلە بولۇپ، ئىلاھىي مەنبە ئىگىدۇر. ئىنساندىن ھالقىغان نەرسىدۇر، لېكىن ئىنساندا ئىپادىسىنى تاپىدۇ. شۇڭا ئىنسان تەبىئىتى نۇقتىسىدىن دىنسز كىشىنىمۇ پۈتۈنلەي ئەخلاقتىن مەھرۇم دېيەلمەيمىز. بىز پەقەت ئەخلاقتىن نىسپىي ھالدا مەھرۇم دېيەلەيمىز. كۈندىلىك تۇرمۇشتا بىرىنى ئەخلاقسىز دېگەن چېغىمىزدا دەل بۇنى كۆزدە تۇتىمىز.
دىن بىلەن ئەخلاقنى بىر-بىرىدىن تامامەن پەرقلىق نەرسە سۈپىتىدە كۆرۈش ئەمەلىيەتتە سېكۇلارلىشىش (دەرھىيلىشىش)ھادىسىسىنىڭ تەسىرىدىن بولغان. دېمىسىمۇ، مودېرنلىق (زامانىۋىلىق)ھادىسىسىنىڭ گۇمانىزىم ئېقىمى دەل ئەخلاقنى دىندىن ئايرىۋېتىپ، ئەخلاقنىڭ مەنبەسىنى دىندىن خالىي ساھەلەردىن ئىزدەشكە ئۇرۇندى. جەمئىيەتشۇناسلار دىننىڭ مەنبەسىنى جەمئىيەت دەپ بېقىشتى، ئىنسانشۇناشلار كۈلتۈر دەپ بېقىشتى، ماتىرىيالىستلار بولسا پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىشتى. چاتاق يېرى ئەخلاقنىڭ مەنبەسى بۇ دۇنيالىق ساھەلەر بىلەن ئىزاھلانغاچقا ئەخلاق ئېڭىمۇ ئۆزگىرىپ كەتتى. دۇنيانىڭ ماددىي مۇناسىۋەتلىرى ئۆزگەرگەنسېرى ئەخلاقنىڭمۇ ئۆزگىرىدىغانلىقى پىكىرى باش كۆتۈردى. شۇڭلاشقا ئەخلاق چۈشەنچىسى نىسپىيلاشتى. ئەخلاقنىڭ ماددىدىن ھالقىغان خۇسۇسيىتىمۇ بۇزۇلدى. نەتىجىدە، ئەخلاق بەرپا قىلىنغان، تارىخىي ۋە كۈلتۈرگە مۇناسىۋەتلىك نەرسە دېيىلدى. ھەممە بىلگىنىنى، كۆرگىنىنى ئەخلاق دەپ قوبۇل قىلىشتى. نىتىىزى «ياخشىلىق ۋە رەزىللىكنىڭ نېرىسىدا»دېيىش ئارقىلىق ئەخلاقنى رەت قىلىپ كۈچنى مۇقەددەسلەشتۈرۈۋەتتى. بۇ مېتافىزىكا ۋە ئەخلاق چۈشەنچىسىنىڭ سەپتىن قالغانلىقىنىڭ ئېلانى ئىدى، شۇنداقلا نىھىلىزىم (ھېچلىق)نىڭ ئەخلاق ئورنىغا كۈچ- قۇدرەتنى دەسسىتىپ بارلىق ھاۋايى-ھەۋەس، ئىسيان، شەخسىيەتچىلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ ئالدىكى توساقلارنى ئېلىۋېتىش ئىدى.(ئەرگۈن يىلدىرىم）
غەربتە ئاتىئىستلار چېركاۋنىڭ ئەخلاقىي جەھەتتىن يىمرىلىشىغا قارشى رەسمىي جەڭ ئېلان قىلىپ قايتىدىن سېكۇلار (دەھرىيلىك ياكى دىندىن خالىيلىق)ئەخلاق بەرپا قىلىشقا ئۇرۇنۇشتى ۋە مەلۇم دەرىجىدە ئۇتۇققا ئېرىشتى. «تەڭرى»ئەخلاق ساھەسىدىن (چېركاۋنىڭ ئىجتىمائىي تەرتىپىدىن)چېكىنىپ چىققانلىقتىن ھاسىل بولغان «مېتافىزىكىلىق بوشلۇق»سېكۇلار گۇمانىزىم بىلەن تولدۇرۇلدى. ئىنساننىڭ كائىناتتا بىردىنبىر «قۇدرەتلىك»كۈچ ئىكەنلىكى تەرغىپ قىلىندى. لېكىن ھازىر بۇ سېكۇلار گۇمانىزىملىق ئەخلاق چۈشەنچىسىنىڭمۇ ۋاقتى ئۆتەي دەپ قالدى. ھېچكىم مەۋجۇداتنىڭ ياخشى بىلەن يامان ئارىسىدىكى كۈرىشىگە ئىشەنمەيدۇ. ئىنسانلارنىڭ كاللىسىدا ياخشىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى توغرىسىدا كۈچلۈك گۇمان پەيدا بولدى.
ئەخلاقنىڭ دىنغا تايىنىشى بىزنى قايتىدىن ئورتاق ھەقىقەت ئۈستىدە ئىزدىنىشكە ئېلىپ بارىدۇ.