ئىجىتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنىڭدىن باشقا، تەنقىدىي مېدىيا نەزەرىيەسىنىڭ كلاسسىك مېدىيا توغرىسىدىكى ئاساسلىق تەنقىدى بولغان؛ مېدىيانىڭ مەۋجۇت ھاكىمىيەتنى قانۇنىيلاشتۇرۇش ۋە زومىگەر كۈچكە خىزمەت قىلىش« ۋەزىپىسى» بۇ ھەرىكەتلەردە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىشى بىلەن تەڭ خېلى يۇقىرى نىسبەتتە ئاجىزلىدى. چۈنكى ھازىر مۇتلەق كۈچلەرنىڭ ۋە ھۆكۈمەتنىڭ كونتروللۇقىغا ئۇچرىمايدىغان بىر رايون بارلىققا كەلدى ھەمدە ئامما تەرىپىدىن كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلدى ( H a l v e r s o n ، 2013 ) .
ئەرەب باھارى دەپ ئاتالغان بۇ ئاممىۋى قارشىلىق ھەرىكىتىنىڭ كىشىنى ئەڭ جەلپ قىلىدىغان تەرىپى؛ شۈبھىسىزكى تېكىستلىك خەۋەرلەنىڭ، ئېلىكتىرونلۇق پوچتا يوللانمىلىرىنىڭ، ڧوتو-سىنلىق (سۈرەت ۋەكۆرۈنمە چاستوتا) مەزمۇنلارنىڭ، ئورتاق ھەمبەھىرلەش سەھىپىلىرىنىڭ، بىلوگلارنىڭ ۋە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئالاقە قوراللىرىنىڭ كۈچىنى ھەممە كىشىگە ئېتىراپ قىلغۇزۇشى بولدى.
مەزكۇر ئۇسۇللار ئارقىلىق سان جەھەتتىن ناھايتى ئاز ھېساپلىنىدىغان تەشكىللەنگەن ئاكتىۋىستىلار كلاسسىك ئالاقە ۋاستىلىرى بىلەن ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش، قوزغاش مۇمكىن بولمايدىغان غايەت زور ئاممانى سەپەۋرۋەلىككە كەلتۈرۈپ، ئۆكتىچىلىك ھەرىكىتىنى مۇۋەپپىقىيەتلىك باشلىيالىدى ۋە ئىنتايىن مۇھىم نەتىجىلەنى قولغا كەلتۈردى. تەشكىللىك كىشىلەر توپى دومىنو ئېففېكتىنىڭ تەسىرىدە ئىنتايىن كەڭ جۇغراپىيەگە تارالغان بىر قاتار ئىنقىلابلارنى باشلىدى ( S z a j k o w s k i ، 2011 : 421؛ S a l v a t o r e ، 2013 ) .
يەنە ئامېرىكىدا باشلىنىپ دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا خېلى ئۇزاق ۋاقىت تەسىر كۆرسەتكەن « ۋال كوچىسىنى ئىشغال قىلىش» ھەرىكىتى ۋە ئىسپانىيەدە باشلىنىپ خىلى كۆپ ياۋروپا دۆلىتىگە تەسىر كۆرسىتىپ، ئۇ دۆلەتلەرنىڭ ئاممىسىنى سەپەرۋەلىككە كەلتۈرگەن « ئاننادوس » ھەرىكىتى قاتارلىق ئاممىۋى، ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق ئۇيۇشتۇرۇلۇپ، قىسقىغىنە ۋاقىت ئىچىدە يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىرىنى نامايەن قىلغان ھەرىكەتلەردۇر ( S h i r k y ، 2011 ) .  بولۇپمۇ،« ۋال كوچىسىنى ئىشغال قىلىش» ھەرىكىتى ئامېرىكىدا باشلىنىپ، ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا ئۆزىگە تەرەپتار يىغدى. ھەرىكەتنىڭ قوزغىلىشى ۋە ھەرىكەت ئېلىپ بېرىش جەريانىدا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ ئىنتايىن مۇھىم بىر مىسال.  ئىلگىرى ئۆزئارا ھېچقانداق ئالاقە قىلىپ باقمىغان شۇنچە كۆپ ئادەمنىڭ پەقەت ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تەشكىللىنىشى ۋە ھەرىكەتنى باشتىن ئاخىرى ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق ئىدارە قىلىشى؛ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي تەشۋىقات قورالى بولۇش سۈپىتى بىلەن قانچىلىك مۇھىم ڧۇنكىسىيەگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ(Akbıyık ve Öztürk, 2012)
مانخاتتاندا باشلانغان بۇھەرىكەت گەرچە دۇنيا مىقياسىدا شىركەتلەرنىڭ قۇدرىتى ۋە ئىقتىسادىي باراۋەرسىزلىكىگە بولغان غەزەپ – نەپرەتنىڭ ئۆرلىگەنلىكىنىڭ ئىپادىسى بولسىمۇ، لېكىن ھەرىكەتنىڭ ئارقىسىدىكى يەنە بىر ئامىل؛ كىشىلەرنىڭ سىياسىي ۋەكىللىك ھوقۇقىنىڭ يېتەرسىزلىكىگە بولغان ئېتىقادى ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئۆزىنى ئاجىز&كۈچىسز ھېس قىلىش تۇيغۇسى ئىدى .
« بۇ يەردىكى مەسىلە سىياسىي ۋەكىللىك تۈزۈمىنىڭ يېتەرسىزلىكى ياكى مەغلۇبىيىتى ئەمەس، ياكى بىرەر سىياسىيوننىڭ ۋە ياكى بىرەر پارتىيەنىڭ زەئىپلەشكەنلىكى ياكى چىرىكلەشكەنلىكىمۇ ئەمەس، بەلكى ئومۇمەن سىياسىي تۈزۈلمىدىكى يېتەرسىزلىك ئىدى» (Şen، 2012 : 140) .  بۇ كەمچىلىكلەردىن نارازى بولغان يېڭى بىر ئەۋلاد ياشلار «ئەرەپ باھارى»نى ئۈلگە قىلىپ، دۇنيادا 1500 شەھەرگە تەسىرى يېيىلغان غايەت زور ھەرىكەتنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق تەشكىللىيەلىگەن. بۇنىڭدىن باشقا، بولۇپمۇ ھەرىكەت داۋامىدا ئوتتۇرىغا چىققان تەشكىلاتلار ئۆزىنىڭ قاتنىشىش شەكلىدىكى دېموكراتىيەنىڭ پىروتوتىپى (كۆزگە كۆرۈنگەن تىپى) ئىكەنلىكىنى نامايان قىلدى .
يۇقىرىقى رامكىدا ، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي مەقسەتكە ئىشلىتىلىشىدىكى ئەڭ ياخشى مىساللارنىڭ بىرى يېقىندا يۈز بەرگەن « تاكسىم گازى باغچىسى» ۋەقەسىدۇر. ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىتىدىن نارازى، كۆپسانلىقى ياشلاردىن تەشكىل تاپقان ئۆكتىچى بىر گۇرۇپ، تاكسىمدىكى بىر باغچىنىڭ ئورنىغا سېلىنىدۇ دەپ ئىددىئا قىلىنغان بىر سودا سارىيىنى باھانە قىلىپ، ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق كىشىنى ھەيرانۇ-ھەس قالدۇرىدىغان تېز سۈرئەتتە تەشكىللىنىپ دۆلەتنىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىگە يامرىغان بىر ھەرىكەتنى باشلىغان.