خەلقئارا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە نېمە ئۈچۈن ئارىلىشىشى كېرەك؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇنداقتا بىز ئۇيغۇرلار قانداق قىلىشىمىز كېرەك؟ ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر ۋە لىدېرلار، نەتىجىسى ياكى تەسىرى يوق نامايىش، يىغىن ئېچىپ سۆزلەپ قويۇش، بىرە جىددىي ئەھۋال يۈز بەرگەندە بايانات بېرىپ قويۇشلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالماسلىقى ئېلىپ بارغان ھەرىكەتلەرنىڭ تەسىر قوزغاش – قوزغىيالماسلىقىغا قاراش كېرەك. ئۆزگىچە ئىجادچانلىققا ئىگە نامايىشلار ئەلۋەتتە دىققەت تارتىدۇ. نامايىشقا كوزىدىن قان ئېقىۋاتقان ماسكا كىيىپ چىققان ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىزنىڭ رەسىملىرى مېدىيالاردا ھازىرغىچە كەڭ كۆلەمدە ئورۇن ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ. «خىتاي بىزنىڭ كۆپىيىشىمىزنى چەكلەپ كەلدى. بىز ئۆز بالىلىرىمىزنى قورساقتا تۇرغۇزۇپ ئۆلتۈرۈۋېتىشىنى خالىمىغانلىقىمىز ئۈچۈن، قېچىپ يۈرۈپ بەش بالا تۇغدۇم. 6 – بالامنى ئۆلۈمدىن قۇتۇلدۇرۇپ ساق – سالامەت تۇغۇش ئۈچۈن تۈركىيەگە قېچىپ كەتتىم. ئەمما خىتاي، بالىلىرىمىزنى ئۆلتۈرمىگەنلىكىمىز ئۈچۈن يولدىشىمنى 10 يىل كەستى. بەش بالامنى ئۆيىمىزدىن مەجبۇرىي بۇلاپ ئېلىپ كېتىپ خىتاي قىلىۋېتىش ئۈچۈن بەش يەرگە تارقىتىۋېتىپتۇ. يېقىندا بىر قىزىمنى باشقا بىر شەھەردە چىقىرىلغان يېتىمخانىنىڭ سىن ئالغۇسىدىن تونۇۋالدىم، قالغانلىرىنىڭ ئۆلۈك – تىرىكى نامەلۇم. ئاتا ئانا بولغۇچىلار مېنىڭ يۈرىكىمدىكى ئاغرىقنى چۈشىنىپ خىتاي تەرەپتە ئەمەس مەن تەرەپتە تۇرۇشۇڭلارنى سورايمەن! خىتاي بۇ جىنايىتىگە جاۋاب بەرسۇن !» دەپ نىدا قىلغان ئۇيغۇر ئانىنىڭ گۇۋاھلىقى تەسىر قوزغىيالايدىغان جۈملىلەرنى ئىشلەتكەنلىكى ئۈچۈن تىۋىتتېر دا كۈچلۈك تەسىر قوزغىدى. ئەگەر بۇ ئانا «مېنىڭ بەش بالام بار ئىدى، خىتاي ھۆكۈمىتى پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىگە قارشى چىقتىڭ دەپ قانۇن بويىچە جازالايدىغانلىقى ئۈچۈن ۋە 6- بالامغا رۇخسەت قىلمايدىغانلىقى ئۈچۈن تۈركىيەگە قېچىپ كەتتىم. يولدىشىمنى پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىگە بوي سۇنماي قانۇنغا خىلاپلىق قىلدىڭ دەپ 10 يىل كېسىپتۇ. بالىلىرىمنى يېتىمخانىلاردا تەربىيەلەپ بېقىپ بېرىمىز دەپ ئېلىپ كېتىپتۇ» دېگەن بولسا بۇنچىلىك تەسىر قوزغىيالمىغان بولاتتى. ئامېرىكا ھەر مىللەت ئاياللىرى ئۆتكەن يىلى مارت ئېيىدا ھال رەڭلىك دوپپا كىيىپ  ئاياللار ھوقۇقى ۋە باراۋەرلىك ئۈچۈن 500،000 كىشىلىك نامايىش ئېلىپ بېرىپ كوچىلارنى پۈتۈنلەي قامال قىلىۋالغان ئىدى، بۇ نامايىش كۈچلۈك تەسىر قوزغىدى.  ئۆز ۋاقتىدا ئاتوم بومبا تەتقىقاتىغا قارشى نامايىش قىلغۇچىلار تەتقىقات مەيدانىنىڭ ئالدىدىكى دېڭىزغا قان رەڭلىك قىزىل بوياقنى تۆكۈپ دېڭىزنى قىزىل رەڭگە بوياپ دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتقان ئىدى. مانا مۇشۇنداق ئۆزگىچە ۋە دىققەت تارتىدىغان نامايىشلارنى قىلالىساق، پۈتۈن دۇنيا خەلقلىرىنى خىتاينىڭ مېلىنى ئالماسلىققا قايىل  قىلىش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچىمىز بىلەن ئەڭ ئىجادىي تەشۋىقاتلارنى تۋىتتېر قاتارلىق ئىجتىمائىي ئۇچۇر ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق ئۈزلۈكسىز داۋاملاشتۇرساق. كىشىلەرنىڭ يۈرىكىنى پارە – پارە قىلىۋېتەلىگۇدەك  سىن گۇۋاھلىقلىرىنى، خىتاينىڭ «بىر  قىسىم جىنايەتچىلەرنى تۇتقۇن قىلدۇق كۆپلىگەن ئۇيغۇرلارنى ئوقۇتۇپ تەربىيەلەۋاتىمىز» دېگەن يالغانلىرىنى ئېچىپ تاشلاش ئۈچۈن ھەممىلا يەردە ياغدۇرۇۋېتەلىسەك،  بەلكىم بىز دۇنيانى كەينىمىزگە ئالالىشىمىز مۇمكىن. بۇنىڭ ئۈچۈن بىز خىتاينىڭ جازا لاگېرلىرىنىڭ ئىچىدىكىلەرنى تېشىغا چىقىرىپ لاگېر ئىشىكلىرىنى قۇلۇپلاپ قويۇشتىن ئىبارەت شەكلىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن  ئەمەس بەلكى، شەرقىي تۈركىستاندىن ئىبارەت بىر چوڭ جازا لاگېرىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بارلىق سىياسىي مەقسەتلىرىنىڭ ئىشىكىنى تاقاشتىن ئىبارەت ماھىيەتنى كۆزدە تۇتۇپ، تولۇق ھۆرلۈكنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە قىرغىنچىلىققا قارشى تۇرۇشىمىز كېرەك. ئۇنداق بولمىغاندا بىز ئىنسانلارنىڭ ھايات ماماتلىق مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلگۈچى ئىنسانىي كۈچلەرنى قولغا كەلتۈرۈپ جازا لاگېرلىرىنى تاقاتقۇزغان تەقدىردىمۇ ، ھايات قالغان قېرىنداشلىرىمىز بىزنى ۋە بىز ئۇلارنى تونۇيالمايمىز، پۈتۈنلەي ياتلارغا ئايلىنىمىز. ئۇنىڭ ئۈستىگە دۆلەتلەر بىزنىڭ ھايات – ماماتلىقىمىز ئۈچۈن ئەمەس، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەل – توكۇس يوقۇتۇلىشى ئۆزلىرىنىڭ مەنپەئەتىگە قانچىلىك زىيان كەلتۈرۈشى نۇقتىسىدىن قاراپ ئارىلىشىدۇ.
دەل شۇنداق بولغانلىقتىن، تەسىرى كۈچلۈك ھەرىكەتلەر بىلەن، ھېسداشلىقنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە دۇنيانىڭ بېشىنى قاتتىق ئاغرىتىش بىلەن بىرگە مۇستەقىللىق نىشانىمىزدىن ھەرگىزمۇ ۋاز كەچمەسلىكىمىز، ئىشلارنىڭ باشقىلارنىڭ بىزگە ئىچ ئاغرىتىشى بىلەنلا ئەمەس، ئەڭ مۇھىمى شەرقىي تۈركىستاندىن ئىبارەت بىر تېررىتورىيەنىڭ خىتاينى ئاجىزلىتىش ۋە يوقىتىشتا قانچىلىك رول ئوينايدىغانلىقى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقىمىز كېرەك.
[1] Peter Navarro. “Crouching Tiger.” Apple Books, P 48
[2] Peter Navarro. “Crouching Tiger.” Apple Books P162