مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتىنىڭ 2026-يىللىق خىتاي مۆلچەرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى قۇرۇلما خاراكتىرلىك  ئۆزگىرىشلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«خەۋپتىن خالىيلاشتۇرۇش» (De-risking) ئۇقۇمى، ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى شوئارىغا ئايلاندى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەشەببۇس قىلغان «ئالاقىنى ئۈزۈش» (de-coupling) ئىستراتېگىيەسىدىن پەرقلىق ھالدا، ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاي بىلەن ئالاقىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈشنى ئەمەس، ھالقىلىق ساھەلەردىكى (دورا،  سىيرەك مەدەنلەر، ئۆزەك تېخنىكىسى) بېقىنىشچانلىقنى ئازايتىشنى نىشان قىلماقتا. ئەمما مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى ئانالىزلىرى، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئىجرا قىلىنىشىدا ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدا تولۇق بىر ماسلىشىش يوقلۇقىنى، گېرمانىيەگە ئوخشاش خىتاي بازىرىغا بېقىنىپ قالغان دۆلەتلەر بىلەن شەرقىي ياۋروپا دۆلەتلىرى ياكى فىرانسىيەگە ئوخشاش تېخىمۇ كەسكىن پوزىتسىيە تۇتقانلار ئارىسىدا پىكىر ئىختىلاپلىرى بارلىقىنى بىلدۈرمەكتە.
توكلۇق ئاپتوموبىل (EV) تەتقىقاتى، بۇ يېڭى دەۋرنىڭ سىمۋوللۇق بىر مىسالىدۇر. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ، خىتاينىڭ دئكلەت مالىيە تولۇقلىمىسى بېرىلگەن توكلۇق ئاپتوموبىللىرىغا قارشى باشلىغان  باھانى تۆۋەنلىتىپ سېتىشقا قارشى تۇرۇش راي سىناشلىرى  ۋەئۆستۈرۈشى ئېھتىماللىقى بولغان قوشۇمچە تاموژنا بېجى، سودىنىڭ ئەمدىلىكتە «بازار ئۆزى ئۆزىنى تەڭشەيدۇ» قائىدىلىرى بىلەن ئەمەس، «گېئو-سىياسىي مۇداخىلىلەر» ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. دوكلاتلاردا، خىتاينىڭ بۇ ئىنكاسلارغا قارىتا ئۆچ ئېلىش (retaliation) ئىقتىدارىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكى (مەسىلەن، ياۋروپانىڭ قىممەت باھالىق ئىستېمال مەھسۇلاتلىرى ياكى يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى ئىمپورتىغا چەكلىمە قويۇش ئارقىلىق)، شۇ سەۋەبتىن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىل بولۇش (strategic autonomy) ئىزدىنىشىنىڭ بەدەللىك بولىدىغانلىقى تەكىتلەنمەكتە.
ياۋروپانىڭ خىتايغا بولغان قارىشىدىكى يەنە بىر ھالقىلىق ئامىل، خىتاينىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان «چەكسىز دوستلۇقى» دۇر. ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا خىتاينىڭ رۇسىيەگە قارىتا ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك قوللىشى، ياۋروپا پايتەختلىرىدە خىتاينىڭ ئەمدىلىكتە بىر بىخەتەرلىك تەھدىتى دەپ قارىلىشىغا سەۋەب بولدى. مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى مۇتەخەسسىسلىرى، خىتاينىڭ رۇسىيە سىياسىتىدە تۈپتىن ئۆزگىرىش قىلمىغان تەقدىردە، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن مۇناسىۋەتلرىنىڭ نورماللىشىشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە «بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى» نىڭ ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى داۋاملىق زەھەرلەيدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.
ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ ياۋروپا ئىچىدىكى «پارچىلاپ باشقۇرۇش» (divide and rule) تاكتىكىلىرىمۇ ئانالىزلاردا ئورۇن ئالماقتا. ۋېنگىرىيەگە ئوخشاش بەزى ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەزالىرى بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇلغان ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەر، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قارشى بىر ئاۋاز بولۇش تىرىشچانلىقلىرىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا. ھالبۇكى، ئومۇمىي يۈزلىنىش، ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتىنىڭ ھوقۇقلىرىنى ئاشۇرۇپ، سودا قوغدىنىش قوراللىرىنى تېخىمۇ ئاكتىپ ئىشلىتىدىغانلىقى يۆنىلىشىدىدۇر.
بۇ بۆلۈمدە ئاخىرىدا، تېخنىكىلىق ھەمكارلىقنىڭ چەكلىنىۋاتقانلىقى ھەققىدىمۇ توختىلىپ ئۆتۈش كېرەك. Horizon Europe  (ياۋروپا ئۇپۇقلىرى) غا ئوخشاش تەتقىقات پىروگراممىلىرىدىن خىتاي ئورگانلىرىنىڭ چىقىرىۋېتىلىشى ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلار ئارا ھەمكارلىقلارنىڭ «ئەقلى مۈلۈك ئوغرىلىقى» ئەندىشىسى بىلەن چەكلىنىشى، 2026-يىلىغا كەلگەندە ئىلمىي دىپلوماتىيەنىڭمۇ سوۋۇيدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
گېئو-سىياسىي پارتلاش لىنىيەلىرى: تەيۋەن ۋە يەر شارى جەنۇبى
مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى راي سىناشلىرى، تەيۋەن بوغۇزىدىكى جىددىيچىلىكنىڭ، كەلگۈسى يىللاردا دۇنياۋى مۇقىملىققا تەھدىت سالىدىغان ئەڭ چوڭ خەتەرلەردىن بىرى بولىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆپىنچىسى يېقىن كەلگۈسىدە (2026-يىلىغىچە) كەڭ كۆلەملىك بىر ئىشغالىيەت كۈتمىسىمۇ، خىتاينىڭ «كۈلرەڭ رايون» تاكتىكىلىرىنى (تور ھۇجۇملىرى، ساختا ئۇچۇر تارقىتىش، ھەربىي پاراكەندىچىلىك) كۆپەيتىپ، تەيۋەن ئۈستىدىكى بېسىمنى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەگە چىقىرىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىمەكتە. بۇ ئەھۋال، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن تېخىمۇ يېقىن بىر ھەربىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك سەپتە تۇرۇشقا مەجبۇرلىماقتا.
خىتاينىڭ «يەر شارى جەنۇبى» (Global South) دۆلەتلىرى ئۈستىدىكى تەسىرىنى ئاشۇرۇش تىرىشچانلىقى، غەرب مەركەزلىك دۇنيا تەرتىپىگە بىر خىرىس سۈپىتىدە باھالانماقتا. «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئاستىلىشىغا قارىماي، خىتاينىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر بىلەن قۇرغان سىياسىي ئىتتىپاقلىرى (BRICS  نىڭ كېڭىيىشىگە ئوخشاش)، خەلقئارالىق سۇپىلاردا (ب د ت غا ئوخشاش) غەربنىڭ تەسىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى دوكلاتلىرى، خىتاينىڭ بۇ دۆلەتلەرنى ئۆزىنىڭ تېخنىكا ئۆلچەملىرىگە ۋە باشقۇرۇش ئەندىزىسىگە تارتىشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭمۇ دۇنيانى «گۇرۇھلىشىش» قا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى ئانالىز قىلماقتا.
جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى زىمىن دەۋا  قىلىش پوزىتسىيەسى ۋە قوشنا دۆلەتلەر (فىلىپپىن، ۋىيېتنام) بىلەن يۈز بەرگەن جىددىيچىلىكلەرمۇ گېئو-سىياسىي خەتەر خەرىتىسىدە مۇھىم بىر ئورۇن تۇتماقتا. خىتاينىڭ ھەربىي زامانىۋىلىشىشى ۋە يادرو ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشى، رايوندا قوراللىنىش مۇسابىقىسى قوزغىماقتا. ياۋروپالىق ئىستراتېگىيەچىلەر ئۈچۈن بۇ ئەھۋال، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىكىنىڭ، ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىكىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدىغانلىق ھەقىقىتىنى مۇستەھكەملىمەكتە.
تەكشۈرۈلگەن مەنبەلەر ۋە مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتىنىڭ چوڭقۇر ئانالىزلىرىدا بايان قىلىنغىنىدەك، خىتاي ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋىتى،  2026-يىلىغا كەلگەنسېرى «قۇرۇلما مەنبەلىك ئىشەنچسىزلىك» ۋە «باشقۇرۇلىدىغان رىقابەت» ئۇقۇملىرى ئەتراپىدا شەكىللەنمەكتە. خىتاي ئىچكى قىسىمدا مۇستەبىت ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەش ۋە بىخەتەرلىكنى، تاشقى قىسىمدا بولسا رېۋىزىيونىست (دۇنيا تەرتىپىنى ئۆزگەرتكۈچى) بىر كۈچ سۈپىتىدە نامايان بولۇشنى داۋاملاشتۇرسا؛ ياۋروپا ئىتتىپاقى، ساددىلىقتىن يىراقلىشىپ تېخىمۇ مۇداپىئە  خاراكتېرلىك، قوغدىنىشچان ۋە گېئو-سىياسىي بىر ئاكتىيورغا ئايلانماقتا.