پېنتاگوننىڭ 2024-يىللىق دوكلاتىدا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە ئورۇن بېرىلىشىنىڭ ئەھمىيىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەرييارلىغۇچى: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى پېنتاگوننىڭ 2024-يىلى 18-دېكابىر ئېلان قىلغان «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك تەرەققىياتى» ناملىق دوكلاتىنى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خەلقئارالىق بىخەتەرلىك ۋە گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن تىلغا ئالغان ئەڭ مۇھىم رەسمىي ھۆججەتلەرنىڭ بىرى دېيىشكە بولىدۇ. بۇ دوكلات خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي نۇقتىئىنەزەرى بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان پوزىتسىيەسىنىمۇ ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
كېيىنكى يىللاردا، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بارغان ھەرىكەتلىرىنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە «بۆلگۈنچىلىككە قارشى كۈرەش» دېگەن نام بىلەن ئاقلاشقا تىرىشىپ كەلگەن بولۇپ، 2017-يىلدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەمدە قۇرۇلغان جازا لاگېرلىرى ۋە قاتتىق نازارەت سىياسەتلىرى خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ كەسكىن تەنقىدىگە ئۇچرىغان. پېنتاگوننىڭ بۇ دوكلاتى، خىتاينىڭ رايوندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى، مەقسىتى ۋە كەلگۈسىدىكى تەسىرلىرىنى ئانالىز قىلغان.
دوكلات شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خىتاينىڭ «يادرولۇق مەنپەئەتى» دائىرىسىگە كىرگۈزگەنلىكىنى تىلغا ئېلىش ئارقىلىق، بۇ مەسىلىنىڭ خىتاي ئۈچۈن قانچىلىك مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن. دوكلاتتىكى مەلۇماتلارغا كۆرە، خىتاي 2003-يىلدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە شياڭگاڭ مەسىلىلىرىنى «يادرولۇق مەنپەئەت» سۈپىتىدە بېكىتكەن بولۇپ، بۇ مەسىلىلەردە ھېچقانداق مۇرەسسە قىلمايدىغانلىقىنى جاكارلىغان. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى سىياسەتلىرىنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلىشىش ئېھتىماللىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
نۆۋەتتە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى رايوندىكى مۇقىملىق، ئىنسان ھەقلىرى ۋە خەلقئارالىق بىخەتەرلىككە تەھدىت پەيدا قىلماقتا. پېنتاگوننىڭ بۇ دوكلاتى، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ بۇ مەسىلىگە قارىتا كەلگۈسىدىكى سىياسەتلىرىنى بەلگىلەشتە مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە بولۇپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ھەل قىلىنىشى ئۈچۈن يېڭى پۇرسەتلەر يارىتىشى مۇمكىن.
دوكلاتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى
ۋاقىت جەھەتتىكى ئەھمىيىتى
دوكلاتنىڭ 2024-يىلى ئېلان قىلىنىشى ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ يىل خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 75 يىللىقى بولۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۆزىنىڭ «ئۇلۇغ جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ گۈللىنىشى» دەپ ئاتىغان ئىستراتېگىيەلىك نىشانىغا يېتىشنىڭ ھەل قىلغۇچ باسقۇچىغا كىرگەنلىكىنى جاكارلىماقتا. شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلەرمۇ مۇشۇ ئومۇمىي نىشان ئاستىدا تېخىمۇ كەسكىنلەشمەكتە. دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغىنىدەك، 2023-يىلى ئاۋغۇستتا شى جىنپىڭنىڭ ئۈرۈمچىنى زىيارەت قىلىپ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش»نى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىشى بۇنىڭ تىپىك مىساللىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ.
بۇ مەزگىل يەنە خەلقئارالىق سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ مۇرەككەپ ئۆزگىرىش باسقۇچىغا كىرگەن ۋاقتىغا توغرا كەلدى. ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇش، ئۇكرائىنا-رۇسىيە توقۇنۇشى ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى جىددىيلىك كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرى تېخىمۇ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولماقتا. دوكلاتتا بايان قىلىنغان خىتاينىڭ غەربىي رايون قوماندانلىقى ۋە ئۇنىڭ ھەربىي كۈچلىرىنىڭ تەپسىلاتلىرى، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ بۇ رايونغا قارىتا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكلاتنىڭ 2024-يىلىدىكى ئەھمىيىتى يەنە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى باسقۇچقا كىرگەنلىكىدىمۇ نامايان بولماقتا. ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتى «رىقابەت، ھەمكارلىق ۋە توقۇنۇش» تىن ئىبارەت ئۈچ تەرەپتىن قولغا ئېلىنغان بولۇپ، بۇ دوكلات يۇقىرىقى ئۈچ نۇقتىدىن شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى تەھلىل قىلغان. 2024-يىللىق دوكلاتتا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە كەڭ ئورۇن بېرىلىشى، ئامېرىكىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە مەسىلىسىنى تېخىمۇ مۇھىم ئورۇنغا قويغانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
گېئوپولىتىكىلىق ئەھمىيىتى
دوكلات شەرقىي تۈركىستاننى خىتاينىڭ غەربىي رايون قوماندانلىقى دائىرىسىدە، ھىندىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا چېگرالىرىغا تۇتاشقان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك رايون سۈپىتىدە بايان قىلغان. بۇ رايون ھىندىستان بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا ماجىراسى، ئافغانىستاندىكى بىخەتەرلىك مەسىلىسى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىقنىڭ ئورتاق كېسىشمە نۇقتىسىدا جايلاشقان. بۇنىڭ ئۈستىگە، رايون خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ مۇھىم قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكى بولۇپ، يېڭى ئاسىيا-ياۋروپا قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكىنىڭ ئاساسىي ئۆتكىلى ھېسابلىنىدۇ.
خىتاي شەرقىي تۈركىستاننى ئۆزىنىڭ ئىككى ئوكيان (تىنچ ۋە ھىندى ئوكيانى) ئىستراتېگىيەسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتىكى مۇھىم تايانچ نۇقتىسى قىلماقتا. دوكلاتتا ئاشكارىلانغاندەك، خىتاي رايوننى ھەم ھەربىي كۈچ تەرەققىي قىلدۇرۇش مەيدانى، ھەم ئىقتىسادىي تەرەققىيات سۇپىسى سۈپىتىدە قوللانماقتا. غەربىي رايون قوماندانلىقىنىڭ ھەربىي قۇرۇلمىسى ۋە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى بۇنى تېخىمۇ ئېنىق نامايان قىلىدۇ.
رايوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىدىن ھالقىپ، يېڭى ئەسىردىكى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنىڭ يېڭى مەيدانىغا ئايلانماقتا. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى «يادرولۇق مەنپەئەت» دائىرىسىگە كىرگۈزۈشى، رايوننىڭ كەلگۈسىدىكى خەلقئارالىق كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىكى رولىنى تېخىمۇ مۇھىم ئورۇنغا كۆتۈرگەن. دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان ھەربىي ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى، بۇ رايوننىڭ پەقەت ئىچكى بىخەتەرلىك مەسىلىسىلا ئەمەسلىكىنى، بەلكى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنىڭمۇ مەركىزىي نۇقتىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.