دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سافران تەرىپىدىن يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان دىئاسپوراغا مۇناسىۋەتلىك ئالاھىدىلىكلەر، 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا يەھۇدىي دىئاسپوراسىنىڭ ئەھۋالىغا ماس كېلىدۇ. لېكىن كۈنىمىزدە ئۆزىنى دىئاسپورا دەپ ئاتايدىغان نۇرغۇن توپلۇقنىڭ (خىتاي، مېكسىكا، ئافرىقا دىئاسپورالىرى)، ھەتتا يەھۇدىي دىئاسپوراسىمۇ بۇ ئالاھىدىلىكلەرنىڭ بىر قىسمىغا (ئاناۋەتىنىگە قايتىش چۈشەنچىسى، ساھىبخان دۆلەت تەرىپىدىن قارشى ئېلىنماسلىققا ئىشىنىش قاتارلىقلار)ئىگە ئەمەس. سىدېرى سافراننى تىراگېدىيە، زۇلۇم، ئازاب-ئوقۇبەت، سۈرگۈن ۋە ھىجران ئازابى قاتارلىقلارنىلا ئاساس قىلىش بىلەن تەنقىد قىلىپ، دىئاسپورا ئۇقۇمىنى ئىزاھلاشنىڭ بىزنى دىئاسپورانىڭ نەزىرىيەۋى رامكا سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشنى سىناشقا مەجبۇرلايدىغانلىقىنى، بۇنىڭ تارىخىي تەجرىبىلەرنىڭ، مايىللىقلارنىڭ ۋە كۈنتەرتىپتىكى ئالاقىدار مەسىلىلەرنىڭ كۆپلىكى سەۋەبىدىن بىھۇدە ئىش بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ (2008-47).
دىئاسپورا تەتقىقاتىدا ھازىرغىچە يېزىلغان ئەسەرلەر ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئالقىشقا ئېرىشكەن «دۇنياۋى دىئاسپورا: تونۇشتۇرۇش» ناملىق كىتابنىڭ مۇئەللىپى روبىن كوھېن (1997-4)، سافراننىڭ دىئاسپورا چۈشەنچىسىنىڭ، بولۇپمۇ ئاناۋەتەننى ھەددىدىن زىيادە تەكىتلىشىنىڭ يەھۇدىي دىئاسپوراسىنىڭ ئەنئەنە ۋە تەجرىبىلىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ كەتكەنلىكىنىڭ ئىپادىسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. كوھېن ھەم يەھۇدىي دىئاسپوراسىنىڭ ئومۇمىي ئالاھىدىلىكلىرىنى ھەمدە كۈنسايىن تېخىمۇ كەڭ مەنىدە ئىشلىتىلىۋاتقان دىئاسپورا تېرمىنىنىڭ تەرەققىياتىنى ئۆز ئىچىگە ئالالايدىغان بىر ئۇقۇم رامكىسى بەرپا قىلىش كېرەكلىكىنى بىلدۈرۈپ تۆۋەندىكى 9 ئالاھىدىلىكىنى بايان قىلىدۇ.
• ئانايۇرتتىن ئاساسەن تىراگېدىيەلىك بىر شەكىلدە ئايرىلىش
• (ياكى) ئانايۇرتتىن ئىش ئىزدەش، سودا ياكى يۇرت ئىزدەپ ماكانلىشىشقا ئوخشاش سەۋەبلەر تۈپەيلى ئايرىلىش
• كوللېكتىپ خاتىرە ۋە ئانايۇرتقا مۇناسىۋەتلىك ئەپسانە يارىتىش
• ئارزۇ قىلىنغان ئانايۇرتنى تەسەۋۋۇر دۇنياسىدا غايىۋى ماكانغا ئايلاندۇرۇش
• ئانايۇرتقا قايتىشنىڭ تەييارلىقى ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتۈش
• ئۇزۇندىن بۇيان ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇلۇپ كېلىنگەن مىللىي ئاڭ
• ساھىبخان جەمئىيەتلەر بىلەن مەسىلىسى بولۇش
• ئۆزگە مەملىكەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىش تۇيغۇسى
• ياخشى مۇئامىلە قىلغان ساھىبخان دۆلەتلەردە تېخىمۇ ياخشى تۇرمۇش قۇرۇش ئېھتىمالى ( 1997-187).
كوھېن تەرىپىدىن بايان قىلىنغان دىئاسپوراغا مۇناسىۋەتلىك ئالاھىدىلىكلەر بولۇپمۇ ئىككىسى دىئاسپورا توپلۇقلىرىنى كۈنىمىزدىكى ئەمەلىي ئەھۋالغا ئاسان تەھلىل قىلىش ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىم ئۆلچەملەر ھېسابلىنىدۇ. دىئاسپورا ئۇقۇمىنى «ئانايۇرتتىن ئاساسەن تىراگېدىيەلىك بىر شەكىلدە ئايرىلىش»دېگەن شەرتنى ئاساس قىلىپ چۈشەندۈرىدىغان قاراشنىڭ ئورنىغا، دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ «ئانايۇرتتىن ئىش ئىزدەش، سودا ياكى يۇرت ئىزدەپ ماكانلىشىشقا ئوخشاش سەۋەبلەر تۈپەيلى ئايرىلىش»نەتىجىسىدىمۇ شەكىللىنىدىغانلىقىنى قوبۇل قىلىش، 21-ئەسىرنىڭ ئىجتىمائىي، سىياسىي، خەلقئارا ۋە ئىقتىسادىي ئەھۋالىغا مۇۋاپىق كېلىدۇ. كوھېن ئوتتۇرىغا قويغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا بولسا » ئۆزگە مەملىكەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىش تۇيغۇسى» دۇر. قاتناش، ئۇچۇر-ئالاقىگە ئوخشاش ساھەلەردە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنىڭمۇ تەسىرىدە، دىئاسپورالارنىڭ پەقەت ئاناۋەتىنى بىلەنلا ئەمەس، باشقا مەملىكەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەنمۇ ئالاقە ۋە ھەمكارلىق ئىچىدە بولۇشى قاتارلىقلار دىئاسپورالارنىڭ دۇنياۋى كۈچ بولالىشى ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىمدۇر.
كوھېن يۇقىرىقىلارغا قوشۇمچە قىلىپ، دىئاسپورالارنىڭ «نوقۇل مىللەتچى»بولمايدىغانلىقىنىمۇ قەيت قىلىدۇ (1997-135). دىئاسپورالار ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىملىكى بلەن ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ سىياسىي كىملىكى ئوتتۇرىسىدا تۇرىدۇ. بەزى دىئاسپورالار ئىچىدە ئۆز مىللىي دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىشنى ئارزۇ قىلىدىغان مىللەتچى گۇرۇپپىلار بولسىمۇ، بۇلارنىڭ مىللىي ئېڭى قانداقتۇر ئارمىيەسى، ساقچىسى ۋە بايرىقى بولغان ب د ت ئەزاسى بىر دۆلەت قۇرۇپ چىقالىغۇچىلىك سەۋىيەدە ئەمەس. دىئاسپورالار مىللىي دۆلەت بىلەن «ساياھەتتىكى كۈلتۈرلەر»ئوتتۇرىسىدا تۇرىدىغان بىر نەرسىدۇر. ماددىي جەھەتتە مەلۇم بىر دۆلەتتە ياشايدۇ لېكىن مەنىۋى جەھەتتە ئۆزى ياشاۋاتقان دۆلەتكە خاس زامان ۋە ماكاندىن خالىيدۇر (1997-136).
روگېرس برۇباكېر 2005-يىلى يازغان «دىئاسپورا»ناملىق ماقالىسىدە دىئاسپورا توغرۇلۇق تۆۋەندىكى ئۈچ ئۆلچەمنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بىرىنچىسى، تارقىلىش-چېچىلىش، ئىككىنچىسى، ئانايۇرتقا مايىللىق، ئۈچىنچىسى، پىسخىكىلىق پاسىللارنى قوغداش. برۇباكېرنىڭ دىئاسپوراغا دائىر باشقا قاراشلارغا قارىغاندا يۈزەكى ئىكەنلىكى چىقىپلا تۇرىدۇ.
شېففېر ئېتنىك-مىللىي دىئاسپورالارنى مۇنداق تەرىپلەيدۇ (2003-10).
مەجبۇرىي ياكى ئۆز ئىختىيارلىق بىلەن قىلىنغان كۆچ نەتىجىسىدە شەكىللىنىدۇ.
ئەزالىرى ئوخشاش بىر ئېتنىك-مىللىي يىلتىزدىن كەلگەنلىكلىرىگە ئىشىنىدۇ.
ئاناۋەتەن سىرتىدىكى بىر ياكى تېخىمۇ كۆپ دۆلەتتە ئاز سانلىق ھالەتتە ياشايدۇ.
ئەزالىرى ھەم ئاناۋەتەن بىلەن ھەمدە باشقا دۆلەتلەردىكى ئىراقداشلىرى بىلەن ئالاقە ئىچىدە بولىدۇ.
ئەزالىرى ھەم دىئاسپورانىڭ باشقا ئەزالىرى بىلەن ھەمدە پۈتكۈل مىللەت بىلەن ھەمكارلىق ئىچىدە بولىدۇ. مەسىلەن، مەدەنىيەت، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ساھەلەردە ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىدۇ.
باشقا نۇرغۇن پائالىيەتلەردىن سىرت، دىئاسپورا ئەزالىرى دىئاسپورالار، ساھىبخان دۆلەتلەر، ئاناۋەتەن ۋە خەلقئارالىق ئاكتىيورلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتكە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان دۆلەتتىن ھالقىغان (rans-state) ئالاقە تورلىرى قۇرىدۇ.