«ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نىڭ ئۈچ يىلدىن كېيىنكى تەسىرىنى باھالاش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۆۋەندىكى تۆت سوئال ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ ھازىرغىچە بولغان ئىپادىسىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن بىر باشلىنىش نۇقتىسىنى تەمىنلەيدۇ. بىرىنچىدىن، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى قانۇننى ئىجرا قىلالىدىمۇ؟ ئىككىنچىدىن، شىركەتلەرنىڭ ھەرىكىتىنى ئۆزگەرتىپ، قانۇنغا ئەمەل قىلىشنى ئىشقا ئاشۇردىمۇ؟ ئۈچىنچىدىن، قانۇن ئۇنىڭغا خىلاپلىق قىلغۇچىلار ئۈچۈن سەلبىي ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردىمۇ؟ تۆتىنچىدىن — بەلكىم ئەڭ مۇھىمى ۋە ئۆلچەش ئەڭ قىيىن بولغىنى — قانۇن ئىنسان ھەقلىرى ئەھۋالىنى ۋە ئۇ تەسىر كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلغان كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشى ۋە تىرىكچىلىكىنى ياخشىلىدىمۇ؟
بۇ سوئاللارنىڭ ھەر بىرى تۆۋەندە ئايرىم-ئايرىم مۇھاكىمە قىلىنسىمۇ، سۇنۇلغان مىساللار ئادەتتە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ تەسىرىنىڭ بىردىن ئارتۇق تەرىپىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.
ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنى ئىجرا قىلالىدىمۇ؟
2025-يىلى ئاۋغۇستقىچە تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىغا خىلاپلىق قىلغان بولۇشى مۇمكىن، دەپ گۇمان قىلىنغان تەخمىنەن 3.7 مىليارد دوللار قىممىتىدىكى 16,755 تۈركۈم مالنى تۇتۇپ قالدى. تاموژنا خادىملىرى تەرىپىدىن تەكشۈرۈلگەن مەھسۇلاتلار توقۇمىچىلىق ۋە كىيىم-كېچەك، ھەشەمەتلىك ۋىنىل پول، ئۇچقۇ ۋە ئاپتوموبىل زاپچاسلىرى قاتارلىق كەڭ دائىرىگە چېتىلىدۇ.
بۇ سانلار مەلۇم جەھەتتىن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ زور خىراجەت ئاجرىتىشى بىلەن قولغا كەلگەن. تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى ساۋاننا، لوس ئانجېلېس ۋە نىيۇيوركتا مەھسۇلاتنىڭ كېلىش مەنبەسىنى — بولۇپمۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىن كەلگەنلىكىنى — بېكىتىش ۋە ئىمپورت قىلغۇچىلارنىڭ ئىددىئالىرىنىڭ توغرىلىقىنى ئېنىقلاشتا ئورگانغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن يېڭى ئۈچ ئىزوتوپلۇق سىناق تەجرىبىخانىسى قۇرۇپ چىقتى. تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى سودا جەمئىيىتىگە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىلىرى، ئۇ يەردىن مال ئىمپورت قىلىشقا مۇناسىۋەتلىك خەتەرلەر ۋە تەپسىلىي تەكشۈرۈش ئۈچۈن ئەڭ ياخشى ئۇسۇللار ھەققىدە مەلۇمات بېرىش مەقسىتىدە تەربىيەلەش، يېتەكلەش ۋە تور يىغىنلىرى ئۆتكۈزدى.
ھۆكۈمەت سىستېمىلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ ئۆزگىچە تەلەپلىرىگە ماسلىشىشى بىر ئۆگىنىش جەريانىنى تەلەپ قىلدى. پارلامېنت تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسىنىڭ ئىجرا قىلىشى ئۈچۈن خىراجەت ئاجراتقان بولسىمۇ، بۇ ئىقتىدارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ھازىرقى قۇرۇلمىلار ۋە مۇتەخەسسىسلەر ئاساسىدا قۇرۇلغان، ئەمما يەنىلا تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈش ۋاقىت تەلەپ قىلىدىغان بىر جەريان ئىدى. دەسلەپتە بۇ ئورگان ھازىرقى ئالاقىدار ساھە مۇتەخەسسىسلىرىگە ۋە تاموژنا بېجى قانۇنىنى يولغا قويۇشتا ئېرىشكەن تەجرىبىسىگە تايىنىپ، تەمىنلەش زەنجىرى مۇتەخەسسىسلىرىنى ساختا مەھسۇلاتلارنى توسۇش، تۆكمە قىلىپ سېتىشقا قارشى تۇرۇش تەكشۈرۈشلىرى، تىرانسپورت ماللار ۋە پورتلاردا ئۇچرىغان باشقا سودا ماسلىشىش مەسىلىلىرى ھەققىدىكى بىلىملىرىنى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىغا خىلاپ قىلمىشلارنى تەكشۈرۈش قاتارلىق يېڭى بىر ساھەگە قوللىنىش ئۈچۈن ۋەزىپىلەندۈردى. بۇ مۇتەخەسسىسلەرنىڭ مەلۇم تەمىنلەش زەنجىرلىرى ھەققىدىكى چوڭقۇر بىلىمى ئۇلارنىڭ تېزلىكتە باشلاپ كېتىشىنى كاپالەتلەندۈردى. دەسلەپتە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ئىشلەپچىقىرىلغانلىقى مەلۇم بولغان ۋە ئىلگىرى توختىتىش بۇيرۇقىغا ئۇچرىغان ساھەلەرگە ۋە مەھسۇلاتلارغا (قۇياش ئېنېرگىيەسى، كىيىم-كېچەك ۋە پەمىدۇر قاتارلىقلار) مەركەزلەشتى. بۇ مەركەزلىشىش ئىمپورتلارنى بېكىتىش ۋە تەكشۈرۈش جەريانلىرىنى قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن ئاساس بولدى. قانۇن يولغا قويۇلغاندىن بۇيانقى ئۈچ يىل ئىچىدە تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى دائىرىسىنى كۆرۈنەرلىك كېڭەيتىپ، تېخىمۇ كۆپ ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالدى ۋە قانۇنغا خىلاپ ماللارنى رەت قىلىش جەريانىنى (ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى كونترول تاختىسىدا «كۈتۈش» دەپ تىزىملانغان ماللار سانىنىڭ ئازىيىشى بىلەن ئىپادىلەنگىنىدەك) كۆرۈنۈشتە ئاسانلاشتۇردى.
تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى ئىستاتىستىكىسى ئورگان تەرىپىدىن ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنى ئىجرا قىلىش ئۈچۈن توختىتىلغان ماللارنىڭ ھەجىمى ۋە قىممىتىنىڭ 2025-يىلى ئاپرېل ۋە مايدا كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلىگەنلىكىنى ۋە ئىيۇندا ئوتتۇرىچە تۇتۇپ قېلىش سەۋىيەسىگە قىسقا بىر قايتىش بولغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ئەمما كىشىنى ئەندىشىگە سالىدىغىنى شۇكى، 2025-يىلى ئىيۇلدا تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى پەقەت 14 تۈركۈم مالنى توختاتتى — بۇ، ئورگاننىڭ قانۇننى ئىجرا قىلىشىنىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىدارى توغرىسىدا سوئاللارنى پەيدا قىلىدىغان، مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تۆۋەن بىر سان. بەزىلەر ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاموژنا بېجى قارارلىرى مۇقىملاشقاندا، تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنى ئىجرا قىلىشنى كۈچەيتىدىغانلىقىنى پەرەز قىلماقتا.