دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھانس ج. مورگېنتاۋنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىنىڭ ئاساسى  دەپ قارىلىۋاتقان قىممەتلىك ئەسىرى «دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ ۋە تىنچلىق كۈرىشى»گە تەقرىز
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
ھانس ج. مورگېنتاۋنىڭ «دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ ۋە تىنچلىق كۈرىشى» ناملىق كىتابى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى ساھەسىدىكى «كىلاسسىك رېئالىزم» (Classical Realism) نىڭ ئاساسىنى سالغان، تەسىرى ئەڭ چوڭقۇر ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئەسەر ئالدىنقى بەش ئون يىلدىن ئاشىدىغان ۋاقىتتىن بۇيان خەلقئارا سىياسەتنى چۈشىنىش ۋە تەھلىل قىلىشنىڭ فوندامېنتال رامكىسىنى شەكىللەندۈرۈپ كەلدى. مورگېنتاۋ 1948-يىلى تۇنجى نەشرى ئېلان قىلغان بۇ ئەسىرىدە، خەلقئارا سىياسەتنى ماھىيەتتە «كۈچ ئۈچۈن كۈرەش» دەپ قارايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، غەرب ئەللىرىنىڭ خەلقئارا سىياسەتنى ئەخلاق، قانۇن ياكى دۇنيا تىنچلىقى ئارزۇسى بىلەن چۈشەندۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرىغا رېئالىستىك زەربە بەردى.
( بۇ يەتتىنچى نەشرى مورگېنتاۋنىڭ ئەسلى تېكىستىنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە Kenneth W. Thompson ۋە W. David  Clinton  تەرىپىدىن تۈزىتىلگەن)«سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى» ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى ۋە 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىنكى يېڭى «خەلقئارا تېررورلۇق» مەسىلىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان زامانىۋى خەلقئارا مەسىلىلەرنى تەھلىل قىلغان  بۇ ئەسەر پەقەت بىر دەرسلىكلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي نەزەرىيە ۋە تاشقى سىياسەت ئەمەلىيىتى ئۈچۈن چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن بىر پىكىر سۇپىسىدۇر.
بۇ تەقرىزنىڭ مەقسىتى مورگېنتاۋنىڭ بۇ ئاساسلىق ئەسىرىدىكى نەزەرىيەۋى رامكا، دۆلەت كۈچىنىڭ ئېلېمېنتلىرى، خەلقئارا سىياسەتنىڭ چەكلىمىلىرى ۋە دۇنيا تىنچلىقى مەسىلىلىرى قاتارلىق مەزمۇنلارنى بابمۇ-باب، چوڭقۇر ئىلمىي تەھلىل ئۇسلۇبىدا خۇلاسىلەش ئارقىلىق، ئۇنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى ئورنىنى ۋە زامانىۋى ئەھمىيىتىنى بايان قىلىپ بېرىشتىن ئىبارەت.
مورگېنتاۋنىڭ دۆلەتلەرنىڭ ھەرىكىتىنى ئاساسلىق ئوبيېكتىپ قانۇنىيەتلەرگە باغلاپ چۈشەندۈرۈشى، ئۇنىڭ رېئالىزم نەزەرىيەسىنىڭ قەلبىنى تەشكىل قىلىدۇ. شۇڭا، بۇ كىتابنىڭ ھەر بىر قىسمىدىكى تەھلىل ئۇسۇللىرى ۋە ئوتتۇرىغا قويۇلغان تەھدىتلەرنىڭ تارىخىي ۋە نەزەرىيەۋى ئارقا كۆرۈنۈشلىرىنى ئايدىڭلاشتۇرۇش، بۇ ئەسەرنىڭ قىممىتىنى تولۇق چۈشىنىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. بولۇپمۇ «كۈچ» نى ئاساسىي ئاتالغۇ قىلغان مورگېنتاۋ، تىنچلىققا ئېرىشىش يوللىرىنىمۇ «كۈچنى چەكلەش» ۋە «كۈچنى ئۆزگەرتىش» قاتارلىق ئىككى ئاساسىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىدۇ.
كىتابنىڭ ئومۇمىي قۇرۇلمىسى ۋە قىسقىچە مەزمۇنى
مورگېنتاۋنىڭ «دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت» ناملىق بۇ يەتتىنچى نەشرى ئون چوڭ قىسىم ۋە ئىككى قوشۇمچە تېمىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، خەلقئارا سىياسەتنىڭ نەزەرىيەسى، ئەمەلىيىتى، كۈچ كۈرىشىنىڭ ئامىللىرى، كۈچنى چەكلەش ئۇسۇللىرى، ۋە ئاخىرىدا تىنچلىق مەسىلىسىنى ھەل قىلىش يوللىرىنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىدۇ. كىتابنىڭ ئاساسىي مەركىزى ئىدىيەسى «خەلقئارا سىياسەتنىڭ كۈچ ئۈچۈن كۈرەش» ئىكەنلىكىنى بېكىتىش بولۇپ، ئاندىن دۆلەت كۈچىنىڭ ئېلېمېنتلىرى ۋە خەلقئارا قانۇن، ئەخلاق قاتارلىق چەكلىمىلەرگە ئورۇن بېرىلىدۇ. ئاخىرقى قىسىملاردا «دۇنيا دۆلىتى» قۇرۇشنىڭ ئامالسىزلىقىنى تەھلىل قىلغاندىن كېيىن، دىپلوماتىيەنىڭ تىنچلىققا ئېرىشىشتىكى مۇھىم ۋاسىتىچىلىك رولى ئۈستىدە توختىلىدۇ.
ئا. بىرىنچى قىسىم: خەلقئارا سىياسەتنىڭ رېئالىستىك نەزەرىيەسى ۋە ئەمەلىيىتى
1-باب: خەلقئارا سىياسەتنىڭ رېئالىستىك نەزەرىيەسى
مورگېنتاۋ بۇ بابنى خەلقئارا سىياسەتنى چۈشىنىشنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن باشلايدۇ، ئەسەرنىڭ تەجرىبىنى ئاساس قىلغان (empirical) ۋە ئەمەلىيەتچىل (pragmatic)  ئىكەنلىكىنى، يەنى نەزەرىيەنىڭ ئالدىن پەرەز قىلىش ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى رېئاللىققا ماس كېلىشى ئارقىلىق باھالىنىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇ خەلقئارا سىياسەتنى چۈشىنىشنىڭ ئىككى ئاساسلىق نەزەرىيەسىنىڭ—بىرىنچىسى، يېتەرسىزلىكنى بىلىمسىزلىككە، قاتمال ئىجتىمائىي ئورۇنلارغا، ياكى مەلۇم گۇرۇھلارنىڭ چۈشەنمەسلىكىگە باغلايدىغان ئالاقىسىز (irrelevant) نەزەرىيە، ئىككىنچىسى بولسا رېئاللىققا تايىنىدىغان، ئىنسان تەبىئىتىدىكى كۈچلەرنى ئاساس قىلىدىغان، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچان بىر دۇنيانى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا تىرىشىدىغان رېئالىزم نەزەرىيەسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. كىلاسسىك رېئالىزم نەزەرىيەسى ئالدىن پەرەز قىلىنغان ئەخلاقىي پىرىنسىپلارنى ئەمەس، تارىخىي تەجرىبىنى ئاساس قىلىدۇ.
مورگېنتاۋ ئاندىن ئۆزىنىڭ ئالتە ئاساسلىق پىرىنسىپ ئارقىلىق سىياسىي رېئالىزمنىڭ سىستېمىلىق ئىپادىسىنى بايان قىلىدۇ:
بىرىنچى پىرىنسىپ شۇكى، سىياسىي رېئالىزم سىياسەتنىڭ ئوبيېكتىپ قانۇنىيەتلەر ئارقىلىق ئىدارە قىلىنىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ، بۇ قانۇنىيەتلەر ئىنسان تەبىئىتىدە يىلتىز تارتقان بولۇپ، سىياسەتنىڭ تۈپ ماھىيىتى ئۆزگەرمەيدۇ.
ئىككىنچى پىرىنسىپ سىياسىي رېئالىزمنى خەلقئارا سىياسەتنى چۈشىنىشنىڭ ئاساسلىق كۆرسەتكۈچى قىلىپ «مەنپەئەتنىڭ كۈچ تەرىپىدىن بەلگىلىنىشى» ئۇقۇمىنى بېكىتىدۇ. بۇ پىرىنسىپ سىياسىي پائالىيەتنى باشقا پائالىيەتلەردىن ئايرىپ تۇرىدىغان ئاساس بولۇپ، دۆلەت ئەربابلىرىنىڭ ھەرىكىتىنى ئوبيېكتىپ سىياسىي ئانالىز قىلىشقا يول ئېچىپ بېرىدۇ.
ئۇ يەنە ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ «غالىبىيەتچىلىك»  ۋە «مۇكەممەللىك»  كە تايىنىش خاتالىقى ئۈستىدە توختىلىدۇ، بۇ پەرەزلەرنىڭ رېئاللىق بىلەن زىتلىشىپ، تاشقى سىياسەتنىڭ مەغلۇبىيىتىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ. رېئالىزم نەزەرىيەسى، ئەخلاقىي مەقسەتلەرنى ئەمەس، بەلكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە سىياسىي ئەقلىيلىكنى ئاساس قىلىش ئارقىلىق، ياخشى تاشقى سىياسەت ئېلىپ بېرىشنىڭ ئەمەلىي رامكىسىنى تەمىنلەيدۇ. مورگېنتاۋنىڭ قارىشىچە، ھېسسىياتتىن خالىي ھالدا مۇناسىۋەتلىك ۋە ئوبيېكتىپ تەرىپىنى يورۇتۇش ئارقىلىقلا ئاندىن خەلقئارا سىياسەتنى تولۇق چۈشىنىش مۇمكىن.