مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچىدىن، خەلقئارا ۋەزىيەتتە ئۆزگىرىش زور. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دۇنيا تەرتىپى بۇزۇلۇۋاتىدۇ. دۇنيا يېڭى خەلقئارا سىستېما ئىزدەشكە باشلىدى. بۇ يېڭى سىستېمىدا خىتاي باشلامچى رول ئويناشنى ئارزۇ قىلماقتا. بۇ ھال مەۋجۇت سىستېمىنىڭ قۇرغۇچىلىرىنى راھەتسىز قىلماقتا. ئامېرىكا خىتايغا سودا ئۇرۇشى ئېچىۋاتىدۇ. ماھىيەتتە، بۇ نوقۇل تىجارەت ئۇرۇشى ئەمەس، بەلكى دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق تالىشىش ئۇرۇنۇشى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت تېخىمۇ يىرىكلىشىشى، ئامېرىكا ئۆز ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ۋە خىتاينى تىزگىنلەش ئۈچۈن تېخىمۇ كەسكىن تەدبىرلەرنى قوللىنىشى مۇمكىن. مانا بۇلارنىڭ ھەممىسى بىزگە ھەم خىرىسلارنى ئېلىپ كېلىدۇ؛ ھەم پۇرسەتلەرنى يارىتىدۇ. بۇ خىرىسلارغا ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرۇپ، پۇرسەتلەرنى چىڭ تۇتالامدۇق-يوق؟ بۇنىڭغا يەنىلا ۋاقىت جاۋاب بېرىدۇ.
پايدىلىنىش مەنبەلىرى:
【1】新华网, “新疆政法部门发布《关于依法严打暴恐活动的通告”，2014年05月25日，http://politics.people.com.cn/n/2014/0525/c1001-25061876.html （2019.03.06）。
[2] Frances Eve, “China is committing ethnic cleansing in Xinjiang – it’s time orlde orld to stand up”, The Guardian, 3 November 2018, https://www.theguardian.com/world/2018/nov/03/china-is-committing-ethnic-cleansing-in-xinjiang-its-time-for-the-world-to-stand-up（2019.03.06(.
3.3. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ سۈپىتى
بۇ مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ سۈپىتىگە قارىتا باھا بېرىش بىر قەدەر تەس. چۈنكى قولىمىزدا بۇ ھەرىكەتلەرنى سۈپەت نۇقتىسىدىن باھالايدىغان بىر ئۆلچەم يوق. شۇنداقتىمۇ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكلى ۋە كۆلىمى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، سۈپىتىنى بەك ياخشى دېگىلى بولمايدۇ.
نامايىشلار كۆپلەپ ئۆتكۈزۈلدى. ئەمما، تۆلەنگەن بەدەلگە چۇشلۇق ئۈنۈم قازانغانلىرى كۆپ ئەمەس. تەشكىللەش خىزمىتىدە ئىزچىل بىر قىسىم ئەجەللىك نۇقسانلار ساقلىنىپ كەلدى. پىلانلاش ئىشلىرى دېگەندەك ياخشى ئەمەس. بىر نەچچە قېتىملىق سۈپەتلىك چوڭ نامايىشلار ئېلىپ بېرىلغان بولسىمۇ، بىر قىسىم نامايىشلاردا ۋە يىغىلىشلاردا بەزى كۆڭۈلسىزلىكلەر يۈز بەردى.
كۆپلىگەن گۇۋاھلىق ۋىدېئولىرىنىڭ سۈپىتى تۆۋەن. ۋاقىت، كۆرۈنۈش ۋە تېكىست قاتارلىقلار ئوبدان ئورۇنلاشتۇرۇلمىغان. بەزىلىرىنىڭ ۋاقتى بەك ئۇزۇن بولۇپ، مۇناسىۋەتسىز گەپلەر قىستۇرۇلغان، تېگىشلىك تەپسىلاتلار يېتەرلىك تىلغا ئېلىنمىغان بولۇپ، پاكىتلىق قىممىتى يۇقىرى ئەمەس. ئەلۋەتتە يۇقىرى سۈپەتتە ئىشلەنگەن گۇۋاھلىق ۋىدېئولىرىمۇ يوق ئەمەس. بىراق، بۇنداقلىرىنىڭ سانى بىر قەدەر ئاز.
دىپلوماتىك پائالىيەتلەرنىڭ سۈپىتىدە مەسىلە ئېغىر. گەرچە «دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى»نىڭ خەلقئارا سەھنىلەردە ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى خېلى سۈپەتلىك بولسىمۇ، بىراق، ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ ئۆز دۆلىتىنىڭ ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى كۆڭۈلدىكىدەك ئەمەس. لوبىچىلىق خىزمەتلىرى ياخشى ئىشلەنمەيۋاتىدۇ. شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى پىلان ۋە تۈر تۇرغۇزۇپ پائالىيەت قىلىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولالمىدى. ھەر قايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى ۋە ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار بىلەن بولغان مۇئامىلىدە ئەھۋال تونۇشتۇرۇش ۋە دەرد تۆكۈش يەنىلا مۇھىم سالماقنى ئىگىلەۋاتىدۇ.
قىسقىسى، قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ سانى ۋە كۆلىمى زور بولسىمۇ، سۈپىتى ئادەمنى خۇشال قىلغۇدەك دەرىجىدە ئەمەس. تەبىئىيكى، يېڭى باشلانغان ھەر قانداق ئىشتىن دەمالىققا يۇقىرى سۈپەت تەلەپ قىلىشمۇ مەنتىقىگە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. دەۋا سېپىنىڭ بۇ دەرىجىدە كېڭىيىشى مۇشۇ بىر مەزگىلنىڭ مەھسۇلى بولغاچقا، سۈپەت كونترولىنى ساقلاشمۇ قىيىن.
4.3. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ ئۈنۈمى ۋە تەسىرى
خۇددى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ سۈپىتىگە قارىتا باھا بېرىش تەس بولغاندەك، بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ ئۈنۈمى ۋە تەسىرىگە قارىتا بىر نەرسە دېيىشمۇ ئوڭاي ئەمەس. چۈنكى ھەرىكەتلەرنىڭ دائىرىسى كەڭ، كونكرېت پىلان ۋە يەتمەكچى بولغان نىشانلار مۈجمەل بولغانلىقى ئۈچۈن، كونكرېت كۆزلەنگەن مەقسەتنىڭ نېمىلىكىنى ۋە بۇ مەقسەتلەرنىڭ ئەمەلگە ئېشىپ-ئاشمىغانلىقىنى بىلىش قىيىن. شۇنداقتىمۇ بۇيەردە بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ ئۈنۈمى ۋە تەسىرى سۈپىتىدە بىر قىسىم نەتىجىلەرنى كۆرسىتىپ ئۆتۈش مۇمكىن.
بىرىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ۋە ئۇيغۇرلار كەڭ كۆلەمدە تونۇلدى. خەۋەر قىلىنىش جەھەتتە، بۇ قىسقىغىنا بىر مەزگىلدىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ تەسىرىنىڭ تارىختىكى ھەر قانداق چاغدىكىدىن يۇقىرى بولغانلىقى ئېنىق. «مەنمۇ ئۇيغۇر» ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھەرىكىتىنىڭ تەشكىللىگۈچىسى خالمۇرات ئۇيغۇرنىڭ دېيىشىچە، مەزكۇر ھەرىكەتنىڭ ئۆزىلا 120 دىن ئارتۇق خەلقئارالىق چوڭ تاراتقۇ ۋە 800 دىن ئارتۇق يەرلىك تاراتقۇ تەرىپىدىن خەۋەر قىلىنغان.
ئىككىنچىدىن، خەلقئارالىق جامائەت پىكىرى يارىتىلدى. خىتاي ئىشغالچى ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى رەزىللىكلىرىنىڭ كەڭ كۆلەملىك پاش قىلىنىشى زور دەرىجىدە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى. نەتىجىدە، كۆپلىگەن خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە دۆلەتلەر كەينى-كەينىدىن خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئەيىبلەشكە باشلىدى. ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلىپ كەلگەن ئىسلام دۆلەتلىرىمۇ خەلقئارا جامائەت پىكىرىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ ئاستا-ئاستا خىتاينى ئەيىبلەش تەرەپكە ئۆتۈۋاتىدۇ. بۇ جەھەتتە، مالايسىيا بىلەن تۈركىيەنى مىسال كۆرسىتىش مۇمكىن. يەنە نۇرغۇنلىغان ئاممىۋىي تەشكىلاتلار ۋە ئىلمىي ئورگانلار تەرىپىدىن ئۇيغۇرلار توغرىسىدا پائالىيەتلەر تەشكىللەندى.
ئۈچىنچىدىن، بىر قىسىم دۆلەتلەردە ئۇيغۇرلارغا ئائىت قارارلار ئېلىندى ۋە قانۇنلار چىقىرىلىشقا باشلىدى. ھازىرغىچە گېرمانىيە بىلەن شىۋېتسىيەنىڭ مۇناسىۋەتلىك تارماقلىرى ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرماسلىق ھەققىدە قارار ئالدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى قارار ماقۇللاپ جازا لاگېرلىرىنى تاقاشنى تەلەپ قىلدى. ئامېرىكا پارلامېنتىدا ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك ئىككى قانۇن لايىھەسى تونۇشتۇرۇلغان بولۇپ، قانۇن چىقىرىش خىزمەتلىرى ئالاقىدار تەرتىپلەر بويىچە داۋام قىلىۋاتىدۇ.