ئامېرىكا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكى ۋە كەلگۈسى تېخنولوگىيەلەر ئۈچۈن قىلىنىدىغان كۈرەش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى يەنە بىر مۇھىم مەسىلە بولسا ئېكسپورت كونتروللۇقىنىڭ ئۈنۈمىدۇر. دوكلاتتا، ئامېرىكىنىڭ خىتاينىڭ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرىگە ئېرىشىشىنى توسۇش مەقسىتىدە يولغا قويغان ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنىڭ، ئەمەلىيەتتە كۈتۈلگەن ئۈنۈمگە تولۇق ئېرىشەلمىگەنلىكى بايان قىلىنغان. ئەتكەسچىلىك، نىقابلىق شىركەتلەر ۋە ئۈچىنچى دۆلەتلەر ئارقىلىق قىلىنىۋاتقان سودا، كونتروللۇقنى بۇزماقتا. شۇڭا دوكلاتتا، سودا مىنىستىرلىقىغا سانائەت ۋە بىخەتەرلىك ئىدارىسىنىڭ (BIS) تېخنىكىلىق ئىقتىدارى، ئىستىخبارات قابىلىيىتى ۋە سانلىق مەلۇمات ئانالىز ئۇل ئەسلىھەسىنىڭ كۈچەيتىلىشى تەكلىپ قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا، ئېكسپورت قائىدىسىگە خىلاپلىق قىلغانلارغا بېرىلىدىغان جازانىڭ توسۇش رولىنى ئوينايدىغان دەرىجىگە يەتكۈزۈلۈشى ۋە پۇل-مۇئامىلە ۋاسىتىچىلىرىنىڭمۇ جاۋابكارلىققا تارتىلىشى كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن.
دوكلاتتا، سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەسىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىدە ئىشلىتىلگەن چەت ئەل ئىشلەپچىقارغان قاتتىق دېتاللارنىڭمۇ قاتتىق تەكشۈرۈلۈشى تەلەپ قىلىنغان. بولۇپمۇ خىتايدا ئىشلەنگەن تور ئۈسكۈنىلىرى ۋە يۇمشاق دېتاللارنىڭ، ئامېرىكىنىڭ ھالقىلىق سانلىق مەلۇمات ئۇل ئەسلىھەلىرىدە جاسۇسلۇق ياكى بۇزغۇنچىلىق مەقسىتىدە ئىشلىتىلىش خەۋپىدىن، مۇناسىۋەتلىك تەكشۈرۈشلەر ئارقىلىق مۇداپىئە قىلىنىشى ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا چەكلىنىشى كېرەك. بۇ تەدبىرلەرنىڭ ھەممىسى، ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى يېڭىلىق يارىتىش كۈچىنى، بىخەتەر ۋە چىداملىق بىر ئىشلەپچىقىرىش ئۇل ئەسلىھەسى ئارقىلىق قوللاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
رىقابەتتە غەلىبە قىلىش: 2. كىۋانت تېخنولوگىيەلىرى
كىۋانت تېخنولوگىيەلىرى، سۈنئىي ئەقىلگە سېلىشتۇرغاندا تېخى دەسلەپكى تەرەققىيات باسقۇچىدا بولسىمۇ، يوشۇرۇن تەسىرى جەھەتتىن ھېچ بولمىغاندا ئۇنىڭدەك ئۆزگەرتىش ياسىغۇچى كۈچكە ئىگە. دوكلاتتا، كىۋانت رىقابىتىدە غەلىبە قىلىشنىڭ، پەقەت ئىلمىي ماقالە سانىدا ئالدىغا ئۆتۈشلا ئەمەس، بەلكى «قوللىنىشچان (utility-scale) ۋە كىۋانت كومپيۇتېرلىرىنى تۇنجى بولۇپ ئىشلەپچىقارغان دۆلەت بولۇش دېگەنلىك ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن. ھازىرقى ئەھۋالدا ئامېرىكا، كىۋانت ھېسابلاش ۋە سېزىش ساھەلىرىدە ئۈستۈنلۈكنى ساقلاۋاتقان بولسىمۇ، خىتاينىڭ كىۋانت ئالاقىسى ۋە شىفىرلاش ساھەلىرىدە قولغا كەلتۈرگەن ئىلگىرىلىشى ئەندىشە پەيدا قىلماقتا. خىتاي، دۆلەت بىخەتەرلىكىدىكى ئالدىنقى شەرتلىرىگە ئاساسەن كىۋانت تېخنولوگىيەلىرىگە غايەت زور ھۆكۈمەت مەبلىغى ئاجرىتىۋاتقان بولۇپ، بۇ ساھەدە ئامېرىكىنى بېسىپ چۈشۈش نىشانىنى يوشۇرمايۋاتىدۇ.
بۇ ساھەدىكى ئەڭ چوڭ قىيىنچىلىق، خۇسۇسىي ساھەنىڭ مەبلەغ سېلىش ئىشتىياقىنىڭ تۆۋەن بولۇشىدۇر. كىۋانت تېخنولوگىيەلىرى،  تىجارەتلەشتۈرۈلۈش ئۈچۈن كېتىدىغان ۋاقىتنىڭ ئۇزۇنلۇقى ۋە تېخنىكىلىق خەتەرلىرىنىڭ چوڭلۇقى ىسەۋەبلىك، قىسقا مۇددەتلىك كىرىم قوغلىشىدىغان تەۋەككۈلچى مەبلەغلەرنى  قاچۇرۇپ قويىدىغان بولۇپ،دوكلاتتا، خىتاينىڭ كىۋانت ساھەسىگە ئاجراتقان ھۆكۈمەت خىراجىتىنىڭ، ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمەت ۋە خۇسۇسىي ساھە خىراجىتىنىڭ يىغىندىسىدىن ئىككى ھەسسە كۆپ ئىكەنلىكىگە دىققەتنى تارتىپ، بۇ مەبلەغ سېلىش پەرقىنى پەقەت دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئارىلىشىشى بىلەنلا يوقاتقىلى بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. خۇسۇسىي ساھە يالغۇز ئۈستىگە ئالالمايدىغان بۇ خەتەرلىك تەتقىقات-تەرەققىيات جەريانىنى قوللاش، دۆلەتنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك ۋەزىپىسى ئىكەنلىكى  تەكىتلەنگەن.  ئامىرىكىنىڭ تېخنولوگىيەلەر ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان تەمىنات زەنجىرىمۇ ئىنتايىن ئاجىز بولۇپ، مەلۇم دۆلەتلەرگە بېقىنىدۇ. كىۋانت كومپيۇتېرلىرىنىڭ ئىشلىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان سۇيۇلدۇرۇش توڭلاتقۇلىرى، لازېرلار، ئالاھىدە كابېللار ۋە ئىزوتوپلار دۇنيا مىقياسىدا ئىنتايىن ئاز ساندىكى تەمىنلىگۈچىلەر تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. مەسىلەن، ئۆتكۈزگۈچ كىۋانت بىتلىرى (qubit) ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان بەزى سىيرەك توپا قېتىشمىلىرى ۋە ھېلىي ئىزوتوپلىرى ئىكىسپورتىدا خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر مۇھىم بازار ئۈلۈشىگە ئىگە. دوكلاتتا،  بۇ تەركىبىي قىسىملارنى تەمىنلەش زەنجىرىدە يۈز بېرىدىغان بىر ئۈزۈلۈشنىڭمۇ ئامېرىكانىڭ كىۋانت تەتقىقاتىنى يىللارچە ئاقسىتىپ قويىدىغانلىقى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلگەن.
بۇ قىيىنچىلىقلارنى يېڭىش ئۈچۈن، دوكلاتتا ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ زور سوممىلىق  بىر ھۆكۈمەت راسخوتى بىلەن سېتىۋېلىش پىلانىنى باشلىشى كېرەكلىگى تەكلىپ قىلىنغان. مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ (DOD)، خۇسۇسىي ساھەگە بىر دانە پايدىلىنىش كۆلىمىدىكى كىۋانت دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيۇتېرى ۋە بىر دانە ئارىلاشما دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيۇتېر زاكاز قىلىپ، بازاردا ئېھتىياج يارىتىشى تەۋسىيە قىلىنغان. 1.3 مىليارد دوللارلىق خامچوت بىلەن مەبلەغ بىلەن تەمىنلىنىدىغان بۇ ھەرىكەت، ھەم تېخنولوگىيەنىڭ يېتىلىشىنى تېزلىتىدۇ، ھەم خۇسۇسىي ساھە مەبلىغىنى قوزغىتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، دۆلەتلىك كىۋانت تەشەببۇسىنىڭ (NQI) مۇددىتىنى ئۇزارتىش ۋە دائىرىسىنى كېڭەيتىش، ئاكادېمىك تەتقىقاتلار بىلەن سانائەتتە قوللىنىش ئوتتۇرىسىدىكى كۆۋرۈكنى كۈچەيتىدۇ.
دوكلاتتا، كىۋانت تېخنولوگىيەلىرىدە ئىتتىپاقداشلار بىلەن ھەمكارلىشىشنىڭ مۇھىملىقىنى گەۋدىلەندۈرۈشكىمۇ ئالاھىدە ئورۇن بېرىلگەن. ھېچقانداق بىر دۆلەت، كىۋانت تەمىنات زەنجىرىنىڭ ھەممىسىنى يالغۇز كونترول قىلالمايدىغان بولغاچقا، ياپونىيە، ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرى ۋە ئاۋسترالىيەگە ئوخشاش شېرىكلەر بىلەن بىخەتەر تەمىنات زەنجىرلىرى قۇرۇلۇشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكىدىكى تەتقىقات ئاپپاراتلىرىنىڭ خىتايغا ئوخشاش رەقىب دۆلەتلەردىن كىۋانت ئۈسكۈنىلىرى سېتىۋېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە بۇ ساھەدىكى تېخنولوگىيە يۆتكىلىشىنى قاتتىق نازارەت قىلىش كېرەك. ئېكسپورت كونتروللۇقى، تېخنولوگىيەنىڭ تەرەققىيات سۈرئىتىگە ماسلىشالايدىغان دەرىجىدە ئىلاستىكىلىق بىر قۇرۇلمىدا لايىھەلىنىشى ۋە ئىتتىپاقداشلار بىلەن ماسلاشتۇرۇلۇشى كېرەك.
رىقابەتتە غەلىبە قىلىش: 3. بىيوتېخنولوگىيە