خىتاينىڭ 2025-يىللىق «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش نىزامى» ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش ئىستراتېگىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«مەخپىيەتلىكنى پارتىيە باشقۇرىدۇ» پىرىنسىپىنىڭ 3-ماددا ئارقىلىق قانۇنىي مەجبۇرىيەتكە ئايلاندۇرۇلۇشى، شەرقىي تۈركىستاندا قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى ئەمەس، بەلكى پارتىيە كومىسسارلىرىنىڭ خالىغانچە ئىرادىسىنىڭ ئاساس ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى. بۇ پىرىنسىپقا ئاساسەن، نېمىنىڭ سىر بولۇپ نېمىنىڭ ئەمەسلىكىگە قانۇنلار ياكى سوت مەھكىمىلىرى ئەمەس، شۇ چاغدىكى سىياسىي ۋەزىيەتكە قاراپ كوممۇنىست پارتىيە ئەمەلدارلىرى قارار بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال، قانۇننىڭ كۈچىنى پۈتۈنلەي يوققا چىقىرىدۇ ۋە  ئەمەلدارلارنىڭ ھەر تۈرلۈك  يولسىز ھەرىكىتىنى نازارەتتىن خالىي قىلىدۇ. بىر ئۇيغۇر مەمۇرنىڭ، پارتىيەسىدىن كەلگەن ئاغزاكى بىر يوليورۇقنى سۈرۈشتۈرۈشىمۇ   مۇناسىۋەتلىك ئەمەلدار تەرىپىدىن «مەخپىيەتلىك ساقلاش ئىنتىزامىغا خىلاپ قىلمىش» دەپ قارىلىشى، جازالىنىشى مۇمكىن.
نىزامنىڭ كىرىش قىسمىدا تىلغا ئېلىنغان «ئومۇميۈزلۈك دۆلەت بىخەتەرلىك قارىشى»، دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكىنى رېجىم (تۈزۈم) نىڭ مەۋجۇتلۇقىغىلا باغلاپ تەڭلەشتۈرىدىغان بىر تەلىماتتۇر. شەرقىي تۈركىستاندا بۇ تەلىمات، ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ دەل ئۆزىلا بىر «بىخەتەرلىك تەھدىتى» دەپ بېكىتمەكتە. شۇڭلاشقا بۇ نىزام، دۆلەتنىڭ ھەربىي ياكى دىپلوماتىك سىرلىرىنى قوغداشتىن زىيادە، رېجىمنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان قىرغىنچىلىقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىرىنى ۋە تاكتىكىلىرىنى يوشۇرۇشنى مەقسەت قىلماقتا. «ئۇزاق مۇددەتلىك ئەمىنلىك» نىشانى، ئەمەلىيەتتە رايوندىكى قارشىلىقنىڭ پۈتۈنلەي سۇندۇرۇلۇشى ۋە مۇتلەق بىر سۈكۈتنىڭ ئىشقا ئاشۇرۇلۇشى نىشانىنى نىقابلىماقتا.
نىزام، 4-ماددا ئارقىلىق رايونلۇق مەخپىيەتلىك خىزمەتلىرى رەھبەرلىك گۇرۇپپىسىغا پەۋقۇلئاددە ھوقۇقلارنى بەرمەكتە. بۇ گۇرۇپپا، مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىرىنى يەرلىكتە ئىجرا قىلىدىغان ئەڭ يۇقىرى ئورگان دەپ بېكىتىلگەن. بۇ قاتلاملىق قۇرۇلما، شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ تەشەببۇسكارلىق دائىرىسىنى پۈتۈنلەي نۆلگە چۈشۈرۈپ، بېيجىڭدىن كەلگەن بۇيرۇقلارنىڭ شەرتسىز ئىجرا قىلىنىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلماقتا. يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ «ئاپتونوم» نامى، بۇ مەركەزچى ۋە مۇستەبىت قۇرۇلما ئىچىدە پۈتۈنلەي مەنىسىزلىشىپ، شەرقىي تۈركىستان بىۋاسىتە بېيجىڭغا قاراشلىق بىر مۇستەملىكە ۋالىيلىقى سالاھىيىتىدە باشقۇرۇلماقتا.
بۇنىڭدىن باشقا، 6-ماددىدا كۆرسىتىلگەن «مەخپىيەتلىك تەشۋىقاتى ۋە تەربىيەسى» ۋەزىپىسى، ئىدېئولوگىيەلىك مېڭە يۇيۇشنىڭ بىر قىسمىدۇر. دۆلەت، پەقەت ئۇچۇرنى يوشۇرۇش بىلەنلا قالماي، خەلقنىڭ زېھنىگە «نېمىنى بىلمەسلىكى كېرەكلىكىنى» ۋە «نېمىنى سۆزلىمەسلىكى ، سورىماسلىقى كېرەكلىكىنى» ئويۇپ يېزىشنى نىشان قىلماقتا. بۇ تەربىيەلەر، بولۇپمۇ ئۇيغۇر ياشلىرى ۋە دۆلەت خىزمەتچىلىرىنىڭ ئېڭىدا، دۆلەتنىڭ ھەر قانداق نەرسىنى بىلىدىغانلىقى ۋە ھەر نەرسىنى كۆرىدىغانلىقى قورقۇنچىنى  يەرلەشتۈرۈپ، پىسخىكىلىق بىر تەسلىمىيەت يارىتىشنى مەقسەت قىلماقتا.    بىلمەك  جىنايەت، نادانلىق بولسا پەزىلەت دەپ قارىلىدىغان بىر ئىجتىمائىي تەرتىپ قۇرۇلماقتا.
ئىجتىمائىي كۆزىتىشنىڭ قىلدام  تومۇرلىرى: مەھەللە بېسىمى ۋە چېقىمچىلىق تورى
بۇ نىزامنىڭ ئەڭ خەتەرلىك تەرەپلىرىدىن بىرى، مەخپىيەتلىك ۋە ئىستىخبارات مەسئۇلىيىتىنى دۆلەت ئورگانلىرىدىن چىقىرىپ، جەمئىيەتنىڭ ئەڭ تۆۋەن قاتلاملىرىغا، مەھەللىلەرگە ۋە ھەتتا ئائىلە ئىچىگىچە يۈكلىشىدۇر. 5-ماددا ۋە 8-ماددا، «ئاساسىي قاتلام ئاممىۋى ئاپتونوم تەشكىلاتلىرى» (مەھەللە كومىتېتلىرى ۋە كەنت ئاھالە كومىتېتلىرى) نىڭ مەخپىيەتلىك خىزمەتلىرىگە قاتنىشىشىنى ۋە «قۇلاق»لار نىڭ بېكىتىلىشىنى مەجبۇرىي قىلماقتا. شەرقىي تۈركىستان ئەمەلىيىتىدە بۇ كومىتېتلار، نۆۋەتتە ھەر بىر ئۇيغۇر ئۆيىگە ھەر ۋاقىت  بىمالال  كىرىدىغان، كىمنىڭ ناماز ئوقۇغانلىقىنى، كىمنىڭ ئۆيىدە قايسى كىتابنىڭ بارلىقىنى، كىمنىڭ چەت ئەلدىكى تۇغقىنى بىلەن پاراڭلاشقانلىقىنى دوكلات قىلىدىغان بىرەر نازارەت پونكىتىدۇر. بۇ قانۇن بىلەن بىرلىكتە، مەھەللە كومىتېتلىرىنىڭ جاسۇسلۇق پائالىيىتى «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش» نامى ئاستىدا قانۇنلاشتۇرۇلماقتا ۋە قانۇنىي بىر مەجبۇرىيەتكە ئايلانماقتا.
نىزام، پۇقرالارنى دۆلەتنىڭ بىرەر جاسۇسى بولۇشقا مەجبۇرلىماقتا. 8-ماددىدىكى «ھەر قانداق پۇقرا ۋە تەشكىلات، مەخپىيەتلىك خىزمىتىنى قوللىشى ۋە ياردەم بېرىشى كېرەك» دېگەن ھۆكۈم، پاسسىپ بىر ئىتائەتنى ئەمەس، ئاكتىپ بىر ھەمكارلىقنى تەلەپ قىلماقتا. بۇ، بىر قوشنىنىڭ يەنە بىرىنى، بىر خىزمەتچىنىڭ  خىزمەتدىشىنى «شۇبھىلىك ھەرىكىتى بار» باھانىسى بىلەن پاش قىلىشى  بىر  پۇقرالىق بۇرچى دەپ قارىلىدىغان مۇھىت ياراتماقتا. شەرقىي تۈركىستاندا ئاللىبۇرۇن پارچە-پارچە قىلىۋېتىلگەن ئىجتىمائىي ئىشەنچ توقۇلمىسى، بۇ ماددا بىلەن پۈتۈنلەي يوقىتىلماقچى. ئىنسانلار، ئەڭ يېقىنلىرى بىلەن پاراڭلاشقاندىمۇ«دۆلەت مەخپىيەتلىكىگە دەخلى قىلىش» ياكى «خاتا چۈشىنىلىپ قېلىش» قورقۇنچى بىلەن ئۆزىگە ئۆزى سېنزور يۈرگۈزۈشكە مەجبۇر بولىدۇ.
يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ۋە مەھەللە كومىتېتلىرىنىڭ خەلق ئارىسىدىن تاللايدىغان«  قۇلاق»لىرى ، جەمئىيەتنىڭ قات-قېتىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان رەسمىي كۆزلەردۇر. بۇ كىشىلەر، پەقەت ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدىلا ئەمەس، بازارلاردا، مەسچىت ھويلىلىرىدا (ئوچۇق قالغانلىرىدا) ۋە شەخسىي يىغىلىشلاردىمۇ قۇلاق سالىدۇ، «دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكىگە ئالاقىدار» (يەنى رېجىمنى تەنقىد قىلىدىغان) ھەر تۈرلۈك پىچىرلاشلارنىمۇ دوكلات قىلىدۇ. بۇ سىستېما، خىتاينىڭ قەدىمكى «باۋجيا» (Baojia) سىستېمىسىنىڭ ۋە «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» مەزگىلىدىكى كوللېكتىپ چېقىمچىلىق مېخانىزمىنىڭ، زامانىۋى تېخنىكا ۋە مۇستەبىت قانۇنلار بىلەن يېڭىلانغان ھالىتىدۇر. مەقسەت، دۆلەت مۇداخىلىسى  بولمىغان ھېچقانداق شەخسىي بوشلۇق قالدۇرماسلىقتۇر.