يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى يېرىق: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى ئىتتىپاقداشلىرىنى خىتايغا ئىتتىرىۋاتامدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خەلقئارا سىياسەت سەھنىسىدە يۈز بېرىۋاتقان چوڭقۇر ئۆزگىرىشلەر، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان رىقابەت، دۇنيادىكى «ئوتتۇرا ھال كۈچلەر»نى، شۇنداقلا ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرىنىمۇ مۇرەككەپ ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلارغا دۇچار قىلىۋاتىدۇ. سىياسىي ئانالىزلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي بۈگۈنكى كۈندە ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي يوشۇرۇن كۈچ جەھەتتە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىدىنمۇ ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى «ئىككى قۇتۇپلۇق» (Bipolarity) ۋەزىيەتكە ئۆزگەرتىۋەتتى[1]. بۇ خىل يېڭى تەرتىپتە، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئورنى ئىلگىرىكىدەك مۇتلەق بولمايۋاتقانلىقى سەۋەبلىك، نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن يېڭى ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈشكە مەجبۇر بولماقتا. رۇسىيە گەرچە تاجاۋۇزچىلىق سىياسىتى يۈرگۈزۈۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي چەكلىمىلىرى تۈپەيلىدىن ئۈچىنچى بىر قۇتۇپ بولۇش سالاھىيىتىگە يېتەلمىدى، نەتىجىدە ئاساسلىق رىقابەت ئامېرىكا ۋە خىتاي ئوقىدا مەركەزلەشتى.
بولۇپمۇ 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى» (NSS) ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن يولغا قويۇلغان سىياسەتلەر، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقتىن «ئامېرىكا بىرىنچى» شوئارى ئاستىدىكى مەنپەئەتپەرەسلىككە ۋە «سودا خاراكتېرلىك» (Transactional) دىپلوماتىيەگە يۈزلەنگەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى [2]. خىتاي ئانالىزچىلىرى مەزكۇر ئىستراتېگىيەنى ئامېرىكانىڭ لىبېرال خەلقئارالىق تۈزۈمدىن چېكىنىپ، كونسېرۋاتىپ مىللەتچىلىككە قاراپ يۈزلەنگەنلىكىنىڭ بەلگىسى دەپ قاراۋاتىدۇ [3]. بۇ خىل ئۆزگىرىش ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدا ئىشەنچ كىرىزىسى پەيدا قىلىپ، ئۇلارنى باشقا تاللاشلار، جۈملىدىن خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ھەققىدە قايتىدىن ئويلىنىشقا ئۈندەۋاتىدۇ. خىتاي تەتقىقاتچىلىرىنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكانىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەسى دۆلەت ئىچىدىكى بايلىق مەنبەسىنىڭ چەكلىمىسىنى ئېتىراپ قىلغانلىق بولۇپ، يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقتىن ۋاز كېچىپ، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان دىپلوماتىيەگە قايتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئالاقىدار مەنبەلەردىكى ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى بىر تەرەپلىمىلىك ۋە قورۇمىچىلىق خاھىشى، ئەمەلىيەتتە دوست ۋە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش مەقسىتىدە خىتاي تەرەپكە ئېغىشىغا ياكى بېيجىڭ بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشىگە بىۋاسىتە سەۋەب بولۇۋاتىدۇ[4]. ۋاشىنگتوننىڭ غەربىي يېرىم شارغا قايتىدىن سالماقلىق بېرىشى ۋە «ترامپ قوشۇمچە ماددىسى» (Trump Corollary) نى ئىجرا قىلىشى، لاتىن ئامېرىكاسىدىن تارتىپ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىياغىچە بولغان رايونلاردا ئامېرىكانىڭ تەسىر دائىرىسىنى ساقلاپ قېلىشتا قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [5]. بولۇپمۇ ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ 2026-يىللىق «دۆلەت مۇداپىئە ھوقۇقى قانۇنى» (NDAA) دا كۆرسىتىلگەن كەسكىن تەدبىرلەر بىلەن NSS دىكى كۆپ قۇتۇپلۇققا مايىل يۇمشاق تىل ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت، ئىتتىپاقداشلاردا ئامېرىكانىڭ ھەقىقىي نىيىتى ھەققىدە گۇمان پەيدا قىلىۋاتىدۇ[6].
بۇ ماقالىدە ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى، «قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ يىمىرىلىشى ۋە خىتاينىڭ بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسى تەھلىل قىلىنىدۇ. بىز ئامېرىكانىڭ يېڭى تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىتتىپاقداشلارغا كۆرسىتىۋاتقان تەسىرىنى، خىتاينىڭ مەيدانغا كەلگەن بوشلۇقنى قانداق تولدۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە ئوتتۇرا ھال كۈچلەرنىڭ بۇ ئىككى گىگانت كۈچ ئارىسىدا قانداق ياشاش يولى ئىزدەۋاتقانلىقىنى يورۇتۇپ بېرىمىز. ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىكى يېرىقلار، پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەت توقۇنۇشىدىنلا ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچنىڭ ئاجىزلىشىشىدىنمۇ كېلىپ چىقىۋاتىدۇ.
1. «قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە ئامېرىكانىڭ ئىشەنچىسىزلىكى
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا باشچىلىقىدا قۇرۇلغان غەرب ئىتتىپاقى ۋە خەلقئارا سودا تەرتىپى نۆۋەتتە ئېغىر كىرىزىسقا دۇچ كەلدى. كانادا باش مىنىستىرى مارك كارنېي داۋوس مۇنبىرىدە تەكىتلىگىنىدەك، دۇنيا ھازىر «ئۈزۈل-كېسىل ئۈزۈلۈش» (Rupture) دەقىقىلىرىدە تۇرۇۋاتىدۇ [7]. ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدا ئوتتۇرا ھال دۆلەتلەر «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ»نىڭ ھىمايىسىدە تەرەققىي قىلغان ئىدى، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكانىڭ ئۆزى قۇرغان بۇ تۈزۈمدىن چېكىنىشى، ئىتتىپاقداشلارنى يېڭى يول ئىزدەشكە مەجبۇرلاۋاتىدۇ. BRICS دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئۇلارنىڭ يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى تەلەپ قىلىشى، بۇ بۆلۈنۈش مۇساپىسىنى تېخىمۇ تېزلىتىۋاتىدۇ [8].
ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە (NSS) «يەرشارىۋى يۈك»تىن قۇتۇلۇشنى تەكىتلىشى ھەمدە ياۋروپا بىلەن ئافرىقىنى ئىستراتېگىيەلىك ئالدىنقى ئورۇندىن چۈشۈرۈشى، بۇ بوشلۇقنى خىتاينىڭ تولدۇرۇشىغا شارائىت يارىتىپ بەردى [4]. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ «ئامېرىكا بىرىنچى» شوئارى ئاستىدا خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىنى ئازايتىپ، مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغاندا، ئىتتىپاقداشلار ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي كەلگۈسى ئۈچۈن باشقا شېرىكلەر بىلەن ھەمكارلىشىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ھېس قىلدى.