قانۇن تونىغا ئورانغان ئىدېئولوگىيە قەپىسى: شەرقىي تۈركىستاندا دىجىتال ساھەنىڭ  قايتا تەرتىپكە سېلىنىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ نۇقتىدىن مەزكۇر نىزامنامە، رەقەملىك سۇپىلاردىكى تىل كۆپ خىللىقى ۋە بايان (دىسكۇرس) كۆپ خىللىقىنى تەرتىپكە سېلىشتىن بەكرەك؛ «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى»中华民族共同体意识) )غا ئوخشاش ئۈستىقۇرۇلما خاراكتېرلىك ئىدېئولوگىيەلىك بايانلارنى قانۇنىي بىر مەجبۇرىيەتكە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق قانۇننى قوراللاشتۇرماقتا. شۇڭلاشقا، شەرقىي تۈركىستاندىكى دىجتال ساھە باشقۇرۇش،  بىر تور قالايمىقانچىلىقىنى تىزگىنلەش مېخانىزمىلا ئەمەس، شەخسلەرنىڭ قايسى تىلنى تاللىشىنى ۋە تارىخىي خاتىرىلىرىنى قايتا شەكىللەندۈرۈشنى مەقسەت قىلغان بىر «ئىدېئولوگىيە قۇرۇلۇشى» تۈرىدۇر.
2. ئۇقۇم رامكىسى: ئىدېئولوگىيە، ھۆكۈمرانلىق ۋە   «رازىلىق» قۇرۇلۇشى
مەزكۇر ماقالىدە، دىجىتال ساھە تېخنىكىلىق ئۇل ئەسلىھە سۈپىتىدە ئەمەس؛ مەنالار،  كىملىك ۋە ھاكىمىيەت مۇناسىۋەتلىرى ئۈزلۈكسىز مۇزاكىرە قىلىنىدىغان ۋە قايتا ئىشلەپچىقىرىلىدىغان بىر « ئەركىن بايان ساھەسى» سۈپىتىدە تەھلىل قىلىنىدۇ. ماقالىدە شەرقىي تۈركىستاندىكى  نىزامنامىنى ئانالىز قىلىش ئۈچۈن،  قانۇن تېكىستىنىڭ قۇرلىرى ئارىسىدا يوشۇرۇنغان ئىدېئولوگىيەلىك مېخانىزملارنى يېشىش مەقسىتىدە ئىككى ئاساسلىق نەزەرىيەۋى يول ئاساس قىلىنىدۇ:
ئانتونىيو گرامشىنىڭ مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقى (Cultural Hegemony) نەزەرىيەسى، دۆلەتنىڭ ئۆز ھاكىمىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن پەقەتلا ساقچى ۋە ئارمىيەگە ئوخشاش «زورلاش ئاپپاراتلىرى» غىلا ئەمەس، بەلكى مائارىپ، تاراتقۇ ۋە مەدەنىيەتكە ئوخشاش ساھەلەردە  خەلقنىڭ «رازىلىقى»نى بەرپا قىلىدىغان مېخانىزملارغىمۇ ئېھتىياجى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ (Gramsci, 1971). خىتاي ۋەزىيىتىدە ئاتالمىش «تور مەدەنىيىتى قۇرۇلۇشى» (Wangluo Wenming Jianshe)، ئۇيغۇرلارنىڭ «رازىلىق»نى بەرپا قىلىشنىڭ دىجىتال دەۋردىكى ئەڭ مۇرەككەپ قورالىدۇر.
نىزامنامىدە تىلغا ئېلىنغان «مەدەنىيەت»  (wenming) ئۇقۇمى،ئەسلى مەنىسىنى ئەمەس، دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك سىياسەتلىرىگە ماس كېلىدىغان بىر مەنىنى بىلدۈرىدۇ. گرامشىنىڭ نۇقتىسىدىن قارىغاندا بۇ بەلگىلىمە، قوللانغۇچىلارنى دۆلەتنىڭ قوراللىرى بىلەن قورقۇتۇشتىن بەكرەك؛ «مۇسبەت ئېنېرگىيە» (Zhengnengliang) تارقىتىدىغان، «بىردىنبىر توغرا» قىممەت قاراشلارنى قوبۇل قىلىدىغان ۋە سىستېمىنى ھەزەم قىلالايدىغان سۇبىكىتلارغا ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزملىرىنى قوللانغان بۇ جەريان، بېسىمدىن بەكرەك بىر «ئەخلاقىي ۋە سىياسىي تەربىيە» قۇرۇلۇشىدۇر. نەتىجىدە،  تەستىقلاش  سىرتتىن كەلگەن بىر بېسىملىق چەكلەش ھەرىكىتىگە بويسۇنۇش ئەمەس، قوللانغۇچىنىڭ «مەدەنىيەتلىك بولۇش» ئارزۇسى ئارقىلىق ئۆز-ئۆزىنى ئىنتىزامغا سالىدىغان (auto-discipline) بىر جەريان قىلىپ كۆرسىتىلىدۇ.
2.2. جامائەت ساھەسىنىڭ قۇرۇلما خاراكتېرلىك ئۆزگىرىشى ۋە «يەككە مەركەزلىك ھەقىقەت»
يۇرگېن خابېرماس، جامائەت ساھەسى (Öffentlichkeit) ئۇقۇمىنى،  كىشىلەرنىڭ بىر يەرگە جەم بولۇپ ئاممىۋى ھوقۇقنى تەنقىدىي ئەقىل ئارقىلىق نازارەت قىلىدىغان، كۆپ خىللىققا ئىگە بىر مۇزاكىرە مەيدانى دەپ تەرىپلەيدۇ (Habermas, 1989). بىراق «شىنجاڭ تور مەدەنىيىتى نىزامنامىسى»، بۇ تەرىپنىڭ دەل ئەكسىچە يۆنىلىشتە، جامائەت ساھەسىنى «يەككە مەركەزلىك  تۈزۈم» بىلەن ئالماشتۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ.
نىزامنىڭ 4-ماددىسىدىكى «توغرا تارىخ قارىشى» (正确的历史观) تەكىتلىمىسىنى، خابېرماسنىڭ «بۇرمىلانغان ئالاقە» (distorted communication) ئۇقۇمى بىلەن چۈشەندۈرۈش مۇمكىن. دۆلەت، تارىخىي ۋە ئىجتىمائىي رېئاللىقنى مونوپول قىلىۋېلىپ، پەرقلىق ياكى ئالتېرناتىف بايانلارنى (مەسىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت خاتىرىلىرىنى ياكى پەرقلىق  مىللەت تارىخ چۈشەنچىلىرىنى) مۇنازىرە مەيدانىنىڭ سىرتىغا ئىتتىرىدۇ. بۇ بايانلارغا، «ھىچچىلىكتۇر» ياكى «زىيانلىق ئۇچۇردۇر» دەپ بەلگە قويۇلۇپ قانۇنسىز دەپ ئېلان قىلىنىدۇ. دىجىتال مۇنبەرلەر ۋە  جامائەت ساھەسى، پەرقلىق پىكىرلەر ئۇچرىشىدىغان بىر سورۇن (agora) بولۇشتىن چىقىپ، دۆلەت بەلگىلىگەن «ئورتاق ئاڭ» ياڭرايدىغان بىر شوئار  مەيدانىغا (echo chamber) ئايلاندۇرۇلىدۇ.
1.3. ئۈستىقۇرۇلما سۈپىتىدە «ئورتاق كىملىك» ۋە تارىخىي مەشرۇتىيەت
نىزامنىڭ 4-ماددىسى، مىللىتى«جۇڭخۇا ئورتاق گەۋدىسى ئېڭىنى مۇستەھكەملەش»نى(以铸牢中华民族共同体意识为主线)بەلگىلىمىنىڭ «ئاساسىي ئوقى» قىلىپ بەلگىلەيدۇ. «جۇڭخۇا ئورتاق گەۋدىسى ئېڭىنى مۇستەھكەملەش»دېگەن ئىبارە ،تېخنىكا باشقۇرۇشقا ئائىت بىر قانۇن تېكىستىنى ئاددىي بىر مەمۇرىي بەلگىلىمە بولۇشتىن ھالقىتىپ، دۆلەت قوللىغان بىر ئېتنىك-مىللىي كىملىك قۇرۇلۇشى تۈرىگە ئايلاندۇرغان. بۇ يەردە «ئاساسىي ئوق» دېيىلگىنى قىزىل سىزىق بولۇپ، رەقەملىك ساھەدىكى بارلىق پائالىيەتلەرنىڭ بۇ ئىدېئولوگىيەلىك سۈزگۈچتىن ئۆتكۈزۈلۈشى شەرت  دېگەنلىكتىن ئىبارەتتۇر.
بۇ ئىدېئولوگىيەلىك رامكىنىڭ تارىخىي ئاساسى، 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 3-كۈنى « گۇاڭمىڭ گېزىتى » دە چڭ فېڭچىڭ تەرىپىدىن يېزىلغان ماقالىدە ئېنىق گەۋدىلىنىدۇ.  بۇ  ئاپتور، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش نەزەرىيىسىنى «دۇنيا فاشىزىمغا قارشى ئۇرۇشى»غا باغلاپ تۇرۇپ، بۈگۈنكى «بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش» سىياسەتلىرىنى تارىخىي بىر «ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇرۇش»  (持久战) نىڭ داۋامى سۈپىتىدە چۈشەندۈرىدۇ. يەنى، شەرقىي تۈركىستاندىكى رەقەملىك نازارەتنى، دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا مۇناسىۋەتلىك بىر «ئىدېئولوگىيە بىخەتەرلىكى» (意识形态安全) مەسىلىسى سۈپىتىدە كودلايدۇ. نەتىجىدە، دىجىتال ساھەدە پەرقلىق كىملىك تەلەپلىرى «فاشىست» ياكى «بۆلگۈنچى» دۈشمەن كاتېگورىيىسىگە كىرگۇزۇلۇپ قانۇنسىز دەپ ئېلان قىلىنالايدۇ؛ دۆلەتنىڭ قاتتىق نازارىتى «تارىخىي بىر مەجبۇرىيەت» سۈپىتىدە قانۇنلاشتۇرۇلغان بولىدۇ.
2.3. دىجىتال  قوش تىللىقلىق ھادىسىسى ۋە تىل پىلانى: ئىناۋەت ۋە چەتكە قېقىش