ئىسلام تارىخىدا نېمە ئۈچۈن ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى ئوتتۇرىغا چىقمىدى؟ (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

« ئەسلىگە قايتىش » تېئولوگىيەسىنىڭ ئۇلىدا « ئىھيا » ۋە « تەجدىد (يېڭىلىنىش) » چۈشەنچىسى بار ئىدى. بۇ نەزەرىيەچە بولغاندا، مۇسۇلمانلارنىڭ بۈگۈنكى ھالغا چۈشۈپ قېلىشىنىڭ سەۋەبى ئىسلام چۈشەنچىسىنىڭ تۇرغۇنلىشىپ قېلىشى ئىدى. مۇھەممەد ئىقبالنىڭ قارىشىچە بۇ تۇرغۇنلىشىشنىڭ سەۋەبى، ئىسلام چۈشەنچىسىنىڭ ھىجرى بەشىنچى ئەسىردىن باشلاپ ئاخىرەتپەرەستلىككە ۋە رېئاللىقتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشقا يۈزلىنىشى ئىدى[2]. ئۇنىڭ قارىشىچە ئىسلام چۈشەنچىسىنىڭ قايتىدىن جانلىنىشى ئەنئەنىۋى قۇرئان ۋە سۈننەت چۈشەنچىلىرىنى تەرك قىلىش ۋە ئانا مەنبەلەرنىڭ قايتىدىن شەرھىيلىنىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئىسلامى بىلىمنى قايتىدىن ياراتقان ۋاقتىمىزدا مۇسۇلمانلار ھازىرقى مەۋجۇت خار – زەبۇن ھالىتىدىن قۇتۇلۇپ، ئىلگىرىكى سەلتەنەتلىك كۈنلىرىگە قايتاتتى. ئۇلار غەربنىڭ قىممەت – قاراشلىرىنى قۇرئان ئەلگىكىدىن ئۆتكۈزۈپ مۇسۇلمان دۇنياغا لايىق ھالغا كەلتۈرۈش كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئىدى. ئۇلارنىڭ شوئارى مۇنداق ئىدى: « غەربنىڭ بىلىمىنى ۋە تېخنىكىسىنى ئال، لېكىن دىنىنى ۋە كۈلتۈرىنى ئالما! ». ئافغانى ۋە ئۇنىڭ ئىزىدىن بېسىپ ماڭغۇچىلار سىياسىي جەھەتتىن ئىسلام ئىتتىپاقىنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى.
تېخىمۇ مودېرنىست، ھەتتا سەنكرەتىك بىر تەكلىپ ھىندىستانلىق سىر سەيىد ئەھمەد خان (1817 – 1898) ۋە مىسىرلىق ئالى ئابدۇررازىقتىن (1888 – 1966) كەلگەن ئىدى. ئۇلار دىن ۋە سىياسەتنىڭ پۈتۈنلەي بىر – بىرىدىن ئايرىپ تاشلىنىشى كېرەكلىكىنى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ غەربنىڭ سىياسەت ۋە بىلىمىنىڭ ئۆز پېتى قوبۇل قىلىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.
20 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدا مۇسۇلمان دۇنيادىكى مۇستەملىكە ئورنىنى سېكۇلار دىكتاتورىلىققا بوشىتىپ بەردى. « ئەسلىگە قايتىش » ۋە « تەجدىد (يېڭىلىنىش) » ھەرىكەتلىرىنىڭ ئورنىنى قارشىلىق مۇداپىئە قىلىش ۋە تىرىلىش چۈشەنچىسى ئالدى. سېكۇلار دىكتاتورىلىقلار ھەرپتىن ئېلىنغان ئۇلۇس – دۆلەت چۈشەنچىسىنىڭ ئەڭ ناچار شەكلى ئىدى. مۇداپىئە قىلىش ئېيتىلمىسى بۇ چۈشەنچىگە قارشى ئىنكاس سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ چۈشەنچىگە ئاساسلانغاندا، مۇسۇلمانلارنىڭ ئارقىدا قېلىشىنىڭ سەۋەبى دىننىڭ ئانا مەنبەسى بولغان قۇرئان ۋە سۈننەتتىن يىراقلىشىپ كېتىش ئىدى. مۇسۇلمان دۇنيادا ئاللاھنىڭ ھاكىمىيىتى قايتا تىكلەنسە مۇسۇلمانلار نىجاتلىققا ئېرىشەتتى.
ئەبۇل – ئەلا مەۋدۇدى (1903 – 1979) ۋە سەييىد قۇتۇپ (1906 – 1966) بۇ قاراشنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەكىللىرى بولغان ئىدى. مەۋدۇدى ۋە قۇتۇپنىڭچە سېكۇلارىزم ۋە دېموكراتىيە ، « غەرب »نىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەمەلىي مۇستەملىكىسىدىن كېيىن، مۇسۇلمانلارغا تاڭغان چۈشەنچە خاراكتېرلىك مۇستەملىكە ۋاسىتىسى ئىدى. ئۇلار دېموكراتىيە ، كۆپچىلىكچىلىق، دىنى كەڭ قورساقلىق، تىنچلىقنى ھىمايە قىلىش، پىكىر ئەركىنلىكى ۋە دىن – دۆلەتنىڭ بىر – بىرىدىن ئايرىلىشىغا ئوخشاش سىياسىي قىممەت – قاراشلارغا دىندىن بولمىغانلىقى ۋە غەرب مەنبەلىك بولغانلىقى سەۋەبىدىن پۈتۈنلەي قارشى چىققان ئىدى. مەۋدۇدى ۋە قۇتۇپ، بۇلارنى تىرويا ئېتى دەپ قارىدى ۋە سىياسىي ھۆكۈمرانلىقنىڭ پەقەت ئاللاھقىلا خاس ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى[3]. بۇ چۈشەنچە تاشقىرىدىن كەلگەن ھەر قانداق چۈشەنچىگە گۇمان بىلەن قارايتتى. بۇ مۇتەئەسسىپ پوزىتسىيە جەمئىيەتنى مۇھاپىزەت قىلىش، بېكىنمىچىلىك ۋە كۈرەش قىلىشنى ئۆزىگە تايانچ قىلغانىدى.
ئافغانى ۋە ئابدۇنىڭ پوزىتسىيەسى ، بۈگۈن ئىسلامچىلىق دەپ ئىزاھلانماقتا. سەيىد ئەھمەد خان ۋە ئابدۇررازىقنىڭ چۈشەنچىسى ناتوغرا ھالدا « لىبېرال ئىسلام » دەپ ئىزاھلانماقتا. بۇ خىل ئاتاشنىڭ ناتوغرا بولۇشىنىڭ سەۋەبى، ئۇلارنىڭ سىياسىي لايىھەلىرىنىڭ لىبېرال مەزمۇنلارغا ئىگە بولماسلىقىدۇر. بۇ سەۋەبتىن بۇ قاراشلارنى « رىفورمىزم (ئىسلاھاتچىلىق) » دەپ ئاتاش تېخىمۇ مۇۋاپىق بولىدۇ. مەۋدۇدى ۋە قۇتۇپنىڭ چۈشەنچىسى بولسا « فوندامەنتالىزم (ئەسلىيەتچىلىك) » دەپ ئاتالماقتا.
مۇسۇلمان دۇنيادىكى سىياسىي تەلىم – تەربىيەلەر ۋە ئۆزگىچە بولۇش مەسىلىسى