خىتاينىڭ 2025-يىللىق «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش نىزامى» ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش ئىستراتېگىيەسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نىزامنىڭ ئەڭ تۇزاققا دەسسىتەلەيدىغان  ۋە قانۇنىي ئېنىقلىق پىرىنسىپىنى دەپسەندە قىلىدىغان بەلگىلىمىلىرىدىن بىرى، قوشۇمچە ھۆكۈملەر بۆلۈمىدىكى 43-ماددا بىلەن كەلتۈرۈلگەن «خىزمەت مەخپىيەتلىكى» (Gongzuo Mimi) ئۇقۇمىدۇر. بۇ ماددا، «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» دەرىجىسىدە بولمىغان، ئەمما ئاشكارىلانغاندا «ئورگاننىڭ خىزمەت يۈرۈشۈشىگە، بىخەتەرلىكىگە ياكى مەنپەئەتلىرىگە زىيان بېرىدىغان» ھەر تۈرلۈك ئۇچۇرنىڭ قوغدىلىشىنى كۆزدە تۇتماقتا. بۇ ئېنىقلىما شۇ قەدەر مۈجمەل ۋە كەڭكى، ئەمەلدارلارغا چەكسىز بىر جازالاش ھوقۇقى بەرمەكتە. مەسىلەن؛ بىر زاۋۇتتىكى ئىشلەش ۋاقتىنىڭ ئۇزۇنلۇقى، بىر دوختۇرخانىدىكى بىمار زىچلىقى، بىر مەكتەپتىكى دەرسلىك ئۆزگىرىشى ياكى بىر كەنتتىكى نوپۇس ئازىيىشىغا ئوخشاش مەلۇماتلار، دۆلەت مەخپىيەتلىكى بولمىسىمۇ «خىزمەت مەخپىيەتلىكى» ھېسابلىنىپ، بۇلارنى ھەمبەھرلىگەنلەر جازالىنىشى مۇمكىن. بۇ ماددا، بولۇپمۇ مەجبۇرىي ئەمگەك لاگېرلىرىدىكى ئىشلەپچىقىرىش شارائىتىنىڭ ۋە تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ ئاشكارىلىنىشىنى توسۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ئالاھىدە بىر قانۇنىي تۇزاقتۇر.
نىزامنىڭ جىنايى جاۋابكارلىق بۆلۈمى، رەھىمسىز بىر «جىنايەت ۋە جازا» تەڭپۇڭلۇقى قۇرماقتا. 41-ماددا، پەقەت سىرنى ئاشكارىلىغۇچىنىلا ئەمەس، «مەخپىيەتلىك ساقلاش باشقۇرۇشىغا سەل قارىغان» رەھبەرلەرنىمۇ جاۋابكارلىققا تارتىپ، ئورگانلار ئىچىدە بىر قورقۇنچ قاتلىمى ياراتماقتا.  تېخىمۇ ۋەھىمىلىك بولغىنى، 36-ماددىدا بەلگىلەنگەن «پاش قىلىش ۋە مۇكاپاتلاش» مېخانىزمىدۇر. نىزام، پۇقرالارنى «مەخپىيەتلىككە دەخلى قىلىش» ئىھتىمالى بولغان ئەھۋاللارنى پاش قىلىشقا رىغبەتلەندۈرمەكتە ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن مۇكاپات ۋەدە قىلماقتا. بۇ، 1966-1976 مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدىكى ئىجتىمائىي چالما-كېسەك قىلىش (جازالاش) مەدەنىيىتىنىڭ، زامانىۋى قانۇن تىلى بىلەن قايتا تىرىلدۈرۈلۈشىدۇر. بۇ ئەھۋالدا  پۇل مۇكاپاتىغا ئىھتىياجى بولغان ياكى سىياسىي نومۇر قازىنىشنى خالىغان كىشىلەر، قوشنىلىرىنى، خىزمەتداشلىرىنى ياكى تۇغقانلىرىنى ئاساسسىز ئەيىبلەشلەر بىلەنمۇ پاش قىلىشى مۇمكىن. بۇ ماددا، جەمئىيەتتە گۇمانخورلۇقنى تۈزۈملەشتۈرۈپ، ئىشەنچنى يوقاتماقتا ۋە ھەممەيلەننى يوشۇرۇن چېقىمچىغا ئايلاندۇرماقتا.
39-ماددا، پۇقرالارغا ۋە ئورگانلارغا، «مەخپىيەتلىككە مۇناسىۋېتى بولغان خادىمىنىڭ يوقىلىشى، پاناھلىق تىلىشى ياكى قاچۇرۇلۇشى» ئەھۋالىدا دەرھال دوكلات قىلىش مەجبۇرىيىتى يۈكلىمەكتە. بۇ ماددا، خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۆز مەمۇرلىرىغىمۇ ئىشەنمەيدىغانلىقىنىڭ ئىقرارىدۇر. بولۇپمۇ چەت ئەلگە قېچىش ئېھتىماللىقى بولغان كىشىلەر، «يوقاپ كەتكەن» سالاھىيىتىگە چۈشۈپ قالغان ھامان، ئائىلىسى ۋە ئەتراپى ئۈستىدە زور بىر بېسىم قۇرۇلۇپ، «قاچقۇن» كىشى تېپىلغۇچە يېقىنلىرى گۆرۈگە ئېلىنىشى مۇمكىن. بۇ، چېتىپ جازالاش ئۇسۇلىنىڭ بىر تۈرىدۈر.
تەكشۈرۈش ھوقۇقلىرىنىڭ كېڭەيتىلىشىمۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. 35-ماددا، مەخپىيەتلىك ئىدارىسىنىڭ؛ ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى (پارتىيە مۇپەتتىشى)، جامائەت خەۋپسىزلىكى (ساقچى)، دۆلەت بىخەتەرلىكى (ئىستىخبارات) ۋە تەپتىش مەھكىمىسى بىلەن ماسلىشىپ ئىشلىشىنى بۇيرۇيدۇ. بۇ، نورمال بىر مەخپىيەتلىككە دائىر مەمۇرىي تەكشۈرۈشنىڭ دەقىقىدە  تېررور ياكى جاسۇسلۇق دېلوسىغا ئايلىنىپ كېتىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «مەخپىيەتلىككە دەخلى قىلىش» ئەيىبلىشى بىلەن باشلانغان بىر جەريان، كۆپىنچە يىغىۋېلىش لاگېرى ياكى ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازاسى بىلەن ئاخىرلاشماقتا. سوت مۇستەقىللىقى بولمىغان بىر دۆلەت تۈزۈلمىسىدە، بۇ ماسلىشىش مېخانىزمى، جاۋابكارنىڭ ئۆزىنى قوغداش ھوقۇقىنى پۈتۈنلەي تارتىۋالىدىغان بىر «جازالاش ماشىنىسى» غا ئوخشاش ھەرىكەت قىلىدۇ.
قانۇنىي نۇقتىدىن قارىغاندا، بۇ نىزام «قانۇن سىرتىدا جىنايەت ۋە جازا بولمايدۇ» پىرىنسىپىغا خىلاپلىق قىلماقتا. چۈنكى نېمىنىڭ جىنايەت (دۆلەت سىرى) ئىكەنلىكى ئالدىن مەلۇم ئەمەس؛ مەمۇرىيەت، ئىشىغا پۇتلاشقان ھەر قانداق ئۇچۇرنى ، پۇتلىشىش يۈز بەرگەن پەيتتە «سىر ئىدى» دەپ ئېلان قىلىپ، كىشىنىڭ ئۆتمۈشىنى سۈرۈشتۈرۈپ ئەيىبلىيەلەيدۇ. بۇ، قانۇننى بىر بېسىم قورالى سۈپىتىدە قوللىنىدىغان «قانۇن ئارقىلىق زەربە بېرىش» (Lawfare) ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ قوپال مىسالىدۇر.
خۇلاسە: قىرغىنچىلىقنىڭ مۇئەسسەسەلىشىشى
2025-يىلى 26-نويابىردا قوبۇل قىلىنغان ۋە 2026-يىلى ئىجرا قىلىنىدىغان بۇ نىزام، شەرقىي تۈركىستان تارىخىنىڭ ئەڭ قاراڭغۇ سەھىپىلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە خاتىرىلىنىشى كېرەك. تېكىستنىڭ پۈتۈن مەزمۇنى تەكشۈرۈلگەندە، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ مەقسىتىنىڭ «دۆلەت سىرى بىخەتەرلىكى» ئەمەس، «ھەقىقەتنى يوشۇرۇش» ئىكەنلىكى شۈبھىسىز. جازا لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك، تۇغۇت چەكلەش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسەتلىرى بىلەن خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نارازىلىقىنى قوزغىغان بېيجىڭ رېجىمى، بۇ قانۇن ئارقىلىق جىنايەت  نەق مەيدانىغا «كۆرۈش مەنئى قىلىنىدۇ» تېمىنى  سوقماقتا  ۋە دەلىل-ئىسپاتلارنى، ئىزنى يوقىتىشنى قانۇنىي مەجبۇرىيىتى سۈرۈشتۈرۈلىدىغان دۆلەت سىياسىتىگە ئايلاندۇرماقتا.
شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈچۈن بۇ تۈزۈم، مەۋجۇتلۇققا قارىتىلغان بىر تەھدىتتۇر. بىر مىللەتنىڭ تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيىتى چەكلىنىۋاتقاندا، ئەمدىلىكتە بۇ چەكلىمىنىڭ دۇنياغا ئاڭلىتىلىشىمۇ چەكلەنمەكتە. ئۇيغۇر خەلقى، ھەم فىزىكىلىق ھەم رەقەملىك تامنىڭ ئارقىسىغا قامالماقتا، ئاۋازى بوغۇلماقتا ۋە ئەسلىمىسى ئۆچۈرۈلمەكتە. «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» دېيىلگىنى، شەرقىي تۈركىستاندا دۆلەت سادىر قىلغان جىنايەتلەرنىڭ تىزىملىكىنىڭ دەل ئۆزىدۇر.
بۇ نىزام، دۇنيا جامائەتچىلىكىگە ۋە خەلقئارا قانۇن ئورگانلىرىغا قارىتا مەيدان ئوقۇشتۇر. خىتاي، ئاتالمىش«ئىگىلىك ھوقۇقى» ۋە «ئىچكى قانۇن» زاكونلىرىنى قوللىنىپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئەھدىنامىلىرىنى ۋە ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرىنى شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا ئىناۋەتسىز قىلغانلىقىنى  بىمالال جاكارلىماقتا. يەنى،  تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ، بۇ قانۇنغا ماسلىشىش نامى ئاستىدا خىتاينىڭ نازارەت ئۈسكۈنىلىرىگە بېرىدىغان ياردىمى، خىتاينىڭ جىنايىتىگە شېرىك بولغانلىق ھېسابلىنىدۇ.