خىتاينىڭ يۈكسىلىشى توغرىسىدا قايتا ئويلىنىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ئەينى زاماندا ئۇزۇن مۇساپىلىك ھاۋا مۇداپىئە قالقان سىستېمىلىرى، ئېلېكتىرونلۇق ئۇرۇش تېخنولوگىيەلىرى ۋە ئىلغار تىپتىكى ئالەم بوشلۇقى جېڭى ساھەلىرىگە مەبلەغ سالماقتا. خىتاي ھاۋا ئارمىيەسى رادارغا چۈشمەيدىغان J-20 تىپلىق ئۇرۇش ئايروپىلانىنى سىناق قىلىشنى ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى گېيتسنىڭ 2010 – يىلىدىكى بېيجىڭ زىيارىتى ئەسناسىدا ئىشقا ئاشۇرۇپ، يېڭى ئەسكىرىي ئىستراتېگىيەسى توغرىسىدا ئوچۇق – ئاشكارا سىگنال بەرگەنىدى. پېنتاگون ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىمۇ، بۇ ئۆزگىرىشلەرگە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «يوشۇرۇن ۋە سەۋر قىل» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىغا كېلىپ قالغان بولۇشىنىڭ ۋە يېقىن كېلەچەكتە تېخىمۇ ئاكتىپ ئەسكىرىي سىياسەتلەرنى يولغا قويۇشقا باشلايدىغانلىقىنىڭ ئىشارىتى، دەپ باھا بەرمەكتە.[7]
مېنىڭ ئىلگىرى سۈرىدىغىنىم شۇكى، خىتاينىڭ دۇنيانىڭ بىرىنچى نومۇرلۇق ئەسكىرىي ۋە سىياسىي چوڭ كۈچى بولۇشىنىڭ پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى ئانالىزلار بىر قىسىم مۇھىم ئامىللارنى يېتەرلىك دەرىجىدە نەزەرگە ئالمىغانلىقى ئۈچۈن، يېتەرسىزلىك ۋە غەلەتلىكتىن خالىي ئەمەس. ئىقتىسادىي دىنامىكىلار بىلەن بىرگە گېئو-سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئامىللارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بىر كۆزنەكتىن قارالغىنىدا، خىتاينى يولىدىن قايدۇرىدىغان ئوتتۇرىغا چىققۇسى توسالغۇلۇقلار بار. نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئامىللارنىڭ بىرىنچىسى، خىتاينىڭ نىسبەتەن يالغۇز ئورۇنغا ئىگە بولۇشى. چېگرالىرى شىمالدا سىبىرىيە ۋە جەنۇبتا ھىمالايا ۋە بۆسۈپ ئۆتكىلى بولمايدىغان دەرەخزارلىقلار تەرىپىدىن سىزىلغان دۆلەتنىڭ نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى شەرق قىرغىقىدا قىستىلىپ قالماقتا.
رۇسىيە، ھىندىستان، جەنۇبىي كورېيە، ياپونىيە ۋە تەيۋەن بىلەن قورشالغان خىتاينىڭ ئەسكىرىي ۋە سىياسىي تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشى قىيىن.[8]
ھالبۇكى، تارىخىي نۇقتىئىنەزەردىن مۇھاكىمە قىلىنغىنىدا، دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا سەھنىدە سەركە ئورۇنغا ئۆتۈشى ئۈچۈن، كېڭىيىشكە ئوچۇق گېئو-سىياسىي ئورۇنغا ئىگە بولۇشى ناھايىتى مۇھىم ھېسابلىنىدۇ. رىم، ئوسمانلى، ھابسبۇرگ ۋە ئىنگلىز ئىمپېرىيەلىرىنىڭ گېئو-سىياسىي ئورۇنلىرىنىڭ ئىمپېرىيە قۇرۇش مۇساپىسىدە ئوينىغان رولى ئوتتۇرىدا تۇرۇپتۇ. 19 – ئەسىر بويىچە ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ غەربىگە قاراپ كېڭىيەلىشى ۋە نىسبەتەن خاتىرجەم جەنۇبىي ۋە شىمالىي چېگرالىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ 20 – ئەسىرنىڭ بېشىدا دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ سانائەت كۈچىگە ئايلىنىشىدا ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىدى. يېقىن ئۆتمۈشتىكى بۇ مىساللارغا سېلىشتۇرۇلغىنىدا، خىتاينىڭ ئۇ خىل گېئو-سىياسىي ئەۋزەللىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئېيتىش قىيىن.
خىتاي مىڭ خانىدانلىقى مەزگىلىدە، بولۇپمۇ 16 – ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا كۈچلۈك ئىقتىسادىي ئېشىش مۇساپىسىنى باشتىن كەچۈرگەن ۋە ئۆز دەۋرىنىڭ ئەڭ كۆپ سانغا ئىگە مۇقىم ئارمىيەسى ۋە ئەڭ كۈچلۈك دېڭىز ئارمىيەسىنى تەشكىللىگەنىدى. بىراق، ئۇ دەۋردىمۇ گېئو-سىياسىي ئورنىنىڭ نامۇۋاپىقلىقى ۋە ئىجتىمائىي سۈركىلىشلەر خىتاينىڭ تەسىر ساھەسىنى يېقىن ئەتراپىنىڭ سىرتىغا كېڭەيتىش، دۇنياۋى كۈچ بولۇشىغا يول قويمىغانىدى. دەۋرنىڭ شەرت – شارائىتى پەرقلىق بولسىمۇ، ئوخشاش گېئو-سىياسىي دىنامىكلار خىتاينىڭ يوشۇرۇن كۈچىگە چەكلىمە قويۇشنى داۋاملاشتۇرماقتا.
خىتايغا نىسبەتەن نۆۋەتتە ئىستراتېگىيەلىك كېڭىيىشنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىسى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى. نېفىت ۋە تەبىئىي گاز زاپىسى مول بۇ رايون دۇنيانىڭ بىرىنچى دەرىجىدىكى ئېنېرگىيە ئىستېمالچىسىغا ئايلانغان خىتاي ئۈچۈن ھايات – ماماتلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى قوماندانى ۋۇ شېڭلىنىڭ 2006 – يىلى ئوچۇق – ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويۇشىچە، خىتاينىڭ داۋاملىشىۋاتقان دېڭىز ئارمىيەسىنى كۈچەيتىش خىزمەتلىرىنىڭ بىرىنچى نومۇرلۇق نىشانى رايوندىكى «بېلىقچىلىق ساھەلىرىنى قوغداش، تەبىئىي مەنبەلەرنىڭ ئېچىلىشى ۋە ئېنېرگىيە ئۆتۈش يوللىرىنى كونتروللۇق ئاستىغا ئېلىشتىن ئىبارەت.»[9] بىراق، تىنچ ئوكياندىكى ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ نوپۇزىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ رايوندىكى مەنپەئەتلىرىنى كاپالەت ئاستىغا ئالماي تۇرۇپ، خىتاينىڭ تەسىر دائىرىسىنى تەبىئىي چېگرالىرىنىڭ سىرتىغا كېڭەيتىشى مۇمكىن ئەمەس. ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسى 284 ئۇرۇش پاراخوتى، 29 سۇ ئاستى پاراخوتى، 4 ئاۋىياماتكىسى ۋە 4000 ئەتراپىدا ھاۋا قاتنىشىغا ئىگە. يېرىمىدىن كۆپرەكى ئۆز دېڭىز تەۋەلىكىنىڭ سىرتىدا تۇرۇۋاتقان دېڭىز ئارمىيەسى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى تىنچ ۋە ئاتلانتىك ئوكيانلاردىكى ئىستراتېگىيەلىك ھەربىي نۇقتىلاردىن سىرت، خەلقئارا دېڭىز سودىسىنىڭ ئاساسىي يۆنىلىشلىرىدە مۇتلەق ھۆكۈمران ئورۇنغا ئىگە قىلماقتا.[10]
خىتاينى چوڭ كۈچ بولۇش يولىدا كۈتۈپ يېتىۋاتقان يەنە بىر مۇھىم توسالغۇ بولسا، تېز سۈرئەتتە زورىيىۋاتقان خىتاي ئوتتۇرا قاتلىمى ۋە بۇ قاتلام پەيدا قىلىدىغان مەسىلىلەر. ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ مۇقەررەر مەھسۇلى بولغان ئوتتۇرا قاتلامنىڭ كۈچىيىشىنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەرەققىياتىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرىنى ئۈچ نۇقتىغا يىغىنچاقلاشقا بولىدۇ: ئىستېمال مايىللىقلىرىدىكى ئۆزگىرىشلەر، دۆلەتتىن قىلىنىۋاتقان ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي تەلەپلەرنىڭ كۈچىيىشى ۋە سىياسىي تۈزۈمنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ داۋالغۇشى. ئىستېمال مايىللىقلىرىدىكى ئۆزگىرىش بىلەن باشلايلى.