خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنىڭ شىفىرلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ھۆكۈمىتى، خەلقئارا جەمئىيەتكە قارىتا شەرقىي تۈركىستاندىكى جازا لاگېرلىرىنى «تېررورلۇق ۋە دىنىي ئەسەبىيلىك ئىدىيەسى بىلەن يۇقۇملانغان كىشىلەرگە كەسپىي ماھارەت ئۆگىتىدىغان ۋە ئۇلارنى  ئۆزگەرتىپ جەمئىيەتكە قايتا سىڭدۈرىدىغان ئىنسانپەرۋەرلىك مەركەزلىرى» دەپ تونۇشتۇرماقتا. ئەمما، «China Cables»  دائىرىسىدە ئاشكارىلانغان ۋە ئەينى ۋاقىتتىكى شىنجاڭ بىخەتەرلىك مەسئۇلى جۇ خەيلۇن (Zhu Hailun) تەرىپىدىن ئىمزالانغان 2017-يىلغا ئائىت توققۇز بەتلىك مەخپىي بىر ئۇقتۇرۇش، بۇ سۆزنىڭ پۈتۈنلەي بىر ئالدامچىلىقتىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى ۋە لاگېرلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى قوللىنىلغان تۈرمىلەر سۈپىتىدە لايىھەلەنگەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. «تېلېگرامما» دەپ ئاتالغان بۇ ھۆججەت، لاگېر خادىملىرى ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك قاتتىق قائىدىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر مەشغۇلات قوللانمىسى بولۇپ، بېيجىڭنىڭ رەسمىي بايانلىرىنى بۇ توققۇز بەتلىك تەپسىلات تەلتۆكۈس ئىنكار قىلىدۇ.
ئاشكارىلانغان بۇ لاگىر خادىملىرى مەشغۇلار قوللانىمىسىغا  ئاساسلانغاندا، لاگېرلار مۇتلەق مەخپىيەتلىك ئىچىدە ۋە قېچىشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. ھۆججەتتە، «قوش قۇلۇپلۇق ئىشىكلەر»، «سىگنال سىستېمىلىرى»، «كۆزىتىش مۇنارلىرى» ۋە لاگېرنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىنى كۆزىتىدىغان «ھېچقانداق قارىغۇ نۇقتىسى بولمىغان تولۇق سىنلىق كۆزىتىش» قاتارلىق يوليورۇقلار بار. بۇ فىزىكىلىق بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى، «ئوقۇغۇچىلار»نىڭ ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن تەلىم ئالىدىغان بىر مەكتەپتىن زىيادە، ئىرادىسىگە خىلاپ ھالدا تۇتۇپ تۇرۇلغان مەھبۇسلار تۇرىدىغان بىر تۈرمىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ھۆججەتتە «ئوقۇغۇچىلار»نىڭ ياتاق، سىنىپ، ھەتتا ھاجەتخانا كارىدورلىرىغا ئوخشاش ئەڭ مەھرە م جايلاردىكى  ھەرىكەتلىرىنىڭمۇ قاتتىق كونترول قىلىنىشى ۋە خاتىرىلىنىشى بۇيرۇلغان. بۇ ئەھۋال، لاگېرلاردىكى ھاياتنىڭ ئەقەللى ئىنسانىي ئىززەت-ھۆرمەتكە پىسەنت قىلىنمايدىغان، ئورۋېل (Orwell) ئۇسلۇبىدىكى بىر كۆزىتىش تۈزۈمى ئاستىدا ئۆتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ھۆججەتلەر، لاگېرلاردىكى كۈندىلىك ھاياتنىڭمۇ پۈتۈنلەي بىر مېڭە يۇيۇش ۋە ئىدىيە سىڭدۈرۈش پىروگراممىسىنى چۆرىدەپ شەكىللەنگەنلىكىنى ئاشكارىلايدۇ. تۇتقۇنلار، خەنزۇ تىلى ئۆگىنىشكە، «ئەسەبىي»  ئىدىيەلەردىن ۋاز كېچىشكە ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تەشۋىقاتىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلانماقتا. قوللانىمىدا، «ئىدېئولوگىيەلىك ئۆزگىرىش» نىڭ رىغبەتلەندۈرۈلۈشى ۋە ھەر قەدەمدە تەكىتلىنىشى كېرەكلىكى ئوچۇق-ئاشكارا بەلگىلەنگەن. ئۇنىڭدىن باشقا، تۇتقۇنلارنىڭ ھەرىكىتىنى باھالاش ئۈچۈن مۇرەككەپ بىر نومۇر تۈزۈمى قوللىنىلماقتا. بۇ تۈزۈمگە ئاساسەن، «ئىدېئولوگىيەلىك ئۆزگىرىش»، «قائىدىلەرگە ئەمەل قىلىش» ۋە «تەلىمدىكى مۇۋەپپەقىيەت» قاتارلىق ئۆلچەملەرگە ئاساسەن نومۇر بېرىلمەكتە ۋە بۇ نومۇرلار، تۇتقۇنلارنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن قاچان كۆرۈشەلەيدىغانلىقىنى، ھەتتا قاچان قويۇپ بېرىلىدىغانلىقىنى بەلگىلىمەكتە. بۇ، ئەڭ ئەقەللى كىشىلىك ھوقۇقلارمۇ بىر ئىلتىپات سۈپىتىدە سۇنۇلىدىغان ۋە مۇتلەق ئىتائەت تېڭىلىدىغان بىر كونتروللۇق مېخانىزمىدۇر. سابىق تۇتقۇنلارنىڭ قىيىن-قىستاق ۋە جىنسىي خورلۇققا ئۇچرىغانلىقى ھەققىدىكى دەلىل ئىسپاتلىق دەۋالىرىمۇ بۇ ھۆججەتلەر ئوتتۇرىغا قويغان باستۇرۇش مۇھىتى بىلەن پۈتۈنلەي بىردەك.
تېخنىكىلىق مۇستەبىتلىك: سۈنئىي ئەقىل ۋە ئالدىن پەرەز قىلىپ ھەرىكەتلىنىدىغان ساقچىچىلىق
«China Cables» نىڭ  پاش قىلغانلىرى ئارىسىدا   ئادەمنى ئەڭ ھەيران قالدۇرىدىغانلىرىدىن بىرى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قۇرغان ۋە «بىرلەشمە ھەمكارلىق سۇپىسى (Integrated Joint Operations Platform – IJOP)» دەپ ئاتالغان غايەت زور بىر سانلىق مەلۇمات يىغىش ۋە ئانالىز قىلىش سىستېمىسى ئارقىلىق يۈرگۈزگەن ئومۇميۈزلۈك تۇتقۇن قىلىش ھەرىكىتىدۇر. ئاشكارىلانغان ئىستىخبارات دوكلاتلىرى، بۇ سىستېمىنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى ۋە مىليونلىغان ئۇيغۇرنىڭ ھاياتىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى تۇنجى قېتىم كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلدى. بىرلەشمە ھەمكارلىق سۇپىسى، سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق شەخسلەرنىڭ تېلېفون ئىشلىتىش ئەھۋالىدىن تارتىپ ساياھەت تارىخىغىچە، دىنىي ئادەتلىرىدىن تارتىپ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىگىچە بولغان غايەت زور مىقداردىكى سانلىق مەلۇماتلارنى ئانالىز قىلىپ، يوشۇرۇن «گۇماندارلار»نى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئاپتوماتىك ھالدا بېكىتمەكتە. بۇ، بىر جىنايەت سادىر قىلىنىشتىن ئىلگىرى، پەقەت ئۆلچەم، ئەندىزىسى ئالدىن  بىكىتىلگەن ھەرىكەت تۈرلىرى ياكى رەقەملىك ئىزلىرىغا ئاساسلىنىپلا «ئالدىن پەرەز قىلىپ ھەرىكەتلىنىدىغان ساقچىچىلىق  (predictive policing)» ئۇسۇلى بىلەن  ئۇيغۇرلار نىشانغا ئېلىنىۋاتقان بىر تېخنىكىلىق مۇستەبىتلىك مودېلىدۇر.
ھۆججەتلەرگە ئاساسلانغاندا، بىرلەشمە ھەمكارلىق سۇپىسى سىستېمىسى تەرىپىدىن ئاپتوماتىك ھالدا «گۇماندار» دەپ بەلگىلەنگەن ئون مىڭلىغان كىشى، پەقەت بىر ھەپتە ئىچىدىلا سوراق قىلىنغان ۋە تۇتقۇن قىلىنغان. سىستېمىنىڭ قايسى ئۆلچەملەرگە ئاساسەن كىشىلەرنى نىشان قىلىدىغانلىقىمۇ دوكلاتلاردا تەپسىلىي بايان قىلىنغان. مەسىلەن، پەقەت «زاپيا(Zapya)» ناملىق كۆپ قوللىنىلىدىغان بىر ھۆججەت ھەمبەھىرلەش ئەپىنى ئىشلەتكەنلىكى ئېنىقلانغان 1.8 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ مۇشۇ بىر سەۋەپ تۈپەيلىدىنلا  يوشۇرۇن گۇماندار سۈپىتىدە تىزىمغا ئېلىنغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. بۇنىڭ سەۋەبى بولسا     zapya ناملىق بۇ ئەپنىڭ «زوراۋانلىق ماھىيىتىدىكى تېررورلۇق» ماتېرىياللىرىنى تارقىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقىنىڭ بولۇشىدۇر. ئوخشاش شەكىلدە، چەت ئەلگە ساياھەت قىلغان بولۇش ياكى چەت ئەلدىكى كىشىلەر بىلەن ئالاقە قىلىشمۇ بىۋاسىتە تۇتقۇن قىلىش سەۋەبى ھېسابلىنالايدۇ. بۇ ئەھۋال، ئەڭ بىگۇناھ ھەرىكەتلەرمۇ بىر ئەيىبلەش سەۋەبىگە ئايلاندۇرۇلغان، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى پۈتۈنلەي يوقىتىلغان بىر خالىغانچە باستۇرۇش تۈزۈمىنى نامايەن قىلماقتا