«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچى ئامىل، تارىخ دەرسلىكلىرىنىڭ تۈزىتىلىشىدۇر. 2021-يىلى خىتاي كومپارتىيەسى، «مىللىي تارىخ دەرسلىك كىتابلىرىنى تۈزىتىش» قۇرۇلۇشىنى باشلىدى(لېيبولد، 2021).  بۇ قۇرۇلۇش، بارلىق مائارىپ سىستېمىسىدا يەككە بىر «خىتاي مەركەزلىك تارىخ» بايانى شەكىللەندۈرۈشنى نىشان قىلماقتا. ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركلەرنىڭ ئۆز نۇقتىئىنەزەرلىرى، ئالتېرناتىپ بايانلىرى بۇ يېڭى دەرسلىكلەردىن پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىلمەكتە ياكى چەتكە قېقىلماقتا. 2026-يىلىدىكى خاتىرە تاشلىرى، بۇ قۇرۇلۇشنىڭ جىسمانىي ئىپادىسىدۇر. دەرسلىكلەردە ئوقۇتۇلغان «زو زۇڭتاڭ شىنجاڭنى قايتۇرۇۋالدى» بايانى، ئەمدى خوتەندىكى جىسمانىي خاتىرە تاشلىرى بىلەن مۇستەھكەملەنمەكتە. بالىلار ھەم مەكتەپ پارتىلىرىدا ھەم كۈندىلىك ھاياتتا ئوخشاش ئۇچۇرنى قوبۇل قىلىدۇ.
8. ئېپىستېمىك زوراۋانلىقنىڭ تەسىرلىرى: ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۈستىدىكى ئىجتىمائىي-پىسخىكىلىق ئانالىز1.8. سىپىۋاكنىڭ «سۈكۈت قىلدۇرۇلۇش» ئۇقۇمىنىڭ تەتبىقلىنىشىگاياترى سىپىۋاكنىڭ (1988) «ئاست قاتلام سۆزلىيەلەمدۇ؟»  ناملىق ماقالىسىدە سورىغان مەركىزىي سوئال، ئېزىلگەنلەرنىڭ ئۆز تىلىدا سۆزلىيەلەيدىغان-سۆزلىيەلمەيدىغانلىقى، ياكى پەقەت ئېزگۈچىنىڭ ئۇلار ئۈچۈن بەلگىلەپ بەرگەن تىلىدا سۆزلەشكە مەجبۇرلىنىدىغانلىقىدۇر. خوتەن خاتىرە تاشلىرىنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى، بۇ سوئالنىڭ ئېچىنىشلىق بىر مىسالىنى سۇنىدۇ. مۇراسىمدا سۆز قىلغانلار خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە زو زۇڭتاڭنىڭ خىتاي (خەنزۇ) ئەۋلادلىرىدۇر. ئۇيغۇر ۋەكىللىرى بولسا پەقەت «ئاڭلىغۇچى» ۋە «كۆرگۈچى» ئورنىدىدۇر. سۆزلەش ھوقۇقى يوق، تارىخىي بايانغا ئارىلىشىش سالاھىيىتى يوق. مۇراسىمدا بەلكىم ئۇيغۇر بالىلىرى، فولكلورلۇق ئويۇن كۆرسىتىش ئۈچۈن سەھنىگە ئېلىپ چىقىلغان بولۇشى مۇمكىن، ئەمما تارىخىي باياننى شەكىللەندۈرۈش ھوقۇقى پۈتۈنلەي خىتاي سەرخىللىرىنىڭ قولىدىدۇر.
بېرىلگەن ئۇچۇر ئىنتايىن ئېنىق: «سىلەرنىڭ تارىخىڭلار بىزنىڭ بايانىمىزغا ئۇيغۇن بولۇشى كېرەك. ئۆز بايانىڭلار ئىناۋەتسىز، ھەتتا خەتەرلىكتۇر. بىز سىلەر ئۈچۈن سۆزلەيمىز، سىلەرنىڭ ئورنۇڭلارغا تارىخىڭلارنى يازىمىز.» نەتىجىدە، ئۇيغۇرلار ئۆز تارىخىنىڭ ئوبيېكتىغا ئايلانغان بولۇپ، سۇبيېكتى (ئىگىسى) ئەمەس. ئۇلارنىڭ تارىخى ھەققىدە سۆزلىنىدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئۆز ئاۋازى ئاڭلانمايدۇ. سىپىۋاك ئۇقۇملاشتۇرغان مەنىدە، ئاست قاتلام سۆزلىيەلمەيدۇ. سۆزلىگەندىمۇ، ئاۋازى ھۆكۈمراننىڭ ئاۋازى بىلەن ماسلاشمىسا جىمىقتۇرۇلىدۇ ياكى «تېررورىست»، «ئاشقۇن»، «بۆلگۈنچى» دەپ تامغىلىنىدۇ.
2.8. كوللېكتىپ ئەستە ساقلاشنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە پىسخىك-سىياسىي تىراۋما
مورىس ھالبۋاكسنىڭ  (1992) «كوللېكتىپ ئەستە ساقلاش توغرىسىدا»  ناملىق كىتابىدا كۆرسەتكىنىدەك، كوللېكتىپ ئەستە ساقلاش (خاتىرە) ئىجتىمائىي رامكىلار بىلەن قۇرۇلىدۇ. ئىنسانلار يالغۇز ھالدا ئەسلىمەيدۇ؛ جەمئىيەت سۈپىتىدە، بەلگىلىك ئورگانلار، مۇراسىملار ۋە بايانلار ئارقىلىق ئەسلەيدۇ. كوللېكتىپ ئەستە ساقلاشنى ۋەيران قىلىش ، بىر خەلقنىڭ تارىخىي كىملىكىنى يوقىتىش ئۇرۇنۇشىدۇر (ھۇتتون،  1993).  بۇ، جىسمانىي قىرغىنچىلىقتىن تېخىمۇ خەتەرلىك بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى ئىنسانلارنى جىسمانىي جەھەتتىن يوقاتمىسىمۇ، كىم ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇلدۇرىدۇ.
خوتەندىكى جەريان، تىپىك بىر كوللېكتىپ ئەستە ساقلاشنى ۋەيران قىلىش مىسالىدۇر. بىرىنچى باسقۇچ، ئۇيغۇر تارىخىي خاتىرىسىنىڭ باستۇرۇلۇشىدۇر. ياقۇپ بەگ دەۋرى رەسمىي باياندا «تېررورىست توپىلاڭچى» دەپ كودلاشتۇرۇلىدۇ. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرى «قانۇنسىز ھاكىمىيەتلەر» دەپ تامغىلىنىدۇ. ئۇيغۇر قارشىلىقى «ئاشقۇنلۇق» دەپ قارىلىنىدۇ. ئىككىنچى باسقۇچ، خىتاي مىللەتچى خاتىرىسىنىڭ تاڭىلىشىدۇر. زو زۇڭتاڭ «قەھرىمان» دەپ ئۇلۇغلىنىدۇ. چىڭ ئىشغالىيىتى «ئازادلىق» دەپ سۆزلىنىدۇ. مەۋجۇت ۋەزىيەت «بىرلىك ۋە پاراۋانلىق» دەپ سۇنۇلىدۇ. ئۈچىنچى باسقۇچ، تىراۋمىلىق تەسىردۇر. ئۇيغۇر ياشلىرى، ئۆز بوۋىلىرىنىڭ چىڭ سۇلالىسىگە قارشى تۇرۇش ھېكايىلىرىنى «نومۇس قىلارلىق» دەپ ئۆگىنىشكە مەجبۇرلىنىدۇ (بايلېر، 2021). كىملىك زىددىيىتى ياشايدۇ: «مەن ئۇيغۇرمۇ ياكى ‹جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ بىر قىسمى›مۇ؟»
بۇ پىسخىك-سىياسىي تىراۋما (روھىي زەربە)، ئۇزۇن مۇددەتلىك ئاقىۋەتلەرنى تۇغدۇرىدۇ. بەزى ئۇيغۇرلار، بۇ زىددىيەتنى ھەل قىلالماي كىملىك كىرىزىسىگە دۇچ كېلىدۇ. بەزىلىرى، ھايات قېلىش ئۈچۈن رەسمىي باياننى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ. بەزىلىرى بولسا، تېخىمۇ قارشىلىقچان ھالغا كېلىدۇ، ئەمما بۇ قارشىلىق چوڭ پىسخىكىلىق بەدەللەر بىلەن كېلىدۇ. جەمئىيەتنىڭ كوللېكتىپ روھى زەخىملىنىدۇ، ئەۋلادلار ئارىسىدىكى رىشتىلەر ئاجىزلايدۇ، چۈنكى ياشلار ۋە ياشانغانلار ئەمدى ئوخشاش تارىخنى ئورتاقلاشمايدۇ.
3.8. «ئىچكى مۇستەملىكە قىلىش» ۋە ئۆز-ئۆزىنى «شەرقلەشتۈرۈش»
«ئىچكى مۇستەملىكە قىلىش» ئۇقۇمى، مۇستەملىكىدىن كېيىنكى دەۋردىمۇ ئېزىلگەن خەلقلەرنىڭ ئۆز كىملىكىنى «قالاق»، «ياۋايى» ۋە «زامانىۋىلىشىشقا موھتاج» دەپ كۆرۈش ئەھۋالىنى ئىپادىلەيدۇ (سەئىد،  1978؛ ھېكتېر،  1975). «ئۆز-ئۆزىنى شەرقلەشتۈرۈش»بولسا، ئېدۋارد سەئىدنىڭ شەرقشۇناسلىق تەنقىدىنىڭ ئىچكىلەشتۈرۈلگەن ھالىتىدۇر. شەرقلىق، ئۆزىگە غەربلىكنىڭ كۆزى بىلەن قاراشقا، ئۆز مەدەنىيىتىنى «غەلىتە»، «قالاق» ياكى «ئۆزگىرىشى كېرەك بولغان» نەرسە سۈپىتىدە چۈشىنىشكە باشلايدۇ.