ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتى: پۇت تىرەپ تۇرۇشتىن مەۋجۇتلۇقىنى قايتا ئويلىنىشقىچە (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېقىنقى ئۈچ يىلدا «يەكلىنىش» نىڭ بۇنچە كۈچىيىشىنىڭ ئارقىسىدىكى ئامىللارنى ئېنىقلاش ئۈچۈن، تەتقىقاتچىلار «يەكلىنىش» بىلەن پايدا نىسبىتى قاتارلىق مۇھىم سودا ئامىللىرى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى ئىزدەپ باقتى. ئۇلار سانلىق مەلۇماتلارنى ساھەلەر بويىچە تېخىمۇ ئىنچىكە ئايرىپ، «يەكلىنىش» يۈزلىنىشىنىڭ بىر قانچە ساھەگە مەركەزلەشكەن-يوقلۇقىنى تەكشۈردى. ئۇلارنىڭ خىزمەت پەرىزى شۇكى، مۈلۈك-ئېغىر (asset-heavy) ساھەلەر – يەنى خىتايدىن ئايرىلىشقا زور بەدەل تۆلەيدىغان ساھەلەر – ئۆز تىجارىتىنى «يەكلەپ» قويۇشنى ئەۋزەل كۆرۈشى مۇمكىن. بۇ ماشىنىسازلىق ۋە ئاپتوموبىل شىركەتلىرىگە نىسبەتەن شۇنداق بولۇشى مۇمكىن، كەسپىي ۋە پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمەتلىرى قاتارلىق مۈلۈك-يېنىك (asset-light) ساھەلەرگە سېلىشتۇرغاندا.
4.2  ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تەجرىبىلىرىنى تۈرگە ئايرىش
ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ بۇ ئىشەنچ تەكشۈرۈشلىرىدە تەسۋىرلەنگەن ھەرىكىتىنى تەھلىل قىلغاندا، خىتاي بازىرىدا ئوخشىمىغان سودا ئىستراتېگىيەلىرى سۈپىتىدە تىپىكلەشتۈرگىلى بولىدىغان بەزى تەكرارلىنىدىغان ھەرىكەتلەر كۆرۈلىدۇ. تەتقىقاتچىلار ئۇلارنى ۋاقىتلىق ھالدا تۆت تۈرگە ئايرىدى: 1. پۇت تىرەپ تۇرۇش  (doubling down)، 2. خەتەردىن ساقلىنىش (hedging)، 3. پۇرسەت كۈتۈش  (hibernating)، 4. چېكىنىپ چىقىشقا تەييارلىنىش (ready to exit).
4.2.1  پۇت تىرەپ تۇرۇش: خىتاي ئۈچۈن خىتايدا
ئەڭ مۇھىم تىپلارنىڭ بىرى شىركەتلەرنىڭ خىتايدىكى تىجارىتىگە «پۇت تىرەپ تۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىشىدۇر. تۆۋەن پايدا نىسبىتىگە قارىماي، جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ ئۈچتىن بىرىگە يېقىنى كەلگۈسى يىلى خىتايدىكى ئورنىنى يەنىلا كېڭەيتىشنى پىلانلايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. 15-رەسىمدە 2025-يىلىدىكى جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ پايدا ئۈمىدىگە بولغان قارىشى بىلەن خىتايدىن چېكىنىش ياكى كېڭىيىش پىلانى سېلىشتۇرۇلغان. 58.65% جاۋاب بەرگۈچى خىتايدىن چېكىنىشنى تۆۋەن پايدا بىلەن باغلىغان بولسىمۇ، 29.62% جاۋاب بەرگۈچى كەلگۈسى ئىككى يىلدا خىتايدىكى ساھە پايدىسىغا ئۈمىدۋار بولمىسىمۇ، يەنىلا خىتاي تىجارىتىنى كېڭەيتىشنى پىلانلايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
بۇ «پۇت تىرەپ تۇرۇش» گۇرۇپپىسىدىكىلەرنىڭ %42.76 ى چوڭ شىركەتلەر بولۇپ، خىتايدىكى كىرىمى يىلىغا 251 مىليون ياۋرودىن ئاشىدۇ. پەقەت %15.13 ى كىچىك شىركەتلەر بولۇپ، كىرىمى 10 مىليون ياۋرودىن تۆۋەن. بۇ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتايدا پۇت تىرەپ تۇرۇۋاتقان شىركەتلەر ئاساسلىقى زىيان تارتىپ تۇرۇپمۇ ئۆزىنى قامدىيالايدىغان ئىقتىسادىي كۈچكە ئىگە شىركەتلەردۇر.
4.2.2  خەتەردىن ساقلىنىش: خىتايدا ۋە باشقا جايلاردا كېڭىيىش
ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايدىكى سودا ئۇيۇشمىسىنىڭ تەكشۈرۈشىدە يەنە شىركەتلەرنىڭ تىجارىتىنى خىتايدىن باشقا جايغا يۆتكەۋاتقان-يوقلۇقى، ئەگەر شۇنداق بولسا قەيەرگە يۆتكەۋاتقانلىقى تەكشۈرۈلگەن. 16-رەسىمدە كۆرسىتىلگەندەك، 2024- ۋە 2025-يىللىرى خىتايدىن چېكىنىۋاتقاندا تىجارىتىنى باشقا جايغا يۆتكەۋاتقانلىقىنى ياكى شۇنداق قىلىشنى ئويلاۋاتقانلىقىنى ئېيتقان جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ كۆرۈنەرلىك كۆپ قىسمى بولسىمۇ، كىچىكرەك ئەمما كۈنسېرى كۆپىيىۋاتقان بىر قىسمى – 2024-يىلى %7.59، 2025-يىلى %14.94 – «خەتەردىن ساقلىنىش» دەپ ئاتالغان ھەرىكەتنى كۆرسەتكەن. بۇ «خەتەردىن ساقلىغۇچىلار» بىرلا ۋاقىتتا خىتايدىكى ئورنىنى كېڭەيتىش بىلەن بىرگە، مەبلىغىنى باشقا جايغا يۆتكەشنى ئويلاۋاتقانلىقىنى ياكى يۆتكەۋاتقانلىقىنى ئېيتقان. بۇ ئىستراتېگىيە ئۇلارغا بىر تۈركۈم يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بازارلاردىن پايدىلىنىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتايدىكى ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ۋە ھەتتا كېڭەيتىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ.
4.2.3  پۇرسەت كۈتۈش: بوران-چاپقۇنغا بەرداشلىق بېرىش
سانلىق مەلۇماتلاردىن ئېنىقلانغان يەنە بىر يوشۇرۇن ئىستراتېگىيە «پۇرسەت كۈتۈش» بولۇپ، چوڭ شىركەتلەر پايدىسىز ئەھۋالدا تۇرۇپ، قىيىن ئەھۋالدا تىجارەت قىلىشقا ئىقتىسادىي جەھەتتىن قادىر بولسىمۇ، خىتايدىن ۋاقىتلىق چېكىنىپ تۇرىدۇ. چوڭ شىركەتلەر ئادەتتە ئەھۋالغا قارىماي خىتايدىكى ئورنىنى كېڭەيتىشكە تېخىمۇ مايىل بولىدۇ، كىچىك شىركەتلەر بولسا تېخىمۇ ئىككىلىنىپ، كېڭىيىشكە ئانچە مايىل بولمايدۇ ۋە چېكىنىشكە تېخىمۇ مايىل بولىدۇ. بۇ يۈزلىنىش 2017-يىلىدىن بۇيان كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئىزچىل بولۇپ كەلدى، گەرچە چوڭ ۋە كىچىك شىركەتلەرنىڭ ساھە پايدىسىغا بولغان قارىشى ئاساسەن ئوخشاش بولسىمۇ. 17-رەسىمدە كۆرسىتىلگەندەك، 2017-يىلىدىن بۇيان كىچىك ۋە چوڭ شىركەتلەرنىڭ خىتايدىن چېكىنىش نىسبىتىدە ئىزچىل %20 ئەتراپىدا پەرق بولۇپ كەلگەن، بۇ پەرق 2025-يىلى %10 گە چۈشكەن.
4.2.4  چېكىنىپ چىقىشقا تەييارلىنىش
ئاخىرىدا، تەتقىقاتچىلار بىر قاتار مۇھىم كۆرسەتكۈچلەر بويىچە سەلبىي كەيپىياتنى ئىپادىلىگەن جاۋاب بەرگۈچىلەرنى ئېنىقلاپ، ئۇلارنىڭ خىتايدىن چېكىنىپ چىقىشقا تەييار ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. گەرچە جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ ئاخىرىدا خىتاي بازىرىدىن ئايرىلغان-ئايرىلمىغانلىقىنى ئېنىقلىغىلى بولمىسىمۇ، «ئايرىلغۇچىلار» دېگەن ئاتالغۇ بىرلا ۋاقىتتا ئۈچ شەرتنى قاندۇرغان جاۋاب بەرگۈچىلەرگە قوللىنىلدى، بۇ ئۇلارنىڭ كەيپىياتىنىڭ كۆرۈنەرلىك سەلبىي ئىكەنلىكىنى، ھەتتا خىتايدىن ئايرىلىشقا يېتەرلىك دەرىجىدە سەلبىي ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.