خىتاي ۋە ھىندىستان نېمە ئۈچۈن ئامېرىكىغا قارشى بىر سەپتە تۇرالمايدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىدە يەنە بىۋاسىتە ئاۋىئاتسىيە لىنىيەلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، ۋىزا ئاسانلاشتۇرۇش قاتارلىق «10 تۈرلۈك ئىجابىي نەتىجە» دەپ ئاتالغان كېلىشىملەرنىڭ ماھىيىتىمۇ تەھلىل قىلىنىدۇ. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ تەدبىرلەر ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ ماھىيىتىنى ئۆزگەرتەلمەيدىغان كىچىك قەدەملەر بولۇپ، چوڭقۇر يىلتىز تارتقان ئىشەنچسىزلىك سېپىلى ئالدىدا پەقەتلا سىمۋوللۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. چېگرادىكى مىليونلىغان ئەسكەرنىڭ جىددىي تىركىشىشىگە سېلىشتۇرغاندا، بۇلارنىڭ رولى يوق دېيەرلىك.
بۇ بۆلۈمنىڭ يادروسى شۇكى، چېگرا مەسىلىسى پەقەت بىر زېمىن تالاش-تارتىشى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىككى دۆلەتنىڭ مىللىي غۇرۇرى، دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە خەلق رايى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان سىياسىي مەسىلىدۇر. 1962-يىلدىكى چېگرا ئۇرۇشى ھىندىستاننىڭ كوللېكتىپ ئېڭىدا چوڭقۇر جاراھەت قالدۇرغان بولۇپ، ھازىرقى ھۆكۈمەتلەرنىڭ چېگرا مەسىلىسىدە ھەر قانداق يول قويۇشى دۆلەت ئىچىدە غايەت زور سىياسىي بېسىمغا ئۇچرايدۇ. خىتاي تەرەپتىمۇ كۈچىيىۋاتقان مىللەتچىلىك ئىدىيەسى ئاستىدا، زېمىن مەسىلىسى مۇرەسسە قىلىش مۇمكىن بولمايدىغان «قىزىل سىزىق» ھېسابلىنىدۇ. شۇڭلاشقا، چېگرا مەسىلىسى ھەل قىلىنمىغۇچە، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ھەقىقىي ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچ ئورنىتىش مۇمكىن ئەمەس.
يېڭى زىددىيەت نۇقتىسى: تەيۋەن مەسىلىسى ۋە ئىشەنچنىڭ يوقىلىشى
ئەگەر چېگرا مەسىلىسى تارىخىي زىددىيەت بولسا، تەيۋەن مەسىلىسى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچسىزلىكنىڭ نەقەدەر چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان يېڭى بىر زىددىيەت نۇقتىسىدۇر. ماقالىدە ھىندىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى س. جەيشانكارنىڭ «تەيۋەن خىتاينىڭ بىر قىسمى» دېگەن سۆزىنى خىتاي تەرەپنىڭ خەۋەر قىلىشى، كېيىن ھىندىستاننىڭ بۇنى «خاتا نەقىل ئېلىنغان» دەپ «تۈزىتىش» كىرگۈزۈشىدىن ئىبارەت دىپلوماتىك ۋەقە ئانالىز قىلىنغان. بۇ كىچىككىنە كۆرۈنگەن ۋەقە، ئىككى دۆلەتنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىدىكى چوڭقۇر پەرقنى ئېنىق نامايان قىلىدۇ.
خىتاي ئۈچۈن «بىر خىتاي پىرىنسىپى» ئۇنىڭ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ ئاساسى بولۇپ، ھەر قانداق دۆلەت بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىشنىڭ سىياسىي ئالدىنقى شەرتىدۇر. ھىندىستاننىڭ بۇ مەسىلىدىكى ئىككىلەنگەن پوزىتسىيەسى، بېيجىڭنىڭ نەزىرىدە خىتاينىڭ يادرولۇق مەنپەئەتىگە قىلىنغان ئاشكارا بىر قەست ۋە ئىغۋاگەرچىلىك دەپ قارىلىدۇ. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ باياناتى بېيجىڭنىڭ بۇ ئىشتىن قاتتىق نارازى بولغانلىقىنى ۋە ئۇنى قەستەن قىلىنغان ھەرىكەت دەپ قاراۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن، ماقالە ھىندىستاننىڭ نېمە ئۈچۈن بۇنداق قىلىدىغانلىقىنىمۇ ئانالىز قىلىدۇ. ھىندىستان ھۆكۈمىتى، گەرچە ئۇزۇندىن بېرى «بىر خىتاي سىياسىتى»نى ئېتىراپ قىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، يېقىنقى يىللاردا خىتاي بىلەن مۇناسىۋىتى جىددىيلەشكەندىن كېيىن، بۇ مەسىلىدە ئېنىق سۆز ئىشلىتىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ، ھىندىستاننىڭ خىتاينى چەكلەش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ ئەڭ سەزگۈر نۇقتىسى بولغان «تەيۋەن كارتى»نى ئويناش ئارقىلىق، بېيجىڭغا بېسىم ئىشلىتىشنى ۋە ئۆزىگە ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇق يارىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بۇ ۋەقە ئارقىلىق، ئاپتور خىتاي بىلەن ھىندىستان ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچنىڭ نەقەدەر ئاجىز، ھەتتا يوق دەرىجىسىدە ئىكەنلىكىنى ئېچىپ بېرىدۇ. ھىندىستاننىڭ بۇ ھەرىكىتى ئۇنىڭ خىتاينىڭ يادرولۇق مەنپەئەتىگە ھۆرمەت قىلىش نىيىتىنىڭ يوقلۇقىنى، ئەكسىچە ئۇنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە تەييار ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋالدا، خىتاينىڭ ھىندىستانغا ئىشىنىپ، ئۇنىڭ بىلەن ئامېرىكىغا قارشى بىر سەپتە تۇرۇشى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ.
خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك گۇمانى: ھىندىستاننىڭ ھېسابى ۋە خىتاينىڭ جاۋابى
ماقالىنىڭ ئاخىرقى قىسمى مەسىلىنى خىتاي تەرەپنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن ئانالىز قىلىپ، خىتايدىكى ئاممىۋى پىكىر ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ھىندىستانغا بولغان چوڭقۇر گۇمانىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئاپتور خىتاي خەلق ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى جىن چەنروڭ ۋە باشقا ئوبزورچىلارنىڭ قاراشلىرىنى نەقىل كەلتۈرۈش ئارقىلىق، خىتايدىكى ئاساسىي ئېقىمدىكى تونۇشنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. بۇ قاراشلارنىڭ يادروسى شۇكى، ھىندىستاننىڭ خىتايغا يېقىنلىشىشقا ئۇرۇنۇشى سەمىمىيەتتىن ئەمەس، بەلكى پۈتۈنلەي ئۆز مەنپەئەتىنى كۆزلىگەن پۇرسەتپەرەسلىكتۇر.
پىروفېسسور جىن چەنروڭنىڭ قارىشىچە، خىتاي ئامېرىكا بىلەن بولغان رىقابەتتە ھىندىستاننىڭ ياردىمىگە موھتاج ئەمەس، ھىندىستاننىڭ ئىشەنچسىزلىكى سەۋەبىدىن، ئۇنىڭغا تايىنىش ئەخمىقانىلىق بولىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا سىياسىتىنى ئازراقلا يۇمشاتسا، ھىندىستان دەرھال يۈزىنى ئۆزگەرتىپ، ئامېرىكىنىڭ قۇچىقىغا ئۆزىنى ئاتىدۇ. باشقا ئانالىزچىلارمۇ ئامېرىكا-ھىندىستان ۋە خىتاي-ھىندىستان مۇناسىۋىتىنىڭ قۇرۇلمىلىق پەرقىنى چوڭقۇر شەرھلەيدۇ: ئامېرىكا بىلەن ھىندىستان ئوتتۇرىسىدا چېگرا تالاش-تارتىشى يوق، ئۇلار تەبىئىي رەقىب ئەمەس. ئەمما خىتاي بىلەن ھىندىستان ئوتتۇرىسىدا ھەل قىلىنمىغان چېگرا مەسىلىسى بار، ئۇلار ئۇزۇن مۇددەتلىك يوشۇرۇن رەقىب، ھەتتا «تەسەۋۋۇردىكى دۈشمەن»دۇر.
بۇ بۆلۈم خىتاي تەرەپنىڭ ھىندىستانغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك گۇمانىنىڭ خىتاينىڭ سىياسەت بەلگىلىگۈچى قاتلىمىدا ئومۇملاشقان بىر تونۇش ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلايدۇ. خىتاي ھىندىستاننى ئۆزى بىلەن تەڭ دەرىجىدىكى ھەمراھ دەپ قارىمايدۇ، بەلكى ئۇنى ئامېرىكىنىڭ «ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى»دىكى مۇھىم بىر ھالقا، يەنى خىتاينى چەكلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بىر «قورچاق» دەپ قارايدۇ. بۇنداق ئىستراتېگىيەلىك گۇمان ۋە ئىشەنچسىزلىك مۇھىتىدا، ئىككى دۆلەتنىڭ ئامېرىكىغا قارشى بىرلىشىپ، ماھىيەتلىك بىر ئىتتىپاق قۇرۇشى پەقەتلا خام خىيالدىن ئىبارەت.
خۇلاسە: رىقابەت ئىچىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەت ۋە كەلگۈسى يۈزلىنىش