يەنە ئانا تىل ھەققىدە (1) (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىلىش (Cognitive) پىسخولوگلىرىنىڭ قارىشىچە، ئانا تىل ياكى بالىلارنىڭ تىلى چىققاندىن كېيىن ئۆگىتىلگەن ھەرقانداق تىل چوقۇم باشتا ئىگىلىگەن تىل يەنى ئانا تىل بىلىم ۋە ماھارىتى ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. قوشتىل مائارىپى ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق تەتقىقاتچىلارنىڭ بىرى تورونتو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى دوكتور جىم كۇممىنس (Jim Cummins) <تايىنىشىش قىياسى> (İnterdependence Hypothesis)نى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئۇ بۇ قىياسى بىلەن <ئىككىنچى تىلدىكى پىششىقلىقنىڭ بىرىنچى تىل ئاساسى ئۈستىگە قۇرۇلىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن>. (يۇقىرىقى ماقالە 13-بەت). <بالىلار ئانا تىلدا ئاكادېمىك پىششىقلىق (Academic Proficiency) سەۋىيەسىگە يەتسە، ئۇلار بۇ پىششىقلىقنى ئىككىنچى تىلغا يۆتكەيدۇ. كۇممىنىسنىڭ تەتقىقات يەكۈنى كېيىن رىچېس، گېنىس-riches, genesse قاتارلىقلارنىڭ تەتقىقاتى تەرىپىدىنمۇ قۇۋۋەتلەندى. ئۇلارنىڭ بايقىشىچە، پىششىق ئانا تىل ماھارىتى، بولۇپمۇ ئوقۇش، يېزىش ماھارىتى ئۇلارنىڭ ئىككىنچى تىلدىكى ئۇزاق مەزگىللىك مۇۋەپپەقىيىتى بىلەن زىچ باغلانغان>. (يۇقىرىقى ماقالە 25-بەت). ئۇنىڭدىن باشقا، نوپۇزلۇق تەتقىقاتچىلاردىن سكۇتناب تانگاس-Skutnab Tangas ۋە توئۇكاما-Toukama ئىككىيلەن <بوسۇغا سەۋىيەسى قىياسى-Threshhold Level Hypothesis> نى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئۇلار مۇنداق قارىغان: بالىلار پەقەت بىرىنچى تىلدا بوسۇغا سەۋىيەسىنى ھازىرلىغاندىلا، ئاندىن ئۇلار ئىككىلا تىلدىكى پىششىقلىقىنى يوقاتماستىن، ئىككىنچى تىلنى ئوڭۇشلۇق ئىگىلىيەلەيدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، بالىلار پەقەت ئىككىلا تىلدىكى بوسۇغا سەۋىيەسىدىن ھالقىيالىغاندىلا، بالىلاردىكى بۇ قوشتىل ئۇلارنىڭ ئەقلىي تەرەققىياتىغا ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتىدۇ>.(يۇقىرىقى ماقالە 13-بەت)
<بۇ ئىككىيلەن بۇ قىياسنى فىنلاندىيەدىن شىۋېتسىيەگە كۆچمەن بولۇپ كېلىپ، فىنلاندىيە تىلىنى پىششىق ئىگىلەشتىن بۇرۇنلا، باشلانغۇچ مائارىپىنى شىۋېت تىلىدا باشلىغان بالىلارنى كۆزەتكەندىن كېيىن ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇلار كۆزىتىش داۋامىدا، بۇ بالىلارنىڭ دەرس نەتىجىسىنىڭمۇ تۆۋەنرەك ئىكەنلىكىنى، شۇنداقلا شىۋېت ۋە فىن تىلىدىمۇ تازا پىششىق ئەمەسلىكىنى بايقىغان. ئۇلارنىڭ يەكۈنىچە، ئەگەر بالىلارنىڭ ئانا تىلى يېتەرلىك تەرەققىي قىلمىسا، ئۇلارنىڭ ئىككىنچى تىل ئۆگىنىشىگە زۆرۈر بولغان ئاساس كەمتۈك بولۇپ قالىدۇ. ئۇلارنىڭ تەتقىقاتىدا، ئانا تىلدا يۇقىرى سەۋىيەگە يەتكەن فىنلاندىيەلىك بالىلار شىۋېتسىيەدە مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن، ئىككىنچى تىل ئۆگىنىش داۋامىدا، ئانا تىلىنىمۇ داۋاملىق تەرەققىي قىلدۇرالىغان. ئىككىلا تىلدا يۇقىرى سەۋىيەگە يېتەلىگەن، شۇنداقلا ئوقۇش نەتىجىسىمۇ ياخشى بولغان>. (13-بەت)
ئىككىنچى تىل ئۆگىنىپ باققانلار شۇنى ئېنىق ھېس قىلالايدۇكى، ئانا تىلدىكى پىششىقلىقنىڭ ئىككىنچى تىلدىكى يېڭى سۆزلەرنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىش ۋە جۈملە شەكىللىرىنى ئاڭقىرىشقا كۆپ ياردىمى بولىدۇ. بىز ئانا تىلىمىزدا مەنىسىنى ئېنىق ئاڭقىرالمىغان سۆزلەرگە ئىككىنچى تىل ئۆگىنىش جەريانىدا يولۇققىنىمىزدا، ئوخشاشلا ياخشى چۈشىنەلمەيمىز. چۈنكى بىز يېڭى سۆز ئۆگەنگەندە، دائىم بۇلارنىڭ مەنىسىنى مېڭىمىزدە ئەسلى مەۋجۇت بولغان ئانا تىلىمىزدىكى شۇ مەنىنى ئىپادىلەيدىغان سۆزگە ئۇدۇللىۋېتىپ ئاندىن ئۆزلەشتۈرىمىز.  شىۋېيتسارىيەلىك مەشھۇر بالىلار پىسخولوگى پياگېتنىڭ نەزەرىيەسىگە ئاساسلانغاندا، بالىلار ناتونۇش، يېڭى نەرسىلەرنى ئۆزىگە تونۇشلۇق نەرسىلەرگە سېلىشتۇرۇپ ئاندىن بىلىدۇ. مەسىلەن:
– ئاپا، ئاپا، ئاۋۇ توپنى ئېلىپ بېرىڭە دېدى ئۈچ ياشلىق غۇنچەم باغچىدىكى ئاكاشنىڭ قولىدىكى شارلارنى كۆرسىتىپ.
– ھاھاھا، قىزىم، ئۇلار توپ ئەمەس شار.
– نېمە؟ يۇمىلاق تۇرمامدۇ ئاپا؟ ئۇ دېگەن توپ توپ ..
مانا مۇشۇ دىيالوگدىنلا باشتىكى يەكۈننى ئوبرازلىق چۈشەنگىلى بولىدۇ. غۇنچەم توپنى تونۇيدۇ، ھەم ئۇ يۇمىلاق نەرسىنى توپ دەپ چۈشەنگەن، شۇنداق بولغاچقا، ئۇ ئۆزىگە ناتونۇش يۇمىلاق شارنى ئۇچراتقاندا، ئۆزى بىلىدىغان توپقا ئوخشىتىپ، ئۇنىڭ يۇمىلاقلىقىغا ئاساسەن شارنى توپ دەپ چۈشەنگەن. خۇددى شۇنىڭدەك، ئادەمدە ئەسلى ئانا تىل ئاساسى بولمىسا، گەرچە ئىككىنچى تىلدىن يادلىغان يېڭى سۆزلەر لەبزى ھالەتتە مېڭىمىزدە ئورناشسىمۇ، ئۇقۇم ھالىتىدە ئورنىشالمايدۇ. چۈنكى، مېڭىمىزدە يېڭى ئۇقۇم ئورنىشىدىغان ئەسلى ئۇقۇمنىڭ ئورنى قۇرۇق، تاكى مەزكۇر سۆز ئىپادىلىگەن مەنە ئايدىڭلىشىپ، چۈشىنىلگەندە، ئاندىن بۇ سۆز مەنە سۈپىتىدە ئۆزلىشىدۇ. مەسىلەن: ناۋادا بىزدە <دۇنيا قاراش> دېگەن كەلىمىنىڭ ئۇقۇمى غۇۋا بولسا، ئىككىنچى تىلدا دەل مۇشۇ مەنىنى ئىپادىلەيدىغان سۆزگە ئۇچراشقىنىمىزدا، ئۇنىمۇ ئوخشاشلا غۇۋا چۈشىنىمىز. شۇنداق دېيىش مۇمكىنكى، مەلۇم نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئىككىنچى تىل ئۆگىنىش ئانا تىل بىلەن ئۆگىنىۋاتقان تىلنى سېلىشتۇرۇش جەريانىدۇر. ئەگەر سېلىشتۇرۇلۇش ئۇلى بولغان ئانا تىل ئاساسى كەڭرى، پۇختا بولسا، سېلىشتۇرۇش جەريانى زور دەرىجىدە ئاسانلىشىپ، يېڭى تىل مېڭىمىزدە ئورۇنلىشىش ئورنىنى تېزلا تاپالايدۇ.