«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئاساسىي مەزمۇنى
بۇ ماقالىدە، 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 4-كۈنى خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ خوتەن ناھىيەسىدە ئۆتكۈزۈلگەن «زو زۇڭتاڭنىڭ شىنجاڭنى قايتۇرۇۋېلىش جەريانىدىكى ئاخىرقى غەلىبە قىلغان ئۇرۇش ئورنى» (左宗棠收复新疆最后一战决胜地) ( زو زۇڭتاڭنىڭ شىنجاڭنى قايتۇرۇۋېلىش جەريانىدىكى ئاخىرقى غەلىبە قىلغان ئۇرۇش ئورنى) ۋە «زۇڭتاڭ راۋىقى»  (宗棠亭) (زۇڭتاڭ راۋىقى) ناملىق ئابىدىنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى، ھۆكۈمرانلىق سۆزلەم ئانالىزى ۋە ئېپىستېمىك زوراۋانلىق ئۇقۇملىرى ئارقىلىق تەنقىدىي نۇقتىدىن ئانالىز قىلىنىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى قوللانغان «收复»  قايتۇرۇۋېلىش ئۇقۇمى، تارىخىي رېئاللىقنى سىستېمىلىق ھالدا بۇرمىلىماقتا. چىڭ سۇلالىسىنىڭ 1755-1760-يىللىرى شەرقىي تۈركىستاننى تۇنجى قېتىم ھەربىي جەھەتتىن ئىشغال قىلىشى، بىر «قايتۇرۇۋېلىش» ئەمەس، بەلكى بىر ئىشغالىيەت ھەرىكىتىدۇر. رايون، تاڭ سۇلالىسىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك (7-8-ئەسىرلەر) ۋاسىتىلىك تەسىرى ئاستىدا قالغاندىن باشقا ھېچقاچان خىتاي باشقۇرۇشىدا بولمىغان.
تارىخىي خاتىرىلەر، زو زۇڭتاڭنىڭ ھېچقاچان خوتەنگە كەلمىگەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ تۇرىدۇ. 1878-يىلىدىكى چىڭ ئىشغالىيەتچى قوشۇنىنىڭ خوتەنگە قىلغان ھەربىي ھەرىكىتى ، زو زۇڭتاڭنىڭ ياردەمچىسى ليۇ جىنتاڭ تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان. شۇڭلاشقا ھەر ئىككى ئابىدە «ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان ئەنئەنە» بولۇپ، ھەقىقىي تارىخىي ۋەقەلەرنى ئەكس ئەتتۈرمەيدۇ. خوتەننىڭ تاللىنىشى تاسادىپىيلىق ئەمەس. نوپۇسىنىڭ %96.4ى ئۇيغۇر بولغان بۇ ۋىلايەت، شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتايغا ئەڭ كۆپ قارشىلىق كۆرسىتىدىغان ۋە ئەڭ ئاز ئاسسىمىلياتسىيە بولغان جۇغراپىيەدۇر. گىرامشىنىڭ ھۆكۈمرانلىق نەزەرىيەسىگە ئاساسلانغاندا، ھۆكۈمرانلىق ئەڭ قىيىن رايوندا ئورنىتىلالىغاندا، ھەر يەردە ئورناتقىلى بولىدۇ. خاتىرە تاشلىرى، سىپىۋاك ئۇقۇملاشتۇرغان ئېپىستېمىك زوراۋانلىقنىڭ ماددىي ئىپادىسىدۇر. ئۇيغۇر تارىخىي خاتىرىسى سىستېمىلىق ھالدا باستۇرۇلۇپ، خىتاي مىللەتچىلىك بايانى بىلەن ئالماشتۇرۇلماقتا. بۇ جەريان، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئۆز تارىخىنى ئۆز نۇقتىئىنەزىرىدىن سۆزلەش، بايان قىلىش ھوقۇقىنى تارتىۋالماقتا. «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، ئىشغالىيەتنى «ئازادلىق»، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى «يۇغۇرۇش»، قارشىلىقنى «تېررورىزم» دەپ كودلاپ، رېئاللىقنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋېتىدۇ. بۇ ئۇقۇم ئىستراتېگىيەسى، ئورۋېل (Orwell) نىڭ «1984» رومانىدىكى «يېڭى تىل» (Newspeak) ئۇقۇمى بىلەن ھەيران قالارلىق ئوخشاشلىقلارنى كۆرسەتمەكتە.
بۇ ماقالىدە  خوتەندىكى خىتاي خاتىرە تاشلىرىنىڭ يەككە بىر ۋەقە ئەمەس، بەلكى  خىتاينىڭ يەر شارىۋى يېڭى خاتىرە يارىتىش سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. كۈچلۈك دۆلەتلەر دۇنيا مىقياسىدا ئۆتمۈشنى ئۆز ھاكىمىيىتىنى قانۇنلاشتۇرىدىغان شەكىلدە قايتا يازىدۇ. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئاكادېمىك قارشىلىق، دىئ‍اسپورا ئاكتىپلىقى ۋە قارشى بايانلارنىڭ قۇرۇلۇشى، تارىخىي ئادالەت ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.
ماقلىنىڭ خۇلاسە قىسمىدا، كەلگۈسىدە مۇمكىن بولىدىغان بىر ئادالەت بىلەن يۈزلىشىش جەريانىنىڭ ئامىللىرى تىلغا ئېلىنىدۇ ۋە پول رىكېرنىڭ «ئەستە ساقلاش، يەنى خاتىرىلەش بىر مەجبۇرىيەتتۇر» دېگەن سۆزىگە مۇراجىئەت قىلىنىپ، ئۇنتۇماسلىقنىڭ پەقەت ئۆتمۈشكە ئەمەس، كەلگۈسىگىمۇ قارىتىلغان بىر مەسئۇلىيەت ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. خوتەندىكى خىتاي خاتىرە تاشلىرى ئۇيغۇرلارغا ھەقىقىي تارىخنى ئۇنتۇلدۇرۇشنى تاڭىدىغان قوراللاردۇر. ھالبۇكى، ئ‍التېرناتىپ بايانلار، ئاكادېمىك تەتقىقاتلار ۋە قارشىلىق كۆرسىتىۋاتقان ئىنسانلارنىڭ خاتىرىسى، بۇ تېڭىشقا قارشى ئەسلەشنىڭ قوراللىرىدۇر.
1.1. .ۋەقەنىڭ يىلنامىسى ۋە رەسمىي بايان
2026-يىلى 1-ئاينىڭ 6-كۈنى خىتاي خەۋەر ئاگېنتلىقى (中新网新疆) خوتەن ناھىيەسىدە ئىككى تارىخىي ئابىدىنىڭ ئېچىلىشىنى رەسمىي مۇراسىم بىلەن ئېلان قىلدى. تۇنجى ئابىدە، «زو زۇڭتاڭنىڭ شىنجاڭنى قايتۇرۇۋېلىش جەريانىدىكى ئاخىرقى غەلىبە قىلغان ئۇرۇشنىڭ ئورنى» نامىدا بولۇپ، خوتەن ناھىيەسىنىڭ لاڭرۇ يېزىسى نۇسۈي رايونىغا جايلاشقان. رەسمىي بايانغا قارىغاندا، 1878-يىلى 1-ئايدا چىڭ سۇلالىسى قوماندانى زو زۇڭتاڭنىڭ قىسىملىرى بۇ رايوندا ياقۇپ بەگنىڭ قالدۇق كۈچلىرى بىلەن «ئاخىرقى ئۇرۇش» قىلغان ۋە غەلىبە قازانغان. ئىككىنچى ئابىدە بولغان «زۇڭتاڭ راۋىقى»  (宗棠亭) بولسا خوتەن ناھىيەسىنىڭ باغچى بازىرى چاۋاغ كەنتىدىكى ياڭاق پادىشاھى باغچىسىغا جايلاشقان. بۇ ئابىدىنىڭ ھېكايىسىگە  قارىغاندا،  1877-يىلىنىڭ ئاخىرىدا زو زۇڭتاڭنىڭ ئەسكەرلىرى بۇ رايوندىكى مەشھۇر ياڭاق دەرىخىنى كۆرگەن ۋە يەرلىك خەلق كېيىنچە زو زۇڭتاڭنىڭ خاتىرىسى ئۈچۈن راۋاق ياسىغانمىش.
مۇراسىمغا زو زۇڭتاڭنىڭ ئەۋلادلىرىمۇ قاتناشقان ۋە سۆزلىرىدە «بۈگۈنكى شىنجاڭنىڭ تەرەققىياتى ۋە مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى، زو زۇڭتاڭنىڭ شىنجاڭنى قايتۇرۇۋېلىشىنىڭ ئەھمىيىتىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە» دېگەن ئىبارىلەرگە ئورۇن بېرىلگەن. بۇ مۇراسىم، پەقەت ئىككى دانە خىتاي ئابىدىسىنىڭ ئېچىلىشىدىنلا ئىبارەت ئەمەس، ئوخشاش ۋاقىتتا خىتاي دۆلىتىنىڭ تارىخىي بايانىنى ماددىي ماكانغا ئويۇش ۋە بۇ باياننى نورماللاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنى كۆرسىتىدىغان بىر سىياسىي ئويۇندۇر. خاتىرە تاشلىرىنىڭ قوپۇرۇلۇشى، ئىسىم قويۇلۇشى ۋە ئېچىلىش مۇراسىمى ھۆكۈمران ھاكىمىيەتنىڭ بىر مىللەتنىڭ كوللكتېپ خاتىرىسى ئۈستىدىكى كونتروللۇقىنى مۇستەھكەملەشكە قارىتىلغان ئىستراتېگىيەلىك بىر مۇداخىلىسىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ.