يېڭى ياۋروئاسىيا تەرتىپى ۋە ئامېرىكا پارادوكسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پەنلىرى ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق مەتبۇئات ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان «Foreign Affairs» ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىللىق نويابىر/دېكابىر سانىدا ئېلان قىلىنغان ۋە 2025-يىلى 21-ئۆكتەبىر ئاۋامنىڭ ھۇزۇرىغا سۇنۇلغان، جۇلىئان سمىس ۋە لىندسېي فورد ئىمزالىق «يېڭى ياۋرو-ئاسىيا تەرتىپى: ئامېرىكا ئاتلانتىك ئوكيان ۋە تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسىنى بىر-بىرىگە باغلىشى كېرەك» سەرلەۋھىلىك ماقالىسى، يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ ئۈچىنچى ئون يىلىدا شەكىللىنىۋاتقان يەرشارىۋى كۈچ-قۇدرەت تالىشىش كۈرىشىنىڭ ماھىيىتىنى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇ يېڭى تەرتىپكە ماسلىشىش زۆرۈرىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىنتايىن مۇھىم ۋە دەل ۋاقتىدا يېزىلغان بىر ئانالىزدۇر. ماقالىدە، ئامېرىكانىڭ رەقىبلىرى دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ باشلامچىلىقىدا، ياۋروئاسىيا جۇغراپىيەسىدە بارغانسېرى بىرلىشىۋاتقان ۋە ماس قەدەمدە ھەرىكەت قىلىۋاتقان يېڭى بىر گېئوپولىتىك گۇرۇھنىڭ مەيدانغا كېلىشى مەركەز قىلىنغان. ئاپتورلار، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋردە ئامېرىكا تەرىپىدىن قوللىنىلغان ۋە ياۋروپا (ئاتلانتىك ئوكيان) بىلەن ئاسىيا (تىنچ ئوكيان) بىخەتەرلىك سەھنىلىرىنى بىر-بىرىدىن ئايرىم مۇئامىلە قىلىدىغان ئەنئەنىۋى تاشقى سىياسەت پارادىگماسىنىڭ ئەمدى رولىنى يوقاتقانلىقىنى ۋە ھازىرقى تەھدىتلەر ئالدىدا خەتەرلىك دەرىجىدە يېتەرسىز قالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بۇ تەتقىقات، مەزكۇر ماقالىنىڭ ئاساسىي پىكىرلىرىنى، ئوتتۇرىغا قويغان دەلىللىرىنى ۋە سىياسەت تەكلىپلىرىنى، تېكىستنىڭ ئۆز ئىچكى قۇرۇلمىسىغا ئەگىشىپ، قاتمۇ-قات ئانالىز قىلىشنى ۋە تەنقىدىي باھالاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
1. يېڭى گېئوپولىتىك رېئاللىق: ياۋروئاسىيا سەھنىسىدىكى ماسلاشقان رىقابەت
سمىس ۋە فورد ئانالىزىنى يەرشارى بىخەتەرلىك مۇھىتىدىكى غايەت زور ئۆزگىرىشنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر ۋەقە بىلەن باشلايدۇ. 2024-يىلى 28-ئۆكتەبىر، كورېيەلىك ئاخبارات ئەمەلدارلىرىنىڭ بىريۇسسېلدىكى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) غا ئەزا دۆلەتلەر ۋە ئىتتىپاقنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى باشقا ئۈچ ھەمراھى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە يېڭى زېلاندىيەگە، شىمالىي كورېيەنىڭ مىڭلىغان ئەسكىرىنى رۇسىيەنىڭ كۇرسك رايونىغا ئەۋەتىپ، موسكۋانىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى ئەمەلىيەتتە قوللاپ-قۇۋۋەتلەۋاتقانلىقىنى دوكلات قىلىشى، ماقالىنىڭ ئاساسىي تېزىسىنى كونكرېتلاشتۇرىدىغان بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. بۇ ئۆزگىرىش، پەقەت شىمالىي كورېيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىغا بىۋاسىتە ئارىلىشىشى نۇقتىسىدىنلا ئەمەس، بەلكى سېئۇلنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئاخبارات ئانالىزچىلىرىنى بۇ ئۇچۇرنى ھەمبەھرىلەش ئۈچۈن بىريۇسسېلغا ئەۋەتىشى بىلەنمۇ دىققەتنى تارتىدۇ. بۇ ئىككى ۋەقە، ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ئەمدى سەل قاراشقا بولمايدىغان يېڭى بىر رېئاللىقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ: ئامېرىكانىڭ رەقىبلىرى، ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە ماس قەدەمدە ھەرىكەت قىلىپ، ياۋروئاسىيادا بىرلىككە كەلگەن رىقابەت سەھنىسىنى ياراتماقتا. بۇنىڭغا قارىتا، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىمۇ ئۆزئارا يېقىنلىشىپ، بۇ يېڭى تەھدىت تۇيغۇسىغا جاۋاب قايتۇرماقتا. AUKUS (ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە، ئامېرىكا) بىخەتەرلىك شەرتنامىسى، ناتونىڭ يىللىق يىغىنلىرىغا ئاسىيا دۆلەتلىرىنى تەكلىپ قىلىشى ۋە 2024-يىلى ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ دورا تەمىنلەش زەنجىرىدىكى خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى بۇزۇش ئۈچۈن بىر ئىتتىپاق قۇرۇشى قاتارلىق تەشەببۇسلار، بۇ يۈزلىنىشنىڭ دەسلەپكى كونكرېت قەدەملىرى سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنماقتا.
ئەمما ئاپتورلار، دەل مۇشۇ رايونلار ئارا ھەمكارلىق ھاياتىي مۇھىملىققا ئىگە بولغان بىر مەزگىلدە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىگە قارىتىلغان بۇ «رايون ھالقىغان» (trans-regional) ئۇسۇلدىن ۋاز كېچىۋاتقاندەك قىلىۋاتقانلىقىنى ئەندىشە بىلەن تىلغا ئالماقتا. ئەينى ۋاقىتتىكى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ سىياسەت ئىشلىرى مۇئاۋىن مىنىستىرى ئېلبرىج كولبىينىڭ، ئەنگلىيە ئەمەلدارلىرىنى ھىندى-تىنچ ئوكيانغا بىر ئاۋىياماتكا ئەۋەتىش پىلانىدىن ۋاز كەچۈرۈشكە ئۇرۇنغانلىقى ۋە ئۇلارغا «بىز سىلەرنى ئۇ يەردە كۆرۈشنى خالىمايمىز» دېگەن ئۇچۇرنى بېرىپ، تېخىمۇ يېقىن تەھدىتلەرگە، يەنى رۇسىيەگە مەركەزلىشىشىنى تەۋسىيە قىلغانلىقى ھەققىدىكى دەۋا، بۇ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر مىسال سۈپىتىدە كۆرسىتىلمەكتە. ۋاشىنگتوننىڭ ئاسىيالىق ۋە ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆز «مەھەللىلىرى» گە سادىق قېلىشقا ئىلھاملاندۇرىدىغان بۇ سىياسىتى، ئاپتورلار تەرىپىدىن «ئۆتمۈشكە قايتىش» ۋە ھازىرقى دەۋرنىڭ روھىغا «ماس كەلمەيدىغان» بىر تاشقى سىياسەت دەپ سۈپەتلەنمەكتە. چۈنكى خىتاي ۋە رۇسىيە، تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرىنى ماس قەدەمدە ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ، قورال-ياراغ ۋە تېخنىكا ھەمبەھرىلەۋاتىدۇ ۋە بىرلىكتە، ئامېرىكانىڭ ئون يىللاردىن بۇيان دۇچ كەلگەن ئەڭ قىيىن تەھدىتلەرنىڭ بىرىنى شەكىللەندۈرمەكتە. ماقالىنىڭ بۇ بۆلىكىدىكى ئاساسىي پىكىر، ياۋروپا بىلەن ئاسىيا ئوتتۇرىسىدىكى سىزىقلارنىڭ بارغانسېرى خىرەلىشىۋاتقانلىقى ۋە بىر قىتئەدىكى كرىزىسلارنىڭ يەنە بىر قىتئەدە بىۋاسىتە ئەكس ئېتىۋاتقانلىقىدەك بىر رېئاللىقتدۇر. شۇڭلاشقا ئامېرىكا، ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆزئارا قۇرغان بۇ يېڭى تورلىرىغا قارشى تۇرۇشنىڭ ئورنىغا، ئۇلارنى شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشىشى كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، ۋاشىنگتون ئۆزىنى يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ گىرۋىكىدە قېلىش خەۋپىگە دۇچار قىلىدۇ.
2. ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىنىڭ تارىخىي كودى: سپايكېماننىڭ مىراسى ۋە بۈگۈنكى كۈندىكى كۈچتىن قېلىشى