ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش: شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش: شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
ئاساسىي مەزمۇنى
بۇ ماقالىدە، خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى (CNS) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ۋە «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى»نىڭ مۇئاۋىن باشلىقى يۈ شاڭپىڭ بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن سۆھبەت  مەنبە قىلىنىپ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي سىياسەتلىرىنىڭ تارىخىي ۋە سۆزلەم ئاساسلىرى تەھلىل قىلىنىدۇ. شۇنداقلا،   «كۆپ دىن بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» ۋە «دىنلارنى خىتايچىلاشتۇرۇش»  ئۇقۇملىرى ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلىنىدۇ.
سۆھبەتتە يۈ شاڭپىڭ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ دىنىي تارىخىنى تۆت ئاساسلىق باسقۇچقا ئايرىيدۇ: (1) ئىپتىدائىي دىنلار ۋە شامانىزم دەۋرى، (2) بۇددا دىنى ھۆكۈمران بولغان كۆپ دىنلىق دەۋر، (3) ئىسلام ۋە بۇددا دىنى بىللە مەۋجۇت بولغان ئۆتكۈنچى دەۋر  (4) ئىسلام ھۆكۈمران بولغان، ئەمما باشقا دىنلار (خىرىستىيان، داۋجىياۋ دىنى قاتارلىقلار) بىلەن بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان زامانىۋى دەۋر. يۈ، رايوننىڭ تارىخىدا «ھەرگىزمۇ يەككە بىر دىننىڭ (يەنى ئىسلامنىڭ) مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق ئورۇندا تۇرمىغانلىقى»، ئەكسىچە «بىر ياكى ئىككى دىننىڭ يېتەكچىلىكىدىكى كۆپ خىللىق قۇرۇلمىسى»نىڭ ئاساس ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ بايان، ئىسلامنىڭ رايوندىكى ئونتولوگىيەلىك (مەۋجۇتلۇققا ئائىت) ۋە تارىخىي ھۆكۈمرانلىقىنى سۇيۇلدۇرۇپ، ئۇنى تارىخىي جەرياندىكى «تاللاشلاردىن بىرى» ئورنىغا چۈشۈرۈشنى مەقسەت قىلغان بىر «نورماللاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيىسىدۇر.
ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق ئانالىزى، بۇ سۆھبەت تېكىستىنىڭ بىر «تارىخ قۇرۇلۇشى» (تارىخنى ئۆزگەرتىپ قۇراشتۇرۇش) نىڭ بىر پارچىسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. تېكىست، «ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش» ئارقىلىق، بۈگۈنكى «خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسەتلىرىگە رەسمىيلىك ،دانالىق تۈسى بېرىدۇ. يۈنىڭ «ماسلاشقان دىنلار ھايات قالىدۇ» شەكلىدىكى ئىجتىمائىي دارۋىنىزملىق قارىشى، دىنلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىلاھىي ھەقىقەتتىن بەكرەك، سىياسىي ھاكىمىيەتكە ۋە خىتاي مەدەنىيىتىگە ماسلىشىش ئىقتىدارىغا باغلايدۇ. بۇ مەنتىقە بويىچە، بۇددا دىنى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتە «خىتايچىلىشىپ»  شەرقىي تۈركىستانغا قايتىپ كېلىشى ئازۇ قىلىنغان بىر ئۈلگە سۈپىتىدە سۇنۇلسا؛ ئىسلام ئېتىقادىنىڭمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بىر «خىتايچىلىشىش» جەريانىنى باشتىن كەچۈرۈشى شەرت ئىكەنلىكى يوشۇرۇن بىر مەجبۇرىيەت سۈپىتىدە تېڭىلىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، يۈ ئۇيغۇر كىملىكىنى ئىسلامدىن ئايرىۋېتىش مەقسىتىدە، ئىسلامدىن بۇرۇنقى شامانىست ئادەتلەر ۋە يەرلىك خۇراپاتلارغا (مازاردىكى دەرەخلەرگە پۇرۇچ باغلاش قاتارلىقلار) ئالاھىدە ئۇرغۇ بېرىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنى ئىسلام ئۈممىتىدىن قوپۇرۇپ تاشلاپ، يەرلىك ۋە فولكلورلۇق بىر «خىتاي ئاز سانلىق مىللەت مەدەنىيىتى» ئىچىگە قاماپ قويۇشنى نىشان قىلىدۇ. خۇلاسىلىگەندە، يۈ شاڭپىڭنىڭ سۆھبىتى، «بەش كىملىك» (ۋەتەن، مىللەت، مەدەنىيەت، پارتىيە، سوتسىيالىزم) تەلىماتى رامكىسىدا، دىننى مېتافىزىكىلىق ساھەدىن چىقىرىپ، مىللىي بىرلىشىش ۋە سىياسىي ساداقەت قورالىغا ئايلاندۇرۇشنى نىشان قىلغان مۇستەبىت خاراكتېرىدىكى دۆلەت بايانىدۇر.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: شەرقىي تۈركىستان، كۆپ دىنلىق قۇرۇلما، دىنلارنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى ، ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق، سۆز-ماتېرىيال ئانالىزى.
تارىخىي جەھەتتىن «شەرق ۋە غەرب مەدەنىيەتلىرىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسى» ۋە« يىپەك يولىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈنى» دەپ تەرىپلىنىدىغان شەرقىي تۈركىستان، ئەسىرلەر بويى شامانىزم، بۇددا، ئاتەشپەرەسلىك (زەردۇش)، مانى دىنى، نېستورىيان خىرىستىيانلىقى ۋە ئىسلام قاتارلىق دۇنياۋى ئېتىقاد سىستېمىلىرىنىڭ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش،ئۆتۈشۈش م مەيدانى بولغان. ھالبۇكى، بىر رايوننىڭ دىنىي نوپۇس قۇرۇلمىسى ۋە تارىخىي خاتىرىسى، پەقەتلا ئۆتمۈشكە تەۋە سانلىق مەلۇمات توپلىمى بولماستىن، بەلكى ھازىرقى زاماننىڭ سىياسىتىنىڭ قانۇنلۇقلۇقىنى بەرپا قىلىشتا قوللىنىلىدىغان جانلىق بىر سۆزلەم (discourse) مەيدانىدۇر. بۈگۈنكى كۈندە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدە، تارىخ ئويدۇرۇپ چىقىش؛ دۆلەت قۇرۇش، چېگرا بىكىتىش ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسى سىياسەتلىرىنىڭ مەركىزىدە تۇرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر «ھوقۇق تاكتىكىسى» رولىنى ئوينىماقتا. بۇنى نەزەردە تۇتقاندا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ «كۆپ دىنلىق» ئۆتمۈشىگە بېرىلگەن  بۇ ئەھمىيەت، قانداقتۇر ئىلمىي بىر بايقاشتىن بەكرەك، نۆۋەتتىكى سىياسىي نىشانلارغا تايانچ سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇرۇش ئۈچۈن ئەتەي ھازىرلىنىۋاتقان باياندۇر .
بۇ ماقالە، خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ۋە «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى»نىڭ مۇئاۋىن باشلىقى يۈ شاڭپىڭ (于尚平) بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن «شىنجاڭ قانداق قىلىپ كۆپ دىن بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئەندىزىسىگە ئىگە بولدى؟» ناملىق سۆھبەتنى مەركەز قىلىپ تۇرۇپ، خىتاينىڭ رايونغا قاراتقان دىن سىياسەتلىرىنىڭ سۆزلەم قۇرۇلۇشى ھەققىدە ئانالىز ئېلىپ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ.[1] بۇ سۆھبەت، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ يېقىنقى يىللاردا كۈچەيتكەن «دىنلارنى خىتايچىلاشتۇرۇش» قۇرۇلۇشىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى ۋە تارىخىي تايانچلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇش جەھەتتىن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.