مەزھەپچىلىك ۋە تەرىقەتچىلىك (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋەزلىرىدە ھەنبەلىلەرنىڭ قارىشىسىدا تۇرغانلىقى ۋە ئۇلارنى مۇجەسسەمە (بۇلار قۇرئاندىكى ئاللاھنىڭ قولىدىن يۇزىدىن دىگەندەك ئىپادىلەرنى دەلىل قىلىپ ئاللاھنى ئىنسانلارغا ئوخشىتىدۇ ۋە شەكىل بېرىدۇ. -تەرجىماندىن) دەپ ئەيىپلىگەنلىكى ئۈچۈن تەرەپلەر بىر-بىرگە ھۇجۇم قىلدى. ھەنبەلىلەر ئەشئەرىلەرگە ھۇجۇم قىلىپ ئادەم ئۆلتۈرەتتى. باغداتتىكى ئەبۇ ئىسھاق شىرازى بىلەن نىزامۈلمۈلىك ئارىسىدا خەت يېزىشىشلار بولغان ئىدى ۋە ۋەزىر دۆلەتنىڭ مەزھەپلەر مەسىلىسىدە بىتەرەپ بولدىغانلىقىنى، مەزھەپلەرنىڭ ۋە بۇ ۋاقىت ئىچىدە ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلىنىڭ مۆھتەرەم بولىدىغانلىقىنى ئىپادە قىلغان. ئېلىنغان تەدبىرلەر بىلەن پىتنە بېسىقتى ۋە بۇ ۋاقىت ئىچىدە دىينى ۋەزلەردە مەزھەپلەر توغىرسىدا سۆز قىلىش چەكلەندى. شۇنداقلا ۋەزىر پەخرۇددەۋلە ۋەزىپىسىدىن ئېلىندى ..( İbn Sübkî, c. IV, s. 234 vd.; Suyûtî, Târihu’l-hulefâ, Kahire, 1952, s. 424; Prof. Turan, s. 241. )
ھېجرىينىڭ 317-يىلىدا خەلىپە مۇقتەدىر زامانىدا باغداتتا «ماقامى مەھمۇد» (پەيغەمبىرمىزنىڭ ئۈممىتىنى شاپائەت قىلىش ماقامى -تەرجىماندىن)نىڭ تەپسىرى تۈپەيلىدىن مەزھەپلەر ئارىسىدا ئىختىلاپلار ئەۋجىگە چىققان. ھەنبەلىلەر بىلەن باشقا مەزھەپ تۇتقانلار ئارىسىدا جىدەل -ماجرالار، ئۇرۇشلار بولغان، كۆپلىگەن مۇسۇلمانلار ئۆلگەن ..(Suyûtî, s. 384).
475/1082 يىلى مەغرىپتىن كەلگەن، مەزھەپ ئېتىبارى بىلەن بولسا شافىئى ۋە ئەشئەرى بولغان ئەبۇلقاسىم ئەلبەكرى، نىزامۈلمۈلىك تەرپىدىن ئۆزىگە ئىش ھەققى قاراشلىق ھالدا باغداتقا ئەۋەتىلدى.ۈئۇ دىينى ۋەز -نەسھەتلىردە ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنى مەدھىيلەپ پەقەت ھەنبەلىلەرنى ئەيىپلەيتتى .
بۇ ئىش ھەنبەلىلەرنى كۈشكۈرتكەن ۋە قازى ئابدۇللاھ دامغانىينىڭ ئۆيىگە بىر ئىلمى مۇنازىرە ئەسناسىدا بېسىپ كىرىپ كىتاپلىرنى قولغا چۈشۈرگەن. بۇ جىددىيچىلىكنىڭ داۋامى تۈپەيلىدىن خەلىپە ئەبۇ ئىسھاق شىرازى بىلەن ئەبۇ بەكرى شاشىينى مەلىك شاھقا (بۈيۈك سەلچۇق دۆلىتىنىڭ 3.سۇلتانى -تەرجىماندىن) ئەۋەتتى. بۇ بۈيۈك شەخىسلەر ھەر ئۆتكەن شەھەرلەردە يۇقۇرى ھۆرمەت بىلەن قارشى ئېلىندى ۋە بەركەت ۋەسىلىسى بىلىپ بويۇنلىرغا قولىنى سۈركىشەتتى .
سۇلتان مەلىك شاھ ۋە ۋەزىرى نىزامۈلمۈلىك ھۇزۇرىدا ئۇلار بىلەن ئىمامۇل ھەرەمەين ئەبۇل مەئالى ئەل جۇۋەينى ئارىسىدا ئىلىپ بېرىلغان مۇزاكىرە ۋە مۇنازىرلەردىن كىيىن پۈتۈن پىكىر ۋە ئارزۇلىرى قوبۇل قىلىندى .
نىزامىيەدە ئەشئەرىيلىك ھەققىدە ۋەز -نەسىھەتلەرگە رۇخسەت قىلىندى ۋە بىرەر ھادىسە يۈز بەرمىسۇن دەپ مەدرەسلەرنىڭ ئىشىكىگە تۈرك قوغدىغۇچىلار يەرلەشتى مۇشۇنداق قىلىپ دۆلەت ئىجتىمائىي نىزام بىلەن بىرلىكتە پىكىر ۋە دىن ئەركىنلىكىنى قولغا كەلتۈرۈشكە تېرشىۋاتاتتى. .(İbnü’l-Esîr., c. V, s. 340-344. Murtezâ Zebidî., c. I, s. 282)
ئەبۇل مۇزەپپەر ئىبنۇسسەمانى (H.426/489) ھەجدىن قايتىشىدا كۆرگەن چۈشلىرگە ئاساسلىىنىپ داۋراڭ سالغان ھالەتتە ھەنەفىيلىكنى تەرك قىلىپ شافىئي مەزھىپىگە ئۆتىشى بىلەنلا ئىككى مەزھەپنىڭ مەنسۇپلىرى ئارىسىدا تالاش-تارتىش يۈزبەرگەن. بۇلار ئۇلغۇيۇپ پىتنە ۋە ئادەم ئۆلتۈردىغان دەرىجىگە يەتكەن. خوراساندىن ئىراققا قەدەر يىيىلغان بۇ ۋاقىت ئىچىدە مەرۋەدە چوڭ جامىي تاقالغان ۋە شافىئىيلەر بىر مەزگىل جۈمە نامىزى ئوقۇيالمىغانتى .
ھېجرىيە 7-ئەسىردە ئىسپەھان (ئېراندىكى بىر شەھەر -تەرجىماندىن )شەھرىنى زىيارەت قىلغان مەشھۇر جۇغراپىيە ئالىمى ياقۇت، مۇجەمدە شۇ قۇرلارغا ئورۇن بەرگەن :
زامانىمىزدا ۋە ئۇنىڭدىن بۇرۇن بۇ شەھەر بىلەن ئەتراپى قانچە قىتىملاپ خاراب قىلىندى؟ بۇنىڭ سەۋەبى بولسا شافىئىيلەر بىلەن ھەنەفىيلەر ئارىسىدىكى دائىملىق تۈگمەيدىغان تەئەسسۇپ ۋە ئۇرۇشتۇر .قايسى گۇرۇپ غالىپ كەلسە يەنە بىرىنىڭ رايون ۋە مەھەللىسنى تالان -تاراج قىلغان،بۇزىۋەتكەن ۋە ئوت قويغان.
( Mu’cemu’l-buldân, Beyrut, 1957, c. I, s. 209)
ھېجرىينىڭ 617-يىلىدا رەي شەھرىنى زىيارەت قىلغان ياقۇت بۇيەرنىڭمۇ خاراب بولغانلىقىنى كۆرۈپ سەۋەبىنى سۈرۈشتۈرىدۇ ۋە شۇ جاۋابنى ئالىدۇ :
«سەۋەپ ئاددى؛پەقەت ئاللاھ بىر نەرسىنى ئىرادە قىلسىلا بۇلىدۇ. بۇ شەھەرنىڭ ئاھالىسى ئۈچ گۇرۇپ ئىدى. شافىئى ئاز ئىدى. ھەنەپىيلەر تىخىمۇ كۆپ ئىدى ۋە شىئەلەرمۇ بار ئىدى ۋە كۆپ سانلىقنى ئىگەللەيتى.
قوشنا ئاھالىلەر بولسا كۆپىنچىسى شىئە ئىدى ۋە ئازراق ھەنەفىيلەرمۇ بار ئىدى. ئالدى بىلەن شىئەلەر ۋە سۈننىيلەر ئارىسىدا تەئەسسۇپ ئۇرۇشى باشلاندى. ئۇزۇن مۇددەت ئۇرۇشتى. ھەنەفى ۋە شافىئىيلەر ئارىسىدا تەئەسسۇپ باش كۆتۈردى. جەڭ باشلاندى ۋە سانى ئاز بولىشىغا قارماي شافىئىيلەر غالىپ كەلدى. ئەتراپتىكى ھەنەفىيلەرنىڭ قوراللىنىپ كېلىپ مەزھەپداشلىرىغا ياردەم قىلىشىمۇ پايدا بەرمىدى. مانا بۇ كۆرگەن خاراپ يەرلەر شىئەلەر بىلەن ھەنەفىيلەرگە ئائىت بولغان يەرلەردۇر. ئۇلاردىن پەقەت مەزھىپىنى يۇشۇرغانلار قېلىپ قالغان ئىدى.  (Yâkût, c. III, s. 117.)