خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ئەمەلدارلىرى، يېمەك-ئىچمەك، بايراملار، توي-تۆكۈن ۋە نەزىر-چىراغ قاتارلىق جەھەتلەردە، شەرقىي تۈركستاندىكى بارلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرىنىڭ تولۇق قوغدىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. تىل جەھەتتىن، ئەمەلدارلار بارلىق مىللەتلەرنىڭ 10 خىل سۆزلەش ۋە يېزىش تىلىنى قوللىنىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇلار ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاز سانلىق تىللىرىنىڭ چەكلىمىگە ئۇچرىغانلىقىنى رەت قىلىپ، بۇ تىللارنىڭ ئەدلىيە، باشقۇرۇش، مائارىپ ۋە تاراتقۇ قاتارلىق ھەر خىل ساھەلەردە كەڭ قوللنىلىۋاتقانلىقىنى ئىددىئا قىلىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى مەخپىي كامېرالار، يانفون ئەپلىرى، ئىنتېرنېت ۋە باشقا يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەر بىلەن كۆزىتىش توغرىسىدىكى ئىددىئالارنى رەت قىلماقتا. رەسمىي باياناتلارغا كۆرە، شەھەر-يېزا جامائەت ئورۇنلىرىدا، ئاساسىي يوللاردا، قاتناش مەركەزلىرىدە ۋە باشقا ئوچۇق جايلاردا قۇرۇلغان CCTV كامېرالىرى پەقەت «ئىجتىمائىي باشقۇرۇشنى ياخشىلاش ۋە جىنايەتنى ئۈنۈملۈك ھالدا ئالدىنى ئېلىش ھەم باستۇرۇش» مەقسىتىدە ئورنىتىلغان. خىتاي مەنبەلىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بۇ تەدبىرلەر ئىجتىمائىي بىخەتەرلىكنى ئاشۇرغان ۋە بارلىق ئېتنىك گۇرۇپپىلار تەرىپىدىن كەڭ قوللىنىلغان بولۇپ، ھېچقانداق بىر ئېتنىك گۇرۇپپىنى نىشان قىلمىغان. بۇنىڭغا قوشۇمچە، خىتاي قارشى ھۇجۇمغا ئۆتۈپ، «جەنۇبى جۇڭگو ئەتىگەنلىك گېزىتى» دە بايان قىلىنغان يېڭى بىر تەتقىقاتقا ئاساسەن، ئەنگلىيە، گېرمانىيە، فىرانسىيە ۋە گوللاندىيەنىڭمۇ دۇنيادىكى كۆزىتىش كامېرالىرىنىڭ سانى جەھەتتىن ئالدىنقى 10 دۆلەت ئىچىدە ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە.
خىتاي تەرەپ، ئەلچىخانا ۋە كونسۇلخانىلىرىنىڭ چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ پاسپورتلىرىنى يېڭىلاشنى رەت قىلىش ئارقىلىق، ئۇلارنى سوتسىز تۇتقۇن قىلىش ياكى تۈرمە جازاسىغا دۇچار قىلىش ئۈچۈن ۋەتەنگە قايتىشقا مەجبۇرلىغانلىقى ھەققىدىكى قاراشلارنى ئىنكار قىلماقتا.
خىتاي تەرەپ يەنە، ئۆز پۇقرالىرىنىڭ شەخسىي ئەركىنلىكىنى ۋە دۆلەتكە كىرىش-چىقىش ھوقۇقىنى قوغدايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئۇلارنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئۆزلىرىنىڭ خىتاي پۇقراسى ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلغان ھەمدە خىتاي قانۇن-تۈزۈملىرىگە خىلاپلىق قىلمىغان ئەھۋالدا، ئۇيغۇرلار ئۆزى تۇرۇشلۇق دۆلەتتىكى خىتاي ئەلچىخانىسى ياكى كونسۇلخانىسىغا پاسپورت يېڭىلاش ياكى ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن ئىلتىماس سۇنالايدۇ.
خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، خىتاينىڭ ئەلچىخانا ۋە كونسۇلخانىلىرى «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەتكە كىرىش-چىقىشنى باشقۇرۇش قانۇنى»، «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاسپورت قانۇنى» ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك قانۇن-نىزاملارغا ئاساسەن، ھەر مىللەتتىن بولغان چەت ئەلدىكى خىتاي پۇقرالىرىنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇق-مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن خىزمەت قىلماقتا. ئۇلار يەنە، شەرقىي تۈركىستانلىق خىتاي پۇقرالىرىدىن پاسپورت يېڭىلاش ياكى ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن ئەلچىخانا-كونسۇلخانىلارغا سۇنۇلغان ئىلتىماسلارنىڭ، مۇناسىۋەتلىك قانۇنلارغا ئۇيغۇن كەلگەنلىكى ئېنىقلانغاندىن كېيىن، قوبۇل قىلىنىدىغانلىقىنى ۋە تەستىقلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.
خىتاي تەرەپ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتىتېنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى زىيارەت قىلىشىنى ھېچقاچان چەكلىمىگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
خىتاي تەرەپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى مىچېل باچېلېتنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان خىتاي زىيارىتىنى قارشى ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ يېقىنقى باياناتىغا ئاساسلانغاندا، مىچېل باچېلېت بۇ زىيارىتىنى 2022-يىلى مايدا ئەمەلگە ئاشۇرالايدۇ، لېكىن بۇ زىيارەتنىڭ «دوستانە» زىيارەت بولۇشى، ھەرگىزمۇ بىر تەكشۈرۈش دەپ قارالماسلىقى كېرەكلىكىنى شەرت قىلماقتا.
جەنۋەدىكى ب د ت دا تۇرۇشلۇق خىتاي ئەلچىسى چېن شۈينىڭ ئېيتىشىچە، «ئىپادە ئەركىنلىكى خىتايدا تولۇق قوغدىلىدۇ، لېكىن ئىپادە ئەركىنلىكى ھېچقاچان ھېچكىمنىڭ قانۇندىن ئۈستۈن تۇرۇشىغا باھانە بولالمايدۇ.» ئۇ يەنە مۇنداق دېدى: «بىز ئالىي كومىسسارنىڭ 2022-يىلى مايدا شەرقىي تۈركىستانغا قىلىدىغان زىيارىتىنى قارشى ئالىمىز. خىتاي تەرەپ بۇ زىيارەتكە ياخشى تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن ئۇنىڭ ئىشخانىسى (مەھكىمىسى) بىلەن ھەمكارلىشىدۇ.»
لېكىن، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارىنىڭ خىتاي زىيارىتى 2018-يىلى سېنتەبىردىن بېرى مۇزاكىرە قىلىنىۋاتىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق مەھكىمىسى شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتكە دائىر باھالاش دوكلاتىنى تاماملاش ئالدىدا تۇرماقتا. 2022-يىلى 8-مارت، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق مەھكىمىسىگە ئوچۇق خەت يوللاپ، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە قاراتقان داۋاملىشىۋاتقان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدىكى دوكلاتنى تېزدىن ئېلان قىلىشنى تەلەپ قىلدى.
دوكلاتنىڭ تېخىمۇ كېچىكتۈرۈلمەي ئېلان قىلىنىشى، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا ۋە جىنايەت سادىر قىلغۇچىلارغا، ھېچقانداق بىر دۆلەتنىڭ — قانچىلىك كۈچلۈك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر — خەلقئارا قانۇندىن ۋە ب د ت كىشىلىك ھوقۇق مەھكىمىسىنىڭ مۇستەقىل تەكشۈرۈشىدىن ئۈستۈن تۇرالمايدىغانلىقى ھەققىدە ئېنىق سىگنال بېرىش جەھەتتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
دۇنيا ئىماملار كېڭىشىگە قارشى تەشۋىقات