شى جىنپىڭنىڭ تازىلىشىنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئۇنىڭ توختاش ئېھتىماللىقىنىڭ تۆۋەن بولۇشىدىكى سەۋەبلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(ماقالە خۇلاسىسى)
https://asiasociety.org/policy-institute/xi-jinpings-purges-have-escalated-heres-why-they-are-unlikely-stop
ئاپتور: گو گۇاڭۋۇ (خىتاي ئانالىز مەركىزىنىڭ پېشقەدەم خىتاي سىياسىتى تەتقىقاتچىسى)، (Senior Fellow on Chinese Politics, Center for China Analysis)
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن بۇيان، خىتاي كومپارتىيىسى ۋە ئازادلىق ئارمىيەسى ئىچىدە كەڭ كۆلەملىك «تازىلاش» ھەرىكىتىنى ئېلىپ باردى. بۇ ھەرىكەت دەسلەپتە چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش نامى بىلەن باشلانغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ دائىرىسى، شىددىتى ۋە نىشانى بارغانسېرى كېڭىيىپ، ھوقۇقنى مۇستەھكەملەش، ساداقەتنى سىناش ۋە سىياسىي تەھدىتلەرنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان بىر ئۇزۇن مۇددەتلىك، سىستېمىلىق ھەرىكەتكە ئايلاندى. «ئاسىيا جەمئىيىتى» (Asia Society) دىكى مۇناسىۋەتلىك ماقالە ۋە باشقا ئانالىزلارغا ئاساسەن، بۇ تازىلاشنىڭ كۈچىيىشى ۋە كەلگۈسىدە توختاپ قېلىش ئېھتىماللىقىنىڭ تۆۋەن بولۇشىدىكى سەۋەبلەرنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە نۇقتىدىن تەپسىلىي خۇلاسىلەشكە بولىدۇ.
ھوقۇقنى مۇتلەق مەركەزلەشتۈرۈش ۋە شەخسىي ھۆكۈمرانلىقنى مۇستەھكەملەش
شى جىنپىڭنىڭ تازىلاش ھەرىكىتىنىڭ ئەڭ تۈپكى مەقسىتى، ھوقۇقنى ئۆز قولىغا مەركەزلەشتۈرۈپ، ھەر قانداق يوشۇرۇن رەقىب ۋە گۇرۇھلارنى يوقىتىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ مۇتلەق رەھبەرلىك ئورنىنى مۇستەھكەملەشتۇر. 2012-يىلى ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن، ئۇ كەڭ كۆلەملىك چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىنى قوزغاپ، يۈزلىگەن يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدار ۋە ھەربىي گېنېراللارنى تۈرمىگە تاشلىدى، بۇ تازىلاشلار ئۇنىڭ پارتىيە ئىچىدىكى رەقىبلىرىنى نىشانلىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بوش قالغان ئورۇنلىرىغا ئۆزىنىڭ سادىق ئادەملىرىنى ئورۇنلاشتۇردى. بۇ جەريان ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدىكى سىياسىي تازىلاش تاكتىكىلىرىنى ئەسلىتىدۇ، يەنى، ھەتتا شى جىنپىڭنىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلىرىمۇ ھوقۇق ئۈچۈن قۇربان قىلىنىشى مۇمكىن.
بۇ تازىلاش ھەرىكىتى ھوقۇقنى مۇستەھكەملەشنىڭ ئۈنۈملۈك قورالى بولۇپ، پارتىيە-دۆلەت ئىچىدىكى ئىنتىزامنى كۈچەيتىش، شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇق مەركىزىدىكى رولىنى نامايان قىلىش ۋە ھۆكۈمەت ئىدارە قىلىشتىكى مەسىلىلەرگە «كەچۈرۈم سورىغۇچى» تېپىپ بېرىش رولىنى ئوينايدۇ.
ئارمىيە ئىچىدىكى ساداقەتسىزلىك ۋە چىرىكلىككە بولغان چوڭقۇر ئەندىشە
شى جىنپىڭنىڭ تازىلىشى، بولۇپمۇ ئازادلىق ئارمىيەسى (PLA) گە قارىتىلغان ئىككىنچى دولقۇنلۇق تازىلاش، ئۇنىڭ ئارمىيەنىڭ ساداقىتى ۋە جەڭگىۋارلىقىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بولغا ئەكس ئەتتۈرىدۇ. يېقىنقى يىللاردا، ئىلگىرىكى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىرى لى شاڭفۇ ۋە ۋېي فېڭخې قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدارلارنىڭ «سىياسىي ئىنتىزامغا خىلاپلىق قىلىش» ۋە پارا ئېلىش بىلەن ئەيىبلىنىپ پارتىيەدىن قوغلانغانلىقى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
ئارمىيە ئىچىدىكى چىرىكلىك مەسىلىسى ئىنتايىن ئېغىر بولۇپ، ئۇ دەرىجە ۋە ۋەزىپىلەرنىڭ ئاشكارا سېتىلىشى، پارىخورلۇقنىڭ كەڭ تارقىلىشى قاتارلىق شەكىللەردە ئىپادىلىنىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال ئارمىيەنىڭ جەڭگىۋارلىقىغا بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. غەرب ئاخباراتلىرىنىڭ دوكلاتىدا، خىتاينىڭ بەزى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىغا يېقىلغۇنىڭ ئورنىغا سۇ قاچىلانغانلىقىدەك ئەھۋاللارنىڭ تىلغا ئېلىنىشى، چىرىكلىكنىڭ دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا قانچىلىك دەرىجىدە بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.  شى جىنپىڭ 2035-يىلىغىچە «زامانىۋىلاشقان ئارمىيە» ۋە 2049-يىلىغىچە «جەڭ قىلىپ غەلىبە قىلالايدىغان دۇنياۋى دەرىجىدىكى ئارمىيە» قۇرۇش نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ئارمىيە ئىچىدىكى چىرىكلىك ۋە ساداقەتسىزلىكنى يىلتىزىدىن يوقىتىشنى زۆرۈر دەپ قارايدۇ.
«ستالىنچە لوگىكا»: ئىتتىپاقداشلار ۋە قوللىغۇچىلارنىمۇ تازىلاش
ئوخشاشلىق: شى جىنپىڭنىڭ بۇ خىل تازىلاش ئۇسۇلى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەھبىرى جوزېف ستالىننىڭ ۋە خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ رەھبىرى ماۋزېدۇڭنىڭ ئىلگىرىكى ھەرىكەتلىرىگە ئوخشاپ كېتىدۇ. ستالىننىڭ «بۈيۈك تازىلاش ھەرىكىتى» دە (1936-يىل)، ئۇ ئۆزى بىلەن يېقىندىن ھەمكارلاشقان ۋە ئىلگىرىكى يولداشلىرىنى تازىلاشقا ياردەم بەرگەن كومپارتىيە رەھبەرلىرىنىمۇ تازىلاشقا بۇيرۇغان. ماۋزېدۇڭمۇ «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» (1966-76) دە ئۆزىگە ئەڭ يېقىن يولداشلىرىنى نىشان قىلغان.
ستالىن-شى لوگىكىسى : بۇ ھوقۇقدار رەھبەرنىڭ دۆلەت مەجبۇرلاش ئاپپاراتلىرىغا تايىنىپ توختاۋسىز تازىلاش ھەرىكىتىنى ئېلىپ بېرىشىنى، بۇ ھەرىكەتنىڭ ئالدى بىلەن سىياسىي رەقىبلەرنى، ئاندىن ئىتتىپاقداشلارنى، ئاخىرىدا ئۆزىنىڭ يېتىشتۈرگەن كادىرلىرىنى نىشان قىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. شى جىنپىڭ ماۋزېدۇڭغا ئوخشاش ئاممىۋى سەپەرۋەرلىككە تايانماي، ستالىنغا ئوخشاش ساقچى، دۆلەت بىخەتەرلىك ۋە پارتىيە ئىنتىزام ئىجرا قىلىش ئورگانلىرى قاتارلىق ئىچكى دۆلەت ئاپپاراتلىرىنى ئىشقا سالىدۇ.
تازىلاشنىڭ توختاپ قالماسلىقىدىكى سەۋەبلەر
ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش مەغلۇبىيەتلىرى: تارىختا ستالىننىڭ يېزا ئىگىلىكىنى كوللېكتىپلاشتۇرۇشى ۋە ماۋزېدۇڭنىڭ « چوڭ سەكرەپ ئىلگىرىلەش » ھەرىكىتى كەڭ كۆلەملىك ئاچارچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقارغان، بۇنىڭ ئارقىسىدىن قاتتىق تازىلاش ھەرىكەتلىرى باشلانغان. ھازىرمۇ شى جىنپىڭنىڭ «نۆل-كوۋىد» سىياسىتى ۋە ئىقتىسادنى باستۇرۇش سىياسەتلىرى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلارنى، ئىشسىزلىقنى ۋە باشقا ئىنسانپەرۋەرلىك بالايىئاپەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇلارنىڭ ئارقىسىدىن يەنە يېڭى تازىلاش ھەرىكەتلىرى يۈز بەردى.