خىتاينىڭ خەۋپسىزلىك چۈشەنچىسى ئاسىيادىكى قوشنىلىرى بىلەن ئىشەنچ كۆۋرۈكىنى قۇرۇپ، ئامېرىكىنى ئۇزاقلاشتۇرۇش مۇددىئاسىغا يېتەلەمدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان خىتايلىق مۇتەخەسسىسنىڭ «خىتاينىڭ غايىسى مەلۇم، لېكىن ئىستراتېگىيەلىك يول خەرىتىسى يەنىلا خىرە» دېگەن باھاسى ماقالىنىڭ يادرولۇق نۇقتىلىرىدىن بىرى. ئۇ بېيجىڭنىڭ «ئاسىيا ئاسىيالىقلارنىڭ» دېگەن شوئارىنىڭ ئەمەلىيەتتە تاشقى كۈچلەرنى، بولۇپمۇ ئامېرىكىنى رايوندىن سىقىپ چىقىرىشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ماقالىدە بۇ مۇتەخەسسىسنىڭ يەنە: «خىتاي ھەربىي كۈچ ئىشلەتمەسلىككە ۋەدە بېرىۋاتقان بولسىمۇ، تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەربىي مانېۋىرلىرى قوشنا دۆلەتلەرنىڭ ئەندىشىسىنى كۈچەيتتى. بۇ ئەندىشىلەرنى تۈگىتىش ئۈچۈن، خىتاي خەۋپسىزلىك ۋەدىلىرى بىلەن دىئالوگلارنى ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش بىلەن ئۆزئارا بىرلەشتۈرگەن، تېخىمۇ ئوچۇق-ئاشكارا سىرتقى سىياسەت يۈرگۈزۈشى كېرەك» دېگەنلىكى، شۇنداقلا ترامپ دەۋرىدىكى سىياسەتلەر تۈپەيلى ئامېرىكا بىلەن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئوتتۇرىسىدا پەيدا بولغان بوشلۇقنىڭ خىتاي ئۈچۈن ۋاقىتلىق پۇرسەت ياراتقان بولسىمۇ، بۇ پۇرسەت ئىشىكىنىڭ تارىيىۋاتقانلىقى، ئامېرىكىنىڭ قايتىپ كېلىشى بىلەن رايوندىكى بېسىمنىڭ يەنىمۇ ئېشىدىغانلىقى ھەققىدىكى پەرەزلىرىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
ئاپتور شى جياڭتاۋ يەنە شۇ مۇتەخەسسىسنىڭ، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مەسىلىسى ۋە دېڭىزدا ھەرىكەت قىلىش قائىدىلىرى ھەققىدىكى سۆھبەتلىرى داۋامىدا، بېيجىڭنىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى كۆڭلىدىكى خەۋپسىزلىك ئېھتىياجىنى تېخى تولۇق چۈشىنىپ يەتمىگەن بولۇشى مۇمكىنلىكىدىن ئەندىشە قىلغانلىقىنى بايان قىلغان. ئۇنىڭ: «بۇ خەۋپسىزلىك ئۇقۇملىرى بىر ئۈمىدۋار باشلىنىش، ئەمما شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن ئوتتۇرىدىكى ئىشەنچ كىرىزىسىنى ھەل قىلىش يەنىلا ئىنتايىن مۇھىم ۋە جاپالىق بىر ۋەزىپە بولۇپ تۇرماقتا» دېگەن سۆزى ۋە «ئىقتىسادىي جەلپ قىلىش كۈچىنىڭ تەسىرى چەكلىك، چۈنكى كۆپلىگەن دۆلەتلەر ئۈچۈن ھازىر خەۋپسىزلىك مەنپەئەتى ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. شۇڭا پەقەت سودا-ئىقتىسادىي ھەمكارلىققىلا تايىنىش رايوننىڭ يۈرىكىنى قولغا كەلتۈرۈشكە يەتمەيدۇ. خىتاي تەرەققىيات پىلانلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتا بارغانسېرى جۈرئەتلىك بولسىمۇ، خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرىدە قوشنىلىرىنى بىئارام قىلىپ قويماسلىق ئۈچۈن ئىنتايىن ئېھتىياتچان. مېنىڭچە، بېيجىڭ بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى قانداق ساقلاشنىڭ ئۈنۈملۈك يولىنى تېخى تاپالىغىنى يوق» دېگەن ئانالىزى ماقالىنىڭ خۇلاسىسىنى چوڭقۇرلاشتۇرغان.
ماقالىدە خىتاي ھۆكۈمىتى قوللىشىدىكى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى دۆلەتلىك تەتقىقات ئورنىنىڭ ياردەمچى تەتقىقاتچىسى چېن شياڭمياۋنىڭ پىكرىمۇ ئەكس ئەتتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇ بېيجىڭنىڭ ۋاشىنگتوننىڭ رايوندىكى خەۋپسىزلىك كاپالەتچىسى رولىغا ئوچۇق-ئاشكارا رىقابەتلىشىش نىيىتى بار دەپ قاراشنى مۇبالىغە دەپ ھېسابلايدۇ. چېن شياڭمياۋ: «مېنىڭ نەزىرىمدە، خىتاي ئۈچۈن بۇنداق بىر ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەت مەۋجۇت ئەمەس، چۈنكى بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەسى ماھىيەتتە مۇداپىئە خاراكتېرلىك بولۇپ، ئاكتىپ خەۋپسىزلىك كاپالىتى بېرىشتىن كۆرە دىپلوماتىك يوللارنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ، بۇ خىتاي تېخى تولدۇرمىغان بىر بوشلۇق. ئۇزاقنى كۆزلەيدىغان ئىستراتېگىيەلىك پىلان بولمىسا، بېيجىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ خەۋپسىزلىك ئېھتىياجىنى قاندۇرالمايدۇ» دەپ كۆرسەتكەن. ئۇ يەنە ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىق تورى ۋە ياردەم مېخانىزملىرىغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاينىڭ تېخى بۇنىڭغا تەڭ كېلىدىغان تەشەببۇسلارنى ئوتتۇرىغا قويمىغانلىقىنى، ھازىرقى ئۇسۇللىرىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تۇزاقلارغا چۈشۈپ قېلىشتىن ساقلىنىپ، بىۋاسىتە توقۇنۇشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشقا قارىتىلغاندەك تۇيۇلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ئاپتور شى جياڭتاۋ نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ خىتاينىڭ ھەربىي قۇدرىتىنىڭ ئېشىشى ۋە دۇنياۋى رەھبەرلىك ئارزۇسىدىن يەنىلا چوڭقۇر ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە، سىنگاپور دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى نىگ ئېڭ خېننىڭ مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدا بېيجىڭنىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئىستىكىنى 19-ئەسىردىكى ئامېرىكىنىڭ مەشھۇر مونرو دوكتىرىنىغا ئوخشاتقانلىقىنى مىسال قىلىپ كۆرسىتىدۇ.
ماقالىدە ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە ئۇنىۋېرسىتېتى خىتاي ھەربىي ئىشلار تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى ئاندرېۋ تافېرنىڭ (Andrew Taffer) نىگ ئېڭ خېننىڭ بۇ سېلىشتۇرمىسىنى بېيجىڭنىڭ رايوندىكى مەنپەئەتلىرىنى چۈشىنىشنىڭ مۇۋاپىق بىر يولى دەپ قارايدىغانلىقى نەقىل ئېلىنغان. تافېر: «بېيجىڭنىڭ ئامېرىكىنىڭ رايوندا بۇنچىۋالا زور ھەربىي كۈچ بىلەن مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىنى ياقتۇرمايدىغانلىقى ھېچكىمگە سىر ئەمەس. ئەگەر ئىش ئۇلارنىڭ دېگىنىدەك بولسا، ۋاشىنگتون بۇ يەردىن كېتىپ قالاتتى… بۇنداق بىر رايون خەۋپسىزلىك مۇھىتى ئېنىقكى ئامېرىكىنى سىغدۇرالمايدۇ» دەپ كۆرسىتىش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ تېخى مونرو دوكتىرىنىغا ئوخشايدىغان بىر تەلىماتنى رەسمىي ئوتتۇرىغا قويمىغانلىقىنى، قويغان تەقدىردىمۇ ئۇنىڭ قوبۇل قىلىنمايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ئاخىرىدا، ماقالە سىنگاپور ISEAS-يۈسوف ئىشاق ئىنستىتۇتى ۋىيېتنام تەتقىقات پىروگراممىسىنىڭ زىيارەتچى تەتقىقاتچىسى نگۇيېن خاك گياڭنىڭ (Nguyen Khac Giang) قارىشى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. نگۇيېن خاك گياڭ بېيجىڭنىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ئىستراتېگىيەسىنى مونرو دوكتىرىنىغا سېلىشتۇرۇشنىڭ «مەلۇم دەرىجىدە ئاساسى بار»لىقىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، بۈگۈنكى ئۆزئارا بېقىندىلىق ۋە قانۇنچىلىق رامكىسى مۇستەھكەملەنگەن دۇنيادا پەقەت كۈچ كۆرسىتىشنىڭلا كۇپايە قىلمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە قائىدىگە ئاساسلانغان «ئادىل تەرتىپ»كە ئەمەل قىلىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭچە، «بېيجىڭنىڭ پەقەت ھەربىي زورلۇق بىلەنلا ئۆز ئۈستۈنلۈكىنى تېڭىشى ئاسانغا توختىمايدۇ».
مەنبە ئۇلىنىشى:
https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3309108/can-chinas-security-doctrine-build-trust-asian-neighbours-and-keep-us-out