سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە مىللەتلەرنىڭ تەقدىرى: تېخنىكىدىن ھالقىغان ئىجتىمائىي رىقابەت (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

FPRI دوكلاتىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ئامېرىكىنىڭ «تېزلىتىش تۈرلىرى» (Pace-Setting Projects) دەل مۇشۇنداق تىرىشچانلىقنىڭ تىپىك بىر مىسالىدۇر. مەسىلەن، «Swarm Forge» ۋە «Open Arsenal» قاتارلىق تۈرلەر ئارقىلىق ئامېرىكا ھەربىي ساھەسى يېڭىلىق يارىتىشنى تېزلىتىپ، خىتاينىڭ كۆلەملىك ئىشلىتىش ئەۋزەللىكىگە تاقابىل تۇرماقچى. ئامېرىكا ئۈچۈن ئەڭ چوڭ خەتەر تېخنىكا كەمچىللىكى ئەمەس، بەلكى بىيۇروكراتىك سۈركىلىش بولۇپ، يېڭى ئىستراتېگىيە دەل مۇشۇ توسالغۇلارنى، يەنى سانلىق مەلۇماتلارنى بۆلۈشۈش ۋە تەستىقلاش رەسمىيەتلىرىنى تېزلىتىشنى نىشان قىلغان (FPRI دوكلاتى).
خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىلنى قوشۇندا ئىشلىتىش قەدىمى كۆپىنچە «تېخنىكا مۇسابىقىسى» دەپ قارالسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ بىر «قوبۇل قىلىش مۇسابىقىسى» دۇر. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى يېقىنقى ئون يىلدا ماشىنىلىشىشتىن ئۇچۇرلىشىشقا، ئەمدىلىكتە بولسا «ئەقىللىقلىشىش» (Intelligentization) باسقۇچىغا قەدەم قويدى. بۇ يەردىكى ھەل قىلغۇچ ئامىل قارار چىقىرىش ئەۋزەللىكى ۋە بىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق جەڭ مەيدانىدا دۈشمەندىن تېز ھەرىكەت قىلىشتۇر (FPRI دوكلاتى).
ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەسى بولسا «ئۇرۇش دەۋرىدىكىدەك» (Wartime approach) بىر خىل جىددىيلىك بىلەن توسالغۇلارنى يوقىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. يەنى گۇۋاھنامە بېرىش، سىناق قىلىش ۋە توختام تۈزۈش قاتارلىق جەريانلاردىكى رەسمىيەتچىلىكنى ئازايتىپ، تېخنىكىنىڭ ئەمەلىي كۈچكە ئايلىنىش ۋاقتىنى قىسقارتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ يەردىكى مەقسەت سۈنئىي ئەقىلنى پەقەت تەجرىبىخانىدىكى مودېل پېتى قالدۇرماي، ئۇنى ھەقىقىي جەڭگىۋار كۈچكە ئايلاندۇرۇشتۇر (FPRI دوكلاتى).
بۇ ئىككى خىل ئىستراتېگىيەنىڭ ئارقىسىدا ياتقان لوگىكا شۇكى، تېخنىكا قانچىلىك ئىلغار بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر ئۇ كەڭ كۆلەمدە ۋە ئۈنۈملۈك ئىشلىتىلمىسە، دۆلەتنىڭ رىقابەت كۈچىگە ئايلىنالمايدۇ. خىتاي مەركەزلىك تۈزۈلمىسى ئارقىلىق بۇنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان بولسا، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئېكولوگىيەسىنى قوزغىتىش ئارقىلىق بۇنىڭغا تاقابىل تۇرماقتا. خۇلاسىلىگەندە، ئامېرىكا ۋە خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ رىقابەت پەقەت كىمنىڭ تېخىمۇ ئەقىللىك ماشىنىسى بارلىقىدا ئەمەس، بەلكى كىمنىڭ تۈزۈلمىسىنىڭ يېڭى تېخنىكىغا تېخىمۇ تېز ماسلىشالايدىغانلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ. سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەدە ئومۇملىشىشى (Diffusion) كەلگۈسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئامىل بولۇپ قالىدۇ (راند، 11-بەت).
2. مىللىي ئىرادە ۋە كىملىك: جەمئىيەتنىڭ روھىي تۈۋرۈكلىرى
راند دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەتتە ئاساسلىق ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىكنىڭ ئىچىدە «مىللىي ئىرادە» ۋە «بىرلىككە كەلگەن مىللىي كىملىك» ئەڭ ھالقىلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. تارىختىكى كۈچلۈك دۆلەتلەر ھەمىشە ئۆزىگە ئىشىنىدىغان ۋە دۇنيادا ئىز قالدۇرۇشنى ئويلايدىغان ئىرادىگە ئىگە بولغان (راند، 68-بەت). سۈنئىي ئەقىل بىر دۆلەتكە يېڭى ئىشەنچ ۋە كۈچ بېغىشلىشى مۇمكىن. مەسىلەن، خىتاينىڭ يېڭى ئوچۇق كودلۇق مودېللىرى خەلقىدە مىللىي ئىپتىخارلىقنى قوزغىغانغا ئوخشاش، تېخنىكىلىق ئۇتۇقلار مىللەتلەرنى روھلاندۇرىدۇ (راند، 69-بەت).
ئەمما بۇنىڭ يەنە بىر تەرەپتە خەتىرىمۇ بار: ئەگەر سۈنئىي ئەقىل ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، كىشىلەرنى تېخىمۇ ھۇرۇن ۋە مەقسەتسىز قىلىپ قويسا (يەنى «Wall-E» فىلىمىدىكىدەك ئەھۋال)، بۇ مىللەتنىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ (راند، 71-بەت). كىشىلەر قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىشتىن قېچىپ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ راھەت قوينىغا ئۆزىنى ئاتسا، مىللىي ئىرادە سۇنۇپ كېتىدۇ. جەمئىيەتە «جىمجىت چېكىنىش» ياكى «تەكشى يېتىۋېلىش» غا ئوخشاش پاسسىپ ھادىسىلەر كۆپەيسە، سۈنئىي ئەقىل بۇ خىل روھىي ھالەتنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن (راند، 72-بەت).
«بىرلىككە كەلگەن مىللىي كىملىك» مەسىلىسىمۇ ئوخشاشلا مۇھىم. كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ پۇقرالىرىدا ئۆز دۆلىتىگە بولغان ساداقەت ۋە ئورتاق تەۋەلىك تۇيغۇسى بولىدۇ (راند، 77-بەت). لېكىن سۈنئىي ئەقىل جەمئىيەتنى بۆلۈۋېتىش پوتېنسىيالىغا ئىگە. بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياسالغان يالغان ئۇچۇرلار ۋە قۇتۇپلىشىش كىشىلەر ئارىسىدىكى ئورتاق چىنلىق تۇيغۇسىنى ۋەيران قىلىپ، جەمئىيەتنى پارچىلاپ تاشلىشى مۇمكىن (راند، 83-بەت). ئەگەر كىشىلەر سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆزى خالىغان ئۇچۇرلارغىلا ئېرىشىپ، ئورتاق ھەقىقەتتىن يىراقلاشسا، مىللىي بىرلىككە دەز كېتىدۇ.
سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەنە بىر خەتىرى شۇكى، ئۇ جەمئىيەتتىكى ئىجتىمائىي كاپىتالنى، يەنى كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ ۋە ھەمكارلىق تورىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن (راند، 126-بەت). كىشىلەر رېئال تۇرمۇشتىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەردىن قېچىپ، سۈنئىي ئەقىل ھەمراھلىرى (Chatbots) بىلەن سىردىشىدىغان ھالەت شەكىللەنسە، بۇ جەمئىيەتنىڭ ئۇيۇشۇشچانلىقىغا زىيان يەتكۈزىدۇ. بۇ خىل «رەقەملىك لېچىنكا» (Technological Cocoon) بولۇۋېلىش كىشىلەرنى ئۆزئارا ياتلاشتۇرۇپ، مىللىي كىملىكنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىپ قويىدۇ (راند، 71-بەت).
ئەگەر سۈنئىي ئەقىل كىشىلەرنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتىنى ۋە جەمئىيەتتىكى ئورنىنى قايتىدىن بەلگىلىسە، بىز «ئىنسان بىلەن سۈنئىي ئەقىل ئارىلاشقان جەمئىيەت» كە دۇچ كېلىشىمىز مۇمكىن (راند، 79-بەت). بۇنداق ئەھۋالدا، «مىللەت» ياكى «ۋەتەنداش» دېگەن ئۇقۇملارنىڭ مەنىسىمۇ ئۆزگىرىشى مۇمكىن. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل ئاگېنتلىرى جەمئىيەتتە مۇستەقىل رول ئويناشقا باشلىسا، بۇ ئىنسانلارنىڭ مىللىي كىملىك تۇيغۇسىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟ بۇ تېخى جاۋابى تېپىلمىغان سوئالدۇر.