خىتاينىڭ ھەربىي تېخنىكا ھۆكۈمرانلىقى ۋە غەربنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىقى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېخىمۇ ئېغىر بولغىنى، غەربنىڭ تېخنىكىدا  مۇستەقىللىق  نىشانىغا يېتىش  ئۈچۈن تايىنىۋاتقان ئىشلەپچىقىرىش قوراللىرىنىڭ ئۆزىنىڭمۇ خىتايغا بېقىنىدىغانلىقىدۇر. مەنبە ماقالە، ئىلغار سانائەت قوراللىرىنىڭ – مەسىلەن 3D  پىرىنتېرلار ۋە CNC دېتاللىرىنىڭ –يوشۇرۇن بېقىندىلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىغا دىققەتنى ئاغدۇرىدۇ. بىر غەرب شىركىتى، يەرلىك ئۇچقۇ ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن قۇرغان زاۋۇتىدىكى ماشىنىلارنىڭ ئاسراش-رېمونت ئىشلىرىنى قىلىش ياكى زاپاس زاپچاسلىرىنى تېپىش ئۈچۈن يەنىلا خىتاي تەمىناتىغا موھتاج بولۇپ قالماقتا. بۇ ئەھۋال، «قەۋەتمۇ قەۋەت بىقىندىلىق » (nested dependency)  دەپ تەرىپلىنىشى مۇمكىن ۋە پەقەت ئاخىرقى مەھسۇلاتنى يەرلىكلەشتۈرۈشنىڭ ھەل قىلىش چارىسى بولالمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بۇ دۆلەت قۇرۇلمىسى مەنبەلىك مەسىلىلەر، غەرب ئىستراتېگىيەچىلىرىنى ۋە تەمىنات پىلانلىغۇچىلىرىنى ئىمكانسىز بىر تاللاشقا مەجبۇر قىلىپ قويماقتا: قىسقا مۇددەتلىك ھەرىكەت ئېھتىياجلىرىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن «ئىشەنچسىز» خىتاي مەنبەلىرىنى ئىشلىتىشنى داۋاملاشتۇرۇش مۇ؟ ياكى ئۇزۇن مۇددەتلىك تەمىنات مۇستەقىللىقىگە ئۇلىشىش ئۈچۈن قىسقا مۇددەتتە ئىقتىداردىكى بوشلۇقلارغا (capability gaps) كۆز يۇمۇش مۇ؟ كۆپىنچە ھاللاردا «جىددىي ئېھتىياجلار» ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەۋاتىدۇ ۋە بېقىندىلىق ھالقىسىنى بۇزۇش مۇمكىن بولمايۋاتىدۇ. غەربنىڭ دۆلەت مۇداپىئە بىيۇروكراتىيەسى، تىنچلىق مەزگىلىدىكى قائىدىلەرنى قوللىنىپ ئۇرۇش مەزگىلىدىكى ئىشلەپچىقىرىشنى ئېلىپ بېرىش مۈشكۈلاتىنىڭ  ئاچچىق تەمىنى تېتىماقتا.
بۇنىڭدىن باشقا، لاياقەتلىك ئىشچى كۈچى ۋە خام ئەشيا پىششىقلاپ ئىشلەش ئىقتىدارىدىكى چېكىنىشمۇ بۇ جەريانغا كاشىلا قىلماقتا. غەرب، ئاخىرقى ئوتتۇز يىلدا مۇھىت ئاسراش بەلگىلىمىلىرى ۋە تەننەرخ بېسىملىرى تۈپەيلىدىن سىيرەك مېتاللارنى پىششىقلاپ ئىشلەش ئىقتىدارىنى خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بەرگەن. ھازىر بۇ ئەسلىھەلەرنى قايتا قۇرۇش، پەقەت سەرمايىلا ئەمەس، يەنە يوقالغان «تېخنىكىلىق بىلىم توپلىمى» (know-how) نى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. خاننىڭ ئانالىزى، بۇ قايتىش جەريانىنىڭ، گېئو-سىياسىي ۋاقىت جەدۋىلى بىلەن ماس كەلمەيدىغان دەرىجىدە ئاستا ئىلگىرىلەۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ قىسقا مۇددەتتە قايتىدىغان پايدىنى كۆزلىشى بىلەن دۆلەتلەرنىڭ يىراقنى كۆرەر بىخەتەرلىك ئېھتىياجلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ماسلاشماسلىقمۇ يەنە بىر توسالغۇ. خىتايدا دۆلەت ۋە بارلىق خۇسۇسىي ساھە، كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك سىياسىي  نىشانلىرىغا بىردەكلىك ساقلاپ، ماس قەدەمدە ھەرىكەت قىلسا؛ غەربتە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى شىركەتلىرى پايچىكلىرىغا ھېساب بېرىشكە مەجبۇر. بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ «باشقۇرۇش مودېلى سىممېتىرىك بولماسلىق»ى، غەربنىڭ تەمىنات زەنجىرى بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ماھىيەتلىك قەدەملەرنى ئېلىشىنى كېچىكتۈرمەكتە.
گېئو-سىياسىي ۋاقىت، خەتەرنى باھالاش ۋە 2027-يىل سىندرومى
تەمىنات زەنجىرى كىرىزىسىنى پەقەت تېخنىكىلىق چىكىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر مەسىلە بولۇشتىن ھالقىتىپ، جىددىي بىر بىخەتەرلىك تەھدىتىگە ئايلاندۇرغان ئامىل، «ۋاقىت» ئامىلىدۇر. مەنبە ماقالىدە ئىشارەت قىلىنغان ئامېرىكىلىق ئىستىخبارات ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئانالىزچىلىرىنىڭ مۆلچەرلىرىگە قارىغاندا، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ 2027-يىلىغىچە تەيۋەنگە قارىتا بىر ھەربىي ھەرىكەت ياكى تاجاۋۇز قوزغاش ئۈچۈن تەييار بولۇش نىشانى بار. بۇ ۋاقىت، غەربنىڭ تەمىنات زەنجىرلىرىنى پۈتۈنلەي كۆپ خىللاشتۇرۇشى ۋە خىتايدىن مۇستەقىل ھالغا كېلىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان 10-15 يىللىق سانائەت مۆلچەرىدىن كۆپ قىسقا.
ياۋروپانىڭ شەرقىي قانىتى رۇسىيە تاجاۋۇزچىلىقىغا قارشى ھوشيار تۇرۇۋاتقان ۋە زاپاسلىرىنى ئۇكرائىنا ئۈچۈن سەرپ قىلىۋاتقان بىر ۋەزىيەتتە، ئاسىيا-تىنچ ئوكياندا تەشكىللىنىۋاتقان يۇقىرى زىچلىقتىكى يېڭى بىر سەپ ، غەرب ئىتتىپاقى ئۈچۈن «قورقۇنچلۇق چۈش» تۇر. خىتاي، غەربنىڭ ھازىرقى سانائەت ئىقتىدارىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ئىككى چوڭ ئۇرۇشنى (two-theater war) قوللىيالمايدىغانلىقىنى بىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھېسابلىرىدا ۋەزىيەتنى ئۆز پايدىسىغا بۇرايدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىلدۇر. غەرب، «ۋاقىت بىلەن بەسلىشىۋاتىدۇ» ئەمما بۇ بەسلىشىشتە ئارقىدا قالماقتا.
ئىچكى سىياسىي ھەرىكەتلىنىشلەرمۇ بۇ ئىستراتېگىيەلىك تەڭلىمىنى مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە. ئامېرىكىدىكى يوشۇرۇن يەكلەش (دۆلەت ئىچىگە يۈزلىنىش) سىياسەت ئۆزگەرتىشلىرى، «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» سۆزلەمىنىڭ كۈچىيىشى ۋە دوست دۆلەتلەرنىڭ  ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىگە گۇمانسىراپ قاراشلىرى، تەمىنات زەنجىرى بىخەتەرلىكى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان خەلقئارالىق ھەمكارلىققا زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن.  تەيۋەندىكى سايلام دەۋرىيلىكلىرى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي قۇتۇپلىشىشلار، خىتاينىڭ تەيۋەنگە  قارىتا بېسىم ئىستراتېگىيەسىنى قاتتىقلاشتۇرۇشىغا پۇرسەت بولۇشى مۇمكىن. خاننىڭ ئانالىزى، بۇ سىياسىي ئېنىقسىزلىقلارنىڭ، تەمىنات مۇستەقىللىقى ئىسلاھاتىنى تېخىمۇ ئاجىزلاشتۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋاسىتىلىك ھالدا ئىپادىلەيدۇ.
غەرب قارار چىقارغۇچىلىرىنىڭ ئالدىدىكى خەتەر تىزىملىكى شۇكى: ئەگەر خىتاي، 2027-يىلىدىن بۇرۇن ھەرىكەتكە ئۆتسە، غەرب ئارمىيەلىرى تېخى تولۇق تەييار بولمىغان بىر ئارقا سەپ تەمىنات ئۇرۇشىنىڭ ئوتتۇرىسىدا قېلىپ قالىدۇ. «تەخمىنەن تەييار» بولۇش، ئۇرۇشتا «تەييار بولماسلىق» بىلەن باراۋەردۇر. شۇڭلاشقا، ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرى، ھازىر سۈرئەت  (speed)، تەننەرخ (cost) ۋە ئىشەنچلىكلىك (reliability) ئارىسىدا ئازابلىق مۇرەسسەلەر (trade-offs) قىلىشقا مەجبۇر.