شى جىنپىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خاتالىقلىرى ۋە خىتاينىڭ چېكىنىش سۈرئىتىنىڭ تېزلىشىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(شى جىنپىڭنىڭ دۆلەتنى خاتا يولغا باشلىغان  بەش چوڭ خاتا تونۇشى ئۈستىدە تەھلىل)
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
مەزكۇر ئىلمىي مۇھاكىمە ماقالىسى تەيۋەن دۆلەتلىك سىياسىي ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقات مەركىزىنىڭ پېشقەدەم تەتقىقاتچىسى، خىتاي مەسىلىلىرى ۋە خەلقئارا ئىستراتېگىيە مۇتەخەسسىسى پروفېسسور سۇڭ گوچېڭ تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، «شى جىنپىڭنىڭ دۆلەتنى خاتا يولغا باشلىغان بەش چوڭ خاتا تونۇشى» دېگەن تېمىدا 2025-يىلى 12-دېكابىردا «ئەينەك گېزىتى» (Mirror Daily) دە ئېلان قىلىنغان. ئاپتور بۇ ماقالىسىدە ھازىرقى زامان خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيىتى ۋە خىتاينىڭ ئىچكى-تاشقى سىياسىتىدىكى قۇرۇلمىۋى كىرزىسلارنى «شى جىنپىڭنىڭ بەش چوڭ خاتا تونۇشى» رامكىسى ئاستىدا سىستېمىلىق تەھلىل قىلغان بولۇپ، خىتاينىڭ نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقان ئىقتىسادىي چېكىنىش ۋە سىياسىي يېتىم قالدۇرۇلۇش ھالىتىنىڭ تۈپ يىلتىزىنى رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خاتالىقلىرىدىن ئىزدىگەن.
بۇ ماقالە، خىتاينىڭ «تەدرىجىي كىچىكلەش» باسقۇچىدىن «تېز سۈرئەتتە خارابلىشىش» باسقۇچىغا ئۆتۈۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن بىرگە، بۇ جەرياننىڭ خەلقئارا كۈچ سېلىشتۇرمىسىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى مۆلچەرلەشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە. ئاپتورنىڭ يادرولۇق ئىدىيەسى شۇكى، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىيەلىك قىيىنچىلىقلىرى تاسادىپىي ھادىسە بولماستىن، بەلكى شى جىنپىڭنىڭ خەلقئارا ۋەزىيەتكە بولغان خاتا ھۆكۈمى ۋە ئىچكى باشقۇرۇشتىكى رادىكال سىياسەتلىرىنىڭ بىۋاسىتە نەتىجىسىدۇر. بۇ تەتقىقات خىتاي ۋەزىيىتىنى كۆزىتىۋاتقان سىياسىيونلار ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن خىتاينىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى مۆلچەرلەشتە ئىنتايىن مۇھىم پايدىلىنىش ماتېرىيالى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
بىرىنچى خاتا تونۇش: غەرب بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك قارشىلىشىش
ئاپتورنىڭ قارىشىچە، شى جىنپىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك خاتالىقى «قارشىلىشىش» نى تاشقى سىياسەتنىڭ ئوق لىنىيەسى قىلىۋېلىشى بولۇپ، بۇ خاتا ھۆكۈم «خىتاي قەد كۆتۈردى، غەرب زاۋاللىققا يۈزلەندى» دېگەندىن ئىبارەت رېئاللىققا ئۇيغۇن كەلمەيدىغان تونۇشقا ئاساسلانغان. شى جىنپىڭنىڭ 21-ئەسىردىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنى 19-ئەسىردىكى «ئاددىي زوراۋانلىق» لوگىكىسى بىلەن چۈشىنىشى، خىتاينى پۈتكۈل غەرب دېموكراتىك دۇنياسىنىڭ كوللېكتىپ قارشىلىقىغا دۇچار قىلغان. شى جىنپىڭنىڭ  «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» غەرب بىلەن بولغان قارشىلىشىشتا غەلىبە قىلىشتۇر دەپ چۈشەنگەن بولۇپ، بۇ خىل «كۈرەش پەلسەپىسى» دۆلەتنى تېخىمۇ يېپىق ھالەتكە مەجبۇرلىغان.
ماقالىدە تەكىتلەنگىنىدەك، خەلقئارا سىياسىي قۇرۇلما «نوپۇز تونۇمايدىغان دەۋر»[1] گە قەدەم قويغان بولۇپ، بۇ دەۋردە ھېچقانداق بىر دۆلەت، ھەتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىمۇ يالغۇز ھالدا يەرشارىۋى مەسىلىلەرنى ھەل قىلالمايدۇ ياكى رىقابەتچىسىنى يېڭەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا ئامېرىكا شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى، بەش كۆز دۆلەتلىرى(ئامېرىكا، ئەنگلىيە، كانادا، يېڭى زېلاندىيە، ئاۋسترالىيە ئىتتىپاقىنى كۆرسىتىدۇ) ۋە ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشنى كۈچەيتمەكتە. بۇنىڭ ئەكسىچە، خىتاينىڭ نۆۋەتتە ھەقىقىي مەنىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقداشلىرى يوق، پەقەت شىمالىي كورېيە، ئىران ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش مەسىلىلىك«زىيانلىق دوستلىرى»  بار بولۇپ، بۇ  «زىيانلىق دوستلىرى» خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى يېتىملىكىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرماقتا.
خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ يەنە بىر چوڭ خاتالىقى خەلقئارا تەسىر كۈچىنىڭ ماھىيىتىنى چۈشەنمەسلىكتۇر. خەلقئارا تەسىر كۈچى پەقەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ سانى بىلەن ئەمەس، بەلكى پۇل-مۇئامىلە تۈزۈمى، قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش، تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش ۋە قىممەت قاراش جەلپ قىلىش كۈچى قاتارلىق يۇمشاق كۈچلەر بىلەن ئۆلچىنىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ «ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىر ئورتاق گەۋدىسى» دېگەن تەشەببۇسى خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن جەلپ قىلىش كۈچى ئەمەس، بەلكى بۇزغۇنچىلىق كۈچى دەپ قارالماقتا.
بۇندىن باشقا، تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئالغاندا، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، يۇمشاق دېتال ۋە يادرولۇق ماتېرىياللار ساھەسىدىكى غەربكە بولغان تېخنىكا بېقىندىلىقى ئىنتايىن ئېغىر. بۇنداق ئەھۋالدا غەرب بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك قارشىلىشىش خىتاينى تېخىمۇ يېپىقلىشىشقا مەجبۇرلايدۇ، يېپىقلىشىش بولسا ئىچكى بايلىققا تايىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، نەتىجىدە خىتاي يەرشارى كۈچ مەركىزىدىن يىراقلىشىپ، ئۆزىنى ئۆزى ئاجىزلاشتۇرىدىغان تۇيۇق يولغا كىرىپ قالىدۇ.
ئىككىنچى خاتا تونۇش: تۈزۈلمە خاراكتېرلىك ئىچكى سەرپىيات
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ئىككىنچى چوڭ خاتا تونۇش «ئىچكى سەرپىيات» بولۇپ، بۇ شى جىنپىڭنىڭ دېڭ شياۋپىڭ دەۋرىدىكى ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش سىياسىتىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، ئۇنىڭ ئورنىغا  ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈش ئەندىزىسىنى دەسسىتىشىدە ئىپادىلىنىدۇ. شى جىنپىڭ خۇسۇسىي ئىگىلىك ۋە يەرلىك ھوقۇقنىڭ كېڭىيىشىنى پارتىيەنىڭ كونتروللۇقىغا تەھدىت دەپ قاراپ، بارلىق بايلىق ۋە تەدبىر بەلگىلەش ھوقۇقىنى شەخسىي قولىغا مەركەزلەشتۈرگەن.
بۇ خىل «مەنلا ھەممىدىن ئەلا» دەيدىغان ھاكىممۇتلەقلىق تۈزۈلمىسىدە، سىياسىي سادىقلىق كەسپىي ئۈنۈمدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان بولۇپ، ئىچكى كۈرەش سىياسىي ئەقىلنىڭ ئورنىنى ئالىدۇ. نەتىجىدە سىياسىي قۇرۇلۇشلار ئەمەلىي ئىسلاھاتنىڭ ئورنىنى بېسىپ، دۆلەتنىڭ ھاياتىي كۈچىنى خورىتىۋاتىدۇ. ئەگەر «شى يادرولىقىدىكى ھاكىمىيەت» غۇلاپ چۈشسە، خىتاينىڭ باشقۇرۇش سىستېمىسى كونتروللۇقتىن چىقىپ، قالايمىقانچىلىق ئىچىدە قالىدىغان ۋەزىيەت شەكىللەنمەكتە.