تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مودېرن دۆلەتنىڭ تىل بىلەن بولغان مەجبۇرىي مۇناسىۋىتىنىڭ مەھسۇلى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان تىل سىياسەتلىرى، ماددىي پىلان (corpus planning) ۋە سالاھىيەت پىلانى (status planning)دىن ئىبارەت ئىككى شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. مودېرن دۆلەت بىر تەرەپتىن مىللىي كىملىكنى شەكىللەندۈرۈش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن «سالاھىيەت پىلانى» تۈزسە، يەنە بىر تەرەپتىن ئالاقىنىڭ ئۈنۈملۈك بولۇشى ئۈچۈن ماددىي پىلان تۈزىدۇ. بۇ ئىككى پىلان تۈرى بىر – بىرىدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل بولماستىن، مودېرن دۆلەتنىڭ قۇرۇلمىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. چۈنكى، مودېرن ئۇلۇس دۆلەت بىر مىللىي كىملىككە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە، توپلۇقنىڭ ھەممىسىنى تەشكىللەيدىغان، گىددېنسنىڭ تەبىرى بويىچە، ئەنئەنىۋى دۆلەتلەردە بولمىغان بىر «ئۇقۇم خاراكتېرلىك توپلۇق»تۇر.[27] فىئېرماننىڭ قارىشىچە، ماددىي پىلانلاش «تىلنىڭ قۇرۇلمىسى، سۆز ئامبىرى، تاۋۇش ۋە تەلەپپۇزغا ئوخشاش ئىچكى ئالاھىدىلىكلىرىنى ئۆزگەرتىشنى نىشان قىلغان يېڭىلىقلاردۇر.»[28] سالاھىيەت پىلانىغا بولسا، «بىر رايون ياكى دۆلەتتە تىلنىڭ قايسى مۇددىئا ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغانلىقىنىڭ مۇئەييەنلەشتۈرۈلۈشى ياكى تونۇلۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك سىياسەتلەر»[29] دەپ ئېنىقلىما بېرىلىدۇ. سالاھىيەت پىلانى، بىر تىلنىڭ مىللىي ياكى رەسمىي تىل سۈپىتىدە پۈتكۈل دۆلەت مىقياسىدا ياكى مۇئەييەن جايلاردا ئىشلىتىلىشىنى، قايسى تىلنىڭ قايسى ۋەزىپىدە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنىڭ بېكىتىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. فىشمان، تىل سىياسىتىنىڭ بۇ ئىككى شەكلى ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ بىر – بىرىنى قوللاش ماھىيىتىدە ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ ۋە بۇلارغا بىر تەڭگىنىڭ ئىككى تەرىپى دەپ قارايدۇ.[30] بىر تىلنىڭ ماددىي پىلانى تۈزۈلمەي تۇرۇپ، ئۇ تىلغا يۈكسەلدۈرگۈچى بىر سالاھىيەت پىلانلاش (دۆلەت ئورگانلىرىدا ھۆكۈمران بىرلا تىل قىلىش) قا ئۇرۇنۇش نورمال بىر ھەرىكەت بولماسلىق بىلەن بىرگە، سالاھىيەت پىلانى تۈزمەستىن بىر تىلنىڭ پۈتۈنلەي ماددىي پىلانلاش ئارقىلىق كېڭەيتىلىشى ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇلۇشىنىڭ ئۇتۇقلۇق بولۇشىمۇ مۇمكىندەك قىلمايدۇ.
دۇنيادىكى ئىجرا قىلىنىش ئەھۋاللىرىغا قارىلىدىغان بولسا، تىل سىياسەتلىرىنىڭ خىلمۇخىل ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ تىل سىياسىتىگە سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك – سىياسىي تاللاشلىرى تەسىر كۆرسەتسىمۇ،[31] بۇ سىياسەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىدىغان بىر قىسىم «ئوبيېكتىپ» ئامىللارمۇ بار. بىر دۆلەتنىڭ تەۋەلىكىدىكى تىل توپلۇقلىرىنىڭ دېموگرافىك (نوپۇس) قۇرۇلمىسى، ئازسانلىق تىل توپلۇقلىرىنىڭ ئومۇمىي نوپۇس ئىچىدىكى نىسبىتى ۋە ئېتنىك / مىللىي ئېڭى ۋە تەشكىلاتلىنىش ئەھۋالى، ئېتنىك ياكى مىللىي سۈركىلىشنىڭ دەرىجىسى، تىل توپلۇقلىرىنىڭ دۆلەت بىلەن بولغان تارىخىي مۇناسىۋىتى دېگەندەك بىر قاتار ئايرىم سەۋەبلەر پەرقلىق تىل سىياسەتلىرىنىڭ نەزەردە تۇتۇلۇشىغا سەۋەب بولىدۇ. رولاند بىرېتون، «دۇنيا تىللىرى ئاتلىسى» ناملىق ئەسىرىدە، دۇنيا تىللىرىنى خەرىتىلەر ئارقىلىق بايان قىلىپ، ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق دۆلەتلەرنىڭ بىردىن كۆپ تىل توپلۇقىغا ساھىبخانلىق قىلىۋاتقانلىقىنى، ناھايىتى ئاز ساندىكى دۆلەتلەرنىڭ بىردىن كۆپ تىلنى رەسمىي تىل قىلىپ ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دۇنيادا ھۆكۈمران دۆلەتلەرنىڭ بەزىلىرى رايون دەرىجىسىدە ھەر خىل تىللارنى رەسمىي تىل ياكى يېرىم رەسمىي تىل، دەپ قوبۇل قىلسىمۇ، 160 دۆلەتنىڭ بىر تىلنى رەسمىي تىل قىلىپ ئىشلىتىدىغانلىقىنى؛ قالغانلىرىنىڭ قوش ۋە(ياكى) كۆپ تىللىق ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ.[32] ھەربىر دۆلەتنىڭ ئۆزىگە خاس تىل سىياسىتى بولسىمۇ، بۇ سىياسەتلەرنى نېگىزىدىن ئىككى ئاساسىي كاتېگورىيەگە ئايرىلىشى مۇمكىن. ئېسماننىڭ تەبىرى بويىچە، «ئاسسىمىلياتسىيەچى (بىر تىللىقچى)» ۋە «كۆپلۈكچى (كۆپ تىللىقچى)» ئىستراتېگىيەلەر دېيىلىۋاتقان بۇ تاللاشلار، ئۆز ئىچىدە پەرقلىق دەرىجىلەرگە، خىلمۇخىللىققا ئىگە بولسىمۇ، ئەسلىدە دۆلەتنىڭ رەسمىي تىل نۇقتىسىدىن كۆپ تىللىق بولۇشنى قوبۇل قىلىشى ياكى رەت قىلىشىغا پاراللېل كېلىدۇ.[33]
3 – بىر ئاسسىمىلياتسىيە ئىستراتېگىيەسى بولغان بىر تىللىق بولۇشنى ياقلاش سىياسىتى
مىللىي دۆلەتلەردە ئەڭ كۆپ يۈرگۈزۈلىدىغان «بىر تىللىق بولۇش» سىياسىتى، بىر تىل (ئادەتتە كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغانلارنىڭ تىلى) نىڭ رەسمىي تىل قىلىپ بېكىتىلىشى ۋە باشقا تىللار (ئادەتتە ئاز سانلىقلارنىڭ تىلى) نىڭ قەدەممۇ قەدەم ئاممىۋى ھاياتتىن سىقىپ چىقىرىلىشى شەكلىدە ئەكس ئېتىدۇ. بۇ (ئاسسىمىلياتسىيەچى) سىياسەتكە ئاساسەن تاللانغان رەسمىي تىل، بىردىنبىر ھۆكۈمران شۇنداقلا گەۋدىلىك تىل قىلىنىشقا ۋە باشقا تىل گۇرۇپپىلىرىغا «قوبۇل قىلدۇرۇلۇش» قا تىرىشىلىدۇ. رەسمىي تىلنىڭ دۆلەت ئىدارە – ئورگانلىرىدا، ھەتتا ئىجتىمائىي ھاياتتىمۇ بىردىنبىر بىر تىل بولۇپ كۆرۈنۈشى ۋە ئومۇملاشتۇرۇلۇشى ئۈچۈن، ھەر خىل (ئاسسىمىلياتسىيەچى) ئىستراتېگىيەلەر ۋە ئۇسۇللار قوللىنىلىدۇ. بۇ شەكىلدە بىر تىل سىياسىتىنى يولغا قويغان دۆلەتلەرنىڭ، باشقا تىللارغا قارىتا چەكلىگۈچى ۋە جازالاندۇرغۇچى ئىستراتېگىيەلەرنى يۈرگۈزىدىغانلىقى ۋە(ياكى) رەسمىي تىلنى قوبۇل قىلدۇرۇش ۋە تەقدىرلەش ئۇسۇلىدىن پايدىلىنىدىغانلىقى كۆپلەپ ئۇچرايدۇ.[34] رەسمىي تىلنىڭ سىرتىدا قالغان تىللارغا قارىتىلغان چەكلىمىلەر ئەڭ ئالىي قانۇن بولغان ئاساسىي قانۇن قاتارلىق ھەر خىل قانۇنلار ئارقىلىق بېكىتىلىدۇ.