سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پاۋېلىك كىرودلار تارىخىنى فاشىزمنىڭ ياۋروپادىكى نوپۇزى دائىرىسىدە سىرپلاردىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولۇش كۈرىشى دەپ ئىزاھلىدى. ئۇستاش ھەرىكىتى كىرودىيە دۆلىتىنىڭ ئىزچىل قانۇنىي كۈچ سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ كېلىۋاتقانلىقىغا، لېكىن خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىشتىن مەھرۇم قالدۇرۇلغانلىقىغا ئىشىنەتتى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە يۇگوسلاۋىيە خاندانلىقى قانۇنلۇق ھاكىمىيەت ئەمەس ئىدى. چۈنكى كىرودلارنىڭ كۆپ قىسمى بۇ ھاكىمىيەتنى خالىمايتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە سىياسىي ۋە دېموكراتىك سەھنىدىن ئورۇن ئېلىش ئۈچۈن سايلام ياكى ئەل رايىنى سىناش ئېلىپ بېرىلمىغانىدى. بۇ ئەھۋال يۇگوسلاۋىيە ھۆكۈمىتىنىڭ قانۇنسىزلىقىنىڭ روشەن ئىپادىسى ھېسابلىنىاتتى. ئۇستاش ھەرىكىتىنىڭ ئەڭ چوڭ مەقسىتى مىللىي ۋە بىر گەۋدىلەشكەن دۆلەت قۇرۇپ چىقىش ئىدى. ئۇلار مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن تەربىيلەش لاگېرلىرى قۇرۇپ چىقتى،لاگېرلاردا سىرپلاردىن باشقا، مۇسەۋىلەر ۋە كوممۇنىستلارمۇ قىيىن-قىستاققا ئۇچرىدى، ھەتتا بەزىلىرى ئۆلتۈرۈلدى (ستوجانوۋىك، 1995: 340). ئۇستاش ھەرىكىتى ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن ئېتنىك ئوخشاشلىقنىڭ ئوخشاش بىر نەرسە ئىكەنلىكىگە ئىشىنەتتى.
پاۋېلىك ۋەئۇنىڭ سەبداشلىرى سىياسىي پىروگراممىلار ئارقىلىق يېڭى قانۇن تۈزۈپ چىقىش، سىياسەتنى ۋە دۆلەت ھاكىمىيىتىنى قايتىدىن ئىسلاھ قىلىشنى مەقسەت قىلغانىدى. ئۇلار مودېرن ئىتالىيە-گېرمانىيە ئەندىزىسى ۋە مىللىي كۈلتۈرنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان يېڭى تۈزۈم قۇرۇپ چىقتى. 1941-يىلى تۈزۈپ چىققان پىروگراممىلىرىدا فاشىزم ۋە مۇستەبىتلىكنىڭ ئىزلىرى قويۇق ئىدى، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇلار فاشىزم ۋە مۇستەبىتلىكتىن ئىلھام ئېلىپ پىروگراممىلار تۈزۈپ چىققانىدى (مۇلاج، 2006: 30). ئۇستاش ھاكىمىيىتىدىكى دۆلەت مائارىپ ئورۇنلىرىدا ئۇستاش ئەزالىرىدەك ئويلايدىغان، ئۇلاردەك گەپلىشىدىغان، ئۇلارغا ئوخشاش ھەرىكەت قىلىدىغان ۋە دۆلەتكە مۇتلەق ئىتائەت قىلىدىغان شەخسلەرنى تەربىيلەپ چىقىش ئۈچۈن تەلىم-تەربىيە پىروگراممىلىرى تۈزۈپ چىقتى. قىسقىسى، كىرودىيەنىڭ ھەممە يېرىدە ئۇستاش ئىدىيەلىرى ئومۇملىشىشى كېرەك ئىدى. ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئۇستاشقىلا خىزمەت قىلىدىغانلاردىن تەشكىل تاپقان ئۇستاش تەشكىلاتلىرى ئارقا-ئارقىدىن قۇرۇلدى. ئۇستاش ھەرىكىتى تەرىپىدىن كىرود مىللىتىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قارىلىدىغان بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا مۇسۇلمانلىرىنىڭ نوپۇسى ئۇ چاغلاردا 700 مىڭ ئەتراپىدا ئىدى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا مۇسۇلمانلىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئالاھىدە سىياسەت چىقىرىلدى. ھەتتا بوسنىيەلىك مۇسۇلمانلار كىرود مىللىتىنىڭ «گۈلى»، بوسنىيە بولسا كىرودىيەنىڭ «قەلبى»دەپ ئاتالدى. (گولدستېيىن، 1999: 135).
1941-يىلى ئۇستاش كۈچلىرى ۋە يات دۆلەتلەرنىڭ ئىشغالىيىتىگە قارشى قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتى قوزغالدى.قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتىگە باشلامچىلىق قىلغانلار ئىچىدە كىرودىيەنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدا ياشاۋاتقان سىرپلار باشچىلىق قىلغان كوممۇنىستلارمۇ بار ئىدى. 1941-يىلى ئاپرېلدا يۇگوسلاۋىيە  يىمىرىلگەندىن كېيىن كىرودىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركەز تەشكىلاتى مىللىي لىبېرال كۈرىشىنىڭ غول لىنىيەسىنى بىر خىتابنامە ئارقىلىق ئېلان قىلدى. خىتابنامىدە كىرودىيەنىڭ يات دۆلەتلەر تەرىپىدىن باشقۇرۇلماسلىقى ۋە چەت دۆلەتلەرنىڭ ھاكىمىيىتىگە خاتىمە بېرىش، قۇرۇلۇش ئالدىدىكى يېڭى دېموكراتىك يۇگوسلاۋىيەدە ئىنسانلارنىڭ باراۋەر بولىدىغانلىقى ۋە كىرودىيەنىڭمۇ مۇستەقىل يۇگوسلاۋىيەدىن ئورۇن ئالىدىغانلىقى ئېلان قىلىندى. بۇ شوئار ئاستىدا فاشىزمغا قارشى قوراللىق قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى كىرودىيە مىقىياسىغا تەدرىجىي تارقالدى. كىرودىيەدە 1941-يىلى كۈز پەسلىدە قانۇنلۇق ۋە قانۇنسىز تەشكىلاتلاردىن پايدىلىنىلىپ قوراللىق قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتى تەشكىللەندى. ئەسكەر ۋە نورمال كىشىلەردىن تەشكىل تاپقان قوراللىق قىسىملار پارتىزانلار دەپ ئاتالدى (جوس، 1996: 62). پارتىزانلار «ئازاد قىلىنغان»ناھىيە ۋە يېزىلاردا خەلق ئازادلىق كومىتېتلىرى قۇرۇپ چىقتى. بۇ كومىتېتلار پارتىزانلىق ئۇسۇلىغا ئاساسەن ھەرىكەت قىلدى. بۇ ئۆزگىرىشلەردىن سىرت كىرودىيە مىقىياسىدا باش كۆتۈرگەن ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بۆھرانلار، شۇنداقلا قوراللىق قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى ئۇستاش ھاكىمىيىتى ۋە ئىشغالىيەتچى كۈچلەرنى ئېغىر ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى.
1928-يىلىدىن بېرى كىرود مىللىتىدىن بولغان جوسىپ بىروز تىتو يۇگوسلاۋىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىك ۋەزىپىسىنى ئادا قىلىۋاتاتتى. كوممۇنىستلار كۈچلۈك مىللەتچىلىك ئېڭىنىڭ ئەھمىيىتىنى ياخشى بىلگەچكە، كىرودىيە ۋە سلوۋېنىيەدە يۇگوسلاۋىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئەتراپىدا ئايرىم ئايرىم كوممۇنىستىك پارتىيە قۇرۇپ چىقتى. قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە، يۇگوسلاۋ كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئىچىدىكى بۆلۈملەر ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقە سۇس بولدى. بۇ جەرياندا كىرودىيە پارتىيەسى رەھبىرى ئادرېل ھېبراگ تەرىپىدىن تەييارلانغان پارتىيە پىروگراممىسىنى قوللايدىغانلارنىڭ سانى كۆپىيىشكە باشلىدى ( بارتلېت، 2003: 23). ھېبراگ كىرودلارنى قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىنىڭ ئىچىگە ئېلىپ كىرىشنىڭ چارىسىنىڭ  كىرودلارنىڭ كىرودىيە دۆلىتى غايىسىدىن پايدىلىنىش بولىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى. بۇ سەۋەبتىن قۇرۇلىدىغان يېڭى سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتتە كىرودلارنىڭ ئالىي ئاپتونومىيەلىك ھوقۇققا ئىگە بولۇشى كېرەكلىكىنى ياقلىدى. كىرودىيەدە يەنە كۆزگە كۆرۈنگەن ھەرىكەتلەردىن بىرسى، ئانى-فاشىست كىرودىيە مىللىي ئازادلىق كېڭىشى ئىدى. بۇ ھەرىكەت كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن قوراللىق كۈرەشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتاتتى (بارتلېت، 2003: 23|).