كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۆھبەتلەردە تەرەپلەر نۇقتىلىق ھالدا ئىنسان مەركەزلىك قۇرۇلما، ئاز سانلىقلار ھوقۇقى (كوسوۋو سېربلىرىنىڭ ئەھۋالى)، كۆچۈپ كەتكەنلەرنىڭ كوسوۋوغا قايتىپ كېلىشى ۋە دىنىي ئورۇنلارنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى دېگەندەك مەسىلىلەر توغرىسىدا مۇزاكىرە ئۆتكۈزدى. ئەڭ كۆپ بەس – مۇنازىرە قىلىنغان بولۇشىغا قارىماي بىردەكلىك ھاسىل قىلىنالمىغان نۇقتا بولسا، كوسوۋونىڭ ھەل قىلغۇچ سالاھىيىتى بولدى. پىكىر ئوخشىماسلىقلىرى بىر تەرەپ قىلىنالمىغانلىقى ئۈچۈن، 14 ئاي داۋاملاشقان سۆھبەتلەر تورمۇزلىنىپ قالدى. بۇ ئۆزگىرىشلەردىن كېيىن ئالاھىدە ۋەكىل ئاختىسائارىدىن كوسوۋو ئۈچۈن بىر ھەل قىلىش پىلانى تەييارلاپ چىقىشى تەلەپ قىلىندى. ئاختىسائارى تەرىپىدىن تەييارلانغان پىلاندا، كوسوۋودا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تەلىپىگە ئۇيغۇن ئادىل ۋە ئۈزۈل – كېسىل تىنچلىق ئورنىتىش يولىدا قىلىنىشى كېرەك بولغان ئىشلار بىرمۇ بىر بايان قىلىندى. كوسوۋو ئىختىلاپىنى ھەل قىلىشنى نىشان قىلغان ئاختىسائارى پىلانى 2007 – يىلى 26 – مارتتا خەۋپسىزلىك كېڭىشىگە سۇنۇلدى (Ker-Lindsay, 2009:43).
پىلاندا رايوندا مۇقىملىق ئورنىتىش ۋە ئۇنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ ئەڭ مۇۋاپىق يولىنىڭ مۇستەقىل كوسوۋو دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشى ئىكەنلىكى قارىشى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بولۇپ، يېڭى قۇرۇلىدىغان دۆلەتنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نازارىتى ئاستىدا بولىدىغانلىقى ئەسكەرتىلگەنىدى.
ئاختىسائارى پىلانىدا كۆرسىتىلىشىچە، يېڭى قۇرۇلىدىغان كوسوۋو دۆلىتى بىردىن كۆپ ئېتنىك گۇرۇپپىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوبۇل قىلىدىغان، دېموكراتىك قانۇن دۆلىتى بولاتتى. يېڭى دۆلەتتە سىياسىي سىستېما قانۇن چىقىرىش، ئىجرائىيە ۋە ئەدلىيەدىن ئىبارەت بۆلەكلەرگە ئايرىلىدىغان بولۇپ، سېربچە ۋە ئالبانچە رەسمىي تىل بولاتتى. بارلىق پۇقرالار قانۇن ئالدىدا باراۋەر بولاتتى، خەلقئارادا قوبۇل قىلىنغان كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئاز سانلىقلارنىڭ ھەق – ھوقۇقىغا ئالاقىدار خەلقئارالىق ئەھدىنامىلەر ئاساسىي قانۇن بىلەن ئوخشاش قوبۇل قىلىناتتى. كوسوۋونىڭ ئۆزىگە خاس مارشى ۋە بايرىقى بولاتتى، بايراقتا دۆلەتتىكى ئېتنىك گۇرۇپپىلارنىڭ سىمۋوللىرى ئورۇن ئالاتتى. ئومۇمىي پىرىنسىپلار دېگەن تېما ئاستىدا ئالاھىدە قىلىپ، كوسوۋونىڭ بىر باشقا دۆلەت بىلەن بىرلىشىشى، سېربىيە ئىچىدە ئاپتونوم رايون / ۋىلايەت سالاھىيىتىنى داۋاملاشتۇرۇشى ۋە كوسوۋو زېمىنلىرىنىڭ پارچىلىنىشى پىكىرلىرىنىڭ قوبۇل قىلىنمايدىغانلىقى قەيت قىلىنغانىدى[15].
كوسوۋو بىلەن سېربىيە جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ھەمكارلىق ئورنىتىشى تەۋسىيە قىلىنغان مەزكۇر پىلاندا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭمۇ رايوندا خەۋپسىزلىك ۋە مۇقىملىقنىڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى، پىلاننىڭ تولۇق مەنىدە ئىجرا قىلىنىشى قاتارلىق جەھەتلەردە مەسئۇلىيىتى بارلىقى بايان قىلىنغانىدى. پىلاننىڭ كېيىنكى ماددىلىرىدا بولسا، كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئاساسىي ئەركىنلىكلەر، كوسوۋودا توپلۇقلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرى، مۇساپىرلارنىڭ ئەھۋالى، يوقاپ كەتكەن كىشىلەر ، ئادەمى مەركەزلىك قۇرۇلما، دىنىي ۋە مەدەنىي مىراسنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى، ئىقتىسادىي مەجبۇرىيەتلەر ۋە مۇقىم مۈلۈك ئىختىلاپىنىڭ ھەل قىلىنىشى، خەلقئارا، ئاساسىي قانۇن ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ۋەزىپىلىرى، كۆپ مىللەتلىك قىسىملارنىڭ قانداق شارائىت ئاستىدا پائالىيەت ئېلىپ بارىدىغانلىقى دېگەندەك مەسىلىلەرگە ئورۇن بېرىلگەنىدى.
ئاختىسائارى پىلانىدا كوسوۋو ئۈچۈن تەۋسىيە قىلىنغان مۇستەقىللىققا رۇسىيە قارشى چىقتى. موسكۋا دائىرىلىرى، تەكلىپنىڭ خەلقئارا قانۇنغا زىت ئىكەنلىكىنى ۋە ئاز سانلىقلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ بۇ شەكىلدە ئىجرا قىلىنىشىنىڭ 1244 – نومۇرلۇق ھۆججەتتە كۆرسىتىلمىگەنلىكىنى ۋە كوسوۋونىڭ سېربىيەنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا قېلىشى كېرەكلىكى قارىشى ئىلگىرى سۈردى. رۇسىيەنىڭ قارىشىچە، يۇگوسلاۋىيە دەۋرىدە فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەت سالاھىيىتى بولمىغان كوسوۋونىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى يوق ئىدى.
كوسوۋو ئالبانلىرىغا يۈرگۈزۈلگەن بەزىسى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەرىجىسىگە بېرىپ يەتكەن سىستېمىلىق ۋە تەشكىللىك دۆلەت زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرى بىرلىكتە ياشاشنى ئىمكانسىزلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، 1244 – نومۇرلۇق قارارنىڭ ھەل قىلغۇچ سالاھىيەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولماسلىقى، رۇسىيەنىڭ بۇ قاراشلىرىنى چىرىتىپ تاشلايتتى. ئۇ مەزگىلدە خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ باشلىقلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتقان رۇسىيە، ئاختىسائارى پىلانىنىڭ كۈنتەرتىپكە كىرگۈزۈلۈشىگە توسقۇنلۇق قىلدى. دىپلوماتىك ئۇسۇل بىلەن مەسىلىگە چارە تېپىش جەھەتتە ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلىنالمىغاندىن كېيىن كوسوۋو پارلامېنتى، 2008 – يىلى 17 – فېۋرالدا پىرىشتىنادا جىددىي يىغىن چاقىرىپ، ئاختىسائارى پىلانى دائىرىسىدە بىر تەرەپلىمە ھالدا مۇستەقىل كوسوۋو دۆلىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىدى[16].