خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى يۇمشاق كۈچ مەنبەسى- خىتاي مېدىيالىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاي بىلەن تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە كۈلتۈرەل مۇناسىۋەتلەر تېز تەرەققىي قىلىشقا باشلىدى . ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ ئومۇمىي مۇساپىسىگە نەزەر سالىدىغان بولساق، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي  مۇناسىۋەتلەر خىتاي بېكىتكەن رامكا ئىچىدە تەرەققىي قىلغان
( (Çolakoğlu, 2012, s. 64.  تۈركىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىساد، دىپلوماتىيە ۋە كۈلتۈرەل مۇناسىۋەتلەرگە پاراللېل ھالدا مېدىيا ساھەسىدىكى ھەمكارلىق ۋە سېلىنمىلارمۇ تېز سۈرئەتتە ئاشقان، شۇنداقلا بۇ ساھەدىمۇ خىتاي مۇتلەق  كونترول قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولغان دېيىلسە خاتا بولمايدۇ.
بۇ باپتا خىتاي-تۈركىيە مۇناسىۋىتى تونۇشتۇرۇلىدۇ، ئاندىن خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيا سېلىنما مەبلەغلىرى تەپسىلىي تەتقىق قىلىنىدۇ .
تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرى
تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن  بولغان مۇناسىۋىتى رەسمىي مۇناسىۋەت ئورنىتىلغاندىن تاتىپ بۈگۈنگە كەلگۈچىلىك ئىزچىل داۋالغۇش ئىچىدە بولغان. تۈركىيە خىتاي قۇرۇلۇپ 22 يىلدىن كېيىن، يەنى 1971-يىلى 8 – ئاينىڭ 5 – كۈنى ئاندىن خىتاينى رەسمىي ئېتىراپ قىلغان (تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ بېيجىڭ ئەلچىخانىسى ئىزاھاتى، 2008 – يىلى) . 1970- يىللاردا ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ئىنتايىن تۆۋەن سەۋىيەدە بولغان،ئەمما 1980 – يىللاردا تۈركىيە بىلەن خىتاي  مۇناسىۋەتلىرىدە جانلىنىش كۆرۈلگەن.  1991-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى تارقالغاندىن كېيىن، ئەنقەرەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتى بېيجىڭنى ساراسىمىگە سالغان .2000-يىللارنىڭ يېتىپ كېلىشىگە ئەگىشىپ يۇقىرى قاتلامدىكىلەرنىڭ ئۆز-ئارا باردى-كەلدىسى كۆرۈنەرلىك كۆپەيگەن(Çolakoğlu, 2012, s. 54) . يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، تۈركىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىساد – سودا مۇناسىۋىتى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلدى. 1990 – يىلى ئىككى تەرەپنىڭ سودا سوممىسى 238 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن ئىدى، 2007 – يىلى 100 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتتى ( تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ بېيجىڭ ئەلچىخانىسى ئىزاھاتى ، 2008 – يىلى ) . 2012 – يىلى تۈركىيە بىلەن خىتاي  ئوتتۇرىسىدىكى تاشقى سودا سوممىسى 24 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كەتتى (Kızılca, 2014).  2005-يىلىدىن2010-يىلىغىچە خىتاي-تۈركىيە ئىككى تەرەپ سودىسىنىڭ ئېشىش نىسبىتى % 25.3 بولغان بولۇپ، خىتاينىڭ ئاساسلىق سودا شىرىكلىرى ئىچىدە تۈركىيە  35 – ئورۇندا تۇرىدۇ ( ئەنقەرە ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئورنى خىتاي – تۈركىيە   مۇناسىۋىتى دوكلاتى ، 2012 – يىل، 10 – بەت ) .
مۇئاۋىن رەئىس شى جىنپىڭ 2012 – يىلى 2 – ئايدا تۈركىيەدە زىيارەتتە بولغان مەزگىلدە، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى يادرو ئېنېرگىيەسى ۋە تۆمۈريول تۈرى قاتارلىق چوڭ ھەجىملىك تۈرلەر كۈنتەرتىپكە كەلتۈردى. تۈركىيە  خىتاي شىركەتلىرى بىلەن يۇقىرى سۈرئەتلىك تۆمۈر يول تۈرى داخىل تەخمىنەن 5000 كىلومېتىرلىق تۆمۈر يول تورىنى ئىنشا قىلىشنى پىلانلىدى. ئۆتكەن 20 يىلدىن بۇيان تىلدىن چۈشمەي كېلىۋاتقان، لېكىن رېئاللىققا ئايلانمىغان « چاغداش يىپەك يولى»  لايىھەسىمۇ تۈركىيەنىڭ خىتاي ، كاپكاز ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان سودا مۇناسىۋىتى جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ(Çolakoğlu, 2012, s. 61).
تۈركىيەدە خىتاي مېدىياسى
گەرچە خىتاي بىلەن تۈركىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەت ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن خىتاينىڭ تۈركىيە جامائەتچىلىكنىڭ(جامائەت پىكرىنىڭ) نەزىرىدىكى تەسىرى ئاساسەن سەلبىي. باشقا دۆلەتلەرنىڭ جامائەت پىكرىدە خىتايغا قانداق قاراش توغرىسىدىكى تەتقىقاتلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، خىتايغا بولغان قاراشنىڭ داۋالغۇش ئىچىدە ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا چىققان . ئەنگلىيە رادىيو شىركىتى( BBC ) نىڭ دۇنيا مۇلازىمەت بۆلۈمى تۈركىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 21 دۆلەت / رايوندا كىشىلەرنىڭ خىتايغا بولغان قارىشىنى ئۆلچەش مەقسىتىدە  بىر تۈرلۈك تەتقىقات ئېلىپ بارغان.
2008 – يىلىدىكى تەتقىقاتنى 2009 – يىلىدىكى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، تۈركىيە خىتايغا قارشى ئەڭ سەلبىي باھا بەرگەن دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولغان ( ئەنگلىيە رادىيو شىركىتىنىڭ دۇنيا مۇلازىمىتىنى تەكشۈرۈشى 2009 – يىلى ، نەقىل : Fook،2010  -يىلى، 549-551 – بەتلەر ) .  پىيۇ تەتقىقات مەركىزىنىڭ(Pew Research Center) تەكشۈرۈشىگە ئاساسلانغاندا، 2005 – يىلىدىن 2010 – يىلىغىچە  ئامېرىكا، پاكىستان، بىرازىلىيە، ئارگېنتىنا، ئىئوردانىيە، پولشا، كېنىيە ۋە گالىيەنىڭ خىتايغا بولغان ئىجابىي كۆز قارىشى ئاشقان. 2005 – يىلى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، 2010 – يىلى تۈركىيە، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، گېرمانىيە، ئىسپانىيە، لىۋان، مىسىر، مېكسىكا، ياپونىيە، كورىيە، ھىندونىزىيە ۋە ھىندىستاندا خىتايغا بولغان سەلبىي قاراش كۈچەيگەن.  ئوخشاش بىر يىلدا رۇسىيە جامائەتچىلىكىنىڭ جۇڭگوغا بولغان كۆز قارىشى ئۆزگەرمىگەن ( پىيۇ دۇنياۋى پوزىتسىيە تەتقىقات پىلانى 2009 ، يۆتكىگەن : Fook ، 2010 – ، 551 – بەت ) .
تۈركىيە خىتايغا بولغان ئىجابىي كۆز قارىشى ئەڭ بەك تۆۋەنلىگەن دۆلەتلەردىن بىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.  تۈركىيە جامائەتچىلىكىنىڭ خەلق رايى ئۆزگىرىشىدە ئىگىلىگەن پىرسەنتى1 – جەدۋەلدە  كۆرسىتىلدى .
1-جەدىۋەل، خىتايغا قارىتا ئىجابىي ياكى سەلبىي كۆز قارىشىڭىز بارمۇ؟