ترامپنىڭ تاموژنا بېجى سىياسىتىگە قارشى گېئوپولىتىكىلىق ئىنكاسلار: ھىندىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقى ۋە شەرققە يۈزلىنىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ ھىندىستانغا يۈرگۈزگەن تاموژنا بېجى سىياسىتى ھىندىستان-ئامېرىكا ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنىڭ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىگە سوئال پەيدا قىلغان ۋە يېڭى دېھلىنى ئەنئەنىۋى رامكىلاردىن ھالقىپ، يېڭى ئىستراتېگىيەلىك يوللارنى ئىزدەشكە مەجبۇرلىغان بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئىقتىسادىي بېسىم پەقەت ئىككى تەرەپلىك سودا مۇناسىۋىتىگىلا ئەمەس، بەلكى ھىندى يېرىم ئارىلىنىڭ كېڭىيىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق مۇھىتىدىكى ئورنى، خىتاي بىلەن بولغان نازۇك تەڭپۇڭلۇقى ۋە دۇنياۋى كۈچلەر رىقابىتىنىڭ يۆنىلىشىگىمۇ چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. خەلقئارالىق ئەقىل ئامبارلىرىنىڭ ئانالىزلىرىغا ئاساسلانغاندا، بۇ ۋەزىيەت ھىندىستاننىڭ «ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق» پىرىنسىپىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەپ، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب ئىتتىپاقىغا بولغان تايىنىشىنى ئازايتىشىغا ۋە ئاسىيانىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىۋاتقان يېڭى ۋەزىيىتىدە ئۆز مەنپەئەتىنى ئەڭ زور دەرىجىدە قوغداش يولىدا قەدەم تاشلىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. بۇ ماقالىدە ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاموژنا بېجى سىياسىتىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى، ئۇنىڭ ھىندىستان ئىقتىسادى ۋە تاشقى سىياسىتىگە كۆرسىتىدىغان كۆپ قاتلاملىق تەسىرلىرى ۋە يېڭى دېھلىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ياخشىلاش يوشۇرۇن كۈچى رايونلۇق ۋە دۇنياۋى گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن چوڭقۇر تەھلىل قىلىنىدۇ.
ئامېرىكا-ھىندىستان مۇناسىۋىتىدىكى ئىستراتېگىيەلىك جىددىيچىلىك ۋە ئىقتىسادىي بېسىم
يېقىنقى ئون يىلدا ۋاشىنگتون بىلەن يېڭى دېھلى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت خىتاينىڭ كۈچىيىشىگە قارشى ئورتاق ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەت، دۆلەت مۇداپىئە ھەمكارلىقى ۋە كېڭىيىۋاتقان سودا ھەجمى ئاساسىدا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە مۇستەھكەملەندى. ئەمما، دونالد ترامپنىڭ «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» تاشقى سىياسىتى ۋە قورۇقچى سودا يۈزلىنىشى بۇ مۇناسىۋەتكە خاس بولغان ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشنى ئىقتىسادىي بېسىم ئارقىلىق سىناققا دۇچار قىلماقتا. بولۇپمۇ، ھىندىستاننىڭ مۇھىم ياسىمىچىلىق مەھسۇلاتلىرىغا يۈرگۈزۈلگەن %50 گە يېتىدىغان تاموژنا بېجى بۇ مۇناسىۋەت تارىخىدا «ئوچۇق-ئاشكارا بىر تۆۋەن پەللە» دەپ خاتىرىلەندى. بۇ قەدەملەر ئامېرىكىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىيلا ئەمەس، بەلكى ھىندىستان تاشقى سىياسىتىنىڭ ھالقىلىق تەرەپلىرىگە، جۈملىدىن رۇسىيە نېفىتىنى سېتىۋېلىشىغا قارىتىلغان سىياسىي بىر مانېۋىر دەپمۇ قارالماقتا.
بۇ تاموژنا بېجىنىڭ ئارقىسىدىكى ئامېرىكا سەۋەبلىرى خېلىلا مۇرەككەپ. بىرىنچىدىن، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئومۇمىي سودا قىزىل رەقىمىگە بولغان سەزگۈرلۈكى ۋە ھىندىستان بازىرىنىڭ ئامېرىكا مەھسۇلاتلىرىغا يېتەرلىك دەرىجىدە ئوچۇق ئەمەسلىكى ھەققىدىكى قارىشى بۇنىڭغا تەسىر كۆرسەتتى. ئىككىنچىدىن، ھىندىستاننىڭ غەربنىڭ رۇسىيەگە قاراتقان ئېمبارگولىرىغا بويسۇنماي، رۇسىيە نېفىتىنى سېتىۋېلىشنى ئاشۇرۇشى ۋاشىنگتوننىڭ سەۋر-تاقىتىنى خوراتتى. ئامېرىكا بۇ تاموژنا بېجىنى بىر تەرەپتىن ھىندىستاننى ئۆزىنىڭ سودا مەنپەئەتلىرىگە بويسۇندۇرۇشقا، يەنە بىر تەرەپتىن ئېنېرگىيە سىياسىتىدە غەرب بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشقا مەجبۇرلاشنىڭ بىر پىشاڭى سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. ئەمما، بۇ ئىستراتېگىيە زىددىيەتلىك ھالدا ھىندىستاننى ئامېرىكىغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك تايىنىشىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە ۋە باشقا تاللاشلارنى ئىزدەشكە ئىتتىرمەكتە.
ھىندىستان ئۈچۈن ئامېرىكا بازىرى يېقىنقى ئون يىلدا خىتاينى تۆت ھەسسە ئارقىدا قالدۇرۇپ، ياسالما بۇيۇملار ئېكسپورتىدىكى ئەڭ مۇھىم مەنزىلگە ئايلاندى. دورىگەرلىك، ئېلېكتىرون، ماشىنىسازلىق، توقۇمىچىلىق ۋە پولات-تۆمۈر قاتارلىق ساھەلەر ئۈچۈن ئامېرىكا بازىرىغا توسالغۇسىز كىرىش ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ تاموژنا بېجى ھىندىستاننىڭ «خىتايغا قوشۇمچە بىر تاللاش» ئىستراتېگىيەسىگە ئاساسەن، ئامېرىكا شىركەتلىرى ئۈچۈن بىر ئىشلەپچىقىرىش مەركىزى بولۇش يوشۇرۇن كۈچىنىمۇ ئاجىزلاشتۇرماقتا. مەسىلەن، Apple (ئالما شىركىتى) قاتارلىق دۇنياۋى شىركەتلەرنىڭ ھىندىستاندىكى ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرى گەرچە مەلۇم ئېتىبار بېرىش سىياسەتلىرىدىن بەھرىمەن بولسىمۇ، ئومۇمىي جەھەتتىن ئىش كۈچى زىچ بولغان ساھەلەردىكى ھىندىستانلىق ئىشلەپچىقارغۇچىلارغا زور رىقابەت بېسىمى شەكىللەندۈرمەكتە. بۇ ئەھۋال ھىندىستاننىڭ ئىقتىسادىي ئېشىش نىشانلىرىغا ۋە دۇنياۋى تەمىنات زەنجىرىگە بىر گەۋدىلىشىش تىرىشچانلىقىغا بىۋاسىتە تەھدىت سالماقتا.
ھىندىستان ياسىمىچىلىق ساھەسىنىڭ قۇرۇلمىلىق توسالغۇلىرى ۋە تاموژنا بېجىنىڭ كۈچەيتكۈچلۈك رولى
ترامپنىڭ يولغا قويغان تاموژنا بېجى ھىندىستان ياسىمىچىلىق ساھەسى دۇچ كېلىۋاتقان تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق مەسىلىلەرنىڭ پەقەت بىر تاشقى ئىپادىسىدۇر. ھىندىستان ھۆكۈمىتىنىڭ «ھىندىستاندا ئىشلەپچىقىرىش» (Make in India) قا ئوخشاش ئۇلۇغۋار پىلانلىرىغا قارىماي، ياسىمىچىلىقنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدىكى نىسبىتىنى %25 كە چىقىرىش ۋە مىليونلىغان يېڭى ئىش ئورنى يارىتىش نىشانى ئون يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بېرى %17 ئەتراپىدا تۇرغۇنلۇقتا قېلىپ، ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلالمىدى. بۇ ئەھۋال دۆلەتنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان «ئىش ئورنى ياراتمايدىغان ئېشىش» مەسىلىسىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرماقتا. ئامېرىكا بازىرىغا كىرىشنىڭ چەكلىنىشى بۇ نىشانلارغا يېتىشنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرىدىغان بىر ئامىل سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا.
ھىندىستان ياسىمىچىلىقى ئالدىدىكى قۇرۇلمىلىق توسالغۇلار كۆپ خىل بولۇپ، يىلتىزى چوڭقۇرغا سوزۇلغان:
بۇ ئىچكى مەسىلىلەر ئامېرىكا تاموژنا بېجىغا ئوخشاش تاشقى زەربىلەر بىلەن بىرلەشكەندە، ھىندىستاننىڭ دۇنياۋى تەمىنات زەنجىرىدە تېخىمۇ بىر گەۋدىلەشكەن ۋە رىقابەتچان بىر ئاكتىيور بولۇش ئارزۇسىنى ئېغىر دەرىجىدە زەخىملەندۈرمەكتە.
خىتاي بىلەن يېقىنلىشىش ئېھتىماللىقى: گېئوپولىتىكىلىق ئەمەلىيەتچىللىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك مانېۋىر