بەلۇجىستاندىن كەشمىرگىچە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ھەرىكەتلەر ساھىبخان دۆلەتلەر ئۈچۈن بىر قىسىم جاۋابى تەس سوئاللارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. پىكىر ئەركىنلىكى ئاشقۇنلىق ئەندىشىسى بىلەن توقۇنۇشىدۇ. يېڭى ماكانلىرىدىمۇ كونا جاراھەتلەرنىڭ ئازابىنى تارتىۋاتقان جامائەتلەر ئارىسىدا توقۇنۇشلار يۈز بېرىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ رەقىبلىرىنى چەت ئەللەردىمۇ قوغلىماقتا. ھىندىستان كانادا ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا سىخ پائالىيەتچىلىرىنى قەستلەپ ئۆلتۈرۈشكە ئۇرۇنغانلىقى توغرىسىدىكى ئەيىبلەشلەرگە دۇچ كەلمەكتە. پاكىستان بىر تەرەپتىن چەت ئەللەردىكى كەشمىر ئازادلىق ھەرىكىتىنى قوللاشنى داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆز دۆلىتى ئىچىدىكى بەلۇچ ئۆكتىچىلىرىنى باستۇرماقتا. سىرىلانكا ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئۇرۇش مەزگىلىدىكى ۋەھشىيلىكلىرىنى تەكشۈرۈشكە توسقۇنلۇق قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، تامىل دىئاسپورا تەشكىلاتلىرىنى تېررورلۇقنىڭ نىقابى دەپ قارىلاش ئۈچۈن جان-جەھلى بىلەن ھەرىكەت قىلماقتا.
كونا قوزغىلاڭلار مەغلۇپ قىلىنمىدى. ئۇلار دۇنياۋىلاشتى. جەنۇبىي ئاسىيا ھۆكۈمەتلىرى ئۇزۇندىن بۇيان جىمجىتلىقنى مۇقىملىق دەپ خاتا چۈشىنىپ كەلدى.
پەنجاپتا، ھىندىستان خالىستان قوزغىلىڭىنى ۋەھشىيانە كۈچ ئىشلىتىپ باستۇردى. ئېتىزلار قايتىدىن يېشىللاندى، پويىزلار ۋاقتىدا قاتنىدى. ئەمما جاراھەتلەر ئەسلا ساقايمىدى، بۇ ھەرىكەتنىڭ يۈرىكى ئامرىتساردا ئەمەس، بەلكى برامپتون ۋە سۇررېيدا سوقماقتا.
سىرىلانكىدا، ھەربىيلەر 2009-يىلى تامىل يولۋاسلىرىنى غايەت زور رەھىمسىزلىك بىلەن يوقاتتى. تامىل ئائىلىلىرى ھېلىھەم يوقاپ كەتكەنلىرىنى ئىزدەۋاتىدۇ، ھېلىھەم ئۆلگەنلىرىگە ماتەم تۇتماقتا ۋە ھېلىھەم دىئاسپورادا ھازىرغىچە ئەمەلگە ئاشمىغان ئادالەت ئۈچۈن تەشكىللىنىۋاتىدۇ.
كەشمىردە، دېھلى ھۆكۈمىتى يېڭى تاشيوللار ۋە مەبلەغ سېلىش كارىدورلىرى بىلەن ماختىنىپ، بۇ رايوننى بىرلىكنىڭ غەلىبە مىسالى سۈپىتىدە نامايان قىلماقتا. ئەمما مېھمانلار كېتىپ، كامېرالار يىغىشتۇرۇلغاندا، تەكشۈرۈش پونكىتلىرى، ئاختۇرۇش، تۇتقۇن قىلىشلار ۋە تىلسىز ئۈمىدسىزلىك شۇ پېتى قېلىۋېرىدۇ.
غەلىبە نامايىشلىرىنىڭ ھەيۋىسى پەسلەيدۇ. نارازىلىق بولسا داۋاملىشىدۇ. قوزغىلاڭنى باستۇرۇش ئۇرۇش-جەڭلەرنى ئاخىرلاشتۇرۇشى مۇمكىن. ئەمما ئۇلارغا ئوت تۇتاشتۇرغان ئىدىيە-غايىلەرنى ئاخىرلاشتۇرالمايدۇ. تارىخنىڭ ھەرگىزمۇ ئۆتمۈش بولۇپ قالمايدىغان، ئەسلىمىنىڭ ھەرگىزمۇ ئىختىيارىي بولمايدىغان بۇ رايوندا، باستۇرۇش ئارقىلىق ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان دۆلەتلەر پەقەتلا ۋاقىت ئۇتۇۋاتقان بولىدۇ. ھەمدە كۆپىنچە ئەھۋالدا، بۇ ۋاقىت ئۇنچىۋالا ئۇزۇنغا بارمايدۇ.
جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئاياغلاشمىغان ئۇرۇشلىرى تاسادىپىيلىق ئەمەس. بۇ بويسۇندۇرۇشنى ماقۇللۇق بىلەن، يوقىتىۋېتىشنى يارىشىش بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋېتىدىغان دۆلەتلەرنىڭ مۇقەررەر ئاقىۋىتىدۇر. ئۇلار خاتىرىنى قانۇن چىقىرىش ئارقىلىق يوق قىلالمايدۇ.
بەلۇجىستاندىكى ھەر بىر غايىب بولغان پەرزەنت، كەشمىردىكى ھەر بىر يېرىم تۇل خوتۇن [ئېرى غايىب بولغان، ئەمما ئۆلگەن-تىرىكلىكى رەسمىي جەزملەشمىگەن ئاياللارنى كۆرسىتىدۇ]، روھىنگيا لاگېرىدا دۆلەت تەۋەلىكىسىز تۇغۇلغان ھەر بىر مۇساپىر بالا ساتقىنلىقنىڭ خاتىرىسىنى  ئەسكەرلەردىن، سىياسەتچىلەردىن ۋە تىنچلىق كېلىشىملىرىدىنمۇ ئۇزۇن ياشايدىغان بىر خاتىرىنى ئۆزى بىلەن بىللە كەلگۈسىگە ئېلىپ ماڭىدۇ.
بۇ رايوننىڭ كەلگۈسى پەقەتلا ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى سانلىق مەلۇماتلىرى ياكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇش تۈرلىرى بىلەنلا بەلگىلەنمەيدۇ. ئۇ، بۇ رايوندىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان باستۇرۇپ كەلگەن ھەقىقەتلەرگە يۈزلىنىش ئۈچۈن سىياسىي جاسارەتنى سەپەرۋەر قىلالايدىغان-قىلالمايدىغانلىقى، ياكى ئۇنتۇش مەجبۇرىي تەلەپ قىلىنىدىغان ۋە قوزغىلاڭ مۇقەررەرلىشىپ كېتىدىغان بىر يولدا داۋاملىق مېڭىش-ماڭماسلىقى بىلەن بەلگىلىنىدۇ.
شيام تېكۋانى ھاۋايدىكى دانىيال ك. ئىنوئۇيې ئاسىيا-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىك تەتقىقات مەركىزىنىڭ پىروفېسسورى. بۇ ماقالە ئەسلىدە DKI APCSS بىخەتەرلىك تورى [ئەسلى ئىنگلىزچە نامى: DKI APCSS Security Nexus] دا ئېلان قىلىنغان. بۇ ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆز قاراشلار ئاپتورنىڭ ئۆزىگە تەئەللۇق بولۇپ، DKI APCSS، دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى ياكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي سىياسىتى ياكى مەيدانىنى ئەكس ئەتتۈرمەيدۇ. تاشقى تور بەت ئۇلانمىلىرىنىڭ بېرىلىشى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى (DoD) نىڭ ئۇلانغان تور بەتلەرنى ياكى ئۇنىڭدىكى ئۇچۇر، مەھسۇلات ياكى مۇلازىمەتلەرنى تەستىقلىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى بۇ تور بەتلەردە سىز ئۇچرىتىشىڭىز مۇمكىن بولغان ئۇچۇرلارغا قارىتا ھېچقانداق تەھرىرلەش، بىخەتەرلىك ياكى باشقا كونتروللۇق ھوقۇقىنى يۈرگۈزمەيدۇ.
Balochistan to Kashmir | Nepali Times