شەرمۇششەيخ كېلىشىمى ۋە غەززەنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ نۇقتىدا كىشىنىڭ كاللىسىغا كېلىدىغان ھالقىلىق سوئال شۇكى، ئىسرائىلىيە ئالدىنقى نىشانى بولغان ئەسىرلەرنى قۇتۇلدۇرۇۋالغاندىن كېيىن، كېلىشىمنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، كونا پىلانلىرىغا قايتامدۇ؟ مىرشېيمېرنىڭ ئانالىز رامكىسى بۇ سوئالغا ئاكتىپ جاۋاب بېرىشكە تېخىمۇ يېقىن. چۈنكى ئۇنىڭ قارىشىچە، ئىسرائىلىيەنىڭ ئاخىرقى نىشانى ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسى ياكى مەڭگۈلۈك تىنچلىق ئەمەس، بەلكى «چوڭ ئىسرائىلىيە» پىلانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتۇر.
غەززەدە يەھۇدىي ئولتۇراق رايونلىرىنى قۇرۇش ۋە «بۈيۈك ئىسرائىلىيە» پىلانىنىڭ نەتىجىسى
مىرشېيمېرنىڭ ئانالىزىدىكى ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان نۇقتىلارنىڭ بىرى، بىر ئىسرائىلىيەلىك مىنىستىرنىڭ غەززەدە قايتىدىن يەھۇدىي ئولتۇراق رايونلىرى قۇرۇش كېرەكلىكى توغرىسىدىكى باياناتىنى شەرھلەش ئۇسۇلىدۇر [10]. بۇ خىلدىكى باياناتلارنى يەككە ئاشقۇن ئاۋازلار دەپ ئەمەس، بەلكى ئىسرائىلىيە دۆلەت ئەقلىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك يىراقكۆرەرلىكىنىڭ نامايەندىسى سۈپىتىدە چۈشىنىش كېرەك. «چوڭ ئىسرائىلىيە» پىلانى ئىئ‍وردان دەرياسى بىلەن ئوتتۇرا دېڭىز (ئاق دېڭىز) ئارىسىدىكى بارلىق زېمىننى يەھۇدىيلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا ئېلىشنى كۆزلەيدىغان ئىدېئولوگىيەلىك نىشاندۇر. بۇ پىلاننىڭ لوگىكىلىق نەتىجىسى بولسا، غەززە ۋە غەربىي قىرغاقتىكى پەلەستىن نوپۇسىنىڭ ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنىشى ياكى رايوندىن پۈتۈنلەي قوغلاپ چىقىرىلىشىدۇر.
بۇ نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، شەرمۇششەيخ كېلىشىمى بۇ ئاخىرقى نىشانغا بارىدىغان يولدىكى پەقەت بىر ئارىلىق بېكەتتۇر. ئىسرائىلىيە بۇ كېلىشىمنى خەلقئارا جەمئىيەتنى ئالداش، غەززەنىڭ دېموگرافىيەلىك ۋە جۇغراپىيەلىك قۇرۇلمىسىنى ئۆز مەنپەئەتىگە ماس ھالدا ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ۋاقىت ئۇتۇش ۋە كېيىنكى ھەربىي ھەرىكەت ئۈچۈن مۇۋاپىق شارائىتنىڭ يېتىلىشىنى كۈتۈش ۋاسىتىسى سۈپىتىدە كۆرۈشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا، مىرشېيمېرنىڭ رېئالىست ۋە ئۈمىدسىز قارىشى، كېلىشىمنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك بولۇش ئېھتىماللىقىنى ئىنتايىن تۆۋەن كۆرىدۇ ۋە توقۇنۇشنىڭ قۇرۇلمىۋى سەۋەبلىرى يوقالمىغۇچە، ھەر بىر ئۇرۇش توختىتىشنىڭ كېيىنكى ئۇرۇشنىڭ پەقەتلا بىر باشلىنىشى بولىدىغانلىقىدىن بېشارەت بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال، RAND شىركىتى مۇتەخەسسىسلىرىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، ئىسرائىلىيەنىڭ خاماسنى ھەربىي جەھەتتىن مەغلۇپ قىلالماسلىقى[6] پەيدا قىلغان ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇقنىڭ، سىياسىي ھەل قىلىش چارىسى ئورنىغا، تېخىمۇ كۆپ زوراۋانلىق بىلەن تولدۇرۇلۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ.
ئەمەلىيەتچىل ئانالىز ۋە «ترامپ ئامىلى»: شەخسىي مىراسنىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئېغىرلىقى
رېئالىزم ئېقىمىنىڭ قۇرۇلمىۋى ئۈمىدسىزلىكىگە قارشى، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل بىر ئانالىز شەرمۇششەيخ كېلىشىمىنى پەرقلىق قىلىدىغان ۋە ئۇنى ئاز دېگەندە ئوتتۇرا مەزگىللىك مەۋجۇتلۇق پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدىغان ئۆزگىچە بىر ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ: ئۇ بولسىمۇ «ترامپ ئامىلى» دۇر. «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان ۋە ساھەدىكى نوپۇزلۇق شەخسلەردىن بولغان شىرا ئەفرون، خالىد ئەلگىندى ۋە دانىيال شاپىرونى بىر يەرگە جەم قىلغان ئاۋازلىق مۇنازىرە[11]، بۇ ئامىلنىڭ كېلىشىمنىڭ تەقدىرىگە كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ. بۇ ئۈچ مۇتەخەسسىسنىڭ ھەممىسى بىر يىل ئىچىدە ئىسرائىلىيە بىلەن خاماس ئوتتۇرىسىدا قايتىدىن كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇش پارتلاش ئېھتىماللىقىنىڭ %50 تىن تۆۋەن ئىكەنلىكى توغرىسىدا ئېھتىياتچان ئۈمىدۋارلىق ئىچىدە. بۇ نىسپىي ئۈمىدۋارلىقنىڭ ئاساسلىق تايانچى، كېلىشىمنىڭ ئارقىسىدىكى شەخسنىڭ دونالد ترامپ بولۇشىدۇر.
مۆلچەرلەش قىيىن كاپالەتچى ترامپ ۋە ئۇنىڭ «بىز» سۆزلىمى
ئەنئەنىۋى ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىرىغا ئوخشىمايدىغىنى، دونالد ترامپنىڭ تاشقى سىياسىتى تەشكىلىي دىپلوماتىك مۇساپىلەردىن كۆرە، شەخسىي مۇناسىۋەتلەرگە، «كېلىشىم تۈزۈش» تۇيغۇسىغا ۋە سىياسىي مىراسىنى كۈچەيتىش ئارزۇسىغا تايىنىدۇ. بۇ شەخسىي دىپلوماتىيە ئۇقۇمىنىڭ ئەڭ كونكرېت مىساللىرىنىڭ بىرى تۈركىيەنىڭ غەززە كېلىشىمىنىڭ كاپالەتچى دۆلەتلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە مەيدانغا چىقىشىدا كۆرۈلدى. بۇ ئەھۋال پەقەت تۈركىيەنىڭ رايوندا ئاكتىپ رول ئوينايدىغان دىپلوماتىيەسىدىنلا ئەمەس، بەلكى ئەردوغان بىلەن ترامپ ئوتتۇرىسىدا ئورنىتىلغان شەخسىي مۇناسىۋەتتىنمۇ كېلىپ چىققان. ترامپنىڭ ئەردوغان ھەققىدە ئېيتقان: «مەن قاچانلا ئۇنىڭغا ئېھتىياجلىق بولسام، ئۇ شۇ يەردە بولىدۇ. ئۇ ئەڭ قەيسەر كىشىلەرنىڭ بىرى، لېكىن ئۇ مېنىڭ دوستۇم» دېگەن سۆزلىرى، بۇ شەخسىي رىشتىنىڭ كېلىشىمنىڭ شەكىللىنىشىدە ئوينىغان رولىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.[12] شەرمۇششەيخ كېلىشىمى ترامپ ئۈچۈن پەقەت بىر تاشقى سىياسەت مۇۋەپپەقىيىتىلا ئەمەس، بەلكى شەخسىي بىر غەلىبىدۇر. شۇڭلاشقا، كېلىشىمنىڭ بۇزۇلۇشى بىۋاسىتە ئۇنىڭ شەخسىي نوپۇزىغا ۋە «ئۇستا سۆھبەتچى» ئوبرازىغا قىلىنغان بىر زەربە بولىدۇ. «تاشقى ئىشلار» مۇنازىرە گۇرۇپپىسىدىكىلەر تەكىتلىگىنىدەك، ترامپنىڭ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغانلىقى، بۇ ئەھۋالدا بىر مۇقىملىق ئامىلىغا ئايلىنىشى مۇمكىن[11]. ئۇ ئەنئەنىۋى دىپلوماتىك قائىدىلەرنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، كېلىشىمگە خەۋپ يەتكۈزىدىغان ھەر ئىككى تەرەپكە، بولۇپمۇ ئەنئەنە بويىچە ئامېرىكانىڭ شەرتسىز قوللىشىغا كۆنۈپ قالغان نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىگە قاتتىق بېسىم ئىشلىتىشتىن يانمايدۇ.