ئاپەت، ھەقىقەت ۋە سۈكۈت (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپەت، ھەقىقەت ۋە سۈكۈت
(پىروفېسسور لۇئىس رېنې بېرېسنىڭ ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى ۋە دۇنيا سىستېمىسىدىكى قالايمىقانچىلىق ھەققىدىكى قاراشلىرى ئۈستىدە ئانالىز)
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ ماقالە پۇردۇ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خەلقئارا قانۇن پەنلىرى بويىچە پەخرىي پىروفېسسورى لۇئىس رېنې بېرېس تەرىپىدىن يېزىلىپ، 2025-يىلى 15-نويابىر ئېلان قىلىنغان ˝Calamity, Truth and Silence: America and World-System Chaos˝  [ئاپەت، ھەقىقەت ۋە سۈكۈت: ئامېرىكا ۋە دۇنيا سىستېمىسىدىكى قالايمىقانچىلىق] ناملىق چوڭقۇر ئانالىزىنى مەركەز قىلىپ يېزىلغان. بېرېسنىڭ بۇ تەتقىقاتى زامانىمىز خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسىنىڭ  ئۇلى بولغان ئانارخىك قۇرۇلمىنىڭ ئۆز ئورنىنى تېخىمۇ خەتەر كەلتۈرىدىغان  ۋە مۆلچەرلىگۈسىز بىر قالايمىقان قۇرۇلمىغا بوشىتىپ بېرىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەنلىكى بىلەن دىققەتلەرنى جەلب قىلىدۇ. ئاپتور ئالبېرت كامۇسنىڭ «ۋابا» ناملىق ئەسىرىدىن نەقىل كەلتۈرۈش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىدىيەۋى رامكىسىنى سىزىپ تۇرۇپ، يەر شارى سىستېمىسىدىكى بۇ سۈپەت خاراكتېرلىك ئۆزگىرىشنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى «سىنېرگىيە» ئۇقۇمى ئارقىلىق قاتلاممۇ قاتلام  تەھلىل قىلىدۇ. مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى ئەنئەنىۋى ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر ئەندىزىلىرىنىڭ ئەمدى يېتەرسىز بولۇپ قالغان بىر دەۋرگە كىرىلگەنلىكىنىڭ ئەسكەرتىلگەنلىكىدە  ۋە تەھدىتلەرنى يەككە ئەمەس، بەلكى بىر-بىرى بىلەن ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىدىغان، بىر-بىرىنى كۈچەيتىدىغان («كۈچ ھەسسىلىگۈچ») دىنامىكىلىق كۈچلەر دەپ چۈشىنىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنىڭ تەكىتلىنىلگەنلىكىدىدۇر. بۇ تەتقىقاتتا بېرېسنىڭ قاراشلىرى سىستېمىلىق شەكىلدە تەھلىل قىلىنىپ، دۇنيا سىستېمىسىدىكى قالايمىقانچىلىقنىڭ ماھىيىتى، سىنېرگىيەلىك تەھدىتلەر پەيدا قىلغان يېڭى ئىستراتېگىيەلىك تەڭلىمە ۋە ئامېرىكانىڭ بۇ يېڭى رېئاللىققا ماسلىشىش ئۈچۈن يۈزلىنىشكە مەجبۇر بولغان ئىدىيەۋى قىيىنچىلىقلىرى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
1. ئانارخىيەدىن قالايمىقانچىلىققا: ۋېستفالىيە تۈزۈمىنىڭ كىرىزىسى ۋە يېڭى دۇنيا رېئاللىقى
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پېنىنىڭ ئاساسلىق پارادىگمىلىرىنىڭ بىرى 1648-يىلدىكى ۋېستفالىيە تىنچلىق كېلىشىمىدىن بۇيان يەر شارى سىستېمىسىنىڭ «ئانارخىك» بىر قۇرۇلمىغا ئىگە ئىكەنلىكىدۇر. بۇ ئۇقۇم كۆپىنچە خاتا چۈشىنىلگەندەك مۇتلەق تەرتىپسىزلىك ياكى قالايمىقانچىلىق ھالىتىنى كۆرسەتمەيدۇ، بەلكى دۆلەتلەرنى جازالاش ھوقۇقىغا ئىگە مەركىزىي بىر ھوقۇق ئورگىنىنىڭ (بىر دۇنيا ھۆكۈمىتىنىڭ) مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ھەتتا ئانارخىك بىر سىستېمىدىمۇ دۆلەتلەر دۆلەت مەنپەئەتىگە ئاساسەن ئەقلىي تاللاشلارنى قىلالايدۇ، كۈچ تەڭپۇڭلۇقى سىياسىتىنى يۈرگۈزەلەيدۇ ۋە مەلۇم قائىدىلەر دائىرىسىدە ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان ھەرىكەتلەرنى قىلالايدۇ. پىروفېسسور بېرېس ماقالىسىنىڭ مەركىزىي،  ئىدىيەسى سۈپىتىدە بۈگۈنكى دۇنيانىڭ بۇ كىلاسسىك ئانارخىيە ئېنىقلىمىسىدىن ھالقىپ كەتكەنلىكىنى ۋە ئەمدى بىر «قالايمىقانچىلىق» باسقۇچىغا كىرگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، قالايمىقانچىلىق سۈپەت جەھەتتىن ئانارخىيەدىن كۆپ ئېغىر بىر ئەھۋال بولۇپ، قالايمىقانچىلىق مۇھىتىدا دۆلەتلەرنىڭ ھەرىكەتلىرىنى ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولماس بولىدۇ ۋە ئەقلىي تەدبىر بەلگىلەش مېخانىزملىرى پۈتۈنلەي ئىشتىن قالىدۇ. قالايمىقان بىر خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسىنىڭ بىردىنبىر مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان ئالاھىدىلىكى مۆلچەرلىگىلى بولمايدىغانلىقنىڭ ئۆزىدۇر.
بېرېسنىڭ بۇ خىل ئايرىمىسى ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر ئۈچۈن بۆسۈش خاراكتېرلىك نەتىجىلەرنى پەيدا قىلىدۇ. ئانارخىيە شارائىتىدا چۆچۈتۈش كۈچى، ئىتتىپاقداشلىق سىياسەتلىرى ۋە دىپلوماتىك مانېۋىرلار مەلۇم بىر لوگىكا دائىرىسىدە ئىشلەيدۇ، ئەمما قالايمىقانچىلىق مۇھىتىدا بۇ ۋاسىتىلەرنىڭ ئۈنۈمى زور دەرىجىدە يوقايدۇ. رەقىبلەر ۋە دۈشمەنلەرنىڭ نىيىتى، ئىقتىدارى ۋە يوشۇرۇن قەدەملىرىنى ئەقلىي ئاساستا ھېسابلاش مۇمكىن بولمىغاندا، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر گويا بىر تۇمانلىق پەردە ئارقىسىدا ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ. بېرېسنىڭ قارىشىچە، بۇ ئەھۋال «ئەسىرلەردىن بېرى داۋام قىلىۋاتقان ئۇرۇشلار ۋە ئازاب-ئوقۇبەتلەر»نىڭ يىغىندا نەتىجىسى بولۇپ، ex nihilo، يەنى، يوقلۇقتىن بىردىنلا بارلىققا كەلگەن ئەمەس. بۇ بايان ھازىرقى يەر شارى جىددىيچىلىكلىرى، توقۇنۇشلىرى ۋە مۇقىمسىزلىقلىرىنىڭ يەككە ھادىسىلەر ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق بىر يىمىرىلىشنىڭ ئالامەتلىرى دەپ چۈشىنىش كېرەكلىكىگە دالالەت قىلىدۇ.
بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، بېرېسنىڭ كامۇستىن كەلتۈرگەن نەقىلى ھالقىلىق رول ئوينايدۇ: «يۇقۇم باشلانغاندا ۋە ئاخىرلاشقاندا، ھەمىشە بىر نۇتۇقۋازلىققا مايىللىق بولىدۇ… ئىنسان پەقەت بىر ئاپەتنىڭ ئىچىدە تۇرغاندىلا ھەقىقەت بىلەن يۈزلىشىپ، سۈكۈتكە چۆمىدۇ.» بۇ مېتافورا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ كۆپىنچە كىرىزىسلارنىڭ دەسلىپىدە ئەھۋالنى چىرايلىق سۆزلەر، دىپلوماتىك باياناتلار بىلەن ئۆتكۈزۈۋېتىشكە ئۇرۇنىدىغانلىقىنى، ئەمما ئاپەت ھەقىقىي تۈردە ئىشىككە كەلگەندە ئاچچىق ھەقىقەتلەر بىلەن يۈزلىشىشكە مەجبۇر بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بېرېس ئامېرىكىلىق ئىستراتېگىيەچىلەرنى دۇنيانىڭ بۇ «ئاپەتنىڭ ئوتتۇرىسى» باسقۇچىغا كىرگەنلىكىنى تونۇپ يېتىشكە ۋە نۇتۇقۋازلىقنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، قالايمىقانچىلىق ئېلىپ كەلگەن «ئاچچىق رىئاللىق» بىلەن يۈزلىنىشكە چاقىرىدۇ. بۇ رىئاللىق شۇكى، ئەنئەنىۋى ئانالىز قېلىپلىرى كېرەكتىن چىقتى ۋە يېڭى، تېخىمۇ مۇرەككەپ تەپەككۇر شەكىللىرىگە جىددىي ئېھتىياج تۇغۇلدى. بۇ قالايمىقانچىلىق پەقەت مەركىزىي ھوقۇقنىڭ يوقلۇقىلا ئەمەس،  سىستېمىنىڭ ئاساسىي لوگىكىسى ۋە ئالدىن مۆلچەرلەش ئىقتىدارىنىڭمۇ يوقلۇقىدۇر. بۇ ئەھۋال ئامېرىكا بىخەتەرلىك پىلانلىغۇچىلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئاساسلىق ۋە ئەڭ مۈشكۈل خىرىستۇر.
2. سىنېرگىيە ئۇقۇمى: تەھدىتلەرنىڭ گېئومېترىيەسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئارىفمېتىكا