دىنى مەسىلىلەردە مۇنازىرە قىلىشنىڭ ئۇسۇلى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىسى روشەنكى، بۇ ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش ناچار پوزىتسىيە ۋە قىلىقلاردىن ساقلانمىغان تەقدىردە قارشى تەرەپكە ئېغىر زەربە بېرىلىپ چەمبەرنىڭ سىرتىغا چىقىرىپ تاشلىنىپ ھەقىقەت بىلەن تونۇشۇشىغا توساق سېلىنىدۇ. دەرۋەقە، رەسۇلۇللاھنىڭ ھۇزۇرىغا ئېلىپ كېلىنگەن بىر ھاراقكەشكە جازا بېرىلىپ بولغاندىن كېيىن سورۇندىكى بىرسى «ئاللاھ سېنى رەزىل ۋە رەسۋا قىلغاي، لەنەت ياغدۇرغاي»دەپ تىلاپ كەتكەندە، رەسۇلۇللاھ «ئۇنداق دېمىگىن، بۇ قېرىندىشىڭلارغا زىيانلىق بولىدىغان تەرىقىدە شەيتانغا يانتاياق بولماڭلار، ئۇنىڭغا لەنەت ئوقۇماڭلار، قەسەم قىلىمەنكى، بۇ ئادەم ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلىنى ياخشى كۆرىدۇ» (بۇخارى، ھۇدۇد، 4.5) ۋە «ئاللاھىم ئۇنى مەغپىرەت قىلغىن، ئۇنىڭغا مەرھمەت قىلغىن،دەپ دۇئا قىلىڭلار»(ئەبۇ داۋۇد، ھۇدۇد، 35، 36)دەپ ئۇنى ئاگاھلاندۇرىدۇ.
رەسۇلۇللاھنىڭ مۇنۇ ھەدىسىمۇ مەسىلىنى تېخىمۇ ياخشى ئىزاھلايدۇ:«بىرى مۇسۇلمان قېرىندىشىنى كەمسىتىپ ھاقارەت قىلسا بۇ ئۇنىڭ ناچارلىقىغا كۇپايەدۇر» (مۇسلىم، بىرر، 32: ئەبۇ داۋۇد، ئەدەب، 35: تىرمىزى، بىرر، 18: ئىبىن ماجە، فىتەن، 2: ئەھمەد ب. ھامبەل، 2، 227).
«ھېچكىم بىرىنى پاسىق ياكى كاپىر دەپ تىللىمىسۇن، ناۋادا ئەيىبلەنگەن بۇ سۈپەتلەر بۇ كىشىدە بولمىسا ئۇ سۆز ئۇنى دېگۈچىگە قايتىدۇ» (بۇخارى، ئەدەب، 44).
«مۇسۇلماننى ھاقارەتلەش پاسىلىق بولسا ئۇنىڭ بىلەن ئۇرۇش قىلىش كۇپۇرلۇقتۇر»(بۇخارى ئىمان، 36، ئەدەب، 44، فىتەن8: مۇسلىم ئىمام، 116).
«مۆمىن كىشىگە لەنەت ياغدۇرۇش ئۇنى ئۆلتۈرۈش بىلەن ئوخشاشتۇر» (بۇخارى، ئەدەب، 48).
«مۆمىن كىشى ھەرگىزمۇ چېقىشتۇرىدىغان، ھاقارەتلەيدىغان، سۇخەنچىلىك قىلىدىغان، ئاغزى بىزەپ ۋە قوپال سۆزلۈك بولمايدۇ» (تىرمىزى، بىرر، 48).
5- قارشى تەرەپنى ھۆرمەت قىلىش،مۇلايىم ۋە سەۋىر بىلەن ھەرىكەت قىلىش
سۆزنى ئاز قىلىپ قارشى تەرەپكە سۆزلەش پۇرسىتى بېرىش قارشى تەرەپكە ھۆرمەت قىلغانلىق بولىدۇ. بىھۇد سۆزلەرنى كۆپ قىلىپ قارشى تەرەپكە سۆزلەش پۇرسىتى بەرمەسلىك ھەر ئىككى تەرەپنىڭ كۆڭلى يېرىم قىلىپ چارىتىپ قويىدۇ. شۇنداقلا ئايىغى چىقمايدىغان تېمىلاردىن ساقلىنىش لازىم.
بولۇپمۇ جىددىي كەيپىيات ۋە كەسكىن بەس-مۇنازىرە ھۆكۈم سۈرۈۋاتقاندا قىلىنغان تەنقىدلەر ئالدىدا قايتۇرۇلىدىغان ئىنكاسلار ئامال بار سىلىق بولۇشى لازىم. «ھىلىم» مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان پوزىتسىيە مۇشۇنداق كەسكىن پەيتتە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ، «ھىلىم»كەلىمىسى ئەسلىدە «جاھىل»كەلىسىمىنىڭ زىتى بولۇپ بەدەۋىلىك ۋە ئالدىراڭغۇلۇقتىن خالىي مۇلايىم، قائىدە-يوسۇنلۇق، مەدەنىي ۋە كەمتەر پوزىتسىيەنى بىلدۈرىدۇ. سىلىق-سىپايە تىل ئۇسلۇبى قارشى تەرەپنىڭ روھى دۇنياسىغا تەسىر قىلىپ سوغۇق ۋە ناچار كەيپىياتنى تۈزەشكە پايدىسى تېگىدۇ. ئىجتىمائىي-پىسخىكىلىق كېسەللىكنىڭ ئالامىتى ھېسابلىنىدىغان ئۆزىنى چوڭ چاغلاش ۋە كىبىرلىك بولسا كىشىنىڭ نەپرىتىنى ۋە ئادىۋىتىنى تېخىمۇ ئۇلغايتىدۇ. ئەلى رەزىياللاھۇ ئەنھۇ «ئۆزىنى چوڭ چاغلاش ئەقىل ۋە قەلىبنىڭ ئاپىتىدۇر»دەيدۇ. ئۇنىڭ يەنە مۇنۇ سۆزى ئۆزىنى چوڭ چاغلاپ ئەقلىگە پەردە تاقىۋالغان كىشىنىڭ ئىبرەتلىك ئاقىۋىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ: «ئىنساننىڭ ئۆزىنى چاغلاپ كىبىرلىنىشى ئەقلىنى چاڭگىلىغا ئېلىۋېلىپ ئۇنى مۇھاكىمىسىز قىلىپ قويىدىغان ئامىللاردىن بىرىدۇر» (ئىبنى ئەبىل-ھادىد، شەرھۇ نەھجىل-بالاغە <مۇھەممەد ئەبۇ فازىل ئىبراھىم>، مىسىر 1382، 19. 21) قۇرئاندا ئۆزىنى چوڭ چاغلاپ مۇتەكەببىرلىشىشنىڭ كۇپۇر قاتارىدا قەيت قىلىنىشى (نۇھ 71-7، مۇددېسس’ر، 74-23، ئەلەق، 96-7)بۇ كېسەللىكنىڭ نە قەدەر ئېغىرلىقىنى كۆرسىتىش نۇقتىسىدىن تولىمۇ مۇھىدۇر.
قارشى تەرەپكە مۇلايىم ۋە كەمتەر بولۇش بىلەن بىرگە ئۇنىڭ سۆزىگە چىداپ ئاخىرغىچە سەۋىر قىلىپ ئاڭلاشمۇ مۇھىمدۇر. دەرۋەقە، بۇ توغرۇلۇق ئەيسا ئەلەيھىسساللام مۇنداق دەيدۇ: «ياقمايدىغان نەرسىلەرگە سەۋر قىلماي تۇرۇپ، ياقىدىغان نەرسىلەرگە ئېرىشەلمەيسىز.»
6- قارشى تەرەپ سەزگۈر قارايدىغان مەسىلىنى كوچىلاپ ئۇلغايتماسلىق
قارشى تەرەپ سەزگۈر قارايدىغان مەسىلىدە ئۇنى كۈشكۈرتىپ ئاچچىقىنى كەلتۈرىدىغان گەپ سۆزلەردىن يىراق تۇراش لازىم، چۈنكى بۇ ئەھۋال ھەددىن ئاشىدىغان گەپ-سۆز ۋە قىلىقلارنىڭ يۈز بېرىشىگە سەۋەب بولۇش بىلەن بىرگە، مەزھەپچىلىك، پىرقىۋازلىق ۋە گۇرۇھۋازلىق ھادىسىسىنىمۇ ئۇلغايتىدۇ.
بۇ سەۋەبتىن ئۆتمۈشتە مۇسۇلمانلار ئارىسىدا يۈز بەرگەن كۆڭۈلسىز ھادىسىلەردىن ئىبرەت ئېلىش، ئىشنىڭ ماھىيىتىنى ۋە نەتىجىسىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇش، مەسىلىگە ئىبرەت نەزىرى بىلەن قاراپ قايتا يۈز بەرمەسلىكى ئۈچۈن تەدبىر ئېلىش كېرەك. بىر قىسىم كىشىلەر ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباستىن جەمال، سىففىن ۋە كەربالا ۋەقەسى توغرىسىدا سوئال سورىشىدۇ، ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس ئۇلارغا مۇنۇ ئايەتنى ئوقۇپ جاۋاب بېرىدۇ: «ئۇلاردىن كېيىن كېلىدىغان مۇنداق يالۋۇرىدۇ: رەببىمىز! بىزنى ۋە بىزدىن بۇرۇن ئىمان ئېيتقان قېرىنداشلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن ۋە ئىمان ئېيتقانلارغا قارشى قەلبىمىزدە ئۆچمەنلىك ۋە دۈشمەنلىك پەيدا قىلمىغىن، رەببىمىز شەكسىزكى سەن تولىمۇ شەپقەتلىك ۋە مەرھەمەتلىكسەن.» (سۈرە ھاشر، 59:10).
ئوخشاش سوئال ئىمام جەپەر ئەس-سادىقتىن سورالغىنىدا، ئۇ مۇنۇ ئايەتنى ئوقۇپ جاۋاب بېرىدۇ:«ئۇلار توغرۇلۇق مەلۇمات پەقەت ئاللاھنىڭ دەرگاھىدىكى كىتابتا بار. رەببىم قەتئىي خاتالماشمايدۇ ۋە ئۇنتۇپ قالمايدۇ.»(سۈرە تاھا، 20:62).
7- زۆرۈر تېپىلسا ۋاقىتلىق توختىتىپ تۇرۇش