يېڭى ياۋروئاسىيا تەرتىپى ۋە ئامېرىكا پارادوكسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمما ئىتتىپاقداشلار ئوتتۇرىسىدىكى باشقا ماسلىشىش شەكىللىرى ئامېرىكا ئۈچۈن تېخىمۇ خەتەرلىك بولۇشى مۇمكىن. ئىتالىيە، ياپونىيە ۋە ئەنگلىيەنىڭ بىرلىكتە يېڭى بىر كۈرەشچى ئايروپىلان لايىھەلىشى، كەلگۈسىدىكى تۈرلەر ئۈچۈن بىر سىناق مەيدانى ماھىيىتىدىدۇر. ئون يىللاردىن بۇيان، ئىتتىپاقداشلار ئارا ھەمكارلىشىش ئىقتىدارى (interoperability) ئامېرىكا تېخنىكىلىرى ئەتراپىدا شەكىللەنگەن. ئەگەر ئاسىيالىق ۋە ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلار ئۆزلىرىنىڭ سىستېمىلىرىنى ياسىسا، بۇ بىرلىشىش تېخىمۇ قىيىن ھالغا كېلىشى مۇمكىن ۋە ئامېرىكا مۇتەخەسسىسلىكى بولمىسا ئىتتىپاقداشلارنىڭ مال-مۈلۈكلىرى تېخىمۇ رىقابەت كۈچىگە ئىگە بولماسلىقى مۇمكىن. ئامېرىكا، ئىتتىپاقداشلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان يېڭى گۇرۇپپىلاردىن ياكى ئاپپاراتلاردىن يىراق تۇرسا، خەلقئارا سودا ۋە بىخەتەرلىكنىڭ قائىدىلىرىنى بەلگىلەش پۇرسىتىنى قولدىن بېرىپ قويىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە CPTPP ئەزالىرى، ئامېرىكانىڭ تۆھپىسى بولمىغان ئەھۋالدا ئاسىيا ۋە ياۋروپادا رەقەملىك سودا قائىدىلىرىنى ماسلاشتۇرۇش نىيىتىنى ھازىردىن باشلاپ ئىپادىلەپ بولدى. بۇ خىل تورلار، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئامېرىكا سىياسىتىگە تېخىمۇ بىۋاسىتە قارشى چىقىشى، ياكى خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ نىشانلىرىغا قارشى قارشىلىقلىرىنى يۇمشىتىشى مۇمكىن.
6. ئاپپاراتلار ئۇرۇشى ۋە يېڭى تەرتىپ ئىزدەش: شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇپپىسىنىڭ باش كۆتۈرۈشى
ماقالە، يەرشارىۋى رىقابەتنىڭ پەقەت ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەلەردىلا ئەمەس، بەلكى ئاپپاراتلار سەۋىيەسىدىمۇ يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى ۋە رەقىبلىرىنىڭ قايتىدىن سەپ تۈزىشى، ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىنى تەمىنلىگەن ئاپپاراتلارغا بۇزغۇنچىلىق قىلىشى مۇمكىن. گەرچە ئامېرىكانىڭ سانائەت يۈرىكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا غەلىبە قىلىشقا كېرەكلىك كۈچنى تەمىنلىگەن بولسىمۇ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا ئامېرىكانىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملىگەن نەرسە، ۋاشىنگتوننىڭ خەلقئارا قائىدىلەرنىڭ شەرتلىرىنى بەلگىلەش ئىقتىدارى بولغان. خىتاي ۋە رۇسىيە بۇ كۈچنى چۈشىنىدۇ ۋە ئۆزلىرى ئۈچۈن تەلەپ قىلىدۇ. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇپپىسى قاتارلىق رايون ھالقىغان ئاپپاراتلار، كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق ئۈچۈن ب د ت نى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەلقئارا ئورگانلارنىڭ ئورنىنى ئالدى. بۇ ئاپپاراتلار ئارقىلىق خىتاي ۋە رۇسىيە، يېڭى پۇل-مۇئامىلە قوراللىرى ۋە دۆلەت باشلامچىلىقىدىكى تور بىخەتەرلىكى مودېللىرىنى قۇرماقتا.
شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ سېنتەبىردىكى تيەنجىن يىغىنى، ئامېرىكا ئۈچۈن نېمىلەرنىڭ خەۋپ ئاستىدا ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى. 20 دىن ئارتۇق دۇنيا رەھبىرى ۋە ب د ت باش كاتىپى قاتناشقان يىغىندا، خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ، ھۆكۈمىتىنىڭ «بىر قانچە دۆلەتنىڭ ئۆي قائىدىلىرىنىڭ» يەرشارى ئىشلىرىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشىغا يول قويمايدىغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا بىلدۈردى. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇپپىسى باشلامچىلىقىدىكى ئوخشاش بىر ئاپپاراتقا ۋە خىتاينىڭ «ئاسىيا ئۇل ئەسلىھە سېلىنما بانكىسى» غا قاتنىشىدىغان يېڭى بىر تەرەققىيات بانكىسىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى ئېلان قىلدى، شۇنداقلا قانۇن ئىجرا قىلىش، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى تۇرۇش پائالىيەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن يېڭى رايونلۇق مەركەزلەر قۇرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بېيجىڭ يەنە يىغىندىن پايدىلىنىپ، يەرشارىۋى ئاپپاراتلاردىكى غەرب تەسىرىنى سۇيۇلدۇرۇش ھەرىكىتى بولغان «يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسى» نى ئېلان قىلدى.
شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇپپىسى قاتارلىق ئورگانلار ئون يىللاردىن بۇيان مەۋجۇت بولسىمۇ، خىتاي ۋە رۇسىيە ئۈچۈن ئوخشىمىغان نەتىجىلەرنى بەرگەنلىكى ئۈچۈن ئىزچىل بوش چاغلىنىپ كەلگەن. ئەمما بۇ چەكلىمىلەرگە قارىماي، رايون ھالقىغان ئورگانلار خىتاي ۋە رۇسىيەگە يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپىنى قۇرۇشتا ئەۋزەللىك ئېلىپ كەلمەكتە. بۇ ئاپپاراتلارنىڭ چىدامچانلىقى ۋە كېڭىيىشى، بېيجىڭ ۋە موسكۋانىڭ باشقا ئەللەرنىڭ غەرب ئۆلچەملىرى ۋە سودا ئەمەلىيەتلىرىگە بولغان نارازىلىقىنى ئۆز پايدىسىغا ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بېيجىڭ، ئافرىقا، ئاسىيا ۋە ياۋروپادا تەرەققىيات خىراجەتلىرىنى يۆتكەش ئارقىلىق غايەت زور تەسىرگە ئېرىشتى. دۇنيا ئامېرىكا دوللىرىدىن ۋاز كېچىشتىن يىراق بولسىمۇ، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇپپىسى «دوللاردىن خالىيلاشتۇرۇش» جەريانىنى تېزلىتىشكە ئۇرۇنماقتا.
خۇلاسە ۋە سىياسەت تەكلىپلىرى: قايتىدىن لايىھەلەنگەن بىر رەھبەرلىك زۆرۈرىيىتى
سمىس ۋە فورد ماقالىسىنى ئامېرىكا ئۈچۈن بىر يول خەرىتىسى سۇنۇش ئارقىلىق ئاخىرلاشتۇرىدۇ. خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ دۇنيا تەرتىپىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش تىرىشچانلىقى، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى ئەندىشىگە سالدى ۋە ئۇلارنى يېڭى ۋە كۈچلۈك يوللار بىلەن بىر يەرگە جەم بولۇشقا ئىلھاملاندۇردى. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنانى كەڭ كۆلەملىك ئىشغال قىلىشىدىن كېيىن ناتونىڭ ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، يېڭى زېلاندىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشى؛ «بەش كۆز» (Five Eyes) ئاخبارات ئىتتىپاقىنىڭ ئۇچۇر ھەمبەھرىلەشنى ئاشۇرۇش ۋە تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىش قەدەملىرىنى ئېلىشى؛ ۋە « يەتتە دۆلەت گۇرۇھى» (G-7) نىڭ دائىم ئاۋسترالىيە، ھىندىستان ۋە كورېيەنى يىغىنلىرىغا تەكلىپ قىلىشى بۇ ئىجابىي ھەرىكەتنىڭ كۆرسەتكۈچلىرىدۇر.