جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ قۇرۇلمىسىغا نەزەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
چەت ئەلدىكى بولۇپمۇ تۈركىيەدىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ قۇرۇلمىلىق مەسىلىلىرى، بولۇپمۇ مەركىزىي رەھبەرلىككە تايىنىش ۋە ئورگان سۈزۈكلۈك كەمچىلىكى، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ جامائەت ئۇسلۇبىدىكى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى بىلەن مۇناسىۋىتى بار دەپ قاراشقا بولىدۇ. تارىخىي، مەدەنىي ۋە ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەر بىلەن بېيىغان بۇ جامائەت قۇرۇلمىسى، كۈچلۈك ھەمراھلىق ۋە كىملىك شەكىللەندۈرۈش ئەۋزەللىكىنى ئىشقا ئاشۇرۇپلا قالماستىن، يەنە تەشكىلاتلارنىڭ كىرىزىسلارغا قارشى ئاجىزلىقىنى كۈچەيتىدىغان زېمىن شەكىللەندۈرىدۇ. مەركىزىي رەھبەرلىككە تايىنىش، قارار قىلىش جەريانلىرىنى بىر شەخسكە باغلاپ، ئەركىنلىك ۋە ئىزچىللىقنى قىيىنلاشتۇرۇپ، ئورگان سۈزۈكلۈك كەمچىلىكى ۋە مۇئەسسەسەلىشىشنىڭ ئاجىزلىقى جەمئىيەت ئىچىدە ئىشەنچ يوقىلىشى ۋە سىرتقى دۇنيادا قانۇنىيلىق ۋە رەسمىيلىك مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ماقالىدە، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ جامائەت ئۇسلۇبىدىكى قۇرۇلمىسىنىڭ تەشكىلاتلارنىڭ كىرىزىس باشقۇرۇشتىكى ئاجىزلىقلىرىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى قىسقىچە تەھلىل قىلىنىپ، بۇ قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە ھەل قىلىش تەكلىپلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ جامائەت تىپىدىكى قۇرۇلمىسى
ئۇيغۇر جەمئىيىتى جامائەت تىپىدىكى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىغا ئىگە. بۇ يەردە كۆزدە تۇتۇلغان جامائەت قانداقتۇر دىنىي جامائەت ئەمەس بەلكى جەمئىيەتشۇناسلىق مەنىسىدىكى ئىجتىمائىي گۇرۇپپىدۇر.  بۇ قۇرۇلما، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا يېزا ۋە مەھەللە ئاساسىدىكى ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلار، ئائىلە ۋە قانداشلىق مۇناسىۋەتلىرى،  دىنىي-مەدەنىي ئەنئەنىلەر ۋە تونۇش-بىلىشلەر ئەتراپىدا شەكىللەنگەن. دىياسپورادا ، بۇ جامائەت تىپىدىكى قۇرۇلما داۋاملاشقان ۋە شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىدا ئۆزىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە نامايان قىلغان.
كۈچلۈك ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت شەكلى : ئۇيغۇرلار ئورتاق تارىخ، تىل، دىن (ئىسلام) ۋە مەدەنىيەت قەدرىيەت سىستېمىسى ئەتراپىدا قويۇق باغلانغان بىر جەمئىيەت شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ كۈچلۈك مۇناسىۋەتلەر ھەمكارلىق ۋە ئۆزئارا ياردەم بېرىشنى كۈچەيتىدۇ، لېكىن شەخسىي پەرقلەر، ئىندىۋىدۇئاللىق ياكى تەنقىدلەرنىڭ جەمئىيەت ئىچىدە ئاسانلا ئىپادىلىنىشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.
دەرىجىلىك  ئىجتىمائىي تەرتىپ: ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ياشانغانلار، دىنىي رەھبەرلەر ياكى جامائەت ئەربابلىرى ئالاھىدە ھۆرمەتكە سازاۋەر بولىدۇ. بۇ دەرىجىلىك ئىجتىمائىي تەرتىپ، دىياسپورا تەشكىلاتلىرىدا رەھبەرلەرگە قارىتا سوئال سوراقسىز ھوقۇق تۇيغۇسى پەيدا قىلىپ، يۇقىرى ئورۇندىكى شەخسلەرنىڭ قارارلىرىنى تەنقىد قىلىشنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.
جەمئىيەت نورمالىرىغا باغلىنىش:  ئەخلاقىي ۋە دىنىي قەدرىيەتلەر ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. جامائەت تىپىدىكى قۇرۇلما رەھبەرلەر ۋە جەمئىيەت ئەزالىرىدىن يۇقىرى ئەخلاقىي ئۆلچەملەرنى تەلەپ قىلىدۇ؛ بۇ نورمالارغا زىت بولغان ئەھۋاللار جەمئىيەتتە چوڭقۇر ئۈمىدسىزلىك پەيدا قىلىدۇ.
رەسمىي بولمىغان مۇناسىۋەت تورلىرى: جەمئىيەت ئىچىدىكى مۇناسىۋەتلەر رەسمىي تەرتىپلەر ۋە قائىدىلەردىن بەكرەك شەخسىي مۇناسىۋەتلەر ۋە تونۇشلۇق ئۈستىگە قۇرۇلغان. بۇ ئەھۋال قارار قىلىش جەريانلىرىدا سۈزۈكلۈكنى قىيىنلاشتۇرىدۇ، لېكىن تېز ھەل قىلىش جەھەتتە ئەۋزەللىك بىلەن تەمىنلەيدۇ. شەخسلەر جەمئىيەتكە ئالاقىدار مەسىلىلەردە تونۇش ئارقىلىق ھەل قىلىشقا مايىل كېلىدۇ. ھەر قانداق ئىشنىڭ پىرىنسىپ ۋە قائىدە بويىچە بولىدىغانلىقى كۆپىنچە نەزەردىن ساقىت قىلىنىدۇ. چوقۇم قانۇن، قائىدە ۋە پىرىنسىپ بويىچە ھەل بولۇشقا تېگىشلىك مەسىلىلەر ئۈچۈنمۇ تونۇش ئىزدىلىدۇ.
ئېنىق بولمىغان رول ۋە مەسئۇلىيەتلەر: ئىجتىمائىي رول ۋە مەسئۇلىيەتلەر ئېنىق ئەمەس. بۇلارنىڭ چەك-چېگرالىرىنى ئايرىش تەس. شەخسلەر ئەھۋالغا قاراپ ئوخشىمىغان روللارنى ۋە مەسئۇلىيەتلەرنى ئۈستىگە ئالىدۇ. لېكىن روللار ۋە مەسئۇلىيەتلەرنى ئىجرا قىلغاندا ئۆزگىلەرنىڭ مەسئۇلىيەت ۋە رول دائىرىسىگە بىمالال كىرەلەيدۇ. ئوخشاشلا باشقىلارنىڭمۇ كىرىشىگە يول قويىدۇ. بۇ ئەھۋال جامائەت تىپىدىكى تەشكىلاتلاردا كۆپ ئۇچرايدۇ. تەشكىلاتتا ۋەزىپىسى ۋە رولى ئېنىق بېكىتىلگەن ئاكتىپ بىرى تەشكىلاتنىڭ ھەممە ئىشنى قىلىدۇ. پاسسىپ بىرىنىڭ ۋەزىپىسى ۋە رولى ئېنىق بولسىمۇ ئاكتىپ بىرى قىلغانلىقى ئۈچۈن ۋەزىپىسى ۋە رولىغا سەل قارايدۇ.  ئاكتىپ بىرى ۋەزىپىسى ۋە رولىنى تولۇق ئىجرا قىلغاندا تەشكىلاتنىڭ باشقا ئەزالىرى خۇددى ئۆزى قىلغاندەك ھېس قىلىدۇ. بەدەن ئەزالىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ رولى ۋە ۋەزىپىسى ئېنىق بولۇپ، مېڭىنىڭ رولىنى ئاشقازان،ئاشقازاننىڭ رولىنى مېڭە ئۆتىسە بەدەندە ئېغىر قالايمىقانچىلىق چىقىدۇ، مېڭە بىلەن ئاشقازاننىڭ رولى ۋە ۋەزىپىسى پەرقلىق بولغىنى بىلەن، بەدەن ئۈچۈن خىزمەت قىلىپ بىر-بىرىنى تولۇقلاپ ھەرىكەت قىلىدۇ. مەسىلەن، جامائەت تىپىدىكى تەشكىلاتلاردا ئاشقازاننىڭ رولىنى ئۈستىگە ئالغان شەخس مېڭىنىڭ، ئۈچەينىڭ ۋە باشقا بەدەن ئەزالىرىنىڭ رولىنىمۇ ئۆتەشكە مەجبۇر بولىدۇ، ئوخشاشلا ئۈچەينىڭ رولىنى ئۈستىگە بىر شەخس رولىنى جارى قىلدۇرماي ئاشقازانغا ئارتىپ قويۇپ مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشى مۇمكىن.
كۆپ تەرەپلىمە ماھارەت تەلىپى: مەخسۇس ئىختىساسلىشىشنىڭ يەنى كەسپىيلىشىشنىڭ ئورنىغا «ھەممىنى ھەل قىلالايدۇ» قارىشى ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ. جەمئىيەت ئەزالىرى بىر نەچچە ساھەدە تەڭ  پائالىيەت كۆرسىتىشى كۈتۈلىدۇ، بۇ ئەھۋال چوڭقۇر ئىختىساسلىشىشنىڭ تەرەققىي قىلىشىنى توسىدۇ.
قىسقا مۇددەتلىك پىلانلاش كۈچلۈك: ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك پىلانلارنىڭ ئورنىغا قىسقا مۇددەتلىك، تەخىرسىز ئېھتىياجلارغا يۈزلەنگەن پىلانلار  ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال تېز جاۋاب قايتۇرۇش ئىقتىدارىنى ۋۇجۇدقا چىقىرىدۇ، لېكىن داۋاملىق  تەرەققىياتنى ۋە ئىزچىللىقنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.