ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە، خەلقلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بەس – مۇنازىرە تېمىسى بولۇشنى داۋاملاشتۇرماقتا. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئاپتونومىيە تەلەپ قىلىۋاتقان بۆلگۈنچى گۇرۇپپىلار مەيلى بۇرۇنقى مۇستەملىكە زېمىنلىرىدا، مەيلى ياۋروپادا بولسۇن پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا. بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ تەلەپلىرىگە ئۇلارنىڭ تەلىپىگە ئۇيغۇن جاۋاب بېرىلمىگەنلىكى ئېنىقتۇر. بۇ ئەھۋال خۇسۇسەن مۇستەملىكە تۈزۈمىنىڭ ئاخىرلىشىشىدىن كېيىن ھاكىمىيەتلەرنىڭ يەرلىك خەلققە ئەمەس، كېيىنچە ئۇ يەرلەرگە ئورۇنلاشقان، كۆچۈپ كەلگەن ۋە ئۇلارنىڭ نەسەبىدىن بولغانلارغا ئۆتكەن دۆلەتلەردە ياشايدىغان يەرلىك خەلقلەر (مەسىلەن، ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، خىتاي، ھىندىستان ۋە ئاسىيادىكى كۆپلىگەن رايونلاردا، ياۋروپادا شىمالىي ئىسكاندىناۋىيەدىكىگە ئوخشاش) گە چۈشىدۇ. مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ئاخىرلىشىشى نۇقتىسىدىن پۈتكۈل يەرلىك خەلقلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ، يەنى ئۆز دۆلەتلىرىگە ئىگە بولۇش ھوقۇقىنىڭ قوبۇل قىلىنىشى،  باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بارلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى تەلەپ قىلالىشى خەلقئارادا قالايمىقانچىلىق، ئىچكى ئۇرۇشنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىش خەۋپىنى بىرلىكتە ئېلىپ كەلمەكتە. يەنە بىر تەرەپتىن، قانۇنىي ئەھۋال روشەندۇر. كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسى بارلىق خەلقلەرگە چەكلىمىسىز ھالدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ بېرىلىشىنى مەزمۇن قىلىدۇ. بۇ دائىرىدە قىلىشقا بولىدىغان يېگانە نۇقتا، ئەھدىنامىنىڭ خەلق ئۇقۇمىغا ئېنىقلىما بەرمىگەن بولۇشىدۇر. مۇستەملىكىلەرنىڭ ئاخىرلىشىش مەزگىلىدە پەرقلىق گۇرۇپپىلارنىڭ مۇستەملىكىچىلەر تەرىپىدىن چېگرالىرى بېكىتىلگەن جايلاردا تاسادىپىيلا ياشاپ قالغانلىقى ئۈچۈن، خەلق دەپ ئېتىراپ قىلىنغانىدى. ئۆزىنى خەلق دەپ ئاتىغان بۇنداق بىر گۇرۇپپىنىڭ ھازىرغا كەلگەندە خەلق بولۇش ئالاھىدىلىكىنى رەت قىلىش مۇمكىن ئەمەس. مۇستەملىكە تۈزۈملەر ئاخىرلاشقاندىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان يېڭى مۇستەقىل دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرىنى بېكىتىشتە uti possidetis قائىدىسى دەردكە دەرمان بولدى. كۆپ خىل قاتلاملار ئارىلىشىپ ياشايدىغان فېدېراتىپ قۇرۇلمىغا ئىگە بىر دۆلەتتە مۇستەقىللىق تەلەپلىرى ئوتتۇرىغا چىققاندا، مۇستەقىللىق ھوقۇقى ھازىرغىچە كۈچكە ئىگە بولۇپ كەلگەن مەمۇرىي چېگرالار، جۇمھۇرىيەت چېگرالىرى دائىرىسىدە قوبۇل قىلىنماقتا. بۇ شەكىل سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە يۇگوسلاۋىيەدە تەتبىقلاندى. بۇ ئۇسۇل ئەمەلىيەتچانلىق نۇقتىسىدىن قولاي بولۇش بىلەن بىرگە ئايىغى ئۈزۈلمەس پارچىلىنىشلارغا ئېلىپ بارمايدىغان بولغاچقا، مۇۋاپىق ئۇسۇل دەپ قارىماقتا. كۆپلىگەن كېلىشەلمەسلىكلەر ۋە سانسىز مۇستەقىللىق تەلەپلىرى بۇ شەكىلدە ھەل قىلىندى. ھازىرغىچە مەۋجۇت جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقلىرىنىڭ ئېتىراپ قىلىنىشىدا مۇناسىۋەتلىك رايونلاردا بۇ توغرىدا بىرەر تەلەپ بولمىسىمۇ، مەسىلەن، ماكېدونىيە، بېلارۇسىيە ياكى ئوتتۇرا ئاسىيادا مۇقىملىقنىڭ ساقلىنىشى ئۈچۈن بۇ فورمۇلانىڭ يولغا قويۇلۇشى ئاساسەن دېگۈدەك زۆرۈرىيەت دەپ قوبۇل قىلىندى. بۇ ئەھۋال مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئاخىرلىشىشىنىڭ داۋامى دەپ قارالدى. ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 1960 –يىلى 14 – دېكابىردىكى  مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئاخىرلىشىشىغا ئالاقىدار 1514 – نومۇرلۇق (XV) قارارى «سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي شارائىتنىڭ يېتەرسىزلىكى ياكى تەييارلىقنىڭ بولماسلىقىنى مۇستەقىللىقنىڭ كېچىكتۈرۈلۈشىگە ھېچبىر شەكىلدە باھانە قىلىشقا بولمايدۇ» دېگەن ھۆكۈمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.[26]
ئىنسانلار توپلۇقىنىڭ ئوخشاش تىپلىق بولماسلىقىغا چېتىپ ئىزاھلانغان ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دەۋالىرىنى ياقلاش ھەردائىم ئاسان بولمىدى. سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە يۇگوسلاۋىيە كۆپ خىل قۇرۇلمىغا ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن پارچىلانغان بولسا، بۇنىڭ بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنا، رۇسىيە فېدېراتسىيەسى ياكى ئۇكرائىنادا نېمىشقا ئەكس ئەتمىگەنلىكى سوئالىنىڭ جاۋابىنى ئىزدەشكە توغرا كېلىدۇ. چۈنكى يېڭى چېگرالار ئومۇمەن ھېچبىر شەكىلدە خەلقلەرنىڭ ئوخشاشلىققا ئىگە بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش نۇقتىئىنەزەرىگە ئاساسەن سىزىلمىدى. بۇ چېگرالار ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىدىن باشقا ئاساسلار نەزەرگە ئېلىنغان ئاساستا سىتالىن، كرۇسچتچوۋ، تىتو، چارلار ياكى ياۋروپا ھەيئەتلىرى تەرىپىدىن سىزىلدى. بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنا خەلقى پەرقلىق قاتلاملار نۇقتىسىدىن سابىق يۇگوسلاۋىيەنىڭ كەينىدە قالمايتتى. رۇسىيەنىڭ باشقا جايلىرىمۇ نۇرغۇن پەرقلىق ئېتنىك قاتلاملارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. ئوخشاش ئەھۋال ھىندىستان، ھىندونېزىيە ۋە كۆپلىگەن ئافرىقا دۆلەتلىرى ئۈچۈنمۇ كۈچىگە ئىگىدۇر. كۆپ سانلىقنىڭ ۋە ئاز سانلىق ئەكسىگە قايتقان ئەھۋالدا، مۇناسىۋەتلەر تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىپ كەتمەكتە. مەسىلەن، ئۇكرائىنالىقلار، قازاقلار ياكى ئېستونىيەلىكلەر سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ تونۇلغان ئاز سانلىقلىرى ئىدى، ئۇلار پارچىلىنىشتىن كېيىن كۆپ سانلىققا ئايلاندى، بۇنىڭ ئەكسىچە رۇسىيە ئۇكرائىنا، قازاقىستان ۋە ئېستونىيەدە ئاز سانلىققا ئايلىنىپ قالدى.[27]