مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابدۇراھمان ئارسلان: كۈلتېر ۋە مەدەنىيەت بىر – بىرىدىن ئايرىغىلى بولمايدىغان ئۇقۇمدۇر. مەدەنىيەت ئۆزلىكىدىن پەيدا بولۇپ قالمايدۇ. غەرپتە مەدەنىيەت دەپ نەزەردە تۇتقىنىمىز، ئەسلىدە مودېرنىزم دۇنياسىدۇر. سىزگىمۇ مەلۇم ھېگىل دۇنيادا ئۈچ خىل مەدەنىيەت بار دەيدۇ. يەنى، ئاقارتىش بولمىغان مەدەنىيەت، يېرىم ئاقارتىلغان مەدەنىيەت ۋە ئاقارتىلغان مەدەنىيەت. يېرىم ئاقارتىلغان مەدەنىيەت كاتىگورىيىسىگە ئىسلام ۋە قەدىمكى مىسىرنى، يىراق شەرقنى بولسا ئاقارتىلمىغان مەدەنىيەت كاتىگورىيىسىگە كىرگۈزگەن. غەرپ ئاقارتىلغان مەدەنىيەتتۇر. تەبىئىي ھالدا مەدەنىيەت مودېرنىزم دۇنياسىدۇر. ئۇنىڭغا ئۆتمۈش دەۋرلەر، مەسىلەن: ئوتتۇرا ئەسىر «قاراڭغۇلۇق»تۇر. غەرپتىن ئالغان مەدەنىيەت ئۇقۇمى ئارقىلىق مۇسۇلمانچە كېلەچەك قۇرۇشتىن ۋازكەچسەك ياخشى بولىدۇ. ئۇنىڭ ئالدىغا ئىسلام ئىبارىسىنى قويۇش بىلەن ئىدىئولوگىيىلىك مەنىسىدىن خالىي قىلىنغان بولۇپ قالمايدۇ.
مېنىڭچە بۇ ئۇقۇملار قۇرۇلما جەھەتتىن مەسىلە تۇغدۇرىدىغان بولغاچقا قوللىنىشچان ئەمەس. يەنى، غەرپتە بولغاننى غەرپكە خاس ئۇقۇملار بىلەن ئوقۇشنىڭ سىرىتىغا چىقالىساق ئاندىن مەنىگە ئىگە بولىدۇ. چۈنكى كۈلتېرنىڭ ئېنىقلىمىسى غەرپ ئەنئەنىسى ئىچىدە ئىنساننىڭ تەبىئەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ مەھسۇلىدۇر. بۇ سەۋەپتىن بۇ خىل ئايرىشلارنى مۇۋاپىق دەپ قارىمايمەن. غەرپ مەدەنىيتى مەركىزىگە يۈرۈش قىلماقچى بولساق، مېنىڭچە بۇ ئۇقۇملاردىن باشقا ئۇقۇملارنى ئىشلەتمەسلىكىمىز لازىم.
يەنى، غەرپنى چۈشىنىشتە ئۆزىمىزنىڭ نۇقتئىنەزىرىنى ئاساس قىلىشىمىز كېرەكمۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: شۇنداق، ئۆزىمىزنىڭ ئۇقۇملىرىنى ئاساس قىلىپ غەرپنى چۈشىنىپ باقايلى. غەرپنىڭ مەدەنىيىتى ياكى كۈلتېرىنى ئىشلىتىشتىن، سۆزلەشتىن بۇرۇن رېنىسانس (يېڭى دەۋر) بىلەن بىرلىكتە غەرپ كىشىلىرىنىڭ تەبىئەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدە توختىلىش لازىم. كۈلتېر ئىنساننىڭ تەبىئەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ نەتىجىسى بولغانىكەن، ئۇنداقتا رېنىسانس دەۋرىدىن باشلاپ غەرپ كىشىلىرى تەبىئەت بىلەن قانداق مۇناسىۋەت ئورناتتى؟ بۇ ھەقتە توختىلىش كېرەك دېمەكچىمەن. بۈگۈن كېلىپ چىققان مۇھىت مەسىلىسىنىڭ سەۋەبى مانا بۇ. چۈنكى ئورناتقان مۇناسىۋىتى تەبىئەتكە ھۆكۈمران بولۇش خاراكتېرىدە ئىدى. مەدەنىيەت ئۇقۇمى بۇنىڭدىن مۇستەقىل ھالدا ئوتتۇرىغا چىقمىدى. ھالبۇكى، سېنىڭ دىنىڭ ساڭا: «ھەممە نەرسىنى سېنىڭ ئەمرىڭگە تاپشۇردۇق» دەيدۇ. سەن قانداق بولۇپ ئۇ ئۇقۇملار دۇنياسىنى چىقىش قىلىپ بىر مەدەنىيەت بەرپا قىلىمەن دەيسەن؟ «مېنىڭ مەدەنىيىتىم تەبىئەت ئۈستىدە ھۆكۈمرانلىق مۇناسىۋىتى ئورناتمايدۇ» دېيەلەيسەن. ياق، سەن مەدەنىيەت ئۇقۇمىنى ئالدىڭ، سېنىڭ بۇ مۇناسىۋەتنى ئورناتمايدىغانلىقىڭنى كاپالىتى نېمە؟ 100 يىل ئۆتكەندىن كېيىن نەتىجىسى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. بۇ سەۋەپتىن بۇ يەردە تۈزىتىش كېرەك بولغان نەرسە بارلىق ئۇقۇملارغا ئۇل بولغان قاراشلار بولۇشى كېرەك. مېنىڭچە بىز غەرپكە بۇ نۇقتىدىن زەربە بېرەلەيمىز. مەسىلەن: «تەرەققىي قىلىش» ئۇقۇمى دۇنيادىن ئۆچۈرۈپ تاشلاندى. لېكىن پەقەت مۇسۇلمانلارنىڭ ئېڭىدا مەۋجۇت. سىجىل تەرەققىيات دېيىشىدۇ، لېكىن بۇ قانداق تەرەققىيات؟ مەن پات – پات بۇ مىسالنى بېرىپ ئۆتىمەن: ئافرىقىغا بارغان ۋاقتىڭىزدا قومۇشتىن ياسالغان ئەنئەنىۋى كەپىسى بولغان بىر ئائىلىنى ئۇچراتتىڭىز، لېكىن ئۇلارنىڭ سۈننەتكە ئۇيغۇن ياشاۋاتقانلىقىنى كۆردىڭىز. ئەمدى ماڭا ئېيتىپ بېقىڭ، بۇلار قانداق خەلق؟ ئىپتىدائىي خەلقمۇ؟ ياكى مۇئمىن خەلقمۇ؟ كۆرۈنۈشتە ئىپتىدائىي خەلق. كەپىدە ياشايدۇ، قۇمۇشتىن ياسالغان كەپىدە. شەھەر ھەققىدە توختالساق، بۇ يەردە بۇنداق بىر شەھەر يوق. ئەمما بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەسىلە نېمە؟ بۇ ئائىلىنىڭ ھاياتىغا نەزەر تاشلىغان ۋاقتىمىزدا بىز ھەۋەس قىلغان سۈننەت ۋە قۇرئانغا ئۇيغۇن ھايات بار. نېمە دەيمىز ئۇنداقتا؟ ئۆلچىمىمىز نېمە؟ قايسى ئۆلچەمنى ئاساس قىلىمىز؟ بۇنى قانداق قىلىپ سىنىپقا ئايرىمىز؟ چۈنكى غەرپ مودېرنىزم كاتىگورىيىگە ئايرىشىمىزنى تەلەپ قىلىدۇ. ئىپتىدائىيمۇ؟ شۇنداق، كەپىسى ئىپتىدائىي. لېكىن تۇرمۇش شەكلىگە نەزەر تاشلىغان ۋاقتىمىزدا ئۇلار مۇسۇلمان. ئاز – كۆپ بولسىمۇ سۈننەتكە رىئايە قىلىدۇ، ھالال – ھارامغا دىققەت قىلىدۇ، ئايالىنىڭ كىيىنىشىگە دىققەت قىلىدۇ، ئەر – ئايالنىڭ ئايرىلىپ تۇرۇشىغا دىققەت قىلىدۇ.
ئۇنداقتا بۇ نۇقتىدا بۇ سوئالنىمۇ سوراش لازىم. يەنى، مودېرنىزم بىزنى ھەر تەرەپتىن مۇھاسىرىگە ئالدى، خاتالاشمىساق، بىزنى تىزلاندۇردى. ئۇنداقتا بىزنىڭ ھېچقانداق ساغلام، قارشىلىق كۆرسەتكۈدەك تەرىپىمىز يوقمۇ؟ ئۇنىڭدىن باشقا ناھايىتى ئاجىزلاشقان، ئېغىر زەربە يېگەن تەرىپىمىز قايسى؟