يول قويۇشلار نىڭ ئاقىۋىتى: ئامېرىكا خىتاينىڭ ئالدىدا ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى قانداق يوقاتتى؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
بۇ ئانالىزدا، جوناتان ئا. كزىن (Jonathan A. Czin) تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە 2025-يىلى 25-نويابىردا دۇنياغا داڭلىق خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ژۇرنىلى «Foreign Affairs» (تاشقى ئىشلار) تا ئېلان قىلىنغان «شى ترامپنى قانداق ئويناتتى: بېيجىڭ تەۋەككۈل قىلدى ۋە ئەمدى ئۇنىڭ ھوسۇلىنى ئېلىۋاتىدۇ» (How Xi Played Trump: Beijing Gambled and Is Now Reaping the Rewards)  ناملىق ماقالىنىڭ ئەتراپلىق ئانالىزى ۋە قىسقىچە مەزمۇنىنى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.  دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىم پىرېزىدېنتلىق تەختىگە ئولتۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدە يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشلەرنى، بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەتلىرىنى ۋە ۋاشىنگتوننىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىگە قايتۇرغان تۇراقسىز ئىنكاسلىرىنى چوڭقۇر تەتقىق قىلىنىدۇ. كزىننىڭ قارىشىچە، ترامپ ھۆكۈمىتى خىتايغا قارشى قاتتىق ۋە جازالاش خاراكتېرلىك بىر ئىقتىسادىي ئۇرۇش باشلاشقا ۋەدە بەرگەن بولسىمۇ، شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاي بۇ جەرياننى دىپلوماتىك، ئىستراتېگىيەلىك ۋە تېخنىكىلىق ئۇتۇقلار بىلەن ئاخىرلاشتۇرغان. بۇ تەتقىقات، بېيجىڭنىڭ ۋاشىنگتوننىڭ بېسىملىرىغا بويۇن ئېگىشنىڭ ئورنىغا قانداق تەرىقىدە قارشىلىق كۆرسەتكەنلىكىنى، ئامېرىكانىڭ ئىچكى سىياسىي ئاجىزلىقلىرىنى ۋە ترامپنىڭ «كېلىشىم تۈزۈش» كېسىلىنى خىتاينىڭ قانداق قىلىپ ئۆز پايدىسىغا ئىشلەتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى جەھەتتىن زور ئەھمىيەتكە ئىگە. مەزكۇر ماقالە، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر، ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقاتلار ۋە ھازىرقى زامان خىتاي سىياسىتى ساھەسىدىكى ئاكادېمىكلار ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن نۆۋەتتىكى كۈچ تالىشىش ھەرىكەتلىرىنى چۈشىنىشتە ھالقىلىق بىر مەنبە ھېسابلىنىدۇ.
ئانالىزنىڭ ئاساسىي تېزىسى شۇكى، شى جىنپىڭ بىلەن دونالد ترامپ ئوتتۇرىسىدىكى تۈپ پەلسەپىۋى ۋە ئىستراتېگىيەلىك پەرقلەر، خىتاينىڭ ئامېرىكا ئالدىدا ئۈستۈنلۈك قازىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. ترامپنىڭ سىياسىي كىملىكىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان «چوڭ بىر كېلىشتۈرگۈچى بولۇش» ئارزۇسىنىڭ ئەكسىچە، شىنىڭ يىراق كەلگۈسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارغا مەركەزلەشكەنلىكى ۋە ۋاقىتنى ئۆز پايدىسىغا ئىشلىتىپ سەۋرچانلىق بىلەن ئويۇن قۇرغانلىقى تەكىتلەنمەكتە. كزىنغا كۆرە، بېيجىڭ ۋاشىنگتوننى قىرغاقتا قالغان سودا مەسىلىلىرىگە مەركەزلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئۇنىڭ دىققىتىنى چېچىۋەتكەن بولۇپ، بۇ جەرياندا مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسىدىكى تېخىمۇ مۈشكۈل ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەسىلىلەردە ئامېرىكا بېسىمىنى قايتۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولغان. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاموژنا باجلىرىنى ئۆستۈرۈش ئارقىلىق خىتاينى ئىقتىسادىي جەھەتتىن ۋەيران قىلىش تەشەببۇسلىرىدىن تارتىپ، بىر قاتار يول قويۇشلار بىلەن بېيجىڭنى تىنچىتىش تىرىشچانلىقلىرىغىچە بولغان ئېگىز -پەس  ۋە تۇراقسىز سىياسىتى، ئامېرىكانىڭ قولىدىكى كوزىرلارنى (ياخشى پۇرسەتلەرنى) ئۈنۈمسىز ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويغان. نەتىجىدە، بېيجىڭ نە قورقۇتۇلمىغان، نە تىنچىتىلمىغان؛ ئەكسىچە، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەھدىتلىرى ۋە ۋەدىلىرىدە تۇرمىغانلىقىنى ئۆگىنىۋېلىپ، تېخىمۇ تەمەننا بىلەن قەدەم تاشلىغان. بۇ ئانالىز، ئامېرىكانىڭ خىتاي سىياسىتىنىڭ قانداق بىر ئىستراتېگىيەلىك قالايمىقانچىلىق ئىچىدە ئىكەنلىكىنى ۋە بېيجىڭنىڭ بۇ ۋەزىيەتنى ئۆز مەنپەئەتى دائىرىسىدە قانچىلىك ئۇستىلىق بىلەن باشقۇرغانلىقىنى كۆز ئالدىمىزغا ئەكىلىدۇ.
ترامپنىڭ خىتاي سىياسىتىدىكى زىددىيەت ۋە بېيجىڭنىڭ قارشىلىقى
ماقالىنىڭ كىرىش قىسمىدا، ئىككىنچى نۆۋەتلىك ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسەتلىرىدىكى تۈپ زىددىيەت ۋە بۇ زىددىيەتنىڭ بېيجىڭ تەرىپىدىن قانداق باھالانغانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ترامپ، پىرېزىدېنتلىققا قايتقاندىن كېيىن خىتايغا قارشى مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر ئىقتىسادىي ھۇجۇم باشلايدىغانلىقىنى ۋەدە قىلغان بولسىمۇ، بېيجىڭنىڭ بىر يىل داۋامىدا دىپلوماتىيە سەھنىسىدە خېلىلا كۈچلۈك بىر ئىپادە كۆرسەتكەنلىكى بىلدۈرۈلىدۇ. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ، بىرىنچى مەزگىلىدىكى سودا ئۇرۇشىنى قايتا جانلاندۇرۇش ۋە كېڭەيتىش ئارقىلىق بېيجىڭغا بېسىم ئىشلىتىش دەۋاسىغا قارىماي، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە يەنىلا يالغۇز قالدۇرۇلمىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. ئەكسىچە، شى جىنپىڭنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى باشلىقلار يىغىنىغا ئوخشاش پائالىيەتلەردە نۇرغۇنلىغان چەت ئەل دۆلەت رەھبەرلىرىنى كۈتۈۋېلىشى، بېيجىڭنىڭ دىپلوماتىك يېتىم قالدۇرۇلۇشتىن يىراق ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتى سۈپىتىدە بايان قىلىنىدۇ. خىتاي، ئامېرىكا تەھدىتلىرى ئالدىدا چېكىنىشنىڭ ئورنىغا، تېخىمۇ ئاكتىپ ۋە تىغمۇ-تىغ  جەڭ ئېلان قىلىدىغان پوزىتسىيە تۇتقان. بۇنىڭ ئەڭ روشەن مىسالى، ترامپ بىلەن جەنۇبىي كورېيەدە ئۆتكۈزۈلىدىغان كۆرۈشۈشتىن ئاران بىرنەچچە ھەپتە ئىلگىرى، خىتاينىڭ «سىيرەك مەدەنلەر»تەمىنات زەنجىرلىرىگە قارىتا كەڭ دائىرىلىك بىر ئېكسپورتنى چەكلەش تۈزۈمىنى يولغا قويۇشىدۇر.