راند (RAND) شىركىتىنىڭ «خىتاي بىلەن بولىدىغان ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇش توغرىسىدا ئويلىنىش: توققۇز خىل سېنارىيە» ناملىق دوكلاتىنىڭ خۇلاسىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى |  تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ دوكلات، جوئېل ب. پرېدد (Joel B. Predd)، پائۇل دېلۇكا (Paul DeLuca)، سكوتت ساۋىتز (Scott Savitz)، ئېدۋارد گېيىست (Edward Geist) ۋە كەيتلىن لى (Caitlin Lee) قاتارلىق تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن ئامېرىكادىكى داڭلىق  ئىستراتېگىيە مەركىزى راند شىركىتى((RAND Corporation    ئۈچۈن تەييارلانغان. بۇ ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى قارمىقىدىكى مۇھىم بىر ئورگان بولغان «تور باھالاش ئىشخانىسى» (Office of Net Assessment) نىڭ مەبلەغ سېلىشى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، كەلگۈسىدىكى يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان ئامېرىكا-خىتاي توقۇنۇشىنىڭ خاراكتېرىنى چوڭقۇر تەكشۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. دوكلاتنىڭ يادرولۇق نۇقتىسى ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي توقۇنۇشنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن زور بەدەل تەلەپ قىلىدىغان، يادرو ئۇرۇشى خەۋپىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەمدە مۆلچەرلىگەندىن خېلىلا ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كېتىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان توقۇنۇش ئىكەنلىكىدۇر. بۇ تەتقىقات كەلگۈسىدىن بېشارەت  بېرىشنى ئەمەس، بەلكى ئوخشىمىغان شەرت-شارائىتلار ئاستىدا ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇشنىڭ قانداق يۈز بېرىشى مۇمكىنلىكى ھەققىدە ئىجادىي تەپەككۇر ۋە ئانالىز يۈرگۈزۈش، كەلگۈسىدىكى ئۆزگىرىشلەرگە قارىتا تېخىمۇ تەپسىلىي پىلان تۈزۈش ئۈچۈن بىر ئاساس يارىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. دوكلاتتا «ئۇزۇنغا سوزۇلغان» دېگەن ئۇقۇمغا ئېنىق چەكلىمە قويۇلمىغان بولۇپ، بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان توققۇز خىل سېنارىيە ئامېرىكا ۋە خىتاينىڭ ھەربىي ھەرىكەتلىرىنى ئېنىق ئاخىرلىشىش ۋاقتى بولمىغان ھالدا داۋاملاشتۇرۇشقا مەجبۇر بولىدىغان كۆپ خىل ئەھۋاللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دوكلاتنىڭ ئامېرىكا-خىتاي ھەربىي رىقابىتى، قوشۇن پىلانلاش، ھەربىي لازىمەتلىكلەرنى سېتىۋېلىش، ئەشيا ئوبوروتى، دۆلەت مۇداپىئە سانائەت بازىسى ۋە تەمىنلەش زەنجىرى قاتارلىق مۇھىم ساھەلەردىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە تەھلىلچىلەر ئۈچۈن قىممەتلىك پايدىلىنىش مەنبەسى بولۇشى مەقسەت قىلىنىدۇ.
1-باب: كىرىش سۆز
بۇ بابتا دوكلاتنىڭ تەتقىقات ئارقا كۆرۈنۈشى، نىشانى ۋە قوللىنىلغان ئۇسۇللار ھەققىدە مەلۇمات بېرىلىدۇ. ئادەتتە ھەربىي پىلانلارنىڭ چەكلىك نىشانلارنى كۆزدە تۇتۇپ، تېز، ھەل قىلغۇچ نەتىجىگە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقى، ئەمما ئامېرىكا-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنىڭ بۇنىڭدىن پەرقلىق ھالدا ئۇزۇن مۇددەت داۋاملىشىش ئېھتىماللىقىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكى يورۇتۇلىدۇ. تەتقىقاتچىلار «ئۇزۇنغا سوزۇلغان» ئۇرۇشنىڭ مەنىسىگە ئالدىن بېكىتىلگەن چەكلىمە قويمىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ، شۇنداقلا، بۇنىڭ توقۇنۇشنىڭ ئۇزىراپ كېتىشىگە سەۋەب بولىدىغان ھەر خىل ئەھۋاللارنى تەسەۋۋۇر قىلىشقا تېخىمۇ كەڭ پۇرسەت ياراتقانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. سېنارىيەلەرنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى ياكى قايسى دەرىجىدە ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئىكەنلىكى ھەققىدە ھۆكۈم چىقىرىلمايدۇ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق رولىنىڭ كەلگۈسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك، دىنامىك ياكى ئىقتىسادىي تەھلىللەرگە ئاساس سېلىش ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ.
2- باب: ئامېرىكانىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇشلارنى پىلانلاشقا كىرىشى ۋە ئۇنىڭدىن چېكىنىشى: قىسقىچە تارىخ
بۇ باب ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە پىلانلىغۇچىلىرىنىڭ تارىختا ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇشلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسىنىڭ قانداق ئۆزگەرگەنلىكىنى مۇلاھىزە قىلىدۇ. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا، ئامېرىكا سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بولىدىغان كەلگۈسىدىكى ئۇرۇشنى دۇنيا ئۇرۇشلىرىغا ئوخشاش ئۇزۇنغا سوزۇلىدۇ دەپ پەرەز قىلىپ، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي سەپەرۋەرلىك پىلانلاش ئۈچۈن دۆلەتلىك بىخەتەرلىك بايلىق ھەيئىتى (NSRB) قاتارلىق ئورگانلارنى قۇرغان. ئەمما 1950-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا تېرمويادرو قوراللىرى ۋە باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ بارلىققا كېلىشى بۇ قاراشنى ئۆزگەرتكەن. ئىستراتېگىيەچىلەر (مەسىلەن: بېرنارد برودى) ئومۇميۈزلۈك يادرو ئۇرۇشىنىڭ ئىنتايىن قىسقا ۋاقىتتا ئاخىرلىشىدىغانلىقىنى، شۇڭا ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇرۇشنىڭ ھەربىي ئەھمىيىتى قالمىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ قاراش 1960-يىللاردىكى راند تەتقىقاتلىرىدىمۇ تەكىتلەنگەن بولۇپ، ئامېرىكانىڭ ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى ھەربىي كۈچىنىڭلا مۇھىم ئىكەنلىكى، ئۇرۇش پارتلىغاندىن كېيىنكى ئىقتىسادىي يوشۇرۇن كۈچنىڭ ئەھمىيىتىنىڭ زور دەرىجىدە تۆۋەنلىگەنلىكى كۆرسىتىلگەن. نەتىجىدە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى NSRB نى ئەمەلدىن قالدۇرۇش، مۇداپىئە سەپەرۋەرلىك ئىشخانىسى (ODM) نى فېدېراتسىيە پۇقرالار مۇداپىئە ئىدارىسى (FCDA) بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، كېيىنكى ئورگانلارنىڭ،مەسىلەن:(  OCDM، ( OEP ئىقتىسادىي سەپەرۋەرلىك رولىنى ئاجىزلىتىش قاتارلىق قەدەملەرنى باسقان. 1973-يىلى جىددىي تەييارلىق ئىشخانىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغاندىن كېيىن، ئامېرىكادا ئىقتىسادىي سەپەرۋەرلىك پىلانلاش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالىدىغان ھېچقانداق ئورگان قالمىغان. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، پارس قولتۇقى ئۇرۇشىدا نامايان بولغان ئامېرىكا ھەربىي كۈچىنىڭ ئۈستۈنلۈكى، ھەر قانداق رەقىبنى تېزلىكتە يېڭىش مۇمكىن دېگەن قاراشنى كۈچەيتكەن.
دوكلاتتا بۇ تارىخىي ئاساسلارنىڭ ھازىرقى ئىستراتېگىيەلىك مۇھىتقا، بولۇپمۇ خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتكە نىسبەتەن كۈچكە ئىگە بولالماسلىق مۇمكىنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ ۋە بۇنىڭ سەۋەبلىرى تېخىمۇ تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ:
3- بابتىن 11-بابقىچە: توققۇز خىل سېنارىيە
بۇ بۆلەكلەردە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان توقۇنۇشقا ئايلىنىپ كېتىشى مۇمكىن بولغان توققۇز خىل تەسەۋۋۇر تېخىمۇ تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ:
12 –باب: خۇلاسە
بۇ ئاخىرقى بابتا، يۇقىرىدىكى توققۇز سېنارىيەگە ئاساسەن يەكۈنلەنگەن ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇشقا سەۋەب بولىدىغان تۆت ئومۇمىي تۈر تېخىمۇ تەپسىلىي شەرھلىنىدۇ: