خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى ۋە ئىشسىزلىق خىرىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنىڭ بىر سەۋەبى شۇكى، 2025-يىلىدىكى خىتاي 1990-يىللاردىكى خىتاي ئەمەس. ئۇ چاغلاردا، دۆلەت ئىقتىسادى قوش خانىلىق سۈرئەتتە ئېشىۋاتقان بولۇپ، مىليونلىغان كىشىلەر ئىچكى ئۆلكىلەردىن دېڭىز بويىدىكى مەركەزلەرگە كۆچكەندە، كەڭ كۆلەملىك ئىشسىزلىق ناھايىتى تېزلا ئەمگەك كۈچى يېتىشمەسلىككە ئايلانغان ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە بولسا، ئومۇمىي ئېشىش سۈرئىتى ئاستىلاۋاتقان ۋە سۈنئىي ئەقىل تۈرتكىسىدىكى خىزمەت ئورنى  يارىتىش جەريانى ئاستا قەدەمدە ئىلگىرىلەۋاتقان بىر شارائىتتا، ئىشسىزلىقنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇش تېخىمۇ قىيىنغا توختايدۇ.
بۇ سۈنئىي ئەقىلگە مۇناسىۋەتلىك كەڭ كۆلەملىك ئىشسىزلىق كىشىلەرنى كوچىلارغا چىقىپ نامايىش قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ دېگەنلىك ئەمەس. (بەزىلەر رەقەملىك ھايات، جۈملىدىن سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۆزى ياش ئىشچىلارنىڭ نارازىلىقىنى پەسەيتىشى مۇمكىن دەپ قارايدۇ). ئەمما، ھەر قانداق ئىجتىمائىي قالايمىقانچىلىق ئېھتىماللىقى مۇقىملىقنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ۋە رەئىس شى جىنپىڭ ئۈچۈن ئىنتايىن ئەندىشىلىكتۇر. مەسىلەن، ئۆتكەن يىلى يۈز بەرگەن بىر قاتار زوراۋانلىق ھۇجۇملىرىدىن كېيىن، بېيجىڭ كۆزىتىشنى كۈچەيتىپ، بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى كېڭەيتتى ۋە خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ساغلاملىقى ھەققىدىكى تەنقىدىي مۇلاھىزىلەرنى باستۇردى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، سۈنئىي ئەقىل سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ئىشسىزلىقنىڭ ئاقىۋىتى تېخىمۇ يوشۇرۇن، ئەمما ئوخشاشلا ئەندىشىلىك شەكىللەردە كۆرۈلۈشى مۇمكىن: ئىستېمالنىڭ چېكىنىشى، پاراۋانلىق يۈكىنىڭ ئېشىشى ۋە كۆچمەنلەرنىڭ كۆپىيىش ئېھتىماللىقى قاتارلىقلار.
شى جىنپىڭ پارتىيە رەھبەرلىرى ئىچىدە پەرقلىق بىر تىپقا مەنسۇپ. ئۇنىڭدىن بۇرۇنقىلار تېز سۈرئەتلىك تەرەققىيات ئۈچۈن خىزمەت بىخەتەرلىكى، پاراۋانلىق ۋە ئىشچىلارنى قوغداش تۈزۈملىرىدىن ۋاز كەچكەن بولسا، شى جىنپىڭ ئەكسىچە يۆنىلىشتە ھەرىكەت قىلماقتا. «ئورتاق بېيىش» بايرىقى ئاستىدا، ئۇ ئىجتىمائىي تەڭسىزلىكنى ئازايتىش ۋە ئىجتىمائىي زىيانلارغا تاقابىل تۇرۇش نامىدا، تېخنىكا ۋە مائارىپتىن تارتىپ پۇل-مۇئامىلىگىچە بولغان خىتاينىڭ ئەڭ كىرىملىك ساھەلىرىنىمۇ تىزگىنلەشكە تەييار ئىكەنلىكىنى نامايان قىلدى. مەسىلەن، 2021-يىلىدىكى تەۋسىيە ئالگورىزملىرىغا ئائىت بەلگىلىمە  تېز يەتكۈزۈش شوپۇرلىرى دۇچ كەلگەن ناچار خىزمەت شارائىتىغا بولغان ئاممىۋى غەزەپكە جاۋابەن قىسمەن ھالدا ئوتتۇرىغا چىققان ئىدى. بۇ شوپۇرلارنىڭ ۋاقىت جەدۋىلى ۋە كىرىمى خىتاي شەھەرلىرىدىكى قاتناش رېئاللىقىنى كۆزدە تۇتمايدىغان قاتتىق ئالگورىزىملار تەرىپىدىن كونترول قىلىناتتى. مەزكۇر بەلگىلىمىدە سۇپىلارنىڭ زاكازلارنى تەقسىملەش ۋە باھالاشتا «ئەڭ قاتتىق ئالگورىزىم» نى ئىشلەتمەي، ئەكسىچە ۋاقىت بېسىمىنى يېنىكلىتىدىغان «مۆتىدىل ئالگورىزىم» نى قوللىنىشى تەلەپ قىلىنغان ئىدى.
بۈگۈنكى كۈندە بېيجىڭنىڭ سۈنئىي ئەقىل كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان خىزمەت قالايمىقانچىلىقىغا بولغان ئىنكاسىنىمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بىر تۇيغۇ شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن. ھۆكۈمەتنىڭ بۇ جەھەتتىكى ئەندىشىسىنىڭ دەسلەپكى ئىپادىلىرى ئاللىبۇرۇن ئوتتۇرىغا چىقتى. گەرچە «سۈنئىي ئەقىل+» پىلانى ئاساسلىقى سۈنئىي ئەقىلنىڭ تارقىلىشىنى كېڭەيتىشنى مەقسەت قىلغان بولسىمۇ، ئۇنىڭدا يەنىلا «ئىشقا ئورۇنلىشىشقا بولغان تەسىرنى ئازايتىش» تەدبىرلىرىنى قوللىنىش چاقىرىقى بار ئىدى. بۇ يىللىق «ئىككى يىغىن» مەزگىلىدە، بىر ئەمەلدار «سۈنئىي ئەقىل + ئىشقا ئورۇنلىشىش» رامكىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى؛ بۇ رامكا باج ئېتىبارى، مائاش تولۇقلىمىسى، قايتا تەربىيەلەش پىروگراممىلىرى، ھەتتا تېخنىكىنىڭ بەزى خىزمەتلەرنىڭ ئورنىنى ئېلىش ئىقتىدارىغا چەكلىمە قويۇشنى  ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
شەخسىي ئىگىلىك ساھەسىمۇ ئوخشاش ئەندىشىلەرنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. خىتاينىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى سۈنئىي ئەقىل شىركىتى بولغان DeepSeek[2] نىڭ ۋەكىلى بۇ ئاي بىر كەسىپ مۇنبىرىدە خىتايدا  ئاز ئۇچرايدىغان ئاشكارا تەرزدە سۆز قىلىپ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ قالايمىقانچىلىقى ئەمگەك كىرىزىسىنى قوزغىشى ۋە ئاخىرىدا بارلىق خىزمەتلەرنى ئاپتوماتلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىنلىكىنى، بۇ جەرياننىڭ «جەمئىيەتنى تۈپ يىلتىزىدىن تەۋرىتىۋېتىشى» مۇمكىنلىكى ھەققىدە ئاگاھلاندۇردى.
شى جىنپىڭ سۈنئىي ئەقىلنىڭ تارقىلىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن ئىشسىزلىقنى باشقۇرۇشنى بىر-بىرىگە زىددىيەتلىك دەپ قارايدۇ دەپ پەرەز قىلىش خاتالىق بولىدۇ. ئامېرىكىدا سۈنئىي ئەقىل سىياسەتلىرى« خىتايغا قارشى سۈنئىي ئەقىل مۇسابىقىسىدە غەلىبە قىلىش» رامكىسى ئىچىدە تۈزۈلگەن بولۇپ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ پاسسىپ تەرەپلىرى ياكى ئۇنىڭ تارقىلىشىنى تەرتىپكە سېلىش  چوڭ بىر گېئوسىياسىي رىقابەتتىكى توسالغۇلار دەپ قارىلىدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاينىڭ سىياسەت ھۆججەتلىرىدە يەرشارىۋى «سۈنئىي ئەقىل مۇسابىقىسى» دېگەن سۆز تىلغا ئېلىنمايدۇ.
بۇ سۆزنىڭ تىلغا ئېلىنماسلىقى گېئوسىياسىي رىقابەتكە پەرۋاسىزلىق قىلغانلىق ئەمەس؛ ئەكسىچە، بۇ بېيجىڭنىڭ سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاساسلىق قىممىتى دۆلەت ئىقتىسادىنى كۈچەيتىش ۋە ئىچكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا دەپ قارايدىغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بېيجىڭنىڭ نۇقتىنەزەرىدىن ئېيتقاندا، ھەقىقىي غەلىبە سۈنئىي ئەقىلنىڭ تارقىلىشىنى شۇنداق باشقۇرۇشقا باغلىقكى، سۈنئىي ئەقىل خىتاينىڭ ئىقتىسادىنى كۈچەيتىش بىلەن بىرگە، دۆلەتنىڭ ئىجتىمائىي ئاساسىنى تەۋرىتىپ قويماسلىقى كېرەك. يەنى، خىتاي ئۈچۈن ئەڭ مۇھىمى تاشقى رىقابەتتە ئۇتۇپ چىقىشلا ئەمەس، بەلكى ئىچكى قىسىمدىكى مۇقىملىق ۋە ئىقتىسادىي قۇۋۋەتنى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق تەڭپۇڭلاشتۇرۇشتۇر.
Lu, Marianne. «China Is Worried About AI Job Losses.» RAND Corporation, December 1, 2025. https://www.rand.org/pubs/commentary/2025/12/china-is-worried-about-ai-job-losses.html. (Originally published by Foreign Policy on November 20, 2025).