مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابدۇراھمان ئارسلان: مېنىڭچە ئۆزىمىز ئانچە ھېس قىلمىغان، ئەمما ناھايىتى كۈچلۈك بولغان بىر تەرىپىمىز بار. يەنى، مودېرنىزمدا ساقلانغان ئاساسلىق مەسىلە ھەقىقەت، ھەقىقەتنىڭ مەنبەسى مەسىلىسىدۇر. بىزدە ھەقىقەت «بېرىلگەن» بولۇپ، ئاللاھ بىزگە رەھمەت قىلىپ ئەۋەتكەن. بىز ھەقىقەت ئىزدىمەيمىز. مەۋجۇدىيەت ئالىمىنى ئۇ ھەقىقەتكە ئاساسەن چۈشىنىمىز. يەنى، پەلسەپە بەرپا قىلىمىز. ھالبۇكى، مودېرنىزمدا ھەقىقەت يوق. مودېرنىزم ئەسلىدە پوست مودېرنىزمغا ئوخشاش ھەقىقەت ئىزدەنگەن جەرياندۇر. ئۇنى قانداق تاپىدۇ؟ قانۇنىيەت سۈپتىدە تېپىلىدۇ. قەيەردىن تاپىدۇ؟ تەبىئەتتىن تاپىدۇ. مودېرنىزم پوست مودېرنلىققىچە ھەقىقەتنىڭ مەنبەسىنىڭ تەبىئەت ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. پوست مودېرنىزم بولسا «ھەقىقەت يوق» دەيدۇ. يەنى، ھەقىقەتنىڭ مەنبەسى تەبىئەت ياكى ئەمەس. مەن ئۇ مۇنازىرىغا كىرمەيمەن. چۈنكى ئىنساننىڭ ئىدراكى بۇنىڭغا يېتەرلىك ئەمەس دەپ قارايمەن. ئىنسان دۇنياغا شەيئى سۈپتىدە قارىيالمايدۇ، دەيدۇ. بۇنداق بولغاندا مېنىڭچە بىزنىڭ مودېرنىزم بىلەن بولغان مەسىلىمىز مانا بۇ نۇقتىدا باشلىنىدۇ. ئەپسۇسكى، بىز بۇ چوڭقۇرلۇققا شۇڭغۇپ كىرەلمىدۇق. ھەقىقەت، ھەقىقەتنىڭ مەنبەسى، ھەقىقەت مەسىلىسى… چۈنكى ھەقىقەت ھاياتقا، مۇناسىۋەتلەرگە، دۇنياغا، مەنا بېرىش شەكلىدە ئۆزىنى ئەكىس ئەتتۈرگەن ۋاقىتتا ئوتتۇرىغا باشقا نەرسە چىقىدۇ ۋە بۇ ئىزچىل ھالدا سىزنى مۇدېرنىزم بىلەن مۇنازىرە قىلغان زېھىن، بەدەننىڭ ساھىبىغا ئايلاندۇرىدۇ. مۇسۇلمان ھەمىشە بۇ سۈركىلىش ئىچىدە بولىدۇ.
ئەمما مودېرنىزم بۇنى ئىزچىل ئەۋج ئالدۇرۋاتمامدۇ؟ يەنى، بىزدىن ھەر شەيئىگە «ھۆرمەت قىلىشىمىزنى» سورايدۇ، ھۆرمەت قىلىشىمىزنى كۈتىدۇ.
ئەلۋەتتە، چۈنكى بۇ تەلەپ نوپۇز خاراكتېرىغا ئىگە بولۇپ، بىزنى ئۆزىنىڭ نوپۇزى ئاستىغا ئالماقچى بولىۋاتىدۇ.
يەنى، «كارىڭ بولمىسۇن، ھۆرمەت قىل» دېگەنلىك، ئەسلىدە لائىكلىك بىلەن، دىموكرات بولۇش بىلەن، چاغداش بولۇش بىلەن تەڭداش بولۇپ قالغان تەلەپتىن ئىبارەت، خالاس.
كارىڭ بولمىسۇن دېگەن ۋاقىتتىمۇ پۇرسىتىنى تاپسا سېنى ئۆزىنىڭ دۇنياسىغا سۆرەپ كىرىدۇ. بۇ يەردە مۇرەسسە قىلغىلى بولمايدىغان ئىككى ھۆكۈمرانلىق شەكلى بار. ھاكىمىيەت ھەققىدە ئويلىنىشىمىز كېرەك. بۇ پەقەت سىياسىي ھاكىمىيەت ئەمەس. ۋەھىي بىزنى ئاللاھنىڭ ھاكىمىيىتىگە چاقىرىدۇ ۋە باشقا ھاكىمىيەتلەردىن قورقماسلىقىمىزنى ئېيتىدۇ. مودېرنىزمدا بولسا باشقا بىر ھاكىمىيەت شەكلى مەۋجۇت. ئۇ بىلىمنىڭ مەنبەسىدىكى ھۆكۈمران كۈچمۇ يەنىلا باشقا كۈچ. ئۇمۇ: سەن ئۇلۇس دۆلىتىگە مۇشت ئات، لېكىن مېنىڭ ھۆكۈمرانلىقىمنى قوبۇل قىلغان ئاساستا مۇشۇنداق قىل، دەيدۇ. بۇ باشقا بىر نەرسە.
مودېرنىزىمغا قارشى باشقا تايانچ نۇقتىلىرىمىز بار. مەسىلەن: ئىسلام ئېلىپ كەلگەن ئەقىل چۈشەنچىسى. ئۇمۇ ناھايىتى مۇھىم تايانچ نۇقتىسى. ئىسلامنىڭ ئىجتىمائىي نۇقتئىنەزىرى مۇشۇنداق.  مۇشۇنداق نەزىرىيە ھەققىدە توختۇلۇش مۇمكىنمۇ؟ بۇ ھەقتە مۇنازىرە قىلىشقا بولىدۇ، ئەمما ئۇ ناھايىتى كۈچلۈك تايانچ نۇقتىسىدۇر. لېكىن بۇلارنىڭ كۈچلۈك بولۇپ – بولمىغانلىقىنى پەقەت ئىلمىي خىزمەتلەر ئوتتۇرىغا قويالايدۇ. مەسىلەن: مودېرنىزمنى بەرپا قىلغان ئەڭ مۇھىم ئامىل نېمە؟ ئىجتىمائىي نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا شەخستۇر. ئىسلامدا بۇ مۇئمىن ئۇقۇمى بىلەن ئىپادىلەنمەيدۇ. ئۇنداقتا بۇلارنىڭ كىملىك، ئەمەل نۇقتىسىدا نېمىگە ۋەكىللىك قىلغانلىقى ھەققىدە ئويلىنىشقا توغرا كېلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا شەخسنىڭ نېمىگە ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقى ھەققىدىمۇ ئىزدىنىش كېرەك. بەلكىم ئەنە شۇ ۋاقىتتا پەرقلەرنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ بۇ ھەقتە توختىلالايمىز. چۈنكى دىننىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق ئىدىئولوگىيىلەر، دۇنيا قاراشلار ئىنسان ھەققىدىكى ئېنىقلىمىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ تۇرۇپ ئۆزىنى بەرپا قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا يول يوق. ئىسلاممۇ ئىنسان ئېنىقلىمىسىنى ئاساس قىلىپ ھەرىكەت قىلىدۇ. بۇ ئىنسان كىم؟ (بۇ ئىنسان) پەيغەمبەرلەردۇر. بۇ بىر ئۆرنەك بولۇپ، ئىدېئال ئۆرنەكتۇر. لېكىن شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەندىن بەندە بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ سەۋەپتىن ئىنسان ھەققىدىكى ئېنىقلىمىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ تۇرۇپ، سىز بىر شەيئى ھاسىل قىلالايسىز. مەسىلەن: فارابىنىڭ «مەدىنەتۇل فازىلا» دېگەن كىتابىدا نېمە بار ئىدى؟ ئىنساننىڭ ئېنىقلىمىسىدىن مۇستەقىل ھالدا باشقا نەرسە بارمىدى؟ شەھەرنى ئىنسانلار بەرپا قىلىدۇ، «پەزىلەتلىك كىشىلەر». دېمەك، پەزىلەتلىك ئىنسان ئېنىقلىمىسىنى چىقىش نۇقتىسى قىلغان. ئەپىلاتوندىمۇ، ئارىستوتىلدىمۇ بۇ بار. نەتىجىدە «شەھەر» ئۆزىگە نىسبەتەن پەزىلەتلىك ئىنساننىڭ يۇرتىدۇر. مېنىڭچە بۇ سەۋەپتىن سىز ئىجتىمائىي نەزەرىيىنى، بىر شەھەرنى، بىر ئىقتىسادنى «ئىنسان ئېنىقلىمىسىدىن» ئايرىم ھالدا بەرپا قىلالمايسىز، لاھىيلىيەلمەيسىز، تەسەۋۋۇر قىلالمايسىز. بۇنى چۈشەنگەن ۋاقتىڭىزدا ئاندىن سىز كاپىتالىزم ئېلىپ كەلگەن يامانلىقلارنى بىلىپ يېتەلەيسىز. ھالبۇكى، سىز ئىقتىسادىي ئادەم (ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى قوغلاشقۇچى كىشى) سۈپتىدە ئەگەر بىر ئىنسان ئېنىقلىمىسىنىڭ ئۆزىنى ئەمەس، ئەمما ئۇ ئېنىقلىمىنىڭ قىممەت – قاراشلار دۇنياسىنى قوبۇل قىلغان بولسىڭىز، «ياق، مەن ئىقتىسادىي ئادەم ئېنىقلىمىسىنى قوبۇل قىلمايمەن» دېيىشىڭىزنىڭ ھېچقانداق ئەھمىيىتى يوق. سىز ئۇنىڭغا ئاساسەن بىر شەھەر قۇرۇپ چىققان بولىسىز، ئاساسلىق مەسىلە مانا بۇ يەردىن كېلىپ چىقىدۇ.