ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات مۇئەييەن بىر پائالىيەت ساھەسىدىكى – مەسىلەن، سىياسىي، ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي ساھەلەردىكى – ئومۇمىي يۈزلىنىش ۋە مايىللىقلارنى چۈشىنىشكە تىرىشىش، ھازىرقى ۋەزىيەت ۋە كېلەچەككە ئالاقىدار مۆلچەرلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش، خەۋپلەرنى بايقاش ۋە پۇرسەتلەردىن پايدىلىنىشنى تەقەززا قىلىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ تۈپ مەقسەت ۋە نىشانلىرىنىڭ بىرى كېلەچەكتە ئوتتۇرىغا چىقىشى ئارزۇ قىلىنغان بىر ئىشنىڭ ئىشقا ئېشىشى ئۈچۈن پۈتكۈل ئاكتىيورلارنىڭ بىردەك ھەرىكەت قىلىشىنى ۋە رول ئوينىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن، پەرقلىق ۋەزىپىلەرگە مەركەزلىشىۋاتقان ئىستىخبارات كۈچلىرىنى مەقسەتكە مۇۋاپىق رەۋىشتە ئورتاق قاراش ۋە چۈشەنچە بويىچە ئۆزئارا ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىشقا يېتەكلەش، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئاساسلىق نىشانلىرىنىڭ بىرىدۇر. بۇ مەنىدە شەخسلەر، گۇرۇپپىلار، ھەر تۈرلۈك ئالاقىدار ئىدارە – ئورگانلار ئارىسىدا ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك پەيدا قىلىشقا ئوخشاش ئىشلار ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئالاھىدىلىك، مەقسەت ۋە نىشانلارنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، زېھىن تەلەپ قىلىدىغان بىر پائالىيەت بولۇپ، ئۇتۇققا ئېرىشىشى زېھنىي قابىلىيەتكە باغلىقتۇر. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزى قىلىدىغانلارنىڭ تېز ئوقۇش ۋە چۈشىنىش قابىلىيىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشى، ھالقىلىق مەسىلىلەرنى ئاڭقىرالىشى، مەنە بىلدۈرىدىغان يېڭى ئامىللارغا ئېنىقلىما بېرەلىشى ۋە ۋەقەلەرنىڭ يۆنىلىنىشى بەلگىلەۋاتقان ئامىللار توغرىسىدا ئىلمىي مېتودلارنى ئوتتۇرىغا قويالايدىغان بولۇشى مۇھىمدۇر (سېلت ۋە ۋېسلېي، 2011: 2).
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرى ئوچۇق پىكىرلىك، پەرەزلەردىن يىراق ۋە سوئال قويغۇچى خاراكتېرغا ئىگە بولۇشى كېرەك. ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسى – CİA نىڭ سابىق ئەمەلدارلىرىدىن رىھارد خېئۇئېر (خېئۇئېر، 1999: 65) نىڭ «زېھىنلەر پاراشۇتقا ئوخشايدۇ؛ پەقەت ئېچىلغان چاغلىرىدىلا كارغا كېلىدۇ» دېگەن سۆزى بۇ نۇقتىغا ئىشارەت قىلىدىغان مۇھىم بىر مىسالدۇر.
قىسقىسى، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ مەقسىتى پەقەت قارشى كۈرەش قىلىنىۋاتقان نىشانغىلا مەركەزلىشىش بىلەنلا قالماستىن، كۈرەش قىلغۇچىنىڭ ئىمكانىيەت ۋە ئىقتىدارىنى، ئاجىزلىق ۋە يېتەرسىزلىكلىرىنى مەۋجۇت ۋە ئوتتۇرىغا چىققۇسى شەرت – شارائىت دائىرىسىدە مۇھاكىمە ۋە ئانالىز قىلىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزلىرى ئادەتتە ھەربىي، بىيوگرافىك، ئىقتىساد، ئىلمىي ۋە تېخنولوگىيە، قاتناش، ئۇچۇر – ئالاقە، ھەربىي جۇغراپىيە، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردە قىلىنىدۇ (ئۆزداغ، 2008: 149).
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرى؛ مۇئەييەن دۆلەت ياكى رايونلار (مەسىلەن، ئوتتۇرا شەرق)، چېگرا ھالقىغان جىنايەتلەر دېگەندەك كونكېرت ساھەلەر ياكى سىياسەت ئىلمى، جەمئىيەتشۇناسلىق، سىياسەت پىسخولوگىيەسىگە ئوخشاش مەخسۇس ئاكادېمىك ساھەلەردە كەسپىيلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنداق بولغاچقا، تېررورىزمغا مۇناسىۋەتلىك ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرى، سوبيېكتىپ خاراكتېرلىك جۇغراپىيە ۋە پەرقلىق پەنلەرگە دائىر ئۇچۇرلارنى بىر يەرگە جۇغلاپ، چوڭ كارتىنانى ئوتتۇرىغا چىقىرالايدۇ. بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمىتى، تارىخ، سىياسەت، ئىستراتېگىيەلىك مۇھىت، جۇغراپىيە، دىن، پىسخولوگىيە، مەدەنىيەت، دېموگرافىيە (نوپۇس) ۋە باشقا ئامىللارنىڭ بىر – بىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرىنى نەزەرگە ئېلىپ، بۇلارنىڭ تېررورىزم ۋە سىياسىي زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكىللىنىشىدىكى تەسىرىنى ئايدىڭلىتىشقا تىرىشىشى كېرەك.
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئېنىقلىما ۋە خاراكتېرى توغرىسىدا ئېيتقانلىرىمىزغا ئاساسەن، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ تۈپ مەقسىتى، تېررورلۇق تەشكىلاتى ۋە ھەرىكەتلىرى توغرىسىدا دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارا مىقياسىدا پائال كۈرەش سىياسىتى ۋە ئۇسۇللىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئىبارەت. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشكە كېرەكلىك بولغان ئىستراتېگىيەلىك ۋە سىياسەتلەرنى بەلگىلەش مەقسىتىدە قارار چىقارغۇچى ۋە ئىجرا قىلغۇچىلارنىڭ ئىمكانىيەتنىڭ يېتىشىچە ئەڭ توغرا قارارلارنى چىقىرىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ۋە تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىمكانىيەت ۋە قابىلىيەتلىرى بىلەن كۈچلۈك، ئاجىز ۋە سەزگۈر نۇقتلىرىنى، نىشانلىرىنى، سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيەلىرىنى ئېنىقلاپ، مۇھاكىمە قىلىدىغان بىر ئىستىخبارات ساھەسىدۇر.
تېررورىزمغا قارشى كۈرەش نۇقتىسىدىن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات بەزى يازغۇچىلار تەرىپىدىن (مەسىلەن، كۆسەلى، 2009: 59 غا قاراڭ)، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تەشكىلى قۇرۇلمىلىرى، مەقسەتلىرى، ھەرىكەت شەكىللىرى، مەنبەلىرى، قورال ۋە پارتلاتقۇچلىرى، سىرت بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى توغرىسىدىكى مەلۇماتنىڭ قولغا چۈشۈرۈلۈشى، دەپ قارالماقتا. بۇ مەسىلىلەر، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشنىڭ مەلۇم جەھەتتىن ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك ئىستراتېگىيەلىك نىشان ۋە چېتىشلىق تەرەپلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.