ئەدەبىيات ۋە دىن (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۆتكەن ئوتتۇز يىلدىن ئارتۇق ئەدەبىيات تېئورىيىسى تارىخى ھەرخىل ئۇسلۇپلاردا يېڭى تەنقىدى تېكسىت ۋە باھالىغۇچى تەلىماتىغا داۋاملىق ۋە كۈچىيىۋاتقان بىر شەكىلدە ھۇجۇمغا ئېتىبار قىلغان بولۇشى مۇمكىن. Rudolf Bultmann  ۋە Hans Gademer نىڭ تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلىرى تەرىپىدىن مۇرەسسە قىلىنغان Heidegger چە  Vorverstadenis چۈشەنچىسى، بىلىش ھەرىكىتىنىڭ ھېچبىرى كىشىنىڭ تارىخ ۋە مەدەنىيىتى بىلەن چوقۇم باغلىنىشلىق بولغان بىر «ئالدىن بىلىش» بولماستىن كاپالەتكە ئىگە قىلىنالمىغانلىقى ئۈچۈن، بىر تەرەپلىمە قاراش بولماستىن، ئوبيېكتىپ باھالاشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ئۆرنەكلىرى بىلەن كۆرسەتتى. ھەقىقەتەن ھەم تېكسىتلەر ھەمدە باھالىغۇچىنىڭ تارىخى ئۇپۇقى ماركىستلار، يېڭى ماركىستلار ((krş., Jürgen Habermas’ın Gadamer eleştirisi ۋە Freud چىلار (Jacques Lacan ve muakkipleri)  دەك پۈتۈن شۈبھىنىڭ باھالاش بىلىمى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلار تەرىپىدىن دېققەت بىلەن تەتقىق قىلىنغىنىدا، مۇقەررەر ھالدا بىر ئ‍ىدىئولوگىيە، خاتا ئاڭ ياكى ۋەيران قىلىدىغان نەشرىيات تىلى تەرىپىدىن كۆزدىن قاچۇرىلىدۇ. ساپلىقنىڭ ۋە ئوبيېكتىپچىلىقنىڭ مەسۇم، ئىتائەتچان ئاڭ تەرىپىدىن قوغدالغان «يېقىن ئوقۇشلار»نىڭ ئورنىدا ھەم تېكستى ھەمدە تەنقىدچىنىڭ تىلى ھۆكۈمرانلىق ۋە زوراۋانلىقنىڭكىدەك، ئالداش ۋە ئارزۇ (René Girard) ماسكىلىرى تاقىشى ئېھتىمالغا تېخىمۇ يېقىن. دىكتاتور بىر شەكىلدە بېرىلگەن مەنانىڭ  (E.D.Hisch) توشۇغۇچىسى بولغان تېكست ئورنىغا، تېكسىتتىكى مەنا، يا ئوقۇرمەنلەرنىڭ ياكى ئوقۇغۇچى جەمئىيەتلەرنىڭ (Stanley Rish, Frank Kermode) يا تېكسىتنىڭ ۋە ئوقۇش ھەرىكىتىنىڭ (H.R.Jaus, Wolfgang Iser, Roland Barthes’in son yazıları) بىر مەھسۇلاتى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. مەنا، دىئالېكتىنىڭ ماسلىشىشىنىڭ ئالدىدا قۇرۇلغان (Paul Ricoeur) كۆز قاراش ۋە دۇنيانىڭ تەسۋىرى ياكى بىر قېتىم تونۇلغان ۋە ياتلاشتۇرۇلغان (Victor Shklousky) ئومۇمى شىفىرلارنىڭ ئىدراك قىلىنىشى بىلەن بۇ شېئىرنىڭ سېمانتىكا، سىنتاكىسلىق ۋە فىبئولوگىيىلىك سەۋىيەلىرى ئىچىدە كۆمۈلگەن (Roman Jakobson ve Claude Lévi-Strauss) چوڭقۇر قۇرۇلمىلىرى –  تەڭلىكلەر ۋە زىتلىقلارنى مەيدانغا چىقىرىش ئارقىلىق يېڭىلاش مۇمكىن.
تېكسىت ۋە مەنا مەسىلىسىدە كۆرۈلگەن ئەڭ رادىكلار ھەرىكەت، Jacques Derrida ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ مودىغا ماسلاشتۇرۇشىدۇر. غەرپ مەدەنىيىتىدە ئەنئەنىۋى تىل كۆز قارىشى، ئاساسەن تەقلىدىي بولغىنىدۇر. تىل زېھىن تەبىئەت ۋە ھەتتا تەڭرى ئارىسىدىكى ئېلىم – بېرىمنى ساداقەت ۋە بەرىكەتلىك ھالدا ئەينەكتە ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە yapısökücülüğün   كۈنتەرتىپى، Saussureچە تىل ئورۇنلاشتۇرغان، كۆرسەتكۈچى ۋە كۆرسىتىلگۈچىلەر ئارىسىدا سېمىترىك بىرلىكىنىڭ ئەڭ تەسىرلىك ۋە ئەڭ شۈبھىلەندۈرىدىغان سورىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر. «چۈنكى ھەقىقەتتە «كېمە» كۆرسىتىلگىنى مەلۇم بىر ئاخىرى بولمىغان كۆرسەتكۈچىلەرنىڭ ئۆز –  ئارىلاش مۇناسىۋىتىنىڭ مەھسۇلاتىدۇر. مەنا مەلۇم بىر كۆرسىتىلگۈچىگە چاپلانغان بىر ئۇقۇم ئەمەس، كۆرسەتكۈچىلەر يوشۇرۇن بولىدىغان چەكسىز ئويۇننىڭ مەھسۇلاتىدۇر…بىر جۈملىنىڭ مەنىسى پەقەت مېخانىك ھالدا سۆزلەرنى ئۈستى –  ئۈستىگە يىغىش ئارقىلىق چۈشىنەلمەيمەن. سۆزلەرنىڭ باغلىنىشلىق ۋە بىردەك بىر مەنا شەكىللەندۈرۈشى ئۈچۈن، ھەر بىرىنىڭ ئۆزىدىن ئىلگىرىكى سۆزلەرنىڭ ئىزىدىن مېڭىشى ۋە ئۆزىدىن كېيىن كېلىدىغان سۆزلەرنىڭ ئىزىنى ئوچۇق تۇتۇشى كېرەك.(Terry Eagleton, Literary Teory: An Introduction, Edebiyat Teorisi: Bir Giriş, 1983).بۇ تۈپەيلى Derrida چى كۆز قاراشتا مەنا (ھەم پەرق ھەمدە پەرقلىقلەشتۈرۈش مەنىسىدە) différance نىڭ، (كۆرسەتكۈچىلەرنىڭ بىر كىشىنىڭ تەجرىبىلىرى ياكى ئەمەلىي نەرسىلەرنى سۇنۇش ئۈچۈن دائ‍ىم يېتەرسىز ئىكەنلىك مەنىسىدە) يوقلۇقنىڭ ۋە (ئىشىقنىڭ كۆرسىتىلگەن ۋە ئارزۇنىڭ شەكىللىنىشىنىڭ ھەرقانداق مۇقىم بىر مەنبەنىڭ ياكى مېتافىزىكىلىق Urgrund پىكىرىنىڭ قايتىدىن چۈشەنچە ھاسىل قىلىشىنى رەت قىلىش مەنىسىدە) نازۇك خاراكتېرلىگۈچى سىزىق بىلەن ئېنىقلانغان بولىدۇ. تېكسىت مەنىسىنىڭ مۇقىم ۋە كەسكىنلىكىنى تىلغا ئېلىش، بۇ تۈپەيلى، ھەقىقىي مەزمۇن دەپ بىر شېئىر تىلىغا مۇراجىئەت قىلىش كېرەكسىز بولغىنىدەك مەناسىزدۇر. بىر شېئىرنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى، تىل تارىخىنىڭ پۈتۈن ساھەسىدۇر ياكى Jonathan Culler نىڭ مۇۋاپىق سۆزى بىلەن «مەنا ئارقا كۆرۈنۈشىگە مەجبۇردۇر، ئەمما ئارقا كۆرۈنۈش بولسا چەكسىزدۇر» (On Deconstructionism: Teory and Criticism after Structuralism, Yapıs.kücülük Üzerine: Yapısalcılık’tan Sonra Teori ve Eleştiri, 1982) مەنا، شۇڭلاشقا نەتىجىدە مەزمۇن Nietzscheچى ھەم سىرلىق ھەمدە چەكسىز ئەركىن ئويۇن ئۇقۇمى بىلەن مۇۋاپىقتۇر ۋە بىر پاسسىپ تەقلىد باغلىنىش بولۇشتىن يىراق بولغان باھالاش، مۇرەسسە قىلىش ۋە ئورنىدىن چىقىرىشنىڭ، باشقىسى ئۈچۈن كۆرسەتكۈچىلەرنىڭ بىر تىزمىنى ئۆزگەرتىشىنىڭ يەنە بىر شەكلىدۇر. (Krş., Jacques Derrida, Writing and Differance, Yazı ve Fark, 1978; Of Gramatology, Yazıbilim Üzerine, 1976; Dissemination, Yayılım, 1982).