ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىدىكى پوزىتسىيەلىرىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى روھىڭيا مۇسۇلمانلىرى مەسىلىسىگە ھەل قىلىش چارىسى تېپىش ئۈچۈن يەنىلا ناھايىتى ئاكتىپ ۋە جىددىي – ئالدىراش ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ تۇرىدۇ. 2012 – يىلى 8 – ئاينىڭ 14 – ۋە 15 – كۈنلىرى ئۆتكۈزۈلگەن مەككە باشلىقلار يىغىنىدا ئىقتىسادىي ياردەم بېرىش ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئالاھىدە ئەلچىسى تەيىنلەش قاتارلىقلاردا بۇ جەھەتتە ئىجرا قىلىشقا بولىدىغان كونكرېت تەدبىرلەر بىلەن تەمىنلەيدىغان قارارلار ماقۇللاندى. باش كاتىپ ئېھسانئوغلۇ يەنە بىرما پىرېزىدېنتى تېئىن سېئىنغا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى بان كىمونغا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ناۋى پىللايغا ۋە بېرمادىكى دېموكراتىيە مەملىكەتلىك بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى ئاڭسان سۇكىغا خەت ئەۋەتتى.
ئۇيغۇر تۈركلىرى مەسىلىسىگە كەلسەك؛ ئۇلار ھەققىدە، بۇ تەشكىلات قۇرۇلغاندىن بۇيان ھېچقانداق ئۈنۈملۈك ۋە تەسىرلىك رولى بوپ باقمىدى، چۈنكى ئۇ چىقارغان قاراردا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا بولمىغان دۆلەتلەردىكى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى ۋە ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقى ۋە كىملىكىنى قوغداشتا شۇ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزى ئاساسلىق مەسئۇلىيەتنى ئۆز ئۈستىگە ئالىدۇ دەپ تەكىتلىدى. ئەكسىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنى «مۇسۇلمان پۇقرالىرىغا كۆڭۈل بۆلۈش تىرىشچانلىقى»نى ماختىدى. خىتاي ئۇلارنىڭ بۇ پوزىتسىيەسىنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە ۋەكىللىرىنىڭ دۇنيا مىقياسىدا ئۆزىنىڭ زۇلۇم سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلغانلارنى خونۇكلاشتۇرۇشتا ئاقلىغۇچى ئامىل سۈپىتىدە سۈيئىستىمال قىلىپ كەلمەكتە.
خەلقئارا جەمئىيەتتە ئۆزىنى «ئىسلام دۇنياسىنىڭ كوللېكتىپ ساداسى» دەپ تەسۋىرلىگەن ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ دۆلەتنىڭ مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارغا تۇتقان مۇئامىلىسىگە قانداق جاۋاب قايتۇرىدىغانلىقىنى كۆرۈش ئۈچۈن ئۇزۇندىن بۇيان كۈزۈتىۋاتقان بولۇپ؛ ئۇنىڭ يېقىنقى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ پايتەختى ئەبۇزەبىدە ئېچىلغان ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى كېڭىشىنىڭ قىرىق ئالتىنچى قېتىملىق يىغىنىدىكى پائالىيەتلىرى، ئاندىن ئۇنىڭ بىلەن بېيجىڭدىكى خىتاي كومپارتىيەنىڭ ۋەكىللىرى ئوتتۇرىسىدىكى سۆھبەت يىغىنى قاتارلىق ھەركەتلىرىدىن ئەپسۇسلانغان ھالەتتە كۈزەتمەكتە.
ئىككىنچى: ئەرەب – خىتاي سىياسىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى
مۇسۇلمانلار ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىغا سىڭىپ كىرىش ۋە مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتكەن بىر پەيتتە، خىتايمۇ ئىمپېرىيەسىنى باشلاپ بۇ جۇغراپىيەلىك رايونلارنى مۇستەملىكە قىلىش مەقسەتىدە، خىتاي سېپىلى (سەددىچىن سېپىلى) تەرەپتىن بېسىپ كەلگەن ئىدى. ئىككى قوشۇن مىلادىيە 751 – يىلى بۈگۈن شەرقىي تۈركىستان بىلەن قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى چېگراسىغا جايلاشقان تالاس شەھىرىدە ئۇچراشتى. خىتاي قاتتىق ئېچىنىشلىق مەغلۇبىيەتتىن نەسىۋېسىنى ئېلىپ بۇ رايونلاردىن 10 ئەسىرلىك چېكىنگەن بولسا، مۇسۇلمانلار ۋە تۈركلەر ئوتتۇرىسىدا ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇناسىۋەت ئورنىتىشنىڭ ھۆل – ئاساسىنى ياراتقان بىر تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولغان ئىدى. بۇ مۇناسىۋەتنى قىسقا قىلىپ تۆۋەندىكىدەك تىزىشقا بولىدۇ:
1. ئەرەبلەرنىڭ ئۇيغۇر تۈركلىرى بىلەن تونۇشۇش ۋە تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش مۇناسىۋىتى ۋە خىتايغا قارشى ئۇرۇشى
ئۇمەۋىيلەر شاھزادىسى «قۇتەيبە بىن مۇسلىم» مىلادىيە 706 – يىلى بۇخارا ۋە مىلادىيە 711 – يىلى سەمەرقەندنى بويسۇندۇرغاندىن كېيىن، تۈركلەر ئۆزىنى تۇنجى قېتىم يېڭى بىر دىن ۋە باشقىچە بىر مەدەنىيەتنىڭ قارشىسىدا كۆردى. يەنى، ئەرەب – ئىسلام مەدەنىيىتى ئالدىدا يۈزمۇ –يۈز كۆرۈشتى. تۈركلەر يېڭى دىنلارغا ئالدىراپ قىزىقىپ كەتمىگەنلىكتىن، دەسلەپتە راۋان ئالاقە قۇرىيالىمىغان بولسىمۇ كېيىنچە تەدىيجىي ھالدا تۇنۇشۇشقا ۋاقىت كېتەتتى. ئەمما خىتاي ئېمپراتورلۇقى ئەينى ۋاقىتتا ئابباسىيلار خەلىپىلىكنىڭ كۈچىگە خەلەل يەتكەندىن كېيىن تۈركلەرنىڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلىرنى ئىگىلىۋالغان بولۇپ، «ئىسلام دۆلىتى» يەنە مۇقىملىققا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، خەلىپە ئەبۇ جائفەر ئەل مەنسۇر شەرقىي تۈركىستاندا ھەربىي سەپەرۋەرلىككە تەييارلىق قىلىشقا بۇيرۇدى، شۇنىڭ بىلەن قوماندانى «ئەبۇ مۇسلىم» باشچىلىقىدىكى ئابباسىيلار ئارمىيەسى سەمەرقەندتىكى ئابباسىيلار قوشۇنلىرىغا قوماندانلىق قىلىۋاتقان قوماندان «زىياد بىن سالىھ» نىڭ قوشۇنغا قۇشۇلۇشقا يۈرۈش قىلدى.
مىلادىيە 751 – يىلى 7 – ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، ئەرەب – خىتاي ئىككى قوشۇن تلاس دەرياسىغا جايلاشقان «تالاس» شەھىرى ئەتراپىدا توقۇنۇشقان، ھەمدە ئابباسىيلار شاھزادىسى بازىسىدىن يىراق بولغاچقا، ئىسلام ئارمىيەسى 50 مىڭغا يېقىن كۈچلۈك بولغان خىتاي ئارمىيەسى ئالدىدا قىيىن ئەھۋالدا قالدى. يەنە بىرى بولسا (خىتاي) ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى دۈشمىنىنى مەغلۇپ قىلىش پۇرسىتىگە كەلگەنلىكىنى كۆرۈپ يېتىپ بولغان ۋاقىىتتا، ئۇشتۇمتۇق تۈركلەرنىڭ ئارىلىشىشى ئۇرۇش مەيدانىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتتى. چۈنكى خىتاي ئارمىيەسى يىگىرمە مىڭدىن ئارتۇق ئەرەب ئەسكىرىنى ئەسىر ئېلىۋالغاندىن باشقا، نەچچە مىڭلىغان كىشىلەرنى ئۆلتۈرگەن ۋە قورشاۋغا ئالغان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرى پۈتۈنلەي ئاخىرلاشتى. بۇنىڭدىن كېيىن تۈرك ئەسكەرلىرىنىڭ ئىسلام قۇشۇنلىرىغا قېتىلىشقا باشلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر قىسىم تۈركلەر ئوتتۇرا ئەسىردە ئىسلام كۈلتۈرى ۋە مەدەنىيتى كارۋىنىدىكى ئورنىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلدى.