شى جىنپىڭنىڭ نەزىرىدىكى دۇنيا: لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ مەخسۇس دوكلاتى ھەققىدە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھازىرلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە ئاۋسترالىيەنىڭ داڭلىق، مۇستەقىل، پارتىيەسىز خەلقئارا سىياسەت ئانالىز مەركىزى بولغان لوۋى ئىنستىتۇتى (Lowy Institute) تەرىپىدىن 2025-يىلى ئىيۇندا ئېلان قىلىنغان «شى جىنپىڭ نەزىرىدىكى دۇنيا» (The World According to Xi Jinping) ناملىق مەخسۇس دوكلاتنى خۇلاسىلەش ۋە مۇھاكىمە قىلىش ئاساسىدا يېزىلدى. دوكلاتنىڭ ئاپتورى رىچارد مەك گىرېگور ئەپەندى بولۇپ، ئۇ لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ شەرقىي ئاسىيا ئىشلىرى بويىچە ئالىي تەتقىقاتچىسى، «پۇل مۇئامىلە ۋاقىت » گېزىتىنىڭ بېيجىڭ ۋە ۋاشىنگتوندىكى سابىق مۇدىرى ھەمدە شەرقىي ئاسىياغا ئائىت نۇرغۇن كىتابلارنىڭ ئاپتورىدۇر. ئۇنىڭ ئەڭ يېڭى ئەسىرى «شى جىنپىڭ: قايتۇرما ھۇجۇم»   2019-يىلى ئاۋغۇستتا لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ ماقالىسى سۈپىتىدە پېنگۋىن ئاۋسترالىيە نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. ئۇنىڭ خىتاي-ياپونىيە مۇناسىۋىتى ھەققىدىكى «ئاسىيانىڭ ھېساباتى: خىتاي، ياپونىيە ۋە ئامېرىكانىڭ كۈچىنىڭ تىنچ ئوكيان ئەسىرىدىكى تەقدىرى» ناملىق كىتابى 2017-يىلى خەلقئارادا يۇقىرى باھاغا ئېرىشكەن. ئۇنىڭ 2010-يىلى نەشر قىلىنغان «پارتىيە: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىچكى ھاياتى» ناملىق كىتابى يەتتە تىلغا تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ۋە ھەرىكەت مېخانىزمىنى چوڭقۇر ئانالىز قىلغانلىقى بىلەن تونۇلغان. مەك گىرېگور ئەپەندى يەنە ئامېرىكىدىكى ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا مەسىلىلەر تەتقىقات مەركىزى (CSIS) نىڭ قوشۇمچە ئالىي تەتقىقاتچىسى، ۋىلسون مەركىزى ۋە جورج ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ زىيارەتچى تەتقىقاتچىسى بولغان. بۇ ئۇنىڭ تەتقىقاتلىرىنىڭ ئىلمىي چوڭقۇرلۇقى ۋە كەڭ دائىرىلىك تەسىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
مەزكۇر «شى جىنپىڭ نەزىرىدىكى دۇنيا» ناملىق دوكلات لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ «ئالاھىدە ماقالە» قاتارىدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئاۋسترالىيە تاشقى ئىشلار ۋە سودا مىنىستىرلىقنىڭ مەبلەغ ياردىمىگە ئېرىشكەن. ئېلىنغان. شۇڭلاشقا، دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆز قاراشلار ئاپتورنىڭ شەخسىي پىكىرلىرى بولۇپ، لوۋى ئىنستىتۇتى ياكى ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي مەيدانىنى ئەكس ئەتتۈرمەيدۇ. دوكلات 2025-يىلى 6-ئاينىڭ 2-كۈنى رەسمىي ئېلان قىلىنغان. بۇ دوكلات شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ دۇنيا سىياسىتى، ئىقتىسادى، ھەربىي ئىشلىرى ۋە ئىدېئولوگىيەسىنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتى ساھەسىدىكى مۇتەخەسسىسلەر، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە كەڭ ئوقۇرمەنلەر ئۈچۈن قىممەتلىك مەنبە ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭدا شى جىنپىڭنىڭ دۇنياغا بولغان قارىشى، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى ۋە بۇ نىشانلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا قوللىنىۋاتقان ۋاسىتىلىرى ئىنتايىن ئەتراپلىق ۋە چوڭقۇر ئانالىز قىلىنغان.
دوكلاتنىڭ «كىرىش») قىسمىدا، دونالد ترامپنىڭ ئاقسارايغا قايتىپ كېلىشىنىڭ ئۇنىڭ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان، سودىگەرچە ۋە دائىم قالايمىقان بولغان تاشقى سىياسەت ئۇسۇلى بىلەن گېئوپولىتىكىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋەتكەنلىكى، ئەمما بۇ ئەھۋالنىڭ شى جىنپىڭنىڭ سىياسەت ھېساباتىنى ئۆزگەرتمىگەنلىكى، ئەكسىچە ئۇنى مۇستەھكەملىگەنلىكى ۋە شى جىنپىڭنىڭ ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىشى ئۈچۈن پۇرسەت ياراتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. شى جىنپىڭنىڭ خىتاينى پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا جەڭ ئېلان قىلالايدىغانلا ئەمەس، بەلكى نۇرغۇن ساھەلەردە ئۇنىڭدىن ئېشىپ كېتەلەيدىغان، گۈللەنگەن، يۇقىرى تېخنىكىغا ئىگە دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلاندۇرۇشقا قەتئىي بەل باغلىغانلىقى تەكىتلەنگەن. بۇ، شى جىنپىڭنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك نىشانىنىڭ ئۆزگەرمىگەنلىكىنى، پەقەت خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگىرىشىگە ماسلىشىپ، تاكتىكىلىق تەڭشەشلەرنى ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
دوكلاتنىڭ «ئاساسلىق يەكۈنلەر» قىسمىدا ئۈچ مۇھىم نۇقتا خۇلاسىلەنگەن:
III. تاشقى سىياسەت
شى جىنپىڭ 2012-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن بۇيان، خىتاي ئۇ باشقۇرۇشقا باشلىغان ئەينى ۋاقىتتىكى دۆلەتتىن پۈتۈنلەي پەرقلىق بىر دۆلەتكە ئايلاندى. خىتاينىڭ زامانىۋىلىشىشىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ئاساس بولغان تۆۋەن ئاۋازلىق دىپلوماتىيە – يەنى دېڭ شياۋپىڭنىڭ ئاتالمىش «يوشۇرۇنۇپ پۇرسەت كۈتۈش» (韬光养晦،有所作为) سىياسىتى – ئەمدىلىكتە يىراق ئۆتمۈشكە ئايلاندى. دېڭ شياۋپىڭنىڭ بۇ مەشھۇر سۆزى «سوغۇققانلىق بىلەن كۆزىتىڭ، ئورنىمىزنى بېكىتىڭ، سوغۇققانلىق بىلەن تاقابىل تۇرۇڭ، كۈچىمىزنى يوشۇرۇپ، پۇرسىتىمىزنى كۈتۈڭ، ئاددىي تۇرمۇش سەنئىتىنى مۇكەممەللەشتۈرۈڭ، ھەرگىز ئالدىغا چىقىۋالماڭ، ئاۋال كۆرسىتىشكە ئەرزىگىدەك بىر نەرسىگە ئىگە بولۇڭ» دەپ شەرھىلىنىدۇ. بۇ سىياسەت خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە خەلقئارا جەمئىيەت بىلەن بولغان زىددىيەتتىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۇزۇن يىللار يولغا قويۇلغان ئىدى.