ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راتنېرنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆزىدىكى ئىچكى سىياسىي ۋەزىيەت ۋە جامائەت پىكرىنىڭ يۈزلىنىشىمۇ، ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە تېخىمۇ زور دەرىجىدىكى ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇشنى ۋە يۈك تەقسىماتىنى زۆرۈر ۋە تەقەززا قىلماقتا. گەرچە كۆپ ساندىكى ئامېرىكالىقلار پىرىنسىپ جەھەتتىن ئامېرىكانىڭ دۇنيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ھەربىي مۇناسىۋەتنى ساقلىشىنى ۋە كۈچەيتىشىنى قوللىسىمۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بارغانسېرى كۆپ ساندىكى ئامېرىكالىقلار ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆز مۇداپىئەسى ۋە ئورتاق بىخەتەرلىك ئۈچۈن ئەمەلىيەتتە تېخىمۇ كۆپ ماددىي ۋە ئىنسانىي تۆھپە قوشۇشىنى، تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشىنى كۆرۈشنى ئارزۇ قىلماقتا. بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ سابىق پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ بۇ مەسىلىگە ئالاھىدە دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مۇداپىئە خىراجىتى ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ «ئادىل ھەسسىسى»نى (fair share) تۆلىشى كېرەكلىكى دېگەن ئۇقۇمنى كۈچلۈك تەشەببۇس قىلىپ، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) ئەزالىرى ئىچىدە مەلۇم بېكىتىلگەن دەرىجىدىكى (ئادەتتە دۆلەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ %2 ى) ھەربىي خىراجەت نىشانىغا يەتمىگەن دۆلەتلەرنى ئامېرىكانىڭ ھۇجۇمغا ئۇچرىغان ئەھۋالدا قوغدايدىغان-قوغدىمايدىغانلىقىغا قارىتا ئوچۇق-ئاشكارا گۇمان پەيدا قىلغان ۋە ھەتتا تەھدىت سالغان. راتنېر ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھەقىقەتەنمۇ ئۆز مۇداپىئەسى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ئىقتىسادىي خىراجەت قىلىشى كېرەكلىكىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، بۇ يېڭى ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش پىرىنسىپىنىڭ پەقەتلا تېخىمۇ چوڭ ھەربىي خامچوت ئاجرىتىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئۇنىڭدىن خېلىلا ھالقىپ كېتىدىغان، تېخىمۇ كەڭ مەنىدىكى مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
بۇنىڭ ئۈچۈن، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى يەنە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئۆزئارا تېخىمۇ يۇقىرى دەرىجىدىكى ۋە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيىتىنى ئۈستىگە ئېلىشقا ۋە بۇ ھەقتە ئېنىق ۋەدە بېرىشكە توغرا كېلىدۇ. راتنېر بۇ ھەقتە كونكرېت مىسال سۈپىتىدە ۋاشىنگتوننىڭ توكيو بىلەن تۈزىگەن ئۆزئارا بىخەتەرلىك شەرتنامىسىنى تىلغا ئالىدۇ. بۇ شەرتنامىنىڭ 5-ماددىسىغا ئاساسەن، ئامېرىكا «ياپونىيەنىڭ باشقۇرۇشىدىكى زېمىنلار» (بۇ سېنكاكۇ/دياۋيۈ ئاراللىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ دەپ ئامېرىكا تەرىپىدىن كۆپ قېتىم تەكىتلەنگەن) ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا ياپونىيەنى قوغداشقا ۋەدە بەرگەن. ئەمما شەرتنامىدە ياپونىيەنىڭ ئامېرىكا زېمىنى ياكى باشقا جايلاردىكى ئامېرىكا كۈچلىرى ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا ئامېرىكاغا ھەربىي ياردەم بېرىش مەجبۇرىيىتى ئېنىق بەلگىلەنمىگەن. بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان بىر تەرەپلىمىلىك ۋە تەڭپۇڭسىزلىق ھەر قېتىملىق ئامېرىكا-ياپونىيە يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدا ۋە باشلىقلار يىغىنىدا روشەن نامايان بولىدۇ، بۇ يىغىنلاردا ئامېرىكا رەھبەرلىرى ئامېرىكانىڭ ياپونىيەنى قوغداش ۋەدىسىنى قايتا-قايتا تەكىتلەيدۇ، ياپونىيە رەھبەرلىرى بولسا ئۆزلىرىنىڭ قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ياپونىيە زېمىنى سىرتىدىكى باشقا جايلاردا ئامېرىكا ئارمىيەسىگە ھەربىي ياردەم بېرىدىغان-بەرمەيدىغانلىقى ياكى قانداق شەكىلدە ياردەم بېرىدىغانلىقى توغرىسىدا كۆپىنچە ھاللاردا سۈكۈت قىلىدۇ ياكى ناھايىتى ئېھتىياتچان ۋە مۈجمەل سۆزلەيدۇ. راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ ئەھۋال ئۆزگىرىشى كېرەك. بۇنىڭ ئورنىغا، ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى (پەقەت ياپونىيەلا ئەمەس، ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن ۋە باشقىلارمۇ) پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا يۈز بېرىدىغان كىرىزىسلاردا ۋە ھەتتا ئامېرىكا زېمىنىنىڭ ئۆزىنى قوغداشتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى كۈچىنىڭ يېتىشىچە قوللاشقا ۋە ھەربىي ياردەم بېرىشكە ئېنىق ۋەدە بېرىشى ۋە بۇنى ئەمەلىيەتتە كۆرسىتىشى كېرەك.