ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

3.ئىشلىتىش ۋە پۇختا بىلىش بىلمەسلىكىگە ئاساسەن: بۇ گۇرۇپپىغا «قىممىتى تەڭ (ماس قەدەملىك) ئىككى تىللىق»، «قىممىتى تەڭپۇڭ بولمىغان (ماس بولمىغان) ئىككى تىللىق»، «تەڭپۇڭ ئىشلىتىلىشچان ۋە تەڭپۇڭسىز ئىشلىتىلىشچان ئىككى تىللىق»، «پايدىلىق ۋە زىيانلىق ئىككى تىللىق» ئاتالغۇلىرى كىرىدۇ. «قىممىتى تەڭ، تەڭپۇڭ ئىشلىتىلىشچان ۋە پايدىلىق ئىككى تىللىق» ئاتالغۇلىرىنى بىرىنچى ۋە ئىككىنچى تىلنى ئوخشاش قىممەتتە، ئوخشاش سەۋىيەدە، ئوخشاش ئىشلىتىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇش دەپ ئىزاھلاشقا بولىدۇ. «قىممىتى تەڭپۇڭ بولمىغان تەڭپۇڭسىز ئىشلىتىلىشچان ئىككى تىللىق» ئاتالغۇلىرى ئۈچۈن بىرىنچى ۋە ئىككىنچى تىلنى ئوخشاش قىممەتتە، ئوخشاش سەۋىيەدە بىلمەسلىك، ئىشلىتىش قابىلىيىتى پەرقلىق بولۇش، دەپ ئېنىقلىما بېرىشكە بولىدۇ. دەمىرجان (1990:21) ئانا تىل ياكى بىرىنچى تىلدىن كېيىن ئىگىلەنگەن ۋە ئۆگىنىلگەن ئىككىنچى تىل بىر مەزگىلدىن كېيىن بەكرەك تەرەققىي قىلىپ كەتسە، يەنى ئانا تىلدىن بەكرەك يۇقىرى سەۋىيەگە چىقسا ۋە بۇ جەرياندا ئانا تىلدا چېكىنىش كۆرۈلسە، بۇ ئەھۋالغا «زىيانلىق ئىككى تىللىق بولۇش»دېگەن. بىز بۇ قاراشقا قوشۇلۇش بىلەن بىرگە كەم قالغان تەرەپلىرىنىڭمۇ بارلىقىنى ھېس قىلدۇق. چۈنكى «يوقىتىش ياكى چېكىنىش» «قىممىتى تەڭپۇڭ بولمىغان، تەڭپۇڭسىز ئىشلىتىلىشچان ئىككى تىللىق» ئاتالغۇلىرىنىڭ ئېنىقلىمىسىدا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك ھەر ئىككى تىلغا ماس كېلىدۇ. شۇڭلاشقا «زىيانلىق ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىنىڭ ئېنىقلىمىسىدىكى نوقۇل ھالدا ئىككىنچى تىلنى ئانا تىلغا يەنى بىرىنچى تىلغا زىيان كەلتۈرىدۇ، ئۇنىڭ چېكىنىشىگە سەۋەب بولىدۇ دەپ بېكىتىۋېتىش توغرا بولمايدۇ، چىقىرىۋېتىلىشى كېرەك دەپ قارايمىز. «زىيانلىق ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىنىڭ ئېنىقلىمىسى، تىللارنىڭ ھەر قانداق بىرىدە ئوتتۇرىغا چىققان يوقىلىش ياكى چېكىنىش «زىيانلىق ئىككى تىللىق بولۇش» بولىدۇ دېگەن تەرىقىدە ئۆزگەرتىلىشى كېرەك. بۇ گۇرۇپپىغا مىسال كەلتۈرسەك، بىرىنچى گۇرۇپپىدىكى «تەڭ پەيتلىك ئىككى تىللىق بولۇش» ئۈچۈن بەرگەن مىساللىرىمىز بۇ گۇرۇپپا ئۈچۈنمۇ مىسال بولالايدۇ. يەنى مەكتەپ يېشىغىچە تەڭ قىممەتلىك ۋە پايدىلىق ئىككى تىللىق مەۋجۇت بولسىمۇ، مەكتەپكە باشلاش بىلەن تەڭ تەڭپۇڭلۇق بۇزۇلىدۇ. ئىشلىتىلىشچانلىق ۋە تىلغا پۇختا بولۇش بولماسلىق جەھەتتە بىر تىل يەنە بىر تىلدىن ئۈستۈن ئورۇنغا چىقىدۇ. بۇ گۇرۇپپا ئۈچۈن يەنە ئىككىنچى گۇرۇپپىدىكى «سۈنئىي ۋە كونتروللۇق ئىككى تىللىق بولۇش» ئۈچۈن تىلغا ئالغان» مەكتەپ يېشىغىچە بىر تىلى بولغان، يەنى پەقەتلا ئانا تىلى بولغان بىر كىشى مەكتەپكە باشلىغاندىن كېيىن تىل دەرسلىرى ياكى كۇرسلار ئارقىلىق ئىككىنچى تىلنى (بۇ تىل چەت ئەل تىلى بولۇپمۇ ھېسابلىنىدۇ) ياخشى ئۆگەنسە ئىككى تىللىق بولغان بولىدۇ» ئىپادىسىمۇ ماس كېلىدۇ. بۇ ئەھۋالدا ئوقۇشىنى ئانا تىلىدا ياكى بىرىنچى تىلىدا تۈگەتكەن بىر كىشى ئۆگەنگەن ئىككىنچى تىلى بىلەن ئىككى تىللىق بولىدۇ ئەمما ئىككىنچى تىلنىڭ سەۋىيەسىنى ياكى پۇختىلىق دەرىجىسىنى تىرىشىش ئارقىلىق ۋە شۇ تىلنى ئىشلىتىدىغان دۆلەتتە بىر مەزگىل ياشاش ئارقىلىق بىرىنچى تىل سەۋىيەسىگە ياكى تەڭپۇڭ قىممەتكە كۆتۈرەلىشى مۇمكىن. لېكىن بىزنىڭ چۈشەنچىمىزگە ۋە ئۇزۇن يىللىق تىل ئوقۇتۇش تەجرىبىمىزگە ئاساسلانغاندا ئىككىنچى تىل بىرىنچى تىلنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كېتەلمەيدۇ، بىرىنچى تىلغا قارشى تەڭپۇڭلۇق بۇزۇلمايدۇ، (لېكىن 3. گۇرۇپپىدىكى ئىككى تىللىق بولۇشنىڭ تۈرلىرىگە ئاساسەن دېيىلگەن بىر ئىپادىدۇر). ھەتتا دەسلەپ تەڭپۇڭ قىممەتكە يېتەلىسىمۇ بىرىنچى تىلدەك كۆپ ئىشلىتىلمىسە ئىككىنچى تىلدا ئاستا ئاستا چېكىنىش بولۇپ «زىيانلىق ياكى تەڭپۇڭ بولمىغان ئىككى تىللىق» كېلىپ چىقىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە ئانا تىلدىكى چېكىنىش تولاراق كىشىنىڭ خاھىشى ۋە سەل قارىشى بىلەن كېلىپ چىقىدۇ. ئۇنداق بولمىغاندا، بىر كىشى قالغان ئۆمرىنى يات بىر دۆلەتتە ئۆتكۈزگەن تەقدىردىمۇ ئۆزى يول قويمىسا، يەنى ئانا تىلىدا كىتاب ئوقۇش ۋە ماقالىلەرنى كۆرۈپ تۇرۇشنى داۋاملاشتۇرسىلا ئانا تىلىدا چېكىنىش بولمايدۇ. قوشۇمچە ئىزاھات بېرىشكە تېگىشلىك بىر نۇقتا شۇ، بۇ دېيىلگەنلەر بىر دۆلەتتە ياشاۋاتقان مىللىي كىملىكى پەرقلىق ئاز سانلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. مىللىي كىملىكى پەرقلىق بولغانلارنى ئايرىم باھالىغان ۋاقتىمىزدا، ئانا تىللىرى ياكى بىرىنچى تىللىرى مىللىي كىملىكىگە ئاساسەن ئەرەبچە، كوردچە، ئەرمەنچە، رىمچە ۋە باشقا تىللاردا بولغان تۈركىيە پۇقرالىرىنىڭ تۈركچىلىرى يەنى ئىككىنچى تىللىرى مەكتەپ تەربىيەسى ئارقىلىق بىرىنچى تىللىرىدىن تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە يەتمەكتە.
ئەڭ ئاخىرىدا تىلغا ئالىدىغىنىمىز «چەت ئەل تىلى» ئاتالغۇسىدۇر. بىرىنچى تىل ياكى ئانا تىلدىن كېيىن ۋە ياكى ئانا تىلدىن باشقا ئىگىلەنگەن ۋە ئۆگىنىلگەن تىل ئادەتتە ئىككىنچى تىل دېيىلىدۇ. پەقەت ئىككىنچى تىللارنىڭ ھەممىسى چەت ئەل تىلى دەپ قارالمايدۇ. بۇ ئىككىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئىنچىكە بىر پەرقنىڭ بارلىقىنى دەپ ئۆتكەن ئىدۇق. تۆۋەندە بېرىلىدىغان ئېنىقلىمىلارنىڭ ياردىمىدە تېمىنى چۈشەندۈرۈشكە ۋە ئايدىڭلاشتۇرۇشقا تىرىشىمىز.