خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھىندىستان، 2022-يىلى فېۋرالدا ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى 2020-يىلى يۈز بەرگەن چېگرا توقۇنۇشلىرىغا ئارىلاشقان بىر خىتاي قومانداننىڭ ئولىمپىك مەشئىلىنى كۆتۈرگەندىن كېيىن، بېيجىڭدىكى قىشلىق ئولىمپىك مۇسابىقىسىنى ئاخىرقى مىنۇتلاردا دىپلوماتىك بايقۇت قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. «خىتاينىڭ ئولىمپىك مۇسابىقىسىدەك بىر پائالىيەتنى سىياسىيلاشتۇرۇشى ھەقىقەتەن ئېچىنىشلىق» دېدى، بۇنىڭدىن باشقا، ھىندىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى باياناتچىسى ئارىندام باگچى ۋە ھىندىستان ئەلچىخانىسىدىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتنىڭ ئېچىلىش ياكى يېپىلىش مۇراسىمىغا قاتناشمايدىغانلىقىنى قوشۇپ قويدى.
بۇ قارارلار، ئولىمپىك مەشئىلى ئولىمپىك مۇسابىقە رايونىغا كىرىپ، ئاخىرقى ئولىمپىك مەشئىلىگە ئوت يېقىلىشتىن بۇرۇن،  خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى قوماندانى چى فاباۋنىڭ مەشئەل توشۇغان 1200 كىشىدىن بىرى بولۇپ ئېكراندا كۆرۈنگەندىن كېيىن ئېلىندى. چى، 2020-يىلىدىكى ھىندىستان-خىتاي توقۇنۇشىدا ئاز دېگەندە 20 ھىندىستانلىق ئەسكەرنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولغان تۆھپىسى سەۋەبىدىن خىتايدا بىر قەھرىمان سۈپىتىدە ماختالغان ئىدى. بۇ توقۇنۇشتا خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىدىن تۆت ئەسكەر جېنىدىن ئايرىلغان.
كۆپلىگەن دۆلەتلەر ھەر خىل خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە  ئاغزاكى نارازىلىقىنى بىلدۈرۈشكەن بولسىمۇ،  پەقەت ئامېرىكالا قوشما شىتاتلىرىلا بۇ ئەيىبلەشنى كونكرېت قانۇنىي ھەرىكەتلەر بىلەن بىرلەشتۈردى. بولۇپمۇ، ئامېرىكا كونگرېسى، «شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن دۆلەت مەنبەلىرىنى قوللىنىدىغان» 2020-يىلى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قانۇنىنى (ئۇيغۇر قانۇنى) ماقۇللىدى. مەزكۇر ئۇيغۇر قانۇنى، پىرېزىدېنتنى شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە مەسئۇل دەپ بەلگىلىگەن كىشىلەرگە جازا تەدبىرى قوللىنىشقا چاقىرىدۇ.
-2021يىلى 23-دېكابىر، پىرېزىدېنت بايدىن ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى توسۇش قانۇنىنى (UFLPA) ئىمزالىدى. كونگرېستا ھەر ئىككى پارتىيەنىڭ قوللىشىغا ئىگە بولغان UFLPA، ئامېرىكانىڭ بۇ ھەقتىكى تىرىشچانلىقلىرىنىڭ ئەڭ يېڭى قەدىمىدۇر.
پىرېزىدېنت جو بايدىن، خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا ئىشلەپچىقىرىلغان بارلىق مەھسۇلاتلارنى ئىمپورت قىلىشنى چەكلەيدىغان بىر قانۇننى ئىمزالىدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئەكسىچە، ئامېرىكا ئۇيغۇر رايونىنى ئالاھىدە مۇھىم ئورۇنغا قويدى ۋە بۇ قانۇننى خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ رايوندىكى سىستېمىلىق زۇلۇم ھەرىكەتلىرىگە قارشى بىر ئەمەلىي ئىنكاس سۈپىتىدە سۇندى. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ تور بېتىدە يېزىلغىنىدەك، «خىتاي ھۆكۈمىتىنى شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان زۇلۇم سىياسىتىدىن ھېساب بېرىشكە قىستاش ئۈچۈن ۋىزا چەكلىمىلىرى، يەرشارى ماگنىتسكى قانۇنى، باشقا مالىيە جازا تەدبىرلىرى، ئېكسپورت كونتروللىرى، قويۇپ بېرىش بۇيرۇقلىرى، ئىمپورت چەكلىمىلىرى قاتارلىق كونكرېت تەدبىرلەرنى ئالدۇق، بۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئىتتىپاقداشلار ۋە ھەمكارلار بىلەن بىرلىكتە ئورتاق ھەرىكەتلەندۈرۈپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەكتىن خالىي بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرۈشنى مەقسەت قىلىمىز.»
ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى، كىشىلەرنى مەجبۇرىي ئەمگەكتىن ئازاد قىلىش ئۈچۈن قولىدىن كېلىدىغاننى قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى ۋەدە قىلدى. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنى، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارغا ۋە باشقا ئېتنىك ۋە دىنىي ئاز سانلىق گۇرۇپپىلارغا قارشى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنى دەرھال توختىتىشقا چاقىردى.
قانۇن چىقىرىش تەدبىرلىرىگە قوشۇمچە قىلىپ، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ياۋروپا ئىتتىپاقى، كانادا ۋە ئەنگلىيە بىلەن ماسلىشىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنىڭ جاۋابكارى دەپ قارالغان يۇقىرى دەرىجىلىك خىتاي ئەمەلدارلارغا جازا تەدبىرلىرىنى يۈرگۈزدى. بۇنىڭغا جاۋابەن، بېيجىڭ بىر قانچە ياۋروپالىق سىياسەتچى ۋە ئاكادېمىكلارنى قارا تىزىملىككە ئالدى.
بىلوك، خىتاي ئەمەلدارلارنى «خىتايدا، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئېتنىك ئاز سانلىقلارغا قارشى كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش قاتارلىق ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە مەسئۇل » دەپ ئەيىبلىدى.
جازا تەدبىرلىرى، ئۇيغۇر رايونىنىڭ سابىق مۇئاۋىن شۇجىسى جۇ خەيلۇن قاتارلىق تۆت يۇقىرى دەرىجىلىك خىتاي ئەمەلدارغا قارىتىلغان ۋىزا چەكلىمىسى ۋە مۈلۈك توڭلىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. جۇ، خەلقئارا تەكشۈرگۈچى مۇخبىرلار گۇرۇپپىسىنىڭ بىر تەكشۈرۈشىگە كۆرە، كوللېكتىپ تۇتقۇن قىلىش پىروگراممىسىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرىدۇر. جۇ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى تۇتۇش ۋە كونترول قىلىش ئۈچۈن، تۈرمىگە ئوخشاش قۇرۇلمىلار ۋە ئىنتايىن مۇرەككەپ ئوپچە كۆزىتىش تېخنىكىسىنى قوللىنىشىنى خاتىرىلىگەن خىتاي ھۆججەتلىرىدىن ئالتە ھۆججەتنىڭ بەشىنى ئىمزالىغان. بۇ سەۋەبتىن، خۇاۋېي باشقا خىتاي تېخنىكا شىركەتلىرى بىلەن بىرلىكتە، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان يۇقىرى تېخنىكىلىق كۆزىتىش ئېلىپ بېرىش بىلەن ئەيىبلىگەن ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن قارا تىزىملىككە ئېلىندى. تىجارەت مىنىستىرى گىنا رايموندو «بىيوتېخنىكا ۋە تېببىي يېڭىلىقلار ھايات قۇتقۇزالايدۇ. ئەپسۇسكى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بۇ تېخنىكىلارنى خەلقنى تولۇق كونترول قىلىش، ئېتنىك ۋە دىنىي ئاز سانلىق گۇرۇپپىلارنىڭ ئەزالىرىغا زۇلۇم سېلىش ئۈچۈن ئىشلىتىشنى تاللىدى» دېدى. ئامېرىكا تىجارەت مىنىستىرلىقى، HMN ئىنتېرناتسىيونال (ئىلگىرى خۇاۋېي مارىن دەپ تونۇلغان)، جياڭسۇ خېڭتوڭ كابېل سىستېمىلىرى، جياڭسۇ خېڭتوڭ ئوپتىك ئ‍ېلېكترىك، شاڭخەي ئاۋشى كونترول تېخنولوگىيەسى چەكلىك شىركىتى ۋە جوڭتيەن تېخنولوگىيەسى سۇئاستى كابېلىنى قارا تىزىملىككە كىرگۈزدى.