ئىسلام، مۇسۇلمانلار ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئالدىمىزغا كەلگەن نەرسىلەرنىڭ ئاقىۋىتىنى ئويلىمايلا ھەممسىىنى قوبۇل قىلىدىغان غاپىللاردىن بولماسلىقىمىز كېرەك. مەسىلەن، يېقىنقى 20 يىلدا يانفون دۇنيادا كەڭ تارقالدى ۋە كىشىلەر يانفونىنى سايراتقىنىچە كەبىنى تاۋاپ قىلىدۇ. بۇنى تېخنولوگىيەنىڭ ئەڭ چوڭ زىيانلىرىدىن بىرى دەپ قارىسىڭىز بولىدۇ. بۇ تېلېفونلارنىڭ ساغلاملىق جەھەتتىمۇ نۇرغۇن سەلبىي تەسىرى بار، ئەمما نۇرغۇن مۇسۇلمانلار غەربنىڭ يۈزلىنىشىگە قارىغۇلارچە ئەگىشىۋاتىدۇ. قىزىقارلىق يېرى، مۇسۇلمانلار دۇنياسى غەرب تېخنولوگىيەسىدىن كەلگەن بارلىق نەرسىلەرنى قارىغۇلارچە كۆچۈرۈۋاتقاندا، غەربتە ئاز بولسىمۇ بىر قىسىم كىشىلەر بۇ ئەھۋالغا قارشى ھوشيار مۇئامىلە قىلىۋاتىدۇ.غەربكە ئەڭ قارشى تۇرىدىغانلىرىمىز چېغىدا غەرب تېخنولوگىيەسىدىن چوڭقۇر ئىشەنچ كۈتىۋاتىدۇ. ئۇلار غەرب تېخنولوگىيەسى مەيدانغا كەلتۈرگەن ھەممە نەرسىنى ياخشى دەپ قارايدۇ. بۇ مەسىلىنى تېخىمۇ چوڭقۇر تەھلىل قىلىشىمىز كېرەك.
دەۋاتقانلىرىم بىزنىڭ ئەتىدىن باشلاپ زامانىۋى تېخنولوگىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمىزنى ئۈزىۋېتىدىغانلىقىمىزنى بىلدۈرمەيدۇ. يېقىندا، ئەنگىلىيەدە بىر گۇرۇپپا ئادەم سانائەت دەۋرىدىن بۇرۇنقى كەنتلەرگە ئوخشاش ئەنئەنىۋى دېھقانچىلىق ۋە تەبىئىي سۇلىرى مول بولغان چوڭ كەنتلەرنى قۇرۇپ چىقتى. ئەمما، مېنىڭچە مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ كۆپىنچىسى ھازىر بۇنداق بىر ئىشنى تەسەۋۋۇر قىلمايدۇ.
ئەمما يەنىلا، بىز قىلالايدىغان ۋە قىلمىغان ئىنتايىن ئاقىلانە تاللاشلار بار: مەسىلەن، گىلەم ۋە ئاشخانا سايمانلىرىنىڭ ياسىلىشىدا قوللىنىلىدىغان ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيەلەر، ئەنئەنىۋى سۇغىرىش سىستېمىسى، بىناكارلىققا مۇناسىۋەتلىك بولغان ئېنېرگىيەنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇسۇلدا ئىشلىتىلىشى قاتارلىقلار. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ئىسلام دۇنياسىدا سەنئەتنى ئاساس قىلغان ئىشلەپچىقىرىش ئەنئەنىسىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قولىمىزدىن كېلىشىچە تىرىشىشىمىز كېرەك دەپ قارايمەن. ئەنئەنىمىزنىڭ ئاجىزلىشىشى 19-ئەسىردىكى ئىلىم ئەنئەنىسى ۋە مائارىپ سىستېمىسىمىزنىڭ بۇزۇلۇشىغا پاراللىل ھالدىكى مۇستەملىكە تەسىرىنىڭ مۇھىم ئاقىۋەتلىرىنىڭ بىرىدۇر. سەنئەت پۈتۈنلەي يوق بولۇپ كەتمىدى، ئەمما ئېغىر بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىدى. مەسىلەن، ئىران گىلىمى ئۆيلەرنىڭ ئىنتايىن مۇھىم جابدۇقى. بۈگۈنكى گىلەم ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلگەن رەڭلەرنىڭ كۆپىنچىسى خېمىيەلىك ئىكەنلىكى ۋە ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 20- ۋە 30-يىللىرىدىن كېيىن گېرمانىيەدىن ئىمپورت قىلىنغانلىقى بىر پاكىت، ئەمما گىلەم ئىشلەپچىقىرىش يەنىلا ئەنئەنىۋى سەنئەتنىڭ بىر تۈرى ھالىتىدە ساقلىنىپ قالدى. گىلەملىرىمىز قول ھۈنەرۋەنلەر تەرىپىدىن توقۇلىدۇ ۋە مەنىۋى قىممەتكە ئىگە. ئىران گىلىمى يەنە ئەنئەنىۋى ئىسلام جەمئىيىتىدىمۇ ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. چۈنكى بىز يەردە ئولتۇرۇپ، يەردە ناماز ئوقۇيمىز، يەردە تاماق يەپ، يەردە ئۇخلايمىز. كۆپىنچە مۇسۇلمانلارغا نىسبەتەن گىلەم سېلىنغان بىر ئۆيىمىز ھەم مېھمانخانا، ھەم تاماقخانا، ھەم مەسچىت بولالايدۇ، ھەتتا ئەنئەنىۋى كىچىك ئائىلىلەردە ھەممەيلەن بىرلىكتە ئولتۇرىدىغان دائىملىق ئۆيمۇ بولالايدۇ.
نۇرغۇن جايلاردا، مەسىلەن، ئافغانىستاندىكى بىر يېزىدا نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ پەقەت بىر ئېغىزلا ئۆيى بار بولۇپ، پۈتۈن ۋاقتىلىرىنى شۇ بىر ئېغىز ئۆيدە ئۆتكۈزىدۇ. ئىران، پاكىستان ۋە ماراكەش قاتارلىق جايلاردىمۇ ئەھۋال مۇشۇنىڭغا ئوخشايدۇ. شۇڭا بىز ئەنئەنىۋى گىلەمچىلىكنىڭ ئامېرىكىدىكىگە ئوخشاش پايدا مەقسەتلىك سانائەت گىلەمچىلىككە ئايلىنىپ قېلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرمەسلىكىمىز كېرەك. ئەپسۇس، گىلەم ئىشلەپچىقىرىشتىكى تۇنجى دۆلەت دەپ قارالغان ئىراندىمۇ گىلەم زاۋۇتلىرى بارلىققا كەلدى. بىز چوقۇم ئەنئەنىۋى گىلەملەرنىڭ بۇزۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشىمىز كېرەك، بۇنى پەقەت ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيەلەرنى ساقلاپ قېلىش يولى بىلەن ئىشقا ئاشۇرغىلى بولىدۇ.
بىز ئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىكنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشىدىن ئىمكاننىڭ بارىچە ساقلىنىشىمىز كېرەك، پەقەت ئىرادە قىلساقلا ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيەنى ساقلاپ قالغىلى بولىدۇ. قولدا توقۇلغان رەختچىلىك كەسپىنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشىشىمىز لازىم. گەرچە گەندى ئېيتقان نۇرغۇن سۆزلەر توغرا بولسىمۇ، ئەمما ئۇ خەلقنىڭ ئاتىسى دەپ تونۇيدىغان ھىندىستاندىمۇ مەسخىرە قىلىنىدۇ ۋە ھېچكىم ئۇ توغرىسىدا ئاڭلاشنى خالىمايدۇ. ھىندىستاننىڭ تەكرار ئىشلەپچىقىرىشقا تايانغان ئىقتىسادى قۇرۇلمىسى يۈز مىڭدىن ئارتۇق يېزىنى ۋەيران قىلدى. ھىندىستان ئاخىرىدا نېمىگە ئېرىشتى؟ بۇ ئەھۋال بىز ئۈچۈنمۇ كۈچكە ئىگە.
ماراكەش ۋە ئالجىرىيەدە قولدا توقۇلغان چىرايلىق رەختلەر يەنىلا ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. ئەمما ئىسلامنىڭ مەركىزى زېمىنلىرىدا قول ھۈنەرۋەنچىلىك ۋە ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيە قاتارلىق باشقا نۇرغۇن سەنئەتلەر ۋەيران قىلىنىپ، نۇرغۇن نەرسىلەر يوقىتىلدى. دەل ئەكسىچە، مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ بىر قىسىم رايونلىرىدا ئەنئەنىۋى ئۇسۇللاردىكى ئىشلەپچىقىرىش داۋام قىلىۋاتىدۇ ۋە يوقىلىشتىن ساقلاش ئۈچۈن ئۇنى تېخىمۇ راۋاجلاندۇرۇش كېرەك. ھۆكۈمەتلەرمۇ ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيەنى قوغداشقا تىرىشىشى كېرەك. قوغداش تۈرلىرى ئوممان، ماراكەش، ئىران ۋە باشقا جايلاردا ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ. بۇ ھۆكۈمەتلەر ھەشەمەتلىك بۇيۇملارنى ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئورنىغا ئەنئەنىۋى ئۇسۇلدا ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارنىڭ تارقىلىشىغا ياردەم بېرىشى كېرەككى، لوڭقا مېھمانخانىدا سەنئەت بۇيۇمى سۈپىتىدە ئەمەس بەلكى كۈندىلىك تۇرمۇش بۇيۇمى سۈپىتىدە ئىشىلىتىلسۇن. مومىلىرىمىزنىڭ ھەپتىدە بىر قېتىم ھاممامغا بارغىنىدا (بۈگۈنكى بىرقىسىم ئەر ۋە ئاياللىرىمىزغا ئوخشاش) ئىشلىتىدىغان، قولدا توقۇلغان رەخت پارچىلىرىدىن بىرمۇنچىسى ھېلىھەم توقۇمىچىلىق مۇزېيلىرىدا ساقلىنىۋاتىدۇ.