ئامېرىكا سودا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دۇنياغا تەييارمۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەلۋەتتە، كونا ۋە قائىدىگە ئاساسلانغان سىستېمىغا بولغان سېغىنىش ھېسسىياتى بىلەن ئۆتمۈشكە قايتىشقا ئۇرۇنۇش تېخىمۇ چوڭ بىر خاتالىق بولىدۇ. فرومان ئېنىق قىلىپ: «سېغىنىش بىر ئىستراتېگىيە ئەمەس» دەيدۇ. كونا سىستېما بىر مىليارد ئادەمنى نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرغان بولسىمۇ، ئۇنىڭدا ئەجەللىك يوچۇقلار مەۋجۇت ئىدى. ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ لايىھە خاتالىقى خىتايغا ئوخشاش غايەت زور، دۆلەت كونتروللۇقىدىكى، بازار ئىقتىسادى قائىدىلىرىگە بويسۇنمايدىغان بىر ئىقتىسادىي گەۋدىنىڭ كۈچىيىشىنى ئالدىن پەرەز قىلالماسلىقى ئىدى. دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ دۆلەت كارخانىلىرى، ھۆكۈمەت ياردەم پۇلى ۋە ئەقلىي مۈلۈك ھوقۇقىنى قوغداشقا ئائىت قائىدىلىرى خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك، دۆلەت يېتەكچىلىكىدىكى سانائەت ئىستراتېگىيەسى ئالدىدا ئاجىز كەلدى. شۇڭا، كونا سىستېمىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش نە مۇمكىن، نە كېرەك. ئۇنداقتا، قورقۇنچلۇق قالايمىقانچىلىق بىلەن ئەمەلگە ئاشماس خام خىيال ئوتتۇرىسىدىكى يول قەيەردە؟ فرومان بۇ يەردە بىر ئەمەلىي، ئەمما مۇرەككەپ بولغان يولنى، يەنى «ئوچۇق كۆپ تەرەپلىمىلىك» (open plurilateralism) ئىدىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇنىڭ ماھىيىتى 160 دىن ئارتۇق ئەزاسى بار، ھەر بىر ئەزانىڭ رەت قىلىش ھوقۇقى سەۋەبىدىن پالەچ ھالغا چۈشۈپ قالغان دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئوخشاش بىر يەرشارىۋى ئورگان قۇرۇشقا ئۇرۇنۇشنىڭ ئورنىغا، «ئوخشاش پىكىردىكىلەرنىڭ ئىتتىپاقى»نى قۇرۇشتىن ئىبارەت. بۇ خۇددى بىر غايەت زور، ھەرىكىتى ئاستا پارلامېنتنىڭ ئورنىغا ئوخشىمىغان مەسىلىلەرنى ھەل قىلىدىغان جانلىق، ئۈنۈملۈك كومىتېتلار تورىنى قۇرۇشقا ئوخشايدۇ. بەزى ئىتتىپاقلار، تىنچ ئوكيان ھالقىغان ھەمراھلىق كېلىشىمى (TPP) نىڭ ۋارىسى بولغان CPTPP غا ئوخشاش، ئەزالار ئارىسىدا يۇقىرى ئۆلچەملىك سودا ئەركىنلىكىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى نىشان قىلالايدۇ. يەنە بەزى ئىتتىپاقلار بولسا دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن ھالقىلىق بولغان ساھەلەردە، مەسىلەن، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تەمىنات زەنجىرىنى قوغداش ئۈچۈن، ئامېرىكا، ياپونىيە، گوللاندىيە، كورېيە ۋە تەيۋەن قاتارلىق ئاچقۇچلۇق دۆلەتلەرنى بىر يەرگە جەم قىلالايدۇ. ھەتتا بەزى ئىتتىپاقلارنىڭ مەقسىتى سودىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئەمەس، بەلكى ئورتاق ئىستراتېگىيەلىك تەھدىتكە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، سودىنى ۋە تېخنىكا يۆتكىلىشىنى بىرلىكتە چەكلەش بولۇشىمۇ مۇمكىن.
بۇ ئىتتىپاقلارنى قۇرۇشتا ئەگەر ئەنئەنىۋى سودا كېلىشىملىرى، يەنى بازارغا كىرىش ئىمتىيازى بېرىش سىياسىي جەھەتتىن مۇمكىن بولمىسا، ئامېرىكا قايسى «كوزىر»نى ئىشلىتىپ باشقا دۆلەتلەرنى جەلپ قىلالايدۇ؟ فرومان بۇنىڭ جاۋابىنى ئامېرىكىنىڭ ئۆزگىچە «يېڭىلىق يارىتىش ئېكولوگىيە سىستېمىسى»دا دەپ قارايدۇ. بۇ، دۇنياۋى دەرىجىدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار، غايەت زور تەتقىقات-تەرەققىيات سېلىنمىسى، قانۇننىڭ ھۆكۈمرانلىقى، چوڭقۇر ۋە جانلىق كاپىتال بازارلىرى، خەتەردىن قورقمايدىغان مەبلەغ ۋە ئىگىلىك تىكلەش روھىنىڭ ئۆزئارا بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان بىر مىسلىسىز كۈچتۇر. ئامېرىكا بۇ ئۆزگىچە ئەۋزەللىكنى بىر «ئالىي دەرىجىلىك كۇلۇب ئەزالىقى» سۈپىتىدە تەقدىم قىلىپ، ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆزىنىڭ كەڭ دائىرىلىك ئىقتىسادىي ۋە خەۋپسىزلىك مەنپەئەتلىرى بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشقا ئۈندىيەلەيدۇ. بۇ، تاموژنا بېجى بىلەن تەھدىت سېلىشتىن كۆپ ئەقىللىك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىستراتېگىيە بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈن ھەقىقىي تەييارلىق قىلىشىنىڭ بىر يولى بولالايدۇ.
ئاخىردا شۇنىسى ئېنىقكى، ئامېرىكا بىر تارىخىي ئاچا يولدا تۇرماقتا. ئۇ ئۆزى ئاچقان سودا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى قالايمىقانچىلىققا پېتىپ، قائىدىسىز، كۈچ ھەممىنى بەلگىلەيدىغان بىر دۇنياغا قاراپ كېتىۋاتىدۇ. بۇ يولنىڭ ئاخىرى ھەممەيلەن ئۈچۈن زىيان بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. تېخىمۇ چوڭ بىر بوران، يەنى سۈنئىي ئەقىل ئىنقىلابى ئۇپۇقتا كۆرۈنۈشكە باشلىدى. «خىتاي زەربىسى» ئامېرىكىدا تەخمىنەن ئىككى مىليون ئىش ئورنىنى يوقاتقان بولسا، سۈنئىي ئەقىلنىڭ كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىشى نەچچە ئون مىليون ئىش ئورنىنى يوقىتىشى مۇمكىن. ھەرقانداق بىر يېڭى خەلقئارالىق تۈزۈم، ئۇنىڭ لايىھەسى قانچىلىك مۇكەممەل بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر ئامېرىكا ئۆز ئىچىدە ئۆز پۇقرالىرىنى بۇ غايەت زور ئۆزگىرىشلەرگە تەييارلايدىغان جىددىي، ئەستايىدىل ۋە كەڭ كۆلەملىك دۆلەت ئىچى سىياسەتلىرىنى يولغا قويالمىسا، ئۇ ھامان مەغلۇپ بولىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكىنىڭ ھەقىقىي تەييارلىقى ئۇنىڭ تاشقى دۇنيادا قانداق بىر قۇرۇلمىنى بەرپا قىلىشىدىلا ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ مۇھىمى، ئۆز جەمئىيىتىنى كەلگۈسىدىكى بوران-چاپقۇنلارغا تەۋرەنمەي تاقابىل تۇرالايدىغان قىلىپ، ئىچكى جەھەتتىن قايتا قۇرۇپ چىقىش ئىرادىسى ۋە ئىقتىدارىغا باغلىق.