ئىسلام، مۇسۇلمانلار ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىڭدىن باشلاپ 30 يىلدەك ۋاقىت ئۆتۈپ كەتتى. بۇ 30 يىلدا قىلغان ئىشلىرىمىز ئىچىدە، ئۆز ۋاقتىدا ئاغا خاننىڭ بىناكارلىق ئۇسلۇبىنىڭ مۇكاپاتلىنىشى ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. مېنىڭچە، ئاغا خاننىڭ بىناكارلىق ساھەسىدە مۇكاپاتلىنىشى ئىسلام بىناكارلىق ئۇسلۇبى بىلەن سېلىنغان بىنالار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىسلام بىناكارلىق غايىسى باشقا بىنا ۋە قۇرۇلۇشلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ مۇكاپاتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى يەنىلا ئىسلام بىناكارلىقىدۇر. بۇ پروگراممىنىڭ ياردىمىدە ئىسلام تېخنولوگىيەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە ئىسلام كۈلتۈرى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان ئىسلامىي شەھەرلەرنى لايىھەلەش ۋە ئىسلام بىناكارلىقىغا بولغان قىزىقىش تەدرىجىي ئاشتى.
ھازىر نېمە قىلغىلى بولىدۇ؟ بىرىنچى بولۇپ قىلىدىغان ئىش يەنىلا بۇزۇلمىغان رايونلارنى قوغداش. ھەقىقەت شۇكى، قاھىرە، لاھور، تېھران قاتارلىق ئەنئەنىۋى رايونلارنى ئەمدى يېڭىلىساق بولمايدۇ. بۇ رايونلاردىكى كىشىلەر ھازىر غەربكە ھەۋەس قىلىشىدۇ. ئۇلار گۈزەل ئەنئەنىۋى مەھەللىلەرنى چېقىپ تاشلاپ، شەھەرنىڭ پۈتۈن قۇرۇلمىسىنى ۋەيران قىلىپ، چوڭ يول ۋە يول ئېغىزلىرىنى ياسىدى. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە بۇ خارابىلەرنى بۇرۇنقى ھالىتىگە قايتۇرۇش ئۈچۈن ھېچقانداق ئىش قىلغىلى بولمايدۇ. ئەمما، بۇ شەھەرلەردە ھازىرچە لاھوردىكى ۋەزىرخان مەسچىتى، تېھراندىكى چوڭ بازار، كونا مەملۇك ۋە فاتىمى قاھىرەسى دېگەندەك بىر قىسىم ئەنئەنىۋى ئۇسلۇپقا ئىگە ئولتۇراق رايونلار بار.
ئالدى بىلەن قىلىشقا تېگىشلىك ئىشىمىز بۇ رايونلاردىكى شەھەرنىڭ قۇرۇلمىسىنى بۇزىدىغان چوڭ يول ياساش ياكى رايوننىڭ تۈزۈلۈشىنى بۇزىدىغان ئېگىز بىنالارنى سېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىن ئىبارەت. ئاللاغا شۈكرى، بۇ ئىشلار ئاز بولسىمۇ  ئەەمەلىيلەشتى. بەزى رايونلار ئىلگىرىكىگە قارىغاندا ياخشى بولۇۋاتىدۇ. بۇلارنىڭ ئارىسىدا ماراكەشمۇ بار. 70-يىللاردا ماراكەش ھۆكۈمىتىنىڭ شەھەر مەركىزىدە بىر چوڭ يول ياسىماقچى بولغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلالامسىز؟ ئۇ دۇنيادىكى ماشىنا يوق ئەڭ چوڭ شەھەرلەرنىڭ بىرى ئىدى. Titus Burckhardt ماراكەشنى بۇ ئەھۋالدىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ب د ت نىڭ مائارىپ، بىلىم ۋە كۈلتۈر تەشكىلاتىغا ئىلتىماس سۇندى ۋە ئاخىرىدا ماراكەش پادىشاھى بىلەن كېلىشىم تۈزۈش ئارقىلىق يول مەسىلىسىنى ھەل قىلدى. شۇنداق قىلىپ ئۇ ماراكەش شەھرىنى قۇتۇلدۇرۇپ قالدى. بۈگۈن، ماراكەشتە ھېچكىم ماراكەش ھۆكۈمىتىگە ئوخشاش ئويلىمايدۇ. بۇ جەھەتتە ئەھۋال خېلىلا ياخشى بولۇپ قالدى. شۇڭلاشقا، ئالدى بىلەن قىلىشقا تېگىشلىك ئىشىمىز بۇ رايونلارنى قوغداشتىن ئىبارەت، دۆلىتىمىزدە بولۇپمۇ يەزد، كاشان، ھالەب قاتارلىق كىچىك شەھەرلەر، سۈرىيەنىڭ چوڭ شەھەرلىرى ۋە ئىراننىڭ غەربىدىكى بەزى جايلار، يەمەندە ۋە بەلكىم سىندتە ھەيدەرئاباد دېگەندەك ھىندىستاننىڭ بەزى شەھىرلىرىگە ئوخشاش بىرمۇنچە رايون ھېلىمۇ قولىمىزدا. ئەڭ باشتا مۇشۇلار قوغدىلىشى كېرەك.
ئىككىنچى قەدەمدە، پەقەت غەربچە لايىھەلەرنى ئىشلىتىشنىڭ ئورنىغا ئەنئەنىۋى ئىسلام لايىھەسىدىن ئىلھام ئالغان يېڭى شەھەر ۋە يېزىلار لايىھەلىنىشى كېرەك ۋە بۇ مەلۇم دەرىجىدە ئەمەلىيلەشتى. ئەرەب، ئىران ۋە مىسىر قاتارلىق رايونلاردا بىزنىڭ كونا بىناكارلىقىمىز تېزلىكتە ۋەيران بولۇۋاتقاندا، ئاز بولسىمۇ ئەنئەنىۋى لايىھەلەرنى كۆرۈپ تۇرغىنىمدىن ئىنتايىن خۇشالمەن. ئەمما، بۇ خىزمەتنى قىلىۋاتقان بىناكارلارنىڭ سانى يەنىلا بەك ئاز. مېنىڭچە بۇ يۈزلىنىش ئىزچىل داۋاملىشىدۇ. ئەلۋەتتە، چوڭ ئىسلام شەھەرلىرىدە بۇنداق قىلىشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى بىلىمەن. ئىستانبۇل ياكى قاھىرەدە يۈز بەرگەن ئىشلارنىڭ ئورنىنى تولۇقلىغىلى بولمايدۇ. ئەمما بۇنى كىچىك شەھەرلەردە قىلالايمىز. ئىسلام دۇنياسىدىكى دەمەشىق، ئىستانبۇل، ئىسفاھان، مەشھەد، لاھۇر، ھەتتا دېھلى قاتارلىق نۇرغۇن چوڭ شەھەرلەردە يەنىلا ئەنئەنىۋى ئىسلام بىناكارلىقى ۋە شەھەر لايىھەلىرى بار. چۈنكى مۇسۇلمانلار ئۇ يەردە ئۇزۇن مۇددەت ھۆكۈمرانلىق قىلغان. ئەلۋەتتە، شىمالىي ئافرىقا شەھەرلىرىمۇ ئۆزلىرىنىڭ شەھەر ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قالالىدى. بىز يەنىلا بۇ ئەسەرلەرنى ساقلاپ قالالايمىز.
بۇ ۋەزىپىنى ئورۇنداش ئۈچۈن چوقۇم يېڭى بىر ئەۋلاد بىناكارلارنى تەربىيەلىشىمىز كېرەك. بۈگۈنكى كۈندە ئىسلام دۇنياسىدا پەقەت بىرلا ئەنئەنىۋى بىناكارلىق فاكۇلتېتى بار. بۇ فاكۇلتېت ئىئوردانىيەدە. بىر قانچە يىل ئىلگىرى لوندوندا پەقەت «Prince of Wales Institute» بار ئىدى. ھازىرمۇ ئىسلام بىناكارلىقى ۋە لايىھەلەش ئۇنۋانى بېرىدىغان ئۇنىۋېرسىتېت يوق. مەۋجۇت بىناكارلىق فاكۇلتېتلىرى غەرب بىناكارلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. شۇڭا، بۇنىڭدىن كېيىن، بىز چوقۇم ئىسلام بىناكارلىق كەسىپلىرى بار بولغان بىناكارلىق فاكۇلتېتلىرىنى قۇرۇپ چىقىشىمىز كېرەك. تىبابەتچىلىكتىمۇ ئوخشاش. بىز تىببىي فاكۇلتېتلاردا ئىسلام دورىگەرلىكى ۋە تېبابىتى دەرسلىرىنى بېرىشىمىز كېرەك. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، ئىسلام بىناكارلىق پەلسەپىسى دەرسى بېرىلىشى كېرەك. بۇ يەردە مۇھىم بولغىنى سىرتقى كۆرۈنۈش ئەمەس، بەلكى ئىسلامىي شەھەر لايىھەلەش پرىنسىپلىرىنى چۈشىنىشتىن ئىبارەت.