گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى پارادىگما ئۆزگىرىشى: بېقىندىلىق، سۈركىلىش ۋە ئۇنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەلىس بوتا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋادېفۇلنىڭ بېيجىڭ زىيارىتىنى كېچىكتۈرۈش قارارىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ خىلدىكى زىيارەتلەرنى ئۆزىنىڭ سىياسىي بايانلىرىغا ئۇيغۇن بىر «تاماشا»غا ئايلاندۇرۇشىغا يول قويماسلىق كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈردى[4]. بۇ ھەرىكەتنى گېرمانىيەنىڭ ئەمدى خىتاينىڭ دىپلوماتىك ئويۇنلىرىغا ئاسانلىقچە كەلمەيدىغانلىقىنىڭ ياكى پىرىنسىپلىرىدىن ئاسانلىقچە ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنىڭ بىر ئىپادىسى دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ. نەتىجىدە، بۇ ۋەقە پەقەتلا كۈچىيىۋاتقان بىر ئىشەنچ كىرىزىسىنىلا ئەمەس، بەلكى ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىدە ئۆزئارا خاتا چۈشىنىشلەرنىڭ چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقىنىمۇ ئاشكارىلىدى، چۈنكى گېرمانىيە پايدىسىز ۋە يوشۇرۇن ھالدا كونترول قىلىنىدىغان شارائىتتا بىر زىيارەت ئېلىپ بارغاندىن كۆرە، ھېچ زىيارەت قىلماسلىقنى تاللىدى[4].
توقۇنۇشنىڭ ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ۋە كەلگۈسى مۆلچەرلەر
ھازىرقى سۈركىلىشلەر ۋە بېقىندىلىقتىن كېلىپ چىققان مەسىلىلەر گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدە تۈپ بۇرۇلۇش پەيدا قىلىدۇ. «بېيجىڭدا پەقەت بىرلا ھەمكارلاشقۇچى ئولتۇرمايدۇ»[1] تېزىسى گېرمانىيە قارار چىقارغۇچىلىرى ئارىسىدا بارغانسېرى كۆپرەك قوبۇل قىلىنماقتا. بۇ ئەھۋال، كەلگۈسىدىكى ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ تېخىمۇ ئارىلىق ساقلايدىغان، تېخىمۇ ئېھتىياتچان ۋە تېخىمۇ رىقابەتچان بىر ئاساستا داۋاملىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
گېرمانىيە خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىش ئۈچۈن «خەۋپنى ئازايتىش»[5] ئىستراتېگىيەسىنى ئاكتىپلىق بىلەن قوللىنىدۇ. بۇ، تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، ھالقىلىق خام ئەشيالار ئۈچۈن باشقا مەنبەلەرنى تېپىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى كۆرسىتىدۇ. شىركەتلەرنىڭ خىتايدىكى مەبلىغىنى «خىتاي ئۈچۈن خىتايدا» ئىستراتېگىيەسىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، يەر شارى خاراكتېرلىك تىجارىتىنى تېخىمۇ تەڭپۇڭ شەكىلدە تارقىتىشى كۈتۈلىدۇ[1, 2].
خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردىكى مەبلەغ سېلىشىغا قارشى تېخىمۇ قاتتىق بىر پوزىتسىيە تۇتۇلىدۇ. «Nexperia»  مىسالى[1] ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھە ۋە تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ چەت ئەل تەرىپىدىن سېتىۋېلىنىشىغا قارىتىلغان بەلگىلىمىلەرنى چىڭىتىش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. گېرمانىيە ياۋروپادا ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنىڭ ئېغىر خەۋپ-خەتىرىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويۇشتىن تارتىنماسلىقى كېرەك[1].
دىپلوماتىك جىددىيچىلىكلەر ۋە گېرمانىيەنىڭ بۇلارغا قارشى تېخىمۇ قەتئىي پوزىتسىيە تۇتۇشى، ئىككى تەرەپلىك سۆھبەتلەرنىڭ تېخىمۇ قىيىن ئۆتۈشىگە سەۋەب بولىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق، تەيۋەن ۋە خەلقئارالىق قائىدىگە ئاساسلانغان سىستېما قاتارلىق مەسىلىلەردە گېرمانىيەنىڭ تەنقىدىي پوزىتسىيەسى داۋاملىشىدۇ. تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋادېفۇلنىڭ زىيارىتىنى كېچىكتۈرۈشى بۇ قەتئىي ئىرادىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر[4].
گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ناتوغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرى
گېرمانىيەنىڭ خىتاي سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىش، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئومۇمىي خىتاي ئىستراتېگىيەسىگە ھەل قىلغۇچ تەسىر كۆرسىتىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى مىقياسىدا خىتايغا قارىتا تېخىمۇ قاتتىق ۋە ماسلاشقان «خەۋپنى ئازايتىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ قوللىنىلىشىغا تۈرتكە بولىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينى «شېرىك، رەقىب ۋە سىستېمىلىق رەقىب» دەپ بېكىتكەن پوزىتسىيەسىنى مۇستەھكەملەيدۇ، ئەمما رىقابەت ۋە سىستېمىلىق رەقىب تەرەپلىرىگە تېخىمۇ بەك ئەھمىيەت بېرىدۇ[5, 6].
گېرمانىيە دۇچ كەلگەن بېقىندىلىق مەسىلىلىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ئىزدەش ھەرىكىتىنى تېزلىتىدۇ. بۇ، بولۇپمۇ ھالقىلىق تېخنىكىلار، خام ئەشيالار ۋە سەھىيە ساھەسىدىكى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ياۋروپا ئىچىدە كۈچەيتىلىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. خىتاينىڭ ياۋروپا بازىرىدا «توسقۇنسىز»[3] ھەرىكەت قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ياۋروپا ئىتتىپاقى سەۋىيەسىدە سىياسەتلەر تۈزۈپ چىقىلىدۇ.
ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينىڭ ئادالەتسىز سودا قىلمىشلىرى، ھۆكۈمەت ياردەم پۇلى ۋە ئېشىنچا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى تۆكمە قىلىشىغا قارشى تېخىمۇ كۈچلۈك تۆكمىچىلىككە قارشى تۇرۇش ۋە دۆلەت تولۇقلىمىسىغا قارشى تۇرۇش تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى مۇمكىن. خىتاينىڭ تۆۋەن باھا بىلەن خەلقئارا بازارلارغا ئېشىنچا ئىشلەپچىقىرىشىنى سۈرۈپ كىرگۈزۈشى[1] ۋە خەلقئارالىق ئادىل ئويۇن قائىدىلىرىگە خىلاپلىق قىلىشى[2]، بۇ خىلدىكى تەدبىرلەرنى زۆرۈر قىلىدۇ.
گېرمانىيەنىڭ خىتاي سىياسىتىدىكى قاتتىقلىشىش، ئامېرىكا بىلەن خىتاي مەسىلىسىدە تېخىمۇ كۈچلۈك ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان ماسلىشىشنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىغا ياردەم بېرىدۇ. دوروتېئا سىمس كۆرسەتكەندەك، ئامېرىكا بىلەن بولغان «قىيىن بولسىمۇ، ۋاز كەچكىلى بولمايدىغان شېرىكلىك»[2]، خىتايغا قارشى تۇرۇشتا ئىستراتېگىيەلىك بىر زۆرۈرىيەتكە ئايلىنىدۇ. خىتاينىڭ كۆپ تەرەپلىك قائىدە سىستېمىسىنى «تېخىمۇ ھىيلىگەرلىك بىلەن يىمىرىۋاتقانلىقى»[2] ھەققىدىكى تونۇش بۇ ھەمكارلىقنى كۈچەيتىدۇ.
ناتو ئىچىدە خىتايغا قارىتا تېخىمۇ ئېنىق ۋە بىرلىككە كەلگەن بىر پوزىتسىيە شەكىللىنىدۇ. گېرمانىيەنىڭ بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى دۆلەتلەر (ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، ئاۋسترالىيە قاتارلىق) بىلەن چوڭقۇرلاشتۇرۇشى، خىتاينىڭ رايونلۇق تەسىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىغا ھەسسە قوشىدۇ. ھۆكۈمەتلەر، ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتى ۋە شىركەتلەر خىتاينى دۇنيا ئىقتىسادى ئۈچۈن بىر تەھدىت دەپ تونۇشى كېرەك[2].
گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا. ئون يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىپ كەلگەن «تىجارەت ئارقىلىق ئۆزگەرتىش»[1] سىياسىتى ئورنىنى «ئىستراتېگىيەلىك خەۋپنى ئازايتىش» ۋە «سىستېمىلىق رىقابەت» ئۇقۇملىرىغا بوشاتماقتا. ئۆزەك كىرىزىسى، سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىغا بېقىندىلىق ۋە دىپلوماتىك جىددىيچىلىكلەرگە ئوخشاش كونكرېت مىساللار، گېرمانىيەنىڭ خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنىڭ ھەم ئىقتىسادىي گۈللىنىشىنى ھەم سىياسىي ئاپتونومىيەسىنى تەھدىتكە ئۇچرىتىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى[1, 2].