تارىخنىڭ پايدىسى ۋە قىممىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي ياۋروپادا يۈز بەرگەن بۇ ۋەقە زامانىمىزدا يۈز بېرىۋاتقان ۋەقەلەرنىڭ پەقەتلا بىرىدۇر. شەرقىي ياۋروپادىكىگە ئوخشاشلا دۇنيانىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدا تارىخ ۋە ئاكادېمىك تارىخچىلارنىڭ خىياللىرىنىڭ خەلقكە كۆچۈشى، مىللەتچىلىك تۇيغۇسىنىڭ ئويغىنىشىدىكى نۇقتىلىق كۈچ بولدى. دېمەككى، سىياسەت تارىخنىڭ ئەمەلىي تەسىرىنى يارىتىش ساھەسىدۇر. لېكىن، بۇ تەسىرلەر ئومۇمەن ياخشى بولدىمۇ؟ بۇ سوئالغا ئېنىق بىر نەرسە دېيەلمەيمىز. ئاسارەت ئاستىدىكى مىللەتلەرنىڭ ئەركىنلىكلىرىگە ئېرىشىشى ئەلۋەتتە ياخشى بىر ئىش بولدى. بۇ مىللەتلەرنىڭ ئۆز مىللىي تارىخلىرىغا ئىنتىلىشلىرىمۇ ياخشى بولدى. چۈنكى، ئۇلار بۇنىڭ سايىسىدا ئەركىنلىك كۈرىشىگە ئاتلاندى. يەنە بىر تەرەپتىن، تارىخنى بۇنداق بىر سىياسىي غەرەز بىلەن تەتقىق قىلىش بىر مىللەتنىڭ ئۆتمۈشى توغرىسىدا خاتا پىكىرلەرگە ئىگە بولۇشقا ئېلىپ بېرىشى، مىللەتچى بىر تارىخنىڭ ئۆز مىللىتىنىڭ غەلىبىلىرىگە ئاشقۇن دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىشتەك خاتالىقنى سادىر قىلىشى مۇمكىن. بۇ خىل مۇبالىغىلەرنىڭ ئەلۋەتتە قامچىلىغۇچى (قوزغاتقۇچى) تەسىرى بولىدۇ. لېكىن، ھەقىقەتنى قىسمەن بۇرمىلاش ئارقىلىق پەيدا قىلىنىدىغان تەسىرلەر توغرا ئەمەس، زىيانلىقتۇر. بۇلار كۆپىنچە ھاللاردا قوزغاتقۇچى تەسىر پەيدا قىلىشنىڭ ئورنىغا تۇرغۇنلاشتۇرغۇچى تەسىرلەرنى پەيدا قىلىپ قويىدۇ. ئۆز مىللىتىمىزنىڭ ئۆتمۈشتىكى شان – شەرىپى توغرىسىدا مۇبالىغىلەشتۈرگەن ھالدا توختالغىنىمىزدا، بۇلارنىڭ ھېلىھەم شۇنداق ئىكەنلىكىنى ئويلاشتەك بىر خىل خاتالىق سادىر قىلىپ قويىمىز.
بۇ ئۆز مەپتۇنلۇقتۇر. ئۆز مەپتۇنلۇق ھەرىكەتسىزلىك ۋە تۇرغۇنلۇقنى مەيدانغا كەلتۈرىدۇ. ئىزچىل شۇنداقلا جانلىق ھەرىكەت قىلىش ئامانسىز ئىلگىرىلەۋاتقان ۋە ناھايىتى تېز ئۆزگىرىۋاتقان بۇ رىقابەت دۇنياسىدا مەۋجۇتلۇقنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ تۇنجى شەرتى ھېسابلىنىدۇ.
تارىخنى سىياسىي مۇددىئالارغا تايىنىپ تەتقىق قىلىش ئۇنىڭ پەقەت بۇ ساھەدىكى ئەمەلىي تەسىرلىرىنىلا ئارقا كۆرۈنۈش قىلمايدۇ. سىياسىي تەسىرلەر ياخشى بولۇشىمۇ، يامان بولۇشىمۇ مۇمكىن. بىراق، ھەرقانداق ئەھۋالدا ئۇلار كۈچىنى ھەقىقەتلەرنىڭ قىسمەن بولسىمۇ بۇرمىلىنىشىدىن ئالماقتا. ھەقىقەتكە بۇزغۇنچىلىق قىلىپ تۇرۇپ بىگۇناھ ھېسابلىنىش مۇمكىن ئەمەس، ھەقىقەتنى بۇرمىلاش پىكىر ئىنسانلىرىغا ياراشمايدىغان خاتالىق بولۇش بىلەن بىرگە، سىياسىي ئەخلاقسىزلىقتۇر.
ھەقىقەت ئەمەلىي پايدىلارنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئەمەس، ئۇنىڭ ئۆز قىممىتى ئۈچۈن ئىزدىلىشى لازىم. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھەقىقەتنى تېپىش يولىدىكى ئىزدىنىش ئۇنىڭدىن باشقا ھېچبىر مۇددىئانى كۆزلىمەسلىكى لازىم. پۈتۈنلەي بىتەرەپ بولۇشى كېرەك. ھەقىقەتنى مۇشۇنداق تەتقىق قىلىش ئۇنىڭ «ماھىيىتىنى بىلىش»تىن باشقا نەرسە ئەمەس… يىراقنى كۆرۈش ۋە پىلان تۈزۈشكە ئوخشاش ئىچكىرىلەپ تەتقىق قىلىشمۇ ئىنسانغا خاس ئالاھىدىلىكلەرنىڭ بىرىدۇر. يىراقنى كۆرەرلىك ۋە پىلان تۈزۈش مەدەنىيەتنىڭ قانداق نامايەندىلىرىدىن بولسا، ئىچكىرىلەپ، چوڭقۇرلاپ تەكشۈرۈشمۇ مەدەنىيەت باشتىن كەچۈرگەن سەۋەبلەردىن بىرىدۇر.
ئىچكىرىلەپ تەتقىق قىلىش ئىنسانلارغا نىسبەتەن تۇيغۇنىڭ مۇقەررەر مەھسۇلىدۇر. بىز ياشاۋاتقان مۇھىت يۇچۇن ۋە خاتىرجەمسىزدۇر. ھەربىرىمىز بىزگە نىسبەتەن سىرلارغا تولغان بىر ئالەمگە تۇغۇلماقتىمىز. بۇ سىرلىق ئالەم ھەققىدە ماتېماتىكىلىق كەسكىنلىكتە جاۋاب بەرگىلى بولمايدىغان سوئاللارنى سوراشقا مەجبۇر بولۇپ قالىمىز.
كائىناتتىكى ھەممە نەرسە ھەققىدە ئوخشاش قەتئىيلىك، ئوخشاش كەسكىنلىكنى تەلەپ قىلىمىز. ئىچىمىزدىكى بۇ ئارزۇ قاندۇرۇلالمىدى ۋە بۈگۈنگىچە بولغان كەچۈرمىشلىرىمىزگە قارالغىنىدا ھېچقاچان قاندۇرۇلالمايدۇ. كائىناتنىڭ ھەقىقىي مەنىسىدە توغرىسىدا كەسكىن ۋە روشەن جاۋابلارغا ئىگە بولۇشقا قادىر بولالماسلىقىمىز، بىزنى ئىنسانلار ھەققىدە سوئاللارنى سوراشتىن ۋاز كەچتۈرەلمىدى.
بۇ سوئاللارنى سورىماسلىق قولىمىزدىن كەلمەيدۇ؛ چۈنكى بۇلار ناھايىتى مۇھىم سوئاللاردۇر، چۈنكى بۇلار ئىنسان ھاياتىنىڭ ھەقىقىي مەنىسى توغرىسىدا سورالغان سوئاللاردۇر.
ھەربىر ئىنساننىڭ ئۆزىگە خاس سوئاللىرى بولىدۇ. ئەڭ چوڭقۇر سوئاللار پەلسەپە ۋە تېئولوگىيە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇلارغا سېلىشتۇرغاندا تارىخ تولىمۇ تېيىز ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقتىمۇ تارىخمۇ ئىنسان ھوقۇقلىرىنىڭ سىرلىرىنى ئورتاقلاشماقتا. تارىخمۇ بىز جاۋاب تېپىلىشىنى ئارزۇ قىلىۋاتقان سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. چۈنكى، ئەگەر بىز بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرەلىسەك، پەقەت بولمىغاندىمۇ سىر پەردىسى بىر ئاز بولسىمۇ چۈشىدۇ ۋە كەسكىنلىك ساھەسى كېڭىيىدۇ.
مېنىڭ پىكىرىمچە بولغاندا، تارىخ تەتقىقاتلىرىنىڭ مۇشەققىتىنى تارتىشقا ئەرزىيدىغان تەرىپى بۇدۇر. ھەقىقەتەن تارىخنىڭ پايدىسى پەلسەپە ۋە تېئولوگىيەنىڭ پايدىسىغا ئوخشايدۇ. ئۇلارغا سېلىشتۇرغاندا بىر قەدەر تېيىز بولسىمۇ، بۇ تېيىزلىكتە تېخىمۇ چوڭ كەسكىنلىككە ئېرىشكىلى بولىدۇ. لېكىن، يۇقىرىدىمۇ ئىشارەت قىلىپ ئۆتكىنىمدەك، تارىخىي مەلۇماتلىرىمىزنىڭ جانسىز ئالەم ھەققىدە ھاسىل قىلغان ماتېماتىكىلىق مەلۇماتلاردەك كەسكىن ۋە مۇئەييەن ئەمەسلىكىنى ئۇنتۇماسلىقىمىز كېرەك.
ئىنسانىيەت تارىخى بىز ئىچىدە ياشاۋاتقان بۇ سىرلىق كائىناتنىڭ سىرلارغا تولغان بىر فىرونتىدۇر. ھەر بىرىمىز تارىخىي ۋەقەلەر ئېقىنىنىڭ مۇئەييەن بىر نۇقتىسىدا دۇنياغا كەلدۇق. مۆلچەرلىشىمىزچە، بۇ تارىخ دەرياسى يەنە 2 مىليارد يىل ئاقىدۇ، ئەلۋەتتە ئەگەر بىر ئاتوم ئۇرۇشى بۇنى ۋاقىتسىز توختىتىپ قويمىسلا.