قانۇن تونىغا ئورانغان ئىدېئولوگىيە قەپىسى: شەرقىي تۈركىستاندا دىجىتال ساھەنىڭ  قايتا تەرتىپكە سېلىنىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قانۇن تونىغا ئورانغان ئىدېئولوگىيە قەپىسى: شەرقىي تۈركىستاندا دىجىتال ساھەنىڭ  قايتا تەرتىپكە سېلىنىشى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
بۇ ماقالىدە، 2026-يىلى رەسمىي يولغا قويۇلىدىغان «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ تور مەدەنىيىتى قۇرۇلۇشى نىزامى» ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىنىدۇ.  ماقالىدە، «قانۇن» تېكىستىنىڭ تېخنولوگىيە بەلگىلىمىسى بولۇشتىن ھالقىپ، قانداق قىلىپ ئىدېئولوگىيە قەپىسى سۈپىتىدە رول ئويناۋاتقانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئاتالمىش «تور مەدەنىيىتى»   ۋە «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى»  ئۇقۇملىرى ئارقىلىق، دىجىتال ساھەدىكى كۆپ تىللىقلىقنىڭ ۋە بايان كۆپ خىللىقىنىڭ قانداق قىلىپ بىر مەركەزلىك،بىر ھۆكۈمرانلىق قۇرۇلمىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقى ئانالىز قىلىنىدۇ.  ماقالىدە ، 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 3-كۈنىدىكى «شىنجاڭ گېزىتى» ۋە «گۇاڭمىڭ گېزىتى»دىكى خەۋەرلەر ئاساسلىق مەلۇمات مەنبەسى قىلىنىدۇ.
ئاچقۇچ سۆزلەر: دىجىتال ساھە باشقۇرۇش، ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق، تىل سىياسەتلىرى، تور مەدەنىيىتى
رەقەملىك ساھەنى تەرتىپكە سېلىش، 21-ئەسىردىكى زامانىۋى مىللىي دۆلەتلەر ئۈچۈن ئىگىلىك ھوقۇقى دائىرىسىنىڭ ماددىي چېگرالاردىن تور بوشلۇقىغا كېڭىيىشىنى بىلدۈرىدۇ. ، غەربنى مەركەز قىلغان «ئوچۇق ئىنتېرنېت» قارىشىنىڭ ئەكسىچە، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدە بۇ جەريان  دۆلەتنىڭ دىجىتال چېگرالار ئۈستىدىكى مۇتلەق كونتروللۇقىنى ئىپادىلەيدىغان «تور ئىگىلىك ھوقۇقى»  (Wangluo Zhuquan) ئىدىيەسى بىلەن شەكىللەنمەكتە. بۇ ئىدىيە، ئىنتېرنېتنى پەقەتلا تېخنىكىلىق ئۇل ئەسلىھە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئىدېئولوگىيەلىك بىخەتەرلىك (Yishixingtai Anquan) كاپالەندۈرۈلۈشى كېرەك بولغان بىر «جەڭ مەيدانى» سۈپىتىدە بەرپا قىلىپ چىقىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشنىڭ ئەڭ يېڭى ۋە رادىكال مىسالى، 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 3-كۈنى «شىنجاڭ گېزىتى » دە ئېلان قىلىنغان «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ تور مەدەنىيىتى قۇرۇلۇشى نىزامى» تېكىستىدۇر    ( [1](Wang & Guan, 2025  .  ج ك پ    2026 -يىلىنىڭ بېشىدا يولغا قويۇلىدىغان بۇ يەرلىك قانۇننى، «تور مەدەنىيىتى» (Wangluo Wenming) ئۇقۇمىنى دەستەك قىلىپ تۇرۇپ خىتاي دۆلىتىنىڭ بىخەتەرلىك سىياسەتلىرىگە ماس كېلىدىغان بىر دىجىتال پۇقرالىق مودېلىنى بەرپا قىلىپ چىقىشتا مۇھىم قورال قىلىش ئۈچۈن تۈزۈپ چىقتى.
ۋاڭ چىڭسۇڭ ۋە گۇەن ياچاۋ تەرىپىدىن يېزىلغان خەۋەرنىڭ ئومۇمىي رامكىسىنى تۆۋەندىكىدەك خۇلاسىلەش مۇمكىن: «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا قوبۇل قىلىنغان ۋە 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنى يولغا قويۇلىدىغان ‹تور مەدەنىيىتى قۇرۇلۇشى نىزامى›، جۇڭگو مىقياسىدا بۇ ساھەدە ئۆلكە دەرىجىلىك چىقىرىلغان تۇنجى قانۇن بولۇش سۈپىتى بىلەن، دىجىتال ساھەنى باشقۇرۇشنىڭ قانۇنلىشىشى مۇساپىسىدىكى ھالقىلىق بىر قەدەمدۇر. بۇ بەلگىلىمە، ئاساسىي يۆنىلىشىنى ‹جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭىنى مۇستەھكەملەش› ئۈستىگە قۇرۇپ، دىجىتال دۇنيادا ئىدېئولوگىيەلىك بىخەتەرلىككە كاپالەتلىك قىلىشنى، دۆلەت بىرلىكىنى قوغداشنى ۋە ‹شىنجاڭنى مەدەنىيەت ئارقىلىق ئوزۇقلاندۇرۇش›نى نىشان قىلىدۇ. نىزام، مەسئۇلىيەتلەر ئېنىق تەقسىم قىلىنغان بىر ئىجرا قىلىش جەريانىنى كۆزدە تۇتىدۇ. پارتىيە كومىتېتلىرىنىڭ رەھبەرلىكىدە، ھۆكۈمەت ئىجرا قىلغۇچى، پۇقرالار جەمئىيىتى ۋە خەلق قاتناشقۇچى سالاھىيىتىدە بولغان بۇ قۇرۇلمىدا؛ دۆلەت ئورگانلىرىغا، ئىنتېرنېت سۇپىلىرىغا ۋە ئىشلەتكۈچىلەرگە چۈشىدىغان مەسئۇلىيەتلەر تەپسىلىي بەلگىلەنگەن.  رىغبەتلەندۈرگۈچى ۋە چەكلىمە قويغۇچى ئامىللار بىرلىكتە سۇنۇلغان. «شىنجاڭ»نىڭ تەرەققىياتى، ئىجتىمائىي مۇقىملىقى ۋە تەبىئىي گۈزەللىكلىرىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان «ئىجابىي» مەزمۇنلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى رىغبەتلەندۈرۈلگەن بولسا؛ يالغان خەۋەر، ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە قانۇنسىز ئۇچۇرلارنىڭ تارقىلىشىغا قارشى قەتئىي چەك-چېگرالار سىزىلغان. بولۇپمۇ MCN (كۆپ قاناللىق تور) ئورگانلىرى ۋە ئىجادىي سۈنئىي ئەقىل مۇلازىمىتى تەمىنلىگۈچىلەرگە ئوخشاش يېڭى ئەۋلاد ئاكتىيورلارغا قارىتا ئالاھىدە قانۇنىي مەجبۇرىيەتلەرنىڭ يۈكلىنىشى دىققەتنى تارتىدۇ.
بۇ بەلگىلىمىنىڭ ئەڭ ئىستراتېگىيەلىك ئامىللىرىدىن بىرى، بىۋاستە تارقاتقۇچىلار ۋە قىسقا سىن مەزمۇنى ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ بىۋاسىتە تارقىتىش ۋە ئىجادىيەتلىرىدە «دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىقى»نى ئاساسلىق ئالاقە قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە رىغبەتلەندۈرۈلۈشىدۇر. بۇ ھەرىكەت، مەدەنىيەت جەھەتتىن جۇڭخۇا مىللىتى بولۇپ بىرىكىش ۋە ئورتاق جوڭخۇا كىملىكى قۇرۇلۇشىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى دەپ قارالماقتا. ئۇندىن باشقا، ئالدىن سىگنال بېرىش سىستېمىلىرى، پاش قىلىش مېخانىزملىرى، مۇكاپات ۋە جازا تەدبىرلىرى بىلەن قوللىنىلىدىغان بۇ مودېل، «شىنجاڭ يولى» دەپ ئاتىلىدىغان ئۆزگىچە بىر دىجىتال باشقۇرۇش چۈشەنچىسىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
خەۋەر تېكىستىدە، مەزكۇر بەلگىلىمىنىڭ «شىنجاڭنىڭ تور بوشلۇقىنى باشقۇرۇشنى قانۇنلاشتۇرۇش يولىدا تاشلانغان ھالقىلىق بىر قەدەم ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلمەكتە. بۇ ئىبارە ئارقىلىق، تۇنجى قاراشتا مەزكۇر قانۇن مەمۇرىي بىر زامانىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتىدەك كۆرسىتىلگەن بولسىمۇ، ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق ۋە تەنقىدىي قانۇن نۇقتىسىدىن قارىغاندا ئەھۋال تامامەن باشقىچىدۇر. بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان «قانۇنلىشىش» (Fazhihua-法治化)، ھەرگىزمۇ بىتەرەپ، ئۇنىۋېرسال ۋە ھاكىممۇتلەقلىقنى چەكلەيدىغان  «قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى» (Rule of Law) جەريانى ئەمەس. ئەكسىچە بۇ جەريان،يەنى، دۆلەت بەلگىلىگەن «بىردىبىر توغرا» تىل، تارىخ ۋە ھەرىكەت قېلىپلىرىنىڭ قانۇن كۈچى بىلەن دىجىتال ساھەگە تېڭىلىشى «قانۇن ئارقىلىق باشقۇرۇش» (Rule by Law /依法治国) ئەمەلىيىتىنىڭ كونكرېتلاشقان ھالىتىدۇر.