جەلپ قىلىش ۋە زەربە بېرىش ئىستراتېگىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

لېكىن، خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ بۇ ئۈمىدلىرى ئەمەلىيەتكە ئۇنچە ئۇيغۇن كەلمىدى. گەرچە ياۋروپالىقلار ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ سودا ئۇرۇشى ۋە كەمسىتىشلىرىدىن نارازى بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ «كونا قۇرۇقلۇق»نىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىمۇ ئۆزىگە خاس نۇرغۇن مەسىلىلەر ۋە زىددىيەتلەر مەۋجۇت ئىدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينى پەقەت بىر ھەمكارلىق شېرىكى دەپلا ئەمەس، بەلكى بىر رىقابەتچى ۋە سىستېمىلىق رەقىب دەپمۇ قاراۋاتاتتى.
خىتاينىڭ جەلپ قىلىش ھۇجۇمىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەركىبىي قىسمى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋەدىلىرى ئىدى. خىتاي تەرەپ ياۋروپاغا كەڭ بازار، زور مەبلەغ سېلىش پۇرسەتلىرى ۋە تېخنولوگىيە ھەمكارلىقى قاتارلىق جەلپ قىلارلىق تەكلىپلەرنى سۇندى. بۇلار ياۋروپادىكى بىر قىسىم دۆلەتلەر، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي جەھەتتىن قىيىنچىلىقى بار ياكى خىتاي بازىرىغا تايىنىدىغان دۆلەتلەر ئۈچۈن جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە ئىدى.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ پىسخىك ئۆلچىمىمۇ ناھايىتى مۇھىم. بېيجىڭ ياۋروپانىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە»گە بولغان ئىنتىلىشىنى ئوبدان چۈشىنەتتى. شۇڭا، ئۇلار ئۆزلىرىنى ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى تۇرىدىغان، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىنى تەشەببۇس قىلىدىغان بىر كۈچ سۈپىتىدە نامايان قىلىشقا تىرىشتى. بۇ خىل تەشۋىقات ياۋروپادىكى ئامېرىكىنىڭ يەر شارىدىكى رولىدىن ئەندىشە قىلىدىغان سىياسىي كۈچلەر ئارىسىدا مەلۇم دەرىجىدە قوللاشقا ئېرىشتى.
يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئارىسىدىكى ھەمكارلىقنى قايتا جانلاندۇرۇش بولسا، خىتاينىڭ «يۇقىرىدىن تۆۋەنگە» قۇرۇلما بويىچە تەسىر كۆرسىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. بۇ ئارقىلىق، بېيجىڭ بىۋاسىتە مەركىزىي ھۆكۈمەتلەر بىلەنلا ئەمەس، بەلكى رايونلۇق ۋە شەھەر دەرىجىلىك ھۆكۈمەتلەر بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، ياۋروپانىڭ ئىچكى قىسمىغا سىڭىپ كىرىشنى ۋە ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان تورلارنى قۇرۇپ چىقىشنى مەقسەت قىلاتتى. بۇ ھەمكارلىقلار كۆپىنچە سودا، مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش ۋە مائارىپ قاتارلىق «سەزگۈر بولمىغان» ساھەلەردە ئېلىپ بېرىلغان بولسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە خىتاينىڭ سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىشكە ياردەم بېرەتتى.
قانداقلا بولمىسۇن، بۇ «جەلپ قىلىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۆز چەكلىمىسىمۇ بار ئىدى. ياۋروپا جەمئىيىتى دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى قاتارلىق قىممەت قاراشلارنى ئاساس قىلغاچقا، خىتاينىڭ سىياسىي تۈزۈلمىسى ۋە كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىگە قاراتقان تەنقىدىي كۆز قاراشلار ھەمىشە مەۋجۇت بولۇپ تۇراتتى. شۇڭا، ياۋروپا رەھبەرلىرى خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنىڭ پايدىسىنى كۆزلىگەن تەقدىردىمۇ، ئۆزلىرىنىڭ ئاساسىي قىممەت قاراشلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچەلمەيتتى.
بۇ ئەھۋال خىتاي-ياۋروپا مۇناسىۋىتىنىڭ مۇرەككەپلىكىنى ۋە زىددىيەتلىك خاراكتېرىنى نامايان قىلىدۇ. خىتاي تەرەپ «جەلپ قىلىش» ئارقىلىق ئۆزىگە پايدىلىق بىر ۋەزىيەت يارىتىشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ياۋروپانىڭ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان قىممەت قاراشلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشىلىرى بۇ ھۇجۇمنىڭ ئۈنۈمىنى چەكلەپ قويدى. بۇ چەكلىمىلەر ۋە زىددىيەتلەر كېيىنكى باسقۇچتا خىتاينىڭ «زەربە بېرىش» ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىشىغا زېمىن ھازىرلىدى.
«زەربە بېرىش» ئىستراتېگىيەسى: يەر شارىدىكى نادىر مېتاللار كىرىزىسى
ياۋروپا ئۆزىنى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ قاينام-تاشقىنلىقى ئىچىدە قىيىن ئەھۋالدا قالغانلىقىنى ھېس قىلدى. ئومۇمىي جەھەتتىن قارىغاندا، ياۋروپا ئېنېرگىيەنى ساپ ئىمپورت قىلىدىغان، يېڭىلىق يارىتىش ۋە تېخنولوگىيە ساھەسىدە بۇ ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەتتىن ئارقىدا قالغان بىر گەۋدە ئىدى. جۇغراپىيەلىك سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ ئېنىقسىزلىقى ياۋروپانى ئۆزىگە خاس بولمىغان تېز سۈرئەتتە بىخەتەرلىك خىرىسلىرىغا دۇچ كېلىشكە مەجبۇرلىدى. شۇنداقتىمۇ، نۇرغۇن ياۋروپا ھۆكۈمەتلىرى ئۈچۈن سودا يەنىلا ئەڭ جىددىي مەسىلە بولۇپ، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ سانائىتى ۋە ئىشچىلىرىنى قوغداش يولىدا كۈنسېرى ئېشىۋاتقان بېسىمغا دۇچ كەلدى.
بۇ بېسىمنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىلىرىنىڭ بىرى، يېقىندا ئۆتكۈزۈلگەن چوڭ يەتتە دۆلەت گۇرۇھى (G7) يىغىنىدا كۆرۈلدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ رەئىسى ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېن خىتايغا قارىتا ئىنتايىن قاتتىق پوزىتسىيەدە بولۇپ، خىتاينىڭ «ئۆزىنىڭ مونوپولغا يېقىن ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ئۇنى پەقەت بىر سودىلىشىش كوزىرى قىلىپلا قالماي، بەلكى ئاچقۇچلۇق كەسىپلەردىكى رىقابەتچىلىرىنى ئاجىزلىتىش ئۈچۈن قورالغا ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى» ئەيىبلىدى. بۇ كۆز قاراش ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ مەيدانى بىلەن ئوچۇق-ئاشكارا ئورتاقلىققا ئىگە ئىدى.
بېيجىڭنىڭ نادىر مېتاللارنى ئىستراتېگىيەلىك قورال قىلىش نىيىتى لوندوندا ئۆتكۈزۈلگەن ئامېرىكا-خىتاي سودا سۆھبىتىدە تېخىمۇ ئايدىڭلاشتى. خىتاي سۆھبەت ۋەكىللىرى نادىرمېتاللار ۋە ماگنىتلارنىڭ ھەقىقەتەن سودىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ماشىنا ئىشلەپچىقارغۇچىلار، ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون شىركەتلىرى، ئۇچۇر تېخنولوگىيەسى كارخانىلىرى، ئايروپىلان، ھەربىي ئۈسكۈنىلەر ۋە باشقا سانائەت ساھەلىرى ئۈچۈن غايەت زور تەمىنات خەۋپىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېن يەنە خىتاينىڭ ئۆز سودا شېرىكلىرىگە قارشى «ھۆكۈمرانلىق، بېقىندىلىق ۋە باج ئېلىش ئەندىزىسى»نى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقىنى قوشۇمچە قىلدى. بۇ بايان ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تاكتىكىلىرىغا بولغان سەگەكلىكى ۋە ئەندىشىسىنىڭ يۇقىرى پەللىگە چىققانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خىتاي دۇنيادىكى نادىر مېتاللار ۋە ماگنىتلار زاپىسىنىڭ 90% گە يېقىنىنى كونترول قىلىدىغان بولغاچقا، بۇ بايلىقنى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەقسەتلەر ئۈچۈن ئىشلىتىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە.