Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى بىلەن ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشىنىڭ بىرلەشمە دوكلاتىنى تونۇشتۇرۇش يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيە پايتەختى ئەنقەرەدە بۈگۈن (24 – سېنتەبىر) ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى بىلەن ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى ئۆزئارا ھەمكارلىشىپ تەييارلىغان «ئۇيغۇرلارنىڭ تۈرك ۋە مۇسۇلمان كىملىكلىرى دۇچ كەلگەن زۇلۇم: تۈركىيەدىن توپلانغان پاكىتلارغا نەزەر» تېمىلىق دوكلاتنىڭ تۈركچە نۇسخىسىنى تونۇشتۇرۇش يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان يىغىن تۈركىيە ۋاقتى سائەت 10 دا باشلاندى. شەرقىي تۈركىستان تەتقىقات ۋەخپىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەمەت ئەپەندى رىياسەتچىلىك قىلغان يىغىنغا ئىنستىتۇت مەسئۇللىرى بىلەن بىرلىكتە ئاكادېمىكلار، تەتقىقاتچىلار، ژۇرنالىستلار، پارلامېنت ئەزاسى فاھرەتتىن يوقۇش ئەپەندى، بۈيۈك بىرلىك، ئىيى (ياخشى) ۋە گەلەجەك (كەلگۈسى) پارتىيەسىنىڭ ۋەكىللىرى، گېرمانىيە ۋە شىۋېتسىيەدىكى تۈرك فېدېراتسىيەلىرىنىڭ سابىق رەھبەرلىرى ھەمدە ئەنقەرەدىكى ئۇيغۇرلاردىن بولۇپ كۆپ ساندا ئادەم قاتناشتى.
21 – يۈز يىل ئىستراتېگىيە مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى پىروفېسسور دوكتور قونۇرئالپ ئەرجىلاسۇن ئەپەندى، قىسقىچە مەزمۇن، ئۇيغۇرلارنىڭ بىرىنچى قول شاھىتلىرىنىڭ بايانلىرىغا ئاساسەن بېكىتىلگەن كۆزىتىش، نازارەت ئاستىغا ئېلىش، قىيىن ۋە قىستاق، مېڭە يۇيۇش ۋە جىمىقتۇرۇش قىلمىشلىرىنىڭ تەپسىلاتى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ پاش بولغان ھۆججەتلىرى، خىتاينىڭ چوڭ شىركەتلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغا سېلىنىۋاتقان زۇلۇمدىكى جاۋابكارلىقى، خۇلاسە ۋە تەكلىپلەردىن تەركىب تاپقان دوكلاتنى مىساللار ئارقىلىق تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى.
ئارقىدىن ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر بۆلۈمى ئوقۇتقۇچىسى دوتسېنت دوكتور ئانار سومۇنجۇئوغلۇ خانىم، دوكلاتنى چۆرىدىگەن ھالدا، «تۈرك دۇنياسى نۇقتىئىنەزەرىدىن شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى» دېگەن تېمىدا توختىلىپ، تۈرك دۇنياسى ۋە تۈرك خەلقلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىنى قوغداش يولىدا قىلىشى كېرەك بولغان مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتتى.
ئاخىرىدا ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم ئەپەندى، نۇرغۇن پاكىتلار ئاساسىدا تەييارلانغان مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويغاندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى، خەلقئارانىڭ ئىنكاسى قاتارلىقلار ھەققىدە مەلۇمات بەردى ۋە ئىشتىراكچىلار بىلەن مۇخبىرلارنىڭ ھەم دوكلات ھەم شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە دائىر سوئاللىرىغا جاۋاب بەردى.
خىتاي-رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشى: جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەۋسىيەلەر نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بىرىنچىدىن، غەرب دۆلەتلىرى خىتاي-رۇسىيە ئاخبارات ھەمكارلىقىغا قارشى ئۇزۇن مۇددەتلىك، ماسلاشتۇرۇلغان ئىستراتېگىيە تۈزۈشى كېرەك. ئىككىنچىدىن، خەلقئارا جەمئىيەت ۋىچەتكە ئوخشاش چەت ئەللىك رەقەملىك سۇپىلارنىڭ سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكى ۋە مەخپىيەتلىكنى قوغداش ئۆلچەملىرىنى قاتتىق بەلگىلىشى ۋە تەكشۈرۈشى لازىم. ئۈچىنچىدىن، دېموكراتىك دۆلەتلەر رەقەملىك بوشلۇقتا ئىگىلىك ھوقۇقنى قوغداش ۋە تور بىخەتەرلىكىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن تېخنىكىلىق ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى كېرەك. تۆتىنچىدىن، خەلقئارا ئورگانلار ۋە دۆلەتلەر شەرقىي تۈركىستان ۋە باشقا نازارەت قىلىنىۋاتقان رايونلاردىكى رەقەملىك نازارەتچىلىك ۋە ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىسىگە داۋاملىق دىققەت قىلىپ، جاۋابكارلارنى مەسئۇلىيەتكە تارتىشقا تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى لازىم.
«نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ 2025-يىلى 7-ئىيۇندىكى ئىككى پارچە ماقالىسى[1]، [2]، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىكنىڭ يېڭى ۋە ئەندىشىلىك بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. بۇ ماقالىلەر، ئىككى دۆلەتنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ياكى ھەربىي جەھەتتىلا ئەمەس، بەلكى ئىنتايىن سەزگۈر بولغان ئاخبارات ئالماشتۇرۇش، ئورتاق جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك تېخنىكىسىنى ئورتاقلىشىش ساھەسىدىمۇ يېقىن ھەمكارلىق ئورناتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىغا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ئۇچۇرلارنىڭ ئالماشتۇرۇلۇشى[1] ۋە خىتاينىڭ ۋىچەت دېتالىنىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن جاسۇسلۇق ئۈچۈن ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى[2]، بۇ ھەمكارلىقنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك، دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، رەقەملىك ئەركىنلىك ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىك ئۈچۈن قانچىلىك جىددىي خەۋپ تۇغدۇرىدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇردى.
بۇ ئانالىز، خىتاي-رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ كۈچىيىشىنىڭ گېئو-سىياسىي ئاقىۋەتلىرىنىڭ كەڭ دائىرىلىك ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ پەقەت دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكىلا ئەمەس، بەلكى پۇقرالارنىڭ ئەركىنلىكى ۋە ئىنسان ھەقلىرىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ۋىچەتكە ئوخشاش يەر شارى مىقياسىدا ئىشلىتىلىدىغان تېخنىكا سۇپىلىرىنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ قولىدا نازارەتچىلىك قورالىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقى، رەقەملىك دەۋردىكى ئەڭ جىددىي مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالماقتا. خۇسۇسەن، شەرقىي تۈركىستان رايونىغا ئوخشاش خىتاينىڭ نازارەت قىلىش سىياسەتلىرىنىڭ شىددەتلىك ئېلىپ بېرىلىۋاتقان رايونلىرى ئۈچۈن، بۇ خىل خىتاي-رۇسىيە ھەمكارلىقى قوش خەۋپ تۇغدۇرىدۇ.
كەلگۈسىدە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ كۈچىيىۋاتقان ئىتتىپاقنىڭ ئاخبارات ۋە رەقەملىك ساھەدىكى ھەرىكەتلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىشى، ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىرىگە ماس كېلىدىغان ئۈنۈملۈك قارشى تەدبىرلەرنى تۈزۈشى، رەقەملىك بوشلۇقنىڭ بىخەتەرلىكىنى تەمىنلىشى ۋە ئىنسان ھەقلىرىنى قوغدىشى زۆرۈر. بۇ ماقالىلەردىكى ئۇچۇرلار، گېئوپولىتىك رىقابەتنىڭ يېڭى دەۋرىدە ئاخبارات، تېخنىكا ۋە بىخەتەرلىك ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنىڭ نەقەدەر مۇرەككەپ ۋە مۇھىم ئىكەنلىكىنى بىزگە ئەسكەرتىدۇ ھەمدە دۆلەتلەرنىڭ بۇ يېڭى رىقابەتكە ماسلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
پايدىلىنىلغان مەنبەلەر:
ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

[1]  تېلېئولوگىيەلىك (ياكى پەلسەپىۋى نامى بىلەن غايىۋىلىك/مەقسەتلىك)، بىر ھادىسە، جەريان ياكى ھەرىكەتنىڭ ئۆتمۈشتىكى سەۋەبلەر بىلەن ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىدىكى بىر غايە ياكى نەتىجە يۆنىلىشىدە يۈز بەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان كۆز قاراشتۇر.
تېخىمۇ ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا: «بىر ئىش مەلۇم بىر نەتىجىگە يېتىش ئۈچۈن يۈز بېرىۋاتىدۇ» دېگەن لوگىكىدۇر.
بۇ ئۇقۇمنى ئۈچ ئاساسلىق تېما بويىچە چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ:
مىسال: «تاڭ ئىمپېرىيەسى ئەسلىدىلا خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇشى ئۈچۈن مەۋجۇت ئىدى» دېيىش تېلېئولوگىيەلىك بىر خاتالىقتۇر. چۈنكى چىڭ دەۋرىدە ياشىغان كىشىلەر كەلگۈسىدە بىر جۇمھۇرىيەت قۇرۇلىدىغانلىقىنى بىلمەيتتى؛ ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىگە خاس مەقسەتلىرى ۋە ئاشۇ چاغدىكى شارائىتلىرى بار ئىدى.
2.سۆزنىڭ كېلىپ چىقىشى
3. ئوخشىمىغان ساھەلەردىكى مىساللار
خۇلاسىلىگەندە: بىر ۋەقەنى باھالىغاندا «بۇ ۋەقە قايسى مەقسەتكە خىزمەت قىلىدۇ؟» ياكى «بۇ ۋەقە قايسى مۇقەررەر ئاخىرلىشىشقا قاراپ كېتىۋاتىدۇ؟» دەپ سورىسىڭىز، تېلېئولوگىيەلىك بىر تەپەككۇر قۇرۇلمىسىدا تۇرۇۋاتقان بولىسىز. تېكىستتىكى تەنقىد، ما روڭنىڭ خىتاي تارىخىنى ئوبيېكتىپ تەتقىق قىلىشنىڭ ئورنىغا، بۈگۈنكى دۆلەت قۇرۇلمىسىنى يوللۇقلاشتۇرۇش ئۈچۈن «تارىخنىڭ بىردىنبىر نىشانى مۇشۇ ئىدى» دېگەن شەكىلدە بىر قۇرۇلمىنى (ئويدۇرمىنى) قۇرۇپ چىققانلىقىغا قارىتىلغان.
[2] (James Leibold)
[3] (Mark Elliott)
[4] (Prasenjit Duara)
[5] 马戎：如何正确理解中国历史上的民族融合, https://m.huanqiu.com/article/4PeWcIwUKnj,
[6] (Benedict Anderson, 1983)
[7] (James Leibold, 2007)
[8] (Evelyn Rawski)
[9] Prasenjit Duara
[10] Rescuing History from the Nation
[11] Eric Hobsbawm
[12] The Invention of Tradition
[13] Milton Gordon
[14] Stevan Harrell
[15] Knowledge of Securitization
[16] Genetic Fallacy
[17] Hegemonic Assimilation
2020- يىلىدا دۇنيا ۋەزىيىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2020- يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە 29 مىڭ پۇتبول مەيدانى يېڭىلىنىپ بولىدۇ. خىتاي ئۆزىنىڭ مىسسىسىنى بايقاشقا 10 يىل سەرپ قىلماقچى. 2019- يىلى بىرازىلىيەلىك پۇتبولچى Elkson خىتاي دۆلەت كوماندىسىغا كىرگەن بىردىنبىر خىتاي بولمىغان پۇتبولچى بولۇپ قالغان.
2020- يىلدىكى فانتازىيىلىك فىلىم ۋە كىتابلار
فانتازىيىلىك فىلىم ۋە فانتازىيىلىك رومانلارنىڭ تۆھپىسى
1. كەلگۈسىدىن بىشارەت بېرىدۇ.
2. دۆلەت، پەن -تېخنىكا ۋە تىجارەت ساھەسدىكىلەرنىڭ نەزەر دائىرسى ۋە ئىجادچانلىقىنى كۈچەيتىپ پىلان ۋە پروژە تۈزشىگە ياردەم بېرىدۇ.
3. يېڭى پەن – تېخنىكىنىڭ ئىلھام مەنبەسى بولىدۇ.
مەسىلەن موتورلارنىڭ يان تىلفۇنى 1966- يىلدىكى Star Trek فلىمىدىن ئىلھام ئېلىنىپ ياسالغان. Kindle بولسا The Diamond Age ناملىق فانتازىيىلىك روماندىن ئىلھام ئېلىنغان. Elon Musk نىڭ SpaceX نىڭ راكىتانى درون كېمسىگە قوندۇرۇش پروژىسى Culture ناملىق فانتازىيىلىك روماندىن ، ئۇنىڭ Neurolonk دەيدىغان مېڭىگە ئورۇنلاشتۇرىدىغان كومپيوتېر پىروژىسى بولسا يەنە مۇشۇ فانتازىيىلىك روماندىن كەلگەن. بۇنىڭدىن كىيىنكى پەن تېخنىكا تىتانلىرى ( چوڭ شىركەتلەر) چوقۇم تېخىمۇ كۆپ فانتازىيىلىك رومانلارنى ئوقۇيدۇ.
لېۋىياتان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەنگلىيەلىــك سىياســەت پەيالســوپى تومــاس خوببىــس تەرىپىدىــن يېزىلغــان «لېۋىياتــان» )1651 )سىياســەت ئىلمــى تارىخىدىكــى ئــەڭ ئۇلــۇغ ئەســەرلەردىن بىرىــدۇر. بــۇ ئەســەرنى زامانىمىزدىكــى ھوقــۇق مەركەزگــە مەركەزلەشــكەن دۆلــەت سىستېمىســىنىڭ خەرىتىســى، شــۇنداقلا رېئــال سىياســەتنىڭ ئەقلىـي يەشمىسـى دەپ قاراشـقا بولىـدۇ. سىياسـەت پەلسەپەسـى ماكئاۋېللىدىــن بــۇرۇن ۋە كېيىــن دەپ ئىككــى چــوڭ دەۋرگــە ئايرىلغــان بولــۇپ، ئەگــەر رېئــال سىياســەتنى بىــر بىناغــا ئوخشاتســاق، ماكئاۋېللــى ئۇنىــڭ ئۇلىنــى ســالغان، تومــاس  خوببىـس بولسـا ئۇنىـڭ بىناسـىنى قـۇرۇپ چىققـان كىشـىدۇر. خوببىــس سىياســەت پەلسەپەســىدە يېڭــى بىــر دەۋرنــى ئاچقــان شــەخس بولــۇپ ئەپالتــون ۋە ئارىســتوتېلنىڭ سىياســەت پەلسەپەســىنى ئىنــكار قىلغان ،بولۇپمــۇ ئارىســتوتېلنى تارىختىكـى ئـەڭ ناچـار ئۇسـتاز دەپ ئاتىغـان ۋە ئـۇ ئىككىسـىنى »بولۇۋاتقــان رېئاللىــق» ھەققىــدە ئەمــەس بەلكــى «بولۇشــى كېـرەك بولغـان ئـارزۇ» ھەققىـدە گـەپ قىلغان «ئەخمەقلـەر» دەپ قارىغــان.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
مۇسۇلمانلارنىڭ پەخرى دۇنياغا داڭلىق ئالىم- پىروفېسسور دوكتور فۇئات سەزگىن (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇ دۇنيانىڭ قايسى يېرىدە بولۇشتىن قەتئىينەزەر «ئىسلام بىلىم تارىخى»غا خىزمەت قىلىش ئۈچۈن فىزىكا، خىمىيە، بىئولوگىيە، چارۋىچىلىق، مال دوختۇرلۇق، دېھقانچىلىق، مىدېتسىنا، ئاسترونومىيە ۋە جۇغراپىيەگە ئوخشاش بارلىق بىلىم ساھەلىرىگە تەۋە بىر ئەسەر ياكى ئالاھىدە ئەسۋابنىڭ بارلىقىنى ئاڭلاپ، بىر رازىۋىتچىككە ئوخشاش ئۇ ئەسۋابنى تېپىشنىڭ كويىغا چۈشىدۇ. ئۇ كىتاب ياكى ئەسەرنىڭ قىممىتى قانچىلىك بولۇشتىن قەتئىينەزەر ئۇ ئەسەرنى سېتىۋېلىپ بۇ ئەسەر ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارىدۇ.
«5 توملۇق ئىسلامدا بىلىم ۋە تېخنولوگىيە»كىتابى
ئىنستىتۇتتا ئېلىپ بارغان تەتقىقاتلىرى ئەرەب-ئىسلام ئىلىملىرى مەجمۇئەسىدە نەشىر قىلىناتتى. بۇ مەجمۇئە-قامۇس قىسقا ۋاقىت ئىچىدە دۇنيا مىقىياسىدا نوپۇزلۇق مەنبە ئەسەرگە ئايلاندى. بىلىم تارىخچىلىرى ھەممىدىن كۆپ مۇراجائەت قىلىدىغان ۋە 15-تومى نەشىر قىلىنىپ بولغان بۇ غايەت زور ھەجىملىك ئەسەر، دېڭىزدىن يىڭنە ئىزدەلگەندەك زور تىرىشچانلىقلار بىلەن نەشىرگە تەييارلانماقتا. قامۇس خاراكتېرلىك بولغان بۇ ئەسەر ئەڭ توغرا مەنبەلەرگە ئاساسەن يېزىلغان «ئىسلام بىلىم تارىخى»دۇر.
جۇغراپىيە، تارىخ، ئاسترونومىيە، دېڭىزچىلىق ۋە سائەتلەر
فۇئات سەزگىن ئىنستىتۇتتىكى بارلىق ئەسەرلەرنى كاتولوگ ھالىتىدە نەشىر قىلدۇرۇپ، ناھايىتى مۇھىم بىر خىزمەتنى ۋۇجۇدقا چىقىرىدۇ. نەتىجىدە ئىسلامدا بىلىم ۋە تېخنولوگىيە ناملىق 5 توملۇق ئەسىرى نەشىردىن چىقىدۇ.
ئىستانبۇل گۈلھانە باغچىسىدىكى خاس ئاھىرلار بىناسىدا رەجەپ تاييىپ ئەردوغان تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان «ئىسلامىي بىلىم ۋە تېخنولوگىيە تارىخىي مۇزېي»ئارقىلىق، تۈرك خەلقى ئۇنى يېقىندىن تونۇش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. مۇسۇلمان ئالىملار ۋە كەشپىياتچىلارنىڭ ئەسەرلىرى ۋە ئىجادلىرى نۆۋەتتە گۈلھانە باغچىسىدىكى «ئىسلامىي بىلىم ۋە تېخنولوگىيە تارىخىي مۇزېي»دا كۆرگەزمە قىلىنماقتا.
پىروفېسسور دوكتور فۇئات سەزگىننىڭ قارىشىچە، مۇسۇلمانلار بىر نەچچە ئەسىردىن بۇيان ئۆزىنى تۆۋەن كۆرىدىغان پىسخىكىسى ئىچىدە ياشاپ كەلمەكتە، بۇ ناچار ئەھۋالدا قىلىشقا تېگىشلىك ئىش، ئەينى ۋاقىتتا غايەت زور تەرققىي قىلغان ۋە 800 يىل ئەقىل تارىخىدا زور رول ئوينىغان مەدەنىيەتنىڭ ئىگىسى بولغان مۇسۇلمانلار بۇ ئالەمشۇمۇل ئەسەر ۋە ئىجادلارنىڭ قانداق ئوتتۇرىغا چىققانلىقى ئۈستىدە ئويلىنىپ، بۇ مەدەنىيەتنى روياپقا چىقارغان بۈيۈك ئىنسانلارنى يېقىندىن تونۇشى كېرەك. لېكىن خاتا ھالدا ئۆزىنى ئۈستۈن كۆرۈۋالىدىغان ھېسسىياتتىن يىراق تۇرۇش لازىم. مۇسۇلمانلار بىرۇنى، ئىبنى سىنا، جەبىر ئىبنى ھاييان، ئىبنۇل ھەيسەمنى ياخشى تونۇشى كېرەك.
ئۇنىڭ قارىشىچە، مۇسۇلمانلار بۇ زاتلارنىڭ ھاياتى ۋە ئەسەرلىرى ئۈستىدە ئىزدەنگەن ۋاقىتتا بىر ئىنساننىڭ ئۆز ئالدىغا قانداق زور ۋە ئۇلۇغ ئىشلارنى ۋۇجۇدقا چىقىرالايدىغانلىقىنى، ئىنساننىڭ ئىجادكارلىقىنى تونۇپ يېتىدۇ. بۇ ئەسەرلەر پۈتكۈل مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆز مەدەنىيىتىنىڭ قانچىلىك ئىلغار ۋە يۈكسەك ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشىدە تۈرتكلىك رول ئوينايدۇ.
پىروفېسسور دوكتور فۇئات سەزگىن بىلىم ھاياتىدا تۆۋەندىكىچە مۇكاپاتلارغا ئېرىشىدۇ:
1.	پادىشاھ فايسال مۇكاپاتى (1978)
2.	فىرانكفورت ئام ماين گىيوتې ئۇنۋانى (1980)
3.	گېرمانىيە 1.دەرىجىلىك فېدراتىپ خىزمەت مېدالى (1982)
4.	گېرمانىيە ئۈستۈن خىزمەت مېدالى (2001)
5.	ئىران ئىسلامىي بىلىملەر كىتاب مۇكاپاتى (2004) ئەرەب تىلى ئاكادېمىيەسى
6.	ئەرە تىلى ئاكادېمىيەسى (دەمەشق)
7.	ئالجىرىيە خان جەمەتى ئاكادېمىيەسى (رابات)
8.	ئەرەب تىلى ئاكادېمىيەسى (باغداد)
9.	تۈركىيە بىلىملەر ئاكادېمىيەسى شەرەب ئەزالىقى
ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ باستۇرۇلۇشىنى ئۈن – تىنسىز قوللاۋاتامدۇ؟
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرگە سالغان بىۋاسىتە مەبلىغى (FDI) مەزكۇر دۆلەتلەردىكى يۇقىرى قاتلام سىياسەتچىلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان زۇلۇم ۋە ئادالەتسىزلىكنى ئەيىبلىشىگە توسقۇنلۇق قىلامدۇ؟
3- ئاينىڭ 22- ۋە 23- كۈنلىرى پاكىستاندا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) نىڭ 48- نۆۋەتلىك تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى كېڭىشىگە خىتاي دىپلوماتىيە مىنىستىرى ۋاڭ يى «ئالاھىدە مېھمان» سۈپىتىدە قاتناشقان بولۇپ، بۇ ۋەقە بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ خىتاينىڭ جازا لاگېرلىرىدا زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان ۋاقىتقا توغرا كەلدى. شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى خىتاي كومپارتىيەسى تەرىپىدىن ۋەھشىيلەرچە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە مەدەنىيەت قەتلىئامىغا دۇچ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ۋاڭ يى بۇ كېڭەشنى پۇرسەت بىلىپ، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ خىتايدىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قىلىۋاتقان ئاتالمىش ياخشىلىقلىرى ھەققىدىكى يالغان – ياۋىداقلار ۋە سەپسەتىلەرنى كۈچەپ بازارغا سېلىپلا قالماي، «خىتاي ۋە ئىسلام دۇنياسى ناھايىتى چوڭقۇر تارىخىي دوستلۇققا، ئوخشاش قىممەت قاراشلارغا ۋە ئورتاق تارىخىي نىشانلارغا ئىگە» دېدى. ۋاڭ يى يەنە مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا خىتاينى قوللىغانلىقىغا رەھمەت ئېيتتى ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» پىلانى ئارقىلىق مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى ئوخشىمىغان تۈرلەرگە 400 مىليارد دوللار مەبلەغ سېلىشقا كاپالەتلىك قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشىنىڭ قارارىدىن كېيىن، ئىسلام دۈشمەنلىكى «دۇنياۋى تەھدىت» دەپ ئېتىراپ قىلىنغان بولسىمۇ، بۇ يەنىلا 48- نۆۋەتلىك تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى كېڭىشىنىڭ يادرولۇق مەسىلىلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە تالاش – تارتىش قىلىندى. مەزكۇر كېڭەشتە پەقەت تۈركىيە دىپلوماتىيە مىنىستىرىلا ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى مەسىلىسىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتتى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ باشقا ئەزالىرى بولسا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى قىسمىتىگە سۈكۈت قىلدى.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى مەسىلىلىرى ۋە ھەل قىلىش تەكلىپ – پىكىرلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ گۈللىنىشى ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇۋاپىق ئىچكى – تاشقى سىياسەتلىرى بىلەن بىرلىكتە روياپقا چىقتى. خىتاي، ئىقتىسادىي جەھەتتە گۈللىنىش بىلەن بىرگە ھەربىي ۋە پەن – تېخنىكا ساھەسىدىمۇ تېز سۈرئەت بىلەن تەرەققىي قىلدى. خىتاي دۇنياغا كېڭەيگەن ئىقتىسادىي، سودا ۋە ئېنېرگىيە مەنپەئەتلىرىگە چېتىشلىق پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن، دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلىرىنىمۇ يېڭىلىدى. تەرەققىي قىلغان خىتاي، دۇنياغا كېڭەيگەن مەنپەئەتلىرىنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن تارىختىكى ئىمپېرىيالىستلارنىڭ كېڭەيمىچى سىياسەتلىرىنى يۈرگۈزۈشكە مەجبۇر بولۇپ قالىدۇ. خىتاي كېڭەيمىچى سىياسىتىنى يېقىنقى 500 يىل جەريانىدىكى غەربلىكلەرنىڭ كۈچ ئىشلىتىش ئۇسۇلى بويىچە ئەمەس، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە سودا مۇناسىۋەتلىرى ئارقىلىق ئىشقا ئاشۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. بۇنىڭ بىر ئۇسۇلى بولسا، يېڭى يىپەك يولى قۇرۇلۇشى لايىھەسىدۇر. قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىزدا بەرپا قىلىنىدىغان ئىككى يول ئارقىلىق خىتاي بىلەن ياۋروپا بازىرىنى تۇتاشتۇرۇپ، دۇنيانىڭ ئىقتىسادىي ۋە سودا كۈچىنى قولغا كىرگۈزۈپ، بۇ ساھەدە قائىدە – تۈزۈم قويۇش سالاھىيىتىگە ئىگە بولماقچى بولغان خىتاي، ئۈستقۇرۇلما مەركەزلىك بۇ قۇرۇلۇش ئارقىلىق، بېسىپ ئۆتۈش يولىدىكى دۆلەتلەرنى جەلپ قىلىشنى كۆزلىمەكتە. يېڭى يىپەك يولى بويىدىكى بەزى دۆلەتلەرنى قەرز بېرىش ئۇسۇلى بىلەن ئۆزىگە بېقىندۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. خىتاينىڭ دۇنيانى باشقۇرۇش ھەۋىسى ئۇنىڭغا قوشنا دۆلەتلەرنى ئەندىشىگە مۇپتىلا قىلىش بىرگە، دۇنيانىڭ چوڭ كۈچى بولغان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىمۇ ساراسىمىگە سالماقتا. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئۇرۇشى بۇنىڭ ئەكس ئېتىشىدۇر. خىتاي دۇنياغا يېيىلغانسېرى رايون ۋە دۇنياۋى مىقياستا خەلقئارا سىياسەت، ئىقتىساد ۋە خەۋپسىزلىك ساھەلىرى بويىچە يۈز بېرىدىغان توقۇنۇشلارنىڭمۇ چوڭقۇرلىشىش ئېھتىمالى بار.
يەريۈزىنىڭ مەركىزىدىكى دۆلەت (جۇڭگو) دېگەن تونۇشتىكى سىياسىي مەدەنىيەتكە ئىگە خىتاي، بۈگۈنكىدەك زامانىۋى چاغدىمۇ يەر يۈزى تۈزۈمى 天下秩序 Chinese World Order)) ۋە خاراچ تۈزۈمى (朝貢體系 Tribute System) نى يېڭىلاپ دۇنياغا سۇنماقتا. بۇ تۈزۈم ۋە سىستېمىنىڭ ئېتىمولوگىيەسى بولغان كۇڭزى پىكىرلىرىنىمۇ ناھايىتى قىزغىنلىق بىلەن دۇنياغا تونۇتۇشقا ۋە تارقىتىشقا تىرىشماقتا. بىراق، خىتاينىڭ بۇ تىرىشچانلىقلىرىنىڭ ئۈچتىن ئىككىسى دېموكراتىيە تۈزۈمىدىكى دۇنيا دۆلەتلىرى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشى قىيىن بولۇپ، توقۇنۇش يۈز بېرىدىغانلىقىنى مۆلچەرلەش ئۇنچىۋالا قىيىن ئەمەس. خىتاينىڭ سىياسىي مەدەنىيىتىدە «دۇنيا» (Shijie 世界) دەيدىغان بىر ئۇقۇم يوق بولۇپ، بۇددىزمدىن ئېلىنغان «Shijie» دېگەن بۇ سۆز 19 – ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا غەرب ئېڭىدىكى «دۇنيا» (world) بىلەن تەڭداش مەنىدە ئىشلىتىلىشكە باشلىغان. بىراق، «دۇنيا» ئۇقۇمى «يەريۈزى» ئۇقۇمى بىلەن ئارىلاشتۇرۇلۇپ ئىشلىتىلمەكتە. بۇ چېگىش تونۇشنىڭ، مىللىي دۆلەت مودېلى ئاساسىدا ھاسىل بولغان خەلقئارا سىستېما ۋە مەۋجۇت دۇنيا تۈزۈمى بىلەن، شۇنداقلا غەربنىڭ قىممەت – قاراشلىرى بىلەن زىتلىشىدىغانلىقى ئېنىقتۇر.
داۋامىنى تۆۋەندىكى پ د ف ھۆججىتىدىن ئوقۇيالايسىز…
ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇش (ھەرىكىتى) (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بېيجىڭ يەنە باشقا دۆلەتلەرگە بېسىم ئىشلىتىپ، خىتايدىن قېچىپ چىققان ئۇيغۇرلارنى قايتۇرۇشقا مەجبۇرلىغان. ۋىلسون مەركىزى 2022-يىلى ئېلان قىلغان دوكلاتتا، چەت ئەلدىكى 1500 دىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ تۇرۇۋاتقان دۆلىتىدە تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ياكى خىتايغا قايتۇرۇلۇشقا مەجبۇرلانغانلىقى بايقالغان. مەسىلەن: 2015-يىلى تايلاند 100 دىن ئارتۇق ئۇيغۇرنى قايتۇرغان، 2017-يىلى مىسىر بىر قانچە ئوقۇغۇچىنى قايتۇرغان. خەلقئارالىق تەكشۈرگۈچى مۇخبىرلار بىرلەشمىسى ئاشكارىلىغان ھۆججەتلەردە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئەمەلدارلارغا چەت ئەلدە ياشاۋاتقان خىتايلىق ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئۇچۇر توپلاشنى تاپىلىغانلىقى ۋە نۇرغۇنلىرىنىڭ خىتايغا قايتىپ كىرىشى بىلەنلا تۇتقۇن قىلىنىشىنى تەلەپ قىلغانلىقى كۆرسىتىلگەن.
خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسى قانداق بولدى؟
دۇنيانىڭ كۆپ قىسمى خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارنى تۇتقۇن قىلىشىنى ئەيىبلىدى. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسى خىتاينى خالىغانچە تۇتقۇن قىلىنغان كىشىلەرنى قويۇپ بېرىشكە ۋە يوقاپ كەتكەنلەرنىڭ قەيەردىلىكىنى ئاشكارىلاشقا چاقىردى. بۇ ئىشخانا 2022-يىلى دوكلات ئېلان قىلغاندىن كېيىن، ب د ت ئىنسان ھەقلىرى كومىتىتېدىكى بىر قانچە غەرب دۆلىتى خىتايغا قارشى قارار لايىھەسى ئوتتۇرىغا قويۇشنى، تەكشۈرۈش مېخانىزمى قۇرۇشنى مۇلاھىزە قىلغان.
كانادا ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق بىر قانچە دۆلەتنىڭ قانۇن چىقارغۇچىلىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلىۋاتقانلىقىنى جاكارلىدى؛ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى 2021-يىلى 1-ئايدا بۇنى تۇنجى بولۇپ جاكارلىغان. نۇرغۇن دۆلەتلەر ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە چېتىشلىق خىتايلىق ئەمەلدارلار ۋە ئورۇنلارغا جازا يۈرگۈزدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىمۇ 2021-يىلى خىتايلىق ئەمەلدارلارغا جازا يۈرگۈزدى، بۇ بىرلەشمىنىڭ 1989-يىلدىن بۇيان خىتايغا تۇنجى قېتىم چەكلىمە قويۇشى ئىدى.
بۇنىڭدىن سىرت، چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرى شىنجاڭدىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە قارىتا چەكلىمە قويدى. ئامېرىكا «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» ئارقىلىق بۇ رايوندىن كىرىدىغان بارلىق مەھسۇلاتلارغا ئاساسەن چەكلىمە قويدى. ئەنگلىيە زەنجىرلىك تەمىنلەشتە مەجبۇرىي ئەمگەك ئىشلىتىلمىگەنلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالمىغان شىركەتلەرگە جەرىمانە قويۇش تەدبىرلىرىنى تەكلىپ قىلدى. ياۋروپا پارلامېنتى 2022-يىلى ئوتتۇرىلىرىدا ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرىنى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ياسالغان مەھسۇلاتلارنى چەكلەشكە چاقىرىدىغان مەجبۇرىي كۈچكە ئىگە بولمىغان قارار ماقۇللىدى.
خىتاينىڭ شېرىكلىرى  بولسا روشەن سۈكۈت قىلدى. نۇرغۇن ھۆكۈمەتلەر خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ، ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە پەرۋا قىلمىدى. 2022-يىلى 6-ئايدا 60 دۆلەت ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارىنى شىنجاڭغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەرنى «خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى» ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ، ئۇنىڭغا ھۆرمەت قىلىشقا چاقىرىپ، ئۆزلىرىنىڭ «ئىنسان ھەقلىرىنى سىياسىيلاشتۇرۇشقا قارشى» تۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ بايانات ئىمزالىدى. پاكىستان ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان قاتارلىق مۇسۇلمان كۆپ سانلىق دۆلەتلەر بۇ باياناتقا ئىمزا قويغانلارنىڭ قاتارىدا ئىدى. ئىنسان ھەقلىرى گۇرۇپپىلىرى مۇسۇلمان كۆپ سانلىق دۆلەتلەرنى بۇ دەپسەندىچىلىكلەرگە رازى بولغانلىقى ئۈچۈن تەنقىد قىلدى.
تەۋسىيە قىلىنغان مەنبەلەر
مەنبە:  China’s Repression of Uyghurs in Xinjiang | Council on Foreign Relations
خىتاينىڭ 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى دىپلوماتىك ھەرىكەتلىرىگە نەزەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ئۇكرائىنا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى سىبىگا (Sybiha) بىلەن كۆرۈشۈپ، سۆھبەت ئارقىلىق ھەل قىلىش يولىنى تەكىتلىدى [14]. خىتاينىڭ بۇ مەسىلىدىكى مەيدانى ئۆزگەرمىگەن بولۇپ، يەنىلا ئۆزىنى «تەرەپسىز مۇرەسسەچى» سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇندى.  خىتاي «ئوتقا ياغ چېچىش»قا قارشى تۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈش ئارقىلىق، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇكرائىناغا قورال ياردىمى بېرىشىنى ۋاسىتىلىك تەنقىد قىلدى [4]. ۋاڭ يى يەنە پەلەستىن مەسىلىسىدە «ئىككى دۆلەت لايىھەسى»نى ئىشقا ئاشۇرۇشنى ۋە غەززەدە ئۇرۇش توختىتىشنى تەكىتلىدى [4].بۇ، خىتاينىڭ ئەرەب دۆلەتلىرى ۋە «يەرشارى جەنۇبى»نىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن قوللانغان ئىستراتېگىيەسىدۇر. خىتاي ئۆزىنى ئامېرىكاغا سېلىشتۇرغاندا، مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ تېخىمۇ ئادىل دوستى قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتىدۇ.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، ۋاڭ يىنىڭ 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى پائالىيەتلىرى خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى تاشقى سىياسىتىنىڭ بىر قانچە مۇھىم يۆنىلىشىنى ئاشكارىلىدى.
بىرىنچىدىن، خىتاي «يەرشارى جەنۇبى»نىڭ رەھبىرى ۋە ب د ت نىڭ قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە ئۆزىنى كۆرسىتىپ، غەرب يېتەكچىلىكىدىكى خەلقئارا تەرتىپكە قارشى تۇرۇش سەھنىسىنى كېڭەيتىۋاتىدۇ.
ئىككىنچىدىن، ياۋروپا بىلەن ئامېرىكانى ئايرىش ئىستراتېگىيەسى (Wedge Strategy) تېخىمۇ روشەنلىشىۋاتىدۇ. خىتاي ياۋروپاغا «شېرىك»، ئامېرىكاغا «مۇقىملىق ئىزدىگۈچى»، ياپونىيەگە «ئاگاھلاندۇرغۇچى» سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىۋاتىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، خىتاي تارىخ ۋە ئىدېئولوگىيەنى دىپلوماتىك قورالغا ئايلاندۇرۇۋاتىدۇ. گېرمانىيە-ياپونىيە سېلىشتۇرمىسى ۋە «جۈنزى» پەلسەپەسى، خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچىنى ئىشقا سېلىپ، ئۆزىنىڭ سىياسىي مەقسەتلىرىگە يېتىش ئۈچۈن قوللانغان ئۇسۇللىرىدۇر.
تۆتىنچىدىن، خىتاي ئامېرىكادا تىرامپنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان يېڭى ۋەزىيىتىگە ماسلىشىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. خىتاي تىرامپنىڭ سودىگەرلىك تەبىئىتىدىن پايدىلىنىپ، سودا مەنپەئەتى بەدىلىگە گېئو-سىياسىي بېسىمنى يېنىكلىتىشنى ئۈمىد قىلماقتا.
بەشىنچىدىن، تەيۋەن مەسىلىسى يەنىلا خىتاينىڭ دىپلوماتىيەسىدىكى ئەڭ سەزگۈر ۋە ئەڭ خەتەرلىك نۇقتا بولۇپ قېلىۋاتىدۇ. ۋاڭ يىنىڭ ياپونىيە ۋە ئامېرىكاغا قاراتقان قاتتىق سۆزلىرى، خىتاينىڭ بۇ مەسىلىدە ھەربىي كۈچ ئىشلىتىشتىنمۇ يانمايدىغانلىقىنىڭ بىر ئىشارىتىدۇر.
ۋاڭ يىنىڭ مىيۇنخېندىكى سۆزلىرى، خىتاينىڭ ئۆز نىشانىغا يېتىش ئۈچۈن تېخىمۇ ئاكتىپ، بەزىدە تېخىمۇ ھۇجۇم خاراكتېرلىك دىپلوماتىيە يۈرگۈزىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. خىتاي ئۈچۈن مىيۇنخېننى پەقەت بىر مۇنبەر ئەمەس، بەلكى «تارىخ كېمىسى»نىڭ رولىنى ئۆز قولىغا ئېلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلغان بىر جەڭ مەيدانى بولدى دېيىشكە بولىدۇ.
ئامېرىكا-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تېخنولوگىيە رىقابىتى: سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەت ئىستراتېگىيەسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۈنئىي ئەقىل تېخنولوگىيەسى كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرۈشتە ھالقىلىق رول ئوينايدىغان ئەڭ ئىستراتېگىيەلىك تېخنولوگىيە سۈپىتىدە، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى ئۆزىگە تارتماقتا. ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ ساھەدىكى رىقابەت، كەلگۈسى دۇنيانىڭ ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى بەلگىلەش ئۈچۈن بولغان كۈرەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
نۆۋەتتە ئامېرىكا، ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ئىلمىي-تەتقىقات سىستېمىسى ۋە خەلقئارالىق ئىتتىپاقداشلىق تورى بىلەن يېتەكچى ئورۇندا تۇرماقتا. خىتاي بولسا كۈچلۈك دۆلەت باشقۇرۇش سىستېمىسى ۋە زور ئىچكى بازىرى ئارقىلىق بۇ بوشلۇقنى قىسقارتىشقا تىرىشماقتا. خىتاينىڭ 2030-يىلىغا بارغاندا سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە دۇنياغا يېتەكچىلىك قىلىش نىشانى، ئۇنىڭ بۇ ساھەدىكى تىرىشچانلىقلىرىنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما خىتايغا ئوخشاش دېموكراتىك بولمىغان، مۇستەبىت دۆلەتتە بۇنداق مۇھىم تېخنىكىلارنى بولۇشى ئۇلارنىڭ ئۆز دۆلىتى ئىچىدە ئۇيغۇر قاتارلىق مۇسۇلمان مىللەتلەرگە قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى خەلقئارا جەمىئىيەتنىڭ ئېتىرازىغا پەرۋا قىلماستىن، ئۆزى خالىغانچە داۋام قىلىشىغا تېخنىكىلىق ئىمكان يارىتىش بىلەن بىرگە، ئۇلارنىڭ ھازىرقى مەۋجۇت خەلقئارا سىستېمىنى ئاغدۇرۇپ، خىتايچە بىر تەرتىپنى ئورنىتىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشى مۇمكىن. مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب دۆلەتلىرى بۇ يېڭى ئېرا يارىتىش ئېھتىمالى بولغان سۈنئىي ئەقىل تېخنولوگىيەسى ساھەسىدە خىتاينىڭ يېتەكچى ئورۇنغا چىقىشىنى يېقىندىن ھەمكارلىشىپ توسۇشى كېرەك. بولمىسا، بۇ پەرۋاسىزلىقىنىڭ بەدىلىنى ئېغىر تۆلىشى مۇمكىن. ئاخىرىدا شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، ئامېرىكا-خىتاي سۈنئىي ئەقىل رىقابىتى تارىختىكى تېخنولوگىيە رىقابەتلىرى ئىچىدىكى ئەڭ مۇرەككىپى بولۇپ، بۇ رىقابەتنىڭ نەتىجىسى پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ.