خىتاينىڭ ئاجىز ئىقتىسادىي مودېلى ۋە ئۇنىڭ يەرشارىۋى تەسىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«بېيجىڭنىڭ ئۆسۈش مودېلى تېخىچە بۇزۇق ھالەتتە» ناملىق ماقالە ھەققىدە
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىدىغان، خەلقئارا سىياسەت ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ژۇرناللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدىغان «تاشقى ئىشلار» ژۇرنىلىنىڭ 2026-يىلى 9-فېۋرالدىكى سانىدا، «Trivium China» تەتقىقات ئورگىنىنىڭ بازار تەتقىقاتى بۆلۈمى باشلىقى ۋە «خىتاي قەرزلىرىنىڭ بۈيۈك سېپىلى» ناملىق كىتابنىڭ ئاپتورى دىننىي مەكماھون تەرىپىدىن يېزىلغان «بېيجىڭنىڭ ئۆسۈش مودېلى تېخىچە بۇزۇق ھالەتتە تۇرۇۋاتىدۇ: ئۇ خىتايغا ۋە دۇنيانىڭ قالغان قىسىملىرىغا زىيان يەتكۈزمەكتە» ناملىق ماقالىسى ئېلان قىلىندى. مەزكۇر ماقالە خىتاي ئىقتىسادىنىڭ نۆۋەتتىكى قۇرۇلمىۋى كىرىزىسى، بولۇپمۇ 2021-يىلىدىكى ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ ۋەيران بولۇشىدىن كېيىنكى ئىقتىسادىي يۆنىلىش، ئىستېمالنىڭ ئاجىزلىقى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق سىياسىتىگە بولغان قاتتىق قارشىلىقى قاتارلىق مەسىلىلەرنى ئىنچىكە ئانالىز قىلغان. شۇنداقلا خىتاينىڭ يېڭى ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەسىنىڭ يالغۇز ئۆزى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى يەرشارى ئىقتىسادى، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلغان ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن قانداق يوشۇرۇن خەۋپلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى يورۇتۇپ بەرگەن.
خىتاينىڭ كونا موتورلىرىنىڭ توختاپ قېلىشى ۋە ئىستېمال قىيىنچىلىقى
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ يېقىنقى ئون يىللاردىكى تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كەلگەن ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر، بولۇپمۇ ئۆي-مۈلۈك ۋە ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشى نۆۋەتتە ئۆز رولىنى يوقاتقان. 2021-يىلى ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ ۋەيران بولۇشى بىلەن، بېيجىڭ رەھبەرلىرى يېڭى ئېشىش نۇقتىسىنى ئىزدەشكە مەجبۇر بولغان. لېكىن، ئىلگىرىكىگە ئوخشاش ئۇل-ئەسلىھە سېلىنمىسىنى ئاشۇرۇش تاللىشى ئەمدى مۇمكىن ئەمەس بولۇپ، بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى خىتاي نوپۇسىنىڭ يۇقىرى چەككە يېتىشى ۋە يەر سېتىش كىرىمىنىڭ ئازىيىشى تۈپەيلىدىن، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ يېڭى ئايرودوروم ياكى تاشيوللارنى ياساشقا مەبلىغىنىڭ يېتىشمەسلىكىدۇر. بۇ ئەھۋال خىتاي ئىقتىسادىنىڭ قۇرۇلمىۋى بىر كىرىزىس ئىچىدە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئاپتورنىڭ تەھلىل قىلىشىچە، خىتاي ئۈچۈن يەنە بىر تاللاش بولغان ئېكسپورتنى ئاشۇرۇشمۇ ئاسان ئەمەس. چۈنكى خىتاي ئاللىبۇرۇن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەت بولۇپ، ئەمگەك ۋە يەر تەننەرخىنىڭ ئۆرلىشى سەۋەبىدىن ئەرزان باھالىق تاۋارلارنى ئىشلەپچىقىرىشتىكى ئۈستۈنلۈكىنى يوقاتقان. بۇ ئەھۋالدا، نۇرغۇن ئىقتىسادشۇناسلار بىردىنبىر چىقىش يولى سۈپىتىدە «ئائىلە ئىستېمالى» نى كۆرسەتكەن. دۇنيا بانكىسىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، 2024-يىلى خىتاينىڭ ئىستېمالى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) ئاران 40 پىرسەنتىنى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ دۇنيا ئوتتۇرىچە سەۋىيەسىدىن تەخمىنەن 20 پىرسەنت تۆۋەن.
ئەگەر خىتاي ئائىلە چىقىمىنى جەنۇبىي كورېيە (48 پىرسەنت) ياكى ياپونىيە (55 پىرسەنت) سەۋىيەسىگە كۆتۈرەلىسە، بۇ ئىقتىسادىي ئېشىشنى نەچچە ئون يىلغىچە داۋاملاشتۇرالايدۇ. خىتاي رەھبەرلىرى، جۈملىدىن خىتاي باش مىنىستىرى لى چياڭمۇ ئاشكارا سورۇنلاردا ئىستېمالنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن. لېكىن، ئاپتورنىڭ ئىنچىكە كۆزىتىشىچە، بېيجىڭنىڭ ئەمەلىيەتتە قىلىۋاتقىنى بىلەن دەۋاتقىنى ئوتتۇرىسىدا زور پەرق بار. بېيجىڭ ھازىرقى بايلىقنى قايتا تەقسىملەش ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇپ ئىستېمالنى جانلاندۇرۇشنى خالىمايدۇ، ئەكسىچە، ئۇلار يېڭى بايلىق يارىتىش ئارقىلىق كەلگۈسىدە ئىستېمالنىڭ ئېشىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ قىسقا مۇددەتتە خىتاينىڭ ئېكسپورتنى تېخىمۇ كۈچەيتىش مۇمكىنچىلىكى بولۇشى مۇمكىن. ماقالىدە تەكىتلىنىشىچە، بۇ خىل ئۇسۇل خىتاينىڭ ئىستېمالغا يۈزلىنىشىنى كېچىكتۈرۈپلا قالماي، دۇنيا ئىقتىسادىدا خىتاي بىلەن رىقابەتلىشىۋاتقان ياكى ئۆز ئورنىنى تېپىشقا تىرىشىۋاتقان باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈن «بايلىقنىڭ ۋەيران بولۇشى» نى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
پاراۋانلىق سىياسىتىگە بولغان ئىدېئولوگىيەلىك قارشىلىق ۋە «لاتىن ئامېرىكالىشىش» ۋەھىمىسى
ماقالىنىڭ ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان نۇقتىلىرىدىن بىرى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق سىياسىتىگە بولغان پوزىتسىيەسىدۇر. ئىستېمالنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي پۇقرالىرى كىرىمىنىڭ ئاز بىر قىسمىنى ساقلاپ، كۆپرەك قىسمىنى خەجلەشكە جۈرئەت قىلالايدىغان بولۇشى، ياكى كىرىمى ئىقتىسادنىڭ ئېشىش سۈرئىتىدىن تېز بولۇشى كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن بايلىقنى قايتا تەقسىملەش، يەنى ئەڭ تۆۋەن مائاشنى ئۆستۈرۈش، باجنى كېمەيتىش ۋە پاراۋانلىق ياردەم پۇلىنى كۆپەيتىش تەلەپ قىلىنىدۇ. گەرچە خىتاي بانكىلارنىڭ ئۆي قەرزى ئۆسۈمىنى تۆۋەنلىتىش ۋە پايچىكلارغا پايدا تەقسىملەشكە مەجبۇرلاش قاتارلىق بەزى تەدبىرلەرنى قوللانغان بولسىمۇ، لېكىن ئەڭ ھالقىلىق بولغان «ئىجتىمائىي بىخەتەرلىك تورى» نى كېڭەيتىشنى ئىزچىل رەت قىلىپ كەلمەكتە.
ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاينىڭ ئىجتىمائىي قوللاش سىياسىتى ئېغىر دەرىجىدە مەبلەغ كەمچىل ھالەتتە تۇرماقتا. پېنسىيە فوندىنىڭ 2035-يىلىغا بارغاندا تۈگەيدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە، داۋالىنىش سۇغۇرتىسىنىڭ تۆلەش نىسبىتى تۆۋەن بولۇپ، ئائىلىلەرنىڭ يۈكىنى يېنىكلىتەلمىگەن. بولۇپمۇ يېزىدىن شەھەرگە ئىشلەمچىلىككە كىرگەن 300 مىليون نوپۇس ھازىرغىچە شەھەرلىك نوپۇس بەھرىمەن بولىدىغان پاراۋانلىقتىن مەھرۇم. بېيجىڭ بۇنى ھەل قىلىشنى خالايدىغانلىقىنى ئېيتقان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭغا كېتىدىغان چىقىمنى كۆتۈرۈشتىن ئۆزىنى قاچۇرغان.