ئىبنى خەلدۇندىن ئون سىياسىي ئۈگۈت (مەغلۇپ خەلقنىڭ تەقدىرى) (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سەككىزىنچى ئۈگۈت : ھۆكۈمدارنىڭ پاراغەتكە بېرىلىشى دۆلەتنىڭ خاراب بولىدىغانلىقىدىن  بېشارەتتۇر.
ئىبن خەلدۇن مۇنداق دەيدۇ : ئارتۇق چىقىم ۋە زىيادە ئاتا – ئېھسانلار ھۆكۈمدارنىڭ خىراجىتىنى كۆپەيتىپ، كىرىم چىقىمنى قامدىيالمايدىغان ئەھۋالنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.  بۇنداق ئەھۋالدا ھاكىمىيەت ھۆكۈمدارنىڭ خىراجىتى، خىزمەتچىلەرنىڭ مائاشى قاتارلىق چىقىملىرى ئۈچۈن باج كۆپەيتىشكە مەجبۇر بولىدۇ، نەتىجىدە ئالدى بىلەن خىزمەتچىلەرنىڭ سانىنى كۆپەيتىشكە توغرا كېلىدۇ، ئاندىن ھۆكۈمدارنىڭ ھەرخىل ئەيش – ئىشرەتلىرى، ئاتا – ئېھسانلىرى ۋە باشقا چىقىملىرى تېخىمۇ كۆپىيىپ، ئاقىۋەت دۆلەتكە قېرىلىق يېتىدۇ، كۆپلەپ باج يىغلىغاچقا دۆلەتنىڭ ھۇلى لىڭشىيدۇ، كىرىم ئازىيىدۇ، ئويۇن – تاماشا، ئەيش – ئىشرەت ئەۋج ئالىدۇ.  بۇنىڭغا ماس قەدەمدە قوشۇننىڭ تەمىناتىنى ( ھەربىي چىقىم ) ئارتتۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ھۆكۈمدار يېڭى تۈرلۈك تىجارەت  باجلىرىنى يولغا قويۇپ، بازارلاردىكى پۇل ۋە تاۋارلارغا مەلۇم مىقداردا باج قويىدۇ.  ھۆكۈمدارنىڭ شەخسىي چىقىمى، ئەمەلدارلار ۋە ئارمىيىنىڭ تەمىناتى كۆپىيىپ كەتكەچكە، باج كۆپەيتىش ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشنىڭ بىردىنبىر چارىسىغا ئايلىنىدۇ. دۆلەتنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىگە كەلگەندە باج – سېلىق ھەددىدىن ئارتۇق كۆپىيىپ، بازارلار كاساتلىشىدۇ. بۇ گۈللىنىشنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرايدىغانلىقىنىڭ بېشارىتى بولۇپ، بۇ ئەھۋال دۆلەتكە نۇرغۇن باش ئاغرىقى تۇغدۇرىدۇ، بۇ مەسىلىلەر بارا – بارا ئەدەپ، ئاخىرى دۆلەت پۈتۈنلەي يىمىرىلىدۇ.
توققۇزىنچى ئۈگۈت : زۇلۇم گۈللىنىشنىڭ خارابلىققا ئالمىشىدىغانلىقىنىڭ بېشارىتىدۇر.
ئىبن خەلدۇن مۇنداق دەيدۇ : شۇنى بىلمەك زۆرۈركى، ئەگەر ھاكىمىيەتنىڭ گۈللىنىش ئىسلاھاتلىرى كىشىلەرنىڭ مال –  مۈلكىگە زىيان ئېلىپ كەلسە، تەبىئىيلا ئۇلارنىڭ پۇل تېپىش ۋە ھۈنەر – كەسپ بىلەن شۇغۇللىنىش ھەۋىسى سۇسىيىدۇ. چۈنكى ئۇلار مال –  مۈلكىنىڭ بەرىبىر ھاكىمىيەتنىڭ چۆنتىكىگە چۈشۈپ كېتىدىغانلىقىنى بىلىدۇ. كىشىلەرنىڭ پۇل تېپىش ھەۋىسى سۇسايغانچە،  شۇنچە يالقاۋلىشىدۇ.  ئەگەر ئۇلارنىڭ تاپاۋەت ئىشلىرى ھەرقايسى تەرەپلەردىن ھاكىمىيەتنىڭ دەخلى – تەرۇزىغا ئۇچرىسا، ئۇلارمۇ تاپاۋەتتىن بىر پۈتۈن قول ئۈزىدۇ،  ھاكىمىيەتنىڭ دەخلى – تەرۇزى يەڭگىلرەك بولغاندا ئاۋامنىڭ تاپاۋەت ئىشلىرىمۇ يەڭگىلرەك زەربىگە ئۇچرايدۇ، مەدەنىيەتنىڭ گۈللىنىپ ۋايىغا يىتىشى ئاۋامنىڭ تىرىشىپ، ئىشلىشى ۋە ئەمگەك قىلىشى  بىلەن ئىشقا ئاشىدۇ.  ئەگەر ئاۋام ئۆز تۇرمۇشىنى قامداشتىن ۋاز كېچىپ، ئىشلەشتىن توختىسا،  بۇ ئەھۋال تەبىئىيلا بازارنىڭ كاساتلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئونىنچى ئۈگۈت : مەغلۇبلار غالىبلارغا يەم بولىدۇ.
ئىبن خەلدۇن مۇنداق دەيدۇ : مەغلۇپلار كىيىم – كېچەك،  ئۇلاغ – مەركەب، قورال – ياراغ ۋە باشقا پۈتۈن ئىشلاردا غالىبلارغا ئوخشىشى كېرەكتەك ھېس قىلىدۇ. بۇ خۇددى بالىلارنىڭ دائىم دادىسىغا ئوخشىۋالىدىغانلىقىغا ئوخشىشىدۇ، بۇنىڭ بىردىنبىر سەۋەبى بالىلارنىڭ  دادىسىنى مۇكەممەل دەپ ئويلىغانلىقىدۇر. ھەممە ئەلدە ئاددى ئاۋام ئەمەلدار ۋە ئەسكەرلەرنى تەقلىد قىلىدۇ،  چۈنكى ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ئورنى  ئاۋامدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. بىر خەلق ئۆزىدىن بەكرەك تەرەققىي قىلغان يەنە بىر خەلق بىلەن قوشنا بولسا، ئۇلارمۇ زور دەرىجىدە ئوخشاش ۋە تەقلىد قىلىشتىن  نېسىۋىسىنى ئالماي قويمايدۇ.
تەرجىمىدە :  ئابدۇلھەپىز زىيا
ئىبنى خەلدۇن كۆزدە تۇتۇۋاتقان ئەسەبىيەت : مەلۇم بىر توپلۇمنىڭ ئەزالىرى ئارىسىدىكى ئۇلارنى بىر – بىرىگە باغلاپ تۇرىدىغان، ماددى ياكى مەنىۋى جەھەتتىكى باغلىنىشقا ئاساسلانغان ۋە ئورتاق تەھدىتكە يولۇققاندا كۈچىيىدىغان روھىي ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت.