يېڭى دەۋردىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇۋازىنەت: 2025-يىللىق ياپونىيە – ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى ۋە ئۇنىڭ گېئو-سىياسىي تەسىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياپونىيە ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ كارىدور پەقەت بىر توشۇش لىنىيەسىلا ئەمەس، بەلكى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ دۇنيا بازىرى بىلەن تۇتىشىدىغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈنىدۇر. ياپونىيە شىركەتلىرى كاسپىي دېڭىزىدىكى پورتلارنىڭ ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن پورت كرانلىرى ۋە رەقەملىك باشقۇرۇش سىستېمىلىرىنى تەمىنلەشنى پىلانلىدى. بۇ تىرىشچانلىق، رايوننىڭ تەمىنات مۇستەقىللىقىنى ئاشۇرۇپ، سودا يوللىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ.
بۇ كارىدورنىڭ راۋانلىشىشى تەمىنات لىنىيەسىنىڭ بىخەتەرلىكى نۇقتىسىدىنمۇ مۇھىم. ياپونىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىن ئىمپورت قىلىدىغان بايلىقلارنى ئۈچىنچى دۆلەتلەرگە ئازراق بېقىنغان ھالدا بىۋاسىتە ياۋروپا ياكى تۈركىيە ئارقىلىق دېڭىز يولى بىلەن توشۇشى، خەۋپ-خەتەرنى تارقاقلاشتۇرۇشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. 2025-يىلىدىكى يىغىندا، ياپونىيە باش ۋەزىرى «يېڭى يىپەك يولى» نى رەقەملىك ۋە يېشىل تېخنىكا بىلەن بىرلەشتۈرۈشنى تەكىتلىدى، بۇ ئارقىلىق ئەنئەنىۋى سودا يوللىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش نىشان قىلىندى[9].
بۇ ساھەدە ياپونىيە ياۋروپا ئىتتىپاقى (EU) بىلەنمۇ ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىش يۈزلىنىشىدە بولماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «Global Gateway» تەشەببۇسى بىلەن ياپونىيەنىڭ «ئەركىن ۋە ئوچۇق ھىندى-تىنچ ئوكيان» (FOIP) ئىستراتېگىيەسى، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشىدا ئۆز-ئارا تولۇقلاش خاراكتېرىگە ئىگە. بۇ خىل كۆپ تەرەپلىمىلىك ھەمكارلىق، رايوندىكى قاتناش تورىنى ياخشىلاشتا ئىجابىي رول ئوينايدۇ.
ئەشيا ئوبورۇتى ۋە تەمىنات ھەمكارلىقى قاتتىق دېتال (يول، كۆۋرۈك، پورت) قۇرۇلۇشى بىلەن بىرگە، «يۇمشاق دېتال» (قانۇنىي بەلگىلىمىلەر، تاموژنا رەسمىيەتلىرىنى ئاددىيلاشتۇرۇش) ئىسلاھاتىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالدى. ياپونىيەنىڭ چېگرا باشقۇرۇش ۋە ئەشيا ئوبوروتىنى باشقۇرۇشتىكى تەجرىبىلىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى سودا توسالغۇلىرىنى ئازايتىشقا ياردەم بېرىپ، رايون ئىچىدىكى ئىقتىسادىي ئالاقىنى راۋانلاشتۇرىدۇ.
يۇقىرىدىكى تەھلىللەر شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، 2025-يىللىق ياپونىيە – ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر. ياپونىيەنىڭ  ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىغا قاراتقان سىياسىتىدە، پەقەت قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەتنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇزۇن مۇددەتلىك گېئو-سىياسىي تەڭپۇڭلۇقنى، سىجىل تەرەققىياتنى نىشان قىلغانلىقى ئېنىق. ياپونىيە ئۆزىنى مەزكۇر رايوندا مەۋجۇت باشقا شىرىكلەرگە تەڭداش، ئىشەنچلىك ۋە يۇقىرى سۈپەتلىك ھەمكارلىق شېرىكى سۈپىتىدە نامايان قىلدى.
بىراق، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىدا يەنىلا ھەل قىلىشقا تېگىشلىك بەزى رېئال مەسىلىلەر ۋە خىرىسلار مەۋجۇت. مەسىلەن، رايوندىكى باشقا چوڭ دۆلەتلەرنىڭ تەسىرى ۋە مەۋجۇت بىخەتەرلىك قۇرۇلمىلىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ تاشقى سىياسىتىدە مەلۇم دەرىجىدە ئېھتىياتچان بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، جۇغراپىيەلىك ئارىلىق ۋە توشۇش تەننەرخىمۇ سودا رىقابەت كۈچىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ئوبيېكتىپ ئامىلدۇر.
ئومۇمەن ئېيتقاندا، 2025-يىلىدىكى بۇ باشلىقلار يىغىنى، ياپونىيەنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ئاكتىپ رولىنى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلدى. «يېڭى دەۋردىكى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك»، ئەگەر «توكيو خىتابنامىسى» دە بەلگىلەنگەن يۆنىلىش بويىچە ئەمەلىي قەدەملەر بىلەن ئىلگىرى سۈرۈلسە، كەلگۈسى ئون يىلدا ياۋرو-ئاسىيا رايونىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەنزىرىسىدە كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەرنى ھاسىل قىلىشى مۇمكىن.
پايدىلانغان مەنبەلەر: