كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1918 – يىلى قۇرۇلغان چېكېسلوۋاكىيەنىڭ ۋارشاۋا ئىتتىپاقىنىڭ بۇزۇلۇشىدىن كېيىن چېخ جۇمھۇرىيىتى ۋە سىلوۋاكىيە دەپ ئىككىگە پارچىلىنىشى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھېسابلىنامدۇ؟ بۇ تېما ئۆز دائىرىسىدە ئەتراپلىق بەس – مۇنازىرىلەر قىلىنغان بولۇپ، ئومۇمىي مايىللىق پارچىلىنىشنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن پايدىلىنىشتىن بەكرەك ئۆزئارا چۈشىنىش ھاسىل قىلىش ئاساسىدا ئىشقا ئاشقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. چېكىسلوۋاكىيە ئاساسىي قانۇنىدا بۇ ئىككى قۇرۇلمىنىڭ بىر – بىرىدىن پەرقلىق ئىكەنلىكى روشەن شەكىلدە بايان قىلىنغان بولۇپ، بۇ يەردىن چىققان خۇلاسە، ئاساسىي قانۇندا بۇ ھوقۇق ئورۇن ئالغان تەقدىردە، ئايرىلىپ چىقىش كېتىشنىڭ يوللۇق بولىدىغانلىقىدۇر (Uz, 2007:75).
دەرۋەقە، تىتو تەرىپىدىن قۇرۇلغان يۇگوسلاۋىيە فېدېراتسىيەسىدىمۇ فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ ئايرىلىپ چىقىش كېتىش ھوقۇقى بارلىقى 1963 – يىلىدىكى ئاساسىي قانۇننىڭ كىرىش بۆلۈمىدىن ئورۇن ئالغانىدى[27].
فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەت سالاھىيىتىگە ئىگە بولمىغان كوسوۋونىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ بار – يوقلۇقى بۇ دائىرىدە ئانالىز قىلىنىشى لازىم. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنى تەتبىقلاشنىڭ چوقۇم ئايرىلىش بىلەن نەتىجىلىنىشى شەرت ئەمەس. بىر دۆلەتنىڭ چېگرالىرى ئىچىدە ياشايدىغان خەلقنىڭ ھەرقانداق بىر تاشقى بېسىمغا ئۇچرىماستىن خالىغان باشقۇرۇش تۈزۈمىنى تاللىشىمۇ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دائىرىسىگە كىرىدۇ. شۇنىڭدەك تەبىئىي بايلىقلار ئۈستىدىكى ئىگىدارچىلىق ھوقۇقىغىمۇ بۇ كاتېگورىيەدە مۇئامىلە قىلىشقا بولىدۇ. بۇ يەردە بايان قىلىنغان شەكلى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئىچكى جەھەتتە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دەپ ئاتىلىدۇ. تاشقى جەھەتتىن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بولسا، مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقىدۇر (Kılınç, 2010:958). بۇ نۇقتىدا، بىر دۆلەتنىڭ چېگرالىرى ئىچىدە ياشايدىغان بىر خەلق توپلۇقىنىڭ، بىر ئازسانلىقنىڭ بۇ ھوقۇقىنىڭ بار – يوقلۇقى مەسىلىسى مۇھىم ئورۇنغا ئىگە.
خەلقئارا قانۇن، تاشقى جەھەتتىن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا يەنى مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقىغا چەكلىمە قويماقتا. مۇستەملىكە تۈزۈملەرنىڭ ئاستىدىكى خەلقلەرگە بۇ ھوقۇقنىڭ بېرىلىشى قانۇنلۇق دەپ قارىلىدۇ ۋە ئومۇمەن خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قوشۇلۇشىنى ئالغاندا، باشقىلىرى جەھەتتىن مۇستەقىللىق مۇئەييەن شەرتلەرگە باغلانغان.
خەلقئارا ئادالەت مەھكىمىسىنىڭ ئالدىغا كەلگەن غەربىي سەھرا، شەرقىي تىمورغا ئوخشاش دېلولار توغرىسىدا چىقارغان قارارلار بولسا، ئىجتىھات قىلىشقا بولىدىغان دەرىجىدە ئەمەس. مەھكىمە قارارلىرىدا ئىچكى جەھەتتىن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى يوللۇق دەپ قارالغان بولسا، مۇستەقىللىق دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان تاشقى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى توغرىسىدا روشەن پىكىر بايان قىلىنمىغان. يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئالاقىدار پوزىتسىيەلىرىمۇ مودېل تەشكىل قىلىشتىن يىراقتۇر. سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقىدىن كېيىن مەزگىلدە رۇسىيە فېدېراتسىيەسى كاۋكازىيەدىكى جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بارلىقىنى ياتسىرىغان بولسا، ترانسدىنيېستېر، جەنۇبىي ئوسېتيە ۋە ئابخازىيەنىڭ بۇ ھوقۇقىنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. پاكىستان، كەشمىرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بارلىقىنى قوبۇل قىلسىمۇ، باڭلادېشنىڭ بۇنداق ھوقۇقىنىڭ بارلىقىنى رەت قىلماقتا.
ھازىرقى ئەھۋالدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ بىر ھەق، بىر ھوقۇق ئىكەنلىكىگە قىل سىغمايدۇ. خەلقئارا جەمئىيەت بۇ ھوقۇقنىڭ بارلىقىنى قوبۇل قىلماقتا. لېكىن، مۇستەملىكە ئۆتمۈشى بولمىغان مىللەتلەرنىڭ بۇ ھوقۇقتىن قانچىلىك پايدىلىنالايدىغانلىقى مەسىلىسىدە بىردەكلىك يوق. ب د ت ۋە ئۇنىڭغا ئەزا دۆلەتلەر نۇقتىسىدىن زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى ھەرقانداق ئەھۋالدا ئايرىلىپ كېتىشتىن ئۈستۈن ئورۇنغا ئىگە بولۇپ كەلمەكتە.
كوسوۋونىڭ مارتتى ئاختىسائارى پىلانى ۋە 1244 – نومۇرلۇق ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشى قارارىغا تايانغان ھالدا، 2008 – يىلى 17 – فېۋرالدا بىر تەرەپلىمە ھالدا مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشىغا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ تەتبىقلىنىشى دەپ قاراشقا بولامدۇ؟ مۇستەقىللىق قارارى دۆلەتلەر قانۇنىغا ماسمۇ؟
خەلقئارا قانۇن مۇستەقىللىق ئېلان قىلىپ ئايرىلىپ كېتىشنىڭ قانۇنىيلىققا ئىگە بولۇشى ئۈچۈن بىر قاتار شەرتلەرنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. دۆلەتلەر قانۇنى مۇتەخەسسىسى ئارساۋا، بۇنىڭغا تەڭداش مەسىلىلەرنى دۆلەتنى تەشكىل قىلىدىغان باشقا ئامىللارنى نەزەردە تۇتقان ھالدا رازىلىقى بىلەن ئايرىلىش، مۇستەملىكە تۈزۈمىدىن ئايرىلىش، مىللىي قانۇنغا ئاساسەن ئايرىلىش ۋە زېمىن قوشۇۋالغان دۆلەتتىن ئايرىلىش قاتارلىقلارغا ئايرىيدۇ (Arsava, 2012: 1-22). كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق قارارى بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان تۈرلەرنىڭ ھېچبىرىگە تولۇق مەنىدە چۈشمەيدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق قارارىنىڭ ئاساسىي قانۇنلۇق تايانچىنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشمۇ مۇمكىندەك قىلمايدۇ. چۈنكى، يۇگوسلاۋىيە ئاساسىي قانۇنى پەقەت فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەرنىڭلا ئايرىلىش ھوقۇقى بارلىقىنى قەيت قىلىدۇ. كوسوۋونىڭ سالاھىيىتى سېربىيە فېدېراتسىيە جۇمھۇرىيىتى ئىچىدىكى بىر ئاپتونوم رايوندىن ئىبارەت ئىدى.