دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىنچ ئۆزگىرىش ئىچكى ۋە خەلقئارا سىياسەتتە ئومۇميۈزلۈك بىر ھادىسە بولۇپ، دۆلەتلەرنىڭ ھازىرقى ھالىتى بىلەن ئۆزگىرىش ئارزۇسى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي خاراكتېرلىك كۈرەشنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. مورگېنتاۋ ئىچكى سىياسەتتە تىنچ ئۆزگىرىشنىڭ ئۈچ خىل ئامىلىنى تىلغا ئالىدۇ: ئاممىۋى پىكىرنى ئەركىن ئىپادىلەش ، سىياسىي ۋە ئەخلاقىي ئورۇنلارنىڭ ئىقتىدارى ۋە ھۆكۈمەتكە قارشى زوراۋانلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىقتىدارى. بۇ ئامىللار ئىچكى سىياسەتتە تىنچلىقنى ساقلاپ قېلىشقا ياردەم بېرىدۇ.
خەلقئارا ئىشلاردا تىنچ ئۆزگىرىش ئىچكى سىياسەتتىكىگە ئوخشاش تەرتىپ بىلەن ئەمەلگە ئاشمايدۇ، چۈنكى خەلقئارا جەمئىيەتتە ئورتاق ئەخلاق  تونۇشى ياكى مەجبۇرىي سوت يوق. مورگېنتاۋ «مىللەتلەر بىرلەشمىسىنىڭ 19-ماددىسى»نى تەھلىل قىلىدۇ، بۇ ماددا كۈچلۈكلەرنىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش جەريانىدا ئاجىز دۆلەتلەرگىمۇ ئېتىبار بېرىشىنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
«ب د ت نىزامنامىسى» (The Charter of the United Nations) خەلقئارا تىنچ ئۆزگىرىشنى قوللاشتا «مىللەتلەر بىرلەشمىسى» بىلەن ئوخشاش رول ئوينايدۇ. ب د ت نىڭ ئومۇمىي مەجلىسى (General Assembly) نىڭ تەۋسىيە قىلىش ھوقۇقى بار، لېكىن بىخەتەرلىك كېڭىشى (Security Council) نىڭ كۈچ ئىشلىتىش ھوقۇقى چەكلەنگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ھەقىقىي رولى پەقەتلا تەۋسىيەدىن ئىبارەت.
27-باب: خەلقئارا ھۆكۈمەت
خەلقئارا ھۆكۈمەت ئورنىتىش ئىدىيەسى خەلقئارا قالايمىقانچىلىقنى ھەل قىلىشنىڭ ئەڭ يۇقىرى باسقۇچى. تارىختا خەلقئارا ھۆكۈمەت قۇرۇشقا تۇنجى ئۇرۇنۇش«مۇقەددەس ئىتتىپاق»  بولۇپ، 1815-يىلى قۇرۇلغان. ئۇنىڭ مەقسىتى ناپولېئون ئۇرۇشلىرىدىن كېيىن ياۋروپادا تىنچلىقنى ساقلاش ئىدى. بۇ ئىتتىپاق ئاساسلىقى چوڭ دۆلەتلەر (رۇسىيە، ئاۋسترىيە، پىرۇسسىيە، ئەنگلىيە ۋە فىرانسىيە) نىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا تايىنىپ، ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىشنى مەقسەت قىلغان.
«ياۋروپا كونسېرتى» (The Concert of Europe) تېخىمۇ كەڭ تىنچلىقنى ساقلاشنى مەقسەت قىلغان خەلقئارا ھۆكۈمەتنىڭ يەنە بىر شەكلى. ئۇ قۇرۇلغان ئەمەس، بەلكى چوڭ كۈچلەرنىڭ دائىملىق ئۇچرىشىشى ئارقىلىق، ياۋروپانىڭ تىنچلىقىنى كوللېكتىپ ھالدا بىر تەرەپ قىلغان. «مىللەتلەر بىرلەشمىسى» بولسا، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان بىر تەشكىلات بولۇپ مورگېنتاۋ بىرلەشمىنىڭ ئۈچ ئاساسلىق ئاجىزلىقىنى تىلغا ئالىدۇ: قۇرۇلمىۋى ئاجىزلىق، سىياسىي ئاجىزلىق ۋە ئىقتىسادىي ئاجىزلىق. بىرلەشمىگە ئەزا چوڭ كۈچلەرنىڭ بۇ بىرلەشمىدە  ئۆز كۆمىچىگە چوغ تارتىشى، بىرلەشمىنىڭ ئۈنۈمىنى يوققا چىقاردى.
28-باب: خەلقئارا ھۆكۈمەت: ب د ت (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى)
ب د ت نىڭ قۇرۇلمىسى «مىللەتلەر بىرلەشمىسى» گە ئوخشايدۇ، لېكىن چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقى تېخىمۇ كۈچەيتىلگەن. نىزاملىرىنىڭ ئېنىقسىز پىرىنسىپلىرى ۋە ئومۇمىي مەجلىسنىڭ چېكىنىشدىن  ب د ت نىڭ سىياسىي رېئاللىقى كۆرۈنۈپلا تۇرىدۇ.
مورگېنتاۋ ب د ت نىڭ سىياسىي رېئاللىقىنى بايان قىلىپ، ئۇنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنىڭ مەيدانى بولۇپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىخەتەرلىك كېڭىشىدىكى ۋېتو ھوقۇقى مەركەزسىز ئىجرا قىلىش پىرىنسىپىنى قايتا ئوتتۇرىغا چىقاردى. ب د ت نىڭ رولى تىنچلىقنى ساقلىغۇچىلىقتىن ھالقىپ كېتەلمەيدۇ، ئۇ يەنىلا چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنىڭ  كۈچلۈك شامىلىغا قاراپ ئىش تۇتىدۇ.
29-باب: دۇنيا دۆلىتى
دۇنيا دۆلىتى قۇرۇش ئىدىيەسى خەلقئارا قالايمىقانچىلىقنى تۈپتىن ھەل قىلىشنىڭ ئەڭ ئاخىرقى چارىسى بولۇپ، خەلقئارا سىياسەتتىكى  مەسىلىلەرنى ئىچكى سىياسەتتىكىگە ئوخشاش بىر ئالىي ھۆكۈمەت ئارقىلىق ھەل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئىچكى تىنچلىقنىڭ ئۈچ ئاساسىي شەرتى بار: كۈچلۈك ساداقەت ۋە ئادالەت، شۇنداقلاھۆكۈمرانلىق كۈچى.
مىللىي دۆلەتلەر ئۆز ساداقىتىنى پەقەت مىللەتچىلىككە بېغىشلىغاچقا، دۇنيا دۆلىتىنى قوللايدىغان «يۇقىرى سەۋىيەلىك ساداقەت» يوق. ھەرقانداق بىر دۇنيا ھۆكۈمىتىنىڭ قۇرۇلۇشىنى مىللىي مەنپەئەت ۋە ئادالەتسىزلىك  توسۇپ قويىدۇ. مورگېنتاۋ ئىچكى جەمئىيەتتىكى تىنچلىقنى ساقلاشنىڭ ئۈچىنچى ئامىلىنىڭ «ھۆكۈمرانلىق كۈچى» ئىكەنلىكىنى، بۇ كۈچنىڭ ئىچكى جەمئىيەتنى كونترول قىلىدىغان يەككە ھەربىي كۈچ ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
30-باب: دۇنيا جامائىتى
ئالدىنقى بابتا دۇنيا دۆلىتىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ئۈچۈن ئالدى بىلەن بىر دۇنيا جامائىتىنىڭ شەكىللىنىشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغانىدى. بۇ بابتا، مورگېنتاۋ دۇنيا جامائىتىنى بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلغان ئىككى چوڭ ئۇسۇلنى، يەنى «مەدەنىيەت ئۇسۇلى» (UNESCO ۋەكىللىكىدە) ۋە «فۇنكسىيە ئۇسۇلى» (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مەخسۇس ئورگانلىرى ۋەكىللىكىدە) نى تەھلىل قىلىدۇ. بۇ ئىككى ئۇسۇلدا، مىللەتلەر ئارا سىياسىي بولمىغان ساھەلەردە ھەمكارلىق ۋە چۈشىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق، ئاخىرىدا سىياسىي ئىتتىپاقلىق ۋە دۇنيا تىنچلىقىنى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدۇ، دەپ قارىلىدۇ.
بىرىنچىدىن، «مەدەنىيەت ئۇسۇلى» نىڭ يادروسى «ئۇرۇش ئىنسانلارنىڭ كاللىسىدا باشلىنىدۇ، شۇڭا تىنچلىقنىمۇ ئىنسانلارنىڭ كاللىسىدا قۇرۇش كېرەك» دېگەن قاراشقا ئاساسلانغان. بۇ ئۇسۇل مائارىپ، ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزىنى چۈشەنمەسلىك ۋە دۈشمەنلىكنى تۈگىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئەمما مورگېنتاۋ بۇنى «ئىدىيەۋى خاتالىق» دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭچە، خەلقئارا توقۇنۇشلارنىڭ يىلتىزى چۈشەنمەسلىكتە ئەمەس، بەلكى ھەقىقىي مەنپەئەت  ۋە ھوقۇق تالىشىشتا. تارىختا يۈكسەك مەدەنىيەت ۋە مائارىپ سەۋىيەسىگە ئىگە دۆلەتلەرنىڭمۇ بىر-بىرى بىلەن رەھىمسىزلەرچە ئۇرۇش قىلغانلىقى بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلايدۇ.