كېيىك ئوۋلاش ۋە كوللېكتىپ نىجاتلىق (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنسانلارغا نىسبەتەن ئەڭ مۇھىم قەدىرىيەتلەرنىڭ ئەركىنلىك ۋە باراۋەرلىك ئىكەنلىكىنى، ئىنسان بىلەن ئەركىنلىكنىڭ مەنىداش ئۇقۇملار ئىكەنلىكىنى، ئەركىنلىكىنى يوقىتىپ قويغان ئىنساننىڭ ئىنسانىي ماھىيىتىنى يوقىتىپ قويىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان، ئۆتكۈر سىياسىي چۈشەنچىلىرى بىلەن فىرانسىيە ئىنقىلابىغا، شۇنداقلا ئىنقىلابتىن كېيىن قۇرۇلغان يېڭى دۆلەتنىڭ تەرەققىياتى، جەمئىيەتنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى ۋە مائارىپ سىستېمىسىغا تەسىر كۆرسەتكەن پەيلاسوپ ۋە يازغۇچى رۇسسو (1712-1778) مۇنداق دېگەن: «بىر ئىنسان ئەركىنلىكىدىن ۋاز كەچكەندە ئىنسانىي ماھىيىتىدىن، ھەق-ھوقۇقلىرىدىن،ھەتتا ئىنسانىي بۇرچ ۋە ۋەزىپىلىرىدىن ۋاز كەچكەن بولىدۇ. قاتتىق قوللۇق ھېچقاچان ھەق-ھوقۇق شەكىللەندۈرمەيدۇ، بۇ سەۋەبتىن مۇستەبىتلىك، قۇللۇق، دىكتاتورلۇق، ھاكىممۇتلەقلىق قاتارلىق ھاكىمىيەت شەكىللىرى ھەر قانداق قانۇنىي سالاھىيەت (مەشرۇئىيەت)تىن مەھرۇمدۇر ۋە ھېچكىمنىڭ بۇنداق ھاكىمىيەتلەرگە ئىتائەت قىلىش بۇرچى بولمايدۇ. قىسقىسى، بىر تەرەپكە مۇتلەق ھوقۇق، يەنە بىر تەرەپكە مۇتلەق ئىتائەت مەجبۇرىيىتى بېرىدىغان بىر ئەھدىنامىنىڭ ياكى قانۇننىڭ قىممىتى بولمايدۇ.» رۇسسو جەمئىيەتتە تىنچلىق ياكى مۇقىملىقنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش شەرتى بىلەن مۇستەبىت ياكى ھاكىممۇتلەق ھاكىمىيەتكە خەلق ئىتائەت قىلسا ياكى باشقۇرۇش ھوقۇقى بەرسە ۋە ياكى ئۇلارغا سىياسىي ۋەكىللىك سالاھىيىتى بەرسە بولىدىغانلىقىنى ياقلىغان خوببېس ۋە گروتىيۇسقا ئوخشاش مۇتەپەككۇرلارنى قاتتىق تەنقىتلىگەن. بىر مۇستەبىتنىڭ بېسىمىدا ئىشقا ئاشقان تىنچلىق ۋە مۇقىملىقنىڭ زىنداندا ياشاش بىلەن ھېچقانداق پەرقى يوقلىقىنى ئېيتقان رۇسسو،  ئىجتىمائىي ھەمكارلىقنىڭ قىممىتى ۋە ئەھمىيىتىنى، شۇنداقلا ئىجتىمائىي-كوللېكتىپ نىجاتلىقنىڭ شەرتىنى تەكىتلەش ئۈچۈن «كېيىك ئوۋلاش»ناملىق مەشھۇر ئويۇن نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
بۇ ئويۇن نەزەرىيەسىنىڭ مەزمۇنى مۇنداق: «بىر توپ ئوۋچى چوڭ بىر كېيىكنىڭ ئىزىغا چۈشۈپتۇ،ئوۋچىلار كېيىكنىڭ مەلۇم بىر يولدىن ماڭغانلىقىنى بايقاپتۇ. ئەگەر ئوۋچىلار بىرلىكتە ھەرىكەت قىلسا كېيىكنى ئوۋلاپ قورسىقىنى تويغۇزالايدىكەن. لېكىن كېيىك تەرىپىدىن بايقىلىپ قالسا ياكى ھەمكارلىق ئورناتمىسا كېيىك قېچىپ كېتىدىكەن، نەتىجىدە ئوۋچىلار ئاچ قالىدىكەن. ئوۋچىلار يوشۇرۇنۇپ كېيىكنى كۈتۈپ تۇرۇپتۇ. بىر سائەت ئۆتۈپتۇ، ئىككى سائەت ئۆتۈپتۇ، ئۈچ ۋە تۆت سائەتمۇ ئۆتۈپتۇ. كېيىكنىڭ ھەر كۈنى بۇ يولدىن ئۆتمەسلىك مۇمكىنچىلىكىمۇ بار ئىكەن، لېكىن ئوۋچىلار كېيىكنىڭ ھامىنى يولدىن ئۆتىدىغانلىقىغا تولۇق ئىشىنىدىكەن. لېكىن، دەل بۇ ئەسنادا ئوۋچىلار بىر توشقاننى كۆرۈپ قاپتۇ. ناۋادا ئوۋچىلاردىن بىرسى ياكى بىر نەچچىسى يوشۇرۇنغان يەردىن چىقىپ توشقاننى ئۆلتۈرسە ئۇنى يەپ قورسىقىنى تويغۇزالايتتى. ئەمما كېيىك ئۈچۈن قۇرۇلغان تۇزاق بىكار بولۇپ كېتەتتى ۋە باشقا ئوۋچىلار ئاچ قالاتتى، ئاقىۋەت ئوۋچىلار ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىق بۇزۇلۇپ پۇرسەت قولدىن كېتەتتى (يالچىن، 2021-يىلى 26-نويابىر).
ئېنىقكى، بۇ مېتافورنى چەتئەلدىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا، جۈملىدىن ئۇيغۇرلارغا تەدبىقلىساق تامامەن بولىدۇ. بۇ مېتافوردىكى كېيىكنى خىتايغا، خىتايغا قارشى تۇرۇۋاتقان ئۇيغۇرلارنى بولسا ئوۋچىلارغا ئوخشاتساق بولىدۇ. خىتاينى ئوۋلاش ئۈچۈن چوقۇم ئوۋچىلار ئارىسىدا ھەمكارلىق ۋە بىر-بىرىگە ئىشەنچ بولۇشى كېرەك. بولمىسا ئاقىۋىتى خەتەرلىك بولىدۇ. بۇنى تەسەۋۋۇر قىلىش تەس ئەمەس. شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ مۇۋەپپىقىيىتى كېيىكنى يەنى خىتاينى ئوۋلاشقا باغلىقلىقى ھەممىگە مەلۇم.
«توشقان» ئوۋلاشنىڭ كويىدا يۈرۈش
بىزنى «كېيىك»ئوۋلاش بەكرەك قىزىقتۇرامدۇ ياكى  «توشقان»ئوۋلاشمۇ ۋە ياكى «كېيىك»نىمۇ، «توشقان»ننىمۇ بىر ياققا قايرىپ قويۇپ، ئوۋچىلارنىڭ بىر-بىرىنى ئوۋلىشىمۇ؟ بۇنىڭ ئاقىۋىتىنى ياكى نەتىجىسىنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۈشكۈل ئەمەس.
رۇسسو ئوتتۇرىغا قويغان «ئويۇن نەزەرىيەسى» دىكىگە ئوخشاش قايسىسىنى تاللايمىز؟: شەخسىي نىجاتلىقنىمۇ ياكى ھەمكارلىقنى ئاساس قىلىدىغان كوللېكتىپ نىجاتلىقنىمۇ؟ ۋە ياكى شەخسىي نىجاتلىقمۇ، كوللېكتىپ نىجاتلىقمۇ  بولمىغان ئۈچىنچى بىر يولنىمۇ؟
«توشقان»نى ئوۋلاشنىڭ بەكرەك پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ئويلىۋېلىپ ھەمكارلىققا زىيان سالغان ئوۋچى ياكى ئوۋچىلارنىڭ بۇ قىلمىشىنىڭ باشقا ئوۋچى سەپداشلىرىنىڭ ئاچ قالىدىغانلىقىغا ۋە كوللېكتىپ نىجاتلىقىغا ئەمەس كوللېكتىپ يوقۇلۇشقا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى بىلمەمدۇ؟
ئىنساننىڭ قارارلىرىنى بەلگىلەيدىغان نۇرغۇن ئامىللار بار.  مەسىلەن:  ئۈمىدسىزلىك ۋە ئۈمىدۋارلىق (ئوپتىمىزم)قا ئوخشاش…
گۇرۇپپىدا ئۈمىدسىزلىك كەيپىياتى پەيدا بولۇپلا قالسا، ئورتاق مەقسەتنىڭ ئورنىغا شەخسىي مەنپەئەت دەسسەيدۇ. ناۋادا ئوۋچى باشقا ئوۋچىلارنىڭمۇ ئوخشاش ئىشنى قىلىدىغانلىقىنى ئويلاپ قالسا شەيتاننىڭ قىلتىقىغا چۈشكەن بولىدۇ.
رۇسسونىڭ مېتافورىنىڭ سىمۋوللۇق ئىزاھى يۇقىرىدا بايان قىلىنغىنىدەك بولۇپ. بىر مەقسەت كوللېكتىپ ھالەتتە ئىشقا ئاشۇرۇلسا كوللېكتىپ قۇتۇلىدۇ، شەخسىي ھالەتتە بولسا دەل تەتۈرى بولىدۇ.  مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن گۇرۇپپىدىكى ھەر بىر يەككە شەخسنىڭ ھەمكارلىق ئىچىدە ھەرىكەت قىلىشىلا كۇپايە قىلمايدۇ، باشقا ئەزالارنىڭمۇ مۇشۇنداق قىلىشىغا يەنى مەقسەتكىلا مەركەزلىشىدىغانلىقىغا ئىشەنچ قىلالىشى كېرەك. ئوۋچىلار كېيىكنى ھەمكارلىق ئىچىدە ئوۋلىيالايدىغانلىقلىرىغا ئىشەنچ قىلالىسا، شەخسىي غەرەزلىرىنى-توشقاننى بىر ياققا قايرىپ قويۇپ كوللېكتىپ مەنپەئەتكە مەركەزلەشسە، مەقسىتىنى ئىشقا ئاشۇرالايدۇ ۋە كوللېكتىپنىڭ نىجاتلىقىنى رېئاللىققا ئايلاندۇرالايدۇ.