پوپۇلىزم (populism) ۋە «خەلق»ۋەكىللىكى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پوپۇلىزم جەمئىيەت ۋە كۈندىلىك سىياسەتنىڭ ئاساسلىق كۈنتەرتىپىدىن ئورۇن ئېلىپ كېلىۋاتقان سىياسىي ۋاسىتە بولۇپ،  ھاكىممۇتلەق بىر سىياسىي رەھبەر تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان جەمئىيەتلەردە، خەلققە ۋەكىللىك قىلىش جەھەتتە مەلۇم سەۋىيەدە دېموكراتىيەنىڭ نىسبەتەن ئىشقا ئېشىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدىغان بولسا، كۆپ خىللىقتىن تەشكىل تاپقان جەمئىيەتلەردە بولسا قۇتۇپلىشىش ۋە سۈركىلىشىش پەيدا قىلىپ جەمئىيەتتە ئىچكى  توقۇنۇش مەيدانغا كەلتۈرمەكتە.
كېيىنكى 150 يىل ئىچىدە پوپۇلىزم ئۈچ خىل تەرىقىدە مەيدانغا كەلگەن بولۇپ، دەسلەپ 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىلىرىدا پەيدا بولغان «دېھقانچىلىق پوپۇلىزمى»، ئارقىدىن 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا لاتىن ئامېرىكادا ئوتتۇرىغا چىققان «ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي پوپۇلىزم»، ئاخىرىدا 20-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا گىتلېر، فرانكو ۋە مۇسسولىن قاتارلىق دىكتاتورلارنىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشىگە تۈرتكە بولغان، كۈنىمىزدە بولسا ترامپ، چاۋېز، بېرلۇسكونى، مادۇرو، دۇتېرتېر، مورى، ماكرون مىچوتاكىس، شى جىنپىڭ قاتارلىق نۇرغۇن سىياسەتچىلەر بىلەن تېخىمۇ ئومۇملىشىپ، ئۆزگىلەرنى بىر تەرەپ قىلىشنى نىشان قىلغان «سىياسىي پوپۇلىزم»دۇر.  كۈنىمىزدە ھەتتا لې پېن ياكى ۋىلدېرسنىڭ ئاشقۇن ئوڭچىل  پارتىيەلىرى بىلەن سىيرىزا ياكى پادېموسقا ئوخشاش نۇرغۇن سولچىل ھەرىكەتلەرمۇ نۇرغۇن پوپۇلىزمدىن پايدىلىنىشقا ئۇرۇنماقتا.
پوپۇلىزم (populism)نىڭ تەبىرلىرى
پوپۇلىزمنىڭ نۇرغۇن تەبىرلىرى بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
پوپۇلىزمنىڭ نېگىزلىك مەنتىقىسى
پوپۇلىزمنىڭ ئاساسلىق مەنتىقىسى خەلق ئىرادىسىنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقى، بىۋاسىتە دېموكراتىيە ۋە خەلق ھۆكۈمرانلىقى بولۇپ، شەخسىي مەسئۇلىيەت، مىللىيلىك ۋە يەرلىكلىك مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. خەلق ئىرادىسى مۇھىم دەپ قارالغاچقا دېموكراتىيەنىڭ ماھىيەتلىك ئالاھىدىلىكى بولغان كۈچلەرنىڭ ئايرىلىشى، نازارەت قىلىش ۋە تەڭپۇڭلۇققا ئوخشاش كۈچلەرنى قوبۇل قىلمايدۇ. خەلق ئىرادىسى سۈيئىستېمال قىلىنىشقا ئارانلا تۇرىدىغان ئۇقۇم بولۇپ،  بۇمۇ پەرقلىق چۈشىنىلىنىدۇ. سان جەھەتتىن كۆپ بولۇش خەلقنىڭ ئىرادىسىنى ئەكس ئەتتۈرەمدۇ ياكى باشقا ئۆلچەملىرىمۇ بارمۇ؟ سان جەھەتتىكى كۆپلۈكنىڭ نوقۇل خەلق ئىرادىسى سۈپىتىدە كۆرۈلۈشى، ئەمەلىيەتتە كۆپ سانلىقنىڭ سىرتىدا قالغان باشقىلارنىڭ چەتكە قېقىلىشىغا، ھەق-ھوقۇقلىرىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشىغا، ھەتتا دۈشمەن سۈپىتىدە كۆرسىتىلىشىگە سەۋەب بولىدۇ.
پوپۇلىزمنىڭ زىتى
پوپۇلىزمنى ياخشى چۈشىنىش ئۈچۈن ئۇنىڭ زىتى بولغان سەرخىلىزمنى چۈشىنىشكە توغرا كېلىدۇ. يەنى، سەرخىللەر ھۆكۈمرانلىقىنى بىلىش لازىم. پوپۇلىزم ئىجتىمائىي ئورۇن، مائارىپ، مەدەنىيەت ساپا، ئىقتىسادىي شارائىت قاتارلىق جەھەتلەردە جەمئىيەتتىكى كۆپ سانلىقتىن پەرقلىق بولغان سەرخىللار قاتلىمىنىڭ چىرىكلىشىپ خەلققە ياتلاشقانلىقى، بۇ سەۋەبتىن خەلق ۋە مىللەتكە ۋەكىللىك قىلالمايدىغانلىقى، خەلق ۋە مىللەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى قولغا چۈشۈرۈۋالغانلىقى ھەققىدىكى قاراشتۇر. ئەپسۇس، پوپۇلىزمنىڭ سەر خىللار قاتلىمىغا زادى كىملەرنىڭ كىرىدىغانلىقى ھەققىدە كونكرېت ئۆلچەملىرى يوق. سىياسەت ئىلمى مۇتەخەسسىسلىرى سەرخىللار دەپ تەرىپىلگەن «دۈشمەن گۇرۇپپا»نىڭ نامىمۇ ئوخشىمىغان جەمئىيەتلەردە پەرقلىق بولىدۇ. پوپۇلىزم مىللەت ياكى خەلققە نوپۇزلۇق ۋە كۈچلۈك بىر لىدېرنىڭ ئۆز ئالدىغا ۋەكىللىك قىلالايدىغانلىقىنى، خەلققە ياكى مىللەتكە ۋەكىللىك قىلىش سالاھىيىتى ۋە قابىلىيىتى بولغان بىر لىدېرنىڭ دۆلەتنى خەلق ياكى مىللەتتىن ئالغان ھوقۇق بىلەن خالىغانچە باشقۇرۇش لازىملىقىنى، بۇ سەۋەبتىن دۆلەت مۇئەسسەسەلىرى ۋە تاراتقۇلارنىڭ توسالغۇ ياكى دۈشمەن بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
جېن-ۋېرنېر مۇللېر پۈتكۈل دۇنيا مىقياسىدا زور ئالقىشقا ئېرىشكەن مەشھۇر ئەسىرى «پوپۇلىزم نېمە؟»ناملىق كىتابىدا مۇنۇ قۇرلارنى بايان قىلىدۇ:«سەرخىللارنى تەنقىد قىلغانلارنىڭ ھەممىسى پوپۇلىست بولمايدۇ. پوپۇلىستلار سەرخىللار قاتلىمىغا قارشى بولغاندىن سىرت كۆپ خىللىققىمۇ قارشى تۇرىدۇ.  پەقەت ۋە پەقەت ئۆزلىرىنىڭلا خەلققە ۋەكىللىك قىلالايدىغانلىقىنى بېلجىرلايدۇ. باشقا بارلىق سىياسىي رەقىبلىرىنىڭ مەشرۇئىيەت (قانۇنىي سالاھىيەت)تتىن مەھرۇم ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ خەلقنىڭ بىر قىسمى ياكى ۋەكىلى بولالمايدىغانلىقىنى توختىماي كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىدۇ. يېقىندىن كۆزىتىلىدىغان بولسا، پوپۇلىستلارغا نىسبەتەن مۇھىم بولغىنى جەمئىيەت ياكى مىللەتكە بىر پۈتۈن پايدىلىق بىرەر ئىش ياكى  نەتىجىدىن بەكرەك، سىمۋول خاراكتېرلىك  خەلق ۋەكىللىكىدۇر. پوپۇلىزم يېقىنقى يىلللاردا سىياسىي ئانالىزلاردا ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىۋاتقان ئۇقۇم ھېسابلىنىدۇ. پوپۇلىزم ئومۇمەن بىراۋنىڭ ياكى مەلۇم بىر گۇرۇپپىنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى ئۇرغۇتۇش، قوزغىتىش ۋە جانلاندۇرۇش ئارقىلىق ئۇ ۋە ئۇلارغا رېئاللىقتىن ۋە ھەقىقەتتىن ھالقىغان نەرسىلەرنى سۆزلەپ، ئۇنى ۋە ئۇلارنى ئۆزىگە تارتىشقا ئۇرۇنۇشتىن ئىبارەت بولغان قۇتراتقۇ خاراكتېرلىك قىلمىش، سۆز ئويۇنى ۋە ئاشقۇنلۇق مايىللىقلىرى، كۆپ خىللىققا دۈشمەنلىك، قۇتۇپلىشىش، پىكىر ئەركىنلىكى ۋە ئەدلىيە مۇستەقىللىقىنىڭ ئاجىزلىشىشى، چەت ئەللىكلەرگە دۈشمەنلىك قىلىش، پارتىزانلىق، قۇرۇق ۋە دەبدەبىلىك شوئارلار،ئەمەلىي ئىشقا ۋە مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىشقا ئەمەس، ئىنسانلارغىلا مەركەزلىشىدىغان شەخس ۋە شەخسلەر بىلەن بىرلىكتە تالاش-تارتىش قىلىنماقتا. 21-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا مەيدانغا كەلگەن سىياسىي داۋالغۇشلارنى ئىزاھلاشتا پوپۇلىزم ئۇقۇمى ئۆزىنىڭ كۈچىنى كۆرسەتتى.»