ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئۇرۇشنىڭ غالىبلىرى تەرىپىدىن سۇيىئىستېمال قىلىنىشى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى غالىبلارنىڭ ئۈسكۈنىسى بولۇشتىن چىقىرىپ، مەغلۇپلارنىڭ ئۈسكۈنىسىگە ئايلاندۇردى. تېخى 1920 – يىلى ناتسىيۇنال سوتسىيالىست گېرمان ئىشچىلار پارتىيەسىنىڭ پارتىيە پىروگراممىسىدا گىتلېر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئالدىنقى پىلاندىن ئورۇن بېرىپ، خەلقلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئاساسەن، پۈتكۈل گېرمانلار بىر يەرگە جەم بولۇپ،  بۈيۈك گېرمانىيەنى يارىتىشقا چاقىرغانىدى.[17] گىتلېر نۇتقىدا، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ دېموگرافىك كۈچىدىن ياخشى پايدىلاندى. مىللەتلەر جەمئىيىتىدە ئورۇنغا ئىگە بولغان، ئىقتىسادىي جەھەتتە فىرانسىيەگە بېقىندى سائار رايونىنىڭ 1935 – يىلى 13 – يانۋاردا ئۆتكۈزۈلگەن ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتى ئارقىلىق گېرمانىيەگە بېرىلىشى، گىتلېرغا تۇنجى غەلىبىنى ئېلىپ كەلدى. بېلەت تاشلاشقا ئىشتىراك قىلغانلارنىڭ %91 ى  گېرمانىيە ئۈچۈن بېلەت تاشلىدى. %1 ئاۋاز كونا تۈزۈمنىڭ ئۆز پېتى ساقلىنىپ قېلىشى ئۈچۈن، %4 ئاۋاز فىرانسىيەگە قوشۇلۇپ كېتىش ئۈچۈن بېرىلدى.[18]ۋېرسائىللېس كېلىشىمىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان خەلق سايلاملىرىنىڭ ئارىدىن يىللار ئۆتكەندىن كېيىن ئۆتكۈزۈلۈشى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇش، دەپ ئىزاھلاندى. مۇناسىۋەتلەر ئاۋسترىيەنىڭ ۋە سۇدېت رايونىنىڭ قوشۇۋېلىنىشىدا تېخىمۇ روشەن شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىقتى. ئاۋسترىيەدە پەقەت سۇيىئىستېمال قىلىنغان، سۇدېت رايونىدا بولسا، خەلق سايلىمى پەقەتلا ئۆتكۈزۈلمىگەن بولسىمۇ، 1919 – يىلى تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ ئەسلىنىشى ئۇرۇش غالىبلىرىغا نىسبەتەن پايدىلىق ئەھۋال ئەمەس ئىدى. ئۇرۇش غالىبلىرى بۈيۈك گېرمان دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتى ئۆتكۈزۈشتىن ئۆزلىرىنى قاچۇردى؛ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا تايانمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ئاۋسترىيەنىڭ قوشۇۋېلىنىشىنى يوللۇق، دەپ قاراش قىيىنغا توختايتتى. بىراق، گېتلىرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشى نەتىجىگە تەسىر كۆرسەتمىدى. گىتلېر ھاياتلىق ساھەسى دەپ قارىغان ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا تاياندۇرغان شەرقتىكى زېمىنلارنىڭ ئىشغالىنى كۈچ ئىشلىتىش ۋە كۆپىنچىسىنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىشىگە قارىماي ئىشقا ئاشۇردى. گىتلېر ئۇرۇش غالىبلىرى سۇنغان ئۇ سايماندىن ناھايىتى ياخشى پايدىلاندى. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن 1939 – يىلىمۇ ئوخشاش ئۇسۇلدا سىلوۋاكىيەنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە 1941 – يىلى يۇگوسلاۋىيەنىڭ ۋە كىرودىيەنىڭ پارچىلىنىشىدا پايدىلىنىلدى.[19]
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى مەزگىلدە ئۈستۈنلۈك قايتىدىن ئۇرۇش غالىبلىرىنىڭ قولىغا ئۆتتى. ئۇرۇش غالىبلىرى گىتلېردىن نۇرغۇن نەرسىلەرنى ئۆگەندى ۋە چېگرالىرىنى مۇناسىۋەتلىك تەرەپلەرنىڭ ئارزۇلىرىغا ئاساسەن سىزىشنىڭ ئورنىغا ئالدىن بىلەن چېگرالارنى سىزىپ، ئىگىلىك ھوقۇق ساھەسىنى بېكىتتى، ئارقىدىن خەلقلەرنى رايونلارغا ئورۇنلاشتۇرۇش، سۈرگۈن قىلىش ياكى ئاممىۋى قىرغىنچىلىقلارنى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق سىزىلغان چېگرالارغا ماسلىشىشىنى قولغا كەلتۈردى.[20] بىر مىللەتنىڭ يەتكۈچە ئوخشاشلىققا ئىگە بولۇشى كېرەكلىكى پىكرىنى ياقلايدىغان چۈشەنچىنىڭ ئۆتمۈشى 19 – ئەسىرگىچە سوزۇلىدۇ. 1945 – يىلى ئۇرۇش غالىبلىرىنىڭ بۇ پوزىتسىيەنى قوبۇل قىلىشى ھەيران قالارلىق ئىش ئىدى. خەلقلەرنىڭ ئۇيەردىن – بۇيەرگە سۈرگۈن قىلىشىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بىلەن ئالاقىسىنىڭ يوقلۇقى ئېنىقتۇر. پۈتۈنلەي ئەكسىچە، 1945 – يىلى 2 – ئاۋغۇستتا ئىمزالانغان پوستدام كېلىشىمى پولشا، چېخىسلوۋاكىيە ۋە ۋېنگىرىيەدە قالغان گېرمانلارنىڭ مۇنتىزىم شۇنداقلا ئىنسانىي شەكىلدە يۆتكىلىشىنىڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشىنى مەزمۇن قىلاتتى.[21] 1945 – يىلىنىڭ ئاخىرىدا كۆچۈشلەر، سۈرگۈنلەر، زوراۋانلىق ۋە نۇرغۇن ئادەمنىڭ ئۆلۈمىگە تولغان قەتئىي ئىنسانىي بولمىغان يوللار بىلەن پەقەتلا غالىبلارنىڭ ھوقۇقىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىغا يارايدىغان بىر ۋاسىتە سۈپىتىدىكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئاخىرقى نۇقتىسىغا كېلىپ قالغانلىقى تونۇشىنى پەيدا قىلدى. لېكىن، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئۆز مەۋجۇدىيىتىنى مۇھاپىزەت قىلىشقا مۇۋەپپەق بولالىدى. 1941 – يىلى تۈزۈلگەن ئاتلانتىك شەرتنامىسىدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى تەدبىرلىك ئۇسلۇب بىلەن  شەرھلەندى:
1 – دۆلەتلەر نە زېمىن قوشۇۋېلىش، نە باشقا شەكىلدە كېڭەيتىلمەيدۇ؛
2 – مۇناسىۋەتلىك خەلقلەرنىڭ ئەركىن ئىرادىسىگە ماس كەلمەيدىغان زېمىن ئۆزگىرىشى قىلىنمايدۇ؛
3 – خەلقلەرنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا ياشايدىغان ھۆكۈمەت شەكلىنى بېكىتىش ۋە تاللاش ھوقۇقىغا، كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق تارتىۋېلىنغان ئۆز – ئۆزىنى باشقۇرۇش ھوقۇقىنى قايتۇرۇۋېلىش ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىنىدۇ.[22]