خىتاينىڭ خىتايغا قارشى تۇرۇشى: شى جىنپىڭنىڭ مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يامان يۈزىگە دۇچ كېلىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىياسەت ئ‍ىلىمىنىڭ كلاسسىك نەزەرىيەلىرىدە، ئولىگارخىك تۈزۈملەر ھوقۇقنىڭ تارقىلىشىنى (مەركەزدىن قاچۇرۇش) ياكى مەركەزلىشىشىنى (مەركەزگە مايىللىق) تەمىنلەيدىغان كۈچلەر ئارىسىدا تەۋرىنىش كۆرسىتىدۇ. «خىتاي»نىڭ كوللېكتىپ رەھبەرلىك دەۋرى، مەركەزدىن قاچۇرۇش كۈچلىرىنىڭ ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولغان، خۇ ھۆكۈمىتىنى ئاجىزلاشتۇرغان بىر باسقۇچ ئىدى. شۇڭا، ھوقۇقنىڭ شى جىنپىڭنىڭ قولىدا مەركەزلەشتۈرۈلۈشى، پارتىيەنىڭ ئۈنۈملۈك باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى قايتا تىكلەش ئۈچۈن روشەن بىر تۈزىتىش بولۇپ ئوتتۇرىغا چىققان. شى جىنپىڭ، بۇ مەركەزلەشتۈرۈلگەن ھوقۇقنى، «خىتاي»نىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي چىدامچانلىقىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن قۇرۇلمىلىق ئىسلاھاتلارغا يۈزلەندۈرگەن.
A. مەركەزلەشتۈرۈشنىڭ ۋاسىتىلىرى: ئارمىيە ۋە بىخەتەرلىك ئاپپاراتىنىڭ كونترول قىلىنىشى
شى جىنپىڭ، مەركەزلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەركىزىگە، 2012-يىلى باشلىغان چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىنى قويغان. بۇ ھەرىكەت، ئارمىيە ۋە بىخەتەرلىك ئاپپاراتىنى ئىتائەت قىلدۇرۇش ئۈچۈن قوللىنىلغان، كۈچلۈك ئەمەلدارلار ۋە ئۇلارنىڭ تورلىرى تازىلانغان، ھەتتا ئۇلارنىڭ ئورنىغا تەيىنلىگەن ۋارىسلىرىمۇ بەزىدە بىتچىت قىلىنغان. بۇ، پەقەت چىرىكلىكنى ئازايتىپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رەھبەرلەرنى ئېنىقسىزلىق ئىچىدە تۇتۇش ئارقىلىق شى جىنپىڭغا تولۇق ئىتائەت قىلىشىنى كاپالەتلەندۈرگەن. شى جىنپىڭ، ئىچكى بىخەتەرلىكنى ۋە ئارمىيەنى كەڭ قوللۇق بىلەن مەبلەغ بىلەن تەمىنلەشنى داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، بولۇپمۇ كۆزىتىش ۋە باستۇرۇش ئىقتىدارلىرىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن تەرەققىي قىلغان تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىشنى كۈچەيتكەن. پارتىيەنىڭ ئىچكى ماتېرىيالى ھېسابلىنىدىغان «9-نومۇرلۇق ھۆججەت» بىلەن غەرب قىممەت قاراشلىرىنىڭ خەتەرلىرىگە دىققەت تارتىلغان، بۇمۇ پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ باستۇرۇلغان بىر دەۋرنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسىنى تەييارلىغان. بۇ قەدەملەر، ئىسلاھات دەۋرىدە ئوتتۇرىغا چىققان چەت ئەلنىڭ بۇزغۇنچىلىقىغا قارشى «خىتاي»نى قوغداشنى مەقسەت قىلغان.
B. «قوش ئايلىنىش» ئىستراتېگىيەسى ۋە ئىقتىسادىي قورالدىن قۇتۇلۇش تىرىشچانلىقى
ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىشنىڭ ئېلىپ كەلگەن ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقلىرىدىن بىرى بولغان چەت ئەل ئىقتىسادلىرىغا بېقىنىشنى ئازايتىش، شى جىنپىڭنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلغان كۈنتەرتىپىدۇر. 2020-يىلى ئوتتۇرىغا قويۇلغان «قوش ئايلىنىش» (dual circulation) ئىستراتېگىيەسى، «خىتاي» ئىقتىسادىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئىچكى بازارلار (ئىچكى ئايلىنىش) ئەتراپىدا قۇرۇلمىلاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان بولسا، يەر شارى خاراكتېرلىك سودا ۋە مەبلەغ سېلىشنى (تاشقى ئايلىنىش) ئىلگىرى سۈرۈشنى داۋاملاشتۇرغان. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئاساسلىق نىشانى، «خىتاي»نىڭ غايەت زور ئىچكى بازىرىنى بىر قالقان سۈپىتىدە ئىشلىتىپ چەت ئەلگە بولغان بېقىنىشنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا دۇنيانىڭ «خىتاي» ئىقتىسادىغا بولغان بېقىنىشنى ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت.
2025-يىلىنىڭ بېشىدىكى قىسقا سودا ئۇرۇشى، «خىتاي»نىڭ بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاموژنا بېجىغا قارشى ئۆزىنى كۈچەيتكەنلىكىنى كۆرسەتكەن. شى جىنپىڭ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تاموژنا بېجىنىڭ تەسىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ئۈچۈن ئەڭ تۆۋەن دەرىجىدە قوللاپ، قىممەت باھالىق رىغبەتلەندۈرۈشلەردىن ساقلانغان. تېخىمۇ مۇھىمى، بېيجىڭ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى ئېھتىياجلىق بولغان سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىغا ئوخشاش مۇھىم ماتېرىياللاردىكى ۋاشىنگتوننىڭ «خىتاي»غا بولغان بېقىنىشىنى قورالغا ئايلاندۇرۇش ماھارىتىگە ئېرىشكەن. شى جىنپىڭنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىشقا ۋە سانائەت ساھەلىرىگە بايلىق يۆتكەش ئارقىلىق چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇشقا يۈزلەنگەن بۇ نۇقتىلىق ئىقتىسادىي سىياسىتى ئۈنۈملۈك بولغان؛ Bloomberg نىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، «خىتاي»، 13 ھالقىلىق تېخنىكىنىڭ 12 سىدە يەر شارى بويىچە ئالدىنقى قاتاردا ياكى رىقابەتچىدۇر.
C. تاشقى سىياسەت پارادىگماسىنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى
شى جىنپىڭ، دېڭنىڭ ئېھتىياتچان «كۈچىنى يوشۇرۇپ، پۇرسەت كۈتۈش» (hide and bide) سىياسىتىنى تاشلاپ، «كۆرسىتىش ۋە ھەرىكەتكە ئۆتۈش» (show and go) دەپ خاراكتېرلەندۈرۈش مۇمكىن بولغان تېخىمۇ دادىل بىر ئۇسۇلغا ئۆتكەن. بۇ ئۆزگىرىش، 2008-يىلدىكى يەر شارى خاراكتېرلىك كىرىزىستىن كېيىنكى غەرب رەھبەرلىكىدىكى ئىقتىسادىي ئەندىزىلەرنىڭ مەغلۇبىيىتىگە دائىر «خىتاي»دا ئېشىۋاتقان چۈشەنچىدىن كېلىپ چىققان. «خىتاي»نىڭ كىرىزىسنى غەربتىن ياخشىراق ئۆتكۈزۈشى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى رەھبەرلىرىنىڭ تېخىمۇ روشەن يەر شارى خاراكتېرلىك رول ئۈستىگە ئېلىش ۋاقتىنىڭ كەلگەنلىكىگە بولغان ئىشەنچىسىنى كۈچەيتكەن. شى جىنپىڭ، بىرىنچى دەۋرىدە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى تەلىپىنى تاجاۋۇزچىل ئۇسۇلدا ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق مىللەتچى كىملىكىنى كۈچەيتكەن. بۇ، ئۇنىڭغا ئارمىيەدىكى قوماندانلارنى بىرتەرەپ قىلغاندا سىياسىي قوغداش بىلەن تەمىنلىگەن ۋە دىپلوماتىيە لازىم بولغاندا ئىچكى تەنقىدلەرگە قارشى بىر زېمىن ئورۇنلاشتۇرغان. بۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا شى جىنپىڭنىڭ «خىتاي»نىڭ بۈيۈك دۆلەت ئورنىنى قوبۇل قىلىش ۋاقتىنىڭ كەلگەنلىكىگە دائىر سەمىمىي ئىشەنچىسىنىمۇ ئەكىس ئەتتۈرىدۇ، چۈنكى شى جىنپىڭ، سىياسىي ھاياتى ئىسلاھات دەۋرىدە باشلانغان ۋە ماۋدىن كېيىنكى يىللارنىڭ مەسىلىلىرىگە شاھىت بولغان تۇنجى «خىتاي» رەھبىرىدۇر.
V. ھوقۇقنى شەخسىيلەشتۈرۈشنىڭ تۈزۈلمىۋى خەتەرلىرى: ۋارىسلىق ۋە ئۆگىنىش ئىقتىدارى