ئەرەب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇشىغا يېشىل چىراغ يېقىپ بېرىۋاتىدۇ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئېرۇسالېم پوچتىسى» گېزىتى ئوبزورى
ئوتتۇرا شەرقتىكى دۆلەت رەھبەرلىرى مۇسۇلمان ئازسانلىق مىللەت خەلقىنى قوغداپ قېلىش بەدىلىگە خىتاينىڭ ياردىمىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن ئىبارەت بۇ خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىشقا بولمايدۇ دەپ قارىدى.
21 – ئاۋغۇست قاتار ب د ت غا ئۆزىنىڭ خىتاينىڭ ۋەزىيىتى كۈنسېرى جىددىيلىشىپ كېتىۋاتقان شىنجاڭ رايونىدىكى مۇسۇلمان ئۇيغۇر ۋە ئازسانلىق مىللەتلەرگە يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسىتىنى قوللاپ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق بىرلەشمىسىگە يېزىلغان ئورتاق خەتتىكى ئىمزاسىنى قايتۇرۇۋالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. قاتارنىڭ نېمە سەۋەبتىن ئىمزاسىنى قايتۇرۇۋالغانلىقى بەك ئېنىق بولمىسىمۇ، لېكىن بۇ قارار ئوچۇقلا، دوھا ھۆكۈمىتىنىڭ بېيجىڭغا ئاشكارا ھالدا ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىدىكى يېقىنلىقنى سەل يىراقلىتىش نىيىتى بارلىقىنى ئىپادىلىگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
قاتارنىڭ ب د ت دىكى دائىمىي تۇرۇشلۇق ۋەكىلى ئەلى ئەلـمەنسۇرىي بۇ ئۆزگىرىشنى ھېچكىمگە يامان بولـمايدىغان ئىبارىلەر بىلەن چۈشەندۈرۈپ: بىز بىتەرەپ پوزىتسىيەنى ساقلاپ قېلىشتا چىڭ تۇرىمىز، شۇنداقلا ئارىنى مۇرەسسە قىلىش ۋە مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن كۈچ چىقىرىمىز، دېدى.
ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئېيتىلغان بۇ سۆزلەر، قاتار ئەمىرى تەمىم بىن ھەمەد ئال سانىنىڭ ئۆتكەن ئالتە ئايدا خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن ئىككى قېتىم كۆرۈشكەنلىكى ۋە بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشكە قوشۇلغانلىقىنى نەزەرگە ئالغاندا ھەيران قالارلىق ئەمەس.
تېخىمۇ مۇھىمى، قاتارنىڭ مەيدانى كەڭرىرەك يۈزلىنىشنى ئايدىڭلاشتۇردى: ب د ت دىكى باشقا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ قاتارىدا بۇ ئىشنى تىلغا ئېلىش پۇرسىتى بېرىلگەندە، قولتۇق رايونىدىكى ۋە باشقا بارلىق ئەرەب ھۆكۈمەتلىرى، جۇڭگونىڭ يالغۇز شىنجاڭدىلا ئىككى مىليونى ياشاۋاتقان مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى كۆرمەسكە سېلىشنى ياكى قوللاشنى تاللىدى. شۇنچە كۆپ ساندىكى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ جۇڭگونىڭ ئۆزلىرىنىڭ دىنداشلىرىغا قاراتقان دەلىل-ئىسپاتلىق خورلاشلىرىنى قوبۇل قىلغانلىقىدەك بۇ پاكىتنى قانداق چۈشەندۈرىمىز؟
ئىيۇلدا، ئىككى ئىتتىپاق ئۇيغۇر مەسىلىسىگە قارىتا ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ھەيئىتىگە ئۆزئارا زىت مەكتۇپلارنى ئىمزالاپ سۇندى: بىرى جۇڭگونىڭ شىنجاڭدىكى سىياسىتىنى تەنقىد قىلدى، يەنە بىرى قوللىدى. 22 دۆلەتتىن تەركىب تاپقان بىرىنچى سەپ بېيجىڭنى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا ئازسانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەمدە تۇتقۇن قىلىش، نازارەت ۋە چەكلىمىلەرنى توختىتىشقا چاقىردى.
37 دۆلەتتىن تەركىپ تاپقان ئىككىنچى سەپ ئوقۇماققا خۇددى جۇڭگونىڭ تەرغىباتىغا ئوخشايدىغان بىر مەكتۇپنى سۇندى. بېيجىڭنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىكى كۆرۈنەرلىك ئۇتۇقلىرى»نى تەبرىكلىگەندىن كېيىن، بۇ مەكتۇپ شىنجاڭدىكى باستۇرۇشنىڭ تېررورىزم، بۆلگۈنچىلىك، دىنىي ئەسەبىيلىكتىن ئىبارەت ئۆلكىدىكى «ياشاش، ساغلاملىق ۋە تەرەققىيات ھوقۇقى»نى ئۆز ئىچىگە ئالغان «كىشىلىك ھوقۇقلارغا ئېغىر زىيانكەشلىك قىلغان» ئۈچ مەسىلىگە قارشى تۇرۇشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ مەكتۇپ جۇڭگونىڭ ئالاھىدە «كەسپىي مائارىپ ۋە تەربىيەلەش مەركەزلىرىنى قۇرۇش» تەك «تېررورىزمغا قارشى ۋە رادىكالسىزلاشتۇرۇش ئۆلچەملىرى»نى ماختاپ تىلغا ئالىدۇ.
ئىككى سەپ ئارىسىدىكى جۇغراپىيەلىك بۆلۈنۈش كىشىنى چۆچۈتىدۇ. بىرىنچى سەپ ئاساسلىقى ياۋروپا دۆلەتلىرىگە جايلاشقان بولسا، ئىككىنچى سەپ ئاساسلىقى ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرى، ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئالجىرىيە، بەھرەين، مىسىر، كۇۋەيت، ئومان، قاتار، سەئۇدى ئەرەبىستان، سۇدان، سۇرىيە ھەم ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكلىرى بار.
دۇنيادىكى باشقا دۆلەتلەرگە ئوخشاش، ئەرەب ھۆكۈمەتلىرىمۇ ئۆزلىرىنىڭ تاشقى سىياسەتلىرىنى ئۆزلىرىنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي مۇھىتلىرى ۋە بىر قاتار دائىمىي رىقابەت نىشانلىرى ئاساسىدا تۈزىدۇ. شۇنداقتىمۇ ئۇلارنىڭ جۇڭگونىڭ ئۇيغۇرلارغا تۇتقان مۇئامىلىسىنى قوللىشى ياكى كۆرمەسكە سېلىشتەك ئومۇمىي خاھىشى بىر قانچە ئورتاق ئەندىشىلىرىگە باغلىقتەك قىلىدۇ.
قاتار چېكىنىپ چىقىشتىن ئاۋۋال، قولتۇق ھەمكارلىق ھەيئىتىنىڭ پۈتۈن ئالتە ئەزاسى باشقا نۇرغۇن مەسىلىلەردىكى ئاچچىق ئىختىلاپلىرىغا قارىماي، جۇڭگو تەرەپدارى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدىغان مەكتۇپنى ئىمزالىدى. بۇنى چۈشەندۈرۈشنىڭ بىر يولى شۇكى، بارلىق بۇ دۆلەتلەر ئازدۇر-كۆپتۇر ھوقۇقپەرەس دىكتاتۇر دۆلەتلەر بولۇپ، باشقىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئىشلىرىغا ئارىلىشىشىنى ياقتۇرمايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، جۇڭگونىڭ ئىچكى ئىشىغا ئارىلىشىش ئۆزلىرىنىمۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئارىلىشىشلارغا مۇپتىلا قىلىدۇ. مەسىلەن، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ جامال قاشىقجى دېلوسىدا ئۆزلىرى دۇچ كەلگەن ئاۋارىچىلىقلارغا قوشۇپ يەنە خەلقئارالىق بېسىمنى ئاۋۇتىۋالغۇسى يوق. قولتۇق ھەمكارلىق ھەيئىتىنىڭ سىرتىدىكى ئىمزالارغا كەلسەك، مىسىر مىڭلىغان سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ شارائىتىنى ياخشىلاشتەك خەلقئارالىق چاقىرىققا گۇمانىي پوزىتسىيە تۇتىدۇ، شۇڭا جۇڭگونىڭ كەڭ كۆلەمدە تۇتۇپ تۇتۇشلىرىنى تەنقىدلىگۈسى يوق.