دۆلەتلەر نېمە ئۈچۈن مەغلۇپ بولىدۇ؟: كۈچ، باياشاتلىق ۋە يۇقسۇللۇقنىڭ يىلتىزى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

13- بابتا، كولومبىيەدىكى ئىقتىسادى مەغلۇبىيەتنى تەھلىل قىلغاندا دېموكراتىيەنىڭ بولۇشىلا دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىنىڭ ياخشى بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. دېمەكچى بولغىنى دېموكراتىيە بولغان بىلەن (تەبىئىي بۇ يەردىكى دېموكراتىيە شەكىل جەھەتتىكى ياكى قىسمەن دېموكراتىيەنى كۆرسىتىدۇ)، سىغدۇرۇشچان ئىقتىسادى ۋە سىياسىي ئورگانلار بولمىغانلىقى ئۈچۈن كولومبىيە ئىقتىسادتا مەغلۇپ بولغان. 14- بابتا بوتسۋانانىڭ مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇپ دۆلەتنىڭ ئورگانلىرىنى مەۋجۇت قەبىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سىغدۇرۇشچان شەكىلدە قۇرۇپ چىققانلىقىنى، مانا بۇ سەۋەبتىن گەرچە يېڭى مۇستەقىل بولغاندا ناھايىتى كەمبەغەل بولسىمۇ كېيىن تىز تەرەققىياتنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنى بايان قىلغان (447-450 بەت).
ئەڭ ئاخىرقى بابتا خىتاينىڭ ماۋدىن كېيىن ئىقتىسادى جەھەتتىن ئىسلاھات ئېلىپ بارغانلىقىنى بۇ ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئېكسپورتقا تايانغان ئىقتىسادى سىستېما ياراتقانلىقىنى، ۋە مانا بۇ جەھەتتىن قورال – ياراق ۋە ئېغىر سانائەتكە تايانغان سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئوخشىمايدىغان ئەندىزە شەكىللەندۈرگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ خىتاي ئىقتىسادى ئۈچۈن جانلىق ۋە كۆپ خىللاشقان ئىقتىسادى شارائىت ھازىرلاپ بەرگەن. خىتاي  چەت ئەل پەن – تېخنىكىسىغا ۋە ئۆزلىرىنىڭ ئەرزان لېكىن سۈپەتسىز مال ئىشلەپچىقىرىش تاكتىكىسىغا تايىنىپ نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەردىن تەرەققىياتتا ئېشىپ كەتكەن.  ئاپتورلار خىتاينىڭ سىياسىي جەھەتتىن يەنىلا دىكتاتور ئىكەنلىكىنى كۆزدە تۇتۇپ « مۇستەبىتچە ئېشىش – authoritarian growth »  ئاتالغۇسىنى قوللانغان ۋە بۇنداق سىياسىي سىستېمىدا ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىنىڭ چەكلىك بولىدىغانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرغان.  ئەگەر ئۈنۈملۈك ئىسلاھات بولمىغاندا خىتاينىڭ ئىقتىسادىنىڭ سوۋېتنىڭكىگە ئوخشاش ھالەتكە  كىرىپ قالىدىغانلىقىنى تىلغا ئالغان. چۈنكى بۇنداق سىستېمىدا بۆسۈش خاراكتېرلىك يېڭىلىق ۋە ئىجادچانلىق بولمايدۇ. خىتاي بۇنىڭ شەپىسىنى ھېس قىلىپ ئىسلاھاتنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تونۇپ يەتكەن لېكىن ئىسلاھاتنى قىلالىشى جەھەتتە يەنىلا گۇمان مەۋجۇت دەپ قارالغان. بۇ بابتا ئاپتورلار خىتاينىڭ كەلگۈسى ھەققىدىكى سېنارىيەنى ئوتتۇرىغا قويغان. يەنى ئەڭ چوڭ ئېھتىمال شۇكى خىتاي كومپارتىيەسى ۋە ئىقتىسادىي گۇرۇھلار ھاكىمىيەتنى  قاتتىق كونترول قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇشى ۋە بۇنىڭ بىلەن خىتاينىڭ ئىقتىسادىنىڭ ئاستىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن (477،476 –  478 بەت )
بۇنىڭدىن سىرت بۇ بابتا يەنە بىر دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ چەت ئەل ياردىمى ۋە فوندلار بىلەن ئوڭشالمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن ۋە چەت ئەل ياردەملىرىنىڭ مەغلۇپ بولغانلىقى توغرىسىدا نۇرغۇن مىساللار كۆرسەتكەن. مەسىلەن ئافرىقىدىكى مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرگە بېرىلگەن فوندلار شۇنداقلا ب د ت نىڭ ئافغانىستاندىكى پاناھلىنىش كامپلىرىنى يېڭىدىن قۇرۇش  تۈرىگە قەدەر مىليونلىغان دوللارنىڭ پارغا ئايلاندۇرۇلغانلىقى مىسال قىلىپ كۆرسەتكەن. ئاچقۇچلۇق ئامىلنىڭ يەنىلا سىغدۇرۇشچان ئورگانلار بەرپا قىلىش ۋە كىشىلەرنىڭ ساپاسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە بازارنى ئەركىنلەشتۈرۈش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن (493-بەت ).
يىغىپ ئېيتقاندا ئىقتىسادنىڭ ئۇزۇن مەزگىللىك سىجىل تەرەققىياتنىڭ ئاچقۇچى دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ خاراكتېرىدە . يەنى دۆلەتنىڭ ھەم سىياسىي ھەم ئىقتىسادى ئورگانلىرى سىغدۇرۇشچان، قارشى پىكىر ۋە تەنقىدلەرگە ئوچۇق، نازارەتنى قوبۇل قىلىدىغان، كۈچنى تۆۋەن بىلەن \ باشقا ئورگانلار بىلەن ئورتاقلاشقان بولۇشى لازىم. مۇستەبىتلىك ياكى ساختا دېموكراتىيە ئىقتىسادنى ۋەيران قىلىدۇ ياكى قىسقا مەزگىللىكلا تەرەققىياتنى بارلىققا كەلتۈرەلەيدۇ. بۇ كىتاب 2012- يىلى يېزىلدى ۋە ئارىدىن 12 يىل ئۆتتى. دارون ئاجەمئوغلى بۇ يىل مانا بۇ كىتابى ۋە بۇ كىتابتىكى تېما ھەققىدىكى ئىزدىنىشلىرى سەۋەبلىك نوبېل ئىقتىساد مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. نوبېل مۇكاپاتى ئۇنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنىڭ تەستىقى ئەلۋەتتە. شۇنداقلا دارون ئاجەمئوغلىنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادى ھەققىدىكى ئانالىزلىرىنىڭ خاتا ئەمەسلىكى ئوتتۇرىغا چىقتى دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ. كىتاب دەل خىتايدا ھاكىمىيەت خۇجىنتاۋدىن شى جىنپىڭغا يۆتكىلىۋاتقان مەزگىللەردە نەشردىن چىققان. شى تەختكە چىققاندىن بېرى گەرچە خىتاي نامراتلىقىنى تۈگىتىپ ئومۇميۈزلۈك ھاللىق جەمئىيەت پىلانىنى ئىشقا ئاشۇرغانلىقىنى دۇنياغا جاكارلىغان، شۇنداقلا يىپەك يولى قۇرۇلۇشى، خىتاي چۈشى قاتارلىق غايەت زور ئىقتىسادى ۋە سىياسىي پروجېكىتلارنى يۈرگۈزگەن بولسىمۇ ئەمما خىتاينىڭ ئىقتىسادى يېقىنقى نەچچە يىلىدا 30 يىلدىن بۇيانقى ئەڭ ناچار ھالەتكە  چۈشۈپ قالدى. خىتاي ۋە چەت ئەلدىكى بەزى مۇتەخەسسىسلەر بۇنى 2019 -يىلدىكى ۋىرۇسنىڭ سەۋەبى شۇنداقلا نەچچە يىل ئۇدا ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىدىن كېيىن كېلىپ چىقىدىغان تەبىئىي ئەھۋال دەپ چۈشەندۈرۈشكە تىرىشماقتا. لېكىن خىتايدا ئىقتىسادنىڭ تۇرغۇن ھالەتكە چۈشۈپ قالغانلىقىغا ئۇزۇن بولغانلىقى ئاشكارىلاندى. يەنە كېلىپ بۇ تۇرغۇنلۇق دەل بۇ كىتابتا چۈشەندۈرۈلگەندەك سىياسىي جەھەتتىن دىكتاتورلاشقان مەزگىلدە يۈز بەردى.