شەرقىي ئاسىيادا يېڭىدىن ئۆتكۈرلىشىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىك (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ياپونىيەنىڭ تەيۋەن ھەققىدىكى سۆزلىرى ۋە تەيۋەننىڭ ياۋروپاغا يۈزلىنىشىگە بىلدۈرگەن ئىنكاسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە يېقىنقى مەزگىللەردە شەرقىي ئاسىيادا كۈچىيىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىكنىڭ ئىككى ھالقىلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى تەپسىلىي تەتقىق قىلىدۇ: ياپونىيە باش ۋەزىرىنىڭ تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىگە مۇناسىۋەتلىك ئېنىق ۋە قەتئىي باياناتى ھەمدە تەيۋەن مۇئاۋىن پىرېزىدېنتىنىڭ ياۋروپاغا قىلغان دىپلوماتىك زىيارىتى. بۇ ئىككى ئۆزگىرىشنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن «بىر خىتاي» پىرىنسىپىغا قىلىنغان ئېغىر خىرىس دەپ قارىلىشى ۋە بېيجىڭنىڭ كەسكىن ئىنكاسلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى، رايوندىكى ھازىرقى ھالەتنىڭ نەقەدەر ئاجىزلىشىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ تەتقىقات مەزكۇر ۋەقەلەرنى يەككە كىرىزىسلار ئەمەس، بەلكى ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى تېخىمۇ كەڭ ئىستراتېگىيەلىك قايتا تەشكىللىنىش ۋە كۈچ سىنىشىشنىڭ ئالامەتلىرى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىدۇ. ماقالىنىڭ مەقسىتى ياپونىيەنىڭ ئۆزگىرىۋاتقان بىخەتەرلىك پارادىگمىسى (ئىدىيە قېلىپى)، تەيۋەننىڭ خەلقئارا مەيداندا قانۇنىي ئورۇن ئىزدىشى ۋە خىتاينىڭ بۇ ئۆزگىرىشلەرگە قاراتقان ئىنكاسىنىڭ ئاستىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىنى كۆپ قاتلاملىق نۇقتىئىنەزەردىن تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، رايوندىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنىڭ كەلگۈسىگە قارىتا ئالدىن مۆلچەرلەردە بولۇشتۇر.
چوڭ ئۆزگىرىشلەردىن دېرەك بېرىدىغان ۋەقەلەر
ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونى يىگىرمە بىرىنچى ئەسىردىكى يەرشارىۋى كۈچ سىنىشىشنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىغا ئايلىنىۋاتقان بىر پەيتتە، تەيۋەن بوغۇزىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇق ھەر قاچاندىكىدىنمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولدى. يېقىندا يۈز بەرگەن ئىككى مۇھىم ئۆزگىرىش، بۇ تەڭپۇڭلۇقنىڭ نەقەدەر ئىنچىكە بىر تىغ ئۈستىدە تۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە رايوندىكى ئاكتىيورلارنىڭ ئۆز مەيدانلىرىنى قانچىلىك ئېنىقلاشتۇرۇشقا باشلىغانلىقىنى ئاشكارا كۆرسىتىپ بەردى. بىر تەرەپتىن، ياپونىيە باش ۋەزىرىنىڭ «تەيۋەندىكى بىر جىددىي ھالەت ياپونىيە ئۈچۈنمۇ بىر جىددىي ھالەتتۇر» دېگەن سۆزىنى كۈچلۈك بىر شەكىلدە تەكرارلىشى[1]، توكيونىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن «ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك» سىياسىتىدىن «ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىق»قا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىشارىتى دەپ قارىلىشى كېرەك. يەنە بىر تەرەپتىن، تەيۋەن مۇئاۋىن پىرېزىدېنتى ۋىليام لەينىڭ بېيجىڭنىڭ بارلىق دىپلوماتىك بېسىملىرى ۋە تەھدىتلىرىگە قارىماي ياۋروپاغا قىلغان «غەيرىي رەسمىي» ئەمما ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى يۇقىرى زىيارىتى[2]، تەيبېينىڭ خەلقئارالىق يالغۇزلۇقتىن قۇتۇلۇش ۋە دېموكراتىك دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش يولىدىكى قەتئىي ئىرادىسىنى نامايان قىلدى.
بۇ ئۆزگىرىشلەر، كۈتۈلگىنىدەك، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كەسكىن ئىنكاسىنى قوزغىدى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى ياپونىيەنىڭ باياناتىنى «خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا تەپتارتماي ئارىلىشىش» ۋە «بىر خىتاي پىرىنسىپىغا ئېغىر دەرىجىدە خىلاپلىق قىلىش» دەپ سۈپەتلىسە، تەيۋەنلىك ئەمەلدارنىڭ ياۋروپادىكى ئۇچرىشىشلىرىنى «بۆلگۈنچىلىك ھەرىكەتلىرى» ئۈچۈن زېمىن ھازىرلاش دەپ تەرىپلەپ، مۇناسىۋەتلىك ياۋروپا دۆلەتلىرىنى «ئوت بىلەن ئويناشماسلىق» ھەققىدە ئاگاھلاندۇردى[3]. بېيجىڭنىڭ بۇ غەزەپلىك نۇتۇقلىرى پەقەت بىر دىپلوماتىك نارازىلىق بولۇپلا قالماي، بەلكى تەيۋەن ئۈستىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقى دەۋالىرىنىڭ مۇنازىرە قىلىنمايدىغانلىقى ۋە بۇ «قىزىل سىزىق» تىن ھالقىپ ئۆتۈشكە ھەرگىز يول قويۇلمايدىغانلىقى ھەققىدە دۇنياغا بېرىلگەن كۈچلۈك بىر سىگنالدۇر.
بۇ ماقالە بۇ ئۈچ قاتلاملىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنى (ياپونىيەنىڭ سۆزلەملىرىدىكى ئۆزگىرىش، تەيۋەننىڭ دىپلوماتىك يۈزلىنىشى ۋە خىتاينىڭ ئىنكاسى) بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر پۈتۈنلۈك سۈپىتىدە تەھلىل قىلىدۇ. ئالدى بىلەن، ياپونىيەنىڭ تەيۋەن سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ ئارقىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك سەۋەبلەر ۋە بۇنىڭ ئامېرىكا-ياپونىيە ئىتتىپاقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرى تەكشۈرۈلىدۇ. ئىككىنچىدىن، بېيجىڭنىڭ «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنى دىپلوماتىك قورال سۈپىتىدە قانداق ئىشلىتىدىغانلىقى ۋە بۇ سىياسەتنىڭ چېگرالىرىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ئۈچىنچى بۆلۈمدە، تەيۋەننىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان «جىمجىت دىپلوماتىيە» ھەرىكەتلىرىنىڭ مەقسىتى ۋە ئۇتۇق قازىنىش يوشۇرۇن كۈچى باھالىنىدۇ. ئاخىرىدا، بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى تېخىمۇ كەڭ كۈچ سىنىشىش دائىرىسىدىكى ئورنى تەھلىل قىلىنىپ، رايوننىڭ كەلگۈسىدىكى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا دائىر مۇمكىن بولغان سېنارىيەلەر ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتۈلىدۇ. بۇ ۋەقەلەر، رايوندىكى ھازىرقى ھالەتنىڭ جىمجىت ئەمەس، بەلكى بارغانسېرى يۇقىرى ئاۋازدا ۋە دادىل قەدەملەر بىلەن ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنىڭ دەلىلىدۇر.
ياپونىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشى: «تەيۋەن جىددىي ھالىتى» سۆزلەمىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە مەنىسى
ياپونىيە باش ۋەزىرى سانائې تاكائىچىنىڭ ۋە ئۇنىڭ «قارشى» قانىتىدىكى شەخسلەرنىڭ «تەيۋەندىكى بىر جىددىي ھالەت ياپونىيە ئۈچۈنمۇ بىر جىددىي ھالەتتۇر» دېگەن ئىپادىلىرى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن شەكىللەنگەن تىنچلىقپەرۋەر ياپونىيە تاشقى سىياسىتىدە مۇھىم بىر بۆسۈشنىڭ يۈز بەرگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ[4]. بۇ سۆزلەم گەرچە دەسلەپتە قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن سابىق باش ۋەزىر شېنزو ئابې تەرىپىدىن ئومۇملاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، ھازىر ھۆكۈمەتنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشى، بۇ مەسىلىنىڭ شەخسىي بىر كۆز قاراش بولۇشتىن ھالقىپ، دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سەۋەبلەر ھەم جۇغراپىيەلىك ھەم گېئوپولىتىكىلىقتۇر.