خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە تاشقى ياردەم ۋە يەرشارىۋى تەسىر يارىتىش ئىستراتېگىيەسى ھەققىدە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
2025-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، يەرشارى سىياسىي سەھنىسىدە غەرب بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. ستانفورد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسەت بىلىملىرى دوكتور نامزاتى، 2025-يىللىق «Perry World House-Foreign Affairs» يېڭى تەتقىقاتچىلار مۇكاپاتىنىڭ ساھىبى ئالىسىيا ر. چېن (Alicia R. Chen) تەرىپىدىن يېزىلغان «خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە تاشقى ياردەم ۋە يەرشارىۋى تەسىر يارىتىش ئىستراتېگىيەسى» (Foreign Aid With Chinese Characteristics: Where Beijing Is—and Isn’t—Seeking Influence) ناملىق بۇ ماقالىدە، دەل مۇشۇنداق بىر تارىخىي پەيتتە، يەنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى تەرەپلىمە ياردەم پىروگراممىسى بولغان ئامېرىكا خەلقئارا تەرەققىيات ئاگېنتلىقى (USAID) نى ئەمەلدىن قالدۇرغاندىن كېيىنكى ۋەزىيەتتىكى خىتاينىڭ تاشقى ياردەم ئىستراتېگىيەسىنىڭ ماھىيىتى ئېچىپ بېرىلىدۇ. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يادرولۇق قاراش شۇكى، غەرب كۆزەتكۈچىلىرىنىڭ ئەندىشىسىنىڭ ئەكسىچە، خىتاينىڭ تەرەققىيات ياردەملىرى قالايمىقان ياكى ھەممە ساھەنى قاپلىۋالغان ئەمەس، بەلكى ئىنتايىن ئىنچىكە پىلانلانغان، نىشانلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلارغا ئاساسلانغان بىر مېخانىزمدۇر. ئاپتور خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىشتە، بولۇپمۇ «جەنۇبىي يېرىم شار» دەپ ئاتىلىدىغان تەرەققىي قىلىۋاتقان ئەللەردە، رايونلۇق تەشكىلاتلارنىڭ رەھبەرلىك ئورنىنى قانداق سۇيىئىستېمال قىلىۋاتقانلىقىنى كۈچلۈك پاكىتلار بىلەن شەرھلەپ بەرگەن[1].
خىتاي ياردەملىرىنىڭ كۆلىمى ۋە غەربنىڭ خاتا چۈشەنچىسى
ئۆتكەنكى يىگىرمە يىل مابەينىدە، خىتاي ئۆزىنىڭ تاشقى ياردەم سوممىسى ۋە ياردەم تۈرلىرىنى تېز سۈرئەتتە كېڭەيتتى. ماقالىدىكى سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2000-يىلىدىن 2023-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، يەرشارىدا خىتاي ھۆكۈمىتى ياكى خىتاي دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورگانلاردىن قەرز ياكى ياردەم ئالمىغان دۆلەتتىن پەقەت 17 سىلا قالغان. خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ 2013-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئومۇمىي چىقىمى بىر تىرىليون ئامېرىكا دوللىرىدىن ئېشىپ كەتكەن. بۇ خىل غايەت زور كۆلەمدىكى مەبلەغ سېلىش ھەرىكىتى غەرب سىياسەتچىلىرىدە بېيجىڭنىڭ يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىق ئارزۇسىغا نىسبەتەن جىددىي ئەندىشە قوزغىغان بولسىمۇ، كۆپىنچە كۆزەتكۈچىلەر بېيجىڭنىڭ بۇ ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئىنچىكە ھالقىلىرىنى تولۇق چۈشىنىپ يېتەلمىگەن.
سىرتتىن قارىغاندا، خىتاينىڭ تەرەققىيات پىروگراممىسى ھېچقانداق ئايرىماي، ھەممىلا يەرگە پۇل چېچىۋاتقان بىر مېخانىزمغا ئوخشايدۇ. لېكىن ئاپتورنىڭ تەتقىقاتى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، خىتاينىڭ غايەت زور مالىيە بايلىقىنى ئورۇنلاشتۇرۇشىدا ئېنىق بىر «سىياسىي لوگىكا» مەۋجۇت. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ياردەملىرى رايونلۇق تەشكىلاتلارغا رەھبەرلىك قىلىۋاتقان (رەئىس دۆلەت بولغان) دۆلەتلەرگە مەركەزلەشكەن. مەسىلەن،مەلۇم دۆلەت شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى (ASEAN) ياكى ئافرىقا ئىتتىپاقى (AU) قاتارلىق گۇرۇپپىلارغا رەئىسلىك قىلىۋاتقان مەزگىلدە، شۇ دۆلەتكە بېرىلىدىغان خىتاي ياردىمىدە كەسكىن ئېشىش كۆرۈلگەن. ھالبۇكى، بۇ خىل ئەندىزە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) خەۋپسىزلىك كېڭىشى قاتارلىق يەرشارىۋى سۇپىلاردا كۆرۈلمىگەن. دېمەك، خىتاي ھەر بىر مۇنبەردە ھۆكۈمرانلىق قىلىشقا ئۇرۇنمايدۇ، بەلكى ئۆزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم دەپ قارالغان سورۇنلارنى تاللاپ، شۇ يەرلەرگە مەبلەغ سالىدۇ[2].
رايونلۇق تەشكىلاتلارنىڭ «رەئىسى» نى سېتىۋېلىش ئىستراتېگىيەسى
ئاپتورنىڭ 2000-يىلىدىن 2017-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئافرىقا ئەللىرىگە قىلىنغان ئىقتىسادىي ياردەملەرنى تەھلىل قىلىشىچە، بىر دۆلەت ASEAN ياكى AU غا رەئىسلىك قىلغان مەزگىلدە، ئۇ دۆلەت خىتاي ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدىن رەئىسلىك قىلمىغان يىللارغا سېلىشتۇرغاندا يەتتە ھەسسە كۆپ مەبلەغكە ئېرىشكەن. بۇ ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 90 مىليون ئامېرىكا دوللىرىلىق قوشۇمچە مەبلەغ دېمەكتۇر. بۇنىڭ ئەكسىچە، غەرب دۆلەتلىرى ئادەتتە ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ۋاقىتلىق ئەزا بولغان دۆلەتلەرگە ياردەمنى كۆپەيتىدىغان بولسىمۇ،ئەمما خىتاينىڭ ياردىمى بۇنداق ئەھۋالدا ئۆزگەرمىگەن. بۇ نۇقتا بېيجىڭنىڭ قەستەن رايون خاراكتېرلىك بىر ئىستراتېگىيەنى يولغا قويۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ۋاشىنگتوندىكى نۇرغۇن كۆزەتكۈچىلەر ئۈچۈن رايونلۇق تەشكىلاتلار ب د ت كەبى يەرشارىۋى چوڭ تەشكىلاتلارغا سېلىشتۇرغاندا ئەھمىيەتسىز تۇيۇلۇشى مۇمكىن. ئەمما بېيجىڭ بۇ ئورگانلارنى، بولۇپمۇ «جەنۇبىي يېرىم شار»نى دىپلوماتىيە ۋە ئىقتىسادىي ماسلىشىشنىڭ ھالقىلىق سۇپىسى دەپ قارايدۇ. خىتاي ئۆزىنى ئۇزۇندىن بۇيان جەنۇبىي يېرىم شارنىڭ رەھبىرى دەپ كۆرسىتىپ كەلگەن بولۇپ، غەرب يېتەكچىلىكىدىكى تەرتىپنىڭ تەڭسىزلىكىنى پات-پات تەنقىد قىلىپ تۇرىدۇ. خىتاينىڭ بىر يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىنىڭ 2016-يىلى تەسۋىرلىگىنىدەك، ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىدىكى سىستېما خۇددى «بەدەنگە ماس كەلمەيدىغان كاستۇم-بۇرۇلكا» غا ئوخشايدۇ. خىتاي ASEAN ۋە AU غا ئوخشاش رايونلۇق تەشكىلاتلارغا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق، بۇ كىملىكىنى تېخىمۇ كۈچەيتىپ، ئۆزىنى يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپىنىڭ رەھبىرى سۈپىتىدە نامايان قىلماقتا.