لەنەتلەنگەن بايلىق: شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېنېرگىيە پارادوكىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئانالىزدا «بايلىق لەنىتى» ياكى «موللۇق پارادوكىسى» نەزەرىيەسى تەتبىقلىنىدۇ. رىچارد ئاۋتى 1993-يىلى ئېلان قىلغان «كان ئىقتىسادلىرىدا تەرەققىياتنى ساقلاپ قېلىش: بايلىق لەنىتى قىياسى» ناملىق ئەسىرىدە تۇنجى قېتىم «بايلىق  لەنىتى» ئۇقۇمىنى سىستېمىلىق ئوتتۇرىغا قويغان. نەزەرىيەدە، تەبىئىي بايلىقى مول رايون ۋە دۆلەتلەرنىڭ، تولىمۇ زىددىيەتلىك بىر تەرزدە، تېخىمۇ ئاستا ئىقتىسادىي ئېشىش، تېخىمۇ ئاجىز دېموكراتىك قۇرۇلمىلار ۋە تېخىمۇ كۆپ ئىجتىمائىي توقۇنۇشلارنى باشتىن كەچۈرىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ.
بايلىق لەنىتى نەزەرىيەسىنىڭ تۆت ئاساسلىق مېخانىزمى بار: بىرىنچىسى، «پايدىلا قوغلىشىدىغان دۆلەت كۈچى»: بايلىق  كىرىملىرى دۆلەتنى خەلققە ھېساب بېرىشتىن يىراقلاشتۇرىدۇ ۋە ھاكىممۇتلەق  قۇرۇلمىلارنى باقىدۇ (روس، 2001؛ بېبلاۋىي ۋە لۇسىيانى، 1987). ئىككىنچىسى، «گوللاندىيە سىندىرومى» : بايلىق ساھەسى باشقا ئىقتىسادىي ساھەلەرنى «سىقىپ چىقىرىش» ئارقىلىق ئىقتىسادىي كۆپ خىللىقنى ئۆلتۈرىدۇ (كوردېن ۋە نېرىي، 1982). ئۈچىنچىسى، ئىجتىمائىي مېخانىزم: بايلىق  كونترول قىلىش رىقابىتى گۇرۇپپىلار ئارا توقۇنۇشنى قوزغاپ، «بايلىق  مىللەتچىلىكى» نى پەيدا قىلىدۇ (كوللىئېر ۋە خوفلېر، 2004). تۆتىنچىسى، قۇرۇلمىلىق مېخانىزم: ئاجىز قۇرۇلمىلار  بايلىقنى لەنەتكە ئايلاندۇرىدۇ، چىرىكلىك ئاشىدۇ ۋە «نوقۇل پايدا قوغلىشىش » كەڭ يېيىلىدۇ (مېھلۇم، موئېن ۋە تورۋىك، 2006). گېرەلما ۋە كوتانى (2016) بىلەن كاسېللى ۋە مايكېلس (2013) بۇ لەنەتنىڭ «يەرلىك» دەرىجىدىمۇ ئىشلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن: بايلىقى مول رايونلار دۆلەت ئىقتىسادىغا قوشۇلۇپ كېتىش جەريانىدا زىددىيەتلىك ھالدا يەرلىك تەرەققىياتتا ئارقىدا قالىدۇ، مەركىزىي ھۆكۈمەت بايلىق  كىرىملىرىنى كونترول قىلىدۇ ۋە يەرلىك ئاپتونومىيە ئاجىزلايدۇ.
بۇ سانلارنىڭ مەنىسى
شەرقىي تۈركىستاندىن 2025-يىلى خىتايغا يۆتكەلگەن 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەت ئېلېكتىر مىقدارى، تەخمىنەن 140 مىليون نوپۇسلۇق بىر دۆلەتنىڭ يىللىق ئېلېكتىر ئىستېمالىغا باراۋەر. شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۆز نوپۇسى تەخمىنەن 26 مىليون بولسىمۇ (ئەلۋەتتە، بۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي سانى، ھەقىقىي ساننىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكى شۈبھىلىك – تەھرىردىن)، ئىشلەپچىقىرىلغان ئېنېرگىيەنىڭ ناھايىتى چوڭ قىسمى رايون سىرتىغا ئەۋەتىلمەكتە. يىللىق %11.5 ئېشىش، يۆتكەشنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتسە، ئۇدا ئالتە يىل 1000 مىليارد كىلوۋات-سائەتتىن ئارتۇق يۆتكەش، مۇستەملىكىگە تايانغان قۇرۇلمىلىق سىستېمىنىڭ مەۋجۇتلىقىنى نايامەن قىلىپ بېرىدۇ.
سىياسىي جەھەتتە: ھاكىممۇتلەق  كۈچنىڭ مۇستەھكەملىنىشى
روسنىڭ (2012) «نېفىت لەنىتى» ئۇقۇمىغا ئاساسلانغاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئېنېرگىيە بايلىقلىرى بېيجىڭ ئۈچۈن غايەت زور «كۈچ سەرپ قىلىپ تاپمىغان كىرىم»نى پەيدا قىلماقتا. بۇ كىرىم ئۈچ ئاساسلىق سىياسىي نەتىجىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بىرىنچىدىن،خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىن ئېنېرگىيە ئارقىلىق كىرىم تاپىدۇ. ئىككىنچىدىن، ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ئاپتونومىيە ئېھتىياجىنى تامامەن يوقىتىدۇ: يەرلىك ھۆكۈمەت ئۆز كىرىمىنى ئۆزى ئىشلەپچىقىرالمىغاچقا مەركەزگە بېقىندى بولۇپ قالىدۇ. ئۈچىنچىدىن، خىتايغا ھېساب بېرىشتىن قېچىش پۇرسىتىنى يارىتىدۇ: ئېنېرگىيە كىرىملىرى ئارقىلىق خىتاي ھۆكۈمىتى، يەرلىك ئېھتىياجلارغا جاۋاب بېرىش ئورنىغا كونترول قىلىش مېخانىزملىرىنى قۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ.
كلىفنىڭ (2009) دەلىللىگىنىدەك، «شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش» بىڭتۈەنىگە ئوخشاش ئورۇنلار بايلىق  كىرىمى بىلەن بېقىلىدىغان ھەربىي تەشكىلاتلاردۇر. لې بىللوننىڭ (2001) «ئۇرۇشنىڭ سىياسىي ئېكولوگىيەسى» ناملىق ئەسىرىدە تەكىتلەنگىنىدەك، ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەلىرى ئىستراتېگىيىلىك كونترول قىلىش ۋاسىتىسى رولىنى ئوينايدۇ. ئېلېكتىر يەتكۈزۈش لىنىيەلىرى (يۇقىرى توك بېسىملىق تۈز ئېقىم لىنىيەلىرى) بېيجىڭنىڭ بىۋاسىتە كونتروللۇقىدا بولۇپ، يەرلىكلەرنىڭ ئېنېرگىيە سىياسىتىدە قارار چىقىرىش ھوقۇقى يوق. بۇ 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەتنىڭ قەيەرگە، قايسى باھادا كېتىدىغانلىقىنى دۆلەتلىك ئېنېرگىيە ئىدارىسى بەلگىلەيدۇ. سىياسىي نەتىجە ئېنىق: ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەلىرى ئارقىلىق خىتاي كونتروللۇقىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى ۋە يەرلىك سىياسىي ئاپتونومىيەنىڭ بۇزۇلۇشىدىن ئىبارەت.
ئىقتىسادىي جەھەتتە: «گوللاندىيە سىندىرومى» ۋە يەككە ئىقتىساد
ئاۋتىنىڭ (1990) «بايلىقنى ئاساس قىلغان سانائەتلىشىش» مودېلىغا ئاساسلانغاندا، تەبىئىي بايلىققىلا مەركەزلەشكەن ئىقتىسادلار سانائەتلىشىش پۇرسىتىنى قولدىن بېرىپ قويىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا بۇ ئەھۋال ئېنىق كۆرۈلمەكتە. زېننىڭ (2020) شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىشقا ئورۇنلىشىش ھەققىدىكى سانلىق مەلۇماتلىرى مۇنداق كۆرسەتمەكتە: ئېنېرگىيە ساھەسى شەرقىي تۈركىستاننىڭ تۇراقلىق مۈلۈك مەبلىغىنىڭ %40 تىن كۆپرەكىنى جەلپ قىلماقتا، ئۇيغۇرلار كۆپ ئولتۇراقلاشقان رايونلاردا ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى تەرەققىي قىلمىغان بولۇپ، ئاساسلىقى خام ئەشيا پىششىقلاپ ئىشلەش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماقتا، پەن – تېخنىكا تەرەققىياتى تۆۋەن سەۋىيىدە تۇرماقتا ھەمدە يېزا ئىگىلىك ساھەسى بارغانسېرى چەتكە قېقىلماقتا.
«گوللاندىيە سىندىرومى» كۆرسەتكۈچلىرى شەرقىي تۈركىستاندا ئېنىق كۆرۈنمەكتە: ئېنېرگىيە ساھەسى يۇقىرى ئەمگەك كۈچى ۋە مەبلەغنى سۈمۈرمەكتە، باشقا ساھەلەر «سىقىپ چىقىرىلماقتا»، تېخنىكا يۆتكەش ۋە يېڭىلىق يارىتىش ئەمەلگە ئاشمايۋاتىدۇ، چۈنكى ئېنېرگىيە ساھەسى قېزىپ چىقىرىش ۋە توشۇشقىلا مەركەزلەشكەن ھالدا ئىشلىمەكتە. ساچس ۋە ۋارنېرنىڭ (2001) ئەمەلىي تەتقىقاتى، بايلىق  ئېكىسپورتىغا بېقىندى ئىقتىسادلارنىڭ 1970-يىلدىن 1990-يىلغىچە يىلىغا %1 تېخىمۇ ئاستا ئۆسكەنلىكىنى بايقىغان.