2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كرىستوفېر س. چىۋۋىس
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدىكى سۈركىلىشلەرنىڭ تىزىملىكى بارغانسېرى ئۇزىراپ بارماقتا. بېيجىڭ ئۆزىنىڭ ھەربىي مانېۋرلىرى ئارقىلىق تەيۋەنگە تەھدىت سالماقتا، ئۇنىڭدىن باشقا، رۇسىيە بىلەن چەكسىز ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى ئورناتقانلىقىنى جاكارلىدى، ئادەتتىكى قوراللار ۋە يادرو قوراللىرىنىمۇ كەڭ كۆلەمدە كۈچەيتىۋاتىدۇ ھەمدە مەجبۇرلاش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي قوراللىرىنى ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ۋە ھەمكارلىرىغا قارشى ئىشلەتمەكتە. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، شى جىنپىڭنىڭ باشقۇرۇشىدا خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى تېخىمۇ شەخسىيلەشتۈرۈلدى، بۇ ئۇنىڭ تاشقى سىياسىتىنى بەزى جەھەتلەردىن بولسىمۇ ئالدىن مۆلچەرلەش تېخىمۇ قىيىن ھالغا ئېلىپ كەلدى. ئامېرىكا بۇ ئۆزگىرىشلەرگە نىسبەتەن، خىتاينى نىشانغا ئالغان كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي تەدبىرلەر، خىتاينىڭ ئامېرىكانىڭ ئىلغار تېخنىكىلىرىنى ئىشلىتىشىنى چەكلەش تەدبىرلىرى، كونگرېس ئەزالىرىنىڭ تەيۋەنگە قىلغان قۇترىتىش خاراكتېرىدىكى زىيارەتلىرى، ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى كۈچلەندۈرىدىغان دىپلوماتىك تەشەببۇس ۋە ئۆزىنىڭ قورال-ياراغ كۈچىنى ئاشۇرۇش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن ئىنكاس قايتۇردى. خىتاي بىلەن چوڭقۇر ھەمكارلىق قىلىش ئىستراتېگىيەسىگە دائىر ئورتاق قاراش يىمىرىلدى، دېموكراتلار بىلەن جۇمھۇرىيەتچىلەر پەقەت خىتايغا قارىتا تېخىمۇ قاتتىق پوزىتسىيە تۇتۇش مەسىلىسىدىلا ئورتاق پىكىرگە كېلەلىدى. شۇڭا يېقىنقى ۋاقىتلاردا ئوتتۇرىغا چىققان كۆپلىگەن ئىستراتېگىيەلىك پىكىرلەر كۈچلۈك مەجبۇرلاش خاراكتېرلىك ھەربىي كۈچ ۋە ئىدېئولوگىيەلىك خاراكتېرى كۈچلۈك بولغان تېخىمۇ قاتتىق تەدبىر قوللىنىشنى تەقەززا قىلدى [1].
بۇ يۈزلىنىشلەر خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى تېخىمۇ مۇقىم ۋە ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان مۇناسىۋەتنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىشنى قىيىنلاشتۇرۇپ قويدى. ئەمما بۇنداق تەخمىنلەر ئىنتايىن مۇھىم. تارىخ بىزگە شۇنى ئۆگىتىدۇكى، دۆلەتلەر توقۇنۇش ۋە ئۇرۇشنىڭ يۈز بېرىشىنى مۇقەررەر ياكى مۇمكىن دەپ قارىغاندا، ئۆزلىرىنى قوغداش ئۈچۈن تەدبىر قوللىنىدۇ. ھالبۇكى، بۇ تەدبىرلەر كۆپ ھاللاردا ئۇلار ساقلىنىشقا تىرىشقان توقۇنۇشنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى ئاشۇرۇپ قويىدۇ، بەزىدە بۇ ئۆزىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان پەرەزگە ئايلىنىپ قالىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرى مانا مۇشۇ نۇسخىنى تەكرارلىماقتا، بۇ ھال ئىككى تەرەپ مۇناسىۋەتلىرىدە  ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ھەمكارلىق ئىستەكلىرىنى تۆۋەنلىتىپ، قۇيۇن دىنامىكىسى پەيدا قىلماقتا [2].
ئەمما ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن يەنىلا كۆپ خىل سېنارىيەلەر مەۋجۇت بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدە رېئاللىققا ئۇيغۇن ۋە ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغانلىرىمۇ بار. بۇ سېنارىيەلەردە ئىككى دۆلەت بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ مۇقىم يولىنى تېپىپ، سۈركىلىش ۋە توقۇنۇشلىرىنى چوڭ كۈچلەر ئۇرۇشىغا كىرىپ قالماي باشقۇرالايدۇ. بۇ مۇمكىنچىلىك مەزكۇر دوكلاتنىڭ تېمىسى بولۇپ، بۇ باب بۈگۈندىن 2030-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا بۇنداق بىر سېنارىيەنىڭ ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە دۇنيا تەرتىپى جەھەتتە قانداق بولىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىدۇ:
بۇ سېنارىيە گېئوپولىتىكىلىق كېلىشىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭدا ئامېرىكا خىتاينىڭ داۋاملىق يۈكسىلىشى ۋە تەرەققىياتىنى قوبۇل قىلىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ رايونلۇق ھۆكۈمرانلىقىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا تىرىشىدۇ ھەمدە بېيجىڭدىن ئامېرىكادىن دۇنياۋى ئۈستۈنلۈك تالاشمايدىغانلىقىغا كاپالەت ئالىدۇ. خىتاي ئۆز نۆۋىتىدە ئامېرىكانىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئورنىنى ئېلىش نىيىتىنىڭ يوقلۇقىنى ، شەرقىي ئاسىيادىكى كۈچلەر مۇۋازىنىتى ۋە تېخىمۇ چوڭ دۇنياۋى رول بىلەن قانائەتلىنەلەيدىغانلىقىنى، ياكى ھېچ بولمىغاندا بۇنىڭ ئۇرۇشقا كىرىش ياكى ئامېرىكانى ھەممە يەردە ئاجىزلاشتۇرۇشقا تىرىشىشتىن ياخشىراق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىدىغانلىقىنى نامايان قىلىدۇ. بۇ سېنارىيەدە، خىتاي گەرچە تەيۋەنگە بولغان ئىگىدارلىق ھوقۇقىنى ساقلاپ قالىدىغان ۋە كۈچ ئىشلىتىشتىن پۈتۈنلەي ۋاز كەچمەيدىغان بولسىمۇ، تەيۋەندىكى تېررىتورىيەلىك مەۋجۇت ھالنى كۈچ ئارقىلىق ئۆزگەرتىش ئۈچۈن قىلىۋاتقان تىرىشچانلىقىنى كۈچەيتمەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىككى تەرەپ دۆلەت بايلىقىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە چىقىرىش ئۈچۈن ئىقتىسادىي جەھەتتە رىقابەتلىشىدۇ، ئەمما ئۇلار بۇنى مەقسەتلىك ھالدا بىر-بىرىگە زىيان يەتكۈزمەيدىغان ئۇسۇلدا ئېلىپ بارىدۇ. ھەربىي كىرىزىسنى باشقۇرۇش ئۇسۇللىرى، قورال كونتروللۇقى ۋە ھېچ بولمىغاندا دۇنياۋى باشقۇرۇشنىڭ بەزى مۇھىم مەسىلىلىرىدە ھەمكارلىشىش شەكلىدىكى قوغدىغۇچى «قوراللار» مۇناسىۋەتنى مۇقىملاشتۇرۇشقا ياردەم قىلىدۇ.
شۈبھىسىزكى، بۇ سېنارىيە ئىككى تەرەپنىڭ ئۆزگىرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ، ھالبۇكى، بۇ ئۆزگىرىشلەر ھەرگىز ئەمەلگە ئاشماسلىقىمۇ مۇمكىن. بېيجىڭ بىلەن ۋاشىنگتون ئارىسىدا ئىشەنچ يېتەرسىز بولۇپ، بۇ ئەھۋال مەزكۇر سېنارىيەنىڭ ئىجابىي يۆنىلىشتە ئىلگىرىلەيدىغان سىياسەتلەرنى پەرەز قىلىشىنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرىدۇ. ئىككى دۆلەتنىڭ رەھبەرلىرى بۇ سېنارىيەنى ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت ئارزۇسىنى بەك چەكلەپ قويىدۇ دەپ قاراپ، رەت قىلىشى ۋە خەتەرگە قارىماي تېخىمۇ كۆپ نەتىجىگە ئېرىشىشنى ئۈمىد قىلىشى مۇمكىن. خىتاي ئۆزىگە قارىتىلغان بەزى چەكلىمىلەرنى قوبۇل قىلىشنى خالىماسلىقى مۇمكىن. ئامېرىكا خىتاينىڭ ھەرقانداق دۇنياۋى رولىنى قوبۇل قىلماسلىقى مۇمكىن. ئەمما بۇ سېنارىيە بۈگۈنكى كۈندە يەنىلا جەلپ قىلارلىق ، چۈنكى ئۇ رېئاللىققا ئۇيغۇن تەڭپۇڭلۇقنى ئىپادىلەيدۇ، بۇ تەڭپۇڭلۇق چوڭ كۈچلەر ئۇرۇشىنىڭ خەتىرىنى ئازايتىش ئاستىدا ھەر ئىككى تەرەپنىڭ گۈللىنىشىگە يول قويىدۇ.