دىنىي تەربىيەدە ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-ھېكايە (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىننىي ھېكايىلەردە كۆرۈلگەن يەنە بىر مەسىلە بولسا تەبىئىي بولمىغان تېمىلارنىڭ ئىشلىتىلىشىدۇر. مەسەللەردە تېخىمۇ كۆپ كۆرۈلىدىغان ئەپسانىۋى ۋەقەلىكلەر بەزى دىنىي ھېكايىلەردىمۇ كۆزگە چېلىقماقتا. ئادەتتىن تاشقىرى كۈچكە ئىگە بولغان قەھرىمانلارنىڭ قىلغانلىرى دىنىي بىر مەزمۇن ئىچىدە بېرىلمەكتە. مەسىلەن، ئاق ساقاللىق بوۋاي زىيارەت قىلغان بىر ئۆي، ئۇ ئۆيدىكىلەرنىڭ بوۋايغا ياخشى مۇئامىلە قىلىشى تۈپەيلى سارايغا ئايلىنىپ قالىدۇ. بولۇپمۇ بالىلار ئۈچۈن يېزىلغان بۇ خىل ھېكايىلەردىكى ۋەقەلىكلەر، بالىلارنىڭ ئۈمىدىنى ئۆزى ياشىغان دۇنيانىڭ ھەقىقەتلىرىدىن يىراقلاشتۇرماقتا. بۇ بالىلارنىڭ خىيالپەرەس بولۇپ قېلىشىغا سەۋەبچى بولمىدۇ. شۇنىڭغا ئوخشاش، چوڭلار ئاڭلىغان بۇ خىل ھېكايىلەر ياكى تەسەۋۋۇپ ھېكايىلىرىمۇ ئۇلارنىڭ ئۆزى قىلغان ياكى قىلالايدىغان ئىبادەتلىرىنى يېتەرسىز دەپ قارىشىغا سەۋەبچى بولماقتا. چۈنكى ئۇلار ھېچقاچان ھېكايىلەردە بايان قىلىنغان ئەۋلىيالارنىڭ دەرىجىسىگە يېتەلمەيدۇ، شۇڭلاشقا ئۆزىدە كەمتۈكلۈك ھېس قىلىدۇ، خىيالىي قەھرىمانلارنى بولسا زېھنىدە ئۇلۇغلاشتۇرىدۇ.
بەك كۆپ كۆرۈلمىسىمۇ، دىن ۋە ئەخلاقنى تېما قىلغان بەزى ھېكايىلەرنى بايان قىلغان بەزى كىتابلاردا، ئەدەپكە زىت ھېكايىلەر ئۇچرىماقتا. توغرا بىر ئەخلاقى قىلمىشىنى ئىپادىلەش ياكى خاتا بىر قىلمىشنى تۈزىتىش مەقسىتى بىلەن يېزىلغان بۇ خىل ھېكايىلەر ۋاسىتىلىك بايان قىلىنماقتا. مەسىلەن، مەۋلانا جالالىدىن رۇمىنىڭ مەسنەۋىسىدە بۇ خىل ھېكايىلەر بار. ئەلۋەتتە، بۇ ھېكايىلەرنىڭ يېزىلىش سەۋەبلىرى نامەلۇم. لېكىن ئەخلاقى بىر تېما، ئەخلاققا زىت بولغان تەسۋىر بىلەن چۈشەندۈرۈلمەسلىكى كېرەك. بۇ مائارىپچىلارنىڭمۇ دىققەت قىلىشى كېرەك بولغان مۇھىم نۇقتىدۇر. يەنى، دىن ۋە ئەخلاق ئۆگەتكەن بىرى، ئۆزى بايان قىلغان ھېكايىلەرگە دىققەت قىلىشى كېرەك.
سەۋىيەدە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر
بالىلار ئۈچۈن يېزىلغان ياكى ئېيتىلغان دىنىي ھېكايىلەرنىڭ ئۇلارنىڭ پىسخىكا ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتىغا مۇۋاپىق بولۇشى كېرەكلىكىنى، ماقالىمىزنىڭ ئىلگىرىكى قىسمىدا سۆزلەپ ئۆتكەن ئىدۇق. بۇ يەردە يېزىلغان ھېكايىلەردە كۆرۈلگەن سەۋىيە مەسىلىلىرى ئۈستىدە توختىلىمىز.
10 – 12   ياش ۋە تېخىمۇ چوڭ ياشتىكى بالىلاردا ئېلىپ بارغان دىنىي ھېكايىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر تەتقىقات ئارقىلىق مۇھىم نەتىجىلەرگە ئېرىشتۇق. بالىلار ئومۇمەن دىنىي ھېكايىلەرنى بىز ئۈمىد قىلغاندەك ئىدراك قىلغان ۋە ئۇلاردىن ئىنتايىن مۇۋاپىق ئەخلاقى قىممەت قاراش يەكۈنلىيەلىگەن. ئەمما بۇنى قىلالىغانلار
ھېكايىلەرنى چۈشىنەلىگەنلەر، ئەلۋەتتە توغرا چۈشىنەلىگەنلەردۇر. ئەپسۇس، ئۆزلىرى ئىلگىرى بىلىدىغان ھېكايىلەرنى ئېيتقان ئوقۇغۇچىلارنىڭ بىر قىسمى ھېكايە، دەپ پەقەت بەزى كارامەتلەرنى ۋە مۆجىزىلىك ھېكايىلەرنى بايان قىلغان. بەزى ئوقۇغۇچىلار بولسا خوراپەتلەرگە ئارىلاشتۇرىۋالغان ۋەقەلىكلەرنى ئويلشماستىن دىنىي ھېكايە دەپ نەقىل كەلتۈرگەن.
بالىلارنىڭ باھالاشلىرى⁹³ تەرەققىيات پىسخىكىسىنىڭ نەتىجىسى بىلەن ئوڭ تاناسىپتۇر. پەرقلەر ئومۇمەن ئىدراك قىلىش سەۋىيىسى تۈپەيلى ئوتتۇرىغا چىقماقتا. ئەخلاقى ساۋاق يەكۈنلەشتە، يېشى يېقىن بولغانلارنىڭ تېخىمۇ كۆپ ئىكەنلىكى كۆرۈلمەكتە.
بۇ نەتىجىلەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، بالىلار يېشىغا مۇۋاپىق بىر ئىدراك قىلىش سەۋىيىسى بىلەن ھېكايىلەرنى چۈشىنەلەيدۇ. بولۇپمۇ تېخى ئەقلىي تەرەققىيات مەزگىلىگە كەلمىگەن بالىلارغا ئېيتىلغان ھېكايىلەرگە دىققەت قىلىنىشى كېرەك. مەيلى قۇرئان قىسسىلىرى ياكى باشقا ئابستراكت مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھېكايىلەر بولسۇن، قولىمىزدىن كېلىشىچە بۇ ياشتىكى بالىلارنىڭ سەۋىيىسىگە مۇۋاپىق قىلىپ ئېيتىلىشى كېرەك. ئۇنداق قىلالمىساق، باشقا مۇۋاپىق ھېكايىلەرنى تاللاپ ئېيتىشىمىز زۆرۈر.
ھېكايە يازغاندا ۋە نەشر قىلغاندا ئوقۇرمەننىڭ سەۋىيەسىگە چوقۇم دىققەت قىلىنىشى كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن تەرەققىيات ۋە ئۆگىنىش پىسخىكىسىدىن پايدىلىنىشىمىز لازىم. قايسى ھېكايىنىڭ قايسى ياش گۇرۇپپىسىدىكى بالىغا خىتاپ قىلىدىغانلىقى بەلگىلىنىشى كېرەك. ئەمما، كۆپىنچە دىنىي ھېكايىلەردە بۇنداق بىر مەلۇماتقا ئۇچرىمايمىز. بۇ دىنىي مەزمۇنلۇق ھېكايە كىتابلىرى ئۈچۈن ئىنتايىن چوڭ بىر كەمتۈكلۈكتۇر. بەزى ھېكايە كىتابلىرىنىڭ ئىچىدە بىردىن جىق ھېكايە بار ۋە ھەر ھېكايىنىڭ سەۋىيىسىمۇ پەرقلىق بولۇشى مۇمكىن. مۇنداق ئەھۋاللاردا پەرقلەرنى يوقىتىش، بالىنىڭ ھەممە ھېكايىدىن تېخىمۇ كۆپ پايدىلىنىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
شەكىلدە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر
ھېكايە تىل تەربىيەسىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەيلى كىتاب ئوقۇشنى بىلمەيدىغان بىر بالىغا ئوقۇلغان ياكى ئېيتىلغان ھېكايە بولسۇن، ياكى ئۆزى كىتاب ئوقۇيالايدىغان بالىنىڭ ئوقۇغان ھېكايىسىدىكى تىل بايلىقى، بالىنىڭ تىلىنى تەرەققىي قىلدۇرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن بالا ئۆزى ياشىغان دەۋردە ئىشلىتىلگەن تىلنى چۈشىنەلەيدۇ. بەك قەدىمىي، كۆپىنچە ئىشلىتىلمەيدىغان سۆزلەر بىلەن يېزىلغان ھېكايىنى بالا چۈشىنەلمەيدۇ.
دىنىي ھېكايىلەرنىڭ تىلىدىمۇ بۇ ماھىيەتتىكى مەسىلە كۆرۈلمەكتە. دىنىي ئۇقۇملار ۋە ئىشلىمەيدىغان بىر تىل بىلەن يېزىلغان ئەسەرلەر مەۋجۇتتۇر. شۇڭىلاشقا دىنىي ھېكايىلەرنى يازغۇچى شۇ دەۋردە ئىشلىتىلىدىغان ۋە چۈشىنىشلىك بىر تىلنى تاللىشى كېرەك.
يەنە بىر تەرەپتىن ھېكايە ئەدەبىي بىر ئەسەردۇر. بۇ ئەدەبىي ئەسەر سەنەتنىڭ توغرا ۋە سەرخىل بولغان شەكىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەك.
قوشۇمچە ئامىللاردا كۆرۈلگەن مەسىلىلەر