سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سلوۋېنلار ئوتتۇرا ئەسىردە يۈزلەرچە يىل ياۋروپانىڭ بىر قىسمى بولۇپ ياشىغان بولسىمۇ، 18-ئەسىرگىچە ئۇلاردا ھازىرقى زامان مەنىسىدىكى مىللەتچىلىك ئۇقۇمى تەرەققىي قىلالمىغانىدى. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، سلوۋېنلارنىڭ باشقا ئېتنىك توپلۇقلار بىلەن ئوخشاش ھەق-ھوقۇقلارغا ئىگە بولۇش ۋە ئايرىم دۆلەت قۇرۇش ئېھتىياجىنى ھېس قىلماسلىقى ئىدى. 13 ۋە 14-ئەسىردە كۆپ قىسىم سلوۋېن زېمىنى ھابسبۇرگ فىئودال بەگلىكىگە تەۋە ئىدى. 1918-يىلغىچە سلوۋېنلارنىڭ كۆپ قىسمى ئاۋسترىيە –ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىگە تەۋە بولغان ئاۋسترىيە چېگراسى ئىچىدە ياشىغانىدى. بۇ ھەقىقەت سلوۋېنلار بىلەن سىرپلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنىڭ ئايدىڭلىشىشى نۇقتىسىدىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تۇنجى سلوۋېن مىللىي پىلانى 1848-يىلى تارقاق ھالەتتە ياشاۋاتقان سلوۋېنلارنى ئىتتىپاقلاشتۇرۇش مەقسىتىدە تۈزۈلگەنىدى. سلوۋېنلارنىڭ ئوتتۇرا ئەسىر تەرزىدىكى دۆلەت ئەنئەنىسى بولمىغانلىقتىن، ئۇلارنىڭ ئارزۇ-تەلەپلىرى تەبىئىي قانۇن  پىرىنسپىلىرىنى ئاساس قىلاتتى (بېندېرلاي، كرافت، 1996-8).
ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى يىمرىلگۈچە بولغان ئارىلىقتا، 19-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا رەسمىي باش كۆتۈرگەن سلوۋېن مىللەتچىلىكىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى بىرلەشمە سلوۋېنىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇپ چىقىش ئىدى. 1789-يىلى يۈز بەرگەن فىرانسىيە ئىنقىلابى سلوۋېنلار بولۇپ بارلىق ياۋروپالىقلارنىڭ ھاياتىغا زور تەسىر كۆرسەتتى. سلوۋېن زىيالىلىرى فىرانسۇز سىياسەتچىلەر ياقىلغان مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق ۋە ئاناۋەتەن ئۇقۇملىرىنىڭ كەلگۈسىدە سىياسەتنىڭ غول مەسىلىلىرى بولىدىغانلىقىنى چۈشىنىپ يېتىدۇ. 1870-يىلىدىكى فىرانسىيە ئىنقىلابىدىن كېيىن مەيدانغا كەلگەن 20 يىللىق ئۇرۇش سلوۋېنلاغا زور تەسىر كۆرسەتتى. سلوۋېنلار 1809 بىلەن 1813-يىللىرى ئارىلىقىدا فىرانسىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدا ياشىدى. بۇ مەزگىلدە سلوۋېنلار فىرانسىيە ئاقارتىش ھەرىكىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىدى. سلوۋېنلار مەكتەپلەردە، سوت مەھكىمىلىرىدە، گېزىتلەردە ۋە كىتابلاردا ئانا تىلىنى ئىشلەتتى. ھۆرلۈكپەرۋەر سلوۋېنلار بۇ مەزگىلدە مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق ۋە بىرلىك ئېڭى ۋە ھېسسىياتىنىڭ تەرەققىي قىلىشىدا زور رول ئوينىدى (پاۋكوۋىك، 1996-92).
1815-يىلىدىن كېيىن سلوۋېنلارنىڭ مىللەتچىلىك ئۇقۇمىغا بولغان قىزىقىشى زور دەرىجىدە ئاشتى. سلوۋېن مىللەتچىلىكى 1815-يىلىدىكى ۋىيانا قۇرۇلتىيىغىچە كۆڭۈلدىدەك تەرەققىي قىلالمىدى. نۇرغۇن تارىخىي مىللەتچىلىك ھەرىكەتلىرىدە بولغىنىدەك، سلوۋېن كىملىكىمۇ زىيالىلار ۋە دىن ئۆلىمالىرى تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلدى. 1848-يىلى ھابسۇرگ خاندانلىقى ھاكىمىيىتى ئاستىدا ياشاۋاتقان سلوۋېنلارنىڭ مەكتەپلەردە ۋە ھاكىمىيەتتە سلوۋېنچىنىڭ ئومۇملاشتۇرۇلۇشى ئۈچۈن كۈرەش قىلغان بىر تۈركۈم زىيالىيلار بىرلەشمە سلوۋېنىيە ئىدىيەسىنى تەرغىپ قىلدى. ئاۋسترىيەدىكى تۇرمۇشىدىن، ئەركىن مۇھىتتىن ۋە بەھرىمان بولىۋاتقان ھەق-ھوقۇقلىرىدىن رازى بولغان كۆپ قىسم سلوۋېن، ئايرىم مۇستەقىل بولۇش ۋە ئاشقۇن مىللەتچىلىككە سوغۇق قارايتتى (دوجىكىك، 2003:84). بىرلىشىش ۋە ئىتتىپاقلىق ئارزۇسىنى سلوۋېن ئەنئەنىسى بىلەن كۈلتۈرىنى قوغداش ۋە تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈندۇر، دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ.
ھابىسبۇرگ خانىدانلىقىنىڭ كېيىنكى مەزگىللىرىدە سلوۋېنلار ئۆزلىرىنى تۇنجى قېتىم ئايرىم بىر مىللەت سۈپىتىدە كۆرۈشكە باشلاپ مۇستەقىل دۆلەت بولۇش ئارزۇسىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشكە باشلىدى. سلوۋېنلار ئۆزلىرىنىڭ ياۋروپادىكى باشقا ئىنسانلاردىن پەرقلىق ۋە ئايرىم مىللەت ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. 1914-يىلىدىن بۇرۇن فىرانسىيە ۋە گېرمانىيەگە ئوخشاش ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچى كۈچلۈك بولغان دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ساھەلەردىكى تەسىرى تۈپەيلى، سلوۋېنلار ئايرىم دۆلەت قۇرۇش ئارزۇسىنى ئېلان قىلىشقا كېچىپ قالدى. ئەينى دەۋردە ياۋروپانىڭ مەركىزىدىكى كىچىك بىر مىللەت بولغان سلوۋېنلار ھابىسبۇرگ خاندانلىقى ھاكىمىيىتى ئاستىدا خاتىرجەم ياشاۋاتقانىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھابىسبۇرگ خاندانلىقى بىر مىليون نوپۇسى بولغان كىچىك بىر مىللەتنى قوغدايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، سلوۋېنلارنى خاتىرجەم قىلغانىدى (كوھېن، 1993:12). ئەينى دەۋردىكى سىياسىي مۇھىتنىڭ بۇنداق كىچىك مىللەتنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلىشىغا يول قويماسلىقى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. بۇ سەۋەبتىن، سلوۋېنلارنىڭ ئۆز دۆلىتىنى قۇرۇش ئۈچۈن يوشۇرۇن ئارزۇسى بولسىمۇ، بۇ چۈشەنچە خەلقئارا تۈزۈمنى كونترول قىلىۋالغان قۇدرەتلىك ئىمپېرىيەلەر ۋە دۆلەتلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشەلمەيدىغانلىقى ئېنىق ئىدى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە كىچىك دۆلەتلەر ئۆزلىرىنى قوغدىيالمايتتى، ئۇلار ياۋروپادىكى سىياسىي تۈزۈمنى مۇۋازىنەتكە ئىگە قىلىدىغان ئامىللاردىن ئىدى، خالاس (روگېل، 1996-3).
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرى پۈتكۈل سلوۋېن پارتىيەلىرى «بىر يۇگوسلاۋىيە»ئىدىيەسىنى قوللاپ قۇۋەتلىدى. 1918-يىلى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن يىمىرىلگەن ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېنلىقلارغا مەقسەتلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن پۇرسەت يارىتىپ بەردى. بۇ پۇرسەتتىن پايدىلانغان سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېنلىقلار بىرلىشىپ سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن پادىشاھلىقى قۇرۇپ چىقتى. 1921-يىلى ئاساسىي قانۇن ماقۇللانغىچە بولغان قىسقا مەزگىل ئىچىدە ۋاقىتلىق تەشكىلىي ئاپپارات قۇرۇلدى، دۆلەتنىڭ چېگرالىرى بېكىتىلىپ تىنچلىق كېلىشىملىرى ئىمزالاندى (كوھېن، 1993-13).