خىتاينىڭ چوڭ قىيىنچىلىقى: دۇنيا سىستېمىسىغا قوشۇلۇش ۋە ئىچكى باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ كىرىزىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىياسىي ۋارىسلىق كىرىزىسى: لېنىنىست سىستېمىنىڭ ئاشىل توپۇقى
ھەر بىر لېنىنىست سىستېمىنىڭ ئەڭ ئاساسىي ۋە ھەل قىلىش ئەڭ قىيىن مەسىلىسى، رەھبەرلىك ھوقۇقىنىڭ ئۈزۈكچىلىك بولماستىن ۋە تىنچ يول بىلەن ئۆتكۈزۈپ بېرىش مەسىلىسىدۇر. جۇدې بلانچېت ۋە ئەۋەن مېدېيروسنىڭمۇ توغرا بايان قىلغىنىدەك، شى جىنپىڭنىڭ 2018-يىلى ئاساسىي قانۇندىكى ۋەزىپە مۇددىتى چەكلىمىسىنى بىكار قىلىپ، ئەمەلىيەتتە ئۆمۈرۋايەت رەھبەرلىك يولىنى ئېچىشى، دېڭ شياۋپىڭنىڭ ماۋ دەۋرىدىن كېيىنكى جاراھەتلەردىن دەرس ئېلىپ قۇرغان كوللېكتىپ رەھبەرلىك ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغان ۋارىسلىق مېخانىزمىنى پۈتۈنلەي بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراتتى [1]. بۇ ھەرىكەت، خىتاي سىياسىتىنى يەنە بىر «يەككە ئادەم» ھاكىمىيىتىگە قايتۇردى ۋە سىستېمىنى رەھبەرنىڭ شەخسىي تەقدىرى ۋە بىئولوگىيەلىك ئۆمرىگە باغلىق قىلىپ قويدى.
«شى دىن كېيىن كىم كېلىدۇ؟» سوئالىنىڭ ئېنىق بىر جاۋابىنىڭ بولماسلىقى، خىتاي سىياسىتى ئۈستىدىكى ئەڭ چوڭ قارا بۇلۇتتۇر. بۇ ئېنىقسىزلىق، پارتىيە ئىچىدىكى ئوخشىمىغان گۇرۇھلارنى ھازىردىن باشلاپ مەخپىي بىر ھوقۇق تالىشىشقا ئىتتىرمەكتە. رەھبەرنىڭ سالامەتلىكىنىڭ تۇيۇقسىز ناچارلاشقان ياكى ئويلىمىغان يەردىن سەھنىدىن چېكىنگەن ئەھۋالدا، سىستېمىنىڭ سىلىق ئۆتۈشىنى تەمىنلەيدىغان ئورگانلىق بىر مېخانىزمى يوق. بۇ ئەھۋال، سوۋېت ئىتتىپاقىدا ستالىننىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن يۈز بەرگەن ۋە يىللاپ داۋاملاشقان قانلىق ھاكىمىيەت تالىشىشلارنى ئەسلىتىدۇ ۋە خىتاينىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ئېغىر بىر مۇقىمسىزلىق خەۋپىگە ھامىلدار قالىدۇ. بۇ پەقەت بىر سىياسىي ئېنىقسىزلىقلا ئەمەس، شۇنداقلا دۆلەتنىڭ ئاساسىي ئىقتىدارلىرىنى پالەچ ھالغا كەلتۈرەلەيدىغان يوشۇرۇن بىر باشقۇرۇش كىرىزىسدۇر.
سىستېمىلىق جانلىقلىقنىڭ خورىشى ۋە «قورشاۋچىل مۇستەبىتلىك» پارادوكسى
شى جىنپىڭدىن ئىلگىرىكى دەۋردە، ئاساسەن يەرلىك دەرىجىدە، پارتىيەنىڭ مەلۇم بىر جانلىقلىق پۇرسىتى قالدۇرغانلىقى ۋە يەرلىك بىيۇروكراتلارنىڭ مەركەز سىياسەتلىرىنى ئۆزىنىڭ شارائىتىغا ئاساسەن شەرھلەپ، ئىجرا قىلالايتتى، يەنى، لانسې ل.پ. گورنىڭ «مۇستەبىتچىل ماسلىشىش» (authoritarian accommodation) دەپ ئېنىقلىما بەرگەن بىر شەكلى مەۋجۇت ئىدى [2]. بۇ، سىستېمىنىڭ يەرلىكتىكى مەسىلىلەرگە تېخىمۇ جانلىق ھالدا چارە تېپىشىنى تەمىنلەيتتى. ئەمما شى نىڭ ھەددىدىن زىيادە مەركەزلەشتۈرۈلگەن ۋە «نۆل تاقەت» چۈشەنچىسىگە ئاساسلانغان باشقۇرۇش ئۇسلۇبى، بۇ جانلىقلىقنى پۈتۈنلەي يوقاتتى. چىرىكلىككە قارشى كۈرەش پائالىيىتىنىڭ بىر «سىياسىي تازىلاش» قورالىغا ئايلىنىشى بىلەن بىرلىكتە، بىيۇروكراتلار خاتالىق ئۆتكۈزۈش ۋە تازىلىنىش قورقۇنچىسى بىلەن پالەچ ھالغا كەلدى. ھازىر ئەڭ كىچىك بىر قارار ئۈچۈنمۇ بېيجىڭدىن يوليورۇق كۈتۈلمەكتە، بۇمۇ سىستېمىنىڭ كىرىزىسلارغا ۋە ئويلىمىغان ئۆزگىرىشلەرگە ئىنكاس قايتۇرۇش سۈرئىتىنى ۋە ئۈنۈمىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلەتتى.
بۇنىڭغا قوشۇمچە، ۋىۋىيېن شۈنىڭ «قورشاۋچىل مۇستەبىتلىك» (encompassing authoritarianism) ئۇقۇمى بۇ ئەھۋالنى چۈشەندۈرىدىغان يەنە بىر مۇھىم رامكىدۇر [5]. پارتىيە، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي ھاياتنىڭ ھەر بىر ساھەسىنى — دىندىن سەنئەتكىچە، تېخنىكىدىن شەخسىي ھاياتقىچە — كونترول قىلىشقا تىرىشقانسېرى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇ ساھەلەردىكى بارلىق مەغلۇبىيەتلەرنىڭمۇ بىردىنبىر جاۋابكارىغا ئايلانماقتا. سىستېمىدا، خاتالىقلارنى شۈمۈرۈپ ئالىدىغان ياكى جاۋابكارلىقنى تارقىتىدىغان پۇقرالار جەمئىيىتى، مۇستەقىل ئاخبارات ياكى ئاپتونوم ئورگانلارغا ئوخشاش ئوتتۇرا مېخانىزملار قالدۇرۇلمىغان. بۇ پارادوكس ئەھۋال، ھەر بىر يەرلىك مەسىلىنىڭ ياكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقنىڭ ئاسانلا پارتىيەنىڭ مەشرۇئىيىتىنى نىشان قىلغان چوڭ بىر يوشۇرۇن سىياسىي كىرىزىسقا ئايلىنىش ئېھتىماللىقىنى ئاشۇرۇپ، سىستېمىنى كۈچەيتىشنىڭ ئورنىغا تېخىمۇ نازۇكلاشتۇرماقتا.
چوڭقۇرلىشىۋاتقان مەشرۇئىيەت يېتەرسىزلىكى ۋە ئىجتىمائىي نارازىلىق
خ ك پ نىڭ ھاكىمىيەت مەشرۇئىيىتى، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن مۇھىم بىر ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈردى. ماۋ دەۋرىدە ماركىسىست-لېنىنىست ئىدېئولوگىيە ۋە ئىنقىلاب نەتىجىسىگە تايانغان مەشرۇئ‍ىيەت، دېڭ شياۋپىڭ بىلەن بىرلىكتە خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنى ئىزچىل ئۆستۈرگەن تېز ئىقتىسادىي ئېشىشقا، يەنى بىر «ئىقتىدار مەشرۇئىيىتى» گە ئايلاندى. خىتاي خەلقى، نەچچە ئون يىل مابەينىدە، سىياسىي ئەركىنلىكلەردىن ۋاز كېچىشنىڭ بەدىلىگە ئىقتىسادىي گۈللىنىشكە ئېرىشتى. ئەمما بۈگۈن، بۇ يوشۇرۇن ئىجتىمائىي كېلىشىمنىڭ ئاساسلىرى تەۋرىمەكتە. خىتاي ئىقتىسادى، مۇقىم مۈلۈك بازىرىدىكى غايەت زور كۆپۈك، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز قاقتى-سوقتىسى، رېكورت سەۋىيەسىگە يەتكەن ياشلار ئىشسىزلىقى ۋە نوپۇس كىرىزىسى قاتارلىق قۇرۇلما خاراكتېرلىك مەسىلىلەر تۈپەيلىدىن ئېغىر بىر ئاستىلاش جەريانىدا تۇرماقتا.
رومى جايىننىڭ ئانالىز قىلغان مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشىغا قارشى ئاممىۋى نامايىشلار، بۇ نارازىلىقنىڭ پەقەت بىر يۈزىنىلا كۆرسەتمەكتە [3]. «نۆل كوۋىد» سىياسىتىنىڭ پەيدا قىلغان ئىقتىسادىي ۋە پىسخولوگىيەلىك بۇزغۇنچىلىقى، خەلقنىڭ دۆلەتكە بولغان ئىشەنچىنى تەۋرىتىپ، ئاساسەن شەھەرلىك ئوتتۇرا سىنىپ ئارىسىدا ئېغىر بىر ئۈمىدسىزلىكنى پەيدا قىلدى. ئىقتىسادىي ۋەدىلەرنىڭ ئىلگىرىكىدەك ئاسان ئەمەلگە ئاشۇرۇلمايدىغان بۇ يېڭى دەۋردە، خ ك پ  مەشرۇئىيەت يېتەرسىزلىكىنى يېپىش ئۈچۈن ئىككى ئاساسىي قورالغا بارغانسېرى بەكرەك يېپىشماقتا: ئاشقۇن مىللەتچىلىك ۋە تېخنىكا ئارقىلىق ئاممىۋى بېسىم ئىشلىتىش. ئەمما بۇ قوراللار، مەسىلىلەرنىڭ يىلتىزىغا چۆكۈشنىڭ ئورنىغا ئۇلارنى پەقەت ۋاقىتلىق بېسىشتىن باشقا نەرسە قىلالمايدۇ ۋە ئۇزۇن مۇددەتتە ھەم ئىچكى ھەم تاشقى جىددىيچىلىكنى ئاشۇرۇپ، ھاكىمىيەتنىڭ مەشرۇئىيەت كىرىزىسنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ.