يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپسىزلىك دەۋرىدە يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى ھەققىدە ئىزدىنىش: بۇزۇلۇشلار، ئاساسلىق ئاكتىيورلار ۋە كەلگۈسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەر شارى تەرتىپىدىكى بوشلۇقنى تەبىئىي ھالدا خىتاي تولدۇرۇشقا تىرىشماقتا. بېيجىڭ، سۇئونېتو ۋە دوننېللون ماي كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىدە بارغانسېرى تەلەپچان پوزىتسىيەدە بولماقتا[3]. ئۇ ئامېرىكا تەرىپىدىن ئەمدى پەقەتلا بىر سودا شېرىكى دەپ ئەمەس، بەلكى ئومۇمىي خاراكتېرلىك بىر «ئىستراتېگىيەلىك رەقىب» دەپ قارالماقتا[2]. لېكىن، خىتاينىڭ ئامېرىكانىڭ ئورنىنى ئېلىپ يېڭى بىر يەر شارى تەرتىپىنى قۇرۇش ئىقتىدارى ۋە نىيىتى ناھايىتى تالاش تارتىشلىقتۇر. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېرنىڭ قارىشىچە، خىتاي «مۇستەبىتلىك ئۈچۈن بىخەتەر دۇنيا» نى ئارزۇ قىلماقتا، يەنى ئۆزىنىڭ ئىچكى ھاكىمىيىتىنى قوغدىيالايدىغان ۋە تاشقى مۇداخىلىسىز ئۆز تەسىرىنى تارقىتالايدىغان بىر مۇھىتنى خالايدۇ. ئەمما ئۇ توقۇنۇشلارنى ئازايتىش، مالىيە مۇقىملىقىنى تەمىنلەش ياكى يادرو قوراللىرىنىڭ تارقىلىشىغا ئوخشاش يەر شارى خاراكتېرلىك تەھدىتلەرنى باشقۇرۇشقا ئائىت ئەمەلىي پىلانلارغا ئىگە ئەمەس[1]. شۇڭا خىتاي ھازىرقى تەرتىپنىڭ رېۋىزىيونىستى (تۈزەتكۈچىسى) بولسىمۇ، لېكىن تېخى ئىنقىلاب خاراكتېرلىك بىر ئالتېرناتىف يەر شارى باشقۇرۇش ئەندىزىسى سۇنالايدىغان رەھبەر نامزاتى ئورنىدا ئەمەس.
س) ئوتتۇرا كۈچلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ئىزدىنىشى: ئاسىيانىڭ قايتا تەڭشىلىشى
ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى كەلتۈرۈپ چىقارغان تەرتىپسىزلىك مۇھىتى، بولۇپمۇ ئاسىيادىكى دۆلەتلەرنى يېڭى ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈشكە ئىتتىرمەكتە. سۇئونېتو ۋە دوننېللون ماينىڭ تەھلىللىرى، بۇ رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئەمدى بىر كۈچكە سۈكۈت قىلىپ ماسلىشىشنىڭ ئورنىغا، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچان بىر ئۇسۇلنى قوللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[3]. بۇ «قايتا تەڭشىلىش» [recalibrating] جەريانى، تاشقى كۈچلەرگە بولغان ئىستراتېگىيەلىك تايىنىشچانلىقنى ئازايتىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قانچە ئاساسلىق ئامىللىرى بار:
بۇ يۈزلىنىشلەر، دۇنيانىڭ پەقەت ئامېرىكا ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئەمەسلىكىنى ۋە ئوتتۇرا كۈچلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەش يۆنىلىشىدە مۇھىم قەدەملەرنى باسقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
ھازىرقى كىرىزىستىن چىقىش يولى سۈپىتىدە، كونا تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تاللىشىنىڭ بارغانسېرى مۇمكىنچىلىكى تۆۋەن كۆرۈنمەكتە. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېرنىڭ ئۆتكۈر بايانى بىلەن ئېيتقاندا، «ئەمدى ئىلگىرىكىگە قايتىش يوق»[1]. سىستېمىنىڭ لايىھەلىگۈچىسى تەرىپىدىن بۇ دەرىجىدە چوڭقۇر بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشى، ئاددىي بىر ئەسلىگە كەلتۈرۈش بىلەن يېڭىپ ئۆتكىلى بولىدىغان بىر ئەھۋال ئەمەس. يىللاردىن كېيىن يېڭى بىر ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ۋەزىپىگە چىققان تەقدىردىمۇ، ئۇ دۇچ كېلىدىغان مەنزىرە 1945-يىلدىن بۇيان كۆرۈلگەن «گېئوپولىتىكىلىق پاكىز سەھىپە» [geopolitical clean slate] گە ئەڭ يېقىن ئەھۋال بولىدۇ[1]. بۇ، يېڭى بىر كۆز قاراش بىلەن قايتا قۇرۇش پۇرسىتىنى سۇنسىمۇ، لېكىن كونا تەرتىپنىڭ ئەينەن ئەسلىگە كەلتۈرۈلمەيدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
بۇ نۇقتىدا، دۇنيا «تارىخىي جەھەتتىن يېڭى دۇنيا تەرتىپلىرىنى تۇغدۇرىدىغان تۈردىكى بىر ‘چوڭ پارتلاش’ ۋەقەسى» نى باشتىن كەچۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، ئۇ «سىزىقلىرى بارغانسېرى ئېنىقلىشىۋاتقان بىر قالايمىقان ئارا دەۋر» گە [chaotic interregnum] كىرىپ بولدى[1]. بۇ ئارا دەۋرنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە بولىدۇ:
كۈچىيىۋاتقان زوراۋانلىق ۋە توقۇنۇش: يەر شارى خاراكتېرلىك تەڭشىگۈچ كۈچ يوق ياكى ئاجىز ئەھۋالدا، رايونلۇق توقۇنۇشلارنىڭ كۆپىيىشى مۇقەررەر. لىسسنېر ۋە راپ خۇپېر جەنۇبىي ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى قوراللىق توقۇنۇشلارغا، ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇشلارغا (سۇدان، ئۇكرائىنا، غەززە) ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ كېڭىيىۋاتقان ھەرىكەتلىرىگە دىققەتنى تارتىپ، بۇ دەۋرنىڭ «تېخىمۇ قانلىق» بولىدىغانلىقىنى پەرەز قىلماقتا [1].
ئىقتىسادىي پارچىلىنىش: ئەركىن سودىنىڭ ئورنىنى مىللەتچىلىك ۋە سودىچىلىق (سودا-سېتىق تۈزۈمى) نىڭ ئېلىشى، يەر شارى خاراكتېرلىك ئېشىشنى ئاستىلىتىدۇ ۋە دۆلەتلەرنى مۇھىم مىنېراللاردىن باشلاپ تەرەققىي تاپقان يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۆزەكلەرگە قەدەر بولغان بايلىقلار ئۈچۈن شىددەتلىك رىقابەتكە دۇچار قىلىدۇ [1].
ئورگانلارنىڭ ئاجىزلىقى: ب د ت ۋە DST غا ئوخشاش كونا ئورگانلار مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرسىمۇ، ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت ۋە توقۇنۇشلاردا، ئېقىمنى يېڭىپ ئۆتۈش ئىقتىدارى زور دەرىجىدە ئازىيىدۇ. يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە سۈنئىي ئەقىلگە ئوخشاش يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەر كۆپىنچە ھەل قىلغىلى بولمايدىغان ھالەتتە قېلىشى مۇمكىن [1].
مارتېن ۋولفنىڭ يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ ھازىرچە «ھەيران قالارلىق دەرىجىدە چىداملىق» ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى تەسۋىرى[2]، بىزنىڭ بۇ قالايمىقان ئارا دەۋرنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدا ئىكەنلىكىمىزنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خۇسۇسىي ساھەنىڭ ماسلىشىش ئىقتىدارى ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ تېخىمۇ تەرتىپلىك سىياسەتلىرىگە ئوخشاش تەڭپۇڭلاشتۇرۇش مېخانىزملىرى، سىستېمىنىڭ تۇيۇقسىز يىمىرىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقتا. لېكىن بۇ، ئاستىدىن قوزغىلىۋاتقان بوراننىڭ توختىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ، پەقەت بوراننىڭ ئەڭ شىددەتلىك تەسىرلىرىنىڭ تېخى تولۇق ھېس قىلىنمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ قالايمىقان ئارا دەۋردىن كېيىن قانداق بىر دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ھەققىدە ئۈچ ئاساسلىق مەنزىرە مۇلاھىزە قىلىنىشى مۇمكىن: خىتاي ئۈستۈنلۈكى، ئامېرىكا-خىتاي قوش قۇتۇپلۇقى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا.
ئا) خىتاي ئۈستۈنلۈكى: يەككە قۇتۇپلۇق دۇنيا