لەنەتلەنگەن بايلىق: شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېنېرگىيە پارادوكىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي تۈركىستان بىلەن بۇ مىساللار ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ: كىرىم تارقىتىشتا ئوچۇق-ئاشكارىلىق يوق، ئۇيغۇرلار قارار چىقىرىش جەريانلىرىنىڭ سىرتىدا تۇتۇلىدۇ ھەمدە فوندلار مەركىزىي خامچوتقا كېتىۋاتقاندا يەرلىك مەبلەغ سېلىش ئېنىقسىز قالىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، مەغلۇپ بولغان بايلىق  باشقۇرۇش مىسالى بولغان نىگېرىيەنىڭ نىگېر دېلتىسى، ۋاتس (2004) ۋە ئوكونتا بىلەن دوگلاسنىڭ (2001) «كېزەكلەر زىياپەت قىلىدىغان يەر: نىگېر دېلتىسىدا كىشىلىك ھوقۇق ۋە نېفىت» ناملىق ئەسەرلىرىدە ھۆججەتلەشتۈرگىنىدەك، شەرقىي تۈركىستانغا ھەيران قالارلىق ئوخشاشلىقلارنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ: غايەت زور نېفىت زاپىسى بولسىمۇ، يەرلىك خەلق نامرات، مۇھىت بۇزغۇنچىلىقى كۈچلۈك، بايلىق  كىرىملىرىنى خىتاي ھۆكۈمىتى كونترول قىلىدۇ، ئۇيغۇرلار قارار چىقىرىش جەريانلىرىنىڭ سىرتىدا،  بۇنىڭدىن پەيد بولغان نەتىجە دەل «سوزۇلما خاراكتېرلىك ئىجتىمائىي بىئاراملىق» بىلەن زىددىيەتتۇر.
ئۈچ پارادوكىس: سانلارنىڭ ھەقىقىي مەنىسى
بىرىنچى پارادوكىس «بايلىقى بولغىنى بىلەن نامرات» تۇر. 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەت نەزەرىيە جەھەتتىن شەرقىي تۈركىستاننى باي قىلىشى كېرەك، لېكىن بايلىق لەنىتى نەزەرىيەسى مۇنداق كۆرسەتمەكتە: بايلىق  قېزىش بايلىق ئەمەس، بەلكى بايلىقنى كونترول قىلىش بايلىقتۇر. شەرقىي تۈركىستان ئىشلەپچىقىرىشتا باي، لېكىن كونترول قىلىشتا نامرات. گىلفاسوننىڭ (2001) «تەبىئىي بايلىقلار، مائارىپ ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات» ناملىق تەتقىقاتىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، بايلىقى مول ئىقتىسادلار مائارىپقا ئاز مەبلەغ سالىدۇ، چۈنكى «ئاسان پۇل» مائارىپ ئېھتىياجىنى ئازايتىدىغاندەك تۇيۇلىدۇ.
ئىككىنچى پارادوكىس «ئېشىش جەريانىدىكى بېقىندىلىق» تۇر. يىللىق %11.5 ئېشىش «مۇۋەپپەقىيەت»تەك كۆرۈنسىمۇ، ئاۋتى (2001) «بايلىق  باشقۇرۇلىدىغان ئېشىشنىڭ سىياسىي ئىقتىسادى» ناملىق ئەسىرىدە ئاگاھلاندۇرىدۇ: بايلىق  ساھەسىنىڭ ئېشىشى باشقا ساھەلەرنىڭ تەرەققىياتىنى باستۇرۇپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرەققىياتقا تەھدىت سالىدۇ. شەرقىي تۈركىستان «يەككە ئىقتىساد» قا قاراپ ماڭماقتا. پاپىراكېس ۋە گېرلاگنىڭ (2004) «بايلىق لەنىتى قىياسى ۋە ئۇنىڭ يەتكۈزۈش قاناللىرى» ناملىق تەتقىقاتىدا، بايلىق  موللۇقىنىڭ «ئىنسان كاپىتالى»، مەبلەغ سېلىش ۋە «سودا سۈزۈكلىكى»قاتارلىقلار ئارقىلىق ئىقتىسادىي ئېشىشقا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن.
ئۈچىنچى پارادوكىس «بىرلىشىشتىكى ئايرىلىش» تۇر. ئېلېكتىر لىنىيەلىرى شەرقىي تۈركىستاننى خىتايغا «قوشۇۋاتقاندەك » كۆرۈنسىمۇ، بايلىق لەنىتى نەزەرىيەسى «جىسمانىي بىرلىشىش» نىڭ «ئىقتىسادىي بىرلىشىش» ياكى «ئىجتىمائىي بىرلىشىش» ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇلتې، دامانىيا ۋە دېكون (2005) «بايلىق  سىجىللىقى، قۇرۇلمىلار ۋە تەرەققىيات» ناملىق تەتقىقاتىدا بايلىق  ئېكىسپورتىنىڭ ئىقتىسادىي بىرلىشىشنى ئىشقا ئاشۇرغانلىقىنى، لېكىن «قۇرۇلمىلىق سۈپەت» نى تۆۋەنلىتىپ، ئۇزۇن مۇددەتتە چەتكە قېقىلىشقا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن.
خۇلاسە: لەنەتلەنگەن بايلىق
«بايلىق  لەنىتى» نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن، 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەت ئېلېكتىر يۆتكەشنىڭ مەنىسى كۆپ تەرەپلىمىلىكتۇر. سىياسىي جەھەتتىن، بۇ سان «مەركىزىي كونترول مېخانىزمى» بولۇپ، يەرلىك ئاپتونومىيەنى بۇزۇپ، ھاكىممۇتلەق  قۇرۇلمىلارنى غايەت زور بايلىقلار بىلەن باقىدۇ. ئىقتىسادىي جەھەتتىن، «گوللاندىيە سىندىرومى» نى قوزغاپ، «ئىقتىسادىي كۆپ خىللىشىش» نى يوقىتىدۇ ھەمدە ئاجىزلىق بىلەن بېقىندىلىقنى پەيدا قىلىدۇ. ئىجتىمائىي جەھەتتىن، «بايلىق  مىللەتچىلىكى» نى قوزغاپ، «ئىجتىمائىي ياتلىشىش» پەيدا قىلىدۇ، «مۇھىت ئادالەتسىزلىكى» نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە تەڭسىزلىكنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.
مايكېل روسنىڭ (2015) «بايلىق لەنىتى ھەققىدە نېمىلەرنى ئۆگەندۇق؟» ناملىق ئانالىزىدا يەكۈنلىگەن نەتىجە ئىنتايىن مۇھىم: بايلىق لەنىتى ھەقىقەتەن مەۋجۇتتۇر، لېكىن قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدۇ. «سۈزۈكلۈك»، «ھېساب بېرىش مەجبۇرىيىتى»، «يەرلىك قاتنىشىش» ۋە «قۇرۇلمىلىق سۈپەت» لەنەتنى بۇزالايدۇ. لېكىن شەرقىي تۈركىستاندا بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى يوق. شۇڭلاشقا 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەت بايلىق ئەمەس، بەلكى «لەنەتلەنگەن بايلىق» تۇر. بۇ سانلار، سىرتقى كۆرۈنۈشتە ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەت سۈپىتىدە تەقدىم قىلىنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە سىياسىي كونتروللۇق، ئىقتىسادىي ئېكىسپىلاتاتسىيە، ئىجتىمائىي پارچىلىنىش ۋە قۇرۇلمىلىق يىمىرىلىشنىڭ سانلىق كۆرسەتكۈچلىرىدۇر.
[1] 数说“新”变化丨连续六年破千亿 新疆2025年外送电量超1400亿千瓦时, https://www.ts.cn/xwzx/jjxw/202601/t20260116_32586659.shtmlئ