«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچىسى، «زۇڭتاڭ راۋىقى» نامى كېيىنكى دەۋردە پەيدا قىلىنغان. بېللېر-ھاننىڭ (2008) – 19ئەسىردىكى يەرلىك مەنبەلەرنى (ئۇيغۇرچە، پارسچە ۋە خىتايچە) تەپسىلىي تەكشۈرۈشى، بۇنداق بىر قۇرۇلما نامىنىڭ ئۇ دەۋردە تىلغا ئېلىنمىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ ئىسىم، بەلكىم 1950-يىللاردىن كېيىنكى خىتاي مىللەتچى تارىخىي قۇرۇلۇشلىرىدا ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان. ئۈچىنچىسى، يەرلىك خەلقنىڭ «ئەسلەش ئۈچۈن» راۋاق ياساش ئېھتىماللىقى ئىنتايىن تۆۋەن. چىڭ ئىشغالىيىتى، خوتەندىكى مۇسۇلمان نوپۇس ئۈچۈن چوڭقۇر روھىي جاراھەت پەيدا قىلغان  بولغان (نيۇبىي، Newby، 2005، 215-220-بەتلەر). ياقۇپبەگ دەۋرىدە مۇستەقىل بىر ھايات كەچۈرگەن يەرلىك خەلق، چىڭ ھاكىمىيىتى بىلەن بىرلىكتە قايتىدىن ئېغىر باج، كەمسىتىش ۋە بېسىمغا دۇچ كەلگەن. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، يەرلىك خەلقنىڭ «ئىشغالچى»نى (بېسىۋالغۇچىنى) ئەسلەش ئۈچۈن ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ئابىدە ياسىشى، پىسخىكىلىق ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق جەھەتتىن ئەقىلگە سىغمايدۇ.
ئېرىك ھوبسباۋم  ۋە تېرېنس رانجېرنىڭ  «ئەنئەنىنىڭ ئويدۇرۇپ چىقىرىلىشى» (The Invention of Tradition) (1983) ناملىق كىتابىدا كۆرسەتكەن نەزەرىيەۋى رامكىسى، بۇ ئەھۋالنى مۇكەممەل بىر شەكىلدە ئىزاھلايدۇ. ھوبسباۋم ۋە رانجېر مۇنداق يازىدۇ: «ئەنئەنىلەرنىڭ ئويدۇرۇپ چىقىرىلىشى، زامانىۋى دەۋرلەردە پات-پات كۆرۈلۈپ تۇرىدۇ. ھەقىقىي قەدىمىي بولغانلىرىنى تەقلىد قىلىپ، ساختىپەزلىك بىلەن تارىخىي ئۈزلۈكسىزلىك يارىتىدۇ. مەقسەت، مەۋجۇت ئىجتىمائىي-سىياسىي تەرتىپنى قانۇنلاشتۇرۇش ۋە ئىجتىمائىي رىشتىلەرنى قايتا ئىشلەپچىقىرىشتۇر» (1-2-بەتلەر). زۇڭتاڭ راۋىقى دەل مۇشۇنداق بىر «ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان ئەنئەنە»دۇر. كۆرۈنۈشتە، بۇ بىر «تارىخىي» ئابىدە بولۇپ، يەرلىك خەلقنىڭ «مىننەتدارلىقىنىڭ» ۋە «ساداقىتىنىڭ» بەلگىسىدۇر. ئەمەلىيەتتە بولسا، زامانىۋى خىتاي دۆلىتىنىڭ خاتىرىنى كونترول قىلىش قورالىدۇر، ئۇيغۇر تارىخىنىڭ ئۈستىگە خىتاي مىللەتچىلىك بايانىنىڭ يېزىلىشىدۇر.
ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان ئەنئەنىلەر خەتەرلىكتۇر، چۈنكى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ھەقىقەت دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. ئىككى-ئۈچ ئەۋلادتىن كېيىن، بەلكىم ھېچكىم: «بۇ راۋاق ھەقىقەتەن شۇ دەۋردە ياسالغانمۇ؟»، «يەرلىك خەلق ھەقىقەتەن زو زۇڭتاڭغا مىننەتدارلىق ھېس قىلامتى؟» دەپ سوراپ ئولتۇرمايدۇ. ئابىدە ئۇ يەردە تۇرىدۇ، ساياھەت يېتەكچىلىرى بۇ ھېكايىلەرنى سۆزلەۋېرىدۇ، دەرسلىك كىتابلار ئۇچۇرنى تەكرارلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن، تارىخىي يالغان، تارىخىي رېئاللىققا ئايلىنىدۇ.
5.  خىتاي دۆلىتىنىڭ سۆز تاللاش ئىستراتېگىيەسى: ئورۋېلچە تىل بۇرمىلاش ئويۇنى1.5.  جورج ئورۋېلنىڭ «يېڭى تىل»  ئۇقۇمى
جورج ئورۋېلنىڭ «1984» ناملىق رومانىدا تەسۋىرلىگەن دىستوپىك (قاراڭغۇ/قورقۇنچلۇق) جەمئىيەتتە، ھاكىممۇتلەق دۆلەت «يېڭى تىل» نامىدا ئالاھىدە بىر تىل ئىجاد قىلغان. بۇ تىلنىڭ مەقسىتى، ئورۋېلنىڭ ئۆز سۆزى بىلەن ئېيتقاندا: «تەپەككۇرنىڭ چېگرالىرىنى تارايتىش… ئاخىرىدا ئىدىيە جىنايىتى سۆزنىڭ ھەقىقىي مەنىسى بىلەن مۇمكىن بولمايدىغان ھالغا كېلىدۇ، چۈنكى ئۇنى ئىپادىلەيدىغان سۆز قالمايدۇ « (ئورۋېل، ، 1949،  52-بەت).  «يېڭى تىل»، پەقەت بىر ئالاقە قورالى بولۇپلا قالماستىن، ئوخشاش ۋاقىتتا بىر ئىدىيەنى كونترول قىلىش مېخانىزمىسىدۇر. ئەگەر بىر ئۇقۇمنى ئىپادىلەيدىغان سۆز بولمىسا، ئۇ ئۇقۇم ئويلىغىلى بولمايدىغان ھالغا كېلىدۇ.
«يېڭى تىل»نىڭ ئۈچ ئاساسىي پرىنسىپى بار. بىرىنچىسى، ئېنىقسىز ۋە مۈجمەل ئاتالغۇلارنىڭ ئىشلىتىلىشىدۇر. روماندا «تىنچلىق مىنىستىرلىقى»  ئۇرۇش قىلىدۇ، «شەپقەت مىنىستىرلىقى» قىيىن-قىستاق ئېلىپ بارىدۇ. سۆزلەر ۋە رېئاللىقلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت پۈتۈنلەي تەتۈرىگە ئايلاندۇرۇلىدۇ. ئىككىنچىسى، زىددىيەتلەرنىڭ نورماللاشتۇرۇلۇشىدۇر. «ئۇرۇش دېمەك تىنچلىقتۇر، ئەركىنلىك دېمەك قۇللۇقتۇر، نادانلىق دېمەك كۈچتۇر» دېگەندەك شوئارلار، مەنتىقىي زىددىيەتلەرنى قوبۇل قىلغىلى بولىدىغان، ھەتتا توغرا كۆرسىتىدۇ. ئۈچىنچىسى بولسا، ھەقىقەتلەرنىڭ تىل جەھەتتىن ئۆچۈرۈلۈشىدۇر. «غەيرىي ئىنسان/يوق قىلىنغان شەخس» ئۇقۇمى، دۆلەت تەرىپىدىن تارىخنىڭ سىرتىغا ئىتتىرىۋېتىلگەن شەخسلەرنى ئېنىقلايدۇ. بۇ كىشىلەر، ھېچ مەۋجۇت بولۇپ باقمىغاندەك مۇئامىلىگە ئۇچرايدۇ.
2.5. خىتاي دۆلىتىنىڭ ئاتالغۇ ئىستراتېگىيەسى
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، شەرقىي تۈركىستان، تىبەت، تەيۋەن ۋە شياڭگاڭ سىياسەتلىرىدە سىستېمىلىق بىر تىل بۇرمىلاش ئويۇنىنى قوللانماقتا. بۇ بۇرمىلاش، ئورۋېلنىڭ «يېڭى تىل»  ئۇقۇمى بىلەن ھەيران قالارلىق ئوخشاشلىقلارنى كۆرسەتمەكتە. ھەربىي ئىشغالىيەت ۋە مۇستەملىكە قىلىش، «解放» (ئازادلىق/قۇتۇلۇش) دەپ ئاتىلىدۇ، شۇ ئارقىلىق جاھانگىرلىك ھەرىكەت «ياخشى» بىر ئىش سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ. مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە، «民族团结» (مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى) ئاتالغۇسى ئىچىگە قاچىلىنىدۇ ، شۇ ئارقىلىق بېسىم «ئىناقلىق» ۋە «بىرلىك» سۈپىتىدە قايتا قۇرۇلىدۇ. جازا لاگېرلىرى، «职业技能教育培训中心»  (كەسپىي ماھارەت تەلىم-تەربىيە مەركىزى) دەپ ئاتىلىدۇ، شۇ ئارقىلىق ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى «مائارىپ» ۋە «ماھارەت يېتىلدۈرۈش» سۈپىتىدە نورماللاشتۇرۇلىدۇ. ئۇيغۇر قارشىلىقى، «恐怖主义» (تېررورىزم) دەپ تامغىلىنىدۇ، شۇ ئارقىلىق قانۇنلۇق قارشىلىق جىنايەتلەشتۈرۈلىدۇ.  چىڭ ئىشغالىيىتى، «收复» (قايتۇرۇۋېلىش) دەپ تەبىرلىنىدۇ، شۇ ئارقىلىق مۇستەملىكە قۇرۇلۇشى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ھەرىكىتى سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ.
بۇ ئاتالغۇ ئىستراتېگىيەسى، پەقەت تەشۋىقاتتىنلا ئىبارەت ئەمەس. تىل، رېئاللىقنى شەكىللەندۈرۈش كۈچىگە ئىگە. ئىنسانلار دۇنيانى، ئۆزلىرى ئىگە بولغان سۆزلەر ئارقىلىق چۈشىنىدۇ. ئەگەر «ئىشغال» سۆزى ئىشلىتىلمىسە ۋە ھەر ۋاقىت «ئازادلىق» دېيىلسە، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئىنسانلارنىڭ زېھنىدە بۇ ئىككى ئۇقۇم ئارىسىدىكى پەرق غۇۋالىشىدۇ. بولۇپمۇ ياش ئەۋلادلار، باشقىچە بىر ئاتالغۇغا (ئالتېرناتىپقا) ھېچ ئۇچراپ باقمىغان بولسا، رەسمىي ئاتالغۇلارنى تەبىئىي ۋە بىردىنبىر توغرا دەپ قوبۇل قىلىدۇ.