ياۋروئاسىيانىڭ قەلبىدىن ئوتتۇرا شەرق تىنچلىقىغا سوزۇلغان كۆۋرۈك: قازاقىستان ۋە ئىبراھىم كېلىشىملىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا بۇ قارار، جۇمھۇررەئىس توقايېۋنىڭ قازاقىستاننى ياۋروئاسىيادا يۈكسىلىۋاتقان بىر دىپلوماتىك مەركەز ۋە شەرق بىلەن غەرب، شىمال بىلەن جەنۇب ئارىسىدىكى كەم بولسا بولمايدىغان بىر باغلىنىش نۇقتىسى (connectivity hub) ھالىتىگە كەلتۈرۈش تەسەۋۋۇرى بىلەن تولۇق ماس كەلمەكتە. دۆلەت، بۇ قەدەم بىلەن پەقەت بىر ئېنېرگىيە ۋە خام ئەشيا تەمىنلىگۈچى ئەمەسلىكىنى، بەلكى مۇرەككەپ رايونلۇق مەسىلىلەرنىڭ ھەل قىلىنىشىغا تۆھپە قوشالايدىغان ئىلغار بىر دىپلوماتىيە يۈرگۈزەلەيدىغان بىر ئاكتىيور ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاشنى مەقسەت قىلماقتا. «ئىبراھىم كېلىشىملىرى»، قازاقىستانغا ئوتتۇرا شەرققە ئوخشاش ھەرىكەتچان ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بىر رايوندا تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئويناش ۋە كۆپ يوللۇق تاشقى سىياسىتىنى يېڭى جۇغراپىيەلەرگە ۋە يېڭى ھەمكارلىق ساھەلىرىگە كېڭەيتىش پۇرسىتى سۇنماقتا.
بىخەتەرلىك ۋە گېئوسىياسىي ھېساباتلار
قازاقىستاننىڭ «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىشى، چوڭقۇر ۋە كۆپ قاتلاملىق بىخەتەرلىك ۋە گېئوسىياسىي ھېساباتلارنىڭ بىر نەتىجىسىدۇر. بۇ قارارنىڭ مەركىزىدە، ئاستانەنىڭ مۇرەككەپ رايونلۇق كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ئىچىدە ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى ئەڭ يۇقىرى چەكتە ئاشۇرۇش ئىستىكى ياتماقتا. بۇ دائىرىدىكى ئەڭ نازۇك مەسىلىلەرنىڭ بىرى، ئىسراِئىلىيە-ئىران رىقابىتى ئالدىدا تۇتۇلىدىغان مەيداندۇر. كېلىشىملەرگە قاتنىشىش، قازاقىستاننىڭ ھازىر ئىسراِئىلىيە بىلەن ئىنتېرنېت بىخەتەرلىكى، دۆلەت مۇداپىئە تېخنىكىلىرى ۋە ئىستىخبارات ساھەلىرىدە يۈرگۈزۈۋاتقان ھەمكارلىقىنى تېخىمۇ رەسمىي ۋە چوڭقۇر بىر زېمىنغا يۆتكەش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ ئىراننىڭ يادرو پىروگراممىسى ۋە رايونلۇق پائالىيەتلىرىدىن ئەندىشە قىلىدىغان ئاكتىيورلار ئۈچۈن ئىجابىي بىر سىگنال بولسىمۇ، كاسپىي دېڭىزىغا تۇتاش قىرغىقى بار ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە يوشۇرۇن بىر جىددىيچىلىك مەنبەسى پەيدا قىلىش خەۋپىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاستانە، بۇ قەدەمنىڭ ئىرانغا قارشى بىر ئىتتىپاققا قاتنىشىش ئەمەسلىكىنى ۋە تېھران بىلەن بولغان ئىجابىي مۇناسىۋەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇش نىيىتىدە ئىكەنلىكىنى دىپلوماتىك يوللار بىلەن تەكىتلەشكە مەجبۇر بولىدۇ.
ئىران قەدەر مۇھىم بولغان يەنە بىر تەرەپ بولسا، قازاقىستاننىڭ ئەنئەنىۋىي ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھلىرى بولغان رۇسىيە ۋە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقتۇر. موسكۋا، ئۆزىنىڭ «يېقىن ئەتراپى» دەپ قارايدىغان ئوتتۇرا ئاسىيادا ئامېرىكانىڭ كۈچىيىۋاتقان سىياسىي ۋە ھەربىي تەسىرىدىن قاتتىق بىئارام بولماقتا. گەرچە قازاقىستاننىڭ بۇ قەدىمى بىۋاسىتە رۇسىيەگە قارشى بىر ھەرىكەت بولمىسىمۇ، كىرېمل سارىيى بۇنى ئاستانەنىڭ ئۆز ئوربىتىسىدىن يىراقلىشىۋاتقانلىقىنىڭ بىر ئىشارىتى دەپ چۈشىنىشى مۇمكىن. ئوخشاش شەكىلدە بېيجىڭمۇ، ئۆزىنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بۇ رايوندا ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بىر بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىساد قۇرۇلمىسىنىڭ كۈچىيىشىنى ئۆز ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە بىر تەھدىت دەپ قارىشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا قازاقىستان دىپلوماتىيەسىنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ خىرىس، بۇ ئىككى گىگانت قوشنىسىنى، تاشلانغان قەدەمنىڭ ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقى مەنپەئەتلىرىگە ئۇيغۇن ھالدا ئېلىنغان مۇستەقىل بىر قارار ئىكەنلىكىگە ۋە ھازىرقى ئىتتىپاق قۇرۇلمىلىرىنى نىشان قىلمىغانلىقىغا قايىل قىلىش بولىدۇ.
بۇ گېئوسىياسىي خەتەرلەرگە قارىماي، قازاقىستان بۇ قەدەمنى خەلقئارا سەھنىدىكى «تىنچلىق ياراتقۇچى» دىپلوماتىك ماركىسىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن بىر پۇرسەت دەپ قارىماقتا. سوۋېت ئىتتىپاقىدىن مىراس قالغان يادرو قورال-ياراغلىرىدىن ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ۋاز كېچىپ، يادرو قورالسىزلىنىش ھەرىكىتىنىڭ يەر شارىۋى بىر رەھبىرىگە ئايلانغان قازاقىستان، بۇ كىملىكىنى ئوتتۇرا شەرق تىنچلىق مۇساپىسىگىمۇ يۆتكىمەكچى. «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىش ئارقىلىق، دۆلەتنىڭ پەقەت توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىشلا ئەمەس، بەلكى ئاكتىپ ھالدا تىنچلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىقتىدارىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلماقتا. بۇ، قازاقىستاننىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئوخشاش كۆپ تەرەپلىمىلىك سۇپىلاردىكى ئورنىنى ئاشۇرىدۇ ۋە دۆلەتكە تېخىمۇ كۆپ دىپلوماتىك سەرمايە ئېلىپ كېلىدۇ.
«ئاتلانتىك كېڭىشى» (Atlantic Council) مۇتەخەسسىسلىرىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، بۇ قارار ئاستانەنىڭ «ئىمكانقەدەر كۆپ ساندا ھەمراھغا ئېرىشىش» ۋە يەككە بىر كۈچكە بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتىش ئارزۇسىنىڭ كونكرېت بىر ئىپادىسىدۇر. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشى، كىچىك ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى دۆلەتلەر ئۈچۈن چوڭ كۈچلەرگە تايىنىدىغان بىخەتەرلىك كاپالەتلىرىنىڭ نەقەدەر ئاجىز بولىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. شۇڭلاشقا قازاقىستان، ئامېرىكا ۋە ئىسراِئىلىيەگە ئوخشاش تېخنولوگىيەلىك ۋە ھەربىي جەھەتتىن تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشنى ۋە يوشۇرۇن تەھدىتلەرگە قارشى ئالدىنى ئېلىش كۈچىنى كۈچەيتىشنى نىشان قىلماقتا. بۇ، پاسسىپ بىر تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىدىن، ئۆز بىخەتەرلىكىنى ئاكتىپ ھالدا شەكىللەندۈرىدىغان تېخىمۇ ئاكتىپ بىر تاشقى سىياسەت ئىدىيەسىگە ئۆتۈشنىڭ بىر ئىشارىتى دەپ قارىلىشى مۇمكىن.
ئىقتىسادىي ۋە ئېنېرگىيە ئاساسىدىكى ھەمكارلىق پۇرسەتلىرى