مىقدارنىڭ (سان-مىقدار)  ھۆكۈمرانلىقى دەۋرىمىزنىڭ ئالامىتىمۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

زامانىۋى ئىلىم-پەننىڭ ماھىيىتىنى بۇ خىل ئۇسۇلدا ئىپادىلەشكە بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ، زامانىۋى ئىلىم-پەن چۈشەنچىسىنى ئاساس قىلىپ مەدەنىيەت بەرپا قىلىش ئۇرۇنۇشلىرىغا ئارتۇقچە بىر نەرسە دېگىلى بولمايدۇ. بۇ بىر قاراشتۇر. لېكىن بۇ بىر تاللاش مەسىلىسىدۇر. بۇ تاللاش ئەڭ توغرا دېگەن قاراشنى گېنونغا ئوخشاش مۇتەپەككۇرلارنىڭ تەنقىد قىلىشىنىمۇ توغرا چۈشىنىش كېرەك. چۈنكى ھايات پەقەت ماددى ساھەدىنلا ئىبارەت ئەمەس. ئۆلۈم ۋە ئۇ دۇنيا قاتارلىق مېتافىزىكىلىق ھادىسىلەر باشقا جەمئىيەتلەرگە نىسبەتەن ئىنتايىن مۇھىم ھېسابلىنىدۇ.
ئىككى سوئال ۋە ئىككى قاراش
مېنىڭچە ، بۇ يەردە گۋېنوننىڭ نەزىرىيەسىگە ئوخشىمايدىغان يەنە ئىككى مۇھىم نۇقتا بار. بىرىنچى ، غەرب دۇنياسى سان- مىقدارنى ئاساس قىلىپ ئوتتۇرىغا قويغان مەدەنىيەت چۈشەنچىسىنى دۇنيا مىقىياسىدا ھۆكۈمران قىلماقچى بولغاندا ، قايسى قاراشتىن (سان- مىقدارلىقمۇ ياكى سۈپەتچىلمۇ) پايدىلىنىدۇ؟ ئىككىنچىدىن، جەمئىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ئىقتىساد قۇرۇلمىسىنىڭ قايسى قاراشقا ئاساسەن بەرپا قىلىنىدىغانلىقىنى چوقۇم بىلىش كېرەك.
غەرب دۇنياسى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىيە ۋە ئېقىملارنى ئىلمىي ئۇسلۇب بىلەن تەنقىد قىلىشقا تامامەن بولىدۇ. لېكىن غەرب دۇنياسىنى ئىدىيە ۋە ئېقىملىرىنى قانداقتۇر سان-مىقدارلىق نۇقتىئىينەزەردىن پايدىلىنىپ ئەمەس سۈپەتچىل نۇقتىئىينەزەردىن پايدىلىنىپ تارقاتماقتا . چۈنكى ئۇلاردا پۈتكۈل دۇنياغا تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان كۈچلۈك مەدەنىيەت بار. مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم بايلىق ئىكەنلىكى ھەممىگە مەلۇم. بۇ ھەقتە ھېچقانداق تالاش-تارتىش يوق. ئەلۋەتتە ، بۇنىڭدا ئۇلارنىڭ سان-مىقدار جەھەتتىكى كۈچى يەنى ماددىي كۈچى مۇھىم رول ئوينايدۇ. شۇنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەككى ، سان- مىقدارنى ئاساس قىلغان ماددى كۈچنى قوغداش ۋە داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن چوقۇم سۈپەتچىل نۇقتىئىينەزەرگە ئېھتىياج چۈشىدۇ. ئەگەر نوقۇل سان-مىقدار بىلەنلا مەدەنىيەت بەرپا قىلىش مۇمكىن بولسا ئىدى ، دۇنيادا كۆپ نوپۇسقا ئىگە جەمئىيەتلەر تېخىمۇ كۈچلۈك مەدەنىيەت بەرپا قىلغان بولاتتى.
بۇنىڭدىن باشقا ، تارىختىكى كۈچلۈك مەدەنىيەتلەرنىڭ سۈپەتچىل قەدرىيەتلەرنى-قىممەت قاراشنى ئاساس قىلىپ بەرپا بولغانلىقىنى، لېكىن سان-مىقدارلىق قەدرىيەتلەرنىڭ ئۈستۈنلۈك ئىگىلىشى بىلەن، سۈپەتچىل مەدەنىيەتلەرنىڭ چېكىنگەنلىكىنى ياكى يوق بولغانلىقىنى دېيىش خاتا بولمىسا كېرەك.
ئىجتىمائىي ئىقتىساد ساھەسىگە كەلسەك ، بۈگۈنكى شەرق جەمئىيەتلىرىنىڭ سۈپەتنى ئەمەس ، بەلكى سان-مىقدارنى ئاساس قىلغان قۇرۇلما ئىچىدە تۇرۇۋاتقانلىقلىرىنى دېسەك خاتالاشقان بولمايمىز. لاياقەتلىك يەنى سۈپەتلىك نوپۇس ، لاياقەتلىك-سۈپەتلىك كەسپىي خادىملار ، لاياقەتلىك ئىشلەپچىقىرىش ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش ئىشلاردا ئېنىقكى ، شەرق جەمئىيەتلىرى غەربنىڭ خېلىلا ئارقىسىدا. شۇڭلاشقا ، شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى ، دەۋرنىڭ ئالامىتى سۈپىتىدە سان- مىقدارنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنۇش ھەرىكىتى بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، غەرب جەمئىيىتىنىڭ ئەمەس ، بەلكى شەرق جەمئىيەتلىرىنىڭ مەسىلىسىدەك قىلىدۇ. بۇ مەسىلە يەنە بارلىق دۇنيا جەمئىيەتلىرىنىڭ مەسىلىسىدۇر. دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى تەرەققىي قىلغان ياكى تەرەققىي قىلمىغان جەمئىيەتلەردە ئازدۇر-كۆپتۇر سان-مىقدار ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى. لېكىن بۇ مەسىلە بولۇپمۇ ئىجتىمائىي ، ئىقتىسادىي ياكى ئىلىم-پەن ساھەسىدە غەربنىڭ ئارقىسىدا قالغان جەمئىيەتلەردە بەكرەك ھېس قىلىنماقتا.
شەيئىي-ھادىسىلەرگە قاراش : غەرب ۋە شەرقنىڭ قىيىنچىلىقى
ئەلۋەتتە ، ھەممە جەمئىيەتتە شەيئىي-ھادىسىلەرگە بولغان كۆز قاراش ئوخشاش بولماسلىقى مۇمكىن. دۇنيادىكى بارلىق جەمئىيەتلەرنىڭ ئىشلارنى غەرب بىلەن ئوخشاش قارىشىنىڭ ھاجىتى يوق. ھەر بىر جەمئىيەتنىڭ ئۆز قىممەت قارىشى-قەدرىيىتى بىلەن كۆز قاراشنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى نورمال ئەھۋالدۇر. ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاخىرقى دەۋرىدىكى بۈيۈك ۋەزىر ۋە زىيالىيلارنىڭ بىرى بولغان سەيىت ھالىم پاشا ئىسلام دۇنياسىنىڭ غەربنىڭ ئارقىسىدا قېلىشىنى شەرھىيلىگەندە، ئىككى دۇنيا ئوتتۇرىسىدىكى شەيئىي-ھادىسىلەرگە بولغان كۆز قاراشتىكى پەرقنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ۋە بۇ جەھەتتىكى قاراشلارنىڭ ئىدىيەدىن جىسىمغا ئەمەس ، جىسىمدىن ئىدىيەگە قاراپ تەرەققىي قىلغان سىزىقتا شەكىللىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەشىمۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ،لېكىن ئۇنىڭ قارىشى مۇھىم بولۇش بىرگە، تەنقىدتىن خالىي ئەمەس. چۈنكى ھەر ئىككى خىل قاراش ھاياتلىقتا مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
ھاياتنى غەرب دۇنياسىغا ئوخشاش نوقۇل ماددى قىممەت قارىشى ياكى سان-مىقدار نۇقتىسىدىن تەرەققىي قىلغان چۈشەنچىگە ئاساسەن كۆزىتىش ۋە شەرھىيلەش ھەمىشە ئەڭ ساغلام قاراش بولماسلىقى مۇمكىن. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى ، بۇ بارلىق مەسىلىلەرنى ھەل قىلالمايدۇ. بولۇپمۇ بۈگۈنكى دۇنيادا ئوخشىمىغان كۆز قاراش ۋە ئۇسۇللارغا ئېھتىياجلىقمىز. بىراق ئامانەتنىڭ ئىقتىدارلىق ۋە لاياقەتلىك كىشىلەرگە تاپشۇرۇلۇشى ، ھوقۇق ۋە ئادالەتنىڭ ئۈستۈنلۈككە ئىگە قىلىنىشى ، باشقىلارنىڭ ھەققىگە ھۆرمەت قىلىنىشى قاتارلىقلار پرىنسىپلارنى جەمئىيەتتە ئۈستۈنلۈككە ئېرىشتۈرۈشنى ئاساس قىلمايدىغان ۋە سۈپەتچىل مەسىلىلەر پەيدا قىلىدىغان قۇرۇلمىلار ۋە سىستېمىلار غەربنىڭ ئەمەس ، بەلكى شەرق جەمئىيەتلىرىنىڭ سوزۇلما خاراكتېرلىك مەسىلىسىدەك قىلىدۇ. يەنە بىر جەھەتتىن ، بارلىق مەسىلىلەرنى سان-مىقدارنىڭ قۇدرىتىگە تايىنىپ ماددى ئۇسۇللار بىلەن ھەل قىلىش قارىشى، مەسىلەن پۇل بىلەن ھەل قىلىش قارىشى غەرب دۇنياسىدىن بەكرەك بەلكى شەرقتىكى نوپۇزلۇق چۈشەنچە سۈپىتىدە رۇشەن ھالەتتە كۆرۈلمەكتە.