خىتاينىڭ ئالتېرناتىپ دۇنيا تەرتىپى ئامېرىكا ئۇنىڭدىن نېمىلەرنى ئۆگىنىشى كېرەك؟ (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گەرچە خىتاينىڭ تەسەۋۋۇرى تولۇق ئەمەلگە ئاشمىسىمۇ، دۇنيانىڭ ئىشەنچلىك باشقا تاللىشى بولمىسا، خىتاي بۇ نارازىلىقتىن پايدىلىنىپ، ھازىرقى خەلقئارالىق سىستېمىنى ماددىي جەھەتتىن ئاجىزلاشتۇرۇشتا مۇھىم ئىلگىرىلەشكە ئېرىشەلەيدۇ. خۇاۋېينىڭ ئالاقە ئۈسكۈنىلىرىنى ئىشلىتىشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن، ئامېرىكانىڭ باشقا دۆلەتلەرنى قايىل قىلىشتىكى جاپالىق كۈرىشى، مەسىلە چىقىشتىن بۇرۇن ئالدىنى ئېلىشنىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسىتىدىغان مۇھىم ساۋاقتۇر. ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇقنى دۆلەتلەر بەلگىلەيدىغان ھوقۇقلارغا ئۆزگەرتكەن، مالىيە سىستېمىسىنى زور دەرىجىدە دوللارسىزلاشتۇرغان، دۆلەت كونتروللۇقىدىكى تېخنولوگىيە سىستېمىلىرىنى كەڭ تارقاتقان ۋە ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى ھەربىي ئىتتىپاقلارنى بۇزغان دۇنيا تەرتىپىنى ئاغدۇرۇش تېخىمۇ قىيىن بولىدۇ.
شۇڭا، ئامېرىكا ئۆزىنى سىستېما ئۆزگىرىشىنىڭ كۈچى سۈپىتىدە تېز سۈرئەتتە قايتا ئورۇنلاشتۇرۇشى كېرەك. ئۇ خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەسىدىن ئۆگىنىپ، پۇرسەتپەرەس بولۇشى، خىتاي ئىقتىسادى ئاجىزلاۋاتقان ۋە سىياسىي سىستېمىسى بېسىمغا ئۇچراۋاتقان پەيتتىن پايدىلىنىشى كېرەك. ئۇ شى جىنپىڭنىڭ قايتا-قايتا دېگىنىدەك، دۇنيادا «100 يىلدىن بېرى كۆرۈلۈپ باقمىغان» ئۆزگىرىشلەر يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىشى، لېكىن بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئامېرىكانىڭ ئاجىزلىشىشىنى بىلدۈرمەيدىغانلىقىنى، ئەكسىچە، ۋاشىنگتوننىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇشى كېرەك .
بۇ كۆز قاراش دۇنيانىڭ رەقەملىك، ئېنېرگىيە، يېزا ئىگىلىك ۋە ساقلىق ساقلاش مەنزىرىسىنى كەڭ قاتلامنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ۋە ئورتاق دۇنياۋى گۈللىنىشكە تۆھپە قوشىدىغان شەكىلدە ئۆزگەرتىدىغان ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ئىنقىلابنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن باشلىنىشى كېرەك. بۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئوتتۇرا كىرىملىك ئىقتىسادلارنى كۈچلۈك ۋە خىلمۇخىل دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرى، يېڭىلىق يارىتىش تورلىرى، پاكىز ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىلىرى، ئۇچۇر ھەم سانلىق مەلۇمات باشقۇرۇش تۈزۈملىرىگە قوشىدىغان يېڭى نورمىلار ۋە ئورگانلارنى تەلەپ قىلىدۇ.
ۋاشىنگتون يۇقىرى ئۆلچەم، قانۇن ئۈستۈنلۈكى، ئەمەلدارلارنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە سىجىل تېخنولوگىيەلىك تەرەققىيات كۆز قارىشى ئۈستىدە دۇنياۋى مۇنازىرە قوزغىشى كېرەك. بۇلار ئىدېئولوگىيەدىن خالىي ئورتاقلىقنى ئەكس ئەتتۈرۈش نورمىلىرىمىزدۇر . خۇددى خىتاينىڭ تەرەققىياتنىڭ مۇھىملىقىغا بولغان تەكىتى كەڭ قوللاشقا ئېرىشكىنىدەك، بۇنداق مۇنازىرىمۇ كەڭ قوللاشقا ئېرىشىشى مۇمكىن.
ۋاشىنگتون ئامېرىكا-ياۋروپا ئىتتىپاقى سودا ۋە تېخنولوگىيە كېڭىشى، ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي چەمبىرىكى ۋە دۇنياۋى ئۇل مۇئەسسەسە مەبلىغى ھەمكارلىقى ئارقىلىق بۇ كۆز قاراشنىڭ بەزى ئاساسلىرىنى ئورناتتى. ئەمما بۇ تەڭلىمىدىن چىقىرىپ تاشلانغانلار دەل خىتاينىڭ ئۆزگىرىش كۆز قارىشىغا ئەڭ ئوچۇق بولغان دۆلەتلەردۇر – BRICS، SCO ۋە دېموكراتىك بولمىغان، تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئوتتۇرا كىرىملىك ئىقتىسادلارنىڭ كۆپىنچىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ۋاشىنگتون بۇ دۆلەتلەر بىلەن بىرلىكتە، ئاسىيا ۋە ياۋروپالىق ھەمراھلىرى بىلەن قۇرغىنىغا ئوخشاش رايونلۇق ئورۇنلاشتۇرۇشلار ئۈستىدە ئىزدىنىشى كېرەك. تېخىمۇ كۆپ دۆلەت ئۆزەك ۋە پەن-تېخنىكا قانۇنى قاتارلىقلار بىلەن قۇرۇلغان كۈچلۈك تەمىنلەش زەنجىرى تورلىرىغا كىرگۈزۈلۈشى كېرەك. كامبودژا ۋە لائوس قاتارلىق ھىندى-تىنچ ئوكيان چەمبىرىكى قاتارلىق مەۋجۇت كېلىشىملەردىن سىرتتا قالغان دۆلەتلەرگە ئەزا بولۇش يولى ئېچىلىشى كېرەك. بۇ ئامېرىكانىڭ تەرەققىيات ئىزىنى كېڭەيتىپ، خىتاينىڭ BRI ۋە GDI دىن پەرقلىق بىر تەرەققىيات يولىنى تەمىنلەيدۇ ۋە خىتاينىڭ تەشەببۇسلىرىنىڭ ئەكسىچە، قاتناشقۇچى دۆلەتلەرگە قائىدىلەرنى تۈزۈشكە پۇرسەت بېرىلىدۇ.
سۈنئىي ئەقىل ئامېرىكانىڭ يېڭى، كەڭ قاتلامنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان پوزىتسىيەسىنى نامايان قىلىشى ئۈچۈن ئالاھىدە پۇرسەت يارىتىدۇ. سۈنئىي ئەقىلنىڭ تولۇق قوللىنىلىشى چۈشىنىلگەنسېرى، ئۇنىڭ ئىجابىي تەسىرىنى كۈچەيتىش ۋە سەلبىي تەسىرىنى چەكلەش ئۈچۈن يېڭى خەلقئارالىق نورمىلار ۋە بەلكىم يېڭى ئورگانلار كېرەك بولىدۇ. دۇنيانىڭ يېتەكچى سۈنئىي ئەقىل يېڭىلىق يارىتىش كۈچى بولغان ئامېرىكا، ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى ۋە ھەمكارلىرىدىن باشقا دۆلەتلەر بىلەن قائىدە تۈزۈشكە دەسلەپتە قاتنىشىشى كېرەك. مەسىلەن: كېيىنكى ئەۋلاد سۈنئىي ئەقىل خىزمەتلىرى ئۈچۈن ئامېرىكا-ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ماھارەت يېتىلدۈرۈش جەھەتتىكى تىرىشچانلىقى، دۇنيانىڭ كۆپ قىسمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان قىلىپ كېڭەيتىلىشى كېرەك. ئامېرىكا يەنە ئۆزىنىڭ كۈچلۈك خۇسۇسىي ساھەسى ۋە پۇقراۋى جەمئىيەت تەشكىلاتلىرى بىلەن باشقا دۆلەتلەردىكى ئۇلارنىڭ ھەمكارلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى قوللىيالايدۇ.
بۇنىڭ ئۈچۈن، ۋاشىنگتون خۇددى خىتاي BRI ۋە GDI غا دۆلەتكە تەۋە كارخانىلىرى ۋە خۇسۇسىي ساھەسىنى قاتناشتۇرغاندەك، ئامېرىكانىڭ خۇسۇسىي ساھەسى ۋە پۇقراۋى ئورگانلىرىدىن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشى كېرەك. دۆلەت تەشەببۇس قىلغان ئەمما تىجارەت ۋە پۇقراۋى جەمئىيەتلەر يېتەكچىلىك قىلىدىغان خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى قۇرۇشى كېرەك. دۇنيانىڭ كۆپ قىسمىدا، جۈملىدىن ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكاسىدا، ئامېرىكا خىتايغا قارىغاندا چەت ئەل مەبلىغى ۋە ياردەمنىڭ تېخىمۇ چوڭ ۋە ئارزۇ قىلىنىدىغان مەنبەسىدۇر. ۋاشىنگتون ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى بىلەن خۇسۇسىي سېكتورنىڭ ئىقتىسادىي مەقسەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇھىم ماسلىشىشنى ئىشلەتمەي تاشلاپ قويغان. مەسىلەن: چەت ئەللەردە ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ گۈللىنىشىگە ياردەم بېرىدىغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مۇھىت يارىتىش قاتارلىقلار.