2020-يىلىدا خىتاي – ئامېرىكا مۇناسىۋىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سايلام جەريانىدا دېموكراتچىلار ترامپنى خوڭكۇڭ مەسىلىسىدە ئەيىبلەيدۇ. ھەتتا بەزى جۇمھۇرىيەتچىلەر دېموكراتچىلار بىلەن بىرلىشىپ ئامېرىكىدىن خىتايغا ئىمبارگو يۈرگۈزۈش ۋە خوڭكۇڭغا سودا ئىمتىيازى بىرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. 2020- يىلى خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى ( شەرقىي تۇركىستاندىكى) ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمانلارغا يۈرگۈزگەن ۋەھشىي ئىنسانىيلىققا يات بولغان باستۇرۇشى كىشىلىك ھوقۇق تالاش – تارتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ يىلدىكى خىتايغا بولغان دۇنياۋى نەپرەت ۋە ئەيىبلەش بىۋاستە خىتاينىڭ خوڭكۇڭلۇقلارنى بوزەك قىلىشى ۋە شىنجاڭدىكى ( شەرقىي تۈركستاندىكى ) مۇسۇلمانلارنى لاگېرلارغا سولىۋالغانلىقى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ. ھەمدە تىرامپنىڭ بۇ جەھەتتىكى پوزىتسىيىسى سوراق قىلىندۇ. دالاي لاما بۇ يىل 85 ياشتا، ئو ئۆلۈپ كەتسە تىبەتتە قالايمىقانچىلىق ۋ ھىندىىستان ۋە خىتاي ئارىسىدىكى تالاش – تارتىشلار باشلىنىدۇ. كىيىنكى دالاي لامانى كىم بەلگىلەيدۇ؟ بۇلار نازۇك مەسىلىلەر.
يەنە بىرى دۇنيادا بىر بۆلۈنۈش ۋە مۇستەقىللىق دولقۇنى باش كۆتۈرمەكتە. ئسپانىيەدىن كاتالۇنىيە، ئەنگلىيەدىن شۇتلاندىيە، خىتايدا تەيۋەن ۋە خوڭكۇڭ قاتارلىقلار. خىتاي ھۆكۈمىتى شىنجاڭدا ( شەرقىي تۈركستاندا) بىرمىليۇن كىشىنى لاگېرغا قامىغان بولۇپ، گەرچە خىتاي ۋاقتىلىق ئۇيغۇر بۆلگۈنچىلىكنى مۇۋپپەقىيەتلىك ھالدا باستۇرالىغان بولسىمۇ ئەمما خىتاي مەركىزى ھۆكۈمەتنىڭ باستۇرۇشى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش تەلىپىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ.
ئىقتسادىي جەھەتتىن قارىغاندا، شاڭخەي خىتاي رەھبەرلىرى پىلانلىۋالغاندەك دۇنيانىڭ ئىقتسادىي مەركىزى بولالمايدۇ. ئو خوڭكۇڭ، لوندون ۋە نىيۇيۇركلارنىڭ ھېلىھەم ئارقىسدا. ئەمما يەنىلا 2020- يىلدىكى مۇھىم پۇل – مۇئامىلە مەركىزىدۇر.
خىتاي رەھبەرلىرى نىشان بەلگىلىۋېلىشنى ياخشى كۆرىدۇ. ئۇلار 10 يىل بۇرۇن 2020- يىلىدا شاڭخەينى دۇنيانىڭ ئىقتسادىي مەركىزىگە ئايلاندۇرۇشنى پىلانلىغان ئىدى. خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئېشىشى بىلەن پۇل – مۇئامىلە جەھەتتىكى تەرەققىياتنىڭ ماس قەدەملىك بولىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. لېكىن خىتايدا بۇ ئىككىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا پەرق زور. خىتاينىڭ GDPسى دۇنيانىڭ %16 نى ئىگىلەيدۇ. لېكىن خىتاي پۇلىنىڭ خەلقئارا سودىدىكى ئىشلىتىلىش نىسبىتى ئارانلا %2 ، يەنى كانادا دوللىرى بىلەن ئوخشاش.
بۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەبى بەكلا ئوچۇق ۋە چۈشىنىشلىك ؛ يەنى خىتاي پۇل ۋە كاپىتالنىڭ كونتروللۇقىنى ئىقتىسادىنىڭ جان تومۇرى دەپ قارايدۇ. مۇستەقىل بىر ئەدلىيە ئورگىنىنىڭ بولماسلىقى خىتايغا بولغان پۇل مۇئامىلە جەھەتتىكى ئىشەنمەسلىكنىڭ سەۋەبى، خىتاي ھەرقانچە چەتئەللىك مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغدايمىز، دېسىمۇ لېكىن ئۇلارنى ئىشەندۈرەلمەيدۇ. خىتاي كومپارتىيىسىگە ئىشەنگەنلەرمۇ خىتايغا بارغاندا نورمال تىلفۇنلىرىنى ئۆيىگە قويۇپ ، زاپاس تىلفۇنى بىلەن بارىدۇ.
خىتاي 2020 -يىلىدا نۇرغۇن كىرىزسلارغا دۈچ كەلسىمۇ بۇلارنى كۆرسەتمەسلىككە تىرىشىدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ پىلانى بويىچە 2020- يىلى خىتايدا ئومۇمىيۇزلۇك «ھاللىق جەمئىيەت» بەرپا قىلنشى كېرەك. 小康社会 كۇڭزى پەلسەپەسىدىن كەلگەن بولۇپ سىياسىي ۋە ئىقتسادىي جەھەتتىكى باراۋەرلىكنى ئىشقا ئاشۇرغان ئۇتوپىك جەمئىيەتنى كۆرسىتىدۇ. بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى 1978- يىلى دىڭ شىياۋپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ 2000- يىلىدا ئىشقا ئاشۇرۇشنى پىلانلىغان. لېكىن 2000- يىلى خىتايدا يەنىلا 130 مىليون ئادەم قاتتىق نامراتچىلىق ئىچىدە ياشايتتى. شۇڭا 2012- يىلى كومپارتىيە بۇ پىلاننى 2020- يىلغا كېچىكتۈردى. نىشان بولسا 2010- يىللىق كىشى بېشى كىرىمنى بىر قاتلاش ۋە نامراتلىق سىزىقنىڭ ئاستىدا قالغان ھېچكىم بولماسلىق.
ئەمما ئىشلار ئۇنداق بولمىدى. بۇنداق بولۇشى ئۈچۈن خىتاي ئىقتسادىي 6.2% دىن چۈشمەي ئېشىشى كېرەك. خىتاينىڭ نامراتلىق سىزىقمۇ ( ھەم ھاللىق سەۋىيە سىزىقى) كىشى بېشى يىللىق كىرىم 340 دوللار بولۇپ بۇ ئۆلچەمنى شەھەردىمۇ ئۆزگەرتمىگەن . شۇڭا بىز بۇنى نىشاننى شەھەرلەردە ئەمەلگە ئاشۇردۇق دەۋاتىدۇ. لېكىن شەھەرنىڭ ئىستېمال سەۋىيىسى ھەر جەھەتتىن ئۈستۈن. يەنە خىتاينىڭ پىلانىدا 2020- يىلى نامراتلىق قالپىقى چۆرۈپ تاشلىنىدۇ، 2035- يىلدا مودېرن سوتسيالىستىك جەمئىيەت قۇرۇلىدۇ ۋە 2049- يىلىدا ئومۇميۈزلۈك باي، دېموكراتىك، مەدەنىي، ئىلغار، ئىناق ، كۈچلۈك ۋە گۈزەل بىر دۆلەت بەرپا قىلماقچى. لېكىن بەزى خىتايلار جىق باي بولمىغانلىقىنى ئەكسىچە باي- كەمبەغەللىك پەرقىنىڭ ئېشىپ كېتىۋاتقانلىقىنى تەكىتلىمەكتە.