ئىبنى خەلدۇندىن ئون سىياسىي ئۈگۈت (مەغلۇپ خەلقنىڭ تەقدىرى) (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىبن خەلدۇن يەنە شۇنداق دەيدۇ : ئەگەر ھۆكۈمدار قاتتىق قول، رەھىمسىز، ئېغىر جازالارغا تايىنىدىغان بولۇپ قالسا ۋە ئاۋامنى كونترول قىلىش ئۈچۈن پايلاقچىلىق مەھكىمىلىرىنى تەسىس قىلىپ، ئۇلارنىڭ ھەممە ئىشلىرىنى نازارەت ئاستىغا ئالسا، خەلق ئىچىدە قورقۇنچ ۋە پەسكەشلىك ئەۋج ئالىدۇ. خەلق ھۆكۈمدارنىڭ جازاسىغا ئۇچرىماسلىق ئۈچۈن يالغانچىلىق، ھىيلىگەرلىك ۋە ساختىپەزلىك قاتارلىق ئىللەتلەرنى قوللىنىشقا مەجبۇر بولىدۇ،  بۇ سۈپەتلەر بارا – بارا ئاۋامنىڭ قان – قېنىغا سىڭىپ، ئۇلارنىڭ خاراكتېرىگە ئايلىندۇ، شۇنىڭ بىلەن خەلق قىممەت قاراش  ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن يىمرىلىدۇ، بۇنداق ھالغا كېلىپ قالغان خەلق ھۆكۈمدارنى جەڭ مەيدانلىرىدا ۋە قىيىن پەيتلەردە تاشلاپ قېچىشى، دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۇلارنىڭ يامان نىيەتلىرىنىڭ قۇربانى بولۇپ كېتىشى مۇمكىن،  بەلكى ئۇلار ئۆز ئارا تىل بىرىكتۈرۈپ ھۆكۈمدارنى قەتل قىلىشىمۇ مۇمكىن، بۇنىڭدىمۇ يەنىلا دۆلەت يىمىرىلىش تەقدىرىدىن قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ. ئەگەر ھۆكۈمدار خەلقنى ئىدارە قىلىشتا داۋاملىق قاتتىق قوللۇق ۋە رەھىمسىزلىككە تايىنىۋەرسە، خەلق بىلەن ھۆكۈمدار ئارىسىدىكى ئەسەبىيەت مۇناسىۋىتى چىرىيدۇ ۋە  يېتەرلىك ئەھمىيەت بېرىلمىگەچكە تامامەن يوقۇلىدۇ.
مۇبادا ھۆكۈمدار مۇلايىم، شەپقەتلىك بولسا، خەلقنىڭ كۆڭلى ئۇنىڭدىن خاتىرجەم بولىدۇ، دىلىدا ھۆكۈمدارغا قارىتا ئىشەنچ ۋە سۆيگۈ تۇيغۇسى شەكىللىنىپ، ئۇنىڭ دۈشمەنلىرىگە قارشى تۇرۇش ۋە ئۇنى قوغداش ئۈچۈن جېنىنى سېلىپ بېرىشتىنمۇ يانمايدىغان ھالغا كېتىدۇ، نەتىجىدە ھەممە  ئىشلار تۈزىلىپ، يولىغا چۈشىدۇ.
مەيلى ئوقۇغۇچى، مەيلى قۇل، مەيلى خىزمەتچى كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ناۋادا بىر ئىنسان قاتتىق قوللۇق ۋە رەھىمسىزلىك ئىچىدە ئۆسۈپ يېتىلسە، رەھىمسىزلىك ئۇنىڭ خاراكتېرىگە ئايلىنىدۇ، كەڭرىچىلىك ياقمايدىغان بولۇپ قالىدۇ، جەڭگىۋارلىقى سۇنىدۇ.  بۇ خاراكتېر ئۇنى ھۇرۇنلۇق، يالغانچىلىق ۋە رەزىللىككە ئۈندەيدۇ، باشقىلارنىڭ قاتتىق قوللۇقىغا ئۇچرىماسلىق ئۈچۈن ياسالمىلىق قىلىشقا ۋە «خوجا كۆردى»گە ئىش قىلىشقا  ئادەتلىنىدۇ،  ھىيلىگەرلىك ۋە ئالدامچىلىق ئۇنىڭغا شۇنداق قىلىشنى ئۆگىتىدۇ.  بارا – بارا بۇ سۈپەتلەر ئۇنىڭ خاراكتېرى ۋە ئادىتىگە ئايلىنىپ، ئۆزى ۋە ئائىلىسىنى قوغداش ۋە قامداشتىن ئىبارەت ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيلىك جەھەتتىكى ئەڭ ئاددى ئىنسانىيلىق ئىپادىلىرىمۇ دەز يەيدۇ ۋە باشقىلارغا تايىنىپ ياشايدىغان تىرىكتاپقا ئايلىنىدۇ. ئىش بۇنىڭلىق بىلەنلا تۈگىمەيدۇ، بۇنداق ئىنسان ھۇرۇنلۇقى تۈپەيلى ئەخلاق – پەزىلەتتىن پۈتۈنلەي ئاجراپ، غايىسى ۋە ئىنسانىيلىقىنى ئۇنتۇيدۇ، چىركىن، خار ۋە مەھكۇملارچە ياشاشقا رازى بولىدۇ، قاتتىق قول ۋە شەپقەتسىز ھاكىمىيەتنىڭ كونتروللۇقى ئاستىدا قالغان خەلقلەردە بۇنداق ئەھۋاللار كۆپ كۆرۈلىدۇ.
ئالتىنچى ئۈگۈت : ئىنسانلار 40 يىلدا تەلتۆكۈس ئۆزگىرىپ بولىدۇ.
ئىبن خەلدۇن دەيدۇ : قۇرئانى كەرىم بەنى ئىسرائىلنىڭ شام ۋە مىسىر ئارىسىدىكى سىنا  چۆلىدە  40 يىللىق ئادىشىش بىلەن جازالانغانلىقىنى ئېيتىدۇ،  بۇ جەرياندا ئۇلار ھېچقانداق مەدەنىيەت بىلەن ئۇچراشمايدۇ، باشقا ئىنسانلار بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋەت ئورناتمايدۇ. چۈنكى ئۇلار شام زېمىنغا بارايلى دېسە ئەمالىقەلەردىن، مىسىرغا قايتايلى دېسە قىبتىيلاردىن قورقاتتى، ئۇلارغا تاقابىل تۇرالمايدىغانلىقىنى بىلەتتى. قۇرئاندىكى ئايەتنىڭ ئورانىدىن بىز شۇنى چۈشىنىپ يېتەلەيمىزكى، ئاللاھ تائالانىڭ ئۇلارنى چۆلدە 40 يىل تۇرغۇزۇشىنىڭ سىرى پىرئەۋننىڭ زۇلۇمى، رەھىمسىزلىكى ۋە خورلىشى نەتىجىسىدە ئەخلاقىي جەھەتتىن چىرىكلىشىپ، ئەسەبىيىتى بۇزۇلغان بىر ئەۋلاد كىشىلەرنىڭ يوقىلىشى ۋە خورلۇق، شەپقەتسىزلىكنىڭ نېمىلىكىنى بىلمەيدىغان، تەبىئىتى ساغلام ۋە مىللەت ئىچىدە كۈچلۈك ئەسەبىيەتكە ئىگە يېڭى بىر ئەۋلاد كىشىلەرنىڭ  مەيدانغا كېلىشىدۇر.  دەل مانا مۇشۇ يېڭى ئەۋلاد ئۆزىنىڭ ساغلام ئەسەبىيىتىگە تايىنىپ تۇرۇپ غەلىبىگە ۋە ئەزىزلىككە ئىنتىلىدىغان سالاھىيەتكە ۋە ئىقتىدارغا ئىگە بولىدۇ.
خۇللەس، مىللەت ئىچىدە بۇرۇنقىلارنىڭ تۈگەپ، يېڭى بىر ئەۋلادنىڭ يېتىشىپ چىقىپ، تەلتۆكۈس  يېڭىلىنىشىغا ئەڭ ئاز بولغاندىمۇ 40 يىل ۋاقىت كېتىدۇ.
يەتتىنچى ئۈگۈت : مەغلۇپ خەلقنىڭ تەقدىرى.
ئىبن خەلدۇن دەيدۇكى :  مەغلۇپ بولۇپ، ياتلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا چۈشۈپ قالغان خەلق – توغرىسىنى ئاللاھ بىلىدۇ —  روھىيەتتە مەيدانغا كەلگەن سۇسلۇق ۋە بوشاڭلىق سەۋەبلىك تېز سۈرئەتتە يوقىلىشقا مەھكۇمدۇر.  چۈنكى باشقىلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدا قالغان خەلق ئۆزىنىڭ تەقدىر تىزگىنىنى ئىشغالچىلارنىڭ قولىغا تۇتقۇزۇپ قويىدۇ، قۇللۇق ئۇلارنى باشقىلارنىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا ئىشلىتىدىغان كۈسىيىگە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ، مەھكۇم خەلق داۋاملىق ھاكىمىيەتكە موھتاج ھالغا چۈشۈپ قالىدۇ.  بۇ تۈپەيلى ئۇلارنىڭ ئۈمىد شامى پىلىلداپ، كۆپىيىش نىسبىتى تۆۋەنلەيدۇ.  ھالبۇكى يۈكسىلىش پەقەت ئۈمىدۋارلىق ۋە ئۇنىڭ تەبىئىي نەتىجىسى بولغان كۆپىيىش نىسبىتىنىڭ يۇقىرىلىقىدىن ئىبارەت ئىككى ھەل قىلغۇچ ئامىل نەتىجىسىدىلا مەيدانغا كېلىدۇ.
خەلق ھورۇنلىقى تۈپەيلى ئۈمىدسىزلىك پاتقىقىغا پېتىپ، ھەممە نېمىسىنى ئۈمىدسىزلىككە يەم قىلىپ بەرسە، ئۇلارنىڭ يۈكسىلىش ۋە تەرەققىي قىلىش جەريانى توسالغۇغا ئۇچراپ، ھايات ئاساسلىرى زەربىگە ئۇچرايدۇ.  مەغلۇبىيەتلىك تەقدىرى  ئۇلارنىڭ شانۇ – شەۋكىتىنى يەر بىلەن يەكسان قىلىپ تاشلىغاچقا، ئۇلار ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارىنى يوقىتىپ، ھەممىنىڭ بويسۇندۇرغۇسى كېلىدىغان مەھكۇمغا، ھەممە ئىتنىڭ تالىغۇسى كېلىدىغان چوپانسىز پادىغا ئايلىنىپ قالىدۇ.