خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرىدىن بۇرۇنقى»دەۋرىدىكىگە ئوخشاش، دۇنيادا بىردىن كۆپ مەركەز شەكىللەنمەكتە. لېكىن يەر شارىلىشىش دىنكامىكلىرىنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا، بۇرۇنقىدىن پەرقلىق ھالدا بۇ كۈچ مەركەزلىرى ئارىسىدا كۈچلۈك بېقىندىلىق مۇناسىۋىتى پەيدا بولماقتا. بۇ سەۋەبتىن دۇنيا بىر-بىرىدىن ئۈزۈك ھالەتتە ئەمەس، ئەكسىچە «گىرەلىشىپ كەتكەن كۆپ مەركەزلىك»ھالەتتە تۇرماقتا. دۇنيانىڭ ۋەزىيىتىگە قارىغىنىمىزدا، بۇ يېڭى كۈچ مەركەزلىرىدە بەزىدە مەدەنىيەت، بەزىدە ئىقتىساد، بەزىدە سىياسەت، بەزىدە ھەربىي-ئىستىراتېگىيە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. لېكىن ھەممىدىن مۇھىمى، زامان-ماكان مۇناسىۋىتىنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا بۇلار بىرلا ۋاقىتتا ۋە بىرلاماكاندا ئوتتۇرىغا چىقىشىمۇ مۇمكىن. شۇڭا بۇ «بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەن»ھادىسىدە نۇرغۇن نەرسىنىڭ ئىزنالىرىنى تاپقىلى بولىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا بىرلا مەركەزدىن ئېغىز ئېچىش مۇمكىن ئەمەس، دۇنيادا مەركەزچىلىك ئەمەس ئەكسىچە مەركەزسىزلىشىش ھادىسىسى كۆرۈلمەكتە.
«خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»ئاساسلىق ئامىللىرى ۋە مۇناسىۋەت شەكىللىرى نۇقتىسىدىن نە ئەبەدىي نە ئەزەلىي ھادىسە ئەمەس. بۇ ھادىسە مەلۇم بىر تارىخىي دەۋىرگە تەۋە دۇنيا سىياسىتى شەكلى بولۇپ، تارىخىي شارائىتلارغا باغلىق بولغانلىقى سەۋەبىدىن شارائىتلارغا قاراپ ئۆزگىرىدۇ. دۇنيا سىياسىتىدىكى بۇ تارىخىي ئۆزگىرىش بىزگە غەربنىڭ ئۈستۈنلىكىنىڭ دائىملىق ۋە ئۆزگەرمەس ھادىسە ئەمەسلىكىنى روشەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
نۆۋەتتە دۇنيا سىياسىتى يېڭى بىر دەۋىرنى باشتىن كەچۈرمەكتە. بىراق دۇنيا سىياسىتىنىڭ قايسى يۆنىلىشكە قاراپ ئۆزگىرىپ ماڭىدىغانلىقى ھازىرچە نامەلۇم. «مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشىدىغان»دۇنيامۇ، «ئېتنىك توقۇنۇشلار كەسكىنلىشىپ كەتكەن ۋە قەبىلىلەشكەن»دۇنيامۇ، ياكى چېگرالار يوق بولغان، بارلىق مىللەتلەرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان دۇنيا ھۆكۈمىتى ھۆكۈم سۈرىدىغان «تولۇق مەنىدىكى يەر شارىلاشقان دۇنيا»مۇ شەكىللىنىدۇ؟ ھازىرچە ئېنىق ئەمەس. لېكىن ئېنىق بولغان نەرسە شۇكى، دۇنيا بۇرۇنقىدەك بولمىغىنىغا ئوخشاش، بۇنىڭدىن كېيىنمۇ ھازىرقىدەك بولمايدۇ. غەربنىڭ دۇنيادىكى كونتروللۇقى ۋە نوپۇزى ئاجىزلاۋاتىدۇ. دۇنيا غەرب مەركەزلىك بولۇشتىن كۆپ مەركەزلىك بولۇشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتىدۇ. تارىخ بىزگە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ مۈشكۈل، ئۇزۇن مۇساپىلەردە ۋە قەدەممۇ قەدەم مەيدانغا كېلىدىغانلىقىنى، شۇنداقلا ئۆزگىرىش مەزگىللىرىدە ئىزچىللىق ۋە بۇرۇلۇش دىنامىكلىرىنىڭ مەلۇم دەرىجىدە بىرلىكتە داۋاملىشىدىغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىپ بەردى. ناۋادا بۇرۇلۇش دىنامىكلىرى ئىزچىللىق دىنامىكلىرىگە قارىغاندا تېخمۇ ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغاندا، بولۇپمۇ ئاكتىيور ئالاھىدىلىكلىرىنى، مۇناسىۋەت شەكىللىرىنى ۋە زامان-ماكان مۇناسىۋەتلىرىنى ئۆزگەرتكەندە يېڭى دەۋىر باشلىنىدۇ.
دۇنيا سىياسىتى تارىخى بىزگە ئۆزگىرىشلەرگە ماسلىشالىغانلارنىڭ كېلەچەك بەرپا قىلىپ ئاكتىپ كۈچلەرگە ئايلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە. بۇنىڭغا مۇۋەپپەق بولغۇچىلارنىڭ ھايات ۋە دۇنياغا نىسبەتەن مۇئەييەن چۈشەنچىسى بولىدۇ ۋە «ئىدىيە ۋە قىممەت ئۆلچەملىرى»بەرپا قىلالايدۇ. بۇ سەۋەبتىن بۇ مۇساپە ۋە يېڭى قۇرۇلغان دۇنيادا ئاكتىپ ھالغا كېلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئۆزگىرىشنى بايقاپ چۈشىنىش ۋە ئۇنىڭغا ماسلىشىش كېرەك.
شەكسىزكى، دۇنيا سىياسىتىگە نەزەر سالغىنىمىدا ماھىيىتى ئۆزگەرمىگەن مۇنداق زىددىيەتلىك ئەھۋال ئۇچرايدۇ: كۈچ ۋە ئادالەت ئارىسىدىكى مەنىسىز كۈرەش. 2500 يىل ئىلگىرى تۇچىدىدېسنىڭ دىيالوگىدا مۇنداق جۈملە ئۇچرايدۇ: «كۈچلۈكلەر قىلىدىغىنى قىلىدۇ، ئاجىزلار بېشىغا كەلگەننى چىدىماي ئامال يوق». بۇ سۆز بارلىق دەۋىرلەردە ئۆز مەنىسىنى تاپقان. شۇڭا كۈچ ۋە ئادالەت ئارىسىدىكى كۈرەشتە كۈچ داۋاملىق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىپ كەلگەن. بۇ ئەھۋال بىزنىڭ ئادالەت ۋە ھاكىمىيەت پىرىنسپلىرى بويىچە دۇنيا قۇرۇپ چىقىش تىرىشچانلىقلىرىمىزنى ئەھمىيەتىسىز قىلامدۇ يوق؟ ئەلۋەتتە ئۇنداق ئەمەس. چۈنكى دۇنيا سىياسىتى تارىخى نوقۇل كۈچكە ئېرىشىش تارىخى بولماستىن، ئادالەت ئىزدەش تارىخىدۇر. شۇڭا دۇنيا سىياسىتى تارىخى ھەرگىزمۇ تۈز سىزىق بويىچە ئىلگىرىلمەيدۇ. بولۇپمۇ كۈچنى مەلۇم دەرىجىدە چەكلەش ۋە كونترول قىلىش نۇقتىسىدىن ئادالەتكە بولغان تەلپۈنۈش ھەر دەۋىردە مۇھىم بولغان ۋە كېلەچەكتىمۇ مۇھىمدۇر. شۇنى ئېسىمىزدىن چىقىرىپ قويماسلىق كېرەككى، ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىش ئۈچۈن مەلۇم دەرىجىدە ئادالەتكە تايىنىش كېرەك.
ئۆزگىرىش مۇساپىسىنى تۈركىيە نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىپ باقساقمۇ بولىدۇ. ئالدى بىلەن بىز شاھىت بولىۋاتقان ئۆزگىرىش مۇساپىلىرىدە توغرا يەردىن ئورۇن ئېلىش ئۈچۈن دۇنيانى توغرا چۈشىنىش كېرەك. تۈركىيەدە بولسا دۇنيانى توغرا چۈشىنىشتىمۇ مەسىلە مەۋجۇت. چۈنكى تۈركىيەدە ئادەتتىكى بىر كىشىدىن باشقا خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئوقۇغۇچىلىرى، تەتقىقاتچىلار، مۇخبىرلار، ھەتتا سىياسەتچىلەرمۇ «دۇنيا قاراڭغۇ كۈچلەر تەرىپىدىن باشقۇرۇلىۋاتىدۇ»دەپ قارىشىدۇ. شۇڭا دۇنيادىكى بولىۋاتقان بارلىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ قاراڭغۇ كۈچلەر تەرىپىدىن يېزىلغان سىنارىيە ۋە تۇزاقلارنىڭ نەتىجىسىدە مەيدانغا كەلگەنلىكىنى ئويلىشىۋالىدۇ.
بۇ ئىدىيەدىن مەسلىگە قارايدىغان بولساق، يۈز بېرىۋاتقان ئۆزگىرىشلەرمۇ ئىجتىمائىي ۋە تارىخىي ھادىسىلەر بولماستىن، «قاراڭغۇ كۈچلەر»نىڭ، «تاشقى كۈچلەر»نىڭ تۇزاقلىرى، سىنارىيەلىرى ۋە ئويۇنلىرىدۇر. مەسىلەن، يەر شارىلىشىش جاھانگىر كۈچلەر سەھنىگە ئېلىپ چىققان ئويۇندۇر.