دېڭىز دولقۇنى دوكلاتى: خىتاي-ئامېرىكا توقۇنۇشىدىكى ئەشيا ئوبوروتى، ئېنېرگىيە ۋە ئوق-دورا سىستېمىلىرىنىڭ ھەل قىلغۇچ رولى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ يېقىلغۇ توشۇش ۋە تارقىتىش سىستېمىسىمۇ دېڭىز قىرغىقىغا جايلاشقان «يۇمشاق» نىشانلارغا تايىنىدىغان بولۇپ، ئۇرۇش جەريانىدا ئېغىر زەربىگە ئۇچراش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، خىتاينىڭ دېڭىز بويىدىكى مەھسۇلات ماي توشۇش پاراخوتلىرى (Product Tankers)، نېفىت ئامبارلىرى ۋە پىرىستانلىرى مۇقىم ۋە ئاشكارا بولۇپ، ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى تۇرۇبا يوللىرى (Fixed Pipeline Network) نىڭ زاپاس ساقلاش ئىقتىدارى (Redundancy) تۆۋەن [16, 100-101-بەتلەر]. ئەگەر پورتلاردىكى نېفىت قاچىلاش ئەسلىھەلىرى ياكى تۇرۇبا يوللىرىنىڭ مۇھىم تۈگۈنلىرى ھۇجۇمغا ئۇچرىسا، نېفىتنى زاۋۇتتىن ئامبارغا، ئامباردىن ئالدىنقى سەپكە يەتكۈزۈش جەريانىدا «بوغۇلۇش» ھادىسىسى يۈز بېرىپ، پۈتكۈل سىستېمىنىڭ ئايلىنىشى توختاپ قېلىشى مۇمكىن [84, 89-بەتلەر]. بولۇپمۇ ئىچكى قۇرۇقلۇقتىن دېڭىز قىرغىقىغا نېفىت توشۇيدىغان تۆمۈر يول ۋە تاشيول لىنىيەلىرى جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن چەكلىمىگە ئۇچرىغان (تاغ ئېغىزلىرى ۋە كۆۋرۈكلەر) بولغاچقا، ئاسانلا ھاۋا ھۇجۇمىنىڭ نىشانىغا ئايلىنىدۇ [113-بەت].
خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نېفىت زاپىسى (Strategic Petroleum Reserve – SPR) ۋە ئۇنى ئىشلىتىش ئىقتىدارى ھەققىدىمۇ تەپسىلىي توختالغان بولۇپ، بۇ زاپاسلار خىتاي ئويلىغاندەك ئۇزاق مۇددەتلىك بىخەتەرلىككە كاپالەتلىك قىلالماسلىقى مۇمكىن. خىتاينىڭ SPR سى تەخمىنەن 684 مىليون تۇڭ نېفىتنى ساقلايدىغان بولۇپ (سودا خاراكتېرلىك زاپاسلارنى قوشقاندا 1.8 مىليارد تۇڭغا يېتىشى مۇمكىن)، بۇ زاپاسلار ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە ۋاقىتلىق مەلھەم رولىنى ئوينايدۇ [278, 331-332-بەتلەر]. لېكىن، دوكلاتتىكى سىمۇلياتسىيە نەتىجىلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئەگەر ئامېرىكا خىتاينىڭ نېفىت ئىمپورتىنى توسۇپ، نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىغا زەربە بەرسە، ھەمدە ئىچكى تىرانسپورت سىستېمىسىنى قالايمىقانلاشتۇرسا، بۇ زاپاسلارنى ئالدىنقى سەپە يەتكۈزۈش مۇمكىن بولماي قالىدۇ [337, 343-بەتلەر]. يەنى مەسىلە نېفىتنىڭ يوقلۇقىدا ئەمەس، بەلكى ئۇنى كېرەكلىك جايغا يەتكۈزۈش ئىقتىدارىنىڭ ۋەيران بولۇشىدا كۆرۈلىدۇ.
ئاخىرىدا، خىتاينىڭ «ھەربىي-خەلق بىرىكمىسى» (Military-Civil Fusion) ئىستراتېگىيەسى بويىچە پۇقرالار يېقىلغۇسىنى ھەربىي ئىشلارغا يۈزلەندۈرۈش پىلانىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك چەكلىمىلىرى تەھلىل قىلىنغان. دوكلاتتىكى ھېسابلاشلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى قانۇنىي ھوقۇقلىرىدىن پايدىلىنىپ پۇقرالار نېفىت ئىستېمالىنىڭ 25-30 پىرسەنتىنى (تەخمىنەن كۈنىگە 4.0-4.8 مىليون تۇڭ) ھەربىيگە بېرەلىگەن تەقدىردىمۇ، بۇ پەقەت ئارمىيەنى 60 كۈندىن 100 كۈنگىچە تەمىنلەشكە يېتىدۇ [275, 278-بەتلەر]. بۇ مۆھلەتتىن كېيىن، پۇقرالار ئىقتىسادىنىڭ ۋەيران بولۇشى، تىرانسپورتنىڭ توختاپ قېلىشى ۋە ئىجتىمائىي مۇقىمسىزلىقنىڭ كۈچىيىشى خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن چىدىغۇسىز بېسىمغا ئايلىنىدۇ، بۇ بولسا خىتاينىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى تۈپتىن ئاجىزلاشتۇرىدۇ [278-بەت].
خىتاينىڭ ئوق-دورا سىستېمىسى: تېخنىكىلىق بېقىندىلىق ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئاجىزلىقى
خىتاينىڭ ئوق-دورا سىستېمىسى (PRC Munitions System) گەرچە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ مۇكەممەل ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىلىرىدىن بىرى دەپ قارالسىمۇ، ئەمما دوكلاتتا ئۇنىڭ مەركەزلەشكەن باشقۇرۇش قۇرۇلمىسى ۋە چەكلىك ساندىكى دۆلەت كارخانىلىرىغا بېقىنىشى چوڭ بىر ئاجىزلىق سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن. خىتاينىڭ ئوق-دورا سېتىۋېلىش ۋە ئىشلەپچىقىرىش ھوقۇقى مەركىزىي ھەربىي كومىتېتنىڭ ئۈسكۈنە تەرەققىيات بۆلۈمى (EDD) ۋە بىرلەشمە نەقلىيات قوللاش قىسىمى (JLSF) غا ئالاھىدە مەركەزلەشكەن [123, 127-بەتلەر]. ئىشلەپچىقىرىش بولسا NORINCO (قۇرۇقلۇق قوراللىرى)، CASC/CASIC (باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئالەم قاتنىشى) ۋە AVIC (ئاۋىياتسىيە قوراللىرى) قاتارلىق بارماق بىلەن سانىۋالغۇدەك بىر قانچە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى غايەت زور گۇرۇھلارغا (State-Owned Conglomerates) مەركەزلەشكەن [123, 127-128, 133-بەتلەر]. بۇ شىركەتلەرنىڭ زاۋۇتلىرى ۋە تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ ئورنى مۇقىم، ئاشكارا ۋە ئالماشتۇرۇشچانلىقى كەمچىل بولۇپ، ئۇرۇش مەزگىلىدە بۇ يەككە ئىشلەپچىقىرىش تۈگۈنلىرىگە قىلىنغان ھۇجۇم پۈتكۈل قورال تۈرىنىڭ تەمىناتىنى ئۈزۈپ تاشلىشى مۇمكىن [135, 175-بەتلەر].
خىتاينىڭ ئوق-دورا ئىشلەپچىقىرىشىدىكى يەنە بىر ھالقىلىق ئاجىزلىق ئۇنىڭ «مۇقىم ئىشلەپچىقىرىش ۋە ساقلاش ئورۇنلىرى» (Fixed Production and Storage Sites) غا بولغان تايىنىشىدۇر. دوكلاتتىكى CARVER ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ ئوق-دورا زاۋۇتلىرى، بولۇپمۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە پارتلاتقۇچ دورا (energetics) ئىشلەپچىقىرىدىغان زاۋۇتلىرىنىڭ سانى چەكلىك ۋە ئورنى مەلۇم [128, 147-148, 175-بەتلەر]. مەسىلەن، RDX ۋە HMX قاتارلىق ھەربىي پارتلاتقۇچ دورىلارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان خىمىيەلىك زاۋۇتلار ناھايىتى ئاز ساندىكى ئالاھىدە ئەسلىھەلەرگە مەركەزلەشكەن بولۇپ، دۆلەت ئىچىدە بۇلارنىڭ ئورنىنى باسىدىغان باشقا زاۋۇتلار يوق دېيەرلىك [141, 186-بەتلەر]. ئەگەر ئامېرىكا بۇ «بوغۇش نۇقتىلىرى» نى (Chokepoints) دەل ئېنىقلاپ ۋەيران قىلسا، خىتاينىڭ ئىلغار ئوق-دورىلارنى تولۇقلاش ئىقتىدارى ئۇرۇشنىڭ 90 كۈنىدىن 140 كۈنىگىچە بولغان ئارىلىقتا پۈتۈنلەي توختاپ قېلىشى مۇمكىن [16, 175-بەتلەر].