خىتاينىڭ 2025-يىللىق «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش نىزامى» ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش ئىستراتېگىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىشغال ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاندا ئىجرا قىلىنىشقا باشلىغان  ئۇچۇر تىزگىنلەش  يېڭى قانۇن-نىزاملىرى توغرىسىدا
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
خىتاي كوممۇنىستلار پارتىيەسى (خ ك پ) باشقۇرۇشىدىكى ئاتالمىش «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتى تەرىپىدىن 2025-يىلى 26-نويابىردا قوبۇل قىلىنغان ۋە 2026-يىلى 1-مارتتىن باشلاپ ئىجرا قىلىنىدىغانلىقى ئېلان قىلىنغان «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش نىزامى» (تۆۋەندە قىسقارتىلىپ «نىزام» دېيىلىدۇ)، ئادەتتىكى بىر مەمۇرىي تەرتىپنامە تېكىستى بولۇشتىن ھالقىپ كەتكەن، تارىخىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن   خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىغا مەيدان ئوقۇغانلىقتۇر. بۇ ھۆججەت، شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان سىستېمىلىق بېسىم، ئاسسىمىلياتسىيە ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسەتلىرىنىڭ ئۈستىنى يېپېۋېتىش مەقسىتى ئۈچۈن «قانۇنىي» بىر پەردە خاراكتېرىگە ئىگە. بۇ، ئىشغالچى ھاكىمىيەتنىڭ «دۆلەت بىخەتەرلىكى» ۋە «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» ئۇقۇملىرىنى، رايوندىكى ھەر تۈرلۈك  ئەقەللى ئىنسانىي ھەرىكەتنى، ئۇچۇر ئېقىمىنى ۋە  نورمال ھەق-ھوقۇق تەلەپ قىلىش تىرىشچانلىقىنى بوغۇش ئۈچۈن قانداق قىلىپ بىرەر قورالغا ئايلاندۇرغانلىقىنىڭ ئەڭ ئەمەلىي ۋە يېڭى ئىسپاتىدۇر. نىزامنىڭ قوبۇل قىلىنىش ۋاقتىنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە بولغان تونۇشى ئاشقان بىر مەزگىلگە توغرىلىنىشى، خىتاي دۆلىتىنىڭ بۇ دەپسەندىچىلىكلەرنى «ئىچكى ئىشلار» ۋە «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» دائىرىسىگە كىرگۈزۈۋېلىش ئارقىلىق دۇنيادىن ئايرىۋېتىش ئىرادىسىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويماقتا.
بۇ نىزام، شەرقىي تۈركىستاننى بىر ئۈستى ئوچۇق تۈرمىگە ئايلاندۇرغان مەۋجۇت ئىجرائاتلارنى «قانۇنىي» ئاساسقا ئىگە قىلىش جەريانىنىڭ ئاخىرقى ھالقىسىدۇر. تېكىستنىڭ پۈتۈن مەزمۇنىغا سىڭدۈرۈلگەن «پارتىيە رەھبەرلىكى»، « بىر جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق ئېڭى» ۋە «دۆلەت بىخەتەرلىكى» تەكىتلىرى، مەزكۇر قانۇننىڭ تېخنىكىلىق بىر بىخەتەرلىك تەدبىرى بولۇشتىن زىيادە، ئىدېئولوگىيەلىك بىر ھۆكۈمرانلىق قورالى ئىكەنلىكىنى جاكارلىماقتا. بولۇپمۇ 2017-يىلدىن بۇيان ئەۋجىگە چىققان جازا لاگېرلىرى رېئاللىقى، مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش قىلمىشلىرى ۋە نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشلىرى، بۇ قانۇن سايىسىدا «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» دائىرىسىگە كىرگۈزۈلۈپ، بۇ جىنايەتلەرگە ئالاقىدار ھەر قانداق دەلىل-ئىسپاتنىڭ سىرتقا چىقىپ كېتىشى «جاسۇسلۇق» ۋە « دۆلەت سىرىنى ئاشكارىلاش» دەپ بېكىتىلىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ نىزام، بىر دۆلەتنىڭ ئۆز مەخپىيەتلىكىنى قوغدىشىدىن زىيادە، بىر جىنايەت گۇرۇھىنىڭ دەلىل-ئىسپاتلارنى يوقىتىش خاتىرىسى سۈپىتىدە ئوقۇلۇشى كېرەك.
ئۇيغۇر خەلقى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا بۇ نىزام، ياشاش بوشلۇقىنىڭ پۈتۈنلەي تارايتىلىشى، ھەتتا نەپەس ئېلىشنىڭمۇ دۆلەتنىڭ رۇخسىتىگە باغلىنىشى ۋە ھەر بىر شەخسنىڭ يوشۇرۇن جىنايەتچى ياكى خائىن دەپ قارىلىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. «مەخپىيەتلىك» ئۇقۇمىنىڭ چېگراسىنىڭ مۇجمەللەشتۈرۈلۈشى، خالىغانچە تۇتقۇن قىلالاشنىڭ يولىنى ئاچماقتا ۋە جەمئىيەتتە چوڭقۇر ئەندىشە ئۇرۇقىنى چاچماقتا. دۆلەت، پۇقراسىنى قوغداشنىڭ ئورنىغا، پۇقراسىدىن دۆلەتنى قوغداش دەرىجىسىگە پۈتۈنلەي ئۆتكەن، خەلقنى «تەھدىت ئامىلى» دەپ قارايدىغان بىر گۇمانخور (paranoyak) قۇرۇلمىغا ئايلانغان. بۇ نىزام بولسا، مەزكۇر گۇمانخورلۇقنىڭ قانۇن ماددىلىرىغا تۆكۈلگەن شەكلى بولۇپ، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ دۇنيا بىلەن بولغان ئاخىرقى رىشتىلىرىنىمۇ ئۈزۈپ تاشلاشنى نىشان قىلماقتا.
شۇنى ئوچۇق بايان قىلىش كېرەككى، 2026-يىلى 1-مارتتا ئىجرا قىلىنىش باشلىنىدىغان بۇ نىزام، شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىقنىڭ ئىككىنچى باسقۇچىنى، يەنى «ئەسلىمە قىرغىنچىلىقى» ۋە «سۈكۈت» باسقۇچىنىڭ باشلانغۇچى بولىدۇ. جىسمانىي مەۋجۇتلۇقى تەھدىت ئاستىدا تۇرغان بىر مىللەتنىڭ، ئەمدىلىكتە بار بولغان رىئاللىقنى تىلغا ئېلىش ھەققىمۇ «دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكى» باھانىسى بىلەن قولىدىن تارتىۋېلىنماقتا. بۇ ئانالىز، مەزكۇر نىزامنىڭ ماددىلىرىنى بىرمۇبىر تەھلىل قىلىپ، قۇرلار ئارىسىغا يوشۇرۇنغان زۇلۇم مېخانىزمىنى، تېخنىكىلىق نازارەت پىلانلىرىنى ۋە ئىجتىمائىي ئايرىۋېتىش نىشانلىرىنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەسلى ئىگىلىرىنىڭ كۆزى بىلەن ئاشكارىلاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئىدېئولوگىيەلىك ئاساس: « بىر جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق ئېڭى» ۋە پارتىيەنىڭ مۇتلەق ھوقۇقى
نىزامنىڭ «ئومۇمىي پىرىنسىپلار» ناملىق بىرىنچى بۆلۈمى، قانۇننىڭ روھى بولغان سىياسىي ئىدېئولوگىيەنى ئىككىلىنىشكە ئورۇن قالدۇرمايدىغان شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويماقتا. بولۇپمۇ 3-ماددا، مەخپىيەتلىك خىزمەتلىرىنىڭ «خىتاي كوممۇنىستلار پارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىكىدە» ۋە « بىر جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق ئېڭىنى مۇستەھكەملەش ئاساسىي لىنىيەسىدە» ئېلىپ بېرىلىشى كېرەكلىكىنى بۇيرۇماقتا. بۇ ئىپادە، شەرقىي تۈركىستان مۇھىتىدا ھاياتىي بىر خەتەردىن خەۋەر بېرىدۇ؛ چۈنكى « بىر جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق ئېڭى»، بېيجىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى تۈپتىن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش، تىللىرىنى ۋە دىنلىرىنى چەكلەش سىياسىتىنىڭ رەسمىي نامىدۇر. بۇ ماددىنىڭ قانۇنغا كىرگۈزۈلۈشى، «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» باھانىسىنىڭ، ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىگە قارشى يۆنۈلۈشتىكى ھەر تۈرلۈك مەدەنىي ۋە دىنىي بىلىملەرنىڭ باستۇرۇلۇشى ئۈچۈن قوللىنىلىدىغانلىقىنىڭ ئوچۇق جاكارلىنىشىدۇر.