مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۆۋەندە تەپسىلىي مۇلاھىزە قىلىنغىنىدەك، بىر مېدىيا مەزمۇنى بولۇش سۈپىتى بىلەن سىياسىي ئاخبارات ئىستراتېگىيەسىنىڭ پىسخولوگىيە ئىلمى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى بىر قەدەر كۈچلۈك. سىياسىي ئاكتىيورلارنىڭ ئاممىۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق يەتكۈزىدىغان ئۇچۇرلىرى تېكىست، كۆرۈنۈش (سىن ، رەسىم) ۋە سىمۇۋۇللۇق بەلگە-ئىشارەتلەر شەكلىدە تەييارلىنىدۇ ۋە بۇلارنى ئۈنۈملۈك ۋە قايىل قىلارلىق قىلىش ئۈچۈن پىسخولوگىيە تەلىماتلىرىدىن پايدىلىنىلىدۇ (ماكنايىر، 2018: 29). يەنە بىر تەرەپتىن، مېدىيا بىلەن سىياسىي پىسخولوگىيەنىڭ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشى سايلام مەزگىلىدىلا ئەمەس، باشقا چاغلاردىمۇ داۋاملىشىدۇ؛ سىياسىي تەشكىلات ئەزالىرى ئاخبارات نەزەرىيەسىنىڭ كۈنتەرتىپ يارىتىش، دىققەت باشقۇرۇش ۋە رازىلىق ھاسىل قىلىش قاتارلىق پىسخىكا ئامىللىرىدىن پايدىلىنىپ مېدىيانىڭ مەزمۇنىنى شەكىللەندۈرەلەيدۇ.
ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ ھەم سىياسىي كۈنتەرتىپنى، ھەم ئىجتىمائىي يۆنىلىشنى بەلگىلەشتىكى ئۈنۈملۈك رولىنى ئويلاشقاندا، مېدىيا پىسخولوگىيەسى بىلەن سىياسىي پەننىڭ مۇناسىۋىتى تېخىمۇ ئېنىق ئايدىڭلىشىدۇ (بائۇمگارتنېر، 2016:55). بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، ماككومبس ۋە شاۋنىڭ لىپپماندىن ئىلھام ئېلىپ بېيىتقان كۈن تەرتىپ بەرپا قىلىش نەزەرىيەسى «مېدىيادا يەر ئالغان تېمىلارنىڭ ئاۋامنىڭ ئاساسلىق كۈنتەرتىپ ماددىسى» ئىكەنلىكىنى تەپسىلىي بايان قىلغان. مەزكۇر پىسخىكا جەھەتتىكى ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشنى بىلىدىغان سىياسىيلار مېدىيا مەزمۇنىنى كونترول قىلىدۇ ۋە باشقا بوسۇغا قاراۋۇللىرى بىلەن بىللە مەزمۇننى قايتا يېزىپ چىقىدۇ (ماككومبس& شاۋ، 1972). مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ يەنە بىر تەرىپى؛ پىسخىكا تەلىماتلىرىنىڭ ئۇچۇر-خەۋەرلىشىش، مائارىپ ئاپپاراتلىرى، كۈلتۈر پائالىيەتلىرىنى تەشكىللەش، سودا-تىجارەت قاتارلىق ساھەلەردە تەتبىقلىنىشى ۋە بۇ ئۇچۇرلارنىڭ ھۆكۈمەت ئورگىنى ياكى خۇسۇسىي ئورگانلاردا ئىشلەيدىغان پراكتىكانتلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشىدۇر (رېۈېس، يېيكېلىس& كۇمىنەس، 2015). بۇنىڭغا ئاساسەن، ئوقۇ-ئوقۇتۇش ماتېرىياللىرىنى تەييارلاشتا، بولۇپمۇ كۆپ ۋاسىتىلىك مۇھىتتا ۋە يىراق مۇساپىلىك ئوقۇ-ئوقۇتۇش پروگراممىلىرىنىڭ دەرسلىكىنى بېكىتىشتە مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ رولى ناھايىتى چوڭ، دېيىشكە بولىدۇ.
گەرچە بۇ ساھەلەرنى ئاممىۋى سورۇنلاردىن تەشۋىقات ۋاراقچىلىرىغىچە، كىنوخانىدىن سايلىغۇچىلارنىڭ ھەرىكىتىگىچە كېڭەيتىش مۇمكىن بولسىمۇ، ئامېرىكا پىسخولوگلار جەمئىيىتى (APA)، 1998-يىلى مېدىيا پىسخولوگىيەسىنى يېڭى تېخنىكا بىلەن بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئۇنىڭ تۆۋەندىكى ساھەلەردىكى قوللىنىشچان ئىكەنلىكىنى تەكشۈرۈپ بېكىتكەن (لۇسكىن ، 2012):
• ئوخشىمىغان تاراتقۇلاردا مەزمۇن ئىشلەپچىقىرىش ۋە تېكىست يېزىشتا
• ئاخبارات كوردىناتۇرلىقىدا
• مېدىيا مۇھىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا
• يېڭى مېدىيا تېخنىكىسىنىڭ ئابونتلارغا قۇلايلىق شەكىلدە كودلىنىشىدا
• كلىنىكىلىق پىسخىكىنى تەتبىقلاشتا يېڭى مېدىيا تېخنىكىلىرىدىن پايدىلىنىشتا
• ئوقۇ-ئوقۇتۇشتا
• مېدىيا سۈپىتىنى ئۆستۈرۈشتە
• سىياسىي ئاخبارات ۋە ئاۋاز بېرىش (بېلەت تاشلاش) ھەرىكىتىنى ئېنىقلاشتا
• جىنايى ئىشلار دېلولىرى ۋە زوراۋانلىققا قارشى تۇرۇش تەتقىقاتىدا
گەرچە بۇلار تېخى تەرەققىي قىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ نۇقتىلار مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتى ياكى ھېسسىياتلىرىنىڭ مېدىيا بىلەن ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ كەتكەنلىكىنى چۈشىنىش ۋە بۇ مۇناسىۋەتتىن كېلىپ چىققان ئەھۋاللارنى باھالاشقا ياردەم بېرىدۇ. شۇنداقتىمۇ، ماتىرىيالدا نەقىل ئېلىنغان ئېنىقلىمالار توغرىسىدا قارىماققا ئورتاق بىر پىكىر يوقتەك قىلىدۇ. ئەمما، مېدىيا تېخنىكىلىرىنىڭ تەسىرى كۈندىلىك، ئىجتىمائىي، كۈلتۈرەل، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ھاياتنىڭ ھەر بىر دەقىقىسىدە بارغانچە ئېشىۋاتىدۇ، يېڭى تېخنىكىلارنىڭ شەكلى ھەرخىل بولۇپ، ھەر خىل ياشتىكى كىشىلەر تەرىپىدىن ئىشلىتىلمەكتە. ئۇنىڭدىن باشقا، كونترول ۋە نازارەت قىلىش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىز بولۇشى تۈپەيلىدىن بالىلار ۋە ياشلارنىڭ ئالاقە قاناللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۆزىتىشنىڭ زۆرۈرلۈكى، تېخنىكىدىن پۈتۈنلەي ساقلىنىش ياكى ھاياتنى پۈتۈنلەي ئۇنىڭغا باغلاش ئوتتۇرىسدىكى داۋۇلغۇش ۋە پىسخولوگىيەنىڭ بۇلارنىڭ ھەممىسىگە جاۋاب بېرەلەيدىغانلىقى مېدىيا پىسخىكىسىنىڭ مۇھىملىقىنى گەۋدىلەندۈرمەكتە.
3. مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ ئاساسلىرى: تېخنىكا، سىياسەت ۋە قايىل قىلىش