ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى ھەققىدە قايتا ئويلىنىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى 1990-يىللارنىڭ ئاخىرىغىچە ئاساسەن سىياسىي مەسىلىلەرنىڭ سايىسى ئاستىدا تۇرۇپ قالغانىدى. تۈركىيە 1971-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنى ئېتىراپ قىلغان بولسىمۇ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقۇچە سىستېمىلىق بىر خىتاي سىياسىتىنى شەكىللەندۈرمىگەن ئىدى. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئەڭ ئۇزۇن داۋاملاشقان ۋە كەسكىن سۈركىلىشلەرنىڭ بىرى ئۇيغۇر مەسىلىسى بولۇپ، كۈچلۈك دىياسپورا پائالىيەتچىلىكى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي بېسىملار ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەرگە قەرەللىك ھالدا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىپ كەلدى. ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى ھاكىمىيەت بېشىغا چىقىشتىن ئىلگىرىكى ھۆكۈمەت، خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى نەزەردە تۇتۇپ، تۈركىيەنىڭ خىتايدىن ئۆزىنى قاچۇرۇشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ۋە قاچۇرماسلىقى كېرەكلىكىنى تۇنجى بولۇپ ھېس قىلغان. مانا بۇ سەۋەبتىن، شەرقىي تۈركىستان دىياسپوراسىنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمى ئىستانبۇلدىن باشقا جايلارغا يۆتكىلىپ، خىتايغا قارىتا ياخشى نىيەتلىك بىر ئىشارەت بېرىلگەن.
ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى 2002-يىلى، بۇ مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسىدىن كېيىنلا ھاكىمىيەت بېشىغا چىقتى. لېكىن، پارتىيە ھۆكۈمرانلىقىنىڭ تۇنجى ئون يىلىدا، ئەينى ۋاقىتتىكى باش مىنىستىر (ھازىرقى پىرېزىدېنت) ئەردوغاننىڭ ئۇيغۇر جامائىتى بىلەن بولغان سىياسىي ئىتتىپاقى تۈپەيلىدىن، خىتايغا قاراتقان سىياسىتىدە يەنىلا بىر خىل ئىككىلىنىش ۋە تەۋرىنىش ھۆكۈم سۈردى. ئۇيغۇر دىياسپوراسىدىن خىتايغا قاراپ ئىتتىپاقلىشىشتىكى ھەل قىلغۇچ ئۆزگىرىش، ئەينى ۋاقىتتىكى ئېنېرگىيە مىنىستىرى (شۇنداقلا ئەردوغاننىڭ كۈيئوغلى) بارات ئالبايراكنىڭ ئاكتىپ ئېنېرگىيە سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە خىتاي سېلىنمىلىرىنى جەلپ قىلىشقا كۈچىشى بىلەن يۈز بەردى. بۇ «ئېنېرگىيە يۈزلىنىشى» 2020-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئالبايراق ۋە ئۇنىڭ خىتايدىكى ھەمكارلاشقۇچىلىرىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىنىشى بىلەن تۇيۇقسىز توختاپ قالدى.
ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئىككىنچى ئون يىلىدا، تۈركىيە 2015-يىلى «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنى ئەڭ بالدۇر ئىمزالىغان دۆلەتلەرنىڭ بىرىگە ئايلىنىپ، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈردى. ئىستانبۇل پورتلىرىنىڭ بىرى بولغان «كۇمپورت» شۇ مەزگىلدە خىتاينىڭ كوسكو شىركىتى تەرىپىدىن سېتىۋېلىنىپ، گەرچە ئەزەلدىن «بىر بەلباغ، بىر يول» تورىنىڭ مەركىزىي تۈگۈنىگە ئايلانمىغان بولسىمۇ، بۇ تەشەببۇسنىڭ تۇنجى پورتى سۈپىتىدە تەشۋىق قىلىندى. خىتاي تۈركىيەنىڭ ئېنېرگىيە ساھەسىگە، جۈملىدىن ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيەلەر، قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە مەنبەلىرى ۋە يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى قۇرۇش سۆھبەتلىرىگە ئاكتىپ قاتناشتى. تۈركىيە يەنە ئۆتكەن ئون يىلدا خىتاي ئورگانلىرى بىلەن بىر قاتار كېلىشىملەرنى ئىمزالىدى، بۇنىڭ ئىچىدە تۈركىيەنىڭ «ئوتتۇرا كارىدور» تۈرىنى خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» لىنىيەسى بىلەن بىرلەشتۈرۈش كېلىشىمى ئەڭ مۇھىم بولۇپ، رەسمىي ھالدا «ئىككى تۈرنى ماسلاشتۇرۇش» دەپ ئاتالدى.
بىر «بۇرۇلۇش»نىڭ ماھىيىتى: تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى تونۇشتىن ھەرىكەتكە
-2010يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا تۈركىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ سوۋۇشى، «مۇستەقىل تاشقى سىياسەت»كە بولغان چاقىرىقلارنىڭ كۈچىيىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا يۈز بەردى. بۇ خىل ئىدىيەنى خىتاي، رۇسىيە ۋە بۇ ئىككى دۆلەت باشچىلىقىدىكى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە بىرىكس  (كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى) قاتارلىق رايونلۇق تەشكىلاتلارمۇ تەكىتلەپ كەلدى. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىدىن كېيىن ياۋروپادا داۋاملىشىۋاتقان بىخەتەرلىك كىرىزىسى، ياۋروپانىڭ «تۈركىيە رۇسىيە ۋە/ياكى خىتاي بىلەن يوشۇرۇن ئىتتىپاقلىشىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قىممەت قارىشىغا ۋە نىشانلىرىغا زىت بىر يۆنىلىشكە قاراپ ماڭماقتا» دېگەن ئەندىشىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتتى.
ئەمەلىيەتتە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تۈركىيەنىڭ غەرب ئىتتىپاقىدىن يىراقلىشىۋاتقانلىقىغا دائىر ھۆكۈمى، ئۆلچەملىك ئورگان ياكى ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشلەردىن بەكرەك، ئۇنىڭ تاشقى سىياسەت سۆزلەملىرىگە ئاساسلانغان پەرەزلەردىن كېلىپ چىققان. ھەقىقىي بىر «بۇرۇلۇش» (pivot) بىر دۆلەتنىڭ دىپلوماتىك، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنى يېڭى بىر رايونلۇق ياكى فۇنكسىيەلىك فوكۇس نۇقتىسىغا يۆتكەيدىغان، نۇتۇق ئارقىلىق جاكارلىنىپ، ئەمەلىي بايلىق تەقسىماتى بىلەن قوللاپ-قۇۋۋەتلىنىدىغان بىر تاشقى سىياسەت ئۆزگىرىشىدۇر. تۈركىيەنىڭ خىتاي سىياسىتىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئۈچ ئاساسىي تۈۋرۈك بار: نۇتۇق، ئورگان ۋە سىياسىي-ئىقتىساد. تۈركىيە مىسالىدا، نۇتۇق تۈۋرۈكى مۇھىم تاشقى سىياسەت ۋەدىلىرىنى جاكارلاشتا ھالقىلىق رول ئوينىغان بولسىمۇ، ئۇ ئورگان ئىقتىدارى قۇرۇلۇشى ۋە خۇسۇسىي ساھەنىڭ ئەمەلىي قوللىشىغا ئېرىشەلمىگەن. شۇڭلاشقا، تۈركىيەنىڭ خىتاي سىياسىتىنى ھەقىقىي مەنىدىكى بىر «بۇرۇلۇش» دەپ قاراش ئىلمىي ئەمەس.
ئورگان ئىقتىدارىنىڭ يېتەرسىزلىكى