ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنساننى يارىتىلغان باشقا مەۋجۇدىيەتلەر بىلەن ئوخشاش بىر كاتېگورىيىدە مۇھاكىمە قىلىش، ئۇنىڭغا شەخسىي ئاپتونومىيە بەرمەسلىك، ئۇنى چۈشەنچە، ھېس – تۇيغۇ ۋە ئىش – ھەرىكەتلىرىدە ئۆزىدىن ئۈستۈن بولغان كۈچكە بېقىندۇرىدىغان ۋە ئۇنى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ھەرىكەت قىلالمايدىغان دەرىجىدە مەجرۇھ قىلىپ قويىدىغان مۇستەبىت ئىدىيەنى مەيدانغا كەلتۈرگەن. ھاياتنىڭ، كىشىنىڭ ئۆزلۈكىنىڭ، پايدا – مەنپەئەتىنىڭ ۋە ئارزۇلىرىنىڭ ئۆزىدىن ئۈستۈن كۈچلەر تەرىپىدىن بەلگىلەنگەنلىكىگە ئىشىنىش، بۇنداق ئىدىيەنى چىقىش نۇقتىسى قىلغان ھەر قانداق مۇستەبىت چۈشەنچىنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكىدۇر. بىردىنبىر ئېرىشكۈسى خۇشاللىقى، بۇ كۈچلەرگە ئىتائەت قىلىشتۇر. نەتىجىدە ئىنسان، قەتلى قىلىنغان ئۆزلۈكى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان خارلىقتىن، پەقەت ئۆزىدىن ئۈستۈن بولغان كۈچلەرگە بويسۇنۇش ئارقىلىق قۇتۇلالايدىغانلىقى ھەققىدىكى يالغان ئاڭنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىدۇ.
مۇستەبىت كىشىلىككە نىسبەتەن نوپۇز، ئۇ مەغلۇپ قىلماقچى بولغان ئاجىزلىق تۇيغۇسىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا نوپۇز، كىشىنىڭ « ئۆزلۈك »ىدىن يۇقىرى تۇرىدىغان بىر شەيئى نامىدا ھەرىكەت قىلىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ بەلكىم ئاللاھنىڭ نامىدا، ئۆتمۈش، تەبىئەت ياكى خىزمەت نامىدا بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ھەرگىزمۇ كەلگۈسى، ۋۇجۇدقا كەلمىگەن، ئاجىز ئۈچۈن ياكى ھاياتلىق نامىدا بولمايدۇ. مۇستەبىت كىشىلىكنىڭ كۈچى، ئۇ ئۆزى يۆلەنچۈك قىلغان ئۆزىدىن ئۈستۈن كۈچتىن كېلىدۇ.
ھاياتىنى كۆرۈنمەس شەكىلدە ئۆزىدىن باشقا كۈچلەرگە بېقىندى قىلىپ قويغان كىشىلەرنىڭ ئىش – ھەرىكىتى، ھېس – تۇيغۇلىرى ۋە ئوي – پىكىرلىرى ئۇنداق ياكى بۇنداق شەكىلدە مەزكۇر كۈچكە زىچ باغلانغان بولىدۇ. ئۇلار « ئۇنىڭدىن » ئۆزلىرىنى قوغدىشىنى، ئاتىدارچىلىق قىلىشىنى ئارزۇ – ئۈمىد قىلىدۇ. ئىش – ھەرىكەتلىرىنىڭ نەتىجىسىنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئاقىۋەتكە « ئۇنى » مەسئۇل قىلىدۇ. ئادەتتە مەزكۇر كىشى بۇ بېقىندىلىقىنى ھېس قىلمايدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ بېقىندىلىقىنى مۈجمەل شەكىلدە ھېس قىلغان تەقدىردىمۇ، ئۆزلىرى بېقىنغان كىشى ياكى كۈچلەر نامەلۇم بولۇپ، بۇ كۈچ ھەققىدە ئۆزلىرىدە ئېنىق چۈشەنچە يوق. ئۇنىڭ كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇ مەلۇم كۈچ – قۇدرەتكە ۋەكىللىك قىلىدۇ. يەنى، شەخسنى قوغدايدۇ، ياردەم قىلىدۇ ۋە تەرەققىي قىلدۇرىدۇ، ئۇنىڭغا ھەمراھ بولىدۇ، پەقەت يالغۇز تاشلاپ قويمايدۇ. بۇ كۈچ ھەقىقىي ياراتقۇچى ئەمەس، بەلكى ئۇلار ئۆز كاللىسىدا پەيدا قىلغان كۈچتىن ئىبارەتتۇر، خالاس.
كىشىلىكنىڭ غايىپ بولۇشى ئادەتتە كىشىنىڭ غەپلەت ئۇيقۇسىنى كۈچەيتىدۇ. چۈنكى « ئۆزلۈك » ئېڭىنىڭ غايىپ بولۇشى، كىشىنىڭ كىملىكىگە بولغان گۇمانىنى كۈچەيتىدۇ. ئەگەر « غايەمدىكىدەك كىشى بولالمىغان بولسام، ئۇنداقتا « مەن » كىم؟ مەلۇم شەخس مەۋجۇت جەمئىيەتتە مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ئىجتىمائىي ئورۇنغا بولغان ئوتتۇرا ئەسىر قۇرۇلمىسىنىڭ ئاغدۇرۇپ تاشلىنىشى بىلەن، كىشىنىڭ « ئۆزلۈكى »گە بولغان گۇمانى تۇغۇلۇشقا باشلاندى. شەخسنىڭ كىملىكى دېكارتتىن باشلاپ ھازىرقى پەلسەپەسىنىڭ ئاساسلىق تېمىلىرىدىن بىرىگە ئايلاندى. كىشى، ئۆزى ياشاۋاتقان جەمئىيەتتىكى مەۋجۇت تۈزۈمنىڭ ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرۇشقا قوشقان تۆھپىسىگە ماس ھالدا « غايىسى كىشى » بولۇشتىن بەكرەك، « بولۇشى ئارزۇ قىلىنغان شەخس » كە ئايلىنىدۇ.
زىگمۇت بائۇمان ( Zygmunt Bauman )، « قانۇن چىقارغۇچىلار ۋە شەرھلىگۈچىلەر » ناملىق كىتابىدا 17 – ئەسىردىكى ئەنگلىيەدە يەر ئىگىدارچىلىق ھوقۇقىنى قايتىدىن تەڭشەش ۋە باشقا نۇرغۇن مەسىلىلەر سەۋەبىدىن يەر – ماكانسىز، « خوجايىنسىز » قالغان بىكار تەلەپلەر ( مالايلار )نىڭ، شەھەرلەردە يەرلىك ھۆكۈمەت تەرىپىدىن نازارەت ئاستىدا تۇتۇلۇشى ئۈچۈن ئېلىنغان تەدبىرلەر ھەققىدە توختۇلۇپ مۇنداق دېگەن:
« بۇ سەۋەبتىن قانۇن چىقارغۇچىلارنىڭ نەزەر كۆزى خوجايىنسىز قالغان كىشىلەرنىڭ ‹ كىملىكى ›نى تونۇشنى ئاسانلاشتۇرۇش ۋە بۇ ئارقىلىق ئۇلارنى تېخىمۇ ئوڭاي كونترول قىلغىلى بولىدىغان ۋاسىتىلەرگە چۈشتى. ئەڭ ئاددىي مېتود، ھەر بىر چارۋا باققۇچى بىلىدىغان ئۇسلۇب ئىدى. يەنى، تامغىلاش! جامېس I ( James ) دەۋرىدە، بۇرۇن ئىگىسىز قويلارغا ئىشلىتىش بىلەنلا چەكلەنگەن بۇ مېتودنىڭ دائىرىسى سەرگەردانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيتىلدى. 1604 – يىلدىكى قانۇندا ‹ تامغا › ھەققىدە مۇنداق كۆرسەتمىلەر بېرىلگەنىدى: تامغا تېرە ۋە ۋۇجۇدقا شۇنداق بېسىلىشى كېرەككى، ‹ R › ھەرپى كۆرۈلۈپ تۇرسۇن، شۇنىڭ بىلەن ئۇ لۈكچەك ( rogue )نىڭ مەڭگۈلۈك بەلگىسى بولۇپ قالسۇن. »
باشقىلارنىڭ ئۈمىدىگە ماسلىشىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ كىملىكى توغرىسىدىكى بۇ گۇمانلار جىمىقتۇرۇپ، بۇ ئارقىلىق مەلۇم دەرىجىدە ئىشەنچكە ئېرىشكىلى بولىدۇ. تەبىئىيلىك ۋە ئىندىۋىدۇئاللىقتىن ۋاز كېچىش ھاياتقا توسقۇنلۇق ئۇچرىشى بىلەن نەتىجىلىنىدۇ. ماشىنا ئادەمگە ئوخشاش ماسلاشقان كىشى بىيوگېئولوگىيەلىك جەھەتتىن ھايات، ئەمما ھېسسىيات ۋە ئەقىل جەھەتتىن ئۆلۈكتۇر. ئۇ تۇرمۇش تەقەززا قىلغان ئىش – ھەرىكەتلەرنى قىلىدۇ، لېكىن ئۇنىڭ ھاياتى خۇددى بارمىقى ئارىسىدىن سىرغىپ چۈشۈپ كېتىۋاتقان قۇمدەك يوقاپ كېتىدۇ. پەقەت تويۇنۇش ۋە ساخاۋەت نىقابىنىڭ ئارقىسىدىكى زامانىۋى دەۋر كىشىلىرى، ئەمەلىيەتتە ئىنتايىن بەختسىز ۋە ئۈمىدسىز.