ئاپەت، ھەقىقەت ۋە سۈكۈت (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بېرېس بولۇپمۇ ئامېرىكا سىياسىتىدە كەڭ تارقالغان، مۇرەككەپ مەسىلىلەرنى ئاددىيلاشتۇرۇش ۋە پارتىيەۋازلىق شوئارلىرى بىلەن ئۆتكۈزۈۋېتىش خاھىشىغا قارشى قاتتىق بىر ئاگاھلاندۇرۇش بېرىدۇ. رۇسىيە، خىتاي، شىمالىي كورىيە ۋە ئىران قاتارلىق دۆلەتلەردىن كېلىپ چىققان تەھدىتلەرنىڭ ئۆزئارا تەسىرىنى ئاددىي ۋە سىزىقلىق تەپەككۇر قېلىپلىرى بىلەن چۈشىنىش مۇمكىن ئەمەس. بۇ كلاۋسېۋىتزنىڭ ئۇرۇشلاردىكى «سۈركىلىش» (friction) ئۇقۇمىنى ئەسلىتىدىغان، ئەمما ئۇنىڭدىن تېخىمۇ مۇرەككەپ بولغان، مۆلچەرلىگۈسىز ئۆزئارا تەسىرلەر ۋە كۈتۈلمىگەن نەتىجىلەر ھۆكۈم سۈرگەن بىر ساھەدۇر. بۇ ئىدىيەۋى كۈرەشتىن قېچىش ياكى ئىلاھىي بىر  ياردەمگە (deus ex machina) تايىنىش بېرېسنىڭ قارىشىچە بىر ئىستراتېگىيە ئەمەس، بەلكى تەسلىمچىلىكتۇر. ئۇرۇش سەنئىتىدىكى ئەڭ يۇقىرى مۇۋەپپەقىيەت «ئەقىلنىڭ ئەقىل ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشىدۇر» ۋە بۇ غەلىبىلەر ھەر دائىم ئالدى بىلەن ئىدىيەۋى غەلىبىلەردۇر.
بۇ ئىدىيەۋى تىرىشچانلىقنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، بېرېس قالايمىقانچىلىقنىڭ پەقەت ۋەيران قىلغۇچ بىر كۈچ دەپلا قارالماسلىقى كېرەكلىكىگە دائىر پەلسەپەۋى بىر ئىشىك ئېچىپ بېرىدۇ. فرىدرىخ نىتچېنىڭ «زەردۇشت مۇنداق دېگەن» ناملىق ئەسىرىدىكى «سىلەرگە شۇنى دەيمەنكى، ئىچىڭلاردا يەنىلا قالايمىقانچىلىق بولۇشى كېرەك» دېگەن سۆزىگە ۋە شائىر فرىدرىخ ھۆلدېرلىننىڭ «ھەممە نەرسىنىڭ يىلتىزىدا تۇرىدىغان ۋە ھەممە نەرسىنى تەييارلايدىغان مۇقەددەس ۋە قالايمىقان بىر چۆللۈك باردۇر» دېگەن مىسراسىغا ئىشارەت قىلىپ، قالايمىقانچىلىقنىڭ يەنە بىر يېڭىلىنىش ۋە قايتا تۇغۇلۇش يوشۇرۇن كۈچىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. قەدىمكى يۇنانچىدىكى logos  ئۇقۇمىنىڭمۇ قالايمىقانچىلىقنى پۈتۈنلەي تاسادىپىيلىق دەپ ئەمەس، بەلكى ئىچىدە يوشۇرۇن بىر تەرتىپنى ساقلىغان ب مەنبە دەپ قارايدىغانلىقىنى ئەسلىتىدۇ. بۇ قالايمىقانچىلىق ئېلىپ كەلگەن ۋەيرانچىلىق، بەلكىم 17-ئەسىردىن قالغان ۋېستفالىيە سىستېمىسىنىڭ قالدۇقلىرىدىن قۇتۇلۇپ، تېخىمۇ ئادىل ۋە تىنچ يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى قۇرۇش ئۈچۈن بىر «پۇرسەت» بولۇشى مۇمكىنلىكىگە دائىر ئاجىز بىر ئۈمىد نۇرىدۇر. ئەمما بۇ پۇرسەتنى تۇتۇۋېلىش يەنىلا ئىدىيەۋى جۈرئەت ۋە يىراقنى كۆرەرلىكنى تەلەپ قىلىدۇ. سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ھازىرقى كىرىزىسنى پەقەت باشقۇرۇشقا ئۇرۇنۇش ئورنىغا، كىرىزىسنىڭ ئۆزگەرتىش يوشۇرۇن كۈچىنى كۆرۈپ يىتەلىشى كېرەك.
پىروفېسسور لۇئىس رېنې بېرېسنىڭ «Calamity, Truth and Silence: America and World-System Chaos»  ناملىق ماقالىسى 21-ئەسىرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇھىتىغا دائىر ئىنتايىن ۋاقتىدا يېزىلغان، ئىلھام بېرىدىغان ۋە چوڭقۇر بىر ئانالىزنى سۇنىدۇ. بېرېسنىڭ ئەڭ چوڭ تۆھپىسى خەلقئارا سىستېمىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن «ئانارخىيە» ئۇقۇمىنىڭ يېتەرسىز قالغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ ئۆز ئورنىنى تېخىمۇ خەتەرلىك ۋە ئېنىقسىز بىر «قالايمىقانچىلىق» ھالىتىگە بوشىتىپ بەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەنلىكىدۇر. بۇ قالايمىقانچىلىق مۇھىتىدا، ئەقلىي تەدبىر بەلگىلەش مېخانىزملىرى يىمىرىلمەكتە ۋە مۆلچەرلىگۈسىزلىك مۇقەررەرلىككەئايلانماقتا.
بۇ تەتقىقاتتا بېرېسنىڭ قاراشلىرىنىڭ تۆت ئاساسىي تۈۋرۈك ئۈستىدە تۇرغانلىقى مەلۇمدۇر. بىرىنچىسى، ئانارخىيە بىلەن قالايمىقانچىلىق ئارىسىدىكى سۈپەت خاراكتېرلىك پەرقنى گەۋدىلەندۈرۈپ، ھازىرقى يەر شارى كىرىزىسىنىڭ سىستېماتىك بىر ئۆزگىرىش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇر. ئىككىنچىسى، ئامېرىكا دۇچ كەلگەن ئاساسلىق تەھدىتلەرنى (رۇسىيە، خىتاي، شىمالىي كورىيە، ئىران) ئانالىز قىلىش ئۈچۈن «سىنېرگىيە» ئۇقۇمىنى قوللىنىپ، بۇ تەھدىتلەرنىڭ ئۆزئارا تەسىرىدىن تۇغۇلغان ۋە بۆلەكلەرنىڭ يىغىندىسىدىن كۆپ چوڭ بولغان يىغىندا خەتەرگە دىققەتلىرىمىزنى ئاغدۇرۇشىدۇر. ئۈچىنچىسى، دۈشمەن ئاكتىيورلارنىڭ ئەقلىي ھەرىكەت قىلماسلىق ئېھتىماللىقىنى ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرنىڭ مەركىزىگە قويۇپ، ئەنئەنىۋى چۆچۈتۈش كۈچى نەزەرىيەلىرىنىڭ جىددىي ھالدا قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈلۈشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدۇر. تۆتىنچىسى ۋە بەلكىم ئەڭ مۇھىمى، بۇ مۇرەككەپ مەسىلىلەر تۈگۈنىنىڭ ھەل قىلىنىشىنىڭ چارىسىنىڭ ھەممىدىن ئاۋۋال بىر «ئىدىيەۋى كۈرەش» ئىكەنلىكىنى ۋە نەزەرىيەۋى چوڭقۇرلىقتىن مەھرۇم، ئاددىيلاشتۇرۇلغان تىئورمىلارنىڭ ئاپەتكە يول ئاچىدىغانلىقىنى تەكىتلىشىدۇر.
بېرېسنىڭ كامۇسقا ئىشارەت قىلىش بىلەن باشلىغان ۋە ئاخىرلاشتۇرغان ماقالىسى بىر ھەرىكەت چاقىرىقىدۇر. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى «يۇقۇمنىڭ دەسلىپىدە» نۇتۇقۋازلىق قالقىنىدا پاناھلىنىشنىڭ ئورنىغا، ئاپەتنىڭ ئوتتۇرىسىدا تۇرۇپ «رىئاللىق»نىڭ رەھىمسىزلىكى بىلەن يۈزلىشىشى ۋە بۇ  رىئاللىق تەلەپ قىلىۋاتقان مۈشكۈل ئىدىيەۋى ۋە ئىستراتېگىيەلىك قەدەملەرنى بېسىشى كېرەك. ئۇنداق بولمىغاندا، ئەڭ ناچار سىنارىيەلەر بىرلەشكەن سىنېرگىيەلىك بىر ئاپەتنىڭ ئاخىرىدا يېتىپ بارىدىغان جايى كامۇس كۆرسەتكەن ئاشۇ مەڭگۈلۈك «سۈكۈت» بولىدۇ. بۇ ئانالىز پەقەت ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى ئۈچۈنلا ئەمەس، يەنە ئېنىقسىزلىق ۋە قالايمىقانچىلىق كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بىر دۇنيادا دۆلەت بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتقان بارلىق دۆلەتلەر ئۈچۈنمۇ ھاياتىي ساۋاقلارنى سۇنىدۇ.
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
پايدىلانغان مەنبە:
Beres, Louis René. “Calamity, Truth and Silence: America and World-System Chaos”. Modern Diplomacy, 15 Kasım 2025.