دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچىدىن، كۈچنىڭ بىر دۆلەتنىڭ باشقا بىر دۆلەت ئۈستىدىكى تەسىرى (مەجبۇرىي ياكى مەجبۇرىي ئەمەس) ئىكەنلىكىنى، ئىككىنچىدىن، بۇ كۈچنىڭ ھەربىي ياكى باشقا شەكىللىرىنىڭ بارلىقىنى، ئۈچىنچىدىن، يادرو قوراللىرىنىڭ پەيدا بولۇشى بىلەن ئىشلىتىشكە بولىدىغان كۈچ بىلەن ئىشلىتىشكە بولمايدىغان كۈچ ئوتتۇرىسىدا پارادوكىسنىڭ پەيدا بولغانلىقىنى ،تۆتىنچىدىن،يادرو قوراللىرىنىڭ ھالاك قىلىش كۈچىنىڭ شۇنچە زور بولۇشى ئۇنىڭ  تاشقى سىياسەتنىڭ قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش سالاھىيىتىنى چەكلەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
قانۇنلۇق كۈچنىڭ ئىككى يىلتىزى ئۈستىدە توختالغاندا، مورگېنتاۋ 19-ئەسىردىكى ئەخلاقىي-پەلسەپىۋى مۇھىت بىلەن ئامېرىكا تەجرىبىسىنى سېلىشتۇرىدۇ. 19-ئەسىردە، ئەركىنلىك  ئىدىيەسى كۈچنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى رولىنى تۆۋەنلەتتى. ئامېرىكا تەجرىبىسى بولسا تاشقى سىياسەتنىڭ ئەخلاق-قانۇن پىرىنسىپلىرىغا ماسلىشىشى، جۇغراپىيەلىك يالغۇزلۇق ۋە «مونروي مەسلىكى»نىڭ تەسىرىدە ئامېرىكىنىڭ ئۆزىنى ئەخلاقىي جەھەتتە پاك، پەقەت ئىچكى مەنپەئەتكە ئەھمىيەت بېرىدىغان دۆلەت دەپ قارىشى بولۇپ، ئامېرىكا ئۆز ھەرىكىتىنى ئەزەلدىن ئىلغار ئەخلاقىي ياكى قانۇنىي مەقسەتلەرگە ماسلاشتۇرۇشنى ئاساس قىلىپ كەلدى.
ئەسەر يەنە تىنچلىق ئىلمى يەنى زامانىۋىي ئىدىيالىزم  ئۇقۇمىنى تەنقىد قىلىدۇ. بۇ نەزەرىيە ئۆز-ئۆزىنى ئالداشقا تايىنىپ، سىياسىي كۈچنىڭ ئاساسلىق رولىنى يوققا چىقىرىشقا تىرىشىدۇ، خۇددى تەبىئىي پەنلەردىكىدەك، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىمۇ «يەككە سەۋەب» ياكى «ئەقلىي فورمۇلا» ئارقىلىق ھەل قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى ئىددىئا قىلىدۇ. مورگېنتاۋ بۇنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى، ھەرقانداق «تىنچلىق ئىلمى» نىڭ سىياسىي كۈچنىڭ ماھىيىتىنى ئىنكار قىلغانلىقى ئۈچۈن مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرىدۇ.
4-باب: كۈچ ئۈچۈن كۈرەش: ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىش سىياسىتى
تاشقى سىياسەتنىڭ نىشانىنى ئۈچ ئاساسلىق تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ:
بىرىنچى ،  ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىش.
ئىككىنچى، ئىمپېرىيالىزم  .
ئۈچىنچى،خەلقئارا ئابرۇي قوغلاش
«ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىش سىياسىتى» شۇكى، بىر دۆلەت ھازىرقى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆز مەنپەئەتىگە زىيان يەتكۈزمەيدىغان شەكىلدە ساقلاپ قېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ، بۇنى تىنچلىقنىڭ كاپالىتى ئۈچۈن مۇھىم دەپ قارايدۇ. بۇ سىياسەتنىڭ مەقسىتى ھەربىي، قانۇنىي ياكى دىپلوماتىك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق مەۋجۇت كۈچىنى بۆلۈنۈپ قوغداشتىن ئىبارەت.
مورگېنتاۋ تارىختىن مىسال كەلتۈرۈپ، 1815-يىلدىكى «مۇقەددەس ئىتتىپاق» بىلەن مىللەتلەر بىرلەشمىسى (League of Nations) نىڭ 1919-يىلدىكى تىنچلىق شەرتنامىلىرىنى «ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىش» نى مەقسەت قىلغان خەلقئارا تەشكىلاتلارغا مىسال قىلىدۇ. بۇ تەشكىلاتلار ئۆز دەۋرىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قوغداشنى ئۆزىنىڭ ئاساسىي ۋەزىپىسى قىلغان. شۇنداقلا، «توققۇز كۈچ شەرتنامىسى»بىەلەن  خىتاي زېمىنىنىڭ پۈتۈنلۈكىنى قوغداش ئارقىلىق ئۇزاق شەرقنىڭ ھازىرقى ھالىتىنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن.
«مونروي دوكترىنى» ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىش سىياسىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىپادىسى بولۇپ، غەربىي يېرىم شارنىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ دوكترىن يېڭى مۇستەقىل بولغان ئامېرىكا دۆلەتلىرىنىڭ ئەركىنلىكىنى قوغداش ۋە ياۋروپالىق كۈچلەرنىڭ يېڭى دۆلەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىشىنى چەكلەشنى ئاساس قىلغان. مورگېنتاۋ ئاخىرىدا، «ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىش سىياسىتى» نىڭ ئېنىقلىمىسىنىڭ پەقەت كۈچنىڭ تەڭپۇڭ تارقىلىشىغا قارىتا بېكىتىلگەنلىكىنى، ھەرقانداق بىر مىللەتنىڭ مەنپەئەت دائىرىسىنى كېڭەيتىشنى مەقسەت قىلمىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
5-باب: كۈچ ئۈچۈن كۈرەش: ئىمپېرىيالىزم
مورگېنتاۋ ئىمپېرىيالىزمنىڭ «نەزەرىيەۋى ئانالىزنىڭ ئەركىن تېمىسى» ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ، ئاۋۋال «ئىمپېرىيالىزم» نىڭ نېمە ئەمەسلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ. ئىمپېرىيالىستىك سىياسەت بىر دۆلەتنىڭ ھازىرقى ھالەتنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ئارقىلىق ئۆز كۈچىنى كېڭەيتىش سىياسىتىدۇر. شۇڭا، ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىشقا ئۇرۇنۇش (مەسىلەن، ئەنگلىيەنىڭ ئەنئەنىۋى تاشقى سىياسىتى) ئىمپېرىيالىزمغا تەۋە ئەمەس.
ئۇ ئىمپېرىيالىزمنى چۈشەندۈرۈدىغان ئىقتىسادىي كۈچ، لىبېراللىق (ئەركىنلىك) ۋە «شەيتان» نەزەرىيەلىرىنى تەنقىد قىلىدۇ. ماركسىستىك نەزەرىيە ئىمپېرىيالىزمنىڭ يىلتىزىنى ئىقتىسادىي كۈچلەرگە (سەرمايەچىلىكنىڭ ئېھتىياجى) باغلايدۇ، ئەمما مورگېنتاۋ ئۇنى تارىخىي دەلىللەر بىلەن ئىسپاتلىغىلى بولمايدىغانلىقىنى، چۈنكى ئىمپېرىيالىزمنىڭ قەدىمكى زاماندىن تارتىپلا مەۋجۇت بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ (مەسىلەن، رىم ئىمپېرىيەسى). لىبېراللىق نەزەرىيەسى (ھوبسون) ئىمپېرىيالىزمنى كاپىتالىستىك سىستېمىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقلارنىڭ نەتىجىسى دەپ قارايدۇ. «شەيتان نەزەرىيەسى» بولسا، ئىمپېرىيالىزمنى ھەربىي قورال-ياراق ياسىغۇچىلارغا ياكى «ئۇرۇشخورلار» غا ئوخشاش مەلۇم بىر گۇرۇھنىڭ مەنپەئەتىگە باغلايدۇ. مورگېنتاۋ بۇ ئۈچ نەزەرىيەنىڭ ھەممىسىنىڭ رېئاللىقنى يېتەرلىك چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئىمپېرىيالىزمغا تۈرتكە بولىدىغان  ئۈچ خىل ئامىل بار: غەلىبىلىك ئۇرۇش، ئۇتتۇرغان ئۇرۇش ۋە ئاجىزلىق. «غەلىبىلىك ئۇرۇش»تا دۆلەت ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندا ھازىرقى ھالەتنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، يېڭى «ھازىرقى ھالەت» نى ئورنىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ (مەسىلەن، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ياۋروپا). «ئۇتتۇرغان ئۇرۇش» تىكى دۆلەت (مەسىلەن، 1935-يىلدىكى گېرمانىيە) بولسا، مەغلۇبىيەتنىڭ دۆلەتتىكى ئاسارىتىنى يوقىتىش ئۈچۈن كۈچ كېڭەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. «ئاجىزلىق» بولسا، كۈچ جەھەتتە ئاجىز رايونلارنى (مەسىلەن، قەدىمكى قەبىلىلەر ئىمپېرىيالىزمنىڭ نىشانى) كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ نىشانىغا ئايلاندۇرىدۇ.