ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرجىمە قىلىندى
بۇ ماقالىدە «ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى» ئاتالغۇلىرىنىڭ مەنىسى ۋە بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تىلىمىزدىكى ۋە غەرب تىللىرىدىكى ماس ئىزاھاتى بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. بولۇپمۇ «ئانا تىل»ئاتالغۇسىنى ئەتراپلىق شەرھلەش ئارقىلىق يېڭى بىر ئۇقۇم ھاسىل قىلىشقا تىرىشىمىز. مەزكۇر ماقالىدە ئانا تىل ئۇقۇمىنى نوقۇل بىيولوگىيەلىك نۇقتىدىن چۈشەندۈرۈشنىڭ يۈزەكى بولۇپ قالىدىغانلىقىنى تەكىتلەپ، بىر كىشىنىڭ ئانا تىلىنى، ماقالىمىزدە بايان قىلىنغان بارلىق ئۆلچەملەرگە ئاساسەن باھالىغىلى بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردۇق. بۇندىن باشقا، « ئىككىنچى تىل» ۋە «چەت ئەل تىلى» ئاتالغۇلىرى ھەققىدە ئەتراپلىق توختالدۇق. چۈنكى بۇ ئىككى ئۇقۇممۇ بەزىدە ئارىلاشتۇرۇلۇپ، بىرسى بىرسىنىڭ ئورنىغا ئىشلىتىلمەكتە.
كۆپ تىللىق مۇھىتتا چوڭ بولغان بىر كىشىگە نىسبەتەن بىرىنچى ۋە ئىككىنچى تىللىرى قايسىلار؟ ياكى قايسىسى بىرىنچى تىلى قايسىسى ئىككىنچى تىلى ھېسابلىنىدۇ؟ ئىككى تىللىق دېگەن نېمە ؟ كىملەرگە ئىككى تىللىق دېيىلىدۇ ؟ ئانا تىلىدىن باشقا ئۆگەنگەن تىللارنىڭ ھەممىسى چەت ئەل تىلى ھېسابلىنامدۇ؟ بۇ سوئاللارنىڭ ھەممىسىگە ئاتالغۇلارنىڭ مەنىسىنى ئىزاھلاش ۋە شەرھلەش ئارقىلىق جاۋاب بېرىمىز. بۇ ئۇقۇملارنى ئۆزگە دۆلەتلەرگە بىلىم، مەدەنىيەت، سەنئەت ۋە تېخنىكا تارقىتىدىغان ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ غول ئەزالىرى ( گېرمانىيە، فىرانسىيە، ئەنگلىيە قاتارلىق) ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى مىساللار ئارقىلىق تېخىمۇ چۈشىنىشلىك قىلىشقا تىرىشىمىز. بۈيۈك بىر ئىمپېراتورلۇقنىڭ پارچىسى بولغان تۈركىيەمۇ كۆپ تىللىق بىر گەۋدە بولغانلىقى ئۈچۈن، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنىۋاتقان ئۇقۇملار ھەققىدە مول مىساللار ئۇچرايدۇ. ئاخىرقى بۆلۈمىدە ئاتالغۇلارنىڭ ئىزاھاتى ۋە توغرا ئىشلىتىلىشى ئۈچۈن بەزى تەكلىپلەر بېرىش ئارقىلىق، دۆلىتىمىزدىمۇ غەرب دۆلەتلىرىدىكىدەك، بولۇپمۇ ئەزا بولۇش ئالدىدا تۇرغان ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرىدىكىدەك ئىشلىتىلىشىنى تەۋسىيە قىلىمىز. كۆپ تىللىق بىر گەۋدە ھېسابلىنىدىغان تۈركىيەدىمۇ كىشىلەرنىڭ كىملىك كارتىسىنىڭ يېنىدا، ئانا تىلى بىلەن بىرلىكتە بىلىدىغان بارلىق تىللىرىنى ۋە سەۋىيەسىنى كۆرسىتىدىغان بىر «تىل ئارخىپى» كارتىنىڭ تۈزۈلۈشىنى تەكلىپ قىلىمىز.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى
21-ئەسىردە دۇنيا مىقياسىدا بىلىم، مەدەنىيەت، سەنئەت ۋە تېخنىكا ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن غايەت زور تەرەققىياتلار تىل، تىلشۇناسلىق، تىل ئەدەبىيات ساھەسىگىمۇ زور تەسىرلەرنى كۆرسەتتى. تېمىدا تىلغا ئالغان ئاتالغۇلارنى بىلىم ۋە تېخنولوگىيەنىڭ ئۇۋىسى ھېسابلىنىدىغان تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەر، يەنى ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى كۈچلۈك دۆلەتلەر، ئامېرىكا ۋە ياپونىيە 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرقى چارىكىدە ئەتراپلىق ئىزاھلاپ بولغان ئىدى. بۇ مەزگىللەردە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشىغا ئەگىشىپ، دېموكراتىك بولمىغان ھاكىم مۇتلەق تۈزۈمدىن دېموكراتىك تۈزۈمگە ئۆتكەن دۆلەتلەر ۋە بېرلىن سېپىلىنىڭ يېقىلىپ ئىككى گېرمانىيەنىڭ بىرلىشىشى بىلەن دۇنيادا تىنچلىق شامىلى چىقىشقا باشلىدى. نەتىجىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ سانى ھەسسىلەپ ئاشتى، ئەسلىدىلا كۆپ تىل، كۆپ مەدەنىيەتكە ئىگە ياۋروپا ئىتتىپاقى تېخىمۇ كېڭىيىپ تېخىمۇ كۆپ مەدەنىيەت، تېخىمۇ كۆپ تىلنى ئۆز قوينىغا ئېلىشقا مۇۋەپپەق بولدى. تۈركىيە گەرچە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەت بولمىسىمۇ، ئەزا بولۇش باسقۇچىدىكى دۆلەت ھېسابلىنىدۇ. ھەتتا ياۋروپا ئىتتىپاقى مائارىپ بۆلۈمىگە ئەزا بولۇپ، باشقا ئەزا دۆلەتلەرگە ئوخشاشلا بۇ شارائىتتىن پايدىلانماقتا. بۇ ئەزالىقنىڭ تۈرتكىسىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەر بىلەن مائارىپ ساھەسىدە، بارلىق كەسىپ تۈرلىرى بويىچە ئوقۇغۇچى ۋە ئوقۇتقۇچى ئالماشتۇرۇش پائالىيەتلىرى ئېلىپ بېرىلماقتا. بۇ ئەھۋاللارنى كۆزىتىش ئارقىلىق شۇنى دېمەكچىمىزكى: يەرشارىلىشىش مۇساپىسى كۈنسېرى تېزلىشىۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادا، نۇرغۇنلىغان دۆلەتنىڭ چېگراسى يوق بولۇش ئالدىدا تۇرماقتا. تۈركىيەنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئورتاق جۇغراپىيەدە، دۆلەتلەر ئارا ساياھەت ۋە تىجارەت، بىلىم ۋە تېخنىكا مۇناسىۋىتىنىڭ ئېشىشى، بۇنىڭغا ماس ھالدا ئىنسانلار ئارىسىدىمۇ ئالاقىنىڭ كۆپىيىشى بىلەن ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق ۋە چەت ئەل تىلى ئۇقۇملىرى تېخىمۇ مۇھىم ئورۇن تۇتۇشقا باشلىدى. دۆلىتىمىزدىمۇ ئىشلىتىلىشكە باشلانغان بۇ ئۇقۇملارنىڭ ھەم مەنىسى ھەم توغرا ئىشلىتىلىشى ئۈچۈن پايدىلىق بولۇشىنى كۆزلەپ بۇ تەتقىقاتنى ئېلىپ باردۇق. ئەمدى تەرتىپ بىلەن بۇ ئاتالغۇلارنىڭ ھەم دۆلىتىمىزدىكى ھەم غەرب دۆلەتلىرىدىكى، بولۇپمۇ نېمىسچىدىكى مەنىسىنى بېرىش ئارقىلىق بىر بىر ئىزاھلاشقا تىرىشىمىز.