مۇھاجىرەتتە مۇستەملىكە ئەدەبىياتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مانا بۇلارنى پەقەت ۋە پەقەت ئەدەبىياتلا ياخشى ئىپادىلىيەلەيدۇ، تاشقى دۇنياغا شەرقىي تۈركىستاندا بىر كۈن ئۇيغۇر بولۇپ ياشاشنىڭ قانچىلىك جاسارەت، قانچىلىك قۇربانلىق، قانچىلىك تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى يارقىن ئەكس ئەتتۈرەلەيدۇ، ئوقۇغۇچىلارنى يىغلىتالايدۇ، ھاياجانغا سالالايدۇ، خىتاي زۇلمىنىڭ يەتكەن دەرىجىسىنى ئۇيغۇردەك بولمىسىمۇ، مەلۇم دەرىجىدە ھېس قىلدۇرالايدۇ. بۇ يەردە شۇنى پەرقلەندۈرۈش كېرەككى، دوكلاتلار زۇلۇمنى پاكىت، مەلۇماتلار بىلەن چۈشەندۈرەلەيدۇ، ئەمما ئوقۇغۇچىلارغا زۇلۇمنىڭ تەمى ۋە تەسىرىنى ھېس قىلدۇرالىشى ناتايىن بولىدۇ، ئەدەبىيات بولسا دوكلاتلار قىلالمايدىغان ئىشنى قىلىدۇ، يەنى ئوقۇرمەنگە ھېس قىلدۇرالايدۇ، شۇندىلا ئاشۇ ھېسسىيات ئوقۇرمەنلەرنى مەلۇم ئەمەلىي ھەرىكەتلەرگە ئۈندەيدىغان بىر كۈچكە ئايلىنىدۇ.
مۇشۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، مۇھاجىرەتتە مانا مۇشۇ زۇلۇملارنى ئاڭلىتىدىغان، ئۇيغۇرلارنىڭ كۆرۈۋاتقان كۈنىنى يازىدىغان بىر ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ شەكىللىنىشى تارىخىي زۆرۈرىيەتتۇر. رۇسىيەلىك مەشھۇر يازغۇچى ئالېكساندىر سولژېنتسىنمۇ دەل ئۆزىنىڭ « گۇلاگ تاقىم ئاراللىرى»، « .ئىۋان دېنىسوۋىچنىڭ بىر كۈنى» دېگەندەك مەشھۇر ئەسەرلىرى ئارقىلىق سىتالىن دەۋرىنى يورۇتۇپ بەرگەن ۋە شۇ ئەمگەكلىرى بىلەن 1970- يىلىدىكى نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئۇيغۇرلارنىڭ كۆرۈۋاتقان كۈنى نەچچە سولژېنتسىننى يېتىشتۈرگىدەك دەرىجىدە رەڭدار ۋە ئاجايىپ. تىرىشساقلا، ھىممەت كەمىرىنى باغلىساقلا ۋۇجۇدقا چىقارغىلى بولىدىغان بۇ ئىشقا سەل قاراش، قولىدىكى شەمشەردە پىياز ئاقلىغاندەك بىر ھاماقەتلىك ئ‍ىكەنلىكىدە شەك يوق. يەنە كېلىپ بۇنى ھەممە ئۇيغۇر قىلالايدۇ ھەم قىلىشى كېرەك. چۈنكى، ھەممىمىزنىڭ سۆزلەپ تۈگەتكۈسىز ئېچىنىشلىق ھېكايىلىرىمىز بار، سېنارىيە بولغىدەك كەچمىشلىرىمىز بار، بىز بۇلارنى يازماستىن قەبرىمىزگە ئېلىپ كەتسەك، ئامانەتنى جايىدا ئادا قىلمىغان مۇناپىقتەك جىنايەت سادىر قىلغان بولىمىز. خىتايغا قارشى ھېچ ئىش قىلالمىساقمۇ، بىزگە قىلغان، ئەتكەنلىرىنى بولسىمۇ يېزىپ قويۇش ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ قولىدىن كېلىدىغان، باھانە كۆرسىتەلمەيدىغان ئەڭ ئەقەللى  بىر ئىشتۇر، بۇنىڭغا سەل قاراشنى ئاقلاپ بولغىلى بولمايدۇ.
يازالايدىغانلار يېزىشى كېرەك، يازالمايدىغانلار يازالايدىغانلارغا سۆزلەپ بېرىشى كېرەك. ھەتتا، چوقۇم ئۇيغۇر تىلىدا يېزىشىمۇ شەرت ئەمەس، كىم قايسى تىلدا يېزىقچىلىق قىلالىسا شۇ تىلدا يازسا بولۇۋېرىدۇ. كۆرۈۋاتىمىزكى، خىتاي ھۆكۈمىتى ھازىر قولىدىكى پۈتۈن ئاخبارات، مېدىيا ۋاسىتىلىرىنى ئىشقا سېلىپ، ئۆتكەن نەچچە يىلدىكى جىنايەتلىرى سەۋەبىدىن يوقالغان ئىناۋىتىنى قايتا تىكلەش، ئوبرازىنى ياخشىلاش، شۇنداقلا، يۈز بېرىۋاتقان قىرغىنچلىق، قۇل ئىشچىلىق قاتارلىق زۇلۇملىرىنىڭ بارلىق تۈرلىرىنى ئىنكار قىلىش مەقسىتىدە، پەۋقۇلاددە كەڭ كۆلەملىك تەشۋىقات جېڭى باشلىدى. ۋەتەندىكى مەشھۇرلار ۋە تور چۆلپانلىرىنى ئىشلىتىپ، پۈتۈنلەي يەپ – ئىچكەن، ئويناپ – كۈلگەن سىنلار ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنى دۇنيادىكى ئەڭ بەختلىك كىشىلەر، شەرقىي تۈركىستاننى بولسا جەننەت قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتىدۇ، خىتاينىڭ بۇ ئۇرۇنۇشلىرى پۈتۈنلەي مۇۋەپپەقىيەتلىك بولىدۇ دېمىسەكمۇ، يەنىلا مەلۇم ساندىكى كىشىلەرنى قايىل قىلىش مۇمكىنچىلىكى بارلىقىنى ئىنكار قىلالمايمىز. بۇنداق ئەھۋالدا، خىتايدا ئۇيغۇر بولۇپ ياشاشنىڭ تەپسىلاتلىرىنى ماھىرلىق بىلەن ئەكس ئەتتۈرگەن ئەدەبىي ئەسەرلەرنىڭ رولى پەۋقۇلاددە بولىدۇ. مۇنداق تەسەۋۋۇر قىلىپ باقايلى: مۇھاجىرەتتىكى بىر نەچچە يۈز، بىر نەچچە مىڭ ئۇيغۇر پەقەت ئۆزىنىڭ كەچمىشلىرىنىلا يازسۇن، چوقۇمكى، بۇ كەچمىشلەردە خىتاينىڭ زۇلمىدىن ئىبارەت بىر ئورتاقلىق بولىدۇ. باشقىلار بۇ ئەسەرلەرنى ئوقۇغاندا، بىر قانچە يۈز كىشىنىڭ بىرلىشىپ يالغان ئېيتمايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ، خىتايدىكى زۇلۇمنىڭ زادى قانداق شەكىلدە ئىكەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلالايدىغان بولىدۇ، شۇندىلا دۇنيا خىتاينىڭ تەشۋىقات يالغانلىرىنىڭ بىر قىسمىغا بولسىمۇ ئىشەنمەس بولىدۇ. قىسقىسى، مۇستەملىكە ئەدەبىياتى ئۇيغۇرلارنىڭ قولىدىكى ھازىرغىچە ئىشلەتمىگەن كۈچلۈك قوراللارنىڭ بىرىدۇر. ئاخىرىدا، شۇنى سوراش لازىم: زادى نېمىشقا يازمايمىز؟ بىزدە يوقى قەلەممۇ ياكى ۋىجدانمۇ؟ ۋە ياكى جاسارەتمۇ؟