ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلام دىنىنىڭ غول مەنبەلىرى  ھېسابلىنىدىغان قۇرئانى كەرىم ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىدە ئىلىمنى مەدھىيلەيدىغان ۋە ئىلىم ئېلىشقا رىغبەتلەندۈرىدىغان نۇرغۇن بۇيرۇق ۋە تەۋسىيەلەر بار. [1]ھەتتا بۇ ئايەت ۋە ھەدىسلەرگە ئاساسەن ئىلىمنىڭ ياكى بىلىمنىڭ رولىنىڭ، دىن ۋە  ئىنساننىڭ پۈتۈن ھاياتىنىڭ ھەققىي قوزغاتقۇچى كۈچ ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. [2]
بۇ سەۋەبتىن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىلىشى بىلەن مەككىدە باشلاپ مەدىنەدە داۋاملاشقان ئىلمىي پائالىيەتلەر، تۆت خەلىپە دەۋرىدىمۇ ئىزچىل داۋاملاشقان. بولۇپمۇ دەسلەپكى ئىسلام پەتىھلىرى مۇسۇلمانلارنىڭ ۋېزاتىنىيە ۋە ئىران بولۇپ نۇرغۇن ئوخشىمىغان مەدەنىيەتلەر بىلەن ئۇچرىشىشىغا، بۇ مەدەنىيەتلەر بارلىققا كەلتۈرگەن ئەسەرلەردىن پايدىلىنىشىغا، ئەمەۋىلەر ۋە ئابباسىيلار دەۋرلىرىدىمۇ كەڭ كۆلەملىك تەرجىمە پائالىيەتلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا تۈرتكە بولغان. بۇنىڭ تۈرتكىسىدە مۇسۇلمانلار دىنى ئىلىملەردىن سىرت ئىجتىمائىي ئىلىملەر، تەبىئىي ۋە سەھىيە ئىلىملىرى ساھەسىدىمۇ ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلغان. مۇسۇلمانلار ئىلىم ساھەسىدە دەسلەپ مەۋجۇت ئىلىملەر بىلەن تونۇشۇپ ئۇلارنى ئۆگەنگەن بولسا، ئارقىدىن بۇ ئىلىملەرنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇپ دۇنيانىڭ پايدىلىنىشىغا تەقدىم قىلغان.
ئىسلام تارقالغان دەسلەپكى مەزگىللەردە ئەرەب يېرىم ئارىلى جاھىلىيەت دەۋرنى باشتىن كەچۈرۈۋاتاتتى ۋە بۇ دەۋردە ئەدەبىيات ساھەسىگە مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇر-مەلۇماتلار، جۇغلانمىلار ۋە تەرەققىياتلاردىن باشقا ھەر قانداق بىر ئىلمىي پائالىيەتتىن ئېغىز ئېچىش ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس ئىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئۇ مەزگىللەردە ۋېزاتىنىيە ۋە ساسانىي چېگرالىرى ئىچىدىكى مىسىر، سۈرىيە، ئانادولۇ، ئىراق-ئىران جۇغراپىيەلىرى ۋە ھىندىستانغا نەزەر سالغىنىمىزدا، بۇ جايلارنىڭ بەزى مۇھىم شەھەرلىرى ياكى رايونلىرىدا داۋاملىشىۋاتقان ئەينى دەۋرگە نىسبەتەن ئىلغار ھېسابلىنىدىغان ئىلمىي پائالىيەتلەر ئالاھىدە كۆزگە چېلىقىدۇ. مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ جايلاردىكى مەدەنىيەتلەر ۋە ئىلىملەر بىلەن تونۇشۇشى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر ۋە پەتىھلەر بىلەن باشلىنىپ تەرجىمە پائالىيەتلىرى بىلەن يۇقىرى پەللىگە چىققانىدى. دەسلەپكى ئىسلام پەتىھلىرى ۋۇجۇدقا چىقىۋاتقان مەزگىللەردە مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن پەتىھ قىلىنغان رايونلاردىكى ئىسكەندېرىيە (21/642)،[3] ھارران ( 18/639)،[4]ۋە جۇندىشاپۇر (17/638)[5]غا ئوخشاش  شەھەرلەر ئىلىم مەركەزلىرى ھېسابلىناتتى ۋە بۇ مەركەزلەرنىڭ ھەممىسى ھەزىرىتى ئۆمەر خەلىپە ۋاقتىدا (13-23/634-644) پەتىھ قىلىنغانىدى.
ئىسكەندېرىيە بۈيۈك ئىسكەندەر تەرىپىدىن مىلادىدىن ئىلگىرى 332-يىلى مىسىردا بەرپا قىلىنغان شەھەر بولۇپ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ھېلېنىستىك ۋە سەمىتىك ئىدىيەلەرنىڭ مۇھىم ئىلىم ۋە كۈلتۈر مەركەزلىرىدىن بىرىگە ھالىتىگە كەلگەن، شۇنداقلا گىرىك چۈشەنچە ۋە بىلىم تارىخىدىكى تەرەققىياتلارنىڭ مەركىزىگە ئايلانغانىدى.  ئىسكەندېرىيە بۇ ئالاھىدىلىكىنى رىم-ۋېزاتىنىيە دەۋرلىرىدىمۇ قىسمەن بولسىمۇ داۋاملاشتۇرغان.[6]ئىسلام تارقىلىپ تۇنجى ئىسلام پەتىھلىرى بولىۋاتقان مەزگىللەردە، ئىلىمگە قىزىقىدىغانلار ئەڭ كۆپ بارىدىغان ئىلىم مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان ئىسكەندېرىيەدە پەلسەپە، مېدىتسىنا، ئاسترونومىيە، ماتېماتىكا، خىمىيەگە ئوخشاش ئىلىم ساھەلىرىدە كەڭ كۆلەملىك ئىلمىي پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىلاتتى. [7]مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسكەندېرىيەنىڭ بىلىم جۇغلانمىلىرى، كۈلتۈر ۋە مەدەنىىيىتى بىلەن تۇنجى قېتىم ھەزىرىتى ئۆمەر دەۋرىدە باشلىغان ئالاقىسى، كېيىنكى مەزگىللەردە بارغانچە قويۇقلاشقان.
مېزوپوتامىيە پۇتپەرسلىكىنىڭ ئەڭ مۇھىم مەركىزلىرىدىن بىرى بولغان ھاررانمۇ، رىسالەت دەۋرىدە ساسانىيلارنىڭ ئىلكىدە ئىدى. لېكىن 627-يىلى ۋېزاتىنىيە ئىمپېراتورى ھېراكلىيوس ساسانىيلارنى مەغلۇب قىلىپ، رايوننى ۋېزاتىنىيەگە قوشۇۋالىدۇ. ھەزىرىتى ئۆمەر دەۋرىدە ئىسلام قوشۇنلىرى رايونغا كەلگەندە ھارران ھېلىھەم ۋېزاتىنىيەنىڭ چاڭگىلىدا ئىدى.[8]بۇ شەھەر ھەزىرىتى ئۆمەر دەۋرىدە پەتىھ قىلىنغان بولۇپ[9]، كېيىنچە ئەمەۋىلەر دەۋرىدە تاقىۋېتىلگەن ئىسكەندېرىيە ھېلېنىزم مەكتىپىنىڭ ھاياتتا قالغان ئاخىرقى ۋەكىللىرى ئانتاكيا ۋە بۇ جايغا كەلگەنىدى. [10]ئەينى دەۋردە مۇسۇلمانلار، خىرىستىيانلار ۋە پۇتپەرەستلەر بىرلىكتە ياشايدىغان ھارران، ئىسلامنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدىن باشلاپ ئىلمىي پائالىيەتلەرنىڭ مۇھىم مەركەزلىرىدىن بىرىگە ئايلانغان بولۇپ، شەھەردىكى ياقۇبى ۋە ناستۇرى ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ گىرىك پەلسەپىسى ۋە مېدىتسىناغا تەۋە ئەسەرلىرىنىڭ دەسلەپ سۇرىيانىچەگە،  ئارقىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىشى تۈرتكىسىدە كەڭ كۆلەملىك بىلىم ھەرىكىتى روياپقا چىقىدۇ. [11]