مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئۇيغۇر كىملىكىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك رايوننى كونترول قىلىش ناملىق ماقالە ھەققىدە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھازىرلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
نيۇيورك ۋاقىت گېزىتىدە 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 29-كۈنى ئېلان قىلىنغان، داڭلىق مۇخبىر داۋىد پىئېرسون قەلەمگە ئالغان «خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئۇيغۇر كىملىكىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك رايوننى كونترول قىلىش ئۇسۇلى» سەرلەۋھىلىك ماقالە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسەتلىرىنىڭ يېڭى ۋە تېخىمۇ ئەتراپلىق بىر مەنزىرىسىنى سىزىپ چىققان. بۇ ماقالە يالغۇز نيۇيورك ۋاقىت گېزىتى تەرىپىدىنلا ئەمەس، بەلكى «تەكشۈرۈش ژۇرنالىستىكا ئىدارىسى» (the Bureau of Investigative Journalism)   ۋە گېرمانىيەنىڭ «دېر شىپېگېل»  (Der Spiegel) ژۇرنىلى بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىلغان چوڭ كۆلەملىك، بىرلەشمە تەكشۈرۈشنىڭ نەتىجىسى بولۇپ، ئەسەردە ئىلگىرى ئاشكارىلانمىغان يېڭى پاكىتلار ۋە ئۇيغۇر ئىشچىلارنىڭ خىتاينىڭ باشقا ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا قانداق يۆتكىلىۋاتقانلىقى، بۇ يۆتكەشلەرنىڭ كۆلىمى ۋە بۇنىڭدىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنغان. بۇ ئەسەرنىڭ ئېلان قىلىنىشى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە بولغان دىققىتىنى يەنە بىر قېتىم قوزغاپ، تەمىنلەش زەنجىرلىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنىڭ نەقەدەر جىددىي ۋە كەسكىنلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
مەزكۇر ماقالە خىتاي دۆلىتىنىڭ ئەمگەك پىلانلىرىنى پەقەت «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» ياكى «ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش» نامىدا ئەمەس، بەلكى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىقىنى يوقىتىش، ئۇلارنىڭ كىملىكىنى ئۆزگەرتىش ۋە رايوننى تولۇق كونترول قىلىشنىڭ مۇھىم بىر قورالى سۈپىتىدە قانداق قوللىنىۋاتقانلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ. تەتقىقات نەتىجىلىرىگە قارىغاندا، ئون مىڭلىغان ئۇيغۇر خىتاينىڭ ئىچكىرى رايونلىرىدىكى 70 تىن ئارتۇق زاۋۇتقا، ھەر خىل ساھەلەرگە مەجبۇرىي يۆتكەلگەن. بۇ يۆتكەلگەنلەرنىڭ ئىچىدە ئاياغ ئىشلەپچىقىرىشتىن تارتىپ، ماشىنا ئېلېكتىر ئۆتكۈزگۈچ سىملىرىنى قۇراشتۇرۇش، ھەتتا توخۇ گۆشىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق خىلمۇخىل كەسىپلەر بار بولۇپ، بۇ مەھسۇلاتلار نۇرغۇن داڭلىق خەلقئارا ماركىلارنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىگە كىرىپ كەتكەن. ماقالە خەلقئارادىكى نازارەت قىلغۇچى ئورگانلار ئۈچۈن مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ بار – يوقلۇقىنى ئېنىقلاپ، ئۇنى تەمىنلەش زەنجىرلىرىدىن تازىلاشنىڭ نەقەدەر مۇرەككەپ بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئاساسىي تېما ۋە بايقىلىغان ئەھۋاللار
داۋىد پىئېرسوننىڭ بۇ ماقالىسىنىڭ ئاساسىي تېمىسى شۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە ئەمگەك كۈچى يۆتكەش پىلانى پەقەتلا ئىقتىسادىي مەقسەتنى كۆزلىگەن پىلان ئەمەس، بەلكى بۇ رايوندىكى ئۇيغۇرلارنى كونترول قىلىش، ئۇلارنىڭ مىللىي ۋە دىنىي كىملىكىنى سۇسلاشتۇرۇپ، خىتاي مەدەنىيىتىگە سىڭدۈرۈشنى نىشان قىلغان بىر سىياسىي قورال. ماقالىدە گەۋدىلىك بايان قىلىنىشىچە، نيۇيورك ۋاقىت گېزىتى، تەكشۈرۈش ژۇرنالىستىكا ئىدارىسى ۋە دېر شىپېگېل قاتارلىق ئورۇنلار ئېلىپ بارغان بىرلەشمە تەكشۈرۈش، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز ۋەتىنى شەرقىي تۈركىستاندىن ھۆكۈمەتنىڭ ئەمگەك پىلانلىرى ئارقىلىق ئىلگىرى مۆلچەرلىگەندىنمۇ كۆپ كۆلەمدە يۆتكىلىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان. ئىشچىلارنىڭ نۇرغۇن داڭلىق ماركىلار ئۈچۈن مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىدىغان زاۋۇتلارغا يۆتكىلىۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتلىنىشى، خەلقئارا شىركەتلەرنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنى تەكشۈرۈپ، ئۇنى يوقىتىش خىزمىتى ئۈچۈن ئېغىر خىرىس پەيدا قىلغان.
ماقالىدە ئون مىڭلىغان ئۇيغۇرنىڭ بۇ پىلانلار ئارقىلىق يۆتكەلگەنلىكى مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، گەرچە بۇ ئىشچىلارنىڭ نەق كونكرېت شارائىتى ئېنىق بولمىسىمۇ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئەمگەك مۇتەخەسسىسلىرى، ئالىملار ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشەببۇسچىلىرى بۇ پىلانلارنىڭ «مەجبۇرلاش خاراكتېرى»گە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن. ماقالىدە نەقىل ئېلىنغان «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى توختىتايلى» ناملىق ئەنگلىيەدىكى تەشكىلاتنىڭ ئىجرائىيە دىرېكتورى، سۈرگۈندىكى ئۇيغۇر ئاكتىۋىست رەھىمە مەھمۇتنىڭ سۆزى بۇ ئەھۋالنى تېخىمۇ روشەن چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئۇ: «ئۆيىدىن مەجبۇرىي ئېلىپ چىقىلىپ ئەمگەككە سېلىنىش ئۇيغۇرلار ئۈچۈن دوزاخقا تاشلىنىش بىلەن باراۋەر. بۇ سىزنىڭ بىر دۆلەتتىن يەنە بىر دۆلەتكە ئېلىپ كېتىلگىنىڭىزگە ئوخشايدۇ. بۇ دەرىجىدە ئوخشىمايدۇ. تىلدىن تارتىپ، يېمەك-ئىچمەك، ياشاش شەكلىگىچە ھەممە نەرسە پەرقلىق» دەپ تەسۋىرلىگەن.
خىتاينىڭ ۋاشىنگتوندىكى ئەلچىخانىسى بولسا، بۇ ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى «مەجبۇرىي ئەمگەككە مۇناسىۋەتلىك ئەيىبلەشلەرنىڭ ھەممىسى خىتايغا قارشى كۈچلەر تەرىپىدىن توقۇلغان يامان غەرەزلىك يالغانلار» ئىكەنلىكىنى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسەتلىرىنىڭ رايوننى تېخىمۇ بىخەتەر قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئۇلار يەنە: «شىنجاڭغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر ھەرگىزمۇ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، ماھىيەتتە زوراۋان تېررورلۇق ۋە بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش توغرىسىدىكى مەسىلىدۇر» دەپ بايان قىلغان. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان پاكىتلار ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆز قاراشلىرى بىلەن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي باياناتى ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر زىددىيەت، مەسىلىنىڭ نەقەدەر مۇرەككەپ ۋە تالاش-تارتىشلىق ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىغان.
خىتاينىڭ مەقسىتى ۋە ئارقا كۆرۈنۈش