خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋېستفالىيە كېلىشىمى مۇقەددەسلىك ۋە تەڭرى چۈشەنچىسىنى ئاساس قىلغان دىنى تۈسلۈك دۆلەت قۇرۇلمىسىدىن سېكۇلار، ئوبيېكتىپ ۋە مىللىي مەنپەئەتنى ئاساس قىلىدىغان، راتسىيونال مودېرىن مىللىي دۆلەتكە ئۆتۈشتە بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. ۋېستفالىيە كېلىشىمى بىلەن زېمىن ۋە ئىقتىسادنى ئاساس قىلىدىغان سىياسىي ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى قۇرۇلغان بولدى. بۇ يەردىكى زېمىن ئۇقۇمى بۇرۇنقى دەۋرلەردىكى نوقۇل جۇغراپىيەلىك مەنىگە ئىگە زېمىن ئۇقۇمىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان بولۇپ، كۈچلۈك سىياسىي مەنىگە ئىگىدۇر. دۆلەت تېررىتورىيەسى ئىچىدە دۆلەتتىن باشقا ھەر قانداق بىر تاشقى كۈچنىڭ ھۆكۈمرانلىقى قوبۇل قىلىنمايدۇ، بۇنىڭغا دۆلەتلىك ئىگىلىك ھوقۇقى دېيىلىدۇ. ۋېستفالىيەدىن كېيىن ياۋروپا «ئۆز قانۇنلىرى بويىچە ئىش تۇتىدىغان، ئۆز سىياسىي ۋە ئىقتىسادى مەنپەئەتلىرىنى ئاساس قىلىدىغان، ئەركىن ۋە ئىختىيارى ھالدا ئۆزگىلەر بىلەن ئىتتىپاقلىشالايدىغان، بەزى چاغلاردا ئۇرۇش ۋە تىنچلىقتىن بىرىنى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى قائىدىسىگە ئاساسەن تاللىيالايدىغان، ئۆزگە دۆلەتلەرگە ئەلچى ئەۋەتىدىغان شۇنداقلا ئۆزگە دۆلەتلەردىنمۇ ئەلچى قوبۇل قىلىدىغان مۇستەقىل ۋە ئەركىن دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپقان قىتئەگە ئايلاندى» (ساندېر 1994: 74).
مەنپەئەت ئۇقۇمى 17 –ۋە 18-ئەسىرلەردە مەنە جەھەتتىن تېز ئۆزگىرىپ كۈنىمىزدىكى مەنىسىنى ئېلىشقا باشلىغان بولۇپ، ئۇ مەزگىللەردىكى ئىدىيە ۋە سىياسىي ساھەلەردە مۇنازىرىلەرنىڭ باش تېمىسى بولغانىدى. ھەتتا مەنپەئەت ئۇقۇمى نوقۇل سىياسەتتىلا كەڭ ئىشلىتىلىپ قالماستىن، بەلكى ئىنساننىڭ «يېڭى ئاشكارىلانغان» تەبىئىتىنى ئىزاھلاشتىمۇ ھالقىلىق رول ئويناشقا باشلىدى. مەنپەئەت ئۇقۇمى ھۆكۈمدارلارنىڭ مەنپەئەتلىرى بولۇشتىن ھالقىپ، ئالەمشۇمۇل سىياسىي قائىدە سۈپىتىدە دۆلەتلەرنىڭ نىشانى ياكى ھەرىكەت شەكلىنى ئىزاھلاشتا مۇراجىئەت قىلىنىدىغان دەستۇرغا ئايلاندى، توماس ھوببېس (1588-1679) دەل بۇنىڭ باشلامچىسى بولدى.
ئەنگلىيەدە ئىچكى ئۇرۇش كەلتۈرۈپ چىقارغان بوھرانلارنى باشتىن كەچۈرگەن تومماس ھوببېس قاتارلىق مۇتەپەككۇرلارنىڭ تىرىشچانلىقى ئاستىدا مەۋجۇت تۈزۈم، نەزەرىيەۋى جەھەتتىن سىياسىي تۈسكە ئىگە بولىدۇ ۋە ئادالەت ئۇقۇمىنى سىياسىي نەزەرىيەسىنىڭ مەركىزىگە ئورۇنلاشتۇرىدۇ. ھوببېس ئەنگلىيەدىكى بۇ قالايمىقان ۋەزىيەت بولۇپمۇ ئىچكى ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن زور كۈچ سەرپ قىلىدۇ. ئۇ ئاخىرى بىر چارە ئويلاپ چىقىدۇ، ئۇنىڭچە بولغاندا بوھراندىن قۇتۇلۇشنىڭ يېگانە چارىسى دۆلەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ بىرلا كۈچكە تاپشۇرۇلۇشى كېرەك ئىدى. بۇنىڭ بىردىنبىر ئۇسۇلى مۇتلەق مونارخىيەنى ھۆكۈمران قىلىشتۇر (ئاغائوغۇللىرى ۋە كۆكەر، 2000: 149).
ھوببېسنىڭ جەمئىيەت پەلسەپىسى مۇقەددەس ھەق-ھوقۇق چۈشەنچىسىنى ئەمەس ئەخلاقىي ۋە سىياسىي زۆرۈرىيەتنى ئاساس قىلىدىغان سېكۇلار چۈشەنچىنى ئاساس قىلىدۇ. ھوببېسنىڭ قارىشىچە، ئىنساننىڭ بارلىق ئىش-ھەرىكىتى ۋە پائالىيىتى ھاياتىنى ساقلاپ قېلىش ۋە بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈندۇر. بۇ ئەھۋالدا مەنپەئەت ئاساسلىق رول ئوينايدۇ، جەمئىيەت شەخسلەرنىڭ مەنپەئەتلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىكى ۋاسىتە بولۇپ، ھەممىدىن مۇھىم بولغان مەنپەئەت بىخەتەرلىكتۇر. بىخەتەرلىك ئارزۇسى ئىنسان تەبىئىتىنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجىدۇر. توماس ھوببېسنىڭ پەلسەپىسىنى شەكىللەندۈرگەن ئاساسلىق چۈشەنچە دەل مۇشۇ ئىدى.
«تەبىئىي ئەھۋال»دېگەن نەزەرىيە بىلەن مەشھۇر بولغان ھوببېسنىڭ قارىشىچە، جەمئىيەت ۋە دۆلەت پەيدا بولۇشتىن ئىلگىرى ھەممىدىن بەك بىخەتەرلىككە ئېھتىياج ھېس قىلىدىغان ۋە بۇ سەۋەبتىن ئۆزگىلەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئىستىكى بىلەن تولۇپ تاشقان ئىنسانلاردىن تەشكىل تاپقان ئىنسان توپلۇقى بار ئىدى. بۇ خىلدىكى ئىنسان توپلۇقى ياكى تەبىئىي ھالەتتىكى ئىنسانلار «ئىنسان ئىنساننىڭ بۆرىسىدۇر»دېگەن قانۇنىيەت دائىرىسىدە ھېچ بولمىغاندا بىر-بىرلىرىنى ئۆلتۈرەلەيدىغان قابىلىيەتكە ئىگە تەڭ-باراۋەر ئورۇندا ئىدى. شۇغىنىسى، تەڭ-باراۋەرلىك مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا باراۋەرسىزلىك مەنىسىنىمۇ بىلدۈرەتتى، دەل مۇشۇ قائىدە ياكى ئەھۋال ئىنسانلار ئىچىدە ۋەھىمە ۋە خەۋپ پەيدا قىلغان ئاساسلىق سەۋەب ئىدى. بۇ سەۋەبتىن ئىنسانلار «تەبىئەت قانۇنىيىتى»گە ماسلىشىپ «تەبىئىي ئەھۋال»دىن قۇتۇلۇشقا تىرىشىدۇ. ھوببېس كۆزدە تۇتقان تەبىئەت قانۇنىيىتى راتسىيونال (ئەقلىي) بولغان ۋە ئىنسانغا زىيانلىق نەرسىلەرنى چەكلەيدىغان ئومۇمىي قائىدە-پىرىنسىپلارنى كۆرسىتىدۇ (ئاغائوغۇللىرى ۋە كۆكەر، 2000: 175-187).
ھوببېسنىڭ قارىشىنى خۇلاسىلەيدىغان بولساق، ئىنسانلار تەبىئىي ئەھۋالدىكى چاغدا تەڭ-باراۋەر ، لېكىن ۋەھىمە ۋە خەۋپ ئىچىدە ياشايدۇ. شۇڭا ئىنسانلار ئەقىلنىڭ تەقەززاسى بويىچە تەبىئەت قانۇنىيىتىگە ماسلىشىپ بۇ ۋەھىمىلىك ۋە خەۋپلىك مۇھىتتىن قۇتۇلۇشنى ئىرادە قىلدى ۋە جەمئىيەت ئەھدىنامىسى تۈزۈپ چىقىپ دۆلەت دېگەن قۇرۇلمىنى روياپقا چىقىرىشتى. دۆلەتنىڭ روياپقا چىقىشىدا ئاچقۇچلۇق رول ئوينىغان نەرسە جەمئىيەت ئەھدىنامىسى بولۇپ، بۇ ئارقىلىق شەخسلەر بارلىق ھەق-ھوقۇقلىرىنى بىرلا ھۆكۈمدارغا تاپشۇرۇپ بېرىدۇ، ئىنسانلار مۇشۇنداق قىلغاندىلا مەدەنىي جەمئىيەتكە ئايلىنىدۇ. جەمئىيەت ئەھدىنامىسىنىڭ مەقسىتى، خەلقنىڭ جان ۋە مال-مۈلۈك بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتىن ئىبارەت (ئاغائوغۇللىرى ۋە كۆكەر، 2000: 188). شۇڭلاشقا مۇتلەق ھۆكۈمدارلىق ۋاسىتىسى ئارقىلىق يەنى شەخسلەرنىڭ بارلىق ھەق-ھوقۇقلىرىنى ھۆكۈمدارغا ئۆتكۈزۈپ بېرىشى تۈرتكىسىدە قالايمىقانچىلىق تۈگىشى كېرەك، ھۆكۈمدار قاتتىق قوللۇق قىلىپ بولسىمۇ خەلقىنى ئۆزىگە ئىتائەت قىلدۇرۇشى شەرت، بۇ زۆرۈر قائىدىدۇر. ھۆكۈمدارنىڭ ئاساسلىق مەسئۇلىيىتى بولسا خەلقىنىڭ جان بىخەتەرلىكىنى قوغداشتۇر (جاكسون ۋە سورېنسېن، 1999: 73).