مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى ئۈچ نەزەرىيەۋى ئەنئەنىنى بىرلەشتۈرىدۇ: مىچېلسنىڭ ئولىگارخىيەنىڭ مۇقەررەرلىكى ئىددىئاسى، فانوننىڭ مۇستەملىكىچىلىكنىڭ مەۋجۇتلۇققا قارىتىلغان زوراۋانلىق ئانالىزى ۋە فۇكونىڭ بىيوسىياسەت ئۇقۇمى. شەرقىي تۈركىستان مىسالى، بۇ ئۈچ ئامىلنىڭ رەقەملىك تېخنىكىلار بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ 21-ئەسىردىكى ئەڭ ئەتراپلىق مۇستەملىكىچىلىك ھۆكۈمرانلىق سىستېمىسىنى ياراتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
1. ئولىگارخىيەنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى
1.1.  نەزەرىيەۋى رامكا ۋە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش
روبېرت مىچېلسنىڭ 1911-يىلى نەشر قىلىنغان «سىياسىي پارتىيەلەر: زامانىۋى دېموكراتىيەنىڭ ئولىگارخىيەلىك يۈزلىنىشلىرى ئۈستىدە جەمئىيەتشۇناسلىق تەتقىقاتى ناملىق نوپۇزلۇق ئەسىرى، [1]زامانىۋى سىياسەتشۇناسلىقنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە تالاش-تارتىشلىق نەزەرىيەلىرىدىن بىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى   (مىچېلىس، 1911-1962). مىچېلس گېرمانىيە ۋە ئىتالىيەدىكى سوتسىيالىستىك ۋە سوتسىيال-دېموكرات پارتىيەلەرنى سىستېمىلىق كۆزىتىش ئاساسىدا، دېموكراتىك پرىنسىپلار بىلەن قۇرۇلغان تەشكىلاتلارنىڭمۇ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مۇقەررەر ھالدا ئولىگارخىيەلىك قۇرۇلمىلارغا ئايلىنىپ قالىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. بۇ «تۆمۈر قانۇنىيەت» پەقەت سىياسىي پارتىيەلەرگىلا خاس بولغان بىر ھادىسە بولماستىن، بەلكى ئىشچىلار  ئۇيۇشمىسى، خەلقئارالىق تەشكىلاتلار، ھەتتا ئىنقىلابىي ھەرىكەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇنىۋېرسال بىر تەشكىلىي دىنامىكا سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن(لىپسې 1962، بېتام، 1977) .
مىچېلسنىڭ نەزەرىيەسى ئولىگارخىيەلىشىش جەريانىنى تۆت ئاساسلىق مېخانىزم ئارقىلىق چۈشەندۈرىدۇ. بىرىنچىدىن، «تەشكىلىي ئېھتىياجلار»  زامانىۋى چوڭ تىپتىكى تەشكىلاتلارنىڭ مۇرەككەپ ماسلاشتۇرۇش، ئالاقە ۋە قارار چىقىرىش جەريانلىرىنى باشقۇرۇش ئۈچۈن كەسپىي كادىرلارغا ۋە قاتلاملىق قۇرۇلمىلارغا ئېھتىياجلىق بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ (مىچېلىس، 1962: 61-68).  ئىككىنچىدىن، «تېخنىكىلىق بىلىم ۋە تەجرىبە» ئامىلى رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ تەشكىلىي جەريانلار، بيۇروكراتىك مېخانىزملار ۋە تاشقى مۇناسىۋەتلەر جەھەتتە ئىگە بولغان مونوپول خاراكتېرلىك بىلىملىرىنىڭ ئۇلارنى ئورنىنى تولدۇرغىلى بولمايدىغان قىلىپ قويىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ (پانېبىيانكو، 1988)  ئۈچىنچىدىن، «ئاممىنىڭ پاسسىپلىقى ۋە سۇسلۇققا يۈزلىنىشى» ئادەتتىكى ئەزالارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش غەملىرى، چەكلىك ۋاقتى ۋە سىياسىي قىزىقىشىنىڭ تۆۋەنلىكى سەۋەبىدىن تەشكىلىي قارارلارغا ئاكتىپ قاتنىشالماسلىقىنى كۆرسىتىدۇ  (ئوستروگورسكى، 1902).   ئاخىرىدا، «رەھبەرلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكلىرى» رەھبەرلەرنىڭ تەشكىلىي بايلىقلارنى، ئالاقە قوراللىرىنى، ئۇچۇر يوللىرىنى ۋە سىمۋوللۇق قانۇنىيەتنى كونترول قىلىش ئارقىلىق ئۆز ئورۇنلىرىنى مۇستەھكەملىشىنى چۈشەندۈرىدۇ (ئالبرېرتونى، 1987).
مىچېلسنىڭ نەزەرىيەسى شۇنداقلا ۋېبېرنىڭ بيۇروكراتىيە ئانالىزى (ۋېبېر، 1922/1978)، موسكانىڭ ھۆكۈمران سىنىپ ئۇقۇمى (موسكا، 1896/1939) ۋە پارتونىڭ «ئالىي تەبىقىلەرنىڭ ئايلىنىشى» ئۇقۇمى (پارېتو، 1916/1935) بىلەن بىرلىكتە «ئالىي تەبىقىلەر سىياسەت نەزەرىيەسى» ئەنئەنىسىنىڭ ئۇل تېشىنىڭ بىرىنى شەكىللەندۈرگەن. بۇ نەزەرىيەۋى ئەنئەنە دېموكراتىيە غايىلىرىگە قارىتا رېئالىستىك بىر تەنقىد سۈپىتىدە، سىياسىي ھوقۇقنىڭ ھەر قانداق شارائىتتا بىر تۈركۈم ئاز سانلىق گۇرۇھنىڭ قولىدا مەركەزلىشىدىغانلىقىنى ياقىلايدۇ (بوتتومور، 1993). ئەمما، بۇ قاراش خۇسۇسەن 1960-يىللاردا يېڭى سولچىل ھەرىكەتلەر ۋە ئىشتىراكچىل دېموكراتىيەنى ياقىلىغۇچىلار تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىدلەرگە ئۇچرىغان، «دېتېرمىنىزم» (تەقدىرچىلىك) ۋە «ئەنئەنچىلىك» بىلەن ئەيىبلەنگەن (گولدنېر، 1955؛ ھاندىس، 1971).
1.2. مۇستەملىكىچىلىك، ئىمپېرىيە ۋە ئولىگارخىيەلىك كونترول
مىچېلسنىڭ كلاسسىك نەزەرىيەسى دېموكراتىك بىر ئۆزگىرىش باسقۇچىدىن ئۆتكەن تەشكىلاتلارنىڭ ئانالىزىغا مەركەزلەشكەن بولسىمۇ، لېكىن مۇستەملىكىچى ۋە ئىمپېرىيالىستىك كونتېكىستلاردا ئولىگارخىيەنىڭ قانداق بولۇشى ھەققىدە چەكلىك بىر چۈشەنچە بېرىدۇ. مۇستەملىكىچىلىككە دائىر ئاكادېمىك ئەسەرلەردە مەركەز بىلەن چېگرا رايون مۇناسىۋىتىدىكى قۇرۇلمىلىق تەڭسىزلىك (ۋاللېرستېين، 1974)، «ئۆزگىلەر» كىملىكىنىڭ بەرپا قىلىنىشى (سەئىد، 1978)، يەرلىك خەلقلەرنىڭ سىستېمىلىق ھالدا چەتكە قېقىلىشى (فانون، 1961) ۋە بايلىق سۈمۈرۈشنىڭ ئىقتىسادىي-سىياسىي دىنامىكىلىرى قاتارلىقلار تەكىتلىنىلىدۇ (رودنىي، 1972). بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئولىگارخىيە پەقەت تەشكىلىي بىر ئېھتىياجلا ئەمەس، بەلكى مۇستەملىكىچى ھوقۇقنىڭ ئاساسلىق مېخانىزمىغا ئايلىنىدۇ.
20- ئەسىردىكى مۇستەملىكىچىلىك تەجرىبىلىرى ئولىگارخىيەلىك كونترول مېخانىزملىرىنىڭ ھەر خىل شەكىللىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئەنگلىيەنىڭ ھىندىستاندىكى «ۋاسىتىلىك باشقۇرۇش» (ۋاسىتىلىك باشقۇرۇش) سىستېمىسى يەرلىك ئالىي تەبىقىلەر قاتلىمىنى ئىمپېرىيە قۇرۇلمىسىغا كىرگۈزۈش ئارقىلىق ھەمكارلاشقۇچى ئولىگارخىيەلەرنى پەيدا قىلدى (كوھىن، 1996). فىرانسىيەنىڭ ئالجىرىيەدىكى  مۇستەملىكىچىلىكى يەرلىك نوپۇسنى تۇپراقلىرىدىن ئايرىپ، مەركەز (فىرانسىيە)دىن كەلگەن كۆچمەنلەرنىڭ ئولىگارخىيەلىك ھۆكۈمرانلىقىنى قۇردى (بۇردىيۇ، 1958). بېلگىيەنىڭ كونگودىكى ۋەھشىيانە مۇستەملىكە تۈزۈمى ھاكىممۇتلەق كونترولنىڭ ۋە يەرلىك خەلقنىڭ پۈتۈنلەي مۈلۈكسىز قالدۇرۇلۇشىنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىنى ياراتتى (ھوچسچىلد، 1998). سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىدىكى سىياسەتلىرى بولسا «سوتسىيالىستىك مۇستەملىكىچىلىك» نى كۈن تەرتىپكە ئېلىپ كېلىپ، لېنىنىزملىق تەشكىللىنىش ئەندىزىسىنىڭ چېگرا رايونلاردا ئولىگارخىيەلىك بېسىم قورالىغا ئايلىنالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى (كاررېرە دەنىكاۋۇسسې، 1992).
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى ۋە تەشكىلىي خاراكتېرى
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) يۈز يىلدىن ئارتۇق تارىخىي تەرەققىياتى لېنىنىزملىق  يەر ئاستى ئىنقىلابىي تەشكىلاتتىن مۇستەبىت پارتىيە-دۆلەتكە، ئۇ يەردىن ھاكىممۇتلەق كاپىتالىستىك سىستېمىغا ۋە ئاخىرىدا يېڭىچە ھاكىممۇتلەق خاراكتېرلىك رەقەملىك مۇستەبىتلىككە تۇتىشىدىغان مۇرەككەپ بىر ئۆزگىرىش جەريانىدۇر. بۇ تەرەققىيات مىچېلسنىڭ ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىنىڭ ئوخشىمىغان تارىخىي شارائىتلاردا قانداق نامايەن بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىش جەھەتتىن تىپىك بىر ئۈلگىدۇر.
لېنىنىزملىق تەشكىللىنىش ئەندىزىسى ۋە قۇرۇلۇش دەۋرى (1921-1949)