ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(قوشۇمچە 1) ئورۇن قىسلىقى بۇ تېما بىلەن ئالاقىدار يازما – ھۆججەتلەرنىڭ تامامىنىڭ كۆزدىن كەچۈرۈلۈشىگە توسالغۇ ياراتسىمۇ، لېكىن بۇ مەنىدە تىپولوگىيەگە قانداق قارايدىغانلىقىمىزنى ئىپادىلىيەلەيمىز. The Ideological Revolution in the Middle East, New York, John Wiley 1964، 31-40. بەتلەردە لونارد بىندېر (Lonard Binder) لائىك ۋە مودېرنىست تېرمىنلىرىنى بىزنىڭ لائىك ۋە ئىسلامىي مودېرنىست تېرمىنلىرىمىزغا ئوخشاش قوللانغانلىقى كۆرۈلمەكتە. ئۇنىڭ ئەنئەنىچى (ياكى ئەنئەنىۋىي ئىسلامچى) تىپى، بىزنىڭ ماسلاشتۇرغۇچى يېڭى-ئەنئەنىۋىيلىكىمىزگە؛ دەسلەپكى چاغ «ئاشقۇن»لۇقى بولسا «رەددىيەچى ئەنئەنىچى»لىكىمىزگە، بەلكىم، «ئىسلامىي مودېرنىزم» تېرمىنىمىزنىڭ ئوڭ قانىتىغا ئوخشاشقان كۆرۈنىدۇ. بىندېر، ئۇل – ئاساس جەھەتتە ئوخشاپ كېتىدىغان بىر ئانالىزنى H.A.R. Gibbs، Wilfred C. Smith ۋە Albert Hourani لارنىڭ بىر ئەسىرىدە كۆرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. John Esposito نىڭ مودېرنلىشىش ۋە ئىسلامىي ئىجتىمائىي -سىياسىي ئۆزگىرىشكە قارشى تۆت ئەھۋال ياكى پوزىتسىيە سۈپىتىدە لائىك،كونسېرۋاتىپ (مۇتەئەسسىپ)، يېڭى ئەنئەنىچى ۋە ئىسلامىي ئىسلاھاتچى (مودېرنىست بىلەن بىرگە) نى تەرتىپ بىلەن بىزنىڭ لائىك، يېڭى-ئەنئەنىچى، رادىكال ئىسلامچى ۋە ئىسلامىي مودېرنست تىپولوگىيەمىزگە ئوخشاشماقتا. قاراڭ: Islam and Politics،Syracuse University  نەشرى، Syracuse 1984، 216-218. بەتلەر؛H. Mintjes  لائىك،مودېرنىست ۋە ئەنئەنىچى ئاتالغۇلىرىنى بىزدەك ناھايىتى كۆپ قوللانغان ۋە ئۇنىڭ ئاشقۇن تەبىرى رادىكال ئىسلامچى تەبىرىمىز بىلەن ئوخشىشىدۇ. قاراڭ:  “Mewlana Mawdudi’s Last Years and the Resurgence of Fundamentalist Islam”،ئەل مۇشىر ( el-Muşir)، 22، 2، (1980)، بەت 46-73؛ ستېفىن ھامفرېيس (R. Stephen Humphreys) نىڭ لائىك، مودېرنىست ۋە ئەنئەنىچى ئاتالغۇلىرىنى قوللىنىشى، بىز چىقارغان تىپولوگىيەگە ئوخشايدۇ. قاراڭ: “Islam and Political Values in Saudi Arabia, Egypt and Syria”، ئوتتۇرا شەرق ژۇرنىلى 33، 1، قىش (1979) بەت. 1-19؛ ئۇنىڭ ئاشقۇن تەبىرىمۇ بىزنىڭ رەددىيەچى يېڭى-ئىسلامچىلىق تەبىرىمىزنى قاپلاپ قاپلىماسلىقى ئېنىق ئەمەس. ھامفرېيس، سەييىد قۇتۇپنى ئاكتىپ بىر شەكىلدە ئاشقۇن، نېگىزدە مودېرسنىست دەپ تەرىپلەيدۇ. (6.بەت)؛ لېكىن ئۇ بۇ يەردە سەييىد قۇتۇپنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى نىسبەتەن مۆتىدىل بىر نەچچە ئەسىرىنى كۆزدە تۇتقان بولۇشى مۇمكىن (47. ئەسكەرتىشكە قاراڭ). ئاشقۇنلۇقنى بىر گۇرۇپپا ياكى ھەرىكەت بولۇشتىن بەك بىر خاھىش ياكى مەيدانلار تىزمىسى دېگەن تەسۋىرىدە (4. بەت)، بىز <ئىدېئولوگىيەلىك يۆنىلىشلەر> نى تىلغا ئالغان ئوخشاش نۇقتىغا ئىشارە قىلماقتا. يۋوننى ھادداد (Haddad, Yvounne)، Contemporary Islam and the Challenge of Islam، Suny نەشرى، Albany 1982 (نيويورك) بولۇپمۇ 7-23. بەتلەردە ۋە “The Islamic Alternative”، The Link 15، 4، سىنتەبىر، ئۆكتەبىر (1982)،1-4. بەتلەردە «ماسلاشىشچان»، « ئۆلچەملىكچى (normativist)» ۋە «يېڭى-ئۆلچەملىكچى (neo-normativist)» دېگەندەك ئۈچ قەۋەتلىك بىر تىپولوگىيە سۇنماقتا. تۇنجىسى بىزدىكى لائىككە، ئىككىنچىسى رەددىيىچى ئەنئەنىچىگە، ئۈچۈنچىسى بولسا رادىكال ئىسلامچى ۋە رەددىيىچى يېڭى-ئەنئەنىچىگە ئوخشاش كۆرىنىدۇ. بىزگە مەنسۇپ مودېرنىست كاتېگورىيىسى ئۇنىڭ ماسلىشىشچانلىق ۋە يېڭى ئۆلچەملىكچى كاتېگورىيلىرى ئارىسىدا بۆلۈنىشى مۇمكىن؛ ئەمما ماسلاشتۇرغۇچى يېڭى ئەنئەنىچى تىپولوگىيىمىزنى قەيەرگە قويىدۇ بۇنىسى نامەلۇم. پەمىمىزچە، تىپولوگىيىمىز پىچىملىك نوقتىسىدىن Revival and Reform in Islam،كامبرىج ئىسلام تارىخى ( Cambiridge History of Islam) 2. توم، كامبرىج ئۇنىۋېرستىتى نەشرى، كامبرىج 1970، (8. بۆلۈم)؛ “Islamic Modernisme: Its Scope, Method and Alternative”، Lines, 1, 4,  ئۆكتەبىر (1970)، 317-333. بەتلەر؛ A.T. Welch ۋە P. Cachia نىڭ تەھرىرلىكىدىكى  Islam: Past Influence and Present Challenge، ئېدىنبۇرگ ئۇنىۋېرستىتى نەشرى، Edinburg 1979، 315-330. بەتلەردىكى Islam: Chailenges and Opportunites، (2. نەشر)، چىكاگو ئۇنىۋېرستىتى نەشرى،Chicago  ۋە New York  1979، 12-14. بەتلەر؛ تەھرىرلىكىنى Philip H. Stoddard  ۋە باشقىلار قىلغان Change and the Muslim World،سىيراكۇس ئۇنىۋېرستېتى نەشرى، Syracuse 1981، 23-25. بەتلەردە يەر ئالغان “Roots of Islamic Neo-Fundamentalism” دا بولغىنىدەك بولۇپمۇ فازلۇر راھماننىڭكىگە يېقىن تۇرماقتىدۇر. ئىسلامىي مودېرنىزم تىپولوگىيىمىز، ئۇ زېغىرلىغان مودېرنىزمنىڭ تۈرلۈك پىچىملىرىنىڭ تامامىغا، رادىكال ئىسلامچىلىق تىپولوگىيىمىزمۇ ئۇنىڭ يېڭى-تىرىلىشچىلىك ياكى يېڭى-ئاشقۇنچىلىقىغا (دەسلەپكى مەزگىل يازمىلىرىدا بەزەن ئاشقۇنلۇق) ئوخشىماقتا. بەزى نوقتىلاردا ئانالىز ۋە ئۆلچەملىرىگە قوشۇلماسلىق بىلەن بىرگە، قاراشلىرىغا ھەر دائىم ھۆرمەت قىلىمىز.John Voll مۇ كاتېگورىيلىرى بىزنىڭكىلەرگە ئوخشىغان قىزىق بىر يازغۇچىدۇر. قاراڭ:“The Sudanese Mahdi: Frontier Fundamentalist”، IJMES, 10, 2، ماي (1979)، 167-186. بەتلەر؛Islam: Continuity and Change in the Modern World، Boulder, Westview  نەشرى، Colo 1982  ۋە  “Wahhabism and Mahdism: Alternative Styles of Islamic Renewal”،  Arab Studies Quarterly, 4, 1  ۋە 2 (1982)،  No: 2؛ Islam: Continuity and Change  ئاتلىق ئەسىرىدە Voll، تۆرت خىل ھەرىكەت تەرزى سۇنىدۇ: ماسلاشتۇرغۇچى، كونسېرۋاتىۋ (مۇتەئەسسىپ)، ئاشقۇن ۋە ئىسلامنىڭ تېخىمۇ شەخسىي تەرەپلىرىنى ئۇرغۇلىغۇچى بىر ئۇسلۇب قاتارلىقلار (29-31. بەتلەر). دەسلەپكى ئۈچىسى بىز بىلەن مۇنداق باغلىنىشلىق: ئۇنىڭ ماسلاشتۇرغۇچىسى بىزنىڭ لائىك ۋە ماسلاشتۇرغۇچى يېڭى-ئەنئەچىلىككە، ئۇنىڭ كونسېرۋاتىۋى بىزنىڭ ماسلاشتۇرغۇچى ئەنئەچىلىكىمىزگە ۋە ئۇنىڭ ئاشقۇنى\(يىلتىزدىنچىسى) بىزنىڭ رادىكال ئىسلامچى ۋە رەددىيىچى يېڭى-ئەنئەنىچىلىكىمىزگە، تۆرتىنچى تىپى بولسا بىزدە باشقا بىر ئۆلچەك، رەھبەر يۆنىلىشلىك ئۆلچىكى بىلەن ئالاقىدار كۆرۈلمەكتە. (9. ئەسكەرتىشكە قاراڭ). شۇل بائىس ئەمەلىيەتتە ئۇ، يۋوننې ھاددادتەك سپېكتېرى بىزنىكىدىن پەرقلىق ھالدا تۆرتكە ئەمەس ئۈچكە بۆلمەكتە. تەھلىل قىلىش ئۇسلۇبلىرىمىز ئوتتۇرىسىدىكى يەنە بىر پەرق، بىزنىڭ كاتېگورىيىلىرىمىزنىڭ، بولۇپمۇ مودېرن دەۋىر ئۈچۈن لايىھەلىنىشىگە جاۋابەن، ئۇ ھازىرلىغان كاتېگورىلەرنىڭ پۈتۈن ئىسلام تارىخىغا تەتبىقلاشنى مەقسەد قىلىشىدۇر. ئۇنىڭ تەھلىلى بىلەن بىزنىڭ تەھلىلىمىز ئوتتۇرىسىدىكى يەنە بىر مۇھىم ئايرىم، بىزنىڭ «ئىدېئولوگىيىلىك مايىللىقلار»نى تەرىپلىشىمىزگە قارشى، ئۇنىڭ ھەرىكەت تەرزلىرىنىڭ تەسۋىرىدۇر. مەلۇم بىر ھەرىكەت تەرزىنىڭ، يەنە مەلۇم بىر «ئىدېئولوگىيىلىك مايىللىقلار»دىن كېلىپ چىققان ياكى مايىللىق بىلەن ماسلاشقان ھالدا دېيىش مۇمكىن. ئەمما بۇلار ئوخشاش نەرسە ئەمەس. بىز باشقا بىر يەرگە ئورۇنلاشتۇرىدىغان (46. ئەسكەرتىش بىلەن سېلىشتۇرۇڭ) قاددافى ۋە ئەلى شەرىئەتىدەك شەخسلەرنى ئاشقۇن دەپ كاتېگورىيەگە ئايرىشنىڭ سەۋەبى بۇ بولۇشى مۇمكىن. تەھلىل قىلىش ئۇسلۇبلىرىمىز ئارىسىدىكى يەنە بىر پەرق، بىزنىڭ كاتېگورىلىرىمىزنىڭ بولۇپمۇ مودېرن دەۋر ئۈچۈن لايىھەلىنىشىگە قارىمۇقارشى، ئۇنىڭكىلەرنىڭ پۈتۈن ئىسلام تارىخىغا تەتبىقلىنىشىنىڭ مەقسىتىدۇر. بىزنىڭ لائىكلىك ۋە رادىكال ئىسلامچىلىق تىپولوگىيىلىرىمىز، تەرتىپ بىلەن ئۇنىڭ ماسلاشتۇرغۇچى ۋە ئاشقۇنلۇقىنىڭ پەرقلىق ھالدا مودېرن ئەكس ئېتىشى دەپ قوبۇل قىلىش مۇمكىن.