مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىلىم-پەن تارىخى دېگىنىمىزدە كاللىمىزغا باشتا يۇقىرىدا بايانى ئۆتكەن تەبىئىي پەنلەر كېلىشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا جەمئىيەتشۇناسلىقنى قىسقىچە سۆزلەپ ئۆتۈشنى توغرا كۆردۈم. ئادەتتە جەمئىيەتشۇناسلىق تارىخىدا فىرانسىيە مۇتەپەككۇرى ئاۋگۇست كومت تۇنجى قېتىم سىستېمىلىق جەمئىيەتشۇناسلىق ئەسىرى يازغان دەپ قارىلىدۇ. ئەمما يېقىنقى يىللاردىكى تەتقىقاتلاردا بۇ پەننىڭ دەسلەپكى ئاساسچىسىنىڭ 1332-يىلى تۇنىستا تۇغۇلغان بۈيۈك ئىسلام ئالىمى ۋە تارىخچىسى ئىبنى خەلدۇن ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلۇۋاتىدۇ. ھازىر غەربتە نەشر قىلىنغان جەمئىيەتشۇناسلىق كىتابلىرىدا مەزكۇر پەننىڭ تارىخىنى سۆزلىگەندە ئىبىن خەلدۇننى تىلغا ئالىدۇ ۋە يۈكسەك باھا بېرىدۇ. ھازىر ئىبىن خەلدۇننىڭ ئەسەرلىرى ھەققىدە مىڭلىغان ئاكادېمىك تەتقىقات ماقالە، ئەسەرلەر باردۇر ۋە داۋاملىق يېزىلىۋاتىدۇ.
ئىبىن خەلدۇنغا بۇ شۆھرىتىنى ئاتا قىلغىنى ئۇنىڭ  «كىتابۇل ئىبەر ۋە دىيۋانۇل مۇبتەدە ۋەل خەبەر» ناملىق تارىخ كىتابىغا يازغان مۇقەددىمىسىدۇر. ئىلىم ساھەسىدە مۇقەددىمە ئىسمى بىلەن مەشھۇردۇر. ئىبىن خەلدۇننى تارىخ پەيلاسوپى، جەمئىيەتشۇناس دېگەن نامغا ئىگە قىلغىنى دەل مەزكۇر مۇقەددىمىدۇر. ئىبىن خەلدۇن  «مۇقەددىمە» سىدە مەدەنىيەت، دۆلەت، مىللەتلەرنىڭ تۇغۇلۇشى، يۈكسىلىشى قاتارلىق ھادىسىلەرنى سىستېمىلىق چۈشەندۈرىدۇ. بولۇپمۇ ئىسلام مىللەتلىرى ھەققىدە ئالاھىدە چوڭقۇر مۇلاھىزىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
يازغانلىرىم ئەمەلىيەتتە دېڭىزدىن تامچىدۇر. ئۇچۇشنى ئەمەلىي سىناق قىلغان ئىبىن فىرناس، بوتانىك ئىبن بەيتار، دىنەۋەرى، تۇنجى قېتىم بۆرەك ئوپېراتسىيەسى قىلغان زەھرابى، يۇقۇملۇق ئاق كېسەل يەنى جۇزامنى داۋالىغان 10-ئەسىردە ياشىغان ئىبن جەسسار قاتارلىقلارنى تىلغا ئېلىش مۇمكىن بولمىدى. مەسىلەن: ئابدۇللا كوجايۈرەكنىڭ  «ئىسلام بىلىم تارىخى» دېگەن كىتابىدا جەمى 95 نەپەر ئالىمنى بايان قىلغان بولۇپ، مەن پەقەت ئون نەچچە ئالىمنىلا تىلغا ئالدىم. فۇئات سەزگىن ئۇستازنىڭ  «ئەرەبچە ئىلمىي مىراسلار تارىخى» ناملىق 27 گىگانت ئەسەرنىڭ 20 تومغا يېقىنى تەبىئىي پەن ھەققىدە توختالغاندۇر.
ئەپسۇسكى، ئىنسانلارنىڭ بىلىم تارىخىدا 800 يىللىق بىر ئالتۇن دەۋرنى ياراتقان ئىسلام دۇنياسى 16-ئەسىرلەردىن باشلاپ، بىلىمدىكى يېتەكچىلىك ئورنىنى يوقىتىپ قويۇشقا، غەرب دۇنياسى ئاستا-ئاستا ئۈستۈن ئورۇنغا چىقىشقا باشلىدى. ئىسلام دۇنياسىنىڭ تەبىئىي پەندىكى چۆكۈشىنىڭ سەۋەبلىرى ئۆز ئالدىغا چوڭ بىر مۇستەقىل تېما بولغاچقا، بۇ كىچىك ماقالىدە بۇ تېمىدا مۇھاكىمە يۈرگۈزۈش مۇمكىن بولمىدى. قانداقلا بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، رەت قىلغىلى بولمايدىغان پاكىت شۇكى، مۇسۇلمانلار ئىلىم-پەندىكى ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئاجىزلىشىشىغا ئەگىشىپ، ئىقتىساد، سىياسىي-ھەربىي كۈچ جەھەتلەردىمۇ پەيدىنپەي چۆكۈشكە يۈز تۇتتى. مانا بۈگۈن مۇسۇلمانلار ياشاۋاتقان خارلىقنى مۇشۇ چۆكۈشنىڭ بىۋاسىتە ياكى ۋاسىتىلىك نەتىجىسى دېيىش خاتا ئەمەستۇر. چۈنكى، مۇسۇلمانلار ئىلىم-پەندىنلا ئەمەس، ئەڭ مۇھىمى ئىلىم-پەن ئېلىپ كېلىدىغان كۈچتىن مەھرۇم قالدى، بۇنىڭ مۇقەررەر نەتىجىسى سۈپىتىدە كۈچسىزلىك ئېلىپ كەلگەن ئاقىۋەتلەرگە دۇچار بولۇشتىن قۇتۇلالمىدى.
گەرچە مۇسۇلمانلار تارىختا ئەنە شۇنداق شانلىق سەھىپىلەرنى يازغان، مىسلىسىز ئالتۇن دەۋر ياراتقان بولسىمۇ، بۈگۈنكى رېئاللىق مۇسۇلمانلارنىڭ ئەنە شۇ ئەنئەنىگە لايىقىدا ۋارىسلىق قىلالمىغانلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇ. مەسىلىنىڭ تېخىمۇ ئېچىنىشلىق تەرىپى ئۇشبۇ رېئاللىقنىڭ ئۆزى بولماستىن، بەلكى ھېلىھەم مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ پاجىئەلىك رېئاللىقنى ماھىيىتىدىن تونۇپ يەتمەسلىكى، ئېتىراپ قىلماسلىقى، ئۇنىڭغا يۈزلەنمەسلىكى، قۇلاق يوپۇرۇشى، كۆرمەسكە سېلىشىدۇر. ئاجىزلىقلىرىنىڭ تىلغا ئېلىنىشىدىن قورقۇش تېخىمۇ قورقۇنچلۇق ئاجىزلىقتۇركى، بۇ ئاجىزلىقنى ئەبەدىيلەشتۈرىدۇ. بۈگۈنكى دەۋر  ئىلىم-پەن جۇغراپىيەسىدىكى ئەڭ قاقاس رايون مۇسۇلمانلار ياشاۋاتقان جۇغراپىيەدۇر. نوپۇسى سەككىز مىليون ئەتراپىدا كېلىدىغان ئىسرائىلىيەنىڭ ئىككى يۈز مىليوندىن ئارتۇق مۇسۇلمانلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئۇلارنى قورقۇتۇپ تۇرالىشىنىڭ ئارقىسىدا يۈكسەك ئىلىم-پەن كۈچى باردۇر. ئۇلارنىڭ ئۇ قەدەر خورىكى ئۈستۈن، ئۆكتەملىكىنى ئۇلار ئىگە بولغان ئاتوم بومبىسى قاتارلىق يۇقىرى تېخنىكىلىق قوراللىرى بىلەن، مۇسۇلمانلارنىڭ ئاجىز ۋە چارىسىز ھالىنى ئۇلارنىڭ قوراللىرىنىڭ ئاددىي ۋە قالاقلىقى بىلەن باغلىماسلىق مۇمكىنمۇ؟ ئەگەر ھازىر مۇسۇلمانلار بىلەن غەيرى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن نەتىجىلىرىگە مۇناسىۋەتلىك سانلىق مەلۇماتلارنى سېلىشتۇرىدىغان بولساق ئادەم ئۇيالغىنىدىن يەرگە كىرىپ كەتكىدەك بىر مەنزىرىگە دۇچار بولىمىز. بۇ يەردە ئۇ سېلىشتۇرمىلارغا ھاجەت بولمىسا كېرەك.
ئەمدى سۆزىمىزنىڭ دائىرىسىنى سەل تارايتىپ، ئۇيغۇر مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن پوزىتسىيەسى ھەققىدە توختىلىدىغان بولساق، ھالىمىزنى يۇقىرىقى كارتىنىدىن جىق پەرقلىنىپ كەتمەيدۇ دېيىش مۇمكىن. بولۇپمۇ ئېتىراپ قىلماي بولمايدۇكى، بۇ ئەھۋال ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ دىندارلار قاتلىمىدا تېخىمۇ گەۋدىلىك. تەبىئىي پەن ئۆگىنىش، ئۆگىتىش، بالىلىرىمىزنى تەبىئىي پەنلەردە ئوقۇتۇشنىڭمۇ بىر دىنىي مەجبۇرىيەت ئىكەنلىكىنى ھەقىقىي تونۇپ يەتكەنلەر ئىنتايىن ئاز ساندا، ھەتتا ئەھلى ئۆلىمالار ئىچىدىنمۇ بۇنىڭغا تەشۋىق، تەۋسىيەدە بولىدىغانلار كۆپ ئەمەس. بالىلارنى ياخشى ئوقۇتۇشنى پەقەت دىنىي ئىلىملەردىلا ئوقۇتۇش دەپ چۈشەنگەن ساناقسىز قېرىنداشلىرىمىز بار. بۇ ھەقتە توختالساق سۆزىمىز بەك ئۇزىراپ كېتىشى مۇمكىن. ئەمما كۆزى ئوچۇق كىشىلەر ئۈچۈن پاكىت شۇنچىلىك ئايدىڭ ۋە ئوچۇقتۇر.