ئەدەبىيات ۋە دىن (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پەقەت، ھاياتنىڭ قىسقا بولۇشى ۋە ئىنسانغا ئەھمىيەت بېرىلمەسلىكى، قاتتىق زوراۋانلىققا ئۇچرىغان ۋە چوڭ مۇسىبەت ئىچىدىكى قەھرىمانغا غەيرەت (arete)ئاتا قىلىشى مۇمكىن. ئەمما ئۆزگەرمەس بۇيرۇقنىڭ يول كۆرسىتىشى بىلەن، بىرىنىڭ ئۆلۈمنى ئۇنۇتماسلىقى كېرەك تۇرۇقلۇق، مۇقەددەسلىكنى ھەددىدىن زىيادە ئ‍ارزۇلاشقا قارشى، ئەڭ مۇكەممەل يۇمۇرىستىك تەسىرگە ئېرىشكەن قەھرىمانىنىڭ «تەڭرى كەبى/ تەڭرىگە ئوخشاش» ( theodides,theoeikelos)دېگەندەك سۈپەتلىرى بولۇشى مۇمكىن. Homer دە ياكى تىراگېدىيە يازغۇچىلىرىنىڭ قەلىمىدە تەڭرىلەر قوللاش ياكى باشقۇرۇش، تەستىقلاش ياكى ئالداش، يول قويۇش ياكى يوقىتىشتا ئەركىندۇر.ئۇلار ھەم نورمال ھەم غايىۋىي بولغان بىر ئىستەك ۋاسىتىسى بىلەن (Apollo ve  Hector,Athena ve  Odysseus)(بىر- بىرىگە) باغلىنالايدۇ. يەنى، بۇ «مۇقەددەس ئىنسان ئۇچرىشىشى»دا ھېچبىر تەڭرىگە ھەرقانداق خۇسۇستا ئىشەنگىلى بولمايدۇ. Penepole يولدىشىنى ئۇزۇن مەزگىل كۈتۈپ قايتا جەم بولغاندا، «تەڭرىلەر بىزنى ئازاپلىدى» دەيدۇ. «ئۇلار ئىككىمىزنىڭ دائىم بىرلىكتە تەپەككۇر قىلىشىمىزنى قىزغانغانلىقى ئۈچۈن، ياشلىقىمىزغا ئامراق ۋە ياشىنىپ قالغان چېغىمىزنىڭ بوسۇغىسىدا كېلىدۇ.(Odyssey,23.210-212) شۇنداق تۇرۇپمۇ، بۇ سۆزنىڭ ئىچ ئاغرىتىش ۋە مەرھەمەت تۇيغۇسىنى ئويغىتىش كۈچى، بۇ داستاندا ئىپادىلەنگەن روھى دۇنيا، ھاياتنىڭ ئاتا قىلغانلىرىنى قىممەتلەندۈرىدىغان مۇقەددەس كۈچنى تېخىمۇ ئۇلۇغلاش ئۈچۈن كۆڭلى يېرىم بولۇپ ئازاپلانغان بىرىنىڭ روھىي دۇنياسى ئەمەستۇر. Odyssesنىڭ تېخىمۇ بەك ئىنسان ئەقلى، قابىلىيىتى، جاسارىتى ۋە Hectorنىڭ جەڭگە بېرىش ئۈچۈن ۋىدالىشىشى ۋە ھەرىكىتىدە ياكى Priamنىڭ Achillesنى يالغۇز كۈتىۋېلىشدا Iliad دا بولغىنىدەك ئىنتايىن كۈچلۈك تەڭپۇڭسىزلىقنىڭ بارلىقىدا ساداقىتىنىڭ تەبرىكلىنىشىدۇر. بۇ تۈپەيلى، بىز Homer نىڭ پۈتۈنلۈكى Iliad نىڭ قابىلىيىتى ۋە غەرپ ئېڭىنىڭ بېشىدا بولۇشىدىن كۆپىنچىسى ئۈچۈن ھېكايە سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدىغان Odysseyنى باغرىمىزغا باسالايمىز. بىزنىڭ Achilles كە ئوخشاش ئاچچىقىمىز يامان ۋە Nestor دەك ياشانغان، ئۆيگە، مەملىكەتكە قايتىشىمىز  Odysseusنىڭ قايتىشىدۇر. (George Steiner, After Babel, Babil’den Sonra, 1975).
تەڭرىلەرنىڭ قىزغانچۇقلىقى ۋە ئۆزىنى مەركىزىي ئورۇنغا قويۇۋېلىشىنى تىلغا ئېلىش، Homerik شېئىرلەردە ئادەمنى ئىنتايىن بىئارام قىلىدىغان بىر مەسىلە بولۇپ، پەقەت بۇ تىراگېدىيە يازغۇچىلىرى تەرىپىدىن ۋە ئەڭ قاتتىق تەتقىقات ئۈچۈن تارتىلغان ئەخلاق خاراكتىېرىگە قارشى تۇرۇشتۇر. تېمىنىڭ ئەسلى سەۋەبى بولسا، خۇددى گۇناھكار پارىسىنىڭ ئۆز شەھرىگە ئىلاھىي ئازابىنىڭ كېلىشىگە سەۋەپچى بولغىنىغا ئوخشاش، ئىنساننىڭ ئ‍ازاپلىنىشىنىڭ بىر گۇناھ ۋە جازا ۋە قەسى بولۇپ بولمىغانلىقى(Iliad, 13.623) ياكى تەڭرىلەرنىڭ ئۆزلىرى خالىغان ھالدا گۇناھقا شىرىك بولۇپ بولمىغانلىقىدۇر.
غەرپ مەدەنىيىتىدە تىراگېدىيەنىڭ مىراسى بولسا tutuklama دۇر،  ئەمما ئالاھىدە بىر شەخىسنىڭ مەغلۇبىيىتى ئىنساننى بىئارام قىلمايدۇ
. بۇ ئۇنىڭ تۇنجى توقۇنۇشىدۇر. ھاياتتىكى ۋە خاراكتېرنىڭ ئۇلۇغلۇقىدىكى ئۆزگىرىشلەر تۈپەيلى، , Medea, Antigone,  ,Oedipus, Philoctetes ,Ajax ۋە Deianiraدەك ئەرلەر ۋە ئاياللار پۈتۈن ئىمكانىيەت بىلەن غەلبىنى ياقتۇرۇشى كېرەك. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، تىراگېدىيە بەخىتلىك بولۇش ئۈچۈن پەزىلەتنىڭ يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى (James Redfield, Nature and Culture in the ‘Iliad’, İlyada’da Tabiat ve Kültür,1975) بىزگە ھېس قىلدۇرۇش بىلەن، بىز كۈتكەن توغرا يولنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ ئىككىنچى توقۇنۇشى، مۇشۇنداق بىر كۆرۈنۈشنىڭ شىددەتلىك ھالدا بىزنى مەمنۇن قىلالايدىغانلىقىنى ئاڭقىرىشىمىزدۇر. Aristotle نىڭ Poetika سى، بۇ ھەر بىر ۋەقەنى چۈشەندۈرۈشكە كىرىشىپ، تىراگېدىيەنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنىڭ غايىۋى ئەۋزەللىكلىرى بىلەن تاماشىبىنلارغا كۆرسەتكەن پىلانلىق تەسىرىگە مەركەزلەشكەن. زامانىۋى ئوبزورچىلارنىڭ قارىشىچە، مەيلى ئۇنىڭ مەنىسى نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، پاكلىنىش، تىراگېدىيىلىك زوقلىنىشنىڭ Aristo چە چۈشىنىلىشنىڭ ئاچقۇچى . تىراگېدىيەنىڭ ئېستېتىكتا ئىشلىتىلىشى، تەقلىدىي مۇھىت، مەلۇم تەبىئىي ماددىلار پەيدا قىلىدىغان نەپرەتنى يوقىتىپ خۇشاللىق ئاتا قىلغىنىدەك، تىراگېدىيىلىك ئىچ ئاغرىتىش ۋە پىلوتتېردىكى ۋەقەلەر ئويغاتقان قورقۇش تۇيغۇسىنى پەسەيتىش، ھەتتا يوقىتىشقا يارايدۇ. (Poetics,1448b)بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، تىراگېدىيەنىڭ ئېستېتىك كۈچنىڭ ئىدراك قىلىنىشى، تۇنجى توقۇنۇشنىڭ مۇۋاپىق يېشىلىشىگە باغلىق. شۇڭلاشقا Aristotle  ئەسەرنى بېشىغا، ئەسلىدە ياخشى بىر ئادەم بولۇپ، مۇكەممەل بولمىغان، ئۆزىنىڭ يامان ئادىتىنى ياكى گۇناھىدىن ئەمەس، نادانلىقى تۈپەيلى خاتالىق سادىر قىلغان hamartia ئوقۇمىنى يازغان.