Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
ئەخمەتجان قاسىمى: شەرقىي تۈركىستان – ئۇيغۇر ئېلىنىڭ بېسىۋېلىنغان زېمىن ياكى ئەمەسلىكىگە چېتىشلىق مەسىلە
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەخمەتجان قاسىمى: شەرقىي تۈركىستان – ئۇيغۇر ئېلىنىڭ
بېسىۋېلىنغان زېمىن ياكى ئەمەسلىكىگە چېتىشلىق مەسىلە
دوكتور نەبىجان تۇرسۇن
تارىخ پەنلىرى دوكتورى
ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار ئۆلمەي، ئەگەر 1949- يىلى 9- ئايدا بېيجىڭغا بېرىپ، خىتاينىڭ يېڭى دۆلەت قۇرۇشنى مۇزاكىرە قىلىپ بېكىتىدىغان مەملىكەتلىك سىياسىي كېڭىشى يىغىنىدا: «بىز جۇڭگو كومپارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىكىگە بويسۇنىمىز» دەپ ئېلان قىلغان بولسا ئۇيغۇر سىياسىي تارىخى باشقىچە يېزىلغان بولار ئىدى. ئۇ چاغدا ئەخمەتجان قاسىمىغا بۈگۈنكى ئۇيغۇرلار ئەمەس، ئۇنىڭ ئاشۇ ۋاقىتتىكى سەپداشلىرى – يەنى جۇمھۇرىيەتنى قۇرۇشقا قاتناشقان ئابدۇرەئۇپ مەخسۇم، رەھىمجان سابىرھاجى، زىيا سەمەدى، زۇنۇن تېيىپوف ۋە باشقا ئونلىغان دوستلىرى، پىكىرداشلىرى، شۇنىڭدەك ئۇنىڭ رەھبەرلىكىدە كۈرەش قىلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ مىڭلىغان جەڭچى ئوفىتسېرلىرى، كادىرلىرى ۋە خەلقى، جۈملىدىن پۈتۈن ئۇيغۇر خەلقى ۋە باشقىلار ئۇنى يۈكسەك مۇھەببەت ۋە ھۆرمەت بىلەن سۆيمەي ھەم سېغىنماي، ئەكسىچە ئۆز مۇھەببەتلىرىگە پۇشايمان قىلغان بولار ئىدى ھەم ئەخمەتجان قاسىمى ئاللىبۇرۇن ئۇنتۇلۇپ كېتىلەتتى. ئابدۇرەئۇپ مەخسۇم، زىيا سەمەدى، زۇنۇن تېيىپوف ۋە يۈزلىگەن كىشىلەر شۇنىڭدەك بۈگۈنكى ھايات -ماماتقا دۇچ كەلگەن ئۇيغۇرلار ئۇنى ئەسلىمىگەن بولار ئىدى.
ئەخمەتجان قاسىمى ئۇيغۇرلارنى يادرو قىلغان ئاخىرقى مۇستەقىل ھاكىمىيەت، 1944- يىلى 12- نويابىردا قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ۋە مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابنىڭ ئاخىرقى ئالىي رەھبىرىدۇر. ئۇ، خەلق تەرىپىدىن «داھىيمىز»، «سۆيۈملۈك رەھبىرىمىز» دەپ ئېتىراپ قىلىنغان ۋە ئاتالغان ئەربابتۇر، تېخى ھازىرغىچە ئۇيغۇرلار ئەخمەتجان قاسىمىدىن باشقا ھېچكىمنى «سۆيۈملۈك رەھبىرىمىز» دەپ ئاتاپ ئېتىراپ قىلىپ باققىنى يوق. ئەمما، 1947- يىلى 25- فېۋرال كۈنى ئۈرۈمچىدىكى 10 مىڭ خىتاي نامايىشچىسى «ئەخمەتجاننى ئۆلتۈرەيلى، يوقالسۇن ئەخمەتجان» دەپ شوئار توۋلاپ نامايىش قىلىپ ئۇنىڭغا بولغان چەكسىز ئۆچمەنلىكىنى ئىپادە قىلغانىدى. بۈگۈنكى كۈندىكى قىسمەن ئۇيغۇر ۋە باشقىلاردىكى ئۇنىڭغا بولغان قىسمەن ئۆچمەنلىك ياكى ئەيىبلەش بىلەن ئاشۇ خىتاي ھەربىي -سىياسىي ۋە پۇقرالىرىنىڭ ئۆچمەنلىكى ئارىسىدا قانچىلىك پەرق باركىن تاڭ؟
داۋامىنى بۇيەردىن ئوقۇڭ:
يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەۋەللۇتىنىڭ 1000، «قۇتادغۇ بىلىك» يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقى خاتىرىلەندى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2019 – يىلى 12 – ئاينىڭ 21 – كۈنى ئىستانبۇل بايرامپاشادىكى خېلتون مېھمانخانىسىدا «يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەۋەللۇتىنىڭ 1000، <قۇتادغۇ بىلىك> يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقىنى خاتىرىلەش ۋە <قۇتادغۇ بىلىك> نىڭ يېڭى نەشرىنى تونۇشتۇرۇش مۇراسىمى» ئۆتكۈزۈلدى.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى بىلەن تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى ھەمكارلىشىپ ئۆتكۈزگەن «يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەۋەللۇتىنىڭ 1000، <قۇتادغۇ بىلىك> يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقىنى خاتىرىلەش ۋە <قۇتادغۇ بىلىك> نىڭ يېڭى نەشرىنى تونۇشتۇرۇش مۇراسىمى» غا تۈركىيەنىڭ ئەنقەرە، ئىستانبۇل، كونيا، قاھرىمانماراش، نەۋشەھىر، چاناققەلئە قاتارلىق شەھەرلىرىدىن كەلگەن 60 تىن ئارتۇق تەكلىپلىك مېھمان ئىشتىراك قىلدى.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم يىغىننىڭ ئېچىلىشىدا سۆز قىلىپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاتاقلىق شائىرى، مۇتەپەككۇرى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ۋە ئۇنىڭ مەشھۇر ئەسىرى «قۇتادغۇ بىلىك» نىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ۋە ھازىرقى شارائىتتىكى ئەھمىيىتى توغرىسىدا توختىلىپ ئۆتتى.
تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ ساھىبى ئابدۇلجېلىل تۇران ئەپەندىم بولسا،  ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ پىلانلىشى، دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ رىياسەتچىلىكىدە سېلىشتۈرۈش، تەكشۈرۈش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان، ئىنستىتۇت نامىدىن نەشر قىلىنغان «قۇتادغۇ بىلىك» نىڭ نەشرگە تەييارلىنىش جەريانى، دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلار توغرىسىدا مەلۇمات بېرىپ ئۆتتى ۋە نەشرگە تەييارلاش خىزمىتىگە كۈچ چىقارغان بارلىق كىشىلەرگە مىننەتدارلىقىنى بىلدۈردى.
بۇنىڭدىن باشقا يىغىنغا ئىشتىراك قىلغان پىروفېسسور دوكتور سۇلتان مەھمۇت كاشىغەرلى قاتارلىق بىر قىسىم كىشىلەر سۆز قىلىپ، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئورنى، قۇتادغۇ بىلىكنىڭ قىممىتى ۋە قايتا نەشر قىلىنىشى توغرىسىدىكى پىكىرلىرىنى بايان قىلدى ۋە يېڭى تەكلىپ – پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى.
شەرقىي تۈركىستان ۋە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەقىللىق مارشلىرىنى ئوقۇش بىلەن باشلانغان يىغىندا دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەمەت «شەرقىي تۈركىستان، خىتاي تۈرك دۇنياسىدىكى قۇتادغۇ بىلىك تەتقىقاتى توغرىسىدا» دېگەن تېمىدا، دوكتور نۇرانىيە ئەكرەم «قۇتادغۇ بىلىكتىكى ئاسترونومىيەگە دائىر مەلۇماتلار» دېگەن تېمىدا قىممەتلىك مەلۇماتلارنى سۇندى.
يىغىننىڭ ئاخىرىدا يېڭى نەشر قىلىنغان «قۇتادغۇ بىلىك» تونۇشتۇرۇلدى؛ تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ ساھبىبى ئابدۇلجېلىل تۇران ئەپەندىم، كىتابنىڭ ئىنتايىن سۈپەتلىك، بىراق ناھايىتى چەكلىك ساندىلا بېسىلغانلىقىنى بىلدۈردى ۋە تەكلىماكان كىتابخانىسىنىڭ بۇ كىتابنى دۇنيانىڭ قەيىرىدە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر خېرىدارلىرىغا پوچتا ئارقىلىق يەتكۈزۈپ بېرىدىغانلىقىنى قەيت قىلدى.
2019 – يىلى ب د ت مائارىپ، پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى – يۇنېسكونىڭ 2017 – يىلى نويابىردا چاقىرىلغان 39 – نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنىدا ئەزەربەيجان بىلەن قازاقىستاننىڭ يېقىندىن قوللىشى بىلەن  2019 – يىلىنى «قۇتادغۇ بىلىكنىڭ يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەرىپىدىن يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقى» نى خاتىرىلەش يىلى دەپ ئېلان قىلغانىدى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن، ئۇيغۇرلار قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەر تۈركىيە، تۈرك دۇنياسى ۋە دۇنيانىڭ ئوخشاش بولمىغان جايلىرىدا «يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەۋەللۇتىنىڭ 1000، <قۇتادغۇ بىلىك> يېزىلغانلىقىنىڭ 950 يىللىقى»نى خاتىرىلەش يىغىنى ۋە مۇراسىملىرىنى ئۆتكۈزگەنىدى.
بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، تەتقىقات ئەخلاقىنى تەكشۈرۈش كومىتېتلىرى تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ ھەق – ھوقۇقىنى قوغدىغۇچى بىر مېخانىزم سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، تەتبىقلاش ۋە تەشكىلىي قۇرۇلمىلاردىكى ئۆزگىرىشلەرنىڭ، بۇ ئورگانلارنىڭ فۇنكسىيەسىگە يېڭى نەرسىلەرنى ئىلاۋە قىلغانلىقىمۇ ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. تېمىغا ئالاقىدار بەس – مۇنازىرىلەردە، بۇ كومىتېتلارنىڭ تەتقىقات ئورۇنلىرىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقى دەۋا قىلىنماقتا.(8)
زامانىمىزدا ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ مەقسىتى، تەتبىقلىنىش جەريانى ۋە مەلۇماتنى تارقىتىش مۇساپىلىرىنىڭ ئەخلاقىي جەھەتتىن كونترول مېخانىزملىرىنىڭ ئاستىدا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى ئېنىق. ئىلىم ئەھلىلىرى / تەتقىقاتچىلارنىڭ خىزمەتلىرىدىكى ئەخلاقىي خاتالىقلار ۋە باشقىلارنىڭ ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنغانلىقى مەسىلىسى پات – پاتلا جەمئىيەتنىڭ كۈنتەرتىپىگە كىرىپ تۇرماقتا. بۇلارنىڭ بىر قىسمى ئىلمىي ئارزۇ ۋە قىزغىنلىق بىلەن ئىختىيارسىز سادىر قىلىنسىمۇ، ماددىي / مەنىۋى ئۈنۈمنى دەپ ئاڭلىق ھالدا قىلىنغان ئەخلاققا خىلاپ قىلمىشلار ۋە خاتالىقلارنىڭ بارلىقىمۇ پەرق ئېتىلمەكتە. بۇلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئوخشاش بولمىغان مېخانىزملار ۋە ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىغا ئوخشاش ئورۇنلار ھەرىكەتكە ئۆتمەكتە. ئىلىم – پەن بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان كىشىلەرنىڭ خىزمەتلىرىنى باشقا مۇددىئانى كۆزلىمەستىن، پەقەت «ئىلىم ئىشقى» بىلەن داۋاملاشتۇرۇشى، ئەخلاقىي بولمىغان پوزىتسىيە ۋە ھەرىكەتلەرنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئەڭ مۇھىم توسالغۇدەك قىلماقتا.
ئەسكەرتىش: بۇ ماقالە «Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji» ژۇرنىلىنىڭ 2007 – يىللىق 2 – (ئومۇمىي 64 -) سانىدىن تەرجىمە قىلىندى.
(1) Glass B. The ethical basis of science. In: Bulger RE, Heitman E, Reiser SJ eds. The Ethical Dimensions of the Biological and Health Sciences-Selected Policies and Resources. 2nd ed. Cambridge University Press 2002: 29- 41.
(2) Heitmen E. The roots of honor and integrity in science. In: Bulger RE, Heitman E, Reiser SJ eds. The Ethical Dimensions of the Biological and Health Sciences- Selected Policies and Resources. 2nd ed. Cambridge University Press 2002: 21-28.
(3) Sugarman J, Mastroianni AC, Kahn J. Ethics of Research with Human Subject. University Publishing Group Frederick, Maryland 1998: 33-34.
(4) Smith T. Ethics in Medical Research. Cambridge University Press. Cambridge. 2001: 7-8.
(5) Heaney RP, Dougherty CJ. Research for Health Professions. Iowa State University Press/Ames 1988: 211- 19, 230-31.
(6) Brody BA. The Ethics of Biomedical Research. Oxford University Press New York 1998: 46-56.
(7) Foster C. Research Ethics Committees. Encyclopedia in Applied Ethics. Academic Press New York. 1998: 845-52.
(8) Francis L. IRBs and Conflict of Interest. Eds. Spece RG, Shimm DS, Buchanan AE. Conflicts of Interest in Clinical Practice and Research. Oxford University Press New York 1996: 418-36.
يېڭى سوغۇق ئۇرۇشتا قانداق غەلىبە قىلىش كېرەك؟
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دونالد ترامپنىڭ 2024-يىللىق پىرېزىدېنتلىق سايلام سەپەرۋەرلىكى پائالىيەتلىرى رونالد رېگاننىڭ 1980-يىلىدىكى سايلام سەپەرۋەرلىك پائالىيىتىنى ئەينەن تەكرارلىدى. بۈگۈنكى كۈندە ئەڭ كۆپ ئەسلىنىدىغان رېگاننىڭ شوئارلىرى «كۈچ ئارقىلىق تىنچلىققا ئېرىشىش» ۋە «بۈگۈن سىز تۆت يىل ئىلگىرىكىگە قارىغاندا ياخشىراق ياشاۋاتامسىز؟» دېگەنلەردۇر. ئاز ساندىكى كىشىلەرلا رېگاننىڭ 1980-يىلى قۇرۇلتايدىكى قوبۇل قىلىش نۇتقىدا «ئامېرىكانى قايتىدىن بۈيۈك ئورۇنغا ئىگە قىلايلى» دېگەن شوئارنى ئىشلەتكەنلىكىنى بىلىدۇ.
تەھلىلچىلەر بۇ ئوخشاشلىقلارغا ئانچە دىققەت قىلمىدى. بۇنىڭ سەۋەبى قىسمەن بۇ ئىككى پىرېزىدېنتنىڭ خاراكتېرىنىڭ پەرقلىق بولۇشى، قىسمەن جۇمھۇرىيەتچى نامزاتلارنىڭ رېگاننى تىلغا ئېلىشىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان قۇرۇق گەپكە ئايلىنىپ قالغانلىقىدىندۇر. ئەمما بۇ سېلىشتۇرما ئىبرەتلىكتۇر. ترامپ «كۈچ ئارقىلىق تىنچلىققا ئېرىشىش»نىڭ 1980-يىللاردا نېمىنى بىلدۈرگەنلىكىنى (باشقىلار ئۇنتۇپ قالغان بولسىمۇ) ئېسىدە تۇتۇپ، بۇنى ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتى ئۈچۈن قوللىنىشى كېرەك. گەرچە سوۋېت ئىتتىپاقى رەھبىرى گورباچېۋنى سوغۇق ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرغان دەپ قاراش ئومۇملىشىپ كەتكەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە، موسكۋانى سوۋېت ئىمپېرىيەسىنىڭ شەرقىي ياۋروپادىكى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ  ئاخىرلىشىشىغا ئېلىپ بارغان قورال-ياراغ قىسقارتىش ئىسلاھاتىغا مەجبۇرلىغان كۈچ دەل رېگان ھۆكۈمىتى ئىدى.
رېگان كۈچ بىلەن باشلىدى. ئۇ كوممۇنىزمنى ئىدېئولوگىيە سۈپىتىدە ۋە سوۋېت كېڭەيمىچىلىكىنى ئىستراتېگىيە سۈپىتىدە رەت قىلغان ئامېرىكانىڭ پوزىتسىيەسىنى جۈرئەت بىلەن قايتا تەكىتلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇ ئامېرىكانىڭ تېخنىكا ئۈستۈنلۈكىدىن پايدىلىنىشنى مەقسەت قىلغان مۇداپىئە چىقىملىرىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرۇش پىلانىنى يولغا قويدى. مۇۋاپىق پەيت كەلگەندە، ئۇ گورباچېۋ بىلەن ئۆتكۈزگەن بىر قاتار باشلىقلار يىغىنلىرىنى ئاچتى، بۇ يىغىنلار قورال-ياراغسىزلىنىش ۋە ياۋروپا بىخەتەرلىكى جەھەتتە ھەيران قالارلىق ئىلگىرىلەشلەرنى ۋۇجۇدقا چىقاردى.
پېنتاگوننىڭ 2024-يىللىق دوكلاتىدا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە ئورۇن بېرىلىشىنىڭ ئەھمىيىتى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارالىق تەشۋىقات ئىستراتېگىيەسى يېڭىلىنىشى كېرەك. دوكلاتنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خەلقئارالىق بىخەتەرلىك نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىشى، ئۇيغۇر دىئاسپوراسىنىڭ تەشۋىقات ئۇسلۇبىنىمۇ شۇنىڭغا ماس ھالدا ئۆزگەرتىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى بىلەن بىرگە، بۇ مەسىلىنىڭ دۇنيا تەرتىپى، خەلقئارالىق بىخەتەرلىك ۋە كەلگۈسىدىكى دېموكراتىيەگە بولغان تەسىرىنى تەكىتلەش كېرەك.
ئۇيغۇر دىئاسپوراسى ئۆز-ئارا ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، بىرلىككە كەلگەن ھەرىكەت پىلانى تۈزۈشى كېرەك. دوكلاتتىكى مەلۇماتلارغا ئاساسەن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئورتاق پىلان تۈزۈپ، بىر-بىرىنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىپ، تېخىمۇ ئۈنۈملۈك نەتىجىگە ئېرىشىشى مۇمكىن. بۇ جەھەتتە تەجرىبە ئالماشتۇرۇش، مەنبە ئورتاقلىشىش ۋە ھەمكارلىق مېخانىزمى قۇرۇش ئىنتايىن مۇھىم.
پېنتاگوننىڭ 2024-يىللىق دوكلاتى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خەلقئارالىق بىخەتەرلىك ۋە گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن چۈشىنىشتە مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ دوكلات خىتاينىڭ رايوندىكى سىياسەتلىرىنى ئوبيېكتىپ پاكىتلار بىلەن خاتىرىلەپلا قالماستىن، بەلكى بۇ سىياسەتلەرنىڭ خەلقئارالىق تەرتىپ، رايونلۇق بىخەتەرلىك ۋە كەلگۈسىدىكى دۇنيا تەرەققىياتىغا كۆرسىتىدىغان چوڭقۇر تەسىرىنى ئاشكارىلىغان. بۇ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ پەقەت بىر مىللەت ياكى بىر رايوننىڭلا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيانىڭ كەلگۈسىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم مەسىلە ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىگەن.
دوكلاتتا بايان قىلىنغان خىتاينىڭ ھەربىي-بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى، خەلقئارالىق ھەمكارلىق مېخانىزمى ۋە ئىقتىسادىي-ئىجتىمائىي كونترول سىستېمىسى، مەسىلىنىڭ مۇرەككەپ ۋە چوڭقۇر خاراكتېرىنى نامايان قىلغان. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى «يادرولۇق مەنپەئەت» دائىرىسىگە كىرگۈزۈشى، بۇ رايوندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرىنىڭ ئۆزگەرمەسلىكىنى كۆرسەتسىمۇ، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ بۇ مەسىلىگە قارىتا كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇرۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
كەلگۈسىدە بۇ دوكلاتنىڭ تەسىرى قىسقا مۇددەتلىك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك جەھەتتىن كۆرۈلۈشى مۇمكىن. قىسقا مۇددەتتە، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بولغان دىققىتى كۈچىيىپ، يېڭى جازا تەدبىرلىرى ۋە دىپلوماتىك بېسىملار كۈچىيىشى مۇمكىن. ئۇزۇن مۇددەتتە، بۇ مەسىلە خەلقئارالىق كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا تەسىر كۆرسىتىپ، يېڭى خەلقئارالىق مېخانىزملارنىڭ بارلىققا كېلىشىگە تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن.
ئەڭ ئاخىرىدا شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، بۇ دوكلات شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ كونكرېت چارىسىنى كۆرسىتىپ بېرەلمىسىمۇ، لېكىن ئۇ مەسىلىنىڭ ھەل قىلىنىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان خەلقئارالىق دىققەت ۋە ھەرىكەتنى قوزغاش رولىنى ئوينىيالايدۇ. خەلقئارالىق جەمئىيەت ۋە ئۇيغۇر دىئاسپوراسى بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، مەسىلىنىڭ ھەل قىلىنىشى ئۈچۈن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىشى، شۇنداقلا ھەر خىل يوللار ئارقىلىق كۈچلۈك بېسىم شەكىللەندۈرۈشى كېرەك. بۇ پەقەت ئۇيغۇرلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىدىكى دۇنيا تەرتىپى، كىشىلىك ھوقۇق ۋە خەلقئارالىق قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى ئۈچۈنمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
Pentagon Annual Report on Chinese Military and Security Developments – USNI News
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى تەييارلىدى.
زىيالىيلارنىڭ مەسئۇلىيىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھازىرقى بۆھرانلىق دەۋر ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ ھەممە ساھەدە ھەمكارلىشىشىنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ. ئۇيغۇر مىللىتى كىرىزىسقا دۇچ كەلگەن ھازىرقىدەك بىر پەيتتە، ئۇيغۇر زىيالىيلىرى بۇ تارىخىي مەسئۇلىيەتتىن قاچماسلىقى، ئىنكاسسىز، ئاۋازسىز، بىتەرەپ قالماسلىقى كېرەك. ئۇيغۇر مىللىي مەۋجۇدىيىتىنى، مىللىي كىملىكىنى قوغداشنىڭ، سىياسىي ھاكىمىيىتىنى قولغا كەلتۈرۈشنىڭ يول ۋە چارە تەدبىرلىرىنى تېپىپ چىقىشى، مىللەتكە يول كۆرسىتىشى ۋە جەمئىيەتكە باشلامچىلىق قىلىشى كېرەك. ئۆز ساھەسى بىلەنلا چەكلىنىپ باشقا ساھەلەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىش ياكى بىر چەتتە قول قوشتۇرۇپ قاراپ تۇرۇش ئىنتايىن ئېغىر مەسئۇلىيەتسىزلىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
مەپكۇرە: ئۇقۇم، تارىخ ۋە ئەھمىيىتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئا.ئاقھۇن
مەپكۇرە ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم پەلسەپەۋى-سىياسىي چۈشەنچىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئىنسان جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆزگىرىشىدە ھەل قىلغۇچ رول ئويناپ كەلگەن. بۇ چۈشەنچە ئىنسانلارنىڭ پىكىر قىلىش ئۇسۇلى، تۇرمۇش ئادىتى ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىگىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ كەلگۈسى پىلانلىرى، ئارزۇ-ئارمانلىرى ۋە ئۈمىد-غايىلىرىگىمۇ چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتمەكتە. مەپكۇرە ئۆزىنىڭ ئىجتىمائىي تەسىرى ۋە تارىخىي ئەھمىيىتى بىلەن ھەر قانداق بىر جەمئىيەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىي قۇرۇلمىسىنى بەلگىلەشتە مۇھىم ئامىل بولۇپ كەلگەن (Freeden, 2003).
مەپكۇرە سۆزى ئەسلىدە ئەرەبچە «فكر» (پىكىر) سۆزىدىن كەلگەن بولۇپ، ئۇيغۇر تىلىغا «مەپكۇرە» شەكلىدە ئۆزلەشكەن. زامانىۋى مەنىدە، بۇ سۆز غەرب تىللىرىدىكى  «Ideology» سۆزىنىڭ مۇقابىلى سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەكتە.  «Ideology»  سۆزىنى تۇنجى بولۇپ فىرانسىيەلىك مۇتەپەككۇر دېستۇت دې تىراسى 1796 -يىلى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ سۆز لاتىنچە «idea» (پىكىر) ۋە گىرېكچە «logos» (ئىلىم) دېگەن ئىككى سۆزنىڭ بىرىكمىسىدىن ياسالغان (Kennedy, 1979).
خىتاينىڭ خىتايغا قارشى تۇرۇشى: شى جىنپىڭنىڭ مۇۋەپپەقىيەتنىڭ يامان يۈزىگە دۇچ كېلىشى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جوناتان ئا. زىننىڭ «خىتايغا قارشى خىتاي» ناملىق ماقالىسى، شى جىنپىڭنىڭ «خىتاي»نى ئۇقۇملاشتۇرۇشتا بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىنى سۇنماقتا. شى جىنپىڭنىڭ سىياسەتلىرى، ئاددىي بىر ئىدېئولوگىيەلىك چېكىنىش ياكى شەخسىي كۈچ ئارزۇسى دەپ ئەمەس، بەلكى «خىتاي»نىڭ غايەت زور ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيىتىنىڭ تەبىئىي يامان تەسىرلىرى بولغان سىستېمىلىق ئاجىزلىقلارغا قارشى بېرىلگەن ئاڭلىق ۋە مېتودىك بىر ئىنكاس دەپ قارىلىشى كېرەك. بۇ «قارشى ئىسلاھات»، پارتىيەنى لېنىنچى ئىنتىزامغا قايتۇرۇشنى، ئىقتىسادىي بېقىنىشلارنى ئازايتىشنى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىشقا مەركەزلىشىش ئارقىلىق دۆلەتنىڭ چىدامچانلىقىنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلماقتا. زىن تەكىتلىگەن ئاساسىي زىددىيەت، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسەتلىرىنىڭ ئىچكى سىياسىي ئىقتىدارسىزلىق سەۋەبىدىن بىتەرەپلىك ۋە ئۆزگىرىشچانلىقنى پەيدا قىلغان بولسا، شى جىنپىڭنىڭ ھاكىممۇتلەق مەركەزلەشتۈرۈشىنىڭ «خىتاي»نىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنىنى ئىنتىزاملىق بىر شەكىلدە كۈچەيتىشىدۇر. ۋاشىنگتوندىكى ئانالىزدىكى قالايمىقانچىلىق ۋە سىستېمىلىق ئۆزىگە ئىشەنچ كىرىزىسى، شى جىنپىڭنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك سەۋرچانلىق ۋە مېتودولوگىيە بىلەن ئېلىپ بېرىۋاتقان تۈرىنى چۈشىنىشكە توسالغۇ بولماقتا. «خىتاي»، ئۆزىنىڭ خاتالىقلىرىدىن ساۋاق ئېلىش ئىقتىدارىنى ساقلاپ كەلگەن بولسا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆزى ئىچىدىكى بۆلۈنۈشلەر ۋە تۈزۈلمىۋى توسالغۇلار، يەر شارى خاراكتېرلىك رىقابەتتىكى ھەقىقىي ئاجىزلىق مەنبەسىنى شەكىللەندۈرمەكتە. شۇڭا، شى جىنپىڭنى توغرا ئوقۇش، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆزىنى تۈزىتىش ئىرادىسىنىڭ ۋە ئىقتىدارىنىڭ بىر سىنىقىغا ئايلانغان.
كارل مىنزنېر، «بىر دەۋرنىڭ ئاخىرى: خىتاي پارتىيە-دۆلىتىنىڭ ئۆگىنىش ئىقتىدارىنى قانداق يوقاتقانلىقى» ناملىق ئەسىرىدە، دېڭدىن كېيىنكى «خىتاي»دىكى تۈزۈملىشىشنىڭ چىرىشىنى ۋە شى جىنپىڭنىڭ لېنىنچى كونترول مېخانىزملىرىغا قايتىشىنى تەتقىق قىلىدۇ.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى تەرىپىدىن 2013-يىلى تارقىتىلغان ۋە غەربنىڭ ئاساسىي قانۇنلۇق دېموكراتىيە، پۇقرالار جەمئىيىتى ۋە ئومۇمىي قىممەت قاراشلارغا ئوخشاش ئۇقۇملىرىنىڭ «خىتاي»نى بۇزغۇنچىلىق بىلەن تەھدىت سالىدىغان ئىدېئولوگىيەلىك خەتەرلەر ئىكەنلىكى توغرىسىدا پارتىيە كادىرلىرىنى ئاگاھلاندۇرغان «9-نومۇرلۇق ھۆججەت».
Bloomberg نىڭ 13 ھالقىلىق تېخنىكا ساھەسىدىكى «خىتاي»نىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك رىقابەت كۈچىنى ئانالىز قىلغان تەتقىقاتى.
ھاكىممۇتلەق تۈزۈملەردە ئىشەنچلىك ئۇچۇر ئېقىمىنى تەمىنلەش ئۈچۈن رەھبەرلەرنىڭ، قول ئاستىدىكىلەر ئارىسىدىكى ئىشەنچىسىزلىكنى باشقۇرۇش ۋە ھەر خىل دوكلاتلارنى ئۆزئارا تەكشۈرۈش (ئۈچ بۇلۇڭلاش) ئارقىلىق ھەقىقەتكە ئېرىشىش مېخانىزمى.
Czin, J. A. (2025). China Against China: Xi Jinping Confronts the Downsides of Success. Foreign Affairs, Kasım/Aralık 2025. (Yayınlanma Tarihi: 21 Ekim 2025).
خىتاي ۋە ھىندىستان نېمە ئۈچۈن ئامېرىكىغا قارشى بىر سەپتە تۇرالمايدۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يۈ زېيۈەننىڭ بۇ ئانالىتىك ماقالىسى يۈزەكى دىپلوماتىك پائالىيەتلەرنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سوغۇق رېئاللىقنى، يەنى ئىككى ئاسىيا گىگانت دۆلىتى ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر يىلتىز تارتقان ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچسىزلىك، ھەل قىلىنمىغان تارىخىي زىددىيەتلەر ۋە بىر-بىرىگە زىت كېلىدىغان مىللىي مەنپەئەتلەرنى ئىنتايىن تەپسىلىي ۋە دەلىللىك ھالدا ئېچىپ بېرىدۇ.
ماقالىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرىپى ئۇنىڭ خىتاي-ھىندىستان مۇناسىۋىتىنى چەكلەپ تۇرۇۋاتقان ئاساسلىق ئامىللارنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلغانلىقىدۇر:
كەلگۈسىگە نەزەر سالساق، ماقالىنىڭ ئانالىزىغا ئاساسەن، خىتاي-ھىندىستان مۇناسىۋىتى «رىقابەت ۋە ھەمكارلىق تەڭ مەۋجۇت، ئەمما رىقابەت ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدىغان» بىر ئەندىزە بويىچە داۋاملىشىشى مۇمكىن. ئۇلار ئىقتىساد، كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق ساھەلەردە مەلۇم دەرىجىدە ھەمكارلىشىشى مۇمكىن، لېكىن گېئوسىياسەت ۋە بىخەتەرلىك ساھەسىدە، ئۇلارنىڭ رىقابىتى ۋە ئۆزئارا چەكلىشى تېخىمۇ كەسكىنلىشىدۇ. بۇ، بىر خىل «باشقۇرۇلىدىغان رىقابەت» ھالىتىنى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن، يەنى ئىككى تەرەپ ئوچۇق ئۇرۇشتىن ساقلىنىشقا تىرىشسىمۇ، تۆۋەن دەرىجىدىكى تىركىشىش ۋە دىپلوماتىك كۈرەشلەر توختاۋسىز داۋاملىشىدۇ.
ئاخىرىدا شۇنى ئېيتىش كېرەككى، بۇ ماقالە بىزگە مۇھىم بىر ساۋاق بېرىدۇ: «ئاسىيا ئەسىرى» ئۇقۇمىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى پەقەتلا خىتاي ۋە ھىندىستاننىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغىلا ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ ئىككى چوڭ كۈچنىڭ ئۆزئارا قانداق مۇناسىۋەتتە بولىدىغانلىقىغا باغلىق. ئەگەر ئۇلار ئۆزئارا ئىشەنچسىزلىك ۋە رىقابەت پاتقىقىغا پېتىپ قېلىۋەرسە، ئۇلارنىڭ ئۆسۈشى بىر-بىرىنى يوقىتىدىغان جەريانغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا، بۇ ماقالە پەقەت بىر ئىلمىي ئانالىز بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىككى دۆلەتنىڭ سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى ئۈچۈن بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالىدۇر.
View Fullscreen
«كۈرەش سەنئىتى» ۋە چوڭ كۈچلەر رىقابىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Soong, C. (2025, December 17). Art of the struggle meets great power competition: Beijing’s approach to Trump 2.0. MERICS. https://merics.org/en/comment/art-struggle-meets-great-power-competition-beijings-approach-trump-20
ئەھمەد يەسەۋىي- ھاياتى، ئەسەرلىرى، ئىدىيەسى ۋە تەسىرى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پروفېسسور، دوكتور ئەھمەد تۇران يۈكسەل
(تۈركىيە سەلجۇق ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلاھىيات فاكۇلتېتى ئىسلام تارىخى بۆلۈمىدە)
تۈركچىدىن  ئابدۇقاھار ئابدۇۋارىس مەھزۇن تەرجىمىسى | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەھمەد يەسەۋىي، بۈيۈك سەلجۇقيلار دۆلىتىنىڭ ئاخىرقى شانلىق دەۋرلىرىدە ياشىغان بولۇپ، ئۇ «تۈركىستان پىرى، تۈركىستان خوجىسى، ھەزرىتى سۇلتان، ئەۋلىيالار سۇلتانى، ئەۋلىيالار سەركىسى ۋە ئاناتولىيەنىڭ مەنىۋى فەتھى قىلغۇچىسى» دېگەندەك شەرەپلىك ناملارغا نائىل بولغان. ئۇ تۈركىي خەلقلىرىنىڭ ئىسلام تارىخى ۋە مەدەنىيىتى ساھەسىدە تەسىرى زامانىمىزغىچە يېتىپ كەلگەن مۇتەسەۋۋۇپ، شائىر ۋە پەيلاسوپلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئاناتولىيە ۋە تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا ئىسلامىيەت بىلەن تۈركىي تىللىرىنىڭ مەۋجۇد بولۇپ تۇرۇشى ۋە كېڭىيىشىدە تۈرتكىلىك رول ئوينىغان زاتتۇر.
ئەھمەد يەسەۋىي، قولىمىزدىكى ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا 1085-1095-يىللىرى [1] يەنى، -XIئەسىرنىڭ ئاخىرقى يېرىمىدا[2]  ئاھالىسى تۈركىي خەلقلەر ۋە غەيرىي ئەرەبلەردىن تەركىب تاپقان سايرامدا دۇنياغا كەلگەن. سايرام[3] قازاقىستاننىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان چىمكەنت شەھىرىنىڭ شەرقىدىكى تارىم ئۆستىڭىگە قويۇلىدىغان شەھيار دەرياسىنىڭ كىچىك بىر ئېقىنى بولغان قاراسۇ چايدىكى بىر جاينىڭ ئىسمىدۇر. بىر قىسىم مەنبەلەردە ئەھمەد يەسەۋىي يەسىدە تۇغۇلغان دەپ قارالماقتا.يەسى ھازىرقى قازاقىستاننىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان تۈركىستان شەھىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما يەسىدە تۇغۇلغان دېگەن قاراش تازا كۈچلۈك قاراش ئەمەس.[4]
[1]  ئەھمەد يەسەۋىينىڭ تۇغۇلغان يىلىنى ئېنىق بىلگىلى بولمىسىمۇ، لىكىن ئۇنىڭغا نىسبەت بېرىلگەن «پېقىرنامە» ناملىق رىسالىدە كۆرسىتىلگەن يەتمىش ئۈچ يىل ياشىغانلىقى، 1166-يىلى ۋاپات بولغانلىقى قاتارلىق ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغىنىمىزدا، ئۇنىڭ 1093-يىلى تۇغۇلغانلىقىنى قوبۇل قىلىشقا بولىدۇ. (قاراڭ: ھاياتى بىجە، ئەھمەد يەسەۋىي، دىۋانى ھېكمەت، ئەنقەرە 1993-يىل.). 1993- يىلىنىڭ تۈركىيەدە ئەھمەد يەسەۋىي تۇغۇلغانلىقىنىڭ 900-يىلى دەپ ئېلان قىلىنىشىمۇ بۇ قاراشقا تايانغان بولۇشى مۇمكىن. يەنە باشقا بىر قاراش: 1041-يىلى تۇغۇلغان دېگەن قاراشتۇر. (مۇھەممەد رەھىم جارمۇھەممەد ئۇلى، «خوجا ئەھمەد يەسەۋىينىڭ ھاياتى ھەققىدىكى يېڭى دەلىللەر ۋە ئۇنىڭ رىسالە  ناملىق تۇنۇلمىغان ئەسىرىنىڭ ئىلمىي قىممىتى»، ئەھمەد يەسەۋىي خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىندا ئوقۇلغان ماقالىلەر، 16-بەت، 1992-يىل ئەنقەرە.)
[2]  فۇئاد كۆپرۈلۈ، ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى «ئەھمەد يەسەۋىي» ئىستانبۇل 1975، 1-توم 210-بەت.
[3]  چىمكەنىتكە 7 كىلومېتىر، يەسى (تۈركىستانغا) 157 كىلومېتىر يىراقلىقتا. ئىسفىجاب ۋە ئاقشەھەر دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
[4]  كەمال ئەرئارسلان، «ئەھمەد يەسەۋىي»  دىيانەت ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى، ئىستانبۇل، 1989-يىل، 2-توم، 159-160-بەتلەر.
داۋامىنى پ د ف ھۆججىتىدىن ئوقۇيالايسىز…
ۋەيران قىلىش سىياسىتى ۋە يىمىرىلىۋاتقان دۇنيا تەرتىپى: 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتىغا نەزەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Munich Security Conference. (2026). Munich Security Report 2026: Under Destruction. Erişim: https://securityconference.org/en/publications/munich-security-report-2026/
Nasha Niva. (2026). Tsikhanouskaya to attend Munich Security Conference. Erişim: https://nashaniva.com
T24. (2026). 2026 Münih Güvenlik Raporu: ABD küresel sistemin koruyucusu değil tasfiyecisi, güçlülerin ve zenginlerin sözü geçiyor. Erişim: https://t24.com.tr
Vybor Naroda. (2026). Европа оказалась в ловушке между «отрицанием и принятием». Erişim: http://vybor-naroda.org
Xinhua. (2026). Munich Security Report 2026 warns of ›wrecking-ball politics‹ disrupting international order. Erişim: http://www.xinhuanet.com/english/