رەقەملىك مېديا ۋە شەخسنىڭ پىسخىكىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەرول گۆكا: تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسى سۈرئەتنى ئاساس قىلىدۇ، قانچە تېز بولساق شۇنچە ياخشى؛ مۇناسىۋەتلىرىمىزمۇ شۇنداق… ئىنتېرنىتقىمۇ، كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرگىمۇ داۋاملىق باغلىنىپ تۇرىۋاتىمىز. مۇناسىۋەتتە ئىشلەتكەن تىلىمىز بىلەن ئىنتېرنىتتىكى تىلىمىز ئوخشىشىپ قالىدۇ. بىر ئالاقە تورىدا دولقۇن يېرىشقا تېرىشىۋاتىمىز. ئاسان كىرىپ چىقىلىدىغان ۋە كۆڭۈل بۆلۈش، ئاسراش ۋە ئەستايىدىللىق تەلەپ قىلمايدىغان، جەزبىدار ۋە يېقىن دوستنى «ئۆچۈرۈش» كۇنۇپكىسىغا بېسىپلا قۇتۇلالايدىغان مۇناسىۋەت ئىزدەۋاتىمىز. جەمئىيەتشۇناس BAUMANنىڭ قارىشى بويىچە، بۈگۈنكى ئىنسانلار ھەقىقىي ئالاقىگە ئىگە بولالمىغانلىقى ئۈچۈن ئەركىنلىك ئېھتىياجى ۋە تەۋەلىك  (مەلۇم بىر ئىجتىمائىي توپقا) ئىنتىلىشىنى بىرلا ۋاقىتتا قاندۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. ئەمما بۇنىڭ مۇمكىن بولمايدىغانلىقىنى كۆرمەيۋاتىدۇ. بۇلار تاپقان چارىلەر پەقەت بۇ سىغىنىشنىڭ مەغلۇبىيەتلىرىنى يوشۇرۇشقا ئەسقاتىدۇ. تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسىدىكى سودا سارايلار، مېديادا ئالتۇن ۋاقىتلار ۋە ئارزۇلارنىڭ قىسقا ۋاقىتتا پەيدا بولۇش ۋە يوقىلىش سۈرئەتلىرىنى ئاساس قىلىپ لايىھەلەنگەن. كىشىلىك ئالاقىدىكى ھالىتىمىز بىلەن ئىنتېرنىتتىكى ۋە پايچېكى بازىرىدىكى ھالىتىمىز بىر – بىرىدىن پەرقلىق ئەمەس. ئەمما بىز تېخىچە يەنە بىر تەرەپتىن تۇرمۇش قۇرۇشنى ۋە باشقىلار بىلەن دوست بولۇشنى داۋاملىق خالايمىز. بەلكى بۇ تۈپەيلى ماركىلارنىڭ ۋە كوماندىلارنىڭ مەستانىلىرى بولۇشقا تىرىشىۋاتىمىز.
گىپىم بەك ئۇزىراپ كەتتى ئەيىپكە بۇيرىماڭلار، ئالدى بىلەن بۇلارنى چۈشەندۈرۈشكە مەجبۇرمەن. ئەنسىرىمەڭ بۇندىن كېيىنكى سۇئاللارغا قىسقا جاۋاپ بېرىمەن. سۇئالىڭىزدىن پىسخىكا توغرىسىدا پاراڭلىشىشنى خالايدىغانلىقىڭىزنى چۈشەندىم، بۇ تىما ئۈستىدە توختىلىشقا، پىسخكىمىزنى شەكىللەندۈرىۋاتقان بۇ ئوكيانغا دىققەت تارتىشقا تىرىشىمەن. نۇرغۇن تۈپكى ئۆزگىرىشلەرنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى تەكىتلەشكە تىرىشىۋاتىمەن. ئەمما مەندىن سورىسىڭىز ئادەم يەنە ئوخشاشلا ئادەم. قاراڭ، مەن بىلىدىغان پىسخىكا نەزەرىيەلىرى بۇ ئەسىرنىڭ بېشىدا ئوتتۇرىغا قويۇلدى، ئۆز دەۋرىمىزدىكى ئىنساننىڭ پىسخىكىسىنى تەسۋىرلەشكە تىرىشتى. بۇ ئەسىردە ئىنسانلاردا نۇرغۇن ئۆزگىرىشلەر يۈز بەردى. ئەمما، خۇددى بۈگۈن نىيوتۇننىڭ مېخانىكا نەزىرىيەسى ئۆز ساھەسىدە تېخىچە كۈچكە ئىگە بولغاندەك، كونا نەزەرىيلەرمۇ كۈچكە ئىگە. چۈنكى ئانا-غول قۇرۇلمىدا ھېچقانداق ئۆزگىرىش بولمىدى. روھى  ئىنكاسلارنىڭ قاتلاملىرى دەپ سۈپەتلەنگەن كىشىلىك، ئۆزلۈك، تەكەببۇرلۇقتىمۇ ھېچبىر ئۆزگىرىش يوق. شۇنىڭدەك ئەلۋەتتە پۈتۈن ئۆزگىرىشلەرگە، ھەتتا چوڭ داۋالغۇشلارغا قارىماي ئادەمنىڭ ھايا ئېڭى ۋە ھايا ئېھتىياجى قاتارلىقلارمۇ ئەھمىيىتىنى يوقاتمىدى. ئەمما «قانداق» دەپ سورىسىڭىز، مانا بۇ سۇئالنىڭ جاۋابىنى تولۇق بىلمەيمىز. ھازىر رەقەملىق چاغدا تەكەببۇرلۇق قانداق بولىدۇ دېگەن سۇئالىڭىزغا، بىر، ئىككى، ئۈچ ۋەھاكازا دەپ جاۋاپ بېرەلمەيمەن. ئەمما بەلكى سۆھبىتىمىز داۋامىدا چۈشەندۈرۈشكە تىرىشقانلىرىمدىن بىر يەكۈن چىقىرالايمىز. شۇنداقتىمۇ قىسقىچە پىكرىمنى بايان قىلاي؛ قايسى مۇھىتتا ياشىساق ياشايلى تەكەببۇرلۇقىمىز روھى ئىنكاسلىرىمىزدا كۆرۈلۈپ تۇرىدۇ. بىز ۋىجدانلىق، ئەخلاقلىق بولۇشنى داۋاملاشتۇرىمىز. ھايا ئېڭىمىزدا بەزى ئۆزگىرىشلەر بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ھايا ئېھتىياجىمىزدا چىكىنىش بولمايدۇ. ھازىرچە تېخى قائىدىلىرى، ئەخلاقى ۋە قانۇنى پىرىنسىپلىرى تولۇق بەلگىلىنىپ بولالمىغان رەقەملىق مۇھىت مالىمان بىر ۋەزىيەتتە. بۇنى پۇرسەت بىلگەن شەھۋانىي، كۆچۈرمىكەش، ئۆزىنى كۆز- كۆز قىلىدىغان ناچار پىسخىكىلار كەڭ تارقالماقتا، ئەمما بۇ ئەھۋال ھامان بىر كۈنى ئۆزگىرىدۇ، ساغلام ئالاقە ئىزدىنىشلىرى ئۇتۇپ چىقىدۇ.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى : بۈگۈن بىز بىر- بىرىمىزنى، ھەتتا ئاتا – ئانا بالىلىرىنى يوشۇرۇن ئاككونت بىلەن ئەگىشىپ ئۇلارنىڭ مۇناسىۋەتلىرىنى ئېنىقلاپ تۇرىدىغان بىر دۇنيادا ياشاۋاتىمىز. بىر-بىرىمىزگە ئىشەنمەسلىك مەسىلىسى ئىنتايىن ئېغىر. ئ‍وخشاش بىر ئادەم ئۆزىنىڭ كىشىلىكىنى پەرقلىق رەقەملىك مېديا ۋاسىتىلىرىدا پەرقلىق شەكىلدە كۆرسىتىۋاتىدۇ. سىزچە ئىجتىمائىي ھەمبەھىرلىنىش توربەتلىرى بىر – بىرىمىزگە ئىشەنمەسلىك مەسىلىسىنىڭ سەۋەبىمۇ؟ ياكى بۇ مەسىلە باشتىلا مەۋجۇت بولۇپ بۇ توربەتلەر تۈپەيلى ئاشكارىلاندىمۇ؟ بىز باستۇرۇلغان تۇيغۇلىرىمىزنى پەرقلىق كىملىكلەر بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىرىۋاتامدۇق ياكى ئۆزىمىزنىڭ ھەقىقەتلىرى بىلەن يۈزلىشىۋاتامدۇق؟
ئەرول گۆكا: سۇئالىڭىزنى چۈشىنىمەن، ئەمما ھەيران قالارلىقى شۇكى بىز بۇ سۇئاللاردا پەرقلىق شەيئىلەرنى تىلغا ئېلىۋاتقانلىقىمىزنى ھېس قىلالمايمىز. پەرقلىق شەيئىلەر دېگىنىم ئاتا-ئانىلار ۋە بالىلار. ئاتا-ئانىلار بولسا تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسىغا ناتۇنۇش، ئەمما بالىلار بۇ دۇنيانىڭ ئىچىگە تۇغۇلىۋاتىدۇ… ئاتا-ئانا ۋە بالىلار دۇنياسىنىڭ ئوخشىمايدىغانلىقى ھەقىقىتىنى كۆزدىن قاچۇرۇپ، كۆرۈلگەن مەسىلىلەرنى ئادەتتىكى بىر ئاتا-ئانا ۋە بالا مۇناسىۋىتى مەسىلىسىگە ئايلاندۇرىۋاتىمىز،. پەرقلىق دۇنيالاردا ياشايدىغان ئادەملەرنىڭ بىر – بىرىگە ئىشەنمەسلىكى ئىنتايىن نورمال ئەمەسمۇ؟ بىز،  ئاتا – ئانىلار ۋە بالىلار بۇ ھەقىقەتنى ئىدراك قىلغان ئاساستا ھەرىكەت قىلالىساق، بەلكىم مەسىلىلەر بەك چوڭىيىپ كەتمەستە ھەل قىلىش ئۇسۇلىنى تاپالىشىمىز مۇمكىن. ناۋادا كېچىكىپ قالىدىغان بولساق، پىسخىكىلىق ئۇقۇملارنىڭ ئوتتۇرىسىدا بوغۇلۇپ قالىمىز، چارىمىزنىڭ ئۆزى مەسىلىمىزگە ئايلىنىپ قالىدۇ.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى : بۇ تېمىغا تېخىمۇ چوڭقۇر كىرىدىغان بولساق، ھەم بىر شەخس بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، ئائىلە ۋە  جەمئىيەتنىمۇ ئويلاشساق، ئىجتىمائىي مېديا شەكىللەندۈرگەن ئىشەنچ مەسىلىسنى قانداق ھەل قىلىشىمىز كېرەك؟