ئىمام ماتۇرىدىنىڭ بىلىم نەزىرىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىمام ماتۇرىدى ئالدى بىلەن ئۆزى ياشىغان رايۇندىكى دىنى چۈشەنچە ۋە پەلسەپىۋى ئېقىملارنىڭ ۋەكىللىرى بىلەن مۇنازىرە قىلالىغۇدەك ئاساس ۋە پۇختا بىلىم نەزىرىيىسى بەرپا قىلىشقا تۇتۇش قىلغان بولۇپ، ئۆزىنىڭ دىنى چۈشەنچىسىنى، كۆپ سانلىق تەرىپىدىن بىردەك قوبۇل قىلىنغان ۋەھىي ۋە ئەقىل ئاساسلىرىغا تايىنىپ تۇرۇپ ياقىلىغان. ئۇنىڭ توغرا بولغان دىنى بىلىمگە ئىگە بولۇش ۋە دىنى – ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتىكى مېتودى ۋە نۇقتىئىنەزىرىنىڭ شەكىللىنىشىدە:
1.	تەپەككۇر قىلىش، ئەقىل، ئىدراك قىلىش ۋە دەلىل كۆرسىتىشنى تەكىتلىگەن قۇرئان ئايەتلىرى ۋە ھەزرىتى مۇھەممەد ( ئە س )نىڭ ھاياتىدىكى تەدبىقلىنىشلەر
2.	شەرت – شارائىتنىڭ ئۆزگىرىشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان يېڭى قانۇنى – سىياسىي مەسىلىلەرنى خەلقنىڭ مەنپەئەتىنى نەزەردە تۇتقان ھالدا ھەل قىلغان ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ مېتودى
3.	شەرئى ھۆكۈملەرنى ئاۋامنىڭ مەنپەئەتىگە ماسلاشتۇرغان ۋە دىنى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا ئەقىلنى ئەڭ بۈيۈك نوپۇز ساھەسى دەپ قارىغان ئەبۇ ھەنىفەنىڭ ئەقلىيەتچى مېتودى مۇھىم رول ئوينىغان .
مەلۇم بولغىنىدەك ئايەت ۋە ھەدىسلەر چەكلىك بولۇپ، كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ ئىچىدە ئوتتۇرىغا چىققان  ۋەقە – ھادىسلەر چەكسىزدۇر. ئىمام ماتۇرىدى ئوتتۇرىغا چىققان يېڭى ۋەقە – ھادىسىلەرگە قارىتا چارە تېپىپ چىقىش ئۈچۈن دىنى بىلىملەر ئاساسىدا ئەقىلنى پائال ئىشلىتىشنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇنىڭ بۇ قارىشى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلار ۋە ئورگانلار ئىزچىل ئۆزگىرىش ئىچىدە تۇرىۋاتقان، كىشىلەر ۋە جەمئىيەتلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر خىلمۇخىل بولۇپ كەتكەن دۇنيامىزدا:
1.	ئىسلام دۇنياسىدا ئوتتۇرىغا چىققان يېڭى دىنى ۋە قانۇنىي مەسىلىلەرنىڭ ھەل قىلىنىشى ئۈچۈن شارائىت يارىتىپ بەرگەن.
2.	ئىسلام دىنىنىڭ ئىرشادى ۋە مۇداپىئە قىلىنىشىدا كىشىلەرنىڭ ئىنكاسى، سەمىمىي ھالدا ئەقلىگە كەلگەن سوئاللار، دىن دۈشمەنلىرى بىلەن كۆرەش قىلىشقا ئوخشاش ساھەلەردە پايدىلىق بولغان
3.	 ئىسلامنىڭ تارقىلىشىنى تىزلەشتۈرگەن. ئەسەرلىرى تەتقىق قىلىنغان ۋاقىتتا، ماتۇرىدىنىڭ بىلىم نەزىرىيىسىنى قۇرئاننى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ شەكىللەندۈرگەنلىكىنى ۋە « سىلەر ھېچنەرسىنى بىلمەيدىغان ۋاقتىڭلاردا ئاللاھ سىلەرنى ئاناڭلارنى قارنىدىن چىقاردى، شۈكۈر قىلسۇن دەپ قۇلاق، كۆز ۋە قەلىپلەر ( ئىچكى تۇيغۇ )نى بەردى »  دېگەن ئايەتنى تايانچ قىلغانلىقى مەلۇم بولىدۇ.
ماتۇرىدى بۇ ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان
1.	« قۇلاقلار » سۆزىنى ئاۋازلارنى ئاڭلاپ، نېمە ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش ( ئىشىتكەن )؛
2.	« كۆزلەر »نى شەكىل ۋە رەڭلەرنى بىر – بىرىدىن ئايرىش ( كۆرگەن )؛
3.	« قەلىپلەر »نى بولسا قۇرئاندا ئەقىل، ئىدراك قىلىش تەكىتلەنگەن ئايەتلەر بىلەن كۈچلەندۈرۈپ، كۆز بىلەن كۆرگىلى بولمايدىغان ۋە قۇلاق بىلەن مۇئەييەنلەشتۈرگىلى بولمايدىغان، كىشىگە پايدىلىق ياكى زىيانلىق شەيئىلەرنى بەلگىلەش رولىنى ئوينايدىغان ( ئەقىل يۈرگۈزىدىغان ) شەيئىلەر دەپ ئىزاھلىغان .
يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان بۇ مەلۇماتلاردىن ۋە « كىتابۇت-تەۋھىد »دىكى ئىزاھاتلىرىدىن ماتۇرىدىنىڭ، قەلىپلەر ئارقىلىق ئەقىل ئىشلىتىشنى ئىشارەت قىلىۋاتقانلىقىنى؛ ئاڭلاشنى خەۋەرلەر، كۆرۈشنى بولسا تۇيغۇنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلەتكەنلىكىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. بۇ نۇقتىدىن چىقىش قىلىپ، ئۆزى ئوتتۇرىغا قويغان بىلىم نەزىرىيىسىدە بىلىمگە ئېرىشىشنىڭ ۋاستىلىرىنى ( ئەسبابى مارىفەت ) تۇيغۇلار ( ئىيان )، خەۋەر ( نەقىل ) ۋە ئەقىل ئىشلىتىش ( نازار )دىن ئىبارەت ئۈچ تۈرلۈك ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. تۇيغۇر ۋە خەۋەر ئارقىلىق ئېرىشكەن مەلۇماتنىڭ توغرا – خاتالىقىنى ئەقىل ئايرىپ بېرىدۇ. ئوتتۇرىغا چىققان مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا مەۋجۇت دىنى بىلىملەر ئاساسىدا ئەقىلنى پائال ئىشلىتىشنىڭ لازىملىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئۇنىڭچە:
1)	ئەقىل ئىشلىتىش : ئەقىل ئىشلىتىش ۋە چوڭقۇرلاپ مۇلاھىزە قىلىش ( تەپەككۇر ) ئارقىلىق بىلىمگە ئېرىشىشنى، باشقا پەرەزلەردە بولۇشنى ۋە ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلارنى باھالاشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئارقىلىق تەۋھىدنى ( ئاللاھنىڭ بىر ئىكەنلىكىنى ۋە تەڭدىشىنىڭ يوقلىقىنى )، رىسالەتنى ( پەيغەمبەرلىك ماقامىنى ) ۋە باشقا مەسىلىلەرنى بىلىشكە ئېلىپ بارىدىغان تۈردىكى تەجرىبىلەرگە ۋە تەپەككۇر ئارقىلىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىسپاتلارغا ئېرىشكىلى بولىدۇ.
2)	خەۋەرلەر: دىنى بىلىمگە ئېرىشىشتە خەۋەرلەر (1) ئىلاھىي خىتاپ ۋاستىسى [ ۋەھىي ( قۇرئان ) ] ئارقىلىق يەتكۈزۈلگەنلەر ۋە (2) پەيغەمبىرىمىزگە مەنسۇپ قىلىنغان ھالدا يەتكۈزۈلگەنلەر ( ھەدىسلەر )دۇر. سەمى دەپ ئاتالغان ئىسىملەردىن بۇ ئىككى خەۋەر مەنبەسى، ئومۇمەن شەرىئەتنىڭ ۋە بىز بىلەلمەيدىغان ئاخىرەتكە ئوخشاش غەيىپ ئالەمىگە مۇناسىۋەتلىك بىلىملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلار ئاللاھنىڭ ئەلچىلىرى ئېلىپ كەلگەن ۋە پەقەت خەۋەر بېرىش يولى ئارقىلىق خەۋەردار بولغىلى بولىدىغان ۋەياكى ھەقىقىتى پەقەت ئاللاھ تەرىپىدىنلا بىلىنىدىغان خەۋەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىنسانلار، ئاللاھنىڭ بۇيرۇق ۋە چەكلىمىلىرىنى، شەرىئەتنىڭ ۋە بىزگە نامەلۇم بولغان ئاخىرەتكە ئوخشاش غەيىپ ئالەمىگە مۇناسىۋەتلىك بىلىملەرنى بۇ خەۋەرلەر ئارقىلىق ئۆگىنىدۇ ۋە ئۆزلىرى ئۈچۈن بۇنى بىر دەلىل سۈپتىدە قوبۇل قىلىدۇ.