تۈركچىنى نېمىشقا ئۆگەنمەيمىز؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىلگىن | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تېمىدىن دەرىزە ئاچقىلى بولىدىغان ئۆيلەردە پەقەت تۈڭلۈك قويۇپلا كۈندۈزدىمۇ قاراڭغۇدا ئولتۇرغان كىشىلەرنى كۆرسەك، ئۇلارنى ئەخمەقلىقتە ئەيىپلىشىمىزدە گەپ يوق. بەلكىم بۇلار مۇنداق ئىككى سەۋەپتىن دەرىزە ئاچماسلىقى مۇمكىن. بىرىنچىسى، قاراڭغۇدا ئۇزۇن ياشاپ كۆنۈپ كەتكەچكە، يورۇقلۇقنى ئۇنچىۋالا زۆرۈر ھېس قىلمايدۇ. چۈنكى، ئىنسان مەلۇم نەرسىدىن ئۇزۇن مۇددەت مەھرۇم ياشىغاندىن كېيىن، ئاستا_ئاستا ئۇ نەرسىنىڭ ئۆزى ئۈچۈن قانداق قىممىتى ۋە زۆرۈرىيىتى بارلىقىنى ئۇنتۇپ قالىدۇ. ئىككىنچىسى، ھەددىدىن زىيادە ھورۇنلۇقىدىن دەرىزە ئېچىشتىن ئېرىنىدۇ. ۋەھالەنكى، ھېچكىم بىراۋنى ئازراق تىرىشسىلا ئۆگىنەلەيدىغان بىر تىلنى ئۆگەنمىسە، ئۇنى ئەيىپلەپ يۈرمەيدۇ، چۈنكى تىل بىلمەسلىكتىن كېلىۋاتقان نادانلىقنىڭ زىيىنىنىڭ نەقەدەر ئېغىرلىقىنى نۇرغۇن كىشىلەر ھەقىقىي مەنىسى بىلەن تونۇپ يەتمەيدۇ. ئەسلىدە بۈگۈنكى كۈندە_ بولۇپمۇ چەتئەلدە _قاراڭغۇ ئۆيدە ياشاشنىڭ زىيىنى بىرلا تىل بىلەن ياشاشنىڭ زىيىنىدىن كۆپ يەڭگىل ئىدى.
ئۈستىدىكى تەققاسلاشقا قايتىپ كەلسەم، بىر چەتئەل تىلى ئۆگىنىش خۇددى تۈڭلۈكى بار ئۆيگە بىر دەرىزە ئېچىۋالغانغا ئوخشايدۇ. بىز بۇ دەرىزە ئارقىلىق تاشقى دۇنيانىڭ نۇرغۇن گۈزەل مەنزىرىلىرىنى كۆرەلەيمىز، تاشقى ئالەم بىلەن ئۆز ئالىمىمىزنى سېلىشتۇرۇپ، ھالىمىز ھەققىدە بىر قەدەر ئوبيېكتىپ تونۇشقا ئىگە بولالايمىز. كۆز ئالدىمىزدىكى تولىمۇ ئەپسۇسلۇق رېئاللىق شۇكى، باشقا دۆلەتتە ياشاۋاتقانلارنى قويۇپ تۇرايلى، تۈركىيەدە ياشاۋاتقان نۇرغۇن قېرىنداشلار تېخىچە تۈرك تىلىنى جىددىي بىر زۆرۈرىيەت سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىپ ئۆگەنمەيۋاتىدۇ. تۈرك تىلىنى بىلىشنىڭ بىز ئۈچۈن نەقەدەر زۆرۈرلۈكى، نەقەدەر مەنپەئەتلىك ئىكەنلىكىنى ھەقىقىي مەنىدە تونۇپ يەتمەيۋاتىدۇ. كۆزىتىشىمچە، بۇنىڭ سەۋەبلىرىنى تۆۋەندىكىلەرگە يىغىنچاقلاش مۇمكىن.
روشەنكى،ئۇيغۇر تىلى ۋە تۈرك تىلى ئەسلىدە يىلتىزداش تىللاردۇر. ھازىر بۇ ئىككى تىل ئارىسىدا مورفولوگىيەلىك پەرقلەر خېلى كۆپ كۆرۈلسىمۇ، سىنتاكسىس قىسمى ئاساسەن بىردەكلىكىنى ساقلاپ قالغان، يەنى سۆزلەرنىڭ جۈملىدىكى تەرتىۋى ئوخشاش. ئۇنىڭدىن باشقا ئىككىلا تىلدىكى ئەڭ تۈپكى كەلىمەلەر ئاساسەن ئوخشاش. مانا مۇشۇ سەۋەپتىن، ئەقلى جايىدا ھەرقانداق بىر ئۇيغۇر تۈركىيەدە تىل كۇرسلىرىغا قاتناشمىسىمۇ، تۈركىيەدە بىر قانچە ھەپتە تۇرغاندىن كېيىنلا تۈركلەر بىلەن بولغان ئالاقىدە ئۆزىنىڭ كۈندىلىك ئېھتىياجىدىن ئاساسەن چىقالايدۇ. يەنە بىر مەزگىلدىن كېيىن تۈركچە كىنو، تېلىفىلىملەرنى ئاڭلاپ چۈشىنەلەيدىغان سەۋىيەگە كېلەلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۆزىنى تۈركچىنى بىلىپ بولغاندەك ھېس قىلىپ قالىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ قانائەت تۇيغۇسى دەل ئۆزىمىزدىكى تىل بىلىش ئۆلچىمىمىزنىڭ تۆۋەنلىكىدىن كەلگەن. يەنى، بۇ ئۆلچەم بىزنى ئەڭ باشلانغۇچ ئالاقە ئېھتىياجىمىزدىن چىقالىغانلىقىمىزنى تۈركچە بىلدىم دەپ ئويلىۋېلىشقا ئېلىپ بارغان. بۇ ئۆلچەمنىڭ ئىچىدە ھەرگىزمۇ ئۆلچەملىك سۆزلىشىش، تۈركچە كىتاپلارنى ئوقۇپ چۈشىنىش، تۈركچە يېزىش دېگەنلەر يوق. بىلىش كېرەككى، كۈندىلىك ئالاقە ئېھتىياجىدىن چىقالىغىدەك سەۋىيە تىل بىلىشنىڭ ئەڭ باشلانغۇچ سەۋىيەسىدۇر. ئەمەلىيەتتە قېرىنداشلار بىلدۇق دەپ ئويلىۋالغان مۇشۇ ئالاقىلىشىش سەۋىيەسىمۇ گۇمانلىق. مېنىڭچە بۇ بىز ئالاقە قىلىۋاتقان تۈركلەر بىزنىڭ مەقسىدىمىزنى چۈشىنەلىگەنلىكتىن پەيدا بولغان خاتا تۇيغۇ. تۈركلەر بىز بىلەن پاراڭلاشقاندا خاتا سۆزلەپ قويساق ھەرگىزمۇ بىزنى نەقمەيداندا تۈزىتىپ يۈرمەيدۇ. ئۇلارنىڭ تۈزەتمىگەنلىكى بىزنىڭ توغرا سۆزلىيەلىگىنىمىزدىن بولماستىن، بەلكى ئەدەپ يۈزىسىدىندۇر. قىسقىسى، ئۆزىگە تۈركچە كىتاپلارنى ئوقۇپ چۈشىنەلىشىم كېرەك دەپ ئۆلچەم قويغان بىرى ھەرگىزمۇ ئالاقە ئېھتىياجىدىن چىقالىغانلىقىنى تۈركچىنى بىلگىنىم دەپ قارىمايدۇ.
ئوتتۇز ياشتىن ئاشقانلارنىڭ ئۆزىنىڭ ئوقۇمايۋاتقانلىقىنى ئاقلايدىغان ئەڭ چوڭ باھانىلىرىنىڭ بىرى يېشىنىڭ يوغىناپ قالغانلىقى بولسا، يەنە بىر ئاتالمىش < ئالدىراش> لىقىدۇر. بۇ يەردە بۇ ئاتالمىش < ئالدىراشلىق> ھەققىدە توختالمايمەن. ئويۇن_تاماشا، سودا_سېتىقتا ئۆزىنى ياش چاغلايدىغانلار، ئوقۇش،ئۆگىنىشكە كەلگەندە دەرھال < قېرىپ> قالىدۇ. ماھىيەتتە بۇنىڭ ئۆزىمىزنىڭ ئۆگەنمەسلىكىمىزنىڭ يوللۇقلۇقىغا ئۆزىمىزنى ئىشەندۈرۈش ئۈچۈن ئويلاپ چىققان يالغان تەسەللى ئىكەنلىكىمۇ ئۆزىمىزگە ئايان.
<يېشىمىز بىر يەرگە بېرىپ قاپتۇ، ئوقۇش ئېغىر كېلىدىكەن، كاللىمىزدا تۇرمايدىكەن، ئاسان ئۇنتۇپ قالىدىكەنمىز، كىتاپنى قولۇمغا ئالساملا ئۇيقۇ تۇتىدۇ، بىز ئەمدى ئوقۇپ بولالمىدۇق، بالامنى ياخشى ئوقۇتاي دېدىم…….> دېگەندەك بۇ كىلاسسىك باھانىلەرنىڭ ئىگىلىرى ۋەتەندىكى لاگېرلارغا قامىلىپ كۈندە سائەتلەپ مەجبۇرى خىتايچە ئۆگىتىلىۋاتقان، قانۇن_تۈزۈم، شوئارلار مەجبۇرى يادلىتىلىۋاتقان، خىلمۇ_خىل ئۆگىنىش خاتىرىسى يېزىشقا مەجبۇرلىنىۋاتقان ( ئۆتكەندە بىر قېرىندىشىمىز خىتايچە ناخشىلارنى يادلاپ بولالمىغانلىقىدىن ئۇچرىغان ھاقارەتلەرگە بەرداشلىق بېرەلمەي ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالدى) قېرىنداشلىرىمىزنى ھەرگىز ئۇنۇتماسلىقىمىز كېرەك. مۇشۇنداق بىر پەيتتە چوقۇم ئۆزىنى شۇلارنىڭ ئورنىغا قويۇپ ئويلاپ بېقىشىمىز بىر ۋىجدانى مەجبۇرىيەتتۇر. ئەگەر سىز ئۇلارنىڭ ئورنىدا بولغان بولسىڭىز، يۇقارقىدەك تاتلىق باھانىلەرنى كۆرسىتەلەمتىڭىز؟!