سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1941-يىلى ناتسىست گېرمانىيەنىڭ بېسىم تۈپەيلى «تىراپارتىت ئەھدىنامىسى»چېتكوۋىك ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئىمزالاندى. ئارقىدىن، يۇگوسلاۋىيە قوراللىق قىسىملىرى ئىنگىزلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن دۇسانسموۋىكنىڭ باشچىلىقىدا ھەربىي-سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغىدى. شاھزادە پاۋۇل گىرېتسىيەگە سۈرگۈن قىلىندى. ھەربىي-سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغىغۇچىلار يېڭى ئاساسىي قانۇن ئارقىلىق كىرودلارغا بېرىلگەن ھەق-ھوقۇقلارنى قايتۇرۇپ ئالدى. ھەربىي-سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغىغان گېنېراللار بۈيۈك سىربىيە قۇرۇپ چىقىش پىلانىغا ئىجابىي قارايتتى (بارتلېت، 2003: 19).
سىرپ گېنېراللارنىڭ ھەربىي-سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغىشىدىن گىتلىر قاتتىق غەزەبلدى. 1941-يىلى 6-ئاپرېلدا بېلگىرد بومباردىمان قىلىندى، بومباردىماندا نۇرغۇن كىشى ئۆلدى. ئارقىدىنلا يۇگوسلاۋىيەگە قۇرۇقلۇقتىن ھۇجۇم قىلىندى، ئۇرۇشتا يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسى مەغلۇب بولدى. كىرودلار سىرپلار سەۋەبلىك نېمىسلارنىڭ يۇگوسلاۋىيەگە ھۇجۇم قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، سىرپلارنى ئەيىبلىدى. شۇنداقتىمۇ نېمىسلارغا قارشى كىچىك كۆلەمدە قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى ئېلىپ بېرىلدى. كىرود دېھقانلار پارتىيەسى باشلىقى ماكېك نېمىسلارغا قارشى ھەرىكەت ئېلىپ بارماسلىقىنى قارار قىلدى (گولدسىتيىن 1999: 130).
نېمىسلار ماكېكتىن كىرودىيە دۆلىتى قۇرۇپ بۇ دۆلەتنىڭ پىرېزىدېنتى بولۇشىنى تەلەپ قىلدى. لېكىن ماكېك ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە بېقىنىپ قالىدىغان بىر دۆلەت قۇرۇپ چىقىشنى خالىمايتتى. ماكېك ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئۇرۇشتا غەلىبە قىلالمايدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى. لېكىن ماكېك ئىتالىيەدە پائالىيەت قىلىۋاتقان فاشىست ئانتې پالېۋىك رەھبەرلىگىدىكى ئۇستاش (ئىسيان)ھەرىكىتى ئەزالىرىنىڭ زاگرېبنى قولغا كىرگۈزۈپ مۇستەقىل كىرودىيە دۆلىتىنى ئېلان قىلالايدىغانلىقىنى پەقەتلا ئويلاپ باقمىغانىدى. ئەمەلىيەتتە كىرودىيە بىر بېقىندى دۆلەت ھالىتىگە چۈشۈپ قالغان بولۇپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئاستىرتتىن باشقۇرۇلاتتى ( بارتلېت، 2003: 20).
ئۇستاش ھەرىكىتىنىڭ يىلتىزى كىرود مىللەتچىلىكىگە تايىنىدۇ. ئۇستاش ھەرىكىتى ئۆزىنى كىرود خەلقىنىڭ، تىلىنىڭ ۋە كۈلتۈرىنىڭ ھەققىي ۋەكىلى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرەتتى ( تاشار، 1996: 55). ئۇستاش ھەرىكىتى ئەزالىرى ئۆزلىرىنى ھەققىي كىرودلاردەپ قارايتتى. ھەرىكەت ئەزالىرىمۇ كىرودىيەنىڭ كاتولىك دۆلەت سۈپىتىدە ھامان بىر كۈنى قۇرۇلىدىغانلىقىغا چىن ئىشىنەتتى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە كىرودىيە دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشىدىكى ئەڭ زور توساقنىڭ بىر مىليوندىن ئارتۇق سىرپنىڭ كىرودىيەدە ياشىشى ئىدى. ئۇستاش ھەرىكىتى چوقۇم ئېتنىك تازىلاش ئېلىپ بېرىلىشى كېرەكلىكىگە ئىشىنەتتى، شۇڭا گېرمانىيە بىلەن ئىتالىيەدىكى فاشىست تەشكىلاتلار بىلەن ھەمكارلىق ئورناتقانىدى (گولدستىين، 1999: 133).
پادىشاھ ئالېكساندېر ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئۇستاش ھەرىكىتى كاتتىباشلىرى ئىتالىيەگە سۈرگۈن قىلىندى. ئىتالىيەدە پىرېدېنت مۇسۇلىننىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن ئۇستاش ھەرىكىتى كاتتىباشلىرى، ئىتالىيەنىڭ تاشقى سىياسىتى ئۈچۈن بىر ۋاستە قىلىپ ئىشلىتىلىشكە باشلاندى. 1941-يىلى كىرودىيە دۆلىتى جاكارلانغاندا، ئىتالىيە ھۆكۈمىتى ئۇستاش ھەرىكىتى كاتتىباشلىرىنى كىرودىيەگە ئەۋەتتى. گېرمانىيە بولسا كىرودىيەدە فاشىست بىر ھۆكۈمەت قۇرۇپ چىقتى ( گولدستېيىن، 1999: 132).
1941-يىلى 10-ئاپرېلدا ئانتې پاۋېلىك زاگرېپقا كەلدى ۋە تۇنجى مۇستەقىل كىرودىيە دۆلىتىنىڭ پىرېزىدېنتىلىقىغا تەيىنلەندى (لامېپې، 1996: 206). پىرېزىدېنت پاۋېلىك «پوگلاۋنىك»ئۇنۋانىغا ئېرىشتى ۋە دۆلەت ھاكىمىيىتىدە پىرېزىدېنت، باش مىنىستىر ۋە ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۈستىگە ئالدى. 1941-يىلى مايدا ئۇستاش ھەرىكىتىنىڭ 100مىڭدىن ئارتۇق سادىق ئەزاسى بار ئىدى. لېكىن بۇلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسى تۆۋەن بولۇپ، نامرات ئائىلىلەرنىڭ پەرزەنتلىرى ئىدى. شۇنداقتىمۇ ئۇلار بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن ھۆكۈمەت قۇرۇپ مۇستەقىللىقىنى جاكارلىدى. ئۇستاش ھۆكۈمىتى دەرھال سىياسىي تېررورنى باشلاپ ئەمگەك لاگېرلىرى قۇرۇپ چىقتى، قانۇنسىز مەھكىمىلەرنى بەرپا قىلدى. كىرودىيە دۆلىتى قۇرۇلۇپ بىر ھەپتە ئۆتكەندىن كېيىن ئۇستاش ھۆكۈمىتى قانۇنلارنىڭ مەقسىتىنىڭ «ئىنسانلارنى ۋە دۆلەتنى قوغداش»ئىكەنلىكىنى جاكارلىدى. كىرودىيە دۆلىتىنىڭ مەۋجۇدلىقىغا تەھدىت سېلىۋاتقان ۋە كىرودىيە دۆلىتىنىڭ مەنپەئەتىگە دەخلى يەتكۈزگەن كىشىلەر قاتتىق جازالاندۇرۇلدى. بۇنىڭدىكى مەقسەت ئۇستاشنىڭ قانۇنىي سالاھىيىتىنى كۈچەيتىش ۋە ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى بارلىق دۈشمەنلىرىدىن ئىنتىقام ئېلىش ئىدى. سىرپ كىرىل ئېلېپەسى چەكلىنىپ، كىرود لاتى ئېلېپەسىنىڭ ئىشلىتىشكە باشلاندى( تاشار، 1996: 58). كىرودىيەدە سىياسىي ۋە گىراژدانلىق ھوقۇقى كىرودلارغىلا بېرىلدى. بارلىق قانۇنىي تۈزۈم ۋە ھوقۇق ئۇستاش ھەرىكىتىنىڭ چاڭگىلىدا ئىدى. ئۇستاش ھەرىكىتىگە ئەزا ئەمەلدارلار ھوقۇقىدىن خالىغانچە پايدىلىناتتى (بارتلېت، 2003: 21).
دەسلەپكى مەزگىللەردە خەلق يېڭى ھۆكۈمەتنى قوللىغان بولسىمۇ، كىرودىيەدە قۇرۇلغان كوممۇنىزمنى ياقلايدىغان پارتىزانلار سىرپلر زىچ ئولتۇراقلاشقان دالمايچياننىڭ لىكاك ۋە كىرىن رايونلىرىدا قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتى باشلىۋەتتى. چېگرالارنى ئۆزگەرتىشنى سىياسىي مەنپەئەتلەرنى چىقىش قىلىپ ئېلىپ بارغان بەزى كىرودىيەلىك سىياسەتچىلەرنىڭ پوزىتسىيەسى، كىرودىيەدە قانۇننىڭ ئىجرا قىلىنىدىغانلىقىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. ئانتې پاۋېلىك دالماچيا ساھىللىرىنى ئىتالىيەنىڭ يېڭى ھۆكۈمەتنى قوللىشىنى شەرت قىلىپ بېرىۋەتكەنىدى. ئۇستاش ھەرىكىتىنى 1930-يىللاردا ئىتالىيەلىكلەر، 1940-يىللاردا نېمىسلار كونترول قىلىۋالغانىدى (بارتلېت، 2003: 21).