Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
سەرخىللار ۋە سەرخىلىزم (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يەردە بىرەر ھوقۇقدارنىڭ تۇغقىنى، قىزى ياكى ئوغلى ياكى يېقىنى سەرخىل بولالمايدۇ ۋەياكى ئوقۇپ دىپلوم ئالسىلا، پۇل تاپسىلا ياكى دىنىي ساھەدە موللا بولۇپ كەتسىلا سەرخىل بولالمايدۇ. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇيغۇرلارنىڭ زىيالىيلىرىنىڭ ھەممىسىلا سەرخىل بولالمايدۇ ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ بايلىرىنىڭ ھەممىسىلا سەرخىل بولالمايدۇ. بىر چاغدا كانادانىڭ بۇرۇنقى دۆلەت مىنىستىرىنىڭ بىر سۆھبەت پىروگراممىسىنى كۆرگەن ئىدىم، قايسى مىنىستىرلىقى ئېسىمدە قالماپتۇ. ئۇ مۇنداق دېگەن ئىدى: «دۆلىتىمىزدە نۇرغۇن كىتاب ئوقۇيدىغان، جىق بىلىم ئالغان ئادەملەر بار، داۋاملىق مۇنازىرە – مۇزاكىرە قىلىپ ئاغزى بېسىلمايدىغان ئادەملەر بار. ئەمما بۇنىڭ ئىچىدە شۇنداق ئادەملەر باركى، ئۇلار بىزگە لازىملىق، كېرىكى بار ئادەملەردۇر، ئۇلار بىز ئالاقە قۇرۇشقا تېگىشلىك ئادەملەردۇر.» كانادالىق بۇ مىنىستىرنىڭ بۇ يەردە كۆزدە تۇتقىنى، ئەلۋەتتە سەرخىللار ئىدى. چۈنكى، مەشھۇر ئادەملەرنىڭ ھەممىسىلا، ھەر كۈنى مەيدان ئىگىلەپ ئوتتۇرىغا چىقىۋالغانلارنىڭ ھەممىسىلا سەرخىل بولالمايدۇ. سەرخىل بولۇش ئۈچۈن بۇ مىللەتكە كېرىكى بولۇشى، ۋەتەن مىللەت ئۈچۈن ئەڭ پايدىلىق كېرىكى بار يېڭى ئىدىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قويالايدىغان، قارار چىقىرالايدىغان بولۇشى، مىللەتنى باشلاپ ماڭىمەن دەپ مىللەتنىڭ تەقدىرىگە ئولتۇرۇپ قويمايدىغان بولۇشى كېرەك.
خەلقئارادا تارىخىي قارار: ۋولكسۋېيگېن(Volkswagen) شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىشى ۋە ئۇنىڭ كەڭ دائىرىلىك تەسىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن، بۇ ئۆزگىرىشلەر ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىگە قايتا قاراپ چىقىشقا مەجبۇر قىلىدۇ. خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ چېكىنىشى ۋە شەرقىي تۈركىستانغا مەبلەغ سېلىشتىن باش تارتىشى، ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتىگە ئېغىر تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۇلارنى يا ئۆز سىياسىتىنى ئۆزگەرتىشكە، ياكى خەلقئارالىق جەمئىيەتتىن تېخىمۇ بەك يىراقلىشىشقا مەجبۇر قىلىدۇ. ھەر قانداق ئەھۋالدا، بۇ ئۆزگىرىش ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كۈرىشى ئۈچۈن يېڭى پۇرسەتلەر يارىتىپ بېرىدۇ.
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارى، شىركەتلەر دۇنياسىدا تارىخىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. بۇ قارار خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدىكى مەسئۇلىيىتى ھەققىدە يېڭى بىر باب ئاچتى. بىر مىليارد ياۋرودىن ئارتۇق مەبلەغنى قۇربان قىلىپ تۇرۇپ، كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرى بويىچە قارار چىقارغان بۇ شىركەتنىڭ ھەرىكىتى، شىركەتلەر دۇنياسىدا ئەخلاق ۋە مەنپەئەت ئوتتۇرىسىدىكى تاللاشتا يېڭى بىر ئۆلچەم ئورناتتى.
بۇ قارار شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن بولغان كۈرىشىدە مۇھىم بىر غەلىبە بولۇپ قالدى. ئۇيغۇر دىئاسپورا جامائىتىنىڭ ئۈزلۈكسىز كۈرىشى، خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشى نەتىجىسىدە، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ شىركەتلەرنىڭ بىرىنى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك پائالىيەتلىرىنى توختىتىشقا مەجبۇر قىلالىدى. بۇ غەلىبە كېيىنكى كۈرەشلەر ئۈچۈن ئۈمىد ۋە ئىلھام مەنبەسى بولۇپ قالدى.
بۇ ۋەقە خىتاي ھۆكۈمىتىگىمۇ كۈچلۈك سىگنال بەردى. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارىتا تۇتقان قەتئىي پوزىتسىيەسى، ئىقتىسادىي بېسىم ئارقىلىق سىياسىي ئۆزگىرىش يارىتىش مۇمكىنلىكىنى كۆرسەتتى. خىتاي ھۆكۈمىتى ئەمدى ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇر، چۈنكى خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ قەدەممۇ قەدەم چېكىنىشى ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتىگە ئېغىر زەربە بەردى.
بۇ تارىخىي ۋەقە، كەلگۈسىدە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىق سودا-سېتىق ۋە شىركەتلەرنىڭ قارار چىقىرىشىدا تېخىمۇ مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. يېڭى تېخنولوگىيەلەر، كۈچەيگەن قانۇنىي نازارەت ۋە ئىستېمالچىلارنىڭ ئۆسكەن ئېڭى نەتىجىسىدە، شىركەتلەر ئەمدى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى ئىقتىسادىي پايدىدىن ئايرىم ھالدا مۇھاكىمە قىلالمايدىغان بولدى. بۇ ئۆزگىرىش شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن بولغان كۈرىشىگە يېڭى پۇرسەتلەر يارىتىپ بېرىدۇ.
يۈكسەك ئەخلاق
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۈنســايىن تەرەققىــي قىلىۋاتقــان زامانىــۋى دۇنيانىــڭ يېڭىچــە قىممــەت قاراشــلىرى كۈنىمىــز ئىنســانلىرىنىڭ ئېڭىدىكــى ئەخــلاق ئۇقۇمىغــا بىۋاســتە تەســىر كۆرســەتتى ۋە كۆرســەتمەكتە. يېقىنقــى يىللاردىــن بېــرى ئاممىبــاب ھالەتتىكــى ئىجتىمائــى ئەخــلاق كىرزىســلىرى ئوتترىغــا چىقماقتا. شـۇنداقلا پوستمودېرنىزىم )postmodernizm ) ئېقىمــى بىلــەن تــەڭ ھاياتىمىزغــا ”مۇتلــەق توغــرا ياكــى مۇتلـەق خاتـا يوقتـۇر“ تەرىقىسـىدىكى كـۆز قاراشـلار كىرىـپ كەلدى. يەنە بىر تەرەپتىن قارايدىغان بولساق، ئىنسانلارنىڭ ئېڭىدىكــى ئەخــلاق چۈشەنچىســى ۋە يەشمىســىنىڭ كىلاسســىك دەۋرگــە سېلىشــتۇرغاندا كۈندىن-كۈنگــە ئاددىيلاشــقانلىقىنى كۆرۈۋاالاليمىــز. كىلاسســىك دەۋردە ئەخــلاق ئىلمــى ناھايىتــى كــەڭ دائىرىلىــك بىــر تەتقىقــات تېمىســى بولــۇپ جەمىئەتشۇناســلىق, پىســخىلوگىيە, ئىقتىسـاد, ھۇقـۇق ۋە سىياسـەت سـاھەلىرى قاتارلىقلارنىمۇ ئــۆز ئىچىگــە ئالغــان. كىلاسســىك ئەخلاقچىلارنىــڭ ئــەڭ مۇھىملىرىدىــن بىــرى بولغــان ئوســمانلى ئالىمــى كىنالىــزادە ئەلــى چەلەبىنىــڭ ئەخــلاق ئىلمىــدە ھېلىھــەم ئىنتايىــن مۇھىــم ئورۇنــدا تۇرىدىغــان يۈكســەك ئەخــلاق )Alâiî Ahlâki )ئەســىرىگە كــۆز يۈگۈرتىدىغــان بولســاق بــۇ كــەڭ دائىرلىــك بىرلەشــمىنىڭ روشــەن نامايەندىســىنى كۆرەلەيمىــز.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
قورشاۋدا قېلىش ۋەھىمىسىدىن جاھانگىرلىككىچە:  رۇسىيە
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۈيۈك رۇسىيە چۈشىنى رېئاللىقا ئايلاندۇرۇشنىڭ كويىغا چۈشكەن ۋىلادېمىر پۇتىننىڭ، چار پادىشاھ 2-پېترونىڭ ۋەسىياتنامىسىنىڭ روھى، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى تېرروتىرىيەسىدىكى رايونلارنى قايتىدىن رۇسىيە زېمىنىغا قوشۇۋېلىش، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا قايتىدىن ئىشغال قىلىش،سىتالىننىڭ كېڭەيمىچىلىك سىياسىتىگە ۋارىسلىق قىلىش،  ناتو ۋە ئامېرىكاغا تاقابىل تۇرۇش، دۇنيادىكى تەسىر دائىرىسىنى كۈچەيتىش قاتارلىق نۇرغۇن ئىچكى ۋە تاشقى سەۋەبلەر تۈپەيلى، خەلقئارانىڭ نارازىلىقىغا، خەلقئارا تەرتىپ، تۈزۈم ۋە خەلقئارا قانۇنلارغا پىسەنتمۇ قىلماستىن ئۇكرائىنادىكى دونېتسك ۋە لۇھانسك قاتارلىق رايونلارنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلىشى ۋە ئۇكرائىناغا ھۇجۇمى قىلىشى سەۋبىدىن، بىزنىڭ مەسىلىمىز خەلقئارادا قىزىق نۇقتىلاردىن بىرى بولۇشتىن چۈشۈپ قالدى. بىزنىڭ مەسىلىمىزنىڭ قىزىق نۇقتا بولۇشتىن چۈشۈپ قېلىشىغا سەۋەب بولغان بۇ ھادىسە، بەلكىم بىزگە  بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك بولمىسىمۇ، لېكىن يەرشارىلاشقان بۈگۈنكى دەۋردە ۋاستىلىك مۇناسىۋەتلىكتۇر. شۇڭا مۇشۇنداق مۇھىم بىر ھادىسىنى ئەتراپلىق چۈشىنىشكە ئېھتىياجىمىز بار. لېكىن بىز بۈگۈنكى يازمىدا پەقەت بۇ ھادىسىنىڭ بىر تەرىپىنىلا يورىتىپ بېرىشكە تىرىشىمىز.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 6-سانى نەشردىن چىقتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 6-سانى  (2022-يىللىق 2-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :
ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .
زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.
ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).
7- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.
مەزھەپچىلىك ۋە تەرىقەتچىلىك (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ مىساللارنى كۆپەيتمەك مۇمكىندۇر. پەقەت ئەسىرلەر ئىلگىرى بولسىمۇ مەيدانغا كەلگەن بۇ ئازاپ، كۆڭلىنى يىرىم قىلىدىغان ۋە ئىسلامنىڭ روھىغا تامامەن زىت ھادىسلەرنى ئوقۇش مۇسۇلماننىڭ قەلبىنى  غەم -قايغۇغا پاتۇرماقتا.  تېنىچ، ھۇزۇر، خاتىرجەملىك، كەڭ –قورساقلىق، ھۆرلۈك ۋە سائادەت دىينى بولغان  ئىسلامنىڭ ئاساسى  بۇ خىل ھادىسلەرگە رۇخسەت قىلمايدۇ. مەزھەپلەرمۇ ماھىيەت ۋە غايىسى ئېتىبارى بىلەن مەزكۇر پىتنەلەرگە سەۋەب بۇلۇشتىن يىراقتۇر. پەقەت بىر سەۋەب جاھالەت، غەپلەت ۋە تەئەسسۇپتۇر. دىينى ئالىملارنىڭ ۋەزىپىسمۇ بۇ مەنىۋى مىكروپلار بىلەن تېركەشمەك، ئىسلامنىڭ ئاساسى قۇرۇلمىسىنى قوغداشقا تېرىشىشتۇر. ئىقبالنىڭ بۇ سۆزى نېمە دىگەن گۈزەل ھە: «ئىسلامنىڭ قۇرۇلمىسىدا ھېچبىر قۇسۇريوقتۇر، پۈتۈن كەمچىلىك بىزنىڭ مۇسۇلمانلىقىمىزدا.»
2036-يىلغا نەزەر: دۇنيا سىياسىي گېئومېتىرىيەسىنىڭ قايتا سىزىلىشى ۋە كەلگۈسى ئون يىلنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەرىتىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قانداقلا بولمىسۇن، دوكلاتتا خىتاينىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدىكى مىللىي ۋە ئىجتىمائىي زىددىيەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خىتاينىڭ دۇنياۋى يۈكسىلىشىگە كۆرسىتىدىغان توسالغۇ رولى يېتەرلىك يورۇتۇلمىغان. مۇھاكىمە قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، خىتاي سىرتتا قانچىلىك كۈچەيمىسۇن، ئىچكى قىسمىدىكى بېسىم سىياسىتى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرى ئۇنىڭ يۇمشاق كۈچىنى (Soft Power) ۋە خەلقئارا ئوبرازىنى داۋاملىق زىيانغا ئۇچرىتىدۇ. دوكلاتتا خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچ جەھەتتە ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىن خېلىلا ئارقىدا ئىكەنلىكى (%30 ياۋروپا، %16.8 خىتاي) تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، بۇ دەل ئۇيغۇر مەسىلىسى ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ خىتاينىڭ «دۇنياۋى لىدېر» بولۇشىغا توسالغۇ بولۇۋاتقان مۇھىم ئامىل ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ دوكلات دۇنيا سىياسىتىنى كۆزىتىدىغانلار ئۈچۈن بىر «ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى» ھېسابلىنىدۇ. سىياسىي ئانالىزچىلەر ۋە ئىستراتېگىيەچىلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، كەلگۈسى ئون يىلدا خىتاي-ئامېرىكا رىقابىتىنىڭ مەركىزىي تېما بولىدىغانلىقى، ئەمما بۇ رىقابەتنىڭ نەتىجىسىنىڭ تېخى ئېنىق ئەمەسلىكى، دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە قالايمىقان بىر دەۋرگە كىرىۋاتقانلىقىنى تونۇپ يېتىش ئىنتايىن مۇھىم.
پايدىلانغان مەنبە:
Aylward, M. K., Engelke, P., Friedman, U., & Kielstra, P. (2026, February 10). Welcome to 2036: What the world could look like in ten years, according to nearly 450 experts. Atlantic Council.
تۈركىيەدىكى رادىكال دىنىي – سىياسىي گۇرۇپپا (ئېقىم)لار
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەربتە ئوتتۇرىغا چىققان ئۇقۇمىنى ئاساس قىلغان، ئەمما يېقىنقى يىللاردا تۈرك تىلىدا كەڭ قوللىنىلغان «رادىكال» سۆزىنىڭ تېرمىنولوگىيەلىك مەنىسىنى ئەتراپلىق ھالدا يورۇتۇپ بېرىش، يۇقىرىدىكى ماۋزۇدا ئىپادىلەنگەن تېمىنى تەتقىقات سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇشتىكى ئاساسلىق قىيىنچىلىقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. تۈرك تىل تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ئەڭ يېڭى لۇغىتىدىن «يىلتىزى بار، قەتئىي، ئەسەبىيەتچى» ۋە «ئەسەبىيلىك» مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان بۇ سۆز ئادەتتە ئىسلامى ئېقىم ۋە گۇرۇپپىلار / جامائەتلەر ئۈچۈن ئومۇمەن «ئەسەبىيەتچى» مەنىسىدە قوللىنىلىدىغان بولۇپ، بۇ ئىستېمال يەنە غەرب مەنبەلىك ئاتالغۇ بولغان «فوندامەنتالىزم (fundamentalizm)» بىلەن مەنىداش بولغانلىقتىن مەنە قالايمىقانچىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. ئەمەلىيەتتە، «ئەسەبىيەتچى» سۆزىنىڭ ئىنگلىزچىدىكى توغرا مەنىسى «fundamentalizm» بولۇپ، ئىسلام تارىخىدىكى بۇ ئۇقۇمغا ئەڭ ماس كېلىدىغان ئاتالغۇ بولسا، ھەنبەلىيلىك – ۋاھابىلىق يۆنىلىشىدە تەرەققىي قىلغان يىلتىزى چوڭقۇر ھەدىسچى ئەنئەنىنىڭ ئىسمى بولغان «سەلەفىيلىك»تىن ئىبارەت. بۇ خىل «ئەسەبىيەتچىلىك» بولسا، بىز چۈشەندۈرۈپ ئۆتىدىغان رادىكاللىقنىڭ تېرمىنولوگىيەلىك مەنىسىدىكى ئىنتايىن تار بىر ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چۈنكى، ھەر بىر سەلەفىي رادىكال ئەمەس. ئىسلامنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى بولغان ئايەت ۋە ھەدىسلەرنىڭ يۈزەكى مەنىسىگە ئاساسەن دىننى چۈشىنىدىغان ۋە ئەمەل قىلىدىغان سەلەفىيلەرنىڭ كۆپىنچىسى سىياسىي تەلىپى بولمىغان ۋە ھازىرقى ھالەتنى قوللايدىغان كىشىلەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئەسەبىيەتچىلىكى نامازنىڭ ئادا قىلىنىش شەكلى، كىيىم – كېچەك قاتارلىق شەخسىي مەسىلىلەر بولۇش بىلەن بىرگە، بەزىدە ئۇلۇل ئەمىر – ئىش ئۈستىدىكى مەسئۇل كىشىلەرگە ئىتائەت قىلىشنىڭ ۋاجىپ ئىكەنلىكى قاتارلىق سىياسىي مەسىلىلەردە سەلەفنىڭ، يەنى بەزى ساھابىلەر ۋە ئىسلامنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى ئۆلىمالارنىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ھەرىكىتىنى ئاساس قىلىش بىلەنلا چەكلىنىدۇ[1]. رادىكال ئىسلامى ھەرىكەتلەر دىننىڭ ئاساسلىق مەنبەسى بولغان قۇرئاننى تەبىئىيلا ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. لېكىن ئاقتاش ئېيتقاندەك ئۇلارغا ئوخشىمايدىغان يېرى شۇكى، سەلەفىيلەر قۇرئاننى نازىل بولغان ئارقا كۆرۈنۈش ئاساسىدا چۈشىنىشكە تىرىشقان بولسا، رادىكاللىق ئۇنى بۈگۈنكى شارائىتتا چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ[2].
[1] Çağdaş Selefi akımların radikal ve uzlaşmacı iki yüzü hakkında bkz. Büyükkara, “11 Eylül’le Derinleşen Ayrılık», s. 205-234.
[2] Ümit Aktaş, İslami Hareket ve Yöntem, İstanbul, 1996, s. 133.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
2026-يىلىدىكى يەرشارىۋى قالايمىقانچىلىقنىڭ خىتايغا ياراتقان پۇرسەتلىرى: ئاتلانتىك ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە ياۋروپانىڭ قىيىن تاللىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كانادا باش مىنىستىرى مارك كارنىي (Mark Carney) نىڭ يېقىندا بېيجىڭغا قىلغان زىيارىتى ۋە ئۇنىڭ خىتاي بىلەن ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك ۋە سودا كېلىشىمى ئىمزالىشى، باشقىلار تەرىپىدىن ئەگىشىشكە بولىدىغان يوشۇرۇن بىر يول دەپ قارىلىشى مۇمكىن. خىتاي ئاتلانتىك ئوكيان كىرىزىسىدىن پايدىلىنىپ پۇرسەت ئىزدەيدۇ ۋە زىيارەتكە كەلگەن ياۋروپا رەھبەرلىرىگە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش «چىقىش يولى» تەمىنلىشى ئېھتىمالغا يېقىن. ئەلۋەتتە، بەزى يول قويۇشلار بەدىلىگە. خىتاي بۇ ئارقىلىق غەرب لاگېرىنى پارچىلاشنى كۆزلەۋاتىدۇ.
خۇلاسە: قۇرۇلمىلىق خىرىس ۋە ياۋروپانىڭ كەلگۈسى
ھالبۇكى، ياۋروپالىقلار خىتاينىڭ ئېلىپ كېلىدىغان قۇرۇلمىلىق ۋە سىستېمىلىق خىرىسلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقى كېرەك. ئامېرىكىنىڭ تەھدىتلىرىگە ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىش كېرەك بولغىنىدەك، بېيجىڭنىڭ رۇسىيەنى قوللىشىغا ياكى خىتاي بىلەن بولغان كەسكىن سانائەت رىقابىتى سەۋەبىدىن گېرمانىيەدە ھەر ئايدا 10,000 ئىشلەپچىقىرىش خىزمەت ئورنىنىڭ يوقىلىشىغا ئوخشاش مەسىلىلەرگىمۇ جىددىي قاراش لازىم. نۆۋەتتە بېيجىڭ ۋاشىنگتونغا قارىغاندا تېخىمۇ ئىشەنچلىك كۆرۈنۈشى مۇمكىن، ئەمما ئۇنىڭ سىياسەتلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىدا ماھىيەتلىك ئۆزگىرىش بولغىنى يوق.
شۇنى تەكىتلەشكە بولىدۇكى، بىز گۇۋاھ بولۇۋاتقان گېئوپولىتىك مەنزىرىدىكى ئۆزگىرىشلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۇزۇن مۇددەتلىك خاراكتېرگە ئىگە بولۇپ، ئۇلارنىڭ تەسىرى ترامپ ئاقسارايدىن ئايرىلغاندىن كېيىنمۇ داۋاملىق ھېس قىلىنىدۇ. ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىككى قىرغىقىنىڭ كوللېكتىپ ھەرىكىتى ۋاقتىنچە مۇمكىن بولمايدىغان بىر ۋەزىيەتتە، دەۋر بىزدىن بۇ ئۆزگىرىۋاتقان گېئوپولىتىك رېئاللىققا قارىتا يېڭىچە يۆنىلىش تۇتۇشنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ. بۇ يېڭى يۆنىلىش ياۋروپانىڭ چىدامچانلىقى، ئىقتىدارى ۋە ئۇيۇشۇشچانلىقىنى كۈچەيتىشنى، شۇنداقلا خىتاي ياكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا بېقىنىپ قالمايدىغان، بەلكى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بولغان باشقا ھەمكارلىق ۋە ئىتتىپاقداشلىقلارنى ئىزدەپ تېپىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشى كېرەك.
Legarda, Helena. (2026). «China Sees Opportunities in Global Disorder». IP Quarterly. Mercator Institute for China Studies (MERICS).
خىتاي  نېمە ئۈچۈن مەغلۇب بولغان ئىقتىسادىي مودېلدىن ۋاز كەچمەيدۇ؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۆتكەن قىرىق يىل ئىچىدە، خىتاي  ئىقتىسادى ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ غەيرىي ئۆسۈش مەزگىلىنى باشتىن كەچۈردى. 1981-يىلى، خىتاي  نوپۇسىنىڭ 90 پىرسەنتتىن كۆپرەكى دۇنيادىكى ئەڭ تەرەققىي قىلمىغان رايونلاردىكىدەك ئېغىر نامراتلىقتا ياشىغان ئىدى. بۈگۈن، نوپۇسنىڭ يېرىمىدىن كۆپى نۇرغۇن تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەرنىڭكىگە سېلىشتۇرغىلى بولىدىغان تۇرمۇش سەۋىيەسىگە ئىگە ئوتتۇرا تەبىقىگە ئايلاندى. شۇنداقتىمۇ بەزى جەھەتلەردىن ئالغاندا، ئوتتۇرا تەبىقىدىكى خىتايلىقلار ئۆزلىرىنى ھېچقاچان بۇنچىلىك نامرات ھېس قىلىپ باقمىدى. ئۇلاردا تەڭتۇشلىرىنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىدىن كېيىن قېلىۋاتقانلىق تۇيغۇسى كۈچىيىشكە باشلىدى، پەرزەنتلىرىنىڭ بايلىققا ئېرىشىشى ۋە چەت ئەلدە ئوقۇش پۇرسەتلىرى تېخىمۇ يېتىشكىلى بولمايدىغاندەك غايىلەردەك تۇيۇلماقتا.
خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئىسلاھاتىدىن بۇيان تۇنجى قېتىم، نۇرغۇن ئائىلىلەر ئەتىنىڭ بۈگۈندىن ياخشى بولماسلىقىدىن ئەنسىرەيدۇ. بۇ شەخسىي مەغلۇبىيەتتىن ئەمەس، بەلكى ئۆزلىرىنىڭ كونتروللۇقىدىن ھالقىغان كۈچلەر سەۋەبىدىندۇر. خىزمەت بازىرىغا كىرىۋاتقان ياشلار ئۆزلىرىنى كۈچسىز ھېس قىلماقتا، ياشلارنىڭ ئىشسىزلىق نىسبىتى 17 پىرسەنتتىن ئېشىپ كەتكەچكە، بارغانسېرى كۆپ ياشلار مول كىرىملىك خىزمەت باشلىيالمايۋاتىدۇ. ياش ئائىلىلەر پەقەت تۇرمۇش سەۋىيەسىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈنلا توختىماي بېسىمغا دۇچ كېلىۋاتىدۇ. ئۆتكەن يىلى بۇددا ئىبادەتخانىلىرىغا زىيارەت قىلىش 300 پىرسەنتتىن ئارتۇق ئاشتى، بۇ تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنىڭ كەلگۈسىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن خۇراپىي ئېتىقادلارغا يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بارغانسېرى نۇرغۇن خىتايلار پارتىيەنىڭ ئورتاق باياشاتلىق توغرىسىدىكى كاپالەتلىرىگە قارىغاندا ئىبادەتخانا مۇراسىملىرى ياكى تۇمارلارغا كۆپرەك ئىشىنىدىغاندەك قىلىدۇ.
ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئاستىلاۋاتقان ئىقتىسادىي ئۆسۈش، خاتىرجەمسىز ئوتتۇرا تەبىقە ۋە باياشات جەمئىيەت قۇرۇشتىن بەكرەك، دۇنياۋى ئارمىيە قۇرۇشقا بېرىلگەن رەھبەرگە ئىگە خىتاي  بىلەن يۈزلىشىۋاتىدۇ. بۇ مۇرەككەپ ۋەزىيەت شى جىنپىڭنىڭ پەقەت غايىلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئىقتىدارى ۋە چەكلىمىلىرىنىمۇ رېئال باھالايدىغان خىتاي  ئىستراتېگىيەسىنى تەلەپ قىلىدۇ. گەرچە ئاددىي خىتاي  پۇقرالىرىنىڭ چەكلىك تەسىر كۈچى بولسىمۇ، ئۇلار بىرلىكتە بېيجىڭغا ئىقتىسادىي بېسىم ئىشلىتەلەيدۇ، ھەميانلىرىنى چىڭ تۇتۇش ۋە تېجەشكە ئەھمىيەت بېرىش ئارقىلىق، ئۇلار دۆلەتنىڭ يۆنىلىشىگە جىمجىت، ئەمما كۈچلۈك ئىشەنچسىزلىكتە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈش بىلەن تەسىر كۆرسىتەلىشى مۇمكىن. ئەگەر خىتايدىكى ئىقتىسادىي ئەھۋال داۋاملىق ناچارلاشسا، شى جىنپىڭنىڭ تۇيۇقسىز بۇرۇلۇش قىلىشى، بەلكىم غەربكە بولغان قارشىلىقىنى يۇمشىتىشى مۇمكىن. ۋاشىنگتون خىتاينىڭ مالىيەنى قوللاش تەدبىرلىرىنىڭ نەتىجىسىنى ۋە بېيجىڭنىڭ دۆلەتنىڭ ئاساسىي ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرىنى ھەل قىلالماسلىقىنىڭ مۇمكىنچىلىكىنى كۆزىتىۋاتقاندا، خىتاي  تەھدىتى بىلەن بولۇپ كېتىپ، كەلگۈسىدە ئامېرىكا-خىتاي  مۇناسىۋەتلىرىنى قايتا بەلگىلەش پۇرسەتلىرىنى كۆزدىن قاچۇرۇپ قويماسلىقى كېرەك.[7]
[1] https://www.foreignaffairs.com/china/why-china-wont-give-failing-economic-model
[2] Foreign Affairs Journal
[3] PBOC, People’s Bank of China
[4] government bonds
[5] century of humiliation
[6] whole of nation
[7] تەرجىمە قىلغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئىككى يۈزى: قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى بۆلۈنۈش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۇساننا پاتتوننىڭ ماقالىسى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنزىرىسىنىڭ مۇرەككەپلىكىنى ۋە ئىككى روشەن كىچىك رايونغا بۆلۈنۈش يۈزلىنىشىنى ھەر تەرەپلىمە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. قۇرۇقلۇقتىكى دۆلەتلەرنىڭ خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىق يولى بىلەن بېيجىڭنىڭ تەسىر دائىرىسىگە كىرىشى رايوننىڭ كەلگۈسىدىكى تەڭپۇڭلۇقلىرىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئۆزگەرتىدۇ. دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى بولسا جۇغراپىيەلىك ئورنى ۋە دۇنياۋى سودا يوللىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇھىملىقى سايىسىدا، تېخىمۇ كۆپ خىل خەلقئارالىق شېرىكلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى داۋاملاشتۇرماقتا ۋە خىتاينىڭ رايوندىكى مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ئامىل ھاسىل قىلماقتا.
ماقالە ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ۋە خىتاينىڭ تەسىر كۈچىنى چەكلەش ئۈچۈن، تايلاند ۋە ۋىيېتنام قاتارلىق كۆۋرۈكلۈك رول ئوينايدىغان دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىشى كېرەك، دېگەن خۇلاسىگە كېلىدۇ. بۇ دۆلەتلەر بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقلارنى ئورنىتىش ۋە ھازىرقى ئىتتىپاقداشلىقنى جانلاندۇرۇش دېڭىز-ئوكيان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئوچۇق ۋە ئەركىن قېلىشىنى كاپالەتلەندۈرۈش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كېڭەيمىچىلىك سىياسەتلىرىگە قارشى بىر توسۇق ھاسىل قىلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. پاتتوننىڭ تەھلىلى غەرب سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىياغا قارىتا تېخىمۇ ئىنچىكە ۋە ئايرىپ مۇئامىلە قىلىدىغان بىر ئۇسۇلنى قوللىنىشى كېرەكلىكىنى، رايوننى بىر پۈتۈن بىر گەۋدە دەپ قاراشنىڭ ئورنىغا، ئىچكى پەرقلەرنى ۋە گېئوپولىتىكىلىق يۈزلىنىشلەرنى نەزەردە تۇتۇپ ئىستراتېگىيە تۈزۈشى كېرەكلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەسەر خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە خەۋپسىزلىك تەتقىقاتى ساھەسىدە مۇھىم بىر پايدىلىنىش نۇقتىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئەخلاق ئېپىستېمولوگىيەسى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەخلاق ئېپىستېمولوگىيەسى[1] ئەخلاقىي بىلىمنىڭ مۇمكىنچىلىكى، ئەخلاق ھۆكۈملەرنىڭ ماھىيىتى، بىلىش قىممىتى ۋە ئېپىستېمولوگىيەسى قاتارلىقلار ئۈستىدە ئىزدىنىش ئېلىپ بارىدىغان ئېپىستېمولوگىيە تارمىقىدۇر. ئەخلاق ئېپىستېمولوگىيەسىدىكى ئەڭ ئاساسلىق قارمۇ-قارشىلىق رېئالىزم بىلەن ئانتى-رېئالىزم ۋە بىلىش نەزەرىيىسى بىلەن ئانتى-بىلىش نەزەرىيەسى ئارىسىدىكى قارمۇ-قارشىلىقتۇر. ھەقىقەتەنمۇ ئەخلاقىي ھۆكۈملەرنىڭ مەلۇم پاكىتلار ۋە خۇسۇسىيەتلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى قارىشى، بۇ ھۆكۈملەرنىڭ بىلىش قىممىتى بار دېگەن قاراش بىلەن بىرگە تۇرىدۇ.
ئەخلاقىي رېئالىزم دەپ ئاتىلىدىغان ئومۇمىي ئېقىم،  ئەخلاقىي ھۆكۈملەرنىڭ پاكىتلىق ۋە بىلىش قىممىتى بارلىقىنى ياقلاش بىلەن بىرگە، بۇ ھۆكۈملەرنىڭ توغرا ياكى خاتالىقىنى ئىسپاتلاشتا ئوخشىمىغان ئۇسۇللارنى تەۋسىيە قىلىدۇ. رېئالىزمغا قارشى ئېقىم بولسا، ئەخلاقىي ھۆكۈملەرنىڭ پاكىتلىق بىر مۇقابىلى بولمىغانلىقى ئۈچۈن،  ئۇلارنى دەلىللەشنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى، شۇڭا بىلىش قىممىتى يوقلۇقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
بۇ ئىككى ئېقىم ئارىسىدىكى قارمۇ-قارشىلىق ئەخلاقىي ھۆكۈملەرنىڭ ھەقىقەتەن قىممىتى بار-يوقلۇقىنى سۈرۈشتۈرىدىغان ئەخلاق ئېپىستېمولوگىيەسىنىڭ دائىرىسىنى بەلگىلەيدۇ. بۇ مۇنازىرە دائىرىسىدىكى ئەڭ ئاساسلىق پەرق بىلىش نەزەرىيىسى بىلەن بىلىش نەزەرىيىسى بولمىغان قاراشلار ئارىسىدا كۆرۈلىدۇ.
بىلىش نەزەرىيىسى ئېقىمىغا كۆرە، توغرا ياكى خاتا ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلغىلى بولىدىغان ئەخلاق قاراشىرى مەۋجۇت، شۇڭا، ئەخلاق ھۆكۈملىرى كىشىلەرنىڭ ياكى جامائەتلەرنىڭ ئۆزگىرىشچان پوزىتسىيەلىرىگە باغلىق بولغان ھۆكۈم نەتىجىسىدە ئەمەس، بەلكى ھۆكۈملەرنىڭ پاكىتلىق ئەھۋاللار بىلەن سېلىشتۇرۇلۇشى ئارقىلىق، مەلۇم بىر ھەقىقەت قىممىتىگە ئېرىشىدۇ.
بىلىش نەزەرىيىسى بولمىغان ئېقىم بولسا، ئەخلاق  ھۆكۈملىرىنىڭ كىشىلەرنىڭ مەلۇم ھەرىكەت-پوزىتسىيەلىرىنى ئىپادىلەيدىغانلىقىنى، بۇ ھۆكۈملەرنى دەلىللەش ياكى رەت قىلىش ئۈچۈن مۇراجىئەت قىلىنىدىغان بىر ئەمەلىي پاكىتنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى، شۇ سەۋەبتىن ئۇلارنىڭ ئېپىستېمولوگىيەگە تېما بولالمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ[2].
يەنە قاراڭ: بىلىش ئېپىستېمولوگىيەسى، ئېتىكا، ماتېماتىكا
[1] moral epistemology
[2] A. Ayer, Dil, Doğruluk ve Mantık(çev. V. Hacıkadiroğlu), İstanbul, 1 984; O. Brink, Moral Realism and the Foundations of Ethics, Cambridge, 1989; E. Cengiz, «Ahlak Epistemolojisi», Felsefe Ansiklopedisi (ed. A. Cevizci), cilt 1, İstanbul, 2003, s. 101-105.  Ahmet Cevizci, Felsefe sözlüğü, 31.
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
تەھرىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت