ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش: شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۆھبەتنىڭ سۆزلەم ئانالىزىدىكى ئەڭ دىققەت تارتىدىغان ئامىل، دىنلارنىڭ تارقىلىش شەكىللىرىنىڭ تەسۋىرىدىكى «سېمانتىك ئاسىممېترىيە» (تەڭپۇڭسىزلىق) ئامىلىدۇر. يۈ شاڭپىڭ، بۇددا دىنىنىڭ ياكى خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ تارقىلىشىنى «ماسلىشىش» ۋە «يۇغۇرۇلۇپ كېتىش»قا ئوخشاش ئىجابىي سۆزلەر بىلەن تەسۋىرلىسە؛ ئىسلامنىڭ رايونغا كىرىشىنى بىۋاسىتە زوراۋانلىق ۋە زومىگەرلىك بىلەن باغلايدۇ. سۆھبەتتە قاراخانىيلار دەۋرى بايان قىلىنىۋاتقاندا مۇنۇ ئىپادە ئىشلىتىلىدۇ:«ھۆكۈمرانلار ئىسلامنى كۈچلۈك تەشۋىق قىلدى، بۇددىستلارنى ۋە باشقا دىندىكىلەرنى مەجبۇرىي ئىسلامغا كىرگۈزدى». [3]بۇ يەردە ئىشلىتىلگەن «مەجبۇرىي/زورلۇق بىلەن»(强制) سۆزى، ئىسلامنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەبىئىي ئېقىمىغا سىرتتىن قىلىنغان بىر مۇداخىلە سۈپىتىدە تەرىپلەيدۇ. (ۋان دىيك) (1998) نىڭ «ئىدېئولوگىيەلىك كۋادرات» مودېلىغا ئاساسەن، بۇ بايان «باشقا»نىڭ (ئىسلام) ھەرىكەتلىرىنى رەت قىلىش (زومىگەرلىك)، «بىز»نىڭ (خىتاي دۆلىتى/بۇددىست ئۆتمۈش) ھەرىكەتلىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش (ماسلىشىش/مەدەنىيەت) تۇر. بۇددا دىنى ياكى باشقا ئېتىقادلارنىڭ تارقىلىشى تېخىمۇ ئورگانىك جەريانلار سۈپىتىدە تەسۋىرلەنسە، ئىسلامنىڭ مەۋجۇتلۇقى «قىلىچنىڭ كۈچى»گە چۈشۈرۈپ قويۇلىدۇ.بۇ بايان ئىستراتېگىيىسىنىڭ سىياسىي مەقسىتى :  ئىسلام رايونغا «مەجبۇرىي/زورلۇق بىلەن »ئېلىپ كېلىنگەن بولغاچقا، بۈگۈن خىتاي دۆلىتىنىڭ ئىسلامنى چەكلەش ياكى ئۆزگەرتىش «خىتايچىلاشتۇرۇش» ئۈچۈن يولغا قويغان مەجبۇرلاش خاراكتېرلىك سىياسەتلىرى بىر بېسىم ھېساپلانمايدۇ، بەلكى تارىخىي بىر ئادالەتسىزلىكنىڭ «تۈزىتىلىشى» ياكى «ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈشى» بولىدۇ دەپ قانۇنلاشتۇرۇشتۇر (بوۋىڭدون، 2010).
ج. ئونتولوگىيەلىك ئىشەنچسىزلىك ۋە «يەرلىكلىك» دەۋاسى
ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن بۇ سۆھبەت، ئىسلامنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەۋجۇتلۇقىنى «سىرتقى» ۋە «زورلانغان» بىر ھادىسە دەپ تامغىلاپ، «كۆپ دىنلىق قۇرۇلما»نى  رايوننىڭ تەبىئىي، تىنچ ۋە «يەرلىك» نورمىسى سۈپىتىدە كۆرسەتمەكتە. مەقسەت، ئىسلامنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئۈستىدىكى ئونتولوگىيەلىك ئاساسىنى تەۋرىتىش ۋە «ئىسلامدىن بۇرۇنقى» دەۋرنى (بولۇپمۇ بۇددا ۋە شامانىزم) تېخىمۇ «يەرلىك» ۋە «ئۇيغۇن» بىر تاللام سۈپىتىدە بەرپا قىلىشتۇر.(رىيان تۇم) (2014) نىڭ كۆرسەتكىنىدەك، ئۇيغۇر تارىخى ۋە مۇقەددەس ئانا يۇرت ئەنئەنىسى ئىسلام بىلەن يەرلىك جۇغراپىيەنى بىرلەشتۈرسە؛ خىئتاي دۆلەت بايانى ئارقىلىق بۇ رىشتىنى ئۈزۈپ، ئۇيغۇرلارنى «مۇسۇلمان» كىملىكىدىن ئايرىۋېتىپ، قەدىمكى خىتاي مەدەنىيەت ھاۋزىسىنىڭ بىر پارچىسى بولغان «ئېتنىك ئاز سانلىق مىللەت» سالاھىيىتىگە قاماشقا ئۇرۇنماقتا. شۇڭلاشقا، «بىر ياكى ئىككى دىن ھۆكۈمران بولغان…»[4]… ئىپادىسى، بىر تارىخىي بايقاش ئەمەس سۈپىتىدە سۇنۇلغان ئەمەس،بەلكى، ئىسلامنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇتلەق بەلگىلىگۈچىلىكىنى رەت قىلغان بىر بەلگىلىگۈچىلىك ئىددىئاسىدۇر.
3.  بىر ئۈلگە سۈپىتىدە «خىتايچىلاشقان بۇددىزم»
خىتاي دۆلەت بايانىنىڭ، دىنىي گۇرۇپپىلارنى «مەقبۇل» ۋە «غەيرىي مەقبۇل» دەپ ئايرىشتا قوللانغان ئەڭ كۈچلۈك قوراللىرىدىن بىرىنى، ئىجتىمائىي تىلشۇناس (روبېرت كۇپېر) (1989) نىڭ «ئوبراز-ئىناۋەت قۇرۇلۇشى» (Prestige Planning) ئۇقۇمى بىلەن چۈشەندۈرۈش مۇمكىن. بۇ ئىستراتېگىيە، مەلۇم بىر مەدەنىيەت شەكلىنىڭ ياكى ئېتىقاد سىستېمىسىنىڭ دۆلەت تەرىپىدىن تەشۋىق قىلىنىپ ئوبرازىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى، باشقىلىرىنىڭ بولسا بۇ غايىۋى ئۈلگىگە ماس كەلمىگەنلىكى سەۋەبىدىن قانۇنسىز دەپ جاكارلىنىش جەريانىدۇر. يۈ شاڭپىڭنىڭ سۆبىتىدىكى ئەڭ ھالقىلىق سۆزلەم ، بۇددىزمنى ئۆرنەك دىن قىلىپ تەشۋىق قىلىشتۇر.
ئا. تېلېئولوگىيەلىك (مەقسەتلىك) تارىخ ۋە «خىتايچىلىشىش»نىڭ ئۇلۇغلىنىشى
يۈ شاڭپىڭ، بۇددا دىنىنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە (خىتاي ئىچكى قىسىملىرى) تارقىلىشىنى ۋە ئۇ يەردىن شەرقىي تۈركىستانغا قايتىپ كېلىشىنى ماختاپ، بۇ جەرياننى «ئۈزلۈكسىز خىتايچىلىشىش جەريانى»[5] دەپ تەرىپلەيدۇ. بۇ ئبارىدە تارىخ، تېلېئولوگىيەلىك (مەقسەتكە يۈزلەنگەن) بىر ئىلگىرىلەش سۈپىتىدە ياساپ چىقىلغان بولۇپ؛يۈ شاڭپىنىڭ  بۇ سۆزلىمىگە كۆرە،  دىنلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ۋە ئەڭ مۇكەممەل ھالىتى، خىتاي مەدەنىيىتى قازىنىدا ئېرىتىلگەن ھالىتىدۇر.سۆھبەتتە، «بۇددا دىنىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يىلتىز تارتىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان» ئامىلنىڭ ئۇنىڭ تېئولوگىيەلىك چوڭقۇرلۇقى ئەمەس، خىتاي مەدەنىيىتى بىلەن بىرلىشىش ئىقتىدارى ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. (ياڭ) (2011) نىڭ كۆرسەتكىنىدەك، خىتاي دۆلەت ئەنئەنىسىدە دىنلار، دۆلەتنىڭ ھوقۇقىغا ۋە كۇڭزى (بۈگۈنكى سوتسىيالىست) ئەخلاق قۇرۇلمىسىغا خىزمەت قىلغاندىلا ئاندىن قانۇنلۇق سالاھىيەتكە ئېرىشىدۇ. يۈنىڭ بايانى، بۇددىزمنى «يەرلىك» ۋە «ماسلاشقان» بىر ئۈلگە سۈپىتىدە سۇنسا، ئىسلامنى (تېخى تولۇق خىتايچىلاشمىغان) «يات» ۋە «مەسىلىلىك»  «ئۇيغۇنسىز» سۈپىتىدە كودلايدۇ. بۇ ئەھۋال، ئىسلامنىڭ پەقەت بىر ئېتىقاد بولۇش سۈپىتى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئېستېتىك ۋە مەدەنىيەت شەكلى سۈپىتىدىمۇ ئىناۋىتىنىڭ چۈشۈرۈلۈشىدۇر.
ب. «يەرلىك شارائىتقا ماسلىشىش»: بىر ئاسسىمىلياتسىيە مېتافورىسى