تەكفىرچىلىك (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەكفىر ئەنئەنىسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئىپادىلىرىدىن سىرت ئىقتىسادىي ئىپادىلىرىمۇ بار. بۇنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىسى ئىقتىسادىي ھوقۇقلارنىڭ توختىتىپ قويۇلۇشىدۇر. شەخس ۋارىسلىق، غەنىمەت ھەققىدىن، سايلاش، سايلىنىش ۋە توختام تۈزۈش، ھەتتا دۆلەت خىزمەتلىرىدىن پايدىلىنىش ھەققىدىن، كۈنىمىزدىكى چاغداش تېرمىن بويىچە بولغاندا  «پۇقرالىق»ھەققىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان. باغدادى يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان كىتابىدا بۇنىڭغا ئوخشاش مەسىلىلەر ئۈستىدە ئەتراپلىق توختالغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئەھلى سۈننەت ئالىملىرى«ئەھلى ئەھۋا»  بولغان مۇتەزىلە، قەدەرىيە، جەبرىيە، رافىزىلەر، خاۋارىچلەر، مۇرجىيە ھەتتا ئۇلارنىڭ 72 پىرقىسىنىڭ ئەھلى سۈننەتتىن ھەر قانداق بىرسىگە ۋارىس بولالمايدىغانلىقى ئۈستىدە ئىجما قىلىشقان.
مۇسۇلمانلاردا سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ھەقلىرىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان كىشىلەرگە قارىتا پەيدا بولغان چەتكە قېقىش خاھىشى كالام ۋە فىقىھ ئاساسلار بىلەن دوگماتىك تۈسكە ئىگە بولغان. بۇنداق بىر خاھىش پەرقلىق، غەيرى ۋە ئوخشىمىغان نەرسىنى توقۇنۇش سەۋەبى كۆرۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، كېيىنچە سىياسىي ساھەگىچە كېڭەيگەن. سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇش تەكفىر قىلىنغانلارنىڭ مال-دۇنياسىنى غەنىمەت، يۇرتلىرىنى بولسا ئۇرۇش مەيدانى قىلغان. نەتىجىدە ئوخشىمىغان قاراشتىكىلەر چەكلىك دائىرىگە قاپسىلىپ قېلىپ ئاساسلىق ھەق ھوقۇقلىرىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان ۋە ئىسلامنىڭ ئەڭ ئاساسلىق بەش پىرىنسىپى تەرىپىدىن فورمىلاشتۇرۇلغان ھەق-ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەر تولۇق مەنىدە ياشاش پۇرسىتى تاپالمىغان.
بىز ئىنسانلارنى دىنى، ئېتىقادى، قاراشى ۋە مەزھەبى سەۋەبلىك تەكفىر قىلىشنى ئىسلامنىڭ توغرا شەكىلدە چۈشىنىلىپ ئەمەلگە ئايلىنالماسىلىقىدىن كېلىپ چىققان مەسىلە دەپ قارايمىز. چۈنكى تارىخىي نۇقتىئىينەزەردىن قارىغىنىمىزدا، ئەسلىدە بار بولغان مەدەنىيەت، كۈلتۈر ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلما مۇسۇلمانلارنىڭ دىنى چۈشەنچىسگە زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن. تەكفىردىن ئىبارەت بۇ خاھىش ھەق دىن بولغان ئىسلامنىڭ ماھىيىتىگە ئەمەس ئەينى دەۋىردىكى ئەرەب جەمئىيىتىنىڭ ئىجتىمائىي رىئاللىقىغا يەنى قەبىلە قۇرۇلمىسىغا تايىنىدۇ. بۇ قۇرۇلما چەتكە قېقىش خاھىشىنى ئىسلام بىلەن بىرلىكتە مەزھەپ ۋە پىرقە تەرىقىسىدە داۋاملاشتۇرغان.  قۇرئان ۋە ھەدىسكە نەزەر سېلىنغىنىدا چەتكە قېقىش، يېتىم قالدۇرۇش ئەمەس كەڭ قورساقلىق، خۇش پىئىللىق، بىرلىك، باراۋەرلىك، ئادالەت ۋە مەرھەمەت تەشەببۇس قىلىنىدۇ. قىسقىسى، تەكفىر ئىسلامغا زىت بولۇپ، دەسلەپ كۈلتۈر، سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەدىن  كېيىنچە دوگماتىك بىر تىئولوگىيەلىك تۈس ئالغان.
Abdullâh b. Ahmed b. Hanbel eş-Şeybânî, Kitâbü’s-sünne, (neşr. Muhammed
b. Sa‘îd b. Sâlim el-Kahtânî), Riyad 1981.
akîde ile’s-sevra, V/402-403.
51 Hanefî, Mine’l-akîde ile’s-sevra, V/403-404.
110 MUAMMER ESEN
Âcurrî, Ebûbekr Muhammed b. Huseyn, eş-Şerîa‘, (neşr. Muhammed Hâmid
el-Fakî), Beyrut 1983.
Ahmed b. Hanbel, Müsned, Beyrut, ty.
Bağdadî, Ebû Mansûr Abdulkâhir b. Tâhir, el-Fark beyne’l-fırak, (neşr. Tâhâ
Abdurraûf Sa’), Kahire, ty.
Dârimî, Sünen, yy., ty.
Ebû Dâvûd, Sünen, Mısır 1950.
Eş‘arî, Ebû’l-Hasan, el-Luma‘, Mısır 1954.
Eş’ârî, Ebû’l-Hasan Alî b. İsmâ’îl, el-İbâne, Medine 1975.
Eş‘arî, Ebu’l-Hasan, Makâlâtu’l-islâmiyyîn, (neşr. H. Ritter), Wiesbaden 1980.
Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed, Faysalu’t-tefrika, Beyrut
Hanefî, Hasan, Mine’l-Akîde ilâ’s-Sevra, Mısır 1988.
Hayyât, el-İntisâr ve’r-red ‘alâ İbn Râvendî el-Mulhid, (neşr. Muhammed
Hicâzî), Kahire 1988.
İbn Fâris, Ebû’l-Hüseyin İbn Zekeriyâ,, el-Mekâyîs fi’l-Luga, (neşr. Şihâbuddîn
Ebû Amr), Dâru’l-Fikr, Beyrut 1994.
Îcî, Abdurrahmân b. Ahmed, , el-Mevâkıf, Kahire, ty.
İmam Yahyâ b. el-Huseyn, Resâ’ilu’l-‘adl ve’t-tevhîd, (neşr. Muhammed
Ammâra), Dâru’l-Hilâl, Kahire 1971.
İsferâyînî, Ebû’l-Muzaffer, et-Tabsîr fî’d-dîn, (neşr. Yûsuf el-Hût), Beyrut 1983.
Malâtî, Ebû’l-Huseyn Muhammed b. Ahmed, et-Tenbîh ve’r-redd ‘alâ ehli’lehvâ
ve’l-bida’, (neşr. Zâhidu’l-Kevserî), İstanbul 1939.
Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed es-Semerkandî, Kitâbu’t-tevhîd, (neşr.
Fethullâh Huleyf), İstanbul 1979.
Şehristânî, Ebû’l-Feth Muhammed b. Abdilkerîm, el-Milel ve’n-nihal, (neşr.
Ahmed Fehmî Muhammed), Kahire 1948.
Şerafettin Gölcük, Kelam Tarihi, İstanbul 1998.
Şevkânî, İmam Muhammed Alî b. Muhammed, et-Tuhaf fî mezâhibi’s-selef,
(neşr. Seyyid Âsım Alî), Tanta 1979.
Şeybânî, Ebûbekr ‘Amr b. Ebî Âsım ed-Dahhâk, Kitâbu’s-sunne, Beyrut 1985.
Tabersî, Hüseyin, Nefsu’r-rahmân, Necef, ty.
تەرجىمان: ئۆمەرجان قۇربان