«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقى»نىڭ ئىسپاتلىنىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سوتنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھۆكۈمى، ئاساسلىقى 1948-يىلىدىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش ئەھدىنامىسى»نىڭ 2 (d) ماددىسىغا، يەنى «گۇرۇپپا ئىچىدە تۇغۇتنى چەكلەشكە قارىتىلغان تەدبىرلەرنى مەجبۇرلاش» پىرىنسىپىغا تايىناتتى.[20] سوت ھەيئىتى خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئاياللىرىغا قارىتا مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش، مەجبۇرىي بالا چۈشۈرۈش ۋە ھامىلەنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەسۋابى (RİA) سالدۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ، ئۇيغۇر نوپۇسىنى كەلگۈسىدە كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئازايتىش ۋە قىسمەن يوقىتىش نىيىتى بىلەن يۈرگۈزۈلگەنلىكىنى بېكىتتى. سوت، گەرچە كەڭ كۆلەملىك ئۆلتۈرۈش (mass killing) دەلىللىرى تېپىلمىغان بولسىمۇ، تۇغۇتنى چەكلەش ئارقىلىق بىر مىللەتنىڭ داۋاملىشىشىنى كېسىپ تاشلاش قىلمىشىنىڭ يالغۇز ئۆزى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
بۇنىڭدىن باشقا سوت، خىتاينىڭ تۆۋەندىكى قىلمىشلار ئارقىلىق «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» سادىر قىلغانلىقىغا ھۆكۈم قىلدى:
سوت يەنە بۇ جىنايەتلەرنىڭ مەسئۇلىيىتىنى بىۋاسىتە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ يۇقىرى قاتلىمىغا، بولۇپمۇ دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ۋە شەرقىي تۈركىستان پارتكوم سېكرېتارى چېن چۈەنگوغا ئوخشاش شەخسلەرگە ئارتتى.[21] ئاشكارىلانغان «شىنجاڭ ھۆججەتلىرى» ۋە باشقا ئىچكى ماتېرىياللار، بۇ سىياسەتلەرنىڭ يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ خالىغانچە ئىش قىلىشى ئەمەس، بەلكى مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ بىۋاسىتە پىلانلىشى ۋە بۇيرۇقى بىلەن ئىجرا قىلىنغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. سوتنىڭ قارارىدا، خىتاينىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ بىر قىسمىنىڭ (مەسىلەن ئاتالمىش «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش») دۆلەت بىخەتەرلىكىنى باھانە قىلغانلىقى، ئەمما بۇ تەدبىرلەرنىڭ كەڭ كۆلەملىك ۋە سىستېمىلىق ھالدا پۈتۈن بىر مىللەتنى نىشانلىغانلىقى، شۇڭا ھېچقانداق قانۇنىي ئاساسىنىڭ يوقلۇقى تەكىتلەندى.
بۇ ھۆكۈم دۇنيادىكى تۈرلۈك ھۆكۈمەتلەر، پارلامېنتلار ۋە شىركەتلەر ئۈچۈن قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي بىر ئۆلچەم بەلگىلىدى. سوتنىڭ ئىجرا قىلىش كۈچى بولمىسىمۇ، چىقارغان نەتىجىسى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايغا بولغان پوزىتسىيەسىنى ئۆزگەرتىشى ۋە تېخىمۇ كونكرېت تەدبىرلەرنى ئېلىشى يۆنىلىشىدە بېسىم پەيدا قىلدى. بۇ قارار، ئۇيغۇرلارنىڭ تارتقان ئازابلىرىنىڭ خەلقئارا سەھنىدە رەسمىي ئېتىراپ قىلىنىشىدىن دېرەك بەردى.
سوتنىڭ ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن ئەھمىيىتى ۋە تەسىرى
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» (Uyghur Tribunal) نىڭ قۇرۇلۇشى ۋە چىقارغان ھۆكۈمى، ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن، بولۇپمۇ مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئىنتايىن چوڭقۇر تارىخىي ۋە پىسخىكىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە بولدى. بۇ سوت، ئۇيغۇرلارنىڭ يىللاردىن بۇيان تارتىپ كېلىۋاتقان ئازابلىرىنىڭ خەلقئارالىق مۇستەقىل بىر ئورگان تەرىپىدىن رەسمىي «جىنايەت» دەپ ئېتىراپ قىلىنىشى بولۇپ، ئۇيغۇر دەۋاسىدا بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلاندى.
بىرىنچىسى، سوتنىڭ قارارى، دەلىللەرنىڭ رەسمىيلىشىشى ۋە تارىخىي خاتىرە قالدۇرۇش جەھەتتە مۇھىم رول ئوينىدى. سوت جەريانىدا توپلانغان يۈز مىڭلىغان بەتلىك ھۆججەت، يۈزلىگەن سائەتلىك گۇۋاھچى بايانلىرى ۋە مۇتەخەسسىس ئانالىزلىرى، كەلگۈسىدىكى قانۇنىي باسقۇچلار ۋە تارىخ تەتقىقاتلىرى ئۈچۈن قىممەتلىك بىر ئارخىپقا ئايلاندى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنكار قىلىش ۋە يوشۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى، بۇ ئارخىپ ھەقىقەتنىڭ يوقىلىپ كەتمەسلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى. كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن بۇ سوت، بۈگۈن يۈز بەرگەن پاجىئەلەرنىڭ ئەڭ ئىشەنچلىك ئىسپاتى سۈپىتىدە قالىدۇ.
ئىككىنچىسى، مۇھاجىرەت پىسخىكىسى، ئادالەت، ئېتىراپ قىلىش ۋە كوللېكتىپ ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بۇ سوت لاگېر شاھىتلىرى ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى ئائىلىلەر ئۈچۈن بىر خىل مەنىۋى تەسەللىي بەردى. ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان «يالغانچى»، «تېررورچى» دەپ قارالغان ئىنسانلار، دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدا ئۆزلىرىنىڭ بېشىدىن كەچكەنلىرىنى سۆزلەش پۇرسىتى تاپتى ۋە سۆزلىرىنىڭ راستلىقى «شەك-شۈبھىسىز» بىر شەكىلدە ئىسپاتلاندى. بۇ، ئۇلارنىڭ ئىنسانلىق ئىززىتىنىڭ ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈشى ۋە ئازابلىرىنىڭ دۇنيا تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىشى دېمەكتۇر.
ئۈچىنچىسى، بۇ ھۆكۈم كۈچلۈك بىر سىياسىي تەسىر پەيدا قىلدى. سوتنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» قارارى ئەنگلىيە، كانادا، گوللاندىيە ۋە لىتۋاغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ پارلامېنتلىرىدا ئوخشاش مەزمۇندىكى قارارلارنىڭ قوبۇل قىلىنىشىغا ۋەسىلە بولدى.[22] شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نى ئىجرا قىلىشىدا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش قانۇنىنى تەييارلىشىدا، سوت تەمىنلىگەن دەلىل ۋە ئىسپاتلار مۇھىم بىر تايانچ بولدى. بۇ، مەسىلىنىڭ پەقەت كىشىلىك ھوقۇق دائىرىسىدە قالماي، خەلقئارا سودا ۋە تەمىنلەش زەنجىرىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغان ئىقتىسادىي بىر مەسىلىگە ئايلانغانلىقىنى كۆرسەتتى.
تۆتىنچىسى، خىتاينىڭ ئىنكاسى، سوتنىڭ تەسىرىنىڭ قايتۇرغىلى بولمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. خىتاينىڭ سوتنى «سىياسىي ئويۇن» دەپ ئەيىبلىشى، گۇۋاھچىلارغا ھۇجۇم قىلىشى ۋە سوت ئەزالىرىغا ئېمبارگو يۈرگۈزۈشى، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ بۇ ھۆكۈمدىن نەقەدەر بىئارام بولغانلىقىنى ۋە سوتنىڭ خىتاينىڭ خەلقئارا ئوبرازىغا نەقەدەر زىيان يەتكۈزگەنلىكىنى كۆرسەتتى. خىتاينىڭ بۇنداق قاتتىق ئىنكاس قايتۇرۇشى، سوتنىڭ مەقسىتىگە يەتكەنلىكىنىڭ بىر نامايەندىسى ئىدى.
خۇلاسىلىگەندە، «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن پەقەت قانۇنىي بىر قارار بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۈمىد، ھەقىقەت ۋە ئادالەتنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، زۇلۇم نەقەدەر كۈچلۈك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ھەقىقەتنى يوشۇرغىلى بولمايدىغانلىقى ۋە خەلقنىڭ ئادالەت تىلىكىنى جىمىقتۇرغىلى بولمايدىغانلىقىنى جاكارلىدى.
سوتقا قارىتىلغان تەنقىدلەر ۋە چەكلىمىلەر