خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەتتا بۇ ئەھۋاللار نەزىرىيەۋى ئاساسلارغا ئىگە قىلىنىپ چۈشەندۈرۈلگەنىدى. دەرۋەقە، 20-ئەسىر خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئىلمىي رامكىسىغا ئايلانغان رىئالىستىك نۇقتىينەزەردە دۇنيا تەرتىپىنى ساقلىيالايدىغان كۈچلۈك ھاكىمىيەت يوق، دەپ قارىلىدۇ. شۇڭا تۈزۈم ئىچىدە بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىگە دۇچ كەلگەن دۆلەتلەر ئىگىلىك ھوقۇق ۋە مۇستەقىللىقىنى قوغداش ئۈچۈن «ئەڭ ناچار سىنارىيە»گىمۇ رازى بولۇپ ئۆز كۈچىگىلا تايىنىپ ھەرىكەت قىلىشى لازىم، ھەرگىز ئۆزگە كۈچلەرگە ئىشەنمەسلىكى كېرەك. مەۋجۇدلۇقىنى، بىخەتەرلىكىنى ۋە مەنپەئەتلىرىنى قوغدايدىغان دۆلەتلەر ھەر مىنۇت ھەر سېكۇنت كۈچ ئۈچۈن كۈرەش قىلىدۇ. بۇ ئەھۋالدا خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرمۇ كۈچ مۇناسىۋەتلەردىن پەيدا بولغان كۈچ سىنىشقا تايىنىدۇ. كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلىدىغان مەلۇم مۇھىتتا ئېلىپ بېرىلىدىغان كۈچ سىنىش كۈرىشىدە كۈچلۈكلەر ھەر قانداق ئەھۋالدا ھەقلىق ۋە يوللۇق بولىدۇ، قائىدە-پىرىنسپلارنى بېكىتىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھەر دۆلەت ئەمەلىي كۈچىگە ئاساسەن خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر (خەلقئارا)دە ھەرىكەت قىلىشقا ۋە نوپۇز تىكلەشكە مەجبۇر بولىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا تەبىئىي ھالدا تۈزۈمنىڭ ئەڭ كۈچلۈك بولغان ئاكتىيورى يەنى غەربلىكلەر تۈزۈمنى ئىلكىدە ئوينىتىدۇ. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرىنىڭ ئىلمىي رامكىسى بولغان رىئالىزىم تۈزۈمنىڭ غەربنىڭ كونتروللۇقىدا بولۇشىنى ۋە غەربنىڭ بۇ ئۈستۈنلىكىنى ئىلمىي جەھەتتىن يەنە بىر قېتىم مۇئەييلەنلەشتۈرگەن بولاتتى: غەرب كۈچلۈك بولغانلىقى ئۈچۈن ئۈستۈن بولۇشقا لايىقتۇر.
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرىدە ياخشى نىيەتلىك، قائىدە-پىرىنسىپلارغا ئەھمىيەت بېرىدىغان ۋە ئادالەتلىك دۇنيا قۇرۇپ چىقىش تىرىشچانلىقلىرى بولغان بولسىمۇ، بۇلار يا ناھايىتى چەكلىك دائىرىدە بولغان ياكى ھەققىي مەنىدە باراۋەرلىكنى ۋە ئادالەتنى تەشەببۇس قىلمىغان، ھەتتا بەزىدە كۈچلۈكلەرنىڭ ھەقلىق ۋە يوللۇق ئىكەنلىكىنى ياقلايدىغان ئىشلار بولغان. غەربلىكلەرنىڭ ئۆزگىلەر بىلەن قۇرۇپ چىققان مۇناسىۋىتى نەزىرىيە جەھەتتىن تۈز ۋە باراۋەر بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئەمەلىيەتتە تىك، قاتلاملىك ۋە پىرامىدا شەكىللىك بولغان. فالك دېگەندەك، ۋېستفالىيە تۈزۈمى قانۇنىي جەھەتتىكى باراۋەرلىك پىرىنسپى بىلەن گىئو-سىياسىي ۋە كۈچ جەھەتتىكى تەڭسىزلىكنى بىرلەشتۈرگەن.
بۇ نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، ۋېستفالىيە چۈشەنچىسى غەربلىكلەر نۇقتىسىدىن باراۋەر-تۈز مۇناسىۋەت بەرپا قىلغان بولسا، غەرب بىلەن ئۆزگىرلەر ئارىسىدا تەڭسىز، ھەتتا تىك ۋە پىرامىدالىق مۇناسىۋەت پەيدا قىلغان. ئەسلىدە بۇ دەۋىردىمۇ غەربلىكلەر تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى بۇرۇنقىغا دەۋىرگە ماس ھالدا جاھان خاراكتېرلىك، ھۆكۈمدارلىق چۈشەنچىسىگە تايىنىدىغان شەكىلدە، يېڭى «مەدەنىيەتلىك ۋە قالاق»ئايرىمىغا ئوخشايدىغان، «غەربلىك ۋە غەربلىك بولمىغان»ئايرىمىنى ئاساس قىلىپ بەرپا قىلغان. شۇڭا دۇنيا تۈزۈمىنىڭ مودېرىن دەۋىردىن بۇرۇنقى سېلىنغان ئۇللىرى يوشۇرۇن شەكىلدە ياۋروپا مەركەزلىك بولۇشتىن سىرت، «مەدەنىيلەشكەن بىز» بىلەن «قالاقلار»ئارىسىدىكى كەسكىن كىملىك توقۇنۇشتىن خالىي بولالمىغان.
بىراق غەربلىكلەر بۇرۇنقى دەۋردىن پەرقلىق ھالدا بۇ دەۋىردە بۇ چۈشەنچىنى ھەققىي مەنىدە قانۇنىي ۋە سېستېمىلاشقان سەۋىيەگە يەتكۈزەلمىدى. بەلكىم ئىنسان ھەقلىرى، دېموكراتىيە، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكىگە ئوخشاش بەزى قىممەت ئۆلچەملىرىنىڭ ئالەمشۇمۇللىقىغا بولغان ئېھتىياج ئۇلارنى بۇ ئىشتىن توسۇپ قويدى، شۇنداقتىمۇ شەكىلگە بولسىمۇ «ئۆزلىرى»نىڭ «ئۆزگىلەر»بىلەن «باراۋەر»ئىكەنلىكىنى جاكارلاشقا مەجبۇر بولۇشتى.
بۇنىڭ ئەكسىچە، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ تەبىئىتىگە ئايلانغان كۈچ سەۋەبلىك پەيدا بولغان تەڭسىزلىك چۈشەنچىسى، مۇناسىۋەتلەر ۋە قۇرۇلمىلارنىڭ يوشۇرۇن ھالدا غەربنىڭ تىزگىنى ئاستىدا، مەلۇم دەرىجىدە غەربنىڭ مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدىغان ۋە ئۇنىڭ ئۈستۈنلىكىنى تېخىمۇ مۇئەييلەشتۈرىدىغان ۋاستىلەر سۈپىتىدە ۋەزىپە ئۆتۈشىگە سەۋەب بولدى. مەسىلەن، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى، خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى، دۇنيا بانكىسى ياكى دۇنيا سودا تەشكىلاتى، خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئاگېنتلىقىغا ئوخشاش تەشكىلاتلار ھېچقاچان باراۋەرلىكنى ئاساس قىلىپ قۇرۇلمىلاشمىدى ۋە ھەرىكەت قىلمىدى. ئەكسىچە، تىللينىڭ دېگەندەك، بۇ جەرياندا غەرب دۆلەتلىرىنىڭ كونتروللۇقىدا دەسلەپ مىللەتلەر جەمئىيىتى ئارقىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى پۈتكۈل دۇنيا خەلقىنىڭ ئۆزلىرىگە خاس مودېرىن دۆلەت دائىرىسىدە تەشكىللىنىشىنى رەسمىي ھالەتكە ئېلىپ كەلدى. يېڭى مۇستەقىللىققە ئېرىشكەن دۆلەتلەر بازار، ئىشلەپچىقىرىش ياكى ھەربىي ئورگانلارنى قۇدرەت تاپقۇزۇش ئۈچۈن چوڭ دۆلەتلەردىن ياردەم تەلەپ قىلغاندا كۈچلۈك دۆلەتلەر ئۇلارنى ياۋروپانىڭ قائىدە-ئۆلچەملىرىگە ماسلىشىشقا قايىل قىلدى. مەسىلەن، دۇنيا بانكىسىغا ئوخشاش ئورگانلار بۇ دۆلەتلەرگە قەرز بېرىدىغان ۋاقىتتا غەربنىڭ قائىدە-پىرىنسىپلىرى ۋە قىممەت ئۆلچەملىرىگە ماس ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بېرىشنى شەرت قىلىشتى، بۇلار پەقەت غەربنىڭ قائىدە-پىرىنسپلىرىغىلا رىئايە قىلىشنىلا ئەمەس، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ مەنپەئەتلىرىگە ماس ھەرىكەت قىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.
بۇ دەۋىردە غەرب دۆلەتلىرى مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىللىققە ئېرىشىشى، ئاسىيانىڭ كونتروللۇقىدىن چىقىشىغا ئوخشاش ئەھۋاللارغا دۇچار بولغان بولسىمۇ ھەم بىلىم، تېخنولوگىيە ۋە قىممەت ئۆلچەملىرى قاتارلىق ساھەلەردە قولغا كەلتۈرگەن زور مۇۋەپپەقىيەتلىرى، ھەمدە بۇلارنى كۈچكە ئايلاندۇرۇشى تۈرتكىسىدە ئۈستۈنلىكىنى ساقلاپ قالدى.