خىتاينىڭ گېئو-سىياسىي ئەندىشىسى: تۈركىيەنىڭ ئېتنىك رىشتە دىپلوماتىيەسى ۋە شەرقىي تۈركىستان ئامىلى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نۇقتا خىتاي بىلەن تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىر كۈچ تالىشىش رىقابىتىدۇر. خىتاي تۈركىيەنىڭ «تۈرك مىللەتچىلىكى» نى تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگە كېڭىيىشىنى ئۆزىنىڭ بۇ رايوندىكى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرىگە، بولۇپمۇ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىغا نىسبەتەن بىر رىقابەت دەپ قارايدۇ. خىتاينىڭ نەزىرىدە، تۈركىيەنىڭ تۈركىي مىللەتلەر بىرلىكى ئىدىيەسىگە ئاساسلانغان دىپلوماتىيەسى خىتاي مەبلەغ سېلىۋاتقان رايونلاردا مۇقىمسىزلىق ۋە قۇتۇپلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
ئاپتورنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، خىتاي تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شەرقىي تۈركىستانغا قاراتقان «تۈركىي ئېتنىك رىشتىلەر» سىياسىتىدىن ھوشيارلىق بىلەن ئېھتىيات قىلىدۇ، چۈنكى بۇ سىياسەت خىتاينىڭ ئىچكى مۇقىملىقىغا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي مىللەتلەرنىڭ كىملىك تۇيغۇسىغا تەسىر كۆرسىتىش ئېھتىماللىقىغا ئىگە. خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، تۈركىيەنىڭ دىنىي ۋە ئېتنىك سىياسەتلىرى رايوندىكى مۇقىملىققا توسالغۇ بولۇپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىگە زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن. شۇڭا، خىتاي تۈركىيەگە نىسبەتەن «گېئو-سىياسىي ئېھتىياتچانلىق» سىياسىتىنى قوللانماقتا.
شۇنداقتىمۇ، دوكلاتتا خىتاينىڭ تۈركىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە پىراگماتىك (ئەمەلىيەتچىل) يول تۇتۇۋاتقانلىقىمۇ قەيت قىلىنغان. گەرچە ئېتنىك مەسىلىلەردە ئىختىلاپلار مەۋجۇت بولسىمۇ، بېيجىڭ بىلەن ئەنقەرە ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشماقتا. خىتاي تۈركىيەنى «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىغا تېخىمۇ چوڭقۇر جەلپ قىلىش ۋە سودا ئالاقىسىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق، تۈركىيەنىڭ سىياسىي ئارزۇلىرىنى «تىزگىنلەش» كە ياكى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. يەنى خىتاي ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ، تۈركىيەنىڭ ئىقتىسادىي ئېھتىياجىدىن پايدىلىنىپ ئۇنى ئۆزىگە مايىل قىلىش ۋە شۇ ئارقىلىق ئېتنىك سىياسەتلەردىن يىراقلاشتۇرۇش تاكتىكىسىنى قوللانماقتا.
خۇلاسە ۋە باھالاش
دوكلاتنىڭ مەزمۇنىنى ئومۇملاشتۇرغاندا، خىتاينىڭ لىۋان تۈركمەنلىرىگە پۇقرالىق بېرىش مەسىلىسىدىكى مەيدانى پەقەت شۇ شەخسلەرگىلا قارىتىلغان ئەمەس، بەلكى تۈركىيەنىڭ «ئېتنىك رىشتىلەر» نى سىياسىي قورال قىلىپ ئىشلىتىش سىياسىتىگە بولغان پىرىنسىپال قارشىلىقىدۇر. خىتاي «مىللەتكە ئاساسەن تەۋەلىك بېرىش» نى ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە، بولۇپمۇ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بىۋاسىتە تەھدىت دەپ قارايدۇ.
دوكلات خىتاينىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان نازۇك ھېسسىياتىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشىلىرىنى ناھايىتى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن بولۇپ، خىتاينىڭ «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «ئىگىلىك ھوقۇقى» غا بولغان چۈشەنچىسىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇر ۋە سەزگۈر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دوكلات خىتاينىڭ تۈركىيە بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە سىياسىي ئىختىلاپ ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى تەھلىل قىلىشتا ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققان.
بىراق مەزكۇر دوكلاتنى ئانالىز قىلغىنىمىزدا، بەزى تەرەپلەرنىڭ يەنىلا تولۇقلاشقا موھتاج ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. مەسىلەن، دوكلات خىتاينىڭ ئەندىشىلىرىنى ۋە نۇقتىىنەزىرىنى ناھايىتى تەپسىلىي بايان قىلغان بولسىمۇ، تۈركىيەنىڭ بۇ سىياسەتلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ياكى تارىخىي مەجبۇرىيەت تەرەپلىرىگە، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي سىياسىتى ئاستىدا تارتىۋاتقان رېئال قىيىنچىلىقلىرىنىڭ تۈركىيەنىڭ سىياسىتىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلىقىغا يېتەرلىك ئورۇن بەرمىگەندەك كۆرۈنىدۇ. ئاپتور كۆپرەك «دۆلەت مەنپەئەتى» ۋە «گېئو-سىياسىي رىقابەت» نۇقتىسىدىن چىقىپ تەھلىل يۈرگۈزگەن بولۇپ، مەسىلىنىڭ ئىنسانىي ھوقۇق ۋە مەدەنىيەتنى قوغداپ قېلىش تەرەپلىرى سەل نەزەردىن ساقىت قىلىنغان.
خۇلاسىلىگەندە، دوكتور نادىيە ھېلمىنىڭ بۇ ماقالىسى خىتاينىڭ تۈركىيەنىڭ ئېتنىك دىپلوماتىيەسىگە قانداق قارايدىغانلىقىنى چۈشىنىشتە قىممەتلىك بىر مەنبە بولۇپ، بىزگە خەلقئارا سىياسەتتىكى «كىملىك» بىلەن «ئىگىلىك ھوقۇقى» ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنىڭ ئەمەلىي مىسالىنى كۆرسىتىپ بەردى.
Helmy, N. (2026, February 1). China Eyes Turkey’s Ethnic Outreach Warily as Ankara Courts Lebanese Turkmens. Modern Diplomacy.