ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فرانسىيە ئىدىيە سىستېمىسى ۋە دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان مۇستاپا كامال ئاتاتۈرك بىلەن جۇمھۇرىيەتنىڭ سىياسەت ۋە مەدەنىيەت ساھەسىدە نوپۇزلۇق ھېسابلىنىدىغان زىيالىلار تۈركىيە دۆلىتى ئۈچۈن فرانسىيەنىڭ دۆلەت قۇرۇلمىسىنى قوبۇل قىلىشتى. ئۇلار فرانسۇزلارنىڭ لايىك دۆلەت قۇرۇلمىسىنى ئاساس قىلغان مەركىزى بىر قۇرۇلما بىلەن تۈركىيە جەمئىيىتىنى ئىنژېنېرغا ئوخشاش قايتىدىن لايىھەلەپ چىقىشماقچى بولۇشتى. فرانسۇزلارغا ئوخشاش ئاتاتۈركمۇ بەرپا قىلماقچى بولغان يېڭى دۆلەت ۋە جەمئىيەتتە لايىكلىق نامى ئاستىدا دىن ۋە دۆلەت ئىشلىرىنى بىر-بىرىدىن ئايرىشتىن بەكرەك، دىنى سىمۋوللارنى ھاياتتىن يىراقلاشتۇرۇش ۋە دىنىي بولغان ھەر نەرسىنى دۆلەت كونتروللۇقىغا ئالماقچى بولدى. 1938-يىلغىچە 15 يىللىق ھاكىمىيىتى دەۋرىدە تۈرك جەمئىيىتىنى غەربتىكى چاغداش جەمئىيەتلەرگە يېقىنلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئىسلامىي سىمۋوللارغا چېقىلدى. ئاتاتۈركنىڭ مەقسىتى لايىك بىر دۆلەت قۇرۇپ چىقىشلا ئەمەس، ئۇ يەنە سېكۇلار بىر جەمئىيەتمۇ بەرپا قىلىشنى ئويلايتتى. ھەم دۆلەتنى لايىكلاشتۇرۇش ھەمدە دىننىڭ جەمئىيەتتە نوپۇز تېپىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن (سېكۇلارلىشىش)قانۇنلارنى چىقاردى. 1922-يىلى ئەنقەرە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن پادىشاھلىقنىڭ بىكار قىلىنىشى بەلكىم ياش جۇمھۇرىيەتنىڭ لايىكلىشىش يولىدا تاشلىغان تۇنجى قەدىمى ھېسابلىنىدۇ. ئارقىدىن دىن ئۆلىمالىرىنىڭ دىنى كىيىملىرىنى جامىلەردىن باشقا يەرلەردە كىيىشى چەكلەندى. 1924-يىلى خەلىپىلىك ۋە شەيخۇلئىسلام ماقامى بىكار قىلىندى. مەدرىس ۋە مەكتەپ ئايرىمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ سېكۇلار مائارىپ تۈزۈمى يولغا قويۇلدى. دەرسلىكلەر دىنى ئىلىملەردىن خالىيلاشتۇرۇلدى ۋە ياۋروپالىق مائارىپ مۇتەخەسسىسلىرى تەكلىپ قىلىندى. 1925-يىلى دەرگاھلار ۋە مەقبەرەلەر تاقالدى، 1926-يىلى شىۋېتسارىيە ھەق-تەلەپ قانۇنى، ئىتالىيە جىنايى ئىشلار قانۇنى ۋە گېرمانىيە تىجارەت قانۇنى يېڭى جۇمھۇرىيەتنىڭ دىندىن مۇستەقىل ۋە خالىي بولغان قانۇنلىرىنى تەشكىل قىلدى. 1928-يىلى ئاساسىي قانۇندىن «دۆلەتنىڭ دىنى ئىسلامدۇر»دېگەن ماددا چىقىرىپ تاشلاندى. يېزىق ۋە تىل ئىسلاھاتى ئېلىپ بېرىلدى، ئەرەب ئېلىپەسى ئورنىغا لاتىنچە قويۇلدى، تۈركچىدىكى نۇرغۇن پارسچە ۋە ئەرەبچە كەلىمىلەرنىڭ ئورنىغا ئەسلى تۈركچە بولغان كەلىمىلەر قويۇلدى ياكى يېڭى كەلىمىلەر ياسالدى. 1933-يىلى دىنى تەلىم-تەربىيە بېرىدىغان بارلىق ئورۇنلار تاقىلىپ، باشلانغۇچ مەكتەپلەردىكى دىنى دەرس چەكلەندى .1937 -يىلى لايىكلىق پىرىنسىپى رەسمىي ئاساسىي قانۇنغا كىرگۈزۈلدى، شۇنداق قىلىپ پادىشاھلىق ۋە خەلىپىلىكنىڭ بىكار قىلىنىشى بىلەن باشلىغان بۇ مۇساپە مائارىپ، قانۇن، سودا، سىياسەتكە ئوخشاش ساھەلەردە ۋۇجۇدقا چىققان ئىنقىلاب خاراكتېرلىك قارارلار بىلەن 1937-يىلى لايىكلىق پىرىنسىپىنىڭ دۆلەتنىڭ ئاساسىي قانۇنىغا كىرگۈزۈلۈشى نەتىجىسىدە رەسمىيلەشكەن بولدى .
لايىكلىق ئۇقۇمىنىڭ ئېنىقلىمىسى توغرىلىق ئىككىنچى مەسىلە بولسا ئېتىمولوگىيەلىكتۇر. نېمىس تىللىرىنى (ئىنگلىزچە، نېمىسچە، فىلىمەنچە،دانىيەچە) ئىشلىتىدىغان خەلقلەر دىن ۋە دۆلەت ئايرىمىنى ئىپادە قىلىش ئۈچۈن لايىكلىق ئۇقۇمى ئىشلەتمەيدۇ، نېمىس تىللىرىدا دىن ۋە دۆلەت ئايرىمى بولسا «سېكۇلارىزىم»كەلىمىسى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. سېكۇلارىزىم سېكۇلار ھايات ئەندىزىسى ۋە سېكۇلار دۆلەت تۈزۈمىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان ئىدېئولوگىيەنىڭ نامىدۇر. نېمىس تىللىرىغا تەۋە بىرى « لايكىتى»ئۇقۇمىنىڭ چوقۇم فرانسۇزچەدە روشەن ئايرىلغان چېركاۋ ۋە دۆلەت مۇناسىۋىتى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى بىلىدۇ. دەرۋەقە، نېمىس تىللىرىدا نەشىر قىلىنىدىغان گېزىت ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشتا «لايكىتې» (laicite)كەلىمىسىدىن تۈرلەنگەن كەلىمىلەر ئىشلىتىلمەيدۇ. لاتىن تىللىرىدىن بولغان فىرانسۇزچىدىكى «لايكىتې»، نېمىس تىل گۇرۇپپىسىغا تەۋە ئىنگىلىزچىدە «سېكۇلارىزىم» (sekulrism)، نېمىسچىدە «ساكۇلارىسمۇس» (sakularsmus)، دانچە ۋە نورۋېچىدە «سېكۇلارىسمە»(sekularhsme)، فىلمەنچىدە «سېكۇلارىسمې»(sekularisme)دۇر.
تۈركىيە ۋە فرانسىيە لايىك دۆلەت تۈزۈمى بىلەن باشقۇرۇلۇۋاتقان بولسا، دۆلەتنىڭ ھۆكۈمرانىنىڭ ئوخشاشلا چېركاۋنىڭمۇ ھۆكۈمرانى ئىكەنلىكى، دۆلەتنىڭ رەسمىي دىنى بولغان ئەنگلىيە، دانىيە، شىۋېتسىيە (2000-يىلغىچە)، نورۋېگىيە ئوخشاش دۆلەتلەر لايىك تۈزۈم بىلەن ئەمەس بەلكى سېكۇلارىزىم بىلەن باشقۇرۇلماقتا. دۆلەتنىڭ سىمۋوللۇق بولسىمۇ بىر دىنى بولغانلىقى ئۈچۈن لايىك ھېسابلانمايدۇ. دۆلەتنىڭ ھەر بىر دىنى جامائەت ۋە توپلۇققا باراۋەر مۇئامىلە قىلىدىغانلىقى، بىراۋنىڭ دىنى ئېتىقاد تۈپەيلى دۆلەت ھاكىمىيىتىدىن يىراقلاشتۇرۇلماسلىقى ياكى بيۇروكراتىيەدە ئۆرلىيەلىشىشى قاتارلىقلار سېكۇلارىزىم بىلەن باشقۇرۇلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خانلىق تۈزۈمى بولسىمۇ لېكىن پارلامېنتلىق تۈزۈم بىلەن قانداق باشقۇرۇلغان بولسا، ئوخشاشلا لايىك تۈزۈمگە ئىگە ئەمەس-دۆلەتنىڭ دىنى بولغانلىقى ئۈچۈن-لېكىن سېكۇلارىزم بىلەن باشقۇرۇلىدۇ. بۇ ئېتىمولوگىيەلىك ئوخشىماسلىق ۋە مۈجمەللىكنى يوق قىلىش ئۈچۈن كۇرۇ (2007) «چەتكە قاققۇچى» ۋە «پاسسىپ»ئۇقۇملارنى ئىشلىتىدۇ. موھانتىي بۇ پەرقلىق سېكۇلارىزىملىق قۇرۇلمىلار ئۈچۈن «ھۆكۈمران سېكۇلارىزىم» ۋە «دېموكراتىك سېكۇلارىزىم»ئۇقۇملىرىنى ئىشلىتىدۇ.
بۇ ئەھۋالدا لايىكلىق دەپ تەرىپلەنگەن ئېنىقلىمىنى «دېموكراتىك لايىكلىق ياكى دېموكراتىك سېكۇلارىزىم» تەرىقىسىدە، ياكى «پاسسىپ لايىكلىق ياكى پاسسىپ سېكۇلارىزم»تەرىقىسىدە ئىپادە قىلىش تېخىمۇ مۇۋاپىق بولىدۇ. كۇرۇ ۋە مونھانتېينىڭ قارىشىچە، تۈركىيە ۋە فرانسىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر چەتكە قاققۇچى ياكى ھۆكۈمران سېكۇلارىزم (لايىكلىق)بىلەن باشقۇرۇلىدىغان بولسا، غەربىي ياۋروپا دۆلەتلىرى پاسسىپ ياكى دېموكراتىك لايىكلىق (لايىكلىق)بىلەن باشقۇرۇلىدۇ دېسەك بولىدۇ.
سېكۇلارلىشىش بىلەن لايىكلىق ئارىسىدىكى پەرقلەر