خىتايدىكى  سۇ بايلىقىنىڭ كەلگۈسى : مۇھىم تەدبىرلەر، خىرىسلار ۋە مۇرەسسەلەر (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ قانال ۋە توسما قاتارلىق چوڭ ئۇل ئەسلىھەلەرنى قۇرۇپ، سۇ قىس رايونلارنىڭ سۇ تەمىناتىنى كۆپەيتىش تارىخى ئالدىنقى  2000 يىلغا قەدەر سوزۇلىدۇ. باش ئىنژېنېر-باش مىنىستىرلار دۆلەتلىك خىرىسلارنى ھەل قىلىشتا ئىنژېنېرلىق چارىلىرىنى قوللىنىشنى قوللاپ كەلگەن. شى جىنپىڭ ھۆكۈمىتى «خىتاي سۇ تورى» دېگەن ئۇقۇم ئاستىدا بىر قانچە چوڭ تىپتىكى سۇ ئىنژېنېرلىق قۇرۇلۇشىنى پىلانلىدى. بۇ قۇرۇلۇش «جەنۇبتىن شىمالغا سۇ يۆتكەش قۇرۇلۇشى» غا ئوخشاش كونا ئۇل ئەسلىھەلەرنى رايونلۇق سىستېمىلار بىلەن بىرلەشتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. «جەنۇبتىن شىمالغا سۇ يۆتكەش قۇرۇلۇشى» دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سۇ يۆتكەش قۇرۇلۇشى بولۇپ، ياڭزېجىياڭ، خۇەيخې، خۇاڭخې ۋە خەيخې قاتارلىق تۆت چوڭ دەريا سىستېمىسىنى تۇتاشتۇرۇپ، ياڭزېجىياڭ دەرياسى ئويمانلىقىدىن شىمالغا ئىستراتېگىيەلىك سۇ تەمىناتى قانىلى بەرپا قىلىنىدۇ. 14-بەش يىللىق پىلاندا، خىتاي بۇ قۇرۇلۇشنىڭ شەرقىي ۋە ئوتتۇرا لىنىيەلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەركەزلەشكەن.
بۇ غايەت زور قۇرۇلۇشنىڭ بەدىلى ئىنتايىن ئېغىر بولدى. ئۇ يۈز مىڭلىغان كىشىلەرنى يۇرت-ماكانىدىن كۆچۈشكە مەجبۇرلاپ، تەبىئىي سۇ ئايلىنىش قانۇنىيىتىنى بۇزۇپ، يەرلىك ئېكولوگىيەلىك سىستېمىغا ئېغىر زىيان سالدى. مەسىلەن، «جەنۇبتىن شىمالغا سۇ يۆتكەش قۇرۇلۇشى» نىڭ مەركىزىي لىنىيەسى ئۈچۈن سۇ ساقلاش مىقدارىنى كۆپەيتىش مەقسىتىدە دەن جياڭ كۇ سۇ ئامبىرىنى كېڭەيتىش ئىنشائاتى ئۈچۈن  330,000 دىن ئارتۇق ئادەمنى كۆچۈشكە مەجبۇرلاپ، يەرلىكتە نارازىلىق نامايىشلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بەزى دېھقانلار كۆچۈرۈلگەندىن كېيىن ئۆزلىرىگە يېتەرلىك تېرىلغۇ يەر بېرىلمىگەنلىكىدىن شىكايەت ئېيىتقان. بۇ خىل كۆچۈرۈشلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرىمۇ ئىنتايىن ئېغىر بولۇپ، سۇ قۇرۇلۇشلىرى ئۈچۈن كۆچۈرۈلگەن نۇرغۇن كىشىلەر كۆچكەن يېرىدە ئون يىللاپ ئادەتتىن تاشقىرى نامراتلىق ئىچىدە ياشاشقا مەجبۇر بولماقتا.
خىتاي يەنە دۇنيادىكى ھەر قانداق دۆلەتتىن كۆپ توسما قۇرغان دۆلەت بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سۇ ئېلېكتىر ئىستانسىسى بولغان ئۈچ بوغۇز توسمىسى گەرچە بىۋاسىتە سۇ قىسلىقى ئۈچۈن قۇرۇلمىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ خىتاينىڭ سۇ تەمىناتى ۋە ئېھتىياجىغا كۆرسىتىدىغان زەنجىرسىمان تەسىرى ئىنتايىن چوڭ. ئۈچ بوغۇز توسمىسى توسمىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى پەسىل خاراكتېرلىك قۇرغاقچىلىقنى ئېغىرلاشتۇرۇۋەتتى، بۇ ئەھۋال كىلىمات ئۆزگىرىشىنىڭ تەسىرىدە تېخىمۇ ناچارلىشىشى مۇمكىن. خىتاي ھازىر تىبەتتە يېڭى بىر غايەت زور توسما قۇرۇشنى پىلانلىماقتا، بۇ قۇرۇلۇشنىڭ شۇ جايدىكى سۇنىڭ ئىشلىتىشچانلىقىغا ۋە ئىجتىمائىي مۇقىملىققا ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىشى مۇقەررەر. خىتاي دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ توسمىلارنىڭ %40 ىگە ئىگە بولۇپ، 1950-يىلدىن بۇيان 22,000 توسما قۇرغان. بۇ قۇرۇلۇشلار سۇ ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسى بىلەن تەمىنلەيدۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خەلقئارالىق جىددىيلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. مەسىلەن، خىتاينىڭ مېكوڭ دەرياسى بويىدىكى توسمىلىرى تۆۋەن ئېقىندىكى دۆلەتلەرنىڭ سۇ ئېقىمىنى چەكلەپ، سۇ تەمىناتىنى ئازايتىپ، دەريا بويىدىكى يېزىلارغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىپ، خىتاي بىلەن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى جىددىيلەشتۈردى.
C. ئېھتىياجنى ئازايتىش
سۇ تەمىناتىنى كۆپەيتىش بىلەن بىرگە، خىتاي ئېھتىياجنى ئازايتىشقا ئىلھاملاندۇرىدىغان تەدبىرلەرنىمۇ يولغا قويدى. ئېھتىياج تەرەپ سىياسەتلىرى باج ئېلىش ۋە سانائەت، يېزا ئىگىلىكى ئۈچۈن سۇ تېجەش نىشانلىرىنى تۇرغۇزۇشقا مەركەزلەشكەن. مەسىلەن، سۇ بىخەتەرلىكى بەش يىللىق پىلانىدا سۇ ئىشلىتىش چېكى ۋە سۇ تېجەش ئۆلچىمىنى بېكىتىش ئارقىلىق سانائەتنىڭ سۇ تېجەش نىشانىغا يېتىشىگە ئىلھام بېرىلگەن. خىتاي 2016-يىلى خېبېي ئۆلكىسىدە تۇنجى قېتىم يەر ئۈستى ۋە يەر ئاستى سۈيىدىن سۇ بېجى ئېلىشنى يولغا قويدى. ئىسلاھاتتىن كېيىن، خېبېينىڭ سانائەت سۇ ئىشلىتىش ئۈنۈمى ئۆسكەن، ئەمما سۇ سەرپىياتى يۇقىرى سانائەتلەر ئۈچۈن سۇ تەننەرخى 15 ھەسسە ئۆرلىگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ خىل چەكلىمىلەر ئۈنۈمسىز زاۋۇتلارنى تاقاشقا مەجبۇرلىشى مۇمكىن.
2024-يىلى، خىتاي كۈچىيىۋاتقان سۇ بېسىمى ۋە ئىلگىرىكى سۇ ھەققى سىستېمىسىنى ئاددىيلاشتۇرۇش ئېھتىياجى تۈپەيلىدىن، سۇ بېجىنى پۈتۈن مەملىكەتكە كېڭەيتتى. يېڭى سۇ بېجى بويىچە، يەر ئۈستى سۈيى ئۈچۈن ھەر كۇب مېتىرغا 0.014 دوللاردىن 0.22 دوللارغىچە، يەر ئاستى سۈيى ئۈچۈن 0.028 دوللاردىن 0.56 دوللارغىچە باج ئېلىنىدۇ. بۇ باج سىستېمىسىدا مەلۇم چەك ئىچىدىكى يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىشى، شەھەر ئاممىۋى سۇ تەمىناتى ۋە ئېكولوگىيەلىك ئىشلىتىش قاتارلىقلارغا بەزى كەچۈرۈملەر بار. گەرچە بۇ باھا باشقا دۆلەتلەرگە سېلىشتۇرغاندا يەنىلا تۆۋەن بولسىمۇ (مەسىلەن، گېرمانىيە ۋە فىرانسىيەدە ھەر كۇب مېتىرى 0.12 دوللار ئەتراپىدا)، ئۇ سۇ تېجەشنى ئىلگىرى سۈرۈشتە مەلۇم رول ئوينايدۇ.