ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە ئۇنىڭ چارىلىرى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنساننىڭ ئاجىز ۋە مۇھتاج مەخلۇق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشىمۇ ئۆز مەپتۇنلۇقتىن قۇتۇلۇشنىڭ مۇھىم زىنھى چارىلىرىدىن بىرى بولالايدۇ. ئىنساننىڭ ئارزۇ-ئىستەكلىرى، ماددىي ھەۋەسلىرى، نىشانلىرى ۋە خىيالىرىنىڭ چېكى بولمىسىمۇ ئەمەلىي شارائىتى چەكلىك ۋە كۈچى بولسا چاممىسى يەتكەنچىلىك بولىدۇ. قۇرئاندا ئاللاھنىڭ ئىنسانغا مۇسبەت بەرگەندە ئۇنى ھېچكىم  يوق قىلالمايدىغانلىقى، ياخشى ۋە نېمەت ئاتا قىلغاندىمۇ ھېچكىم ئۇنىڭغا توسالغۇ بولالمايدىغانلىقى ئەسكەرتىلىپ،  بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلىكىگە يەنە بىر تەرەپتىن ئىنساننىڭ ئاجىزلىقى تەكىتلىنىدۇ. قۇرئاندا ئىنساننىڭ ئاجىزلىقى توغرىسىدا مۇنداق دېيىلىدۇ: «ئىنساننىڭ بېشىغا مۇسىبەت كەلگەندە ئاللاھقا يالۋۇرىدۇ» ۋە ئىنساننىڭ ئۆزىنى ھېچكىمنىڭ كونترول قىلالمايدىغانلىقىنى ئويلاپ قالماسلىقى كېرەكلىكى ئەسكەرتىلىپ ئىنساننىڭ كۈچىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. ئۆزى تىلمەي تۇرۇپ ھېچكىمنىڭ ھېچقانداق كۈچ-قۇۋەتكە ئىگە بولالمايدىغانلىقىنى دېگەن ئاللاھ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «مەن ئۆزۈم ئۈچۈنمۇ ئاللاھ خالىماي تۇرۇپ ھېچقانداق نەرسىگە قادىر ئەمەسمەن، نە پايدا ئېلىپ كېلەلمەيمەن نە كېلىدىغان زىياننى يىراقلاشتۇرالمايمەن»دېگەن سۆزى بىلەن پەيغەمبەرلەر بولۇپ ھەر قانداق ئىنساننىڭ ئۆز ئالدىغا تەسسەررۇپ ئىمكانىيىتىنىڭ  يوقلىقىنى دەيدۇ. ئىنساننىڭ ئاجىزلىقى ۋە مۇھتاجلىقىدىن سىرت مەھرۇملۇقلار، مۇسىبەتلەر، كېسەللىكلەر ئىنسانغا ئۆزىنىڭ ئاجىز مەخلۇق ئىكەنلىكىنى ئەسلىتىپ تۇرىدۇ. ھاياتتا بولۇپ ئۆتكەن بارلىق ئىمتىھانلار ئىنسانلارغا ئاجىزلىقىنى ئېسىگە كەلتۈرۈپ ئۇلارغا كۈچ-قۇۋەتلىرىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ تۇرىدۇ. ئوخشاشلا قۇرئاندا ئىنسانلارغا ۋە باشقا جانلىقلارغا رىزىق ئاتا قىلغۇچىنىڭ ئاللاھ ئىكەنلىكى ئەسكەرتىلىپ، ئاللاھ خالىغان كىشىنىڭ رىزىقىنى موللاشتۇرىدىغانلىقى، خالىغان كىشىنىڭ بولسا رىزىقىنى ئاز قىلىدىغانلىقى ۋە رىزىق مەسىلىسىدە مۇتلەق تەسەررۇپ ئىگىسىنىڭ ئاللاھ ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. مۇشۇ شەكىلدە ئىنساننىڭ رىزىق مەسىلىسىدە مۇھتاجلىقى ۋە ئاجىزلىقى بايان قىلىنىدۇ.
ئاللاھ ئېتىقادىي  ۋە ئۇنىڭ بارلىقىنى قوبۇل قىلىش ئۆز مەپتۇنلۇققا توسالغۇ بولىدىغان يوللاردىن بىرىدۇر. قۇرئاندا زېمىننى، ئاسماننى ۋە زېمىن ۋە ئاسمان ئارىسىدىكى بارلىق مەخلۇقلارنى ياراتقۇچىنىڭ ئاللاھ ئىكەنلىكى بايان قىلىنىدۇ، ئوخشاشلا ئاللاھنىڭ ھىكمىتى ۋە رۇخسىتى بولماي تۇرۇپ نە بىر مىۋىنىڭ بولمايدىغانلىقى، نە بىر چىشى جانلىقنىڭ ھامىلە قالالمايدىغانلىقى، نە بىر ھامىلە بولغۇچىنىڭ بالىسىنى تۇغالمايدىغانلىقى قەيت قىلىنىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن ئىسلام ئاللاھنى كائىناتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ مەنبەسى دەپ قارايدۇ. قۇرئاندا ئاللاھنىڭ خالىغاننى يارىتىدىغانلىقى، خالىغان كىشىگە قىز ياكى ئوغۇل پەرزەنت ئاتا قىلىدىغانلىقى، خالىغىنىنى قوش كېزەك قىلىپ يارىتىغانلىقى، خالىغىنىنى تۇغماس قىلىدىغانلىقى، پەرزەنت يۈزى كۆرۈشى مۇمكىن بولمايدىغان ئائىلىگە پەرزەنت ئاتا قىلىدىغانلىقى، قىز بىر ئايالنىڭ پەرزەنتلىك بولالايدىغانلىقى، يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقنىڭ گەپ قىلالايدىغانلىقى، ئوتقا تاشلانغان پەيغەمبەرنى قۇتقۇزىدىغانلىقى، مۇسىبەتلەرنى يوق قىلىپ كېسەللىكلەرنى ساقايتىشى قاتارلىق مىساللار بىلەن سەۋەبلەر دۇنياسىدا ئىمكانسىزدەك تۇيۇلىدىغان ئىشلارنىڭ ئۆز تەسسەررۇپىدا ئىكەنلىكى ۋە ئاللاھ خالىسا سەۋەبلەرنى ئۆزگەرتەلەيدىغانلىقىنى ئىنسانلارغا بىلدۈرۈپ قويىدىغانلىقى، كائىناتنىڭ چوڭ-كىچىك بارلىق قىسمىنىڭ ئاللاھنىڭ تىزگىنى ئاستىدا ئىكەنلىكى بايان قىلىنىدۇ. قۇرئاندا ئاللاھنىڭ ھەممىگە مۇتلەق قادىر ئىكەنلىكى، ھېچنېمىگە مۇھتاج ئەمەسلىكى، ھەممىنىڭ ئاللاھقا مۇھتاج ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. ئەمەلىيەتتە ئاللاھنىڭ بارلىقىنى قوبۇل قىلىش ھېچكىمنىڭ ئىلاھ بولالمايدىغانلىقىنى، ھەممە ئىشنى قىلىپ ھەر نەسىنى بىلەلمەيدىغانلىقىنى تەن ئېلىش بولۇپ، ئىنساننىڭ يارىتىلغان مەخلۇق ئىكەنلىكىنى ۋە ئاللاھقا قۇللۇق قىلىش بۇرچىنىڭ بارلىقىنى ۋە ئۆزىنىڭ كۈچىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى ئىدراك قىلىشىغا پايدىلىقتۇر.
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغانلار قۇرئاننىڭ ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ ماھىيىتىنى، رىئاللىقتىكى ئىپادىلىرىنى، زىيان ۋە پايدىلىرىنى تىلغا ئېلىپ ئۈنۈملۈك بىتچىت قىلىش مېتودىنى ئىشلەتكەنلىكىنى بىزگە كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
2.	ھەرىكەتسىمان چارىلەر
ھەرىكەتسىمان چارىلەر ئەسلىدە دىننىڭ ئىش-ھەرىكەتكە مۇناسىۋەتلىك ئۆز مەپتۇنلۇقنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويغان تەۋسىيەلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئىسلام دىنى ھاكاۋۇر، ئۆزىگە مەپتۇن، ئۆزىنى قالتىس چاغلاپ باشقىلارنى تۆۋەن كۆرىدىغان كىشىلەرنىڭ قىلمىشلىرى ئۈستىدە ئالاھىدە توختىلىدۇ ۋە بۇنىڭغا چارە ئوتتۇرىغا قويىدۇ.. بىز تۆۋەندە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك بىر نەچچە خۇسۇس ئۈستىدە توختىلىمىز.
قېچىش-يىراقلىشىش
قۇرئاندا تېگىشلىك ئېتىبار ۋە ھۆرمەتكە ئېرىشەلمىگەنلىكتىن جېدەلخور بولۇپ قالىدىغان ۋە ئۆزىنى چوڭ كۆرۈپ ئۆزگىلەرنى تۆۋەن كۆرىدىغان ئىنسانلار بىلەن مۇنازىرە قىلماسلىق، ئۇلارغا ئىنكاس قايتۇرماي ياخشى مۇئامىلە قىلىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.  شۇنداقلا ئىنسانلارنى ياخشى گەپ-سۆز قىلىشقا ئۈندەپ ئىشنىڭ يوغىناپ كېتىشنىڭ ئالدى ئېلىنىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، بىر كىشى ھاكاۋۇرلۇق قىلغاندا ئۇنىڭ يېنىدىن يىراقلىشىش تەۋسىيە قىلىنىپ سەلبىي قىلمىشلارنىڭ يېيىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدى ئېلىنىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا مەنىۋى جەھەتتىن سۇيئىستېمال قىلىنغان شەخس ياكى شەخسلەر ھاكاۋۇر كىشىنىڭ يېنىدىن يىراقلىشىش ئارقىلىق مەسىلەنى ھەل قىلالايدۇ.
باشقىلارنىڭ دىققىتىنى تارتىشتىن ساقلىنىش