ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شابان ئەلى دۈزگۈن
قىسقىچە مەزمۇنى
فىترەت – كىشىنىڭ ئارزۇ، ئۈمىد ۋە غەم – قايغۇسىنى چۆرىدىگەن ھالدا ئىسلامنىڭ تېيولوگىيەلىك ئىنسانشۇناسلىق ئىلىمىنىڭ بەرپا قىلىنىشىغا ئۇل سالغان ھالقىلىق ئۇقۇمدۇر. فىترەت، بارلىق جانلىقلار ئۆزلىرى ئاپىرىدە قىلىنغان تاشقى مۇھىتنىڭ ھېچقانداق تەسىرىگە ئۇچرىماستىن، يارىتىلىشتىنلا ئۆز تەبىئىتىدە مەۋجۇت بولغان بىتەرەپ ھالىتىنى تەسۋىرلەشكە ئىشلىتىلىدۇ. ئۇ ئەرەبچىدىكى « ف – ت – ر » پېئىلىنىڭ ئىسىم شەكلى بولۇپ، « ئىككىگە بۆلۈش »، « بەرپا قىلىش »، « ئىجاد قىلىش » دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. بۇ سۆز ئىسىم سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەندە « بەزى قابىلىيەت ۋە مايىللىققا ئىگە » بولغان « مەۋجۇدىيەت » دېگەن مەنىدە قوللىنىلىدۇ. ئارىستوتېل « تالانت، ئىقتىدار، يۈزلىنىش، يوشۇرۇن كۈچ، ئىشلەپچىقىرىش كۈچى ۋە لايىق بولۇش » دېگەن مەنىدە قوللانغان « دۇنامىس ( dunamis ) » ئۇقۇمى فىترەت ئاتالغۇسىنى ئىپادىلىمەكتە. ئەسىرىمىزدە فىترەت – ئىنساننىڭ ماھىيىتى، خاراكتېرى ( مىجەزى، نېگىزلىك مىجەزى، خۇي – پەيلى ) دېگەن مەنىلەردە ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ماقالىدە فىترەت سۆزىنىڭ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان بىر قانچە مەنىسىنى ۋە رولىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قۇرۇلمىسى ھەققىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىلىدۇ ۋە مۇسۇلمان مۇتەپەككۇرلارنىڭ بۇ ھەقتىكى قاراشلىرىنى توغرىسىدا تېيولوگىيەلىك ئىنسانشۇناسلىق ئىلىمى تەجرىبىسى ئىشلىنىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: فىترەت ( خاراكتېر )، ئىنسان مايىللىقى ۋە قابىلىيىتى، ئىنسان ھۆرلۈكى.
1. يارىتىلىش بىلەن بىرگە بېرىلگەن ئىنسان تەبىئىيتى ( فىترىتى ) گە قارشى بەرپا قىلىنغان ئىنسان تەبىئىيتى
كىشىلەر نامايان قىلغان خاراكتېرىدىكى كۆپ خىللىق ۋە كىشىلىك جەھەتتىكى ئوخشاشماسلىقلار، تۆۋەندىكىدەك سوئاللار ئارقىلىق فىترەت ياكى ئىنسان تەبىئىتى مەسىلىسىنى مۇھاكىمە قىلىشنى تەقەززا قىلماقتا. يەنى، فىترەت ( ئىنسان تەبىئىتى ) بىتەرەپ ھالەتنى كۆرسىتەمدۇ؟ ياكى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئىمكانىيىتىنى كۆرسىتەمدۇ؟ ۋە ياكى سىجىل ئۆزگىرىشچانلىققا ئىگە بولغان پەيتلىك « ھادىسە »لەرنى كۆرسىتەمدۇ؟ ئىنسان تەبىئىتى دەپ ئىپادىلىگەن ئۆزگەرمەس « ئىنسان ئۆزلۈك »ى بارمۇ؟ ياكى پۈتۈنلەي تەجرىبىلەر ئاساسىدا شەكىللەندۈرۈلگەن « ئىنسان ئۆزلۈكى ( خاراكتېرى ) » مەۋجۇت دەۋاتامدۇق؟ يوشۇرۇن قابىلىيەتلەرگە ئىگە بولغان ئىنسان تەبىئىتى چۈشەنچىسى، ئاللاھنىڭ مۇتلەق ئىرادىسىگە، ئىلىمىگە ۋە يارىتىش قۇدرىتىگە زىيان يەتكۈزەمدۇ؟ ئەگەر ئۆزگەرمەس ئىنسان تەبىئىتى مەۋجۇت بولسا، ئۇنداقتا ئىنسان بۇ تەبىئىتىگە ماس ھالدا ھاياتىنى داۋاملاشتۇرغان ۋاقىتتا، ئىلاھىي ئىرادىگە تايانغان قىممەت – قاراشلار بۇ ھاياتتا ئۆزىنى قانداق ئەكس ئەتتۈرىدۇ؟
بۇ سوئاللارنى چۆرىدىگەن ھالدا فىترەت سۆزىگە بېرىلگەن مەنىلەرگە قاراپ چىقايلى.
فىترەت – « يېرىش، ئىككىگە ئايرىش، ئىجاد قىلىش » دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان « فاتىر » پېئىلنىڭ ئىسىم شەكلى بولۇپ، « يارىتىلىش، مۇئەييەن قابىلىيەت ۋە مايىللىققا ئىگە بولۇش » دېگەن مەنىلەرنى ئىپادىلەيدۇ. تۇنجى يارىتىلىش، مۇتلەق يوقلۇقنى يېرىپ ئۇنىڭ ئىچىدىن مەۋجۇتلۇققا قەدەم بېسىش شەكلىدە چۈشىنىلگەنلىكتىن، فىترەت سۆزى بىلەن ئىپادىلەنگەن. فىترەت، تۇنجى يارىتىلىش جەريانىدا مەۋجۇدىيەت تۈرلىرىنىڭ نېگىزلىك قۇرۇلمىسىنى، خاراكتېرىنى ۋە تېخى تاشقى تەسىرلەرگە ئۇچرىمىغان ناتۇرال ھالەتنى كۆرسىتىدۇ . فىترەتنى تۇنجى يارىتىلىشتا ئاللاھنىڭ ئىنسان تەبىئىتىگە بەخش ئەتكەن ئىجابىي مايىللىق ( يوشۇرۇن قابىلىيەت ) دەپ چۈشەنگەن ئىبىن ئابدىلبەرر، فىترەتنى سالامەت ( نىجاتلىق ) ۋە ئىستىقامەت ( يۈزلىنىش، مەقسەت ) دەپ ئىزاھلىغان. بۇ ئىككى سۆزنى فىترەت بىلەن مەنىداش دەپ قارىشىدىكى سەۋەبنى، فىترەت سۆزىنىڭ « ھەنىف » ئۇقۇمى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ئارقىلىق چۈشەندۈرىدۇ . چۈنكى « ھەنىف »لىك، ئىنساننىڭ تەبىئىي ھالىتىنى ( سالامەت ) مۇھاپىزەت قىلىشنى ۋە بۇ تەبىئىتىگە ماس ھالدا ياشاش ( يۈزلىنىش )نى كۆرسىتىدۇ.
راغىپ ئىسفەھانى، فىترەتنى ئاللاھنىڭ ئىنسانغا يارىتىلىشتا ئاتا قىلغان بىلىش قابىلىيىتى دەپ ئىزاھلايدۇ. بۇ قابىلىيەتنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكىنىڭ بولسا ئاللاھنى بىلىش ئىكەنلىكىنى ئېيتقان. بۇ قارىشىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن زۇخرۇف سۈرىسىنىڭ 87 – ئايىتىنى دەلىل قىلىپ كۆرسەتكەن:
« … ئۆزلىرىنى كىمنىڭ ياراتقانلىقىنى سورىساڭ، ‹ ئاللاھ › دەپ جاۋاب بېرىدۇ. »
بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، ئىنسانغا بىر نەرسە ئۆگىتىشتىن ئىلگىرى ئاللاھنىڭ بارلىقىنى بىلىش قابىلىيىتى يەرلەشتۈرۈلگەن.
قۇرتۇبى، فىترەتنى « ھەقىقەتكە مايىللىق » ۋە « ھەق ( توغرا ) »نى قوبۇل قىلىش مايىللىقى دەپ ئىزاھلايدۇ . بۇنداق بولغاندا، فىترەت ئىمان – كۇپۇر، قوبۇل قىلىش – رەت قىلىش، ھىدايەت – زالالەتتىن ئىبارەت كىشىنىڭ « كېلەچىكىنى بەلگىلەيدىغان » مەنىگە ئىگە بولمايدۇ.
ئىمامى ئەزەم ئەبۇ ھەنىفە بولسا فىترەتنى قۇرئاندىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇملاردىن بىرى بولغان « مىساق » ئاتالغۇسى ئارقىلىق ئىزاھلىغان: