ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا يېقىنقى يىللاردا كۆرۈلگەن «يېڭى يېقىنلىشىش» ھەرىكىتىنىڭ، يەنى ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ كۈچىيىشىنىڭ، رايوننىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىدىكى چوڭقۇر ۋە مۇھىم بىر تەرەققىياتنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. لېكىن، ئۇ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ يېقىنلىشىشنى ئەڭ ياخشىسى تولۇق ۋە مۇكەممەل بولمىغان بىر تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانى، يەنى، ئەڭ ياخشى ۋە ئاخىرقى بىر ھالەت ئەمەس، بەلكى مۇھىم ۋە ھالقىلىق بىر ئۆتكۈنچى مەزگىل دەپ قاراشنىڭ تېخىمۇ توغرا بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. چۈنكى، راتنېرنىڭ قارىشىچە، ھازىرقى ھەمكارلىق مېخانىزملىرىدا يەنىلا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كەمچىلىكلەر ۋە يېتەرسىزلىكلەر مەۋجۇت. بۇ كەمچىلىكلەرنىڭ ئەڭ مۇھىملىرىدىن بىرى، ئامېرىكا بىلەن ئۇنىڭ ئايرىم ئىتتىپاقداشلىرى ئوتتۇرىسىدا ئىككى تەرەپلىك ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيىتى بولسىمۇ (مەسىلەن: ئامېرىكا-ياپونىيە بىخەتەرلىك شەرتنامىسى، ئامېرىكا-فىلىپپىن ئۆزئارا مۇداپىئە شەرتنامىسى)، لېكىن بۇ ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئۆزئارا، يەنى مەسىلەن: ياپونىيە بىلەن فىلىپپىن ئوتتۇرىسىدا، ياكى ئاۋسترالىيە بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدا رەسمىي، قانۇنىي كۈچكە ئىگە ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيىتىنىڭ يوقلۇقىدۇر. بۇ، بىر ئىتتىپاقداش دۆلەت ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا، باشقا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ئۇنىڭغا ياردەم بېرىش-بەرمەسلىكىنىڭ ئېنىقسىزلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئىككىنچىدىن، ھازىرقى ھەمكارلىق مېخانىزملىرى ئاساسەن غەيرىي رەسمىي ياكى ئالاھىدە مەقسەتلىك بولۇپ، كۆپ تەرەپلىك ھەربىي ھەرىكەتلەرنى بىرلىككە كەلگەن ھالدا پىلانلايدىغان، ماسلاشتۇرىدىغان ۋە بىۋاسىتە باشقۇرىدىغان مەركىزىي بىر قوماندانلىق ئىشتابى ياكى دائىمىي بىر ئورگاننىڭ يوقلۇقىدۇر. ئۈچىنچىدىن، بۇ كۆپ تەرەپلىك گۇرۇپپىلارنىڭ ۋە ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ غەيرىي رەسمىي ماھىيىتى، ئۇلارغا قاتنىشىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي خادىملىرى ئارىسىدا دائىملىق، سىستېمىلىق ۋە چوڭقۇر پىلانلاشنىڭ ۋە مەسلىھەتلىشىشنىڭ يوقلۇقىنى ياكى يېتەرسىزلىكىنى بىلدۈرىدۇ. گەرچە ھازىر مەلۇم دەرىجىدە ماسلىشىش ۋە ھەمكارلىق يۈز بېرىۋاتقان بولسىمۇ، بۇلار كۆپىنچە ھاللاردا پەقەت ئاندا-ساندا، ۋاقىتلىق ياكى مەلۇم بىر ۋەقە يۈز بەرگەندىلا ئېلىپ بېرىلىدىغان بولۇپ، سىجىل ۋە ئىزچىل ئەمەس. نەتىجىدە، بۇ ھەمكارلىق تىرىشچانلىقلىرى كۆپىنچە ئەھۋاللاردا زۆرۈر بولغان جىددىيلىك تۇيغۇسىغا، يېتەرلىك سىياسىي دىققەت-ئېتىبارغا ۋە كاپالەتلىك ماددىي بايلىققا ئېرىشەلمەي قالماقتا.
راتنېرنىڭ تەكىتلىشىچە، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان بۇ كەمچىلىكلەرنى تۈگىتىش ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا ھەقىقىي، كۈچلۈك ۋە چىداملىق بىر توسۇش ئىقتىدارىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن، بىر رەسمىي كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسى ھازىرقى بوشاڭ ۋە غەيرىي رەسمىي ھەمكارلىق مېخانىزملىرى قىلالمايدىغان نۇرغۇن مۇھىم ئىشلارنى قىلالايدۇ. بۇنداق بىر شەرتنامىنى تۈزۈپ چىقىش، ياۋروپادىكى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) غا ئوخشاش پۈتۈن رايوننى قوغدىيالايدىغان كەڭ كۆلەملىك بىر بىخەتەرلىك تەشكىلاتىنى قۇرۇشنى تەلەپ قىلمايدۇ (ناتو ئەسلىدىكى 12 ئەزادىن ھازىر 30 دىن ئارتۇق ئەزا دۆلەتكە كېڭەيگەن). ئەكسىچە، راتنېرنىڭ قارىشىچە، ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتى ئۈچۈن ھازىرقى ئەڭ لوگىكىلىق ۋە ئەمەلىيەتچان باشلىنىش نۇقتىسى، ھازىرقى ۋەزىيەتتە خىتاي تەھدىتىگە قارشى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئەڭ ماسلاشقان، ئۆزئارا ئىشەنچى ئەڭ يۇقىرى ۋە بىرلەشمە ھەربىي ھەمكارلىقى ئەڭ تېز كۈچىيىۋاتقان ئۈچ مۇھىم شېرىك دۆلەت: يەنى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىن بىلەن بىرلىكتە رەسمىي بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشتۇر. بۇ تۆت دۆلەت (ئامېرىكانىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغاندا) بۇ يېڭى شەرتنامىنىڭ يادرولۇق ئەزالىرى بولىدۇ.