خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىپ ئۇيغۇر دىياسپوراسىنى جىمىقتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشى يەرشارى خاراكتېرلىك تەھدىتكە ئايلاندى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ئىستراتېگىيەسى، باشقا مۇستەبىت تۈزۈملەردىن بىر قانچە ئاساسلىق نۇقتىدا پەرقلىنىدۇ:
بۇ قۇرۇلما دائىرىسىدە، خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىياسپوراسىغا قاراتقان ھەرىكەتلىرى، ئاددىي بىر پاراكەندىچىلىك ۋەقەسى بولۇشتىن ھالقىپ، بېيجىڭنىڭ يەرشارىۋى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ۋە ئۆزىنىڭ مۇستەبىت ئۆلچەملىرىنى خەلقئارا سىستېمىغا تېڭىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە چۈشىنىلىشى كېرەك.
«خىتاينىڭ ئۇزۇن قولى» نىڭ تاكتىكىلىرى: بىر كۆپ يۆنىلىشلىك قورقۇتۇش ئىستراتېگىيەسى
بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇر دىياسپوراسىنى نىشان قىلغان دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش مېخانىزمى، بىر-بىرى بىلەن بىر گەۋدىلەشكەن نۇرغۇن تاكتىكىلاردىن تەركىب تاپقان. بۇ تاكتىكىلار، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار تۇرۇشلۇق دۆلەتنىڭ دېموكراتىيە سەۋىيەسى، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە ئاساسەن پەرقلىق بولىدۇ.
ۋاكالىتەن مەجبۇرلاش: ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە ئېلىش
خىتاينىڭ ئەڭ رەھىمسىز ۋە ئۈنۈملۈك تاكتىكىلىرىدىن بىرى، دىياسپورادىكى ئۇيغۇرلارنى كونترول قىلىش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە ئېلىپ ئىشلىتىشىدۇر. شېففىلد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتى ۋە نۇرغۇن گۇۋاھلىقلار، بۇ مېخانىزمنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى كۆز ئالدىمىزغا نامايان قىلماقتا[3, 11]. بۇ جەريان ئادەتتە مۇنداق ئىشلەيدۇ: چەت ئەلدىكى بىر ئۇيغۇر ئىجتىمائىي تاراتقۇدا شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنى تەنقىد قىلغان بىر يازما يوللىغاندا ياكى بىر نامايىشقا قاتناشقاندا، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئائىلىسىدىن بىر تېلېفون ياكى WeChat ئۇچۇرى تاپشۇرۇۋالىدۇ. بۇ سۆھبەتتە ئادەتتە بىر ساقچى خادىمىمۇ بولىدۇ ۋە ئائىلە ئەزالىرى يىغلاپ ياكى مەجبۇرىي ھالدا، چەت ئەلدىكى تۇغقىنىدىن «پائالىيەتلىرىنى توختىتىشىنى»، «ۋەتەنگە خائىنلىق قىلماسلىقىنى» ۋە «خىتاي ھۆكۈمىتىگە قارشى چىقماسلىقىنى» تەلەپ قىلىدۇ. ئەكسىچە بولغاندا ئۆزلىرىنىڭ «تەربىيەلەش لاگېرى»غا ئەۋەتىلىدىغانلىقى ياكى بېشىغا تېخىمۇ ناچار ئىشلار كېلىدىغانلىقىنى ئىما قىلىدۇ. بۇ ئۇسۇل، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىدا غايەت زور پىسخىكىلىق بېسىم پەيدا قىلىدۇ. شەخس، ئۆزىنىڭ پىكىر ئەركىنلىكى بىلەن ئائىلىسىنىڭ ھاياتىي خەۋپسىزلىكى ئارىسىدا قورقۇنچلۇق بىر تاللاشقا مەجبۇرلىنىدۇ. بۇ پەقەت شەخسنى جىمىقتۇرۇپلا قالماي، يەنە دىياسپورا ئىچىدە چوڭقۇر ئىشەنچسىزلىك ۋە قورقۇنچ پەيدا قىلىش ئارقىلىق كوللېكتىپ ھەرىكەتلەرگىمۇ بۇزغۇنچىلىق قىلىدۇ.
رەقەملىك كۆزىتىش، تەھدىت ۋە تور ھۇجۇملىرى
تېخنىكا، خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش مېخانىزمىنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكىدۇر. ئۇيغۇرلار قەيەردە ياشىشىدىن قەتئىينەزەر، ئۈزلۈكسىز بىر رەقەملىك كۆزىتىش ئاستىدا ئىكەنلىكى ھېسسىياتى بىلەن ياشاشقا مەجبۇر. شىۋېتسارىيەدىكى تىبەت ۋە ئۇيغۇر جامائەتلىرى ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان بىر تەتقىقات، بۇ ئەھۋالنىڭ كونكرېت مىساللىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[4]. تەھدىتلەر ئادەتتە ساختا ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھېساباتلىرى ياكى ھۇجۇمغا ئۇچرىغان ھېساباتلار ئارقىلىق بىۋاسىتە ئەۋەتىلىدۇ. بۇ ئۇچۇرلاردا، شەخسنىڭ قەيەردە ياشايدىغانلىقى، بالىلىرىنىڭ قايسى مەكتەپتە ئوقۇيدىغانلىقىغا ئوخشاش شەخسىي ئۇچۇرلار ھەمبەھىرلىنىش ئارقىلىق، «سېنى ھەر دائىم كۆزىتىپ تۇرىمىز» دېگەن ئۇچۇر بېرىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، پائالىيەتچىلەر ۋە ئاكادېمىكلارنىڭ ئېلخەت ھېساباتلىرى ۋە ئېلېكتىرونلۇق ئۈسكۈنىلىرىگە قارىتا ئالدامچىلىق (phishing) ھۇجۇملىرى قىلىنىدۇ. مەقسەت، شەخسىي ئۇچۇرلارغا ئېرىشىش، ئالاقە تورلىرىنى ئاشكارىلاش ۋە ئۇلارنىڭ ئابرۇيىنى  چۈشۈرىدىغان ماتېرىياللارنى تېپىشتۇر [12].
دىپلوماتىيە ئىشخانىلىرىنىڭ رولى: تەھدىت سېلىش ۋە پاراكەندىچىلىك مەركەزلىرى
خىتاينىڭ ئەلچىخانىلىرى ۋە كونسۇلخانىلىرى، ۋېنا ئەھدىنامىسى بىلەن ئۆزلىرىگە بېرىلگەن دىپلوماتىك چېقىلالماسلىقنى، دىياسپورانى كۆزىتىش، پاراكەندىچىلىك قىلىش ۋە كونترول ئاستىدا تۇتۇش ئۈچۈن بىر قالقان سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. دىپلوماتىك خادىملار، ئوقۇغۇچىلار جەمئىيىتى ياكى سودا كېڭەشلىرىگە ئوخشاش نىقاب ئاستىدىكى تەشكىلاتلار ئارقىلىق دىياسپورا ئىچىدىكى ئۆكتىچى ئاۋازلارنى ئېنىقلايدۇ. نامايىشلارغا قاتناشقانلارنىڭ سۈرەتلىرى تارتىلىپ، كىملىكى ئېنىقلانغاندىن كېيىن شەرقىي تۈركىستاندىكى ئائىلىلىرىگە بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ[4]. پاسپورت يېڭىلاشقا ئوخشاش كونسۇلخانا مۇلازىمەتلىرى، بىر تەھدىت قورالىغا ئايلاندۇرۇلغان. پاسپورتىنى يېڭىلاتماقچى بولغان بىر ئۇيغۇردىن، خىتايغا قارشى پائالىيەتلەردە بولمىغانلىقىغا دائىر بىر ھۆججەتكە ئىمزا قويۇش، دىياسپورا ھەققىدە ئۇچۇر بېرىش ياكى ئۆكتىچى گۇرۇپپىلاردىن يىراق تۇرۇش تەلەپ قىلىنىشى مۇمكىن. بۇ تەلەپلەرنى رەت قىلغانلارنىڭ پاسپورتلىرى يېڭىلانمايدۇ، بۇ ئەھۋال ئۇلارنى ۋەتەنسىز ۋە قانۇنىي جەھەتتىن ئاجىز ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويىدۇ [9].
ئۈچىنچى دۆلەتلەرنى ۋاسىتە قىلىش: قايتۇرۇۋېتىش ۋە قانۇنغا خىلاپلىق قىلىش
خىتاي، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئۆزىگە بېقىندى بولغان ياكى قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى ئاجىز بولغان دۆلەتلەرگە بېسىم ئىشلىتىش ئارقىلىق، بۇ دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇر پاناھلانغۇچىلارنى قانۇنسىز يوللار بىلەن قايتۇرۇۋېلىشقا ئۇرۇنماقتا. تايلاندتا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر بۇ ئەھۋالنىڭ ئەڭ پاجىئەلىك مىساللىرىدىن بىرىدۇر[13]. تايلاند، خەلقئارا قانۇننىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرىدىن بىرى بولغان «قايتۇرماسلىق» (non-refoulement) پىرىنسىپىغا قايتا-قايتا خىلاپلىق قىلىپ، يۈزلىگەن ئۇيغۇر پاناھلانغۇچىنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەردى. بۇ كىشىلەر خىتايغا قايتقاندىن كېيىن يا غايىب بولدى ياكى ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى. بېيجىڭ، بۇ خىل دۆلەتلەرنى پەقەت قايتۇرۇۋېلىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى دىياسپورانى پاراكەندە قىلىش ئۈچۈن بىر ۋاكالەتچى سۈپىتىدىمۇ ئىشلىتىدۇ. بۇ دۆلەتلەردىكى يەرلىك بىخەتەرلىك كۈچلىرى، خىتاينىڭ تەلىپى بىلەن ئۇيغۇرلارنى سوراق قىلالايدۇ، نەزەربەند ئاستىغا ئالالايدۇ ۋە سەپەرلىرىنى چەكلىيەلەيدۇ.
تىپىك مىسال ئانالىزى: دىلنۇر رەیھان ۋەقەسى ۋە «قانۇن ئۇرۇشى» Lawfare)