دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىئاسپورا ھادىسىسىنىڭ يەرلىك ۋە خەلقئارالىق سەۋىيەدە بولۇشى نۇقتىسىدىن ئۇنىڭ كېلەچىلىكىنى تەخمىن قىلىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئۇقۇم ۋە نەزىرىيەۋى دائىرىسى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىنىشى كېرەك. ئىجتىمائىي پەنلەر، بولۇپمۇ خەلقئارا مۇناسىۋەت ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنىڭ تۈرتكىسىدە، دىئاسپورا ئۇقۇمى ئۈستىدە كەسكىن تالاش-تارتىشلار ۋە ئەتراپلىق تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلماقتا. نەزىرىيەۋى رامكىغا سىغمىغۇچىلىك دەرىجىدە كەڭ ئىشلىتىلىۋاتقان بۇ ئۇقۇم، بەكرەك غەرب دۇنياسىدا تەتقىق قىلىنىپ مۇنازىرە قىلىنماقتا. تەنقىدتىن بەكرەك يەكۈن سۈپىتىدە تەكىتلىنىۋاتقان بۇ ئەھۋالنى، ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا شەرقتىن غەربكە قاراپ ئىشقا ئېشىۋاتقان كۆچنىڭ نەتىجىسى دېيىشكە بولىدۇ. مىڭلارچە يىلدىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ۋە ئومۇمەن غەربكە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كۆچ ھادىسىسى، «شەرق»كە قېرىنداش دۆلەت (ئانا ۋەتەن)، «غەرب»كە ساھىبخان دۆلەت (ۋەتەن) رولىنى ياكى سالاھىيىتى بەرگەن بولۇپ، غەربتە ياشايدىغان شەرقلىق توپلۇقلارنىڭ، غەربلىك نۇقتىسىدىن كۆزىتىلىپ تەتقىق قىلىنىشىمۇ دىئاسپورا تەتقىقاتلىرىنىڭ ئومۇمىي خاراكتېرى بولغانىدى. دەرۋەقە ھەر قايسى ئەسەرلەردىمۇ ئىسرائىلىيەدىكى ئامېرىكا دىئاسپوراسى ئەمەس ئامېرىكادىكى يەھۇدى دىئاسپوراسىنىڭ تىلغا ئېلىنىشى ياكى ئەرمېنىيەدە ياشايدىغان فىرانسۇزلارنىڭ ئەمەس فىرانسىيەدىكى ئەرمەنىي دىئاسپوراسىنىڭ پائالىيەتلىرىنىڭ تەكىتلىنىشى تارىخىي ۋە ھازىرقى (شەرقتىن غەربكە)كۆچ مۇساپىسىنىڭ تەبىئىي نەتىجىسىدۇر. بۇ دائىرىدە دىئاسپوراغا مۇناسىۋەتلىك ئاساسلىق كىتابلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭمۇ غەربلىك تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن غەربتىكى ئالىي مەكتەپلەردە يېزىلىپ نەشىر قىلىنىشىنى تەكىتلەپ قويۇشقا توغرا كېلىدۇ. دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ كۈنىمىزدە غەربتە ياشاۋاتقان شەرق توپلۇقلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىلىۋاتقانلىقى، شەرقتە ياشاۋاتقان غەرب توپلۇقلىرى ئۈچۈن ئۇنچىۋېلا بەك ئىشلىتىلمەيۋاتقانلىقى كۆرۈلمەكتە.
مەزكۇر ماقالە دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ مەلۇم بىر كونكرېت ئۆلچەم ئاساس قىلىنماستىن ئاناۋەتەن سىرتىدا ياشايدىغان ھەر قانداق ئادەم ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ھالغا كېلىشى تۈپەيلى، مەزكۇر ئۇقۇم توغرۇلۇق مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىپ يەكۈن چىقىرىش ئېھتىياجىدىن يېزىلدى. دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن زۆرۈر ھېسابلىنىدىغان مەجبۇربىي كۆچكە ئوخشاش بەزى ئالاھىدىكلەرنىڭ يەر شارىلىشىش ھادىسىسىنڭىمۇ تەسىرى بىلەن ئۆزگىرىشى، مەزكۇر ئۇقۇمنىڭ كۈنىمىزدىكى ئالاھىدىلىكلىرى توغرۇلۇق قايتىدىن ئويلىنىشىمىزغا سەۋەب بولماقتا. بۇ ئۆزگىرىش قايسى توپلۇقلارنى دىئاسپورا دەپ ئاتىشىمىزغا مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەردىكى مۇنازىرىلەرگىمۇ تەسىر كۆرسەتمەكتە. ئاناۋەتەن سىرتىدا ياشايدىغان ھەممە ئادەمنى دىئاسپورا دەپ ئاتاش، دىئاسپورا-دىئاسپورا، دىئاسپورا-ساھىبخان دۆلەت (ۋەتەن) ۋە دىئاسپورا-قېرىنداش دۆلەت (ئاناۋەتەن)مۇناسىۋەتلىرىنى نەزىرىيۋى ئاساسقا ئىگە قىلىشقا زور توسالغۇ پەيدا قىلماقتا. بۇ توسالغۇ يېڭىش ئۈچۈن، بۇ ئۇقۇم يېڭى ئۆزگىرىشلەر كۆزدە تۇتۇلغان ئاساستا قايتىدىن ئىزاھلىنىشى كېرەك. دۆلەتنىڭ دىئاسپورا بىلەن بولغان ۋە «ئاناۋەتەننىڭ مەنپەئەتلىرىنى قوغداش»تىن ئىبارەت مەنتىقىنى ئاساس قىلغان يەككە مۇناسىۋىتى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن كۆپ قىرلىق مۇناسىۋەتكە ئۆزگىرىپ بارماقتا. كېيىنكى يىللاردا گۇرۇپپا-شەخس ھەق-ھوقۇقلىرىگە مۇناسىۋەتلىك مۇنازىرىلەر دائىرىسىدە، شەخسلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرى ساھەسىدە ناھايىتى مۇھىم ئىجتىمائىي ۋە قانۇنىي ئۆزگىرىشلەر مەيدانغا كەلمەكتە (يالدىز، 2012-124). قارىغاندا، دىئاسپورانىڭ كۈنتەرتىپتىكى مەسىلىلىرى، ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە مەدەنىيەت تەلەپلىرى، ئىدىئولوگىيەلىك ۋە تەشكىللىك ھالەتتىكى تەرەققىياتى قاتارلىق ساھىبخان دۆلەتلەرگە، شۇنداقلا قېرىنداش دۆلەتلەرگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغاندەك تۇرىدۇ.
مەزكۇر ماقالىمىزدا دىئاسپورا ئۇقۇمى تارىخىي ۋە ھازىرقى ئۆزگىرىشلەر ، شۇنداقلا خەلقئارا مۇناسىۋەت نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. جەمئىيەتشۇناسلىق، قانۇن ۋە تارىخ نۇقتىسىدىن دىئاسپورا ئۇقۇمىنى ئىزاھلاش تامامەن مۇمكىن بولسىمۇ، لېكىن بۇ پەنلەر ئارقىلىق بۇ ئۇقۇمنى تولۇق يورىتىپ بېرىش تەسرەك، شۇڭا خەلقئارا مۇناسىۋەت ساھەسىنىڭ پەنلەر ئارا مۇھاكىمە قىلىش ئۇسۇلى بىلەن بۇ ئۇقۇمنى ئىزاھلاشقا تىرىشىمىز. بىز دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ ئالدىمىزدىكى مەزگىللەردە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ مۇھىم ئاكتىيورى بولالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز. ساياھەتچىلىك، تىجارەت، مائارىپقا ئوخشاش سەۋەبلەر تۈپەيلى دۇنيا مىقىياسىدا بارلىققا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر ياكى يېڭى دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ شەكىللىنىشى قاتارلىقلارمۇ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە تەسىر كۆرسەتمەكتە. بۇ دائىرىدە، دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە دائىر ئەسەرلەردە كەڭ ئىشلىتىلىشى «دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ تاشقى سىياسەتكە كۆرسەتكەن تەسىرلىرى نېمىلەردىن ئىبارەت؟» ۋە «دىئاسپورا تاشقى سىياسەت ۋاستىسى بولالامدۇ؟»دېگەنگە ئوخاش سوئاللىرىنى تېخىمۇ ئەھمىيەتلىك قىلماقتا.
بۇ سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەلگەن ئەسەرلەرگە كۆز يۈگۈرتۈپ چىققىنىمىزدا تېمىغا مۇناسىۋەتلىك كىتاب سانىنىڭ ھەقىقەتەن ئاز ئىكەنلىكىنى بايقايمىز، بۇ ئويلىنىشقا تېگىشلىك مۇھىم مەسىلىدۇر. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، كۆچ ۋە ئېتنىك كىملىككە ئوخشاش تېمىلار تىلغا ئېلىنغان كىتابلاردا دىئاسپورا ھادىسىسىگە ئازلا يەر ئاجرىتىلغان بولۇپ، تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ماقالىلەر بىرلەشتۈرۈلۈپ كىتابلاشتۇرۇلغانىدى. دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ ئەھمىيىتى كۈچىيىۋاتقان كۈنىمىزدە تېمىغا مۇناسىۋەتلىك كىتابلار ۋە ماقالىلەر ھەقىقەتەن ئاز ئۇچرايدۇ.
دىئاسپورا ئۇقۇمىنى ئىلمىي نۇقتىدىن تۈرگە ئايرىش ھەقىقەتەن تەس بولماقتا. دىئاسپورالار تارىخىي جەھەتتىن ( كىلاسسىك دىئاسپورالار، مودېرن دىئاسپورالار، چاغداش دىئاسپورالار) ياكى شەكىل جەھەتتىن (ئىشچى دىئاسپوراسى، تىجارەت دىئاسپوراسى، مەزلۇملار دىئاسپوراسى)دەپ تۈرلەرگە ئايرىلغان بولسىمۇ، بۇ تۈرگە ئايرىش ئۇسۇلى ئىلمىي ساھەدە تولۇق ئېتىراپ قىلىشقا ئېرىشەلمىدى. بۇ ئەھۋال دىئاسپورا ئۇقۇمىنى ئىزاھلاش ۋە قايسى توپلۇقلارنى دىئاسپورا دەپ ئاتاشنى قىيىنلاشتۇرماقتا.