ئىز قالدۇرغۇچىلار 1- قىسىم: كىتاپقا بېغىشلانغان بىر ئۆمۈر – ئابدۇجېلىل تۇران (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسنتىتۇتىمىزنىڭ ئىز قالدۇرغۇچىلار ناملىق پروگراممىسىنىڭ تۇنجى سانىدا ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندىمنى زىيارەت قىلدۇق.
ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندىمنىڭ ھاياتىنىڭ قىسقىچە تونۇشتۇرۇلۇشى
ئابدۇلجېلىل تۇران 1958 – يىلى 4 – ئاينىڭ 18 – كۈنى خوتەن شەھەر ئىچىدە يۇقىرى قاتلام دىنىي ئۆلىما ئائىلىسىدە دۇنياغا كېلىدۇ.
باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ ئىككىنچى سىنىپىغا چىققاندا ئوقوشتىن توختاشقا مەجبۇر بولىدۇ.
1970-يىللارغا كەلگەندە ئائىلىدە قۇرئان ئوقۇش ۋە چاغاتايچە دىنىي، ئەدەبىي كىتابلارنى ئوقۇشقا باشلايدۇ. بۇنىڭدىن سىرت ئۆزبېك يازغۇچىسى ئابدۇللاھ قادىرىنىڭ «ئۆتكەن كۈنلەر» ۋە «مىھراپتىن چايان»، ئابدۇللاھ تالىپنىڭ «قاينام ئۆركىشى»، خېۋىر تۆمۈرنىڭ «موللا زەيدىن ھەققىدە قىسسە»، «مىڭ بىر كېچە» قاتارلىق كىتاب ۋە رومانلىرىنى ئوقۇپ چىقىدۇ، شۇنداقلا «يېڭى قاشتېشى» ژۇرنىلى، «تارىم» ژۇرنىلى «بۇلاق» ژۇرنىلى ۋە يېڭى چىققان ھېكايە توپلاملىرى، ئەدەبىي، تارىخىي ئەسەرلەرنىمۇ ئوقۇشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ.
1974-يىلى ئەرەبچە ئۆگىنىشچە باشلايدۇ.
1980 – 1981 – يىللىرى ئارىسىدا خوتەننىڭ ئەينى زاماندىكى ئەڭ مەشھۇر ئۆلىماسى، مەرھۇم ئابدۇللاھ قارى داموللامغا ھەمكارلىشىپ ئىمام غەزالىنىڭ «ئىھيائۇئۇلۇمىددىن (دىنىي ئىلىملەرنى گۈللەندۈرۈش)» ناملىق كىتابى بىلەن ئىمام رەببانىي  دېگەن نام مەشھۇر بولغان ئەھمەد سىرھىندىي  ئىسىملىك زاتنىڭ «مەكتۇبات» ناملىق كىتابىنى تەرجىمە قىلىشقا قاتنىشىدۇ.
1983-يىلى 7-ئايدا سەئۇدى ئەرەبىستانغا بېرىپ ھەج ئىبادىتىنى تاماملاش ئۈچۈن دەسلەپ پاكىستانغا بارىدۇ، ئارقىدىن سەئۇدى ئەرەبىستانغا ماڭىدۇ.
سەئۇدى ئەرەبىستاندا 1949 – يىلى ۋەتەندىن قېچىپ چىقىپ بۇ دۆلەتتە ئولتۇراقلىشىپ قالغان مۇھەممەد ئەمىن ئىسلامىي، مۇھەممەد سابىت داموللام، ئۇستاز مۇھەممەد قاسىم داموللام دېگەندەك سەئۇدىي ئەرەبىستاندا كۆزگە كۆرۈنگەن نەچچە ئونلىغان مەشھۇر كىشىلەرنىڭ سۆھبىتىگە داخىل بولىدۇ.
1983-يىلى 12-ئايدا تۈركىيەگە كېلىدۇ، ئىككى ئايدىن كېيىن پاكسىتانغا قايتىدۇ، 1984-يىلى 12-ئايدا ئوندەك ئۇيغۇر ياش بىلەن مىسىرنىڭ پايتەختى قاھىرىگە ئىلىم تەھسىل قىلىش ئۈچۈن يولغا چىقىدۇ. مىسىردا تۆت يىل ئوقۇغاندىن كېيىن 1987-يىلى 9-ئاپرېلدا تۈركىيەگە قايتىپ كېلىدۇ.
تۈركىيەدە تۈركچە، ئەرەبچە ۋە ئۇيغۇرچە كىتابلارنى ئۈزۈلدۈرمەي ئوقۇيدۇ. تۈركىيەدە تۇرۇش جەريانىدا شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى ۋە مەرھۇم ئىيسا يۈسۈف ئەپەندىلەر بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتتە بولۇپ، شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى ۋە ئىيسا يۈسۈف ئەپەندىنىڭ يېنىدا تۇرۇپ، چەكلىك دائىرىدە بولسىمۇ ئۇلارغا ھەمكارلىشىدۇ. ئۇ شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى تەرىپىدىن ئۇيغۇرچە، ئەرەبچە، ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە تىللاردا يىلدا تۆت سان چىقىدىغان «شەرقىي تۈركىستان ئاۋازى» ژۇرنىلىنى ئوقۇپ، ۋەتەن ھەققىدىكى يېڭى ئۇچۇر، يېڭى مەلۇماتلاردىن خەۋەردار بولۇپ تۇرىدۇ.
1989-يىلىنىڭ ئاخىرىدا تۈركىيە پۇقراسى بولىدۇ. ئارقىدىنلا ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى يوقلاش ئۈچۈن ۋەتەنگە قايتىدۇ. بېيجىڭدىكى پروفېسسور، ئاتاقلىق تىلشۇناس مەرھۇم خەمىت تۆمۈر (بۇ كىشى بىلەن يۈز كۆرۈشمىگەن بولسىمۇ باشقىلار ئارقىلىق ئالاقىلاشقان)، ئۈرۈمچىدىكى ئاتاقلىق ئۇيغۇر ئالىملىرىدىن مەرھۇم ھاجى ياقۇپ، مەرھۇم ئەمىن تۇرسۇن، ياشلار نەشرىياتىنىڭ مۇھەررىرى مەرھۇم ئەنۋەر داۋۇد بىلەن كۆرۈشۈپ سۆھبەتتە بولىدۇ ۋە ئۇلارغا تۈركىيەدىكى نەشىر قىلىنغان بىر قىسىم كىتابلارنى سوۋغا قىلىدۇ.  1992-يىلى ئىيۇلدا ئۈرۈمچىدىكى لۇداۋان تۈرمىسىدە بىر ھەپتە قاماقتا ياتىدۇ. بىرھەپتە توشقاندىن كېيىن ئىككى يېرىم يىللىق مۇددەتلىك چېگرىدىن قوغلاپ چىقىرىلىدۇ. ئۇ قازاقىستان ئارقىلىق تۈركىيەگە قايتىپ كېلىدۇ.
1992-يىلنىڭ ئاخىرىدا قازاقىستانغا بېرىپ، بۇ يەردىكى ئۇزۇندىن بېرى ۋەتەن دەۋاسى ۋە سىياسىي پائالىيەت بىلەن شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتقان ئابدۇرەئۇف مەخسۇم، يۈسۈف مۇخلىسى، ھاشىر ۋاھىدى، قەھرىمان خۇجامبەردى، يولداش ئەزەمەتۇف، زىيا سەمەدىي، دولقۇن ياسىن قاتارلىق زاتلار بىلەن كۆرۈشىدۇ.
1992 – يىلى 12 – ئاينىڭ 12 – 14 – كۈنلىرى شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى تەرىپىدىن ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن، سەئۇدىي ئەرەبىستان، ئامېرىكا، ئاۋۇسترالىيە، قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە ياۋروپانىڭ ھەر قايسى ئەللىرىدە ئىزچىل شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى بىلەن شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتقان ياش ۋە پىشىقەدەم ئەربابلار ئىشتىراك قىلغان تۇنجى قېتىملىق خەلقئارالىق شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيىغا قاتنىشىدۇ.
1993-يىلى باھاردا مۇھەممەدجان قەشقەرى، پەرھاد مۇھەممەدى، مۇھەممەد توختى، ئەسقەر قاتارلىق ئسىتانبۇلدىكى شەرقىي تۈركىستانلىق ياشلار بىلەن بىرلىكتە ئۇيغۇر تىلىدا ئايلىق «شەرقىي تۈركىستان ياشلىرى»گېزىتىنى چىقىرىشقا باشلايدۇ.
12 بەتلىك ۋە رەڭلىك چىقىرىلغان مەزكۇر گېزىتنى تارقىتىش مۇراسىمىغا مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلانىڭ سىياسىي داھىسى مەرھۇم ئىيسا يۈسۈف ئالىپتېكىن، مەشھۇر يازغۇچى مۇھەممەد ئەمىن ھەزرەت، پروفېسسور سۇلتان مەھمۇد قەشقەرىي قاتارلىق زاتلارمۇ قاتنىشىپ، گېزىتقا يۇقىرى باھا بېرىدۇ. گېزىت 12 سان چىققاندىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان ياشلار قۇرۇلتىيىنىڭ ئورگان ژۇرنىلىغا ئۆزگەرتىلىدۇ.
1994 – 1995 – يىللىرىغا كەلگەندە گېرمانىيەدىكى ئابدۇلجېلىل قاراقاش «تامچە» ناملىق سىياسىي، ئىلمىي بىر ژۇرنال تەسىس قىلغان بولۇپ، مەزكۇر ژۇرنالنى بېسىپ تارقىتىش ۋە ماقالە يېزىش ئىشلىرىغا ياردەملىشىدۇ.