ئامېرىكا- خىتاي مۇناسىۋەتلىرى ھەپتىلىك دوكلاتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مايىك پومىئۇ « تۆتلۈك» ئىتتىپاقىدىن خىتاينىڭ زوراۋانلىقىنى چەكلەش ئۈچۈن ھەمكارلىق ئىستەيدۇ ، لېكىن ئاسىياچە ناتو ئەمەس. خىتاينىڭ ئۆكتەملىكى ۋە چىرىكلېكىنى تىلغا ئالغان پومپىيو  «دۇنيا   ئەركىنلىك بىلەن دىكتاتۇرلۇق» ئارسىدىن بىرنى تاللاشقا دۇچ كىلۋاتىدۇ، دېدى.
خىتاي تەرەپتىن جاڭ تىڭجۈن  بۇ ئىتتىپاقنىڭ ھەربىي ئىتتپاققا قاراپ تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى ۋە بۇنىڭغا بولغان ئەندىشىسىنى ئىپادىلىگەن
ياپونىيە ۋە ھىندستان تەرەپ خىتاي بىلەن بولغان مەسىلىنى دىئالوگ بىلەن ھەل قىلىشقا مايىل بولۇپ، ئاساسلىق سەۋەبى خىتاي بىلەن بولغان ئىقتسادى جەھەتتىكى بىر-بىرىگە باغلىنشلىق بولغانلىقىدىن سىرت، يەنە بىر جەھەتتىن ئۇلار ۋاشنىگىتون تەرەپنىڭ قانچىلىك ئىشەنچلىك ئىكەنلىكىگە ئېنىق بىر نەرسە دېيەلمەسلىكىدۇر.
شۇنداقتىمۇ ئومۇمىي  جەھەتتىن قارىغاندا بۇ ئىتتىپاقنىڭ ھەمكارلىقى بۇنىڭدىن كېيىن كۈچىيىپ، خىتايغا قارىتا چەكلەش ئېلىپ بېرىش قاتارلىق جەھەتلەردە تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىپ ماڭىدىكەن.
ئاۋغۇسىت ئېيىدىن باشلانغان ۋە شى جىنپىڭ تەرىپىدىن كۈچەپ تەشۋىق قىلىنىۋاتقان « قاچىدىكى تاماقنى پاكىز» يىيىش ھەرىكىتى ۋە خىتايدىكى ئاشلىقنى ئىسراپ قىلماسلىق ھەققىدىكى شۇئار ۋە بۇيرۇقلارنىڭ كۆپىيىشى بۇ يىللىق تەبىئىي ئاپەتلەر سەۋەبىدىن خىتايدا ئاشلىق كىرزىسى بولىۋاتقانلىقىغا قارىتا گۇمان پەيدا قىلماقتا.  بۇنىڭدىن باشقا ئ‍اشلىق باھاسى 10% ئ‍ۆسكەن بولۇپ بۇ نامراتلارغا ئېغىر قىينچىلىق ئېلىپ كەلمەكتە. شىمۇ يەنە بىر تەرەپتىن داۋاملىق «خەلقتە ئاشلىق كىرزىسى ئېڭى »  بولۇشى كېرەك دەپ كەلمەكتە.
خىتاي ۋىرۇسىنى كونترول قىلشتا ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ قايسىنىڭ بەكرەك چوڭ  سەۋەنلىك سادىر قىلغانلىقى ھەققىدە دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ پىكىرى ئېلىنغان بولۇپ، ئامېرىكادا 64% كىشى خىتاي ياخشى بىر تەرەپ قىلىمىدى دەپ قارايدىكەن. ياپونىيەدە ھەر ئىككى تەرەپنى ياخىشى بىر تەرەپ قىلمىدى دەپ قارايدىغانلار   79%  نى ئىگەللەيدىكەن. بۇنىڭدىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى ئامېرىكانىڭ خاتا بىر تەرەپ قىلىشنى خىتاينىڭكىدىن يۇقىرى دەپ قارايدىكەن.
لېكىن، دىققەت قىلشقا ئەرزىيدىغىنى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى ئەڭ ئاز 50% خىتاينىڭ مەسئۇلىيتى بار ۋە بىر تەرەپ قىلىشى ياخشى بولمىدى، دەپ قارايدىكەن.
ناتو قۇماندانلىق مەركىزى  يېڭى تېخنىكا، تېررورلۇق ۋە خىتايغا قارشى يېڭى ئىستراتېگىيەلىك پىلان ئېلىپ بېرشقا ئىھتىياجلىق ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويدى. فىرانسىيە پىرېزىدېنتى ماكرون بولتۇر ناتونى « مېڭسى ئۆلدى» دەپ ئەيىبلىگەن بولۇپ، يېڭى دەۋىردىكى زىدىيەتلەرگە قارىتا تەڭشەش ئېلىپ بارالمايۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى.
ناتو باش كاتىپى ستولتېنبرگ « ناتو 2030» پىلانىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن.  ئۇ ناتونىڭ غەربلىك 30 ئىتتىپاقدىشىغا تور بىخەتەرلىكى، يامان خاراكتېرلىك تېخنىكا ۋە Big Data  قاتارلىق تەھدىتلەرگە قارىتا ئورتاق ئەھدىنامىلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا چاقىردى. بۇنىڭدىن باشقا خىتاينىڭ باش كۆتۈرىشى بىلەن يۈز بېرىۋاتقان خەلقئارا سىستېمىدىكى ئ‍ۆزگىرىشكە بىرلىكتە تاقابىل تۇرۇشقا چاقىرغان.
ترامپ خىتاي ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىپ ھەربىي دوختۇرخانىدا داۋالىنىپ چىققاندىن كېيىن « خىتاي پۈتۈن دۇنياغا بۇ ۋىرۇسنى يايغانلىقى ئ‍ۈچۈن ئېغىر بەدەل تۆلەيدۇ» دېدى. لېكىن ئۇ خىتاينى قانداق قىلىپ بەدەل تۆلەتكۈزىدىغانلىقى ھەققىدە ئېنىق بىر نەرسە دېمىگەن.
Financial Times
گەرچە خىتاي- ئامېرىكا مۇناسىۋىتىنى سوۋېت – ئامېرىكا مۇناسىۋىتىگە ئوخشىتىش خاتا بولسىمۇ، ئىككى تەرەپنىڭ سوغۇق مۇناسىۋتلەر ئۇرۇشىغا كىرىپ قېلىشنىڭ ئىھتىماللىقى كۈچەيمەكتە. ئىككى تەرەپ خەلقئارا سەھنىدە بىر – بىرىگە ناھايتى ئېغىر دىپلوماتىك تىل ئىشلەتمەكتە.
ئىككى تەرەپنىڭ يىللىق سودا مىقدارى 500 مىليارد دوللار بولسىمۇ، ئىككى دۆلەتتىكى قاتتىق قوللار  سوغۇق ئۇرۇش باشلاشتىن يانماسلىقى مۇمكىن.  بۇلارنىڭ بۇنداق بىر ئۇرۇشقا كىرىپ قېلىشى كىلمات ئ‍ۆزگىرىشى، ۋىرۇسقا تاقابىل تۇرۇش قاتارلىق دۇنياۋى مەسىلىلەردە ئېغىر قىينچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى ئېنىق.
ئەگەر خىتاي بۇ زىدىيەتىنى پەسەيتمەكچى بولسا، دۆلەت ئىچىدە ئوچۇق-ئاشكارا ۋە دېموكراتىك، چەتئەللەردە بولسا ئۆكتەم ۋە جىدەلخور سىياسىتىنى ئ‍ۆزگەرتىشى لازىم.  خىتاي شۇنى بىلىشى لازىمكى، تەيۋەنگە قارىتىلغان ھەرقانداق ھەربىي ھەرىكەت غەرب بىلەن بولغان ئىقتسادى مۇناسىۋىتىنىڭ  ئاخىرلىشىشىنى  كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.   بۇنىڭدىن باشقا خىتاي تەرەپ ب د ت نىڭ ۋىرۇسنىڭ مەنبەسىنى تەكشۈرۈشىنى قوبۇل قىلىش ئارقىلىق خەلقئارانىڭ ئۆزىگە بولغان غەزىپىنى يەڭگىللىتەلەيدۇ.
خىتاينىڭ دوستلىرى ئاز ھەم ئىشەنچلىك ئەمەس. گەرچە ترامپ ھۆكۈمىتى سودا ئۇرۇشى قىلۋاتقان ۋە ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى سوراق قىلىۋاتقان ۋە تەنقىد قىلۋاتقان بولسىمۇ لېكىن دىپلوماتىيە جەھەتتە ناھايتى ياخشى كېتىپ بارماقتا.
ئامېرىكا «تۆتلۈك» ئىتتىپاقنى قۇرۇپ چىقىش بىلەن بىرگە يەنە تايلاند، فىلىپپىن قاتارلىق خىتايغا يېقىن بولغان دۆلەتلەر بىلەنمۇ مۇناسىۋىتىنى چۇڭقۇرلاشتۇرغان. تەيۋەن ۋە كورىيە بىلەن تېخىمۇ يېقىن مۇناسىۋەت ئورناتماقتا. بۇنىڭدىن باشقا ھىندى- تىنچ ئوكيان رايوننىڭ  ئوچۇق ۋە ئەركىنلېكىنى ساقلاش تەشەببۇسى ياۋرۇپا دۆلەتلىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشمەكتە.
ئەكسىچە ، خىتاي يېقىندىن بېرى قوشنا دۆلەتلىرىنىڭ ئىشەنچىسىنى يوقۇتۇپ قويىۋاتىدۇ. ئۇنىڭ ئۆكتەم تاشقى سىياسىتى  ھېچقانداق يېڭى دۆلەتنىڭ ئىتتىپاقىغا قوشۇلماسلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. ئۇنىڭ دوستلىرىنىڭ كۆپنىچسى يا ئىشەنچىسز، ياكى خەلقئارا سەھنىدىكى مۇھىم بولمىغان دۆلەتلەر.