تاشكەنت قۇرۇلتىيىنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىدىكى رولى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىڭ بىلەن 20– ئەسىرگە كەلگەندە ئۇيغۇرلارغا قالغىنى، كۆچلەر، باشقا مىللەتنىڭ ئاتىغان ناملىرى ۋە دىن سەۋەپلىك بىر–بىرىدىن ئايرىم ئاتالغان ناملار بولدى. ئارسىدا تۈرك، مۇسۇلمان، سارت، چەنتۇغا ئوخشاش ناملارنى قوللانسىمۇ ئۇيغۇر كىملىكىنى قوللانمايتى. كىم ئىكەنلىكى سورالغاندا، باشتا مۇسۇلمان دەپ ئۇندىن كىيىن تۇغۇلغان شەھرىنىڭ ئىسمىنى دەيتى. 19- ئەسىرگە كەلگەندە پۈتۈن دۇنيا خەلقلىرى ئۆزلىرىگە ئۆز تارىخىنى ئاساس قىلغان ئېتنىك مەنبەدىكى مىللەت نامىنى قوللىنىشقا باشلىغاندا، شەرقى تۈركىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلەر ئىچىدىكى مۇسۇلمانلىق ۋە جۇغراپىيۋى ناملار دۇنيانىڭ ئومۇمىي ئېقىمغا ماس كەلمىدى. «ئۇيغۇر» كىملىكىنى كۆمۈلۈپ قالغان ئۇزاق ئۆتمۈشتىن تارتىپ چىقىرىشنىڭ تۇنجى قەدىمى ئورىيانتالىزىم تەتقىقاتلىرى بىلەن بولدى. بولۇپمۇ رۇسلار باشچىلىغىدىكى تۈركولوگىيە تەتقىقاتلىرى، پەرقلىق جۇغراپىيەلەردە پەرقلىق ئاتىلىپ كەلگەن لىكىن ئوخشاش بىر تىلنى ئىشلىتىدىغان ئۇيغۇرلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ قويدى. تاشكەنتتە، يەتتەسۇدا، رۇسىيەدە ئوقۇغان تارانچى ياشلىرى بولسا ئاستا – ئاستا بۇلارنى بىلىشكە باشلىدى. ئۇيغۇر ئىسمى ئەڭ باشتا رۇسلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانى بۆلۈپ باشقۇرۇش سىياسىتى نەتىجىسىدە ئەمەس بەلكى ئورىيانتالىزىم تەتقىقاتلىرىنىڭ نەتىجىسىدە تۇنجى بولۇپ تارانچىلار ئارسىغا سىڭىپ كىرگەن. يەنى تارانچىلار مىللى كىملىك بەرپا قىلىشقا تىرىشقان. لىكىن، سوۋېت ھۆكۈمىتى بۇ باسقۇچنى « كومىنىزىملىق قىممەت قاراش» ئىچىدە قوللىغان.
تاشكەنت قۇرۇلتىيى
1917-يىلدىكى بولشىۋىك ئىنقىلابىدىن كىيىن تارانچىلارمۇ مۇستەقىللىق يولىدا ئىزدەنگەن. تارانچى دېھقانلىرى دىنى يىتەكچىلىرىنىڭ باشچىلىقىدا يەتتۇسۇ ۋادىسىدا بولشىۋىكلارنىڭ يىڭى رىجىمىگە قارشى ئىسيان كۆتۈردى. غازات ئېڭى بىلەن باشلانغان بۇ قوزغىلاڭلار كومىنىزىم رىجىمى ئۈچۈن ناھايىتى چوڭ تەھتىت ئىدى. رۇس ئەسكەرلىرى بۇ قوزغىلاڭلارنى قانلىق باستۇردى. ئۇيغۇر تارىجىدا «تارانچى پاجىئەسى» دەپ بىلىنگەن بۇ باستۇرۇشتىن كىيىن تارانچى دېھقانلىرىنىڭ ئورنىنى رۇسپەرەس زىيالىلار ۋە ئوقۇغۇچىلار ئىلىشقا باشلىدى.   بۇ زىيالىلارنىڭ ۋەكىللىرىدىن بىرى بولسا رۇس مەكتىۋىدە ئوقۇغان تارانچى ياشلىرىدىن ئابدۇللا روزىباقىيىۋدۇر. «ئۇيغۇر» ئىسمىنىڭ كۈلتۈرەل مەنادا تۇنجى قېتىملىق قوللىنىلىشى، روزىباقىيىۋنىڭ ئالمۇتادا بىر ئۇيغۇر كۇلۇبى قۇرىشى بىلەن باشلانغان. نۇتۇقلىرىدا ۋە مەتبۇئاتتىكى ماقاللىرىدە تارىم ۋادىسىدىكى قەدىمقى ئۇيغۇر دۆلەتلىرىنىڭ رايوندا ياشىغان بۈگۈنكى خەلقلەر بىلەن بىۋاستە قانداشلىق مۇناسىۋىتى بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
تاشكەنت قۇرۇلتىيى – 1921-يىلى 13-ئىيۇن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ قوللىشى بىلەن « ئالتە شەھەر-جۇڭغار ئىشچىلىرى ئىنقىلابى تەشكىلاتى» نامىدا ئۇيۇشتۇرۇلغان تۇنجى يىغىندۇر. تەشكىلات نامىنىڭ جۇغىراپىيۋى ناملار بىلەن قۇرۇلىشى ۋە قەشقەرىيەلىك ياكى تارانچى دەپ ئاتالماسلىقى بولسا، كىملىك پەرىقىنىڭ ئوتتۇىغا چىقىشىنى توسۇش ئۈچۈن ئىدى. چۈنكى قۇرۇلتاينى ئۇيۇشتۇرغۇچى ھەيئەتنىڭ مەقسىتى بولسا ئۇيغۇرىدىن ئىبارەت بىرلا مىللى كىملىكنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش ئىدى.ئۇنىڭدىن باشقا قۇرۇلتايغا ئىشتىراك قىلغانلار ئىچىدە  قىرغىزلار، قازاقلار ۋە تۇڭگانلارمۇ بار ئىدى. بۇ سەۋەپلەردىن تۈپەيلى جۇغراپىيۋى بىر ئىسىم قوللىنىلغاندى.  ۋەكىللەر «مىللى مەسىلە» نى تالىشىشىغا باشلىغاندا، تەشكىلات ئىسمىنى «ئالتەشەھەر – جۇڭغار ئىشچىلىرى ئۇيغۇر ئىنقىلابى تەشكىلاتى» غا ئۆزگەرتىش قارا قىلىندى. بۇ يەردىكى ئۇيغۇر نامى بىر قانچىلىغان پەرقلىق مىللەتلەرنى بىرلەشتۈرۈپ بىر گەۋدە قىلىشنى مەقسەت قىلىپ قويۇلغان ئىدى. ئېتنىك مەنادىكى ئۇيغۇر نامى ئەمەس ئىدى. ئالتە شەھەرگە تەۋە ئېتنىك گورۇپلار كۆپ بولۇپ بۇلاردىن ئاساسلىقى: ئاساسى سالماقنى ئىگەللەيدىغان چاغاتاي تۈركلىرى بىلەن بىرگە تۇڭگان، قىرغىز، قازاق، قىپچاق، دولان، قالماق ۋە خىتايلاردىن ئىبارەت ئىدى.
قۇرۇلتايدا خىتاي پۇخرالىرى ئۈچۈن ئىچىلغان ۋە قەشقەرىيەلىكلەردىن كۆپ ساندا ۋەكىل قاتناشقانلىقىغا قارىماي، قۇرۇلتاينىڭ كونتروللىقى سوۋېت زېمىنىدا ياشىغان تارانچىلار ئىدى. قۇرۇلتايدا تاشكەنتتە ئوقۇغان بىر تارانچى ياشنىڭ مەكتۇپى ئوقۇلدى. مەكتۇپتا شۇ مەزمۇنلار بار ئىدى:« بىزنى تارانچى دەپ ئاتىسىمۇ بىز ھەممىمىز بىر دادىنىڭ بىر ئاننىڭ ئەۋلاتلىرىمىز؛ ئۇيغۇر!».  بۇندىن كىيىن ئۇيغۇر كىملىكىنى قوللىنىدىغانلىقىنى ۋە تارانچى كىملىكىنى ئىشلەتمەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى. قۇرۇلتايدا كومنىست پارتىيىنىڭ ۋەكىللىرى ئاز ئىدى. تالاش – تارتىش تۈپەيلى بۇ قۇرۇلتايدىن ئېنىق بىر قارار ئىلىنمىدى. قەشقەرىيەلىك ۋەكىللەر بىلەن تارانچى ۋەكىللىرى ئارسىدا ئۆز ئارا چۈشەنمەسلىك، تالا – تارتىش، ھەتتا جېدەل بولدى. قەشقەرىيە ۋەكىللىرى تارانچى ۋەكىللىرىنى تارانچىلارنى ئالدىغا چىقىرۋالغانلىقى ۋە مىللەتچىلىك بىلەن ئەيىپلىدى. قۇرۇلتايدىكى قەشقەرىيە ۋەكىللىرىنىڭ باشلىقى بولغان قادىر ھاجى، قەشقەرىيەلىكلەر بىلەن تارانچىلارنىڭ ئايرىم مىللەت ئىكەنلىكىنى، شۇڭا ئۇيغۇر مىللىتىدىن ئىبارەت بىر كىملىكنى ئۆزلىرىنىڭ قوبۇل قىلمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.  يەنە بىر تەرەپتىن بۇ مەسىلىنى كومىنىزىمغا باغلاپ چۈشەنگەن ئىدى. قەشقەرىيەلىكلەر بولشىۋىكلارنى كومىنىست، ئىمانسىز دەپ ئۆز زېمىنىدا بولۇشىنى ۋە ئۇلار بىلەن بىر بولۇشنى خالىمايتى.  تەشكىلاتنىڭ  قەشقەرىيەلىكلەر باشلامچىلىقىدىكىلەرنىڭ  كومىنىزىنغا، بولشىۋىكلارغا قارشى تۇرىشى بىلەن، ئابدۇللار روزىباقىيىۋنىڭ رەئىسلىك قىلغان يەتتەسۇدىكى «ئۇيغۇر ئىنقىلابى تەشكىلاتى» دىن باشقا پۈتۈن تاماقلىرى تاقىلىپ كەتتى.
قۇرۇلتايدىن كىيىن