ئىستراتېگىيەلىك شاھمات ۋە نازۇك تەڭپۇڭلۇقلار: خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئۇرۇنۇشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ھەمكارلىق، ئوق-دورا يۆتكەشتىن ھالقىپ ئۆتۈپ، 2024-يىلى 6-ئايدا ئىمزالانغان ۋە بىر ھۇجۇم يۈز بەرگەن ئەھۋالدا ئۆزئارا ھەربىي ياردەم بېرىشنى كۆزدە تۇتقان «ئەتراپلىق ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق كېلىشىمى» بىلەن ئەمەلىيەتتە بىر ئىتتىپاققا ئايلاندى. بۇ ئىتتىپاقنىڭ ئەڭ كونكرېت نەتىجىسى بولسا، شىمالىي كورېيە ئەسكەرلىرىنىڭ ئۇكرائىنانىڭ كۇرسك رايونىدىكى توقۇنۇشلارغا قاتنىشىشى بولدى [59-بەت]. رۇسىيە، ئۆز زېمىنىغا قارىتىلغان بىر ھۇجۇمنى تارمار قىلىش ئۈچۈن چەت ئەل ئەسكەرلىرىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق، ھەم ئۆز ئەسكەرلىرىنىڭ تالاپىتىنى ئازايتتى ھەم سەپتە ئىلگىرىلەشكە ئېرىشتى. بۇ ھەرىكەت، رۇسىيەنىڭ خەلقئارا قائىدىلەرگە قانچىلىك يۇقىرى دەرىجىدە دەخلى-تەرۇز قىلالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. رۇسىيە ئۈچۈن شىمالىي كورېيە بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈشى، ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشى ئۈچۈن بىر مەنبەگە ئېرىشىش ۋە يادرو قورالىغا ئىگە بىر دۆلەتنى كۈچەيتىش ئارقىلىق غەربكە قارشى يېڭى بىر «قورقۇتۇش كوزىرى»نى ئويناش مەقسىتىنى بىلدۈرىدۇ [61-بەت].
خۇلاسىلىگەندە، بۇ بابتا «يېرىم جىددىي ھالەت»تىكى رۇسىيەنىڭ، ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىش نىشانىغا يېتىش ئۈچۈن خەلقئارا قائىدىلەرنى يىمىرىدىغان، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە ئۆز مەنپەئەتىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان ۋە شىمالىي كورېيە قاتارلىق ئاكتىيورلارنى ئىشلىتىش ئارقىلىق رايوندىكى مۇقىملىقنى خەۋپكە ئىتتىرىۋاتقان ۋەيران قىلغۇچ بىر كۈچكە ئايلانغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. بۇ ئەھۋال،   ئۆز ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى بىلەن ھەر دائىم ئوخشاش بولمىسىمۇ،خىتاينىڭ  غەرب، ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە ئۈچۈن بارغانسېرى كۈچىيىۋاتقان بىر خەۋپسىزلىك ئەندىشىسىنىڭ مەنبەسى بولۇۋاتقانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
3-باب: شىمالىي كورېيەنىڭ تاشقى سىياسىتى ۋە ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش كۈرىشى: چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئارىسىدا قېلىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلار
ئاساكى ئاسامى تەرىپىدىن يېزىلغان بۇ بابتا، شىمالىي كورېيەنىڭ تاشقى سىياسىتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرىنى، ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش (regime survival) ئاساسلىق نىشانى ئەتراپىدا شەكىللەنگەن بىر مەۋجۇتلۇق كۈرىشى سۈپىتىدە مۇلاھىزە قىلىنىدۇ. دوكلاتتا، پيوڭياڭنىڭ چوڭ دۆلەتلەر (ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، خىتاي، رۇسىيە) ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت مۇھىتىدا ئۆز مۇستەقىللىقىنى قوغداش ۋە ھاكىمىيەت خەۋپسىزلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن يولغا قويغان مۇرەككەپ ۋە ئەمەلىيەتچان ئىستراتېگىيەسى چوڭقۇر تەكشۈرۈلىدۇ [64-بەت].
ھايات قېلىش ئىستراتېگىيەسى: جۇچې ۋە يادرو قوراللىرى
بۇ بابتا، شىمالىي كورېيەنىڭ بارلىق ئىستراتېگىيەسىنىڭ تۈپ ئاساسىدا جۇچې (ئۆزىنى ئۆزى تەمىنلەش) ئىدىئولوگىيەسى ۋە بۇنىڭ ھەربىي ساھەدىكى ئەكس ئېتىشى بولغان «مۇداپىئەدە ئۆزىنى ئۆزى تەمىنلەش» پىرىنسىپىنىڭ ياتقانلىقى بايان قىلىنىدۇ[65-بەت]. بۇ پىرىنسىپنىڭ ئەڭ كونكرېت ۋە ۋاز كېچىلمەس ۋاسىتىسى بولسا يادرو قوراللىرىدۇر. پىيوڭياڭ ئۈچۈن يادرو قوراللىرى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «دۈشمەنلىك سىياسەتلىرى»گە قارشى ھاكىمىيەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان بىردىنبىر توسۇش كۈچىدۇر. 2018-   19 -يىللىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشلىرىنىڭ مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىشى، شىمالىي كورېيەنى يادرو قوراللىرىدىن ۋاز كېچىشنىڭ بىر تاللاش ئەمەسلىكىگە پۈتۈنلەي قايىل قىلدى. بۇ تارىختىن كېيىن پىيوڭياڭ، تاكتىكىلىق يادرو قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلگەن «بەش يىللىق مۇداپىئە پەن-تېخنىكىسى ۋە قورال-ياراغ سىستېمىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش پىلانى»نى يولغا قويغان ۋە يادرو قوراللىرىنى تۇنجى ئىشلىتىش چېگراسىنى تۆۋەنلەتكەن يېڭى بىر يادرو دوكتىرىناسىنى قوبۇل قىلغان [67-بەت]. بۇ قەدەملەر، شىمالىي كورېيەنىڭ ئۆزىنى ئەمەلىيەتتە بىر «يادرو دۆلىتى» سۈپىتىدە  قوبۇل قىلدۇرۇش ۋە كەلگۈسىدىكى مۇمكىن بولغان سۆھبەتلەرگە بۇ سالاھىيەت بىلەن ئولتۇرۇش قەتئىي ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاي بىلەن «ئەنئەنىۋى دوستلۇق»: ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك يىراقلىشىش
شىمالىي كورېيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، «كالپۇك بىلەن چىش» قا ئوخشاش دەپ ئىپادىلەنگەن «ئەنئەنىۋى بىر دوستلۇق» دەپ تەرىپلەنسىمۇ، بۇ مۇناسىۋەت خېلىلا ئەمەلىيەتچىل ۋە بەزىدە جىددىيچىلىككە تولغان. ئىقتىسادىي جەھەتتە شىمالىي كورېيە، خەلقئارا ئېمبارگولار ئاستىدا ھايات قالالاش ئۈچۈن خىتايغا زور دەرىجىدە بېقىنىدۇ. سودىسىنىڭ %90 دىن كۆپرەكىنى خىتاي بىلەن قىلىدۇ ۋە ئاساسلىق ئېھتىياجلىق ئەشيالىرىنى خىتايدىن توشۇيدۇ [69-بەت]. ئەمما بۇ ئىقتىسادىي بېقىندىلىق، جۇچې ئىدىيولوگىيەسى بىلەن زىت بولۇپ، پىيوڭياڭ ئۈچۈن بىر ئاجىزلىق نۇقتىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. بولۇپمۇ خىتاينىڭ، يادرو سىناقلىرىغا جاۋابەن ب د ت ئېمبارگولىرىنى قوللىغان مەزگىللەردە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ئېغىر دەرىجىدە جىددىيلەشكەن [70-بەت].
دوكلات، شىمالىي كورېيەنىڭ يادرو توسۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرغانسېرى، خىتايغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك بېقىندىلىقىنى ئازايتىشقا مايىل ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. پىيوڭياڭ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان مەسىلىلىرىنى خىتاينىڭ ۋاسىتىچىلىكىسىز، بىۋاسىتە ۋە بىر «يادرو دۆلىتى» سۈپىتىدە سۆھبەت ئۈستىلىگە ئولتۇرۇپ ھەل قىلىشنى خالايدۇ. خىتاينىڭ «قوش يول» (dual-track) ياكى «توختىتىشقا قارشى توختىتىش» (suspension-for-suspension) قاتارلىق تەكلىپلىرىدە، يادرو پروگراممىسىنى توختىتىش تەلەپ قىلىنغانلىقى ئۈچۈن،  بۇ تەكلىپلەر شىمالىي كورېيە ئۈچۈن قوبۇل قىلىنماس تەكلىپلەردۇر [74-بەت]. بۇ ئەھۋال، خىتاي-شىمالىي كورېيە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كەلگۈسىدە تېخىمۇ كۆپ ئىقتىسادىي ئاساسقا ئىگە بولىدىغانلىقىنى، ئەمما ئىستراتېگىيەلىك ۋە سىياسىي ساھەدە پيوڭياڭنىڭ تېخىمۇ مۇستەقىل بىر يول تۇتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
رۇسىيە بىلەن يېقىنلىشىش: ئىستراتېگىيەلىك بىر پۇرسەت