ھېسسىي داۋراڭچىلىق: خىتاينىڭ ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قارشى مەجبۇرلاش دىپلوماتىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئاندرېئاس ب. فورسبى تەرىپىدىن 2025-يىلى «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر» ژۇرنىلىنىڭ 101-توم، 2-سانىدا (583-602-بەتلەر) نەشر قىلىنغان بۇ ماقالە، خىتاينىڭ ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قارىتىلغان «ھېسسىيات داۋراڭچىلىقى» سىياسىتىنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمىدىكى مەجبۇرلاش دىپلوماتىيەسى سىستېمىسى چەمبىرىكىدە سىستېمىلىق تەھلىل قىلىدۇ. مۇئەللىپ، دانىيە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتىدا تەتقىقاتچى بولۇپ، بۇ تەتقىقاتنى دانىيە مۇستەقىل تەتقىقات فوندى ۋە نورۋېگىيە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتىنىڭ مالىيە ياردىمى بىلەن ئېلىپ بارغان. بۇ ئەسەر، خىتاينىڭ «ئاساسىي مەنپەئەتلىرى» دەپ ئاتىلىدىغان قىممەتلىرىنى قوغداش جەريانىدا كۈچىيىۋاتقان ۋە ئۆزگىچە بىر دىپلوماتىك ھەرىكەت ئۇسۇلىنى نامايان قىلىدۇ. ماقالە، خىتاينىڭ بۇ سىياسىتىنىڭ خەلقئارا سىستېمىغا كۆرسەتكەن تەسىرلىرىنى چوڭقۇر مۇلاھىزە قىلىپ، بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ تارىخىي، ھېسسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەركىبلىرىنى تەپسىلىي تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ دۇنيا سەھنىسىدىكى پوزىتسىيەسىنى تېخىمۇ كەڭ نۇقتىدىن چۈشىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
تەتقىقاتنىڭ نەزەرىيەۋى ۋە مېتودولوگىيەلىك ئاساسى
مۇئەللىپ، ماقالىنىڭ باشلىنىشىدا خىتاينىڭ ھېسسىي داۋراڭچىلىقىنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ھېسسىيات تەتقىقاتى ۋە مەجبۇرلاش دىپلوماتىيەسى نەزەرىيەلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تەھلىل قىلىدۇ. فورسبى، تەتقىقاتتا ئىككى خىل نەزەرىيەۋى چۈشەندۈرۈش ئۇسۇلىنى قوللانغان: بىرىنچىسى، راتسىيونالىزمغا تايانغان ئىستراتېگىيەلىك-قورالچىلىق(instrumentalistic) ياقلاشىم. بۇ ياقلاشىم بويىچە، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقى ئىستراتېگىيەلىك ھېسابلارغا تايىنىدۇ ۋە نىشانغا ئېلىنغان ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلاردىن سىياسىي، ئىقتىسادىي ياكى باشقا مەنپەئەتلەرنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ھېسسىي ئىپادىلەرنى قورال قىلىپ ئىشلىتىدۇ. يەنى، غەزەپ، نارازىلىق ياكى ئىچ ئاغرىتىش كۆرسىتىش، مەلۇم نەتىجىگە يېتىش ئۈچۈن سەھنىلەشتۈرۈلگەن بىر «ئويۇن» سۈپىتىدە كۆرۈلىدۇ. ئىككىنچىسى، سوتسىيال-پسىخولوگىيەلىك ياقلاشىم. بۇ چۈشەندۈرۈش، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنى مىللىي كىملىك، تارىخىي ئاڭ ۋە دۆلەت ئابرويىغا باغلايدۇ. بۇ نەزەرىيەگە كۆرە، خىتاينىڭ بۇ سىياسىتى تارىخىي-مەدەنىي كىملىكىگە قىلىنغان تەھدىت ياكى 19-20-ئەسىرلەردىكى «خورلۇق» تەجرىبىلىرىگە تۇتىشىدىغان چوڭقۇر ھېسسىياتلارنىڭ تەبىئىي ئىپادىسىدۇر. بۇ يەردە، ھېسسىياتلار سەمىمىي بولۇپ، خىتاينىڭ دۆلەت سۈپىتىدىكى تۇيغۇلىرى ۋە ئۆتمۈشتىكى جاراھەتلىرى بىلەن چەمبەرچەس مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ.
فورسبى، بۇ نەزەرىيەلەرنى ئومۇملاشتۇرغاندىن كېيىن، مېتودولوگىيە جەھەتتە خەۋەر ماتېرىياللىرى، رەسمىي باياناتلار ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قاراتقان سىياسىتىگە دائىر ئاشكارا مەلۇماتلارنى تەھلىل قىلىش ئۇسۇلىنى قوللانغان. تەتقىقات، 2008-2021-يىللار ئارىلىقىدىكى سەككىز ۋەقەنى چوڭقۇر تەتقىق قىلىدۇ، بۇ ۋەقەلەر خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ كونكرېت كۆرۈنۈشلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ماقالە، بۇ ۋەقەلەر ئىچىدىن ئىنتىل شىركىتى ۋەقەسى ۋە «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» ۋەقەسى نى تاللاپ، تېخىمۇ چوڭقۇر تەھلىلگە مەركەزلەشكەن. بۇ تاللاش، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ تىپىك ۋە كۆپ تەرەپلىمە خاراكتېرلىرىنى، يەنى ھېسسىيات بىلەن مەجبۇرلاش ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەت تەلەپ قىلىش جەھەتتىكى مۇرەككەپلىكىنى تولۇق كۆرسىتىدۇ.
خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىق سىياسىتىنىڭ تەھلىلى
ھېسسىيات داۋراڭچىلىقنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە ئاساسىي خاراكتېرلىرى
خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىق سىياسىتى، ئادەتتە، ئىككى باسقۇچتا شەكىللىنىدۇ. بىرىنچى باسقۇچتا، چەت ئەلدىكى ھۆكۈمەتسىز تەشكىلات (شىركەت، مېدىيا تەشكىلاتلىرى ياكى ئىجتىمائىي گۇرۇھلار) خىتاينىڭ «قىزىل سىزىق»لىرىنى بۆسۈپ ئۆتىدۇ. «قىزىل سىزىق»لار، خىتاينىڭ «ئاساسىي مەنپەئەتلىرى» ياكى كىملىكىگە دائىر ئىنتايىن سەزگۈر مەسىلىلەرنى كۆرسىتىدۇ، بۇلار تېررىتورىيە پۈتۈنلۈكى (تەيۋەن، شەرقىي تۈركىستان، تىبەت، خوڭكوڭ)، دۆلەت ئابرۇيى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قانۇنىيلىقى ۋە بەزى تارىخىي مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ مەسىلىلەر، خىتاينىڭ دۆلەت سۈپىتىدىكى تۇيغۇلىرى ۋە تارىخىي ئېڭى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان بولۇپ، ھەر قانداق دەخلى-تەرۇز خىتاينىڭ چوڭقۇر جاراھەتلىرىنى قوزغايدۇ. ئىككىنچى باسقۇچتا، خىتاي ھۆكۈمىتى ھېسسىيات داۋراڭچىلىق ئىپادىلىرىنى كۆرسىتىدۇ، بۇنىڭدا ھېسسىياتلار ئارقىلىق بېسىم يارىتىلىدۇ ۋە گۇناھكارلار مەجبۇرلانغاندىن سىرت، باشقىلارغا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلىدۇ. بۇ باسقۇچنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە:
بۇ ئالاھىدىلىكلەر، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ ھەم ھېسسىياتقا تايانغان، ھەم سىستېمىلىق ۋە دىپلوماتىك بېسىم سىياسىتى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ دۆلەت كىملىكى ۋە تارىخىي تەجرىبىلىرىگە تايانغان ھېسسىي تەلەپلەر بىلەن، ئىستراتېگىيەلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈشنى بىرلەشتۈرگەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ.
ھېسسىيات داۋراڭچىلىق سىياسىتىنىڭ ئاساسلىق مىساللىرى
2008-2021 -يىللار ئارىلىقىدا ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قارىتىلغان سەككىز ۋەقە تەتقىق قىلىنغان بولۇپ، تۆۋەندىكى مىساللار خىتاينىڭ بۇ سىياسىتىنىڭ تەرەققىياتى ۋە تەسىرىنى كۆرسىتىدۇ:
– CNN ۋەقەسى (2008): CNN  مۇخبىرى خىتاي ھۆكۈمىتىنى «ئاۋانگارت ۋە جالاپ» دەپ ئەيىبلىگەندىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنى «خىتاي خەلقىنىڭ، ھەم ئىچىدىكى ھەم چەت ئەلدىكىلەرنىڭ غەزىپىنى قوزغىدى» دەپ جار سېلىپ كەچۈرۈم سوراشنى تەلەپ قىلغان. بۇ ۋەقە، خىتاينىڭ ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قارشى ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ دەسلەپكى مۇھىم كۆرۈنۈشى بولۇپ، كېيىنكى ۋەقەلەرگە يول ئاچقان.
مېرسېدېس-بېنز ۋەقەسى (2018): مېرسېدېس-بېنز شىركىتى ئىنستاگرامدا دالاي لامانىڭ شېئىرىنى نەقىل كەلتۈرگەندىن كېيىن، خىتايدا (ئىجتىمائىي ۋە دۆلەت مېدىياسىدا) كۈچلۈك غەزەپ پەيدا قوزغىلىپ، خەلقنى بايقۇت قىلىشقا چاقىرغان. شىركەت دەرھال پوستنى ئۆچۈرۈپ، «بۇ ئىشنىڭ خەلقنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى زەخمىلەندۈرگەنلىكىنى بىلىمىز، بۇنىڭ ئۈچۈن سەمىمىي كەچۈرۈم سورايمىز» دېگەن بايانات چىقارغان.