بەرىكەتلىك سايرام كۆلىنىڭ نامى خىتايچە «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى»غا ئايلاندۇرۇلدى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور: د. ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
5-ئاينىڭ 20-كۈنى خىتايدىكى بىر تور بېتىدە «سايرام كۆلىدە توي خېتى ئېلىشقا بولغان تەلەپ پارتلىدى» دېگەن مەزمۇندا بىر خەۋەر ئېلان قىلىندى. خەۋەرنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى مۇنداق:  « جۇڭگونىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى سايرام كۆلى يېڭى توي خېتى ئېلىش ئۈچۈن مەشھۇر مۇھەببەت مەركىزىگە ئايلاندى. 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 20-كۈنى، يېڭىدىن ئۆيلەنگەن جۈپلەر، كۆلنىڭ رومانتىك مۇھىتىدا توي خېتى ئېلىش ئۈچۈن زور مىقداردا رايونغا ئېقىپ كەلدى. يېڭى توي خېتى باشقۇرۇش قائىدىسىنىڭ 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 10-كۈنى كۈچكە ئىگە بولۇشىغا ئەگىشىپ، توي خېتى ئېلىشتىكى رايون چەكلىمىسى ئېلىپ تاشلاندى ۋە قىز-يىگىت جۈپلەرنىڭ كىملىكتىن باشقا بۆلەك ھۆججەتكە ئېھتىياجى قالمىدى، بۇ پۈتۈن دۆلەت دائىرىسىدە توي خېتى ئېلىش ئىشلىرىنى ئاسانلاشتۇردى. 5-ئاينىڭ20-كۈنى ئەتىگەندە، سايرام كۆلى توي خېتى ئىدارىسى ئالدىدا نۇرغۇن قىز يىگىت ئۇزۇن ئۆچىرەتلەر ھاسىل قىلدى. ھاۋا تېمپېراتۇرىسى 1°C-8°C ئارىلىقىدا بولغانلىقتىن بەزىلەر دالدىراق يەردە كۈتتى.  سايرام كۆلى «سېنى چوڭقۇر سۆيىمەن» ۋە  «ئۆمۈر بويى» قاتارلىق خىتايچە سۆزلەر بىلەن زىننەتلەنگەن رومانتىك ماكانغا ئايلانماقتا.  جۈپلەر، توي خېتى ئالغاندىن كېيىن كۆلدە رومانتىك بىر كۈن ئۆتكۈزۈپ رايوننىڭ ساياھەتچىلىكىگە تۆھپە قوشماقتا. بۇ خەتلەر كۆلنىڭ تەبىئىي گۈزەللىكلىرى بىلەن بىرلىشىپ تېخىمۇ گۈزەل مەنزىرىلەر ھاسىل قىلماقتا. بۇ ئەھۋال، سايرام كۆلىنىڭ ھەم تەبىئىي گۈزەللىكلىرى ھەم يېڭى سىياسەتلەر ياردىمىدە شەكىللەنگەن رومانتىك ئوبرازى تۈپەيلىدىن توي خېتى ئالىدىغان جەلپكار مەركەزگە ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە»[1] . بۇ خەۋەردە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىلى ۋىلايىتىدىكى سايرام كۆلىنىڭ ئىسمىنىڭ «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى»غا ئۆزگەرتىلىپ سايرام كۆلىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنىڭ ئۆچۈرۈلۈپ تاشلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
خىتاي شەرقىي تۈركىستان رايونىدىكى جاي ئىسىملىرىنى سىستېمىلىق ھالدا ئۆزگەرتىشنى ئاللىبۇرۇن باشلىۋەتىكەنىدى. مەسىلەن: مۇستەقىللىقىمىزنىڭ بەلگىسى بولغان «شەرقىي تۈركىستان»نامىنىڭ ئورنىغا رەسمىي شەكىلدە «شىنجاڭ» ئىسمىنى ئىشلىتىپ، شەرقىي تۈركىستاننى ئۆزىنىڭ بىر ئۆلكىسىگە ئايلاندۇردى. يېقىنقى ۋاقىتتا 2009-2023-يىللار ئارىلىقىدا يۈزلىگەن يېزىلارنىڭ ئىسىملىرىنى ئۆزگەرتتى. ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) ۋە باشقا تەتقىقاتلاردا، بۇ جەريانلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي، تارىخىي ۋە مەدەنىي مەنە ئىپادىلەيدىغان ئىسىملارنىڭ سىستېمىلىق ئېلىپ تاشلانغانلىقى بىلدۈرۈلدى. مەسىلەن: «سۇلتان»، «تۈربە»، «خوجا» قاتارلىق ناملار يەر جاي ئىسىملىرىدىن چىقىرىپ تاشلانغان ۋە بۇلارنىڭ ئورنىغا خىتاينىڭ ئىدېئولوگىيەسىنى ۋە شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنى قويۇق ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغان «ئىتتىپاق»، «بىرلىك» ۋە «خۇشاللىق»  قاتارلىق ناملارنى قويۇش[2]  ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىغا ۋە تۇرمۇشىغا چوڭقۇر سىڭىپ كەتكەن بۇ ناملارنى ئۆچۈرمەكچى بولدى.  ئۆزگەرتىلگەن ئىسىملار ئارىسىدا ئۇيغۇر تارىخىغا ئىشارەت قىلىدىغان «ئوردا»، سىياسىي ئۇنۋانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان «سۇلتان»، دىنىي ئاتالغۇلار ۋە مەدەنىيەت بەلگىلىرىمۇ بار ئىدى. بەزى مىساللاردا، «ئاق مەسچىت» (ئاق جامە) يېزىسىنىڭ ئىسمى «بىرلىك يېزىسى» غا، «دۇتار» دېگەن يېزىنىڭ ئىسمى بولسا «قىزىل بايراق» قا ئۆزگەرتىلگەن. بۇ  ئىش،  ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت خاتىرىسىنى ئۆچۈرۈشنى نىشان قىلغان بىر سىياسەتتۇر.[3] بۇ ئىسىم ئۆزگىرىشلىرى، ئالاھىدە 2017-2019-يىللار ئارىلىقىدا قويۇقلاشقان بولۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى مەدەنىي ۋە دىنىي ناملارنى ئۆچۈرۈپ تاشلاش ئۇرۇنۇشلىرىدىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس.
سايرام كۆلىمۇ  خىتاينىڭ سىياسىي غەرىزىنىڭ قۇربانىغا ئايلاندى. سايرام كۆلى تەڭرىتېغىنىڭ غەربى شىمالىدا، بورتالا شەھىرىنىڭ غەربى جەنۇبىدا، دېڭىز يۈزىدىن 2072 مېتىر ئېگىزلىكتە جايلاشقان. كۆلنىڭ يۈزى 458 كۋادرات كىلومېتىر، ئەڭ چوڭقۇر يېرى 90.5 مېتىر، شەكلى تۇخۇمغا ئوخشايدۇ، ئۇزۇنلۇقى 29.5 كىلومېتىر، كەڭلىكى 23.4 كىلومېتىر، ئايلانمىسى 86.5 كىلومېتىر كېلىدۇ. تاغلار قورشاپ تۇرغان بۇ كۆلگە 26 تاغ بۇلىقى ۋە 20 نەچچە كۆل ئېقىنى قۇيۇلىدۇ. شەرقىي تۈركسىتاندىكى ئەڭ ئېگىز كۆل بولۇپ، موڭغۇلچە «سەرىمنۇر»، قىرغىزچە «سۈت كۆل»، دېيىلگەن. قازاقچىدا سايرام سۆزى دۇئا، نېمەت، ئىلتىپات، شۈكۈر ياكى بەرىكەت مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ.