خىتاينىڭ يۈكسىلىشى توغرىسىدا قايتا ئويلىنىش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىر تەرەپتە يۈكسىلىۋاتقان ئوتتۇرا قاتلامنىڭ كۈچىيىۋاتقان تەلەپلىرى، يەنە بىر تەرەپتە قېرىۋاتقان نوپۇس، تېز سۈرئەتتە شەھەرلىشىش ۋە مۇھىت مەسىلىلىرى پەيدا قىلغان سەرپىياتلار، خىتاي كوممۇنىست پارتىيەسى ھاكىمىيىتى ئۈچۈن ھايات – ماماتلىق خەۋپ پەيدا قىلماقتا. ھۆكۈمەت كۈچىيىۋاتقان تەلەپلەرنى قاندۇرىدىغان ئىجتىمائىي سىياسەتلەرنى يولغا قويالمىغانلىقى، ئۈستقۇرۇلما خىزمەتلىرىگە مەبلەغ ئاجرىتىشقا ئىستەكسىز مۇئامىلە قىلغانلىقى ۋە مۇھىت مەسىلىلىرىنىڭ كونتروللۇقتىن چىقىپ كېتىشىگە رۇخسەت قىلغانلىقى يۈزىسىدىن تەنقىد قىلىنماقتا. خەلقنىڭ باشقۇرغۇچىلار قاتلىمىنىڭ تېخىمۇ ئوچۇق – ئاشكارا بولۇشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى تەلەپلىرى جاۋابسىز قالغان تەقدىردە، ئىجتىمائىي خاتىرجەمسىزلىكلەرنىڭ كۈچىيىپ كېتىشى ۋە كوممۇنىست پارتىيە ھاكىمىيىتىنىڭ قايتقىلى بولمايدىغان شەكىلدە زىيانغا ئۇچرىشىشى تۇرغانلا گەپ.
خىتاي دائىرىلىرى مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا يېقىنلاشماقتا. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتە نۆۋەتتىكى نۇقتىغا يېتىپ كېلىشىنى مۇمكىنچىلىككە ئىگە قىلغان ئامىلنىڭ يەرشارىلىشىش ئىكەنلىكىگە قىل سىغمايدۇ. ئىشلەپچىقىرىش ۋە قاتناش تېخنولوگىيەلىرىدىكى ئىنقىلابلار سايىسىدا تەلتۆكۈس پۈتۈنلىشىپ كەتكەن سودا ۋە مالىيە سىستېمىسى بولماي تۇرۇپ، خىتاينىڭ ئېكسپورتنى تايانچ قىلغان ئىقتىسادىي ئېشىش مودېلىنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن بولمايتتى. خىتاي دائىرىلىرى ئىقتىسادىي ئېشىشنى داۋاملاشتۇرۇشنى خالايدىغان بولسا، دۆلىتىنى دۇنياۋى تەسىرلەرگە تولۇق ئېچىۋېتىشكە مەجبۇردۇر. دۇنيا ئىقتىسادىغا تولۇق مەنىدە قوشۇلغان خىتاينىڭ بولسا، بولۇپمۇ پۇل سىياسىتىنىڭ مۇئەييەنلەشتۈرۈلۈشى، خىزمەت سائەتلىرى، مەلۇماتقا ئېرىشىش ۋە ئاساسىي سىياسىي ھەق – ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەر ساھەلىرىدە ئىنتايىن ئوچۇق – ئاشكارا ۋە ياراشقۇچى بولۇشىغا توغرا كېلىدۇ. خىتاي كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ يەرشارىلىشىش ئېلىپ كەلگەن ئېچىۋېتىشكە قىزغىن مۇئامىلە قىلمىغان ياكى قىلغان مۇئامىلىسى يېتەرلىك بولمىغان تەقدىردە ئوتتۇرىغا چىقىدىغان ئىجتىمائىي داۋالغۇشلار ۋە سىياسىي توقۇنۇشلارمۇ ئىقتىسادىي ئېشىشقا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ. نۆۋەتتىكى خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ ئەھۋالنى ھېس قىلىۋاتقاندەك كۆرۈنىدۇ. 2008 – يىلى ئېلان قىلىنغان خىتاي مۇداپىئە دوكلاتىنىڭ كۆزىتىشلىرى بۇ جەھەتتە دىققەتنى تارتىدۇ: «خىتاي خەلقئارا سىستېمىنىڭ مۇھىم بىر ئەزاسى بولدى. خىتاينىڭ كېلەچىكى ۋە تەقدىرى كۈنسېرى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تەقدىرى بىلەن تېخىمۇ باغلىنىشلىق ھالەتكە كەلمەكتە. خىتاي ئۆزىنى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىن چەتتە قالدۇرۇش ئارقىلىق تەرەققىياتىنى داۋاملاشتۇرالمايدۇ، دۇنيامۇ خىتايسىز پاراۋانلىق ۋە مۇقىملىقىنى قوغدىيالمايدۇ.»[18]
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى – خىتاي مۇناسىۋەتلىرى بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى، بىرازىلىيە، ھىندىستان ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يۆنىلىش شەكلى خەلقئارا تۈزۈمنىڭ يېقىن كېلەچەكتىكى شەكىللىنىشىدە بەلگىلىگۈچى رول ئوينايدۇ. ئاسىيانىڭ يەنە بىر كۈچىيىۋاتقان دۆلىتى بولغان ھىندىستان (بەزى ئانالىزلارغا قارىغاندا، ھىندىستاننىڭ ئىقتىسادىي يوشۇرۇن كۈچىنىڭ خىتاينىڭكىدىن خېلى يۇقىرى ئىكەن) خىتاي  بىلەن بولغان سودا، ئەسكىرىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلىرىنى كۈچەيتمەكتە. خىتاي ۋە ھىندىستان 2007 – يىلى ئورتاقلىشىپ قۇرغان مۇداپىئە دىيالوگى دائىرىسىدە ئۈچ بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزدى.[19] يېقىنقى 15 يىل ئىچىدە ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى ساقلىنىۋاتقان چېگرا مەسىلىلىرىنى تىنچ ئۇسۇلدا ھەل قىلىش ئۈچۈن ئونلارچە قېتىم يۇقىرى دەرىجىلىك ئايرىم ئۇچرىشىشلار ئۆتكۈزۈلدى. بۇ سىياسىي ۋە ئەسكىرىي يېقىنلىشىشلارنىڭ پەردە ئارقىسىدا خىتاي ۋە ھىندىستاننىڭ ئورتاق ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى ياتىدۇ. 2010 – يىلىغا كەلگەندە 60 مىليارد دوللاردىن ئاشقان خىتاي – ھىندىستان سودىسىنىڭ 2015 – يىلىغىچە 100 مىليارد دوللارغا يەتكۈزۈلۈشى پىلانلانماقتا.[20] خىتاي سۈرئەت بىلەن تەرەققىي قىلىۋاتقان بىرازىلىيە بىلەنمۇ يېقىن ئىقتىسادىي ۋە سودا ھەمكارلىقى ئورنىتىشقا تىرىشماقتا. ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى سودا ھەجىمى 2010 – يىلى 60 مىليارد دوللارغا يەتتى؛ بۇ پەقەت يېقىنقى 20 يىل ئىچىدىكى 230 ھەسسە ئېشىشنى كۆرسىتىدۇ.[21]
يۇقىرىدا ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتكىنىمىزدەك، خىتاينىڭ يېقىن كەلگۈسىدە دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ كۈچى بولۇشىغا توسالغۇ بولىدىغان كۈچلۈك ئامىللار بار. كېڭىيىشىگە ئەپسىز گېئو-سىياسىي ئورنى، تارىختىكىگە ئوخشاشلا يېقىن كېلەچەكتىمۇ خىتاينىڭ ئەسكىرىي ۋە سىياسىي ئىستراتېگىيەسىگە توسالغۇ بولىدىغان ئاساسلىق ئامىل بولىدۇ. سۈرئەت بىلەن گۈللىنىۋاتقان خىتاي ئوتتۇرا قاتلىمىنىڭ ئۆزگىرىۋاتقان ئىستېمال تەلەپلىرى تېجەشچانلىق ۋە سېلىنمىغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ. مائارىپ سەۋىيەسى ۋە مەلۇماتقا ئېرىشىشى كۈچەيگەن شەھەرلىك ئوتتۇرا قاتلامنىڭ دۆلەتتىن كۆتىدىغانلىرىمۇ ئاشىدۇ. ياشانغان نوپۇس ۋە ئېغىرلىشىۋاتقان مۇھىت مەسىلىلىرى ئىجتىمائىي توقۇنۇشلارنى تېخىمۇ شىددەتلىك ھالغا كەلتۈرىدۇ. كۈچىيىۋاتقان ئىجتىمائىي تەلەپلەرنى قاندۇرىدىغان سىياسەتلەرنى يولغا قويالمىغان تەقدىردە، خىتاي كوممۇنىست پارتىيەسى رەھبەرلىرىنىڭ سىياسىي قانۇنىيلىقى زەخىملىنىدۇ.
يۇقىرىقىلارغا قارىماي، خىتاي خەلقئارا تۈزۈمنىڭ كېلەچىكىگە مۇھىم ئورۇنغا ئىگە. دۇنيا ئىقتىسادىغا تولۇق مەنىدە قوشۇلغان بىر سانائەت كۈچى ۋە ئىستېمال بازىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن خىتاي، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ كېلەچىكى ئۈچۈن مۇھىم رول ئويناشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. زورىيىۋاتقان ئەسكىرىي كۈچىنى بولۇپمۇ تەيۋەن ۋە شىمالىي كورېيە مەسىلىلىرىدە ئاقىلانە دىپلوماتىيە يۈرگۈزۈش ئارقىلىق ئىگە بولىدىغان خەلقئارا ئىناۋىتى ۋە «يۇمشاق كۈچ» بىلەن مۇستەھكەملىگەن تەقدىردە،  خىتاينىڭ تىنچ ئوكياندا ئەسكىرىي ۋە سىياسىي چوڭ كۈچ بولۇشىمۇ مۇمكىن.