كەلگۈسىگە نەزەر: خىتاي دۇنياغا غوجىدارلىق قىلالامدۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىقتىسادنىڭ ئاستىلىشى كوممۇنىست پارتىيەسىنى قوللايدىغان قۇرۇلمىنى قالايمىقانلاشتۇرۇشى مۇمكىن. بۇ ھۆكۈمەتنىڭ ھاكىمىيەت ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرىدىن ئۆزى بىلەن ھەمكارلاشقانلارنى تەمىنلەيدىغان مۇلازىمەت ۋە مەنپەئەتلەر بولۇپ، يېقىنقى ئۆتمۈشتە، ئىقتىسادنىڭ گۈللىنىشى ھۆكۈمەتنى مول كىرىم بىلەن تەمىنلىدى. 2008- يىلدىن 2018- يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ئومۇمىي پايدا ئۈچ ھەسسە ئاشتى. بۇ، پارتىيەگە كېرەكلىك مالىيە مەنبەلىرى يارىتىپلا قالماي، قول ئاستىدىكى ئاددىي – ساددا كىشىلەر، رايونلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرى ۋە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى چوڭ ئىقتىسادىي تۈرلەرنىڭ باشقۇرغۇچىلىرىنىڭ ساداقەتمەنلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مۆجىزىسىنىڭ يىمىرىلىشىگە ئەگىشىپ، كومپارتىيە بۇ ئەمەلدارلار كۈتكەن پايدا ۋە ماددىي مەنپەئەتلەردىكى ئىمتىيازلىرىنى كاپالەتلەندۈرۈشتە قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ. شۇنداقلا، پارتىيەنىڭ سەرخىللىرىمۇ ئۆزلىرىنىڭ شەخسىي ئىقتىسادىي تۈرلىرى ئۈچۈن ئۆزئارا رىقابەت شەكىللەندۈرۈپ، ئۆز تۈرلىرىگە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش تەستىقىنى ئېلىشقا يۈزلىنىدۇ. ئەگەر شى جىنپىڭنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول قۇرۇلۇشى» قاتارلىق دەبدەبىلىك مۇھىم پىلانلىرى داۋاملىق ئېتىبارغا ئېرىشكەن تەقدىردە، يۇقىرىقى تەرەپلەرنىڭ قۇربانلىق بېرىشى ۋە كۆپ چىقىم تارتىشىغا توغرا كېلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بۇ سەرخىللار ئارىسىدىمۇ نارازىلىقلار كۈچىيىشى مۇمكىن.
بۇنداق ئەھۋالدا، ئەگەر بېيجىڭ يەنە بىر يېڭى ۋىرۇسنىڭ زەربىسىگە ئۇچراپ قالسا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەجرىبىلىرى پۈتۈنلەي ۋەيران بولىدۇ، ھەمدە خىتاي ئەينى زاماندا 30 مىليوندىن ئارتۇق خىتاي خەلقنى ئۆلتۈرگىنىگە ئوخشاش بىر نەچچە كۈندىلا يېڭى ئاچارچىلىققا دۇچار قىلىشى مۇمكىن.
يۇقىرىقىلاردىن باشقا، رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى سىياسەتتە سۈزۈكلۈك ۋە سەمىمىيەتنىڭ بولماسلىقىدىن كېلىپ چىققان چىرىكلىكنىڭ يامرىشى، كوممۇنىست پارتىيەنىڭ بېلىنى سۇندۇرۇشى مۇمكىن. مانا بۇ ۋاشىنگتوننىڭ كۈتۈۋاتقىنى بولۇپ، بۇنداق سىياسىي چىرىكلىك، ئەينى ۋاقىتتا سوۋېت ھۆكۈمىتىدە يۈز بەرگەندەك ھۆكۈمەت ئۆز ئىچىدىن بىر – بىرىنىڭ ئېتىنى يېيىشكە باشلاپ بارىدۇ.
بېيجىڭ، تاشقى سىياسىتىدە قەرز تارقىتىشنى داۋاملاشتۇرۇپ تۇرۇۋاتقان بۇنداق ھالەتتە بىرەر ئوچۇق ئۇرۇشقا كىرگەن تەقدىردە، ئىچكى جەھەتتە كۈچلۈك ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلارغا ئۇچرايدۇ. بىر بەلباغ بىر يول قۇرۇلۇشىنىڭ بېيجىڭنىڭ تىرىليون دوللارلىق غايەت زور مەبلەغ خەجلەشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقى ھەققىدىكى بېسىمنى دېمەيلا قويايلى. دېمەك، خىتاينىڭ بۇنىڭغا ئوخشاش خاتا سىياسەتنىڭ ھەممىسى مەۋجۇت خاتالىقلار بىلەن نەچچە قاتلىنىۋاتىدۇ.
يېقىندىن بۇيان، دۇنيا ئاخبارات ۋاسىتىلىرى خىتايدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەر كىرىزىسىغا، بولۇپمۇ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا مەركەزلەشتى. بۇ يۈزلىنىش قارىماققا دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ خىتاينىڭ سىياسىتىگە بولغان غەزىپىنىڭ توغرىلىقىغا ئىشارەت قىلىۋاتىدۇ: چۈنكى، خىتايدا گىتلېر ناتسىزىمنىڭ يېڭىدىن جانلاندۇرۇلۇشى ، بېيجىڭنىڭ قانداقلا بىر سودا ۋە سىياسىي جازاغا دۇچ كېلىشى، ئۇنىڭ چۆكۈشىنىڭ باشلىنىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
دۇنيا جامائەتچىلىكى نەزىرىدىكى خىتاي:
ئىبنى خەلدۇن بىزگە شۇنى ئۆگىتىپ كەتكەنىدى: بويسۇندۇرۇلغۇچى تەرەپ ھۆكۈمران تەرەپنىڭ ئەنئەنىسىنى ياخشى كۆرىدۇ، چوڭ ئىمپېرىيەلەر ئۆزىنىڭ نوپۇزىنىڭ بىر قىسمىنى يۇمشاق كۈچ ۋە ئۆزلىرىنىڭ يېمەك – ئىچمەكتىن كىيىم-كېچەككىچە بولغان مەدەنىيەتلىرىنى تارقىتىش ئىقتىدارى ئارقىلىق قولغا كەلتۈرىدۇ. ئىمپېرىيەلەرنىڭ دۇنيا جامائەتچىلىكىگە ئۆزىنىڭ ئورنىنى كۆرسىتىشتە تىلنىڭ رولىنىڭ مۇھىملىقىنى دېمىسەكمۇ ھەممىگە ئايان.
ئەمما خىتايغا قارايدىغانلا بولساق ئەھۋالنىڭ تامامەن ئوخشىمايدىغانلىقىنى بايقايمىز، ئۇنىڭ تىلى ئىنتايىن قىيىن، لاتىن تىلى گۇرۇپپىسىدىكى تىللاردەك دۇنيا مىقياسىدا تارقىلالىشى ناتايىن. خىتاينىڭ يېمەك – ئىچمەك كۈلتۈرى مەسىلىسىگە كەلسەك، ئۇنىڭ يېمەك – ئىچمەك ئادىتىدىن كېلىپ چىققان كورونا ۋىرۇسى دۇنياۋى بالاغا ئايلانغاندىن كېيىن، خىتاينىڭ نۇرغۇن خەلقلەرنىڭ نەزىرىدە ئېغىر سەلبىي ئوبرازى شەكىللەندى. دەۋرىمىزدىكى ئالەمشۇمۇل ئۇچۇرلارغا قولاي ئېرىشىش ئەۋزەللىكلىرى، كىشىلەرنىڭ ئىنسانىيەت تارىخىغا تەسىر كۆرسەتكەن زور بىر قىسىم يەر شارىۋى يۇقۇملۇق كېسەللەر تارىخىنى بىلىۋېلىشىغا تۆھپە قوشتى. بۇ نۇقتىدا، كىشىلەر يېقىنقى زاماندا ئەينى ۋاقىتتىكى دۇنيا نوپۇسىنىڭ ئۈچتىن بىر قىسمىنى يوقىتىۋەتكەن مەشھۇر «قارا ئۆلۈم» ۋاباسىنىڭ ئامېرىكا قىتئەسىدە بايقىلىشىدىن ئىلگىرى خىتايدىن تارقالغانلىقىنىمۇ بىلىپ يەتتى. ئەمما بىز بۇ ۋابانىڭ خىتايدا دائىم يۈز بېرىدىغانلىقىنى، ھەمدە ئايرىم ھالەتلەردە نەچچە ئونمىڭلىغان ۋە يۈزمىڭلىغان كىشىنىڭ جېنىغا زامىن بولغانلىقىنى بايقىدۇق.
سىز ئۆزىڭىز تونۇيدىغان كىشىلەرنىڭ ئۈچتىن بىرى ياكى سىز كۆرۈۋاتقان كوچىدىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقان كىشىلەرنىڭ ئۈچتىن بىرىنىڭ تۇيۇقسىز غايىب بولغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ! 6 يىل ئىچىدىلا دۇنيا نوپۇسىنىڭ ئۈچتىن بىرىنىڭ كېمىيىپ كېتىشىنى تەسەۋۋۇر قىلالىشىڭىز مۇمكىن ئەمەس، ئەمما بۇ تارىختا بىر قېتىم ئەمەلىي يۈز بەرگەن.[6]
خىتاي دائىم يەرشارى يۇقۇملىرىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى بولۇپ كەلدى، 1990- يىللاردا تارقالغان ئەيدىز ۋىرۇسىدىن باشلاپ، 2002- 2003- يىللىرىدا تارقالغان سارس بۇنىڭ تىپىك مىسالى.