«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«收复» سۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتىمۇ دەل مۇشۇ يەردىدۇر. خەلقئارا سەھنىدە، «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى غەربكە قارىتا «خىتاي ئۆز تۇپرىقىنى قوغداۋاتىدۇ» دېگەن باياننى سۇنىدۇ، شۇ ئارقىلىق جاھانگىر ياكى كېڭەيمىچى بولۇش بىلەن ئەيىبلىنىشتىن قاچىدۇ. ئىچكى تەشۋىقاتتا بولسا، خىتايلارغا«تارىخىي ھەق» تۇيغۇسى بېرىلىدۇ ۋە مىللەتچىلىك كۈچەيتىلىدۇ. «بىزنىڭ بوۋىلىرىمىز بۇ تۇپراقلارنى قەھرىمانلارچە قايتۇرۇۋالغان» ھېكايىسى، مىللىي ئىپتىخار ۋە بىرلىك تۇيغۇسىنى مۇستەھكەملەيدۇ. ئۇيغۇر خاتىرىسىنىڭ قايتا يېزىلىشىدا بولسا، «收复» (قايتۇرۇۋېلىش) سۆزى ئۇيغۇر تارىخىنى خىتاي مەركەزلىك بايانغا مەجبۇرىي قوشۇۋېتىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تارىخىي كەچۈرمىشلىرىنى ئۆز ئۇقۇملىرى بىلەن سۆزلەش ھوقۇقى قولىدىن تارتىۋېلىنىدۇ.
3.5. خىتاي  نېمىنى يوشۇرۇۋاتىدۇ؟ كۆپ قاتلاملىق يوشۇرۇنۇش ئانالىزى
«قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، بىردىن ئارتۇق قاتلامدا ھەقىقەتلەرنى يوشۇرىدۇ. تۇنجى قاتلام، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ يوشۇرۇلۇشىدۇر. ئەگەر خىتاي «شىنجاڭنى قايتۇرۇۋالغان» بولسا، ئۇنداقتا ئەنگلىيەمۇ «ھىندىستاننى قايتۇرۇۋالغان»، فىرانسىيە «ئالجىرىيەنى قايتۇرۇۋالغان»، ياپونىيە «كورېيەنى قايتۇرۇۋالغان» بولىدۇ. بۇ لوگىكا، بارلىق مۇستەملىكە قۇرۇلۇشلىرىنى قانۇنلاشتۇرىدۇ ۋە تارىخىي ئادالەت ئۇقۇمىنى پۈتۈنلەي مەنىسىزلەشتۈرىدۇ. ھەقىقەت شۇكى، شەرقىي تۈركىستان چىڭ سۇلالىسىنىڭ ھەربىي ئىشغالىيىتى ۋە مۇستەملىكە سۈمۈرۈش قۇرۇلۇشىدۇر (مىلۋارد، 2007، 94-بەت). بۇنى «قايتۇرۇۋېلىش» دەپ تەبىرلەش، مۇستەملىكە خاراكتېرىنى كۆرۈنمەس قىلىدۇ.
ئىككىنچى قاتلام، جۇڭغار ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنىڭ يوشۇرۇلۇشىدۇر. «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، 1755-1760-يىللىرى ئارىسىدىكى جۇڭغار قىرغىنچىلىقىنى پۈتۈنلەي كۆرۈنمەس قىلىدۇ. پېرديۇنىڭ (2005، 282-284-بەتلەر) تەپسىلىي تەتقىقاتىغا كۆرە: «چىڭ ئارمىيەلىرى، جۇڭغار نوپۇسىنى سىستېمىلىق ھالدا يوقاتتى. مۆلچەرلەر، 500,000 بىلەن 800,000 ئارىسىدا جۇڭغارنىڭ قىرغىنچىلىق، كېسەللىك ۋە مەجبۇرىي كۆچۈش نەتىجىسىدە ئۆلگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ، 20-ئەسىردىن بۇرۇنقى ئەڭ چوڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىن بىرىدۇر.» «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، بۇ پاجىئەنى پۈتۈنلەي ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىدۇ، خۇددى رايون بوش ئىكەندەك ۋە چىڭ سۇلالىسى پەقەت بوش بىر تۇپراققا كىرگەندەك كۆرسىتىدۇ.
ئۈچىنچى قاتلام، ئۇيغۇر قارشىلىقىنىڭ قانۇنسىزلاشتۇرۇلۇشىدۇر. «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، ياقۇپبەگ ھەرىكىتىنى پەقەت «سىرتقى سۇيىقەست» سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، يەرلىك ئۇيغۇر قوللىشىنى ئىنكار قىلىدۇ. كىمنىڭ (2004، 12-بەت) كۆرسەتكىنىدەك: «1864-1877-يىللىرىدىكى قوزغىلاڭ، ئالدى بىلەن چىڭ سۇلالىسىنىڭ كەمسىتىش سىياسەتلىرىگە قارشى يەرلىك بىر مۇسۇلمان ھەرىكىتىدۇر. ئەنگلىيە ۋە رۇسىيەنىڭ قىزىقىشى، ھەرىكەتنى ئىشلىتىشكە تىرىشقان بولسىمۇ، ھەرىكەتنىڭ مەنبەسى ۋە كۈچى يەرلىكتۇر.» «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، بۇ يەرلىك تەرەپنى پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈپ تاشلايدۇ ۋە ئۇيغۇرلارنى تارىخىنىڭ پاسسىپ ئوبيېكتلىرى ھالىغا كەلتۈرۈپ قويىدۇ.
تۆتىنچى قاتلام، داۋاملىشىۋاتقان بېسىمنىڭ يوشۇرۇلۇشىدۇر. «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، خۇددى 1878-يىلى «مەسىلە ھەل بولغان» ۋە رايون «تىنچ بىر شەكىلدە خىتايغا سىڭىشىپ كەتكەن»دەك بىر تەسىرات يارىتىدۇ. ئەمما تارىخىي رېئاللىق بەك پەرقلىقتۇر. 1878-يىلدىن 1949-يىلغىچە ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈرك خەلقلەر، چىڭ ۋە كېيىن جۇمھۇرىيەت ھاكىمىيىتىگە قارشى داۋاملىق قارشىلىق كۆرسەتكەن (مىلۋارد،  2007، 174-226-بەتلەر). 1933-1934يىللىرى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئېلان قىلىنغان. 1944-1949-يىللىرى ئارىسىدا ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان. 1949-يىلدىن بۈگۈنگىچە بولسا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ «ئازادلىق» بايانى ئاستىدا ئۇيغۇرلار مىللىي، ئىرقىي، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە سىستېمىلىق بېسىمغا دۇچ كەلمەكتە. پۈتكۈل بۇ قارشىلىق تارىخى، «قايتۇرۇۋېلىش» بايانىنىڭ مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسى ئوبرازى بىلەن زىت بولغانلىقى ئۈچۈن، كۆرمەسكە سېلىنىدۇ ياكى «تېررورىزم» دەپ تامغىلىنىدۇ.
6. رەسمىي بايان بىلەن تارىخىي رېئاللىقلارنىڭ سىستېمىلىق سېلىشتۇرمىسى1.6. خىرونولوگىيەلىك (ۋاقىت تەرتىپىدىكى) بۇرمىلاشلارنىڭ جەدۋىلى
7. نېمە ئۈچۈن 2026-يىلى؟ نېمە ئۈچۈن خوتەن؟ ۋاقىت تاللاش ۋە ماكاننىڭ سىياسىي ئىقتىسادى1.7. -2026يىلىنىڭ سىياسىي كونتېكستى (ئارقا كۆرۈنۈشى)
بۇ خاتىرە تاشلىرىنىڭ ئېچىلىشىنىڭ 2026-يىلىنىڭ بېشىدا قىلىنىشى تاسادىپىيلىق ئەمەس. بۇ ۋاقىت تاللاش، بىر قانچە دەۋر خاراكتېرلىك ئامىللار بىلەن يېقىندىن مۇناسىۋەتلىكتۇر. بىرىنچى ئامىل، شى جىنپىڭنىڭ ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملىشىدۇر. 2022-يىلى شى جىنپىڭ، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئۈچىنچى نۆۋەتلىك باش شۇجىلىقى ئۈچۈن قايتا سايلانغان بولۇپ، بۇ ئۆمۈرۋايەت ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش يولىنى ئاچىدىغان بىر ئۆزگىرىشتۇر. 2023-2025-يىللىرى ئارىسىدا «中国梦»  (خىتاي ئارزۇسى/چۈشى) ئىدېئولوگىيەسى قويۇقلاشتۇرۇلغان، مىللەتچىلىك ۋە مىللىي ئىپتىخار بايانى ھەر ساھەدە تەكىتلەنگەن. 2026-يىلى، بۇ مىللەتچىلىك بايانىنىڭ مۇستەھكەملىنىشى ۋە ئىچكى سەپ ئىنتىزامىنىڭ ئاشۇرۇلۇشى دەۋرى سۈپىتىدە ئورۇن ئالماقتا.
ئىككىنچى ئامىل، خەلقئارالىق بېسىملارغا قارىتا ئىچكى تەشۋىقات ئېھتىياجىدۇر. 2020-2025-يىللىرى ئارىسىدا ئامېرىكا، ياۋروپا ئىتتىپاقى، كانادا ۋە باشقا نۇرغۇن دۆلەتلەر، شەرقىي تۈركىستاندىكى جازا لاگېرلىرى، مىللىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى سەۋەبىدىن خىتايغا كۈچلۈك تەنقىدلەرنى يۆنىلىتتى ۋە مەلۇم دەرىجىدە جازا يۈرگۈزدى. بۇ خەلقئارالىق بېسىملارغا خىتاينىڭ جاۋابى، «شىنجاڭ تارىخىي جەھەتتىن بىزنىڭدۇر» بايانىنى كۈچەيتىش ۋە بۇ تەنقىدلەرنى «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىش» دەپ رەت قىلىش بولدى. خاتىرە تاشلىرى، بۇ مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ كونكرېت قوراللىرىدۇر. بېرىلگەن ئۇچۇر شۇ: «بىز ئۆز زېمىنىمىزدا ئىگىلىك ھوقۇقى يۈرگۈزۈۋاتىمىز، سىلەر بۇنىڭ بىلەن نېمە كارىڭلار؟»