توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«نەسىھ» كەلىمىسى بىر كىشىنىڭ ئىلگىرى يازغان بىر تېكىستنى باشقا بىر كىتابقا ياكى كىتابقا ئوخشاش بىر نەرسىگە نەقىل قىلغاندا بۇرۇن يازغانلىرىنىڭ بىر قىسىمىنى چىقىرىپ تاشلىشىنى، بىر قىسىمىنى ئۆزگەرتىشىنى ۋە قالغان قىسمىنى بولسا ئوخشاش نەقىل قىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ دائىرىدە ئاللاھ ئىنجىل ۋە تەۋراتقا ئوخشاش قۇرئاندىن بۇرۇنقى مۇقەددەس كىتابلاردىكى ھۆكۈملەرنىڭ بىر قىسمىنى قۇرئانغا كىرگۈزمىگەن، بىر قىسمىنىڭ ھۆكۈمىنى يېنىكىلىتپ قۇرئانغا كىرگۈزگەن، قالغان قىسىملىرىغا مۇناسىۋەتلىك ھۆكۈملەرنى قۇرئانغا شۇ پېتى كىرگۈزگەن. ھۆكۈمى ئۆزگەرتىلگەن ياكى بىكار قىلىنغان قىسىمغا مەنسۇھ، مەنسۇھنىڭ ئورنىغا دەسسىگەن قىسىمغا نەسىھ دېگەن نام بېرىلىدۇ (بايىندىر، 2014:445). قۇرئاندا نەسىھ ئۇقۇمىنىڭ بارلىقى بەقەر سۈرىسىنىڭ 106-ئايىتىدە ئىزاھلىنىدۇ: «  قانداقلا بىر ئايەتنى ئەمەلدىن قالدۇرساق ياكى ئۇنتۇلدۇرساق، (ئورنىغا) ئۇنىڭدىن ئارتۇق ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش بىر ئايەتنى كەلتۈرىمىز. ئاللاھنىڭ ھەر نەرسىگە قادىر ئىكەنلىكىنى بىلمەمسەن؟ » (مەۋدۇدى، 2004:36).
ئاللاھ ئىسلامدىن بۇرۇنقى دىنلارغا تەۋە كۆپ قىسىم ھۆكۈمنى قۇرئانغا كىرگۈزگەن. بۇنى قۇرئاننىڭ 42-سۈرىسىنىڭ 13-ئايىتىدە بايان قىلىدۇ: « ئاللاھ سىلەرگە دىندىن نۇھقا تەۋسىيە قىلغان نەرسىنى، ساڭا (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا) بىز ۋەھىي قىلغان نەرسىنى، ئىبراھىمغا، مۇساغا ۋە ئىساغا بىز تەۋسىيە قىلغان نەرسىنى بايان قىلدى. سىلەر دىننى بەرپا قىلىڭلار، دىندا تەپرىقىچىلىك قىلماڭلار، مۇشرىكلارغا سەن ئۇلارنى دەۋەت قىلغان نەرسە (يەنى تەۋھىد) ئېغىر كەلدى، ئاللاھ تەۋھىدكە خالىغان ئادەمنى تاللايدۇ، ئاللاھنىڭ (تائىتىگە) قايتىدىغان ئادەمنى تەۋھىدكە باشلايدۇ » (مەۋدۇدى، 2004، 255-6). ئاللاھنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن بۇرۇنقى پەيغەمبەرلەر ۋاستىسى ئارقىلىق بايان قىلغان بەزى ھۆكۈملەر ئۆزگەرتىلىپ يىنىكلىتگەن ھالدا قۇرئانغا كىرگۈزۈلگەن. بۇنىڭغا مىسال سۈپىتىدە ئىنجىل ۋە تەۋراتتا زىنا قىلغان ئەر ۋە ئايالغا ئىجرا قىلىنغان رەجم يەنى تاش ئېتىپ ئۆلتۈرۈش جازاسىنىڭ قۇرئاندا يىنىكلىتىگەن ھالدا بايان قىلىنىشىنى كۆرسىتەلەيمىز. بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئايەتتە مۇنداق دېيىلىدۇ: زىنغا قىلغان ئەر ۋە ئايالنىڭ ھەر بىرىنى يۈز دەررۇ ئۇرۇڭلار، ئەگەر ئاللاھغا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىشەنسەڭلار، ئاللاھنىڭ دىنىنى تەدبىق قىلىشتا ئۇلارغا رەھىمسىزلىك قىلماڭلار…» (مەۋدۇدى، 2004:192). قۇرئان ئىنجىل، تەۋراتتىكى بەزى ھۆكۈملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ (بايىندىر، 2004:446). مائىدە سۈرىسىنىڭ 15-ئايىتىدە  « ئى ئەھلى كىتاب! (يەنى يەھۇدىيلار ۋە ناسارالار) سىلەرگە سىلەر كىتابتا (ئىنجىلدا ۋە تەۋراتتا) يوشۇرغان نۇرغۇن نەرسىلەرنى بايان قىلىپ بېرىدىغان ۋە (يوشۇرغان نەرسىلەردىن) نۇرغۇنىنى كەچۈرىدىغان (ئاشكارىلاپ سىلەرنى پاش قىلمايدىغان) رەسۇلىمىز كەلدى، سىلەرگە ئاللاھ تەرىپىدىن نۇر (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام) ۋە روشەن كىتاب (يەنى قۇرئان) كەلدى » (ئۆز تۈرك، 2016:108). بۇ ئايەتتە كىتاب ئەھلى بولغان يەھۇدى ۋە خىرىستىيانلارغا ۋەھىي قىلىنغان بەزى ھۆكۈملەرنىڭ قۇرئاندا بارلىقى، بىر قىسىمنىڭ قۇرئانغا كىرگۈزۈلمىگەنلىكى ئايدىڭلىشىدۇ.
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك، قۇرئاندا ئۇرۇش ئاچقانغا قارشى ئۇرۇش قىلىشقا يول قويۇلىدۇ. ھەنەفى مەزھىپىنىڭ ئىسلام فىقىھچىلىرى، بەزى ھەنبەلى ۋە مالىكى مەزھەپىگە قارشى فىقچىلارمۇ مۇشۇ قاراشنى ياقلايدۇ. بىراق شافى مەزھىپىنىڭ فىقىچىلىرى بىلەن باشقا ھەنبەلى ۋە مالىكى ئىسلام فىقىھچىلىرى باشقىچە قاراشقا ئىگە. بۇ قاراشقا كۆرە، ئىسلام دىنىدىن باشقا بىر دىنغا تەۋە بولۇش يەنى غەيرى مۇسۇلمان بولغان جەمئىيەتنىڭ ئۆزىلا ئۇرۇش سەۋەبى بولۇشقا يېتەرلىك. شافى فىقىھچىلىرى بۇ قاراشىغا تەۋبە سۈرىسىنىڭ 5-ئايىتىنى دەلىل قىلىدۇ. « (ئۇرۇش قىلىش) ھارام قىلىنغان ئايلار ئۆتۈپ كەتكەندە، مۇشرىكلارنى قەيەردە ئۇچراتساڭلار، شۇ يەردە ئۆلتۈرۈڭلار، ئەسىرگە ئېلىڭلار، قورشاڭلار، ئۇلارنىڭ ئۆتىدىغان يوللىرىنى كۆزىتىپ تۇرۇڭلار، ئەگەر ئۇلار تەۋبە قىلسا، ناماز ئوقۇسا، زاكات بەرسە، ئۇلارنى قويۇپ بېرىڭلار، شۈبھىسىزكى، ئاللاھ (تەۋبە قىلغۇچىلارغا) مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، رەھىم قىلغۇچىدۇر »  (ئۆزتۈرك، 2016:173). نەسىھ ئۇقۇمىنى ئىشلەتكەن ئىسلام فىقىھچىلىرىنىڭ قارىشىغا كۆرە، قۇرئانى كەرىمدە غەيرى مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان ئۇرۇشلار قەدەممۇ قەدەم ۋە باسقۇچمۇ باسقۇچ ھالىتىدە تەرەققىي قىلىپ ماڭغان. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ھىجرەتتىن بۇرۇنقى دەۋىردە مۇسۇلمانلارغا غەيرى مۇسۇلمانلار بىلەن ئۇرۇش قىلىش ھارام قىلىنغان، ھىجرەتتىن كېيىن مۇسۇلمانلارغا ئۇرۇش ئاچقان غەيرى مۇسۇلمانلارغا (مۇشرىكلار)غا قارشى ئۇرۇش قىلىش توغرىسىدا ھۆكۈم كەلگەن. كېيىنچە، بارلىق غەيرى مۇسۇلمانلار (مۇشرىكلار)غا قارشى ئۇرۇش ئېچىش پەرز قىلىنغان (قۇتۇپ، 2014:30، قۇتۇپ، 2012: 207-210). نەسىھ ئۇقۇمىنى قۇرئان ئايەتلىرى ئارىسىدا تەدبىق قىلغۇچىلار قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ 22 يىل ۋاقىت ئىچىدە مۇھەممەد ئەلەيىھىسسلامغا نازىل قىلىنغانلىقىنى، شۇڭلاشقا ئۇرۇشقا مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرمۇ بۇ مەزگىلدە ئۆزگىرىپ ماڭغان. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ئۇرۇشقا مۇناسىۋەتلىك ئەڭ ئاخىرقى قېتىم ۋەھىي قىلىنغان ئايەتلەر ئالدىنقى ئايەتلەرنىڭ ھۆكۈمىنى بىكار قىلغان. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، مۇسۇلمانلارنىڭ غەيرى مۇسۇلمانلار بىلەن ئۇرۇش قىلىشى ئۈچۈن قارشى تەرەپنىڭ مۇسۇلمان بولماسلىقى يېتەرلىك سەۋەب بولۇپ قالغان.