بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۆپلىگەن مۇتەخەسسىسلەر، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ 500 يىللىق يۈكسىلىشىنىڭ تەدرىجىي چېكىنىش دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقىنى، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچنىڭ بارغانسېرى شەرققە قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بەلكىم يېقىن كەلگۈسىدە، خىتاي باشچىلىقىدىكى خىتاي گەۋدىسىدە ۋەياكى خىتاي گەۋدىسىگە كىرمەكچى بولغان دۆلەتلەرنىڭ ب د ت دىكى تەسىرى تېخىمۇ زورىيىشى مۇمكىن. ب د ت ئامېرىكا، سوۋېت ئىتتىپاقى، ئەنگلىيە، فىرانسىيە ۋە گومىنداڭ قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ باشچىلىقىدا قۇرۇلدى. ترامپ ھۆكۈمىتى دەۋرىدىكى ئامېرىكا، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى قاتارلىق كۆپلىگەن تەشكىلاتلاردىن چېكىنىپ چىقتى. پارىژ كىلىمات كېلىشىمىدىنمۇ چېكىندى. ئىران بىلەن تۈزۈلگەن يادرو كېلىشمىنىمۇ بىر تەرەپلىمە ھالدا بىكار قىلدى. بۇ سەۋەبلەر تۈپەيلى، ئەڭ يېقىن شېرىكى بولغان ئەنگلىيە، فىرانسىيە ۋە گېرمانىيە بىلەنمۇ كېلىشەلمەسلىك بولدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىغا قارىتا ئىقتىسادىي ئېمبارگو يۈرگۈزدى. ئەڭ يېقىن شېرىكلىرىدىن بىرى بولغان تۈركىيەگىمۇ دۈشمەنلەرچە پوزىتسىيەسىدە بولدى. ئامېرىكىدىمۇ قاتتىق تالاش – تارتىش قىلىنىۋاتقان ترامپ، تەڭپۇڭسىز ھەرىكىتى، تۇترۇقسىز گەپ – سۆزلىرى ۋە قالايمىقان قارارلىرى بىلەن ئامېرىكىنىڭ دۇنيادىكى ئىناۋىتىنىمۇ دەخلىگە ئۇچراتتى. ئامېرىكىنىڭ ب د ت دىكى بوشىتىپ قويغان ئورنىنى خىتاي تېزلىك بىلەن تولدۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. خىتاي، ب د ت نىڭ چىقىمىنى كۆتۈرۈۋاتقان ئۈچىنچى چوڭ دۆلەتكە ئايلاندى. ب د ت نىڭ تىنچلىق ئۈچۈن كۆرسىتىۋاتقان خىزمەتلىرىگە يېقىندىن ياردەمدە بولۇۋاتىدۇ. خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكىسى ۋە ئاسىيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەرگە نىسبەتەن ئېلىنىدىغان قارارلاردا رەت قىلىش ھوقۇقىنى ئىشلىتىپ، ئۇلارنىڭ مايىللىقىغا ئېرىشمەكتە. بۇنىڭغا ئوخشاش يەنە نۇرغۇنلىغان مىساللارنى كۆرسىتىپ بېرەلمەيمىز. ئەمما ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئەنسىرەيدىغىنى، خىتاينىڭ كەلگۈسىدە سانى كۈنسېرى ئېشىۋاتقان شېرىك دۆلەتلىرى بىلەن بىرلىشىپ ب د ت دا مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىۋېلىشى ۋە بۇ ئارقىلىق ب د ت دىكى ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنىڭ پائالىيىتىنى چەكلىشى شۇنداقلا تەشكىلاتلارنى سۆز قىلدۇرماسلىقى ھەتتا ئۇلارنىڭ ب د ت دىكى ئورنىنى يوق قىلىۋېتىشىدۇر.
ھالبۇكى، بۇ ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ باياننامىسىدىكى پىرىنسىپلارنىڭ تولۇق ئىجرا قىلىنغان – قىلىنمىغانلىقىنى تەكشۈرۈش، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ئېنىقلاپ دوكلات تەييارلاش ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە ئوخشاش ب د ت دىكى ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىشقا ياردەم بېرىش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ساھەلەردە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىماقتا. ئۇلارنىڭ پائالىيىتىنىڭ چەكلىنىشى، باستۇرۇلۇشى ۋەياكى ب د ت دىكى رەسمىي ئورگانلىق سالاھىيىتىنىڭ بىكار قىلىنىشى دېمەك، دۇنيادىكى 7000 دىن ئارتۇق ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ئاۋازىنىڭ جىمىقتۇرۇلۇشى دېمەكتۇر. شۇڭلاشقا ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتى ب د ت دىكى ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارنى پۈتۈن كۈچى بىلەن قوللىشى ۋە ئۇلارنىڭ قوللىشىنىمۇ قولغا كەلتۈرۈشى لازىم.
1979-يىلى ئامېرىكىنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە قۇرغان ئەركىن ياۋروپا ۋە ئازادلىق رادىيوسى ئۇيغۇرچە بۆلۈمنىڭ تاقىلىشى مۇناسىۋىتى بىلەن، مىللىي شائىرىمىز ساتتار ماقچوبان مۇنداق بىر شېئىر يازغانىدى:
ئۇيغۇر ئۈنى گەر چىقمىسا بۈگۈنلۈك،
دېمەيلىكى ئاغزى باغلىق تۈگۈگلۈك.
ئۇيغۇر ئۈنى مىڭلارچە يىل ياڭرىغان،
يەنە ياڭرار تىندۇرالماس شىۋىرغان.
تىنامدۇ ھېچ ئۇنىڭ ئەكسى ساداسى؟
ئۇ مەزلۇمنىڭ يىغىسى ۋە نىداسى.
باغلىلىق باغ ۋە سەستە ئەمەس كۆڭۈلدە،
ئۇنىڭ ئۈچۈن بولماس كۆڭۈل ھېچبىر ۋاخ قەپەزدە.
مىللىي شائىرىمىز ساتتار ئاكىنىڭ يازغىنىدەك، كىم نېمە قىلسا قىلسۇن بۇ يىلدىن باشلاپ گۈركىرىگەن ئۇيغۇرنىڭ ئاۋازىنى ھېچبىر كۈچ جىمىقتۇرالمايدۇ!
سۆيگۈ ۋە ھۆرمەت بىلەن: ئەركىن ئالىپتېكىن