كوممۇنىزمدىن كېيىنكى خىتاي: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەييارلىق قىلىش (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ بابتا نامسىز بىر ئاپتور، خىتاينىڭ ھاكىمىيەت مەركىزىنىڭ كەلگۈسىدە ئاجىزلىشىشى ياكى يىمىرىلىشى ئەھۋالىدا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىچكى بىخەتەرلىك ۋە جاسۇسلۇق ئاپپاراتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ يەرلىك دەرىجىدىكى دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىلىرى (State Security Bureaus, SSBs) ۋە جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىلىرى (Public Security Bureaus, PSBs) نىڭ قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى تارىخىي ۋە سىياسىي نۇقتىدىن چوڭقۇر تەھلىل قىلغان. ئاپتور خىتاي جەمئىيىتىدىكى «ئاسماننىڭ ئەمرى» (Mandate of Heaven) ئۇقۇمىنىڭ يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ ساداقىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى، شۇنداقلا 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى «مىلىتارىستلار دەۋرى» (Warlord Period) ۋە «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» نىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىكى مەركىزىي ھاكىمىيەتنىڭ ئاجىزلىشىشىنىڭ تارىخىي ئۈلگىلىرىنى كۆرسىتىپ، كەلگۈسىدىكى ئېھتىماللىقلارنى مۇلاھىزە قىلغان. بۇ بابنىڭ يادرولۇق مەقسىتى، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا بۇ خىل ئەھۋالغا قانداق تەييارلىق قىلىش ۋە قانداق سىياسەتلەرنى قوللىنىش ھەققىدە تەكلىپلەر بېرىشتىن ئىبارەت.
ئاپتور ئالدى بىلەن خىتاي جەمئىيىتىدە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان «تەڭرىنىڭ ئەمرى» (天命, Tiān mìng) ئۇقۇمىنى شەرھلىگەن. بۇ ئۇقۇم بويىچە، ھۆكۈمدارنىڭ ھۆكۈمرانلىق قىلىش ھوقۇقى ئاسمان تەرىپىدىن بېرىلگەن بولۇپ، بۇ ھوقۇق ئۇنىڭ خەلقنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلىشى ۋە مۇقىملىقنى ساقلىشىغا باغلىق. ئەگەر ھۆكۈمدار زالىم بولۇپ، خەلقنىڭ مەنپەئەتىگە خىلاپلىق قىلسا، ئۇ «تەڭرىنىڭ ئەمرى» نى يوقىتىدۇ، خەلقنىڭ ئۇنىڭغا قارشى چىقىش ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتى بولىدۇ. ئاپتور خىتاينىڭ ئەڭ ئاۋات ئىزدەش موتورى بەيدۇ (Baidu) دىكى بۇ ئۇقۇم ھەققىدىكى چۈشەندۈرۈشلەرنى نەقىل كەلتۈرۈپ، ھازىرقى خىتاي خەلقىنىڭمۇ بۇ ئەنئەنىۋى قاراشتىن تەسىر ئالىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن. ئەگەر خەلق بېيجىڭدىكى ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنلۇقلۇقىدىن گۇمانلىنىشقا باشلىسا، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر، بولۇپمۇ قوراللىق كۈچكە ئىگە بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرى، ئۆزلىرىنىڭ ساداقىتىنى قايتىدىن ئويلىشىشى مۇمكىن. ئۇلار مەركەزگە قارشى چىقىشنى ئۆزلىرىنىڭ مەجبۇرىيىتى دەپ قارىشى ياكى پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئۆز يولىنى تۇتۇشى مۇمكىن.
بۇ نۇقتىنى تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ئاپتور چىڭ سۇلالىسىنىڭ (1644–1911) يىمىرىلىشىنى تارىخىي مىسال قىلىپ كۆرسەتكەن. چىڭ ھۆكۈمىتى 70 يىلدىن ئارتۇق چەتئەل تاجاۋۇزىغا ئۇچرىغان، زامانىۋىلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقلىرى قىسمەن مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بولسىمۇ، ئىقتىسادنى ئۆزگەرتىش، ھەربىي ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش ياكى كەڭ تارقالغان چىرىكلىكنى تىزگىنلەشتە مەغلۇپ بولغان. چىڭ سۇلالىسى يىمىرىلگەندە، خىتاي سەرخىللىرى دۆلەتنى قۇتقۇزۇش يولىدا بۆلۈنۈپ كەتكەن، بۇنىڭ نەتىجىسىدە «مىلىتارىستلار دەۋرى» (1916–28) ئوتتۇرىغا چىقىپ، دۆلەت قوراللىق گۇرۇھلارغا پارچىلىنىپ كەتكەن. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتى چەتئەل دۈشمەنلىرىگە قارشى تۇرۇش، قوراللىق كۈچلەرنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە كۈچلۈك ئىقتىساد بەرپا قىلىشتا تېخىمۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان. ئەمما، شى جىنپىڭ ھاكىمىيىتىدىكى يۈكسەك مەركەزلەشتۈرۈش، كەڭ كۆلەملىك كۆزىتىش سىستېمىسى ۋە شەخسكە چوقۇنۇش قاتارلىق سىياسەتلەر يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ۋە خەلق ئارىسىدا نارازىلىقنى كۈچەيتمەكتە. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ سىياسەتلەر ۋە تېخنىكىلىق تەرەققىياتلار ئۆلكە ۋە چوڭ شەھەرلەرگە ئۆز خەلقىنى كونترول قىلىشتا شى جىنپىڭدىن بۇرۇنقىغا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ كۈچ بەرگەن. ئەگەر مەركىزىي ھاكىمىيەت تۇيۇقسىز ئاجىزلىسا، بەزى يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىلىرى ۋە جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىلىرى ئۆز يولىنى تۇتۇش ياكى مەركەزگە سادىق بولمايدىغان باشقا بىر يولنى تاللىشى مۇمكىن.
ئاپتور يەنە دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىلىرى ۋە جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىلىرى خادىملىرىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى تەھلىل قىلغان. جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىلىرى دۆلەت ئىچىدىكى ئادەتتىكى جىنايەتلەرنى، ئۆكتىچىلەرنى، قانۇنسىز دىنىي ئەگەشكۈچىلەرنى ۋە تېرورچىلارنى تەكشۈرۈش ۋە تۇتۇش بىلەن شۇغۇللىنىدۇ، ئۇلارنىڭ خىزمىتى ئاساسەن ئۆز تەۋەلىكىدىكى ئىشلار بىلەن چەكلىنىدۇ. ئەكسىچە، دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىلىرى يەرلىكتىكى جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە چەتئەلدىكى ئاخبارات ھەرىكەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. مەسىلەن: جياڭسۇ ئۆلكىلىك دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسىدىكى شۈ يەنجۈن (Xu Yanjun) ئامېرىكىنىڭ General Electric شىركىتىدىن ئايروپىلان موتورى تېخنىكىسىنى ئوغرىلاشقا ئۇرۇنغان. بۇ خىزمەت خاراكتېرىدىكى پەرق سەۋەبىدىن، دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىلىرى خادىملىرى بېيجىڭدىكى مىنىستىرلىقنىڭ تېخىمۇ كۆپ دىققىتىگە ۋە نازارىتىگە ئۇچرىشى مۇمكىن. ئاپتورنىڭ كۆزىتىشىچە، دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىلىرى خادىملىرى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىدېئولوگىيەسىگە «ھەقىقىي ئىشەنگۈچىلەر» گە ئەڭ يېقىن كېلىدىغان گۇرۇپپا بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسىي ۋەزىپىسى پارتىيەنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش. ئۇلارنىڭ خىزمەت ئۇسلۇبى خىلمۇخىل: بەزىلىرى چەتئەلدە ناھايىتى نازۇك ۋە سىلىق بولسا، بەزىلىرى دۆلەت ئىچىدە ناھايىتى قوپال ۋە تەھدىتچان بولىدۇ. ئەمما ئۇلارنىڭ ھەممىسىدە ئورتاق بىر مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكى بار، ئۇ بولسىمۇ قورقۇنچ: «ئىچكى دۈشمەنلەردىن داۋاملىق قورقۇش؛ شى جىنپىڭنىڭ توختاۋسىز چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى بىلەن يەنىلا پارىخورلۇقنى ئىلھاملاندۇرىدىغان بىر مەدەنىيەت ئارىسىدا قېلىش قورقۇنچى، شۇنداقلا شىنىڭ ‹ئىدىيەسى› گە ۋە ئۇنىڭ ‹يادرولۇق› ئورنىغا يېتەرلىك سادىق بولماسلىق قورقۇنچى».
بۇ خىل مۇرەككەپ ۋەزىيەتكە قارىتا، ئاپتور ئامېرىكىنىڭ قوللىنىشقا تېگىشلىك سىياسەت تەكلىپلىرىنى ئىككى باسقۇچقا ئايرىپ ئوتتۇرىغا قويغان.
«ئاپەتتىن بۇرۇن» (Before the Deluge) قوللىنىدىغان سىياسەتلەر:
«ئاپەتتىن كېيىن» (After the Deluge) قوللىنىدىغان سىياسەتلەر: