غەربنىڭ ئاجىزلىشىپ، «باشقىلار»نىڭ گۈللىنىشى يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرەمدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ قۇرۇلۇشىدىمۇ غەربتىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى مۇستەملىكىچىلىكتىن يېڭىدىن قۇتۇلغان دۆلەتلەرنىڭ رولىنى كۆزدىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. بۇ دۆلەتلەر خەلقئارا قانۇننىڭ ئومۇميۈزلۈك تەتبىقلىنىشى، ئىقتىسادنىڭ ئېچىۋېتىلىشى ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشلىرىنىڭ قوغدىلىشى قاتارلىق جەھەتلەردە مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. ھازىرقى ۋەزىيەتتىمۇ بۇ ئەھۋال ئوخشاش. مەسىلەن، يەر شارى جەنۇبىدىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزىنى ئەيىبلەشتە ئاكتىپ پوزىتسىيەدە بولغان، شۇنداقلا ئىسرائىلىيەنىڭ غەززەدىكى ھەربىي ھەرىكەتلىرىنى تەنقىد قىلىشتا غەرب دۆلەتلىرىدىنمۇ كۈچلۈكرەك ئاۋاز چىقارغان. بۇ مىساللار دۇنياۋى قائىدە-تۈزۈملەرنى قوغداش ۋە راۋاجلاندۇرۇشنىڭ پەقەت غەربنىڭ مەجبۇرىيىتى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل دۇنيانىڭ ئورتاق ئىشىغا ئايلانغانلىقىنى تولۇق ئىسپاتلايدۇ.
III. «كۆپ قاتلاملىق» دۇنيا تەرتىپىنىڭ رامكىسى ۋە ئالاھىدىلىكلىرى
ئاپتور كەلگۈسىدىكى دۇنيا تەرتىپىنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن، سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى دەۋردە كۆپ ئىشلىتىلگەن «كۆپ قۇتۇپلۇق» (multipolarity) دېگەن ئۇقۇمنىڭ يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى، چۈنكى ئۇنىڭ پەقەت چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغىلا بەكرەك ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئاچارىيا «كۆپ قاتلاملىق» (multiplexity) دېگەن يېڭى ئۇقۇمنى تەشەببۇس قىلىدۇ. بۇ ئۇقۇم دۇنياۋى قۇرۇلمىنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ، كۆپ ئۆلچەملىك ۋە ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن خاراكتېرىنى تېخىمۇ توغرا ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلەيدۇ. بۇ يېڭى تەرتىپنىڭ ئۈچ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى بار:
بىرىنچى، دۇنياۋى كۈچنىڭ كۆپ مەركەزلىشىشى. بۇ يېڭى تەرتىپتە ھېچقانداق بىر دۆلەت ياكى دۆلەتلەر گۇرۇپپىسى يالغۇز ھۆكۈمرانلىق قىلالمايدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ھەربىي، پۇل-مۇئامىلە ۋە يۇقىرى تېخنىكا ساھەلىرىدە ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىشى مۇمكىن، ئەمما خىتاي ئىشلەپچىقىرىش، سودا ۋە تەرەققىياتقا ياردەم بېرىش جەھەتلەردە يېتەكچى كۈچكە ئايلىنىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى بولسا سودا قائىدىلىرىنى بېكىتىش ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق دۇنياۋى مەسىلىلەرنى تەڭشەشتە ئۆزگىچە تەسىر كۈچىنى نامايان قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، ھىندونېزىيە، جەنۇبىي ئافرىقا، بىرازىلىيە، تۈركىيە قاتارلىق رايونلۇق چوڭ دۆلەتلەرنىڭمۇ ئۆز رايونىدىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك ئىشلىرىنى باشقۇرۇشتىكى رولى كۈندىن-كۈنگە كۈچىيىدۇ.
ئىككىنچى، جانلىق ۋە مەنپەئەت مەركەزلىك ئىتتىپاقلار. «كۆپ قاتلاملىق» دۇنيادا، دۆلەتلەر سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىكىگە ئوخشاش قاتتىق، ئىدېئولوگىيە ئاساسىدىكى ئىتتىپاقلارغا باغلىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىدۇ. ئۇلار چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىدە ئېنىق بىر تەرەپتە تۇرۇشنىڭ ئورنىغا، ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنى ئەڭ زور دەرىجىدە قوغداش ئۈچۈن «خەتەردىن ساقلىنىش» (hedge) ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىدۇ. يەنى، بىر دۆلەت مەلۇم بىر مەسىلىدە بىر چوڭ دۆلەت بىلەن ھەمكارلاشسا، باشقا بىر ساھەدە ئۇنىڭ رەقىبى بىلەن قويۇق مۇناسىۋەت ئورنىتىشى مۇمكىن. مەسىلەن، نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىدىن ئىقتىسادىي ۋە ئۇل ئەسلىھە ياردىمى ئالغاچ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بىخەتەرلىك جەھەتتە ئامېرىكا ياكى ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا تايىنىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
ئۈچىنچى، ھەر قايسى ساھەلەردە ئوخشىمىغان كۈچلەرنىڭ يېتەكچىلىك قىلىشى. بۇ يېڭى تەرتىپتە ھېچقانداق بىر دۆلەت بارلىق ساھەلەردە يېتەكچى بولالمايدۇ. ئامېرىكا ھەربىي بىخەتەرلىك ساھەسىدە يەنىلا مۇھىم رول ئوينىشى مۇمكىن، ئەمما خىتاي يەر شارى مىقياسىدىكى ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھى سۈپىتىدە ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە سانلىق ئىقتىساد قائىدىلىرىنى شەكىللەندۈرۈشتە باشلامچى بولۇشى مۇمكىن. يەر شارى جەنۇبىدىكى دۆلەتلەر بولسا ئۆزلىرىنىڭ كۆپ خىللاشقان ئېھتىياجلىرىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن ئەنگلىيە، گېرمانىيە، ھىندىستان، جەنۇبىي ئافرىقا، بىرازىلىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان قاتارلىق ئوخشىمىغان دۆلەتلەردىن ياردەم ئىزدەيدۇ. بۇ خىل «مەسىلە مەركەزلىك» ھەمكارلىق دۇنياۋى ئىدارە قىلىشنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە نەتىجىلىك بولۇشىغا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ.
ئاپتور بەزى غەرب ئالىملىرى ئوتتۇرىغا قويغان «يەر شارىلىشىشتىن قېچىش» (de-globalization) ياكى «يەر شارىلىشىشنىڭ ئاخىرلاشقانلىقى» ھەققىدىكى قارىشىغا قارشى چىقىپ، دۇنيانىڭ ئەكسىچە «قايتىدىن يەر شارىلىشىش» (re-globalization) باسقۇچىغا كىرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ يېڭى باسقۇچنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ بىرى شۇكى، ئۇنىڭغا بۇرۇنقىدەك غەرب ئەمەس، بەلكى شەرق، بولۇپمۇ خىتاينى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاسىيا دۆلەتلىرى يېتەكچىلىك قىلىدۇ. سانلىق مەلۇماتلارمۇ بۇنى ئىسپاتلايدۇ: 2015-يىلىدىن 2021-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئاسىيا دۇنيا ئىقتىسادىي ئېشىشىنىڭ 57% نى تەشكىل قىلغان بولۇپ، دۇنيا سودىسىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.