ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق كەلگۈسى: ئارقا سەپ تەمىنات كارىدورلىرى ۋە چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى توغرىسىدا (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ماتورنىڭ بىرىنچى تەركىبى بولغان «QazTrade» ئاستانا ھۆكۈمىتىنىڭ سودا ۋە بىر گەۋدىلىشىش مىنىستىرلىقىغا قاراشلىق بىر ئېكسپورتنى ئىلگىرى سۈرۈش ئاگېنتلىقىدۇر. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى قازاقىستان شىركەتلىرىنىڭ خەلقئارا بازارلارغا، بولۇپمۇ ئامېرىكا قاتارلىق تەرەققىي قىلغان بازارلارغا كىرىشىگە ياردەم بېرىش بلۇپ، بۇنى تۆت ئاساسلىق تۈۋرۈككە قۇرۇلغان بىر مودېل ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ: ئېكسپورتنى تېزلىتىش پىروگراممىلىرى، چەت ئەل سودا ۋەكىللەر ئۆمىكىنى تەشكىللەش، ئەشيا ئوبوروتى خىراجىتىنىڭ بىر قىسمىنى قايتۇرۇش ۋە مەھسۇلاتلارنىڭ نىشان بازارلارنىڭ ئۆلچەملىرىگە ۋە بازار ئېچىش تەلىپىگە ماسلىشىشىغا ياردەم بېرىش. مەسىلەن، بىر قازاقىستان يېمەكلىك زاۋۇتى «QazTrade» نىڭ قوللىشى بىلەن ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA) نىڭ ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن ئورالما لايىھەلەپ چىقالايدۇ، ئەشيا ئوبوروتى خىراجىتىدە ياردەم پۇلى ئالالايدۇ ۋە ئامېرىكىلىق بىر ساتقۇچى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە ئورنىتالايدۇ. بۇ، «كۆپ خىللاشقان كارىدورلار» دېگەنگە ئابىستراكت بىر ئۇقۇمنى، ئامېرىكىلىق بىر ئىمپورت قىلغۇچىنىڭ ئىسكىلاتىغا بېرىپ تىزىلغان كونكرېت بىر مەھسۇلاتقا ئايلاندۇرىدىغان ئەمەلىي بىر جەرياندۇر.
ماتورنىڭ ئىككىنچى ۋە تولۇقلىغۇچى تەركىبى بولسا «Kazakh Invest» دۇر. بۇ ئورگان دۆلەتكە بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلىغى جەلپ قىلىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن مىللىي بىر شىركەت بولۇپ، مەبلەغ سالغۇچىلار ئۈچۈن «بىر كۆزنەك» مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بىر چەت ئەل شىركىتى قازاقىستاندا بىر زاۋۇت قۇرماقچى بولغاندا، ئوخشىمىغان مىنىستىرلىقلار ۋە يەرلىك ئىدارىلەر ئارىسىدا ئىش بىجىرىش ئۈچۈن چېپىپ يۈرۈشنىڭ  ئورنىغا، پۈتۈن جەرياننى «Kazakh Invest» ئارقىلىق ماسلاشتۇرالايدۇ. بۇ ئورگان يەر تەقسىملەشتىن كېرەكلىك ئىجازەتنامىلەرنى ئېلىشقىچە، يەرلىك ھەمكارلاشقۇچىلارنى تېپىشتىن مەبلەغ سېلىنغاندىن كېيىنكى قوللاش مۇلازىمىتىگىچە بولغان كەڭ دائىرىدە مەسلىھەت بېرىدۇ. ئۇندىن باشقا، رەقەملىك سۇپىسى ۋە ئاشكارا جەريانلىرى، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى (OECD) ئۆلچەملىرىگە كۆنگەن غەرب شىركەتلىرى ئۈچۈن ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولۇش ئىمكانى ۋە قانۇنىي كاپالەت بىلەن تەمىنلەيدۇ. چەت ئەللىك مەبلەغ سالغۇچىلار كېڭىشى قاتارلىق مېخانىزملار ئارقىلىق مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش، دۆلەتنىڭ مەبلەغ سېلىش مۇھىتىغا بولغان ئىشەنچلىكلىك دەرىجىسىنى مۇستەھكەملەيدۇ.
بۇ ئىككى ئورگان بىر-بىرى بىلەن ماسلىشىپ ئىشلەش ئارقىلىق بىر سىنېرگىيە يارىتىدۇ. «Kazakh Invest» ئامېرىكا كاپىتالى ۋە تېخنىكىسىنى قازاقىستانغا جەلپ قىلىش ئارقىلىق، بولۇپمۇ قوشۇلما قىممىتى يۇقىرى ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىنى تەمىنلەيدۇ. مەسىلەن، بىر ئامېرىكا شىركىتى «Kazakh Invest» نىڭ ياردىمىدە قازاقىستاندا باتارېيە مىنېراللىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتى قۇرالايدۇ. ئاندىن «QazTrade» بۇ زاۋۇتتا ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارنى ئامېرىكىدىكى ئاخىرقى ئىستېمالچىلارغا (مەسىلەن، ئېلېكتىرلىك ماشىنا ئىشلەپچىقارغۇچىلارغا) ئېكسپورت قىلىش ئۈچۈن كېرەكلىك ياردەملەرنى قىلىدۇ. بۇ بىر گەۋدىلەشكەن قۇرۇلما ئامېرىكا بىلەن قازاقىستان ئوتتۇرىسىدا پەقەت خام ئەشيا سودىسىغىلا تايىنىدىغان ئەمەس، بەلكى تېخنىكا ئالماشتۇرۇش ۋە ئورتاق ئىشلەپچىقىرىشقا تايىنىدىغان، چوڭقۇر ۋە سىجىللىققا ئىمكانىيەتلىك  بىر ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنىڭ  پۇختا قۇرۇلۇشىغا شارائىت يارىتىدۇ. بۇ، ئامېرىكانىڭ ياۋرو-ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويالىشى ئۈچۈن ئىقتىدارلىق ۋە ئۈنۈملۈك بىر ئورگان خاراكتېرلىك ئاساس يارىتىپ بېرىدۇ.
IV. جېكسون-ۋانىك تۈزىتىلمىسى: سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى قالدۇقىدىن ھالقىپ ئۆتۈش
داررېن سپىنكنىڭ ئانالىزىدا ئوتتۇرىغا قويغان ئەڭ كونكرېت ۋە جىددىي بولغان   تەكلىپى، ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ قازاقىستان ۋە باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنى «جېكسون-ۋانىك تۈزىتىلمىسى» نىڭ چەكلىمىسىدىن مەڭگۈلۈك چىقىرىۋېتىشى كېرەكلىگى تەكلىپىدۇر. ئاپتور بۇ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىن قالغان قانۇننىڭ، بۈگۈنكى گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىققا ماس كەلمەيدىغان بىر زامان خاتالىقى ئىكەنلىكىنى ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتىگە زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى كۈچلۈك بىر شەكىلدە ئىلگىرى سۈرىدۇ. 1974-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ نوپۇسىنىڭ ئاساسلىقى يەھۇدىيلار بولۇپ، پۇقرالىرىنىڭ ئەركىن كۆچۈشىگە يول قويماسلىقىغا قارشى بىر بېسىم قورالى سۈپىتىدە لايىھەلەنگەن بۇ قانۇن،  ھازىرقى كوممۇنىست بولمىغان ۋە ئامېرىكا بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق ئورناتقان مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلەر ئۈچۈن كۈچىنى يوقاتتى.
بۇ قانۇننىڭ كۈچتىن قېلىشى، نەزەرىيەۋى بىر مەسىلىدىن ھالقىپ، ئەمەلىي ۋە كونكرېت توسالغۇلارنى يارىتىدۇ. ئەڭ مۇھىم توسالغۇ، «جېكسون-ۋانىك» چەكلىمىسىگە ئۇچرىغان دۆلەتلەرنىڭ، ئامېرىكا ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسى (EXIM) قاتارلىق ھۆكۈمەت قوللىشىدىكى پۇل-مۇئامىلە ئورگانلىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك قەرز ۋە كاپالەتلىرىدىن تولۇق پايدىلىنالماسلىقىدۇر. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇل ئەسلىھە، كانچىلىق ۋە ئېنېرگىيە تۈرلىرى، ئادەتتە مىلياردلارچە دوللارلىق كاپىتال تەلەپ قىلىدىغان، يۇقىرى خەۋپتىكى ۋە ئۇزۇن مۇددەتتە قايتىدىغان مەبلەغلەردۇر. خۇسۇسىي ساھە كاپىتالى بۇ خىل تۈرلەرگە كىرگەندە ئادەتتە ھۆكۈمەت قوللىشىدىكى پۇل-مۇئامىلە كاپالەتلىرىگە ئېھتىياجلىق بولىدۇ. EXIM بانكىسىنىڭ ئارىلىشالماسلىقى، ئامېرىكا شىركەتلىرىنى بۇ غايەت زور بازاردا پايدىسىز بىر ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ.