ئامېرىكا-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تېخنولوگىيە رىقابىتى: سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەت ئىستراتېگىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكانىڭ تېخنولوگىيە چەكلىمىسى ئىنتايىن سىستېمىلىق بولۇپ، بۇ تەدبىرلەر ئۈچ ئاساسلىق نۇقتىنى نىشان قىلغان. بىرىنچى، خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ھېسابلاش ئىقتىدارىغا ئېرىشىشىنى چەكلەش. مەسىلەن: NVIDIA نىڭ A100 ۋە H100 قاتارلىق ئەڭ كۈچلۈك سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرىنىڭ خىتايغا سېتىلىشىنى چەكلىگەن. ئىككىنچى، ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش ئۈسكۈنىلىرىنىڭ خىتايغا يۆتكىلىشىنى توسۇش. مەسىلەن: گوللاندىيەنىڭ ASML شىركىتىنىڭ EUV ماشىنىلىرىنىڭ خىتايغا سېتىلىشى چەكلەنگەن. ئۈچىنچى، يۇقىرى تېخنىكىلىق تالانتلارنىڭ خىتايغا يۆتكىلىشىنى چەكلەش، مەسىلەن: ئىلغار سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتچىلىرىنىڭ خىتاي شىركەتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشىغا چەك قويۇلغان.
ئامېرىكا دۇنيادىكى ئاساسلىق تېخنولوگىيە كۈچلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، خىتايغا قارشى كەڭ دائىرىلىك چەكلەش سىستېمىسى قۇرغان. بۇ ھەمكارلىق قۇرۇلمىسى تۆۋەندىكى تۆت ئاساسلىق نۇقتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
– ياپونىيە ۋە گوللاندىيە بىلەن يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنولوگىيەسىنى چەكلەش ھەمكارلىقى
– ھىندىستان بىلەن سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتى ۋە تەرەققىيات ھەمكارلىقى
– ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن سۈنئىي ئەقىلنىڭ خەلقئارالىق ئۆلچەملىرىنى بەلگىلەش
– ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ئۇچۇر بىخەتەرلىكى ھەمكارلىقى
ئامېرىكا CHIPS ۋە Science Act قاتارلىق قانۇنلار ئارقىلىق 280 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق مەبلەغنى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرىغا ئاجراتقان. بۇ مەبلەغ تۆۋەندىكى تۆت چوڭ ساھەگە مەركەزلەشتۈرۈلگەن:
بىرىنچى، ئاساسىي تەتقىقاتلارنى قوللاش. بۇ تەرەپتە، MIT، Stanford ۋە Carnegie Mellon قاتارلىق ئۇنىۋېرسىتېتلاردىكى سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرىغا زور مىقداردا مەبلەغ سېلىنغان. ئىككىنچى، يەرلىك يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش بازىسىنى كېڭەيتىش. Intel، TSMC قاتارلىق شىركەتلەرنىڭ ئامېرىكىدا يېڭى زاۋۇتلارنى قۇرۇشىغا ياردەم بېرىلگەن. ئۈچىنچى، يېڭىلىق يارىتىش مەركەزلىرىنى قۇرۇش. مەسىلەن: سۈنئىي ئەقىل بويىچە دۆلەتلىك تەتقىقات مەركىزى قۇرۇلغان. تۆتىنچى، خۇسۇسىي سېكتوردىكى تەتقىقات ۋە تەرەققىيات تۈرلىرىنى قوللاش. Google، Microsoft ۋە Amazon قاتارلىق شىركەتلەرنىڭ سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرىغا تۈرلۈك ئىمتىيازلار بېرىلگەن.
ئامېرىكا تالانت ئىستراتېگىيەسىنى تۆت چوڭ تەرەپتىن يولغا قويغان:
بىرىنچى، يەرلىك تالانتلىقلارنى تەربىيەلەش سىستېمىسىنى كۈچەيتىش. بۇنىڭ ئۈچۈن، ئۇنىۋېرسىتېتلاردا سۈنئىي ئەقىل پىروگراممىلىرى كۆپەيتىلگەن، مائارىپ مەبلىغى ئاشۇرۇلغان ۋە ئوقۇغۇچىلارغا تۈرلۈك ئوقۇش مۇكاپاتلىرى تەسىس قىلىنغان.
ئىككىنچى، خەلقئارالىق تالانتلىقلارنى جەلپ قىلىش. بۇ جەھەتتە ئىقتىدارلىق تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن ۋىزا سىياسەتلىرى ئاسانلاشتۇرۇلغان، «يېشىل كارتا» بېرىش تېزلەشتۈرۈلگەن ۋە ئىش ئورنى رۇخسىتى سىستېمىسى ئىسلاھ قىلىنغان.
ئۈچىنچى، تالانتلىقلارنى تۇتۇپ قېلىش مېخانىزمى. يۇقىرى سەۋىيەلىك تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن يۇقىرى مائاش، ياخشى تەتقىقات مۇھىتى ۋە كەسپىي تەرەققىيات يوللىرى تەمىنلەنگەن.
تۆتىنچى، مۇھىم ساھەلەردىكى تالانتلىقلارنى قوغداش. ئىستراتېگىيەلىك تېخنولوگىيە ساھەسىدىكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ خىتايغا كېتىشىنى چەكلەش، ئۇلارنىڭ تەتقىقاتلىرىنى قوغداش ۋە مەخپىيەتلىك چارىلىرىنى كۈچەيتىش.
ئامېرىكا سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە خەلقئارالىق قائىدە-تۈزۈملەرنى بەلگىلەشتە يېتەكچى رول ئېلىشقا تىرىشماقتا. بۇ تەرەپتىكى تىرىشچانلىقلار مۇنۇلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
بىرىنچى، سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنىڭ ئەخلاقىي پىرىنسىپلىرىنى بەلگىلەش. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرى ۋە ئەركىن بازار پىرىنسىپلىرى ئاساسىدا سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنىڭ خەلقئارالىق ئۆلچەملىرىنى بەلگىلەشكە تىرىشماقتا.
ئىككىنچى، تېخنولوگىيە ئېكسپورتىنى كونترول قىلىش سىستېمىسى. ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بىرلىكتە تېخنولوگىيە ئېكسپورتىنىڭ خەلقئارالىق قائىدىلىرىنى تۈزمەكتە.
ئۈچىنچى، مەلۇمات بىخەتەرلىكى ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىكنى قوغداش قانۇنلىرى. بۇ جەھەتتە ئامېرىكا ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن زىچ ھەمكارلىشىپ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ قوللىنىلىشىدىكى بىخەتەرلىك ۋە مەخپىيەتلىك ئۆلچەملىرىنى بېكىتمەكتە.
كەلگۈسى تەرەققىيات يۆنىلىشى ۋە نەتىجىسى
سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەتنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى بىر قانچە مۇھىم ئامىلغا باغلىق بولۇپ، بۇلارنى تېخنولوگىيەلىك، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئامىللار دەپ ئۈچ چوڭ تۈرگە ئايرىش مۇمكىن.
تېخنولوگىيەلىك تەرەققىيات نۇقتىسىدىن ئالغاندا، يېقىن كەلگۈسىدە چوڭ تىللىق موتورلارنىڭ تەرەققىياتىنىڭ ئىنسانلارنىڭ پىكىر قىلىش ۋە مەسىلە ھەل قىلىش ئىقتىدارىغا تېخىمۇ يېقىنلىشىشى مۆلچەرلىنىۋاتىدۇ. كىۋانت كومپيۇتېر تېخنولوگىيەسىنىڭ تەرەققىياتى سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھېسابلاش كۈچىنى غايەت زور دەرىجىدە ئۆستۈرىدۇ. نېيرون ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسىنىڭ يېڭىلىنىشى بولسا، سۈنئىي ئەقىل قۇرۇلمىلىرىنىڭ ئىقتىدارى ۋە ئۈنۈمىنى يەنىمۇ يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.
سىياسىي تەرەپتىن قارىغاندا، خەلقئارالىق ھەمكارلىقنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. يېڭى تېخنولوگىيە ئىتتىپاقلىرىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تېخنولوگىيە ساھەسىدە خەلقئارالىق بىخەتەرلىك قائىدىلىرىنىڭ بەلگىلىنىشى رىقابەتنىڭ دائىرىسىنى بەلگىلەيدۇ. ھۆكۈمەتلەرنىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىغا قاراتقان سىياسەتلىرى، جۈملىدىن دۆلەت بىخەتەرلىكى بىلەن يېڭىلىق يارىتىش ئوتتۇرىسىدىكى مۇۋازىنەتنى ساقلاش، تېخنولوگىيە چەكلىمىلىرىنىڭ دائىرىسى ۋە تەتقىقات-تەرەققىياتنى قوللاش دەرىجىسى قاتارلىقلار بۇ رىقابەتنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدۇ.
ئىجتىمائىي ئامىللار تەرىپىدىن ئالغاندا، تالانتلىقلارنى تەربىيەلەش ۋە جەلپ قىلىش ئىقتىدارى، جەمئىيەتنىڭ يېڭى تېخنولوگىيەلەرنى قوبۇل قىلىش دەرىجىسى، شۇنداقلا سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەرنى باشقۇرۇش ئىقتىدارى قاتارلىقلار مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ جەھەتتە، ئامېرىكانىڭ ئەركىن ۋە ئوچۇق جەمئىيەت قۇرۇلمىسى ئۇنىڭغا كۆرۈنەرلىك ئارتۇقچىلىق ئاتا قىلغان بولسا، خىتاينىڭ ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى ساقلاش ۋە مەركەزلەشكەن پىلانلاش ئىقتىدارى ئۇنىڭ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.