خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فەرھات ئىبراگىموۋ تەرىپىدىن 2022-يىلى مارت ئېيىدا ھەمەد بىن خەلىفە ئۇنىۋېرسىتېتى ئىسلام پەنلىرى فاكۇلتېتىغا سۇنۇلغان بۇ ماگىستىرلىق دىسسېرتاتسىيەسى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئەدەبىياتىدىكى مۇھىم بىر بوشلۇقنى تولدۇرىدۇ. تەتقىقات، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان (رەسمىي نامى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى) رايونىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارغا ۋە باشقا تۈركىي تىللىق مۇسۇلمان جامائەتلەرگە قارشى يۈرگۈزۈلۈۋاتقان سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى كەڭ كۆلەمدە تەھلىل قىلىدۇ. دىسسېرتاتسىيەنىڭ ئەڭ ئۆزگىچە تەرىپى، بۇ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارشى ئىسلام دۇنياسىنىڭ دىپلوماتىك ۋە سىياسىي ئىنكاسسىزلىقىنى تەكشۈرۈشى ۋە بۇ زىددىيەتلىك ئەھۋالنىڭ ئاستىدىكى ئامىللارنى چوڭقۇر تەتقىق قىلىشىدۇر.
ئىبراگىموۋنىڭ تەتقىقاتى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى خىتاينىڭ ھەرىكەتلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلغان بولسىمۇ، كۆپ سانلىق مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ سۈكۈتىنىڭ، ھەتتا بەزى ئەھۋاللاردا خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى ئاكتىپ قوللىشىنىڭ سەۋەبلىرىگە سوئال قويىدۇ. بۇ ئۆزگىچە كۆز قاراش، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە ماددىي مەنپەئەتلەرنىڭمۇ، شۇنداقلا، دىنىي ۋە مەدەنىي ھەمكارلىقنىڭمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئىبراگىموۋ تەتقىقاتىنىڭ كىرىش قىسمىدا، 2017-يىلىدىن باشلاپ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويغان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ تەپسىلىي بىر كىرونولوگىيەسىنى تەقدىم قىلىدۇ. دەسلەپتە، ئېنىقلانغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنىڭ ئومۇمىي بىر چەمبىرىكىنى سىزىپ، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ دوكلاتلىرىنى مەنبە قىلغان كۈچلۈك بىر ئاساس قۇرىدۇ.
تەتقىقاتچىنىڭ توپلىغان مەلۇماتلىرىغا كۆرە، مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي تىللىق مۇسۇلمانلار، «قايتا تەربىيەلەش» ياكى «كەسپىي تەربىيەلەش» نامى ئاستىدا قۇرۇلغان ئورۇنلاردا خالىغانچە تۇتۇپ تۇرۇلماقتا. بۇ ئورۇنلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى، دەسلەپتە خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىنغان، ئەمما سۈنئىي ھەمراھ كۆرۈنۈشلىرى ۋە كۆزەتكۈچىلەرنىڭ گۇۋاھلىقلىرى قاتارلىق دەلىللەرنىڭ كۆپىيىشى بىلەن، بۇ ئورۇنلارنىڭ «ئاشقۇنلۇق بىلەن كۈرەش» قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغانلىقى دەۋا قىلىنىشقا باشلانغان.
ئىبراگىموۋ بۇ لاگېرلاردا تۇتۇلغانلارنىڭ دۇچار بولغان مۇئامىلىلىرىنى تەپسىلىي خاتىرىلەيدۇ. مەھبۇسلارنىڭ ناماز ئوقۇشى چەكلەنگەن، چوشقا گۆشى يېيىشكە ۋە ھاراق ئىچىشكە مەجبۇرلانغان، خىتاي تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىشى ئۈچۈن سىستېمىلىق بېسىم ئىشلىتىلگەن. سابىق تۇتقۇنلاردىن ئېلىنغان گۇۋاھلىقلار، لاگېرلاردا قىيناش، جىسمانىي زوراۋانلىق، پىسخولوگىيەلىك بېسىم ۋە جىنسىي پاراكەندىچىلىكنىڭ ئومۇملاشقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بولۇپمۇ ئايال تۇتقۇنلارنىڭ جىنسىي زوراۋانلىق ۋە پاراكەندىچىلىككە ئۇچرىغانلىقى، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىنغانلىقى ۋە ھەتتا بەزى ئەھۋاللاردا توپلىشىپ باسقۇنچىلىق قىلىنغانلىقى خاتىرىلەنگەن.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە قارىتىلغان باستۇرۇش سىياسەتلىرى لاگېرلار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. تەتقىقاتچى، رايوندا كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ ھەر ساھەسىگە تارقالغان سىستېمىلىق بىر باستۇرۇش قۇرۇلمىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارغا مۇھەممەد، ئائىشە، ئۇسامە قاتارلىق ئىسلامىي ئىسىملار قويۇش چەكلەنگەن، بۇ ئىسىملار «ئاشقۇن دەرىجىدە دىنىي» دەپ تونۇلۇپ نوپۇس خاتىرىلىرىدە ئىشلىتىشكە رۇخسەت قىلىنمىغان. ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى يۇقىرى تېخنىكىلىق كۆزىتىش سىستېمىلىرى بىلەن داۋاملىق كۆزىتىلمەكتە، ھەر قانداق دىنىي پائالىيەت گۇمانلىق كۆرۈلمەكتە ۋە «رادىكاللىشىش» ئالامىتى دەپ قارالماقتا.
ئىبراگىموۋنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان بايقاشلىرىدىن بىرى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ئوچۇق ئىسلامغا قارشى سىياسەتلىرىگە قارىماي، كۆپ سانلىق مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ بۇنىڭغا تۇتقان پوزىتسىيەسىدۇر. زىددىيەتلىك بىر شەكىلدە، نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى پەقەت سۈكۈت قىلىش بىلەنلا قالماستىن، ئاكتىپ ھالدا خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى ئۇرۇشىنى» ماختىغان ۋە قوللىغان. بۇ ئەھۋال، تەتقىقاتچىنىڭ پىكرىچە، دىنىي ھەمكارلىق ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنىڭ كۆرۈنەرلىك بىر مىسالىدۇر.
كىرىش قىسمىدا يەنە، تۈركىيە ۋە قاتارنىڭ باشقا مۇسۇلمان دۆلەتلەردىن پەرقلىق بىر پوزىتسىيە تۇتقانلىقى تەكىتلەنگەن. تۈركىيە بەزى ۋاقىتلاردا ئۇيغۇر مەسىلىسىدە ئاۋازىنى كۆتۈرگەن، قاتار بولسا خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى قوللايدىغان خەلقئارا باياناتلاردىن ئىمزاسىنى قايتۇرۇۋالغان. ئەمما بۇ ئالاھىدە ئەھۋاللاردىمۇ ئىزچىل ۋە كۈچلۈك بىر قارشى تۇرۇش كۆرسىتىلمىگەن.
بۇ ئۇزۇن بۆلۈمدە، ئىبراگىموۋ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي تەرەققىياتىنى ۋە خەلقئارا قانۇندىكى ئورنىنى تەكشۈرۈپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ بۇ مەزمۇندا قانداق باھالىنىشى كېرەكلىكى توغرىسىدا نەزەرىيەۋى بىر چەمبىرەك سۇنىدۇ. ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى، ئىككى تەرەپلىك بىر توقۇنۇش ئەمەس، بىر گۇرۇپپىنىڭ يەنە بىرىگە قارىتىلغان سىستېمىلىق يوقىتىش مەقسىتى بولغان ھەرىكەتلىرى دەپ ئېنىقلىما بېرىپ تەھلىلىنى باشلايدۇ.
تەتقىقاتچى، بىر جەمئىيەتتە ھەر خىل ئېتنىك گۇرۇپپىلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى چوقۇم ئېتنىك زوراۋانلىققا، ھەتتا ئىرقىي قىرغىنچىلىققا سەۋەب بولمايدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئەمما، مونىكا دۇففى توفتنىڭ نەزەرىيەسىگە ئاساسلىنىپ، ئېتنىك زوراۋانلىقنىڭ ئىككى ئاساسىي يول بىلەن ئوتتۇرىغا چىقالايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ: بىرىنچىسى، ھۆكۈمەتنى كۆپ سانلىق ئېتنىك گۇرۇپپا تەشكىل قىلغان ئەھۋاللاردا، بۇ گۇرۇپپا كۈچىدىن پايدىلىنىپ، نەپرەت ياكى غەزەپ قاتارلىق تۇيغۇلار بىلەن باشقا گۇرۇپپىغا قارشى ھەرىكەت قىلالايدۇ. ئىككىنچىسى بولسا، ئاز سانلىق گۇرۇپپا ئۆزىنى بىر مىللەت دەپ قاراپ ئاپتونومىيە تەلەپ قىلغان ئەھۋالدا، ھۆكۈمران گۇرۇپپا بۇنى ھاكىمىيىتىگە ۋە زېمىن پۈتۈنلىكىگە قارىتىلغان بىر تەھدىت دەپ قارايدۇ.