ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئىككى تىللىق» ئاتالغۇسىغا مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەردە ئوخشاش ۋاقىتتا ۋە ئوخشاش پەيتتە ئىگىلىگەن ئىككى تىلغا «ئوخشاش پەيتلىك ئىككى تىللىق» دەپ ئاتالغان بولسا، بىرىنچى ۋە ئىككىنچى تىلغا ئوخشاش سەۋىيەدە ئىگە بولالماسلىققا «قىممىتى تەڭپۇڭ بولمىغان ئىككى تىللىق» دېيىلگەن. قىممىتى تەڭپۇڭ بولغان ئىككى تىللىق ئىبارىسى ئۈچۈن بولسا ئوخشاش مەنىدىكى «ماس قەدەملىك ئىككى تىللىق»، قىممىتى تەڭپۇڭ بولمىغان ئىككى تىللىق ئىبارىسى ئۈچۈن «ماس بولمىغان ئىككى تىللىق» ئاتالغۇسىنىڭ ئىشلىتىلگەنلىكىنى كۈرۈۋالالايمىز. ئىككى تىللىق بولۇشتا ھەر ئىككى تىلنىڭ ئىشلىتىلىشچانلىقىغا قاراپ، ئەگەر ئوخشاش دەرىجىدە ئىشلىتىلسە «تەڭپۇڭ ئىشلىتىلىشچان ئىككى تىللىق»، ئوخشاش دەرىجىدە ئىشلىتىلمىسە، يەنى بىر تىل يەنە بىرىدىن بەكرەك ئىشلىتىلسە « تەڭپۇڭسىز ئىشلىتىلىشچان ئىككى تىللىق» دەپ ئاتالغان (دەمىرجان، 1990:20). « ئىككى تىللىق بولۇش» تىللارنى ئىگىلەش ئەھۋالىغا ئاساسەن «تەبىئىي ئىككى تىللىق بولۇش»، تىلغا قانچىلىك پۇختا بولۇشىغا قاراپ «سۈنئىي ئىككى تىللىق بولۇش» دەپ ئايرىلىدۇ (Kielhöfer ۋە  Jonekeit1998: 14). ئىككى تىللىق بولۇشنىڭ بىر باشقا تۈرى بولسا، ئوقۇش ياكى مەكتەپ ۋە كۇرسلار ئارقىلىق ئېرىشىلگەن «كونتروللۇق ئىككى تىللىق» ۋە تەربىيەلەنمەي تۇرۇپ ئۆزلۈكىدىن ئىگىلەنگەن «كونترولسىز ئىككى تىللىق» شەكلىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان (Klein 1998:14). ئاخىرىدا، ياخشى بىر بىرىنچى تىل يېنىدا ئىگىلەنگەن، يەنى ياخشى بىر بىرىنچى تىل ۋە بىرىنچى تىلغا زىيانلىق بولمىغان ئىككىنچى تىل ۋە ھەر ئىككىسىنىڭ ئوخشاش سەۋىيەدە ئىشلىتىلىشىگە «پايدىلىق ئىككى تىللىق»، بىرىنچى تىل يېنىدا ئىگىلەنگەن ئىككىنچى تىل بىر مەزگىلدىن كېيىن تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە چىقىپ بىرىنچى تىلنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا باشلىسا، بۇ «زىيانلىق ئىككى تىللىق» دەپ ئاتالغان (دەمىرجان، 1990:21).
«ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىنىڭ تۈرلىرى ھەققىدە يۇقىرىدا بېرىلگەن گۇرۇپپىلاشنى تېخىمۇ چۈشىنىشلىك قىلىش ئۈچۈن ئاددىيلاشتۇرۇشنى ئويلىدۇق. چۈنكى ئوخشىمىغان ئالىملار ئىككى تىللىق بولۇش ئاتالغۇسىنىڭ تۈرلىرى ئۈچۈن تاپقان ۋە ئوتتۇرىغا قويغان ئىسىملار بىر – بىرىگە يېقىن ھەتتا ئوخشاش مەنىدىكى ئىسىملاردۇر. مەسىلەن «تەڭ قىممەتلىك ئىككى تىللىق، تەڭپۇڭ ئىشلىتىلىشچان ئىككى تىللىق، پايدىلىق ئىككى تىللىق» ئاتالغۇلىرىنىڭ ئېنىقلىمىسىغا قارىغان ۋاقتىمىزدا، ئاساسەن ئوخشاش مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇڭلاشقا ئىككى تىللىق بولۇشنىڭ تۈرلىرى ھەققىدىكى ئاتالغۇلارنى تۆۋەندىكىدەك گۇرۇپپىلارغا ئايرىشنى مۇۋاپىق كۆردۇق.
1.ئىگىلەش ۋە ئۆگىنىش ۋاقتىغا ئاساسەن: «تەڭ پەيتلىك ئىككى تىللىق» بالا تۇغۇلغاندىن كېيىن ئىككى تىلدا يېتىشتۈرۈلۈشى، ئائىلىدىن ۋە ئەتراپتىكى مۇھىتتىن ئىككى تىلنى ئاڭلاپ ۋە ئىشلىتىپ چوڭ بولۇشى نەتىجىسىدە ئوخشاش ۋاقىتتا ئىككى تىلنى ئىگىلەشكە قارىتىلىدۇ. بۇ ئەھۋال بالا مەكتەپكە باشلىغاندىن كېيىنمۇ ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇلۇش ئارقىلىق ئۆگىنىش باسقۇچىمۇ تاماملىنىدۇ. مەسىلەن: گېرمانىيەدە نېمىس ئانا ۋە تۈرك دادىدىن بولغان بالا تۇغۇلغاندىن باشلاپ ئانىسىدىن نېمىسچە، دادىسىدىن تۈركچە ئاڭلاش ئارقىلىق ئوخشاش ۋاقىتتا ھەم نېمىسچە ھەم تۈركچە ئىگىلىگەن بولىدۇ، مەكتەپ مەزگىلىمۇ گېرمانىيەدە بولىدىغان بولغاچقا نېمىسچە مائارىپ تەربىيەسى، تۈركچە تاللانما دەرس ئېلىش ئارقىلىق ھەر ئىككى تىلنىڭ ئۆگىنىش باسقۇچىنى تاماملىغان بولىدۇ. شۇ بالا ئەگەر ئوقۇشىنى تۈركىيەدە داۋاملاشتۇرسا تۈركچە مائارىپ تەربىيەسى، نېمىسچە تاللانما دەرس ئېلىش ئارقىلىق تىلنىڭ ئۆگىنىش باسقۇچىنى ئوخشاش شەكىلدە تاماملىغان بولىدۇ. بۇ ئەھۋالدا بالا مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇن ھەر ئىككى تىلغا ئوخشاش سەۋىيەدە ئىگە بولسىمۇ، مەكتەپكە باشلاش بىلەن تەڭ، تۇرۇۋاتقان ياكى مەكتەپكە بارغان دۆلەتنىڭ تىلى بەكرەك ئىلگىرىلەپ تەڭپۇڭلۇق بۇزۇلىدۇ. بۇ مىسالغا ئوخشايدىغان باشقا مىساللارنى دۆلىتىمىزدىنمۇ تاپالايمىز. ھەم تۈركچە ھەم كوردچە مۇھىتتا چوڭ بولغان تۈرك دادا ۋە كورد ئانىنىڭ بالىسى، تۈركچە ھەم ئەرەبچە مۇھىتتا چوڭ بولغان تۈرك ئانا ۋە ئەرەب دادىنىڭ بالىسى مەكتەپ يېشىغىچە كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ئالاقىدە ھەر ئىككى تىلدا ئوخشاش سەۋىيەدە ئاڭلاپ سۆزلىيەلىسىمۇ، مەكتەپكە باشلىغاندىن كېيىن ئىككى تىلدىكى تەڭپۇڭلۇق بۇزۇلۇپ تۈركچە ئېغىر بېسىپ كېتىدۇ.