خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمەلىي ۋە نەزىرىيەۋى جەھەتتىكى ئۆزگىرىشلەر ۋېستفالىيە دۆلەت تۈزۈمىنىڭ ئۇلىنى تەۋرىتىپ قويغان بولسىمۇ، پوست-ۋېستفالىيە دۇنيا تۈزۈمى تېخى شەكىللەنمىدى. ھەتتا ھازىرقى دۇنيا تۈزۈمىگە ۋېستفالىيەلىك تۈس بېرىدىغان نۇرغۇن ئامىل مەۋجۇت. خەلقئارادا سىياسىي ئاكتىيور سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىۋاتقان تېرروتورىيەلىك دۆلەتلەرنىڭ نوپۇزى، دۇنيا سىياسىتىدە خەلقئارالىق ئۇرۇشلارنىڭ سەل قارىغىلى بولمايدىغان رولى، ئىگىلىك ھوقۇقلۇق مۇستەقىل دۆلەتلەرنىڭ ھېلىھەم تېرروتورىيەسى ئىچىدىكى ھوقۇقلىرى، چوڭ دۆلەتلەر تەرىپىدىن گىئو-سىياسىي ساھەدە تەلەپ قىلىنىۋاتقان ۋە ئۇلارغا تاپشۇرۇلغان ئالاھىدە رەھبەرلىك رولى ۋە ھوقۇقى، قانۇننىڭ ئۈستۈنلىكى پىرىنسپىدا كۆرۈلىۋاتقان ئاجىزلىق، رايون ۋە خەلقئارالىق باشقۇرۇش مەسىلىسىدە كۈچلۈك ئورگانلارنىڭ بولماسلىقىغا ئوخشاش ئەھۋاللار ھېلھەم مەۋجۇت. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى بەش دائىمىي ئەزانىڭ ۋېتو ھوقۇقى، ۋېستفالىيەنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى بولغان دۆلەتلەر ئارا تەڭسىزلىكنىڭ ھېلىھەم رەسمىي ۋە سىمۋوللۇق مەنىدە ئېتىراپ قىلىنىۋاتقانلىقىنىڭ مۇھىم ئىپادىسىدۇر (نېي ۋە ۋېلچ، 2011: 458).
ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ ئۆزگىرىش جەريانى ئىزچىل داۋاملاشماقتا ۋە بىزمۇ بۇ ئۆتكۈنچى دەۋىرنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىمىز. بۇ مۇساپە ئاخىرلاشقاندا قانداق بىر دۇنيا سىياسىتىنىڭ مەيدانغا كېلىدىغانلىقى ھازىرچە نامەلۇم. ھېلىھەم ئىزچىللىقنى ياقلىغۇچىلار بىلەن ئۆزگىرىشنى ياقلىغۇچىلار ئارىسىدا كۈرەش داۋاملاشماقتا. بۇ سەۋەبتىن، پۈتۈنلىشىش-پارچىلىنىش، يەر شارىلىشىش-رايونلىشىش، مودېرىنلىشىش-پوست مودېرىنلىشىش، مىللىيلىشىش-مىللەتتىن ھالقىش قاتارلىق جەريانلار بىرلىكتە ئوخشاش ۋاقىتتا داۋاملاشماقتا. بۇنىڭدىن سىرت، يۇقىرىدىكى ئەھۋاللارنىڭ ئەكسىچە، ئۆزگىرىشنىڭ يۆنىلىشىنى نەزەرگە ئېلىپ تۇرۇپ ھېچ بولمىغاندا دۇنيانىڭ نوقۇل غەرب مەركەزلىك بولمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرەلەيمىز.
ئۆزگىرىشنىڭ يۆنىلىشى: غەرب مەركەزچىلىكتىن گىرەلىشىپ كەتكەن كۆپ مەركەزچىلىككە
بىرزېنىسكى 1990-يىلنىڭ بېشىدا خەلقئارا ۋەزىيەتنى تەھلىل قىلغاندا «21-ئەسىرنىڭ ھارپىسىدا جاھان خاراكتېرلىك قالايمىقانچىلىق»نىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقى، بۇنىڭ كونترولدىن چىقىش بولىدىغانلىقىنى دېگەنىدى. ئەمەلىيەتتە ئۇ كۆزدە تۇتقان كونترولدىن چىقىش ھادىسىسى دۇنيانىڭ غەربنىڭ كونتروللۇقىدىن چىقىشنى كۆرسىتەتتى.
ھەقىقەتەن ياۋروپا دۆلەتلەر تۈزۈمى پۈتكۈل دۇنياغا كېڭىيىپ 20-ئەسىردە ئالتۇن دەۋرىنى باشتىن كەچۈرۈپ غەرب مەركەزلىك دۇنيانىڭ ئاپىرىدە بولۇشىغا زېمىن ھازىرلاپ بەرگەن بولسىمۇ، تىللىي دېگەندەك بۇ قۇرۇلما ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكا دۆلەتلىرىنىڭ بۇ سىستېمىغا كىرىشى بىلەن ئۆزگىرىشكە باشلىدى. ھەممىدىن مۇھىمى، 20-ئەسىردە ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمى دۇنيانىڭ ھەممىگە يېرىگە تارقىلىپ ئاساسەن ئېتىراپ قىلىنىشقا ئېرىشكەن بولسىمۇ، بۇ تۈزۈم ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئاجىزلىقىنى ئاشكارىلاپ قويدى، ھەتتا دۇنيادىكى نوپۇزى ۋە كونتروللۇقىنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. دۇنيا ئۇرۇشلىرى ياۋروپادا يۈز بەردى، بۇ ئۇرۇشلار ياۋروپانىڭ دۇنياغا ھۆكۈمدار بولۇشىنى توسۇپ قويدى. بۇ ئۇرۇشلار ئېچىنىشلىق ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇ ئېچىنىشلىق مەزگىللەردە ياۋروپادا ئىرقچىلىق ۋە ئىرقىي قىرغىنچلىققا ئوخشاش ئىللەتلەر باش كۆتۈردى، بۇ ھادىسىلەر ياۋروپانىڭ ئىلغار مەدەنىيەت سەۋىيەسىگە ۋەكىللىك قىلالمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. لېكىن بۇ ئەھۋال ياۋروپا مەركەزلىك دۇنيا چۈشەنچىسىنى سۇسلاشتۇرغان بولسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ رولى بىلەن دۇنيانىڭ غەرب مەركەزلىك بولۇشتەك رىئاللىقىنى ئۆزگەرتەلمىدى.
دۇنيا مىقىياسىدا كەڭ ئومۇملاشقان كۆپ مەدەنىيەتلىك ۋە دۆلەتتىن ھالقىغان سانائەت سىستېمىسى، ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا ئىقتىساد ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەردە ئۈستۈن ۋە نوپۇزلۇق كۈچ سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنغان غەرب مەركەزلىك دۇنيا تۈزۈمى چۈشەنچىسىنىڭ ئۇلىنى خېلىلا تەۋرەتتى. بولۇپمۇ كاپىتال ۋە سانائەت مەھسۇلاتلىرىنىڭ بۇرۇنقى دەۋىرلەرگە سېلىشتۇرغاندا دۇنيانىڭ ھەممە يېرىگە كەڭ تارقىلىشى مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئورنىغا دۆلەتتىن ھالقىغان خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ دەسسىشىگە سەۋەب بولدى. سودا ساھەسىدىكى، ئۆز-ئارا بېقىندىلىق جەھەتتىكى ۋە دۆلەتتىن ھالقىغان قۇرۇلمىلاردىكى ئۆزگىرىشلەر خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرىگە تەۋە مىللىي دۆلەت تۈزۈمىگە ئېغىر زەربە بەردى ۋە غەرب ئەللىرىدىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ پائالىيەت دائىرىسى ۋە نوپۇزىنى كېڭەيتتى.
يەر شارىلىشىش ھادىسىسى ياۋروپانىڭ سۈنئىي ئالەمشۇمۇللىقىغا قارشى ھەققىي ئالەمشۇمۇللۇق شەكىللەندۈردى، بۇ ئەھۋال غەربنىڭ ئۈستۈنلۈكى توغرىسىدا گۇمان پەيدا قىلدى. بەلكىم بۇ غەرب مەركەزلىك دۇنيانىڭ ئاستا-ئاستا يوق بولۇشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن.
بۇ ئۆزگىرىشلەر ئالدىدا غەرب دۇنياسى دۇنيانى كونترول قىلىشقا پۈتۈن كۈچى بىلەن تىرىشىپ باققان بولسىمۇ مۇۋەپپەق بولالمايدىغاندەك قىلىدۇ. دۆلەتلەر، مىللەتلەر، توپلۇقلار ۋە شەخسلەر ئارا بېقىندىلىقىنىڭ كۈچىيىشى سەۋەبىدىن دۇنيا سىياسىتىدىكى نۇرغۇن مەسىلىلەر كۆپ تەرەپلەرنىڭ ھەل قىلىشىنى تەقەززا قىلماقتا، بۇ ئەھۋال تەبئىي ھالدا غەرب مەركەزلىك دۇنيادىن باشقا كۈچلەرنىڭمۇ نوپۇز دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشىگە سەۋەب بولماقتا. ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكا ھېلىھەم مۇھىم كۈچلەردىن بولسىمۇ خىتاي، ھىندىستان، ياپونىيە باشچىلىقىدا ئاسىيا ۋە تىنچ ئوكيان، بىرازىلىيە-ئارگېنتىنا باشچىلىقىدا لاتىن ئامېرىكىغا ئوخشاش يېڭى كۈچ مەركەزلىرى باش كۆتۈرمەكتە. بەلكىم ئوتتۇرا شەرق رايونىمۇ بۇرۇنقىغا ئوخشاش مەدەنىيەت مەركىزى سۈپىتىدە قايتىدىن باش كۆتۈرۈشى مۇمكىن.