سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە مىللەتلەرنىڭ تەقدىرى: تېخنىكىدىن ھالقىغان ئىجتىمائىي رىقابەت (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يەردە ئەڭ ھالقىلىق ئۇقۇم «ئىنسانىي سۇبيېكتىپلىق» (Human Agency) ياكى ئۆز تەقدىرىگە ئۆزى خوجا بولۇش ھوقۇقىدۇر. سۈنئىي ئەقىلنىڭ كىشىلەرنىڭ ئورنىغا قارار چىقىرىشى، ئۇچۇرلارنى سۈزۈشى ۋە ھەتتا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشى ئىنسانلارنىڭ ئۆزلۈكىدىن يېڭىلىق يارىتىش ۋە تەشەببۇسكارلىق ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن (راند، 67-بەت). ئەگەر بىر مىللەت بارلىق تەپەككۇر ۋە قارار چىقىرىش ئىشلىرىنى ماشىنىلارغا تاپشۇرۇپ بەرسە، ئۇ مىللەتنىڭ «ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىش» ئىقتىدارى يوقىلىدۇ. شۇڭا، رىقابەتتە ئۇتۇپ چىقىش ئۈچۈن، سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسانلارنىڭ ئەركىن ئىرادىسىنى يوقىتىدىغان ئەمەس، بەلكى ئۇنى كۈچەيتىدىغان شەكىلدە لايىھەلەش ۋە باشقۇرۇش كېرەك. مانا بۇ، ئامېرىكا ۋە باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈن ئەڭ چوڭ سىناق ۋە پۇرسەتتۇر (راند، 154-بەت).
خۇلاسىلىگەندە، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى دۆلەتلەر ئارا رىقابەت بىر مەيدان تېخنىكا مۇسابىقىسىلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى بىر مەيدان چوڭقۇر ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي سىناقتۇر. راند دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەتتە ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىك — مىللىي ئىرادە، كىملىك، پۇرسەت، ئاكتىپ دۆلەت، ئۈنۈملۈك ئورگان، ئۆگىنىش ۋە كۆپ خىللىق — بىر دۆلەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ (راند، 13-بەت). كىمكى بۇ يېڭى تېخنىكىنى جەمئىيەتكە ئەڭ ئۈنۈملۈك سىڭدۈرەلەيدىكەن، ئورگانلىرىنى ئىسلاھ قىلىپ ئۈنۈمنى ئاشۇرالايدىكەن ۋە ئىنسانىي ئىرادە ۋە ئىجادكارلىقنى قوغداپ قالالايدىكەن، شۇ دۆلەت كەلگۈسىنىڭ خوجايىنى بولىدۇ.
6. خۇلاسە: تېخنىكىدىن ھالقىغان كەلگۈسى
يۇقىرىدىكى مۇھاكىمىلەر بىزنى ناھايىتى ئېنىق بىر خۇلاسىگە يېتەكلەيدۇ: سۈنئىي ئەقىل ھەرقانچە كۈچلۈك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇ پەقەت بىر قورال بولۇپ، بۇ قورالنىڭ قايسى تەرەپكە قاراپ ئاتىدىغانلىقىنى ئۇنى ئىشلەتكەن جەمئىيەتنىڭ «روھى» بەلگىلەيدۇ. راند دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك، مىللەتلەرنىڭ تەقدىرى تېخنىكا دۆۋىسى (Technology Stack) نىڭ ئېگىزلىكىدە ئەمەس، بەلكى شۇ تېخنىكىنىڭ جەمئىيەت تومۇرىدا قانچىلىك ساغلام ئېقىشىدا ئىپادىلىنىدۇ. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل جەمئىيەتنى پارچىلىسا، ئىنسانلارنىڭ ئىجادچانلىقىنى بوغسا ۋە ئادالەتسىزلىكنى كۈچەيتسە، ئۇ تېخنىكىغا ئىگە دۆلەتنىڭ رىقابەت كۈچى ئاشمايلا قالماستىن، بەلكى ئىچكى زىددىيەتلەر تۈپەيلىدىن ئاجىزلىشىپ كېتىشى مۇمكىن (راند، 11-بەت).
بۇ جەرياندا ئەڭ ھالقىلىق نۇقتا «ئىنسانىي سۇبيېكتىپلىق» (Human Agency) نى قوغداپ قېلىشتۇر. بىز سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان «خوجايىن» ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ قابىلىيىتىنى ئاشۇرىدىغان «ھەمراھ» (Co-pilot) ئورنىدا كۆرۈشىمىز كېرەك. راند دوكلاتى ئاگاھلاندۇرغاندەك، ئەگەر بىز تەپەككۇر ۋە قارار چىقىرىش ھوقۇقىنى ماشىنىلارغا ئۆتۈنۈپ بەرسەك، بىزنىڭ مىللىي ئىرادىمىزمۇ، يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىمىزمۇ تەدرىجىي يوقىلىدۇ (راند، 152-بەت). شۇڭا، دۆلەت ئىستراتېگىيەسى پەقەت تېخنىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقىلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ بۇ يېڭى دەۋردە ئۆز رولىنى قانداق جارى قىلدۇرۇشىغا يېتەكچىلىك قىلىشقا مەركەزلىشىشى لازىم.
ئامېرىكا ۋە خىتايدەك چوڭ دۆلەتلەرنىڭ رىقابىتىدە، ئامېرىكىنىڭ «تېزلىتىش پىلانى» بىلەن خىتاينىڭ «ئومۇملىشىش ئەندىزىسى» ئوتتۇرىسىدىكى پەرق، ئەمەلىيەتتە ئىككى خىل ئىجتىمائىي تۈزۈلمىنىڭ ماسلىشىشچانلىقىنى سىنايدۇ. قايسى تەرەپ سۈنئىي ئەقىلنى تېخىمۇ كەڭ، تېخىمۇ بىخەتەر ۋە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ھالدا جەمئىيەتنىڭ ھۈجەيرىلىرىگىچە سىڭدۈرەلەيدىكەن، شۇ تەرەپ كەلگۈسىدە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ. بۇ يەردە «مىللىي يېڭىلىنىش» (National Renewal) ئىستراتېگىيەسى ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ، ئۇ كونا تۈزۈلمىلەرنى ئىسلاھ قىلىپ، يېڭى تېخنىكىغا ماس كېلىدىغان جانلىق، ئادىل ۋە ئۈنۈملۈك جەمئىيەت بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ (راند، 154-بەت).
ئاخىرىدا شۇنى ئېيتىش كېرەككى، سۈنئىي ئەقىل دەۋرى بىر مەيدان تېخنىكىلىق ئىمتىھان بولۇش بىلەن بىرگە، يەنە بىر مەيدان ئىجتىمائىي ۋە ئەخلاقىي سىناقتۇر. بىز بۇ كۈچلۈك قورالنى ئىنسانىيەتنىڭ بەخت-سائادىتى، جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقى ۋە مىللەتنىڭ گۈللىنىشى ئۈچۈن ئىشلىتەلەمدۇق ياكى ئۇنىڭ بىزنى باشقۇرۇشىغا يول قويامدۇق؟ بۇ سوئالنىڭ جاۋابى مىللەتلەرنىڭ كەلگۈسى تەقدىرىنى بەلگىلەيدۇ. تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، تېخنىكىغا قۇل بولغانلار ئەمەس، بەلكى ئۇنى ئەقىل بىلەن تىزگىنلىيەلىگەنلەرلا ھەقىقىي غەلىبە قازانغۇچىلاردۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر: