ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچىسى، ئىسلامىي ئەنئەنىنىڭ تۈرلۈك تەرەپلىرىنى غەربچە پىكىر ۋە  ئەمەلىيەتلەر بىلەن باغلىغان كەچۈرۈم سوراش (قوغدىنىش) يولىدۇر. بۇ يول، غەربچە تەتبىقلاشلارنىڭ ئەسلى ئىسلامدىن كەلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئاددىي بىر كىملىك بېكىتىش مۇمكىن. شۇنداقكى، ناسىرپەرەس بىر يازغۇچى مىسىردا يۇگوسلاۋىيە تىپى بىۋاسىتە دېموكراتىيەنىڭ خاس بىر نەرسە ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە بۇنىڭ دەسلەپكى چاغلاردىكى ئىسلامدا مەۋجۇتلۇقىنى  ئىددىئا قىلىپ، ھەتتا غەربچە تەتبىقلاشلارنىڭ زامانىۋى شەرت – شارائىت ئاستىدا ئەنئەنىۋىي ئىسلامىي بۇيرۇقلارنىڭ ئەڭ ياخشى تەتبىقلىنىشى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئەھمەد بەھچەت، قۇرئاندىكى بىر  مەسىلە ھەققىدە باشقىلارغا مەسلىھەت سېلىش (شۇرا) بۇيرۇقى  توغرۇلۇق مۇنداق دەيدۇ: «شۇرا، مودېرن، سىياسىي تېرمونولوگىيەدە دېموكراتىيە دېگەنلىكتۇر. ئىسلام بۇ دېموكراتىيەنىڭ شەكلىنى، تۈرىنى ۋە باسقۇچلىرىنى يېشىپ بەرمەي، بۇنى مۇسۇلمانلارنىڭ چۈشىنىشىگە، زامان ۋە ماكاننىڭ شەرت – شارائىتىغا قويۇپ قويغان.»
بۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىسلامنىڭ بەزى تەرەپلەردىن ئۈستۈن ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەنلىكى سەۋەبىدىن بۇ پەقەتلا بىرخىللاشتۈرۈش مەسىلىسى ئەمەس. ئىسلام ئۆزئارا قارىمۇقارشى غەربچە ئىدېئولوگىيەلەر ئارىسىدا بىر ئوتتۇرا يول بولماقتا ياكى بۇ ئىدېئولوگىيەلەردە كۆرۈلىدىغان ئىككىلىنىشلەرنى ھەل  قىلىۋاتقان بولۇپ، غەربنىڭ تامامەن ماتېرىيالىستىك مۇئەسسەسەلىرىگە مەنىۋى كۆلەم قاتماقتا. بۇ جەھەتتە مۇستافا ئەھمەد مۇنداق دەيدۇ: «ئىككى ئاشقۇن ئۇچنىڭ (كاپىتالىزم ۋە كوممۇنىزم) دىئالېكتىك يۇغۇرۇلمىسى سۈپىتىدە ئىسلام ھەر ئىككىسىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى بىرلەشتۈرىدۇ. شۇنداقلا كىشىگە ئىپادىلىگۈسىز بەخت ۋە مەنىۋى زوق بېرىپ ئۇلارنى بېسىپ چۈشىدۇ.»  ئەلى شەرىئەتى (1933-1977) گە كۆرە ئىسلام، بولۇپمۇ تۇنجى شىئە ئىمامى بولمىش ھەزرىتى ئەلى «مىستىتىزم، باراۋەرلىك ۋە ئەركىنلىك» نىڭ بولۇشلۇق تەرەپلىرىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەشتۈرگەن. باراۋەرلىك ۋە ئەركىنلىك بولۇشسىز ھاللىرى بىلەن ماركسىزم ۋە ئېكسىستېنسىئالىزم (مەۋجۇدىيەتلىك) دە مەۋجۇتتۇر.
مودېرنىست قاراش نۇرغۇن ئالىملارغا كۆرە، يۈزەكى، تەقلىدچى ۋە پىسخولوگىيەلىك نۇقتىدىن بۇزغۇنچى  بولغانلىقى ۋەجىدىن قاتتىق تەنقىد قىلىنماقتا. دېيەلەيمىزكى بۇ مودېرنىست قاراش مودېرن ئىسلام ئەدەبىي تىلىدا ناچار مەنىدىكى بىر ئاتالغۇ بولۇپ قالغان. شۇنداقتىمۇ مودېرنىست مۇداپىئەچى مەۋقە ئەمەلىيەتتە ناچار بىر نەرسە ئەمەس. ئەسلىدە ئەقىلنى ياقلايدىغان بىر دىندا بۇنىڭدەك بىر مەۋقە بولۇشى كېرەك. مودېرنىست مۇداپىئەچى مەۋقە، تەتبىقلاشتا بۇ تەنقىدلەرنى قوبۇل  قىلسىمۇ، مەغلۇبىيەتلىرى مەۋقەسىنىڭ تەبىئىتىدىن ئەمەس، ئۇندىن بەك مودېرنىست مۇسۇلمانلار دۇچ كېلىۋاتقان پىسخولوگىيەلىك قېيىنچىلىقتىن كېلىپ چىقماقتا. مودېرنىزم، بەزىدە لائىكلارنىڭ ئوچۇق – ئاشكارا قىلمىشلىرىغا مەلۇم جەھەتتە تون بولسىمۇ، ھېچ بولمىسا ئۆز ئارا بەسلەشكەن غەرب ئىدېئولوگىيەلىرى ئىچىدىن ئىسلامغا بىر تاللاش سالاھىيىتى بەرمەكتە. مانا بۇ نۇقتىدىن ماركسىزم ۋە فاشىزمدىن بەك، مىللەتچىلىك ۋە سوتسىيالىزمدەك ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ مۇسۇلمانلار ئارىسىدا قوبۇل قىلىنالىشىنىڭ سەۋەبىمۇ دەل مۇشۇدۇر. مودېرنىزم ئوخشاش ۋاقىتتا ئۆزلەشتۈرۈلگەن ھەرقانداق بىر ئىدېئولوگىيە ياكى تەتبىقلاشنىڭ ئىسلامىيلىشىشىنىڭمۇ يۆنىلىشىنى كۆرسىتىدۇ . مەسىلەن دېموكراتىيەنى «شۇرا» دەپ ئاتاش، ئۇقۇمنىڭ بولۇپمۇ غەربنىڭ تىلىنى بىلمەيدىغانلارنىڭ زېھنىدە ئەنئەنىۋىي ئىسلامنىڭ شۇرا ئۇسۇلى يۆنىلىشىدە چۈشىنىشىنى قولايلاشتۇرىدۇ.
شەكسىزكى، مودېرنىست ئىدېئولوگىيەلەر مەلۇم ھاللاردا ئەڭ كۆپ تونۇلغان ۋە غەربلىك ئەندىزىلەر ئەگەشكەن بۇ ئۈچ خۇسۇسقا باغلىق ھالدا ئوخشىماسلىقلارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. شۇڭا ئۇلار «پەرقسىزلىشىش»نىڭ تېخىمۇ ئاز بېكىنمە شەكىللىرىگە تايانغان «مۇداپىئەچى» مودېرنىزم ۋە بۇ ھالدىن يىراق تۇرۇشنى خالىغان «يېڭىدىن شەرھىيلىگۈچى» مودېرنىزم ھەققىدە سۆز قىلىش مۇمكىن. بۇنىڭغا ماس ھالدا «لىبېرال-ناتسيونالىستىك مودېرنىزم»، «سوتسىيالىستىك مودېرنىزم» (ئىسلام سوتسىيالىزمى دېگەندەك) ياكى «ئۈچىنچى دۇنيا رادىكالىزمى»  ۋە ياكى «ماركسىزمدىن كېيىنكى ئىنقىلابچى مودېرنىست» (يەنى، ئىران شاھىنىڭ ئىسلامىي ماركسىزمغا ئوخشىغان) قاتارلىقلار ئۈستىدىمۇ توختىلىشى مۇمكىن.
بۇ ئۈچىنچىسى قۇرئان ۋە سۈننەتنى ناھايىتى ئېلاستىكلىق شەكىلدە قوللانماقتا ۋە غەربتە غوللۇق يىلتىزلىرى بار مودېرن خاھىشلارغا، بولۇپمۇ كارل ماركس (1818-1883)، ماكس ۋېبېر (1864-1920) ۋە فرانتز فانون (Frantz Fanon، 1925-1961) لاردەك يازغۇچىلارغا قىزىقماقتا. ئەلى شەرىئەتى بىلەن خەلق مۇجاھىدلىرى (مجاھدين خلق ايران) نى بۇلارغا ئۆرنەك كۆرسىتىشكە بولىدۇ.
3.	رادىكال ئىسلامچىلىق