«تەرەققىيات» نىقابى ئاستىدىكى يېڭىچە مۇستەملىكىچىلىك: (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، خىتاينىڭ شەھەرلىشىش قۇرۇلۇشى سىياسىتى، يەرلىك ئۇيغۇرلارنى ئەنئەنىۋى مەھەللە تۇرمۇشىدىن ئايرىپ، باشقۇرۇشقا قولايلىق بولغان زامانىۋى تۇرالغۇ رايونلىرىغا كۆچۈرۈشنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. كونا شەھەر رايونلىرىنىڭ ئۆزگەرتىلىشى ۋە يېڭى رايونلارنىڭ كېڭىيىشى، ئەنئەنىۋى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنى ئۆزگەرتىش ۋە مەھەللە مۇناسىۋەتلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش رولىنى ئوينايدۇ. ئولتۇراقلىشىشتىكى بۇ فىزىكىلىق ئۆزگىرىش مۇقەررەر ھالدا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزىگە خاس مەدەنىيىتى ئىپادىلىنىدىغان ۋە ئەۋلادلارغا مىراس قالدۇرۇلىدىغان ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ئادەتلىرىنىمۇ ئۆزگەرتىشكە قىستايدۇ. بۇ ئۇل ئەسلىھە ئۆزگىرىشلىرىنىڭ ھەممىسى، رايوننى خىتاينىڭ مەمۇرىي ۋە ئىجتىمائىي تۈزۈلمىسىگە تولۇق سىڭدۈرۈش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلاندۇر.
4. ئاسسىمىلياتسىيە ۋە كىملىك قىرغىنچىلىقى: «زامانىۋىلىشىش» نىقابىدىكى مەدەنىيەت ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشى
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن قوللانغان ئەڭ رادىكال ئىستراتېگىيەسى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ مىللىي كىملىكىنى، تىلىنى ۋە دىنىنى سىستېمىلىق ئۆزگەرتىشتۇر. خىتاي ئورگان تاراتقۇلىرىدا «شىنجاڭنى مەدەنىيەت ئارقىلىق ئوزۇقلاندۇرۇش»[2] دەپ تەشۋىق قىلىنىۋاتقان سىياسەت، ماھىيەتتە بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش قۇرۇلۇشىدۇر. بۇ سىياسەت تەبىئىي مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش جەريانىدىن پەرقلىق بولۇپ، دۆلەت كۈچى ئارقىلىق يۈرگۈزۈلۈۋاتقان مەدەنىيەتنى بىر قېلىپقا سېلىش (Homogenization) خاراكتېرىگە ئىگە.
تىل بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئەڭ مۇھىم بەلگىسىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى «دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىقىنى ئومۇملاشتۇرۇش» سىياسىتى ئاستىدا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ مائارىپ سىستېمىسىدىكى ئورنىنى ئاساسەن دېگۈدەك يوق قىلدى. يەسلىدىن تارتىپ ئالىي مەكتەپكىچە بولغان ئاساسلىق دەرسلەر خىتاي تىلىدا ئۆتۈلۈشى تەلەپ قىلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ فۇنكسىيەسى ئائىلە ۋە كۈندىلىك تۇرمۇش بىلەن چەكلىنىپ قالدى. بۇ سىياسەتنىڭ نەتىجىسىدە، ياش ئەۋلادلارنىڭ ئانا تىلى سەۋىيەسى تۆۋەنلەپ، ئۆز تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە ئەدەبىياتىنى بىۋاسىتە ئىگىلەش ئىقتىدارى ئاجىزلاشماقتا، بۇ بولسا مەدەنىيەت ۋارىسلىقىدا ئۈزۈلۈش پەيدا قىلىدۇ.
دىنىي ئېتىقاد ساھەسىدە، خىتاي «ئىسلام دىنىنى خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنى ئىزچىل ئىجرا قىلماقتا. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ تولىسى يىقىلدى، قالغانلىرىنىڭ بىر قىسمى قاۋاقخانا، چايخانا قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن بولسا، يەنە بەزى مەسچىتلەرنىڭ بىناكارلىق ئۇسلۇبىمۇ خىتاي ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە ماسلاشتۇرۇپ ئۆزگەرتىلدى. دىنىي پائالىيەتلەر، روزا ۋە ناماز قاتارلىق ئىبادەتلەر مەمۇرىي بۇيرۇقلار ئارقىلىق قاتتىق تەڭشەلدى.[2] خىتاي تاراتقۇلىرىدا ئېلان قىلىنغان ماتېرىياللاردا تىلغا ئېلىنغان «توغرا دىن قارىشى تىكلەش» دېگەن ئىبارىلەر، ئەمەلىيەتتە دىنىي ئېتىقادنى ئۆزىنىڭ ئەسلى ئىسلامىي ماھىيىتىدىن يىراقلاشتۇرۇپ سوتسىيالىستىك جەمئىيەتكە ماسلاشتۇرۇش ۋە دىننىڭ ئىجتىمائىي ھاياتتىكى تەسىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر.
ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش ۋە «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» پىلانلىرىمۇ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنى ئۆزگەرتىشنىڭ بىر ۋاسىتىسىگە ئايلاندى. يېزىلاردىكى ئۇيغۇر ياشلىرى، جۈملىدىن ئاياللار، تەشكىللىك ھالدا خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى ياكى يەرلىكتىكى سانائەت باغچىلىرىدا ئىشلەشكە ئورۇنلاشتۇرۇلماقتا. بۇ سىياسەت ئىقتىسادىي كىرىمنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇلارنى كوللېكتىپ تۇرمۇش مۇھىتىدا 24 سائەت خىتاي تىلى ۋە سىياسىي ئىدېئولوگىيە تەربىيەسى ئاستىدا تۇرۇشقا مەجبۇر قىلىدۇ. بۇنىڭ تەسىرىدە، ئەنئەنىۋى ئائىلە قۇرۇلمىسى ۋە تەربىيە ئۇسۇلى ئۆزگىرىۋاتىدۇ.
نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش جەھەتتە، خىتاي ھۆكۈمىتى «مىللەتلەر ئارىلىشىپ ئولتۇراقلىشىش» نى تەشەببۇس قىلىپ، نوپۇسنىڭ ھەرىكەتچانلىقىنى ئاشۇرماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىلغان پىلانلىق تۇغۇت سىياسەتلىرىنىڭ قاتتىق ئىجرا قىلىنىشى، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ تەبىئىي ئېشىش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىشىگە سەۋەب بولدى. بۇنىڭدىن باشقا، مىللەتلەر ئارا نىكاھلىنىشنى رىغبەتلەندۈرۈش سىياسەتلىرىمۇ، ئىجتىمائىي بىر گەۋدىلىشىشنى تېزلىتىش قەدىمى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا.
مائارىپ ۋە تەشۋىقات ساھەسىدە، تارىخ ۋە مەدەنىيەت بايانلىرى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىلماقتا. دەرسلىك ۋە تەشۋىقاتلاردا شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخى خىتاي تارىخىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە كۈچەيتىپ تەسۋىرلىنىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ «جۇڭخۇا مەدەنىيىتى» رامكىسى ئىچىدىكى ئورنى تەكىتلەنمەكتە.[2] دوكلاتلاردا كۆرسىتىلگەن «ئورتاق ئاڭنى مۇستەھكەملەش»، يەرلىك كىملىكنى دۆلەت كىملىكىگە بويسۇندۇرۇش ۋە بىر گەۋدىلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنىڭ يادروسى ھېسابلىنىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى پەقەت بىر تۈركۈم كىشىلەرنى ئۆزگەرتىش بىلەن چەكلەنمەيدۇ، بەلكى ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان ئارقىلىق مىللەتنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىكىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ «تەرەققىيات» ۋە «زامانىۋىلىشىش» شوئارلىرى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان سىستېمىلىق قۇرۇلۇش بولۇپ، ئۇنىڭ مەقسىتى ئۇيغۇرلارنى سىياسىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن خىتاي دۆلەتچىلىك سىستېمىسىغا تولۇق سىڭدۈرۈۋېتىشتىن ئىبارەتتۇر.
5. خۇلاسە: نېئو-مۇستەملىكىچىلىكنىڭ خەتىرى ۋە كەلگۈسى
يۇقىرىدىكى ئانالىزلاردىن شۇنداق خۇلاسە چىقىرىشقا بولىدۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرى، ئاددىي بىر دۆلەت ئىچىدىكى تەرەققىيات پىلانى بولماستىن، بەلكى 21-ئەسىردىكى خاسلىققا ئىگە نېئو-مۇستەملىكىچىلىك (Neo-colonialism) ئەندىزىسىدۇر. 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 7-كۈنىدىكى خەۋەرلەردە كۆرسىتىلگەن سانلىق مەلۇماتلار ۋە قۇرۇلۇش تۈرلىرى، خىتاينىڭ بۇ زېمىننى مەڭگۈلۈك كونترول قىلىش ئۈچۈن ئىككى تەرەپلىمە ئىستراتېگىيە قوللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ: بىر تەرەپتىن رايوننىڭ بايلىقلىرىنى ئېچىپ، ئىقتىسادىي قىممىتىنى مەركەزگە يۆتكەش؛ يەنە بىر تەرەپتىن، يەرلىك خەلقنى مەدەنىيەت ۋە نوپۇس جەھەتتىن ئۆزگەرتىپ، رايوننىڭ «خىتايلىشىش» جەريانىنى تاماملاش.