ئەدەبىيات ۋە دىن (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سانسىكرېت تىلىنىڭ ھىندىستان تارىخىدىكى چوڭ تىل ۋە ئ‍ەدەبىي ئېقىملارنىڭ داۋامى ئىكەنلىكى ئەسلەشكە تېگىشلىك. ھەتتا بۇ خىل بىر قىسقا تەتقىقاتتا تىلغا ئېلىشقا تېگىشلىك بولغان باشقا مۇھىم ئامىللار، Dravidian ئەدەبىياتلىرى، تۆت ئانا تىلنىڭ، يەنى Kanada,Telugu,Tamil  ۋە Malayalam نىڭ ئەدەبىياتلىرىنى، ھەر بىرىنىڭ شەكلى، ئەنئەنىسى، ئېپىك ۋە لېرىك ئەسەرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، ھىندى ۋە بىنگال دىنى لېرىك ئەدەبىياتنىڭ باي ۋە كەڭ دائىرىلىك نەمۇنىلىرى باردۇر ۋە بۇددىزم، Pali ۋە Prakrit ئەدەبىياتى مۇتەخەسسىسلىرىگە كۆرە، ھەم ئۆلچەم ھەمدە قەدىمىي ئۆلچەملىك ئەسەرلەر ئۈچۈن كېرەكلىك ۋاستىلەرنى مەيدانغا كەلتۈرىدۇ. پۈتۈن دىنلارنىڭ ئالىملىرىغا ئوخشاش، ھىندى دىنلىرىنىڭ ئالىملىرىمۇ سەنئەت ۋە ئىمارەت، ئۆرپ – ئادەتلەر ۋە تۈزۈملەر، ئايكون(سىموۋۇللۇق بەلگە) ۋە چوقۇنۇش، ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشلار ۋە مەدەنىي ئۆرنەكلىرىنى تەتقىق قىلىشى زۆرۈر بولسىمۇ، مىللىي ئەدەبىيات تارىخىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ۋە دائىرىسىنىڭ كەڭلىكى، پۈتۈنلۈكى بىلەن دىققەت تارتقان دىن: كائىنات نەزەرىيىسى ۋە قىيامەتشۇناسلىق، دىنىي ئېتىقادى ۋە ئىلاھىي جەڭلەر (ئىلاھلار ئارىسىدا ياكى ئىلاھلارغا قارشى جەڭ) )dharmaقانۇن،تەبىئەت قانۇنى)ۋەkarman گۇناھ ۋە قۇتۇلۇش، كىرلىنىش ۋە پاكلىنىش، مول – ھوسۇللۇق ۋە مەڭگۈ ھاياتلىق، باشلاش ۋە ئىلاھلاشتۇرۇش brahmenik ئاددىي – ساددىلىق ۋە  bhaktiدىندارلىقى بىلەن مۇقەددەسنىڭ مىڭلارچە يۈزىنىڭ كۆركەم بىر يۈرۈش ساۋۇتىنى سۇنىدۇ. George Dumezil نىڭ تەتقىقاتلىرى(Mythe et épopée, Mit ve Destan, 2 vols.,
1968-1971), ، Mahabharateدەك بىر داستاندا تەڭرىلەر بىلەن قەھرىمانلار ئارىسىدىكى روشەن بولمىغان باغلىنىشنى ئۆرنەكلىرى بىلەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئالدى بىلەن بەش Pandavaقەھرىمانى، ئاندىن سانسىز باشقا قەھرىمانلار مۇقەددەس نەسەب يولى بىلەن mitكە باغلىنىدۇ. بۇ قەھرىمانلار، دۇنيادا ئاتا – ئانىلىرىنىڭ ئۈچ ۋەزىپىسى؛ ھۆكۈمرانلىق، كۈچ ۋە تۇغۇمچانلىقىنى ئورۇنلايدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە Dumezil گە كۆرە ھەممە ئەپسانىۋى سېنارىيىلەر/ تېمىلار، داستاندىكى خاراكتېرلەر ۋە ئۇلارنىڭ ھەرىكەتلىرىنى ئاستىرىتىن قوللاش ئۈچۈن ئادىمى سەۋىيەنىڭ ئۈستىگە چىقىرىلغان. دۇنيا ئاخىرلاشقان چاغدىكى قىيامەتكە دائىر ئ‍ىختىلاپ، Mahabharate نىڭ ۋە نۇرغۇن ھىند – ياۋروپا داستانلىرىنىڭ چوڭ جېڭى بولغان. Mahabharate دىكى قۇياش ۋە بوران تەڭرىسىنىڭ كونا ئاداۋىتى، (كۈننىڭ ئوغلى)Karna بىلەن (Indraنىڭ ئوغلى) Arjuna نىڭ سوقۇشۇشلىرى/بىرگە – بىر ئېلىشىشلىرى نەقىل قىلىنىدۇ. شۇڭلاشقا، داستان خاراكتېرلىرى بىلەن ئۇلارنىڭ قەھرىمانلىقلىرىنى بۇ جەھەتتىن چۈشىنىش، ئورنى ئالماشتۇرىۋېتىلگەن، ئەمما پۈتۈن قەدىمىي ئەپسانىلەرنى تونۇماقتۇر. شۇڭا Dumezil، بىزنىڭ بۇ خىل داستانلارنىڭ «نۇرغۇن جەمئىيەتتىكى ئوخشاش نەرسىگە، «نەسەبلەر تارىخى»نىڭ شەكىللىنىشىگە(Du mythe aux roman, Mitolojik Roman, 1970) تەڭ بولغان شەكىللىنىشنى بىلىدىغانلىقىمىزنى كېسىپ ئېيتىدۇ.
ھىندىستان، ئەدەبىي تېكىسىتلەرنىڭ تەرەققىي قىلغان بەدىنى دىن ئالىمى ئۈچۈن ئاساسلىق ماتېرىيال بولۇپ، مەيلى قايسى خۇسۇستا خىزمەت قىلسۇن، ئەلۋەتتە يەككە مەدەنىيەت ئەمەس. Heradotus تونۇلغان بىر ئابزاسىدا Homer ۋە Hesiod نىڭ دىنىي ئېتىقادلىرىمىزنى شەكىللەندۈرگەن ۋە بىز ئۈچۈن ئۇلارغا دائىم مۇۋاپىق تېمىلار، ئىشخانىلار ۋە كۈچ بېرىش ئارقىلىق تەڭرىلەرنى تەسۋىرلەيدىغان شائىرلار ئىكەنلىكىنى (Histories,2-15). [Bkz. Homer ve Hesiod’un biyografileri.] دىققەت بىلەن تەتقىق قىلغان. بۇ كۆز قاراش، بۇ ئىككى شائېر سىزغان رەسىمگەHomeric Hyms  بىلەن ,Pindar, Stesichorus, ۋە تىراگېدىيە يازغۇچىلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى قوشۇش زۆرۈر بولغان تەقدىردىمۇ مۇنازىرە پەيدا قىلمايدۇ.
Theogony، ئەيسادىن ئىلگىرى تەخمىنەن 700- يىلدىن كېيىن يېزىلغان بىر ئەسەر بولۇپ، Hesiodنىڭ يازغانلىقى پەرەز قىلىنىدۇ ۋە ئەسەردە يەر ئاستى دۇنياسىنىڭ ئىنتايىن ئىنچىكە تەسۋىرلىرىگە ئورۇن بېرىلگەن. بۇ ئالاھىدىلىك، پەقەت قەدىمىي يۇناندا ئۆلگەنلەرنىڭ ئەھۋالىنى ۋە ماددىي ئورنى بىلەن بولغان چوڭقۇر مۇناسىۋىتىنى كۆرسىتىپلا قالماستىن، بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە بۇ تېماتىك ئەكىس سادانىڭ، Odysses نىڭ 11 كىتابىدا Vergil ۋە (Dante)دانتىدەك، غەرپ شېئىرلىرىغىچە Hellenikمەدەنىيەت ئومۇملاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە Theogony  ھەم ئىسمىغا ماس ھالدا، مۇقەددەس تۇغۇلۇش، پەرق ۋە مەرتىۋە تۈزۈمى قاتارلىقلارنى مەركىزىي قىسىمغا قويدى. ئۇ (نامەلۇم بىر شەكىلدە بىر ھىند – ياۋروپالىق ئاسمان ۋە بوران تەڭرىسى) Zeus نىڭ ھېچكىم جەڭ ئېلان قىلالمىغان ئۈستۈنلۈككە ئېرىشكەن غەلبىلىك سەھنىلىرىنى كۆرسەتكەندىن كېيىن، شېئىر، Olimpos لىق ئون ئىككى تەڭرى گۇرۇپپىسىنىڭ باشقا داڭلىق ئەزالىرىدىن زىيادە بۇ تەڭرىلەرگە ۋە ئۇلارنىڭ خانىدانلىق كۆرەشلىرى (Prometheus،Hekate،Kronos، ۋە ئارىلاش ئالۋاستى ۋە دېۋىلەر گۇرۇپپىسى) بىلەن دەرھال باغلىنالايدىغان مەزمۇنلارغا تېخىمۇ جىق ئ‍ورۇن بەردى. ئەسەر بېشىدا Ouranos ۋە Gaia نىڭ، ئاسمان ۋە سامانىڭ ئىلگىرى Kaos تەرىپىدىن ئىگەللەنگەنلىكى ۋە كېيىن ئالەمنىڭ پەيدا بولۇش نەزەرىيىسىنى مەركەز قىلغان بولسا، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن Zeus نىڭ Metis, ,Themis, ، Eurynome,Mnemosyneۋە Heraبىلەن توي قىلىشىنى باشقا ۋەقەلەرئارىسىدا قەيىت قىلىدۇ. بۇ نۇرغۇن ئوخشىشىپ كېتىدىغان ۋە ئاشىقانە ۋەقەلەرنىڭ مەنىسى ئوچۇق – ئاشكارا ھەم دىنىي (Hierogamy) ھەمدە سىياسىيدۇر.