رەقەملىك مېديا ۋە شەخسنىڭ پىسخىكىسى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ت رت ئاكادېمىيەسى: ئەپەندىم بىر ئۇنىۋېرسىتېتتا تەجرىبە ئېلىپ بېرىلىپتۇ. تىۋىتتىر، فېيسبۇك، ئىنستاگرام ئابونتلىرى ھەققىدە بۇ كىشىلەرنىڭ پەرقلىق سۇپىلاردا پەرقلىق باش سۈرەت ئىشلىتىدىغانلىقى توغرىسىدا بىر تەجرىبە. بۇنىڭ سەۋەبىنى بىلگۈمىز بار. فېيسبۇكنىڭ قۇرغۇچىسى بىر مۇھاكىمە يېغىنىدا مۇنداق دېدى: «يالغان ھېساپ ئاچقانلاردا ئۆزىگە ئىشەنمەسلىك مەسىلىسى كۆرۈلگەن بولۇشى مۇمكىن دەپ قارايمەن. ئۇلار شۇ مۇھىتتا ئۆزىنىڭ كىملىكلىرى بىلەن راھەت بولالمايۋاتقان ئادەملەردۇر». ئادەملەرنىڭ پەرقلىق كىملىكلەر بىلەن ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاستىلىرىدا بولۇشىنىڭ سەۋەبى ئۆزىگە ئىشەنمەسلىك مەسىلىسى تۈپەيلىدىنمۇ؟ ئىجتىمائىي بىسىم تېخىمۇ مۇھىممۇ؟
ئەرول گۆكا: ئالدى بىلەن دېمەكچى بولغىنىم، ھازىر كونا پىسخىك ئۇقۇملار بىلەن يېڭى (ۋەزىيەتنى) ئەھۋالنى ئىزاھلاشقا تىرىشىۋاتىمىز، يېڭى رەقەملىق تېخنىكىلاردا ئۆزىنى پەرقلىق كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتقان بىر ئادەمنى يېزىدىن يېڭى كەلگەن تۇرۇقلۇق، مەن ئىستانبۇللۇق دېگەن بىر ئادەمگە ئوخشىتالمايسىز، ئوخشاش ئۇقۇملار بىلەن تەپەككۇر قىلالمايسىز. بۈگۈن تېخنىكىۋى دۇنيادا ئىسمىنى يوشۇرۇپ، ساختا ھېساپ ئېچىپ، سەمىمىي مۇئامىلە قىلمايۋاتقان ئادەملەر بەلكىم ئۆزىگە ئىشەنمىگەنلىكى ئۈچۈن شۇنداق قىلىۋاتقاندۇر، لېكن باشقا سەۋەبى بولۇشىمۇ مۇمكىن. نۇرغۇن پەرقلىق سەۋەپلەر تۈپەيلى يالغان ھېساپ ئىشلىتىۋاتقان نۇرغۇن ئادەم بار… ئومۇمەن ئەھۋال مۇنداق؛ ئۇلار بۇنى كۆرەشنىڭ بىر ۋاستىسى دەپ قارايدۇ. يېڭى ھېساپنى، ئۆز كۈچىنىڭ ھەسسىلىنىشى دەپ قارايدۇ. مەن بۇ ئادەمگە ئۆزىگە ئىشەنمەيدۇ دېيەلەمدىم؟ ئۇنى تونۇيمەن، ئۇ ئادەم ئۆزىگە ئىنتايىن بەك ئىشىنىدۇ. ساختا ھېساپ ئېچىشنىڭ سەۋەبى بەلكىم تەلۋىلىكىدىن ياكى ھىيلىگەرلىكىدىن بولۇشىمۇ مۇمكىن. بىخەتەرلىك تەشكىلاتلىرى مەۋھۇم ساھەلەر ئۈچۈن مۇتەخەسسىس تەربىيىلەۋاتقان بىر دەۋردە ياشاۋاتىمىز. شۇڭلاشقا ئۇ ساختا ھېساپ بەلكىم بىخەتەرلىك تەشكىلاتىنىڭ ئادىمىدۇر. بەلكىم ساختا ھېساپنى تىجارەت ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان بولۇشىمۇ مۇمكىن. بىلىسىز ھازىر تىجارەتچىلەرمۇ بۇ ساھەنى بايقىدى. بولۇپمۇ كىيم-كېچەك ۋە يېمەك-ئىچمەك تىجارىتى قىلىۋاتقانلار… ئۇلار ھېساپ ئاچىدۇ، قەيەردە بولسا شۇ يەرلەردە يالغان ۋە خاتا خەۋەر تارقىتىدۇ. بىز ياشاۋاتقان دۇنيا قالايمىقان بىر دۇنيا، شۇڭلاشقا بۇ دۇنيادا ئەڭ بەك ئاسانغا قېچىش ۋە يالغاندىن يىراق تۇرۇشىمىز كېرەك. ساختا ھېساپ ئېچىشنى ئۆزىگە ئىشىنىش مەسىلىسىگە چېتىۋېلىش، ئاسانغا قېچىش بولىدۇ.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى: دۇنيادا 1.6 مىليارد، تۈركىيەدە 40 مىليول فېيسبۇك ئابونتى بار. رەقەملىك ۋەتەنداشلىق دېگەن بىر ئۇقۇم مەۋجۇد. بۇ ئورۇننىڭ ئىنتىزامى، قانۇنى، پىخسىكىلىق ۋە ئىجتىمائىي شەكلى ئېنىق ئەمەس. بۇ يېڭى دېڭىزدا بوغۇلۇپ ئۆلۈشىمىز مۇمكىن، ياكى ئۈزۈپ يېڭى ئۇپۇقلارغا يېتىپ بېرىشىمىز مۇمكىن. بىر تەرەپ «يىراق قاچايلى دەپ ئۆزىنى قوغداشقا تېرىشىدۇ، يەنە بىر تەرەپ بولسا «ھايات بۇ يەردە» دەپ ئۈزۈپ پەيزىنى سۈرىدۇ. قانچىلىك ئېھتىياج بولسا شۇنچىلىك ئىشلىتىمەن دەپ يىراق تۇرىۋاتىدۇ. يول خەرىتىمىز يوق. شەخسىي تاللاشلىرىمىزنىڭ كەينىدىن كېتىپ بېرىۋاتىمىز. يولىمىزنى قانداق تاپىمىز؟
ئەرول گۆكا: شۇنى قوبۇل قىلىش كېرەككى؛ بىز ھازىر ھېچقايسىمىز پۈتۈنلەي تونۇيالمىغان، بىلگەنلىرىمىزنىڭ توغرىلىقىغاھەم ئىشەنچ قىلالمايۋاتقان بىر دۇنيادا ياشاۋاتىمىز. ياشاشنى ياشايلى دە، ئۆزىمىز ۋە ياشاۋاتقان دۇنيايىمىز توغرۇلۇق ئويلىنىشنى توختىتىپ قويمايلى. بىز بۇ دۇنياغا ناتونۇش، شۇڭا ناتونۇشتەك دېققەت ۋە سوغۇققانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلايلى. بۇنداق بىر دۇنيادا سىياسەتنىڭ، جەمئىيەت ئىنژېنېرلىرى خىزمەتلىرىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى شەخسى ۋە ئاممىۋى، ئەركىنلىك ۋە مەسئۇلىيەت، مۇتەخەسسىسلىك ۋە شەخسى تاللاش تەسىرلىرى  توغرۇلۇق تەپەككۇر قىلايلى.  ئىجتىمائىي تاراتقۇدا شەكىللىندىغان يېڭى جەمئىيەتلەرنىڭ رېئال تۇرمۇشتىكىلەر بىلەن پەرقلىرى، ئىنتىرنېت ئالاقىسىنىڭ ئاچچىقىنى ۋە زوراۋانلىقىنى كۈچەيتىپ كۈچەيتمەيدىغانلىقى دېگەندەك تېمىلارنى يورۇتۇشقا تىرىشايلى. قولىمىزدا تەنقىدنىڭ مەشئىلى، قەدەممۇ –قەدەم  غەزەپلەنمەستىن ئىلگىرىلەيلى.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى: ئىجتىمائىي تاراتقۇ سايىسىدە بۈگۈن ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ دائىرىسىدە مېديا خوجايىنى بولدى. بۈگۈنكى كۈندە بىز قارىماققا ھېچقايسى پادىشاھ ئىگە بولالمىغان زور ئىجتىمائىي توپقا سۆز قىلىش كۈچىگە ئىگە. ئەمما «يالغۇز ئىجتىمائىيلىق» ئوقۇمى ھەققىدە بىر باشقا ئويلىنىش مەۋجۇت. تىۋىتتىردا ئون مىڭ ئەگەشكۈچىمىز بار، لېكىن بىز يالغۇز. ئادەملەر ھەقىقىي ئۆزىنى ئەمەس ئارۇزۇسىدىكى\خىيالىدىكى ئۆزىنى تونۇتىدۇ. رەقەملىك دۇنيادا بولۇش مەقسىتىمىز ئىجتىمائىيلىشىش ئۈچۈن ئەمەس، يالغۇزلۇقتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن. بۇ تەنقىدلەر توغرىسىدا قانداق پىكىرىڭىز بار؟ بىز چەمبىرىكى كەڭرى كۆرۈنگەن لېكىن يالغۇز، خۇشال كۆرۈنگەن ئەمما خۇشال ئەمەس، مۇۋەپپەقىيەتلىك كۆرۈنگەن ئەمما مۇۋەپپەقىيەتسىز شەخىسلەر بولۇش يولىدا كېتىۋاتامدۇق؟