يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنساننىڭ ئۈچ قىسمىدىن باشقا يەنە بىر چاغداش تەرىپىنىڭ بارلىقىنى ئېيتىشقا بولىدۇ. بۇ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا بىئولوگىيىلىك، ئىلىم ئۈگىنىش قابىلىيىتىگە ئىگە ۋە مەنىۋى مەۋجۇدىيەت بولۇش بىلەن بىرگە، زامان جەھەتتىن ئىجتىمائىي مەۋجۇدىيەتتۇر. ئەھۋال مۇشۇنداق بولغانىكەن ئەقىلگە مۇنداق بىر سوئال كېلىدۇ: نېمە ئۈچۈن يەرشارىدا پەقەت كىشىلىك ھوقۇق تىلغا ئېلىنىدۇ؟ چۈنكى ئىنسان قىممەتلىك ۋە شەرەپلىك مەۋجۇدىيەتتۇر. ئىنساننىڭ قىممىتى، ئۇنى باشقا مەۋجۇدىيەتتىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرغان ئامىل تەپەككۇر قىلالايدىغان ئالاھىدىلىكىدىن كېلىپ چىققان بولسا، شەرىپى ئىلىم ئۈگىنىش قابىلىيىتىگە ئۈستىگە بىنا قىلىنغان بىر مەخلۇق بولۇشىنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ سەۋەپتىن تۈر سۈپتىدە « ئىنسان شەرىپى » مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئالاھىدىلىك ھەر ئىنساننىڭ « ئىنسانلىق شەرىپىگە لايىق شەكىلدە » ياشىشىنى تەقەززا قىلىدۇ. خوش، ئۇنداقتا « بۇنى قانداق قىلىپ ۋە نېمە بىلەن ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ؟ » دەپ سورىغان ۋاقتىمىزدا، شۈبھىسىزكى، ئۆزىنى يېتىلدۈرۈش ۋە يېتىلدۈرۈش جەريانىدا ئىجتىمائىي ۋە قانۇنى مىخانىزملار تەرىپىدىن بىخەتەرلىككە ئىگە قىلىنىشى ئەقلىمىزگە كېلىدۇ. مانا بۇ مىخانىزملارنىڭ كۈنىمىزدىكى ئىسمى كىشىلىك ھوقۇقتۇر. چۈنكى ئىنساننىڭ ياشاش، خىزمەت قىلىش، ئەركىن بولۇش، خۇشال بولۇش، تەرەققىي قىلىش ۋە ئىجات قىلىشقا ئوخشاش ئەڭ زۆرۈر ھەق – ھوقۇقلارغا ئىگە بولۇشى مۇشۇنداق ھاياتنىڭ تەقەززاسى ۋە ۋازكەچكىلى بولمايدىغان شەرتلىرىدۇر. ئۇنىڭدىن باشقا دۆلەت تەرىپىدىن بېرىلگەن ياكى ئېلىنغان ۋەتەنداشلىق، سايلامدا بىلەت تاشلاش، ساياھەت، شىركەت قۇرۇش، تىجارەت قىلىشقا ئوخشاش ( ئاساسلىق ۋە ۋەتەنداشلىق ) ھەقلىرىنىڭ ھىمايە قىلىنىشىمۇ كىشى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ، ناھايىتى مۇھىمدۇر.
لېكىن تەكىتلىنىشى كېرەك بولغان يەنە بىر مەسىلە بار بولۇپ، ھەرگىزمۇ سەل قاراشقا بولمايدۇ. ئۇ بولسىمۇ ئەڭ ئاساسلىق كىشىلىك ھوقۇق كاپالەتكە ئىگە قىلىنماي تۇرۇپ، باشقا ھەق – ھوقۇقلارنى قوغداپ قالغىلى بولمايدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشتۇر. مانا ئەڭ ئاساسلىق كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئۇلى، بارلىق ئىنسانلارنى باراۋەر قىلغان ئامىل، دەل ئىنساننىڭ « شەرىپى » ياكى « قىممىتى »دۇر. بۇ ھەقلەر ئاساسلىق مەقسەت بولۇپ، باشقىلارغا ئۆتۈنۈپ بەرگىلى بولمايدىغان ھەق – ھوقۇقلاردۇر. ھەرقانداق ئىجتىمائىي ۋە سىياسى قارارلارنىڭ تەكتىدە يەر ئېلىشى، ھەر ۋاقىت بارچە تەرىپىدىن ھەممە ئۈچۈن قوغدىلىشى كېرەك. ئاساسلىق ھەق – ھوقۇقلار ( ياشاۋاتقان ئىجتىمائىي جەمئىيەت ۋە تۈزۈمدە بىر جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا ) ئاجىزلارنى كۈچلۈكلەرگە قارشى قوغداش ھوقۇقىدۇر. چۈنكى جەمئىيەتنىڭ ھۆكۈمران تەبىقىسى بۇ ھەق – ھوقۇقلارنى ( ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن ) كىشىلەردىن تارتىۋېلىشقا ئۇرۇنىدۇ. بۇنىڭ نەتىجىسىدە جەمئىيەتتە ئىقتىسادى ۋە ئىجتىمائىي يوقسۇللۇق ۋە كەمبەغەللىكلەر، باراۋەرسىزلىكلەر كېلىپ چىقىدۇ.
بۇ نۇقتىدا ئىنساننىڭ چاغداش ( ئىجتىمائىي ) تەرىپى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. چاغداش ئىجتىمائىي تەرىپى بارلىق ئىقتىسادى ۋە سىياسى يوقسۇللۇق ۋە ئاجىزلىقلارنىڭ تۈگىتىلىشىنى تەلەپ قىلىش ھەققىگە تايىنىدىغان بولۇپ، بۇ جەمئىيەتكە بۇ ھەقتە مەسئۇلىيەت ئارتىدۇ. دەۋرىمىز جەمئىيەتلىرىنىڭ سىياسى كۆرۈنۈشى دۆلەت بولۇپ، بۇ سەۋەپتىن بۇ نۇقتىدا مەسئۇلىيەت ئەڭ باشتا دۆلەتنىڭ زىممىسىدە بولىدۇ.
مەلۇم بولغىنىدەك كۈنىمىزدە كىشىلىك ھوقۇق، بىر جەھەتتىن تارىخىي باسقۇچىلارغا ئاساسەن بىرىنچى، ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى ئەۋلاد ھەق – ھوقۇقلار دەپ تۈرگە ئايرىلماقتا. بىرىنچى بەلۋاغ ھەق – ھوقۇقلار: بۇرژۇئا سىنىپىنىڭ فىئوداللىققا قارشى ئېلىپ بارغان كۈرىشىنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، فرانسىيە ۋە ئەنگىلىيەدىكى ئۆزگۈرۈشلەر مۇشۇنداق بولغان. ئامېرىكىدىكى ئۆزگۈرۈش بولسا فرانسىيە، بولۇپمۇ ئەنگىلىيە يۈزبەرگەن ئۆزگۈرۈشلەرنىڭ ئەكسىدۇر. ئىككىنچى ئەۋلاد ھەق – ھوقۇقلار دەپ ئىزاھلانغان ئىقتىسادى، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ھەق – ھوقۇقلىرى كېيىنكى يىللاردا ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ ھەق – ھوقۇقلار، ئوتتۇرىغا چىققان ئىجتىمائىي باراۋەرسىزلىكلەرگە قارشى ئىشچىلار ئېلىپ بارغان كۈرەشنىڭ نەتىجىسى ئىدى. ئۈچىنچى ئەۋلاد ھەق – ھوقۇقلار دەپ ئاتالغان تىنچلىق، تەرەققىيات، مۇھىت ھەق – ھوقۇقى ۋە كۈلتۈر خاراكتېرلىق قەدىرىيەتلەردىن ئورتاق بەھرىمان بولۇش ھەق – ھوقۇقى بولسا، ھازىرمۇ بىلىم ۋە ئىلمىي ساھەدە، كىشىلىك ھوقۇق بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئورگانلاردا مۇنازىرە قىلىنىۋاتىدۇ. بۇلار تېخى خەلقئارا سەۋىيەدە ۋە كېلىشىم ھالىتىدە جازا كۈچىگە ئىگە قىلىنغان ھەق – ھوقۇق سالاھىيىتىگە ئىگە بولالمىدى. بۇ ساھەدە ھۆكۈمەتلەرنىڭ سىرتىدىكى تاشقى ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ تىرىشچانلىقى ھەققىدە توختىلىشقا توغرا كېلىدۇ ( ھەلۋاجې، 2006 ).
5.	ئالەمشۇمۇل باياناتلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق