ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«Nation»(مىللەت) ئۇقۇمىنى رەت قىلىش،بۆلگۈنچى  مىللەتچىلىكنىڭ تارىخىي  ۋە سىياسىي قانۇنىيلىقىنى چەكلەشكە قارىتىلغان سىياسىي-ئاكادېمىك بىر تاللاشتۇر  (ما، 2014).
مەدەنىيەت جەھەتتىكى كېلىشىپ ئۆتۈش ۋە مەدەنىيەتلەرنىڭ ئۆتۈشۈشى رېئاللىقتۇر.  ئەمما بۇ جەريان ھەمىشە تىنچ ياكى باراۋەر بولمىغان. تۈزۈلمە خاراكتېرلىك ئايرىمچىلىقلار (چىڭ سۇلالىسىنىڭ مانجۇ-خىتاي قوش قاتلاملىق تۈزۈمىگە ئوخشاش)، مەدەنىيەت جەھەتتە نمۇ كېلىشىپ ئۆتۈش بىلەن بىرگە سىياسىي «باشقۇرۇش تېخنىكىسى» سۈپىتىدە مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ كەلگەن.
بۇ بۆلۈمدە، خىتاي تارىخىدىكى مىللەتلەرنىڭ بىرلىشىش ياكى قوشۇلۇپ كېتىش جەريانىنىڭ «تەبىئىي» ۋە «تىنچ» بولغانلىقى ھەققىدىكى ئىددىئالار، بېسىۋېلىشلار ۋە ئىشغالىيەتلەر پەيدا قىلغان پاجىئەلەر ۋە مانجۇ تىلىدىكى بىرىنچى قول مەنبەلەر سۇنغان «پەرقلەر» نۇقتىنەزىرى بىلەن سېلىشتۇرما خاراكتېرلىك تەھلىل قىلىنىدۇ.
1.2. زورلۇق-زومبۇلۇق ۋە ئاسسىمىلياتسىيە تەڭپۇڭلۇقى: «تەبىئىي جەريان»مۇ ياكى «دۆلەت قۇرۇش زورلۇقى»مۇ؟
ما روڭ مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى «ئىقتىسادىي ئۆزئارا تولۇقلاش» ۋە «مەدەنىيەتلەرنىڭ بىرلىشىشى» ئارقىلىق تەرىپلەيدۇ. ئەمما بۇ يۆنىلىش،  «مەجبۇرىي بىرلىشىش» بولۇپ ، ماروڭ بۇ مەجبۇرىيلىق  ھادىسىسىنى  پەردىلەپ ئىپادىلەيدۇ .
بېسىۋېلىش ۋە سىياسىي مۇستەھكەملىنىش:  چىڭ سۇلالىسى قۇرۇلۇش جەريانىدا يۈز بەرگەن «ياڭجۇدىكى ئون كۈن» ياكى «جىيادىڭ قىرغىنچىلىقى»غا ئوخشاش ۋەقەلەر تارىخىي ئەسلىمىلەردە چوڭقۇر جاراھەتلەرنى قالدۇرغان. ئىلمىي نۇقتىدىن قارىغاندا، بۇ زورلۇق-زومبۇلۇق مەجبۇرى بىرلەشتۈرۈشنىڭ «قورالى» سۈپىتىدە ئانالىز قىلىنىشى كېرەك. چارلېس تىللىنىڭ  (1990) «ئۇرۇش دۆلەتنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ، دۆلەت ئۇرۇشنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ» دېگەن نەزىرىيەسىگە ئاساسلانغاندا، چىڭ ۋە يۈەن ئىشغالىيەتلىرى ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلىك رايونلارنى مەركىزىي بيۇروكراتىيەگە مەجبۇرىي باغلىغان. ما روڭ «تەبىئىي بىرلىشىش» ئىددىئالىرى ئارقىلىق، زورلۇق-زومبۇلۇق  بىلەن شەكىللەندۈرگەن «سىياسىي بىر تۇتاشلاشتۇرۇش، مەركەزگە مەجبۇرى باغلاش»نى مېتودولوگىيەلىك جەھەتتىن «ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىش» دېگەن تېرمىنى بىلەن  ئاستىدا نورماللاشتۇرماقچى بولغان.
بىرلىشىشنىڭ بەدىلى: تارىخىي جەمئىيەتشۇناسلىق شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىق (Pax Sinica) ئادەتتە قىسقا مۇددەتلىك كۈچلۈك زورلۇق-زومبۇلۇق ئۈستىگە قۇرۇلغان. ما روڭنىڭ قارىشى نەتىجىنى (بىرلىشىش) جەرياندىن (بېسىۋېلىش ياكى ئىشغالىيەت) ئۈستۈن قويىدۇ، شۇڭلاشقا «پاجىئەلىك تەرەپلەرنى» بىر خىل « ئۆتۈش باسقۇچى» سۈپىتىدە تەرىپلەيدۇ. بۇ ئەھۋال، قۇربانلارنى مەركەز قىلغان تارىخ چۈشەنچىسىنى«سۈنئىي» دەپ قاراپ، دۆلەتنى مەركەز قىلغان تارىخ چۈشەنچىسىنى «ئوبيېكتىپ» دەپ قوبۇل قىلىشقا مايىلدۇر.
ما روڭ «يېڭى چىڭ تارىخى» ئېقىمىنى غەرب مەركەزلىك بىر پارچىلاش (deconstruction) ئۇرۇنۇشى دەپ قارايدۇ. ئەمما بۇ ئېقىمنىڭ ئىددىئالىرى سىياسىي ئەمەس، بەلكى فىلولوگىيەلىك ۋە ئارخىپشۇناسلىق ئاساسىغا تايىنىدۇ.
مانجۇ خانىمۇ ياكى خىتاي ئىمپېراتورىمۇ؟ ئېۋېلىن راۋسكى[8]  ۋە مارك ئېللىئوتغا ئوخشاش ئىسىملار ۋەكىللىك قىلىدىغان بۇ يېڭى چىڭ تارىخى ئېقىمى، چىڭ ئىمپېراتورلىرىنىڭ خىتايچىدىن باشقا  مانجۇچە، موڭغۇلچە ۋە تىبەتچە يازمىلىرىنى تەكشۈرۈپ چىقىپ تۆۋەندىكىدەك نەتىجىلەرگە ئېرىشكەن:
ئۇنىۋېرسال ھۆكۈمرانلىق (Universal Kingship):  چىڭ ئىمپېراتورى خىتايلار ئۈچۈن «كۇڭزىچە ئىمپېراتور» (خۇاڭدى)، موڭغۇللار ئۈچۈن «بۈيۈك خان»، تىبەتلەر ئۈچۈن بولسا « دالاي لاما» رولىنى ئوينىغان. ما روڭ ئىمپېراتورنىڭ خىتاي مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىشىنى «خىتاي بولغانلىقنىڭ» ئىسپاتى دەپ قارىسا؛ «يېڭى چىڭ تارىخى» ئېقىمىنىڭ ياقلىغۇچىلىرى بۇنىڭ پەقەت كۆپ تەرەپلىمىلىك بىر باشقۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى، ئىمپېراتورلارنىڭ مانجۇ كىملىكىنى (ئوقيا ئېتىش، تىل، شامانلىق) «ئىچكى دۇنياسىدا» قوغداپ قالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ  (ئېۋېلىن، 2000)
مەخپىي يوللانمىلار: مانجۇچە ھەربىي دوكلاتلار (Secret Memorials) ئادەتتە خىتايچە تەرجىمىلىرىدىن پەرقلىنىدۇ ۋە مانجۇ سەرخىللىرى ئارىسىدا «بىز ۋە ئۇلار» (خىتايلار) ئايرىمىسىنىڭ داۋاملاشقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. ماروڭ «تېلېئولوگىيەلىك تارىخچىلىق» مىتودى ئارقىلىق   بۇ نۇقتىنەزەرنى رەت قىلىدۇ. يەنى ئۇ ئاخىرقى ھېساپتا (زامانىۋى خىتاينىڭ شەكىللىنىشىدە) مانجۇ كىملىكىنىڭ خىتاي مەدەنىيىتى ئىچىدە ئېرىپ كەتكەنلىكىنى كۆرۈپ، دەسلەپتىكى «ئايرىمچى» سىياسەتلەرنى ئۆتكۈنچى ياكى ئەھمىيەتسىز دەپ ھېسابلايدۇ.
3.2. ئىلمىي رەت قىلىش ۋە قارشى ئىددىئا ئانالىزى
ما روڭنىڭ «يېڭى چىڭ تارىخى» ئېقىمىنى ياقلىغۇچىلار ئوتتۇرىغا قويغان بىرىنچى قول مەنبەلەرنى ئىلمىي جەھەتتىن تۆۋەندىكى ئۇسۇللار بىلەن رەت قىلىشقا قىلىشقا تىرىشىدۇ:
فۇنكسىيەلىك بىرلىشىش: ما روڭ مانجۇ تىلىدىكى ھۆججەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىدىن ئەسلا تانمايدۇ، ئەمما بۇ ھۆججەتلەر تۈزۈلگەن چاغدىكى مەمۇرىي سىستېمىنىڭ خىزمەت تىلىنىڭ خىتايچە ئىكەنلىكىنى ياقىلايدۇ. ئۇنىڭچە، بىر ئورگاننىڭ ئىسمى مانجۇچە بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىش جەريانى (ئىمتىھان سىستېمىسى، باج سىياسىتى) خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ داۋامىدۇر.
سىياسىي ئىزچىللىق: يازغۇچى چىڭ سۇلالىسىنىڭ «مىڭ تارىخى» نى يازدۇرۇشىنى ۋە ئۆزىنىڭ قانۇنىيلىقىنى يەنى رەسمىيلىكىنى مىڭ سۇلالىسىنىڭ داۋامى سۈپىتىدە كۆرسىتىشىنى مانجۇ كىملىكىدىنمۇ ئۈستۈن تۇرىدىغان بىر «سىياسىي ئىرادە» دەپ قارايدۇ:
زامانىۋى كونتېكىست:  ما روڭنىڭ ئەڭ كۈچلۈك (شۇنداقلا سىياسىي تۈس ئالغان) ئىددىئاسى:«  جەمئىيەت بىرلىكىنى ، مەنپەئەتدارلىقنى  كۆزدە تۇتۇش  ئەڭ مۇھىم   ئورۇندا تۇرۇشى كېرەك  تۇرسا ، «يېڭى چىڭ تارىخى» ئېقىمى 18-ئەسىردىكى «ئېتنىك پەرقلەر» نى زىيادە كۆپتۈرۈپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، بۈگۈنكى 1.4 مىليارد كىشىنىڭ تارىخىي بىرلىكىگە زىيان يەتكۈزۈۋاتىدۇ».