تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ ئىجابىي ۋە سەلبىي تەرەپلىرى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رەقەملىك ئۆزگەرتىش ۋە تېخنىكا ھەمكارلىقى ساھەلىرى تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى بىلەن كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى مۇناسىۋىتىدە تەرەققىيات يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە يېڭى قاتلامنى شەكىللەندۈردى. دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرىنىڭ 2023-يىللىق رەقەملىك ئۆزگەرتىش دوكلاتىدا كەڭ كۆلەمدە تەھلىل قىلىنغاندەك[48، 234-236-بەتلەر]، تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئېلېكتىرونلۇق سودا، رەقەملىك چىقىم سىستېمىسى ۋە تور بىخەتەرلىكى قاتارلىق ساھەلەردىكى ھەمكارلىق تەدبىرلىرى بارغانسېرى كۆپەيمەكتە. ماككىنسېي يەر شارى ئىنستىتۇتىنىڭ باھالىشىدا تەكىتلەنگىنىدەك[49، 67-69-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ خىتاي ۋە ھىندىستاننىڭ بۇ جەھەتلەردىكى تەجرىبىسى ۋە تېخنىكا ئىقتىدارى تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا  ئەزا دۆلەتلەرگە مۇھىم ھەمكارلىق پۇرسىتى يارىتىپ بەردى.
تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ ئىقتىسادىي تەسىرىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە مۇرەككەپ باھالاش كېرەك. تۈركىيە ئىستاتىستىكا ئىنستىتۇتى (TurkStat) نىڭ 2023-يىللىق سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا[50، 23-25-بەتلەر]، يېقىنقى بەش يىلدا تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن بولغان سودا مىقدارى ٪62 ئاشقان. لېكىن، راند شىركىتىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەھلىل قىلىشىدا تەكىتلەنگىنىدەك[51، 112-114-بەتلەر]، تۈركىيەنىڭ كۈنسېرى ئېشىپ بېرىۋاتقان تاشقى سودا قىزىل رەقىمى بۇ سودا مۇناسىۋىتىنىڭ ئىقتىسادىي ئاجىزلىقىنى كۈچەيتىدىغان خەتەرلىك ئامىل سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈرۈلگەن.
پۇل مۇئامىلىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش نۇقتىسىدىن قارىغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش ھەم پۇرسەت ھەم زور خەۋپ-خەتەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خەلقئارا راسچوت بانكىسى (BIS) نىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[52، 78-80-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ چىقىم سىستېمىسىغا قوشۇلۇش تۈركىيەنىڭ خەلقئارا پۇل مۇئامىلە سودىسىدا باشقا يوللارنى ئېچىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. لېكىن، لوندون ئىقتىساد ئىنستىتۇتىنىڭ باھالىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[53، 45-47-بەتلەر]، بۇ بىرلىشىش تۈركىيەنىڭ غەرب پۇل مۇئامىلە سىستېمىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئاجىزلاشتۇرۇپ قويۇشى شۇنداقلا يەر شارى پۇل مۇئامىلە بازىرىغا كىرىشىنى چەكلەپ قويۇشى مۇمكىن.
گېئوئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن قارىغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش تۈركىيە ئۈچۈن پۇرسەت ھەم ئېغىر خەۋپ-خەتەر ئېلىپ كېلىدۇ. خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئىنستىتۇتى (IISS) نىڭ 2023-يىللىق ئىستراتېگىيەلىك ئالدىن كۆرۈش دوكلاتىدا ئېيتىلغىنىدەك[54، 156-158-بەتلەر]، تۈركىيەنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ۋە رايون پائالىيەتلىرى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ ياۋروپا، ئوتتۇرا شەرق ۋە شىمالىي ئافرىقاغا بولغان تەسىرىنى كۈچەيتىشى مۇمكىن. لېكىن، چاسام سارىيىنىڭ تەھلىللىرىدە تەكىتلەنگىنىدەك[55، 89-91-بەتلەر]، بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئورۇن تۈركىيەنىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا بولۇش ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئارقا كۆرۈنۈشىدە ئىنچىكە تەڭپۇڭلۇقنى تەلەپ قىلىدۇ.
تېخنىكا ھەمكارلىقى ساھەسىدە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش زور پۇرسەت بىلەن تەمىنلىدى، شۇنداقلا بەزى قۇرۇلما خاراكتېرلىك خىرىسلارنى ئېلىپ كەلدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ 2023-يىللىق سانائەت رىقابەت كۈچى دوكلاتىدا ئېيتىلغىنىدەك[56، 234-236-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ خىتاي ۋە ھىندىستاننىڭ تېخنىكا ئىقتىدارى تۈركىيەگە زور ھەمكارلىق پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ. بىراق، ماككىنسېي يەر شارى تەتقىقات ئورنىنىڭ تەتقىقاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[57، 67-69-بەتلەر]، ئوخشاش بولمىغان تېخنىكىلىق ئۆلچەم ۋە بىلىم مۈلۈك ھوقۇقى مەسىلىسى بىرلەشتۈرۈش جەريانىنى مۇرەككەپلەشتۈرىدىغان ئامىللار سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈرۈلگەن.
ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك نۇقتىسىدىن قارىغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىغا بولغان يوشۇرۇن تەسىرى كۆرۈنەرلىك. پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[58، 123-125-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش تۈركىيەنى مەلۇم بىر ئىقتىسادىي بۆلەككە بېقىندى قىلىپ قويۇش خەۋپىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. كارنېگ فوندىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەندەك[59، 45-47-بەتلەر]، بېقىندىلىقنىڭ خەتىرى ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەر ۋە تېخنىكا ئۆتۈنۈپ بېرىش ساھەسىدە روشەن ئىپادىلىنىدۇ.
تۈزۈلمىۋى ئۇيۇشۇش جەھەتتە، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش تۈركىيە ئۈچۈن زور قۇرۇلما ئۆزگىرىش بولۇشى مۇمكىن. ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزىنىڭ 2023-يىللىق تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەندەك[60، 78-80-بەتلەر]، تۈركىيەنىڭ نۆۋەتتىكى تۈزۈم قۇرۇلمىسى ۋە نازارەت قىلىش رامكىسى غەرب ئۆلچىمىگە تېخىمۇ ئۇيغۇن كېلىدۇ. ئاتلانتىك ئوكيان كېڭىشىنىڭ باھالىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[61، 156-158-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن بولۇش جەريانى زور تۈزۈم ئۆزگەرتىش تەننەرخى پەيدا قىلىدۇ.
پۇل سىياسىتى ۋە پۇل مۇئامىلە مۇقىملىقى جەھەتتە، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش يېڭى پۇرسەت ۋە خىرىسقا دۇچ كەلدى. برۇكىڭس ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[62، 89-91-بەتلەر]، يەرلىك پۇل بىلەن سودا قىلىش ئىقتىدارى تاشقى پېرېۋوت زاپىسىنى باشقۇرۇشنى جانلىقلىق بىلەن تەمىنلەيدۇ. لېكىن دۇنيا بانكىسىنىڭ تەھلىلىدە تەكىتلەنگىنىدەك[63، 234-236-بەتلەر]، ئوخشاش بولمىغان پۇل سىياسىتى تۈزۈملىرىگە ماسلىشىش پۇل مۇئامىلە مۇقىملىقىغا يېڭى خەۋپ پەيدا قىلىشى مۇمكىن.