سۈنئىي ئەقىل ھۆكۈمرانلىقى ۋە يۇمشاق كۈچ رىقابىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچىدىن، سانلىق مەلۇمات ئانالىزى ۋە دەلىل توپلاش: خىتاينىڭ ئوچۇق كودلۇق مودېللىرى ياكى غەربنىڭ (مەسىلەن Meta نىڭ Llama مودېلى) ئوچۇق مودېللىرىدىن پايدىلىنىپ، سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى ئاپتوماتىك ئانالىز قىلىش، خىتاي تور دۇنياسىدىكى ئاشكارا ھۆججەتلەرنى (تېندېر ئېلانلىرى، ھۆكۈمەت دوكلاتلىرى) كەڭ كۆلەمدە سۈزۈپ چىقىش ۋە لاگېرلارنىڭ ئورنى، تۈرمىلەرنىڭ كېڭىيىشى ھەققىدىكى دەلىللەرنى تېخىمۇ تېز ۋە سىستېمىلىق توپلاش مۇمكىن. سۈنئىي ئەقىل ئىنسان كۈچى يېتەلمەيدىغان مىليونلىغان بەتلىك ماتېرىياللارنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئوقۇپ، ئىچىدىكى يوشۇرۇن ئۇچۇرلارنى تاپالايدۇ. بۇ ئارقىلىق، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ يېڭى دەلىللىرىنى خەلقئارا سوتلارغا سۇنۇش جەريانى تېزلىشىدۇ.
ئىككىنچىدىن، تىل ۋە مەدەنىيەتنى قوغداش: سۈنئىي ئەقىل تىل مودېللىرىنى (LLMs) ئۇيغۇر تىلىدىكى ماتېرىياللار بىلەن مەخسۇس تەربىيەلەش (Fine-tuning) ئارقىلىق، ئۇيغۇر تىلىنىڭ رەقەملىك دۇنيادىكى مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشقا بولىدۇ. ھازىرقى نۇرغۇن مودېللاردا ئۇيغۇرچە مەزمۇن كەمچىل ياكى خىتايچە مەنبەدىن تەرجىمە قىلىنغان بولغاچقا، غەلەتلىك كۆپ. ئەگەر ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ «ئوچۇق كودلۇق» مودېللىرىنى (مەسىلەن، خىتاينىڭ DeepSeek نىڭ ئاساسىي رامكىسىنى ئىشلەتكەن تەقدىردىمۇ، ئۇنى ئۆزگەرتىپ) ئۇيغۇر ئەدەبىياتى، تارىخى ۋە دىنىي ماتېرىياللىرى بىلەن قايتا تەربىيەلىسە، كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن ساپ ئۇيغۇرچە بىلىم مەنبەسى ھاسىل قىلغىلى بولىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، تەشۋىقات ۋە دىپلوماتىيە: سۈنئىي ئەقىل قوراللىرى تەرجىمە ۋە مەزمۇن ئىشلەپچىقىرىشتا ئىنتايىن تىز. ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى بۇ تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ دەردىنى، گۇۋاھلىق سۆزلىرىنى ۋە دوكلاتلارنى دۇنيادىكى ئونلىغان تىللارغا بىرلا ۋاقىتتا، يۇقىرى سۈپەتتە تەرجىمە قىلىپ تارقىتالايدۇ. بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر دەۋاسىنى پەقەت غەرب دۇنياسىغىلا ئەمەس، بەلكى خىتاي تەشۋىقاتى كۈچلۈك بولغان ئەرەب، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكاسى دۇنياسىغىمۇ ئۆز تىلىدا ئاڭلاتقىلى بولىدۇ.
تۆتىنچىدىن، تور بىخەتەرلىكى ۋە قارشى تۇرۇش: خىتاينىڭ يۇمشاق دېتاللىرىنىڭ ئارقا ئىشىكى (Backdoor)  ۋە بىخەتەرلىك يوچۇقلىرىنى بايقاشتا، يەنىلا سۈنئىي ئەقىلدىن پايدىلىنىشقا بولىدۇ. ئوچۇق كودلۇق مودېللار كودلارنى ئانالىز قىلىشقا ماھىر بولغاچقا، مۇتەخەسسىسلەر خىتاينىڭ نازارەت ئەپلىرىنىڭ (مەسىلەن، تېلېفونلارغا مەجبۇرىي قاچىلىنىدىغان ئەپلەر) قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى يېشىپ، ئۇنىڭدىن ساقلىنىش ياكى ئۇنى قايمۇقتۇرۇش ئۇسۇللىرىنى تېپىپ چىقالايدۇ.
بۇ بۆلەكتە شۇنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇش كېرەككى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىچىدىكى خەلق ئۈچۈن بۇ تېخنىكىلاردىن بىۋاسىتە پايدىلىنىش ئىمكانىيىتى نۆلگە يېقىن. چۈنكى ئىنتېرنېت ۋە قاتتىق دېتاللار تامامەن خىتاينىڭ كونتروللۇقىدا. ئەمما، «خىتاي مۇستەملىكىسىدىن قۇتۇلۇش» كۈرىشى پەقەت  بەلكى يەر شارى مىقياسىدىكى بىر كۈرەش بولغاچقا، چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ تېخنىكىلىق قوراللارنى قانچىلىك پىششىق ئىگىلىشى، كەلگۈسىدىكى مىللەت تەقدىرىنى بەلگىلەشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، «تاشقى ئىشلار» ۋە «زامانىۋى دىپلوماتىيە» (Modern Diplomacy) ژۇرناللىرىدا بايان قىلىنغان خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسى، شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈچۈن ئېغىر بىر سىگنالدۇر. خىتاينىڭ DeepSeek ۋە Moonshot AI قاتارلىق شىركەتلىرى ئارقىلىق قولغا كەلتۈرگەن تېخنىكىلىق بۆسۈشى ۋە يۇمشاق كۈچ دىپلوماتىيەسى، خىتاينىڭ زۇلۇم سىستېمىسىنى تېخىمۇ ئەقلىي، تېخىمۇ ئەرزان ۋە تېخىمۇ يوشۇرۇن ھالەتكە كەلتۈرمەكتە. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ يەر شارى جەنۇبىنىڭ خىتاي تېخنىكىسىغا بېقىنىشى، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىق قوللاشقا ئېرىشىشىنى قىيىنلاشتۇرۇشى مۇمكىن.
بىراق، مەسىلىنىڭ يەنە بىر تەرىپىدە ئۈمىد نۇرىمۇ يوق ئەمەس. «ئوچۇق كود» (Open Source) دېگەن ئۇقۇمنىڭ ئۆزى بىر قوش بىسلىق خەنجەر دېگەنلىك بولۇپ، ئۇ ھاكىمىيەتنىڭ قولىدا زۇلۇم قورالىغا ئايلانسا، ئەركىنلىك ئىزدىگۈچىلەرنىڭ قولىدا ھەقىقەتنى ئاشكارىلاش ۋە مىللىي كىملىكنى ساقلاش قورالىغا ئايلىنالايدۇ. شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ئۆزلىرىنى قوغدىشى ۋە زېمىنىنى ئىشغالدىن قۇتۇلدۇرۇشى ئۈچۈن، ئەنئەنىۋى سىياسىي كۈرەش مىتودىدىن ، «رەقەملىك كۈرەش» (Digital Resistance) ساھەسىگە قەدەم قويۇشى شەرت. بۇ تېخنىكىلىق ئۇسۇللاردىن پايدىلىنىش ئىمكانىيىتى بار، ئەمما  يۇقىرى سەۋىيەلىك ئىلمىي تەتقىقات، ئىستراتېگىيەلىك پىلانلاش ۋە خەلقئارالىق تېخنىكا ئورگانلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ ئىلىپ بېرىش زۆرۈر.
شۇڭا، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتە ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ۋە تەشكىلاتلىرىنىڭ ئالدىدا تۇرغان ۋەزىپە — پەقەت خىتاينىڭ زۇلۇمىنى ئەيىبلەشلا بولماستىن، بەلكى خىتاي ئىشلىتىۋاتقان شۇ «يۇمشاق دېتال» ۋە «سۈنئىي ئەقىل» قوراللىرىنى ئۆزلەشتۈرۈپ، ئۇنى خىتاينىڭ ئۆزىگە قارشى ئىشلىتىدىغان يېڭى بىر «تېخنىكىلىق ئاقىللىق»نى يېتىلدۈرۈشتۇر. زامانىۋى دۇنيادا ھۆرىيەتكە ئېرىشىشنىڭ يولى، تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈك ياكى ھېچ بولمىغاندا تېخنىكىلىق تەڭپۇڭلۇقنى قولغا كەلتۈرۈشكە باغلىقتۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
1.  Daniels, O. J., & Dohmen, H. (2025, July 25). China’s Overlooked AI Strategy: Beijing Is Using Soft Power to Gain Global Dominance. Foreign Affairs.
2.  Modern Diplomacy. (2025, December 02). When software becomes a weapon: SolarWinds is our final warning. Modern Diplomacy.