تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئېشىۋاتقان گېئوپولىتىك تەسىرى: ۋاشىنگتون ئۈچۈن پۇرسەتلەر، رۇسىيە ئۈچۈن باش قېتىمچىلىقى ۋە خىتاي ئۈچۈن قايغۇلار (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئەڭ تەنھا ۋە بىتەرەپ دۆلىتى بولغان تۈركمەنىستان بىلەن تۈركىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت، ئۆزگىچە چوڭقۇرلۇققا ئىگە. دۇنيادىكى بەشىنچى چوڭ تەبىئىي گاز زاپىسىغا ئىگە بولسىمۇ، تۈركمەنىستان بىلەن ئەھمىيەتلىك ئالاقە ئورنىتىشتا قىينالغان غەربكە سېلىشتۇرغاندا، تۈركىيە «بىر مىللەت، ئىككى دۆلەت» سۆزى بىلەن يىلتىز تارتقان ئالاھىدە ئېرىشىش دائىرىسىگە ئىگە. بۇ مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسىنى، 1990-يىللاردىن بۇيان داۋام قىلىۋاتقان تۈرك قۇرۇلۇش شىركەتلىرى ۋە ئېنېرگىيە ھەمكارلىقلىرى تەشكىل قىلىدۇ. تۈرك شىركەتلىرى، تۈركمەنباشىدىكى چوڭ پورت تۈرلىرى ۋە ئارقا داغ ئەقلىي ئىقتىدارلىق شەھىرىنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا، مۇستەقىللىقتىن بۇيان 50 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق تۈرنى ئۈستىگە ئالغان.
تۈركمەنىستاننىڭ ئوتتۇرا كارىدورغا تولۇق قاتنىشىشى، بۇ تۈرگە ئەمەلىيەتچانلىقى ۋە ياۋروپا ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى جەھەتتىن ئىستراتېگىيەلىك كۈچ تەمىنلەيدۇ. تۈركمەنىستاننىڭ قاتنىشىشى، ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىزىستاننىڭ قازاقىستان يەتكۈزۈش يوللىرىغا بولغان بېقىنىشچانلىقىنى ئازايتىدۇ ھەمدە كاسپىي دېڭىزى پورتلىرىدىكى قىستاڭچىلىقنى پەسەيتىدۇ. تۈركىيە، تۈركمەنىستان بىلەن تەبىئىي گاز ئالماشتۇرۇش كېلىشىمى تۈزۈپ، تۈركمەن بايلىقلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا شېرىكلىك تەكلىپ قىلىش ئارقىلىق، بۇ ئىستراتېگىيەلىك يوشۇرۇن كۈچنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈشكە تىرىشماقتا. تۈركمەنىستاننىڭ يېقىنقى مەزگىلدە گاز ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر مۇنبىرىگە قاتنىشىشنى ئويلاشقانلىقى ۋە قارا دېڭىز قاتناش كارىدورى كېلىشىملىرى ئىمزالىشى، بۇ تەنھا دۆلەتنىڭ تاشقى دۇنياغا ئېچىلىش سىگناللىرىنى كۈچەيتمەكتە. تۈركىيە بىلەن بولغان بۇ ئالاھىدە مۇناسىۋەت، ئامېرىكا ۋە غەرب ئۈچۈن، تۈركمەنىستاننىڭ بايلىقلىرىغا ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئورنىغا ئېرىشىش ئۈچۈن بىر ئىشىك رولىنى ئوينىشى مۇمكىن، چۈنكى غەربنىڭ خۇسۇسىي سودا ساھەسى تۈركمەنىستاندا ھازىرمۇ ئىشەنچكە ئېرىشكەن تۈرك شىركەتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشقا تېخىمۇ قىزىقىدۇ.
VII. دوكلاتتا يېتەرلىك تەكشۈرۈلمىگەن تەرەپلەرگە نەزەر
كىران بائېزنىڭ دوكلاتى تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك ھالدا تەكشۈرۈپ چىققان بولسىمۇ، ئىلمىي باھالاش نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بەزى نازۇك ۋە ھالقىلىق نۇقتىلارنى يېتەرلىك دەرىجىدە چوڭقۇر تەكشۈرمىگەن. بۇ كەمچىلىكلەرنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا، رايوننىڭ تور ۋە تېلېگراف ئۇل ئەسلىھەسىدىكى تەسىر تالىشىش كۈرىشىنىڭ تەپسىلاتى تۇرىدۇ. رۇسىيە ۋە خىتاي ئوتتۇرا ئاسىيادا پەقەت ھەربىي جابدۇقلار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى تور كۆزىتىش ۋە ئالاقە ئۇل ئەسلىھەسى (مەسىلەن، خۇاۋېي ۋە رۇس تېلېگراف گىگانتلىرى) ئارقىلىقمۇ چوڭقۇر كونترولنى قولغا كەلتۈرگەن. تۈركىيەنىڭ بۇ ساھەدىكى مەۋجۇتلۇقى، پەقەت ت د ت ئىچىدىكى تور بىخەتەرلىكى كېڭەشلىرىگە چاقىرىق قىلىش سەۋىيەسىدە قېلىپ، ئەمەلىيەتتە غەربكە ماس كېلىدىغان تېلېگراف ئۆلچەملىرىنى رايونغا قانچىلىك دەرىجىدە سىڭدۈرەلەيدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس.
ئىككىنچىدىن، دوكلات، مەدەنىيەت ۋە پانتۈركىزمنى ئىپادىلەيدىغان سۆزلەرنىڭ چەكلىمىلىرىنى قەيت قىلغان بىلەن، بۇ سۆزنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىسلامىي ئويغىنىش مەزمۇنىدىكى ئورنىنى يېتەرلىك تەكشۈرمىگەن. تۈركىيەنىڭ دىيانەت پائالىيەتلىرى 1990-يىللاردا ئەندىشە پەيدا قىلغان بولسىمۇ، بۈگۈنكى كۈندە سەئۇدى ئەرەبىستان، ئىران، ھەتتا يەرلىك رادىكال گۇرۇپپىلارنىڭ دىنىي تەسىرى ئالدىدا، تۈركىيە دىيانەتنىڭ رولى قانچىلىك دەرىجىدە ئۆزگەرتىش كۈچىگە ئىگە؟ تۈركىيەنىڭ لايىك ۋە سۈننىي كىملىكى رايوندىكى مەزھەپ ۋە سىياسىي ئىسلام ئېقىملىرى ئالدىدا قانداق بىر تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىماقتا؟ بۇ مەدەنىيەت توقۇنۇش ساھەسىنى تەپسىلىي تەھلىل قىلىش تۈركىيەنىڭ يۇمشاق كۈچىنىڭ ھەقىقىي تەسىر دائىرىسىنى تېخىمۇ ياخشى كۆرسىتەلەيتتى.
ئۈچىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم كەمچىلىكى شۇكى، دوكلات تۈركىيەنىڭ ئېشىۋاتقان رايونلۇق كۈچىنىڭ خىتاينىڭ سىستېمىلىق زۇلۇمى ئاستىدىكى ئۇيغۇرلار ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ئۈچۈن نېمىنى ئىپادىلەيدۇ؟ دېگەن سوئال ھەققىدە ئازراقمۇ توختالمىغان. تۈركىيەنىڭ رايوندىكى مەۋجۇتلۇقىنى خىتاي ۋە رۇسىيەگە قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ئامىل سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇشى، ئەنقەرەنى بېيجىڭغا قارشى قاتتىق پوزىتسىيە تۇتۇشتا قىيىن قىستاق ئىچىگە قويماقتا. بۇ ئىستراتېگىيەلىك جىمجىتلىق، دوكلاتنىڭ مەركەزلىشىپ تەكشۈرمىگەن، ئەمما تۈركىيەنىڭ گېئوپولىتىك ئورنىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىنسانىي ئۆلچەملىرىنى بەلگىلەيدىغان ھالقىلىق تېما.
VIII. ۋاشىنگتون ئۈچۈن سىياسەت يەكۈنلىرى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئاپتونومىيەسى
تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۈچىيىۋاتقان تەسىرى، ئامېرىكانىڭ سىياسەتچىلىرى تەرىپىدىن، ئەنقەرە بىلەن بولغان كەڭ كۆلەملىك ئىختىلاپلارغا قارىماي، ئىجابىي تەرەققىيات دەپ قارىلىشى كېرەك. ئامېرىكانىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى نىشانلىرى (ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش، خىتاي ۋە رۇسىيەگە تاللاش سۇنۇش، رايونلۇق مۇقىملىقنى ئىلگىرى سۈرۈش) نەزەردە تۇتۇلغاندا، تۈركىيەنىڭ پائالىيەتلىرى ئامېرىكا مەنپەئەتلىرىنى ئەرزان تەننەرق بىلەن ئىلگىرى سۈرۈش يوشۇرۇن كۈچىنى ئېلىپ كېلىدۇ. تۈركىيە رايوندا يىلتىز تارتقان، ئىشەنچلىك ۋە غەرب بىلەن ھەمكارلىشالايدىغان بىر ئاكتىيور.