ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئىسلام قانۇنى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىر قانچە ئايەت ۋە ھەدىسمۇ بۇ ھەقتە توختالغان.  بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، بەزى تور شىركەتلىرىنى چىكىلىش قېتىم سانىنى ئاساس قىلىدىغان ئېلان تۈزۈلمىلىرى ئارقىلىق ئابۇنېتلارنى ھىيلە ۋە ئالدامچىلىققا ئىتتىرىۋاتىدۇ، دەپ قاراشقا بولىدۇ. چۈنكى  چىكىلىش قېتىم سانى بىلەن ئوڭ تاناسىپ ھالدا ھەق بېرىلىدىغان بۇ سىستېمىدا ئېلان بېرىلگەن سەھىپەنىڭ ئىگىسى،  تېخىمۇ كۆپ كىشىنىڭ ئۇ ئېلاننى بېسىشى ئۈچۈن ھەرخىل ۋاستىلارنى سىنايدۇ ۋە سىنىماقتا. ئەگەشكۈچىلىرىگە ۋە سەھىپىسىنى زىيارەت قىلغۇچىلارغا ئىزچىل تۈردە مۇناسىۋەتلىك ئېلاننىڭ ئۇلانمىسىنى يوللاۋاتىدۇ ياكى سەھىپىنى، بولۇپمۇ ئۇلانمىنى باسمىسا بولمايدىغان بىر تەرزدە لاھىيەلەۋاتىدۇ. نەتىجىدە زىيارەتچىلەر ئۆزىگە مۇناسىۋەتسىز بولسىمۇ بەزى ئېلانلارنى بېسىشقا مەجبۇر بولۇپ قىلىۋاتىدۇ. بۇخىل ئەھۋال ئېلان چىقارغان كىشىنىڭ نامۇۋاپىق يوللاردىن ھەق ئېلىشىغا سەۋەپ بولماقتا.
ئۇنىڭدىن باشقا، فىلتىرلىگەندىن(سۈزۈش) كىيىن بېرىلىدىغان بۇ ئېلانلارنىڭ مەزمۇنىدىمۇ مەسىلە بار. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئېلاننى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا چىقارغۇچى(كىشى ياكى ئېلان شىركەتلىرى) توختامغا بىنائەن ئېلان بەرگۈچىنىڭ بارلىق ئېلانلىرىنى چىقىرىپ بېرىشى كېرەك. بۇ خىل ئەھۋال ئاستىدا ئىسلام دىنى چەكلىگەن بەزى مەھسۇلاتلار ( مەسىلەن ، ھاراق تۈرىدىكى مەھسۇلاتلار ) ياكى ئىسلام دىنىغا قارشى بەزى ئوي – پىكىرلەر ۋە ئىدېئولوگىيەلەر ( مەسىلەن ، چېركاۋ ئېلانلىرى ) ياكى شەھۋانىي مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى خالاپ-خالىماي بېرىلىشى كېرەك.
ئىجتىمائىي تور ۋاستىلىرىنى ئىشلىتىشكە مۇناسىۋەتلىك بىر باشقا ئۆلچەم، دوستلۇق تەلەپلىرىنىڭ زۆرۈر تېپىلغاندا، ئىلمى بىر سەۋەبتىن ۋە قارشى تەرەپنى بىئارام قىلمايدىغان نىسبەتتە چەكلىك تۇتۇلىشىدۇر. ئەكسىچە بولغاندا ھەرقېتىم ئۆچۈرۈپ تاشلىغان ۋە قوشۇشنى خالىمايدىغانلىقىمىزنى بىلدۈرگەن تۇرۇغلۇق، يەنە جاھىللارچە ئايرىمخانىلىرىمىزغا ئەۋەتىلگەن يوللانمىلار، پەرۋا قىلمىساقمۇ ياكى نەزەرگە ئالمىساقمۇ يەنە كىلىۋىرىپ بىئارام قىلىدىغان دوستلۇق تەلەپلىرى،« ئى مۆمىنلەر! باشقىلارنىڭ ئۆيلىرىگە (كىرىشكە) ئىجازەت سورىمىغىچە ۋە ئۆي ئىگىسىگە سالام بەرمىگىچە كىرمەڭلار » دېگەن ئايەت ۋە «سىلەرنىڭ بىرىڭلار(باشقا بىرىنىڭ ئۆيىگە كىرمەكچى بولسا) ئۈچ قېتىم رۇخسەت سورىسۇن، ئەگەر رۇخسەت بىرىلمىسە قايتىپ كەتسۇن. »دىگەن ھەدسىدە كۆزدە تۇتۇلغان كىشىنىڭ شەخسىي ھەق-ھۇقۇقلىرىغا ئوچۇقتىن-ئوچۇق دەخلى-تەرۇر قىلىۋاتىدۇ. بۈگۈن ئىنتېرنېت ئۇللۇق ئالاقە ۋاستىلىرىدا يوللىنىۋاتقان ھەر 100 ئىلخەتنىڭ 76 دانىسىنىڭ كېرەكسىز(ئىھتىياجدىن سىرىت)  ئىكەنلىكى نەزەرگە ئېلىنغاندا بۇ دەخلى- تەرۇزنىڭ دەرىجىسى تېخىمۇ ئايدىڭلشىىدۇ.
تەتقىقاتلاردا ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ كېرەكسىز ئۇچۇر، سۆھبەت ۋە دىيالوگلار تۈپەيلى كىشلەرنىڭ زىھنىنى خورىتىپ، ئەستە ساقلاش قابىلىيىتىنى تۆۋەنلىتىپ، ئۇنتۇغاقلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقانلىقى تەكىتلەنمەكتە.  ئىسلام تارىخىدا ئەستە تۇتۇش قابىلىيتىنىڭ تۆۋەنلىكىدىن ئاغرىنغان ئىمام شافىنىڭ قارىشىچە،  مەنپەئەتسىز ئىشلار بىلەن ھەپىلىشىدىغان كىشلەر باتىل ۋە بىكار ئىشلارنىڭ قۇلى بولۇپ قالىدۇ. كىشىلەرنىڭ ئۆزىگە مۇناسىۋەتسىز ئىشلارنى تەرك ئېتىشىنى ئىسلامىي گۈزەللىك  دەپ سۈپەتلىگەن ھەدىس، بۇھەقتە تەقىپ قىلىدىغان ئىىشلارغا ئۆلچەم قىلىنىشى كېرەك.
رىئال تۇرمۇشتىكى ھەر خىل ئىش-پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسىگە دېگۈدەك ئىمكانىيەت ياراتقان ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنى ھەم بۇ جەھەتتىن ھەمدە ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە بولغانلىقى سەۋەبىدىن ئىسلام قانۇنى نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلىش مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. نۆۋەتتە، ئەگەر ئىجتىمائىي ھەمبەھىرلەش سۇپىلىرى ئىلمى يوسۇندا ئىشلىتىلمىگەندە ھەرخىل زىيانلىق ئاقىۋەتلەرنىڭ كېلىپ چىقىدىغانلىقىغا دائىر ماتېرىياللاردا مۇھىم دەلىللەر تىپىلىدۇ.
بۇ مەسىلىگە ناھايتى ئەستايىدىللىق بىلەن مۇئامىلە قىلغان ئىسلام ئالىملىرىمۇ ئۆزلىرىدىن سورالغان سوئاللارنى چۆرىدىگەن ئاساستا ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ ۋاقىت ئىسراپچىلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى، زىھننى ئەھمىيەتسىز ئىشلار بىلەن خورىتىشى، دىققەتنى چېچىش، مۇتەكەببىرلىك، ئۆزىگە مەپتۇن بولۇش قاتارلىق روھى ۋە جىسمانى ساغلاملىققا خەۋپ پەيدا قىلىدىغان سەلبىي ئامىللارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى، شەخسىي ئۇچۇرلارنى دەخلى- تەرۇزگە ئۇچرىتىشى، گەپ توشۇش(جاسۇسلۇق) غەيۋەت، يالغانچىلىق، باشقىلارنى ھاقارەتلەش ۋە ساختىپەزلىككە ئوخشاش ئىش- ھەركەتلەرنىڭ مەيدانغا كىلىشىگە پۇرسەت يارىتىپ بىرىشى قاتارلىق پاسسىپ تەرەپلىرىنىڭ توغرا ئەمەسلىكى توغرىسدا باياناتلارنى بەرگەن. بۇنىڭغا ياندىشىپ ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا مەيدانغا كەلگەن شەرىئەت رۇخسەت قىلمىغان بەزى ئىش-ھەرىكەتلەر تۈپەيلىدىن «سدّ الذرائع» پرىنسىپىگە تايىنىپ، مەۋھۇم دۇنيانى پۈتۈنلەي ھارام دەپ ھۆكۈم قىلغان  قىسمەن پەتىۋالارنىڭ ئەمەلىي تۇرمۇشقا ماس كەلمەيدىغانلىقىنى تەكىتلەپ ئۆتسەك خاتالاشقان بولمايمىز. يىغىنچاقلاپ ئىيىتقاندا، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىشكە باھا بەرگەندە، شەرئى ئۆلچەملەرگە رىئايى قىلىنىش شەرتى بىلەن ئومۇمنىڭ مەنپەئەتى(المصلحة ) ۋە مۇباھ پرىنسىپلىرى رامكىسى ئىچىدە باھا بېرىلسە تېخىمۇ مۇۋاپىق بولىدۇ.