سىز يالغانچىمۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۆتىنچىدىن، يۇقىرىدا تەكىتلىگىنىمدەك يالغانچىلىق ئەسلىدە بىر مەقسەتلىك قىلمىش ھېساپلىنىدۇ، ھالبۇكى بۇ ھەدىستە ئاڭلىغاننىڭ ھەممىسىنى سۆزلىگۈچىدە ئەگەر ئۇ مەقسەتلىك بىر سۇخەنچى، پىتنىخور بولمىسلا، گەرچە ھېچقانداق يالغان ئېيتىش مۇددىئاسى بولمىسىمۇ، ئۇنىڭ ئەمەلىي قىلمىشىدا يالغاننى يەتكۈزۈپ تاشلاش ئېھتىماللىقى يۈكسەك بولغىنى ئۈچۈن يەنىلا يالغانچىلىق بابىغا تەۋەلىكى بايان قىلىنغان. يەنى، ئۇنىڭ يالغان ئېيتماسلىق نىيىتى، ئۇنىڭ يالغان يەتكۈزۈپ تاشلاش ئەمەلىيىتىنى ئاقلىيالمايدۇ. ھەتتا ئۇ ساۋاپ ئىزدەپ شۇ ئاڭلىغان سۆزنى يەتكۈزگەن بولۇشى مۇمكىن. ۋەھالەنكى يەتكۈزگەن سۆز يالغان بولغىنى ئۈچۈن نەتىجە ئېتىبارى بىلەن ساۋاپقا ئېرىشەلمەيلا قالماستىن ئەكسىچە يالغانچى تامغىسى ئۇرۇلۇپ قېلىش ئېھتىماللىقى بولىدۇ. بۇ بىزنىڭ بەزىدە بەزى خاتا قىلمىشلىرىمىزنى ياخشى نىيىتىمىزنى باھانە قىلىپلا ئاقلاپ ئۆزىمىزگە تەسەللى تېپىشىمىزغا بىر رەددىيە بولالايدۇ. دېمەك، بۇ ھەدىس يەنە نىيەت بىلەن ھەرىكەتنىڭ بىردەك بولۇشى كېرەكلىكىگە، بەزى ئىشلاردا نىيەتنىڭلا ئەمەس، يەنە نەتىجە، ئاقىۋەتنىڭمۇ ئېغىر باسىدىغانلىقىغا ئىما قىلىدۇ.
بەشىنچىدىن، ھەدىس مۇسۇلمانلار ئۈچۈن سۆز-ھەرىكەتتە ئېنىقلىق،توغرىلىقنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدۇ. چۈنكى، ئاڭلىغانلا نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى يەتكۈزۈشكە خۇشتارلارنىڭ ھېچقايسىسى ئەمەلىيەتتە ئېغىزىدىن چىقىۋاتقان ياكى تارقىتىۋاتقان ئۇچۇرىنىڭ ئەسلى مەنبەسىنى بىلمەيدۇ، بىلىشنى مۇھىم دەپمۇ قارىمايدۇ، سۈرۈشتۈرۈپمۇ ئولتۇرمايدۇ. تارقىتىش ھەۋىسى سۈرۈشتۈرۈشنىڭ جاپاسىنى بېسىپ چۈشىدۇ. پەقەت ئۆزىگە ياققانلىقى، قىزىقارلىق ئىكەنلىكى دېگەندەك ئاددى سەۋەبلەر بىلەنلا تارقىتىدۇ. ئاقىۋىتى بىلەن قىلچىمۇ ھېسابلىشىپ ئولتۇرمايدۇ. بۇ ھەدىس بىزگە بىز ئاڭلايدىغان ۋە يەتكۈزىدىغان ئۇچۇرلارنىڭ مەنبەسىگە ، توغرا-خاتالىقىغا ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىشنى، ئۇنى بىر تۈپكى تۇرمۇش پوزىتسىيىسىگە ئايلاندۇرۇشنى سەمىمىزگە سالىدۇ. چۈنكى، بىز ئاڭلىغانلىرىمىزدىن يالغان ئۇچۇرلارنىڭ يالغانلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ تارقاتمايمىز. ئۇنى يالغان ئەمەس دەپ قارىغانلىقىمىز ئۈچۈن تارقىتىمىز. ئەگەر ئۇچۇرلارنىڭ ئىشەنچلىك ياكى ئەمەسلىكىگە ئۆزىمىز دىئاگنوز قويالىساق، ئەلۋەتتە تارقاتمايمىز. دېمەك، ھەدىس روھىدىن مەلۇمكى، ھەر بىر مۇسۇلمانغا نىسبەتەن يېگەن تاماقلىرىدىكى ھالال-ھارامغا دىققەت قىلىش قانچىلىك مۇھىم بولسا، قوبۇل قىلغان ئۇچۇرلىرىدىكى راست-يالغاننى پەرقلەندۈرۈشمۇ شۇ دەرىجىدە ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ بەكرەك مۇھىمدۇر. چۈنكى تاماقتىكى ھارامنىڭ زىيىنى بىر شەخس بىلەن چەكلەنسە، سۆزلەردىكى يالغاننىڭ زىيىنى پۈتۈن جەمىئيەتكە زەرەر يەتكۈزىدۇ. پىتنە، ئىتتىپاقسىزلىق تېرىيدۇ. بىز ئەنە شۇ توغرىلىققا، ئېنىقلىققا سەل قاراش ئادىتىمىز تۈپەيلىدىن باشقىلارغا كەۋسەر بەردىم دەپ زەھەر بېرىشىمىز مۇمكىن.
ئالتىنچىدىن، ئاڭلىغان ئۇچۇرلارنى چىنلىق نۇقتىسىدىن راست، يالغان دەپ ئىككى تۈرگە ئايرىش مۇمكىن. يەنە ئىنچىكىلىسەك راست دەپ قارىغان ئۇچۇرلارنىمۇ پايدىلىق ياكى پايدىسىز، ئەھمىيەتلىك ئەھمىيەتسىز دېگەندەك تۈرلەرگە ئايرىش مۇمكىن. دېمەك، بۇ نۇقتا بىلەن ھەدىسنى بىرلەشتۈرۈپ قارىغىنىمىزدا، ئاڭلىغانلىرىمىز ئىچىدىكى ئۆزى راست ئەمما پايدىسىز ئۇچۇرلارنى يەتكۈزۈشمۇ يالغانچىلىق بابىغا تەۋە بولۇپ قالىدۇ. چۈنكى ئاددى ھايات تەجرىبىلىرىدىنمۇ بىلىش مۇمكىنكى، ئەسلى راست ئەمما بەزى ئەھمىيەتسىز سۆزلەرنى يەتكۈزۈش نۇرغۇنلىغان كۆڭۈل ئاغرىقلىرىغا، ئارىلارنىڭ بۇزۇلۇشىغا سەۋەب بولىدۇ. راست ئىكەنلىكىنىڭ ئۆزىلا چوقۇم ئۇ سۆزلەرنىڭ تارقىلىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. دىنىمىز رۇخسەت قىلغان يالغانلارنىڭ بىرى باشقىلارنىڭ ئارىسىنى تۈزۈش ئۈچۈن ئېيتىلغان يالغاندۇر.< كىشىلەرنىڭ ئارىلىرىنى تۈزەش ئۈچۈن يالغان گەپ قىلغان كىشى يالغانچى ھېسابلانمايدۇ> بۇخارى، مۇسلىم. بۇ ھەدىسنى تەتۈر نۇقتىدىن چۈشەنگىنىمىزدە، ئارىنى تۈزەش ئۈچۈن يالغان گەپ قىلىشقا رۇخسەت قىلىنغان يەردە، ئارىنى بۇزىدىغان راستلارنى سۆزلىمەسلىك كېرەك دېگەن مەنە ھەم چىقىدۇ. كىشىلەرنىڭ ئارىسىنى بۇزىدىغان، ئىتتىپاقسىزلىققا سەۋەب بولۇش ئېھتىمالى بولغان راست سۆزلەرنى سۆزلەشتىن سۆزلىمەسلىك، تارقىتىشتىن تارقاتماسلىق ئەۋزەلدۇر. يەنى، راست سۆزلەرنىڭ ھەممىسى پايدا ئەكىلىشى ناتايىن. بىراق، يالغانلارنىڭ ھەممىسىنىڭ زىيان ئەكىلىشى شۈبھىسىزدۇر. ئەلۋەتتە جايىز يالغانلار بۇنىڭدىن مۇستەسنا.
يەتتىنچىدىن، بۈگۈنكى كۈندە ئاڭلىغانلا نەرسىنىڭ ھەممىنى سۆزلەپ يۈرۈشنى، ئوقۇغانلا نەرسىلەرنىڭ مەنبەسىنى سۈرۈشتۈرمەستىن، تەھقىقلىمەستىن ئىشىنىش، شۇنداقلا يېزىپ تارقىتىش دەپ تەپسىر قىلىشقىمۇ بولىدۇ. چۈنكى ئوقۇشنى ئاڭلاشنىڭ بىر شەكلى، يېزىشنى بولسا سۆزلەشنىڭ بىر شەكلى دېيىشكە بولىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، مەزكۇر ھەدىستىن بىزنىڭ ئىلمىي تەتقىقات يېزىقچىلىقىمىز ئۈچۈنمۇ بىر ئۆلچەم چىقارغىلى بولىدۇ. يەنى ئوقۇغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىگە يەڭگىللىك بىلەن ئىشىنىپ كەتمەسلىك، مەنبەنى ئېنىقلاش، دەلىللەرنى تەھقىقلەش ئەسلىدە مۇسۇلمان تەتقىقاتچىلارنىڭ ئەڭ ئەقەللىي مېتودى بولۇشى كېرەك ئىدى.
ئەمدى ھەدىسنىڭ بىز بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە كېلەيلى.