خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى(شەرقىي تۈركىستان) ئۇيغۇرلارغا قارشى يۈرگۈزگەن زۇلۇملىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئېنىقلىمىسىغا توغرا كېلىدىغان-كەلمەيدىغانلىقى توغرىسىدا تەنقىدىي تەھلىل (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ باب ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ خەلقئارالىق قانۇندىكى ئېنىقلىمىسىنى تەپسىلىي تەھلىل قىلىپ، شىنجاڭدىكى ۋەقەلەرنىڭ بۇ ئېنىقلىمىغا قانچىلىك  ماس ياكى  ئەمەسلىكىنى تەكشۈرۈشتىن ئىبارەت. ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئۇقۇمىغا 1948-يىللىق «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش كېلىشىمى» (Genocide Convention) نىڭ 2-ماددىسىدا ئېنىقلىما بېرىلگەن بولۇپ، بۇ ئېنىقلىمىغا كۆرە، ئ‍ىرقىي قىرغىنچىلىق بەش خىل ھەرىكەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: مۇئەييەن بىر توپنىڭ ئەزالىرىنى ئۆلتۈرۈش، جىسمانىي-روھىي زىيان يەتكۈزۈش، توپنىڭ جىسمانىي يوقىلىشىغا سەۋەبچى بولۇش، تۇغۇتنى چەكلەش ۋە بالىلارنى مەجبۇرىي ئايرىۋېتىش[Genocide Convention, Article 2]. بۇ تەتقىقاتتا پەقەت جىسمانىي ياكى روھىي زىيان يەتكۈزۈش، تۇغۇتنى چەكلەش ۋە بالىلارنى مەجبۇرىي ئايرىۋېتىشتىن ئىبارەت ئۈچ خىل ھەرىكەت ھەققىدە توختىلىمىز. بۇ ئۇقۇمنى تۇنجى قېتىم رافائېل لەمكىن ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى بىر توپنىڭ مەدەنىيەت، تىل، دىن ۋە ئىقتىسادىي ئاساسلىرىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان سىستېمىلىك ھەرىكەت دەپ چۈشەندۈرگەن [Lemkin, 1944].
ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ماددىي ھەرىكەت ۋە مەنىۋى ھەرىكەتتىن ئىبارەت ئىككى ئاساسىي ئېلېمېنتى بار. ماددىي ئېلېمېنت يۇقىرىدىكى ھەرىكەتلەرنى، مەنىۋى ئېلېمېنت بولسا بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ بىر گۇرۇھنى (مىللىي، ئېتنىك، ئىرقىي ياكى دىنىي) قىسمەن ياكى تولۇق يوقىتىش نىيىتى بىلەن قىلىنغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [ICC Elements of Crimes, 2011]. «The Prosecutor v Jean-Paul Akayesu» دېلوسىدا سوت، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ باشقا جىنايەتلەردىن پەرقلىنىدىغان ئالاھىدىلىكىنىڭ «ئالاھىدە نىيەت» ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن [ICTR, 1998]. نىيەتنى دەلىللەش قىيىن بولغاچقا، «The Prosecutor v Nchamihigo» دېلوسىدا ياردەمچى دەلىللەر (circumstantial evidence) نىڭ، يەنى سىستېمىلىق ھۇجۇم، تەكرار زىيانكەشلىك ۋە كىملىككە قارشى ھەرىكەتلەرنىڭ نىيەتنى كۆرسىتىدىغانلىقى قارار قىلىنغان [ICTR, 2008].
جىنسىي ۋە جىنسىيەتكە ئاساسلانغان زوراۋانلىقمۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر قورالى دەپ قارىلىدۇ. «The Prosecutor v Anto Furundzija» دېلوسىدا زورلاش جىسمانىي-روھىي زىياننىڭ ئەڭ ئېغىر شەكلى دەپ تەرىپلەنگەن [ICTY, 1998]. «Akayesu» دېلوسىدا، زورلاش ۋە جىنسىي زوراۋانلىق توپنى يوقىتىش نىيىتى بىلەن قىلىنسا، ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ قارىلىدىغانلىقى ئېنىق بېكىتىلگەن [ICTR, 1998].
شىنجاڭدىكى ۋەقەلەرگە كەلسەك، بۇ تەتقىقاتتا بىر قانچە دەلىل كەلتۈرۈلىدۇ:
– جىسمانىي ۋە روھىي زىيان: 2021-يىلى ب د ت ئىنسان ھوقۇقى يىغىنىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ لاگېرلاردا تىرىك ھالەتتە بەدەن ئورگانلىرىنىڭ ئېلىنىۋاتقانلىقى، بۇ ھەرىكەتنىڭ پەقەت ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغانلىقى بايان قىلىنغان [OHCHR, 2021]. يەنە، ئۇيغۇرلار ھالال يېمەكلىكتىن مەھرۇم قىلىنىپ، دىنىي ئەركىنلىكلىرى چەكلەنگەن، بۇنى روھىي زىيان دەپ  قاراشقا بولىدۇ [Human Rights Watch, 2018].
– تۇغۇتنى چەكلەش: ئۇيغۇر ئاياللار مەجبۇرىي تۇغماس قىلىنىپ، IUD (تۇغۇتنى چەكلەش يۇمشاق قورالى) تەدبىرلىرى قوللىنىلغان، بۇ تەدبىر ئۇيغۇرلار توپىنىڭ كۆپىيىشىنى چەكلەش مەقسىتىدە يۈرگۈزۈلمەكتە [Australian Strategic Policy Institute, 2021].
– بالىلارنى ئايرىۋېتىش: لاگېردىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرى دۆلەت يېتىمخانىلىرىغا ئېلىپ كېتىلىپ، مەجبۇرىي شەكىلدە خىتاي مەدەنىيىتىگە ماسلاشتۇرۇلماقتا [Amnesty International, 2021].
ماقالىدە، بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ سىستېمىلىق ۋە مەقسەتلىك يۈرگۈزۈلگەنلىكى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتنىك ۋە دىنىي كىملىكىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغانلىقى تەكىتلەنگەن. بۇ، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ئېلېمېنتلىرىنىڭ شىنجاڭدا مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ دەپ خۇلاسە قىلىنغان.
3 -باب: ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنىڭ ئېنىقلىمىسى(Definition of Crimes Against Humanity)
بۇ بابتا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنىڭ خەلقئارالىق قانۇندىكى ئېنىقلىمىسى ۋە شىنجاڭدىكى ۋەقەلەرنىڭ بۇ ئېنىقلىمىغا ماس كېلىش-كەلمەسلىكى تەپسىلىي تەكشۈرۈلگەن. ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتكە «رىم نىزامنامىسى» (Rome Statute, 1998) نىڭ 7-ماددىسىدا تەبىر بېرىلگەن بولۇپ، بۇ جىنايەت سىستېمىلىق ياكى كەڭ كۆلەمدە، پۇقرالارغا قارشى يۈرگۈزۈلگەن ھۇجۇم دەپ قارىلىدۇ [ICC Statute, Article 7]. بۇ تەتقىقاتتا ئىككى خىل ھەرىكەت نەزەردە تۇتۇلغان: قاماق ياكى ئەركىنلىكنى قاتتىق چەكلەش ۋە جىنسىي جىنايەتلەر (زورلاش، مەجبۇرىي نىكاھ، تۇغماس قىلىش). بۇ جىنايەتنىڭ ئۈچ شەرتى بار: 1) ھەرىكەت قانۇندا كۆرسىتىلگەن جىنايەت بولۇشى، 2) سىستېمىلىق ياكى كەڭ كۆلەملىك بولۇشى، 3) پۇقرالارغا قارشى يۈرگۈزۈلگەن بولۇشى [ICC Statute, Article 7]. بۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقتىن پەرقلىق ئالاھىدىلىكى، بۇ جىنايەتتە «ئالاھىدە نىيەت» تەلەپ قىلىنمايدۇ، پەقەت ھۇجۇمنىڭ پۇقرالارغا قارشى يۈرگۈزۈلگەنلىكى يېتەرلىك دەپ قارىلىدۇ.
شىنجاڭدىكى ۋەقەلەر تەھلىل قىلىنغاندا، تۆۋەندىكى دەلىللەر كەلتۈرۈلگەن:
– قاماق ۋە ئەركىنلىكنى چەكلەش: 1 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر لاگېرلاردا تۇتۇلغان بولۇپ، بۇ تۇتقۇنلار 48 خىل «كۈندىلىك» ھەرىكەت »، يەنى، چەت ئەلگە چىقىش، WhatsApp ئىشلىتىش، دىنىي گەپ قىلىش) سەۋەبىدىن قاتارلىقلار سەۋەبىدىن قانۇنسىز تۇتۇلماقتا [Casku, 2020]. بۇ سىستېمىلىك باستۇرۇش خىتاينىڭ «خىتايلاشتۇرۇش سىياسىتى» نىڭ بىر قىسمى بولۇپ، كەڭ كۆلەمدە يۈرگۈزۈلمەكتە [Amnesty International, 2021]. نازارەت تېخنىكىلىرى (CCTV، سۈنئىي ئەقىل) ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ھەرىكىتى، يۈز ئىپادىسى ۋە سۆزلىرى كۆزىتىلىدۇ [Soliev, 2020].