شى جىنپىڭ ۋە خىتاي ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كىرىزىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ خىل «ئىككىنچى دەرىجىلىك ھوقۇق مەركىزى»نىڭ شەكىللىنىشى رەئىس تەرىپىدىن تەبىئىي ھالدا تەھدىت دەپ قارىلىدۇ. ھەربىي ھوقۇق رەئىستىن ئەسكەرلەرگە بىۋاسىتە بارىدىغان تۈز سىزىق بولۇشتىن توختاپ، ئوتتۇرىدا بىر «توك ئۈزگۈچ» پەيدا بولىدۇ. رەئىس كۆرىدىغان پاكىتلار سۈزگۈچتىن ئۆتكۈزۈلگەن بولۇشى، بۇيرۇقلارنىڭ ئىجرا قىلىنىشى كەسپىي «دەرۋازىۋەنلەر» تەرىپىدىن ئۆزگەرتىلگەن بولۇشى، كادىرلارنىڭ سادىقلىقى بولسا رەئىسكە ئەمەس، بەلكى ئۆزلىرىنىڭ ھامىيسىغا قارىتىلغان بولۇشى مۇمكىن. مۇتلەق رەھبەرلىك سىستېمىسى بۇنداق ئەھۋالغا ھەرگىزمۇ چىداپ تۇرالمايدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئارمىيەنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى قاتلاملىرىغا قاراپ كېڭىيىۋاتقانلىقىنىڭ سەۋەبى دەل مۇشۇ يەردە. تازىلاشنىڭ سەۋەبى كۆپىنچە ھاللاردا كىمنىڭ قانچىلىك پۇل يەۋالغانلىقى ئەمەس، بەلكى رەئىسنىڭ ئالاقە يولىنىڭ ۋاكالەتچىلەر تەرىپىدىن «قولغا ئېلىۋېلىنغانلىقى»نى، يەنى ئۆزىنىڭ ھەقىقىي ئۇچۇرلارغا ئېرىشەلمەيۋاتقانلىقىنى ۋە بۇيرۇقلىرىنىڭ تولۇق ئىجرا قىلىنمايۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىشىدۇر. بۇنداق ئەھۋالدا، بىردىنبىر تاللاش «چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش» نامى ئاستىدا زەربە بېرىش بولىدۇ. جاڭ يوۋشيا، ليۇ جېنلى ۋە ئۇلاردىن بۇرۇنقىلار دۇچ كەلگەن مەسىلە شۇكى، شى جىنپىڭ كونتروللۇقىدىكى سىستېما ئۇلارنى مۇقەررەر ھالدا شى جىنپىڭ ئۈچۈن بىر «مەسىلە»گە ئايلاندۇرۇپ قويغان.
بۇ مېخانىزم يەنە نېمە ئۈچۈن ھەربىي ساھەدىكى تازىلاشنىڭ مۈلكىي ساھەدىكىدىن تېخىمۇ كەسكىن بولۇۋاتقانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى شەخسىي سادىقلىق سىستېمىسىغا قانچىكى ئايلانسا، ئەمەلىيەتتە ئۇ مۇئاۋىن رەئىسلەرگە ئوخشاش ۋاكالەتچى شەخسلەرگە شۇنچە بەك تايىنىپ قالىدۇ، نەتىجىدە ئۇلار ئويلىمىغان يەردىن تېخىمۇ زور ھوقۇققا ئېرىشىدۇ.
بۇ يەردە بىر قۇتۇلغۇسىز دەۋرىي ھالقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ: رەئىس ھوقۇقنى قانچىكى مەركەزلەشتۈرسە، ۋاكالەتچىلەرگە شۇنچە بەك تايىنىدۇ؛ ئۇلارغا قانچىكى تايانسا، ئۇلاردىن شۇنچە بەك قورقىدۇ؛ قانچىكى قورقسا، ئۇلارنى شۇنچە بەك تازىلايدۇ؛ ئۇلارنى قانچىكى كۆپ تازىلىسا، مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالالايدىغان، قابىلىيەتلىك، ئەمما «مۇتلەق بىخەتەر» بولغان يېڭى ۋاكالەتچىلەرنى تېپىش شۇنچە قىيىنغا توختايدۇ. ۋەھشىيلەرچە تازىلاش ئاستىدا ھەربىي ۋە سىياسىي بىخەتەرلىك سىرتتىن قارىماققا تېخىمۇ چىڭدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما ھەقىقىي ئۇچۇر ۋە ئەمەلىي ئىقتىدارنىڭ ساقىپ كېتىشى بىلەن، بۇ سىستېما تېخىمۇ ئاجىزلىشىپ كېتىشى مۇمكىن.
خۇلاسىلىگەندە، دېڭ يۈۋېننىڭ بۇ ماقالىسى شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيەنى كونترول قىلىش ئەندىزىسىدىكى چوڭقۇر زىددىيەتنى ئېچىپ بەرگەن. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋى بىر ئارمىيە بولۇش سۈپىتى بىلەن تەلەپ قىلىدىغان كەسپىيلىكى ۋە مۇرەككەپ قوماندانلىق سىستېمىسى، شى جىنپىڭ ئارزۇ قىلغان «شەخسىي مۇتلەق ئىتائەت» بىلەن توقۇنۇشماقتا. شى جىنپىڭنىڭ «ئىشەنچ كىرىزىسى» ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ ئۆزى قۇرۇپ چىققان تۈزۈلمىنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، بۇ خىل گۇمان ۋە تازىلاش دەۋرىيلىكى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىقى ۋە جەڭگىۋارلىقىغا يوشۇرۇن خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغانلىقى شۈبھىسىزدۇر. ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ ئەھۋال مۇستەبىت تۈزۈملەردىكى «ۋاكالەتچىلىك تەڭقىسلىقى» (Agency Dilemma) نىڭ تىپىك بىر ئۈلگىسى بولۇپ، ھوقۇقنىڭ ھەددىدىن زىيادە مەركەزلىشىشى ئەكسىچە كونتروللۇقنىڭ ئۈنۈمسىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەرمەكتە.
Deng Yuwen, «Xi Jinping Can Never Trust His Own Military,» Foreign Policy, Accessed from: https://foreignpolicy.com/2026/02/09/china-xi-generals-military-zhang-youxia-liu-zhenli/