يەنە ئانا تىل ھەققىدە (1) (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئانا تىل روھ تىلىدۇر
چېخ ماقاللىرىدىن
ھەممىمىزنىڭ، ھېچبولمىغاندا كۆپىنچىمىزنىڭ ئانا تىلنى مۇھىم دەپ قارايدىغانلىقىمىزدىن گۇمان قىلمىساممۇ،  ئەمما بۇ مۇھىملىقنى تونۇپ يېتىش دەرىجىمىزدە زور پەرق مەۋجۇت دېگەن قاراشتىمەن. مېنىڭچە، ئانا تىلنىڭ مۇھىملىقى ھەققىدە ئىلمىي بولمىغان ئويلىنىش بىزگە ئۇنىڭ زادى قانچىلىك دەرىجىدە مۇھىملىقىنى ھەقىقىي ھېس قىلدۇرالمايدۇ. شەيئىلەرنىڭ مۇھىملىقىنى ئابستراكت ھېس قىلىش بىلەن ئۇنىڭ زادى قايسى ساھەلەردە، قانداق مۇھىملىقىنى چۈشىنىشنىڭ ئارىسىدا ماھىيەتلىك پەرق مەۋجۇت. غۇۋا تۇيغۇلار ئەقلىي بىلىشكە ئايلىنالمىغاندا ئۈنۈملۈك ھەرىكەتلەرنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرەلمەيدۇ. بىز ھازىر مۇلاھىزە ئېلىپ بارماقچى بولغان ئانا تىلنىڭ مۇھىملىقىمۇ بىز دەل غۇۋا ھېس قىلىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بەلكىم ئىسلامىيەتنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىنكى تارىخىمىزدا ئانا تىلىمىزنىڭ مەۋجۇتلۇقى ھازىرقىدەك تەھدىتكە دۇچ كېلىپ باقمىغان بولۇشى مۇمكىن. مانا مۇشۇنداق تارىخنىڭ ھايات-ماماتلىق دەقىقىلىرىدىمۇ ئانا تىلنىڭ بىز ئۈچۈن زادى نېمىلەردىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى ھېلىھەم يېتەرلىك دەرىجىدە تونۇپ يېتەلمەيۋاتىمىز. سەزگۈر كىشىلەرگە نىسبەتەن ئانا تىلىمىزنى ساقلاش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ ئەمدى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ زىممىسىگە يۈكلەنگەنلىكى ئوچۇق  بىر ھەقىقەتتۇر. ئەپسۇسكى، ئۇيغۇرچىغا ئاغزى كەلمەيۋاتقان ئۇيغۇر بالىلىرى، ھەقسىز تارقىتىلسىمۇ ئوقۇلماي تۇرۇپ كەتكەن ئانا تىلدىكى كىتاب -ژۇرناللار، دىنىي مائارىپىمىزدا ئانا تىل ۋە ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ھېلىھەم مۇنتىزىم بىر دەرسلىك ھالىتىگە كەلمەسلىكى، كەلسىمۇ يېتەرلىك ئەھمىيەت بېرىلمەسلىكى، توردىكى يازمىلىرىدىكى ئانا تىل پاساھىتىنىڭ كۈنسېرى چۈشۈشى، چەتئەلدە تارقىتىلىدىغان رەسمىي بىر ئەدەبىي ژۇرنىلىمىزنىڭ تېخىچە بولماسلىقى…. قاتارلىق مۇزدەك پاكىتلار بىزنىڭ ئانا تىل داۋايىمىزدىكى سەمىمىيلىكىمىزگە شەك چۈشۈرۈپ تۇرۇۋاتىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن بۇ پاكىتلار بىزنىڭ ئانا تىل چۈشەنچىمىزدە ئېغىر خاتالار، نۇقسانلار بارلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرۇۋاتىدۇ.  ئانا تىلىمىزغا بولغان تۇتۇملىرىمىز (پوزىتسىيەلىرىمىز) دەل ئانا تىل چۈشەنچىلىرىمىزدىن تۇغۇلىدۇ. شۇڭلاشقا، مەن بۇ پاسسىپ تۇتۇملارنى ئۆزگەرتىش مەقسىتىدە، مەزكۇر ماقالىنىڭ بىرىنچى قىسمىدا ئانا تىلنىڭ قانداق مۇھىملىقى ھەققىدە ئىلمىي دەلىللەر ئاساسىدا مۇھاكىمە يۈرگۈزۈپ ئۆتىمەن.
تىل ۋە تەپەككۇر
تىل ۋە تەپەككۇرنىڭ مۇناسىۋەت مەسىلىسى تىلشۇناسلىقتىلا ئەمەس، پىسخولوگىيەدىمۇ تولىمۇ نازۇك، تالاش-تارتىشلىرى بېسىقماي كەلگەن چىگىش تېمىلارنىڭ بىرى. مەزكۇر مەسىلە ماقالىمىزنىڭ باش تېمىسى بولمىغانلىقتىن، بۇ يەردە ئىمكانقەدەر ئىخچام بىر بايان بېرىشكە تىرىشىمەن.
زېھنىي پائالىيەت ھېسابلىنىدىغان تەپەككۇرغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئۇنىڭ ئېلىپ بېرىلىش جەريانى ۋە ئىپادىلىنىشى ئىنتايىن مۇھىم ئىككى تەركىبى سانىلىدۇ. تەپەككۇر جەريانى دېگىنىمىز، مېڭىمىزنىڭ تاشقى ئۇچۇرلارنى پىششىقلاپ ئىشلەشتەك ئىچكى پائالىيىتىنى كۆرسەتسە، ئىپادىلىنىشى دېگىنىمىز، تەپەككۇر نەتىجىسىنىڭ نۇتۇق ياكى يېزىقتا تاشقى دۇنياغا ئىپادىلىنىشىنى كۆرسىتىدۇ. تەپەككۇرنىڭ مەيلى جەريانى ۋە ياكى ئىپادىلىنىشى بولسۇن، تىلدىن قەتئىي ئايرىلالمايدۇ، تىل ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. تەپەككۇرنىڭ تىل ئارقىلىق ئىپادىلىنىدىغانلىقى ھەممىمىز ئوڭايلا بىلەلەيدىغان مەسىلە، بۇنى تەپسىلىي دەلىللەشنىڭ ھاجىتى يوق. ئادەمنىڭ تىل سەۋىيەسىنىڭ ، بولۇپمۇ، ئانا تىل سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكى، ئۇنىڭ نۇتۇق-يېزىقىنىڭ بالاغىتى، قايىل قىلارلىق دەرىجىسى بىلەن ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ. قايىل قىلارلىق بىر بايان، جەزمەن پاساھەتلىك سۆز-جۈملىلەردىن تەركىب تاپقان بولىدۇ. بىز تىلدار <تىلغا ماھىر> بىر كىشىگە چوقۇم تەپەككۇرى چوڭقۇر دەپ ھۆكۈم قىلالمىساقمۇ، ئەمما ئۆزىنىڭ قاراشلىرىنى باشقىلارغا قارىغاندا پاساھەتلىك ئىپادىلىيەلەيدۇ دېيەلەيمىز. قىسقىسى، تىلنىڭ تەپەككۇرنى ئىپادىلەشتىكى ئاچقۇچلۇق رولى مۇنازىرىگە بىھاجەت بىر ئاشكارا ھەقىقەتتۇر.
ھالبۇكى، تىلنىڭ تەپەككۇر جەريانىغا تەسىر كۆرسىتىشى بولسا، نۇرغۇن كىشىلەرنى گاڭگىرىتىدىغان بىر قەدەر چىگىش مەسىلىدۇر. تىل تەپەككۇر جەريانى ۋە ئۇسۇلىغا تەسىر كۆرسىتەمدۇ يوق؟ تىلدىكى پەرق تەپەككۇردىكى پەرقنى كەلتۈرۈپ چىقىرامدۇ؟ دېگەن سوئاللار توغرىسىدا نۇرغۇنلىغان تىلشۇناسلار، پىسخولوگلار كۆپ مۇنازىرە قىلىشقان، ئىزدەنگەن شۇنداقلا نۇرغۇن تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقان.