رەقەملىك دەۋردە تېررورىزمنىڭ شەكىل ئۆزگەرتىشىئاسىمېترىك تەھدىتلەر، توردا رادىكاللىشىش ۋە دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئېنتېرنىتتا فىزىكىلىق توسالغۇلارنىڭ يوق بولغانلىقى رادىكاللىشىشنى  قولايلاشتۇرىدۇ. ئىلگىرى رادىكال بىر گۇرۇپپا بىلەن تونۇشۇش ئۈچۈن خەتەرلىك رايونلارغا سەپەر قىلىش ياكى يوشۇرۇن يىغىنلارغا قاتنىشىش كېرەك بولسا، بۈگۈنكى كۈندە ئىنتېرنېت بۇ زىيارەتنى «ياتاق ئۆي»گىچە ئېلىپ كەلدى. بۇ زىيارەت قولاي ۋە  تېررورىزمنىڭ ئاساسىي قاتلامغا يېيىلىشىنى (دېموكراتىكلىشىشىنى) تەمىنلىگەن بولسىمۇ،لىكىن  فىزىكىلىق ئالاقە مۇھىملىقىنى پۈتۈنلەي يوقاتقىنى يوق. نۇرغۇن ۋەقەلەردە، ئىنتېرنېت ئارقىلىق باشلانغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ فىزىكىلىق ئۇچرىشىشلارغا ئايلانغانلىقى ياكى فىزىكىلىق دۇنيادا باشلانغان تونۇشۇشلارنىڭ ئىنتېرنېت ئارقىلىق چوڭقۇرلاشتۇرۇلغانلىقى كۆرۈلمەكتە. يەنى توردا (online) ۋە تورسىز (offline)   رادىكاللىشىش جەريانىدا بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان، بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەن بىر چەمبەر ھاسىل قىلماقتا.
دۆلەتلەرنىڭ «قارشى بايان» (counter-narrative) ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، نىشان قىلىنغان كىشىلەر توپىنىڭ ئىشەنچىسىنى قازانماي تۇرۇپ ئۇچۇر بېرىشكە ئۇرۇنۇشىدۇر. رادىكاللاشقان بىر شەخسنىڭ مېڭىسىگە  دۆلەت، «دۈشمەن» ياكى «بېسىم قىلغۇچى ئورگان» دەپ كودلانغانلىقى ئۈچۈن، دۆلەتتىن كەلگەن ھەر تۈرلۈك ئۇچۇر – نەقەدەر لوگىكىلىق ياكى توغرا بولۇشىدىن قەتئىينەزەر – رەت قىلىنىدۇ. ئارچېتتى تەكىتلىگەندەك، «بىز بايانىمىزنى قايتا يازالمايمىز؛ ھەرىكەتلىرىمىز بىلەن سۆزلىرىمىز ئوتتۇرىسىدىكى بىردەكلىك ئاساستۇر». گۇانتانامو، پۇقرالارنىڭ ئۆلۈمى ياكى تاشقى سىياسەتتىكى قوش ئۆلچەملەرگە ئوخشاش ھەرىكەتلەر، دۆلەتلەرنىڭ دېموكراتىك قىممەت قاراشلار داۋرىڭىنىڭ قۇرۇق گەپتىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا ۋە تېررورچى تەشۋىقاتىغا مەيداننى بوشىتىپ بەرگەنلىك بولىۋاتماقتا .
خۇلاسىلىگەندە، رەقەملىك رادىكاللىشىش بىلەن كۈرەش قىلىش، ئىنتېرنېتتىن مەزمۇن ئۆچۈرۈش ياكى «توغرا ئۇچۇر» بېرىش ئارقىلىق غەلىبە قىلغىلى بولىدىغان بىر كۈرەش ئەمەس. ئاساسلىق كۈرەش، شەخسلەرنىڭ رادىكال تورلارغا قاتنىشىشىغا سەۋەب بولغان ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە پىسخىكىلىق تۈپ سەۋەبلەر نى يوقىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئىنتېرنېت پەقەت بىر ۋاسىتىدۇر؛ ئاساسلىق مەسىلە، بۇ ۋاسىتىنى ئىشلەتكەن ئىنسان زېھنىدە ۋە شۇ زېھىننى شەكىللەندۈرگەن ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر تورىدا. شۇڭا، تېررورلۇققا قارشى كۈرەش ئىستراتېگىيەلىرى تېخنىكىنى مەركەز قىلىشتىن، ئىنسان ۋە جەمئىيەتنى مەركەز قىلغان بىر ئۇسۇلغا ئۆزگىرىشى شەرت.
ئېستونىيەدىن ئۇكرائىناغا قەدەر دىجىتال ئۇرۇشنىڭ تارىخىي ئىزلىرى
رەقەملىك تېررورىزمنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، يېقىنقى يىگىرمە يىلدا يۈز بەرگەن ۋە تور بوشلۇقىنىڭ بىر توقۇنۇش مەيدانىغا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلىغان تارىخىي  ۋەقەلەرنى ئانالىز قىلىش بەكمۇ مۇھىم. دونالد ل. بۇرىشنىڭ تەتقىقاتىدا تەپسىلىي بايان قىلىنغان ئېستونىيە، گىرۇزىيە ۋە ئۇكرائىنا ۋەقەلىرىدىن، دىجىتال ھۇجۇملارنىڭ پەقەت مەۋھۇم دۇنيادا قالمايدىغانلىقىنى، دۆلەت بىخەتەرلىكىنى، ئىقتىسادنى ۋە ئىجتىمائىي ھاياتنى بىۋاسىتە نىشان قىلغان بىرەر «قورال» سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.  بۇ ۋەقەلەر، دۆلەت سىرتىدىكى ئاكتىيورلارنىڭ (ياكى دۆلەت قوللىشىدىكى خاككېر گۇرۇپپىلىرىنىڭ) ئاسىمېترىك كۈچ ئىشلىتىپ ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەرنى قانداق تىز پۈكتۈرەلەيدىغانلىقىنىڭ كونكرېت ئىسپاتىدۇر.
2007-يىلىدىكى ئېستونىيە تور ھۇجۇملىرى، تارىختىكى تۇنجى «دۆلەت كۆلىمىدىكى تور ئۇرۇشى» دەپ خاتىرلەندى. ئېستونىيە ھۆكۈمىتىنىڭ، پايتەخت تاللىندىكى سوۋېت دەۋرىدىن قالغان مىس ئەسكەر ھەيكىلىنى ئېلىۋېتىش قارارىنى ئېلىشى، رۇسىيە بىلەن دىپلوماتىك بىر كىرىزىسقا سەۋەب بولدى ۋە دەرھال ئارقىدىنلا ئېستونىيەنىڭ رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەسىگە قارىتا كەڭ كۆلەملىك بىر ھۇجۇم  باشلاندى. «Distributed Denial of Service» (DDoS)  ھۇجۇملىرى، ئېستونىيەنىڭ بانكا سىستېمىسىنى، ئاممىۋى ئورگانلىرىنى، تاراتقۇ ئورگانلىرىنى ۋە جىددىي ئەھۋال لىنىيەلىرىنى نىشان قىلدى. ئىنتېرنېت بېقىندىلىقى يۇقىرى بولغان ۋە «ئېلېكتىرونلۇق ھۆكۈمەت» (e-devlet) ئەپلىرىنى قوللىنىشتا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئېستونىيە، كۈنلەرچە دىجىتال بىر قاراڭغۇلۇققا كۆمۈلدى. بۇ ۋەقە، تور ھۇجۇملىرىنىڭ بىر ھەربىي مۇداخىلە بولماي تۇرۇپمۇ بىر دۆلەتنى پالەچ قىلالايدىغانلىقىنى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.
2008-يىلىدىكى رۇسىيە-گىرۇزىيە ئۇرۇشى، تور ھۇجۇملىرى ئادەتتىكى ھەربىي ھەرىكەت بىلەن  ماس قەدەمدە  ئېلىپ بېرىلغان تۇنجى «ھىبرىد ئۇرۇش» مىسالىدۇر. رۇسىيە تانكىلىرى جەنۇبىي ئوسېتىيە چېگراسىدىن ئۆتكەندە، گىرۇزىيەنىڭ ھۆكۈمەت تور بەتلىرى، خەۋەر تورلىرى ۋە پۇل-مۇئامىلە سىستېمىلىرى تور ھۇجۇملىرى بىلەن گۇمران قىلىندى. بۇ ھۇجۇملارنىڭ مەقسىتى، گىرۇزىيە ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى دۇنيا بىلەن ئالاقىسىنى ئۈزۈش، خەلق ئارىسىدا ۋەھىمە پەيدا قىلىش ۋە ھەربىي قوماندانلىق كونترول سىستېمىلىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئىدى. دىجىتال تېررورىزم، بۇ ۋەقەدە، پىسخىكىلىق ئۇرۇش ۋە ھەربىي ئىستراتېگىيەنىڭ ئايرىلماس بىر پارچىسى سۈپىتىدە قوللىنىلدى. بۇرىشنىڭ ئانالىزىدا، بۇ ھۇجۇملارنىڭ ئارقىسىدىكى جىنايەتچىلەرنىڭ  ئېنىق ئىسپاتلىنىشىنىڭ قىيىنلىقىغا دىققەتلەر جەلب قىلىنغان ۋە   تور بوشلۇقى تەمىنلىگەن «رەت قىلالايدىغان بولۇش» ئەۋزەللىكىنى قوللىنىش تەكىتلەنگەن.