تايلاندتىن خىتايغا قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇر: قۇتۇلۇش ئۈمىدىدىن زۇلۇم گىردابىغا (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىياسپورادىكى ئۇيغۇرلار، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ «ھەرىكەتسىزلىكى» دىن چوڭقۇر ئۈمىدسىزلىككە چۆمدى. ئۇيغۇرلار ئارىسىدا: «بۇ ۋەقە، خىتاينىڭ خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا بولغان تەسىرىنىڭ يېڭى بىر كۆرۈنۈشى بولۇپ، دىياسپورا تەشكىلاتلىرىنىڭ خەلق قاتلىمىدىكى ئىناۋىتىنى تۆۋەنلىتىپ، كەلگۈسىدىكى پائالىيەتلىرىگە قىيىنچىلىق تۇغدۇردى» دېگەندەك قاراشلار پەيدا بولۇشقا باشلىدى. بۇ، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە دۆلەتلەرنىڭ قوللىشىغا بولغان تەلەپلىرىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى تۇرۇشتىكى يالغۇزلۇق ھېسسىياتىنى كۈچەيتتى.
خىتايغا قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇرنىڭ كەلگۈسىدىكى تەقدىرى قاراڭغۇ. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرى – «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك، تەن جازاسى ۋە يوقىتىش – كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ۋە خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ دوكلاتلىرىدا كەڭ دائىرىدە ھۆججەتلەشتۈرۈلگەن. [10]. 2015-يىلى تايلاندتىن قايتۇرۇلغان 109 ئۇيغۇرنىڭ %80 دىن كۆپرەكىدىن تا بۈگۈنگىچە خەۋەر يوق؛ ئۇلارنىڭ لاگېرلاردا تۇتۇلغانلىقى ياكى يوقىتىلغانلىقى ئېنىق ئەمەس[11]. يېقىندا قايتۇرۇلغان بۇ 40 نەپەر ئۇيغۇرنىڭمۇ، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامىدىكى سىياسەتلىرى ئاستىدا، لاگېرلاردا قامىلىپ، تەن جازاسى، روھىي قىيناق ياكى ئۆلۈمگە دۇچ كېلىش خەۋپى يۇقىرى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بۇ ئۇيغۇرلارنى «قانۇنسىز كۆچمەن» دەپ تەسۋىرلىسە، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى  ۋە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پىروگراممىسى  «ئۇلار سىياسىي مەھبۇس بولۇپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان زۇلۇمىنىڭ داۋامى» دەپ قارايدۇ[12]. شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلاردا تۇتۇلغان 1.5 مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ شارائىتىغا قارىغاندا، بۇ 40 كىشىنىڭمۇ ئائىلىسىدىن ئايرىلىپ، نامەلۇم مەنزىرەگە يۈزلەندۈرىلىدىغانلىقى ئېنىق [13].
يۇقىرىقى ئېھتىماللىق بولۇش بىلەن بىرگە، قايتۇرۇلغان 40 نەپەر ئۇيغۇرنىڭ قەشقەردىكى قارشى ئېلىنىش شەكلىدىن قارىغاندا، ئۇلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ يېڭى باسقۇچىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆزىنى ئاقلايدىغان مۇھىم بىر پىروپاگاندا قورالىغا ئايلاندۇرۇلۇش ئېھتىماللىقىمۇ كۆرۈلۈۋاتىدۇ. چۈنكى، خىتاي ئالدىنقى يىللاردا شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتى سەۋەبىدىن، ئۆزىنىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازىنى خېلى زور دەرىجىدە يوقاتتى، نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا بولغان قارىشى بۇرۇنقىدىن ئۆزگەردى، خىتايغا ئىشەنمەسلىك ئاستا-ئاستا شەكىللىنىشكە، بارغانسېرى خىتاينىڭ كۈچلىنىشىنىڭ دۇنياغا كەلتۈرىدىغان زىيىنى ۋە تەھدىدى نوپۇزلۇق تاراتقۇلاردا بارغانسېرى ئوچۇق – ئاشكارا تىلغا ئېلىنىشقا باشلىدى. بۇنداق ئەھۋالدا، ئۆز ئوبرازىنىڭ بۇزۇلۇشى سەۋەبىدىن كېلىش ئېھتىمالى بولغان زىياندىن ساقلىنىشنى ئويلىغان خىتاينىڭ، دۆلەت ئىچىگە نىسبەتەن خەلقنى پەپىلەش، سىرتقا نىسبەتەن كۆز بوياش سىياسىتى يولغا قويۇۋاتقانلىقى كۆرۈلۈۋاتىدۇ. بۇ 40 نەپەر ئۇيغۇر بىلەن بىللە، تايلاندنىڭ بىر ئىستىخبارات ئەمەلدارىنىڭ بىللە بېرىشى، ئالدىمىزدا، تايلاندنىڭ ئۈچ نەپەر مىنىستىرىنىڭ بۇ 40 نەپەر ئ‍ۇيغۇرنىڭ ئەھۋالىنى كۆرۈش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستانغا بارماقچى بولۇشىمۇ، بۇ ئېھتىماللىقنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ. ھازىرقى ئالامەتلەردىن قارىغاندا، بۇ 40 نەپەر ئۇيغۇرنىڭ لاگېرلارغا سولىنىشىدىن، خىتاينىڭ ئوبراز ياخشىلاش پىروپاگاندا ۋاسىتىسى قىلىنىپ ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ كۈچلۈك كۆرۈنۈۋاتىدۇ.
بۇ ۋەقەدىن كېيىن، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەر تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە بىرلىكتە تەدبىر قوللىنىشى كېرەك. بىرىنچىدىن، تايلاندقا قارشى خەلقئارالىق بېسىم كۆپەيتىلىپ، قالغان 8 ئۇيغۇرنى قايتۇرۇش خەۋپىدىن ساقلىنىشى لازىم. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پىروگراممىسى تايلاند بىلەن سودا ۋە ساياھەتچىلىكتە ھەمكارلىشىدىغان دۆلەتلەرگە (ئامېرىكا، ياۋروپا بىرلىكى، تۈركىيە) ئىقتىسادىي جازا تەلەپ قىلىپ، تايلاندنىڭ خىتايغا بويسۇنۇشىغا چەك قويۇشى كېرەك.  ئىككىنچىدىن، ب د ت مۇساپىرلار ئىشلىرى ئالىي كومىسسارلىقى بۇ قايتۇرۇشنى خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى (ICJ) ئەرز قىلىپ، تايلاندنىڭ «non-refoulement» پىرىنسىپىنى بۇزغانلىقىنى تەكشۈرۈشى ۋە خىتاينى جاۋابكارلىققا تارتىشى زۆرۈر.  ئۈچىنچىدىن، دېموكراتىك دۆلەتلەر خىتاينىڭ تايلاندقا بولغان ئىقتىسادىي تەسىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، تايلاندقا مەبلەغ ۋە سودا ياردىمى بىلەن تەمىنلەپ، خىتاينىڭ بېسىمىنى ئازايتىشى كېرەك – مەسىلەن: ياۋروپا بىرلىكى تايلاندقا يىللىق 1 مىليارد ياۋرو ياردەم بېرىپ، خىتاينىڭ تەسىرىگە قارشى تۇرالايدۇ. تۆتىنچىدىن، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى خەلقئارالىق تاراتقۇلار (BBC،  Al Jazeera) ۋە ئىجتىمائىي ۋاسىتە ئارقىلىق بۇ ۋەقەنى كەڭ تەشۋىق قىلىپ، خەلق رايىنى شەكىللەندۈرۈپ ۋە قوزغاپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىنى پاش قىلىشى لازىم. بەشىنچىدىن، دېموكراتىك دۆلەتلەر خىتاينىڭ باشقا دۆلەتلەرگە (مەسىلەن: پاكىستان، مالايشىيا) بولغان ئوخشاش بېسىملىرىنى كونترول قىلىش ئۈچۈن، خەلقئارالىق سودا ۋە مەبلەغ ياردەم سىياسەتلىرىنى قايتا كۆرۈپ چىقىشى كېرەك. بۇ قەدەملەر، كەلگۈسىدە ئوخشاش ۋەقەلەرنىڭ تەكرارلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قارشى كۈچلۈك تۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ.