خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى يۇمشاق كۈچ مەنبەسى- خىتاي مېدىيالىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ئۆزى ھەققىدىكى گۇمانىي كۆز قاراشلارنى بۇزۇپ تاشلاشقا، خەلقئارا سەھنىدە ئۆزىنى نامايەن قىلىشقا، تاشقى دۇنياغا  ئىشەنچلىك، ھەمكارلىشىشقا ئەرزىيدىغان، تنىچلىقپەرۋەر ۋە تەرەققىي تاپقان دۆلەت، دېگەن ئوبرازنى بېرىشكە تىرىشىۋاتىدۇ ( www . worldpubecopinionorg / pipa / p d f / mr07 / BBC – ViewsCol – Mar 07 – pr . pdf ). خىتاي تىكلىمەكچى بولغان يەنە بىر ئوبراز بولسا « ياردەم سۆيەر دۆلەت » ئوبرازىدۇر ( Z h u , 2012 ) . بېيجىڭ  ئاساسلىق جامائەت دىپلوماتىيە قوراللىرىنىڭ بىرى بولغان مېدىياغا يۈكسەك ئەھمىيەت بېرىدۇ ( Kantzic ، يۆتكىگەن : Akada ) ، 2011 – يىلى ) . نۇرغۇنلىغان غەرب دۆلەتلىرى ئاخبارات ساھەسىنى رەھىمسىز ئىقتىسادىي مۇسابىقىلەرنىڭ ئىنساۋىغا تەرك ئېتىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي ئۇزاق مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك مېدىيا خىزمەتلىرىگە سېلىنما سېلىشقا باشلاۋاتىدۇ ( Nelson ، 2013 – يىل ، 32 – بەت )  .  لېكىن ،خىتاينىڭ جامائەت دىپلوماتىيەسىنىڭ « ئىناۋىتى كەمچىل » دېگەن تەنقىد ( 2010 – يىلى ، 30 – بەت ) ئۇنىڭ ئاخبارات ۋاستىلىرىگىمۇ ماس كېلىدۇ. بۇ كەمتۈكلۈكنى تۈگىتىش ھەمدە BBC , CNN  ،ElCezire قاتارلىق خەلقئارالىق قاناللار بىلەن رىقابەتلىشىش ئۈچۈن،خىتاي تارقىتىش خىزمەتلىرىگە مىليون- مىليۇنلاپ  ئامېرىكا دوللىرى خامچوتى ئايرىۋاتىدۇ ( 2010 – يىل ، 31 – بەت ) خىتاينىڭ ئۆزىنى چەت ئەلدە تونۇتۇش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان ئاساسلىق قوراللىرىنىڭ بىرى بولغان تارقىتىش پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدىغان تۆت چوڭ مېدىيا گۇرۇھى بار : شىنخۇا ئاگېنتلىقى( Xinhua )، مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى(China Central Television )، خىتاي خەلقئارا رادىيو ئىستانسىسى( China Radio İnternational )، خىتاي گېزىتى( China Daily)  ( Sak ، 2014 – يىلى ، 21 – بەت ) . بۇ   تۆت مېدىيا  گۇرۇھى   كېيىن  قۇرۇلدىغان مېدىيا قۇرۇلۇشلىرىغا ئاساس   ھازىرلاپ  بېرىدۇ.
2001 – يىلى خىتاي دۆلەت رەئىسى جياڭ زېمىن «خىتاينىڭ ئاۋازىنى پۈتۈن دۇنيادا ياڭرىتايلى» نى ئېلان قىلغاندىن كېيىن ، خىتايدىكى رادىيو – تېلېۋىزىيە ۋە كىنو ساھەسىدىكى ئەڭ چوڭ ئورگان دۆلەت رادىيو – كىنو – تېلېۋىزىيە باش ئىدارىسى (-The State Administration of Radio Film and Television S ARFT )  سىرتقا ئېچىلىش تۈرىنى(لايىھە) يولغا قويدى( Zhu،  2012 – يىلى ، 32 – بەت ) . بۇ تۈر بەش يىل ئىچىدە چەت ئەلدە خىتاي رادىيو – تېلېۋىزىيە قانىلى قۇرۇش ھەمدە ئون يىل ئىچىدە كۆپ تىللاشتۇرۇلغان، يەرلىكلەشتۈرۈلگەن ئاخباراتچىلىقنى قانات يايدۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىدى. خىتاي مېدىيالىرى CNN، BBC ۋە باشقا غەرب مېدىيا شىركەتلىرىگە ئوخشاش يەر شارىۋىي مەيداننىڭ مۇھىم ئاكتىيۇرىگە ئايلانماقچى ئىدى. سىرتقا ئېچىلىش ئىستراتېگىيەسى خىتايچە  خەلقئارالىق تارقىتىش قىلىدىغان CCTV-4 ۋە ئىنگلىزچە خەلقئارالىق تارقىتىش قىلىدىغان  CCTV – 9 نى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى  ( Zhu ، 2012 – يىل ، 32 – بەت ) .
ئەنئەنىۋى مېدىيادىن باشقا، خىتاي يەنە ئىنتېرنېت تورىنىمۇ جامائەت دىپلوماتىيەسى قورالى قىلىپ ئىشلىتىۋاتىدۇ . 2011 – يىلى 5 – ئايدا قۇرۇلغان شىنخۇا تورى چەكلىك شىركىتى   ئىنگلىزچە، فرانسۇزچە، ئىسپانچە، ئەرەبچە، ياپونچە، كورىيەچە، زاڭزۇچە، ئۇيغۇرچە ۋە خىتايچە تارقىتىش ئېلىپ بارىدۇ.(http://news.xinhuanet.com). بۇنىڭدىن باشقا يەنە «خەلق گېزىتىPeople’s Daily»، «شاڭخەي گېزىتىShanghai Daily»، «سەيشىن تورى Caixin Online»، «يەر شارى ۋاقىتى گېزىتى Global Times» قاتارلىق ئىنگىلىزچە تارقىتىش ئېىلپ بارىدىغان تور بەتلەر مەۋجۇت.  ئاخبارات ئىشخانىسى قۇرغان جامائەت دىپلوماتىيەسىگە ئىشلىتىلىدىغان تور بېكەتلىرى بۇ تىللاردا خىتايغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەيدۇ(Li ، يۆتكىگۈچى : sak ، 2014 – يىلى، 22 – بەت ) .  بۇ بەتلەر خىتاي تىلى ۋە مەدەنىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلار، خىتايغا مۇناسىۋەتلىك ئەڭ يېڭى خەۋەرلەر، ھۆكۈمەت ئۇچۇرلىرى ياكى شىزاڭ رايونى دېگەندەك ئالاھىدە تېمىلاردىن تەشكىل تاپىدۇ(Akçadağ, 2014). بۇنىڭغا يانداپ خىتاي  ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىنمۇ ئۈنۈملۈك پايدىلىنىۋاتىدۇ . خىتاينىڭ مېدىيانى ئىشلىتىشى دۆلەت مېدىياسى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. خىتاي مېدىيالىرى ئۆتكەن ئون يىلدا، بولۇپمۇ ئافرىقىدا كۆزگە چىلىقىشقا باشلىدى، جۈملىدىن CCTV ئافرىقا ، خىتاي گېزىتى ئافرىقا ھەپتىلىك ژۇرنىلى( China Daily Africa Weekly)، بېيجىڭغا نەزەر( Beijing Review) ، شىنخۇا ئاگېنتلىقى خەۋەرلىرى (Xinhua News Agency ) . خىتاي خەلقئارا رادىيو ئىستانسىسى ( CRI ) قاتارلىق دۆلەت مېدىيالىرىغا يانداپ،  مەخسۇس رەقەملىك تېلېۋىزىيە سۇپىلىرى ۋە مەخسۇس گېزىت  « يۇلتۇز ۋاقىت گېزىتى Star Times » بىلەن بىرلىكتە تارقىتىش ئېلىپ باشلىدى((Yanqiu, 2014 .
تۈركىيەدە خىتاي مېدىياسى: تارىخىي ۋە نەزەرىيۋىي نۇقتىئىنەزەر