ئىسلام، مۇسۇلمانلار ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سەييىد ھۈسەيىن نەسىر
بۇ ماقالىدە زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ ئېكولوگىيە ۋە ئىنسانلارنىڭ ياشاش مۇھىتىغا بولغان تەسىرىگە مۇناسىۋەتلىك كۆز قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان. زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ مەھسۇلى بولغان مۇھىت بۇزۇلۇش ئىنسانلار دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئېغىر تەھدىتتۇر. كۈنىمىزدە زامانىۋى تېخنولوگىيە كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ئەنئەنىۋى ئىشلەپچىقىرىش ۋاسىتىلىرىنىڭ ئورنىنى ئىگىلىمەكتە . زامانىۋى تېخنولوگىيەلەرنىڭ ئەنئەنىۋى قوراللارنىڭ ئورنىنى ئېلىشى ئىنسانلارنىڭ مەنىۋى ساغلاملىقىدا قورقۇنچلۇق ئاقىۋەتلەرنى پەيدا قىلماقتا. ماقالىدە زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ ئىسلام دۇنياسىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىگە قارىتا ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ھەرخىل ساھەلىرىنى قوغداش توغرىسىدا تەكلىپلەر بېرىلدى.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: زامانىۋى تېخنولوگىيە ۋە ئۇنىڭ تەسىرى، ئىسلام دۇنياسى ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە، ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ساھەلىرى، زاۋۇتتا ئىشلەپچىقىرىلغان بۇيۇملارنىڭ تەبىئىي تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇشتىكى رولى، ئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىك ۋە ئۇنىڭ مەنىۋى ئەھمىيىتى، ئىسلامىي شەھەر لايىھەسى، زامانىۋى تېخنولوگىيە ۋە ئىسلام مەدەنىيىتى.
ماقالىدە سانائەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن غەرب مەركەزلىك شەكىللەنگەن ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان زامانىۋى تېخنولوگىيە ئانالىز قىلىنىدۇ. تېما ئىككى مۇھىم نۇقتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىرىنچى نۇقتا، دۇنيانىڭ نۆۋەتتىكى ھەقىقىي ئەھۋالى، يەنى ھازىرقى مەۋجۇت ۋەزىيەت. يەنە بىرى، بىزنىڭ ئېتىقادىمىز، يەنى ئىسلام دۇنياسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان تەرەپلىرىدۇر. مەسىلەن، بۈگۈنكى ئىسلام دۇنياسىدا كۈچ ۋە بايلىق نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان تېخنولوگىيەدىن خالىي ھېچقانداق ھۆكۈمەت يوق. گەرچە دۇنيانى چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان يانفونلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقات نەتىجىسى، ئۇنىڭ ئىنسان مېڭىسىگە ئىنتايىن زىيانلىق ئىكەنلىكىنى ئېنىقلىغان بولسىمۇ، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە تۇرمۇشنى ئاسانلاشتۇرىدۇ دەپ قارالغان بۇ خىل تېخنولوگىيەلەرنىڭ سەلبىي تەرەپلىرىگە ئىنسانلار ئانچە دىققەت قىلمايدۇ.
بۇ خىل ئەھۋالدا، مۇسۇلمانلار بىلەن زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ مۇناسىۋىتىنى مۇزاكىرە قىلىشنىڭ پايدىسى يوق. چۈنكى بازاردىكى تېخنولوگىيە تۈرلىرى (كۆپىنچىسى يېڭى كەشپىياتلار بارلىققا كەلگەن غەرب، ياپونىيە ۋە باشقا بىر قانچە رايوندىن كېلىدۇ.)  بايلىق، كۈچ ۋە ھاللىق تۇرمۇشنىڭ مەنبەسى دەپ قارالغاچقا باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش مۇسۇلمانلار ئارىسىدىمۇ تېز ئومۇملاشماقتا. شۇڭلاشقا، تېخنولوگىيەنىڭ زىيىنىنى چۈشەندۈرۈش تىرىشچانلىقىمىز ئىجابىي نەتىجىگە ئېرىشەلمەيدۇ. ئەمما بۇ يەردە زامانىۋى تېخنولوگىيە كەلتۈرۈپ چىقارغان مۇھىت بۇزۇلۇش مەسىلىسىگە ئوخشاش سۆزلەشكە تېگىشلىك مۇھىم تېمىلار بار. سەلبىي تەسىرى كۆرۈنەرلىك بولغان زامانىۋى تېخنولوگىيە ئالدىدا مۇسۇلمانلار نېمە قىلىشى كېرەك؟ مېنىڭ مەقسىتىم مەسىلىنىڭ بۇ تەرىپىنى مۇزاكىرە قىلىش بولۇپ، ئەڭ مۇھىم مەسىلە دەل بۇ تېما ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان. مېنىڭچە ئۇ ياكى بۇ دۆلەتتە يادرو قۇرۇلۇشلىرىنىڭ بار- يوقلۇقى قاتارلىقلار ھەققىدە داۋاملىق مۇنازىرە قىلىش ھازىرچە ھاجەتسىز. چۈنكى بىز ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ مەسىلىلەرنى ئايدىڭلاشتۇرۇش تەلەپ قىلىنغان زىيالىيلىرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، ئىسلام ھۆكۈمەتلىرى ۋە شىركەتلىرىنىڭ تېخنىك پائالىيەتلىرىگە تەسىر كۆرسىتەلمەيمىز. بىزنىڭ ئانالىز قىلىشىمىزغا تېگىشلىك باشقا بىر قىسىم مۇھىم تېمىلار بار. بۇ مەسىلىلەرگە قارىتا كۆز قارىشىمىزنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، مۇسۇلمانلارنى زامانىۋى تېخنولوگىيە كەلتۈرۈپ چىقارغان مەسىلىلەر ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇشىمىز كېرەك. غەربتە زامانىۋى تېخنولوگىيەگە قارشى تۇرىدىغان بىر قىسىم كىشىلەر تېخنولوگىيەنىڭ  زىيىنى ھەققىدە ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكىلەرگە قارىغاندا كۆپرەك نەرسە بىلىدۇ. بۇ تەھلىل قىلىشقا تېگىشلىك مۇھىم مەسىلە ھېسابلىنىدۇ.
بۇ تېمىدا مېنىڭچە تۆۋەندىكى نۇقتىنى تەكىتلەش كېرەك. بىز زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ مۇسۇلمانلارغا بولغان زىيىنى ھەققىدە پەقەت ئاددىي كىشىلەرگىلا قارىتا ئەمەس، بەلكى ئىسلامىي قارىشى بار كىشىلەر ئۈچۈنمۇ توختىلىشىمىز، مەسىلىنى تەھلىل قىلىش ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ بۇنىڭغا قانداق پوزىتسىيەدە بولۇشى كېرەكلىكى ھەققىدە پىكىر يۈرگۈزۈشىمىز كېرەك. بۇلارغا ئاساسەن، قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنى تېپىش، مۇسۇلمانلارنىڭ نېمە قىلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە مۇزاكىرە قىلىش ۋە قارار چىقىرىش لازىم.
بىرىنچى قەدەمدە ئاتالغۇلارنى ئىزاھلاش كېرەك. تېخنولوگىيە ئاتالغۇسى گېرىك تىلىدا «قىلىش» مەنىسىدىكى «تەخنە» دىن كەلگەن، سەنئەت مەنىسىدە قوللىنىلىدىغان «ئارت» بولسا لاتىن تىلىدىكى «قىلىش» مەنىسىدە ئىشلتىلىدىغان «ئارت» سۆزىدىن ئېلىنغان. بۇ ئىككى سۆز پارسچىدىكى «سەنئەت» ۋە ئەرەبچىدىكى «سانايى» سۆزى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇ سۆزلەر ھازىرمۇ پارس ۋە ئەرەب تىلىدا سەنئەت ۋە تېخنولوگىيە بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەنىلەردە قوللىنىلىدۇ. قىزىقارلىق يېرى، ھازىر غەربتە بۇ ئىككى سۆز ئوخشىمىغان مەنىلەرنى ئىپادىلىسىمۇ، بىزدە تېخى مەنىلىرى ئايرىلغىنى يوق. گەرچە بۈگۈنكى كۈندە تۆمۈر – تەسەك ساتقۇچىلارنىڭ ئىچىدە سېتىۋالغان ماشىنا زاپچاسلىرىنى قۇراشتۇرۇپ، ئۇنى سەنئەت دەيدىغان ھەيكەلتىراشلار بار بولسىمۇ، ئەمما غەربتە سەنئەت باشقا، تېخنولوگىيە باشقا بىر ئىش. بۇ كۆپ توختىلىشقا تېگىشلىك بىر مەسىلە ئەمەس.
كۆرۈپ تۇرىۋاتقىنىمىزدەك زامانىۋى دۇنيادا ھاياتىمىزنى چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان نەرسىلەر بۈگۈنكى مەنىسى بىلەن تېخنولوگىيە دەپ قارىلىدۇ. ھالبۇكى، سانائەت ئىنقىلابىدىن بۇرۇن، كىشىلىك ھايات قول ھۈنەرۋەنچىلىك بۇيۇملىرى، قول ھۈنەر ۋە سەنئەت مەھسۇلاتلىرى بىلەن تولغان ئىدى. تېخنولوگىيە سۆزى گېرىكچە بولسىمۇ، ئۇنىڭ مەنىسى ئۆزگىرىپ تۇرغان بولۇپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خاراكتېر پەرقى شەكىللەنگەن.