مەزھەپچىلىك ۋە تەرىقەتچىلىك (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇھەررىر | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مەزھەپلەر ۋە تەرىقەتلەر ئىسلامنىڭ بايلىقى، قىيامەتكىچە قىلىپ قالىدىغان ئىككى تايانغۇچىسى، دىننىڭ تەبئىتى ۋە ئىنسان پىترىتىنىڭ تەقەززاسىدۇر. ئەمما مەزھەپچىلىك ۋە تەرىقەتچىلىك ئۇنداق ئەمەس؛ دەل ئەكسىچە مەزھەپلەرنىڭ ھەم تەرىقەتلەرنىڭ زەھەرلىك دۈشمىنىدۇر. قاچانىكى مەزھەپلەر ۋە تەرىقەتلەر ئارىسىدا كەڭ-قورساقلىق، قېرىنداشلىق، «ھەممىسى بىر مۇقەددەس دەرەخنىڭ شاخلىرى،ھەممىسى ئوخشاش مەنبەدىن ئاققان تەمى پەرىقلىق سۇلار» دىگەن چۈشەنچە ھاكىم بولغان بولسا مۇسۇلمانلار ھۇزۇر ۋە كەڭرى ئىمكانلار ئىچىدە ياشىغان، قاچانىكى مەزھەپ ۋە تەرىقەت تەئەسسۇپلىقى، مونوپولچىلىقى، شەخسىيەتچىلىكى، بىر پىكىردە بولمىغانلارنى چەتكە قېقىش پەقەت بىر مەزھەپ ۋە تەرىقەتنى  دىن ئورنىغا دەسسىتىش چۈشەنچىسى، تەشۋىقاتى ۋە يۈرگۈزىلىشى باش كۆتەرگەن بولسا ئارقىسىدىن بۆلىنىش ھەتتا جېدەل-غەۋغالار كېلىپ چىققان ئىدى .
بۇ مۇناسىۋەت، شەكلى سۈننى مەزھەپلەر ئۈچۈندۇر؛ باشقا ئىسلام مەزھەپلىرىگە قارشى پوزىتسىيەمۇ «دىن قېرىنداشلىقى ۋە ئۈممەت بىرلىكى» تۇيغۇسى ئىچىدە بۇلۇش كىرەك .
بىر ئىككى ماقالىدە بۇ مەسىلىدە توختىلىشنىڭ يىڭىدىن ئوتتۇرغا چىقىرلىشقا تىرشىلىۋاتقان مەزھەپچىلىك ، تەرىقەتچىلىك،(ۋە ئىرىقچىلىقنىڭ )پەسكۇيغا چۈشىشى جەھەتتىن پايدىلىق بولىشىنى ئۈمىد قىلمەن .
تەئەسسۇپ: «ئىلمىي، دىنى ۋە ئەقلى بولمىغان ئامىللارنىڭ تەسىرى ئاستىدا بىر كۆز -قاراش، پىكىر ۋە تەرەپ(گورۇھ )كە چىڭ باغلىنىش، زۈرۈر تېپىلسا ئايرىلماسلىق دىمەكتۇر .
تەئەسسۇپنىڭ قارشىسدا يول قويۇش، كەڭ -قورساقلىق يەنى كەچۈرۈش، خۇشخۇيلۇق باردۇر. دىننىڭ سىزغان چېگرالىرى ئىچىدە- مەسىلەن: قۇرئان، سۈننەت ۋە ئىجمانىڭ كەسكىن ھۆكۈملىرگە زىت كەلمەيدىغان كۆز-قاراش، پىكىر ۋە ھەركەتلەرنى-خۇشخۇيلۇق بىلەن قاشى ئېلىش كەڭ -قورساقلىقتۇر .
ھەر قانداق ئادەمنىڭ ئۆزى بىلەن بىر قاراشتا بولمىغان كىشلەرگە قارشى چىقماي ئۇلارنى پاسىق، ئازغۇن، كاپىر دىمىگەن ئاساستا ئۆزىنىڭ پىكىر، مەزھەپ ۋە ئادەتلىرىدە مۇستەھكەم تۇرىشى مۇھاپىزىكارلىقتۇر ۋە زىينى يوقتۇر .
دىننىڭ كەسكىن بولغان ئورتاق ھۆكۈملىرى؛يەنى بىلىشكە تېگىشلىك دىنىي زۈرۈرىيەتلەر ۋە قەتئىي،كەسكىن ھۆكۈملەر ئۈستىدە چىڭ تۇرسا  دىنىي مۇستەھكەملىك، ساغلام دىندارلىق، ئالقىشقا سازاۋەر بىر پوزىتسىيەدۇر. يامان ۋە زىيانلىق بولغان ئىجتىھادى ۋە كەسكىن بولمىغان ھۆكۈم(زاننى ھۆكۈملەر ) لەرمۇ تەئەسسۇپتۇر؛بۇلارمۇ ئۆزى بىلەن بىر پىكىردە بولمىغانلارغا قارشى چىقىۋاتىدۇ .
پەيغەمبىرىمىز سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم كەڭ-قورساقلىق بىلەن ئەۋەتىلگەنلىكىنى سۆزلىگەن، تەئەسسۇپ ۋە ئەسەبىيلىكتىن كېلىپ چىققان جىدەللەرنى ئۆكتە قوپۇش ۋە تەرەپپازلىق قىلىشنى چەكلىگەن. پەقەت ئۆزىنىڭ سۈننىتى بىلەن توغرا يول ئۈستىدىكى خەلىپىلەر(خۇلەپائۇرراشىدىين ) لارنىڭ تۇتقان يولىغا چىڭ ئېسىلىشىمىزنى نەسىھەت قىلغان. بۇ تەلىماتنى ئەڭ ياخشى چۈشەنگەن ۋە ئەمىلىدە كۆرسەتكەن سەلەپ؛يەنى ساھابە، تابىئىين، مۇجتەھىد ئىماملار …..ئارىسىدا تەئەسسۇپلۇق يۇز بەرمىگەن. ئۇلار مۇسۇلمانلارنى ئىجتىھاد ۋە ئەگىشىشكە يەنى دەلىلىنى بىلگەن ئاساستا بىر پىكىرگە ئەمەل قىلىشقا تەشۋىق قىلغان. بىر بىرىنىڭ قىممىتىنى قىلىشقان ۋە بىرى يەنە بىرنىڭكىدىن پايدىلانغان، بىر ئىلىم ئائىلىسى ھالىتىدە ياشىغان ئىدى .
ئەبۇ ھەنىيپە (رەھمەتۇللاھ  ئەلەيھ) قەبرى ئەتراپىدا بامدات نامىزى قىلغان ۋاقتىدا ئىمام شافىينىڭ -ئەبۇ ھەنەفىيىگە ھۆرمەت قىلىپ قۇنۇت ئوقۇشنى تەرك قىلىشى (شافىئى مەزھىبىدە قۇنۇت دۇئاسى ئوقۇماق كۈچلۇك سۈننەت سانىلىدۇ -تەرجىماندىن) ئىمام مالىكنىڭ ھارۇن رەشىدكە خىتاب قىلىپ » مۇۋەتتانى يالغۇز قانۇن ھالىتىگە ئەكىلىپ قويما. چۈنكى ئۆلىمالارنىڭ پەرقلىق قاراشلىرى بۇ ئۈممەت ئۈچۈن رەھمەتتۇر. ھەر ئادەم ئۆزى توغرا دەپ قارغانغا ئەمەل قىلىدۇ. ھەممىسى ھىدايەت ئۈستىدەدۇر ۋە ھەر بىرى ئاللاھنىڭ رزاسىنى ئىزدەۋاتقانلاردۇر ….»دىيشى بۇ روھ ھالىتىنىڭ پارلاق ئۆرنەكلىرىدۇر .
ئابباسى خەلىپىلىردىن مەمۇننىڭ زامانىدىن (198/813-218/833) باشلاپ يىلتىز تارتىشقا باشلىغان مەزھەپ تەئەسسۇپلىقىنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان زىيانلارنى تۆۋەندىكىدەك يىغىنچاقلىيالايمىز :
ئالدى بىلەن دىنىي زىيانلاردىن بىر قانچىسىنى ئۆرنەك بېرەيلى :
1.	ھەق ۋە ئەمەلىيەتنىڭ باشقا مەزھەپتە ئىكەنلىكى ئوتتۇرغا چىققانلىقىغا قارماي قاتماللىق ۋە مەزھىپىدىن ئايرىلماسلىق. بۇ تېمىدا ئالىملارنىڭ سۇلتانى دەپ تىلغا ئېلىنىدىغان بۈيۈك شافىئى فىقىھ ئالىمى ۋە مۇجتەھىد ئىبنى ئابدۇسالامغا (v .660-1262 ) قۇلاق سالايلى :