تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىلنىڭ بۇ ئىككى فۇنكسىيەسى گەرچە بىر – بىرىدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل بولمىسىمۇ، ئالدىنقى پىلانغا چىققان / تەكىتلەنگەن فۇنكسىيە تىل ھوقۇقىنىڭ ماھىيىتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. تىلنىڭ ۋاسىتىلىك / ئالاقە قورالىلىق رولى تەكىتلەنگىنىدە، تىلنىڭ زىيانغا ئۇچرىشى ئالاقىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان ھوقۇق ۋە مەنپەئەتلەرنىڭ زىيانغا ئۇچرىشىشى دېگەنلىك بولىدۇ. تىلنىڭ بۇزۇلۇشى شەخسلەرنىڭ ئۆز تەجرىبىلىرىنى يەتكۈزۈش ۋە باشقىلارنىڭ ئالاقىسىنى چۈشىنىش مۇساپىسىدىكى مەنپەئەتلىرىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ.[67] تىلنىڭ ماھىيىتىنىڭ بۇزۇلۇشى ياكى ئاسسىمىلياتسىيە بولۇشى، ئۇ خەلقنى تەشكىل قىلغان كىشىلەر ئارا ئالاقىنى بۇزىدۇ-دە، ئۇ خەلقنىڭ ئالاقىگە باغلىق ھوقۇق ۋە مەنپەئەتلىرىگە زىيان يەتكۈزىدۇ. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، تىل ھوقۇقىنىڭ ئەھمىيىتى باشقا ھوقۇقلارنىڭ ئەھمىيىتىنىڭ ئالدىدىن ئورۇن ئالىدۇ. كىلاسسىك كىشىلىك ھوقۇق نەزەرىيەسىدە، تىلنىڭ ئالاقە فۇنكسىيەسى ئاساس قىلىنىدۇ؛ تىل ھوقۇقىمۇ باشتا پىكىر ئەركىنلىكى، ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقى ۋە جەمئىيەت قۇرۇش ئەركىنلىكىگە ئوخشاش ھوقۇقلارنىڭ تۈرى سۈپىتىدە مۇھىمدۇر. تىل ھوقۇقى ئىجتىمائىي، مەمۇرىي ۋە سىياسىي ھوقۇق قاتارلىق باشقا ھوقۇقلارنىڭ روياپقا چىقىشىدا ۋاسىتىلىك رول ئوينايدۇ.[68] دېمەك، تىل ھوقۇقى تۈرداش ۋە ۋاسىتىلىك بىر ھوقۇق خاراكتېرىگە ئىگىدۇر. بىراق، تىلنىڭ ئالاقىلىك رولىنى چىقىش قىلىپ، تىل ھوقۇقىنى ۋاسىتىلىك ھوقۇقلار كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈش، شەخس ۋە گۇرۇپپىلارنىڭ تىل بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن كۇپايە قىلمايدۇ. بىر كىشىنىڭ ئىشلىتىۋاتقان تىلىنىڭ خەۋپ ئاستىدا بولۇشى، ئۇ كىشىنىڭ ئاساسلىق ئىجتىمائىي ئېھتىياجلىرى ۋە ئىجتىمائىيلىشىش مۇساپىسى بىلەن بىرگە شەخسنىڭ ئۆزى ۋە مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈنمۇ خەۋپ شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ تونۇش تىل ھوقۇقىنى چەكلىك دائىرىگە قاماپ قويىدۇ.
تىل نوقۇل بىر ئالاقە ۋاسىتىسىلا ئەمەس؛ ئۇ يەنە كىملىكتۇر. كىملىكنىڭ بىرى ئىزاھلاش ۋە ئېتىراپ قىلىنىش، يەنە بىرى تەۋەلىكتىن ئىبارەت ئىككى ئاساسىي ئامىلى بار. ئۆزىنى چۈشەندۈرۈش ۋە جەمئىيەتتە مۇئەييەن بىر سۈپەت بىلەن ئىجتىمائىي جەھەتتىن تونۇلۇش ھەم ئىنسانغا خاس بىر ئىشتۇر ھەم ئىنسانىي ئېھتىياجدۇر. «ئىجتىمائىي جەھەتتىن تونۇلۇش» نىڭ ئەڭ ئاساسلىق ۋاسىتىسى ئالدى بىلەن سۆزلىشىش تىلى، ئارقىدىن يېزىق تىلى ۋە «مەدەنىيەت ئاداسى»دۇر.[69] تىل كۆپىنچە كىشىلەرگە نىسبەتەن ئۆزىنى چۈشىنىشنىڭ ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتە ئۆزىنى چۈشەندۈرۈشنىڭ ناھايىتى مۇھىم بىر تەرىپىنى تەشكىل قىلىدۇ. بىر تىل گۇرۇپپىسىنىڭ مەنسۇپلىرى ئۆزلىرىنى ئىجتىمائىي دۇنيادىكى ئورنىغا ئاساسەن مەنىگە ئىگە قىلىدۇ ۋە ئىزاھلايدۇ. بۇ ئىجتىمائىي دۇنيا ساھەسىنى بولسا، ئالدى بىلەن ئانا تىل ۋە ئەنئەنىۋى تىل شەكىللەندۈرىدۇ.[70] چارلېس تايلورغا ئوخشاش ناھايىتى كۆپ نەزەرىيەچىلەر، خۇسۇسىي كىملىك زېمىنى ئۈچۈن تىلنىڭ مۇھىملىقىنى قوبۇل قىلىدۇ.[71] تىل پەقەت ئىندىۋىدۇئال كىملىك ئۈچۈن ئەمەس، ئوخشاشلا كۆپلىگەن كوللېكتىپ كىملىكنىڭمۇ ئاساسىي ئامىلىدۇر. گرېن، تىلنىڭ كىملىككە ئالاقىدار فۇنكسىيەسىنى مۇنداق بايان قىلىدۇ: «تىل بىر كىملىك كۆرسەتكۈچى، بىر مەدەنىي مىراس ۋە توپلۇقنىڭ كونكرېت ئىپادىسىدۇر.»[72] كۆپلىگەن ئېتنىك گۇرۇپپىلارغا نىسبەتەن تىل ئۆز كىملىكلىرىنىڭ نېگىزىنى تەشكىل قىلىدۇ. قىسقىسى تىل، ھەم ئىندىۋىدۇئال كىملىك، ھەم كوللېكتىپ كىملىك ئۈچۈن مۇھىم بىر فۇنكسىيەگە ئىگە. تىل ئىنساننىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىسپاتلىشى ۋە بەشەرىي (ئىنسانىي) بىر مەۋجۇتلۇق سۈپىتىدە ئۆز – ئۆزىنى داۋاملاشتۇرۇشىنىڭ ئاساسلىق ئامىلىدۇر. بۇ نۇقتىئىينەزەردە، تىل ھوقۇقى پەقەت ۋاسىتىلىك ھوقۇقلار كاتېگورىيەسىدە ئەمەس، ئونتولوگىيەلىك (مەۋجۇتلۇق – ۋاسىتىسىز) بىر ھوقۇق دەپ قارالماقتا. بۇ خىل ھوقۇق، ئىندىۋىدۇئال ئەركىنلىكنىڭ روياپقا چىقىشى ۋە ئۆزىگە ھۆرمەت قىلىشىنىڭ ئاساسىي سۈپىتىدە كۈلتۈرەل مەنسۇپلۇقىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشىغا پايدىلىق قاراشلار تەرىپىدىنمۇ ھىمايە قىلىنماقتا. تەبىئىي بىر ھەق بولغان تىل ھوقۇقىنىڭ قىممىتى ۋە ئەھمىيىتى، باشقا بىر «ياخشى» نىڭ ۋاسىتىسىز دەل ئۆزىنىڭ تەبىئىيلىكىدىدۇر.