تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستەقىللىق كۈرىشى جەريانىدا ئافغانىستانغا كىرىشكە مۇۋەپپەق بولغان سەلەپىلىك، تەبىئىي ھالدا سىياسىي ئىسلام ئىدىئولوگىيەسى بىلەن بىر پۈتۈنلىشىپ كەتكەن ھالدا ئۆزىنى نامايەن قىلىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئىسلامچى ئافغان تەشكىلاتلىرى سەلەپىلىكنى رەت قىلمىغان. ھەنەپىلىك ۋە سوپىيلىق خاراكتېرى قويۇق بولغان ئافغانىستان خەلق مۇسۇلماندارچىلىقى ۋە %10دەك نوپۇسى بولغان ئافغان شىئەلىرىنىڭ نەزىرىدە سەلەپىلىك بەزى ئىجتىمائىي، دىنى ۋە سىياسىي مەسىلىلەرنىڭ سەۋەبچىسى ئىدى. لېكىن ئۇرۇش ئىچىدىكى ئافغانىستاندا بۇ مەسىلىلەر ۋە بۇ مەسىلىلەرنىڭ تېگىدىكى مەزھەپ ئوخشىماسلىقلىرى بەكمۇ كۆزگە كۆرىنىپ كەتمىدى. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، قەستەن نەزەردىن ساقىت قىلىندى، ئادەتتىكى مەسىلىدەك مۇئامىلە قىلىندى. ئافغانىستاندىكى يېڭى سەلەپىلەر قوشۇنىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئۆي-ماكانلىرىنى، بالا-چاقىلىرىنى ۋە ئائىلىسىنى تاشلاپ زور پىداركارلىق كۆرسىتىپ ئافغانىستانغا كەلگەن ئەرەبلەر تەشكىل قىلدى. ئافغانىستانغا مېھمان بولغان بۇ ئەرەبلەر ئافغانىستانلىقلار بىلەن ئوخشاش بىر دۈشمەنگە قارشى مۈرىنى-مۈرىنى تىرەپ جەڭ قىلدى.
جىھاد ئاخىرلاشقاندىن كېيىن بۇ مېھمانلارنىڭ بىر قىسمى يۇرتىغا قايتتى. يەنە بىر قىسمى بوسىنىيە-گىرىتسىېگوۋېنا، چېچىنىيە ۋە كوسوۋا قاتارلىق يېڭى كۈرەش مەيدانلىرىغا ماڭغان بولسا، يەنىلا كۆپ قىسمى ئافغانىستاندا قالدى. ئافغانىستاندا قېلىپ قالغان ئەرەب «مېھمانلار»نىڭ يۇرتىغا قايتىپ كېتىشىمۇ ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس ئىدى، چۈنكى بۇ ئىنسانلار پۇقراسى بولغان ئىراق، سەئۇدى ئەرەبىستان، تۇنىس، ئالجىرىيە، مىسىر، سۈرىيە، يەمەنگە ئوخشاش دۆلەتلەردە مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەر ھۆكۈم سۈرەتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ دۆلەتلەر ئافغانىستانغا كەتكەن پۇقرالىرى ئۈستىدە ئاللىبۇرۇن قانۇنىي تەكشۈرۈش باشلىۋەتكەنىدى. ئەرەب ئافغانلار دەپمۇ ئاتىلىدىغان بۇ كىشىلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئەل-قائىدە تەشكىلاتىنىڭ ئادەم كۈچىنى تەشكىل قىلدى. ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئافغانىستان ئەرەبچىدە «بازا»مەنىسىدىكى ئەل-قائىدە تەشكىلاتىنىڭ «دۇنياۋى جىھاد»چاقىرىقىنىڭ مەركىزى بازىسى بولۇپ قالدى.
تالىباننىڭ ئەرەب ئافغانلار ۋە ئۇلارنىڭ ئىسلامچى سەلەپى ئىدىئولوگىيەسى بىلەن بولغان قويۇق ئالاقىسى تالىباننىڭ 1996-يىلى جەلالئاباد ۋە كابۇلنى قولغا كىرگۈزۈشى بىلەن باشلىدى. ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە پۇختىلاشتۇرۇشتا پاكىستان دائىرىلىرى مۇرەسسەلەشتۈرگۈچىلىك رول ئوينىدى. دەسلەپكى مەزگىللەردە ئىككى تەرەپ بىر-بىرىگە تولۇق ئىشىنىپ كەتمەيتتى. دەسلەپ تالىبان كاتتىباشلىرى بازىلاردا پاناھلىنىۋاتقان ئەرەبلەر بىلەن كۆرۈشۈش ۋە ئۇلارنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن كەلگەنىدى، بۇ ۋاقىتتا ھەر ئىككى تەرەپ بىر-بىرىگە گۇمان بىلەن قاراپ تازا كېلىشىپ كېتەلمىگەنىدى، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى تۇنجى ئالاقىغا مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتنى كونۇك ئىسىملىك كىشىنىڭ خاتىرىسىدىن ئۇچراتقىلى بولىدۇ. ئەرەبلەر تالىباننىڭ ئامېرىكانىڭ سىياسىي، پاكىستاننىڭ ھەربىي، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئىقتىسادىي ياردىمى بىلەن قۇرۇلغان باشقىلارنىڭ كونتروللۇقىدىكى تەشكىلات ئىكەنلىكىنى ئويلايتتى، تالىبان كاتتىباشلىرى بولسا ئەرەبلەرنىڭ جامەگە بېرىپ جامائەت بىلەن ناماز ئوقىماي تۇرۇشلۇق بازىلىرىدىلا ناماز ئوقۇشىغا نارازىلىق بىلدۈرۈپ: «ھەنەپى بولماسلىقىڭلار مۇمكىن، شاپىلىقتىمۇ نامازنى جامەدە جامائەت بىلەن ئوقۇش كېرەك»دەپ ئەرەبلەرنى ئاگاھلاندۇرغانىدى. شۇ كۈنى جامەدىكى جامائەت تالىباندىن قورقۇپ كەتكەنىدى، بازىلاردىن جامەگە نامازغا كەلگەنلەرنى قوماندانلىرى ئالايىتەن ئاگاھلاندۇرۇپ سۈرە فاتىھەدىن كېيىن «ئامىن»نى يۇقىرى ئاۋازغا دېمەسلىكنى تاپىلىغانىدى. ئۇ كۈنلەردە ئەرەبلەر تالىباننى ئۈركىتىپ قويماسلىق ئۈچۈن قاتتىق ئېھتىيات قىلاتتى.
كەشمىرنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن ھىندىستانغا قارشى ئۇرۇش قىلىۋاتقان كىشىلەر ھەربىي تەلىم ئالىدىغان ھوست بازىلىرىنىڭ ئەل-قائىدىنىڭ كونتروللۇقىدا بولۇشى ئۈچۈن كۈچىگەن پاكىستان ھۆكۈمىتى، بۇ مەسىلىدە تالىباننى مىڭ تەسلىكتە قايىل قىلدى. تالىبان كابۇلنى قولغا كىرگۈزمەكچى بولغاندا ئۇسامە بىن لادىن تالىبانغا 3 مىليون دوللار ياردەم قىلغانىدى، ئەلۋەتتە ئۇسامە بىن لادىننىڭ تالىبانغا قىلغان بۇ سېخىلارچە ياردىمى تالىباننىڭ بازىلار مەسىلىسىدە قايىل بولۇشىدا مۇھىم رول ئوينىغانىدى. 1997-يىلى ئۇسامە بىن لادىن قەندەھارغا تەكلىپ قىلىندى. ئايرۇدۇرۇمنى شەھەرگە تۇتۇشتۇرىدىغان يولنى رېمونت قىلدۇرغان، شەھەردىكى نۇرغۇن جامەنى قايتىدىن تۈزەپ چىققان، شۇنداقلا تالىبان كاتتىباشلىرىغا سېخىلارچە ياردەم قىلىپ كېلىۋاتقان ئۇسامە بىن لادىن ئۇزۇن ئۆتمەيلا تالىباننىڭ ئەڭ ئىشەنچىلىك ياخشى كۆرىلىدىغان ئادىمىگە ئايلاندى. موللا ئۆمەر بىلەن ئۇسامە بىن لادىن ئائىلىسى قۇدا باجا بولدى، بۇ ئەھۋال ئىككىسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.
ئەل قائىدىنىڭ بىردىنلا تالىباننىڭ قانات ئاستىغا كىرىشى تاشقى كۈچلەرنى ھەرىكەتكە كەلتۈردى. ئۇساما بىن لادىن 1996-يىلى ئامېرىكاغا، 1998-يىلى يەھۇدى ۋە خىرىستىيانلارغا قارشى جىھاد قىلىش توغرۇلۇق پەتىۋا بەردى ۋە كەينىدىنلا 1998-يىلى ئاۋغۇستتا ئامېرىكانىڭ نايروبى ۋە دار ئەس سەلامدىكى ئەلچىخانىلىرىغا ئەل قائىدە تەرىپىدىن ھۇجۇم قوزغالدى، ھۇجۇمدا 231 كىشى ئۆلۈپ 4300دەك كىشى يارىلاندى. بۇ ۋەقەگە قارىتا ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تالىباندىن ئۇسامە بىن لادىننى تاپشۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. دەسلەپ تالىبان ئۇسامە بىن لادىننىڭ بۇ جىنايەتلەر بىلەن ئالاقىسى يوقلىقىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، لېكىن ئامېرىكانىڭ قاتتىق بېسىمى نەتىجىسىدە ئۇسامە بىن لادىننىڭ يوشۇرىنىۋالغانلىقىنى، شۇڭا قەيەردە ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىغانلىقىنى دېيشكە مەجبۇر بولىدۇ. ئۇسامە بىن لادىن شۇنىڭدىن كېيىن تاھ ئۆلۈپ (2011-يىلى 2-ماي) كەتكۈچە بولغان ئارىلىقتا ئافغانىستان ۋە پاكىستاندا يوشۇرۇنۇپ ئەل قائىدىنى باشقۇرىدۇ.