تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىر تىل سىياسىتى، يۇقىرىدا بايان قىلىنغىنىدەك، ئۇلۇس يارىتىش مۇساپىسى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىكتۇر. بۇ تونۇش، پۈتكۈل دۆلەت ئىشلىرىنىڭ بىرلا تىلدا ھەل قىلىنىشىنى ۋە سىياسىي توپلۇق (ئۇلۇس – مىللەت) نىڭ بۇ دائىرىدە تەسىس قىلىنىشىنى ئاساس قىلىدۇ؛ كۆپ تىللىق بولۇشنىڭ «بىر ۋە پارچىلانماس» بولغان مىللەتنى پارچىلايدىغانلىقىنى، بىر تىللىق بولۇشنىڭ بولسا، بىرلەشتۈرۈش رولىنى ئوينايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. رەسمىي بولمىغان تىللار (ئۆي ئىچىدە ياكى قوشنىدارچىلىق مۇناسىۋەتلىرىدە ئەركىن قويۇۋېتىلگەن تەقدىردىمۇ) نىڭ سالاھىيەتلىرى تۆۋەنلىتىلىدۇ. ئىجتىمائىي – سىياسىي سالاھىيەت ۋە ئىقتىسادىي ئۇتۇق رەسمىي تىلدا راۋانلىقنى شەرت قىلغانلىقى ئۈچۈن، باشقا تىل توپلۇقلىرىنىڭ ئەزالىرى ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن، ئۆز تىللىرىنى بىر بۇلۇڭغا تاشلاپ قويۇپ، دىققىتىنى رەسمىي تىلدا راۋان بولۇشقا مەركەزلەشتۈرىدۇ.[35]
بىر تىللىق بولۇش سىياسىتىنى ياقلىغۇچىلارنىڭ بىر باھانىسى مودېرن ئىقتىسادنىڭ تەقەززاسىغا تايىنىدۇ. تىل باشقا مۇددىئالارنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ بىر ۋاسىتىسى؛ مودېرن ئىقتىساد تەقەززا قىلىۋاتقان چاققانلىق، تەھسىللىك ۋە قولاي ئەمگەك كۈچى پەقەت بىر تىل ئارقىلىقلا روياپقا چىقىدۇ، دەپ قارايدۇ. دۆلەتنىڭ قوللىشى بولماي تۇرۇپ بىر تىلنىڭ ئورتاق ئۆلچەملىك بىر تىلغا ئايلىنىشى ۋە قانائەتلىنەرلىك ئىقتىسادىي ئۈنۈم يارىتىشىنىڭ بەك مۇمكىنچىلىكى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، دۆلەت بىر تىلنى ئورتاق تىل، دەپ قوبۇل قىلىپ، ئۇنى مائارىپ يولى ئارقىلىق قوللاپ – قۇۋۋەتلەپ ئومۇملاشتۇرىدۇ.[36] ئەمما، بۇ تەخمىننى ئىسپاتلايدىغان ئۇچۇرلار ئۇنچە كۆپ ئەمەس. تەجرىبىدىن ئۆتكەن مەلۇماتلار، مىللىي تىلنىڭ بىردىنبىر بىر تىل، دەپ بېكىتىلىشى بىلەن ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئوتتۇرىسىدا ھېچقانداق باغلىنىش يوقلۇقىغا ئىشارەت قىلماقتا.[37] ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەمەلىيەتتە دۆلەتلەرنىڭ ھېچقانداق بىر ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە تەلەپ بولماي تۇرۇپمۇ، ھەتتا دۆلەتلەرگە قوشۇمچە چىقىم يارىتىدىغان بولۇشىغا قارىماي (كاتالانچىدىكىگە ئوخشاش) ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىنى يۈرگۈزگەنلىكى بىر رېئاللىقتۇر.
بىر تىللىق بولۇش سىياسىتىنى ياقلىغۇچىلارنىڭ يەنە بىر باھانىسى بولسا، دېموكراتىك مۇساپىلەر تەقەززا قىلىدىغان دىيالوگ ۋە ئىشتىراك قىلىشنىڭ پەقەت بىر تىللىق بولۇش ئارقىلىقلا ئىشقا ئاشىدىغانلىقى توغرىسىدىكى مۆلچەرلەردىن ئىبارەت. ھەممىنىڭ ۋەكىللىك ئورنى بولغان دېموكراتىك تۈزۈم تەلەپ قىلىۋاتقان پۇقرالار بىر – بىرى بىلەن سۆھبەتلىشەلەيدىغان مۇھىت، ئورتاق بىر تىل بولماي تۇرۇپ ئىشقا ئاشمايدۇ. جون ستۇارت مىل، بىردىن كۆپ تىل توپلۇقى بولۇشىنىڭ ھەممە ۋەكىللىك قىلىدىغان دېموكراتىيەگە توسالغۇ پەيدا قىلىدىغانلىقىنى تۆۋەندىكىچە ئىپادىلەيدۇ: «بىر خەلق ئارىسىدا دوستانە تۇيغۇلار بولمىسا، بولۇپمۇ پەرقلىق بىر تىلدا سۆزلىشىدىغان ۋە يازىدىغان بولسا، ھەممىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بىر ھۆكۈمەت خىزمىتىگە ئېھتىياجلىق ئورتاق (بىرلەشمە) بىر توپلۇق شەكىللەنمەيدۇ.»[38] لېكىن، بىر خەلق ئىچىدىكى بەزى تىل گۇرۇپپىلىرى ئۆز تىللىرىنى ئىشلەتمىگەن (ئىشلىتەلمىگەن) جايلاردا دېموكراتىك مۇساپىلەرنىڭ قانچىلىك ئىشقا ئاشىدىغانلىقى دەتالاشلىق بىر مەسىلىدۇر. تىل جەھەتتە پۈتۈنلەي بىردەكلىككە ئىگە بىر توپلۇققا ئىگە ئاساسەن بىرمۇ دۆلەتنىڭ بولماسلىقى، پەقەت بىرلا / ھۆكۈمران تىل ئىشلىتىلگىنىدە باشقا بىر تىل گۇرۇپپىسىغا مەنسۇپ ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ مۇزاكىرە ئۆتكۈزۈشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئۇچۇرلارغا ئىگە بولۇش ئىمكانىيىتىنى تارايتىۋېتىدىغان بولغاچقا، ھەممە ۋەكىللىك قىلىدىغان دېموكراتىيە مۇساپىسىمۇ تولۇق مەنىدە كاپالەتكە ئىگە قىلىنمىغان بولىدۇ.
دېموكراتىك دۆلەتنىڭ بىيۇروكراتىك خىزمەتلىرىنىڭ بىر تىل ئارقىلىق تېخىمۇ ئاسان ۋە تېز ھەل بولىدىغانلىقى مۆلچەرى، بىر تىللىق تۈزۈمنىڭ ئاسانچىلىق تۇغدۇرىدىغانلىقىدىن ئىبارەت سەۋەبلەر تۈپەيلى قوغدىلىغانلىقى قارىشىنى پەيدا قىلىدۇ. بىر تىللىق سىياسەت يۈرگۈزۈلگەن بىر سىياسىي توپلۇقنى، كۆپ تىللىق تەڭداشلىرىغا سېلىشتۇرغاندا تېخىمۇ ئاسان باشقۇرغىلى بولىدۇ ۋە بۇ مەنىدە چىقىم (تەرجىمە ۋە قوشۇمچە چىقىملار يوق) مۇ ئاز بولىدۇ، دەپ قارىلىدۇ.
بىر تىل سىياسىتىدىن پايدىلىنىپ يۈرگۈزۈلىدىغان ئاسسىمىلياتسىيەنىڭ باشقا (بولۇپمۇ ئازسانلىقلار) تىل گۇرۇپپىلىرىغا، كۆپ سانلىقلار ئىگە بولغان بىر قىسىم ئەۋزەللىكلەرگە ئېرىشىش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بېرىش ئارقىلىق بەزى «پايدىلار»نى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىمۇ ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. لېكىن، باشقا تىل توپلۇقلىرى ئادەتتە ئاسسىمىلياتسىيەگە قارشى قاتتىق چىڭ تۇرىدۇ. مودېرن دۆلەتلەرنىڭ ۋەزىپىلىرىنى بىرلا تىل ئارقىلىق ئادا قىلىشلىرى، ئاز سانلىقلارنىڭ ھاياتلىرىدا ھەر خىل قىيىنچىلىقلارنى پەيدا قىلىدۇ.[39] بىر تىل سىياسەتلىرى توپلۇقلار ئارىسىغا گويا كۆرۈنمەس بىر دەرىجە قاتلىمى پەيدا قىلىدىغان بولۇپ، زامانىۋى ئۇلۇس  دۆلەتلەر ئەڭ كۆپ تايىنىدىغان بىر تىل سىياسىتى تەبىئىي شۇنداقلا ئىنساننىڭ ئەڭ ئاساسىي ھوقۇقى بولغان تىل ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشىغا ۋە بەزى تىللارنىڭ يوقاپ كېتىشى (تىل قىرغىنچىلىقى) گە سەۋەب بولىدۇ.
4 – بىر تىل سىياسىتىنىڭ نەتىجىسى: تىللارنىڭ قاتىلى / ئۆلۈمى