ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئاساسلىقى ئوچۇق مەنبە ئىستىخباراتىغا تايىنىدۇ. زامانىمىزدىكى ئۇچۇر – ئالاقە تېخنولوگىيەلىرى ۋە ئىنتېرنېتنىڭ پەۋقۇلئاددە تەرەققىياتى ئوچۇق مەنبە ئىستىخباراتنىڭ ئەھمىيىتىنى كۈچەيتتى. بۇ ھەقتە زوئې بائىرد ۋە جېيمېس باركسدېيل (2006:53)، ئوچۇق مەنبە ئىستىخباراتىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش ئۈچۈن مۇناسىۋەتلىك كىشىلەرنىڭ تەربىيەلىنىشى ۋە ئوچۇق مەنبە مەلۇماتىغا باشقا ئىستىخبارات تۈرلىرىگە ئوخشاشلا ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىنىشىنى تەكىتلەيدۇ.
ماكۋودېل (2009:5) ۋە ئۆزداغنىڭ (2008:146) يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئېنىقلىمىلىرىمۇ نەزەرگە ئېلىغىنىدا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، ئاساسىي مەقسەت، ۋەزىپە ۋە فۇنكىسيەسىگە ئاساسەن دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارا مىقياستا توغرا شۇنداقلا رېئال ئىستراتېگىيەلەرنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى ۋە ئىجرا قىلىنىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىش مەقسىتى بىلەن توپلانغان مەلۇماتلارنىڭ كۆزدىن كەچۈرۈلۈشى ۋە ئانالىز قىلىنىشىدۇر.
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئومۇمەن شۇنداقلا نۇقتىلىق ھالدا تاشقى ئىستىخبارات پائالىيىتى ۋە بىۋاسىتە دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە زىيانلىق تەھدىتلەرگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان بىر پائالىيەت، دەپ چۈشىنىلسىمۇ، يېقىنقى چاغلاردا ئىچكى تەھدىت ئامىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ھالەت شەكىللەندى. دەۋەقە مىللىي ئىستىخبارات تەشكىلاتى (م.ئى.ت) نىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» چۈشەنچىسى ۋە بۇ مەقسەتكە خىزمەت قىلىدىغان قۇرۇلمىسىمۇ سىرتقا قارىتا دۆلەت ئىستىخباراتى چۈشەنچىسىنى چىقىش قىلىدۇ. بۇ ئەھۋالغا ئىشارەت قىلغان جەۋات ئۆنەش[8]، ئۆزى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن بىر سۆھبەتتە، مىللىي ئىستىخبارات تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان رەسمىي بىر بايانات بولمىسىمۇ، م.ئ.ت نىڭ خەۋپسىزلىك ئىستىخباراتى (ئىچكى ئىستىخبارات) بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات (تاشقى ئىستىخبارات) ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنى نەزەرگە ئېلىشقا باشلىغانلىقىنى تەكىتلەپ ئۆتىدۇ. ئۆنەش، باش مىنىستىر ئەردوغان (ماقالە ئېلان قىلىنغان چاغدا باش مىنىستىر ئىدى – تەھرىر) نىڭ 2010 – يىلى بىرازىلىيەگە كېتىۋېتىپ، «م.ئ.ت نىڭ نۇقتىلىق ۋەزىپىسى چەت ئەل ئىستىخباراتىدۇر» دېگەن سۆزىنىڭمۇ، يۇقىرىدا بايان قىلىنغان نۇقتىلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ چۈشىنىلگىنىدە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ كۈچەيتىلىشىگە ئەھمىيەت بېرىدىغان ۋە ئۇنى ئالدىنقى پىلانغا قويىدىغان بىر ئىرادىنىڭ شەكىللەنگىنى كۆرسىتىپ بېرىش ماھىيىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ (ھارمانكايا، 2011).
تەشكىلات قۇرۇلمىسى ئىچىدە بىر «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات باشقارمىسى» بار بولغان م.ئ.ت نىڭ ئىنتېرنېت سەھىپىسىنىڭ بۇ باشقارمىنىڭ ۋەزىپىسىگە ئېنىقلىما بەرگەن بېتىدە، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ئۇقۇمى «خەلقئارا سىستېما، ئۇنىڭ ئاكتىيورلىرى بولغان دۆلەت ۋە دۆلەت سىرتى قۇرۇلمىلاردىكى پۈتكۈل ئۆزگىرىشلەرنى كۆزىتىپ ھاسىلات چىقىرىش ئارقىلىق كېلەچەككە قارىتا توغرىلىق دەرىجىسى يۇقىرى تەخمىنلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش نىشانىغا ئاساسەن پائال «ئۇچۇر توپلاش، دەرىجىگە ئايرىش ۋە ئالاقىدار تارماقلارغا سۇنۇش» مۇساپىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر پائالىيەتتۇر» دەپ تەرىپلىنىدۇ (MIT, 2011).
تۈپ نىشان سۈپىتىدە دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئاكتيورلىرىغا ئىشارەت قىلىنغان بۇ ئېنىقلىمىدا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنىڭ «دۆلەتنىڭ ئالىي مەنپەئەتلىرىگە خىزمەت قىلىش ئۈچۈن، سىرتقا قارىتا توپلاش ۋە دەرىجىگە ئايرىش خىزمىتى» ئىكەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلىنىدۇ. شۇ ۋەجىدىن بۇ باشقارمىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسىنىڭ «تۈركىيەنىڭ ئالىي مەنپەئەتلىرىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى ۋە راۋاجلاندۇرۇلۇشىنى نىشان قىلغان مىللىي سىياسەتلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىغا ۋە ئۇنىڭ ئىجرا قىلىنىشىغا ئاساس يارىتىپ بېرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات يارىتىش» ئىكەنلىكى ئەسكەرتىلىدۇ (MIT, 2011).
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئاساسلىقى بىيوگرافىيە، جۇغراپىيە، قاتناش، ئارمىيە، ئىقتىساد، سىياسەت، جەمئىيەت، كەيپىيات، بىلىم ۋە تېخنولوگىيە دېگەندەك پائالىيەت ساھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (كەنت، 2003: 25 – 29؛ ئۆزداغ، 2008: 149). بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات دۆلەت ئىچىدىكى قارار چىقىرىش سالاھىيىتىگە ئىگە تەرەپلەر ۋە بۇ قارارلارنىڭ شەكىللىنىش مۇساپىسىگە ھەسسە قوشىدىغان شەخس ۋە ئورگانلار ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. بۇ شەكىلدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات سىياسەتچىلەر ۋە قارار چىقارغۇچىلانى پاكىت ۋە ئانالىزنى چىقىش قىلىدىغان پىكىر ۋە خىزمەت ئۇسلۇبىغا ئىگە بولۇش ئىمكانىيىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇمۇ بىر مەنىدە مىللىي سىياسەتلەرنىڭ شەكىللىنىشىدە ئىستىخبارات بىلەن سىياسىي سىستېما ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى نامايان قىلىپ بېرىدۇ.
ماكدوۋېلنىڭ ئېنىقلىمىسىدا (2009:5) كۆرۈلگىنىدەك، خۇسۇسەن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىرىلىش مۇساپىسىدە ئىككى تەرەپ بولىدۇ: بۇلار (1) ئىستىخباراتنى تەلەپ قىلغان ۋە قوللىنىدىغان تەرەپ، (2) ئىستىخباراتنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدىغان تەرەپتۇر.
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنى تەلەپ قىلغۇچىلار ياكى باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا مەھسۇلاتنىڭ ئىستېمالچىلىرى ياكى خېرىدارلىرى، قارار چىقارغۇچىلار ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەردۇر. بۇلارمۇ ئۆز ئارىسىدا «clients» ۋە «customers» تىن ئىبارەت ئىككى كاتېگورىيەگە ئايرىلىدۇ. ئىنگلىزچىدىكى «clients» سۆزى ئالغۇچى ياكى ھاۋالە قىلغۇچى دېگەن مەنىنى بىلدۈرسە، «customers» ئۇقۇمى ئاساسەن خېرىدار دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ماكدوۋېلنىڭ ئىستىخبارات تېرمېنولوگىيەسىدە بولسا، «client» ئۇقۇمى ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتقا تېما بولغان ئانالىزنى مۇناسىۋەتلىك ئورگانغا ياكى تارماققا بۇيرۇتقان ۋە بۇ خىزمەتتە گەۋدىلىك تۆھپىسى بولغان تەرەپتۇر. «customer» ئىبارىسى بولسا، خىزمەتنىڭ نەتىجىسىدە ھەرقانداق بىر تۆھپىسىنىڭ بار – يوقلۇقىغا قارىماستىن ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان ئىستىخبارات ئانالىزنى ئوقۇغان كىشىدۇر (ئولېسون، 2009: 27).