مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتىنىڭ 2026-يىللىق خىتاي مۆلچەرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى قۇرۇلما خاراكتىرلىك  ئۆزگىرىشلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىياسىي كەيپىياتتىكى بۇ قاتماللىق، ئىجتىمائىي ئۆكتىچىلەرنىڭ باستۇرۇلۇشى ۋە رەقەملىك نازارەت مېخانىزملىرىنىڭ (ئىجتىمائىي ئىناۋەت سىستېمىسى، سۈنئىي ئەقىلنى ئاساس قىلغان كۆزىتىش) ئومۇملىشىشى بىلەن پاراللېل ئىلگىرىلىمەكتە. مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى ئانالىزلىرى خىتاي ئوتتۇرا قاتلىمىنىڭ جىمغىنە بىر نارازىلىق ئىچىدە ئىكەنلىكىنى، ئەمما دۆلەتنىڭ بېسىم ماشىنىسىنىڭ كۈچى سەۋەبىدىن بۇ نارازىلىقنىڭ تەشكىللىك بىر ھەرىكەتكە ئايلىنىش ئېھتىماللىقىنىڭ تۆۋەنلىكىنى مۆلچەرلىمەكتە. شۇڭلاشقا، «مۇقىم» كۆرۈنگەن يۈزەكى كۆرۈنۈشنىڭ ئاستىدا، باشقۇرۇش بارغانسېرى قىيىنلىشىۋاتقان ئىجتىمائىي-سىياسىي پارتلاش نۇقتىلىرى توپلانماقتا.
ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ «ئورتاق باياشاتلىق» (Common Prosperity) شوئارىنىڭ كىرىم تەقسىماتىدىكى ئادالەتسىزلىكنى ھەل قىلىشتىن كۆرە، خۇسۇسىي ساھە ئۈستىدىكى دۆلەت كونتروللۇقىنى قانۇنلۇق كۆرسىتىدىغان بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى باھا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تېخنىكا ماگناتلىرىغا، مائارىپ ساھەسىگە ۋە ئۆي-مۈلۈك شىركەتلىرىگە قارىتىلغان تەڭشەشلەر، بۇ سىياسىي دوكتىرىنانىڭ ئىقتىسادىي ساھەدىكى ئىپادىلىرىدۇر. بۇ دائىرىدە، سىياسىي ئانالىزلار خىتاينىڭ ئەمدىلىكتە «بازار ئىسلاھاتچىسى» ئەمەس، بەلكى «بازارغا مۇداخىلە قىلىپ تەڭشىگۈچى ۋە چەكلىگۈچى» بىر ئاكتىيور سۈپىتىدە ئورۇن ئالغانلىقىنى دەلىللىمەكتە.
ئىقتىسادىي ۋەزىيەت: قۇرۇلما خاراكتىرلىق ئاستىلاش ۋە «ياپونلىشىش» خەۋپى
مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتىنىڭ 2026-يىللىق مۆلچەرىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق تېمىلىرىدىن بىرى، خىتاي ئىقتىسادى دۇچ كېلىۋاتقان قۇرۇلما مەنبەلىك كىرىزىسلاردۇر. دوكلاتلار خىتاينىڭ ئۆي-مۈلۈك ساھەسىدىكى ۋەيران بولۇشى، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز كىرىزىسى ۋە نوپۇسنىڭ قىسقىرىشى (قېرىلىق نىسبىتىنىڭ ئېشىشى ۋە ئەمگەك كۈچىنىڭ ئازىيىشى) قاتارلىقلارنىڭ ۋاقىتلىق ئەمەس، بەلكى مەڭگۈلۈك مەسىلىلەر ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. مۇتەخەسسىسلەر ئارىسىدىكى، خىتاينىڭ 1990-يىللاردىكى ياپونىيەگە ئوخشاش بىر «يوقىتىلغان ئون يىل» (lost decade) ىنىڭ بولىدىغان-بولمايدىغانلىقى ھەققىدىكى مۇنازىرىلەرنىڭ ئورنىنى بۇ جەرياننىڭ ئاللىبۇرۇن باشلانغانلىقىغا بولغان ئېنىق تونۇشقا بوشىتىپ بەرمەكتە.
ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئەندىزىسىنىڭ ئېكسپورت ۋە ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرىدىن بەك ئىچكى ئىستېمالغا تايانغان بىر ئەندىزىگە ئۆزگەرتىلىشىدىكى مەغلۇبىيەت ئانالىزنىڭ مەركىزىدىن ئورۇن ئالىدۇ. ئائىلە ئىستېمالىنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدىكى نىسبىتىنىڭ تۆۋەن تۇرۇشى، خىتاينىڭ يەر شارى ئىستىمالىغا بولغان بېقىنىشچانلىقىنىڭ داۋاملىشىشغا سەۋەب بولماقتا. غەرب بىلەن يۈز بېرىۋاتقان گېئو-سىياسىي جىددىيچىلىكلەر نەزەردە تۇتۇلغاندا، بۇ ئەھۋال خىتاي ئىقتىسادى ئۈچۈن ئېغىر بىر ئاجىزلىقتۇر. مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى سانلىق مەلۇماتلىرى، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىدىكى پايدا نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىگەنلىكىنى ۋە سودا مۇھىتىنىڭ بارغانسېرى سىياسىيلىشىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
«يېڭى ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» (New Productive Forces) شوئارى بىلەن شى جىنپىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ تېخنىكىغا ۋە يۇقىرى قوشۇلما قىممەت يارىتىدىغان ئىشلەپچىقىرىشقا (توكلۇق ئاپتوموبىللار، باتارېيەلەر، يېشىل ئېنېرگىيە) دىققەت مەركەزلەشتۈرۈشى، گەرچە بىر چىقىش يولى سۈپىتىدە سۇنۇلغان بولسىمۇ، بۇ ئەھۋال دۇنيا بازارلىرىدا « ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتنىڭ ئىھتىياجدىن ئېشىپ كېتىشى » (overcapacity) مەسىلىسىگە سەۋەب بولماقتا. دوكلاتلاردا تەكىتلەنگىنىدەك، خىتاينىڭ ئىچكى ئېھتىياجى ھەزىم قىلالمىغان بۇ ئىشلەپچىقىرىش ئېشىنچىسى، تۆۋەن باھالار بىلەن دۇنيا بازارلىرىغا ئېكسپورت قىلىنماقتا، بۇ بولسا ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان سودا ئۇرۇشلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلىغىنىڭ (FDI) خىتايغا ئېقىشىدىكى ئازىيىش، ئىشەنچنىڭ يوقالغانلىقىنىڭ كونكرېت بىر كۆرسەتكۈچىدۇر. ئانالىزچىلار، كۆپ دۆلەتلىك شىركەتلەرنىڭ «خىتاي+1» ئىستراتېگىيەلىرىنى (ئىشلەپچىقىرىشنى خىتايدىن باشقا مۇھىم دۆلەتلەرگە يۆتكەش) تېزلەتكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. 2026-يىللىق مۆلچەر دائىرىسىدە، خىتاينىڭ تېخنىكا جەھەتتە ئۆزىگە ئۆزى يېتىدىغان بولۇش (self-reliance) تىرىشچانلىقلىرىنىڭ، غەربنىڭ تېخنىكا ئېمبارگولىرى (بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر / ئۆزەك ساھەسىدە) سەۋەبىدىن توسالغۇغا ئۇچرايدىغانلىقى ۋە بۇنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئېشىشىنى تېخىمۇ بېسىم ئاستىغا ئالىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە.
يەنە، ياشلارنىڭ ئىشسىزلىق مەسىلىسى پەقەت ئىقتىسادىي مەسىلە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يوشۇرۇن بىر ئىجتىمائىي مۇقىمسىزلىق مەنبەسى سۈپىتىدە باھالانماقتا. تەربىيە كۆرگەن ياش نوپۇسنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشالماسلىقى، خىتاينىڭ ئادەم كۈچى بايلىقى يوشۇرۇن كۈچىنىڭ ئىسراپ قىلىنىشىغا ۋە «بېيىماستىن قېرىش» خەۋپىنىڭ رېئاللىققا ئايلىنىشىغا سەۋەب بولماقتا. بۇ كۆپ قاتلاملىق ئىقتىسادىي ئانالىز، خىتاينىڭ يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ موتورى بولۇش سۈپىتىنى يوقىتىشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋىتى: ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىكتىن سىستېماتىك دۈشمەنلىككە
مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي تۈگۈنىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاي سىياسىتىدىكى يۆنىلىش ئۆزگىرىشىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينى تەرىپلەشتە قوللانغان «شېرىك، رەقىب ۋە سىستېماتىك دۈشمەن» دىن ئىبارەت ئۈچ پۇتلۇق تەڭلىمىدە، ئېغىرلىق مەركىزىنىڭ ئېنىق ھالدا «سىستېماتىك دۈشمەن» (Systemic Rival) ۋە «ئىقتىسادىي رەقىب» (Economic Competitor)  تەرەپكە سىيرىلغانلىقى كۆرۈلمەكتە. 2026-يىللىق مۆلچەردە، بۇ رىقابەتنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلىشىدىغانلىقى ۋە سودىنىڭ سىرتىغا ھالقىپ بىخەتەرلىك ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدە بىر «بىلەك كۈچى سىنىشىش»قا ئايلىنىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە.