بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئىستەكلىرىمىز ئومۇمىي دۇنيا مۇناسىۋەتلىرىدىكىگە ئوخشاش خۇسۇسىي پائالىيەت ساھەلىرىدىمۇ مۇشۇنداقتۇر. مەسىلەن، بىر قارار چىقارغاندا ئادىل بولۇشى كېرەك، ناھەقچىلىك قىلماسلىقى لازىم. بىر دوختۇر بىمارلىرىغا ئىگە چىقىشى، ئۇنىڭغا پايدىلىق شەكىلدە ھەرىكەت قىلىشى كېرەك…
ئىلمىي پائالىيەت ساھەلىرىدىمۇ بىلىم ئىنسانلىرىدىن – ئالىملاردىنمۇ ئارزۇيىمىزدىكىدەك «ياخشى» پوزىتسىيە ۋە ھەرىكەتلەرنى كۈتىمىز. ئىنسانغا مۇۋاپىق بولمىغان، ياخشى بولمىغان ۋە ناچار ئاقىۋەتلەرگە ئېلىپ بارىدىغان ئىلمىي نەتىجىلەرنى قوبۇل قىلىش بىز خالىمايدىغان ئىشلاردۇر. ئىلمىي خىزمەتلەر ئىنسانلارغا «ياخشى» بولىدىغان شەكىلدە نەتىجىلىنىشى، شۇنداقلا «ياخشى» شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. «ياخشى» بولمىغان ياكى «ناچار» بولغان مەشغۇلات ۋە نەتىجىلەر ئىلىمنىڭ نىشان ۋە مېتودى ئەمەس. ئۇنداقتا بىلىم بىلەن ئىنسانىي قىممەت – قاراشلار ئارىسىدا بىر مۇناسىۋەت بارمۇ؟ ياكى بۇلار بىر – بىرىدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل نەرسىلەرمۇ؟
بىلىم ۋە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىشى بىلەن پاراللېل ئەھمىيەتكە بولغان يەنە بىر مەسىلە، تەتقىقاتچىنىڭ ئىلمىي پائالىيىتىدىكى قىممەت – قاراشلاردۇر. تەبىئىي پەنلەر نۇقتىسىدىن ئىنسان قىممەت – قاراشلىرى مۇھىممۇ؟ ياكى ئەسلىي قىممەتكە ئىگە بولغىنى ئىلمىي «ھەقىقەتلەر» مۇ؟ ھەقىقەتكە ئېرىشىش، ھادىسىلەرنى ئىزاھلاش ۋە ئۇلارغا ئېنىقلىما بېرىش ئىلمىي پائالىيەتلەرنىڭ نىشانلىرى بولغان ئىكەن، بۇ پائالىيەتلەرنىڭ نېگىزىدە ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلارنىڭ قانچىلىك ئورنى بار؟ ھادىسىلەرنىڭ ھەقىقىتىنى ئوتتۇرىغا قويۇش جەريانى ئەخلاق دۇنياسىنىڭ سىرتىدىكى بىر ساھەمۇ؟ ئىلمىي پائالىيەتنىڭ ئۆزىدە ھېچقانداق ئەخلاقىي ئىزدىنىش ۋە مەنە يوقمۇ؟ بۇلارغا ئوخشاش ئىلمىي تەتقىقات ۋە خىزمەتلەرنىڭ ئەخلاق بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە ئالاقىدار پەرقلىق سوئال ۋە ئىزاھاتلارنى ئوتتۇرىغا قويغىلى بولىدۇ. ئىلمىي ھەقىقەتلەرگە يېتىشنىڭ، تەبىئىتىنىڭ تەقەززاسى بويىچە، ئەخلاق ساھەسىنىڭ سىرتىدا ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشمۇ مۇمكىن. مەسىلەن، تەبىئەتكە ئالاقىدار ئىلمىي ئىزاھات، سۇنىڭ قايناش دەرىجىسى، ئېلېكتىرونلارنىڭ ھەرىكىتى ياكى ئىنسان فىزىيولوگىيەسىنىڭ ھورمۇن قۇرۇلمىسى ئىلمىي تېرمىنولوگىيە ۋە ئۇقۇملار بىلەن ئىزاھلىنىدىغان مەسىلىلەردۇر. بۇ مەسىلىلەر بىلەن شۇغۇللانغاندا، ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇش مەنىسىز بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ھەقىقەتەن شۇنداقمۇ؟
بىلىم پوزىتىپ ھەرىكەت ۋە ئېنىقلىمىلار ساھەسىدۇر. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، بىلىمنىڭ تەپەككۇر قىلىش، پىلانلاش، تەتبىقلاش ۋە تارقىتىش مېتودولوگىيەسى مۇساپىسىدىكى بارلىق ئىجراچىلىرىنىڭ «ئىنسان» ئىكەنلىكىنى ئەستىن چىقىرىپ قويماسلىقىمىز لازىم. بىلىم خالاپ – خالىماي «ئىنسان سوبيېكتىپلىقى» دىن نېسىۋىنى ئالماقتا. بىلىمدىكى مەشغۇلاتلار ئۇنى روياپقا چىقارغۇچى تەتقىقاتقچىنىڭ تەپەككۇر، تۇيغۇ ۋە ئېڭىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماقتا. ئىنساننى تەرىپلىگۈچى ئۇقۇملاردىن بولغان ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلىرىمىزنىڭمۇ بىلىمگە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئېيتىشىمىز مۇمكىن. ئىلمىي تەپەككۇر، ئىزاھ، مۇھاكىمە، ئانالىز ھەتتا بىلىمدىكى تېخنىك مېتودلارنىڭ ئىشلىتىلىشىمۇ، بىزدىكى ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلارنىڭ تەسىرى ئاستىدىدۇر. ئىلمىي ماقالىلەرنىڭ قەلەمگە ئېلىنىش ۋە ئېلان قىلىنىش جەريانلىرىمۇ ئەلۋەتتە ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلاردىن نېسىۋىسىنى ئالماقتا. «تەتقىق قىلىش ۋە نەشر قىلىش ئەخلاقى»، بىلىم ۋە ئاكادېمىك قاتلام ئەڭ كۆپ بەس – مۇنازىرە قىلىدىغان تېمىلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى.(1)
بىز «بىلىم» دەپ ئاتاۋاتقان ئىنسان پائالىيىتىنىڭ ئاساسىغا نەزەر سالغىنىمىزدا، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ ئىلىمنىڭ پېيىغا چۈشۈش، ئىلىمگە ئېرىشىش، ئىلىمنى ئومۇملاشتۇرۇش ۋە تارقىتىش ھەرىكىتى ئىكەنلىكى نامايان بولىدۇ. بىلىمنىڭ كويىغا چۈشكەن ئىلىم ئەھلىگە ھەممە ئادەمنىڭ ئىشەنچ قىلىدىغانلىقى ئېنىقتۇر. ئىلىم بىلەن جەمئىيەت ئارىسىدا بىر «ئىجتىمائىي» كېلىشىم بار بولۇپ، ئۇ، ئىلىم ئەھلىنىڭ ئېرىشكەن مەلۇماتلارنى ھەقىقەتتىن ئېغىپ كەتمەستىن، ئەڭ توغرا ۋە يېلىڭ شەكىلدە باشقا ئىنسانلارغا يەتكۈزۈشى ۋە ئورتاقلىشىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. بۇ خىل قاراش سايىسىدا ئىلىم ئەھلى بىلەن جەمئىيەت ئارىسىدا ئۆزئارا ماسلىق ۋە ئىشەنچ مۇناسىۋىتى شەكىللىنىدۇ. ئىلمىي تەتقىقاتلاردا ئەخلاق، بۇ مەنىدە، بىر تەتبىقلاش پىلانى / مودېلى ئاساسىغا تاياندۇرۇلماقتا. بۇ ئارقىلىق ھەم بىلىم ئاشماقتا ھەم بىلىم مۇھىتى ئىچىدىكى ئىشەنچ ئالاقىسى كۈچەيمەكتە.(2)
ئەسلىدە ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ ئېلىپ بېرىلىشى ۋە داۋاملاشتۇرۇلۇشى بىر قاتار ئەخلاقىي قىيىنچىلىقنىمۇ يۈدۈپ يۈرىدۇ. ئىلمىي ۋاسىتە ۋە مېتودلارنىڭ ئىشلىتىلىش شەكلى ۋە مۇددىئاسى بىر تەرەپتە تۇرۇپ تۇرسۇن، ئىلمىي خىزمەتلەرنىڭ باشلىنىشى، پىلانلىنىشى، ئېلىپ بېرىلىشى ۋە ئېلان قىلىنىش باسقۇچلىرىدا بىلىم دۇنياسىدىن بىز كۈتمەيدىغان شەكىلدە سەۋەنلىكلەر، قايمۇقتۇرۇشلار، خىلاپلىق قىلىشلار ۋە ئىلمىي ئوغرىلىقلار يۈز بەر بەرمەكتە. بۇمۇ بىلىمنىڭ مەنە ۋە قىممىتىنى خوراتماقتا. شۇڭا، مەسىلەن، 1980 – يىللاردىن بۇيان تۇرمۇش ئادەتلىرى تەتقىقاتلىرىدا دىققەتلەر ئىلمىي سۇيىئىستېماللار (scientific misconduct) ۋە رەسمىي ئورگانلارنىڭ تەتقىقاتلارغا قىلغان مۇداخىلىلىرىگە ئاغدۇرۇلماقتا.(2)