خىتايدا ئىقتىساد ۋە سانائەت: تاشقى سودا غەلىبىلىرى ۋە ئىچكى بازارنىڭ ۋەيران بولۇشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى پەيدا قىلغان  دىپلوماتىك بوشلۇقلارنى تولدۇرۇش ئۈچۈن دۇنياۋى پائالىيەتلىرىنى كۈچەيتمەكتە. ئامېرىكانىڭ يوھاننىسبۇرگدىكى G20 باشلىقلار يىغىنىغا قاتناشماسلىقى قاتارلىق پۇرسەتلەرنى قولدىن بەرمىگەن بېيجىڭ، ئۆزىنى ۋاشىنگتوننىڭ ئەكسىچە «مەسئۇلىيەتچان ۋە ئىشەنچلىك بىر چوڭ كۈچ» سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشماقتا .   BRICS  نىڭ كېڭىيىشى ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى باشلىقلار يىغىنلىرى بىلەن دىپلوماتىك ئۇتۇقلىرىنى تەبرىكلەۋاتقان خىتاي، «دۇنيا جەنۇبى» (Global South)  نەزىرىدىكى جەلپ قىلىش كۈچىنى ئاشۇرماقتا.
ياۋروپا بولسا ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، ئاستىلىغان ئىقتىسادىي ئۆسۈش ۋە سىياسىي پارچىلىنىش قاتارلىق ئىچكى مەسىلىلەر بىلەن ئالدىراش بولۇپ، دۇنياۋى تەسىرىنى يوقاتماقتا. ۋاشىنگتون بىلەن بىر سەپتىن ئورۇن ئېلىشى، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى چەكلەيدىغان بىر ئامىل سۈپىتىدە قارالماقتا. ياۋروپا، ئەگەر ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرەلمىسە ۋە كەسكىن قەدەملەرنى ئالالمىسا، 2026-يىلىدا بېيجىڭ سىياسىي جۇغراپىيە ۋە ئىقتىسادىي تەسىر دائىرىسىگە كىرگەن دۆلەتلەر ئالدىدا دۇنياۋى تەسىرىنى قوغداپ قېلىشتا قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ.
ئىلىم-پەن، تېخنىكا ۋە يېڭىلىق يارىتىش: سۈنئىي ئەقىل ھەرىكىتى ۋە غەربنىڭ تاملىرى
خىتاي، ئېكسپورتقا تايانغان ئىقتىسادىي مودېلىنى جانلاندۇرۇش ۋە يەر شارى   تېخنىكا يېتەكچىلىكىنى قولغا كەلتۈرۈش مەقسىتىدە «سۈنئىي ئەقىل پىلوس» (AI+) تەشەببۇسىغا زور ئۈمىد باغلىدى. ئىشلەپچىقىرىش، ئېنېرگىيە، مالىيە ۋە سەھىيە قاتارلىق ساھەلەرنىڭ سۈنئىي ئەقىل بىلەن بىرىكىشىنى نىشان قىلغان بۇ تەشەببۇس، 2026-يىلىدا خىتاي شىركەتلىرىنىڭ دېڭىز ھالقىغان بازارلارغا تېخىمۇ كۆپ يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارنى سېتىشىنى مەقسەت قىلماقتا. دۆلەت  مالىيە   سىياسىتىنىڭ  دلەت مالىيەسىدىن تولۇقلىما ياردەم بېرىپ رىغبەتلەندۈرۈشلىرىدىن باشقا، خۇسۇسىي ساھەمۇ بېيجىڭنىڭ يەرلىككە قاراتقان بۇ ھەقتىكى بۇيرۇقلىرىغا ئەمەل قىلىپ، بۇ ساھەگە زور كۈچ بىلەن مەبلەغ سالماقتا.
بېيجىڭ ھۆكۈمىتى، تۆۋەن تەننەرخلىق ئىشلەپچىقىرىشتىن قوشۇلما قىممىتى يۇقىرى تېخنىكا ئېكسپورتىغا ئۆتۈش ئىستراتېگىيەسىدە مۇھىم مۇساپىنى باستى. ئېلېكتىر سەرپىياتلىق ئاپتوموبىللار، قۇياش ئېنېرگىيەسى ئۈسكۈنىلىرى ۋە لىتىي ئىيونلۇق باتارېيەلەردىكى ئۇتۇقىنى داۋاملاشتۇرغان خىتاي، ئەمدى ئوچۇق مەنبەلىك سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى ۋە ماشىنا ئادەم (روبوت) تېخنىكىلىرى ئارقىلىق يېڭى ئېكسپورت تۈرلىرىنى ياراتماقتا. بۇ ئۆزگىرىش، خىتاينىڭ پەقەت بىر ئىشلەپچىقىرىش بازىسى ئەمەس، بەلكى بىر يېڭىلىق يارىتىش مەركىزى بولۇش دەۋاسىنى ئەكىس ئەتتۈرمەكتە.
بىراق، خىتاينىڭ بۇ تېخنىكىلىق كېڭەيمىچىلىك ئىستراتېگىيەسى، ياۋروپادا كۈچىيىپ بارغان بىر قارشىلىق ۋە قورۇق تامغا دۇچ كەلمەكتە. بولۇپمۇ 5G  ۋە 6G  تورلىرىدا خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلغان زاپچاسلارنىڭ ئىشلىتىلىشى، گېرمانىيە ۋە فىنلاندىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەردە دۆلەت بىخەتەرلىكى سەۋەبىدىن چەكلەنمەكتە. ھەل قىلغۇچ ئۇل ئەسلىھەلەردە خىتاي تېخنىكىسىغا بولغان بېقىنىندىلىقنى ئازايتىش خاھىشى، خىتاي تېخنىكا ماگناتلىرىنىڭ ياۋروپا بازىرىدىكى ھەرىكەت دائىرىسىنى تارايتماقتا.
تور بىخەتەرلىكى ئەندىشىلىرى، خىتاينىڭ بايراقدار ئېكسپورت مەھسۇلاتلىرىدىن بولغان تورغا ئۇلىنىدىغان مەھسۇلاتلار  (connected vehicles) ئۈستىدىمۇ قارا  كۆلەڭگە پەيدا قىلماقتا. نورۋېگىيەدىكى خىتايدا ياسالغان ئاپتوبۇس ئەترەتلىرىنىڭ رەقەملىك جەھەتتىن ئىشلەتكىلى بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرۈلۈش ياكى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراش خەۋپى بارلىقىنىڭ ئېنىقلىنىشى، تېخنىكىلىق ئىشەنچلىكلىك مەسىلىسىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلدى. بۇ خىل بىخەتەرلىك بوشلۇقلىرى، خىتاي تېخنىكىسىنىڭ ئېكسپورت يوشۇرۇن كۈچىنى چەكلەيدىغان مۇھىم ئامىلغا ئايلانماقتا.
ياۋروپا ھۆكۈمەتلىرى، ئىستراتېگىيەلىك تېخنىكا شىركەتلىرىنى خىتاي مەبلىغىگە قارشى قوغداش مەسىلىسىدە تېخىمۇ ھوشيار ھالەتتىدۇر. گوللاندىيە ھۆكۈمىتىنىڭ، ئۆزەك (چىپ) ئىشلەپچىقارغۇچى «Nexperia» غا ئارىلىشىپ، بىلىم مۈلۈك ھوقۇقى ۋە ئىشلەپچىقىرىشنىڭ خىتايغا يۆتكىلىشىنى توسۇشى، بۇ يېڭى قورۇقچىلىق پوزىتسىيەسىنىڭ ئەڭ ئېنىق مىسالىدۇر. ياۋروپا ئىتتىپاقى، خىتاي شىركەتلىرىدىن پەقەت قۇراشتۇرۇشلا ئەمەس، تېخنىكا ئۆتۈنۈپ بېرىش ۋە يەرلىك مەھسۇلات نىسبىتىنى قاندۇرۇش شەرتلىرىنى ئورۇنلاشنى تەلەپ قىلىپ، تېخنىكىلىق ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغدىماقتا.
سىياسەت ۋە جەمئىيەت: پاراۋانلىقنىڭ ئورنىغا سانائەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) تەشۋىقات سەۋىيەسىدىكى «ئاۋۋال خەلق» شوئارىغا قارىماي، 2025-يىلىدىكى سىياسەتلەر ئەمەلىيەتتە سانائەتنىڭ پايدىسىغا خىزمەت قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. 15-بەش يىللىق پىلان لايىھەسىدە ئىجتىمائىي مەسىلىلەر تىلغا ئېلىنسىمۇ، دۆلەتنىڭ ئاساسىي دىققىتى ئائىلىلەرنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇش ياكى پاراۋانلىق سىستېمىسىنى كۈچەيتىش ئەمەس، ئىستراتېگىيەلىك سانائەتلەرنى قوللاش ۋە ئىكىسپورت زەنجىرىدىكى ھۆكۈمرانلىقنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشقا قارىتىلغان. بايلىقلارنىڭ تېخنىكىدا ئۆز-ئۆزىگە يېتىش يولىدا سەپەرۋەر قىلىنىشى، پۇقرالارنىڭ پاراۋانلىقىدىن ۋاز كېچىش بەدىلىگە ئەمەلگە ئاشماقتا.
ئاددىي خىتاي پۇقرالىرى ئۈچۈن 2026-يىلى، ئاستىلىغان ئۆسۈش ۋە قىيىنلاشقان تۇرمۇش شارائىتى دېمەكتۇر. خ ك پ نىڭ «ئورتاق پاراۋانلىق» ۋەدىسى، سانائەت سىياسەتلىرىنىڭ ئۇتۇقىغا باغلىقتۇر. بىراق كۆچمەس مۈلۈك ساھەسىدىكى كىرىزىس، 2021-يىلدىن بۇيان ئوتتۇرا سىنىپنىڭ بايلىقىنى ئېرىتىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. مەبلەغلىرىنى قىممىتىنى يوقىتىۋاتقان ئۆيلەرگە مەبلەغ سالغان مىليونلىغان شەھەرلىك ئائىلە، ئېغىر مۇقىم مۈلۈك زىيىنى كۆردى.