«كۈرەش سەنئىتى» ۋە چوڭ كۈچلەر رىقابىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ «ترامپ 2.0» دەۋرىدىكى سىياسىي ئىستراتېگىيەسى ھەققىدە مۇلاھىزە
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
ياۋروپادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق خىتاي ۋەزىيىتىنى تەتقىق قىلىش ئورگانلىرىدىن بىرى بولغان مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى (MERICS) نىڭ ئالىي ئانالىزچىسى كىلاۋۇس سوڭ (Claus Soong) تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى ئېلان قىلىنغان «كۈرەش سەنئىتى ۋە چوڭ كۈچلەر رىقابىتى: بېيجىڭنىڭ ترامپ 2.0 غا تۇتقان پوزىتسىيەسى» ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيەتنى، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىم ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش (ترامپ 2.0) دەۋرىدىكى خىتاينىڭ دىپلوماتىيە ۋە بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنى تونۇپ يېتىشتە ئىنتايىن يۇقىرى پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە. مەزكۇر ماقالىدە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «پىراگماتىك بىيۇروكراتلىق» بىلەن «مۇستەھكەم دۆلەت ئىدىئولوگىيە»سىنى قانداق بىرلەشتۈرۈپ، مۇرەككەپ رىقابەت ۋە ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنى قانداق تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى سىستېمىلىق شەرھلەپ بېرىلگەن بولۇپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن بېيجىڭنىڭ كەلگۈسى قەدەملىرىنى مۆلچەرلەشتە مۇھىم ئىلمىي ئاساس بىلەن تەمىنلەيدۇ.
دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىم ئامېرىكا پىرېزىدېنتى بولۇپ سايلىنىشى بىلەن باشلانغان «ترامپ 2.0» دەۋرىدە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋاشىنگتونغا قارىتا قوللانغان سىياسىي ئاھاڭى ۋە تاكتىكىسىدا كۆرۈنەرلىك  مۇرەككەپلىك ۋە قوش يۈزلىمىلىك شەكىللەندى. ماقالىدە تەپسىلىي يورۇتۇپ بېرىلگىنىدەك، خىتاينىڭ دىپلوماتىك باياناتلىرىدا قارشىلىشىش بىلەن ھەمكارلىق بىرلا ۋاقىتتا، ھەتتا بىر جۈملىنىڭ ئىچىدە تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرماقتا. مەسىلەن، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى بىر تەرەپتىن «خىتاي ئامېرىكا بىلەن ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتنى راۋاجلاندۇرۇش ئۈچۈن ھەمكارلىشىشقا تەييار» دەپ جاكارلىسا، يەنە بىر تەرەپتىن دەرھاللا خەلقئارا تاراتقۇلارغا «شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بېيجىڭ ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، بىخەتەرلىكى ۋە تەرەققىيات مەنپەئەتىنى قەتئىي قوغدايدۇ» دەپ ئەسكەرتىدۇ. سىرتتىن قارىغاندا زىتلىقتەك كۆرۈنىدىغان بۇ خىل بايانلار، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئىستراتېگىيەسىنىڭ ماھىيىتىنى ئاشكارىلايدىغان بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ ئۆزىنى ئامېرىكا بىلەن تەڭ ئورۇندىكى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ دەپ قارايدىغانلىقىنىڭ ۋە شى جىنپىڭنىڭ «شەرقنىڭ يۈكسىلىشى، غەربنىڭ چېكىنىشى»[1] دېگەن ئىستراتېگىيەلىك ھۆكۈمىنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسىدۇر. يەنى، خىتاي بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ مۇقىملىقنى خالايدىغانلىقىنى، ئەمما زۆرۈر تېپىلغاندا ئامېرىكا بىلەن رىقابەتلىشىشتىن ۋە توقۇنۇشۇشتىن قورقمايدىغانلىقىنى نامايان قىلىشقا تىرىشماقتا.
خىتاينىڭ بۇ خىل «يۇمشاق» ۋە «قاتتىق» تاكتىكىلارنى بىرلەشتۈرۈپ قوللىنىشىدىكى تۈپ مەقسەتنى چۈشىنىش ئۈچۈن، شى جىنپىڭنىڭ يېقىندا ئامېرىكا پىرېزىدېنتى بىلەن بولغان تۇنجى ئۇچرىشىشىغا ھەمراھ بولغان ئەمەلدارلار تەركىبىنى ئانالىز قىلىش ئىنتايىن مۇھىم. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئۆكتەبىرنىڭ ئاخىرىدا جەنۇبىي كورېيەدە ئۆتكۈزۈلگەن بۇ ئۇچرىشىشتا، شى جىنپىڭنىڭ يېنىدا خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى، ئىجرائىيە مۇئاۋىن مىنىستىرى ما جاۋشۈ، دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ مۇئاۋىن باش مىنىستىرى خې لىفېڭ، دۆلەتلىك تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتىنىڭ مۇدىرى جېڭ شەنجيې ۋە سودا مىنىستىرى ۋاڭ ۋېنتاۋ قاتارلىقلار بار ئىدى. بۇ شەخسلەرنىڭ ھەممىسى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىساد، سودا ۋە دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى «ئەمەلىيەتچىل بىيۇروكراتىك لوگىكىسى» غا ۋەكىللىك قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىلا، خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان كونكرېت مەسىلىلەردە، مەسىلەن، تاموژنا بېجى، تېخنىكا چەكلىمىسى ۋە يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى سودىسى قاتارلىق ساھەلەردە «سودىلىشىش» (Transactional) ۋە ئەمەلىيەتچىل پوزىتسىيە تۇتۇشقا تەييار ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ تۇرىدۇ. بۇ ئەمەلدارلار گۇرۇپپىسىنىڭ تەركىبى، خىتاينىڭ ترامپنىڭ سودىگەرچە خاراكتېرىگە ماسلىشىپ، مەلۇم دەرىجىدە جانلىق سىياسەت قوللىنىۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتى بولۇپ، «TikTok» قا ئوخشاش نىسبەتەن تۆۋەن دەرىجىلىك مەسىلىلەردە مەلۇم دەرىجىدە يول قويۇش ئارقىلىق، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە چوڭ ۋەيرانچىلىقلارنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.