بىز ئېڭى ۋە تىل (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، ئىنسان تۈرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، مەۋجۇدلۇقىمىزنىڭ تېگىدىكى«بىز» تۇيغۇسى، تىل، ئەدەبىيات ۋە كوللېكتىپ بايانلار ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ ۋە داۋاملىشىدۇ. ئىجتىمائىي كىملىكىمىز، بىئولوگىيەلىك، پسىخولوگىيەلىك، تارىخىي ۋە مەدەنىيلىشىش جەريانلىرىنىڭ مۇرەككەپ جۇغلانمىسىدۇر. كىملىك چۈشەنچىسىدە «بىز ئېڭى» مۇھىم، چۈنكى بۇ ئارقىلىق شەخس ئۆزىنى مەلۇم بىر گۇرۇپپا، جامائەت ياكى مەدەنىيەتنىڭ بىر پارچىسى سۈپىتىدە ھېس قىلىدۇ. بۇ كوللېكتىپ ئاڭ كىملىك شەكىللىنىشىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىدۇر. ئىنسان تەبىئىتىدىن ئىجتىمائىي مەخلۇق بولۇپ، بىر گۇرۇپپىغا تەۋە بولۇش ئېھتىياجىغا ئىگە. بىز ئېڭى، شەخسلەرنىڭ «مەن كىم؟» دېگەن سوئالغا «بىز كىم؟» نۇقتىسىدىن جاۋاب تېپىشىغا ياردەم بېرىدۇ. بىز ئېڭى، مەدەنىيەت قەدىرىيەتلىرى، ئەنئەنىلەر ۋە ئادەتلەرنىڭ ئەۋلادتىن ئەۋلادقا  داۋاملىشىشىنى كاپالەتلەندۈرۈپ، كوللېكتىپ كىملىكنىڭ داۋاملىشىشىغا تۆھپە قوشىدۇ. ئورتاق كىملىك ئەتراپىدا شەكىللەنگەن بىز ئېڭى، قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەندە ھەمكارلىق ۋە قوللاش مېخانىزملىرىنى ھەرىكەتلەندۈرىدۇ، بۇ شەخسلەرگە پسىخولوگىيەلىك بىخەتەرلىك ئېلىپ كېلىدۇ. بىز ئېڭى، شەخسلەرنىڭ ئۆزلىرىدىن چوڭراق بىر پۈتۈنلۈكنىڭ بىر پارچىسى ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىشىغا ۋە ھاياتىغا تېخىمۇ چوڭقۇر مەنە بېغىشلىشىغا ياردەم قىلىدۇ.كوللېكتىپ كىملىك ئېڭى، شەخسلەرگە تارىخىي ئۈزلۈكسىزلىك تۇيغۇسى بېرىدۇ، ئۆتمۈش بىلەن باغلىنىش ھاسىل قىلىدۇ ۋە كەلگۈسىگە نىسبەتەن مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى پەيدا قىلىدۇ. لېكىن  چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ بارلىق كىملىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بىر پۈتۈن بىز ئېڭىدىن بەكرەك، ئۆز ئىچىمىزدە پارچىلىنىپ ۋە بۆلۈنۈپ كەتكەن نۇرغۇنلىغان بىزدىن تەشكىل تاپقان «بىز» بارلىقىغا شاھىت بولىۋاتىمىز. خىتاي بولسا بىزنى بىر پۈتۈن ھالەتتە «ئۇلار» دەپ قاراپ بارلىق سىياسەتلىرىنى مۇشۇ نۇقتىدىن يۈرگۈزۈپ كەلدى. بىز ئۆزىمىزگە نىسبەتەن بىر پۈتۈن ئومۇمىي «بىز» كىملىكىنى شەكىللەندۈرۈلمەيۋاتقان ئەھۋالدا، خىتاي ئاللىبۇرۇن بىزنى «ئۇلار»كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈپ بىزگە بىر پۈتۈن ھالەتتە قاراپ كەلدى. بىز ئارىمىزدىن نۇرغۇنلىغان «ئۇلار»نى ئۆز قولىمىز بىلەن بەرپا قىلىپ چىقتۇق. ئەسلىدە «ئۇلار» بولسا بىر پۈتۈن ئومۇمىي كىملىكىمىزنىڭ يادروسى بولغان «بىز»نىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىدى. ئارىمىزدىن قانچە كۆپ «ئۇلار»نى پەيدا قىلساق، «بىز»ئېڭىمىز شۇنچە سۇسلىشىپ ماڭىدۇ ۋە  بىزگە نىسبەتەن سىياسىي جەھەتتىن بىرلا  «ئۇلار» بولغان خىتاينىڭ بىز توغرۇلۇق تۈزگەن پىلان ۋە ھەققىمىزدىكى مەقسەتلىرى شۇنچە ئاسان ئەمەلگە ئاشىدۇ. ئەھۋال مۇشۇنداق تۇرۇپ «بىز»دىن «ئۇلار»نى پەيدا قىلىشنىڭ ھىچقانداق ھاجىتى يوق ئىدى.
[1] Being-with-others
[2] gift economy
[3] principle of reciprocity
[4] Commensality
[5] Claude Lévi-Strauss
[7] Hill and Wang, 2009; Türkçesi 2017’de Boğaziçi Yayınları
[8] Robin Dunbar
[9] collective narratives
[10] imagined communities
[11] Jean-François Lyotard’ın
[12] grand narratives
[13] Walter Ong
[14] secondary orality
[15] Ernest Gellner
[16] Anthony Smith
[17] etnosembolizm
[18] Benedict Anderson
[19] imagined communities
[20] social construction of reality
[22] Maurice Halbwachs
[23] collective memory
[24] Emine Gürsoy Naskali
[25] Manuel Castells
[26] network society
[27] virtual communities
[28] digital tribes
[29] filter bubble
[30] liquid modernity
[31] Robert Putnam
[32] Bowling Alone
[33] social capital
[34] İskender pala. https://www.karar.com/yazarlar/iskender-oksuz/biz-1603663