شى جىنپىڭ ۋە خىتاي ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كىرىزىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھوقۇقنىڭ مەركەزلىشىشى بىلەن ۋاكالەتچىلىك تۈزۈمى ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇلمىلىق زىددىيەت ئۈستىدە مۇھاكىمە
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىسىنىڭ ئاساسلىق تەتقىقات مەنبەسى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە سىياسىي ئانالىز ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق نەشرىياتلاردىن بىرى بولغان ئامېرىكانىڭ «Foreign Policy» (تاشقى سىياسەت) ژۇرنىلىدا 2026-يىلى 9-فېۋرال كۈنى ئېلان قىلىنغان، خىتاي سىياسىي ۋەزىيىتىنى كۆزەتكۈچى داڭلىق ئانالىزچى دېڭ يۈۋېن تەرىپىدىن يېزىلغان «شى جىنپىڭ ئۆزىنىڭ ئارمىيەسىگە ھەرگىز ئىشىنەلمەيدۇ» (Xi Jinping Can Never Trust His Own Military) ناملىق ماقالىدۇر. مەزكۇر ماقالە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھازىرقى رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى  ئىچىدە ئېلىپ بېرىۋاتقان كەڭ كۆلەملىك تازىلاش ھەرىكەتلىرى، بولۇپمۇ يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېراللارغا قاراتقان قاتتىق قول سىياسىتىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى، سەۋەبلىرى ۋە بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان تۈزۈلمە خاراكتېرلىك زىددىيەتلەرنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بەرگەن. ماقالىنىڭ ئېلان قىلىنغان ۋاقتى ۋە مەزمۇنى خىتاينىڭ ھەربىي ساھەسىدىكى ئەڭ يېڭى ئۆزگىرىشلەرنى، شۇنداقلا شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئارمىيەنىڭ جەڭگىۋارلىقى بىلەن سادىقلىقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە.
ئاپتور ماقالىسىدە دەسلەپتە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ يۇقىرى قاتلىمىدىكى زور داۋالغۇشلارنى تىلغا ئالغان بولۇپ، بولۇپمۇ خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىرىدىن جاڭ يوۋشيا ۋە ليۇ جېنلى قاتارلىق ئىككى نەپەر يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېرالنىڭ ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىنىشى بۇ كىرىزىسنىڭ پىلىكىگە ئوت ياققانلىقىنى بايان قىلغان. بۇ ۋەقە خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ قۇرۇلمىسىدا ئېغىر بوشلۇق پەيدا قىلغان بولۇپ، كومىتېتتا پەقەت رەئىس شى جىنپىڭ ۋە بىرلا مۇئاۋىن رەئىس جاڭ شېڭمىن قالغان. ئۆتكەن ئىككى يىل مابەينىدە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىدىكى نۇرغۇنلىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئوفىتسېرلار تەكشۈرۈلگەن بولۇپ، تولۇق بولمىغان ئىستاتىستىكىلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئون نەچچە نەپەر ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان گېنېرالنىڭ ھوقۇقىدىن ئايرىلغانلىقى مەلۇم. بۇ ئەھۋال شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيە ئىچىدىكى «چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش» ھەرىكىتىنىڭ كۆلىمى ۋە شىددىتىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، شى جىنپىڭنىڭ گېنېراللارغا قاراتقان تازىلاش ھەرىكىتىنىڭ شىددىتى، ئۇنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىدىكى مۈلكىي ئەمەلدارلارغا قاراتقان ھەرىكىتىدىن خېلىلا ئېغىر ۋە كەسكىن بولغان. بۇ خىل پەرقلىق مۇئامىلە، بولۇپمۇ خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئەڭ ئالىي قوماندانلىق ئورگىنى بولغان خىتاي مەركىزىي ھەربىي ئىشلار كومىتېتىدىكى سىستېمىلىق تازىلاشلاردا تېخىمۇ روشەن نامايان بولۇۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال شى جىنپىڭ ئۈچۈن ھەربىي ھوقۇقنى تىزگىنلەشنىڭ پارتىيە ئىچىدىكى باشقا ھوقۇقلارنى تىزگىنلەشتىن نەقەدەر مۇھىم ۋە جىددىي مەسىلە ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدۇ.
ماقالىدە شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇق قۇرۇلمىسى ۋە ئۇنىڭ خاراكتېرى ھەققىدە مۇھىم بىر نەزەرىيەۋى مۇلاھىزە يۈرگۈزۈلگەن. خىتاي ھاكىمىيىتىدىكى ئەمەلدارلار ئىچىدە چىرىكلىك گۇماندارى بولمىغان بىرەر كىشىنى تېپىش قىيىن بولۇپ، ھەقىقىي مەسىلە رەھبەرلىكنىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈش-ئۆتمەسلىكىدە ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. شى جىنپىڭنىڭ ئالدىدىكى رەھبەرلەرنىڭ چىرىكلىككە قارشى تۇرماسلىقىدىكى سەۋەب ئۇلاردا ئىرادە كەمچىل بولغانلىقىدىن ئەمەس، بەلكى ھوقۇق قۇرۇلمىسىدىكى پەرقتىن بولغان. شى جىنپىڭ بولسا ماۋ زېدۇڭدىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەخسىي ھوقۇق سىستېمىسىنى بەرپا قىلغان بولۇپ، بۇ خىل ھوقۇق قۇرۇلمىسى ئۇنىڭغا ئارمىيە ئىچىدە خالىغانچە تازىلاش ئېلىپ بېرىش ئىمكانىيىتىنى ياراتقان.
نۇرغۇن كۆزەتكۈچىلەر ۋە شى جىنپىڭنىڭ رەقىبلىرى ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى « توتالىتارىزم »  (ھاكىممۇتلەقلىق) دەپ تەسۋىرلەشكە مايىل بولسىمۇ، ئاپتور بۇ يەردە ئىنچىكە ئاكادېمىك پەرقلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئەخلاقىي جەھەتتىن ئەيىبلەش نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بۇ خىل ئاتاشنىڭ زىيىنى يوق، ئەمما قاتتىق ئانالىتىك نۇقتىدىن قارىغاندا، شى جىنپىڭنىڭ سىستېمىسى ماۋ زېدۇڭ ياكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەھبىرى جوسېف ستالىن دەۋرىدىكى توتالىتارىزمغا تولۇق ئوخشىمايدۇ. بۇ يەردىكى پەرق پەقەت دەرىجە مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى ماھىيەتلىك بىر قىسىم پەرقلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
كىلاسسىك توتالىتارىزم ئادەتتە ئۈچ چوڭ ئالاھىدىلىككە ئىگە: بىرىنچىسى، جەمئىيەت ۋە ئىنسان تەبىئىتىنى قايتا قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان، ئاممىۋى سەپەرۋەرلىك ئارقىلىق ئىپادىلىنىدىغان بۈيۈك لايىھەنىڭ بولۇشى؛ ئىككىنچىسى، سىياسەتنىڭ ھەممىگە قوماندانلىق قىلىشى ۋە شەخسىي تۇرمۇشنىڭ پۈتۈنلەي سىياسىيلاشتۇرۇلۇشى؛ ئۈچىنچىسى، مەخپىي ساقچىلارنى ئاساسلىق قورال قىلغان تېررورلۇق ھۆكۈمرانلىقى بولۇپ، بۇنىڭدا خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، جازالاش ۋە رەقىبلەرنى قانۇنىي تەرتىپسىز يوقىتىش ئېلىپ بېرىلىدۇ.
بىراق، شى جىنپىڭنىڭ سىستېمىسى گەرچە قىسمەن جەھەتتىن يۇقىرىقى ئالاھىدىلىكلەرگە ئوخشىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭدا جەمئىيەتنى قايتا قۇرۇشنى نىشان قىلغان سىجىل ئاممىۋى ھەرىكەتلەر كەمچىل، شۇنداقلا ماۋ دەۋرىدىكىدەك سىياسىي بېسىمنى خالىغان ۋاقىتتا پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىدىكى ساراڭلارچە ھەرىكەتكە ئايلاندۇرالايدىغان تەشكىلىي ۋە پىسخىكىلىق ئىقتىدار يوق. شۇڭا، ئاپتورنىڭ قارىشىچە، شى جىنپىڭنىڭ تۈزۈمىنى «كۈچەيتىلگەن مۇستەبىتلىك» (Intensified Autocracy) دەپ ئاتاش تېخىمۇ توغرا بولىدۇ. بۇ، رەقەملىك دەۋردىكى ئەنئەنىۋى مۇستەبىتلىكنىڭ تېخنىكىلىق ۋە تەشكىلىي جەھەتتىن كۈچەيتىلگەن شەكلىدۇر.