شەرقىي تۈركىستاندىكى يېڭى مۇزېيلار: مىللەتلەر بىرلىكى، مەدەنىيەت  ھۆكۈمرانلىقى ۋە تارىخىي ھېكايەنىڭ قايتا بەرپا قىلىنىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستەملىكىچىلىك، بىر مىللەتنىڭ ياكى دۆلەتنىڭ باشقا بىر مىللەتنى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن كونترول قىلىشى ۋە ئۆز مەنپەئەتلىرى يۆنىلىشىدە قارشى تەرەپنىڭ كىملىكىنى قايتا شەكىللەندۈرۈش جەريانىدۇر.[5] ئانتونىئو گرامشىنىڭ مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىق ئۇقۇمى، بۇ نۇقتىدىن خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن پايدىلىقتۇر. ھۆكۈمرانلىق، بىر مىللەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈپ باشقا مىللەتلەرنىڭ «رازىلىقىنى» ئېلىشى ۋە ئۆز دۇنيا قارىشىنى «تەبىئىي» ياكى «ئومۇمىي» دەپ قوبۇل قىلدۇرۇشىنى ئىپادىلەيدۇ. [6]شەرقىي تۈركىستاندا ئېچىلغان مۇزېيلار، خىتاينىڭ خەن مەركەزلىك تارىخ بايانىنى كۈچەيتىش ۋە ئۇيغۇرلار بىلەن باشقا  مىللەتلەرنىڭ تارىخىنى خىتاي مەدەنىيىتى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ سۇنۇش تىرىشچانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. مەسىلەن: غەربىي رايونلار چېگرا قوماندانلىقى مۇزېيىنىڭ خەن سۇلالىسىنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش مەۋجۇتلۇقىنى تەكىتلىشى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخىي جەھەتتىن خىتاينىڭ بىر پارچىسى بولغانلىقى ھېكايىسىنى كۈچلەندۈرىدۇ. بۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تارىخىي ۋە مەدەنىيەت ھېكايىلىرىنى كۆلەڭگىدە قالدۇرۇپ، خىتاينىڭ تارىخىي قانۇنىيلىق دەۋاسىنى كۈچلەندۈرىدىغان بىر ھۆكۈمرانلىق چۈشەنچىسىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ.
ئاسسىمىلياتسىيە، بىر ئېتنىك ياكى مىللەتنىڭ، ھۆكۈمران مەدەنىيەتنىڭ نورما ۋە قىممەت قاراشلىرىنى قوبۇل قىلىپ ئۆز كىملىكىنى يوقىتىش جەريانىدۇر.[7] خىتاينىڭ «مىللەتلەر بىرلىكى» سۆزلەملىرى، سىرتقى كۆرۈنۈشتە ھەرخىل مىللەتلەرنىڭ بىرگە ياشىشىنى رىغبەتلەندۈرگەندەك كۆرۈنسىمۇ، بۇ سۆزلەر ئادەتتە خەن خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى ۋە باشقا  مىللەتلەرنىڭ بۇ مەدەنىيەتكە قوشۇلۇشىنى كۆزدە تۇتىدۇ. قۇچى مۇزېيىنىڭ كۇچا خانلىقىنىڭ تارىخى ۋە بۇددا سەنئىتىنى تەكىتلىشى، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي مىراسىنى خىتاينىڭ تېخىمۇ كەڭ مەدەنىيەت ھېكايىسىگە قوشۇش ئۇرۇنۇشلىرىدىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس.  خىتاينىڭ مەدەنىيەت ھېكايىلىرىنى بېيتىش ئۇرۇنۇشلىرى جەريانىدا، ئەلۋەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكى ۋە تارىخىي ھېكايىلىرى بۇرمىلىنىش، يوق قىلىنىش ۋە قەدىرسىزلەشتۈرۈلۈش جەريانلىرىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. بۇ، پىيېر بوردىيونىڭ «سىمۋوللۇق زوراۋانلىق» ئۇقۇمى[8] بىلەن باغلىنىشلىق؛ بۇ يەردە ھۆكۈمران  مىللەت، ئۆز مەدەنىيەت نورمىلىرىنى مەجبۇرلاپ باشقا مىللەتلەرنىڭ كىملىكلىرىنى چەتكە قېقىپ، بۇ جەرياننى «تەبىئىي» بىر مەدەنىيەت ئالاقىسى دەپ كۆرسىتىدۇ.
كېيىنكى مۇستەملىكە نەزەرىيەسى، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ كېيىنكى دەۋردە كونا مۇستەملىكىچى كۈچلەرنىڭ ياكى يېڭى ھۆكۈمران كۈچلەرنىڭ، مۇستەملىكە قىلىنغان مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيىتى ۋە تارىخىنى قانداق  قايتا يازىدىغانلىقىنى تەتقىق قىلىدۇ. خومى ك. بابانىڭ «ئارىلاشما»[9] ۋە ئېدۋارد سەئىدنىڭ «شەرقشۇناسلىق» ئۇقۇملىرى[10]، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇزېيلارنىڭ رولىنى چۈشىنىش ئۈچۈن قوللىنىلىشى مۇمكىن. مۇزېيلار، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيىتىنى، خىتاينىڭ تارىخىي ھېكايىسى بىلەن «ئارىلاشما» شەكىلدە سۇنۇپ، ئۇيغۇر كىملىكىنى خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قايتا شەكىللەندۈرمەكتە. بۇ، سەئىدنىڭ شەرقشۇناسلىق ئۇقۇمىدا بايان قىلىنغاندەك، ھۆكۈمران كۈچنىڭ «باشقا»نى ئۆز كۆز قارىشى بىلەن بەلگىلەش ۋە كونترول قىلىش ئۇرۇنۇشىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. مەسىلەن: زوركۇت قەدىمكى شەھىرىنىڭ خەن ئۇسلۇبىدىكى بىنا ماتېرىياللىرى بىلەن مۇناسىۋەتلەندۈرۈلۈشى، رايوننىڭ تارىخىنى خىتاي مەركەزلىك بىر چەمبەردە سۇنۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تارىخىي ھېكايىلىرىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ.