ئىستراتېگىيەلىك شاھمات ۋە نازۇك تەڭپۇڭلۇقلار: خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئۇرۇنۇشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىستراتېگىيەلىك شاھمات ۋە نازۇك تەڭپۇڭلۇقلار: خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئۇرۇنۇشى
«NIDS خىتاي خەۋپسىزلىك دوكلاتى 2026» ناملىق دوكلاتنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ياپونىيەنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان دۆلەت مۇداپىئە تەتقىقات ئىنستىتۇتى (NIDS) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «NIDS خىتاي خەۋپسىزلىك دوكلاتى 2026: تەڭپۇڭسىز ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرى: خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيە» ناملىق بۇ دوكلات، ماسايۇكى ماسۇدا، ھىروشى يامازوئې ۋە ئاساكى ئاسامى قاتارلىق ساھەدىكى مۇتەخەسسىس تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن يېزىپ چىقىلغان[1-بەت]. دوكلات 2025-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، «2026» دېگەن تېما ئارقىلىق كەلگۈسى توغرىسىدىكى بىر مۆلچەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ تەتقىقاتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى كەسكىنلەشكەن بىر دەۋردە خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيە ئوتتۇرىسىدىكى «تەڭپۇڭسىز ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرى»نى  (Imbalanced Partnerships) چوڭقۇر تەھلىل قىلىشتۇر. دوكلات، بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىدىن كېيىن ئۆزگەرگەن گېئوپولىتىكىلىق ھەرىكەتچانلىقلارنى مەركەز قىلغان ئاساستا، بۇ ئۈچ ئاكتىيور ئوتتۇرىسىدىكى ئىككى تەرەپلىك ۋە ئۈچ تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسىنى، ئىستراتېگىيەلىك يېقىنلىشىشلىرىنى ۋە تۈپ مەنپەئەت پەرقىنى كۆپ قەۋەتلىك نۇقتىئىنەزەردىن يورۇتۇپ بەرگەنلىكى ئۈچۈن زور ئەھمىيەتكە ئىگە. ھەر بىر دۆلەتنىڭ خاس ئىستراتېگىيەلىك ئالدىنقى شەرتلىرىنى مەركەز قىلغان ئۈچ ئاساسلىق باپتىن تەركىب تاپقان بۇ دوكلات، غەرب مەركەزلىك تەھلىللەرنىڭ ھالقىپ ئۆتۈپ، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىنى بىۋاسىتە شەكىللەندۈرۈۋاتقان بۇ ئاكتىيورلارنىڭ ئۆز ئىچىدىكى  ئىچكى ھەرىكەتچانلىقىنى ۋە بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئەتراپلىق ئانالىز بىلەن تەمىنلەيدۇ[3-بەت].
دوكلات، بۇ ئۈچ دۆلەتنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى بىرلەشكەن بىر گۇرۇھ شەكلىدىكى يوشۇرۇن كۈچىنى سۈرۈشتۈرۈش بىلەن بىرگە، مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تۈپ ئاساسىدىكى «ئاسسىممېترىكلىك»نى ۋە «تەڭپۇڭسىزلىق»نى تەكىتلەيدۇ. خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەرتىپنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش نىشانى، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش مەجبۇرىيىتى ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ ھاكىمىيىتىنى ساقلاپ قېلىش كۈرىشى قاتارلىق ئوخشىمىغان ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنىڭ، بۇ ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ماھىيىتىنى قانداق شەكىللەندۈرگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ تەتقىقات، پەقەت ھەربىي جەھەتنىلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك تەرەپلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر پۈتۈن ئانالىزدا،ئالدىن كۆرەرلىك بىلەن ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھازىرقى ۋە كەلگۈسىدىكى خەۋپسىزلىك مۇھىتىغا دائىر قىممەتلىك پەرەزلەر بىلەن تەمىنلەيدۇ.
كىرىش سۆز: خىتاينىڭ غەربتىن باشقا دۇنيادا كېڭىيىۋاتقان ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرى
دوكلاتنىڭ ماسايۇكى ماسۇدا تەرىپىدىن يېزىلغان كىرىش سۆز قىسمىدا، شى جىنپىڭ دەۋرىدە خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك پىلانىنىڭ مەركىزىگە ئورۇنلاشتۇرغان «يەرشارىۋى ھەمكارلىق تورى» قۇرۇش تىرىشچانلىقىنى تەھلىل قىلىنىدۇ[12-بەت]. 2012-يىلى شى رەھبەرلىك ئورنىغا چىققاندىن بۇيان، خىتاي ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى ئورناتقان دۆلەت ۋە تەشكىلاتلارنىڭ سانى 56 دىن 106 گە يەتكەن. بۇ كېڭىيىش، بولۇپمۇ غەرب ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەر چېكىنگەن بىر مەزگىلدە يۈز بەرگەن بولۇپ، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىنى ئاساسلىقى رۇسىيە، سابىق سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرى ۋە يەرشارىۋى جەنۇب دەپ ئاتالغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە قاراتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. 2024-يىلغا كەلگەندە، خىتاينىڭ ھەمكارلىق تورىنىڭ پەقەت %15 ىلا غەرب ئەللىرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ بېيجىڭنىڭ غەربتىن باشقا  ئۆز ئالدىغا بىر دۇنيا تەرتىپى بەرپا قىلىش ئارزۇسىنى ئوچۇق-ئاشكارا نامايان قىلىدۇ [12-بەت].
بۇ ھەمكارلىق تورىنىڭ چوققىسىدا، «يېڭى دەۋر ئۈچۈن ئەتراپلىق ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىش ھەمكارلىقى» دەپ تەرىپلەنگەن رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ئورۇن ئالىدۇ[14-بەت]. دوكلاتتا، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ ماھىيىتى غەربچە «ئىتتىپاق» (alliance) بىلەن خىتايچە«ھەمكارلىق»  ئۇقۇمى (partnership) ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ئاساسىدا ئىزاھلىنىدۇ. خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرىگە كۆرە، بىر ئىتتىپاق، پەرەز قىلىنغان بىر دۈشمەنگە قارشى قۇرۇلىدۇ، ھەربىي ۋاسىتىلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ ۋە ئادەتتە قاتلاملىق بىر قۇرۇلمىغا ئىگە بولىدۇ. ھەمكارلىق بولسا، ئۈچىنچى دۆلەتلەرنى چەتكە قاقمايدۇ، سىياسىي ھەمكارلىق ھەم  كۆپ خىل ۋاسىتىلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ ھەمدە تەرەپلەر ئارىسىدىكى باراۋەرلىككە تايانغان بىر مۇناسىۋەتنى نىشان قىلىدۇ [15-بەت]. خىتاي، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن باشتىن كەچۈرگەن ئىتتىپاق تەجرىبىسىدىن ساۋاق ئېلىپ، ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى قوغدىيالايدىغان جانلىق ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرىنى قۇرۇشنى تاللىماقتا.