نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي-قىبرىس «جىنايەتچىلەرنى قايتۇرۇپ بېرىش شەرتنامىسى»نىڭ خوڭكوڭدىكى نامايىشلار ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە ئائىت دەۋا ئارىسىدا، بېيجىڭ بىلەن غەرب پايتەختلىرى، جۈملىدىن لەفكوشا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتتە ئالاھىدە تالاش-تارتىشلىق مەسىلە بولۇپ قالغانلىقى ماقالىدە بايان قىلىنغان. ئاپتور بۇ شەرتنامىنىڭ 2018-يىلى ئىيۇندا ئىمزالانغانلىقى[28]، 2019-يىلى ئىيۇلدا قىبرىس جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن تەستىقلانغانلىقى[29] ۋە 2022-يىلى 12-ئايدا كۈچكە ئىگە بولغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ[30]. ئىككى قېتىملىق ئەھۋالدا، قىبرىسنىڭ ئەدلىيە ئورگانلىرى، يەنى لارناكا ۋە پافوس رايونلۇق سوت مەھكىمىلىرىنىڭ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن سۇنۇلغان جىنايەتچىلەرنى قايتۇرۇپ بېرىش تەلەپلىرىنى توسقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان[32]. لارناكا دېلوسىدا، ئاپتور سوتنىڭ خىتاي پۇقراسىنى قايتۇرۇپ بېرىشنىڭ ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسى (ECHR) نىڭ قىيىن-قىستاق ۋە ناچار مۇئامىلىگە ئائىت 3-ماددىسىغا خىلاپلىقىنى، خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن بېرىلگەن «دىپلوماتىك كاپالەت»نىڭ جىنايەت سادىر قىلغۇچىنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىغا بولغان ئېغىر خەۋپ-خەتەرنى پەسەيتىشكە يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى ھۆكۈم قىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. شۇنداقلا، ئۇ سوتچىنىڭ ئارغامچا بىلەن تۇتۇپ تۇرۇش خەۋپى (ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسى 5-ماددىسى) ۋە ئادىل سوت قىلىنىش ھوقۇقىنى (ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسى 6-ماددىسى) تىلغا ئالغانلىقىنى كۆرسەتكەن[33]. بۇ ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق سوت مەھكىمىسى (ECtHR) نىڭ 2022-يىلى ئۆكتەبىردىكى ھۆكۈمىگە ئۇيغۇن[34]. ئاپتور خىتاي دائىرىلىرىنىڭ سوتنىڭ قارارلىرىغا قارىماي، جىنايى قىلمىشلارغا مۇناسىۋەتلىك مۈلۈكلەرنى مۇسادىرە قىلىش ۋە ئەدلىيە ھەمكارلىقىنى ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەر ئارقىلىق ئىزدەۋاتقانلىقىنى بايان قىلىدۇ[36].
ئاپتور دوكلاتنىڭ ئىككىنچى بابىدا ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ ئىككىنچى ئاچقۇچلۇق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. گەرچە قىبرىس خىتايغا قارىغاندا تېخىمۇ كىچىك بولسىمۇ، ئۇنىڭ سېتىۋېلىش كۈچى يۇقىرى، شەرقىي ئوتتۇرا دېڭىزدىكى گېئواىستراتېگىيەلىك ئورنى، پايدىلىق باج تۈزۈمى ۋە يۇقىرى تەرەققىي قىلغان ئەشيا ئوبوروتى ۋە پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمىتى قاتارلىق بارلىق ئامىللار بېيجىڭنىڭ دىققىتىنى تارتقان ۋە ئىككى تەرەپلىك ئىقتىسادىي ھەمكارلىق 2004-يىلى قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ياۋروپا ئىتتىپاقىغا كىرگەندىن بۇيان زور تەرەققىياتقا ئېرىشكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. ئاپتور قىبرىس سودا-سانائەت پالاتاسى (CCCI)نىڭ ھىمايىسى ئاستىدىكى قىبرىس خىتاي سودا جەمئىيىتى (CyChiba)نىڭ بۇ ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرىدىغانلىقىنى[37] قەيت قىلغان.
دوكلاتقا قارىغاندا، قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاۋار سودىسىدىكى دېفىسىتى 2022 ۋە 2023-يىللىرى كۆرۈنەرلىك ناچارلاشقان بولۇپ، بۇنىڭ سەۋەبى خىتايدىن كىرگۈزۈلگەن ماللارنىڭ زور كۆلەمدە كۆپىيىشى، قىبرىسنىڭ ئېكسپورتىنىڭ 2020-يىلدىن بۇيان ئازىيىپ كەتكەنلىكىدۇر. نەتىجىدە، ئىمپورت-ئېكسپورت نىسبىتى 30:1 دىن ئېشىپ كەتكەن[Figure 3]. ئاپتور قىبرىس ئىستاتىستىكا ئىدارىسى (CYSTAT)نىڭ سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسەن، 2023-يىلى خىتاينىڭ قىبرىسقا ئەڭ كۆپ مال كىرگۈزگەن تۆتىنچى دۆلەت بولغانلىقىنى تىلغا ئالغان[38]. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، باشقا ئىسپاتلارمۇ خىتاينىڭ ئېلېكتىرونلۇق سودا تىجارەتچىلىرى Temu ۋە Shein نىڭ قىبرىس بازىرىغا تېز كىرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[39].
ئاپتور قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئېنېرگىيە مەنبەلىرى ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى جەھەتتىن ئالاھىدە ئاجىزلىقىنى، شۇڭلاشقا يېشىل ئۆتۈش ئارزۇسىنىڭ خىتايدىن ئىمپورت قىلىنغان يېشىل تېخنىكىغا، مەسىلەن قۇياش ئېنېرگىيەسى ساھەسىگە تايىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ماقالىدە 2023-يىلى قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدە يېڭىلىنىدىغان ئېنېرگىيە مەنبەلىرى (RES) دىن ئېلېكتىر ئىشلەپچىقىرىش نىسبىتىنىڭ ئومۇمىي ئاخىرقى ئېلېكتىر ئىستېمالىنىڭ %21.5 نى ئىگىلىگەنلىكى، قۇياش ئېلېكتىرى (PV) يالغۇز %16.8 نى ئىگىلىگەنلىكى كۆرسىتىلگەن[40]. ئاپتور يېقىنقى يىللاردا قىبرىسنىڭ «ھەممە ئۈچۈن قۇياش ئېلېكتىرى» قاتارلىق بىر تۈركۈم ھەل قىلىش چارىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، يېڭى ئېنېرگىيە كەسپىنى تېز تەرەققىي قىلدۇرۇشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى، بۇنىڭ خىتاي قۇياش ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقارغۇچىلار ئۈچۈن كۆپلىگەن پۇرسەت بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، 2030-يىلغىچە يېڭىلىنىدىغان ئېنېرگىيە مەنبەلىرىنىڭ ئېلېكتىر ئىشلەپچىقىرىشتىكى نىسبىتىنى %31 گە يەتكۈزۈش نىشانىغا ئاساسلانغاندا، قۇياش ئېلېكتىرى ئۈسكۈنىلىرىنىڭ ئىمپورتى كەلگۈسىدە داۋاملىق ئاشىدۇ. تېلېكوم ماگناتى خۇاۋېينىڭمۇ قىبرىستا قۇياش ئېلېكتىرى سىستېمىسى ئۈچۈن ئىنوۋېرتېر سېتىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنغان[41].
ئاپتور خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدە ئىشلەپچىقىرىلغان ئېلېكتىرونلۇق ماشىنىلار  نىڭمۇ قىبرىس كوچىلىرىدا كۆرۈنۈشكە باشلىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. 2024-يىلى ئىيۇندا لەفكوشا خىتايدىن ئىمپورت قىلىنغان «ئېلېكتىرونلۇق ماشىنىلار»غا قوشۇمچە ياۋروپا ئىتتىپاقى باجلىرىغا قارشى بېلەت تاشلىغان[42]. ئەمما، 2024-يىلى 4-ئۆكتەبىردە قىبرىس جۇمھۇرىيىتى مەيدانىنى ئۆزگەرتىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ 12 ئەزا دۆلىتى ئىچىدە ياۋروپا ئىتتىپاقى باجلىرى توغرىسىدىكى بېلەت تاشلاشتىن بىتەرەپ تۇرغان[43]. ئاپتور دۆلەتتىكى مەنپەئەتدارلارنىڭ بۇ سىياسەتنى پۈتۈنلەي قوللىمايدىغانلىقىنى، ئەمما قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى قارارىغا بوي سۇنىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[44].