رەقەملىك مېديا ۋە شەخسنىڭ پىسخىكىسى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلەن ئەينى چاغدا تېلېۋىزور ھەققىدە ئاكادېمىك دەپ سۇنۇلغان تەنقىدلەرنىڭ بىرى «ئۆيىمىزدىكى ناتونۇشلار» ئىدى. ئېكراندا كۆرگەنلىرىگە ئۆيىمىزدە بۇلار نېمە ئىش قىلىدۇ دەپ سورالغانتى.  تەبىئىيلىكنى ياقىلايدۇ ئەمەسمۇ! تەنقىد ئورنىغا ماقال تەمسىللەر بىلەن مەسخىرە قىلىنىدى، تېلېۋىزورغا تەپەككۇر كۆزى بىلەن قارىيالمىدۇق. ھازىر ئۆيىمىزدىكى ناتونۇشلار دېگەن ئادەمدىن مەن شۇنى سورىماقچىمەن، ئەقلىي تېلېفوندىكىلەر نېمە؟ يەنى ئېغىر مەسخىرىلىك تەنقىد قىلىش زىيانلىق، ئەمما ھەممىنى نورمال قوبۇل قىلىشمۇ زىيانلىق. GADAMER شۇنداق دېگەن ئىدىغۇ دەيمەن «ئادەم ئويۇن ئوينايدۇ، ئەمما ئويۇنمۇ ئادەمنى ئوينايدۇ». ئەگەر  بۇ بىر خىيال ئويۇنى بولسا مەۋھۇم دۇنيا تامامەن سىز بىلەن ئويۇن ئويناۋاتىدۇ. بىز بىلەن ئويۇن ئويناۋاتقان تەرەپلىرى، زېھنىمىزنى شەكىللەندۈرگەن تەرەپلىرى توغرۇلۇق تەپەككۇر قىلىشىمىز كېرەك. «ئۆيىمىزدىكى ناتونۇشلارنى سىرتقا چىقىرۋېتىڭلار» دېمەسلىكىمىز كېرەك. «تورخۇمار بولۇش، كومپيۇتېرىمىزنى ئۆچۈرۋىتەيلى، ھەركۈنى يېرىم سائەت ئاچايلى» دېگەندەك گەپلەرنى قىلماسلىقىمىز كېرەك. ھاياتنىڭ نورمال داۋاملىشىشىنى قوبۇل قىلىشىمىز كېرەك. ئەمما تەنقىد قىلىشتىنمۇ ۋاز كەچمەسلىكىمىز كېرەك. «سەن تېلېفون بىلەن بىر ئىشلارنى قىلىۋاتقان چېغىڭدا ئۇمۇ ساڭا بىر ئىشلارنى قىلىدۇ. سەن ئۆزۈڭنى رەسىمگە تارتىۋاتقىنىڭدا پۈتۈنلەي تەسلىم بولغان ھالەتتە بولىسەن، خۇشۇ ئىچىدە ئىبادەت قىلىۋاتقان ھالەتتە بولۇشۇڭ مۇمكىن. بۇنى ئېتىراپ قىلىمەن، ئەمما شۇنداق دەۋاتقانلار بار: بۇنى قانچە كۆپ ئادەمگە كۆرسەتمەكچى بولساڭ، ئۆز نەپسىڭ بىلەن ئەتىراپقا زەھەر چېچىۋاتىسەن. بۇ ئىشتىن خەۋىرىڭ بارمۇ؟ دېگىنىمىزدە ئۇنىڭ قارشىسىغا ئۆتەلەيمىز، خۇددى كەئبىدە ئۆزىنى رەسىمگە تارتقاندەك، بۇ ئەڭ مۇقەددەس ماكاندە نەپسىڭنىڭ ئەتراپقا چاچقان كىرلىرىدۇر. ھاياتنىڭ نورمال داۋاملىشىشىنى قوبۇل قىلىمىز، لېكىن ھايات ۋە بۇ ئۈسكۈنىلەر توغرۇلۇق تەپەككۇر قىلىشقا باشلىغىنىمىزدا شۇنى كۆرەلەيمىز، بۇ ئۈسكۈنىلەرنى كىم ئىجاد قىلدى؟ تېلېۋىزور ھاياتىمىزدا قانداق پەيدا بولدى، دېھقانلار ئېتىزدا ئىشلەۋېتىپ ئىجاد قىلدىمۇ؟ بۇنىڭدىن كىم پايدا ئېلىۋاتىدۇ؟ بۇ سۇئاللارنى سورىمامدۇق؟ بۇلارنى سورىغىنىمىزدا كۆزىتىش جەمئىيىتى خەتىرىنى، تېخنىكىنىڭ پىسخكىمىزغا بولغان سەلبىي تەسىرلىرىنىمۇ كۆرىمىز. بۇلارنى بىز ئىجاد قىلمىدۇق. بۇلارنى زامانىۋى ئەقىل ئۆز ئىنژېنېرلىرى ۋاستىسى بىلەن ئىجاد قىلدى ۋە ئەڭ ئەقىللىق كىشىلەرنى ئىنژېنېر قىلدى. بۇنىمۇ دېمەمدۇق؟ سەن ئەڭ ئەقىللىق كىشىلەرنى ئىنژېنېر قىلىش ئارقىلىق نېمە قىلغان بولىسەن؟ پەلسەپىنى يوق قىلىسەن. «ياخشى ھايات قانداق بولىدۇ؟ قانداق ياشىشىمىز كېرەك؟» دېگەندەك سۇئاللارنى مۇتەخەسسىسلەرگە ئامانەت قىلىسەن. سەن بىر نەرسە ئىجاد قىل، ئىختىيارىڭ، ئەمما مېنىڭ ئەركىنلىكىمگىمۇ ئارىلاشما. مېنى مەجبۇرلىما. ھازىر ئۇنداق ئالدىراڭغۇلۇق قىلمايمەن، ياش ۋاقتىمدا ئاپتوبۇسلارغا قارشى ئىدىم. ئۇلارنى قەتئىي ياخشى كۆرمەيتتىم. ھەتتا تېخنىكىلىق جەھەتتىمۇ ئىنسانغا، ئادەم ئەقلىگە قەتئىي ياراشمايدۇ، ئۈچ تۆت ئادەم تېز ماڭسۇن دەپلا ھەممە يوللارنى ئۇنىڭغا ئاساسەن لايىھەلەيدۇ؟ دۇنيا كىر قىلىپ شەھەرلىرىمىزنى بەربات قىلىدۇ، ھەتتا بۇ تۈپەيلى دۇنيا ئۇرۇشلىرى بولىدۇ دەپ ئويلايتتىم. بۇنىڭ ئورنىغا لىفىت ھەتتا ئادەمگە قانات ياسىيالايتتۇق. يەنىلا مۇشۇنداق چۈشەنچىلىرىم بار، ئەمما ئاپتوموبىل سانائىتى ماڭا ۋە ماڭا ئوخشاشلارغا ئەكىسچە بىر نەرسە ئويلاندۇرمىدى. ئويلانغانلارنى قىزىقارلىق ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى، ئېتىبارىمىزنى يوق قىلدى. مەن ياق دېيەلمەسلىكىمىزگە ۋە بىزگە تاللاش ھوقۇقى بېرىلمىگەنلىكىگە ئېتىراز بىلدۈرىمەن. يەنى زامانىۋىلىق بىزگە تاللاش ئۈچۈن چۈشەنچە ئىمكانى بەرمەيۋاتىدۇ. شۇڭلاشقا تەنقىدلەيمەن. ماشىنىنى ئىجاد قىلساڭ قىل، لېكىن نۇرغۇن  يېڭى زاۋۇت قۇرۇپ مېنى ئىشلىتىشكە مەجبۇرلىما. نۇرغۇن ئادەمنى قاتناش ساقچىسى بولۇشقا زورلايسەن. پىراۋا ئېلىش ئۈچۈن بىر تالاي نەرسىلەر لازىم دەپ قىينايسەن. سەن مېنىڭ ھاياتىمنى بەلگىلەۋاتىسەن، ماڭا پۇرسەن بەرمەيۋاتىسەن، مېڭىش ئۈچۈن بوشلۇق بەرمەيۋاتىسەن، مەن دۇنيانىڭ بۇ ھالىتىگە ئېتىراز بىلدۈرىمەن.  بولمىسا بىر قېرىندىشىم بىر نەرسە ئىجاد قىلغان بولسا سۆيۈپ بېشىمدا كۆتۈرىمەن.
ئۆتكەندە ئىنسانلارنىڭ ھاياتىدا دىنى ئېتىقادىغا قانچىلىق ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقى توغرۇلۇق بىر ئىستاتىستىكا قىلىندى. يوقسۇل مۇسۇلمان دۆلەتلەر ئەڭ بېشىدا. دىن مېنىڭ ھاياتىمدا ئىنتايىن مۇھىم دېگەن سۇئالغا ھەئە دەپ جاۋاپ بەرگەن دۆلەتلەر ئارىسىدا كەمبەغەل دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك بار. تەرەققىي قىلغان ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ قاتتىق سىناقلىرىدىن ئۆتكەن دۆلەتلەر ئاخىرىدا، بىز بولساق ئوتتۇرىدا تۇرىۋاتىمىز. بۇ ئىستاتىستىكا توغرۇلۇق نۇرغۇن مۇلاھىزە يۈرگۈزۈشىمىز مۇمكىن. ئەمما مەن بۇ ئىستاتىستىكىدا كۆرگەن يوقسۇل مۇسۇلمان ئادەملەر ۋە دۆلەتلەر كۆزۈمدە تېخىمۇ ئۇلۇغلاندى ياكى كاشكى كەمبەغەل ۋە دىندار بولغان بولساق دېيەلمەيمەن. ئەگەر ئۇنداق دەيدىغان بولسام رەسۋا بولۇشقا تەييارمەن دېگەن بولىمەن.  بۇ دۇنيا ئەمدى سېنىڭ يوقسۇل ۋەدىندار بولۇشۇڭغىمۇ رۇخسەت قىلمايدۇ. ساڭا تېز باشقا تاللاش بەرمەيدۇ. مېنىڭ سۆزۈم مەلۇم ئىجتىمائ‍ي توپنى ئاساس قىلىۋالغان دېموكراتىيە شۇئارلىرى تەرەپ – تەرەپتە ياڭراۋاتقان دۇنيادا ياشاۋاتىمىز. پەقەت دۇنيا ھېچقاچان بۇ قەدەر بىرخىل ئۇسلۇپ ۋە بىرخىل ئۇسلۇپچى بولۇپ باقمىدى. تامامەن ئوخشاش ھايات شەكلىنىڭ، ئوخشاش كىيىم ۋە تەپەككۇر قىلىش ئۇسلۇبى بولغان بىر دۇنيا، چېگرالىرىنى تېخنىكىلىق ئەقىل ۋە ئىنژېنېرلار سىزغان بىر دۇنيا.