مۇقىملاشقان يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشىگە بىر ئەۋلاد ۋاقىت كېتىشى مۇمكىن (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ بۆلۈمدە، ئاپتور نۆۋەتتىكى خەلقئارالىق قۇرۇلمىلارنىڭ دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر كرىزىسلىرىنى، بولۇپمۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى مىسال قىلىش ئارقىلىق چوڭقۇرلاپ شەرھلەيدۇ. 9-سېنتەبىردە ئېچىلىدىغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشىنىڭ 80-نۆۋەتلىك يىغىنى، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يىغىنغا قارىتا ئوچۇق-ئاشكارا ئىپادىلىگەن كەمسىتىش پوزىتسىيەسى تۈپەيلىدىن، روشەن بىر ماسلاشماسلىقنى ئاشكارىلايدۇ. گەرچە يىغىننىڭ كۈنتەرتىپىدە 180 دىن ئارتۇق مەسىلە بولسىمۇ، ئاساسلىق كەيپىيات ئىسرائىلىيەنىڭ غەززەدە داۋاملاشتۇرۇۋاتقان ئۇرۇشىغا قارىتىلغان كۈچلۈك غەزەپ-نەپرەت بىلەن قاپلانغان. ئامېرىكانىڭ پەلەستىن پاسپورتىغا ئىگە كىشىلەرنىڭ ۋىزىسىنى توختىتىپ قويۇشى، يىغىننىڭ ئومۇمىي كەيپىياتىنى ۋە ئامېرىكاغا بولغان كۆز قاراشنى تېخىمۇ ناچارلاشتۇرۇۋەتتى.
بۇ مەسىلە غەرب ئىتتىپاقى ئىچىدىكى زىددىيەتلەرنىمۇ كۈچەيتمەكتە. ترامپ ھۆكۈمىتى ئىسرائىلىيەنىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشىنى قەتئىي قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرسە، ئەنگلىيە، فىرانسىيە ۋە كانادا قاتارلىق دۆلەتلەر ئىيۇلدا «ئىككى دۆلەت پىلانى» نى قايتا تەكىتلەپ، ئامېرىكادىن پەرقلىق مەيداندا تۇردى. بۇ دۆلەتلەرنىڭ پوزىتسىيەسى، ئۇزۇندىن بۇيان ئىسرائىلىيەنىڭ غەززەدىكى سىياسىتىنى قاتتىق تەنقىد قىلىپ كەلگەن نۇرغۇن «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرىنىڭ مەيدانىغا يېقىنلىشىدۇ. ھەتتا بىر قىسىم دۆلەتلەر جەنۇبىي ئافرىقانىڭ 2023-يىلى دېكابىردا گاگادىكى خەلقئارا سوت مەھكىمىسىگە سۇنغان ئىسرائىلىيە ئۈستىدىن قىلغان «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئەرزىنى ئاكتىپ قوللاپ قۇۋۋەتلىدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى، كىشىنى چوڭقۇر ئەندىشىگە سالىدىغان بىر مەنزىرىنى شەكىللەندۈرىدۇ: يەنى، بۈگۈنكى دۇنيا چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى ۋە ئېچىنىشلىق ئۇرۇشلار تەرىپىدىن پارچىلانغان، كونا، قۇرۇلمىلاشقان يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش ئورگانلىرى بولسا دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ ئورتاق ئىرادىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان ئۈنۈملۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىشتىن ئاجىز كەلمەكتە.
«چىرىكلىكنىڭ» كېڭىيىشى ۋە خىتاينىڭ يېڭى تەشەببۇسلىرى
يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنىڭ باشقا ساھەلىرىدىمۇ، مەسىلەن خەۋپسىزلىك ساھەسىدىمۇ، ئېغىر دەرىجىدە چېكىنىش يۈز بەرمەكتە. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئالەم بوشلۇقىنى ھەربىيلەشتۈرۈش ياكى قورال سىستېمىلىرىنىڭ كۈنسېرى ئاپتوماتلىشىشى قاتارلىق يېڭى تەھدىتلەرنىڭ خەۋپىنى ئازايتىش ئۈچۈن ھېچقانداق يېڭى قورال-ياراغ كونترول قىلىش شەرتنامىسى تۈزۈلمىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، يادرو قوراللىرىدىن تارتىپ پىيادىلەرگە قارشى مىناغىچە بولغان مەۋجۇت قوراللارغا ئائىت كېلىشىملەرمۇ، بەزى دۆلەتلەرنىڭ چېكىنىپ چىقىشى ۋە يېڭى شەرتلەر ئۈستىدە بىرلىككە كېلەلمەسلىكى سەۋەبىدىن پارچىلانماقتا. بۇ مەسىلىلەرگە مۇناسىۋەتلىك خەلقئارالىق قائىدە، نىزام ۋە ئۆلچەملەرنىڭ بولماسلىقى، كەلگۈسىدە تېخىمۇ چوڭ خەتەرلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان، بارغانسېرى چەكلىمىسىز رىقابەت ۋە قورال-ياراغلارنىڭ كېڭىيىشىگە يول ئاچماقتا.
بۇنداق بىر ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، شى جىنپىڭنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى يىغىنىدا خىتاينىڭ يېڭى «يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسى» نى ئېلان قىلىشى ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. گەرچە بۇ تەشەببۇسنىڭ تەپسىلاتى ئېنىق بولمىسىمۇ، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يىنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، بۇ تەشەببۇس «بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ خەلقئارا ئىشلاردا مەركىزىي رول ئوينىشىنى قەتئىي قوللاش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن». بۇ، خىتاينىڭ بۇ يىلقى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشىگە قاتنىشىشىدىكى ئاساسلىق ئىستراتېگىيەسى بولۇشى مۇمكىن. بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى، ئامېرىكانىڭ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان تاشقى ۋە سودا سىياسىتىگە سېلىشتۇرغاندا، كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان دۇنياۋى مۇقىملىق كۈچى سۈپىتىدە نامايان قىلىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. بۇنى خىتاينىڭ كونا بىلەن يېڭىنى بىرلەشتۈرگەن بىر ئىستراتېگىيەسى دەپ چۈشىنىش لازىم: خىتاي بىر تەرەپتىن مەۋجۇت كۆپ تەرەپلىك سۇپىلار ئارقىلىق داۋاملىق ئىشلەۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ يېڭى تەكلىپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. مەسىلەن، شى جىنپىڭنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر دۇچ كېلىۋاتقان ئامېرىكا دوللىرى خەۋپىنى ئازايتىش ئۈچۈن خىتاي تەرەققىيات بانكىسى قۇرۇش تەكلىپى بۇنىڭ تىپىك مىسالى. گەرچە خىتاي بۇنى ئاساسلىقى ئۆزىنىڭ خەلقئارا قاتلامدىكى ئورنىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇنىڭ «ئىگىلىك ھوقۇق باراۋەرلىكىنى قوللاش» تىلى، كۈنسېرى كۆپىيىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن كۈچلۈك جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە بىر سىگنال ھېسابلىنىدۇ.
خۇلاسە: يېڭى، مۇرەككەپ ۋە ئارىلاشما رېئاللىققا يۈزلىنىش
ماقالىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا، ئاپتور تارىخىي ۋەقەلەرنى ئەسلەش ئارقىلىق، يەرشارىۋى خەۋپسىزلىك ۋە ئىدارە قىلىش سىستېمىسىنىڭ بىر-بىرىگە چەمبەرچاس باغلانغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلەيدۇ. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنىڭ 80 يىللىقى، بىزگە خەۋپسىزلىك خىرىسلىرى بىلەن يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەكلىپلىرىنىڭ مۇھىم شەكىللەردە گىرەلىشىپ كەتكەنلىكىنى ئەسلىتىدۇ. 1945-يىلدىن كېيىن، يەرشارى جەنۇبىدىكى سابىق مۇستەملىكە دۆلەتلەر ئارقا-ئارقىدىن مۇستەقىل بولدى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سىستېمىسى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئورگانلار تېخىمۇ مۇقىم ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغان دۇنيا تەرتىپى ئۈچۈن ئاساس ھازىرلىدى. 1991-يىلى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى دۆلەتلەر مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن، يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش ۋە يەرشارىلىشىشنىڭ غەربچە، تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا ئامېرىكاچە خاراكتېرى، دۇنيا تەرتىپىنىڭ رىقابەتسىز ئالاھىدىلىكىگە ئايلاندى.