ئامېرىكا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكى ۋە كەلگۈسى تېخنولوگىيەلەر ئۈچۈن قىلىنىدىغان كۈرەش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى خىزمەت گۇرۇپپىسى دوكلاتىغا باھا)
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (Council on Foreign Relations – CFR) تەرىپىدىن 2025-يىلى 30-ئۆكتەبىردە «83-نومۇرلۇق خىزمەت گۇرۇپپىسى دوكلاتى» نامىدا ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكى: كەلگۈسىدىكى تېخنولوگىيەلەر مۇسابىقىسىدە غەلىبە قىلىش» (U.S. ECONOMIC SECURITY: Winning the Race for Tomorrow’s Technologies) سەرلەۋھەلىك دوكلات، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ 21-ئەسىردىكى ھەل قىلغۇچ تېخنولوگىيەلىك رىقابەتتىكى ئورنىنى مۇستەھكەملەشنى مەقسەت قىلغان بىر ئۇنىۋېرسال ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەتتۇر. بۇ دوكلات ئامېرىكانىڭ سابىق سودا مىنىستىرى گىنا م. رايموندو، مالىيە مىنىستىرلىقىنىڭ سابىق مۇئاۋىن مىنىستىرى جاستىن گ. مۇزىنىچ ۋە لوكھىد مارتېن شىركىتىنىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى جېيمىس د. تايكلېت قاتارلىق ھۆكۈمەت ۋە خۇسۇسىي ساھەنىڭ نوپۇزلۇق شەخسلىرىنىڭ ئورتاق رىياسەتچىلىكىدە، تۈر دىرېكتورى جوناتان ئې. ھىلماننىڭ باشقۇرۇشىدا تەييارلانغان. 2025-يىلى نويابىردا ئېلان قىلىنغان بۇ تەتقىقاتتا، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋىي رەھبەرلىكىنى داۋاملاشتۇرۇشى ئۈچۈن سۈنئىي ئەقىل  (AI)، كىۋانت تېخنولوگىيەلىرى ۋە بىيوتېخنولوگىيە ساھەلىرىدە قانداق قەدەملەرنى ئېلىشى كېرەكلىگى جىددىي شەكىلدە مۇھاكىمە قىلىنغان. دوكلاتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى — ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكنى دۆلەت بىخەتەرلىك تەلىماتىنىڭ مەركىزىگە قويۇش ۋە بۇ ساھەدە دۇچ كەلگەن ئاجىزلىقلار، مەبلەغ  يېتەرسىزلىكى ۋە تەمىنات زەنجىرى خەۋپ-خەتىرىنى تۈگىتىدىغان كونكرېت سىياسەت تەكلىپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئىبارەت.
بۇ دوكلات سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋردىكى لىبېرال ئىقتىسادىي تەرتىپنىڭ ئورنىنى گېئوسىياسىي ئۈستۈنلۈك تالىشىشلار شەكىللەندۈرگەن يېڭى بىر پارادىگما(ئۈلگە)  ئالغانلىقى تېزىسىدىن يولغا چىقىپ تۇرۇپ يېزىلغان. بۇ تەتقىقاتتا، ئامېرىكا – خىتاي كۆپ قاتلاملىق رىقابىتىنىڭ پەقەت ھەربىي ياكى دىپلوماتىك كۈرەشلا ئەمەسلىكى، ئەكسىچە ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈكى ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان بىر مەۋجۇتلۇق كۈرىشىگە ئايلانغانلىقى تەكىتلەنگەن. COVID-19 يۇقۇمى، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى ۋە خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق خاراكتېرلىك سانائەت سىياسەتلىرى قاتارلىق يەرشارىۋىي زەربىلەرگە قارىتا تەييارلانغان بۇ دوكلات، ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرىگە مۇداپىئە خاراكتېرلىك (دېفەنسىپ) ۋە ھۇجۇم خاراكتېرلىك (ئوفېنسىپ) ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنى قانداق قىلىپ بىرلىكتە قوللىنىشقا دائىر سىستېمىلىق بىر يول خەرىتىسى سىزىپ بېرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، بۇ ھۆججەت ئاكادېمىك چوڭقۇرلۇق بىلەن ئەمەلىي قوللىنىشچانلىقنى بىرلەشتۈرگەن قۇرۇلمىسى بىلەن، كەلگۈسى ئون يىللىق ئامېرىكا ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئاساسلىق مەنبەلەرنىڭ بىرى بولۇش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە.
ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكنىڭ باش كۆتۈرۈشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت
ئىقتىسادىي كۈچنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكى تارىخىي بىر ھەقىقەت بولسىمۇ، بۈگۈنكى شارائىت بۇ ھەقىقەتنى مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر سەۋىيەگە ئېلىپ چىقتى. ئۆتمۈشتە ئىقتىسادىي ئېشىش ۋە ئۈنۈمدارلىقنى مەركەز قىلىىش ئالدىنقى ئورۇندا تۇرغان بولسا، بۈگۈنكى كۈندە دۆلەتنىڭ سىجىل بەرداشلىق كۈچى ۋە بىخەتەر تەمىنات زەنجىرلىرى ئالدىنقى ئورۇنغا ئۆتتى. يۇقۇم جەريانى يەرشارىۋىي تەمىنات زەنجىرلىرىدىكى ئاجىزلىقلارنى ۋە مەلۇم دۆلەتلەرگە ھەددىدىن زىيادە بېقىنىشنىڭ بەدىلىنى ئاچچىق بىر شەكىلدە ئاشكارىلىغان بولسا، رۇسىيەنىڭ ئېنېرگىيە كوزىرىنى ئىشلىتىشى ۋە خىتاينىڭ تېخنولوگىيەلىك ھۆكۈمرانلىق ئىزدەش ئۇرۇنۇشلىرى، ئىقتىسادنىڭ بىر دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك قورالىغا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. دوكلاتتا بۇ ئۆزگىرىش «ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك» ئۇقۇمىنىڭ باش كۆتۈرۈشى دەپ تەرىپلەنگەن بولۇپ، دۆلەتلەرنىڭ بازارلارغا ئارىلىشىشىنىڭ ئەمدىلىكتە بىر تاللاش ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك بىر زۆرۈرىيەتكە ئايلانغانلىقى بىلدۈرۈلگەن.
بۇ يېڭى دەۋردە ھۆكۈمەتلەرنىڭ بازار مېخانىزمىغا ئارىلىشىشى، بولۇپمۇ «بازار مەغلۇبىيەتلىرى» دۆلەت بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سالغان ئەھۋاللاردا قانۇنلۇق ئاساسقا ئىگە بولماقتا. ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان، ئەمما تىجارەتلەشتۈرۈش جەريانى ئۇزۇن ۋە خەتەرلىك بولغان تېخنولوگىيەلەرگە قارىتا خۇسۇسىي ساھە سەرمايىسىنىڭ يېتەرسىز قېلىشى بۇ يەردە دېيىلگەن بازار  مەغلۇبىيەتلىرىنىڭ بېشىدا تۇرىدۇ. كىۋانت كومپيۇتېرلىرى ياكى ئىلغار بىيوتېخنولوگىيە تەتقىقاتلىرىغا ئوخشاش ساھەلەر يۇقىرى تەننەرخى ۋە ئېنىقسىز كىرىم نىسبىتى سەۋەبىدىن خۇسۇسىي مەبلەغلەرنى جەلپ قىلىشتا قىيىنچىلىققا ئۇچراۋاتقان بىر پەيتتە، ئامېرىكىنىڭ رەقىبلىرى دۆلەت قوللىشىدىكى فوندلار بىلەن بۇ بوشلۇقنى تېزلىكتە تولدۇرماقتا. شۇڭلاشقا، دوكلاتتا دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەبلەغ سالغۇچى رولىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەكلىكى ۋە بۇ ئارىلىشىشنىڭ ئامېرىكىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش كۈچىگە ئىگە ئېكو سىستېمىسىغا بۇزغۇنچىلىق قىلماستىن، ئەكسىچە ئۇنى كۈچەيتىدىغان شەكىلدە لايىھەلىنىشى كېرەكلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.