ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ رەقەملىك بىخەتەرلىك كىرىزىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
ئىنسانىيەت تارىخىدا زۇلۇمدىن قېچىپ، ئەركىنلىك ۋە دېموكراتىيە ھۆكۈم سۈرگەن غەرب ئەللىرىگە قەدەم سىغىنغان كىشىلەر، ئادەتتە جۇغراپىيەلىك چېگرالارنىڭ ئۆزلىرىنى قوغدايدىغان ئەڭ چوڭ قالقان ئىكەنلىكىگە ئىشىنىپ كەلگەن ئىدى. كىشىلەر ياۋروپاغا يېتىپ كەلسىلا، مۇستەبىت كۈچلەرنىڭ قولى يەتمەيدۇ، دەپ قارايتتى. بىراق، 21-ئەسىر ئاخبارات تېخنىكىسى دەۋرىدە، بۇ ئادەتلەنگەن«بىخەتەر ماكان» چۈشەنچىسى رەھىمسىزلەرچە كۇمپەيكۇم قىلىنماقتا. بۈگۈنكى كۈندە بىر ئۇيغۇرنىڭ ئۆزىنىڭ بېرن، پارىژ ياكى بېرلىندا بولۇشى، ئۇنىڭ  رەقەملىك دۇنيادا تولۇق ئەركىنلىككە ئېرىشكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.
2025-يىلى 5-ئايدا شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسى (FIS) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «شىۋېيتسارىيەنىڭ بىخەتەرلىكى – 2025-يىللىق ۋەزىيەت دوكلاتى» ناملىق ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەت، بىزگە  رېئاللىقنىڭ قانچىلىك ئېغىر ئىكەنلىكىنى پاكىتلار بىلەن ئىسپاتلاپ بەردى. مەزكۇر دوكلاتتا، خىتاي قاتارلىق مۇستەبىت كۈچلەرنىڭ ياۋروپا تۇپرىقىدىكى «قانۇنسىز ئىستىخبارات» پائالىيەتلىرىنىڭ يېڭى بىر پەللىگە چىققانلىقى، ئۇلارنىڭ زامانىۋى تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى دەخلى-تەرۈزقىلىش بىلەن بىرگە، بۇ دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان ئۆكتىچىلەر ۋە دىياسپورا ئەزالىرىنى، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنى (شەرقىي تۈركىستانلىقلارنى) رەقەملىك دۇنيادا قورشىۋالغانلىقى ئاشكارىلاندى.
چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ۋە «پۈتۈن جەمئىيەتنى قاپلاش» ئىستراتېگىيەسى
شىۋېيتسارىيە ئىستىخبارات دوكلاتىدا ئالاھىدە دىققەت تارتىدىغان بىر ئۇقۇم – «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» (Transnational Repression) بولۇپ، بۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ. خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ نەزىرىدە، چەت ئەلدىكى ھەر بىر ئۇيغۇر پەقەت ئاددىي بىر كۆچمەن ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ خەلقئارادىكى «تىنچ قەد كۆتۈرۈش» ھېكايىسىنى بۇزۇپ تاشلاش ئېھتىماللىقى بار يوشۇرۇن تەھدىتتۇر. شۇڭلاشقا، خىتاي ھۆكۈمىتى مۇھاجىرەتتىكىلەرنى نازارەت قىلىش ۋە ئاۋازىنى ئۆچۈرۈشنى ئۆزىنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ يوشۇرۇن، ئەمما مۇھىم بىر قىسمىغا ئايلاندۇرغان.
بۇ مەقسەتتە، خىتاي «ئاسماندا تور، يەردە قاپقان» (Whole-of-Society) دەپ ئاتىلىدىغان ،بۇلۇڭ-پۇچقاققىچە جاسۇسلۇق ئىستراتېگىيەسىنى قوللانماقتا. بۇ دېگەنلىك، خىتاينىڭ ئىستىخبارات توپلاش تورى پەقەت كەسپىي جاسۇسلار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ؛ بەلكى خىتاي شىركەتلىرى ئىشلەپچىقارغان يۇمشاق دېتاللار، ئىلىم-پەن ئالماشتۇرۇش نامىدا كەلگەن ئوقۇغۇچىلار، سودىگەرلەر ۋە ھەتتا مەجبۇرلانغان ئاددىي پۇقرالارمۇ بۇ چوڭ تورنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇلغان. دوكلاتتا بايان قىلىنغىنىدەك، خىتاي بۇ خىل كەڭ كۆلەملىك تور ئارقىلىق نىشانلىق ئۇچۇر توپلايدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ياۋروپادىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە بولغان تەسىرى ئىنتايىن كۆرۈنەرلىك. خىتاي ئىستىخباراتى ياۋروپادىكى قانۇنلۇق ھەرىكەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە پائالىيەتچىلىرىنىڭ ئىچكى قىسمىغا سىڭىپ كىرىش، ئۇلار ئارىسىدا ئىشەنچسىزلىك پەيدا قىلىش ۋە شەخسىي ئۇچۇرلىرىنى ئوغرىلاش ئارقىلىق، ئۇلارنى سىياسىي جەھەتتىن پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇشنى مەقسەت قىلماقتا. نەتىجىدە، بىر شەخسنىڭ شەخسىي بىخەتەرلىكى پۈتكۈل جامائەتنىڭ بىخەتەرلىكى بىلەن چەمبەرچاس باغلىنىپ قالماقتا.
يانچۇقتىكى جاسۇس – ئىجتىمائىي ئالاقە ئەپلىرىنىڭ قوش ۋەزىپىسى
بۇ «رەقەملىك ئۇرۇش»نىڭ ئەڭ ئالدىنقى سېپى، ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدىن ئايرىلماس قىسمىغا ئايلانغان ئىجتىمائىي ئالاقە ئەپلىرىدۇر. WeChat ۋە TikTok قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرىگە تەۋە بولغان ئەپلەر، ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بىر تەرەپتىن ۋەتەندىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ قىسمەن ئەھۋاللىرىنى كۆرۈپ  يۇرت -قېرىنداش ھەسرىتىنى سەل-پەل بولسىمۇ پەسلىتىشنىڭ  بىردىنبىر يولى بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇلارنى نازارەت قىلىدىغان ئەڭ ئۈنۈملۈك قورالىدۇر. ئىشلەتكۈچىلەر ئەمەلىيەتتە  ئۆز يانچۇقىدا خىتاي ساقچىسىنى ئېلىپ يۈرگەندەك بىر ئەھۋالدا ياشىماقتا.
شىۋېيتسارىيە دوكلاتىدا، خىتاينىڭ «تېخنىكا جاسۇسلۇقى» ئىقتىدارىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى ئىكەنلىكى ۋە چوڭ سانلىق مەلۇماتلارنى (Big Data) بىر تەرەپ قىلىش ئارقىلىق شەخسلەرنىڭ ھەرىكەت ئەندىزىسىنى ئانالىز قىلىدىغانلىقى ئاگاھلاندۇرۇلغان. بىر ئۇيغۇر WeChat نى ئىشلەتكەندە، ئۇ پەقەت ئۆزىنىڭ ئاۋازىنى ياكى يازمىسىنىلا ئەمەس، بەلكى قەيەردە تۇرۇۋاتقانلىقى (GPS ئورنى)، كىملەر بىلەن ئالاقىلىشىۋاتقانلىقى، قايسى سىياسىي مەزمۇنلارنى كۆرۈۋاتقانلىقى ۋە ھەتتا تېلېفونىدىكى باشقا ئۇچۇرلارنىمۇ خىتاي مۇلازىمېتىرلىرىغا، يەنى خىتاي ساقچىلىرىنىڭ قولىغا تاپشۇرۇپ بەرگەن بولىدۇ.
«APT» ھۇجۇملىرى ۋە رەقەملىك تۇزاقلار
شىۋېيتسارىيە ئىستىخباراتىنىڭ 2025-يىللىق دوكلاتىدا تىلغا ئېلىنغان يەنە بىر خەتەرلىك يۈزلىنىش – «ئىلغار، داۋاملىشىدىغان تەھدىت» (Advanced Persistent Threat – APT) گۇرۇپپىلىرىنىڭ پائالىيىتىدۇر. بۇ گۇرۇپپىلار خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن مەخسۇس مەبلەغ ۋە تېخنىكا بىلەن تەمىنلىنىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ نىشانى ئاددىي خاككېرلىق ئەمەس، بەلكى سىياسىي رولى  يۇقىرى شەخسلەر ۋە تەشكىلاتلاردۇر. ئۇلار دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭ بىۋاسىتە بۇيرۇقى ياكى يېتەكچىلىكىدە ھەرىكەت قىلىپ، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ ياۋروپادىكى تەسىرىنى يوقىتىش ئۈچۈن سىستېمىلىق ھۇجۇم تەشكىللەيدۇ.