خىتاينىڭ «يېڭى دەۋردىكى دۆلەت خەۋپسىزلىكى» ناملىق ئاق تاشلىق كىتابى توغرىسىدا ئانالىتىك مۇھاكىمە، تەنقىد ۋە پەرەز (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بەشىنچى، «يېڭىدىن گۈللەنگەن ساھەلەرنىڭ بىخەتەر ۋە ئىشەنچلىك بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش». بۇ بۆلەك كەلگۈسىدىكى خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرىگە مەركەزلەشكەن بولۇپ، تور، سانلىق مەلۇمات، سۈنئىي ئەقىل، بىيولوگىيە ۋە يادرو قاتارلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تور ۋە سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكىنى قوغداش، سۈنئىي ئىدراكنىڭ تەرەققىياتىنى نازارەت قىلىش، بىيولوگىيەلىك خەۋپلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە يادرو بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش قاتارلىق ۋەزىپىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى رىقابەت ۋە خىرىسلارغا تەييارلىق قىلىۋاتقانلىقىنى، ھەمدە بۇ ساھەلەردە دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىنى كۈچەيتمەكچى بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ باب تەرەققىيات بىلەن خەۋپسىزلىكنىڭ دىيالېكتىك مۇناسىۋىتىنى شەرھلەيدۇ. «تەرەققىيات قاتتىق پىرىنسىپ، خەۋپسىزلىكمۇ قاتتىق پىرىنسىپ» دېگەن ئىدىيە ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ، بۇ ئىككىسىنىڭ «بىر گەۋدىنىڭ ئىككى قانىتى، قوزغاتقۇچنىڭ ئىككى چاقى»غا ئوخشايدىغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. يەنى، تەرەققىيات خەۋپسىزلىكنىڭ ئالدىنقى شەرتى، خەۋپسىزلىك تەرەققىياتنىڭ كاپالىتىدۇر.
بىرىنچى بۆلەكتە، «تەرەققىيات بىلەن خەۋپسىزلىكنىڭ ھەرىكەتچان تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئۆزئارا ئىلگىرى سۈرۈلۈشى» تەكىتلىنىدۇ. «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات»نىڭ بىرىنچى ۋەزىپە ئىكەنلىكى، چۈنكى «تەرەققىي قىلماسلىقنىڭ ئۆزى ئەڭ چوڭ خەۋپسىزلىك» ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، «يۇقىرى سەۋىيەلىك خەۋپسىزلىك» بولمىسا، «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات»نىڭمۇ بولمايدىغانلىقى قەيت قىلىنىدۇ. بۇ بۆلەك يەنە خىتاينىڭ «تىنچ تەرەققىيات يولى»دا مېڭىشنى تەكىتلەپ، «دۆلەت كۈچەيسە چوقۇم زومىگەر بولىدۇ» (国强必霸) دېگەن لوگىكىنى رەت قىلىدۇ ۋە «خىتاي تەھدىتى نەزەرىيەسى»نى ئاساسسىز دەپ قارايدۇ.
ئىككىنچى بۆلەكتە، «ئېچىۋېتىش بىلەن خەۋپسىزلىكنىڭ ئۆزئارا ئىلگىرى سۈرۈلۈشى ۋە ماس ھالدا يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى» مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. خىتاينىڭ ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىشنىڭ خەۋپسىز بىر مۇھىتتا ئەمەلگە ئاشقانلىقى، كەلگۈسىدىكى تەرەققىياتنىڭمۇ تېخىمۇ ئوچۇق شارائىتتا بولىدىغانلىقى بىلدۈرۈلىدۇ. ئەمما «قانداقلا ئېچىۋەتمەيلى، خەۋپسىزلىككە شۇنچە ئەھمىيەت بېرىش كېرەك» دېگەن پىرىنسىپ تەكىتلىنىدۇ. بۇ يەردە خىتاينىڭ «تەرەققىيات ھوقۇقى»نى قوغداش ئۈچۈن، «يەككە تەرەپلىمىلىك جازا» ۋە «كېڭەيتىلگەن باشقۇرۇش» (长臂管辖) قا قارشى تۇرىدىغانلىقى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. سانلىق مەلۇماتلارنىڭ چېگرا ھالقىپ ئېقىشى قاتارلىق يېڭى مەسىلىلەردە، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش شەرتى ئاستىدا، سانلىق مەلۇماتلارنىڭ «قانۇنلۇق ۋە تەرتىپلىك ئەركىن ئېقىشى»غا يول قويۇلىدىغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئېچىۋېتىش سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى، ئەمما بۇ جەرياندا دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىنى ھەرگىز بوشاشتۇرمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ باب خىتاينىڭ خەلقئارا خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن قوشماقچى بولغان «خىتايچە ھەل قىلىش چارىسى»نى، يەنى «يەرشارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى» (全球安全倡议) نى تونۇشتۇرىدۇ. بۇ تەشەببۇس خىتاينىڭ ئۆزىنى مەسئۇلىيەتچان چوڭ دۆلەت سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى خەلقئارا خەۋپسىزلىك سىستېمىسىغا بىر ئالتېرناتىپ (تەڭداش) تەمىنلەش ئۇرۇنۇشىدۇر.
بىرىنچى بۆلەكتە، بۇ تەشەببۇسنىڭ «خىتاي ئەقىل-پاراسىتى»نى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقى، ئۇنىڭ «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى» ئىدىيەسىنىڭ خەۋپسىزلىك ساھەسىدىكى ئىپادىسى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. ئۇنىڭ يادرولۇق ئىدىيەسى «ئورتاق، ئۇنىۋېرسال، ھەمكارلىق ۋە سىجىل خەۋپسىزلىك قارىشى»دۇر. بۇ پىرىنسىپلار ھەر بىر دۆلەتنىڭ خەۋپسىزلىكىگە ھۆرمەت قىلىش، ئەنئەنىۋى ۋە ئەنئەنىۋى بولمىغان خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرىنى بىر تۇتاش ئويلىشىش، سۆھبەت ۋە ھەمكارلىق ئارقىلىق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش، ھەمدە تەرەققىيات ۋە خەۋپسىزلىككە تەڭ ئەھمىيەت بېرىش ئارقىلىق ئۇزاق مۇددەتلىك خەۋپسىزلىكنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. بۇ ئىدىيەلەر غەربنىڭ «گۇرۇپپىلارغا بۆلۈنۈش»، «نۆل يىغىندىلىق ئويۇنى» (零和博弈) ۋە «مۇتلەق خەۋپسىزلىك» ئىزدەش قاراشلىرىغا قارشى قويۇلغان.
ئىككىنچى بۆلەكتە، بۇ تەشەببۇسنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئورتاق خەۋپسىزلىكنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ كونكرېت يوللىرى بايان قىلىنىدۇ. بىرىنچىدىن، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ (ب د ت) يادرولۇق رولىنى قوللاش، ب د ت نىزامنامىسى ۋە خەلقئارا قانۇننى ئاساس قىلغان خەلقئارا تەرتىپنى قوغداش. ئىككىنچىدىن، چوڭ دۆلەتلەر مۇناسىۋىتىنى مۇقىملاشتۇرۇش. بۇ يەردە خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتى «ئۈلگە» قىلىپ كۆرسىتىلىدۇ، خىتاي-ئامېرىكا مۇناسىۋىتىدە «ئۆزئارا ھۆرمەت، تىنچ بىللە تۇرۇش، ھەمكارلىشىپ ئورتاق نەپ ئېلىش» پىرىنسىپلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ئۈچىنچىدىن، قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاش، «يەرشارى جەنۇبى» (全球南方) دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىش. تۆتىنچىدىن، خەلقئارالىق ۋە رايونلۇق قىزىق نۇقتا مەسىلىلىرىنى سىياسىي يول بىلەن ھەل قىلىشقا پائال قاتنىشىش. بۇ يەردە ئۇكرائىنا كىرىزىسى، پەلەستىن-ئىسرائىلىيە توقۇنۇشى قاتارلىق مەسىلىلەردە خىتاينىڭ «ئوبيېكتىپ ۋە ئادىل» مەيدانىدا تۇرۇپ، «تىنچلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش»كە تىرىشقانلىقى مىسال قىلىنىدۇ.
بۇ باب ئارقىلىق خىتاي ئۆزىنى تىنچلىقپەرۋەر، ھەمكارلىققا مايىل ۋە مەسئۇلىيەتچان بىر كۈچ سۈپىتىدە نامايان قىلىشقا تىرىشىدۇ. «يەرشارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى» بولسا خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە تېخىمۇ چوڭ رول ئويناش ۋە ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان بىر خەلقئارا تەرتىپ بەرپا قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر.
بۇ ئاخىرقى باب دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداشنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ۋە مېخانىزمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈشكە مەركەزلەشكەن. بۇ، خىتاينىڭ دۆلەت ئىدارە قىلىش سىستېمىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمىدۇر.