ئامېرىكادىكى فېنتانىل مەسىلىسى ۋە ئۇنىڭ ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىگە كۆرسەتكەن تەسىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
فېنتانىل، سۈنئىي يوللار بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان كۈچلۈك ئوپىئات[1] دورىسى بولۇپ، ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا زەھەرلىك چېكىملىك كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. بۇ ماقالە فېنتانىلنىڭ ئامېرىكا سەھىيە سىستېمىسى، جەمئىيەت ۋە ئىقتىسادىغا يەتكەن زىيانلىرىنى، شۇنداقلا، خىتاينىڭ بۇ ماددىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى ۋە تەمىنات زەنجىرىدىكى رولى سەۋەبىدىن ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە كۆرسەتكەن تەسىرىنى چوڭقۇر تەكشۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتايدىن چىققان فېنتانىل ۋە ئۇنىڭ خىمىيىلىك ماددىلىرى (precursors) خەلقئارالىق سودا يوللىرى ئارقىلىق ئامېرىكاغا يەتكۈزۈلۈپ، 2013-يىلدىن بۇيان زەھەرلىنىش ۋە ئۆلۈم سانلىرىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇردى[1]. بۇ ۋەزىيەت ئامېرىكانى خىتايغا سودا جازاسى يۈرگۈزۈش، دىپلوماتىك بېسىم ئىشلىتىش قاتارلىق يوللارغا قىستىدى ۋە ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنى جىددىيلەشتۈردى. [2]. تەتقىقات سوئاللىرى: 1) فېنتانىل ئامېرىكا جەمئىيىتى ۋە ئىقتىسادىغا قانداق زىيانلارنى يەتكۈزمەكتە؟ 2) فېنتانىلنىڭ سودا يوللىرى ۋە خىتاينىڭ بۇ جەرياندىكى رولى نېمە؟ 3) بۇ مەسىلە ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە قانداق تەسىر كۆرسەتمەكتە؟ 4) تاموژنا باجلىرى خىتاي ئىقتىسادىغا قانداق زىيان يەتكۈزمەكتە؟ بۇ تەتقىقات سەھىيە، سودا ۋە خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدە سىياسەت تۈزۈشكە يېڭى يۆنىلىش كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ.
فېنتانىل سۈنئىي ئوپىئات بولۇپ، خىروئىندىن 50-100 ھەسسە، مورفىندىن 50 ھەسسە كۈچلۈك ئاغرىق توختىتىش تەسىرىگە ئىگە[3]. قانۇنلۇق دورا سۈپىتىدە جىددىي ئاغرىقلارنى داۋالاشتا ئىشلىتىلسىمۇ، فېنتانىلنىڭ قانۇنسىز شەكلى خىروئىن ياكى باشقا ماددىلار بىلەن ئارىلاشتۇرۇلۇپ، كوچا سودىسىدا تارقىلىدۇ[4]. خىتاي فېنتانىلنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى بولۇپ، ئامېرىكا دورا مۇداپىئە ئىدارىسى (DEA) نىڭ 2022-يىللىق دوكلاتىغا قارىغاندا، خىتايدىكى خىمىيە زاۋۇتلىرى فېنتانىل ۋە ئۇنىڭ خىمىيىلىك ماددىلىرى (مەسىلەن، NPP ۋە 4-ANPP) نى ئىشلەپچىقىرىدۇ، بۇ ماددىلار خىتايدىن مېكسىكاغا قارا گۇرۇھلار تەرىپىدىن يۆتكىلىدۇ، بۇ يەردە پىششىقلاپ ئىشلەنگەندىن كېيىن ئامېرىكاغا كىرگۈزۈلمەكتە[5]. خەلقئارالىق پوچتا سىستېمىسى ۋە چەت ئەل سودا شىركەتلىرى (مەسىلەن، Alibaba) بۇ ماددىلارنىڭ ئاساسلىق تارقىتىلىشى يوللىرىدۇر. [6]. 2019-يىلى خىتاي فېنتانىلنى نازارەت قىلىدىغان ماددىلار تىزىملىكىگە كىرگۈزگەن بولسىمۇ، نازارەت بوشلۇقلىرى ھېلىھەم مەۋجۇت ۋە يەرلىك زاۋۇتلاردىكى قانۇنسىز ئىشلەپچىقىرىش داۋاملىشىپ كەلمەكتە[7]. بۇ، خىتاينىڭ قانۇن چىقىرىش بىلەن نازارەت قىلىش ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتكە دۇچ كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
فېنتانىل ئامېرىكادا ئېغىر سەھىيە كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئامېرىكا كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزى (CDC) نىڭ 2022-يىللىق سانلىق مەلۇماتىغا قارىغاندا، 2021-يىلى فېنتانىل بىلەن مۇناسىۋەتلىك زەھەرلىنىشتىن 71,238 كىشى قازا قىلغان بولۇپ، بۇ ئوپىئاتقا مۇناسىۋەتلىك ئۆلۈملەرنىڭ %66 گە يېقىن قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ[8]. بۇ زەھەرلىنىشلەر سەھىيە سىستېمىسىغا چوڭ بېسىم پەيدا قىلدى، چۈنكى فېنتانىلنىڭ كۈچلۈك تەسىرى سەۋەبىدىن نالوكسون (Narcan) قاتارلىق جىددىي داۋالاش تەدبىرلىرى تەلەپ قىلىنىدۇ، بۇنىڭ ئىقتىسادىي يۈكى يىلىغا 11.8 مىليارد دوللارغا يېتىدۇ[9]. جەمئىيەتكە نسبەتەن، فېنتانىل خىزمەت كۈچىگە زور زىيان يەتكۈزدى – 2019-يىللىق تەتقىقاتتا، ئوپىئات كىرىزىسى سەۋەبىدىن 25-54 ياش ئارىلىقىدىكى 1.2 مىليون خىزمەتچى خىزمەتتىن چەتنەپ كەتكەن، بۇ ئامېرىكا ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنى %2.1 تۆۋەنلىتىدۇ[10]. بۇنىڭدىن باشقا، فېنتانىل بىلەن مۇناسىۋەتلىك جىنايەتلەر (ئوغرىلىق، زەھەرلىك چېكىملىك سودىسى) %15 ئاشقان بولۇپ، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ۋە ئائىلە مۇناسىۋەتلىرىگە تەھدىت شەكىللەندۈردى[11]. ئىقتىسادىي جەھەتتە، 2017-يىلى فېنتانىل كىرىزىسى ئامېرىكاغا 1 تىرىليون دوللار زىيان كەلتۈرگەن بولۇپ، بۇ سەھىيە خىراجىتى، جەمئىيەت بىخەتەرلىكى ۋە خىزمەت كۈچى زىيىنىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[12]. بۇ سانلار فېنتانىلنىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن ئېغىر سەھىيە ۋە ئىجتىمائىي خەتەر ئىكەنلىكىنى ئوچۇق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
فېنتانىلنىڭ ئامېرىكاغا كىرىش يوللىرى مۇرەككەپ بولۇپ، خىتايدىن چىققان خىمىيىلىك ماددىلار مېكسىكاغا قارا گۇرۇھلار تەرىپىدىن كىرگۈزۈلگەندىن كېيىن، خەلقئارالىق پوچتا سىستېمىسى ۋە چەت ئەل سودا شىركەتلىرى (مەسىلەن، Alibaba، eBay) ئارقىلىق تارقىلىدۇ[13]. DEA نىڭ 2020-يىللىق سانلىق مەلۇماتىغا قارىغاندا، تۇتۇلغان فېنتانىلنىڭ %83ى خىتاي مەنبەلىرىگە باغلانغان[14]. ئامېرىكا بۇ مەسىلىگە جاۋابەن خىتايغا تاموژنا جازاسى قويۇش ۋە دىپلوماتىك بېسىمنى كۈچەيتتى. 2018-يىلى، ئامېرىكا خىتاينىڭ 300 مىليارد دوللارلىق مەھسۇلاتلىرىغا %25 تاموژنا بېجى قويغان بولۇپ، بۇنىڭ بىر قىسمى فېنتانىل مەسىلىسىگە قارشى تەدبىر ئىدى[16]. 2020-يىللىق «بىرىنچى باسقۇچلۇق سودا كېلىشىمى» دە (Phase One Trade Agreement) خىتاي فېنتانىلنى كونترول قىلىشقا ۋەدە بەرگەن بولسىمۇ، DEA نىڭ 2022-يىللىق دوكلاتىدا بۇ ۋەدىنىڭ ئەمەلگە ئاشمىغانلىقى تەكىتلەندى[17].