تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«تىل ئۆلۈمى»، كۆپىنچە ھاللاردا تىل سىياسەتلىرىنىڭ مەھسۇلى سۈپىتىدە مەيدانغا كېلىدۇ. ئىنسانىيەت تارىخى بويىچە تىللارنىڭ ۋەزىپىلىرى ۋە سالاھىيەتلىرىدە ئۆزگىرىشلەر بولۇپ كەلگەن؛ تىل ئۆلۈملىرى، يوقاپ كېتىشلىرى ۋە ئۆزگىرىشلىرى كۆرۈلگەن. بىراق، مەلۇم تارىخنىڭ ھېچبىر مەزگىلىدە تىللارنىڭ يوقىلىپ كېتىشى بۈگۈنكى دەرىجىدە «خەتەرلىك» ھالەتنى باشتىن كەچۈرمىگەن ۋە بۇنچىلىك تېز ئەمەلىيلەشمىگەن. تەخمىن قىلىنىشىچە، يېقىنقى بەش يۈز يىل ئىچىدە مەۋجۇت تىللارنىڭ سانىچىلىك تىل يوقاپ كەتكەن. دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە سىستېمىلىق بىر ئېنىقلاش ئېلىپ بېرىلمىغانلىقى ۋە تىل بىلەن شېۋىنى پەرقلەندۈرىدىغان دۇنياۋى / كونكرېت بىر ئۆلچەمنىڭ بولماسلىقىدەك سەۋەبلەر تۈپەيلى، بۈگۈنكى دۇنيادا سۆزلىنىۋاتقان، ھايات تىللارنىڭ سانىغا ئالاقىدار ھەرخىل سانلىق مەلۇماتلار ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتقان تىل سانى 6000 بىلەن 8000 ئارىسىدىدۇر. بۇ ھايات تىللارنىڭ سان جەھەتتىن خېلى كۆپ قىسمى يوقىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. مېي، مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، دۇنيادا سۆزلىنىۋاتقان 6800 تىلنىڭ %25-%50 سىنىڭ 21 – ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا يوقىلىدىغانلىقىنى ئەسكەرتمەكتە. كرائۇسمۇ ئوخشاش شەكىلدە، تىللارنىڭ %50 ىنىڭ ئالدىمىزدىكى ئەسىردە يوقاپ كېتىدىغانلىقىنى، قالغان %40 ىنىڭ يوقىلىش خەۋپىنى باشتىن كەچۈرىدىغانلىقى مۆلچەرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.[40] بەزى جەمئىيەتشۇناسلار، ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان بۇ تىل ئۆلۈملىرىنى «تىل قىرغىنچىلىقى» دەپ ئىزاھلىماقتا.[41] بۇ دېگەنلىك – ئۇ تىلغا مەنسۇپ كىشىلەرنىڭ ئۆلتۈرۈلۈشىنى ئەمەس، كىشىلەرنىڭ ئۆز تىللىرىنى تاشلاپ باشقا تىللارغا ئادەتلىنىپ قېلىشىنى كۆرسىتىدۇ. تىلنىڭ يوقىلىشى كۆپىنچە ئىككى تىللىق ياكى كۆپ تىللىق ئەھۋاللاردا، ھۆكۈمران تىل (سىياسىي كۈچكە، ئىمتىيازغا، ئىجتىمائىي ئەۋزەللىككە ئىگە تىل) نىڭ ئاز سانلىق تىلنىڭ فۇنكسىيە ۋە خىلمۇخىللىقى بىلەن ئورۇن ئالماشتۇرۇشىدۇر.[42] قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بىر تىلنىڭ سۆزلىگۈچىسى بولمىسا، ئۇ ئۆلۈك تىلدۇر.
رۇدنيسكيج (Rudnyckyj)، بىر تىلنى تەلتۆكۈس ياكى قىسمەن يوقىتىش ۋەياكى تەبىئىي تەرەققىياتىغا توسقۇنلۇق قىلىش مەقسىتىدە تۆۋەندىكى ئىشلاردىن بىرىنىڭ قىلىنىشىنى «تىل قىرغىنچىلىقى»نىڭ روشەن پاكىتى، دەپ قارايدۇ. 1) ئايرىم بىر تىلدا سۆزلىشىدىغان توپلۇقنىڭ ئەزالىرىغا ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلىش؛ 2) بىر تىلنىڭ تەبىئىي، ئارگىنال ھالەتتە راۋاجلىنىشىغا توسقۇنلۇق قىلىش مەقسىتىدە بېسىم خاراكتېرلىك چارە – تەدبىرلەرنى يولغا قويۇش؛ 3)  بىر تىللىق بىر گۇرۇپپىغا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن، ئىككى تىللىق توپلۇقنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتە گۈللىنىش مۇھىتىنى قىسىش؛ 4) ئايرىم تىلدا سۆزلىشىدىغان بىر ئېتنىك گۇرۇپپىنىڭ ئىستىكىگە قارىماي، بىر تىلنىڭ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى مەكتەپلەردە ئۆگىتىلىش ۋە ئاممىۋى ئالاقە ۋاسىتىلىرىدە ئىشلىتىلىش ھوقۇقىنى ئىنكار قىلىش؛ 5) ئايرىم تىلدا سۆزلىشىدىغان بىر ئېتنىك گۇرۇپپىنىڭ تەلىپىگە قارىماي، ئۇنىڭ مەدەنىيەت ساھەسىدىكى تىرىشچانلىقلىرىنى ۋە تىلىنى ياشنىتىش تىرىشچانلىقلىرىنى ماددىي ۋە مەنىۋى جەھەتتىن قوللاشنى رەت قىلىش.[43] باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، تىل قىرغىنچىلىقى ماھىيىتىدىكى چارە – تەدبىرلەر؛ بىر خىللاشتۇرۇش، مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش، ئېتنىك يوقىتىش قاتارلىق شەكىللەر بويىچە ئېلىپ بېرىلماقتا.
«تىل ئۆلۈمى»، ئاساسەن تىل ئىلمى بىلەن ئالاقىسى بولمىغان سەۋەبلەر تۈپەيلى دۇنيانىڭ ھەر تەرىپىدە مەيدانغا كەلدى ۋە كەلمەكتە. ھېچبىر تىل، بىۋاسىتە ھالدا تىلغا مۇناسىۋەتلىك يېتەرسىزلىكلىرى سەۋەبىدىن يوقاپ كەتمەيدۇ. چۈنكى، سۆز بىرىكمىسى سۆزلىگۈچىلەرنىڭ تەقلىد قىلىش ئۇسۇلى بىلەن ئىشلىرىنى ھەل قىلىشىنى تەقەززا قىلغۇدەك دەرىجىدە چەكلىك، مۇئەييەن تاۋۇش ۋە گىرامماتىكىسى، ئىشلىتىش ئۆلچەملىرى بولمىغان؛ سىستېمىسىز ياكى يېزىقسىز بولغانلىقى ئۈچۈن قۇرۇلمىسى باشقا تىللاردىن تېز ئۆزگىرىدىغان؛ ئابستراكت سۆزلىرى ۋە ئۇلارنى شەكىللەندۈرىدىغان ئىقتىدارى بولمىغان؛ مۇھىم ئېستېتىك ۋە مەدەنىي ئىپادىلەش شەكىللىرىگە خىزمەت قىلمايدىغان تەبىئىي بىر تىل يوقتۇر.[44] تىل ئۆلۈملىرى، مودېرن مىللىي دۆلەتلەرنىڭ بىر تىللىق بولۇش تۈزۈمىنى ياقلاپ يۈرگۈزگەن ئاسسىمىلياتسىيەچى سىياسەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، يۇقىرىدا بايان قىلىنغىنىدەك، بىر تىللىق بولۇش سىياسىتىگە ئاساسەن تاللانغان تىلنىڭ سىرتىدىكى تىللارنىڭ سالاھىيەتلىرى ئۈزلۈكسىز ھالدا تۆۋەنلىتىلىدۇ ۋە ھاياتنىڭ «مۇھىم» ساھەلىرى (مائارىپ، دۆلەت تاراتقۇلىرى، ھۆكۈمەت ۋەباشقىلار) دىن سىقىپ چىقىرىلىدۇ. دۆلەتنىڭ رەسمىي تىلدىن باشقا تىللارغا يۈرگۈزگەن چەتكە قېقىش ۋە سوغۇق قاراش سىياسىتى ھەردائىم ئوچۇق – ئاشكارا دۈشمەنلىك شەكلىدە ئەكس ئەتمەستىن ناھايىتى ئىنچىكە نۇقتىلاردا ئەكس ئېتىشى مۇمكىن. فىشماننىڭ تەبىرى بويىچە، بىر تىلنىڭ «فولكلورلىشىشى»[45]، يەنى پەقەت سەنئەت، ئويۇن – تاماشا ۋە فولكلورغا ئوخشاش ساھەلەردە ئىشلىتىلىشى، تۇرمۇشنىڭ رەسمىي سەھنىلىرىدىن چېكىنىشىمۇ تىلنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. چۈنكى، سىياسىي جەھەتتە تىل كۆرۈنمەس ھالغا چۈشۈپ قالىدۇ. بۇ شەكىلدە ئىجتىمائىي رولىنى يوقىتىپ قويغان بىر تىلنىڭ ئۇزۇن مەزگىل جانلىقلىقىنى ساقلاپ قېلىشىنىڭ مۇمكىنچىلىكى كۆپ ئەمەس.