دىن، كىملىك ۋە ياتلىشىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوتسېنت دوكتور ھالىل ئايدىنئالپ | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئۈچۈن ئۆمەرجان قۇربان تەرجىمىسى
دىنلار دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە بەخت –سائادەت، نىجاتلىق ۋە ئادالەت ۋەدە قىلىدۇ. كىملىك ئادالەت ، بەخت-سائادەت ۋە نىجاتلىققا تەشنا ھەر قانداق بىر ئىنساننىڭ كىم ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بارلىق ئالامەت ۋە ئالاھىدىلىكلەرنىڭ جۇغلانمىسىدۇر. ياتلىشىش بولسا ئىنساننىڭ بەخت-سائادەت، نىجاتلىق ۋە ئادالەتكە تەشنا بولماسلىقىنى، ئۇلارغا ئېرىشىشنىڭ كويىدا يۈرمەسلىكىنى، ئۇلارغا يىراقلىشىشنى، شەخسىي ۋە ئىجتىمائىي كىملىكنىڭ خىرەلىشىشىنى كۆرسىتىدۇ . دىننى يېگانە ھەقىقەت ۋە بەخت-سائادەت مەنبەسى دەپ قوبۇل قىلساق ئۇنداقتا بۇ ھەقىقەتنى قوبۇل قىلمىغۇچىلار ئۆز كىملىكىگە ياتلاشقان ھېسابلىنىدۇ، دىن ئىنسانلارنى ھەقىقەتكە چاقىرىش ئارقىلىق مەلۇم كىملىك يەنى مەنسۇبىيەت ۋەدە قىلىدۇ. ئۇنداقتا ئەلمىساقتىن بېرى دىندىن ئىبارەت ھەقىقەتكە چاقىرىلىۋاتقان ئىنسانىيەت يەنە نېمىشقا ھەقىقەتكە ياتلىشىدۇ ۋە كىملىك بوھرانىغا دۇچ كېلىدۇ؟ بۇنىڭ جاۋابى ئىنسان ئۇقۇمىدىن تېپىلىدۇ، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا ئىنساننىڭ ئۆزىدىن تېپىلىدۇ. ياتلىشىش ۋە كىملىك مەسىلىسى تەپەككۇر، سوراقلاش، گۇمانىي قاراش، ئىتائەت، ئىسيان، ئۆزگىرىش، قارشىلىق كۆرسىتىش، كۈرەش قىلىش، پۈتۈنلىشىش، توقۇنۇش، ھېس قىلىش، ھېسسىزلىشىش قاتارلىقلارنى ۋاقىت، ماكان،ھادىسە، ئالاقە، كۈچ-قۇۋۋەت ، مائارىپ، سىنىپ قۇرۇلمىسى، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي شارائىتلارغا ئاساسەن تەجرىبە قىلىدىغان ۋە بۇنىڭغا ئاساسەن ئىش-ھەرىكەت قېلىپلىرى ۋە شەكىللىرى شەكىللەندۈرىدىغان ئىنساننىڭ مۇرەككەپ ئالاھىدىلىكى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، كىملىك ۋە ياتلىشىش تارىخىي ۋە ئىجتىمائىي دىنامىكلەرنىڭ نەتىجىسىدۇر. ئىنسانلار ھەقىقەتنى بىلمىگەنلىكلىرى ئۈچۈن ئەمەس، ھەقىقەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى مۇھاپىزەت قىلىپ بۇنى تېخىمۇ كۈچلۈك ھالغا كەلتۈرىدىغان قابىلىيەت ۋە ئىجادچانلىققا ئىگە بولالمىغانلىقلىرى ئۈچۈن غەم-قايغۇغا پېتىپ ھەقىقەتكە ياتلىشىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ياتلاشماسلىق داۋاملىق تەپەككۇر قىلىش، ئىشلەش، ئىنتىزام، نىشان، غايىگە ئىنتىلىش مەسىلىسى بولۇپ، مەدەنىيەت ۋە زامان بەرپا قىلىشنىمۇ كۆرسىتىدۇ.
بۇنىڭ تەتۈرىسىنى ئويلىساق ياتلىشىش تەپەككۇر، ئىشلەش، ئىنتىزام، نىشان ۋە غايىدىن مەھرۇم قېلىشنى، مەدەنىيەت ۋە زامان بەرپا قىلالماسلىق دېگەنلىك بولىدۇ. ئەپسۇس كېيىنكى بەش ئەسىرگە قارايدىغان بولساق، بىز كەينىدىن ئەگىشىشكە تىرىشىۋاتقان مەدەنىيەت ۋە زاماننىڭ بىزنىڭ سىرتىمىزدا بەرپا بولغانلىقىغا شاھىت بولىمىز. كۈنىمىزدە مەدەنىيەت ۋە تەرەققىيات كۈلتۈرلەر ۋە مىللەتلەر ئارىسىدا داۋاملىق كېزىپ يۈرۈپ ناز-كەشمىرلىك كېلىنچەككە ئوخشاش قەيەردە ئەتىۋارلانسا شۇ يەردە بازار تاپماقتا.
1500 –يىلدىن كېيىن دۇنيانى شەكىللەندۈرگەن مەرىپە ئويغىنىش دەۋرى، فىرانسىيە ئىنقىلابى، سانائەتلىشىش، مۇستەملىكىچىلىك ۋە ئۇچۇر دەۋرى ئەمەلىيەتتە غەرب دۇنياسىدا مەيدانغا كەلگەن ھادىسىلەر بولۇپ پۈتكۈل دۇنياغا تېز سۈرئەتتە كېڭەيدى. نوقۇل مەھسۇلاتنىلا ئەمەس نەزەرىيە ، ھاكىمىيەت، كۈچ، نوپۇز ۋە ئېيتىملارنىمۇ پەيدا قىلغان غەرب، ئۆزىگە پايدىلىق ئىقتىسادى ۋە كۈلتۈر بېقىندىلىق سىستېمىسى ۋۇجۇدقا چىقىرىش بىلەن بىرگە، كۈچ، ھاكىمىيەت، نەزەرىيە ، نوپۇز ۋە ئېيتىملار بەرپا قىلىشتىن ئاجىز بولغانلارغا ئۆزى ياراتقان بۇ ھايات ئەندىزىلىرىنى ياشاشقا مەجبۇرلىدى. بۇ ئەلۋەتتە تەقدىر ئەمەس ئىدى، بۇنىڭدىن مۇستەسنا ئەھۋاللارمۇ بولدى. پۈتكۈل دۇنيادا ماھىيەت جەھەتتىكى ئوخشىماسلىقلارنىڭ ئەكسىچە سانائەتلىشىش، كۆچ، شەھەرلىشىش، ئىندۇۋۇداللىشش، راتسىيوناللىشىش، سېكۇلارلىشىش، لايىكلىشىش قاتارلىق ھادىسىلەر «زامانىۋى ۋە مەدەنىي»ئىنسان بولۇشنىڭ ئىجتىمائىي مۇھىتىنى ئاپىرىدە قىلدى. بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ياتلىشىش ئۆزگىلەر سىزىق بەرگەن ھايات مىزانى بويىچە ياشاشنى، ئۆزىنىڭ تارىخى ۋە كۈلتۈرىگە مۇۋاپىق مەدەنىيەت بەرپا قىلالماسلىقى، ئۆزگە دۇنيانىڭ مەھسۇلاتلىرىنى، ئەسەرلىرىنى، قائىدە-پىرىنسىپلىرىنى، ئۇقۇملىرىنى، نەزەرىيەلىرىنى، كۈلتۈرىنى، سىمۋوللىرىنى قوبۇل قىلىپ ياشاشنى كۆرسىتىدۇ.