ئامېرىكىنىڭ مۆلچەردىكىدىن تېز چېكىنىشى نېمە ئۈچۈن خىتايدا ئەندىشە قوزغايدۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇڭا، ئامېرىكىلىق ئالىملارنىڭ «بىز خىتايغا قانداق ئۇتتۇرۇپ قويدۇق؟» دەپ ئاھ ئۇرۇشىغا جاۋابەن، «خەلق گېزىتى» (يۇقىرىدا نەقىل ئېلىنغان 1-ئاۋغۇستتىكى ئوبزورىدا) ئۇلارغا بىر تارىخ ساۋاقى بېرىپ، «خىتاينىڭ 60 يىللىق تارىخىغا قايتىپ قاراڭلار، شۇندىلا بىلىسىلەر» دېدى. ئەمما يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان شىنخۇا ماقالىسى تېخىمۇ كەسكىن ۋە ئوچۇق-يورۇق ئىدى. ئۇ ئامېرىكىنىڭ چېكىنىشىنى خىتاينىڭ گۈللىنىشى بىلەن سېلىشتۇرۇپ مۇنداق دېدى: «خىتاي يولىنىڭ ھاياتىي كۈچكە ئىگە بولۇشىنىڭ سەۋەبى دەل خ ك پ نىڭ شەخسىي مەنپەئەتكە ئەمەس، بەلكى ئاممىۋى خىزمەتكە سادىق بولغانلىقىدىدۇر». شىنخۇا بىر ئامېرىكىلىق ئىقتىسادشۇناسنىڭ سۆزىنى نەقىل كەلتۈرۈپ يەنە مۇنداق دېدى: «[خىتاينىڭ] ئىقتىسادنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان بىر چۈشەنچىسى بار: يا ئىقتىساد خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ، ياكى خەلق ئىقتىساد ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ».
ئوبزور: «خىتاينى قولدىن بېرىپ قويۇش» تىن «خىتايغا ئۇتتۇرۇش» قىچە – ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەشۋىشى ۋە دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئۆزگىرىشى
بۇ ماقالە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ تارىخىي ۋە ھازىرقى ھالىتىنى كۆپ قاتلاملىق تەسۋىرلەپ، «خىتاينى يوقىتىش»تىن «خىتايغا ئۇتتۇرۇش» قا بولغان پىسخىكىلىق ئۆزگىرىشنى ئامېرىكىنىڭ نۆۋەتتىكى ئىستراتېگىيەلىك تەشۋىشىنىڭ يادروسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ماقالە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسەت خاتالىقلىرى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن كۈچىيىشى ھەمدە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ ئىككى دۆلەتكە بولغان تونۇشىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى بىر-بىرىگە باغلاپ، دۇنيا تەرتىپىنىڭ چوڭقۇر ئۆزگىرىش باسقۇچىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئامېرىكا سىياسىتىنىڭ ئۆزىگە ئۆزى ئوق ئېتىشى
ماقالىنىڭ باشلىنىشىدىكى لېسوتو مىسالى ئىنتايىن كۈچلۈك. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىگە قارىتا يۈرگۈزگەن كەڭ كۆلەملىك جازا خاراكتېرلىك تاموژنا بېجى سىياسىتى، ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆزىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، رەقىبلىرىگە پۇرسەت يارىتىپ بېرىۋاتقانلىقىنىڭ تىپىك نامايەندىسى. ئەسلىدە ئامېرىكا بىلەن ئىقتىسادىي جەھەتتە زىچ باغلانغان لېسوتودەك دۆلەتلەر، ۋاشىنگتوننىڭ بۇنداق بېسىمى ئاستىدا باشقا تاللاشلارنى، يەنى خىتاي ۋە برىكس دۆلەتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشنى ئويلىشىشقا مەجبۇر بولماقتا. بۇ ئامېرىكىنىڭ نوپۇزلۇق تەتقىقات مەركىزى CSIS نىڭ ئۆزىنىڭمۇ «ئافرىقا رەھبەرلىرى برىكسنى قۇچاقلىشى كېرەك» دەپ تەكلىپ بېرىشىگە سەۋەب بولغان. بۇ ھادىسە ئامېرىكىنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىچكى جەھەتتە قانچىلىك تالاش-تارتىشلىق ۋە قالايمىقان ئىكەنلىكىنى، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە قانداق زىيان يەتكۈزۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
تارىخىي ئەكىس سادا: «خىتاينى كىم يوقاتتى؟»
ماقالە 1949-يىلىدىكى «خىتاينى يوقىتىش» مۇنازىرىسىنى بۈگۈنكى «خىتايغا ئۇتتۇرۇش» ئەندىشىسى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىدىكى تارىخىي ئىزچىللىقنى ۋە پىسخىكىلىق يۈكنى ئېچىپ بېرىدۇ. 75 يىل ئىلگىرى، ئامېرىكا خىتاينىڭ كوممۇنىستلىشىشىنى ئۆزىنىڭ مەغلۇبىيىتى دەپ قارىغان بولسا، بۈگۈنكى كۈندە خىتاينىڭ ھەrtərəpلىمە گۈللىنىشىنى ئۆزىنىڭ چېكىنىشىنىڭ ئىسپاتى دەپ قارىماقتا. رايان ھاسنىڭ «ئامېرىكىغا ئاسىيا ئۈچۈن خىتاي ئىستراتېگىيەسى ئەمەس، بەلكى خىتاي بىلەن ھېسابلىشىش ئۈچۈن ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى كېرەك» دېگەن سۆزى، ئامېرىكىنىڭ خىتاينى چەكلەشلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى تەسىرىنى قانداق قايتا قۇرۇپ چىقىش كېرەكلىكىدەك تېخىمۇ كەڭ ۋە مۇرەككەپ مەسىلىگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە تونۇش پەرقى
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغاندەك، ئون نەچچە يىل ئىلگىرى غەرب ئالىملىرى ئامېرىكىنىڭ چېكىنىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، بۇ بەلكىم بىرخىل ئىلمىي مۇلاھىزە ھېسابلىناتتى. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە، خىتاينىڭ رەسمىي تاراتقۇلىرى «ئامېرىكا نېمە ئۈچۈن جەلپ قىلىش كۈچىنى يوقىتىۋاتىدۇ؟» دەپ ئوچۇق-ئاشكارا سوراشقا باشلىدى. بۇ پەقەت تەشۋىقاتلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنىڭ ئاشقانلىقىنىڭ ۋە دۇنياۋى كۈچ سېلىشتۇرمىسىدىكى ئۆزگىرىشنى ئۆز نەزىرىدە قانداق كۆرۈۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسى. خىتاينىڭ ئېلېكترونلۇق ماشىنا، باتارېيە ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى قاتارلىق يېڭى «ئۈچ چوڭ» مەھسۇلاتىنىڭ ئېكسپورتىنىڭ زور دەرىجىدە ئېشىشى، ئۇنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋە يېشىل تەرەققىياتقا قاراپ يۈزلەنگەنلىكىنى، بۇنىڭ بىلەن دۇنيا بازىرىدا يېڭى رىقابەت ئەۋزەللىكىگە ئېرىشىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
بۇ ماقالە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنى پەقەت ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مەسىلە ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل دۇنيا تەرتىپىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان بىر چوڭ ھادىسە سۈپىتىدە مۇلاھىزە قىلىدۇ. ئامېرىكىنىڭ ئىچكى سىياسىتىدىكى قالايمىقانچىلىق ۋە تاشقى سىياسىتىدىكى ئىستراتېگىيەلىك خاتالىقلار ئۇنىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئورنىغا خىرىس ئېلىپ كېلىۋاتقان بولسا، خىتاي ئىقتىسادىي، تېخنىكىلىق ۋە سىياسىي جەھەتلەردە ئۆزىگە خاس تەرەققىيات يولىدا مېڭىپ، خەلقئارادىكى تەسىرىنى كېڭەيتمەكتە.
ماقالىدە تىلغا ئېلىنغاندەك، غەربتە «ئامېرىكا چېكىنىۋاتامدۇ؟» دېگەن سوئال ھەققىدە تالاش-تارتىشلار داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاي بۇ سوئالغا ئاللىقاچان ئۆز جاۋابىنى بېرىپ بولغاندەك قىلىدۇ. كەلگۈسىدە بۇ ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ قانداق بولۇشى، ئۇلارنىڭ ئۆز ئىچكى مەسىلىلىرىنى قانداق ھەل قىلىشىغا ۋە دۇنيانىڭ باشقا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قانداق باشقۇرۇشىغا باغلىق بولىدۇ. لېسوتودەك كىچىك دۆلەتلەرنىڭ تەقدىرى بولسا، بۇ چوڭ كۈچلەرنىڭ ئويۇنىدا قانداق رول ئويناشقا مەجبۇر بولىدىغانلىقىنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر.
https://moderndiplomacy.eu/2025/08/11/how-a-faster-than-expected-us-decline-is-a-cause-for-worry-in-china/