يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىللىي دۆلەتنىڭ مىللىي ئىگىلىك ھوقۇق دائىرىسىدىكى ئېنقىلىمىسغا مۇناسىۋەتلىك تارىخىي مۇساپە 12-ئەسىرگىچە سوزۇلىدۇ، بىراق ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسىنىڭ تېمىغا مۇناسۋەتلىك بۇرۇلۇش نۇقتىسى ئىكەنلىكى بىردەك قوبۇل قىلىنىدۇ (داۋۇتئوغلۇ: 2003:48). 1648-يىلى  ئىمزالانغان ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسى مىللىي دۆلەتنىڭ خەلقئارا تۈزۈمدە قانداق ئورۇنغا ۋە ئۆز چېگراسى ئىچىدە قانداق كۈچگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ قويۇش نۇقتىسىدىن بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسىگە ئاساسلانغاندا دۆلەتلەر، دۆلەتلەرئارا قانۇندا باراۋەر ھېسابلىنىدىغان سىياسىي كۈچلەردۇر (بۇلۇت، 2003:185). ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسىدە تەكىتلەنگەن «زېمىن» ۋە «ھاكىمىيەت»ئامىللىرىمۇ ئەنئەنىۋى دۆلەتلەردىمۇ تەكىتلىنەتتى. ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسى ئارقىلىق ھاكمىيەت ۋە چېگرا ئارىسىدا بىۋاستە مۇناسىۋەت قۇرۇلغان. دۆلەتنىڭ ھاكىمىيىتى بىلەن دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق ساھەلىرىنى ئايرىپ تۇرىدىغان چېگرا ئارىسىدا قۇرۇلغان بۇ مۇناسىۋەت شەكلى، دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى نۇقتىسىدىن يېڭىچە ئەھۋال ھېسابلىنىدۇ. بۇرۇنلاردا بۇنىڭغا ئوخشاش قانۇنىي ئۆلچەملەر بولسىمۇ، لېكىن ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسى ئارقىلىق ھاكىمىيەت بىلەن زېمىن ۋە چېگرا ئارىسىدىكى ئېنىق سىزىقلار بىلەن بېكىتىلگەن بېقىندىلىق مۇناسىۋەت ئورنتىلغاندىن سىرت، مىللىي دۆلەت بىلەن ئىگىلىك ھوقۇق ساھەسى ئارىسىدىكى بېقىندىلىق مۇناسىۋەت ئېنىق يورىتىپ بېرىلگەن (داۋۇتئوغلۇ، 2003:48).
ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمى لۇغەتكە تۇنجى قېتىم بۇ ئۇقۇمىنى ئىزاھلاپ سىستېمىلاشتۇرۇپ ئۇنى نەزىرىيەۋى ھالەتكە ئېلىپ كەلگەن فىرانسىيەلىك مەشھۇر قانۇنشۇناس جېن بودىننىڭ «دۆلەتنڭ ئالتە كىتابى»ناملىق ئەسىرى بىلەن كىرگەن. بۇ ئەسەردە جېن بودىن ئىگىلىك ھوقۇقنى  جەمئىيەتتىكى بارلىق پۇقرالارنىڭ ئۈستىدە قانۇن بىلەن چەكلەنمەيدىغان ئەڭ ئالىي ھوقۇق دەپ تەرىپلەيدۇ ( ئاغائوغۇللىرى ۋە كۆكەر، 2004:26). جېن بودىن ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىنى سىستېملىق ھالغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ خۇسۇسىيىتىنى ۋە دائىرىسىنى مۇنداق بايان قىلىدۇ:
ئىگىلىك ھوقۇق مۇتلەقتۇر: ئەڭ ئالىي ھاكىمىيەت كۈچى بولغان ئىگىلىك ھوقۇق باشقا بىر كۈچنىڭ دەخلىسىگە ئۇچرىسا بولمايدۇ ۋە جەمئىيەتتىكى باشقا كۈچلەر ئەڭ ئالىي ھاكىمىيەت يول قويغان دائىرىدە ھەرىكەت قىلىدۇ.
ئىگىلىك ھوقۇق ئىزچىللىقا ئىگىدۇر: ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن دۆلەتنىڭ بېشىدىكى كىشىنى بىر-بىرىدىن ئايرىيدىغان بودىننىڭ قارىشىچە، مەلۇم مۇددىتى بولغان ياكى خالىغان ۋاقىتتا قايتۇرۇپ ئېلىنىدىغان ھۆكۈمەت ئىگىلىك ھوقۇق بولماستىن پەقەت ھوقۇقتۇر.
ئىگىلىك ھوقۇق پارچىلانمايدۇ ۋە ئۆتكۈزۈپ بېرىلمەيدۇ: ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ مۇتلەق ۋە ئىزچىل بولۇشى ئۇنىڭ «بىر»بولۇشىنى تەقەززا قىلىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئىگىلىك ھوقۇق پارچىلانماسلىق ۋە بىر پۈتۈن بولۇش شەرتى ئاستىدا بىر ھۆكۈمداردا، ئاقسۆڭەڭلەردە ياكى جەمئىيەتنىڭ ئۈستىدە بولىدۇ.
سىتېپخېن كراسنېر ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ ئالاھىدىلىكى ئۈستىدە توختىلىپ ، بۇ ئۇقۇمنى تۆت كاتېگورىيەگە ئايرىغان (كىراسنېر، 1999:3).
بۇ كاتېگورىيەگە ئاساسلانغاندا، بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىگىلىك ھوقۇقى، چېگرالاردىكى ئېغىزلارنى كونترول قىلىدىغان چېگرا ئىگىلىك ھوقۇقى، خەلقئارا ئىگىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن ئۆز-ئارا ئېتىراپ قىلىشقا تايىنىدىغان خەلقئارا ئىگىلىك ھوقۇقى، بىر مىللىي دۆلەتنىڭ مىللىي ئىگىلىك ھوقۇق دائىرىسىگە ئۆزگە دۆلەتنىڭ ئارىلىشالماسلىقىنى ئاساس قىلىدىغان ئىگىلىك ھوقۇقلار بار. ئوخشاشلا بىر دۆلەتتە بۇ تۆت ئامىلنىڭ ھەممىسىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا تەڭ مەۋجۇت بولىدىغان ئەھۋالمۇ بولماي قالىدۇ. مەسىلەن، ھەر قانداق بىر خەلقئارا تەشكىلاتقا ئەزا بولۇش قانۇن جەھەتتىكى ئىگىلىك ھوقۇققا تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ، بىراق ۋېستفالىيە ئىگىلىك ھوقۇقى بۇنى بىكار قىلىۋېتىلەيدۇ (داۋۇتئوغلۇ، 2003:50).
يۇقىرىدا قەيت قىلىغىنىدەك، ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمى 16-ئەسىردە ياۋروپادا فىئودال تۈزۈمدىن مىللىي دۆلەت تۈزۈمىگە ئۆتۈش جەريانىدا پەيدا بولغان. جېن بودىن ئىگىلىك ھوقۇق كۈچىنىڭ «مۇتلەق، بۆلمەنمەيدىغان ۋە ئىزچىل»بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ھاكىمىيەت ھوقۇقىدىن پايدىلىنىدىغان چاغدا نە ئۆزى بىلەن  تەڭ نە ئۆزىدىن ئۈستۈن ھەر قانداق كۈچكە بېقىندى بولمايدۇ. ئىگىلىك ھوقۇق بىر شەخستە، بىر ئاز سانلىق توپلۇقىدا ياكى خەلقنىڭ كۆپ قىسمىدا بولۇشىمۇ مۇمكىن. مۇھىم بولغىنى ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ پارچىلانماسلىقى، بىرلا شەخس ياكى ئورگانغا يىغىلىشىدۇر. بىر دۆلەتتە بىرلا ھاكىمىيەت بولۇشى لازىم. دۆلەت ئىچىدە بىردىن ئارتۇق ھاكىمىيەت بولۇپ قالسا، چېركاۋ،  فېئودال بەگلەر ياكى باشقا كۈچلەر ئىگىلىك ھوقۇق تەلەپ قىلسا بۇنداق دۆلەت پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ (ئۇيغۇن، 2003:250).