ياپونىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى جىددىيلىك ۋە ياۋروپانىڭ تۇتۇشقا تېگىشلىك پوزىتسىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، «تەيۋەننىڭ جىددىي ۋەزىيىتى — ياپونىيەنىڭ جىددىي ۋەزىيىتى» (Taiwan emergency is a Japan emergency) دېگەن ئىستراتېگىيەلىك ئۇقۇمنىڭ ياپونىيە سىياسىي قاتلىمىدا ئومۇملىشىشى، بۇ چوڭ سىياسىي بۇرۇلۇشقا سەۋەپ بولغان ئامىلىدۇر[1]. ياپونىيە ئۈچۈن تەيۋەن پەقەت بىر قوشنا ئارال ئەمەس، بەلكى ياپونىيەنىڭ ئېنېرگىيە ۋە سودا لىنىيەسىنىڭ ھاياتلىق تومۇرىدۇر. شۇڭا، ياپونىيە تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەر قانداق ھەربىي ئۆزگىرىشنى ئۆزىگە قىلىنغان تەھدىت دەپ قوبۇل قىلىشقا باشلىدى.
بۇ يېڭى سىياسەت پەقەت ھەربىي تەييارلىق بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى دىپلوماتىك دائىرىدىمۇ خىتايغا قارشى «توسۇش تورى» ھاسىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ماقالىدە ياپونىيەنىڭ ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىنى يەنىمۇ مۇستەھكەملىگەندىن سىرت، كورېيە جۇمھۇرىيىتى ۋە فىلىپپىن قاتارلىق قوشنا دۆلەتلەر بىلەنمۇ تارىخىي زىددىيەتلەرنى پەسەيتىپ، بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىۋاتقانلىقى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. بۇ «كىچىك كۆپ تەرەپلىمىلىك» (Minilateral) ھەمكارلىقلار، خىتاينىڭ ياپونىيەنى رايوندا يالغۇز قالدۇرۇش ئىستراتېگىيەسىگە بېرىلگەن كۈچلۈك قارشىلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئاپتور شۇنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇكى، ياپونىيەنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرى خىتاي تەرىپىدىن «شەرقىي ئاسىيادا NATO قۇرۇش ئۇرۇنۇشى» دەپ قاتتىق تەنقىد قىلىنماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى ياپونىيەنىڭ ھەربىي كۈچىنى ئاشۇرۇشىنى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشىنى، ئۆزىنىڭ رايوندىكى مەنپەئەتلىرىگە قىلىنغان بىۋاسىتە تەھدىت دەپ قارايدۇ. بولۇپمۇ ياپونىيەنىڭ ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشى، خىتاينىڭ «غەرب كۈچلىرىنىڭ ئاسىياغا باشلاپ كىرىلىشى» ھەققىدىكى ئەندىشىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن.
مەزكۇر بۆلەكنىڭ ئاخىرىدا، ياپونىيەنىڭ ئىچكى سىياسىتىنىڭ مۇقىملىقى تەھلىل قىلىنىدۇ. گەرچە باش ۋەزىر ئالمىشىشلار يۈز بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ تەھدىتىگە قارىتا شەكىللەنگەن بۇ يېڭى «دۆلەت بىخەتەرلىك ئورتاق تونۇشى»نىڭ ئۆزگەرمەيدىغانلىقى، ياپونىيەنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تاشقى سىياسىتىنىڭ ئاساسىي ئېقىمى بولۇپ قالىدىغانلىقى ئىلمىي دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
ياۋروپانىڭ رولى ۋە «بىخەتەرلىكنىڭ ئايرىلماسلىقى» پىرىنسىپى
ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە قىسمى — ياۋروپانىڭ بۇ رىقابەتتىكى ئورنى ھەققىدىكى مۇھاكىمىسىدۇر. ئاپتورنىڭ تەھلىلىچە، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە خىتاينىڭ رۇسىيەنى قوللىشى، ياۋروپا بىلەن ئاسىيانىڭ بىخەتەرلىك تەقدىرىنى بىر-بىرىگە چەمبەرچاس باغلاپ قويدى. ياپونىيە باش ۋەزىرىنىڭ «بۈگۈنكى ئۇكرائىنا — ئەتىكى شەرقىي ئاسىيا بولۇشى مۇمكىن» دېگەن سۆزى، ياۋروپا رەھبەرلىرى ئۈچۈنمۇ بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشى كېرەك.
ماقالىدە، ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئەمدىلىكتە شەرقىي ئاسىيا ۋەزىيىتىنى پەقەت سودا ۋە ئىقتىساد كۆزنىكىدىن كۆزىتىشنى توختىتىشى كېرەكلىكى تەكىتلىنىدۇ. ئەگەر ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا بىرەر توقۇنۇش يۈز بەرسە، ئۇنىڭ ياۋروپا ئىقتىسادىغا كۆرسىتىدىغان زەربىسى ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىنمۇ بىر نەچچە ھەسسە ئېغىر بولىدۇ. شۇڭا، ياۋروپا ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن بولسىمۇ، رايوندا «تۈزۈمگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ ساقلىنىشىغا كۈچ چىقىرىشى شەرت.
ئاپتور ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا نىسبەتەن «ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك» (Economic Security) ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنى ياپونىيە بىلەن بىرلىكتە كۈچەيتىشى كېرەكلىكىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. خىتاينىڭ «ئىقتىسادىي بېسىم» (Economic Coercion) تاكتىكىسىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپا ۋە ياپونىيە تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، ھالقىلىق تېخنىكىلارنى قوغداش ۋە خىتايغا بولغان تايىنىشچانلىقنى ئازايتىش («خەتەرلىك ئامىللارنى يوقىتىش» – De-risking) جەھەتتە كونكرېت مېخانىزملارنى ئورنىتىشى لازىم.
بۇنىڭدىن باشقا، ياپونىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنى باشقۇرۇش تەجرىبىسى ياۋروپا ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ياپونىيە يىللاردىن بۇيان خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىمىغا تاقابىل تۇرۇپ كەلگەن بولۇپ، ياۋروپا سىياسەتچىلىرىنىڭ بۇ تەجرىبىلەردىن ئۆگىنىشى، خىتاي بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى بىر تەرەپ قىلىشتا پايدىلىق.
سىياسىي ۋە دىپلوماتىك جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئاپتور ياۋروپانىڭ ياپونىيەنى ئېنىق ۋە قەتئىي قوللىشىنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلەيدۇ. خىتاي ياپونىيەنى يالغۇز قالدۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان پەيتتە، ياۋروپانىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىنىڭ ياپونىيەنى زىيارەت قىلىشى، بىرلەشمە باياناتلارنى ئېلان قىلىشى ۋە خەلقئارا مۇنبەرلەردە ياپونىيەنىڭ مەيدانىنى قوللىشى، خىتايغا «تۈزۈمگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ»نى بۇزۇشنىڭ بەدىلى ئېغىر بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئاخىرىدا، ماقالىدە ياۋروپانىڭ G7 (يەتتە دۆلەت گۇرۇھى) رامكىسى ئىچىدە ياپونىيە بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشى كېرەكلىكى ئالاھىدە ئەسكەرتىلگەن. خىتاي دائىم ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن ئامېرىكا ياكى ئامېرىكا بىلەن  ياپونىيە ئوتتۇرىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىشقا، يەنى «بۆلۈپ ئىدارە قىلىش» تاكتىكىسىنى ئىشلىتىشكە ئۇرۇنىدۇ. ياۋروپا بۇنىڭغا ئالدىنىپ قالماي، دېموكراتىك ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان بىرلىكنى ساقلىشى، يەرشارىۋى بىخەتەرلىكنىڭ كاپالىتىدۇر.
يىغىپ ئېيتقاندا، ئېللى-كاتارىنا پولكامپنىڭ بۇ ماقالىسى، نۆۋەتتىكى ياپونىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ جىددىيلىشىش جەريانىنى ۋە ئۇنىڭ يەرشارىۋى ئاقىۋەتلىرىنى ناھايىتى ئېنىق ۋە لوگىكىلىق ھالدا يورۇتۇپ بەرگەن. ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى، ئۇنىڭ مەسىلىگە پەقەت رايون خاراكتېرلىك ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى بىخەتەرلىك نۇقتىسىدىن، بولۇپمۇ ياۋرو-ئاتلانتىك ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىكىنىڭ ئۆزئارا باغلىنىشى نۇقتىسىدىن باھا بەرگەنلىكىدىدۇر. شۇنداقلا، خىتاينىڭ «كۈلرەڭ رايون» تاكتىكىلىرى ۋە مىللەتچىلىك سىياسىتىنىڭ تاشقى سىياسەتكە بولغان تەسىرىنى ئېچىپ بېرىشى، ماقالىنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى ئاشۇرغان.