خىتاينىڭ «پىشقەدەم ئاقساقاللار» دەۋرىنىڭ ئاخىرلىشىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ شەخسلەرنىڭ نوپۇزى پەقەت مەنسىپىدىنلا ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە كوممۇنىستىك ئىنقىلابقا قوشقان تۆھپىلىرى ۋە خىزمەت ئىستاژىدىن كەلگەن. ئۇلار  بىرەر رەھبەرلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى يەنە دۆلەتنىڭ قۇرغۇچىلىرى ئىدى. ئۇلار ئارمىيە ئىچىدە چوڭقۇر،كەڭ دائىرىدە ۋە كۈ.لۈك ھىمايە قىلىناتتى. (patronage networks) . پارتىيە تارىخىنىڭ قوغدىغۇچىلىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇلار پارتىيەنىڭ رەسمىي بايانلىرىنى بېكىتىش ۋە سىياسەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە ئىدى. 1980-يىللارنىڭ بېشىدا،پىشقەدەم قۇرغۇچىلارنىڭ بۇ روللىرىنى رەسمىيلەشتۈرۈش مەقسىتىدە دىڭ شياۋپىڭنىڭ تەشەببۇسى بىلەن مەركىزىي مەسلىھەتچىلەر كومىتېتى (Central Advisory Commission)  قۇرۇلدى. بۇ كومىتېت پارتىيە پېشقەدەملىرىگە خادىملارنى تەيىنلىيەلەيدىغان ۋە سىياسىي قارارلارغا تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان رەسمىي خاراكتېرلىك سۇپا ھازىرلاپ بەردى.
ئەمما دىڭ يۈۋېن تەكىتلىگەندەك، ئاقساقاللارنىڭ ھەقىقىي كۈچى بۇ رەسمىي ئورگاندىن ئەمەس، بەلكى سىياسىي سىستېمىنىڭ قالغان قىسمىدىكى غەيرىي رەسمىي ساھەلەردە يۈرگۈزگەن مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان نوپۇزىدىن كەلگەن. ئۇلار ئالدىنقى قاتاردىكى ئەمەلدارلار، ھەربىي قوماندانلار ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك بىيۇروكراتلار بىلەن خۇسۇسىي مەسلىھەتلىشىپ، قارار چىقىرىش جەريانلىرىغا يۆنىلىش كۆرسىتىپ، ئاندا-ساندا ئۆزلىرى قوشۇلمايدىغان سىياسەتلەرگە قارشى سىگنال بېرىپ تۇراتتى. ھالقىلىق پەيتلەردە، مەسىلەن پارتىيە رەھبەرلىكىنىڭ كىم بولىدىغانلىقى ياكى قايسى سىياسەتلەرنىڭ يولغا قويۇلىدىغانلىقى ھەققىدىكى مۇنازىرىلەردە، ھازىرقى رەھبەرلەرگە تەسىر كۆرسىتىش ئۈچۈن ۋاقتى ئەپلىك ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئاشكارا باياناتلارنى ئېلان قىلاتتى. دىڭ يۈۋېن بۇ پىشقەدەم ئاقساقاللار كۈچىنىڭ سىمۋول خاراكتىرلىك ئەمەس، بەلكى ھەقىقىي بىر ھوقۇق كۈچى ئىكەنلىكىنى ئىككى كونكرېت مىسال بىلەن ئىسپاتلايدۇ: بىرىنچىسى، 1979-يىلى پارتىيە پېشقەدەملىرىنىڭ، ماۋنىڭ تاللىغان ۋارىسى خۇا گوفىڭنىڭ ماۋچى لۇشيەننى داۋاملاشتۇرۇشتا چىڭ تۇرۇشىغا قارشى تۇرۇشتا، خەلقتىكى كەڭ تارقالغان نارازىلىقتىن پايدىلىنىپ ئۇنى چەتكە قېقىشى. ئىككىنچىسى بولسا، ئون يىلدىن كېيىن، تىيەنئەنمېن مەيدانىدىكى ئوقۇغۇچىلار نامايىشىغا قارشى ھەربىي كۈچ ئىشلىتىش قارارىنى قوللىشى. بۇ ھەرىكەتلەر ئۇلارنىڭ خىتاي سىياسىتىدىكى بەلگىلىگۈچى رولىنى ئوچۇق-ئاشكارا نامايان قىلىدۇ.
ھوقۇقنىڭ ئېرىپ كېتىشى: ئاقساقاللارنىڭ تەسىرىنى ئاخىرلاشتۇرغان قۇرۇلمىلىق ۋە سىستېمىلىق ئامىللار
دىڭ يۈۋېن ماقالىسىنىڭ «ئاخىرقى چېكىنىش» (Terminal Decline) ناملىق بۆلىكىدە، پارتىيە پېشقەدەملىرىنى كۈچلۈك قىلغان شارائىتلارنىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئۇلارنىڭ چەتكە قېقىلىشىغا قانداق سەۋەب بولغانلىقىنى تەپسىلىي ئانالىز قىلىدۇ. ئاقساقاللارنىڭ رولى، ماۋنىڭ شەخسىي ھۆكۈمرانلىقىدىن  كوللېكتىپ بىر رەھبەرلىك ئۇسلۇبىغا ئۆتۈش جەريانىدا بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ئامىل سۈپىتىدە مەيدانغا كەلگەن. تەخمىنەن 1970-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن 1990-يىللارنىڭ باشلىرىغىچە داۋاملاشقان بۇ ئۆتكۈنچى دەۋردە، ئاقساقاللار خەتەرلىك سىياسىي تەجرىبىلەرنى قوللىنىشتىن توختاتقان  ياكى خاتا ئالدىنقى شەرتلەرنى قوغلىشىۋاتىدۇ دەپ قارىغان رەھبەرلەرنى ۋەزىپىسىدىن قالدۇرۇش ئارقىلىق خىتاي سىياسىتىنى مۇقىملاشتۇرغان. ئەمما مۇشۇقەدەر كۈچلۈك تەسىر كۈچنىڭ ئېرىپ كېتىشىگە تۆۋەندىكى بىر قانچە ئامىل سەۋەبچى:
نەتىجىدە، شى جىنپىڭ دەۋرىدە پارتىيە پېشقەدەملىرى قارىماققا سىياسىي ھاياتتىن پۈتۈنلەي چېكىندۈرۈلگىنى يوق. ئۇلار ھېلىھەم دۆلەتلىك مۇراسىملاردا كۆرۈنىدۇ، مۇھىم يىغىنلاردا ئالدىنقى قاتاردا ئورۇن ئالىدۇ ۋە يېپىق ئىشىكلەر ئارقىسىدا دوكلاتلارنى ئاڭلايدۇ. ئەمما دىڭ يۈۋېن تەكىتلىگەندەك، ئۇلارنىڭ ئەمدى ھوقۇقى يوق. شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى مۇستەھكەملىشى ۋە خىتاي سىياسىي سىستېمىسىنىڭ تەبىئىي تەدرىجىي تەرەققىياتى بىلەن، ئاقساقاللار ئەمدى ھازىرقى رەھبەرلىكنى ئەستايىدىل نازارەت قىلالايدىغان بىر ئىتتىپاقنى (خادىم تەيىنلەش ھوقۇقى، ھەربىي تەسىر كۈچى، تەرتىپلىك بىلىم ۋە ئەخلاقىي نوپۇزنى بىرلەشتۈرگەن بىر ئىتتىپاقنى) ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەس.
بوشلۇقنى تولدۇرالمايدىغان مېخانىزملار: مۇكەممەل ئورۇنباسار مېخانىزمنىڭ  يوقلۇقى
دىڭ يۈۋېن ماقالىسىنىڭ ئەڭ جانلىق قىسمىدا، كۈچلۈك ئاقساقاللارنىڭ يوقلۇقىدا خىتاي پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلەرنى چەكلەش ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن قايسى مېخانىزملارغا تايىنىدىغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ ۋە بۇ مېخانىزملارنىڭ نېمە ئۈچۈن يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. پارتىيە پېشقەدەملىرىنىڭ ئورنىنى ئالالايدىغان «مۇكەممەل بىر ئورۇنباسار» يوق. دىڭ يۈۋېن ئوتتۇرىغا چىققان قىسمەن ئورۇنباسارلار مېخانىزملارنى ۋە ئۇلارنىڭ ئاجىزلىقلىرىنى تۆۋەندىكىدەك تىزىپ چىقىدۇ:
دىڭ يۈۋېنگە كۆرە، بۇ نازارەت مېخانىزملىرىنىڭ ھېچقايسىسى، ئۆتمۈشتىكى پىشقەدەم ئاقساقاللارنىڭ ئارىلاشقىنىدەك بىۋاسىتە، تېز ئەمەس. شۇنداقلا،  ھوقۇقنىڭ شەخسىيلىشىپ كېتىشىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشتا ئۈنۈملۈك ئەمەس. ئارىلىقتىكى ئاساسىي پەرق، دىڭ يۈۋېن «ھوقۇق سىممېترىكلىكى» (power symmetry) دەپ ئاتىغان لوگىكىدا ياتىدۇ. ئىلگىرىكى دەۋرلەردە، ئاقساقاللار بىلەن  ۋەزىپىدىكى رەھبەرلەر  تەخمىنەن باراۋەر سالاھىيەتتە تۇراتتى. ئىنقىلابىي ئەجداد سۈپىتىدە ئاگاھلاندۇرۇشلىرى، يۇقىرى دەرىجىلىكلەرنىڭ تۆۋەن دەرىجىلىكلەرگە خىتاب قىلغاندەك ۋەزن نامايەن قىلاتتى. ئىككىنچى ئەۋلاد ئاقساقاللارمۇ ۋەزىپىدىكى پارتىيە باش سېكرېتارىنى تەڭپۇڭلاشتۇرالايتتى. مەسىلەن، دىڭ شياۋپىڭنىڭ ۋارىسى جياڭ زېمىن 2002-يىلى ۋەزىپىسىدىن ئايرىلىپ، پارتىيە تىزگىنىنى خۇ جىنتاۋغا تاپشۇرۇپ بەرگەندىن كېيىنمۇ پەردە ئارقىسىدا تەسىر كۈچىنى داۋاملاشتۇرغان. جياڭ پارتىيەنىڭ ئەڭ يۇقىرى قارار چىقىرىش ئورگىنى بولغان سىياسىي بىيۇرو دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزالار سانىنى يەتتىدىن توققۇزغا چىقىرىش ۋە مۇھىم ئورۇنلارغا ئۆز ھامىيلىقىدىكى بىر قانچە كىشىنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق خۇ جىنتاۋنىڭ نوپۇزىنى ئۈنۈملۈك ھالدا سۇيۇلدۇرۇپ، ئۆز كۈچىنى مۇستەھكەملىگەن.