خىتايدىكى  سۇ بايلىقىنىڭ كەلگۈسى : مۇھىم تەدبىرلەر، خىرىسلار ۋە مۇرەسسەلەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ئون يىللاردىن بۇيان رايونلار ئارا تەڭپۇڭسىز بولغان سۇ بايلىقىنى تەڭشەپ تەقسىملەش ئۈچۈن ھاكىمىيەت ئىسلاھاتى ئېلىپ باردى ۋە مەقسەتلىك مەبلەغ سالدى. سۇ بايلىقىنى تەقسىملەش ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋەزىپە، چۈنكى ئۇ ھەر قايسى ساھەلەرنىڭ ئوخشىمىغان ئىشلىتىش ئېھتىياجى ۋە سۇنىڭ ئىشلىتىشچانلىقىنى بەلگىلەيدىغان مۇرەككەپ سۇ ھادىسىلىرى (ھۆل-يېغىن، دەريا ئېقىمى، يەر ئاستى سۈيى، قار ئېرىشى قاتارلىقلار) بىلەن مۇناسىۋەتلىك. سۇنى بىر جايدىن يەنە بىر جايغا يۆتكەشنىڭ مۈشكۇلاتى ۋە يۇقىرى تەننەرخى تەبىئىي سۇ تەمىناتىنى تولۇقلاش يولىدىكى توسقۇندۇر. خىتاي سۇ بايلىقى تەقسىماتىدا دۇچ كېلىۋاتقان داۋاملىق خىرىسلار ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى ئېلىپ كەلگەن قوشۇمچە بېسىملارنى كۆزدە تۇتقاندا، خىتاي رەھبەرلىرى بۇ خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن داۋاملىق يېڭى سىياسەت ۋە پىلانلارنى تۈزۈشكە مەجبۇر. سۇ قىسلىقىنى كونترول قىلىشتا تەمىناتنى كۆپەيتىش ۋە ئېھتىياجنى ئازايتىتىن ئىبارەت ئىككى يۆنىلىش بويىچە سىياسەت پىلانلىنىدۇ ۋە مەبلەغ سېلىنىدۇ.
A. شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى سۇ سىياسىتى
شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن مەزگىلدە، سۇ خىزمىتى ئىلگىرىكى رەھبەرلەر دەۋرىگە قارىغاندا تېخىمۇ يۇقىرى ئورۇنغا قويۇلدى. ئۇ بىر قاتار ھاكىمىيەت ئىسلاھاتى ۋە مەبلەغ سېلىش تەشەببۇسلىرىنى يولغا قويۇپ، ئۈنۈمنى ئۆستۈرۈش، باھا بېكىتىش، يېڭى تېخنىكىلارنى قوللىنىش، ھازىرقى ئۇل ئەسلىھەلەرنى يېڭىلاش ۋە رېمونت قىلىش، شۇنداقلا رايونلۇق سۇ ساقلاش ۋە يۆتكەش قۇرۇلۇشلىرىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈشنى نىشان قىلدى. شى جىنپىڭ يەنە تۈزۈلمە ئىسلاھاتى ئارقىلىق سۇ مەسىلىسىدە مەركەزلەشكەن پىلانلاشنى ۋەسۇ خىزمىتىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنى چىڭ تۇتتى، بۇ ئۇنىڭ ھەر قايسى ساھەلەردە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىدېئولوگىيەسى ۋە دۆلەت نىشانلىرىغا ئەمەل قىلىشنى كۈچەيتىش ئۇسۇلىنىڭ  بىر پارچىسىدۇر.
شى جىنپىڭ دەۋرىدە ئىلگىرى «خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتىدىكى ئىستراتېگىيەلىك مەسىلە» دەپ قارالغان سۇ تەمىنات مەسىلىسىگە،  «دۆلەت بىخەتەرلىكى مەسىلىسى» دەپ قايتا  تەبىر بېرىلدى. 2014-يىلى، شى جىنپىڭ مەركىزىي سۇ تېجەش خىزمىتى يىغىنىدا تۇنجى قېتىم سۇنى دۆلەت بىخەتەرلىكى مەسىلىسى دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇ سۇ تېجەش ۋە باشقۇرۇشنى دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ ھالقىلىق تەركىبىي قىسمى سۈپىتىدە ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلىدى. سۇ تەمىناتىنىڭ ئۇنىۋېرسال دۆلەت بىخەتەرلىكى رامكىسىغا كىرگۈزۈلۈشى، خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى ھەربىي ئىشلارنىڭ سىرتىدا، نۇرغۇنلىغان ئىچكى ۋە تاشقى تەھدىتلەرگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر. بۇ رامكا ئىچىدە، سۇنىڭ ئىشلىتىشچانلىقى ۋە تەقسىسماتنىڭ مۇۋاپىقلىقى  دۆلەتنىڭ ئومۇمىي مۇقىملىقى ۋە گۈللىنىشى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ، ئىقتىسادىي مۇقىملىق، جامائەت سەھىيەسى ۋە سىياسىي مۇقىملىق قاتارلىق مەسىلىلەر بىلەن زىچ باغلانغان.
خىتاي ھۆكۈمىتى بارلىق سۇ باشقۇرۇش ئىستراتېگىيەلىرىنى «سۇ ئىشلىرى» (水利) دېگەن ئاتالغۇ ئاستىدا بىرلەشتۈرىدۇ. مەركىزىي خامچوتتا، بولۇپمۇ مەركىزىي ۋە غەربىي رايونلاردىكى چوڭ تىپتىكى سۇ ئىشلىرى قۇرۇلۇشلىرىغا مەبلەغ سېلىش ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلغان. 2023-يىلى، سۇ ئىشلىرى مىنىستىرلىكىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى ۋاڭ داۋشى شۇ يىلىلا سۇ ئىشلىرىغا مۇناسىۋەتلىك قۇرۇلۇشلارغا جەمئىي 525.4 مىليارد يۈەن (تەخمىنەن 732 مىليارد دوللار) مەبلەغ سېلىنغانلىقىنى ئېلان قىلغان. بۇ سانلىق مەلۇمات خىتاينىڭ سۇ ئۇل ئەسلىھەلىرىگە قانچىلىك دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئەمما، مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ كۈچلۈك پىلانلاش مېخانىزمىغا قارىماي، دۆلەتلىك سۇ نىشانلىرى بىلەن يەرلىكتىكى ئىجرا قىلىش ئوتتۇرىسىدا ئۈزۈكلۈكلەر مەۋجۇت. مەركىزىي ھۆكۈمەت سىياسەتنى ئۆزىنىڭ كەڭ دائىرىلىك دۆلەت ئالدىنقى نىشانلىرى ۋە ھۆكۈمران ئىدېئولوگىيەسىگە ئاساسەن تۈزىدۇ، لېكىن ھەر بىر رايوننىڭ كونكرېت ئېھتىياجى مەركىزىي پىلان ھۆججەتلىرىدە ئېنىق بەلگىلەنمەيدۇ.  قارار چىقىرىش ۋە ئىجرا قىلىشنىڭ كۆپ قىسمى يەرلىك رەھبەرلەرگە قالدۇرۇلىدۇ، ئۇلارنىڭ ئالدىنقى نىشانلىرى مەركىزىي ھۆكۈمەت ياكى قوشنا سۇ ئويمانلىقلىرى بىلەن ئوخشاش بولماسلىقى مۇمكىن. بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، خىتاي «دەريا ۋە كۆل باشلىقى تۈزۈمى» (河湖长制) نى يولغا قويغان. بۇ تۈزۈمدە، يەرلىك ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى «دەريا باشلىقى» ياكى «كۆل باشلىقى» قىلىپ بېكىتىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدىكى سۇ جىسىملىرىنى باشقۇرۇش ۋە قوغداشقا مەسئۇل بولىدۇ. گەرچە بۇ تۈزۈم سۇ باشقۇرۇشنى كۆرۈنەرلىك ياخشىلىغان بولسىمۇ، ئۇ يەنە مۇھىت ئاسراش ۋە تېخنىكىغا بولغان ئېھتىياجنى ئاشۇرۇپ، باھانىڭ ئۆرلىشى ۋە قەرزنىڭ كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرگە زور ئىقتىسادىي يۈك بولغان.
B. تەمىناتنى كۆپەيتىش: كەڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى