ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوپتىك ئىلمىنىڭ تەرەققىياتىغا قوشقان تۆھپىلىرى بىلەن كۆزگە كۆرۈنگەن ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئەڭ نوپۇزلۇق فىزىكىچى ئىبنۇل ھەيسەم (ئۆ. 432/1040)دۇر. فىزىكىدىن سىرت ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە ۋە پەلسەپە قاتارلىق ساھەلەر ئۈستىدىمۇ چوڭقۇر ئىزدىنىش ئېلىپ بارغان ئىنبۇل ھەيسەم، غەرب دۇنياسىدا ئالھازېن Alhazen) )، ئالھاكېن(  Alhacen)، ئاۋېنېتان( Avenetan) ۋە ئاۋېنناتھان(  Avennathan) دېگەن ناملار بىلەن مەشھۇر. بولۇپمۇ ئوپتىك ساھەسىدە ئىنقىلاپ خاراكتېرلىك يېڭىلىقلارنى ياراتقان ئىبنۇل ھەيسەم، 17-ئەسىرگىچە ئوپتىك فىزىكىسى تارىخىدىكى نوپۇزلۇق ئالىملاردىن بىرى، دەپ قارىلىپ كەلگەن. بۇ ساھەدە يازغان «كىبۇل مەنازىر»ناملىق ئەسىرى مۇھىم ئەسەر بولۇپ، 12-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا ياكى 13-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنغان ئەسەر، جون پېچام، روگېر بېكوقن، ۋىتېلو، جوھاننېس كېپلېر، سنېل ۋان روگېن، پىيىر دې فېرمات ۋە دېسكارتېسقا ئوخشاش ياۋروپالىق ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ ئوپتىك ساھەسىگە مۇناسىۋەتلىك نەزىرىيەلىرىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە غەرب دۇنياسىدا ئوپتىك ئىلمىنىڭ قۇرۇلۇشىدا زور رول ئوينىغان. ئىبنۇل ھەيسەم بۇ ئەسىرىدە كۆرۈشتە ئىشقا يارايدىغان نۇرلارنىڭ كۆزدىن ئەمەس، قارالغان نەرسىدىن كېلىدىغانلىقىنى ۋە مۇشۇ تەرىقىدە كۆرۈشتىن ئىبارەت ھەرىكەتنىڭ ئىشقا ئاشىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. شۇنداقلا غەربتىكى ئىلىم ئەھلىلىرىدىن ئىلگىرى نۇرنىڭ تۈز يۆنىلىشتە تارقىلىدىغانلىقىنى ئويلاپ، بۇنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن غەربلىكلەر » كامېرا ئېنىقسىزلىقى» (Camera Obscure) دەپ ئاتايدىغان قاراڭغۇ ئۆي ياكى قاراڭغۇ كامېرا سىنىقىنى ئېلىپ بارىدۇ. ئۇ سىناق ئېلىپ بارغان قاراڭغۇ ئۆي، نەچچە ئەسىر ئۆتكەندىن كېيىن بەزى ئوپتىك سايمانلارنىڭ، بولۇپمۇ فوتو-سۈرەت ۋە فىلىم ئاپپاراتلىرىنىڭ ئىجاد قىلىنىشىغا تۈرتكە بولىدۇ. ھەتتا بۇ نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، ئۇنىڭ فوتو-سۈرەت ئاپپاراتىنىڭ ئىپتىدائىي شەكلىنى كەشىپ قىلغانلىقىنى دېسەك مۇبالىغە قىلىۋەتكەن بولمايمىز. ئۇ كۆرۈش ھادىسىسىنى ئىزاھلاشتىن باشقا، كۆزنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە كۆرۈش ئاجىزلىقىغا سەۋەب بولىدىغان ئامىللارنى كۈنىمىزدىكى ئىلمىي چۈشەندۈرۈشلەرگە ئوخشاش كېتىدىغان تەرىقىدە چۈشەندۈرگەن. ھەتتا، بەزىلەرنىڭ قارىشىچە، تۇنجى ئوقۇش كۆزئەينىكىنى ئۇ ئىجاد قىلغان. ھالبۇكى، غەرب دۇنياسىدا ئوقۇش كۆزئەينىكى ۋە كامېرا، تۇنجى قېتىم 14-ئەسىردە پەيدا بولغانىدى. يەنە ئىككى ئۇچىدا لىنزا بولغان نەيچە شەكىللىك دۇربۇننىڭ تەرىپىنى تۇنجى قېتىم ئۇ ئىزاھلىغان. بۇ سەۋەبتىن دۇربۇن 17-ئەسىردە غەرب بىلىم دۇنياسىدا ئوتتۇرىغا چىقىشتىن 600 يىل ئىلگىرى قاھىرەدىكى رەسەتخانىلاردا يەنى ئىسلام دۇنياسىدا ئىشلىتىلگەنىدى.[67]
دەسلەپكى ئىسلام پەتىھلىرى ھەم مۇسۇلمانلارنىڭ مەدەنىيەت جۇغراپىيەلىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئىسلام دۇنياسىدا پىكىر دولقۇنىنىڭ كۈچىيىشى ھەمدە بۇ پەتىھلەر نەتىجىسىدە 8-ئەسىردە باشلىغان تەرجىمە پائالىيەتلىرى تۈرتكىسىدە مۇسۇلمانلارنىڭ گىرېك/ھېلېن، ئىران ۋە ھىند كۈلتۈر ھاۋزىلىرىنىڭ ئىلمىي جۇغلانمىلىرى بىلەن تونۇشۇپ چىقىشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. بىلىم بىلەن تونۇشۇش دەۋرىدە يەنى 8-ئەسىردە قويۇق ھالدا ئېلىپ بېرىلغان تەرجىمە پائالىيەتلىرى، ئەمەۋىلەر دەۋرىدە ئىسلام جەمئىيىتىدە تۇنجى تەرجىمە ھەرىكىتى ۋە خىمىيە ئىلمىنىڭ باشلامچىلىرىدىن ھېسابلىنىدىغان ئەمەۋى تەخت ۋارىسلىرىدىن خالىد بىن يەزىد بىن مۇئاۋىيە بىلەن باشلايدۇ، ئابباسىيلار دەۋرىدە قۇرۇلغان بەيتۇلھىكمە ۋە رەسەتخانىلارغا ئوخشاش بىلىم يۇرتلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن يۇقىرى پەللىگە يېتىدۇ.
مۇسۇلمانلارنىڭ باشقا مەدەنىيەت ئىگىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاساسلىقى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر ۋە پەتىھلەر ئارقىلىق باشلىدى. مۇسۇلمانلار يات مەدەنىيەت ئىگىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە بەكرەك قارشى تەرەپنىڭ ئىلمىي تەجرىبىلىرىدىن پايدىلاندى. بولۇپمۇ ئىسكەندېرىيە، ھارران ۋە جۇندىشاپۇر قاتارلىق شەھەرلەر مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن پەتىھ قىلىنغاندىن كېيىن، مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ شەھەرلەردىكى مېدىتسىنا، پەلسەپە، ئاسترونومىيە، ماتېماتىكا ۋە خىمىيەگە ئوخاش ساھەلەر بىلەن تەرجىمە ۋاستىسى ئارقىلىق تونۇشۇشى، مۇسۇلمانلارغا نىسبەتەن مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. دەرۋەقە، ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئىلمىي مەلۇماتلارنى سىستېمىلاشتۇرۇش دەۋرى بولغان 9-ئەسىردە مۇسۇلمانلار تەرجىمە ۋاستىسى ئارقىلىق قولغا كەلتۈرگەن ئىلمىي جۇغلانما ۋە تەجرىبىلەرنى ئۆزلەشتۈرۈش ۋە ئارقىدىن كېيىنكى ئەسىرلەردە بۇلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ باشقا مىللەتلەرنىڭ پايدىلىنىشىغا تەقدىم قىلىشقا مۇۋەپپەق بولدى.
مۇسۇلمانلار تەرجىمە پائالىيەتلىرى ئارقىلىق ئىلمى ساھەلەر بىلەن تونوشۇش ۋە ئۇلارنى ئۆگىنىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالمىدى. بەلكى تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەر ۋە مۇئەللىپلەرنىڭ خاتالىقلىرىنى تۈزەتتى ۋە يېڭى ئەسەرلەرنى روياپقا چىقاردى. شۇنداقلا تەرجىمە پائالىيەتلىرى داۋاملىشىۋاتقان مەزگىللەردىمۇ ئوخشىمىغان ئىلىم ساھەلىرىدە كۆزىتىش، تەجرىبە ئېلىپ بارغاندىن سىرت قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق ھەم ئىلمىي قابىلىيەتلىرىنى جارى قىلدۇرى ھەمدە ئۆزگىچە ۋە يېڭى ئەسەرلەر بارلىققا كەلتۈردى.