ئەخلاق تەربىيەسى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەخلاق تەربىيەسى[1] شەخسنىڭ ئەخلاقىي ئېڭىنى يېتىلدۈرۈش ۋە جەمئىيەتنىڭ ئورتاق ئەخلاق نورمىلىرىنى ئۆگىنىش جەريانىدۇر. بۇ جەريان پەقەت شەخسىي ئەخلاق ۋە قەدىرىيەت سىستېمىسىنىڭ شەكىللىنىشىگىلا تۆھپە قوشۇپ قالماي، يەنە شەخسنىڭ ئۆزى ياشاۋاتقان جەمئىيەتكە ماسلىشىشىغا ياردەم قىلىدۇ. ئەخلاق تەربىيەسى پەلسەپىۋى ئاساسلىرى ۋە ئېقىملىرى جەھەتتە ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولۇپ، بولۇپمۇ قەدىمكى گرېتسىيە دەۋرىدىن باشلاپ نۇرغۇن مۇتەپەككۇرلار تەرىپىدىن مۇھاكىمە قىلىنغان. ھازىرقى زاماندا بۇ مەسىلە توغرىسىدا ئۈچ ئاساسىي ئېقىم مەۋجۇت. بۇ  ئېقىملار ئەخلاق تەربىيەسىنىڭ قانداق چۈشىنىلىشى ۋە قوللىنىلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە ئوخشىمىغان كۆز قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
تەبىئىي تەرەققىيات ئېقىمى:  بۇ ئېقىم بالىلارنىڭ جىسمانىي ئۆسۈش جەريانى بىلەن بىرگە ئەخلاقىي تەپەككۇر، باھالاش، ھۆكۈم قىلىش ۋە ئەخلاقىي مايىللىقىنىڭمۇ تەبىئىي ھالدا تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئېقىم ئەخلاقنىڭ شەخسنىڭ ئەقلىي ۋە ھېسسىي جەھەتتىن پىشىپ يېتىلىشى بىلەن بىرگە ئۆزلۈكىدىن شەكىللىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ژان پىياگېت ۋە لاۋرېنس كوھلبېرگ[2] قاتارلىق تەرەققىيات پىسخولوگلىرىنىڭ نەزەرىيەلىرى بۇ يوندىلىشنىڭ ئىلمىي ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ژان پىياگېت بالىلارنىڭ ئەخلاقىي چۈشەنچىلىرىنىڭ بىلىش قابىلىيىتىنىڭ تەرەققىياتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھالدا مەلۇم باسقۇچلاردىن ئۆتىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. مەسىلەن: كىچىك بالىلار قائىدىلەرنى مۇقىم ۋە ئۆزگەرمەس دەپ قارايدۇ، يېشى چوڭايغانسېرى قائىدىلەرنىڭ ئىجتىمائىي كېلىشىملەر نەتىجىسىدە شەكىللەنگەنلىكىنى چۈشىنىشكە باشلايدۇ.
لاۋرېنس كوھلبېرگ ئەخلاقىي تەرەققىياتنىڭ شەخسنىڭ بېشىدىن ئۆتكۈزگەن ئىجتىمائىي تەجرىبىلىرىگە باغلىق ھالدا ئوخشىمىغان دەرىجە ۋە باسقۇچلارغا بۆلۈنىدىغانلىقىنى بايان قىلغان. بۇ باسقۇچلار شەخسنىڭ ئەخلاق چۈشەنچىسىنىڭ شەخسىيلىكتىن دۇنياۋى ئەخلاق پرىنسىپلىرىنى چۈشىنىشكىچە بولغان كەڭ دائىرىدە تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
قائىدىۋى يەتكۈزۈش ئېقىمى،  بۇ ئېقىم ئەخلاق تەربىيەسىنىڭ شەخسكە سىرتتىن يەتكۈزۈلىدىغان بىر جەريان ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بالىغا جەمئىيەت تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان قەدىرىيەتلەر، نورمىلار ۋە ئەخلاقىي پرىنسىپلار سىڭدۈرۈلىدۇ. بۇ ئېقىم ئەخلاق تەربىيەسىنىڭ ئۆزلۈكىدىن  شەكىللىنىشىنى كۈتۈپ تۇرۇشنىڭ ئورنىغا، سىستېمىلىق تەربىيە جەريانىغا ئاساسلانغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
قائىدىۋى يەتكۈزۈشنىڭ دەسلەپكى ۋارىيانتىدا،  بالىلارنىڭ پەقەت قائىدىلەرگە رىئايە قىلىشىلا يېتەرلىك دەپ قارالمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ قائىدىلەرنىڭ كەينىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەقلىي پرىنسىپلارنى چۈشىنىشى ۋە ئۆزلەشتۈرۈشى تەلەپ قىلىنىدۇ. بۇ بالىنىڭ پەقەت ھەرىكەت جەھەتتىنلا ئەمەس، پىكىر جەھەتتىنمۇ ئەخلاقىي چۈشەنچە يېتىلدۈرۈشىنى نىشان قىلىدۇ.
ئارىستوتېل ۋارىيانتى،  بۇ ئېقىم ئەخلاق تەربىيەسىنىڭ شەخسنىڭ تەبىئىتىدە مەۋجۇت بولغان ئارزۇ ۋە ھېس-تۇيغۇلارنىڭ پەزىلەتكە ئايلاندۇرۇلۇش جەريانى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئارىستوتېلنىڭ «پەزىلەت ئەخلاقى» چۈشەنچىسى بۇ كۆز قاراشنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. بالىنىڭ ئەخلاقىي تەرەققىياتى تۇغما مايىللىقلارنى كونترول قىلىش ئارقىلىق پەزىلەتلىك ھەرىكەت شەكىللىرىگە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. مەسىلەن: سەۋر-تاقەت، جاسارەت، ئادالەت ۋە مۆتىدىللىك قاتارلىق پەزىلەتلەر بۇ جەريان نىشانلىغان خىسلەتلەردۇر.
ئۈچىنچى ئېقىم ئەخلاق تەربىيەسىنىڭ ئاساسىنىڭ بىلىم ۋە تەپەككۇر يېتىلدۈرۈش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئېقىم شەخسنىڭ ئەخلاقىي ھۆكۈم چىقىرالىشى ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئەخلاق ھەققىدە يېتەرلىك بىلىمگە ئىگە بولۇشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، شەخس پەقەت ھەرىكەت قېلىپلىرىنىلا ئۆگىنىپ قالماي، بەلكى بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ ئەخلاقىي مەنىسى ۋە ئەھمىيىتىنىمۇ چۈشىنىدۇ. بۇ ئېقىم ئەخلاقنىڭ پەقەت قائىدىلەرگە رىئايە قىلىشتىنلا ئىبارەت ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە شەخسنىڭ ئۆزىنىڭ ئەخلاقىي قارارلىرىنى چىقىرالىشى ئۈچۈن ئەقلىي ئاساسقا تايىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
بىلىم ۋە تەپەككۇر ئاساسىدىكى تەربىيە شەخسنىڭ تەنقىدىي پىكىر يۈرگۈزۈش قابىلىيىتىنى يېتىلدۈرۈش ئارقىلىق، دۇنياۋى ئەخلاق پرىنسىپلىرى ۋە ئىجتىمائىي نورمىلارنى چۈشىنىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ.
بۇ ئۈچ ئېقىم ئەخلاق تەربىيەسىنىڭ ئوخشىمىغان تەرەپلىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. بەزىلىرى ئەخلاقنى تەبىئىي تەرەققىيات جەريانى دەپ قارىسا، يەنە بەزىلىرى بۇنىڭ سىستېمىلىق تەربىيە ۋە بىلىم يەتكۈزۈشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، ئەخلاق تەربىيەسىنىڭ شەخسنىڭ تەبىئىي مايىللىقلىرىنى شەكىللەندۈرۈش ۋە پەزىلەتلىك شەخس يېتىشتۈرۈش جەريانى سۈپىتىدە ئېلىپ بېرىلىشى كېرەكلىكىمۇ كۆرسىتىلىدۇ. ھازىرقى زاماندا ئەخلاق تەربىيەسى بۇ ئوخشىمىغان ئېقىملارنىڭ بىرلەشمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نەزەرىيەلەر ۋە ئەمەلىيەتلەر بىلەن ئېلىپ بېرىلماقتا. تەربىيىدە بۇ ئېقىملار بالىنىڭ شەخسىي ئېھتىياجلىرى ۋە جەمئىيەتنىڭ كۈتكەنلىرى بويىچە ماسلاشتۇرۇلۇشى مۇمكىن.[3]
يەنە قاراڭ: مائارىپ پەلسەپىسى، ئەخلاق. ن. چىفىتچى، ئەخلاق تەربىيەسى
[1] moral education
[2] Jean Piaget ve Lawrence Kohlberg
[3] Felsefe Ansiklopedisi(ed. A. Cevizci), cilt 1, İstanbul, 2003, ss. 97-101; L. Kohlberg, Essays 011 Moral Development, New York, 1981 . Ahmet Cevizci, felsefe sözlüğü, s. 32
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
تەھرىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت