بەلۇجىستاندىن كەشمىرگىچە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نېپال ۋاقىت گېزىتى | 2025-يىل 8-ماي
تەرجىمە: ئا. ئاقھۇن | مۇھەرررى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2025-يىلى، قارىماققا بىر-بىرىگە مۇناسىۋەتسىزدەك كۆرۈنگەن ئىككى زوراۋانلىق ھەرىكەت رايوندىكى مۇقىملىق خام خىيالىنى بىتچىت قىلدى. مارت ئېيىدا، قوراللىق ئۇنسۇرلار بەلۇجىستاندىكى بولان ئېغىزىغا يېقىن جايدا بىر يولۇچىلار پويىزىنى گۆرۈگە ئېلىۋېلىپ، ئەسكەرلەرنى شەپقەتسىزلەرچە بىلەن ئۆلتۈردى. بىر ئايدىن كېيىن، كەشمىرنىڭ پەھالگام ۋادىسىدىكى قوراللىق نامەلۇم كىشىلەر ساياھەتچىلەرنى قىرغىن قىلدى.
ئىسلامئاباد ۋە يېڭى دېھلىدىمۇ ئىنكاس ئوخشاش بولدى: ھەر ئىككى دۆلەت زوراۋانلىقنى ئەيىبلىدى، تاشقى دۈشمەنلەرنى سەۋەبكار كۆرسەتتى، ۋەزىيەتنىڭ كونترول قىلىنغانلىقىنى جاكارلىدى. ئەمما جەنۇبىي ئاسىيا رەھبەرلىرى پەقەت قوراللىق ئۇنسۇرلار [ئەسلى تېكىستتە «terrorists» دېيىلگەن بولۇپ، بۇ يەردە مەزمۇنغا ئاساسەن «قوراللىق ئۇنسۇرلار» دەپ ئېلىندى، چۈنكى ئۇلارنىڭ تېررورلۇق تەشكىلاتى ئەزاسى ئىكەنلىكى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلمىغان] بىلەنلا كۈرەش قىلىۋاتقىنى يوق. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ قىلغان ساتقىنلىقلىرىنىڭ ئاقىۋىتى بىلەن كۈرەش قىلماقتا.
بەلۇجىستان، كەشمىر، مانىپۇر ۋە باشقا جايلاردا، نەچچە ئون يىل داۋاملاشقان مەجبۇرىي يوق قىلىش، ئادا قىلىنمىغان ۋەدىلەر ۋە ۋەھشىيانە ھەربىيلەشتۈرۈش بۇ دۆلەتلەرنى بىر گەۋدە قىلىپ تۇتۇپ تۇرۇشقا تېگىشلىك بولغان ئىجتىمائىي كېلىشىملەرنى ئىچىدىن يىمىرىپ تۈگەتتى. 1940-يىللاردىن 1990-يىللارغىچە بولغان ئىسيانلارغا سەۋەب بولغان نارازىلىقلار، يەنى، ئىززەت-ھۆرمەت، ئېتىراپ قىلىنىش ۋە سىياسىي ھوقۇق-مەنپەئەت تەلەپلىرى – ئەزەلدىن ئەھمىيەت بېرىلىپ ھەل قىلىنمىدى. ئۇلار ئاسفالت يوللار ۋە تەشۋىقاتلارنىڭ ئاستىغا كۆمۈلدى، تەرەققىيات تۈرلىرى ۋە بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش پونكىتلىرى بىلەن يۆگەلدى.
دۆلەتلەر غەلىبىنى جاكارلىشى مۇمكىن. لېكىن ئۇلارنىڭ غەلىبىلىرى سەراب كەبى بولۇپ، ھەر قانداق ئادەم سەللا يېقىندىن نەزەر سالسا، كۆز ئالدىدىلا غايىب بولىدۇ. جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئاياغلاشمىغان ئۇرۇشلىرى زوراۋانلىققا تولغان ئۆتمۈشنىڭ قالدۇقلىرى ئەمەس. ئۇلار كەلگۈسىگە بەتلەنگەن ھەقىقىي ئوق-دورا.
بەلۇجىستان ھازىرقى زامان تارىخىنىڭ كۆپ قىسمىدا پاكىستان بىلەن ئۇرۇش ھالىتىدە تۇرۇپ كەلدى. تەبىئىي گاز، مىنېرال بايلىقلار ۋە دېڭىز قىرغىقىغا باي بۇ ئۆلكە، «دۆلەت تەرەققىياتى» دېگەن باھانە بىلەن نەچچە ئون يىلدىن بۇيان بۇلاڭ-تالاڭ قىلىندى.
خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى [China-Pakistan Economic Corridor, CPEC] غا ئوخشاش تۈرلەر تەرەققىياتقا ۋەدە قىلىدۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە چەتكە قېقىشنى ئېلىپ كېلىدۇ، مىنېراللار قېزىلىدۇ، پورتلارنىڭ بىخەتەرلىكى كاپالەتلەندۈرۈلىدۇ، ئەمما بەلۇچلارنىڭ ئۆيلىرىگە ھۇجۇم قىلىنىدۇ، مال-مۈلۈكلىرى مۇسادىرە قىلىنىدۇ.
بۇ قوزغىلاڭ ئىسلامئاباد ھۆكۈمىتى توختىماي تەكىتلەۋاتقاندەك تاشقى سۇيىقەستلەر تۈپەيلىدىن ئەمەس، بەلكى پاكىستان دۆلىتىنىڭ ئۆز بەلۇچ پۇقرالىرىنى پەقەتلا باشقۇرۇشقا تېگىشلىك بىر بىخەتەرلىك مەسىلىسى دەپ قاراشتىن باشقا ھېچقانداق نەرسە سۈپىتىدە كۆرەلمەسلىكى سەۋەبىدىن ئۈزۈلمەي داۋاملاشماقتا.
كەشمىردە، ھىندىستان ھۆكۈمىتى 2019-يىلى ئۇنىڭ ئاپتونومىيە ھوقۇقىنى بىكار قىلغاندىن كېيىن، ۋادىنى «نورماللاشتۇردۇق» دەپ جار سالماقتا. بۇ ئەھۋال ئىشغالىيەتكە ئىنتايىن ئوخشايدۇ. ئەسكەرلەرنىڭ سانى يەرلىك رەھبەرلەردىن كۆپ، ئۆكتىچى پىكىرلەر جىنايەت ھېسابلىنىدۇ، ئىنتېرنېتنىڭ ئۈزۈۋېتىلىشى جامائەت ھاياتىنى بوغۇپ تاشلايدۇ. ساياھەتچىلىك تەشۋىقاتى ۋە مەبلەغ سېلىش يىغىنلىرى ھاياتى كوچىغا چىقىشتىن چەكلەنگەن ۋە ھاياتى نازارەت ئاستىدا ئۆتكەن بىر ئەۋلادنىڭ ئېسىدىن بۇ زۇلۇملارنى چىقىرالمايدۇ.
مانىپۇرنىڭ 2023-يىلى ئېتنىك قىرغىنچىلىققا پېتىپ قېلىشى دېھلى ھۆكۈمىتى كۆرمەسكە سېلىۋالغان يەنە بىر توقۇنۇش نۇقتىسىنى ئاشكارىلىدى. مېيتېي ۋە كۇكى جامائەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان جىددىيچىلىك ئاخىرى زوراۋانلىققا ئايلىنىپ، شەرقىي شىمال رايونىنىڭ بىر گەۋدىلىشىشىگە دائىر ھەر قانداق خام خىيالنى پارە-پارە قىلدى. مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ كېچىككەن، سىياسىي مەقسەتتە تۇتقان پوزىتسىيەسى نۇرغۇن مانىپۇرلۇقلارنىڭ ئەزەلدىن گۇمانلىنىپ كەلگەنلىرىنى، يەنى ئۇلارنىڭ پەقەت ھىندىستانغا پايدىلىق ۋاقىتلاردىلا ھىندىستان پۇقرالىرى ھېسابلىنىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى.
ھەتتا بېرمادىن [Myanmar] قوغلىنىپ، دۆلەت تەۋەلىكىدىن مەھرۇم قالغان روھىنگيالارمۇ ئۆزلىرىنى جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئېتنو-مىللەتچىلىك ھېساب-كىتابلىرى ئىچىدە چىرمىشىپ قالغانلىقىنى بايقايدۇ. ئۇلار ئىرقىي قىرغىنچىلىقتىن قېچىپ چىقسىمۇ، يەنە بېنگال ۋە ھىندىستاندا ئ‍وخشاشلا جىنايەتچى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنىدۇ. يەنى، ئۆزلىرىنى رەت قىلغان دۆلەتلەر بىلەن ئۇلار ھەرگىز ئۇنتۇپ كېتەلمەيدىغان ۋەھىمىلىك ئەسلىمىلەر ئارىسىدا قىستىلىپ قالىدۇ.
جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى قوزغىلاڭنى باستۇرۇشتا ئۈستۈنلۈككە ئېرىشتى. ئەمما قوزغىلاڭلارنىڭ كېلىپ چىقىش سەۋەبلىرىنى تۈپتىن يوقىتىشتا مەغلۇپ بولدى. شۇنداقلا، جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئۆز ئۆيىدە ئۇنتۇشقا تىرىشقان ئۇرۇشلىرى چەت ئەللەردە يېڭى ھاياتلىققا ئېرىشتى.
كانادا، ئاۋسترالىيە، بۈيۈك بىرىتانىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا، دىئاسپورادىكى [چەت ئەللەردىكى مۇھاجىرلار] جامائەتلەر خاتىرە ساقلىغۇچىلارغا، ھەمدە بارغانسېرى ئۆز ۋەتىنىدىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆچۈرۈۋېتىشنى ئارزۇ قىلىدىغان كۈرەشلىرى ئۈچۈن ھەرىكەتكە كەلتۈرگۈچى كۈچلەرگە ئايلاندى.
ۋانكۇۋېر ۋە مېلبۇرندىكى ھىندىستان كونسۇلخانىلىرىنىڭ سىرتىدا خالىستان بايراغلىرى جەۋلان قىلماقتا. تامىل پائالىيەتچىلىرى لوندون كوچىلىرىدا نامايىش قىلىپ، مۇللىۋايكالدىكى قىرغىنچىلىقلار ئۈچۈن جاۋابكارلىق تەلەپ قىلماقتا. ۋاشىنگتون ۋە نيۇ-يوركتىكى كەشمىر نامايىشلىرى ھىندىستاننىڭ باستۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ دىپلوماتىك ئۇنتۇلۇشقا مەھكۇم بولۇشىغا يول قويمايدۇ.