مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇلۇغبېكنىڭ ئەسەرلىرى ئاساسەن رۇسىيەگە توشۇپ كېتىلگەن بولۇپ، مەشھۇر رۇس شەرقشۇناس بارتولد  «ئىسلام مەدەنىيىتى تارىخى» ناملىق كىتابىدا مۇنداق يازىدۇ: «ئىلىم تەلەپ قىلماق ھەر بىر ئەر ۋە ئايال مۇسۇلمانغا پەرزدۇر»  دېگەن ھەدىس ئېسىلغان سەمەرقەنت، بۇخارا مەدرىسلىرى بۇ ھەدىسنىڭ ئىسپاتلىرىدۇر. ئۇلۇغبېك قۇرغان رەسەتخانا بۈيۈك نەتىجىلەرنى ياراتقاندۇر. بۇ رەسەتخانىدا قولغا كەلتۈرۈلگەن نەتىجىلەر تاكى تېلېسكوپ ئىجاد قىلىنغىچە بولغان مەزگىل ئىچىدە، ئۆز ساھەسىنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق بىلىم سەمەرەلىرى ئىدى». ئەمەلىيەتتىمۇ، ئۇلۇغبېكنىڭ بەش ئەسىر بۇرۇنقى ھېسابلاشلىرىنىڭ بۈگۈنكى بىلەن شۇنچە يېقىن چىقىشى بىلىم ساھەسىنى ھەيران قالدۇرغاندۇر.
ۋىل ديۇرانت يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان كىتابىدا مۇنداق دەيدۇ:  «بىيرۇنى دۇنيانىڭ يۇمىلاقلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپلا قالماستىن، ھەممە نەرسىنى يەر مەركىزىگە تارتىدىغان بىر كۈچ بارلىقىنىمۇ بايقىدى. يەرنىڭ ھەركۈنى ئۆز ئوقىدا، يىلدا بىر قېتىم قۇياش ئەتراپىدا ئايلىنىدىغانلىقىنى تەتۈر نۇقتىدىن چىقىپ ئىسپاتلاش مۇمكىنچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى».
نۆۋىتى كەلگەندە بىيرۇنىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇش زۆرۈر. بىيرۇنىنىمۇ ئىنسانلار تارىخىدىكى ئەڭ زېرەك، تىرىشچان، ھوسۇلدار ئالىملارنىڭ بىرى دەپ قاراش مۇمكىن. بىيرۇنى 973-يىلى خارەزمدە تۇغۇلدى. ۋاپات بولغان ۋاقتى ئېنىق ئەمەس، ئادەتتە 1051-يىلى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. ئۇ ھاياتى بويىچە 180 پارچىدىن ئارتۇق ئەسەر قالدۇرغان بولۇپ، جەمى 13 مىڭ سەھىپىگە يېتىدۇ. ئەپسۇسكى، بۇ ئەسەرلەردىن ئاران يىگىرمە پارچىسى بىزگە يېتىپ كەلگەن. ئۇ ھەم ئاسترونوم، ھەم ماتېماتىك، ھەم جۇغراپىيەشۇناس، ھەم تارىخچىدۇر. ئوتتۇز يېشىدا يەرشارىنىڭ ئايلانمىسىنى كىچىككىنە خاتالىق پەرقى بىلەن ھېسابلاپ چىققان. ئەنگلىيەدە چىقىدىغان  «بۈگۈنكى تارىخ» (history today) ژۇرنىلىدا چىققان بىر ماقالىدە بىيرۇنىنى نەزەرىيە جەھەتتىن ئامېرىكا قىتئەسىنى تۇنجى بايقىغان ئادەم دەپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن.
ھىجرىيە 1- ئەسىردىن باشلاپلا، ئىسلام جۇغراپىيەسى كېڭىيىشكە باشلىدى. بۇ خىل ئەھۋال جۇغراپىيە، خەرىتىچىلىكنىڭ تەرەققىياتىنىڭ ئوبيېكتىپ شارائىتىنى ھازىرلىدى. مۇسۇلمانلار غەربتە ئەندەلۇستىن شەرقتە تاكى ھىندىستانغىچە بولغان كەڭرى زېمىندا ئەركىن سەير-ساياھەت قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى.
مىلادى 830-يىللىرى ئەتراپىدىلا ئابباسىيلار خەلىپىسى مەئمۇن يەرشارىنىڭ خەرىتىسىنى سىزدۇرغان. بۇ خەرىتە كېيىن ياۋروپادا سىزىلغان خەرىتىلەرنىڭ ئۆرنەك نۇسخىسى بولۇپ قالغان. 11-ئەسىرنىڭ دەسلىپىدە ئىسلام دۇنياسىدا ماتېماتىكىلىق جۇغراپىيە ئىلمىنىڭ ئاساسى بەرپا قىلىنىشقا باشلىدى. شۈبھىسىزكى، بۇ يەنە بىيرۇنىدىن باشلاندى. بىيرۇنى غەزنەۋىلەرنىڭ پايتەختى غەزنە شەھىرى بىلەن باغدادنىڭ ئارىسىدىكى يەرلەرنىڭ مېردىئان ۋە پاراللېل دەرىجىلىرىنى ئاسترونومىيەلىك كۆزىتىش، مۇساپە ئۆلچەش ۋە تىرىگونومېتىرىيەنىڭ پىرىنسىپلىرىنى قوللىنىپ بەلگىلەپ چىققان. ئىككى ئارىدىكى ئاتمىشتىن ئارتۇق يەرنىڭ ئۆلچەنگەن سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ ھازىرقى ئۆلچەنگەن قىممەتلەر بىلەن بولغان پەرقى ئاران 6-45 مىنۇت ئارىلىقىدا بولۇپ چىققان.
دېڭىزچىلىقتا ئەڭ دەسلەپ كومپاسنى ئىشلەتكەنلەر مۇسۇلمانلاردۇر. كومپاس غەربكە مۇسۇلمانلارنى قولى ئارقىلىق يەتكەن. دوكتور سىگرىد يۇقىرىدىكى كىتابىدا مۇنداق دەيدۇ «بىزدە ئامالفى فلاۋىئو گيويا (Amalfi Flavio gioia) كومپاسنىڭ ئىجادچىسى دەپ تونۇلىدۇ، ئەمما ئۇ كومپاسنى مۇسۇلمانلاردىن ئۆگەنگەن، ئەسلىدە ئەھلى سەلب ئۇرۇشى جەريانىدا ئەھلى سەلبتىن پېترۇس كومپاسقا ئالاقىدار مەلۇماتلارنى مۇسۇلمانلاردىن ئىگىلەپ فىرانسىيەگە ئېلىپ بارىدۇ».
بىزنىڭ ئۇلۇغ بوۋىمىز مەھمۇد قەشقەرىنىڭ دىۋاندىكى دۇنيا خەرىتىسىمۇ دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمكى خەرىتىلەردىن بىرىدۇر. دۇنيانىڭ يۇمىلاقلىقىنى ئىپادىلىگەن، تۇنجى قېتىم ياپونىيەنى خەرىتىگە چۈشۈرگەنلىكى بىلەن ئالاھىدە مەشھۇردۇر.
ئاخىرىدا بۈيۈك جۇغراپىيەچى ۋە خەرىتىچى پىرى رەئىس ھەققىدە قىسقىچە مەلۇمات بېرىمىز.
پىرى رەئىسنىڭ ئەسلى ئىسمى مۇھىيددىن پىرىبەي بولۇپ، 1465-يىلى گەلىبولۇدا تۇغۇلدى. 1554-يىلى قاھىرەدە ئىتائەتسىزلىك جىنايىتى بىلەن تۆھمەت قىلىنىپ كاللىسى ئېلىنىپ ئۆلتۈرۈلدى. بالىلىق ۋاقىتلىرىدىن باشلاپ تاغىسىغا ئەگىشىپ ئوتتۇرا دېڭىزدىكى دېڭىز قاراقچىلىق سەپەرلىرىگە قوشۇلۇپ چوڭ بولدى. 1511-يىلى تاغىسى ئۆلگەندىن كېيىن، گەلىبولۇدا دېڭىزچىلىقتىن ۋاز كېچىپ بۇرۇن توپلىغان مەلۇماتلىرىغا ئاساسەن خەرىتە سىزىشقا كىرىشتى. 1513-يىلى ئۆزىنىڭ تۇنجى دۇنيا خەرىتىسىنى سىزدى. 1521-يىلى  «كىتابۇل بەھرىيە» ناملىق بۈيۈك ئەسىرىنى تاماملىدى. 1525-يىلى بۇ كىتابنى يەنىمۇ تۈزىتىپ، باش ۋەزىر ئىبراھىم پاشانىڭ ۋاسىتىسى بىلەن قانۇنى  سۇلتان سۇلايمانغا تەقدىم قىلدى. 1528-يىلى 2- دۇنيا خەرىتىسىنى سىزىپ، بۇنىمۇ سۇلتان سۇلايمانغا تەقدىم قىلدى. 1513-يىلى سىزىلغان خەرىتىسى 1928-يىلى توپقاپى مۇزېيىدىن تېپىلدى. بۇ پۈتۈن خەرىتىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ ئامېرىكا، ئافرىقا ۋە جەنۇبى قۇتۇپنى كۆرسەتكەن ئىدى. ۋەھالەنكى جەنۇبى قۇتۇپ تېخى 1818-يىلى بايقالغان ئىدى.
كىتابۇل بەھرىيە ناملىق كىتابىدا بولسا چوڭ-كىچىك 200 پارچىگە يېقىن خەرىتە سىزىلغان بولۇپ، بۇ ھەقتىكى تەتقىقاتلار ھازىرغىچە داۋاملىشىۋاتىدۇ. 2013-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يۇنېسكو پىرى رەئىس خەرىتىسىنىڭ 500 يىللىق مۇناسىۋىتى بىلەن مەخسۇس ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزدى.