مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابباسىيلار دەۋرىدىكى ئاسترونوم مۇھەممەد ئىبىن فەزارى ئىسلام ئاسترونومىيەسىدە تۇنجى ئۇستۇرلابنى ئىجاد قىلدى. ئابباسىيلار خەلىپىسى مەئمۇن دەۋرىدە  «بەيتۇلھېكمەت» نىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن پارلاق دەۋرگە كىرگەن تەرجىمىچىلىك ھەرىكىتىدە يۇنانلىق پتولېمىينىڭ مەشھۇر ئاسترونومىيە كىتابى  «ئالماگېست» (Almagest) ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىندى. بۇ ئىسلام جۇغراپىيەسىدىكى ئاسترونومىيە ئىلمىنىڭ كېيىنكى تەرەققىياتىغا ئاساس سالدى ۋە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. بۇلاردىن كېيىن بەتتانى كەلدى. بەتتانى ئىسلام ئاسترونومىيە تارىخىدىكى ئەڭ ئېنىق، ئەڭ توغرا ئۆلچەشلەرنى ئېلىپ بارغان ئاسترونومدۇر. بەتتانى قۇياشتىن ئەڭ يىراق نۇقتىنىڭ داۋاملىق يىراقلىشىپ مېڭىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇنىڭ بىلەن قۇياشنىڭ تارتىش كۈچىنى بايقىغاندۇر. ئۇنىڭ  «يۇلتۇزلار ئىلمى ھەققىدە» ناملىق كىتابى غەرب دۇنياسىدا ئۇزاققىچە مۇشۇ ساھەنىڭ ئانا كىتابلىرىدىن بولۇپ كەلدى. كوپېرنىكمۇ نۇرغۇن يەرلەردە بەتتانىدىن نەقىل ئالغىنىنى ۋە ئۇنىڭغا تەشەككۈرىنى بىلدۈرۈپ ئۆتىدۇ.
بەتتانى رەققە شەھرىدە بىر رەسەتخانا قۇرغان بولۇپ، بۇ رەسەتخانا 887-918-يىللىرى ئارىسىدا مۇھىم كۆزىتىشلەرنى ئېلىپ بارغان. قۇياش، ئاي تۇتۇلۇشىنى كۆزەتكەن، پەسىللەرنىڭ مۇددىتىنى ناھايىتى يۇقىرى دەرىجىدىكى ئېنىقلىق بىلەن ھېسابلاپ چىققان. ئۇنىڭ ئەڭ مەشھۇر مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ بىرى قۇياش يىلىنىڭ 365 كۈن بەش سائەت قىرىق ئالتە مىنۇت يىگىرمە تۆت سېكۇنت بولىدىغانلىقىنى ئۆلچەپ چىققانلىقىدۇر. ھازىرقى زامان ئىلىم-پەن ساھەسىمۇ بەتتانىنى ھازىرغىچە ئۆتكەن ئەڭ بۈيۈك يىگىرمە ئاسترونومنىڭ بىرى دەپ ئېتىراپ قىلغان. ئاي شارىدىكى بىر ئورەككە بەتتانىنىڭ ئىسمى بېرىلگەندۇر. (بەتتانىنىڭ غەربتىكى ئىسمى Albategnius-)
بەتتانى مۇنداق دەيدۇ:  «ئىلمى نۇجۇم (يۇلتۇزلار ئىلمى ) ئىنسانلارنىڭ شەيئىلەرنىڭ قانۇنىيىتىنى بىلىش ئېھتىياجىدىن تۇغۇلغان، ئىنسانلار بۇ ئىلىم بىلەن ئاللاھنىڭ بىرلىكىنى ئىسپاتلاشقا، ئۇنىڭ تەڭداشسىز ئەزەمىتىنى، چوڭقۇر ھېكمەتلىرىنى، قۇدرىتىنى ۋە ئاللاھنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ مۇكەممەللىكىنى بىلىشكە مۇۋەپپەق بولىدۇ».
بۇنىڭدىن كېيىن ئابدۇراخمان سۇفى، ئەبۇل ۋەفا بۇزجانى، ئەندەلۇستا ياشىغان ئەبۇلقاسىم مەجرىدى، زەرقالى، باشتا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن نەسرۇددىن تۇسى، ئۇلۇغبەگ ۋە ئۇنىڭ تالىپى ئەلى قۇشچى قاتارلىقلار ئىسلام ئاسترونومىيەسىدىكى ئەڭ پارلاق سىمالاردۇر. بولۇپمۇ تۇسى، بەنى مۇسا ئاكا-ئۇكىلار، ئەبۇ رەيھان بىيرۇنى، فەرغانى قاتارلىقلار تارىختىكى ئەڭ بۈيۈك ئاسترونوملاردۇر.
ئىسلام ئاسترونومىيەسىدە يەنە ناھايىتى مۇھىم تەكشۈرۈش، كۆزىتىش ئەسۋابلىرىمۇ ياساپ چىقىلغان. شۇنداقلا قۇرۇلغان رەسەتخانىلارمۇ ئاسترونومىيە ئىلمىگە زور تۆھپىلەرنى قوشقان.
خەلىپە مەئمۇن دەۋرىدە قۇرۇلغان شەمماسىيە رەسەتخانىسى ئىسلام دۇنياسىدا قۇرۇلغان تۇنجى رەسەتخانا ھېسابلىنىدۇ. مەزكۇر رەسەتخانا قۇرۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي مەئمۇن يەنە شام دىيارىدىكى قەسيۇن تېغى ئۈستىگە ئىككىنچى رەسەتخانىسىنى سالغان. باغداد رەسەتخانىسى شۇ چاغدىكى باغداد ھۆكۈمدارى بۇۋەيھىلەردىن شەرەفۇددەۋلە تەرىپىدىن 982-يىلى بەرپا قىلىنغان بولۇپ، بۇ رەسەتخانىدا ئابدۇراخمان سۇفى، ئەبۇ سەھل كۇفى، بۇزجانى قاتارلىق بۈيۈك ماتېماتىك ۋە ئاسترونوملار خىزمەت قىلغان. ھەمەدان رەسەتخانىسى 1025-يىلى ئىبىن سىنانىڭ تەلىپى بىلەن ئىسپاھان ئەمرى ئەلائۇددەۋلە تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، رەسەتخانىدا ئىبىن سىنا ۋە ئۇنىڭ شاگىرتى جۇزجانى خىزمەت قىلغان. بۇ يەردە تۇنجى قېتىم مىكرومېتىرغا ئوخشاپ كېتىدىغان ئۈسكۈنە ئىشلىتىلگەن. مەلىكشاھ رەسەتخانىسى بۈيۈك سەلجۇق ئىمپېرىيەسى سۇلتانى مەلىكشاھ تەرىپىدىن 1075-يىلى ئىسپاھان يېقىنلىرىغا قۇرۇلغان بولۇپ، بۇ يەردە ئۆمەر ھەييام قاتارلىق كىشىلەر ئىشلىگەن، ئۆمەر ھەييام سۇلتاننىڭ تەلىپى بويىچە بىر كالېندار تۈزگەن بولۇپ، توغرىلىق دەرىجىسى ھازىر قوللىنىلىۋاتقان گرىگورىيان كالېندارىدىن يۇقىرى ۋە ئىنچىكىدۇر. ئەلۋەتتە، بۇ يەردە ئۆمەر ھەييامنىڭ كالېندارىنىڭ گرىگورىياننىڭ خەرىتىسىدىن ئالتە يۈز بۇرۇن ئىكەنلىكىنى ئۇنۇتماسلىق لازىم. مەراغا رەسەتخانىسى 1259-يىلى ھىلاكۇ تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇنى بۈيۈك ئالىم نەسرۇددىن تۇسى باشقۇرغان، ئۇ پەقەت بىر كۆزىتىش ئۆيىلا بولۇپ قالماستىن، ئاسترونومىيە، ماتېماتىكا قاتارلىق دەرسلەر ئوقۇتۇلىدىغان مەكتەپمۇ بولغان، 400 مىڭ پارچە كىتابقا ئىگە كۇتۇپخانىسى بار ئىدى ۋە بۇ رەسەتخانا 60 يىل ساغلام خىزمەت قىلغان.
تىمۇ ئىمپېراتورلۇقى ھۆكۈمدارلىرىدىن ئۇلۇغبەگنىڭ رەسەتخانىسى (سەمەرقەنت رەسەتخانىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) 1420-يىلى سەمەرقەنتتە قۇرۇلغان بولۇپ، ئەڭ زامانىۋى ھېسابلىنىدۇ. ئۆزىنىڭ بىۋاسىتە كۆزىتىشلىرىنىڭ مەلۇماتلىرىنى خۇلاسىلەپ ئىشلىگەن ئۇلۇغبەگ جەدۋىلى (زىججۇل ئۇلۇغبەگ) غەربتە تەرجىمە قىلىنىپ پايدىلىنىلغان. يەنە 1575-يىلى قۇرۇلغان ئىستانبۇل رەسەتخانىسى قاتارلىقلار بار. يۇقىرىقىلارنىڭ ھەممىسى دۆلەت قۇرغان رەسەتخانىلار بولۇپ، 840-869-يىللىرى ئارىسىدا خىزمەت قىلغان بەنى مۇسا ئاكا-ئۇكىلارنىڭ رەسەتخانىسىنى ئۇلار ئۆز سەرمايىسى بىلەن ئۆيىدە قۇرغان. 887-918-يىللىرى ئارىسىدا خىزمەت قىلغان بەتتانىنىڭ شەخسى رەسەتخانىسىغا ئوخشاش خۇسۇسىيلار قۇرغان رەسەتخانىلارمۇ بولغان.