ئەدەبىيات ۋە دىن (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھىندى ئەنئەنىسىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى دىننىڭ كىلاسسىك ئەدەبىيات مەدەنىيىتىنىڭ ئاساسەن ھەممىسى ئۈچۈن ھەم شەكىل ھەم مەزمۇن جەھەتتىن تەسىر كۆرسەتكەنلىك پىكرىنى ياقىلايدۇ. بۇ ھەقىقەتەن مۇمكىندۇر. بۇ تۈپەيلى، ھىندى ئەدەبىياتىغا زامانىۋى بىر كىرىش سۆز يازغۇچىلارنىڭ «ھىندىستان خېلىلا زامانىۋىلىشىشتىن ئىلگىرى ھىندىستاندا – ھىندىستان بىلەن دېيىلمەكچى بولغىنى ھىندى پاكىستان ئاستىنقى قىتئەسى – بەزىدە ئەدەبىياتنى دىنىي ھۆججەتلەردىن ئايرىش قىيىندۇر. بۇ ھىندىستان جەمئىيىتىدىكى دىنىي قىممەت قاراشلارنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى دىننىڭ ئ‍ەدەبىياتنىڭ نۇرغۇن شەكىللىرى ۋە ھاياتنىڭ ھەر يۆنىلىشى بىلەن ئارىلىشىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈندۇر.» (Edward C. Dimock, Jr. ve diğerleri., The Literatures of India: An Introduction, Hind Edebiyatları: Bir Giriş, 1974) دەپ ئىپادىلەشكە مەجبۇر قالغان ئىككى بۆلۈنمەس ھەقىقەت باردۇر. بۇنداق كەڭ دائىرىلىك بىر بايانات\ ئىپادە ھەقىقىتى ئىبرانىچە davar ياكى Johannine logos قا كۈچلۈك بىر ئۆرنەك تەرىقىسىدە، ھىندى مەدەنىيىتىدە ئىشلىتىلگەن سۆزنىڭ ئۇلۇغلاشتۇرۇلغانلىقى كۆز قارشىدا تۇنجى ۋە ئەڭ مۇھىم بولۇشىدۇر. بۇ كۆز قاراش شۇدۇركى، ئەدەبىي پاراڭ، ئۆي ۋە ساراينىڭ ئەمەس، بىر كىشىنى يېتىشتۈرۈپ چىقىدىغان مۇھىتتىكى پاراڭلار، ئۇلۇغلۇقتا ئاساسەن، «خانىش بىلەن ياراتقۇچى تەڭرى Prajapati نىڭ تۇنجى سۆزى بىلەن بىرلىشىپ كەتكەن.»(Dimock) ئ‍ەدەبىي پاراڭ، ئەيسادىن ئىككى مىڭ يىل ئىلگىرىكى ماتېرىياللاردا تۆت ئىلاھىي ئەسەرلەر توپلىمى بولغان (مۇقەددەس مەلۇماتلار) Vedalar دا مۇقەددەس دەپ قارالغان تىلدۇر. بۇ ئەسەرلەر گەرچە ئادەمنىڭ كائىناتتىكى ئورنى، باشقىلار بىلەن بولغان ئ‍الاقىسى، ئۆلۈم ۋە ھاياتقا ئائىت چوڭقۇر سۇئاللار توغرۇلۇق بولسىمۇ، بۇ تىل، ئۇ تېكسىتلەر كۆچۈرۈلۈشتىن ئىلگىرى ئۇزۇن مەزگىل چۇڭقۇر ھۆرمەتكە سازاۋەر بولغان. Sruti («چۈشەنچە بېرىش» ياكى «بىر كىشىنى مۇقەددەس دەپ قارىغان بىر چۈشەنچە») ئىسىملىق تېكىستنىڭ  ئۇلۇغلۇقى، خۇددى ۋاقتىنىڭ كونىرىتىش كۈچىگە جەڭ ئېلان قىلغان بىر يۆتكەش ئۇسۇلى دۇنياۋى قېتىلغۇچى (پاپا)لاردىن تەلەپ قىلغاندەك. بۇ قورقۇنچ ۋە خۇشۇ بېرىدىغان مەسئۇلىيەت ئامانەت قىلىنغان ئۇزۇن راھىپلەر سېپىگە كۆرە، بۇ مۇقەددەس ئىلاھلار ۋە قۇربانغا ئائىت سېھىرلەرنىڭ ھەرپمۇ ھەرپ ۋە توغرا ئاھاڭى بىلەن يادلاشقا تايانغان خاتا بىر ھەرىكەت دېمەكتۇر. سۆزلەرگە قىلىنغان بۇ چۇڭقۇر ھۆرمەت، ئېتىمولوگىيىلىك تەتقىقاتنىڭ سۆز ۋە سۆزلەرنىڭ تەركىبىي قىسمىغا ھەرجەھەتتىن بىردەك بولغان  بىر تىل ئانالىز بىلىمىنىڭ تاسادىپىي شەكىللىنىشىگە  سەۋەپ بولدى. Panini نىڭ گرامماتېكىسى (ئەيسادىن ئىلگىرى تەخمىنەن تۆت مىڭ يىل) ئەسلىدە  Li Sius نىڭ خىتاي رادىكال سىستېمىسىنى بىر سىستېمىغا باغلىشى بىلەن ئەيسادىن ئىلگىرى تەخمىنەن 213.يىلى) بىلىمنىڭ چوققىسى بولغان ۋە مىللىي ئەدەبىيات تىلى بولغان سانسىكرېت تىلىنى قېلىپلاشتۇرۇش/ ئۆلچەملەشتۈرۈش ئۈچۈن خىزمەت قىلغان Hsu Shen نىڭ تۇنجى چوڭ لۇغىتى )Shvo-ven Chieh-tzuتەخمىنەن 121.يىلى) نى سېلىشتۇرۇش مۇمكىن.
ئەلۋەتتە، بۇ تىلمۇ ھىندىستاننىڭ نۇرغۇن چوڭ ئەدەبىي ئابىدىلىرىنىڭ ئانا تىلىدۇر. Vedalarنىڭ تېكىستلىرى پەلسەپى نۇسخىلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا رەھبەرلىك قىلغاندەك، كېيىنكى   UpaşinadlarۋەAranyakos  دا كونكرېتلاشتى. بۇ تۈپەيلى، Panini نىڭ گرامماتېكىسىغا ئاساسەن ئېنىقلىما بېرىلگەندەك، سانسىكرېت تىلىدا ئەدەبىيات، تۇنجى ئەسىردە شائىر Valmiki يازغان ئىككى ئابىدە دەستانى Mahabharate (ئەيسادىن ئىلگىرىكى 500 ۋە 400- يىللىرى ئارىسىدا رەتلەندى) ۋە Ramayana نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىرىنچى دەستان ئۇزۇنلۇقى بىلەن دۇنيا ئەدەبىياتىدا تەڭداشسىزدۇر. ئىككى راھىپ Dhrtarastraبىلەن Pandu ۋە ئۇلارنىڭ بالىلىرى Kauravas بىلەن Pandayas ئوتتۇرىسىدا ئۇزىراپ كەتكەن ئىختىلاپ توغرۇلۇق يېزىلغان بولۇپ، دەستان يۈز مىڭ مىسرالىق بىر شېئىردۇر. داستان بەزىدە «بەشىنچى خوشلىشىش»(Beşinci Veda) دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئەپسانىلەر، خەلق ھېكايىلىرى قوشاقلار ۋە Northrop Frye نىڭ «قامۇس شەكلى» دەپ ئاتىغان ھەرقانداق بىر باشقا تۈردىن جىق كۆرسەتكەن دوگمىلارنىڭ (Bhagavadgıta (ئۇلۇغلار ناخشىسى) ئالتىنچى كىتابىدىكى بىر شېئىر خۇلاسىسىدۇر. Ramayana بولسا Mahabharacaدىن پەرقلىق (قەھرىمان Ramaغا، Rama نىڭ ئايالى قاچۇرغان تەڭرى Ravana نىڭ ياردەمچىسى بولغان مايمۇنلارنىڭ يولباشچىسى Hanumanيوشۇرۇپ قويغان سېھىرلىك مايمۇنلارنىڭ ئۆي ئىگىسىنىڭ ياردەم قىلغانلىقى) رومانتىك بىر ھېكايە بولۇپ، قىسقا بىر ئەسەردۇر. Puranas ناملىق ئەسەرنى بۇ ئىككى داستاننىڭ خۇلاسىسى دېيىشكە بولىدۇ. Puranas ھىندى خەلقىنىڭ ئۆزى ۋە دۇنياغا بولغان كۆز قارىشى، تەپەككۇرى ۋە دىنىي پوزىتسىيەسىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان «ھېكايىلەر، مەسەللەر ۋە قوشاقلار» (Dimock) خەزىنىسىدۇر. ئەيسادىن كېيىنكى تۇنجى ئەسىردە يېزىلغان ئەسەرلەردە، Ramayana نىڭ يېزىلىش قۇرۇلمىسى كۆرۈلگەن، ھەم تېخىمۇ ئ‍ۇزۇن ئەسەرلەر (mahakavya) ھەمدە تېخىمۇ قىسقا ۋە لېرىك نەزمىي ئەسەرلەر (subhasita) دىن تەركىپ تاپقان kavyaيېزىش ئۇسلۇبى مەيدانغان كەلگەن. [Ayrıca bkz., Vedas; Brāhmanas venÂranyakas; Upanisads; Mahābhārata; Rāmāyana; Bhagavadgitā; Poetry; Indian Religious Poetry ve Pānini’nin biyografisi.]