كۈلرەڭ ھىدروگېن:  يېشىل نىقاب ئاستىدىكى قۇمۇل ھىدروگېن زاۋۇتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قۇمۇلدىكى ھىدروگېن زاۋۇتىنى تەسۋىرلەشتە ئىشلەتكەن «دۆلەت ئىچىدىكى ھەتتا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ساپلاشتۇرۇش ئۈسكۈنىسى»[4] ، «تېخنىكا پىشىپ يېتىلدى» ۋە «زور بۆسۈش» [5]قاتارلىق ئىبارىلەر بىلەن يېزىلغان خەۋەر تېكىستىدە  ، تۈرنىڭ پەقەت بىر سانائەتكە مەبلەغ سېلىشلا ئەمەسلىكى  داۋراڭ قىلىنماقچى بولۇپ،  بۇ دەرىجىدىن تاشقىرى (ئەڭ ئۈستۈنلۈكنى بىلدۈرىدىغان) تىل، «تېخنىكىدا يىگانە»  ئوبرازى (technological monumentalism) يارىتىدۇ. تېكىستتىكى «دۆلەت ئۆلچىمىگە يېتىش»[6]ۋە «بېيجىڭ بىلەن ماسلىشىش» تەكىتلىمىسى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، مەمۇرىي ۋە قائىدە-تۈزۈم جەھەتتىنمۇ مەركەزگە (خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقىغا) تولۇق بىر گەۋدىلىشىشىنىڭ  جاكارلىنىشىدۇر. بۇ يەردە ھىدروگېننىڭ ساپلىق دەرىجىسى (99.999%)، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھاكىمىيىتىنىڭ «مۇتلەقلىقى» ۋە «مۇقەررلىكى» گە سېمۋول قىلىنىدۇ.
ئا.  ئۇتۇق مەشروئىيىتى ۋە «ساداقەت-تەرەققىيات» توختامنامىسى:
جەمئىيەتشۇناسلىقتا بۇ ئەھۋال، جۇ (2011) ئوتتۇرىغا قويغان   «ئۇتۇق مەشروئىيىتى» ئۇقۇمى ئارقىلىق چۈشەندۈرۈلىدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى (خ ك پ)،  ئېتنىك جىددىيچىلىكلەر ۋە مەشروئىيەت كىرىزىسى يۈز بەرگەن چەت رايونلاردا، باشقۇرۇش ھوقۇقىنى ئىدېئولوگىيەلىك رازىلىقنىڭ ئورنىغا «كونكرېت تەرەققىيات ئۇتۇقلىرى» ئارقىلىق بەرپا قىلىدۇ. بۇ، دۆلەت بىلەن جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدا يوشۇرۇن بىر توختامنامىنى شەكىللەندۈرگەنلىكىدۇر: «سىياسىي ساداقەت بەدىلىگە زامانىۋىلىق ۋە پاراۋانلىق.» ھىدروگېن زاۋۇتىغا ئوخشاش چوڭ تۈرلەر، دۆلەتنىڭ «ۋەدىلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان قۇدرەتلىك ئاتا» (پاتېرنالىزم) ئوبرازىنى كۈچەيتىدۇ.
ب. بىر «تىنچلاندۇرۇش» (Pacification) قورالى سۈپىتىدىكى تەرەققىيات:
نىكولاس بېكۇلىننىڭ (2004) شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە قىلغان تەھلىللىرىدە كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەسى، رايوندىكى ئېتنىك ۋە سىياسىي قارشىلىقلارنى  ئاسسىمىلاتسىيە ياكى يەرلىك ھەق-ھوقۇقنى مەنبە قىلغان مەسىلىلەر ئەمەس، بەلكى «ئىقتىسادىي قالاقلىق» مەسىلىسى سۈپىتىدە سۈپەتلەيدۇ. بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا؛ نامراتلىق بۆلگۈنچىلىكنى ئوزۇقلاندۇرىدۇ، سانائەتلىشىش بولسا مەدەنىيلەشتۈرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ھىدروگېن زاۋۇتى، جامىس سكوتنىڭ (1998) «يۇقىرى زامانىۋىزم»  (High Modernism) دەپ ئاتىغان ئىدېئولوگىيەسىنىڭ بىر نامايەندىسىدۇر. دۆلەت، «ياۋايى» ياكى «قالاق» دەپ قارىغان بىر جۇغراپىيەنى (ۋە ئۇ جۇغراپىيەدىكى خەلقنى)، غايەت زور قۇرۇلۇش تۈرلىرى ئارقىلىق ئىنتىزامغا سېلىشقا، ھۆكۈمرانلىقىنى ئىزاھلىغىلى بولىدىغان قىلىشقا ۋە رادىكال بىر تەرتىپكە سېلىشقا تىرىشىدۇ. خىتاي نۇقتىسىدىن قارىغاندا ، قۇرۇلغان زاۋۇت پەقەت گاز ئىشلەپچىقىرىپلا قالمايدۇ؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رايونغا «سانائەت مەدەنىيىتى» ۋە «خىتايچە زامانىۋى تۇرمۇش ئۇسۇلى» ئېلىپ كېلىدۇ.
س.  «ئانتى-سىياسىي ماشىنا» ۋە تېخنىكىچىلىق:
خەۋەر تېكىستىدىكى قويۇق تېخنىكىلىق تىل (توننا مىقدارى، ساپلىق نىسبىتى، ئەشيا ئوبوروتى زەنجىرى)، جامىس فېرگۇسوننىڭ (1990) «ئانتى-سىياسىي ماشىنا» (The Anti-Politics Machine) ئۇقۇمى بىلەن دەل ماس كېلىدۇ. سىياسىي، مەدەنىيەت ۋە نوپۇس جەھەتتىن ئىنتايىن سەزگۈر ۋە مۇرەككەپ بىر رايون بولغان شەرقىي تۈركىستان، خەۋەردە پەقەت  بىر «مەبلەغ سېلىش مەيدانى»دەك كۆرۈلىدۇ.
خەۋەردە كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان بىر «ۋەكىللىك تەڭپۇڭسىزلىقى» كۆزگە چېلىقىدۇ. مۇخبىردىن (ۋېي يۇڭگۇي) يۇقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇچىغا (جۇ شىجۈن)، ئوتتۇرا قاتلام باشلىقتىن (مېڭ شياڭجۈن) كۆك ياقىلىق شوپۇرغا (لى پاۋپىڭ) قەدەر ئىسمى تىلغا ئېلىنغان ھەممە ئادەم خىتايدۇر. ئارا تۈرۈك ۋە قۇمۇل رايونلىرى، نوپۇس جەھەتتىن ئەزەلدىن ئۇيغۇر ۋە قازاق نوپۇسى زىچ بولغان رايونلار بولۇشىغا قارىماي، خەۋەر تېكىستىدە يەرلىك خەلق «يوق» ئورنىدا. بۇ ئەھۋال، يەرلىك خەلقنىڭ پەقەت قارار چىقىرىش ئورۇنلىرىدىنلا ئەمەس، شوپۇرلۇققا ئوخشاش قارا ئىشلاردىنمۇ چەتكە قېقىلغانلىقىنى ياكى بۇ ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ پۈتۈنلەي سىرتىدا قالدۇرۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئا. ئېتنىك قاتلاملىق ئەمگەك بازىرى:
بۇ كۆرۈنۈش، جەمئىيەتشۇناسلىقتا «ئېتنىك قاتلاملىق ئەمگەك بازىرى» (ethnically segmented labor market) نەزەرىيەسى ئارقىلىق چۈشەندۈرۈلىدۇ. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سانائەتلىشىش سىياسىتى، يەرلىك ئىقتىساد بىلەن بىر گەۋدىلەشمىگەن بىر «يالىتىلغان ئىقتىساد»  (Enclave Economy) ياراتماقتا. يۇقىرى تېخنىكا، ئېنېرگىيە ۋە كانچىلىق ساھەلىرى، ئادەتتە  خىتاينىڭ شەرقىي رايونلىرىدىن كۆچۈرۈپ كېلىنگەن ياكى «شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى» بىلەن مۇناسىۋەتلىك خىتاي كۆچمەنلەر تەرىپىدىن كونترول قىلىنماقتا. خوۋېل ۋە فەننىڭ (2011) كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، بۇ ساھەلەرگە سېلىنغان مەبلەغ زىچلىقى يۇقىرى بولۇپ، شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا ئىشقا ئورۇنلىشىش پۇرسىتى يارىتىشى چەكلىكتۇر. ئۇيغۇر/قازاقلار كۆپرەك تۆۋەن كىرىملىك يېزا ئىگىلىكى ياكى مۇلازىمەت ساھەسىگە قامالغان بولسا، ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەر خىتايلارنىڭ مونوپوللۇقىدىدۇر. بۇ ئەھۋال، ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ ئېتنىك تەڭسىزلىكنى چوڭقۇرلاشتۇرغان بىر «ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك»  (internal colonialism) ئەندىزىسىگە ئىشارەت قىلىدۇ (ھېچتېر, 1975)
ب. «ساپا» ئىبارىسى ۋە چەتكە قېقىشنىڭ يوللۇقلاشتۇرۇلۇشى: