ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئىسلام قانۇنى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەر-ئاياللار مۇناسىۋىتىدىكى پىتنە خەۋپى ئىسلام ئالىملىرىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا تۇتقان پوزىتسىيەلىرىدە  ئىزچىل كۆڭۈل بۆلۈپ كېلىۋاتقان مۇھىم مەسىلە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.  يەنە بىر تەرەپتىن، Facebook ۋە باشقا ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا ئىشلىتىلىۋاتقان«ياقتۇرۇش»، «تىترىتىش»، «ئەگىشىش» كە ئوخشاش تېخنىكىلىق ئالاھىدىلىكلەر بۇ ئەندىشىلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتكەن. بەزى پەتىۋالاردا ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئائىلىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا دائىر ستاتىستىكىلىق مەلۇماتلار نەقىل قىلىنغان. مەسىلەن، ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتىغا تەۋە بىر پەتىۋادا، مىسىردىكى جەمئىيەت ۋە جىنايەت تەتقىقات مەركىزى تەييارلىغان بىر ماتېرىيالدا ئاجرىشىش ئەھۋاللىرىنىڭ بەشتىن بىرى جۈپلەرنىڭ(ئەرلىرى ياكى ئاياللىرى) بىر-بىرىنى توردا ئالدىشى تۈپەيلىدىن كېلىپ چىقىدىغانلىقى ۋە بۇ ئەھۋاللارغىمۇ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سەۋەب بولىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بىر دوكلات مەنبە قىلىنىپ Facebook ئىشلىتىش ھارام دىيىلگەن. تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا، نىكاھلىق ئەر-ئاياللارنىڭ ئىلگىرى باشقىلار بىلەن ئارىسىدا بولۇپ ئۆتكەن ھېسسىي مۇناسىۋەتلەر ئىجتىمائىي تور ۋاستىلىرىدا قايتىدىن جانلانماقتا ۋە بۇ ئەھۋال ئائىلىلەرنىڭ ۋەيران بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا ئىكەن . بۇيەردە تەكىتلەپ ئۆتۈشكە تېگىشلىك بىر نۇقتا بار: ئاتا-ئانىلار پەرزەنتلىرىنى زىيانلىق ئادەت ۋە ناچار مۇھىتتىن مۇھاپىزەت قىلىش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقان بولسىمۇ، بالىلىرىنىڭ مەۋھۇم دۇنيادا(توردا) نېمە ئىش قىلىۋاتقانلىقىغا دېگەندەك دىققەت قىلمايۋاتىدۇ. ھالبۇكى، مەۋھۇم دۇنيا بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇنى تونۇپ يەتكەن بەزى دۆلەتلەردە  بالىلارنى مەۋھۇم دۇنيانىڭ ناچار ئادەتلىرىدىن بىرى بولغان قىمار، ئويۇن قاتارلىق تور بەتلىرىدىن چەكلەش ئۈچۈن قانۇنىي تەبىرلەرگە مۇراجىئەت قىلىنىۋاتىدۇ.
3-ئەقىل ۋە جاننىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى
ئىسلام دىنىدا ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقىغا زىيان يەتكۈزىدىغان شەيئىيلەر چەكلەنگەندەك، ئەقىلنى مۇھاپىزەت قىلىش ئۈچۈنمۇ بىر قاتار تەدبىرلەر ئوتتۇرغا قويۇلغان. يۇقارىدا زىكىر قىلىنغاندەك، مۇتەخەسسىسلەر توغرا ئىشلىتىلمىگەن ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ ئادەم بەدىنى ۋە پىسخىكا ساغلاملىقىغا  زىيانلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئابونېتلىرى يوللىغان سۈرەت ۋە ئىنكاسلارنىڭ باشقىلار تەرىپىدىن ياقتۇرۇلۇش سانىنى پەخىرلىنىشنىڭ ۋاستىسى دەپ قارىۋالغانلىقتىن، ئىجتىمائىي تاراتقۇدا ھەمبەھىرلەنگەن بىر مەزمۇننى ياقتۇرغانلار سانى كۆپ بولسا غەلبىنىڭ، ئاز بولسا مەغلۇبىيەتنىڭ ئۆلچىمى دەپ قارايدىغان ھالەت شەكىللىنىپ قالغان. بۇنىڭ تەسىرىدە ماختىلىش مەقسىتىدە بىر نەرسە ھەمبەھىرلەيدىغان كىشىلەر ياقتۇرۇلماسلىق ئەندىشەسى تۈپەيلى پىسخىكا بۇزۇلۇش ۋە چۈشكۈنلىشىشتەك نىرۋا تەڭپۇڭسىزلىقىغا گىرىپتار بولغان. يەنە بىر تەرەپتىن توردا تونۇلۇپ، مەشھۇر بولۇپ كېتىش كىبىر، رىياخورلۇقنى كەلتۈرۈپ چىقرىدىغان بولغاچقا، ھەر ئىككىلى ئەھۋال دىننى جەھەتتىن رۇخسەت قىلىنمغان. ئىجتىمائىي تورلاردا ئالدام خالتىغا چۈشۈرۈلۈپ ھەرخىل سۇيىئىستېمال قىلىش جىنايەتلىرىنىڭ قۇربانى بولۇپ كەتكەن، قاقتى- سوقتى قىلىنغان ۋە جېنىغا سۈيقەسىت قىلىنغان كىشىلەرنىڭ سانىنىڭ كۈنسېرى ئېشىشى كۆزگە چېلىقىۋاتقان مۇھىم مەسىلە ھېسابلىنىدۇ.
4- مال-مۈلۈكنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى
ھالال ۋە توغرا يولدىن تېپىلغان مال-مۈلۈك دىننىڭ مۇھاپىزىتى ئاستىدا بولىدۇ. بۇ شەرتكە چۈشىدىغان مالنىڭ قوغدىلىشىغا دائىر ئېلىنغان تەدبىرلەردىن بىرى ئىسراپچىلىقنىڭ ھارام قىلىنىشىدۇر . ئىسلام دىنىنىڭ ئېقىن سۇدا تاھارەت ئالغاندىمۇ سۇنى ئىسراپ قىلماسلىق  پرىنسىپىنى تەرغىپ قىلىشى ، مۇھىت ۋە ئەخلاق مۇناسىۋەتلىرىگە دائىر نۇرغۇن ئىزدىنىشلەرگە يول ئاچقان. زامانىۋى دەۋرنىڭ ئەڭ كەڭ مۇھىتىغا ئايلانغان ئىجتىمائىي تاراتقۇ ساھەسى كىشىلەرنى ۋاقىت، زىھىن ئىسراپچىلىق پاتقىقىغا ئىتترىۋاتىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ نۇرغۇن پايدىلىق تەرەپلىرى بولسىمۇ، دۆلەت ئىقتىسادىيغا سالغان زىيانلىرى ستاستىكا شىركەتلىرىنىڭ دوكلاتلىرىدا ئېنىق كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ۋاقىت ئىسراپچىلىقىنىڭ قايسى دەرىجىدە ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ ئىنىق بىلىۋىلىشمىزغا مۇنۇ ستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلار ياردەم بىرىدۇ: 2014- يىلىدىكى ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا، ئەڭ چوڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىسى ۋە ۋىدېئو ھەمبەھىرلەش سۇپىسى بولغان Youtube پەقەت بىرئاي ئىچىدە بىرمىليارد كىشى تەرىپىدىن زىيارەت قىلىنغان. پەقەت Youtube دا كۆرۈلگەن ۋىدېئولارغا ھەرئايدا 6 مىليارد سائەت كەتمەكتە ئىكەن