كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق جەريانىنىڭ تارىخىي تەھلىلى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كوسوۋو 1946-يىلىدىن 1989-يىلىغىچە سېربىيە تېررىتورىيەسىدە سېربىيە ھۆكۈمىتىگە قاراشلىق ئاپتونوم رايون بولۇپ ياشايدۇ. كوسوۋو رايونى سېربىيە سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى مەجلىسى ۋە ي س ف ج مەجلىسلىرىدە بىۋاسىتە ۋەكىللىك سالاھىيىتىگە ئىگە بولىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت بۇ رايون ئۆزى قانۇن تۇرغۇزۇش (رايون مەجلىسى)، ئىجرائىيە (رايونلۇق ھۆكۈمەت) ۋە سوت (رايونلۇق ئەدلىيە مەھكىمىلىرى) قاتارلىق ئورگانلارغا ئىگە بولىدۇ. بۇ ئورگانلارنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ۋەزىپىسى رايوننىڭ ئۆز ئاساسىي قانۇنى (كوسوۋو-مەتويا رايونلۇق ئاساسىي قانۇنى) تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن ئىدى. رايوننىڭ ئاساسىي قانۇنى فېدېراتسىيە ئاساسىي قانۇنى (ي س ف ج ئاساسىي قانۇنى) ۋە فېدېرە ئاساسىي قانۇنى (سېربىيە سوتسىيالىست جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى) بىلەن توقۇنۇشۇپ قالغان ئەھۋال ئاستىدا ئىككىنچىلىرىنىڭ ھۆكۈملىرى كۈچكە ئىگە قىلىنىدۇ.
فېدېراتسىيە ئىچىدە ياشىغان بارلىق مىللەتلەرگە بېرىلگەن ئىجتىمائىي-كۈلتۈرەل ھوقۇقلار كوسوۋودا ياشاۋاتقان تەخمىنەن 2،000،000 (ئىككى مىليون) ئالبانىيەلىكلەرگىمۇ بېرىلگەن بولۇپ، كوسوۋو شىتاتىنىڭ رەسمىي تىللىرى ئالبانچە، سېربچە ۋە تۈركچە شەكىلدە سىستېمىلاشتۇرۇلغان ئىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئالبانلار ئۆز كۈلتۈرلىرىنى ۋە تىللىرىنى (مائارىپ، ئېلان-تەشۋىقات ۋە دۆلەت ئىدارە قىلىش) قاتارلىق ھەر ساھەدە ئەركىن قوللىنىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولغان. 1968-يىلى بېلگراد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ كوسوۋودىكى فاكۇلتېتلىرى ۋە مۇئەسسەسەلىرى پرىشتىنا ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئۆزگەرتىلىدۇ. مائارىپ تىلى ئالبانچىغا بولغان بۇ ئۇنىۋېرسىتېتتا، بولۇپمۇ ئالبانىيەدىن كەلگەن ئاكادېمىكلار ۋە ئالىملار ئالبان تارىخى، تىلى، ئەدەبىياتى ۋە كۈلتۈرى ھەققىدە دەرسلەر ئۆتەلەيتتى. ئالبان تىلىدا كىتاب، ژۇرنال، گېزىت، رادىيو-تېلېۋىزىيە تارقالمىلىرى ئەركىن-ئازادە تارقىتىلاتتى.
ي س ف ج’دە ئىجرا قىلىنغان سوتسىيالىست ئۆز ئىدارىچىلىك سىستېمىسى كوسوۋوغا ۋە كوسوۋو ئالبانلىرىغا سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي-كۈلتۈرەل ساھەلەردە كۆپلىگەن سالاھىيەت، ئاپتونومىيە ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكلەرنى بېرىپ، رايوندا تىنچ بىر مۇھىتنىڭ بارلىققا كېلىشىگە ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن ئىدى. بۇ تىنچ مۇھىت سوتسىيالىست ئۆز ئىدارىچىلىك سىستېمىسىنىڭ يىمىرىلىپ، كاپىتالىستىك سىستېمىغا ئۆتۈش بىلەن تەڭ بۇزۇلىدۇ. يۇگوسلاۋىيەدە بۇ يىلتىزلىق ئۆزگىرىش-ئايلىنىش جەريانى 1980-يىللىرىدا IMF دۇنيا بانكىسى ۋە غەرب كاپىتالىستىك دۆلەتلىرى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان يېڭى لىبېرال (neo-liberal) سىياسەتلەرنىڭ يولغا قويۇلۇشى بىلەن تەڭ قەدەممۇقەدەم ئىلگىرىلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن دۆلەتتە سوتسىيالىست ئۆز ئىدارچىلىكتىن كاپىتالىزمغا ئۆتۈش ۋە خەلقئارا كاپىتالىستىك سىستېمىغا قېتىلىش جەريانى باشتىن كەچۈرۈلىدۇ.
بۇ رادىكال كۆچۈش جەريانى پەقەت ئىقتىسادىي ساھەدىلا ئەمەس، خالاپ-خالىماي (سىياسەت، قانۇن، دۆلەت، ئىدېئولوگىيە ۋە كۈلتۈر) قاتارلىق ئۈستقۇرۇلما ساھەلىرىدىمۇ قالايمىقانچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. 80-يىللارغا كەلگەندە يېڭى لىبېرال سىياسەتلەرنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن سوتسىيالىست ئۆز ئىدارىچىلىكتىن كاپىتالىزمغا كۆچۈش روياپقا چىقىش بىلەن بىر ۋاقىتتا سوتسىيالىست ئۆز ئىدارىچىلىكنىڭ ئىككى ئاساسىي چۈشەنچىسى/پىرىنسىپى (ئەمگەكچى خەلقنىڭ رەھبەرلىكى ۋە قېرىنداشلىق، بىرلىك)دا قەدەممۇقەدەم ئاجىزلىتىلىپ، ئاخىرىدا يوقىتىلىدۇ. چۈنكى بۇ ئىككى چۈشەنچە ئاساسىدا «بازار ئىگىلەش رىقابىتىنى ئاساس قىلغان رىقابەتچى كاپىتالىزم» بەرپا قىلغىلى بولمايتتى. سوتسىيالىست ئۆز ئىدارىچىلىكنىڭ ئىككى پىرىنسىپى يۇگوسلاۋىيە تېررىتورىيەسىدە كاپىتالىزمنىڭ قۇرۇلۇشى ئالدىدىكى بىر توسالغۇ ئىدى.
سوتسىيالىست ئۆز ئىدارىچىلىكنىڭ تايانچى بولغان ئىككى پىرىنسىپنىڭ چېكىنىش جەريانى يۇگوسلاۋىيەدە مىللەتچىلىكنىڭ يۈكسىلىش جەريانى بىلەن دەۋرداش بولۇپ، ئەمگەكچى خەلق ئىدارە قىلىش پىرىنسىپى ئۆز ئورنىنى يەككە شەخسلەرنىڭ باشقۇرۇشىغا بوشىتىپ بەرگەن بولسا، قېرىنداشلىق ۋە بىرلىك پىرىنسىپىمۇ ئۆز ئورنىنى مىللەتچىلىككە ۋە مىللەتلەرنىڭ توقۇنۇشىغا بوشىتىپ بېرىدۇ. مۇشۇنداق بىر ئىقتىسادىي-سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي-كۈلتۈرەل ئۆزگىرىش-ئايلىنىش مۇھىتىدا «بۈيۈك سېربىيە»، «بۈيۈك كىرودىيە»، «بۈيۈك ئالبان» ۋە «بۈيۈك ماكېدونىيە»قاتارلىق مىللەتچىلىك مەستانىلىرى ۋە پىلانلىرى بەرپا قىلىنىدۇ . شۇنىڭ بىلەن بۇ مىللەتچىلىك مەستانىلىرى ۋە پىلانلار دۆلەتنى قانلىق پارچىلىنىشقا ئېلىپ بارىدۇ.
«بۈيۈك سېربىيە» پىلانىنىڭ رەھبىرى مىلوشېۋىچ ھۆكۈمىتى 1989-يىلى سېربىيە مەجلىسىدە چىقىرىلغان بىر قاراردا كوسوۋو رايونىنىڭ ئاپتونومىيەسىنى بىكار قىلىپ، رايوننىڭ پۈتۈنلەي بېلگراد ھۆكۈمىتىگە تەۋە بولغانلىقىنى جاكارلايدۇ. سېربىيە مەجلىسىنىڭ بۇ قارارى 1974-يىلىدىكى ي س ف ج’نىڭ ئاساسىي قانۇنىغا زىت ئىدى. چۈنكى بۇ ئاساسىي قانۇنغا كۆرە، ھەر قايسى رايونلارغا بېرىلگەن ئاپتونومىيە ھوقۇقى سېربىيە مەجلىسى تەرىپىدىن ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن ئەمەلدىن قالدۇرۇلمايتتى. كوسوۋو رايونلۇق مەجلىسى 1990-يىلىدا كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقىنى جاكارلايدۇ. بۇ جاكارنامىمۇ 1974-يىلىدىكى ئاساسىي قانۇنغا زىت كېلەتتى. چۈنكى بۇ ئاساسىي قانۇنغا كۆرە، ئاپتونوم رايونلارنىڭ ئۆز ئالدىغا ئايرىلىپ چىقىش ھوقۇقى يوق ئىدى. قانۇنسىز بىر شەكىلدە كوسوۋونىڭ ئاپتونومىيە ھوقۇقىنى بىكار قىلغان بېلگراد ھۆكۈمىتى كوسوۋو مەجلىسىنىڭ مۇستەقىللىق جاكارنامىسىنىڭ قانۇنسىزلىق ئىكەنلىكىنى ئۇقتۇردى ھەمدە ئۇنى ئېتىراپ قىلمىدى.
1990-يىلىدىن ئېتىبارەن سېربىيە ساقچى ۋە ئەسكىرىي كۈچلىرى كوسوۋودا ئالبان خەلقىگە قارىتىلغان بېسىملارنى قەدەممۇقەدەم ئېغىرلىتىپ، كۆپلىگەن كىشىلەر قاتتىق جازا ۋە قىيىن-قىستاقلارغا ئۇچرايدۇ، ئۆلتۈرۈلىدۇ، كۆچۈپ كېتىشكە مەجبۇرلىنىدۇ ھەمدە بۇنىڭدىن سىرت كۆپ سانلىق ئالبانىيەلىك ئاياللار ئاياق ئاستى قىلىنىدۇ.