جەلپ قىلىش ۋە زەربە بېرىش ئىستراتېگىيەسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نادىرمېتاللار كىرىزىسى ئاللىبۇرۇن جىددىي بولغان ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي سودا مۇناسىۋىتىگە يەنە بىر مۇرەككەپلىكنى قوشتى. 2019-يىلىدىن باشلاپ، ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاي بازىرىنى خېلى دەرىجىدە چەكلەنگەن دەپ قاراپ كەلگەن. خىتاي بازىرىغا كىرىشتىكى ئۆزئارا باراۋەرلىكنىڭ كەمچىل بولۇشى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى مەبلەغ سالغۇچىلىرى ئۈچۈن باراۋەر رىقابەت مەيدانىنىڭ يوقلۇقىمۇ يېقىنقى يىللاردا ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مەبلەغ سېلىش مۇناسىۋىتىدە ئاساسلىق خىرىسلارنى پەيدا قىلغانىدى.
ياۋروپا ئىتتىپاقى 2019-يىلدىكى «ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي كەلگۈسىگە نەزەر» دوكلاتىدا خىتاينى «بىر ھەمكارلىق شېرىكى، بىر رىقابەتچى ۋە بىر سىستېمىلىق رەقىب» دەپ ئاتىغان. بۈگۈنكى كۈندە، بۇ «سىستېمىلىق رەقىب» دېگەن ئۇقۇم مۇناسىۋەتنىڭ مەركىزىي ئورنىنى ئىگىلىگەندەك قىلىدۇ. خىتاينىڭ نادىرمېتاللارنى قورالغا ئايلاندۇرۇشى بۇ رەقىبلىكنىڭ ئىقتىسادىي ساھەدىكى ئەڭ كونكرېت ۋە خەتەرلىك ئىپادىسىگە ئايلاندى.
بۇ «زەربە بېرىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ياۋروپا سانائىتىگە بولغان تەسىرى ئىنتايىن چوڭقۇر. يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش ۋە رەقەملىك ئۆزگىرىش جەريانىدا، ياۋروپا شامال تۇربىنلىرى، ئېلېكتىرونلۇق ماشىنىلار ۋە باشقا يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن نادىرمېتاللارغا بولغان ئېھتىياجى كۈنسېرى ئېشىۋاتىدۇ. خىتاينىڭ تەمىنات زەنجىرىنى كونترول قىلىشى ياۋروپانىڭ بۇ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى بىۋاسىتە تەھدىتكە ئۇچرىتىدۇ.
بۇ خىرىسقا جاۋابەن، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ تەمىنات زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ۋە خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىش ئۈچۈن جىددىي ھەرىكەتكە ئۆتتى. بۇ ئاۋسترالىيە، كانادا ۋە باشقا بايلىقى مول دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش، شۇنداقلا ياۋروپا ئىچىدە نادىرمېتاللارنى قېزىش ۋە قايتا ئىشلەش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. لېكىن، بۇ جەريان ئۇزۇن ۋاقىت ۋە زور مەبلەغ تەلەپ قىلىدىغان بولغاچقا، قىسقا مۇددەت ئىچىدە خىتاينىڭ بېسىمىدىن قۇتۇلۇش ئاسان ئەمەس.
ئۇنىڭدىن باشقا، بۇ كىرىزىس ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدىكى سىياسىي مۇنازىرىلەرنىمۇ كەسكىنلەشتۈردى. بەزى دۆلەتلەر خىتاي بىلەن بولغان زىددىيەتنى كۈچەيتىۋېتىشتىن ئەنسىرەپ، تېخىمۇ ئېھتىياتچان بولۇشنى تەشەببۇس قىلسا، يەنە بەزىلىرى خىتاينىڭ مەجبۇرلاش ھەرىكەتلىرىگە قارشى تېخىمۇ قاتتىق ۋە بىرلىككە كەلگەن ئىنكاس قايتۇرۇش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
خۇلاسە قىلغاندا، نادىرمېتاللار كىرىزىسى خىتاينىڭ «جەلپ قىلىش»تىن «زەربە بېرىش»كە ئۆتۈشىدىكى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى. بۇ ۋەقە ياۋروپانىڭ خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەۋپىنى تولۇق ئاشكارىلاپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇرلىدى. بۇ، ياۋروپانىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە يېڭى بىر، تېخىمۇ رىقابەتچان ۋە زىددىيەتلىك بىر دەۋرنىڭ باشلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
يېڭى «خىتاي زەربىسى» ۋە ياۋروپانىڭ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى
ئۆتكەن يىلى ئىككى تەرەپلىك سودا سوممىسى 730 مىليارد ياۋروغا يەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە خىتاينىڭ پايدىسىغا 305 مىليارد ياۋرولۇق قىزىل رەقەم مەۋجۇت. ياۋروپا ۋاشىنگتوننىڭ قارارلىرى بىلەن تاموژنا بېجى ئويۇنىنىڭ ئوتتۇرىسىدا قىستىلىپ قالغان بىر پەيتتە، خىتاي نادىرمېتاللار تەمىناتىنى قورالغا ئايلاندۇردى. ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېن ياۋروپادىكى ئۈچ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە — گېرمانىيە، فىرانسىيە ۋە ئىتالىيە رەھبەرلىرىنىڭ قوللىشى بىلەن «بىز دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ كوللېكتىپ مەسىلىنىڭ مەنبەسى 2001-يىلى خىتاينىڭ دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئەزا بولۇشى » دەپ ئېتىراپ قىلدى.
ئۇ يەنە: «يېڭى ‹خىتاي زەربىسى› دېگىنىمىز، ھۆكۈمەت ياردىمىگە ئېرىشكەن ئارتۇق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئۆز بازىرى سىغدۇرالمىغان مەھسۇلاتلارنى يەر شارى بازىرىغا كەلكۈن كەبى ئېقىتىشىدۇر» دەپ قوشۇمچە قىلدى. بۇ خىل كۈچلۈك سۆزلەر ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بۇرۇلۇشنىڭ ئەڭ يېڭى ئىپادىسىدۇر.
2016-يىلىدىن بۇيان، جىددىيلىك خېلى ئوچۇق-ئاشكارا پەيدا بولۇشقا باشلىدى. بۇ جىددىيلىك 2016-يىلى خىتاينىڭ «Midea»مېيدى شىركىتىنىڭ گېرمانىيەنىڭ ئەڭ داڭلىق ماشىنا ئادەم شىركىتى «Kuka» نى تۇيۇقسىز سېتىۋېلىشى بىلەن باشلىنىپ، گېرمانىيە ئۇچۇر تېخنولوگىيەسى ساھەسىدە كۈچلۈك تەۋرىنىش پەيدا قىلدى. كېيىنچە، لىتۋانىيەنىڭ تەيۋەنگە سودا ئىشخانىسى ئېچىشقا رۇخسەت قىلغىنىدىن كېيىن، خىتاينىڭ لىتۋانىيە بىلەن سودا قىلىدىغان ياۋروپا شىركەتلىرىگە قاراتقان جازا تەدبىرلىرى، شۇنداقلا بىريۇسسېلنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى بازىرىغا كەلكۈندەك كىرىۋاتقان، ھۆكۈمەتنىڭ ئېغىر ياردىمىگە ئېرىشكەن خىتايدا ئىشلەنگەن ئېلېكتىرونلۇق ماشىنىلارغا قاراتقان تاموژنا بېجى بىلەن داۋاملاشتى.
ئۆتكەن يىلى ئاپرېلدا، ياۋروپا ئىتتىپاقى BYD، Geely ۋە SAIC قاتارلىق ئېلېكتىرونلۇق ماشىنا ئىشلەپچىقارغۇچىلارغا قاراتقان تاموژنا بېجىنى 38% دىن 45% گە ئۆستۈردى. ھەمدە خىتايدىن ئىمپورت قىلىنغان قاتتىق ياغاچ تاختايلارغا 62.4% لىك ئازايتىپ سېتىشقا قارشى باج قويدى.
بىريۇسسېل يەنە «كىچىك پوسۇلكىلار»غا ئۆلچەملىك 2 ياۋرو تەكشى باج يولغا قويدى.  بۇ پوسۇلكىلارنىڭ 91% ى خىتايدىن كېلىدىغان بولۇپ، Temu ۋە Shein قاتارلىق سۇپىلاردىن كەلگەن تاۋارلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مۆلچەرلىشىچە، بۇ باج 2024-يىلى 4.17 مىليارد ياۋرو كىرىم ياراتقان. خىتاينىڭ ئەرزان مەھسۇلاتلىرى ياۋروپا بازىرىنى داۋاملىق قاپلاۋاتقان بىر پەيتتە، ئەسلىدىكى قۇرۇلۇش ۋەزىپىسى سودىنى ئاساس قىلغان ياۋروپا ئىتتىپاقى تېخىمۇ قەتئىي مەيداننى تۇتتى.