ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىدىكى پوزىتسىيەلىرىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىلادى 924 – يىلى، دۇنيا ئىسلام تارىخى بولۇپمۇ تۈرك تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىلىرىنىڭ بىرىگە شاھىت بولدى، چۈنكى ئۇلۇغ خاقان ئابدۇلكەرىم «ساتۇق بۇغراخان» ئىسلام دىنىنى تۈركىيە خاندانلىقىنىڭ رەسمىي ۋە بىردىنبىر دىنى دەپ جاكارلىدى.
گېرمانىيە تارىخچىسى ۋون كاراباجاق مۇنداق دەيدۇ: «تۈركلەرنىڭ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشى، ئۇلارنىڭ تارىخ سەھنىسىدە ئىسلامنىڭ مۇھىم بىر تەركىبى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىشى، دەسلەپتە چەكلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ھادىسە سۈپىتىدە باشلاندى، ئاندىن بۇ ھادىسە دۇنيا تارىخىدا تەڭداشسىز زور تەسىر پەيدا قىلدى». ئىسلام ئۆز جۇغراپىيىسىدىكى بەزى ئىچكى ئۇرۇشلار ۋە ئۇنىڭ بىر قىسىم تەركىبلىرى ئارىسىدا ھاكىمىيەت ۋە كۈچنىڭ ئايلىنىشىدىن قەتئىينەزەر، دۇنيا تارىخىنىڭ چاقىنى ئايلاندۇرىدىغان ئاساسلىق كۈچ سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. تۈرك – ئەرەب مۇناسىۋىتىمۇ مۇسۇلمانلىق رىشتىسىدە 19 – ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە داۋاملاشتى. تۈركلەرنىڭ يۇرتلىرىدىن ئۆتىدىغان يىپەك يولى ئارقىلىق ئازغىنە تىجارەت – سودىدىن باشقا ئەرەبلەر بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا ئالاقە – مۇناسىۋەت بولمىدى.
2. ئەرەبلەر بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ باشلىنىشى ۋە خاراكتېرى
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كىيىنكى خەلقئارالىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ تۈرتكىسىدە، خىتاي – ئەرەب مۇناسىۋىتى يېڭى باغلىنىش دەۋرگە كىردى، چۈنكى خىتاي دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلىرىنى ئەرەب دۆلەتلىرى ئىتتىپاقىغا ئەزا 22 دۆلەت بىلەن باغلاشقا ئۇرۇندى. بۇ دەل 1949 – يىلى ئۆكتەبىردە خىتاي كومپارتىيەسى باشچىلىقىدا قۇرۇلغان يېڭى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئېلان قىلىنىشى ۋە ئۇنىڭ «شەرقىي تۈركىستان» نى ئىشغال قىلغان تارىختىن باشلىنىدۇ.
دەل شۇ يىلى – (1949 – يىلى 15 – ئۆكتەبىر)، ئالجىرىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مەركىزى كومىتېتى خىتاي رەئىسى ماۋ زېدوڭغا (1897 – 1976) تېلېگرامما ئەۋەتىپ، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى، – شۇنداقلا تۇنىس كومپارتىيەسى مەركىزى كومىتېتى ۋە ماراكەش كومپارتىيەسىنىڭ مەركىزى كومىتېتى – تەبرىكلىدى. بۇنىڭغا ئەگىشىپ باشقا ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن كوممۇنىست خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى خەت – ئالاقە ۋە تېلېگراممىلار باشلاندى.
ئەگەر بىز بۇ مۇناسىۋەتلەرنىڭ باشلىنىشىغا ۋە خاراكتېرىگە ئىنچىكىلىك بىلەن قارايدىغانلا بولساق، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ئەرەب ۋە خىتاي سىياسىيونلىرىنىڭ سوتسىيالىستىك كوممۇنىزم ئىدىيەسىنىڭ ۋەكىللىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئالماشتۇرۇشتىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىنى بايقايمىز. شۇنداقلا، ئىككى تەرەپنىڭ ئورتاق پىرىنسىپ (كومىنىزىم) مەنپەئەتى، ئېتىراپ قىلىش ۋە ئۆز – ئارا قوللاشقا ئېرىشىش ئىكەنلىكى ئاشكارا؛ چۈنكى كوممۇنىست خىتاي ئەرەب دۆلەتلىرىدىكى (سوتسىيالىستىك كوممۇنىزم) پىرىنسىپلىرىنى ئاساس قىلغان مۇستەقىللىق ئىنقىلابلىرىنى قوللىغان بولسا، بۇنىڭ بەدىلىگە، ئەرەب دۆلەتلىرى ئۇيغۇر مىللىتى دۇچ كەلگەن مۇستەملىكىگە كۆز يۇمغاندىن باشقا، خىتاينىڭ يېڭى كوممۇنىزم ھاكىمىيتى ۋە «شەرقىي تۈركىستان» ئۈستىدىكى ئىستىيلاسنىڭ قانۇنلۇق ئىكەنلىكى قۇللاپ بېرىش ۋە خىتاي تەشەببۇسىغا زىت پوزىتسىيەدە بولماسلىق بولدى. ئالايلۇق، بۇ مۇناسىۋەتلەرنىڭ مېۋىسىدىن، 1951 – يىلى 2 – ئاينىڭ 1 – كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مەركىزىدە ئېلان قىلىنغان قارارىغا مىسىر، سەئۇدى ئەرەبىستان، سۈرىيە ۋە جەنۇبىي يەمەن ئامېرىكىنىڭ كوممۇنىست خىتاينى مۇسۇلمانلارغا ھۇجۇم قىلدى دەپ ئەيىبلەش قارارىغا بېلەت تاشلاشتىن ۋاز كەچتى. (كۈنىمىزدىمۇ ئوخشاش ئىش تەكرارلىنىۋاتىدۇ).
1955 – يىلى 8 – ئايدا، سۈرىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكى خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا خىتاينى ماراكەش ۋە ئالجىرىيە خەلقىنىڭ ئەركىنلىك ۋە مۇستەقىللىق كۈرىشىنى قوللاشقا چاقىرغان ئەسلەتمە تىلگىراممىسنى تاپشۇردى؛ بۇنىڭغا جاۋابەن، خىتاي دىپلوماتىيە مىنىستىرلىكى جاۋابنامە يېزىپ، ئالجىرىيە، ماراكەش ۋە تۇنىستىكى خەلق قوزغىلىڭىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. 1956 – يىلى 7 – ئاينىڭ 1 – كۈنى، سۈرىيە مىنىستىرلار يىغىنىدا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنى ئېتىراپ قىلىش قارارى ماقۇللاندى، 10 – ئاۋغۇست، ئىككى ھۆكۈمەت بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا تاشقى مۇناسىۋەت ئورنىتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
گەرچە كوممۇنىزم ئەرەب جەمئىيەتلىرىدىن تەدرىجىي يوقىلىپ كەتكەن بولسىمۇ، دەسلەپتە، ئەرەب – خىتاي مۇناسىۋىتى ئىككى تەرەپنىڭ سوتسىيالىستىك كوممۇنىزم پىرىنسىپىدا كۈچەيگەن بولدى. ئەمما ئەرەب دۆلەتلىرى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى 70 – يىللارنىڭ بېشىغىچە داۋاملاشتۇردى. مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنىڭ ئىشلىرىغا تەزىيە سىياسىتىگە ئاساسەن، پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ تۈرتكىسىدە ئىسلام كېڭىشى (ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى) قۇرۇلغانغا قەدەر، خىتاي تەشەببۇسكارلىق بىلەن بۇ مەسىلىدىمۇ ئاكتىپ رولىنى تولۇق جارى قىلدۇردى ۋە ئۇنى (پەلەستىن مەسىلىسىنى) كوممۇنىزمنىڭ ئاككوردىسىدا ئويناشنىڭ ئورنىغا قويدى. خىتاي بۇ تەشكىلاتنىڭ مەيدانىنى قوللىغاندىن باشقا، ئەرەب دۆلەتلىرى قاتارىدا پەلەستىن ئىشلىرىنى قوللىدى. بۇنىڭ بەدىلىگە ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلىرىگە، بولۇپمۇ «شەرقىي تۈركىستان» دىكى ئۇيغۇر تۈركلىرىگە كۆز يۇمدۇرۇشتا چوڭ پايدا ئايدا ئالدى. شۇنداقلا، بۇ رايوندىكى سىياسەتلىرىنى ئۆزى خالىغانچە يولغا قويۇش ئۈچۈن ۋاقىت ئۆتكۈزۈشىگە ئېرىشتى.