يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش مۇساپىسى: گېئوپولىتىك دۆلەتچىلىك سەنئىتى، ئىقتىسادىي پارچىلىنىش ۋە كۆپ قاتلاملىق دۇنيا تەرتىپى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فىرانسىيەنىڭ نۇقتىئىنەزەرى، بولۇپمۇ ياۋروپانىڭ بۇ پارچىلىنىشقا قارشى ئۆز ئىتتىپاقلىقىنى ساقلاش ۋە مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش مەجبۇرىيىتى بارلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇكرائىنانىڭ قايتا قۇرۇلۇشىدىن تارتىپ، قىتئە مىقياسىدىكى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنىڭ قايتا لايىھەلىنىشىگىچە بولغان نۇرغۇن ساھەدە، ياۋروپا ئۆزىنىڭ بىر «گېئوپولىتىك ئاكتىيور» ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش سىنىقىغا دۇچ كېلىۋاتىدۇ9.
گېرمانىيەنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى «Zeitenwende» (دەۋر ئالماشتۇرۇش ياكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى) بولسا، 2025 –  يىلىغا كەلگەندە پەقەت مۇداپىئە خامچوتىنى ئاشۇرۇش بىلەنلا چەكلەنمەي، يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىشقا قارشى بىر ئىستراتېگىيەلىك ئورۇن بەلگىلەش ھەرىكىتىگە ئايلاندى. DGAP تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش: گېرمانىيەنىڭ جاۋابلىرى» ناملىق دوكلاتتا، بېرلىننىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلەر تەرىپىدىن ئېزىلىپ كەتمەسلىك ئۈچۈن «قىممەت قاراشقا تايانغان رېئالىزم» (Values –  based Realism) پىرىنسىپىنى قوبۇل قىلىشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان10.
بۇ خىل رېئالىزمچى ياقلاشىم، لىبېرال نورمىلارنى قوغداش بىلەن بىرگە، ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق ئىزدىنىشىدە بولغان ۋە لىبېرال بولمىغان دۆلەتلەر بىلەنمۇ ھەمكارلىق ئورنىتىشتەك بىر ئەۋرىشىم يول تۇتۇشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ بېسىمىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، «ئوتتۇرا كۈچلەر ئىتتىپاقى» (Alliance of Middle Powers) قۇرۇش تەكلىپى ئىنتايىن دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ10, 11.
يەرشارىۋى ئىقتىساد 2025 –  يىلىدا، خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى (IMF) تەرىپىدىن «داۋاملىق ئېنىقسىزلىق مۇھىتىدىكى تەۋرىنىشچان چىداملىقلىق» دەپ تەرىپلەنگەن بىر باسقۇچتا تۇرۇۋاتىدۇ12. يەرشارىۋى ئېشىشنىڭ 2025 –  يىلى %3.0 ۋە 2026 –  يىلى %3.1 ئەتراپىدا بولۇشى مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، بۇ رەقەملەر 21 –  ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يىگىرمە يىلىدىكى %3.7 لىك ئوتتۇرىچە قىممەتتىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەندۇر12.
ئىقتىسادىي ئېشىشتىكى بۇ ئاستىلاش، پەقەت دەۋرىي ئامىللار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى سودا سىياسەتلىرىدىكى قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر ۋە گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىكلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان تەننەرخنىڭ ئېشىشى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىكتۇر. ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىدىكى ئۈزۈلۈشلەر ۋە تاموژنا بېجى توساقلىرى، يەرشارىۋى سودىنىڭ ئايلىنىش سۈرئىتىنى ئاستىلىتىۋەتتى13.
شىركەتلەر بۇ خىل تەننەرخ ئېشىشى ۋە خەتەرلەرنى باشقۇرۇش ئۈچۈن، ئەنئەنىۋى  ئىشلەپچىقىرىش مودېللىرىدىن ۋاز كېچىپ، «ھەر ئېھتىمالغا قارشى» (just –  in –  case) ئىستراتېگىيەلىرىگە يۈزلىنىۋاتىدۇ. تەمىنلەش زەنجىرىنى باشقۇرغۇچىلارنىڭ %45ى زاپاس ساقلاشنى كۆپەيتىش يولىنى تاللىغان بولسا، %33ى تەمىنلىگۈچىلىرىنى «يېقىن جايغا كۆچۈرۈش» (nearshoring) ياكى ئۆز دۆلىتىگە قايتۇرۇش (onshoring)  ئارقىلىق بازارغا تېخىمۇ يېقىن رايونلارغا يۆتكەشنى پىلانلىماقتا14.
بۇ ئەھۋال، يەرشارىۋىلىشىشنىڭ پۈتۈنلەي چېكىنىشىدىن كۆرە، گېئوپولىتىك بلوكلار ئاساسىدا قايتىدىن تەشكىللىنىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. يەنى سودا ئەمدى پەقەت ئىقتىسادىي ئۈنۈمگە قاراپ ئەمەس، بەلكى سىياسىي ئىشەنچلىكلىككە قاراپ ئېقىشقا باشلىدى. بۇ بولسا دۇنيا سودىسىنىڭ رايونلىشىشىنى تېزلىتىۋەتتى15.
يەرشارىۋى ھۆكۈمەت قەرزى 2025 –  يىلىنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ %97.6ىگە يېتىپ، تارىخىي بىر يۇقىرى پەللىگە چىقتى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، خىتاي، بىرازىلىيە ۋە بەزى ياۋروپا دۆلەتلىرىگە ئوخشاش چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ ئاجىزلىغان مالىيە ئەھۋالى، ئىقتىسادىي زەربىلەرگە ياكى نوپۇسنىڭ قېرىشى ۋە دۆلەت مۇداپىئەسى قاتارلىق كۆپىيىۋاتقان چىقىم بېسىملىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى چەكلەپ قويماقتا12.
دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) نىڭ باش دىرېكتورى ngozi okonjo –  iweala نىڭ تەكىتلىشىچە، دۇنيا نوپۇسىنىڭ %40 تىن كۆپرەكىنى تەشكىل قىلىدىغان 3.3 مىليارد ئىنسان، مائارىپ ياكى سەھىيە ئۈچۈن خەجلىگەن پۇلىدىن كۆپرەكىنى قەرز ئۆسۈمى ئۈچۈن تۆلەيدىغان دۆلەتلەردە ياشىماقتا16. بۇ ئەھۋال، سىجىل تەرەققىيات نىشانلىرىغا يېتىشنى مۇمكىنسىز قىلىپ قويۇۋاتىدۇ ۋە يەرشارىۋى تەڭسىزلىكنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇۋاتىدۇ.
2025 –  يىلى، يەرشارىۋى جەنۇبنىڭ خەلقئارا سىستېمىنىڭ پاسسىپ بىر ئوبيېكتى بولۇشتىن چىقىپ، سىستېمىنى شەكىللەندۈرگۈچى قۇرغۇچىلاردىن بىرىگە ئايلانغان بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ يۈكسىلىش، ھېچبىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ يەككە ھالدا نەتىجىلەرنى بەلگىلىيەلمەيدىغان كۆپ قۇتۇپلۇق بىر «يېڭى نورمال» ھالەتنى ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ17.
بىرازىلىيە، ھىندىستان، خىتاي، تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستانغا ئوخشاش ئوتتۇرا دەرىجىلىك كۈچلەر، پەقەت ئۆز رايونلىرىنى شەكىللەندۈرۈش بىلەنلا قالماي، بەلكى يەرشارى مىقياسىدا مەسىلىلەرگە ئاساسلانغان ئەۋرىشىم ئىتتىپاقلارنى قۇرماقتا. بۇ دۆلەتلەر غەرب بىلەن شەرق ئوتتۇرىسىدا تاللاش ئېلىپ بېرىشقا مەجبۇر بولۇشنى رەت قىلىپ، ھەر ئىككى تەرەپ بىلەن مەنپەئەت ئاساسىدا ھەمكارلىشىشنى تاللاۋاتىدۇ18.
BRICS گۇرۇھى 2024 –  يىلى مىسىر، ئېفىيوپىيە، ئىران ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ قوشۇلۇشىدىن كېيىن، 2025 –  يىلى 1 –  ئايدا ھىندونېزىيەنىڭمۇ رەسمىي ئەزا بولۇشى بىلەن ئون ئەزالىق غايەت زور بىر ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بلوكقا ئايلاندى. بۇ كېڭىيىش، دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن %45ىنى، يەرشارى نېفىت ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ %30ىنى ۋە سېتىۋېلىش كۈچى پارىتېتىغا (PPP) ئاساسلانغان دۇنيا GDP سىنىڭ %35 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدىغان بىر كۈچ مەركىزىنى بارلىققا كەلتۈردى19.