ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ قىسمىدا، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دۆلەتلەرگە غايەت زور ۋە بىۋاسىتە ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئورتاق تونۇشنىڭ كۈچىيىشى نەتىجىسىدە، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن قاتارلىق ئاساسلىق دېموكراتىك دۆلەتلەر ۋە رايوندىكى باشقا مۇھىم كۈچلەر ئارىسىدىكى بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقىنى ۋە كېڭىيىۋاتقانلىقىنى مۇلاھىزە قىلىدۇ. راتنېرنىڭ كۆرسىتىشىچە، بەزى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئانالىزچىلىرى ئاۋسترالىيە بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇداپىئە ھەمكارلىقىنىڭ سۈپەت جەھەتتىن ئۆزگىرىپ، «ھەقىقىي بىر ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىگە ئوخشاش ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە بولۇۋاتقانلىقى»نى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇنىڭ روشەن بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا يېقىندا ئىمزالانغان يېڭى بىر ئۆزئارا كىرىش-چىقىش كېلىشىمى (Reciprocal Access Agreement – RAA) ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيە ھەربىي كۈچلىرىنىڭ بىر-بىرىنىڭ دۆلەت زېمىنىدا ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈش، مەشىق قىلىش ۋە باشقا ھەربىي پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن كىرىپ-چىقىشىغا قانۇنىي ئاساس ۋە قولايلىق يارىتىپ بەردى. بۇ كېلىشىمنىڭ ئەمەلىي ئىجرا قىلىنىشىنىڭ بىر مىسالى سۈپىتىدە، 2023-يىلى 8-ئايدا ياپونىيە ھاۋا ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش كۈچلىرىنىڭ ئىلغار F-35 تىپلىق ئۇرۇش ئايروپىلانلىرى تۇنجى قېتىم ئاۋسترالىيەنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى ھەربىي بازىلارنى زىيارەت قىلىپ، بىرلەشمە ھەربىي مەشىقلەرگە قاتناشتى. بۇنىڭدىن ئاران بىر نەچچە كۈن ئۆتكەندىن كېيىنلا، ئاۋسترالىيە خانلىق ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ F-35 تىپلىق ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىمۇ تۇنجى قېتىم ياپونىيەگە ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلارغا قاتناشتى. بۇنداق ئۆزئارا ئورۇنلاشتۇرۇشلار ۋە بىرلەشمە مانېۋىرلار ئىككى دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ ئۆزئارا ھەمكارلىشىش ئىقتىدارىنى ۋە ئىشەنچىسىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ.
بۇنىڭغا ئوخشاش، ياپونىيە ھۆكۈمىتى فىلىپپىن بىلەنمۇ ئوخشاش مەزمۇندىكى بىر ئۆزئارا كىرىش-چىقىش كېلىشىمىنى ئىمزالاش ئۈچۈن سۆھبەتلىشىشنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئالدىدا تۇرماقتا. راتنېرنىڭ تەكىتلىشىچە، فىلىپپىن يېقىنقى يىللاردا ياپونىيە تەمىنلىگەن بىخەتەرلىك ياردىمى ۋە ھەربىي جابدۇقلارنىڭ ئەڭ چوڭ تاپشۇرۇۋالغۇچى دۆلىتىگە ئايلىنىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتىنىڭ تېز سۈرئەتتە كۈچىيىۋاتقانلىقىنى نامايان قىلماقتا. 2025-يىلى فېۋرالدا (ماقالىدە «بۇ يىل فېۋرالدا» دەپ كۆرسىتىلگەن)، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىرى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدارلىرى ئۇچرىشىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا تېخىمۇ قويۇق ۋە كەڭ دائىرىلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى ئورنىتىش ئۈچۈن بىر قاتار يېڭى تەدبىرلەرنى ۋە ھەمكارلىق پىلانلىرىنى ئېلان قىلغان. بۇ ئۇچرىشىشتا، فىلىپپىننىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ئوچۇق-ئاشكارا ھالدا خىتاينى تىلغا ئالمىغان بولسىمۇ، ئەمما پەقەتلا خىتايغا قارىتىلغانلىقى روشەن بولغان بىر يوشۇرۇن ئىشارەت بىلەن، مانىلا (فىلىپپىن پايتەختى) بىلەن توكيونىڭ (ياپونىيە پايتەختى) «ئورتاق غايىسى ۋە مەقسىتى» نىڭ «ھازىرقى يەر شارىۋى تەرتىپنى بىر تەرەپلىمە ھالدا، ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ قايتا شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنغان ھەرقانداق بىر كۈچنىڭ ھەرىكىتىگە ۋە ئۇرۇنۇشىغا بىرلىكتە قارشى تۇرۇش» ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە چۈشەندۈرۈپ ئۆتكەن. بۇ، ئىككى دۆلەتنىڭ خىتاي تەھدىتىگە قارشى ئورتاق مەيداندا ئىكەنلىكىنى كۈچلۈك سىگنال قىلىدۇ.