كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستەقىللىق قارارىنى ئېلان قىلغىنىغا 8 يىل بولغان (ماقالە يېزىلغان 2016- يىلى كۆزدە تۇتۇلماقتا-تەرجىمان) كوسوۋونى كېلەچەكتە قانداق كۈنلەر كۈتۈۋاتىدۇ؟ ئالدى بىلەن شۇنى نۇقتىنى ئەسكەرتىش كېرەككى، سېربىيە دائىرىلىرى ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى نورماللاشتۇرۇش، نامزاتلىق ۋە تولۇق ئەزالىق مۇزاكىرىلىرىدە ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلىش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقى تەلەپ قىلغان نۇقتىلاردا قەدەم تاشلاشتىن يالتايمىدى. سېربىيە دائىرىلىرى بىلەن كوسوۋو ئارىسىدا 2013 – يىلى تۈزۈلگەن چېگرادىن ئۆتۈشكە مۇناسىۋەتلىك كېلىشىم، بىر – بىرىنى قانۇنىي جەھەتتىن ئېتىراپ قىلمايدىغان دۆلەتلەرنىڭ ھەمكارلىق ئورنىتىشلىرىدىنمۇ بەكرەك ئاستىرتتىن ئېتىراپ قېلىش دېگەن مەنىنىمۇ بىلدۈرىدۇ. ئالدىمىزدىكى يىللاردا، نۆۋەتتە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن تولۇق ئەزالىق مۇزاكىرىلىرىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان سېربىيە، بۇ يولنى تاشلاپ مىللىي بىرلىك ۋە تار مىللەتچىلىككە يۈزلەنمىگەن تەقدىردە، بۇ دۆلەتنىڭ كوسوۋو بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە يېتىشى كۈتۈلمەكتە.
كوسوۋو ئالبانلىرىنىڭ باشقا بىر دۆلەت بىلەن بىرلىشىشى ۋە كوسوۋو زېمىنلىرىنىڭ پارچىلىنىشى ئاختىسائارى پىلانى ئارقىلىق چەكلەنگەندۇر. ماكېدونىيە ئالبانلىرى بىلەن ئۈسكۈپ دائىرىلىرى ئارىسىدا ئوخرىد كېلىشىمى ئارقىلىق ئورنىتىلغان ئۆزئارا ئىشەنچ ۋە تىنچلىق مۇھىتى داۋام قىلماقتا. دېمەك، ئالدىمىزدىكى مەزگىلدە ۋە قىسقا كېلەچەكتە كوسوۋو ئالبانلىرىنىڭ بىر باشقا دۆلەت بىلەن بىرلىشىشى ياكى ماكېدونىيەدىكى ئالبان ئازسانلىقلار ياشاۋاتقان جايلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە «بۈيۈك ئالبانىيە» نىڭ قۇرۇلۇشىمۇ مۇمكىندەك قىلمايدۇ.
غەربىي بالقان رايونىغا نىسبەتەن ئالدىمىزدىكى مەزگىلدە ناتو ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا بولۇش يولى ئارقىلىق غەرب سىستېمىسى ئىچىگە كىرىش بىردىنبىر چىقىش يولىدەك كۆرۈنمەكتە. گەرچە تۈركىيەنىڭ رايوندىكى نوپۇزى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشقان ۋە رۇسىيەنىڭ بەزى دۆلەتلەردىكى ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىقى كۈچەيگەن بولسىمۇ، بۇ ئۆزگىرىشلەر رايوننىڭ ئومۇمىي يۆنىلىشىگە تەسىر كۆرسەتكۈدەك دەرىجىدە ئەمەس. غەربىي بالقان رايونىدىكى دۆلەتلەردىن سىلوۋېنىيە 2004 ۋە كىرودىيە 2013 – يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقىغا تولۇق ئەزا بولۇپ قېتىلدى. ماكېدونىيە 2004 – يىلىدىن بۇيان نامزات دۆلەتتۇر. بۇ دۆلەتنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئىلگىرىلىشىگە گىرېتسىيە رەت قىلىش كۈچىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق توسقۇنلۇق قىلماقتا. 2009 – يىلى ناتوغا ئەزا بولغان ئالبانىيەمۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا نامزاتى سالاھىيىتىگە ئىگە دۆلەتتۇر. سېربىيە بىلەن قاراتاغ ھازىرمۇ ئەزالىق سۆھبەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا. دېمەك، ئالدىمىزدىكى مۇساپىدە، پەۋقۇلئاددە بىرەر ئۆزگىرىش بولۇپ قالمىغان تەقدىردە، كوسوۋونىڭمۇ ياۋروپا ئىتتىپاقىغا تولۇق ئەزا بولۇش يولىدا ئىلگىرىلىشى كۈتۈلمەكتە. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ غەربىي بالقان رايونىنىڭ كېلەچىكىگە ئالاقىدار دوكلاتلىرىدىمۇ، بۇ مايىللىقنى كۆرۈش مۇمكىن. ياۋروپا ئىتتىپاقى، 2003 – يىلىدىكى سەلانىك باشلىقلار يىغىنىدا چىقىرىلغان قارارنىڭ روھىغا ئاساسەن، رايون دۆلەتلىرىنى تەدرىجىي ھالدا ياۋروپا گەۋدىسى ئىچىگە كىرگۈزۈش ئۈچۈن كۈچ چىقارماقتا (The European Council, 2003). تۈركىيە، دەسلىپىدە ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلى ئېھتىياتچان پوزىتسىيەدە بولغان كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقى پىكرىنى 2004 – يىلىدىن باشلاپ روشەن ھالدا قوللاپ – قۇۋۋەتلىدى ۋە مۇستەقىللىق قارارىدىن كېيىنلا بۇ دۆلەتنى ئېتىراپ قىلغان ئالدىنقى قاتاردىكى دۆلەتلەر ئارىسىدىن ئورۇن ئالدى.
1918 – يىلى سېرب – كىروۋات – سىلوۋېن خانلىقى دېگەن نامدا قۇرۇلغان، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن فېدېراتىپ دۆلەت سىستېمىسىغا ئۆتكەن يۇگوسلاۋىيە، 1990 – يىللارنىڭ بېشىدا خەلقئارا سىياسىي سىستېمىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىچكى سىياسىي قۇرۇلمىسىنىڭ مەھسۇلى سۈپىتىدە پارچىلاندى. كىرودىيە بىلەن سىلوۋېنىيەنىڭ 1991 – يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشى بىلەن باشلانغان مۇساپە، 2008 – يىلى 17 – نويابىردا كوسوۋونىڭ بىر تەرەپلىمە ھالدا قارار ماقۇللاپ مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلىشى بىلەن ئاخىرقى پەللىگە يەتتى. فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەردىن پەرقلىق ھالدا كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقى خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن كۈچلۈك بەس – مۇنازىرە قىلىندى.