يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى يېرىق: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى ئىتتىپاقداشلىرىنى خىتايغا ئىتتىرىۋاتامدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكانىڭ «ترامپ قوشۇمچە ماددىسى» (Trump Corollary) نامىدا غەربىي يېرىم شاردا مونرو تەلىماتىنى قايتىدىن كۈچەيتىشى ۋە ۋېنېزۇئېلاغا ئوخشاش دۆلەتلەرگە بىۋاسىتە ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىشى، خەلقئارا قانۇن ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا بولغان ھۆرمەتنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى [9]. ۋېنېزۇئېلا پىرېزىدېنتى نىكولاس مادۇرونىڭ ئامېرىكا ئالاھىدە قىسىملىرى تەرىپىدىن تۇتۇلۇپ ۋاشىنگتونغا ئېلىپ كېتىلىشى، خەلقئارا قانۇندىكى «دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى» پىرىنسىپىغا ئوچۇقتىن-ئوچۇق خىرىس قىلىش دەپ قارالدى [10]. بۇ خىل «نىھىلىستىك گېئوپولىتىكا» باشقا ئوتتۇرا ۋە كىچىك دۆلەتلەرنى، بولۇپمۇ لاتىن ئامېرىكاسىدىكى دۆلەتلەرنى ئامېرىكانىڭ بېسىمىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىغا تېخىمۇ ئاكتىپ قاتنىشىشقا ئۈندەۋاتىدۇ [11].
خىتاينىڭ سابىق باش ئەلچىسى سۈي تيەنكەينىڭ ئېيتىشىچە، غەربنىڭ NATO غا ئوخشاش ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى تەرەققىياتقا ماس كەلمەيدۇ، چۈنكى ئۇ تەمىنلەش زەنجىرى ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق مەسىلىلەرگە جاۋاب بېرەلمەيدۇ [7]. خىتاي ئۆزىنى كونا دۇنيا تەرتىپىنىڭ مۇھاپىزەتچىسى قىلىپ كۆرسىتىپ، ئامېرىكانىڭ قائىدىلەرنى بۇزۇش ھەرىكەتلىرىگە قارشى تۇرۇۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتىدۇ. بۇ تەشۋىقاتلار، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ گىرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ئۇرۇنۇشلىرى ۋە شىمالىي قۇتۇپ سىياسىتى بىلەن قوشۇلۇپ، ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلارنى تېخىمۇ بىئارام قىلىۋاتىدۇ[12].
2. ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ «مەجبۇرىي» تاللىشى
ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىتتىپاقداشلارنى خىتايغا ئىتتىرىشىدىكى ئەڭ رېئال ۋە كۈچلۈك سەۋەب — ئىقتىسادىي بېسىم، سانائەت سىياسىتى ۋە تاموژنا بېجى قورالىدۇر. بولۇپمۇ «پۇل پاخاللىقىنى تۆۋەنلىتىش قانۇنى» (IRA) ۋە «ئۆزەك ۋە پەن قانۇنى» (CHIPS Act) قاتارلىق سىياسەتلەر، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى ئىقتىسادىي جەھەتتە قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى [13-15]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئامېرىكانىڭ بۇ سىياسىتىنى «يېشىل قورۇمىچىلىق» دەپ ئەيىبلىدى، چۈنكى بۇ تەدبىرلەر ياۋروپا شىركەتلىرىنى ئامېرىكاغا كۆچۈپ كېلىشكە جەلپ قىلىپ، ياۋروپانىڭ سانائەتسىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن [16].
ياۋروپا دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ گېرمانىيە ۋە فىرانسىيە، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ئالاقىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈش (Decoupling) نى ئەمەس، بەلكى «خەتەرنى ئازايتىش» (De-risking) ئىستراتېگىيەسىنى تاللىدى [17]. گېرمانىيەنىڭ Volkswagen ۋە BASF قاتارلىق گىگانت شىركەتلىرى ئامېرىكانىڭ بېسىمىغا قارىماي خىتايغا سالغان مەبلىغىنى كۆپەيتتى، چۈنكى ئۇلار خىتاي بازىرىدىكى خام ئەشيا مەنبەسىگە ۋە غايەت زور بازارغا تايىنىدۇ [18]. فىرانسىيەنىڭ خىتايغا بولغان سىياسىتىمۇ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە»نى ساقلاش ۋە خىتاي بىلەن بولغان سودىدا ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداشنى ئاساس قىلغان [19]. بۇ ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكانىڭ تېخنىكا ساھەسىدىكى بېسىمىغا قارىماي، ئۆز ئالدىغا يول تۇتۇش ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ [20].
ئاسىيادىمۇ ئوخشاش ئەھۋال كۆرۈلمەكتە. 2025-يىلى ئامېرىكا مالايسىيا بىلەن ئىمزالىغان «ئۆزئارا تاموژنا بېجى كېلىشىمى» (USMART) مالايسىيانى ئامېرىكاغا 70 مىليارد دوللار مەبلەغ سېلىشقا ۋە بىخەتەرلىك سىياسىتىگە ماسلىشىشقا مەجبۇرلاۋاتىدۇ [21, 22]. بۇ خىل بىر تەرەپلىمىلىك ۋە «تەتۈر مەبلەغ ئېقىمى»نى تەلەپ قىلىدىغان شەرتلەر، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ تېخىمۇ جانلىق سودا پۇرسەتلىرىگە يېقىنلاشتۇرۇۋاتىدۇ. كامبودژا ۋە تايلاند بىلەن تۈزۈلگەن ئوخشاش تۈردىكى كېلىشىملەرمۇ ئامېرىكانىڭ بۇ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا ئېغىر ئىقتىسادىي يۈك ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ [23, 24].
جەنۇبىي كورېيە ۋە ياپونىيە بولسا يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەسىدە ئامېرىكانىڭ قاتتىق چەكلىمىلىرىگە دۇچ كەلمەكتە. ۋاشىنگتون بۇ دۆلەتلەردىن خىتايغا يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىلەرنى سېتىشنى چەكلەشنى تەلەپ قىلدى، بۇ كورېيە شىركەتلىرىنىڭ يەرشارىۋى رىقابەت كۈچىگە زىيان يەتكۈزدى [25, 26]. ئامېرىكانىڭ يېڭى دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى كورېيە شىركەتلىرىنى قىيىن ئەھۋالدا قالدۇردى. ئۇلار بىر تەرەپتىن ئامېرىكانىڭ تەلىپىنى قاندۇرۇشقا مەجبۇر بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتايدىكى غايەت زور بازىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن ئەنسىرەيدۇ.
3. خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتپەرەسلىكى: «دۈشمەن» ئەمەس، «بازار»
ئامېرىكا «ئامېرىكا بىرىنچى» سىياسىتى ئارقىلىق ئىتتىپاقداشلىرىنى قىستاۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاي ئۆزىنى كۆپ تەرەپلىمىلىكنىڭ ۋە مۇقىملىقنىڭ قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. داۋوس مۇنبىرىدە خىتاي مۇئاۋىن باش مىنىستىرى خې لىفېڭ (He Lifeng) «دۇنيا ئورمان قانۇنىغا قايتىپ كەلمەسلىكى كېرەك» لىكىنى، قائىدىلەرنىڭ ھەممە ئۈچۈن باراۋەر بولۇشى زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويدى [27]. خىتاي ئۆزىنى «دۇنيانىڭ زاۋۇتى» بولۇپلا قالماي، بەلكى «دۇنيانىڭ بازىرى» بولۇشنى ۋەدە قىلىپ، ئىمپورتنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق ياۋروپا ۋە باشقا دۆلەتلەرگە ئىقتىسادىي پۇرسەت يارىتىپ بېرىش پىلانىنى سۇنۇۋاتىدۇ.
خىتاينىڭ بۇ دىپلوماتىيەسى ياۋروپا ۋە «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرىگە «مەسئۇلىيەتچان شېرىك» ئوبرازىنى تىكلەشكە ياردەم بەردى. بېيجىڭ دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) نىڭ قارارلىرىغا ھۆرمەت قىلىدىغانلىقىنى ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەت ئىمتىيازىدىن ۋاز كەچكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، ئامېرىكانىڭ يەككە تەرەپلىمىلىك ھەرىكەتلىرىگە سېلىشتۇرما پەيدا قىلدى. بولۇپمۇ سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە، خىتاي ئۆزىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنى سەئۇدىنىڭ «2030-يىللىق تەسەۋۋۇرى» بىلەن ماسلاشتۇرۇپ، ئېنېرگىيە ۋە ئۇل ئەسلىھە ساھەسىدە چوڭقۇر ھەمكارلىق ئورناتتى [28, 29].