خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ يۆنىلىشىنى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن بولغان بىر قانچە مۇمكىنچىلىك تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت: بىرىنچى، ئەمەلىيەتچان ماسلىشىش: تەھرىرۇششام، قايتا قۇرۇش مەبلىغىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلىپ، خىتاي مەبلىغىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. بۇ مۇمكىنچىلىك، خىتاينىڭ رايونلۇق تەسىرىنى كۈچەيتىدۇ، ئەمما ئۇيغۇرلارغا ھېسداشلىق قىلىدىغان سۈرىيەلىكلەر ئارىسىدا يەرلىك خاتىرجەمسىزلىك خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ ۋە يوشۇرۇن ھالدا تەھرىرۇششامنىڭ قانۇنىي ئورنىنى زېدىلەيدۇ (Syria News, Nisan 2025). ئىككىنچى، سىمۋوللۇق تەنقىد: تەھرىرۇششام، يەرلىك ۋە رايونلۇق ئاممىنى تىنچلاندۇرۇش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە يېنىك، ئېھتىياتچانلىق بىلەن تەييارلانغان باياناتلارنى بېرىدۇ ۋە خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي باغلىنىشنى ساقلاپ قالىدۇ. ھىندونېزىيە ۋە مالايسىيا قاتارلىق دۆلەتلەردە كۆرۈلگەن بۇ ئۇسۇل، جىددىيلىكنى پەسەيتىشى مۇمكىن، ئەمما جامائەت تەلەپلىرىنى تولۇق قاندۇرالماسلىقى مۇمكىن (Al-Istiqlal, Ocak 2025). ئۈچىنچى، غەربنىڭ ئارىلىشىشى: كۈچىيىۋاتقان غەرب ياردىمى ۋە ئېمبارگولارنىڭ يېنىكلىتىلىشى، تەھرىرۇششامنى ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا ئىلھاملاندۇرۇپ، خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرىنى جىددىيلەشتۈرىدۇ. ھازىرقى غەربنىڭ ئېھتىياتچانلىقى ۋە چەكلىك مالىيە ۋەدىلىرى سەۋەبىدىن بۇ مۇمكىنچىلىك ئېھتىماللىقى تۆۋەن (Washington Institute, Ocak 2025). تۆتىنچى، رايونلۇق كەسكىنلىشىش: تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارغا باشقا مۇسۇلمان ئ‍ەللەرگە قارىغاندا بەكرەك ھېسداشلىق قىلىشى، تۈركىيە بىلەن مۇناسىۋىتى يېقىن تەھرىرۇششامنى بىر مەيدان تۇتۇشقا مەجبۇرلاپ، خىتاينىڭ سۈرىيە ۋە ئۇنىڭ سىرتىدىكى «بىر بەلباغ، بىر يول» پىلانلىرىنى بۇزۇشى مۇمكىن. باشقا مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەرمۇ بۇ يولنى تۇتسا، بۇ مۇمكىنچىلىك كۈچىيىشى مۇمكىن (Lebanon24, Ocak 2025). بەشىنچى، ئاساسىي قاتلام قوزغىلىڭى: ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ۋە دىئاسپورا تورلىرى تەرىپىدىن قۇترىتىلغان سۈرىيەدىكى كۈچىيىۋاتقان جامائەت نارازىلىقى، تەھرىرۇششامنى خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي باغلىنىشلىرى بەدىلىگە بولسىمۇ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە تېخىمۇ كۈچلۈك بىر مەيداننى تۇتۇشقا مەجبۇرلايدۇ. بۇ مۇمكىنچىلىك ئېھتىماللىقى تۆۋەن بولسىمۇ، نامايىشلار كۈچەيسە، رايونلۇق دىنامىكىلارنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن (BBC Arabic, Ocak 2025).
سىياسەت تەكلىپلىرى
خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ مۇرەككەپ ئۆزئارا تەسىرىنى باشقۇرۇش ئۈچۈن، ئالاقىدار تەرەپلەر تۆۋەندىكى تەكلىپلەرنى ئويلىشىشى كېرەك:
سۈرىيە (ھەيئەتى تەھرىرۇششام) ئۈچۈن:
خىتاي مەبلىغىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش بىلەن بىرگە، يەرلىك ۋە رايونلۇق ئىشەنچلىكلىكنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە مۆتىدىل باياناتلار بېرىپ، تەڭپۇڭ بىر ئۇسۇلنى قوللىنىش كېرەك. تۈركىيەنى مۇرەسسەچى سۈپىتىدە ئارىلىشىشقا تەكلىپ قىلىش خىتاينى يىراقلاشتۇرماي تۇرۇپمۇ، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى باشقۇرۇشقا ياردەم بېرەلەيدۇ (Al-Istiqlal, Ocak 2025).
غەرب دۆلەتلىرى ئۈچۈن:
ھاكىمىيەت ئىسلاھاتىغا باغلانغان نىشانلىق قايتا قۇرۇش ياردىمى بېرىش ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمىنى ئاسانلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېمبارگولارنى يېنىكلىتىش ئارقىلىق خىتاينىڭ تەسىرىگە قارشى تۇرۇشى كېرەك. ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى قوغداشنى ب د ت قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك مۇنبەرلەر ئارقىلىق كۈچەي ۋە ھەيئەتى تەھرىرۇششامغا تەسىر كۆرسىتىش ئۈچۈن تۈركىيەنىڭ تەسىرىدىن پايدىلىنىشى كېرەك (Washington Institute, Ocak 2025).
تەھرىرۇششام ئۈستىدىكى تەسىرىنى ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ئىشلىتىش بىلەن بىرگە، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي باغلىنىشنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشى لازىم. غەربتىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ماسلاشقاندا، بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى يامانلاشتۇرۇۋەتمەي تۇرۇپمۇ، رايوندىكى تەسىرىنى ئاشۇرالايدۇ (Syria TV, Mart 2025).
خىتاينىڭ سۈرىيەنىڭ تەھرىرۇششام باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمىتى بىلەن ئارىلىشىشى، قايتا قۇرۇش كېلىشىملىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ۋە غەرب ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن ئىقتىسادىي دىپلوماتىيەنى ئىشلىتىپ، ئوتتۇرا شەرقتىكى تەسىرىنى كېڭەيتىش يۆنىلىشىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەرىكەتتۇر. ئەمما، 1884-يىلى خىتاي تەرىپىدىن مۇستەملىكە قىلىنغان ۋە 1949-يىلى كوممۇنىست ھاكىمىيىتى ئاستىدا تولۇق بىرلەشتۈرۈلگەن شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى، خىتاينىڭ بۇ يولىغا نىسبەتەن بىر توسالغۇ شەكىللەندۈرمەكتە. سۈرىيەنىڭ ئىقتىسادىي چارىسىزلىكى ئۇنى خىتاي بىلەن ماسلىشىشقا قىستايدۇ ، ئەمما جامائەت پىكرىنىڭ سەزگۈرلۈكى، تەھرىرۇششامنىڭ ئىسلامچى يىلتىزى ۋە تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھوقۇق قوغدىشى، بۇ مەسىلىنى بىر تالاش-تارتىش نۇقتىسى سۈپىتىدە يۇقىرى كۆتۈرۈشى مۇمكىن. ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى قوغدايدىغان غەرب دۆلەتلىرى، ئېمبارگولارغىلا بېقىنىپ قېلىشى ۋە چەكلىك ئارىلىشىشلىرى سەۋەبىدىن خىتاينىڭ پىشاڭ كۈچىگە قارشى تۇرۇشتا قىينالماقتا. خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋىتى، شۇنىڭ بىلەن تېخىمۇ كەڭ بىر گېئوپولىتىكىلىق كۈرەشنىڭ قىسقىچە مەزمۇنىنى سۇنىدۇ ۋە ئۇيغۇر كىرىزىسى، ئەخلاقىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئالدىنقى شەرتلەرنىڭ ھالقىلىق بىر سىنىقى سۈپىتىدە ئالاھىدە گەۋدىلىنىدۇ. سۈرىيە، ئەسەدتىن كېيىنكى كەلگۈسىنى پىلانلاۋاتقاندا، ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بەرگەن جاۋابى، پەقەت خىتاي بىلەن بولغان باغلىنىشىنىلا ئەمەس، بەلكى مۇسۇلمان دۇنياسىدىكى ئورنىنى ۋە يەرشارىۋى تەرتىپنىمۇ شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ دىنامىكىلارنىڭ ھەل قىلىنىشى، ئوتتۇرا شەرق گېئوپولىتىكىسى، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئەمەلىيلىشىشچانلىقى ۋە يەرشارىۋى كىشىلىك ھوقۇق كۈنتەرتىپى ئۈچۈن كەڭ دائىرىلىك تەسىرلەرگە ئىگە بولىدۇ.
South China Morning Post. (2024, 18 Aralık). “Çin, Suriye’nin Yeni Yöneticilerine Destek Sinyali Veriyor, Batı Tereddütlü Kalıyor.”