ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

لائىكلىككە خاس يەنە بىر مەسىلە، ئۇنىڭ ئىسلامىي ئۆتمۈشتىكى نىسپىي زەئىپ يىلتىزلىرىدۇر. دىننىڭ باشقا تۇرمۇش ساھەلىرىدىن چىقىشىغا مۇناسىۋەتلىك بەزى ئۆرنەكلەر،ئاممىۋىي قانۇننىڭ باشقا ساھەلىرىدىن بەكرەك سىقىپ چىقىرىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ھەقىقەتتۇر. بولۇپمۇ لائىكلىك ئائىلە قانۇنى ساھەلىرىنىڭ، مۇقەددەس – لائىك ئايرىمىنىڭ مۇقەددەسلىك قىسمىدا ئورۇن يۆتكىشىنى قوبۇل  قىلىدىغان بولسا، لائىكلىكنىڭ پەقەتلا ئەنئەنىۋىيلىكنى مەنتىقىلىق ھالدا بىر قەدەم ئالغا سىلجىتتى، دېيىشكە بولىدۇ. ئوخشاشلا قانۇن ئالدىدا باراۋەرلىك، ئابباسىيلار دەۋرىدە باغداد، ئۇمەۋىيلەر دەۋرىدە ئىسپانىيە، ئەكبەر زامانى ھىندىستاندا بولغاندەك بۈيۈك ئىسلامىي ئىنكىشاف (تەرەققىيات) دەۋرلىرىدە غەيرى مۇسۇلمانلارغا قارشى كەڭ قۇرساقلىق قىلىنغانلىقىغا دائىر مىساللار كۆپ ئۇچرايدۇ. ئۇلۇسچىلىق ئەسىرلەر بويىچە مەۋجۇتلۇقىنى داۋام قىلغان ئېتنىك ھېس- تۇيغۇلار ۋە مەھەللىۋى ئىتائەتلەردىن ئوزۇقلىنىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن ئەسىرلەردىن بۇيان دىندار مۇسۇلمانلار ئۆز ئېتنىك كىملىكلىرىنى باشقىلاردىن تېخىمۇ  ئازراق ھېس قىلىشقان. ئۇلار شەرىئەتكە تەتبىقلاشتىكى مەغلۇبىيەتلەرنى بىر قالايمىقانچىلىقنىڭ بېشارىتى دەپ قاراشقان. ھۆكۈمدارلار غەيرى مۇسۇلمانلارغا تېخىمۇ كۆپ ئەركىنلىك بەردى ۋە ئۇلاردا تۇتقان پوزىتسىيەسىنى باشتىن-ئاخىرى ئۆزگەرتمىدى. ئادەتتە لائىكلىك ئېھتىياج ھېس قىلغان ئەنئەنىۋىي ئىسلامدىكى  تەركىبلەر، ئىسلامنىڭ ئاساسلىق سىمۋوللۇق سىستېمىسىدا ئەڭ ئاز ئورۇن ئالغانلاردۇر.
ئىسلام لائىكلىك بىلەن بىر يەرگە ئېلىپ كېلىنىشتىن بۇرۇن، يېڭىدىن شەرھىيلىنىشى كېرەك.  بۇنداق قىلىنسا، نىسپىي لائىك كۆرۈنگەن ئۇمەۋىيلەر، دىندار مۇسۇلمانلار ئادەتتە ئۇلارغا قارىغاندا نىسبەتەن ياخشىراق بىر توغرا چۈشىنىش ئىچىدە مۇئامىلە قىلىدىغان ئابباسىيلارنىڭ شەۋكەتلىك دەۋرىدىكى لائىك تەركىبلەرگە ئەھمىيەت بېرىلسە، تۇنجى مەدىنە دۆلىتى ۋە خۇلەفائى راشىدىن  (تۆت خەلىپە) دەۋرلىرىنىڭ ئەھمىيىتىنى خىرەلەشتۈرىدىغانلىقى ئېنىق.  لېكىن بۇنىڭ يېتەرلىك بولۇشى  ناتايىن. بۇنىڭدىنمۇ بەكرەك، ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ ھەر ساھەسىگە چېتىلىدىغان قۇرئان ۋە سۈننەتتە مەۋجۇت بولغان ئاساسلىق ئىسلامىي سىمۋول سىستېمىسىنى يېڭىچە لائىك ئۇسلۇب بىلەن چۈشەندۈرۈشكە مەجبۇر قىلىدۇ. بۇنداق يېڭىچە ئىزاھلاش شەكلى دىنلار تارىخىدا كۆرۈلمىگەن ئەمەس.  لائىكلار پات-پات پىروتېستانت ئىسلاھاتىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقى مەلۇم.  بۇ ساھەدە  ئوتتۇرىغا چىققان نەتىجە بولسا ئەلى ئابدۇرازاق (1888-1966)نىڭ  ئەل ئىسلام ۋە ئۇسۇلۇل ھۆكۈم (1925) ناملىق ئەسىرىدۇر.  ئەلى ئابدۇرازاق ۋە ئۇنىڭ ئەسىرىگە قارىتىلغان ھۇجۇملار، بۇ مەسىلىنىڭ مىسىر جەمئىيىتىدە تالاش-تارتىش قىلىنىشىغا توسالغۇ بولدى. ھەتتا ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۈگۈنكى ئەھۋالى، ھازىرچە مۇنداق بىر تىرىشچانلىقنى يەنىلا بەك قوللاپ كەتمەيدىغاندەك كۆرۈنمەكتە.
ئۆتمۈشتە ئىسلام دۇنياسىدىكى – ئەخلاقىي ساداقەتنى قوزغاتقۇچى – ھەرىكەتلەر ئارقىسىدا دائىم ئىسلامىي سىمۋوللار بار ئىدى، لېكىن كۈنىمىزدە ھەرقانداق لائىك ئىدېئولوگىيە مۇنداق بىر قابىلىيەتنى نامايان قىلالىشى ناتايىن. پەلەستىنلىكلەر بۇ ھەقتە پەۋقۇلئاددىراق بولسا كېرەك، لېكىن ئۇلارنىڭ ئەھۋالى باشقىچىرەك. ھەتتا ئاخىرىقى پەيتلەردە ئۇلار ئارىسىدا ئىسلامچىلىق خاھىشى كۈچەيمەكتە. ئىسلام دۇنياسىدا تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي پۈتۈنلىشىش ئۈچۈن ئاساس يارىتىش نۇقتىسىدىن لائىكلىكنىڭ ئۆتمۈشى، بىر ئەۋلاد بۇرۇن كەڭ تۈردە كۈتۈلگەندىن بەكلا ئاجىزدۇر. بۇ سەۋەبتىن كۆپ قىسمىنىڭ چارە ئىزدەۋاتقانلىقىغا ھەيران قالماسلىق كېرەك،  لائىكلار، شۇئان مۇداپىئە ھالىتىدە بولۇش بىلەن بىرگە ،مۇسۇلمانلارنىڭ زور كۆپچىلىكى يەنىلا لائىك ھاكىمىيەتلەر قارمىقىدا ياشىماقتا ، بۇ ھاكىمىيەتلەر ھاكىمىيەتنى ئۇلارغا ئاسانلىقچە قايتۇرۇپ بەرمەيدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن، رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ كۈچى بولسا، ئىسلامىي ئەسلىيەت مەۋقەسى ۋە ھەرىكەتكە چاقىرىش قابىلىيىتىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ. رادىكال ئىسلامچىلار ھېچقانداق نەرسە ئۈچۈن بولمىسىمۇ ئۆزلىرىنى پىدا قىلىش جەھەتتە ئىچ-ئىچىدىن ۋە ئىستەكلىك بولۇشلىرى ۋەجىدىن ھۆرمەتلەنمەكتە. ئۇلار بۇنى نۇرغۇنلىغان مودېرن ئامىللار بىلەن بىرلەشتۈرگەنلىكلىرى ئۈچۈن «مودېرنلىققا» مەجبۇر بولغان لېكىن ئەنئەنىگە ھۆرمەت قىلىدىغانلار ۋە مودېرنلىشىشنىڭ پايدىلىرىدىن بەك زىيىنىغا شاھىت بولغانلارغا چاقىرىق قىلالايدۇ. بۇلار نۇرغۇن ياشلارنى ۋە يېڭىدىن شەھەرگە كۆچكەن سەھرالىقلارنى، تەرەققىي قىلىۋاتقان ئەللەرنىڭ كېلەچىكىدە رول ئوينايدىغان گۇرۇپپىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.