دۆلەتلەر نېمە ئۈچۈن مەغلۇپ بولىدۇ؟: كۈچ، باياشاتلىق ۋە يۇقسۇللۇقنىڭ يىلتىزى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىتابتا يەنە بەزىلەرنىڭ خىتاينىڭ سىغدۇرۇشچان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئورگانلار بىلەن ئەمەس ، بەلكى مۇستەبىتلىك ئاستىدا  ئىقتىسادنىڭ سىجىل ئېشىشىغا كاپالەتلىك قىلغىلى بولىدىغان باشقا بىر ئىقتىساد مودېلىنى ئوتتۇرىغا قويدى ۋە ئىسپاتلىدى، دەپ قارايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئەمما دارون ئاجەمئوغلى بۇ قاراشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن.  ئۇنىڭ قارىشىچە خىتاينىڭ ئىقتىسادى تەرەققىياتىدىكى سىرنىڭ رادىكال ئىقتىسادى ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق كوممۇنىزمنىڭ قاتمال  ئىقتىسادى تۈزۈمدىن يىراقلىشىپ  ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرۇش ۋە سودىغا ئىلھام بېرىدىغان ئورگانلارغا قاراپ تەرەققىي قىلغانلىقى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، گەرچە خىتاينىڭ سىياسىي ئورگانلىرى دىكتاتور ۋە ئېكسپلاتاتسىيەچى بولسىمۇ، ئىقتىسادى ئورگانلىرى بۇ خىل ئالاھىدىلىكلەردىن ئۇزاقلاشقان. بۇ سەۋەبتىن خىتاي كېيىنكى 30 يىلدا ئىقتىسادى جەھەتتىن تەرەققىي قىلغان. ئەمما خىتاي ئىقتىسادى ئورگانلىرىنىڭ «سىغدۇرۇشچان» ئالاھىدىلىككە قاراپ ئىسلاھ قىلىنىشى دىكتاتور سىياسىي ئورگانلار ئاستىدا ئېلىپ بېرىلماقتا ۋە بۇ ئەھۋال ئىشنى مۇرەككەپ ۋە قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدۇ (478-بەت). كىتابتا خىتاينىڭ بۇ مودېلى سوۋېت ۋە كورېيە بىلەن سېلىشتۇرۇلغان بولۇپ، گەرچە خىتاي ئىقتىسادى ئورگانلىرىنىڭ سوۋىتنىڭكىدىن سىغدۇرۇشچان بولسىمۇ، يەنىلا كوممۇنىست پارتىيەنىڭ ئىقتىسادى سىياسەتتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغانلىقىنى، بۇ سەۋەبتىن كورېيەگە ئوخشاش ئىشەنچلىك، سىستېمىلاشقان سىغدۇرۇشچان سەۋىيەگە يېتىشكە تېخى ئۇزاق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، ئەگەر خىتاينىڭ ئىقتىسادىنى سىجىل ئاشۇرۇپ مېڭىش پىلانى بولسا يەنىمۇ چوڭقۇر ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشقا ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى بولمىسا سوۋېت ئىتتىپاقىچە يولغا ئاسانلا كىرىپ قالىدىغانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرغان (477-بەت).
ئوخشاش تېما  6- بابتا ۋىنتسىيە ۋە قەدىمكى ئافېنا ھەققىدىكى بايانلاردا تىلغا ئېلىنغان. يەنى بۇ ئىككى شەھەر دۆلىتى سىغدۇرۇشچان ۋە ھوقۇق باشقىلار بىلەن ئورتاقلىشىلغان دەۋرلەردە گۈللىنىشنى باشتىن كەچۈرگەن. لېكىن مۇستەبىتلىككە ۋە ھوقۇق مەركەزىيەتچىلىكى باش كۆتۈرگەندە ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ھوقۇقنى قانۇنسىز ئىشلىتىشى ۋە بىر بىرى ئارىسىدا ئوتتۇرىسىدا تەسىر كۈچ تالىشىش رىقابىتى باش كۆتۈرۈلگەن ۋە دۆلەت ۋەيران بولغان (168-171 بەت). 7-بابتا بولسا ئەنگلىيەنىڭ گەرچە مۇتەئەسسىپ ۋە مەركەزىيەتچى سىياسىي سىستېمىسى قارشىلىق كۆرسەتكەن بولسىمۇ يەنىلا 1688-يىلىدىكى شەرەپلىك ئىنقىلابتىن كېيىن سىغدۇرۇشچان سىستېمىغا ئۆتۈش جەريانى بايان قىلىنغان ۋە ئەنگلىيەنىڭ بۇ ھالەتكە كېلىشىنىڭ سانائەت ئىنقىلابىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى ياخشى ئۆزلەشتۈرۈپ تىز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشىغا تۈرتكە بولغانلىقىنى تىلغا ئالغان (197-214).
8-بابتا ئوسمان ئىمپېرىيەسى ھەققىدە توختالغان. پادىشاھنىڭ ھوقۇقىنىڭ يۈكسەك دەرىجىدە مەركەزىيەتچى  بولۇشى ۋە ئىمپېراتورلۇقتا سۇلتاننىڭ ھوقۇقىنى چەكلەپ تۇرىدىغان ئورگان ۋە مېخانىزمىنىڭ بولماسلىقى سەۋەبىدىن  ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئورگانلارنىڭ قاتمال ۋە ئېكسپلاتاتسىيە خاراكتېرىگە ئىگە ئىكەنلىكى بايان قىلغان. مانا بۇ خىل سىياسىي تۈزۈم دۆلەتتە يېڭىلىق يارىتىش يوشۇرۇن كۈچىنى بوغۇپ قويغان. يەنە بىر تەرەپتىن ئوسمان ئىمپېرىيەسى شۇ دەۋردە  ياۋروپادا بارلىققا كېلىۋاتقان ئىدىيە ۋە پەن تېخنىكىدىكى يېڭىلىقلارنى ئەكىرىشكە ناھايىتى ئېھتىياتچان پوزىتسىيە تۇتقان چۈنكى بۇ تېخنىكلىق يېڭىلىقلارنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ھاكىمىيەتكە قارشى كۈچلەرنىڭ قولغا چۈشۈپ كېتىپ تەھدىت شەكىللەندۈرۈشىدىن ئەنسىرىگەن. كىتابتا بۇ خىل ئەنسىرەشنىڭ خىتاي، ئىسپانىيە، چاررۇسىيە ۋە ئاۋسترىيە-ۋېنگىرىيە ئىمپېرىيەلىرىدىمۇ ئوخشاش يۈز بەرگەنلىكىنى تىلغا ئالغان (230-236 بەت).
9-بابتا شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ھەققىدە بولۇپ ئاساسەن يۇقىرىدا تىلغان ئېلىنغان مەزمۇنلار ھەققىدە مۇلاھىزىلەر يۈرگۈزۈلگەن.  10-بابتا فىرانسىيە، ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە سىياسىي ۋە ئىقتىسادى ئورگان  ئىسلاھاتلىرىنىڭ ئېلىپ بېرىلغانلىقى ۋە بۇ دۆلەتلەرنىڭ ھوقۇق تارقاقلاشتۇرۇلغان ۋە سىغدۇرۇشچان ئىقتىسادى سىستېمىنى بەرپا قىلغانلىقى ھەققىدە توختالغان. بۇنىڭ تۈرتكىسىدە بۇ دۆلەتلەردە سانائەتلىشىش تەرەققىي قىلىپ ئىقتىسادى گۈللىنىش مەيدانغا كەلگەن (316-بەت). ئەمما بەزى دۆلەتلەر دىكتاتورىلىق ۋە مونوپول قىلىش يولىنى تاللىغان ۋە بۇنىڭ بىلەن  جەمئىيەتتىكى باراۋەرسىزلىك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك چېكىنىشنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن.
11-بابتا «پەزىلەت چەمبىرىكى The Virtue Circle » ، يەنى  ئاكتىپ ئىنكاسلار ئارقىلىق ئۆزىنى كۈچەيتىدىغان دىنامىكلار زەنجىرى مۇلاھىزە قىلىنغان. ئاپتورلار بۇ خىل «پەزىلەت چەمبىرەكى » نى بارلىققا كەلتۈرىدىغان ئامىللار ھەققىدە توختالغان بولۇپ كۆپ خىل قاراشقا ۋەكىللىك قىلىدىغان سىياسىي ئورگانلار، ھېچقانداق ئورگان ۋە  كۈچنىڭ بويۇنتۇرۇقىغا چۈشۈپ قالمىغان ئەدلىيە سىستېمىسى (قانۇن بويىچە باشقۇرۇش)، ئوخشىمىغان پىكىرلەرنى قوبۇل قىلالايدىغان دەۋرىيلىك مېخانىزم قاتارلىقلار ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ئامىللار بىرلىكتە دۆلەتتە پەزىلەت چەمبىرىكى ھاسىل قىلىدىغانلىقى ۋە بۇ چەمبەرنىڭ دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ نازارەت قىلىنىپ تۇرۇشى ۋە بۇ ئارقىلىق كەمچىللىكلىرىنى تولۇقلاپ ئۆزگىرىش ،  كىرىزىس ۋە يېڭىلىقلارغا ماسلىشىپ تۇرالايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان (368-370). 12-باب بولسا دەل بۇ ئەھۋالنىڭ تەتۈرى بولغان  «قاباھەت چەمبىرىكى -The Vicious Circle» ھەققىدە توختالغان ۋە يۇقىرىدىكى ئەھۋاللارنىڭ تەتۈرى بايان قىلىنىش بىلەن بىرگە بۇ خىل چەمبەردە ئېكسپلاتاتسىيە قىلغۇچى ۋە چەتكە قاققۇچى دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ بىر بىرىنى قوللايدىغان ۋە بىر-بىرىگە تايىنىدىغان مەنپەئەت زەنجىرىنىڭ شەكىللىنىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن (380-بەت).