ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش: شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېكىست، ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ۋە «تەنقىدىي سۆزلەم ئانالىزى» ئۇسۇللىرى قوللىنىلىپ تەھلىل قىلىنغىنىدا، خىتاينىڭ «ئۆتمۈشنى قايتا باشقىچە رامكىلاش» ئارقىلىق بۈگۈننى قانداق قۇراشتۇرۇپ چىقىدىغانلىقى ئاشكارىلىنىدۇ. يۈ شاڭپىڭنىڭ بايانىدا شەرقىي تۈركىستان تارىخى؛ ئىسلام ھۆكۈمرانلىق قىلغان بىر جۇغراپىيە بولۇشتىن چىقىرىلىپ، ئىسلامنىڭ «ۋاقىتلىق ۋە تاسادىپىي» بىر ئامىل ئىكەنلىكى، ئەسلى نورمىنىڭ بولسا دىنلارنىڭ «كۆپ خىللىق  قۇرۇلمىسى» ۋە «خىتاي مەدەنىيىتىگە ماسلىشىش» ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بىر لىنىيەنى بويلاپ قايتا رامكىلاپ چىقىلغان. بۇ تارىخقا باشقا رامكا تاقاش تاكتىكىسى، ئىككى تۈپ ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتكە خىزمەت قىلىدۇ: بىرىنچىسى، ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ ئىسلام بىلەن بولغان ئونتولوگىيەلىك (مەۋجۇتلۇق) رىشتىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئارقىلىق «يىلتىزىدىن ئۈزۈش» جەريانىنى تېزلىتىش؛ ئىككىنچىسى بولسا، ئىسلام ئېتىقادىنى يەرلىك ، تارىخىي بىر ئېتىقاد سىستېمىسى بولۇشتىن چىقىرىپ، دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك سۈزگۈچىدىن ئۆتكۈزۈلگەن ، «ئىسلاھ قىلىنغان»  بىر مەدەنىيەت ئېلېمېنتىغا ئايلاندۇرۇشتۇر.
ماقالىدە ئالدى بىلەن، يۈ شاڭپىڭ تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان تۆت باسقۇچلۇق تارىخىي تەرەققىيات سىزىقى (ئىپتىدائىي دىنلار دەۋرى، بۇددا دەۋرى، ئۆتكۈنچى دەۋر ۋە ئىسلامنىڭ باشقا دىنلار بىلەن بىرلىكتە مەۋجۇتلۇق دەۋرى) تىلغا ئېلىنىدۇ. ئارقىدىن، تېكىستتە قوللىنىلغان «ماسلىشىش» ، «يۇغۇرۇلۇش» ۋە «خىتايچىلىشىش»قا ئوخشاش ئۇقۇملارنىڭ، ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن قانداق قىلىپ
«ئوبراز قۇرۇلۇشى» (prestige              planning)     قورالى         ۋە «يوشۇرۇن تەھدىت» قورالى سۈپىتىدە رول ئوينايدىغانلىقى تەھلىل قىلىنىدۇ. يەنە، «كۆپ دىن بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» رېتورىكىسىنىڭ، ماھىيەتتە رايوندىكى ئىسلامىي كىملىكنى چەتكە قېقىش ۋە «بەش كىملىك» تەلىماتى رامكىسىدا سىياسىي ساداقەتنى مەجبۇرلاش تەشەببۇسى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. بۇ دائىرىدە ئانالىز، تارىخىي پاكىتلارنىڭ زامانىۋى مىللەت-دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىزىلىرى ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلاتسىيەسى ئۈچۈن  قانداق سۈيئىستىمال قىلىنغانلىقىنى ئاشكارىلاشنى نىشان قىلىدۇ.
1.ئۇقۇم رامكىسى ۋە سۆزلەم قوراللىرى
تۆۋەندە، تەنقىدىي سۆزلەم ئانالىزى ۋە ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق قائىدىلىرىگە ئاساسلانغان بىر يۈرۈش ئانالىز قوراللىرى ئارقىلىق خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ (جۇڭگو ئاخبارات ئاگېنتلىقى) ئىشلەپچىقارغان تارىخىي بايانى ۋە يۈ شاڭپىڭنىڭ سۆھبىتى چوڭقۇر  يېشىپ بېرىلىدۇ. دۆلەت بۇيرۇغىنى بويىچە يېزىلغان تارىخ ، ئۆتمۈشنى بۇرمىلاپلا قالماستىن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۈگۈننىڭ سىياسىي رېئاللىقىنى بەرپا قىلىدۇ. بۇ ئاساستا، يۈ شاڭپىڭنىڭ سۆھبىتىدە بايقالغان ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى دىن سىياسەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرىدىغان ئىستراتېگىيەلەرنى، تۆۋەندىكى تۆت ئاساسلىق ئۇقۇم بىلەن چۈشەندۈرۈپ بېرىش مۇمكىن:
ئا. ئۆتمۈشنى قايتا رامكىلاش (Reframing the Past)
بۇ ئۇقۇم، تارىخىي ۋەقەلەر ۋە جەريانلارنىڭ، مەۋجۇت سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئېھتىياجلىرى يۆنىلىشىدە تاللىنىشى، تەكىتلىنىشى، رەتكە تىزىلىشى ياكى قايتا شەرھلىنىشىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ جەرياندا تارىخ، ئوبيېكتىپ ۋە چىن  بىر سانلىق مەلۇمات توپلىمى بولۇشتىن چىقىپ، مەلۇم بىر مەقسەتكە يۈزلەنگەن بىر قۇرۇلمىۋى قورالغا ئايلىنىدۇ.كونسېكىست: يۈ شاڭپىڭنىڭ بايانىدا شەرقىي تۈركىستان تارىخى، مۇستەقىل خانلىقلار ياكى ئىسلامىي دۆلەتلىشىش جەريانلىرى ئۈستىدىن ئەمەس، «مەركىزىي خىتاي ھاكىمىيىتى بىلەن بىرلىشىش» ئوقىدا قايتا رامكىلىنىدۇ. «يىپەك يولى» مېتافورىسى كىچىكلىتىلىپ، رايوننى سىياسىي بىر سۇبيېكت (ئىگە) بولۇشتىن چىقىرىپ، پەقەتلا بىر «ئۆتۈشمە كارىدورى» سۈپىتىدە كودلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. بۇ رامكىلاش، رايوندىكى توقۇنۇشلارنى ۋە خىتاي مۇستەملىكىسىگە قارشى  قارشىلىقلارنى سۇسلاشتۇرىدۇ ۋە  «بىللە ياشاش» تېمىسىنى مۇبالىغىلىك ھالدا گەۋدىلەندۈرىدۇ. نەتىجىدە، بۈگۈنكى ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى، «تارىخىي ئىناقلىقنى بۇزغان ئامىللار(رادىكاللىق) غا قارشى بىر ئەسلىگە كەلتۈرۈش» سۈپىتىدە يوللۇق رەۋىشتە سۇنۇلۇۋاتقان بولىدۇ.
ب. نورماللاشتۇرۇش (Normalization)
نورماللاشتۇرۇش، سىياسىي ياكى ئىجتىمائىي جەھەتتىن «ھۆكۈمران»، «ئىمتىيازلىق» ياكى دۆلەت تەرىپىدىن «تەھدىت» دەپ قارالغان بىر ئامىلنىڭ (بۇ يەردە ئىسلام)،مۇقەددەسلىكتىن چىقىرىلىپ  ئادەتتىكىلەشتۈرۈلۈپ، ئۇنىڭ ئۆزگىچىلىكى ۋە بەرپا قىلغۇچى كۈچىنىڭ قولىدىن تارتىۋېلىنىش ئىستراتېگىيىسىدۇر.كونسېكىست: سۆھبەتتە ئىسلام ئېتىقادى، تەخمىنەن مىڭ يىلدىن بېرى رايوننىڭ ھۆكۈمران كىملىك قۇرغۇچىسى بولۇشىغا قارىماي؛ ئاتەشپەرەسلىك، مانى دىنى ۋە نېستورىيانچىلىققا ئوخشاش بۈگۈن مەۋجۇت بولمىغان دىنلار بىلەن ئوخشاش تەكشىلىكتە تىزىلىپ، «ئىستراتېگىيەلىك بىر كىچىكلىتىش»كە دۇچار قىلىنىدۇ. ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن بۇ، بىر «خۇنۇكلەشتۈرۈش» (banalization) تاكتىكىسىدۇر. ئىسلام، «شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ دۆلەت دىنى» بولۇشتىن چىقىرىلىپ، «رايونغا تارىخىي جەرياندا كېلىپ كەتكەن ئېتىقادلاردىن پەقەت بىرى» سەۋىيىسىگە چۈشۈرۈلىدۇ. بۇ بايان، ئىسلامنى رايوننىڭ «ئۆي ئىگىسى» سالاھىيىتىدىن «مېھمان» سالاھىيىتىگە چۈشۈرۈپ، دۆلەتنىڭ ئىسلام ئۈستىدىكى ئۆزگەرتىش خاراكتېرلىك مۇداخىلىلىرىنى (مەسچىت بىناكارلىقى، ئىبادەت تىلى قاتارلىقلار) قانۇنلۇق بىر مەمۇرىي تەرتىپكە سېلىشقا ئوخشىتىپ كۆرسىتىدۇ.
ج. ئىناۋەت قۇرۇلۇشى (Prestige Planning)