خىتاي  نېمە ئۈچۈن مەغلۇب بولغان ئىقتىسادىي مودېلدىن ۋاز كەچمەيدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بېيجىڭ قىسقا مۇددەتلىك پايدىنى كۆرۈشى مۇمكىن، ئەمما ئۇزۇن مۇددەتلىك زىياننى نەزەردىن ساقىت قىلماقتا[1]
مەنبە: تاشقى ئىشلار ژۇرنىلىنىڭ 2024- يىللىق سېنتەبىر، ئۆكتەبىر سانىدا ئېلان قىلىنغان.
ئۇلىنىش: https://www.foreignaffairs.com/china/chinas-real-economic-crisis-zongyuan-liu
يازغۇچى: زۇڭ يۈەن زوليۇ: زوڭيۈەن زو ليۇ تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ مورىس ر. گرىنبېرگ خىتاي تەتقىقاتى ئورنىنىڭ تەتقىقاتچىسى ۋە «دۆلەت فوندلىرى: جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى دۇنياۋى غايىلىرىگە قانداق مەبلەغ سالىدۇ؟» دېگەن كىتابنىڭ ئاپتورى.
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
2024-يىلى 9- ئاينىڭ ئاخىرىدا، خىتاي ھۆكۈمىتى كوۋېد 19 يۇقۇملۇق كېسىلىدىن كېيىنكى ئىقتىسادىي تەرەققىيات نىشانىغا يېتەلمىگەندىن كېيىن، كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي قوللاش ۋە رىغبەتلەندۈرۈش پىروگراممىلىرى ۋە تەدبىرلىرىنى يولغا قويدى. ھازىرغىچە بۇ پىروگرامما ۋە  تەدبىرلەر پاي بازىرىنى قوللاش، پۇل مۇئامىلە سىياسىتىنى يۇمشىتىش، چوڭ تىپتىكى دۆلەت كارخانىلىرى مۇئامىلە قىلىدىغان بانكىلارنى قايتا مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ۋە چەكلىك مالىيەۋى قوللاش پىروگراممىلىرى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.  مۇئاۋىن  مالىيە مىنىستىرى لياۋمىننىڭ بىلدۈرۈشىچە، مالىيەۋى قوللاش ۋە رىغبەتلەندۈرۈش پىروگراممىسى ۋە تەدبىرلىرىنىڭ ئومۇمىي مىقدارى ۋە تەپسىلاتلىرى ئامېرىكا سايلىمىدىن كېيىن، 11-ئايدا خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ يىغىنىدىن كېيىن ئاشكارىلىنىدىكەن. بېيجىڭ بۇ تەدبىرلەرنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق، خىتاي  خەلقى ۋە دۇنيا ئۇزۇندىن بۇيان  خەۋەردار بولغان بىر ئىشنى ئاخىرى ئېتىراپ قىلدى: خىتاي  ئىقتىسادى چوڭقۇر قىيىنچىلىققا دۇچ كەلمەكتە. خىتاي  رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ 2035-يىلىغا بارغاندا ئىقتىسادنى ئىككى ھەسسە  كۈچەيتىش ۋە كەڭ كۆلەملىك گۈللىنىشنى قولغا كەلتۈرۈش غايىسى بولغان «خىتاي  چۈشى» بەربات بولۇۋاتىدۇ.
ئەمما بۇ مالىيە تەدبىرلىرى ئۈنۈم بېرەرمۇ؟
خىتاينىڭ ھازىرقى ئەڭ جىددىي قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەسىلىسى ئىستېمالچىلارنىڭ ئىشەنچىنىڭ يوقىلىشى تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان ئىچكى تەلەپنىڭ ئاجىز بولۇشىدۇر. خىتايلىق ئىستېمالچىلار خەجلەشنى رەت قىلغاندا، ئۇلار نەقپۇل يىغىشقا باشلايدۇ، بۇ ئەھۋال ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىي جەھەتتىن مايىللىقى بولغان سودا-سانائەتچىلەرگە ھەددىدىن زىيادە مەبلەغ سېلىشى بىلەن بىرلىشىپ، خىتاينىڭ ئەڭ ئېغىر ئۇزۇن مۇددەتلىك قۇرۇلمىلىق مەسىلىسىنى، يەنى ئوشۇقچە سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىدۇ. مەن تاشقى ئىشلار ژۇرنىلىدا[2] 8-ئايدا كۆرسىتىپ ئۆتكىنىمدەك، ئىچكى تەلەپنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئوشۇقچە ئىقتىدارىنىڭ كۈچىيىپ كېتىشى خىتاينى تۇرغۇنلۇقتىن ساقلىنىش ئۈچۈن قۇتۇلۇشى كېرەك بولغان ئىقتىسادىي ھالاكەت ئايلانمىسىنى شەكىللەندۈردى. خىتاي  رەھبەرلىكى يېڭى مالىيە تەدبىرلىرىنىڭ ئىستېمالنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن  زۆرۈر ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە. ھالبۇكى، ھۆكۈمەت مالىيە قوللاش تەدبىرلىرى ئارقىلىق ئائىلىلەرگە بىۋاسىتە ياردەم بېرىشنى ئاساسەن سىرتتا قالدۇرۇپ، يەنىلا دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى كارخانىلارغا مەبلەغ سېلىشقا چىڭ ئېسىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىۋاتىدۇ.
خىتاينىڭ تەلەپ مەسىلىسىنىڭ تېگىدە ئاددىي پۇقرالارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالى ۋە كەلگۈسى توغرىسىدىكى ئەندىشىلىرىدىن كېلىپ چىققان ئىشەنچ كىرىزىسى ياتماقتا. 2017-يىلى، شى جىنپىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ۋەزىپىسىنى باشلىغان ۋە ئىقتىسادنى تېخىمۇ قاتتىق كونترول قىلغان يىلى، شەھەر ئائىلىلىرى كۈچلۈك ئىقتىسادىي ئۆسۈشنىڭ مېۋىسىدىن بەھرىمەن بولغان بولۇپ، تەسەررۇپ قىلغىلى بولىدىغان كىرىم تەخمىنەن ھەر سەككىز يىلدا بىر قېتىم ئىككى ھەسسە ئاشاتتى. بۈگۈنكى ياش ئائىلىلەرگە  نىسبەتەن، ئۇ ياخشى كۈنلەر كەلمەسكە كەتتى. 2024-يىلىغا كەلگەندە، ئوتتۇرىچە تەسەررۇپ قىلغىلى بولىدىغان كىرىم 2017-يىلىدىن باشلاپ پەقەت 50 پىرسەنت ئاشقان بولۇپ، ئىلگىرىكى ۋاقىتلاردىكىدىن زور دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن، ئۇنى يەنە بىر قېتىم ئىككى ھەسسە ئاشۇرىدىغان ۋاقىت  15 يىلغا سوزۇلۇپ كەتتى. بۇ ئاستىلاش ئىقتىسادىي پۇرسەتلەرگە نىسبەتەن شەكىللەنگەن تەۋرەنمەس ئۈمىدلەردىن ۋاز كېچىپ، ئىقتىسادىي ئۆسۈشنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە كۈچىيىۋاتقان بېسىملار تۈرتكىسىدە ھاسىل بولغان يېڭى رېئاللىققا يۈزلىنىشنى كۆرسىتىدۇ. خىتاينىڭ ھازىرقى يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن، ۋاقىت ماشىنىسىدىن باشقا نەرسە كېرەك بولمايدۇ، مۇزاكىرە قىلىنىۋاتقان مالىيە قوللاش پىلانلىرى خىتاينىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئائىلەلەرگە قارىتىلغان مالىيە ياردىمى تەمىنلىمەيدۇ.
ھەل قىلىنمىغان قىيىنچىلىقلار