ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەزكۇر ماقالىدە ئالدى بىلەن سېكۇلارلىشىش ۋە لايىكلىق ئۇقۇملىرىنىڭ قانداق مەنىنى بىلدۈرىدىغانلىقى ئېتىمولوگىيەلىك ۋە تارىخىي نۇقتىلارنى چىقىش قىلغان ھالدا مىساللار بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ. بۇ ئۇقۇملارنىڭ مەنىسى ئايدىڭلاشتۇرۇلغاندىن كېيىن بۇ ئىككى ئۇقۇم ئارىسىدىكى ئوخشماسلىقلار مۇھاكىمە قىلىنىدۇ
سېكۇلارلىشىش ئىجتىمائىي پەنلەر، پەلسەپە، ئىلاھىيەت ۋە قانۇنغا ئوخشاش نۇرغۇن ساھەدە پەرقلىق مەنىدە ئىشلىتىلىپ كېلىنىۋاتقان تالاش-تارتىشلىق ئۇقۇملاردىن بىرىدۇر. بولۇپمۇ ئىجتىمائىي پەنلەردە دىنغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان ئانالىزلاردا بىر-بىرىدىن تامامەن پەرقلىق ئىزاھلىنىپ كېلىنىۋاتقانلىقى كۆرۈلمەكتە.
سېكۇلارلىشىش خىتايچىغا «世俗化» دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، ئۇيغۇرچىغا خىتايچە ئاساس قىلىنىپ دىندىن خالىيلىشىش، دەھرىيلىشىش دەپ تەرجىمە قىلىنغان. ئۇيغۇرچىدا دەھرىيلىك، دىندىن خالىيلىق دېگەن تەرىقىدە ئىشلىتىپ كېلىنىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇقۇملارنىڭ مەلۇم ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت مۇھىتىدا شەكىللىنىدىغانلىقىنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا، بۇلارنى ئىككىنچى بىر خىل تىلغا تەرجىمە قىلغاندا ياكى ئىشلەتكەندە ئەسلىدىكى مەنىسىنى تولۇق يورۇتۇپ بېرەلمەيدىغانلىقى تەبىئىيدۇر.
سېكۇلارلىشىش مەلۇم مەزگىل ۋە زامان ئىچىدە دىننىڭ، دىنى ۋە مۇقەددەس نەرسىلەرنىڭ، ھەر تۈرلۈك ئېتىقادلارنىڭ ۋە مېتافىزىكىلىق كۈچلەر ۋە غايىۋى نەرسىلەرنىڭ جەمئىيەتتىكى نوپۇزى ۋە جەمئىيەتكە تەسىر كۆرسىتىش كۈچىنىڭ مەلۇم نىسبەتتە ئاجىزلىشىشنى كۆرسىتىدۇ . سېكۇلارلىشىش كەلىمىسىنىڭ ئېتىمولوگىيەسى ئوتتۇرا ئەسىر لاتىنچىسىدىكى « ساكۇلۇم»(saeculum)كەلىمىسىگە تۇتىشىدىغان بولۇپ، كۈنىمىزدە ئوخشىمىغان ئۈچ مەنىنى بىلدۈرىدۇ . بىرىنچى مەنىسى «ئەسىر، چاغ، دۇنيا» بولۇپ، ئىتالىيەچەدە (سېكولو-sekolo )، ئىسپانچە (سىگلو –siglo ) ۋە فىرانسۇزچە (سىئېكلې- siècle ) قاتارلىق تىللاردا مۇشۇ شەكىلدە ئىشلىتىلىدۇ. لاتىنچىدىكى « ساكۇلۇم»(saeculum) كەلىمىسىمۇ «زامان» ۋە «ماكان»مەنىلىرىنى بىلدۈرىدىغان بولۇپ، زامان دېيىلگەندە ھازىرنى يەنى مۇشۇ پەيتنى كۆرسىتىدىغان بولسا، ماكان دۇنيادا ۋە بۇ دۇنيالىقنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدىن سېكۇلار ئۇقۇمى بۇ دۇنيادا مەيدانغا كەلگەن چاغداش ۋەقەلەرنى، يەنى ھازىرقى زاماندا بولۇپ ئۆتكەن ۋەقە-ھادىسىلەرنى ئىپادە قىلىدىغان سۈپەت بولسا، سېكۇلارلىق بىر ئەھۋالنى ياكى ۋەزىيەتنى، سېكۇلارلىشىش بولسا بىر مۇساپە ياكى جەرياننى كۆرسىتىدۇ، سېكۇلارلىشىشنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئىپادىسى بولسا سېكۇلارىزم بولىدۇ. سېكۇلارلىق ۋە سېكۇلارلىشىشنى ئىپادىلەش ئۈچۈن يەنە «دۇنيانىڭ سېھىر قۇتىسىدىن قۇتۇلۇشى» ، «ئورگانلىشىش، جەمئىيەتتىكى قۇرۇلمىلارنىڭ ئىنچىكىلىشىپ پەرقلىشىشى»، «ئاپتونومىيەلىشىش»، «ئەقلىيەتچىلىك»، «ئىندىۋىدۇئاللىق»، «خۇسۇسىيلىشىش»، «نىسپىيلىشىش»، «بۇ دۇنياغىلا تەۋە بولۇش»، «ئېتىقادسىزلىق»، « چېركاۋ دىندارلىقىنىڭ يىمىرىلىشى»، «چېركاۋسىزلىشىش»، «ئاقارتىش دەۋرى ئەپسانسى»، «ئىنساننىڭ ئۆزىنى ئىلاھتىن قۇتۇلدۇرۇپ مۇستەقىللىشىشى»، «ھۇمانىزىم» ۋە «بۇ دۇنياغىلا مەركەزلىشىش»غا ئوخشاش ئۇقۇم ۋە ئىبارىلەرمۇ ئىشلىتىلىدۇ . بۇ ھەقتە تەتقىقات ئېلىپ بارغان لاررىي شاينېر سېكۇلارلىشىش ئۇقۇمىنىڭ ئالتە خىل مەنىدە ئىشلىتىپ كېلىنىۋاتقانلىقىنى دەيدۇ: «دىننىڭ جەمئىيەتتىكى ئورنىنىڭ ئاجىزلىشىشى»، «بۇ دۇنياغىلا ئەگىشىش»، «جەمئىيەتنىڭ دىن بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈشى»، «دىنى ئېتىقاد ۋە ئورگانلارنىڭ نوپۇزىنىڭ ئاجىزلاپ باشقا كۈچ ۋە قۇرۇلمىلارنىڭ باش كۆتۈرۈشى »، «دۇنيانىڭ مۇقەددەسلىكتىن خالىيلىشىشى» ۋە «مۇقەددەس ۋە دىنى جەمئىيەتتىن سېكۇلار جەمئىيەتكە ئۆتۈش» قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئىككىنچى مەنىسى چىركاۋ سىستېمىسىدا تۇرۇپ موناستىرلىق ھاياتىنى تاشلاپ، «دۇنيا»غا يۈزلەنگەن دىن ئۆلىمالىرى ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن «سېكۇلار»كەلىمىسىدۇر. موناستىرغا بېكىنىپ دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىىۋىتىنى ئۈزۈپ تەنھالىقنى تاللىغان ئاشقۇن پوپلاردىن پەرقلىق بولغان سېكۇلار پوپلار دۇنيا، خەلق ۋە جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە ئەھمىيەت بېرىشنى تەكىتلەپ، خەلق بىلەن ھەمنەپەس بولغان ۋە جەمئىيەتنىڭ مەسىلىلىرىگە دىننى چىقىش قىلغان ھالدا چارە تېپىشقا تىرىشقان. ئۈچىنچى مەنىسى بولسا، تارىخىي مۇساپىدە ياكى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ دىننىڭ جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىدە تايانچ كۈچ ۋە غول مەنبە بولۇشتەك فۇنكىسىيەسىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى كۆرسىتىدۇ. سېكۇلارلىشىشىنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكىنىڭ جەمئىيەت-دىن مۇناسىۋىتىنى نىسبەتەن ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرەلەيدىغانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ، ماقالىمىزنى سېكۇلارلىشىشنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكىنى چۆرىدىگەن ھالدا داۋاملاشتۇرىمىز .
سېكۇلارلىشىشقا زېمىن ھازىرلىغان ھادىسىلەر