شى جىنپىڭنىڭ تازىلىشىنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئۇنىڭ توختاش ئېھتىماللىقىنىڭ تۆۋەن بولۇشىدىكى سەۋەبلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بېسىم ۋە يۈك: ھوقۇقنىڭ مەركەزلىشىشى ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش مەغلۇبىيەتلىرى بىلەن بىرلىشىپ، رەھبەرنىڭ كادىرلارنىڭ نارازىلىقىنىڭ ئۆز ھوقۇقىغا تەسىر يەتكۈزۈشىدىن ئەندىشە قىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. تازىلاش ھەرىكەتلىرى قورقۇنچ ھاسىل قىلىپ، پوتېنسىيال رەقىبلەرنى ياكى تەنقىدچىلەرنىڭ زۇۋانىنى ئېتىدۇ. ئەمما بۇ ھالەت كادىرلارنى تەشەببۇسكارلىق كۆرسىتىشتىن توسۇپ، سىياسەت تۈزۈش ۋە يۈرگۈزۈشنىڭ سۈپىتىنى تۆۋەنلىتىدۇ، بۇ بولسا يەنە تېخىمۇ كۆپ خاتالىقلارغا ۋە كىرىزىسلارغا، شۇنداقلا تېخىمۇ كۆپ تازىلاش ھەرىكەتلىرىگە سەۋەب بولىدۇ.
ھوقۇقنى كونترول قىلىش: ھاكىممۇتلەق رەھبەر ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى، بولۇپمۇ بىخەتەرلىك، ھەربىي ۋە ساقچى ساھەسىدىكىلەرنى تازىلايدۇ، چۈنكى ئۇ دۆلەت مەجبۇرلاش ئاپپاراتلىرىنى مۇتلەق كونترول قىلىشقا موھتاج.
گۇناھكار ئۆچكىلەرنى يېتىشتۈرۈش: تازىلاش ھەرىكەتلىرىنىڭ نىشانلىرى رەھبەرنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش مەسىلىلىرى ئۈچۈن تەييار گۇناھكارلارنى تەمىنلەيدۇ. شى جىنپىڭ ئۈچۈن ئۇلار «چىرىك كادىرلار»، ئۇلارنىڭ بۇزغۇنچىلىقى سىياسەت مەغلۇبىيەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە ئۇلۇغ رەھبەرنىڭ ھوقۇقىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەشنى زۆرۈر ۋە تېخىمۇ قانۇنىي قىلىدۇ.
ساداقەتكە بولغان توختاۋسىز گۇمان: شى جىنپىڭ ھوقۇقنى قانچە مەركەزلەشتۈرگەنسېرى، ئۇنىڭ قول ئاستىدىكىلەرنىڭ ساداقىتىگە بولغان گۇمانىمۇ شۇنچە كۈچىيىدۇ. بۇ بىر خىل پارانويا (paranoia) غا ئايلىنىپ، توختاۋسىز تازىلاشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
تاشقى بېسىم ۋە ئىچكى بۆلگۈنچىلىك ئەندىشىسى: خىتاي دۇچ كېلىۋاتقان خەلقئارالىق جىددىي ۋەزىيەت، بولۇپمۇ ئامېرىكا بىلەن بولغان رىقابەت، شى جىنپىڭنىڭ ئىچكى مۇقىملىق ۋە ساداقەتكە بولغان تەلىپىنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. ئۇ ھەر قانداق ئىچكى بۆلۈنۈشنىڭ تاشقى كۈچلەر تەرىپىدىن سۇيىئىستېمال قىلىنىشىدىن ئەندىشە قىلىدۇ
.ئىدىيەۋى كونتروللۇق: تازىلاش ھەرىكىتى پەقەت جىسمانىي جەھەتتىن يوقىتىشلا ئەمەس، بەلكى پارتىيە ئىچىدە شى جىنپىڭ ئىدىيەسىگە مۇتلەق بويسۇنىدىغان بىر سىياسىي كەيپىيات يارىتىشنىمۇ مەقسەت قىلىدۇ. بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر جەرياندۇر.
. «ستالىن لوگىكىسى» نىڭ ئورگانلىق ئاساسلىرى:
مەشرۇئىيەت كەملىكى (Legitimacy Deficit): كوممۇنىستىك سىياسىي سىستېما دائىم «مەشرۇئىيەت كەملىكى» دىن ئەندىشە قىلىدۇ، چۈنكى رەھبەر ئوچۇق-ئادىل رىقابەت بولماستىن ھوقۇققا ئېرىشىدۇ، شۇنداقلا ئۇنىڭ ھوقۇقىنى ساقلاپ قېلىشقا ھېچقانداق ئاساسىي قانۇن كاپالىتى يوق. بۇ ئەھۋال ھوقۇقنى توختاۋسىز مەركەزلەشتۈرۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ھوقۇقنىڭ ھەددىدىن زىيادە مەركەزلىشىشى ۋە ناچار ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش: رەھبەرلەرنىڭ شەخسىي ھوقۇقى قانچە مەركەزلەشتۈرۈلسە، ئۇلارنىڭ كونترولسىزلىقى شۇنچە كۈچىيىپ، قارارلىرى شۇنچە ئۆز بېشىمچىلىققا ئايلىنىدۇ، نەتىجىدە ئۇلارنىڭ ھاكىمىيىتى تېخىمۇ كۆپ بالايىئاپەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشتە قانچە كۆپ بالايىئاپەت يۈز بەرسە، دىكتاتور ھوقۇقىنىڭ يەنىلا يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى ۋە ھالىتىنىڭ بىخەتەر ئەمەسلىكىنى ھېس قىلىدۇ، شۇڭا ئۇ شەخسىي ھوقۇقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشى كېرەك، بۇ بولسا تېخىمۇ كۆپ سىياسىي تازىلاش ھەرىكەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
شەخسكە چوقۇنۇش: كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ پۈتۈن ھوقۇق سىستېمىسى رەھبەرنىڭ شەخسىي ھوقۇقىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن يېتەرلىك ۋە كۈچلۈك ئورگانلىق ۋاسىتىلەر بىلەن تەمىنلەيدۇ. شەخسكە چوقۇنۇش بۇنىڭ بىر ۋاسىتىسى بولۇپ، ستالىن ۋە ماۋزېدۇڭنىڭ دەۋرىدە كۆرۈلگەن. ھازىرمۇ شى جىنپىڭنىڭ شەخسكە چوقۇنۇش ئالاھىدىلىكى بار بولۇپ، ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشتىكى بالايىئاپەتلەر بۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلماستىن، بەلكى ئۇنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ تازىلاش ھەرىكىتى ئۇنىڭ ھوقۇقنى مۇستەھكەملەش، ئارمىيەنىڭ جەڭگىۋارلىقىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە ھەر قانداق يوشۇرۇن تەھدىتنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى. بۇ ھەرىكەتنىڭ نىشانى، دائىرىسى ۋە قوللىنىلغان ۋاسىتىلىرىگە قارايدىغان بولساق، ئۇنىڭ قىسقا مۇددەت ئىچىدە توختاپ قېلىشى ناتايىن. ئەكسىچە، سىستېمىلاشقان چىرىكلىك، ساداقەتكە بولغان توختاۋسىز گۇمان ۋە كۈچىيىۋاتقان ئىچكى-تاشقى بېسىملار بۇ تازىلاشنىڭ يەنىمۇ داۋاملىشىدىغانلىقىنى ۋە ھەتتا تېخىمۇ كەسكىنلىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. گەرچە بۇ تازىلاشنىڭ ئارمىيەنىڭ جەڭگىۋارلىقى ۋە ئىچكى ئىتتىپاقلىقىغا كۆرسىتىدىغان سەلبىي تەسىرى ھەققىدە مۇنازىرىلەر بولسىمۇ، شى جىنپىڭ ئۈچۈن سىياسىي ساداقەت ۋە مۇتلەق كونتروللۇق ھەممىدىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
سىياسىي تەقدىرى ئۈچۈن مۇجادىلە قىلىۋاتقان ھەر قانداق مىللەت ئۈچۈن، قارشى تەرەپ ئىچىدىكى ھەر قانداق بىر خاتالىق ياكى ئاجىزلىق بىر يوشۇرۇن پۇرسەت ھېسابلىنىدۇ. مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، مەزكۇر يازمىدا تىلغا ئېلىنغان شى جىنپىڭنىڭ شەخسىي نوپۇزىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ئۆز ئىچىدە ئېلىپ بارغان بۇنداق تازىلاش ھەرىكىتى، بىر تەرەپتىن ئۇنى خىتاينىڭ ئەڭ كۈچلۈك مۇستەبىت پادىشاھىغا ئايلاندۇرغاندەك قىلسىمۇ، شۇنداقلا، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تېخىمۇ ئېغىر زۇلۇمدا قېلىشىدىن دېرەك بەرسىمۇ،  يەنە بىر تەرەپتىن، ئۆز ئىچىدە ئۇنىڭغا قارشى يوشۇرۇن ئۆكتىچىلەرنى شەكىللەندۈرۈشى، شەخس مەركەزلىك باشقۇرۇشنىڭ نۇرغۇن خاتا قارارلارغا سەۋەب بولۇشى مۇقەررەردۇر. بۇنداق ئەھۋال ماھىيەتتە شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن بىر پۇرسەتتىن بېشارەت بېرىدۇ، مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، دۈشمەننىڭ خاتالىقلىرىغا ھەر ۋاقىت سەزگۈر تۇرۇش شەرقىي تۈركىستان داۋا ئادەملىرى ئىنتايىن مۇھىم بىر ئىشتۇر.