رەقىبىڭنى بىل، ئۆزۈڭنى بىل:  خىتاي پەيدا قىلغان مەسىلىلەرنى توغرا باھالاش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رەقىبىڭنى بىل، ئۆزۈڭنى بىل:  خىتاي پەيدا قىلغان مەسىلىلەرنى توغرا باھالاش[1]
جۇد بلانچېت ۋە رايان ھاس[2]
تەرييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
مۇھەررىر: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۇنيا لىدېرلىقىغا چىققاندىن بېرى، ئامېرىكالىق رەھبەرلەر دۆلەتنىڭ ئاجىزلىشىۋاتقانلىقى ۋە رەقىبلىرىدىن كېيىن قېلىۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى ئەندىشىلەرگە داۋاملىق دۇچ كەلدى. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1957-يىلى سپۇتنىك سۈنئىي ھەمراھىنى قويۇپ بېرىشى بۇنداق قورقۇشلارنى ۋە ئەندىشىلەرنى قوزغىدى، 1960-يىللاردىكى سوۋېت كېڭىيىشى تەھدىتىمۇ ئوخشاش تەسىر پەيدا قىلدى. 1980-يىللاردا ۋاشىنگتون ئامېرىكا سانائىتىنىڭ ياپونىيە ئىقتىسادىي كۈچى بىلەن رىقابەتلەشمەسلىكىدىن ئەندىشە قىلدى. ھەتتا 1992-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىنمۇ، «خارۋارد بىزنېس رىۋيۇ» ژۇرنىلىدا «ئامېرىكا ئاجىزلىشىۋاتامدۇ؟» دېگەن تېمىدا ماقالە ئېلان قىلىندى.
بۈگۈنكى كۈندە، بۇ ئاجىزلىشىش ئەندىشىسى ئامېرىكا دېموكراتىك سىستېمىسىدىكى يېڭى ئاجىزلىقلار ۋە خىتاينىڭ زورىيىۋاتقان كۈچى توغرىسىدىكى خەۋپسىرەشلەر بىلەن چەمبەرچاس باغلاندى. بۇ ئىككى ئەندىشىنىڭ ئاساسى بار  ئىدى، ئەلۋەتتە. گەرچە ئامېرىكالىق سايلىغۇچىلار دېموكراتىيەگە بولغان تەھدىتلەرنىڭ مەنبەسى ھەققىدە ئوخشاش پىكىردە بولمىسىمۇ، ئۇلار ئاساسەن دۆلەت دېموكراتىك ئورگانلىرىنىڭ ئامېرىكا ئارزۇسىنىڭ ۋەدىلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئىقتىدارىدىن گۇمانلىنىشماقتا. ئۆكتەبىردىكى گاللۇپ تەكشۈرۈش نەتىجىسى كۆرسەتكەندەك، ئامېرىكالىقلارنىڭ تۆتتىن ئۈچ قىسمى دۆلەتنىڭ تەرەققىيات يۆنىلىشىدىن نارازى ئىكەن. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي تەڭسىزلىك، ئىش ھەققىنىڭ مۇقىملاشماسلىقى، قانۇن چىقىرىش توسالغۇسى، سىياسىي قۇتۇپلىشىش ۋە پوپۇلىزم (خەلققە تەخسىكەشلىك خاھىشى) قاتارلىق ئېغىر يۈكلەر ئاستىدا قىينىلىۋاتقان ئامېرىكانىڭ ئەكسىچە، ئۆزىنىڭ كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك پىلانلىرىنى زور دەرىجىدىكى ھەربىي كېڭىيىش بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئالغا باسماقتا. ئۆتكەن 30 يىل ئىچىدە، خىتاي ھەقىقەتەن ئۆزىنى دۇنيانىڭ ئىشلەپچىقىرىش مەركىزى سۈپىتىدە تونۇتتى ۋە دۇنيا ئىشلەپچىقىرىشىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىپ، بەزى ئىلغار تېخنىكا ساھەلىرىدە يېتەكچى ئورۇنغا چىقتى. 2023-يىلى خىتاي دۇنيانىڭ 60 پىرسەنتكە يېقىن توكلۇق ماشىنىسى، 80 پىرسەنت باتارېيە ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى تېخنىكىسىدا ئىشلىتىلىدىغان ۋافېرلارنىڭ 95 پىرسەنتتىن ئارتۇقىنى ئىشلەپچىقاردى. شۇ يىلى، ئۇ ئۆز ئېنېرگىيە تورىغا 300 گىگاۋات شامال ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى قوشتى – بۇ ئامېرىكادىن يەتتە ھەسسە كۆپتۇر. بۇ دۆلەت يەنە دۇنيا ئىقتىسادىغا مۇھىم بولغان ئاساسلىق مىنېراللارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ قېزىش ۋە تاۋلاش ھوقۇقىنى كونترول قىلىدۇ ھەمدە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تېز سۈرئەتلىك پويىز تورى ۋە ئەڭ ئىلغار 5G سىستېمىلىرى قاتارلىق زامانىۋى ئۇل قۇرۇلمىلارغا ئىگە.
ئامېرىكانىڭ مۇداپىئە سانائىتى ئېھتىياجنى قاندۇرۇشتا قىينىلىۋاتقان ئەھۋالدا، خىتاي كۆرۈلۈپ باقمىغان سۈرئەتتە قورال ئىشلەپچىقارماقتا. ئۆتكەن ئۈچ يىل ئىچىدە، ئۇ 400 دىن ئارتۇق زامانىۋى ئۇرۇش ئايروپىلانى ياسىدى، يېڭى يوشۇرۇن بومباردىمانچى ئايروپىلان ياساپ چىقتى، گىپېرئاۋازدىن تېز راكېتا ئىقتىدارىنى نامايان قىلدى ۋە راكېتا زاپىسىنى ئىككى ھەسسە كۆپەيتتى. ھەربىي ئانالىتىك سېت جونسنىڭ مۆلچەرلىشىچە، خىتاي ھازىر ئامېرىكادىن بەش-ئالتە ھەسسە تېز سۈرئەتتە قورال توپلىماقتا ئىكەن.
بەزى كۆزەتكۈچىلەرنىڭ قارىشىچە، بۇنداق ئىلگىرىلەشلەر خىتاي ھۆكۈمەت سىستېمىسىنىڭ 21-ئەسىرنىڭ تەلەپلىرىگە ئامېرىكانىڭكىدىن بەكرەك ماس كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي رەھبەرلىرى «شەرق كۆتۈرۈلۈۋاتىدۇ، غەرب چۈشكۈنلىشىۋاتىدۇ» دېگەن شوئارنى توختىماي جاكارلىماقتا؛ ھەتتا بەزى ئامېرىكا رەھبەرلىرىمۇ بۇ مۆلچەرنى مۇقەررەر دەپ قارىماقتا. بىراق، بۇنداق كەڭ دائىرىلىك خۇلاسىگە كېلىش ئېغىر خاتالىق بولىدۇ. خىتاينىڭ تەرەققىياتى ۋە كۈچى زور بولسىمۇ، ئۇنىڭ تەڭپۇڭلۇق جەدۋىلىدە مەجبۇرىيەتلىرىمۇ مەۋجۇت. بۇلارنى مۈلۈكلىرى بىلەن بىرگە تەھلىل قىلماي تۇرۇپ، ئامېرىكانىڭ ھەقىقىي ئورنىنى باھالاش مۇمكىن ئەمەس. ھەتتا ئەڭ كۈچلۈك گېئوپولىتىك رەقىبلەرنىڭمۇ يوشۇرۇن ئاجىزلىقلىرى بار. شۇڭا رەھبەرلەر رەقىبلىرىنىڭ كۈچلۈك تەرەپلىرىگىلا ئەمەس، ئاجىز تەرەپلىرىگىمۇ زېرەكلىك بىلەن دىققەت قىلىشى كېرەك.
خىتاي كۈچلۈك ۋە تەسىرلىك دۇنياۋى ئويۇنچى بولۇشنى داۋاملاشتۇرسىمۇ، ئۇنىڭ تەرەققىياتىنى زور دەرىجىدە مۇرەككەپلەشتۈرىدىغان نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقى ئېنىق. ئون يىللىق ئاستا ئۆسۈشتىن كېيىن، خىتاي ئىقتىسادى مالىمانچىلىق، كۆچمەس مۈلۈك بازىرى، ئېشىۋاتقان قەرز، چەكلىك يەرلىك ھۆكۈمەت مالىيەسى، تۆۋەنلەۋاتقان ئۈنۈمدارلىق ۋە تېزلىكتە قېرىۋاتقان نوپۇستىن كەلگەن بېسىملارغا دۇچ كەلمەكتە. بۇلارنىڭ ھەممىسى بېيجىڭنىڭ مۇرەككەپ قارارلار قوبۇل قىلىشىنى تەلەپ قىلماقتا. چەت ئەلدە، خىتاي رايونلۇق ھەربىي كەسكىنلىك ۋە تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەرنىڭ كۈچەيگەن نازارىتى ھەم قارشىلىقىغا دۇچ كەلمەكتە. راست، ئۆتكەن يىگىرمە يىلدىكى خىتاينىڭ گۈللىنىشىگە تۈرتكە بولغان ئاساسىي شارائىتلارنىڭ بەزىلىرى يوقىلىۋاتىدۇ. ئەمما ئەپچىل سىياسەت تۈزۈشنى تەلەپ قىلىدىغان بۇ يېڭى قىيىنچىلىقلار پەيدا بولۇۋاتقان مەزگىلدە، شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈشى سىياسىي مۇنازىرىلەرنى چەكلەپ، تېخنىكا مۇتەخەسسىسلىرىنى چەتكە قېقىپ، نەتىجىدە پاسسىپ ۋە خاتالىققا مايىل سىياسەت تۈزۈش جەريانىنى شەكىللەندۈردى. خىتاي ياشلىرى نىشانلىرىغا يېتىش پۇرسەتلىرىنىڭ تارىيىۋاتقانلىقىدىن ئازابلانماقتا. بۇ ئەھۋال دۆلەت رەھبەرلىكى ئۆزگەرمىگۈچە ياخشىلانمايدۇ، ئەمما بۇنداق ئۆزگىرىش يېقىن كەلگۈسىدە يۈز بېرىدىغاندەك كۆرۈنمەيۋاتىدۇ.