ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاللاھ، ئادەمنىڭ نەسلىنى بېلىدىن ئىنسان شەكلىدە چىقارغان، ئۇلارغا ئەقىل بەرگەن، خىتاپ قىلغان، ئىمانغا بۇيرۇپ كۇپرىدىن مەنئى قىلغان. ئۇلارمۇ ئۇنىڭ « رەب » ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلغان. بۇ ئۇلارنىڭ ئىمانىدۇر. ئەنە شۇلار بۇ فىترەت ئۈستىدە تۇغۇلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن كۇپۇرغا مۇپتىلا بولغۇچىلار بۇ فىترىتىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراتقۇچىلاردۇر. ئىمان ئېيتقان ۋە تەستىق قىلغۇچىلار بولسا بۇ فىترەتكە سادىق بولغۇچىلاردۇر .
سۇبقى، فىترەتنى ئىنساننىڭ دىننى قوبۇل قىلىشىغا تۈرتكە بولغان توغرا تەبىئىتى دەپ ئىزاھلىغان ۋە ئىسلام ئالىملىرىنىڭ قاراشلىرىنىڭ ئاساسىي جەھەتتە مۇشۇنداق ئىكەنلىكىنى ئىپادىلىگەن .
ئىسلام ئالىملىرىنىڭ « نەپس »كە مۇناسىۋەتلىك ئېنىقلىمىلىرى يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان فىترەت ھەققىدىكى ئىزاھاتلارغا ماس كېلىدۇ. بۇ ئېنىقلىمىدا پەلسەپەۋى ئەنئەنىنىڭ تەسىرى كۆرۈلمەكتە. ئوسمانى ئالىملىرىدىن ھادىمىنىڭ نەپس ھەققىدىكى ئېنىقلىمىسى بۇنىڭغا مىسال بولالايدۇ:
نەپس، گەرچە يارىتىلىشنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە ئىلىمدىن يوقسۇل بولسىمۇ، لېكىن ئىدراك قىلىشقا تەييار ۋە قابىلىيەتلىكتۇر. بۇ « ھەيۇلانى ئاقىل » دەپ ئاتىلىدۇ. چۈنكى كىچىك بالىلاردا ئەھۋال مۇشۇنداقتۇر. كېيىن نەپس ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئۇقۇملارنى ئاڭقىرىغان ۋاقىتتا، ئۇ « مەلەكە ئىتىبارىيلە ئاقىل » دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇقۇملارنى ئاڭقىرىغان ۋە ئۇلارنى خالىغان ۋاقىتتا چۈشەنگىدەك ۋە ئۆزلەشتۈرەلىگۈدەك بولغاندا، بۇ « بىل فىئىل ئاقىل » دەپ ئاتىلىدۇ. ئاندىن نەزەرىيەۋى شەيئىلەر ئۇ نەپس يېنىدا تەييار بولغان ۋە ئۇنى كونترول قىلالايدىغان ھالغا كەلگەندە ئۇ « ئاقلى مۇستەفاد » دەپ ئاتىلىدۇ.
ئالىملار فىترەت سۆزىگە بەرگەن بۇ مەنىلەر ئومۇمەن رۇم سۈرىسى 30 – ئايەتكە ئاساسلىنىدۇ:
« باتىل بولغان ھەر قانداق نەرسىدىن يۈز ئۆرۈپ، ھەنىف بولغان دىنغا يۈزلەنگىن ۋە ئاللاھ ئىنسان ۋۇجۇدىغا يەرلەشتۈرگەن فىترەتكە مۇۋاپىق ئىش قىلغىنكى، ئاللاھنىڭ بەخش ئەتكىنىدە بۇزۇلۇش سادىر بولمىغاي. بۇ سەھىھ ( توغرا ) دىننىڭ مەقسىتىدۇر. لېكىن ئىنسانلارنىڭ تولىسى بىلمەيدۇ. »
ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان « فا – تا – را » پېئىلى ئەرەپچىدە جەبەلە ( ۋۇجۇدقا چىقىرىش، مەيدانغا كەلتۈرۈش ) پېئىلى بىلەن مەنىداشتۇر. يارىتىش، ئىنساننىڭ تەبىئىتىگە سىڭىش دېگەنلىكتۇر. بۇ مەنىداشلىقنى چىقىش قىلىپ، ماتۇرىدى فىترەت كەلىمىسىگە « مەرىپەتۇللاھ » دېگەن مەنىنى بەرگەن. ماتۇرىدىنىڭچە « فا – تا – را » ئىلىم خاراكتېرلىك كودلاشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مانا بۇ ئاللاھنىڭ مەۋجۇتلىقى ۋە بىر ئىكەنلىكىدىن تارتىپ مەۋجۇتلۇقنى داۋاملاشتۇرىدىغان مەۋجۇدىيەت كودلىرىنىڭ مەنبەسىدۇر. يەنى:
فىترەتۇللاھ، ئاللاھ ئىنساندا بار قىلغان مەرىپەتۇللاھ ۋە ھەر ئۆسمۈرگە بەخش ئەتكەن ئىدراك قىلىش ھالىتى بولۇپ، بالىلار ئۇ ئارقىلىق رەببىنىڭ رۇبۇبىيىتىنى ( رەببىنىڭ پەرۋىش قىلغۇچى، ئېھتىياجىنى قامدىغۇچى ) ۋە ۋەھدانىيىتىنى ( بىر ۋە يېگانە ئىكەنلىكىنى ) ئاڭقىرىدۇ. بۇ مەرىپەت، خۇددى بوۋاق ۋاقتىدا ئۆزلىرى ئۈچۈن غىزا بولغان سۈتنى ئانىنىڭ كۆكسىدىن ئېمىش ئېڭىنى ئاللاھنىڭ ئىنسانغا ئاتا قىلىشىغا ئوخشايدۇ. چۈنكى ھەزرىتى پەيغەمبەر فىترەت ھەققىدىكى ھەدىسىدە بۇنى نەزەردە تۇتقان. ئاللاھنىڭ تاغلاردا تەسبىھ، ۋە ئۇنىڭغا ھەمد ئېيتىش ئېڭىنى يارىتىشىمۇ مانا مۇشۇنداقتۇر. لېكىن ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئاتا – ئانا بالىنى ئۆزلىرىگە ئوخشاش قىلىپ چوڭ قىلىدۇ ۋە ئۇنى ئەسلى فىترىتىدىن يىراقلاشتۇرىدۇ.
بۇ ئىزاھاتقا ئاساسلانغاندا، ئىنسان تەجرىبىسى فىترەتنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرمەيدۇ. ئەكسىچە بۇ فىترەتكە ئۇيغۇن بولۇش، ھاياتنى نېگىزلىك خاراكتېرغا ئىگە قىلىدۇ. فىترەت ئۇقۇمىنىڭ ھەم ماتۇرىدا، ھەم غەززالىدا جەلەبە ( ئاساسلىق خاراكتېر كودلىرى ) سۈپىتىدە بېرىلىشى مۇنداق مەنىنى ئىپادىلەيدۇ: ئىنسان بولۇشنىڭ ئاساسلىق ئۇلى فىترەتتۇر. ھاياتنىڭ داۋاملىشىشى ئۈچۈن كېرەك بولغان باشقا شەيئىلەر نورمال ئىجتىمائىي تۇرمۇش ئىچىدە قولغا كەلتۈرۈلىدۇ. غەززالىنىڭ « مۇنقىز »دىكى تۆۋەندىكى سۆزلىرى بۇ نۇقتىنى ئەكس ئەتتۈرمەكتە:
« بىلىڭلاركى، فىترەت نۇقتىسىدىن ئىنسان جەۋھىرىنىڭ ئىچى قۇرۇق بولۇپ، ئاللاھ ياراتقان كائىناتقا مۇناسىۋەتلىك بىرەر ئىلىم ئۇنىڭدا يوق. »
بىزنى بىلىمگە ئېرىشىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلغان ئەقىل ۋە قەلبتىن ئىبارەت قابىلىيەتلىرىمىز، فىترەتنىڭ ۋارىيانتلىرىدۇر. ھەر شەيئى ئۇ يەرگە نەقىشكە ئوخشاش ئويۇلغان. ئاندىن بىر سەۋەب ئوتتۇرىغا چىقماقتا ۋە ئۇ يەرگە كەشتىلەنگەنلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا تۈرتكە بولماقتا. غەززالى بۇنى تۆۋەندىكىدەك بايان قىلماقتا:
« بارلىق ئۇچۇرلار بىز تۇغۇلۇشتىنلا ئىگە بولغان بۇ ئىقتىدارىمىزغا كەشتىلەنگەن. لېكىن بۇلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى مەلۇم سەۋەبنى تەقەززا قىلماقتا. »
« ئاللاھ سىلەرنى ئاناڭلارنىڭ قارنىدىن چىقارغاندا سىلەر ھېچنەرسىنى بىلمەيتتىڭلار. سىلەرنى شۈكۈر قىلسۇن دەپ سىلەرگە ئاڭلايدىغان قۇلاق، كۆرىدىغان كۆز ۋە ھېس قىلىدىغان قەلب ئاتا قىلدى. » مەزكۇر ئايەتنى يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان نۇقتىدىن تۇرۇپ چۈشىنىشكە بولىدۇ. ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان « سىلەر ھېچنەرسىنى بىلمەيتتىڭلار » جۈملىسى، ئىنساننىڭ مەۋجۇدىيەت ( شەيئىلەر ) ھەققىدىكى بىلىم بىلەن دۇنياغا كۆز ئاچمىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە.