ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئىسلام قانۇنى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

م.راشىت ئاكپىنار
خەۋەرلىشىش تېخنىكىسىنىڭ ئەڭ يىرڭى مەھسۇلاتى بولغا ئىجتىمائىي تاراتقۇ، 21- ئەسىر مودېرن كىشىلىرىنىڭ ئىجتىمائىي مۇھىتقا بولغان پوزىتىيسىيە ۋە كۆز قارشىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. ئىجتىمائىي تاراتقۇ كىشىلەرنى كىچىكىدىن تارتىپلا ئارىلىشىپ كىلىۋاتقان دوستلىرى بىلەن پىكىر ئالماشتۇرۇش پۇرسىتىگە ئىگە قىلىپ، ئۇلارنى يېڭى مۇناسىۋەت مۇھىتىغا ئېرىشتۈردى. شۇنداقلا كىشىلەرنى خالىغان ئىسىمنى قوللىنىپ قارشى تەرەپ بىلەن ئالاقىلىشىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى. بۇنىڭ بىلەن بىرۋاقىتتا ئىجتىمائىي تاراتقۇ سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بىرقاتار مەسىللەرمۇ تالاش تارتىش قىلىنىشقا باشلىدى. بۇ ماقالىدە دىننى جەھەتتىن تەتقىق قىلىنىشى زۆرۈر دەپ قارالغان بۇ مەسىلىلەر قەلەمگە ئىلىنىدۇ ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ  پىقھى نۇقتىدىن مۇلاھىزە قىلىنىدۇ. بۇ كاتىگورىيەدە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ، ئىسلام كۈلتۈرىدە  مۇھاپىزەت قىلىشى تەلەپ قىلىنغان بارلىق ئاساسلار( شەرىئەتنىڭ مەقسەتلىرى) ۋە (المصلحة المرسلة) پرىنسىپىغا ئاساسەن مۇلاھىزە قىلىنىدۇ. شۇنداقلا ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىشتە شەرئىي ئۆلچەم ئوتتۇرغا قويۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئىسلام قانۇنى،  مەۋھۇم مۇھىت ، تور، ئىنتېرنېت قانۇنى، ئىجىتىمائى تاراتقۇ
1-مەۋھۇم مۇھىت، ئىجتىمائىي تاراتقۇ
شەخسنىڭ ئەتراپىدىكى كىشىلەر بىلەن ئورنىتىدىغان ۋە ئىجتىمائىيلىشىشنىڭ ئۆلچىمى دەپ قارىلىدىغان مۇناسىۋەت، ئىجتىمائىي تاراتقۇ تىخنىكىسىنىڭ خەۋەرلىشىش ساھەسىدە نوپۇزغا ئېرىشىشى بىلەن يىڭى بىر بالداق يۇقىرى كۆتۈرۈلدى. مەۋھۇم مۇھىتتا تور ئارقىلىق تېز، ئازادە ئۇسۇل بىلەن بۇ خىل ئالاقىنى داۋاملىق ساقلاپ، يېڭى ۋە ئوخشىمىغان مۇھىتتا داۋاملاشتۇرۇش، دەۋرىمىز كىشىلىرىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندى.  ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى شەخىسنىڭ ئۆز ھىسابىدا ئۆزىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان پىرۇفىل(باش سۈرەت)نى تەڭشەپ، دوستلۇق تىزىملىكىدىكى باشقا تورداشلارنىڭ پىرۇفىلىنى كۆرۈش، ئۇلارنىڭ دوستلۇق تىزىملىكىدىكى تورداشلىرى بىلەن دوستلىشىش ۋە ئۇلار ھەمبەھىرلىگەن مەزمۇنلارنى ئوقۇش ۋە كۆرۈش ئىمكانىيىتى بىلەن تەمىنلەيدىغان ۋەب( web) ئۇللۇق مۇلازىمەتلەر دەپ ئىزاھلىنىدۇ .
ئىنتېرنېت تور بېكەتلىرىنىڭ تۇنجى قېتىم 1995-يىلى مەۋھۇم مۇھىتتا دوستلىشىش پۇرسىتى يارىتىشى بىلەن كۈنتەرتىپكە كېلىشكە باشلىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇ، ھازىر نەچچە مىليون كىشى ئىشلىتىۋاتقان غايەت زور ئالاقلىشىش تورى بولۇپ قالدى. ئەمەلىيەتتە، بۈگۈنكى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنى بۇنىڭدىن ئىلگىرىمۇ ئوخشاش مەقسەتلەردە كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلگەن ۋە مەۋھۇم مۇھىت ئۈچۈن دەسلەپكى مىساللار دەپ قاراشقا بولىدىغان ئېلىكتىرونلۇق پوچتا يوللانما گۇرۇپپىلىرى، دوستلىشىش تور بېكەتلىرى(چايخانىلار) ۋە ئالاقە تورى (مۇنبەر)دىكى بىر خىل ئۆزگىرىش، دەپ قاراشقا بولىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلرىدىكى ئۇچۇر- ئالاقە  تېكىست، ئاۋاز چاستوتىسى ۋە كۆرۈنمە چاستوتاسى ياكى بۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئوخشاش بىر ۋاقىتتتا ئىجرا قىلىغىلى بولىدىغان ڧۇرماتنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ مۇھىتلارنىڭ ھەممىسىدە رىئال تۇرمۇشتىكى چىن تۇيغۇلارنى قول ئىشارىتى ۋە چىراي ئىپادىلىرى ئارقىلىق رېئاللىقنى ئەكىس ئەتتۈرىۋاتقاندەك شەكىلدە  قارشى تەرەپكە يوللىغىلى بولىدۇ. ئوخشاش ئوي – پىكىر ۋە ئوخشاش ئىدېئولوگىيەدىكى كىشىلەر ھەقىقىي مۇھىتقا تەۋە كىشىلەر بىلەن مەۋھۇم مۇھىتتا پىكىر ئالماشتۇرۇش پۇرسىتىگە ئىگە بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىلگىرى تونۇشمايدىغان كىشىلەر بىلەن دوستلۇق ئورنىتىش ئارقىلىق يېڭى بىر مۇناسىۋەت مۇھىتى يارىتالايدۇ.  بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئىجتىمائىي تاراتقۇلار پەقەت مۇھىتقا ئېرىشىشنىڭ ۋاسىتىسى بولۇپلا قالماستىن،  «مەۋھۇم مۇھىت / تور مۇھىتى»نىمۇ كۆرسىتىدۇ، دەپ قاراشقا بولىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن ئوي – پىكىر ۋە كۆز-قاراشلار مەۋھۇم دۇنيانىڭ چېگراسىدىن ھالقىپ ئۆتۈپ دائىم دېگۈدەك ئەمەلىي ئىش- ھەركەتلەردە ئەكىس ئېتىدۇ. بۈگۈن چوڭ ئىجتىمائىي ۋەقەلەرنىڭ، نامايىشلارنىڭ، توپىلاڭچىلىق ھەركەتلىرىنىڭ ۋە ئىچكى ئۇرۇشلارنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئارقىلىق ئەۋجىگە چىقىۋاتقانلىقىنى كۆپ ئۇچرىتىمىز . بۈگۈن سودا شىركەتلىرى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئارقىلىق خېرىدارلىرىغا ئۇچۇر يەتكۈزەلەيدۇ. نۇرغۇن ئورگان ۋە تەشكىلاتلار ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئارقىلىق ئۆز ئەزالىرىنى تەشكىللىيەلەيدۇ. ھەتتا ھۆكۈمەت ئورگانلىرىمۇ ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى( سەھىپىلىرى) ئارقىلىق  ھەرخىل ئۇقتۇرۇشلىرىنى ئېلان قىلالايدۇ. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، كۈنسىرى ئومۇملىشىۋاتقان ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ دىققەت-ئېتىبارىنى ئۆزىگە تارتىۋاتقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىشقا توغرا كىلىدۇ.
مودا بولۇپ كەتكەن ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئۈستىدە ئېلىپ بrرىلغان مۇنۇ ئىستاستىكىلىق تەكشۈرۈشلەر، مەۋھۇم مۇھىتنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇ: 2013- يىلى فىۋرالدىكى سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، تۈركىيە نوپۇسىنىڭ 40% نىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ بىر تۈرى بولغان فېيىسبۇك(Facebook) تا ھىسابى بار. بۇ تەخمىنەن 32 مىليون كىشىگە توغرا كىلىدۇ. 2012 -يىلىدىكى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، دۇنيادىكى فىيىسبۇك (Facebook) ئابونېتلىرىنىڭ سانى بىرمىليارتتىن ئىشىپ كەتكەن. فىيىسبۇك(Facebook) قا بىركۈن ئىچىدە سەرىپ قىلىنغان ۋاقىت20 مىليارد مىنۇتقا يەتكەن . (2018-يىلى ئېلىپ بىرىلغان ئىستاستىكىلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا پۈتۈن دۇنيادىكى  فىيىسبۇك ئىشلىتىۋاتقانلارنىڭ سانى 2 مىلياردتىن ئىشىپ كەتكەن.)
2- ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر