دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچىدىن، «فۇنكسىيە ئۇسۇلى» مىللەتلەرنى پوچتا، سەھىيە، ئىقتىساد قاتارلىق تېخنىكىلىق ۋە سىياسىي بولمىغان ساھەلەردە ھەمكارلىشىشقا ئۈندەيدۇ. بۇ ھەمكارلىقنىڭ تەدرىجىي ھالدا سىياسىي ساھەگە كېڭىيىپ، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئاجىزلىتىپ، بىر دۇنيا جامائىتىنى شەكىللەندۈرىدىغانلىقى مۆلچەرلىنىدۇ. مورگېنتاۋ بۇنىڭغا قارشى چىقىپ، سىياسەتنىڭ ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. دۆلەتلەر پەقەت دۆلەت مەنپەئەتىگە زىيان يەتمىگەندىلا ھەمكارلىشىدۇ. ئەگەر فۇنكسىيەلىك ھەمكارلىق بىر دۆلەتنىڭ ھوقۇقى ۋە بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سالسا، دۆلەت مەنپەئەتى ھەمىشە ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ ئورگانلار سىياسىي توقۇنۇشلارنى ھەل قىلمايلا قالماستىن، بەلكى دائىم يېڭى بىر ھوقۇق تالىشىش مەيدانىغا ئايلىنىپ قالىدۇ.
ج. ئونىنچى قىسىم: تىنچلىق مەسىلىسى: ماسلىشىش ئارقىلىق تىنچلىق
31-باب: دىپلوماتىيە
ئىگىلىك ھوقۇقىنى چەكلەش ياكى دۇنيا دۆلىتىنى قۇرۇش مۇمكىن بولمىغاچقا، دىپلوماتىيە  ئارقىلىق تىنچلىققا ئېرىشىش ئەڭ ئۈنۈملۈك يول بولۇپ قالىدۇ. دىپلوماتىيەنىڭ تۆت ئاساسىي ۋەزىپىسى بار: (1) مىللىي مەنپەئەت نىشانىنى بەلگىلەش؛ (2) باشقا دۆلەتلەرنىڭ نىشانىنى مۆلچەرلەش؛ (3) بۇ نىشانلارنىڭ بىرى-بىرىگە ماس كېلىدىغان-كەلمەيدىغانلىقىنى تەھقىقلەش؛ (4) نىشانغا يېتىشنىڭ مۇۋاپىق ۋاسىتىلىرىنى بەلگىلەش.
مورگېنتاۋ دىپلوماتىيەنىڭ ئۈچ خىل ۋاسىتىسىنى: سىمۋوللۇق ئىپادىلەش، قانۇنىي ۋەكىللىك ۋە سىياسىي ۋەكىللىك دەپ چۈشەندۈرىدۇ ۋە دىپلوماتىيەنىڭ چېكىنىشى تۆت ئاساسلىق ئامىلدىن كېلىپ چىقىدۇ دەيدۇ: (1) ئالاقە  تەرەققىياتى (سۆھبەتتىن يىراقلاشقاندا)؛ (2) دىپلوماتىيەنىڭ پارلامېنت تەرتىپى بىلەن ئېلىپ بېرىلىشى (ئاشكارا بولۇپ كەتكەندە)؛ (3) زامانىۋى سىياسەتتىكى «چوڭ كۈچلەرنىڭ» ئورنى ئۆزگەرگەندە؛ (4) زامانىۋى دۇنيا سىياسىتىنىڭ ماھىيىتى ئۆزگەرگەندە.
32-باب: دىپلوماتىيەنىڭ كەلگۈسى
دىپلوماتىيە قانداق ئەسلىگە كېلەلەيدۇ؟ ئۇنىڭ ئەسلىگە كېلىشى دىپلوماتىيەنىڭ چېكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئامىللارنى يوقىتىش ياكى چەكلەش بىلەن بولىدۇ. ئاشكارىلىقنىڭ زىيىنى (پىسخولوگىيەلىك تىركىشىش پەيدا قىلىدۇ) ۋە كۆپ سانلىقنىڭ ئەيىبى (ب د ت ئومۇمىي مەجلىسىدە) دىپلوماتىيەنىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە توسقۇنلۇق قىلىدۇ. مۇناسىۋەتتە مەسىلىلەرنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىنى ئايرىيالماسلىق) دىپلوماتىيەنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئورۇندىلىشىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ.
مورگېنتاۋ دىپلوماتىيەنىڭ توققۇز ئاساسىي قائىدىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، تىنچلىققا يېتىشنىڭ ئەڭ مۇھىم پىرىنسىپلىرىنى تەكىتلەيدۇ:
1. دىپلوماتىيە ھەربىي كۈچنى تەشۋىق قىلىشتىن خالىي بولۇشى كېرەك.
2. دىپلوماتىيەنىڭ نىشانى مىللىي مەنپەئەتنىڭ مۇھىم ئامىللىرىنى كۆزلەپ بىكىتىلىشى  كېرەك.
3. دىپلوماتىيە باشقا دۆلەتلەرنىڭ مىللىي مەنپەئەتى نۇقتىسىدىن قارايدىغان دىپلوماتىيە نىشانىنى قوللىشى كېرەك.
4. دۆلەتلەر بارلىق مەسىلىلەردە مۇرەسسە قىلىشقا رازى بولۇشى كېرەك.
5. دىپلوماتىيە رېئال ئەۋزەللىكنى قوغلاشتەك خام خىياللاردىن خالىي بولۇشى كېرەك.
6. كۈچلۈك دۆلەتنىڭ ئاجىز دۆلەتتىن نەپ ئېلىشىنى چەكلىشى كېرەك.
7. ھەرقانداق مۇرەسسە قىلىش تەلىپىدە «كۈچ» قوللانماسلىق كېرەك.
8. قوراللىق كۈچلەر دىپلوماتىيەنىڭ قورالى بولۇشى كېرەك، ئۇنىڭ خوجايىنى ئەمەس.
9. ھۆكۈمەت  ئاممىۋى پىكىرنىڭ قۇلى بولماسلىقى كېرەك.
ك:قوشۇمچەئا:21  – ئەسىر ئۈچۈن رېئالىزم يېڭىلاش
بۇ قوشۇمچە قىسىمدا زامانىۋى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىدىكى ئاساسلىق ئىدىيە-تالاش-تارتىشلار (رېئالىزم، لىبېرالىزىم، قۇرۇلمىچىلىق) تەھلىل قىلىنىپ، مورگېنتاۋنىڭ كىلاسسىك رېئالىزمىنىڭ زامانىۋى ئەھمىيىتى باھالىنىدۇ.
جون مىرسخايمېرنىڭ «خەلقئارا ئورگانلارنىڭ يالغان ۋەدىسى» ناملىق ماقالىسى لىبېرال ئورگانچىلىقنى قاتتىق تەنقىد قىلىدۇ. مىرسخايمېر دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ ئاساسلىق مەقسىتىنىڭ ھايات قېلىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، خەلقئارا ئورگانلارنىڭ دۆلەتلەرنىڭ ھەرىكىتىگە بولغان تەسىرىنىڭ ئاجىز ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، خەلقئارا ئورگانلار پەقەت كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ.
ج. سامۇئېل باركىننىڭ «رېئالىستىك قۇرۇلمىچىلىق» ماقالىسى رېئالىزم بىلەن قۇرۇلمىچىلىق ئوتتۇرىسىدىكى بىرىكمە نەزەرىيەنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، كىلاسسىك رېئالىزم ئىنسان تەبىئىتىگە ئەھمىيەت بەرگەندەك، قۇرۇلمىچىلىقمۇ ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ. مورگېنتاۋنىڭ رېئالىزىمى بولسا، سىياسەتنىڭ ئەخلاق ياكى قانۇنغا باغلانمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ، رېئالىزىمغا ئائىت قۇرۇلمىچىلىق نەزەرىيەسىنىڭ ئاساسىنى شەكىللەندۈرۈپ بەرگەن.
ئاشلېي تېللىسنىڭ «مورگېنتاۋ: كۈچ ئۈچۈن كۈرەش قىلىش سىياسىتى» ناملىق ماقالىسى مورگېنتاۋنىڭ رېئالىزىمىنىڭ ئاساسىي ئېلېمېنتىنى بايان قىىلىدۇ، يەنى خەلقئارا سىياسەتنى ئاساسلىقى ئىنسان تەبىئىتىنىڭ تەقەززاسى بولغان «كۈچ ئۈچۈن كۈرەش» دەپ قارايدۇ. ئۇ ئادالەتسىزلىك، جىنايەت ۋە يۈز بەرگەن ئۇرۇشلارنىڭ «كۈچ» نىڭ مەھسۇلى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
ئادمىرال ۋىللىيام ج. كىروۋ، كىچىكنىڭ «ئىراق ئارقا كۆرۈنۈشى» (An Iraq Retrospect) ماقالىسى ئامېرىكىنىڭ ئىراققا قىلغان تاجاۋۇزىنى رېئالىستىك نۇقتىدىن تەھلىل قىلىدۇ. ئۇ تاشقى سىياسەتنىڭ ھەمىشە ئاممىۋى پىكىرگە يېتەكچىلىك قىلىشقا تىرىشىدىغانلىقىنى، ئەمما رېئاللىقنىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۆزگىرىپ، سىياسەتنىڭ يەرلىك ۋە رايونلۇق تەسىرىگە ئۇچرايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
گېنېرال برېنت سكوكروفتنىڭ «خەلقئارا سىياسەت پەلسەپىسىدىكى يېڭى ئايرىلىشلار» ماقالىسى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدە پەيدا بولغان «رېئالىستلار ۋە ئىدېئالىستلار» ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ. رېئالىستلار كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى، ئىدېئالىستلار دېموكراتىيەنى كېڭەيتىشنى ئاساس قىلىدۇ.