ئېكران خۇمارلىقتىن قۇتۇلۇش:دېگىتال ئاددىي-ساددىيلىق (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىلىكون جىلغىسىنىڭ پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە سوۋغا قىلغان ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ ھاياتىمىزغا ئېلىپ كەلگەن تەسىرلىرى ئۈستىدىمۇ كۈچلۈك تالاش-تارتىشلا بولماقتا.  نۆۋەتتە Instagram ، Twitter ، Youtube ۋە Facebook قاتارلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنى ئىشلىتىشتىن ھۇزۇر ئالىدىغان بولۇپ قالدۇق.  لېكىن بىز يەنىلا ئىچ-ئىچىمىزدىن خۇشال بولالمايمىز، بىر تەرەپتە ھۇزۇر، يەنە بىر تەرەپ بىئارامچىلىقنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىمىز، يەنى بىز زىددىيەتلىك روھىي ھالەت ئىچىدە ياشاۋاتىمىز. Netflix نىڭ «ئىجتىمائىي دىلىمما» (ئىجتىمائىي زىددىيەت) ناملىق ھۆججەتلىك فىلىمى بۇ زىددىيەتلىك روھىي ھالىتىمىزنى چۈشىنىش ئۈچۈن  كۆڭۈلىدەك مەنبە بولالايدۇ. قېرى- ياش، چوڭ-كىچىك بولۇپ ھەممىمىزنى ئۆزىگە ئاللىبۇرۇن ئەسىر قىلىپ بولغان  گۇگۇل (Google) ،فېسىبۇك( Facebook )، Instagram ، تۋىتتېر (Twitter) ۋە (يۇتىيۇب) Youtube  قاتارلىق شىركەتلەرنىڭ  سابىق خىزمەتچىلىرى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان سۆھبەتتىن تەركىب تاپقان ھۆججەتلىك فىلىمدە ،  سىلىكون جىلغىسىدىكى ياش تالانت ئىگىلىرى تەرىپىدىن روياپقا چىقىرىلغان بۇ تېخنولوگىيەلەر/ سۇپىلارنىڭ شەخس ۋە جەمئىيەتلەرگە قانداق سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى يورىتىپ بېرىلىدۇ. «ئەگەر سىز ئىشلەتكەن مەھسۇلاتقا پۇل تۆلىمىسىڭىز ، بەلكىم مەھسۇلات  سىزنىڭ بولۇشىڭىز مۇمكىن!» دېگەن قۇلاققا خۇش ياقىدىغان بۇ تەكلىپىنى بىلەتتۇق، ئەمما بۇ ھۆججەتلىك فىلىمدە مەسىلىنىڭ ئىچكى قىسمى يەنى ماھىيىتى ئىزاھلىنىپ، ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ شەخسلەرنىڭ پىسخىكىسىغىلا ئەمەس، جەمئىيەتنىڭ پىسخىكىسىغىمۇ چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. ئاۋامپەرەست،  ئىرقچى ۋە دىكتاتور سىياسىئونلار باش كۆتۈرۈۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادا بۇ سۇپىلارنىڭ جەمئىيەتتىكى ئايرىمچىلىقنى تېخىمۇ ئۇلغايتىۋاتقانلىقى، سۇيىقەست نەزەرىيىسىنى كۆككە كۆتۈرۈپ ئىنسانلارنى ۋەقە-ھادىسىلەرنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتى سەۋەبىنى بىلىشكە ئەمەس، ھەقىقەتنىڭ سىرتىغا(بۇرمىلانغان ، شەكلى ئۆزگەرگەن ، ئۆزگەرتىلگەن ۋە ھەقىقەت يوق دېيەرلىك) بۇرۇۋاتقانلىقى تەكىتلىنىدۇ.  نوپۇزلۇق جەمئىيەتشۇناس جېن باۋدرىللاردنىڭ تەبىرى بويىچە ئېيتىقاندا،ھەقىقەتنىڭ «سايىسى» دىنلا خەۋەردار بولىۋاتىمىز. «دىققەت بۇراش ئىنژېنېرلىرى / سودىگەلىرى» دەپمۇ ئاتىلىۋاتقان بۇ ئۇچۇر-مەلۇمات تېخنولوگىيە شىركەتلىرىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى شۇكى ، بىز ئۇلار ئىشلەپچىقارغان تېخنىكىنى ھاردىم-تالدىم دېمەي تېنىمسىز ۋە توختىماي ئىشلىتىمىزدۇر. چۈنكى بۇ شىركەتلەرنىڭ پۇل تېپىشىنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى دەل مۇشۇدۇر. قىسقىسى، ئۇلار بىزنىڭ  دىققىتىمىز ۋە كۆنۈپ قالغان خۇيلىرىمىزدىن پۇل تاپىدۇ (ئاكباش،2020).
كۈنىمىزدە بىز دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئاساسلىق مەسىلىلەردىن بىرى دىققەت ۋە زېھىن چېچىلىپ كېتىش ھادىسىسى بولۇپ،  بۇ بالىلار ۋە ياشلاردا تېخىمۇ ئېغىر. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان شىركەتلەر ئاللىبۇرۇن دىققەت ۋە زېھنىمىزنى ئەسىر قىلىۋالدى. بىر كۈندە يۈزلەرچە قېتىم «ئەقىللىق» تېلېفونلىرىمىزنى ئېچىپ ئۇچۇر كەلگەن كەلمىگەنلىكىمىزنى كونترول قىلىش، بىر يەرلەردە نېمىلەر بولۇپ ئۆتكەنلىكىگە ۋە كىمنىڭ بېشىغا نېمىلەر كەلگەنلىكىگە بىلىپ بېقىش ئۈچۈن قەدەمدە بىر ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ھېساپ ئادرېسلىرىمىزغا قاراش، ھەمبەھرىلەشكەن رەسىم ۋە ئۇچۇرلىرىمىزنىڭ قانچە كىشى تەرىپىدىن چېكىلىپ ياقتۇرۇلغانلىقىنى كۆرۈش ئۈچۈن ئىنستېگرام (İnstagram) ۋە باشقا ئېكرانلارنى ئېچىش قاتارلىقلار،  پۈتۈن بىر ھالەتتە ياشاش كېرەك بولغان ھاياتىمىزنى ناھايىتى تار بىر دائىرىگە مەھكۇم قىلىپ دىققىتىمىزنى چېچىپ زېھنىمىزنى مەشغۇل قىلىش ئارقىلىق بىزدە ئارسالدىلىق، تەشۋىشلىنىش، ھارغىنلىق، تويماسلىق، ھەيرانلىق، ياقتۇرۇش ۋە ياقتۇرۇلۇش قاتارلىقلار روھىي ھالەت پەيدا قىلىپ قويىۋاتىدۇ. دېلوتىت تەتقىقات شىركىتىنىڭ دۇنيا مىقىياسىدا ئەقىللىق تېلېفون ئىشلەتكۈچىلەر ئۈستىدە ئېلىپ بارغان تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، تۈركىيەدە ئەقىللىق تېلېفون ئىشلەتكۈچىلەر كۈندە ئوتتۇرىچە 78 قېتىم، يەنى ھەر 13 مىنۇتتا بىر ئەقىللىق تېلېفونىغا قارايدىكەن. مۇتەخەسسىسلەر داۋاملىق ئەقىللىق تېلېفونلارغا قاراشنىڭ ئىنساندا زېھنى، ئەقلىي، ھېسسىي ۋە جىسمانىي مەسىلىلەر كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى تەكىتلەشمەكتە (http://www.mistikalem.com/ruhsal/gunde-kac-kez-akilli-telefona-bakiyoruz-haberi-7755). ئامېرىكالىق ئىستاتىستكا پىروفېسسورى ئېدۋارد تۇفتېرنىڭ ھۆججەتلىك فىلىمدە ئىشلىتىلگەن «خېرىدارلىرىنى ئىشلەتكۈچى دەپ ئاتايدىغان ئىككى ساھە بار بولۇپ، بۇلار زەھەرلىك ئەتكەسچىلىك ساھەسى بىلەن يۇمشاق دېتال ساھەسىدۇر» دېگەن سۆزىمۇ، بۇ ئېچىنىشلىق ھەقىقەتنى يورىتىپ بېرىدۇ. كۆپ قىسمىمىز ئېكران خۇمارلىقنىڭ زىيانلىرىنى بىلسەكمۇ يەنىلا ئېكراندىن ھۇزۇرلىنىشتىن ۋاز كېچەلمەيمىز ۋە ئۇنى داۋاملاشتۇرىمىز. بۇ ھالىتىمىزنى  جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە تارىخ پەلسەپەسى قاتارلىق ئىلىملەرنىڭ ئاساسچىلىرىدىن بولغان ئالىم ئىبنى خالدۇننىڭ « ئىنسان ئادەتلىرىنىڭ بالىسىدۇر» دېگەن سۆزى ئىپادىلىسەكمۇ بولىدۇ. بۇ ئەھۋال يەنە بىزنىڭ گۇناھ پىسخىكىمىزنىمۇ ھەرىكەتلەندۈرىدۇ. كال نيۇپورت بىز دۇچ كېلىۋاتقان بۇ  زىددىيەتلىك ئەھۋالنى مۇنداق ئىزاھلايدۇ: «ئەلۋەتتە، بۇ دۇنياغا قەدەم باسقاندا ھېچكىمنىڭ كونتروللۇقىنى يوقىتىشتەك نىيىتى بولمايدۇ. كۆپچىلىكنىڭ دەسلەپ ئەپ چۈشۈرۈش ۋە ھېسابات ئېچىشتا  ئۆزىگە چۇشلۇق نۇرغۇن ياخشى سەۋەبلىرى بار بولىدۇ، ئەمما كېيىنكى ۋاقىتتا بۇ دۇنيانىڭ يەنى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ جەلپ قىلارلىق دۇنياسىغا پۈتۈنلەي غەرق بولىدۇ.  ئىنسانلار دۇنيانىڭ ئۇ چېتىدىكى دوستلىرى بىلەن ئالاقىلىشىش ئۈچۈن فېيسبۇك ۋە باشقىلىرىغا تىزىملىتىدۇ، بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن بۇ سىھىرلىك دۇنيانىڭ ناز كەشمىرىلىرىگە غەرق بولۇپ، يېنىدىكى ھەمراھىنى،يېقىن-يورۇقلىرىنى ۋە  قەدىناس دوستلىرىنى  پۈتۈنلەي ئۇنتۇيدۇ. »