ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
قىسقىچە مەزمۇنى
بۇ ماقالىدە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى ما روڭنىڭ (马戎) خىتاي تارىخىدىكى ئېتنىك بىرلىشىش جەريانىغا ۋە زامانىۋى «1644 تارىخ قارىشى» غا ئوخشاش يېڭىلىقچى ئېقىملارغا قاراتقان نۇقتىنەزەرلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ. ماقالىنىڭ مەركىزى ئىدىيەسى، غەرب مەركەزلىك «دۆلەت-مىللەت» (nation-state) ۋە «مىللەتچىلىك»(nationalism) ئۇقۇملىرىنىڭ خىتاينىڭ تارىخىي «تيەنشيا» (ئاسمان ئاستى/يەر يۈزى) سىستېمىسى بىلەن بولغان ئېپىستېمولوگىيەلىك ماسلاشماسلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتۇر. ما روڭ فېي شياۋتۇڭنىڭ «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىشىش» نەزىرىيەسىنى ئاساس قىلىپ، مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى «سىياسىيلاشتۇرۇشتىن» خالىي بولغان مەدەنىيەت  جەھەتتىكى ھەمكارلىشىپ ياشاش دەپ تەرىپلەيدۇ. ئەمما، بۇ ماقالىمىز مەزكۇر تېزىسنى يەنى  پىروفېسسور ما روڭنىڭ ئىددىئاسىنى ،  كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقى نۇقتىسىدىن، تېلېئولوگىيەلىك (مەقسەتچىلىك)[1] تارىخ يېزىقچىلىقى نۇقتىسىدىن  «يېڭى چىڭ تارىخى» ئېقىمى  ئانالىزى ئاساسىدا ئىلمىي تەنقىد قىلىدۇ. ئاخىرقى بۆلۈمدە، بۇ نەزىرىيەنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇر سىياسەتلىرىدىكى ئەكس ئېتىشىگە قاراپ چىقىلىدۇ؛ خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» شوئارى بىلەن رىئاللىقتىكى ئىلمىي ساھەلەردىكى «ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرلىك ئاسسىمىلياتسىيە» ۋە «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى»   ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلەر ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
خىتاينىڭ بەش مىڭ يىللىق خىتاي  مەدەنىيىتى بايانلىرى، زامانىۋى دەۋردە غەرب مەنبەلىك سىياسىي تېرمىنولوگىيەنىڭ تەسىرى بىلەن چوڭقۇر بىر مۇنازىرە  تېمىسىغا ئايلاندى. بولۇپمۇ يېقىنقى يىللاردا رەقەملىك سۇپىلاردا ئەۋج ئالغان ۋە 1644-يىلى مانجۇ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ باشلىنىشىنى «خۇاشيا مەدەنىيىتىنىڭ خاراب بولۇشى» دەپ قارايدىغان «مىڭ سۇلالىسىگە مەرسىيە» قاراشلىرى، خىتاي ئاكادېمىيە ساھەسىدە كۈچلۈك ئىنكاسقا دۇچ كەلدى. بۇ مۇنازىرىنىڭ مەركىزىدە تۇرۇۋاتقان پىروفېسسور ما روڭ، تارىخنى «نەتىجىدىن ئارقىغا قاراپ» كۆرسىتىدىغان تېلېئولوگىيەلىك قاراشلارغا ۋە غەربچە «مىللەت» ئۇقۇمىنىڭ قەدىمكى مىللەتلەرگە مەجبۇرىي تېڭىلىشىغا قارشى بىر ئىلمىي مۇداپىئە سېپى قۇرۇشقا تىرىشىدۇ.
ما روڭ ئىەىتى سۈرگەن ئىددىئا شۇكى، خىتاي تارىخىدىكى مىللەتلەر ئارا ئالاقىلەر بىر «بېسىۋېلىش» ياكى «ياتلىشىش» ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئۆزئارا بېقىنىشقا تايانغان تەبىئىي بىر بىرلىشىش جەريانىدۇر. ئەمما، ئىلمىي خۇلاسە نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ بايانلارنىڭ « خىتاي تىنچلىقى» (Pax Sinica) غايىسى يولىدا تارىخىي زورلۇق-زومبۇلۇقنى، مەجبۇرىي ئاسسىملاتسىيەنى ۋە كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقىنى كۆرمەسكە سېلىۋاتقان-سالمىغانلىقى مەسىلىسى ئىنتايىن مۇھىم. بۇ ماقالە بىر تەرەپتىن ما روڭنىڭ خىتاي دۆلىتىنىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرىنى يوللۇقلاشتۇرىدىغان «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىشىش» ئىددىئاسىنى ئوتتۇرىغا قويسا، يەنە بىر تەرەپتىن جېيمىس لېيبولد [2]، مارك ئېللىئوت [3] ۋە پرازېنجىت دۇئارا [4] غا ئوخشاش ئىسىملار ۋەكىللىك قىلىدىغان تەنقىدىي ئېقىمىلار ئارقىلىق، بۇ نۇقتىنەزەرنىڭ مېتودولوگىيەلىك كەمتۈكلىكلىرىگە قاراپ چىقىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئۇيغۇر سىياسىتىنى ئۆرنەك سۈپىتىدە كۆرسەتكەندە، «سىياسىي ھوقۇقلارنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش» نىيىتى بىلەن سۇنۇلغان «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» ئەندىزىسىنىڭ، ئىلمىي نۇقتىدىن دۆلەتنىڭ بىر ئاسسىمىلياتسىيە قورالىغا ئايلىنىپ قالغان-قالمىغانلىقى ئانالىز قىلىنىدۇ.
بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى پىروفېسسورى ما روڭ تەرىپىدىن يېزىلغان «خىتاي تارىخىدىكى مىللەتلەرنىڭ قوشۇلۇشىنى توغرا چۈشىنىش» ناملىق ماقالىدە،[5] يېقىنقى مەزگىللەردە خىتاي ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرىدا كۈنتەرتىپكە كەلگەن «1644 تارىخ قارىشى» ياكى «مىڭ سۇلالىسىگە مەرسىيە» دەپ ئاتالغان تارىخىي يېڭىلىقچىلىق ئېقىمىغا قارشى ئەتراپلىق بىر تەنقىد ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.ماروڭنىڭ ماقالىسىنىڭ ئاساسلىق مەزمۇنى تۆۋەندىكىچە:
يازغۇچى، غەرب مەنبەلىك «دۆلەت-مىللەت» (nation-state) ۋە «مىللەتچىلىك» (nationalism) ئۇقۇملىرىنىڭ قەدىمكى خىتايدىكى سۇلالە ئالمىشىشلىرىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشىنى تۈپ خاتالىق دەپ قارايدۇ.
تېرمىنولوگىيە مەسىلىسى: غەرب تىللىرىدىكى  (مىللەت ياكى ئۇلۇس)«nation» ئۇقۇمى 17-ئەسىردىكى ياۋروپا قىتئەسىدىكى سىياسىي ھەرىكەتلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك. خىتاي تارىخىدا بولسا مىللەتلەر قانداشلىق ياكى تىلداشلىقتىن بەكرەك، ئەنئەنىۋى مەدەنىيەت (كۇڭزى تەلىماتى) مۇناسىۋىتى ئەتراپىدا بىرلەشكەن.
خەلق ياكى مىللەت (People – Nation): غەرب ئالىملىرىنىڭ (مەسىلەن: جون كىڭ فايىربانك) موڭغۇللار ياكى مانجۇلار ئۈچۈن ئىشلەتكەن «people» (خەلق) سۆزىنىڭ خىتايچىغا «minzu» (مىللەت/ئېتنىك گۇرۇپپا) دەپ تەرجىمە قىلىنىشى ئۇقۇم جەھەتتىكى قالايمىقانچىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
2.«كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىشىش» (Plurality and Unity) نەزىرىيەسى
ما روڭ مەشھۇر جەمئىيەتشۇناس فېي شياۋتۇڭنىڭ «خىتاي مىللىتىنىڭ كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىك قۇرۇلمىسى» نەزىرىيەسىنى تىلغا ئالىدۇ:
ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئۆزئارا بېقىنىش:يەرلىشىپ تېرىقچىلىق قىلىدىغانلار بىلەن كۆچمەن/ئوۋچى،چارۋىچىلار ئوتتۇرىسىدىكى «چاي-ئات سودىسى» غا ئوخشاش ئىقتىسادىي ئالاقىلەرنىڭ، گۇرۇپپىلارنى بىر-بىرىگە تايىنىدىغان قىلىپ قويغانلىقىنى ۋە تەبىئىي بىر بىرلىشىش جەريانىنىڭ باشلانغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ھەمكارلىققا تايانغان مۇناسىۋەت:  خىتايدىكى مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى چېگرالارنىڭ ئېلاستىكىلىققا ئىگە ۋە ئۆتكۈزۈشچان ئىكەنلىكىنى، «سېنىڭ ئىچىڭدە مەن، مېنىڭ ئىچىمدە سەن»  (symbiosis) تەرىقىسىدە بىر-بىرى بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
3.«1644 تارىخ قارىشى» ۋە چىڭ سۇلالىسىنىڭ قانۇنىيلىقى
ماقالە، 1644-يىلى چىڭ (مانجۇ) سۇلالىسىنىڭ تەختكە چىقىشىنى «خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ئاخىرلىشىشى» دەپ قارايدىغان ئىددىئالارنى قاتتىق رەت قىلىدۇ:
مانجۇ-خەن بىرلىشىشى: چىڭ قوشۇنىنىڭ (سەككىز تۇغلۇق قوشۇن) كۆپىنچىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە خىتايلاردىن تەركىب تاپقانلىقىنى (1648-يىللىق سانلىق مەلۇماتقا ئاساسلانغاندا تۆتتىن ئۈچ قىسمى خىتايلار) كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ.