خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تەسىرسىز قالدۇرۇش ئۈچۈن خىتاي، كۆپ تەرەپلىمىلىك بىر ئىستراتېگىيە قوللىنىدۇ. بۇلارنىڭ بىرى ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈش بولۇپ، سۈرىيەنىڭ ماسلىشىشىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن قەرزنى كېچىكتۈرۈش، ئېتىبارلىق سودا كېلىشىملىرى ۋە ئۇل ئەسلىھە مەبلىغى تەمىنلەيدۇ (Lebanon24, Ocak 2025). مەسىلەن: خىتاي، سۈرىيەنىڭ دىپلوماتىك ھەمكارلىقىغا بېقىنىپ، شام-ھەلەب تۆمۈريولى ئۈچۈن مەبلەغ تەكلىپ قىلدى (Syria TV, Mart 2025). يەنە بىرى باياننى كونترول قىلىش بولۇپ، تەنقىدلەرنى قاچۇرۇش ئۈچۈن ئورتاق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نىشانلىرىنى تەكىتلەيدۇ. خىتاي ئەمەلدارلىرى، تەھرىرۇششامنىڭ دائىشقا قارشى كۈرىشى بىلەن شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلەر ئارىسىدا ئوخشاشلىقلارنى تېپىپ، ھەر ئىككىلىسىنى ئاشقۇنلۇققا قارشى تۇرۇش تىرىشچانلىقى دەپ تەشۋىق قىلدى (SANA, Nisan 2025). ئۇنىڭدىن باشقا رايونلۇق مىساللارنى قوللىنىدۇ: پاكىستان ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان قاتارلىق مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇۋەپپەقىيەتلىك ماسلىشىشلىرىدىن پايدىلىنىپ، بۇ دۆلەتلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەندىشىلىرى ئورنىغا ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغانلىقىنى مىسال قىلىدۇ (Al-Istiqlal, Ocak 2025). خىتاينىڭ بۇ دۆلەتلەر بىلەن بولغان تەجرىبىسى، سۈرىيەنىڭمۇ ئوخشاش بىر يولنى تۇتىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىسىنى ئۇچۇر بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئاخىرىدا دىپلوماتىك ئالاقىنى كۈچەيتىدۇ، تەنقىدلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىككى تەرەپلىك سۆھبەتلەرنى قويۇقلاشتۇرىدۇ، مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش ۋە سۈرىيەلىك ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن خىتايدا ئوقۇش مۇكاپات پۇلى بېرىش قاتارلىق تەشەببۇسلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (SCMP, 3 Mayıs 2025).
بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى چوڭ پىلانلىرىنى بۇزۇش يوشۇرۇن كۈچىدىن تولىمۇ خەۋەردار. Lebanon24 (Ocak 2025) بېيجىڭنىڭ سۈرىيەنىڭ سۈكۈتىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلىرىنى ئاشۇرۇشى، بەلكىم قوشۇمچە ئىقتىسادىي ئېتىبار بېرىش ياكى ئەرەب بىرلەشمىسى قاتارلىق رايونلۇق مۇنبەرلەردە تەسىرىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قېلىشى مۇمكىنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. خىتاينىڭ تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئارىلىشىشى، خەتەرلەرنى ئازايتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا سۈرىيەنىڭ ئىقتىسادىي ئاجىزلىقلىرىدىن پايدىلىنىشنى مەقسەت قىلغان ھېسابلانغان بىر ئىستراتېگىيەنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
غەرب دۆلەتلىرىنىڭ مەيدانى: كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ۋە ئىستراتېگىيەلىك چەكلىمىلەر
ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى غەرب دۆلەتلىرى، تەھرىرۇششامنى ئەلقائىدە بىلەن بولغان تارىخىي باغلىنىشى سەۋەبىدىن تېررورلۇق تەشكىلاتى دەپ بېكىتكەنلىكى ۋە خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرى تۈپەيلىدىن سۈرىيەنىڭ تەھرىرۇششام باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمىتىگە ئېھتىياتچان مۇئامىلە قىلماقتا. ۋاشىنگتون ئىنستىتۇتى (يانۋار 2025)، ئامېرىكانىڭ ھەرقانداق ئارىلىشىشىنى تەھرىرۇششامنىڭ كەڭ كۆلەملىك ئۆزگىرىشلەرنى كۆرسىتىشى، ئاز سانلىقلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغدىشى ۋە تېررورلۇققا قارشى ئاكتىپ كۈرەش قىلىشىغا باغلايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ھازىرقى سۈرىيەگە قارىتىلغان ئىقتىسادىي جازالارنىڭ ئاساسلىق بىر سىياسەت قورالى سۈپىتىدە داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. (Washington Institute, Ocak 2025). شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى، غەربنىڭ خىتاي بىلەن ئېلىپ بېرىۋاتقان سۆھبەتلىرىنىڭ ئاساسلىق تېمىلىرىدىن بىرىدۇر. ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى مۇناسىۋەتلىك خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئورگانلىرىغا ئېمبارگو يۈرگۈزدى ۋە مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەرنى بېيجىڭنىڭ قىلمىشلىرىنى تەنقىد قىلىشقا چاقىردى (BBC Arabic, Ocak 2025).
غەرب ئىستراتېگىيەلىرى مۇھىم توسالغۇلارغا دۇچ كەلمەكتە. بۇلارنىڭ بىرى چەكلىك پىشاڭ بولۇپ، خىتاينىڭ ئەكسىچە، غەرب دۆلەتلىرى سۈرىيەگە ئەڭ تۆۋەن دەرىجىدە قايتا قۇرۇش ياردىمى بەردى، بۇ تەھرىرۇششامنىڭ خىتاينىڭ شەرتلىرى ئالدىدىكى كۈچىنى ئاجىزلاشتۇردى (Washington Institute, Ocak 2025). ئامېرىكا، چەكلىك ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى ئاجراتتى، ئەمما خەۋپسىزلىك خەۋپىنى باھانە قىلىپ، چوڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىگە ۋەدە بېرىشتىن ئۆزىنى قاچۇردى (SCMP, 3 Mayıs 2025). يەنە بىرى ئېمبارگو مەسىلىسى بولۇپ، قەيسەر قانۇنىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئېمبارگولار، 15 مىليون كىشىنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمىگە موھتاج بولغان سۈرىيە كىرىزىسىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرماقتا (Washington Institute, Ocak 2025). بۇ، غەرب پايتەختلىرىدە ئىنسانپەرۋەرلىك كەچۈرۈملىرى ھەققىدە مۇنازىرىلەرگە يول ئاچتى. تەنقىدچىلەر، ئېمبارگولارنىڭ خىتاينىڭ ئورنىنى كۈچەيتىپ، غەربنىڭ ئارىلىشىشىنى چەكلەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە (SCMP, 3 Mayıs 2025). ئۇنىڭدىن باشقا ئۇيغۇر ھوقۇقىنى قوغداش مەسىلىسى بار، ئامېرىكا، تەھرىرۇششامنى خىتاي بىلەن بولغان سۆھبەتلىرىدە ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا ئىلھاملاندۇردى ۋە بۇنى تەھرىرۇششامنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە يەرشارىۋى مۇسۇلمانلار ھەمدەرتلىكىگە بولغان ساداقىتىنىڭ بىر سىنىقى سۈپىتىدە بايان قىلدى (BBC Arabic, Ocak 2025). ئەمما، سۈرىيەنىڭ خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقى، بۇ قوغداشنىڭ ئۈنۈمىنى بۇزىدۇ. تەھرىرۇششام، ئەخلاقىي مەيدان ئورنىغا قايتا قۇرۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ (Washington Institute, Ocak 2025). ئاخىرىدا، غەرب دۆلەتلىرى، سۈرىيە بىلەن قانداق ئالاقە ئورنىتىش مەسىلىسىدە ئىختىلاپ ئىچىدە. ئامېرىكا قاتتىق مەيدان تۇتۇۋاتىدۇ، فىرانسىيە ۋە گېرمانىيە قاتارلىق بەزى ياۋروپا دۆلەتلىرى بولسا خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ تەسىرىنى چەكلىگۈدەك مۇداخىلە قىلىپ تۇرۇپ،  سۈرىيە ھۆكۈمىتى بىلەن مۇناسىۋەت قۇرۇشنى تەشەببۇس قىلماقتا (SCMP, 3 Mayıs 2025).