خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماكياۋېلىدىن ئىلھام ئالغان تراجانو بوككالىن (1556-1613 ۋە گىيوۋاننى بوتېرو (1540-1617) مەنپەئەت ئۇقۇمى ئۈستىدە چوڭقۇر ئىزدەنگەن مۇتەپەككۇرلاردىن بولۇپ، بوتېرو 1589-يىلى نەشر قىلدۇرغان «دېللا راگىن دى ستاتو» ناملىق كىتابىدا، ماكياۋېلىنىڭ تەسەۋۋۇرىدىكى دۆلەتنى خۇسۇسىيلىكتىن يەنى ھۆكۈمدارلار ياكى پادىشاھلارنىڭ خۇسۇسىي مۈلكى بولۇشتىن قۇتۇلدۇرۇپ مۇستەقىل ۋە ئۆز ئالدىغا ئىمتىياز ۋە مەنپەئەتلىرى بولغان سىياسىي قۇرۇلما ئەندىزىسى بولۇشىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇ « راگىن دى ستاتو » (ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتى) ئۇقۇمىغا مۇراجىئەت قىلىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ھۆكۈمدارلارنىڭ قارارلىرىدا مەنپەئەت ئاساسلىق رول ئوينىشى كېرەك.
ئوخشاشلا بوككالىنمۇ ماكېياۋېلىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇپ، مەنپەئەت ئۇقۇمىنى بىۋاسىتە ئىشلىتىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ھۆكۈمدارلار زالىم ياكى رەھىمدىل بولۇشتىن قەتئىينەزەر، مەنپەئەت ئۇلارنىڭ تەبىئىتىگە سىڭىپ كەتكەن بولۇپ، ھەققى زالىم نەرسە دەل مەنپەئەتنىڭ ئۆزىدۇر. بوككالىن مەنپەئەتنى ماكياۋېلىغا ئوخشاشلا تەرىپلەيدۇ. ئۇ زالىم ياكى زومىگەر دېگەن ئۇقۇم سەلبىي مەنىنى بىلدۈرىدىغان بولغاچقا، زالىمنىڭ ئورنىغا مەنپەئەت ئۇقۇمىنى ئىشلەتكەن بولسا كېرەك. مەنپەئەت زالىم بولسۇن ياكى بولمىسۇن ھۆكۈمدارلارنىڭ قارارلىرى ياكى سىياسەتلىرىدە ئەڭ ئاساسلىق رول ئوينايدۇ. مەنپەئەتنى ئاساس قىلىپ قارار چىقىرىدىغان ھۆكۈمدارلار تەبىئىي ھالدا زالىم دېگەن بۇ تامغىدىن قۇتۇلىدۇ، ئەھۋال مۇشۇنداق بولغاندا ھۆكۈمدارنىڭ قارارلىرى ۋە سىياسەتلىرى ھەقلىق ۋە قانۇنلۇق تۈسكە ئىگە بولغان بولىدۇ.
بۇ دەۋردە يەنە مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ خاراكتېرى، فۇنكسىيەسى ۋە تەسىرلىرى ئۈستىدە تەپسىلىي توختىلىپ ئانالىز ئېلىپ بارغان كىشى دۈك ھېنرى دې روھاندۇر (1579-1638). ئۇ 1638-يىلى يازغان كىتابىدا مەنپەئەت ئۇقۇمى ئۈستىدە توختىلىدۇ، بۇ ئەسەر مەنپەئەت ئۇقۇمى ھازىرقى زامان خەلقئارا سىياسەت ساھەسىدە تۇنجى قېتىم ئىشلىتىلگەن ئەسەر بولۇشتەك ئالاھىدىلىككە ئىگە (كىلىنتون، 1994:7).
روھان مۇنداق دەيدۇ: «بىزدە زور ئەندىشىلەر پەيدا قىلغان قالايمىقان ئارزۇ-ئىستەكلەر ۋە باتىل چۈشەنچىلەرنىڭ رەقىبى بولغان كۈچ، نوقۇل ئەقىل تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان مەنپەئەتلىرىمىزدۇر.»
روھان ۋە كىتابى ئۈستىدە توختىلىشتىن ئىلگىرى، روھان ئەينى ۋاقىتتا كىتابىنى سوۋغا قىلغان كاردىنال رىچېلىيۇنىڭ قانداق كىشى ھەققىدە توختىلىش تولىمۇ مۇھىمدۇر. ئەينى دەۋردە فىرانسىيەدە ھازىرقى مەنىدىكى باش مىنىستىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن رىچېلىيۇنىڭ قارىشىچە، فىرانسىيەنى ھەققى مەنىدە مۇستەقىل ۋە تولۇق ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سەۋىيەسىگە ئىگە قىلىش چۈشەنچىسى، ئىچكى ۋە تاشقى سىياسەتنىڭ ئاساسلىق دەستۇرى بولۇش كېرەك. شۇڭا ئۇ خاننى فىرانسىيەنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدىكى رەقىبلىرى ئالدىدا كۈچلۈك ئورۇنغا ئىگە قىلىشنى مەقسەت قىلىپ، فىرانسىيە سىياسىتىنى مۇشۇنى چۆرىدىگەن ھالدا شەكىللەندۈرگەن. بەزى تارىخچىلار رىچېلىيۇنىڭ سىياسەتلىرى تۈپەيلى ئۇنى فىرانسىيە ئىنقىلابىنىڭ پارتلىشىغا سەۋەب بولغان شارائىتلارنىڭ باش جاۋابكارى، خەلقئارا سىياسەتنىڭ ئىدېئالىزمدىن يىراقلىشىشى ۋە ياۋروپادىكى ئالەمشۇمۇل ئېقىملارنىڭ يوقاپ كېتىشىنىڭ سەۋەبچىسى، شۇنداقلا رەھىمسىز رېئالىزمنىڭ بەرپاچىسى دەپ قارىسىمۇ، لېكىن ئۇ قالدۇرۇپ كەتكەن ئىزلارنى چۈشەنسەك، كۈنىمىزدىكى خەلقئارا سىياسەتنىمۇ تېخىمۇ ئوبدان چۈشىنەلەيمىز (ۋايت ۋە پارتېر، 1991: 122).
ھېنرې دې روھان ياشىغان دەۋر ۋە مۇناسىۋەتلەر تورىغا نەزەر سالغىنىمىزدا، خىرىستىيانلىق يەنى پاپالىقنىڭ دۆلەت ۋە خەلق ئۈستىدىكى تەسىرىنىڭ ئاجىزلاشقا باشلىغانلىقى ۋە سېكۇلار دۆلەت چۈشەنچىسىنىڭ بارغانچە ئومۇملاشقانلىقىنى بايقايمىز. دىننىڭ تەرغىباتلىرى ۋە نوپۇزى سۇسلىشىۋاتقان، سىرتتىن كېلىدىغان بېسىم ئاجىزلىشىۋاتقان ۋە بۇنىڭغا ئەگىشىپ پۇقرالىق ئېڭىمۇ كۈچىيىۋاتقان بۇ دەۋردە، روھان مەنپەئەتنىڭ دۆلەتتىكى تەسىرىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. ئۇ يەنە ئەينى دەۋردىكى دۆلەت تۈزۈمىنى ئانالىز قىلىپ، قۇدرەتلىك كۈچلەر ياكى دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتىنى تەرىپلەپ چىقىدۇ. ئۇ بۇنىڭغا ماس ھالدا، ئاجىز دۆلەتلەرنىڭ ياكى مەغلۇبىيەتكە دۇچار بولغان دۆلەتلەرنىڭ بۇ ھالغا چۈشۈپ قېلىشىغا ھۆكۈمدارلارنىڭ دۆلەتنىڭ ھەقىقىي مەنپەئەتىنى ئەمەس ئۆزىنىڭ شەخسىي مەنپەئەت ۋە ئارزۇ-ئىستەكلىرىنى ئەلا بىلىشىنىڭ سەۋەب بولغانلىقىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشىدۇ. روھان خاندانلىقلار ۋە خانىدانلىق مۇناسىۋەتلىرىنىڭ شەكلىنى ئۆزگىچە نۇقتىدىن ئانالىز قىلىپ، دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئۇنىڭ بۇ ئۆزگىچە قارىشى بويىچە بولغاندا، «خان ۋە خاننىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى ئاساس قىلىدىغان خانلىقنىڭ كۈچىنى قانداشلىق ئەمەس مەنپەئەتلەر بەلگىلەيدۇ» (نەقىل قىلغۇچى: كىراتوچۋىل، 1982: 12. كىلىتون، 1994:8).
ۋېستفالىيا، ھوببېس ۋە مەنپەئەت
روھاننىڭ مۇشۇنداق خۇلاسىگە كېلىشىدە ئەلۋەتتە ئۇ ياشىغان سىياسىي مۇھىت مۇھىم رول ئوينىغان. ئەينى دەۋردە ياۋروپا قىتئەسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مۇھىتىغا 1618-يىلىدىن 1648-يىلىغىچە داۋاملاشقان مەشھۇر «30 يىل ئۇرۇشلىرى» زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن بولۇپ، بۇ قانلىق ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن كېيىن ھاسىل قىلىنغان ۋېستفالىيە كېلىشىمى تۈرتكىسىدە، ياۋروپادا ھازىرقى زامان دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ ئۇلى سېلىنىپ مىللىي دۆلەتنىڭ بەرپا بولۇشىغا شارائىت ھازىرلانغانىدى (مورگېنتاۋ، 1985: 328).