خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى(شەرقىي تۈركىستان) ئۇيغۇرلارغا قارشى يۈرگۈزگەن زۇلۇملىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئېنىقلىمىسىغا توغرا كېلىدىغان-كەلمەيدىغانلىقى توغرىسىدا تەنقىدىي تەھلىل (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

– جىنسىي جىنايەتلەر: لاگېرلاردا ئۇيغۇر ئاياللار زورلاش، مەجبۇرىي نىكاھ ۋە تۇغماس قىلىشقا دۇچ كەلمەكتە. بىر گۇۋاھلىقتا، ئاياللارغا كۆپچىلىك ئالدىدا مەجبۇرىي باسقۇنچىلىق قىلىنغان ۋە باشقىلار بۇنى كۆرۈشكە مەجبۇرلانغان، زورلاش ئېلېكتىر تاياقلىرى بىلەن يۈرگۈزۈلگەن [Hill et al., BBC, 2021]. ئۇيغۇر ئاياللار خىتايلار بىلەن نىكاھلىنىشقا مەجبۇرلانغان بولۇپ، دۆلەت تەرىپىدىن 90,000 RMB مۇكاپات ۋە باشقا ياردەملەر تەمىنلەنگەن [Human Rights Watch, 2018]. تۇغماس قىلىش ئۈچۈن دوا ئىچۈرۈلۈپ، تەكشۈرۈشلەر يولغا قويۇلغان [Bamakhrama, 2020].
ماقالىدە، بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ سىستېمىلىق ۋە كەڭ كۆلەملىك يۈرگۈزۈلگەنلىكى، ئۇيغۇر پۇقرالىرىغا قارشى ئېلىپ بېرىلغانلىقى دەلىللەنگەن. ئۇيغۇر سوتى (Uyghur Tribunal, 2021) نىڭ قارارىدا زورلاش، تۇغماس قىلىش ۋە قاماقنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئىكەنلىكى تەستىقلانغان. تەتقىقات، بۇ جىنايەتلەرنىڭ خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن پىلانلىق يولغا قويۇلغانلىقىنى، بۇنىڭ پۇقرالارغا قارشى ھۇجۇم دەپ قارىلىدىغانلىقىنى خۇلاسە قىلغان.
4 -باب: جاۋابكارلىق مەسىلىلىرى: خىتاينى شىنجاڭدىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرگە جاۋابكار قىلىشتىكى قىيىنچىلىقلار
بۇ باب خىتاينى خەلقئارالىق قانۇن بويىچە جاۋابكار قىلىشنىڭ قانۇنىي ئاساسلىرى ۋە بۇنىڭدىكى سىياسىي-قانۇنىي توسالغۇلارنى تەپسىلىي تەكشۈرگەن. ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتكە «jus cogens» (چەكلەشكە بولمايدىغان نورما) ۋە «erga omnes» (ھەممە دۆلەتنىڭ مەجبۇرىيىتى) سۈپىتىدە تەبىر بېرىلگەن [VCLT, Article 53; ICJ, Barcelona Traction, 1970]. بۇ نورمالارنى بۇزۇش دۆلەت ۋە شەخس جاۋابكارلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. دۆلەت جاۋابكارلىقى خەلقئارالىق قانۇن كومىتېتى (ILC) نىڭ «دۆلەت جاۋابكارلىقى ماددىلىرى» (2001) دا تەپسىلىي بايان قىلىنغان بولۇپ، دۆلەتنىڭ خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتكە خىلاپ ھەرىكىتى ياكى مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشتىن ۋاز كېچىشى بۇزغۇنچىلىق دەپ قارىلىدۇ [ILC Articles, Article 1]. شەخس جاۋابكارلىقى خەلقئارالىق جىنايى سوت (ICC) نىڭ دائىرىسىگە كىرىدۇ [ICC Statute, Article 25].
شىنجاڭدا، خىتاي قانۇن ئىجراچىلىرى (مەسىلەن: ساقچىلار) تەرىپىدىن زورلاش، تۇغماس قىلىش ۋە قاماق يۈرگۈزۈلمەكتە، بۇ ھەرىكەتلەر دۆلەتكە باغلىنىدۇ [ILC Articles, Article 4]. بۇ جىنايەتلەر «jus cogens» نورمىلىرىغا زىت بولغاچقا، خىتاي ھېچقانداق باھانە (مەسىلەن، ئۆزىنى قوغداش، دۆلەت بىخەتەرلىكى) كۆرسىتەلمەيدۇ [Article 26]. قانۇنىي ئاقىۋەتلەر: مەجبۇرىيەتنى داۋاملىق ئادا قىلىش، توختىتىش ۋە تەكرارلىماسلىق، زىياننى قايتۇرۇش (مەسىلەن، تۆلەم ياكى كەچۈرۈم سوراش) [Article 29-34].  شەخس جاۋابكارلىقى ICC دا تەكشۈرۈلسە بولىدۇ، لېكىن خىتاي «رىم نىزامنامىسى» غا قوشۇلمىغان [Article 12].  ICC نىڭ تەكشۈرۈشى ئۈچۈن خىتاينىڭ رۇخسىتى ياكى ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشى (UNSC) نىڭ تەۋسىيەسى بولۇشى كېرەك، لېكىن خىتاينىڭ UNSC دىكى ۋېتو ھوقۇقى بۇنى توسىدۇ [UN Charter, Article 27]. دۆلەت جاۋابكارلىقى خەلقئارالىق ئادالەت سوتى (ICJ) دا تەكشۈرۈلسە بولىدۇ، بىراق خىتاينىڭ سىياسىي-ئىقتىسادىي تەسىرى بۇنى قىيىنلاشتۇرىدۇ [Engy, 2020].
ماقالىدە تۆۋەندىكىدەك تەۋسىيەلەر بايان قىلىنغان:
– لاگېرلارنى تاقاش ياكى باشقا مەقسەتتە ئىشلىتىش: لاگېرلارنىڭ يوقىتىلىشى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكىنى قايتۇرۇشتىكى مۇھىم قەدەم.
– پاسپورتلارنى قايتۇرۇش: ئۇيغۇرلارنىڭ چەت ئەلگە چىقىش ھوقۇقىنى قايتۇرۇش ئارقىلىق باستۇرۇشتىن قېچىشىغا يول قويۇش [Amnesty International, 2021].
– تېخنىكا شىركەتلىرىگە جازا بېرىش: يۈز تونۇش ۋە نازارەت تېخنىكىلىرى بىلەن تەمىنلىگەن شىركەتلەرنىڭ باستۇرۇشتىكى رولىنى تەكشۈرۈش.
– خەلقئارالىق تەكشۈرۈش تەشكىللەش: ب د ت ئىنسان ھوقۇقى كومىتېتى (OHCHR) نىڭ شىنجاڭغا كىرىشىگە رۇخسەت بېرىلىپ، مۇستەقىل تەكشۈرۈش يولغا قويۇلۇشى كېرەك[OHCHR, 2020].
– ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ۋە دىن ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلىش: خىتاي ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ۋە مەدەنىي ئەركىنلىكلىرىنى قايتۇرۇشقا مەجبۇرلاش كېرەك [HRC Resolution 43/8].
ماقالىدە، خىتاينىڭ شىنجاڭغا OHCHR نى كىرگۈزمەسلىكى، دەسلەپتە لاگېرلارنى ئىنكار قىلىپ، كېيىن «تەربىيە مەركەزلىرى» دەپ جاكارلىشى ئۇنىڭ ئىشەنچسىزلىكىنى كۆرسىتىدۇ [Bachelet, 2021]. خۇلاسىدە، شىنجاڭدىكى زۇلۇملار ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ تەكىتلەنگەن، لېكىن خىتاينى جاۋابكار قىلىش خەلقئارالىق قانۇن نەزەرىيەسىدە مۇمكىن بولسىمۇ، سىياسىي ۋە ئەمەلىي توسالغۇلار سەۋەبىدىن قىيىن دەپ قارالغان.