ھېسسىي داۋراڭچىلىق: خىتاينىڭ ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قارشى مەجبۇرلاش دىپلوماتىيەسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

12 -ئاينىڭ 23-كۈنى، ئىنتېل شىركىتى ۋېيبو ۋە ۋىچەتتە خىتايچە بايانات ئېلان قىلىپ، «بۇ مەسىلىنىڭ سەزگۈرلۈكىنى تونۇغانلىقىنى» ۋە «ھۆرمەتلىك خىتاي خېرىدارلىرىمىزغا كەلتۈرگەن قولايسىزلىق ئۈچۈن كەچۈرۈم سورايمىز» دېگەن. بىراق، بۇ بايانات خىتاي جەمئىيىتىنىڭ غەزىپىنى باسالمىغان بولۇپ، دۆلەت مېدىياسى بۇنى «سەمىمىيەتسىز ئۆزۈر سوراش، خېرىدارلار ئارىسىدىكى نارازىلىقنى تېخىمۇ كۈچەيتتى» دەپ تەنقىد قىلغان. بۇ ۋەقە، خىتاينىڭ ھېسسىي داۋراڭچىلىقىدا راتسىيونالىست ۋە سوتسىيال-پسىخولوگىيەلىك تۈرتكىلەرنىڭمۇ بىرلىشىپ كۆرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بىر تەرەپتىن، خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقنىڭ غەزىپىنى كۆرسىتىپ، باشقا شىركەتلەرنى شەرقىي تۈركىستانغا قارشى تەدبىر قوللىنىشتىن چېكىندۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويدى. يەنە بىر تەرەپتىن، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى خىتاينىڭ دۆلەت ئابرۇيى، تېررىتورىيە پۈتۈنلۈكى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغا تەھدىت دەپ قارالدى، بۇ غەربنىڭ كەڭ كۆلەملىك پىلانىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە تەسەۋۋۇر قىلىنىپ، چوڭقۇر ھېسسىي جاراھەت ۋە ئىچ ئاغرىتىشنى قوزغىدى. شۇڭا، ئىنتېلگە قارشى نارازىلىق پەقەت ئىستراتېگىيەلىك تىجارىي تاللاش بولۇپ قالماستىن، دۆلەت كىملىكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنى قوغداشنىڭ ھېسسىي ئىپادىسىگە ئايلاندى.
خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ تۈرتكىلىرى
ئىچ ئاغرىتىش ھېسسىياتى ۋە كىملىك بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئالاھىدىلىكلەر
مۇئەللىپ، تەھلىللىرىدىن كېيىن، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ مەركىزى ھېسسىياتىنىڭ غەزەپ ئەمەس، بەلكى ئىچ ئاغرىتىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ھېسسىيات تەتقىقاتچىلىرى مارىيا مىچېلى ۋە كرىستىئانو كاستېلفرانچىنىڭ تەھلىللىرىگە كۆرە، ئىچ ئاغرىتىش غەزەپتىن پەرقلىق بولۇپ، پەقەت زىيانكەشلىك ياكى توسقۇنلۇق بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى ھەقسىزلىك تۇيغۇسى (ئادالەتسىز مۇئامىلە) بىلەن قوزغىلىدۇ. خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىدا بۇ ئەخلاقىي ھەقسىزلىك تۇيغۇسى مەركىزىي رول ئوينايدۇ.
خىتاينىڭ ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارغا قارىتىلغان ھېسسىيات داۋراڭچىلىقى، ئاساسلىقى تارىخىي «خورلۇق ئەسىرى» دىن قالغان چوڭقۇر جاراھەتلەر ۋە ئىچ ئاغرىتىشلار بىلەن باغلىنىدۇ. 19-20-ئەسىرلەردە، غەرب ۋە ياپون ئىمپېرىيالىزمى دەۋرىدە، خىتاي كۆپلىگەن ھاقارەت ۋە خورلۇقلارغا دۇچ كەلگەن. بۇ دەۋردە، خىتاي «ئاسىيانىڭ كېسەل كۆرپىسى» دەپ ئاتالغان بولۇپ، بۇ تەسەۋۋۇر خىتاينىڭ تارىخىي ئېڭى ۋە دۆلەت كىملىكىگە سىڭىپ، داۋاملىق تەسىر كۆرسىتىدۇ. تەتقىقاتچىلار پېتىر ھايس گرىېس، ۋىلىئام ئا. كاللاھان ۋە جېڭ ۋاڭ قاتارلىقلار، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «خورلۇقنى ئۇنتۇماسلىق» دېگەن تارىخىي قاراشنى كۈچەيتىپ، مىللىي تۇيغۇ ۋە خەلقنىڭ قوللىشىنى ئاشۇرغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تارىخىي جاراھەت، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچى بولۇپ، چەت ئەلدىكى ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارنىڭ ھەرىكەتلىرى بۇ جاراھەتنى قايتا قوزغىغاندا كۈچلۈك ھېسسىي ئىنكاسلار پەيدا بولىدۇ.
ھېسسىيات داۋراڭچىلىقنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ۋە تاكتىكىلىق ئامىللىرى
ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ سوتسىيال-پسىخولوگىيەلىك تەركىبلىرى مۇھىم بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئامىللىرىنىمۇ كۆزدىن ساقىت قىلماسلىق كېرەك. خىتاي، ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنى تىزگىنلەنگەن ۋە تەشكىللىك شەكىلدە كۆرسىتىپ، ئىككى تاكتىكىلىق مەقسەتكە خىزمەت قىلىدۇ. بىرىنچىدىن، نىشانغا ئېلىنغان ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتنى ھەرىكىتىنى ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلاش. بۇ، ماررىئوت مېھمانخانىسى، مېرسېدېس-بېنز ۋە CNN قاتارلىق ۋەقەلەردە كۆرۈلگەن بولۇپ، بۇ تەشكىلاتلار خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىغا دۇچ كېلىپ، ئاشكارا كەچۈرۈم سوراپ، ھەرىكەتلىرىنى تۈزەتكەن. ئىككىنچىدىن، «توخۇنى ئۆلتۈرۈپ مايمۇنغا ئىبرەت قىلىش » پىرىنسىپى بويىچە، بىر تەشكىلاتنى جازالاش ئارقىلىق باشقىلارنى ئوخشاش ھەرىكەتتىن چېكىندۈرۈش. بۇ، «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» ۋەقەسىدە روشەن كۆرۈلگەن. خىتاي چارە قوللانغاندىن كېيىن، كېيىنكى يىللاردا باشقا مېدىيا تەشكىلاتلىرىنىڭ خىتايغا قارشى كەمسىتىش تەنقىدلىرى كۆرۈنەرلىك ئازايغان.
بىراق، مۇئەللىپنىڭ مۇھىم باھاسى شۇكى، ئىستراتېگىيەلىك ۋە سوتسىيال-پسىخولوگىيەلىك ئامىللار كۆپ ھاللاردا ئايرىم-ئايرىم ئەمەس، بەلكى بىر-بىرىگە تەسىر قىلىدۇ. «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» ۋەقەسىدە، خىتاينىڭ چارىلىرى پەقەت ئىستراتېگىيەلىك ھېسابلاش بىلەن چەكلەنمەيدۇ، چۈنكى بۇ چارىلەر ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىگە دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي زىيان يەتكۈزگەن بولسىمۇ، خىتاي بۇنى داۋاملىق كۈچەيتكەن. بۇ، ھېسسىيات داۋراڭچىلىقنىڭ ھەقىقىي ھېسسىي تۈرتكىلەرگە تايىنىدىغانلىقى ۋە تارىخىي جاراھەتلەرنى قوغداشنى مەركەز قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىقىنىڭ ئەھمىيىتى ۋە كەلگۈسى
ماقالىنىڭ ئاخىرقى بۆلىكى، خىتاينىڭ ھېسسىيات داۋراڭچىلىق سىياسىتىنىڭ ئەھمىيىتى ۋە كەلگۈسى تەسىرلىرىنى مۇلاھىزە قىلىدۇ. مۇئەللىپنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ ھېسسىي داۋراڭچىلىقى پەقەت دىپلوماتىك ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قىسمى ئەمەس، بەلكى خىتاي دۆلەت كىملىكىنىڭ مەركىزىي ئىپادىسىدۇر. بۇنىڭ بىر نەچچە سەۋەبى بار:
بىرىنچىدىن، خىتاينىڭ «خورلۇق ئەسىرى» گە بولغان تارىخىي ئەسلىمىلىرى، دۆلەت سىياسىتىدە ھېسسىي تۈرتكىلەرنىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ قانۇنىيلىقى، خىتاينى خورلۇقتىن قۇتقۇزۇپ، يېڭى تەرەققىيات باسقۇچىغا يېتەكلەش ۋەدىسىگە تايىنىدۇ. شۇڭا، ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارنىڭ ھەرىكەتلىرى بۇ خورلۇقنى قايتا ئەسلىتىدىغان بولسا، بۇ دۆلەت ۋە پارتىيە ئۈچۈن چوڭ سىناق بولىدۇ.
ئىككىنچىدىن، ھېسسىيات داۋراڭچىلىق روشەن مەنپەئەت يوق جايلاردىمۇ كۆرۈلگەن. «ۋال سىترىت ژۇرنىلى» ۋەقەسىدە، خىتاي باشقا دۆلەتلەرنىڭ جىددىي ئىنكاسلىرى ۋە دىپلوماتىك زىيانلارغا قارىماي، بۇ سىياسەتنى داۋاملاشتۇرغان، بۇ ھەقىقىي ھېسسىي تەلەپلەرنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ.