ئاتا-ئانىلىقنىڭ تۆت ئۇسلۇبى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچىسى، يەنە بەزىلىرى بۇنداق مەسىلە ھەققىدە پەقەت ئويلىنىپمۇ باقماسلىقى مۇمكىن. بەزى ئاتا-ئانىلار قائىدە-تۈزۈملەر بالىلارنى بوغۇپ قويىدۇ، بۇ بالىلارغا زىيانلىق دەپ قاراپ ئەركىن بولۇشىغا قويۇۋېتىدۇ. باشتا ئېيتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، بۇنداق ئاتا-ئانىلار بالىلارنى ئەركىن قويۇۋېتىش تەشەببۇسىنى زىيادە مۇبالىغە قىلىپ چۈشىنىۋالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ پەرزەنتلىرىنى ئوبدان تەربىيەلەش ئېڭى ياخشى، قىزغىنلىقى كۈچلۈك، ئەمما مائارىپ چۈشەنچىسىدىكى مەسىلە تۈپەيلىدىن، مۇشۇ يولغا كىرىۋالغان.
ئۈچىنچىسى، يەنە بەزىلىرى بولسا، بالىسىغا ھەددىدىن زىيادە ئامراقلىق قىلىپ، ئەركىلىتىپ ئۇلارنى ئائىلىدىكى شاھزادە، مەلىكىلەرگە ئايلاندۇرۇۋالىدۇ. بۇ خىلدىكى ئاتا-ئانىلار پۇلدارلارنىڭ ئارىسىدا كۆپرەك. نېمە دېسە شۇنى قىلىپ بېرىش، پۇلنى ئايىماي بېرىش، ئويۇنچۇق، كىيىم-كېچەكلەرگە كۆمۈۋېتىش بۇنداق ئاتا-ئانىلارنىڭ ئالاھىدىلىكى.
ھالبۇكى، بىز بۇ بۆلەكتە ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلە يەنىلا بۇ خىل ئۇسلۇبنىڭ بالىلارنىڭ تەربىيەلىنىشىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىدۇر.
مېنىڭچە، بۇنداق ئاساۋ ئاتتەك توساقسىز چوڭ بولغان بالىلاردا كۆپ كۆرۈلۈپ قالىدىغان يامان ئاقىۋەت ئۇلارنىڭ مەكتەپتىكى ئوقۇش نەتىجىسىدە ئەمەس- بەلكىم بۇنداق بالىلار ئاتا-ئانىسى يارىتىپ بەرگەن ياخشى شارائىتنىڭ ياردىمىدە ياخشى ئوقۇشى مۇمكىن-بەلكى، ئۇلارنىڭ ئەخلاق-پەزىلىتى، ئادىمىيلىك خاراكتېرىدە كۆرۈلۈشى مۇمكىن.
بىرىنچىدىن، بۇنداق ئائىلىدە چوڭ بولغان بالىلارنىڭ باشقىلارنى ئويلاپ قويمايدىغان شەخسىيەتچى،  ئۆزمەركەز بولۇپ قېلىش نىسبىتى بىر قەدەر يۇقىرى. چۈنكى بۇلار كىچىكىدىن باشلاپ پەقەتلا كۆڭۈل بۆلۈنۈپ، ئەركىلىتىلىپ، مەركەز قىلىنىپلا كەلگەن، باشقىچە ئېيتقاندا، قوبۇل قىلىپ، بەھرىمەن بولۇپلا ئادەتلەنگەن، تەقدىم قىلىپ ئادەتلەنگەن ئەمەس. ئادەمنىڭ باشقىلارنىڭ مەنپەئەتىنى ئويلايدىغان، شەخسىيەتسىز بولۇشىدا ئۇزاق مۇددەتلىك كەچۈرمىش كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە، كەچۈرمىشىدە تەقدىم قىلىشنىڭ نىسبىتى قوبۇل قىلىشتەك كۆپ بولمىسا، شەخسىيەتچى بولۇپ قېلىش ئېھتىماللىقى كۈچلۈكرەك بولىدۇ. ئادەم ھەرگىزمۇ بىر كېچىدىلا مەرد ، سېخىي بولۇپ كەتمەيدۇ. ئۇ بىر ئۇزۇن جەرياننىڭ مەھسۇلى، بەلكىم كىچىكىدە قولىدىكى ناننىڭ يېرىمىنى باشقىلارغا بېرەلەيدىغان بالىنىڭ چوڭ بولغاندا بايلىقىنىڭ يېرىمىنى تەقدىم قىلىشى ئاسانراق بولۇشى مۇمكىن. ئادەم نەپسىنىڭ يېتەرلىك قاندۇرۇلۇشى، ئۇنى ئۇ رازى بولغىدەك دەرىجىدە قانائەت ھاسىل قىلدۇرالمايلا قالماستىن، ئەكسىچە ئىشتىھاسىنى تېخىمۇ زورايتىۋېتىدۇ. بالىلار كىچىكىدىن باشلاپ، بارلىق ئېھتىياجى ئاشۇرۇپ قاندۇرۇلۇپ چوڭ قىلىنسا، ئۇنىڭ ئېھتىياجىنىڭ مىقدارى، دائىرىسى چەكلىمىسىز زورىيىپ، ھەرقانداق ئىشتا ئاۋۋال ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىنىلا ئويلايدىغان، باشقىلارنىڭ ئۆلۈش-تىرىلىشى بىلەن كارى يوق ئادەمگە ئايلىنىدۇ.
ئىككىنچىدىن، بۇنداق بالىلارنىڭ ئەخلاق-پەزىلىتىدىن چاتاق چىقىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولىدۇ. چۈنكى بالىلاردىكى ئەخلاق چۈشەنچىسى ئۆزىنىڭ ئىش-ھەرىكىتىگە ئاتا-ئانىسىنىڭ قايتۇرغان ئىنكاس-باھاسىنى ئاڭقىرىش ئارقىلىق  شەكىللىنىدۇ، ئەگەر ئىجابىي ئىنكاس قايتۇرسا شۇ قىلىقىنى داۋاملاشتۇرىدۇ، سەلبىي ئىنكاس قايتۇرسا ئۇ قىلىقىنى تاشلايدۇ، ياكى ھېچبولمىسا، ئاتا-ئانام ياقتۇرغىنى توغرا ئىش، ياقتۇرمىغىنى يامان ئىش دەپ بىلىدۇ. مانا مۇشۇ بىلىشلەرنىڭ جۇغلىنىشى بىلەن بىر يۈرۈش ئىش-ھەرىكەت مىزانى بالىدا ئۆزلىشىشكە باشلايدۇ. ئۇلار توغرا-خاتا، ھەق-ناھەق، ئاق-قارىنى چوڭلارنىڭ ھەرخىل ئىشلارغا تۇتقان پوزىتسىيە، باھاسىدىن ئۆگىنىدۇ. ۋەھالەنكى، ماقۇل ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى چوڭ بولغاندا ئۆزى بىلىۋالىدۇ دەپ قويۇۋەتكەچكە، كىچىكىدىن ئۆزىنىڭ خاھىشىغا ياققانلا ئىشلارنى قىلىپ چوڭ بولىدۇ. چۈنكى ئۇلاردا بىرىنچىدىن، توغرا-خاتا ئۇقۇمى غۇۋا، ئىككىنچىدىن غۇۋا بولمىغاندىمۇ، ئىرادە كۈچى ئاجىز. يامان ئىشلاردىن قول يىغىشتا ھەرگىزمۇ شۇ ئىشنىڭ يامان ئىكەنلىكىنى بىلىشلا كۇپايە قىلمايدۇ. چوقۇم ئۇنى تەرك ئەتكۈدەك ئىرادە بولۇش كېرەك. ھالبۇكى، كىچىك بالىلاردا بۇنداق ئىرادە ئاجىز بولىدۇ، ئۆزىنى تەس باشقۇرىدۇ. شۇنى ئويلاپ بېقىش لازىمكى، ئۆزىنى كونترول قىلىش كىچىك بالا ئۈچۈن ئەمەس، چوڭ ئادەملەر ئۈچۈنمۇ مۈشكۈل بىر ئىش. سالامەتلىكىمىزگە زىيانلىق ئىكەنلىكىنى بىلىپ تۇرۇپ تاماكا چېكىمىز، ھاراق ئىچىمىز، سەمرىپ كېتىدىغانلىقىمىزنى بىلىپ تۇرۇپ تويۇپ كەتسەكمۇ يەنە يەيمىز، ھەتتا ئەخلاققا يات، قانۇنغا ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى بىلىپ تۇرۇپ نۇرغۇن ئەخلاقسىز، قانۇنسىز قىلمىشلارنى قىلىپ سالىمىز. مانا مۇشۇلارنىڭ ھەممىسىدە قۇرامىغا يەتكەن چوڭلارمۇ نەپسىنىڭ كەينىگە كىرىپ قالىدۇ، يامانلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ قىلىپ سالىدۇ. دېمەك ئىنسان ئەنە شۇنداق ئاجىز مەخلۇق، شۇڭلاشقا بۇنداق نەپسىگە ئاجىز مەخلۇقنىڭ قۇرامىغا يەتكىنى ئۆزىنى باشقۇرالمايۋاتقان يەردە، گۆدەكلىرىنى ئاق-قارىنى ئۆزى بىلىۋالىدۇ دەپ تاشلاپ قويۇش ئاجايىپ ئەخمىقانىلىق ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر ئىنسان ئەخلاق مىزانلىرىغا ئۆز ئاڭلىقلىقى بىلەنلا رىئايە قىلىپ كېتەلىگەن بولسا ئىدى، ئۇ ھالدا قانۇن-تۈزۈم، تۈرمە-ساقچىلار بولمىغان بولاتتى. شۇڭلاشقا، بالىلاردا ئەخلاقنىڭ يېتىلىشى بىر تەرەپتىن ئىچكى ئاڭلىقلىقنى قوزغىتىش، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تاشقى نازارەت، باشقۇرۇشنى تەرك ئەتمەسلىك بىلەن ئەمەلگە ئاشىدۇ. ھەرقانداق بىر تەرەپكە سەل قاراش مەغلۇبىيەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.