يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رەقەملىك تەشكىللەش يولى ئارقىلىق ئىنسانلارنىڭ، گۇرۇپپىلارنىڭ، دۆلەتكە ئوخشاش قۇرۇلمىلارنىڭ ئاسانلا كونترول قىلىنىشى ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلمىلارنىڭ داۋاملىق نازارەت قىلىنىشى، شۇنداقلا بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ھەرىكىتى، ئوي-پىكىرلىرىنى باشقىلارنىڭ ئ‍اسان بىلەلەيدىغان بولۇپ قېلىشى بىخەتەرلىك جەھەتتىن مەسىلە پەيدا قىلالايدىغان بولغاچقا ياخشى قاراپ چىقىش كېرەك. بۇ سەۋەبتىن، بىخەتەرلىك سىياسىتىگە تەھدىت سالىدىغان مىساللارنى تەكىتلەش كېرەك. بۇ مىساللار يېڭى ئالاقە تېخنىكىسىنىڭ قانداق قىلىپ بىخەتەرلىك سىياسىتىنى بارلىققا كەلتۈرەلەيدىغانلىقى ھەققىدە يىپ ئۇچى بىلەن تەمىنلەيدۇ. راتسىيوناللاشقان ئەقىل شەكىللەندۈرگەن يېڭى ئالاقە تېخنىكىسى يۇمشاق دېتال ئاساسى ھوقۇق ئېقىمى بىلەن قاتلاملىق قۇرۇلمىنى ساقلاپ قالماقتا. بۇ يۇمشاق دېتال تورىغا كىچىك ياكى چوڭ يۇمشاق دېتاللارنى قويۇش ئارقىلىق ھەر خىل كۆزلىگەن كونتروللارنى ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ. كىشىلەر ۋە تەشكىلاتلار بۇنى چەكلىك ئۇسۇلدا قىلالايدۇ. ھالبۇكى، تۆۋەندە كۆرسىتىلگەن قۇرۇلما بۇ كونترولنىڭ ئۆلچىمىنىڭ تېخىمۇ چوڭ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دۇنيا مىقياسىدا تور كومپيۇتېر ئېقىمىغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان گىگانت دەپ ئېنىقلىما بېرىشكە بولىدىغان 13 مۇلازىمېتىرنىڭ ئونى ئامېرىكىغا جايلاشقان. ئىنتېرنېتنى ئامېرىكىلىقلار تەرەققىي قىلدۇرغانلىقتىن، ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتى 1998-يىلى قارار چىقىرىش ئارقىلىق ئىنتېرنېتنى باشقۇرۇش ھوقۇقىنى كالىفورنىيە شىتاتىنىڭ قانۇنىغا ئاساسەن قۇرۇلغان ICANN (The Internet Corporation for Assigned Namesand Numbers) دەپ ئاتىلىدىغان پايدا ئالمايدىغان تەشكىلات بولغان «ئىنتېرنېت تەقسىملەنگەن ئىسىملار ۋە سان باشقۇرۇش ئورگىنى» غا بەرگەن.
بۇ مۇلازىمېتىرلار تور نامىنى (Domain Names) بوشلۇق ناملىرىنى كونترول قىلىدىغان مۇلازىمېتىرلار بار مەركەزگە ئۇلايدۇ. گەرچە ICANN ھۆكۈمەتسىز تەشكىلات بولسىمۇ، ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىكىگە قارايدۇ (27). بۇ سەۋەبتىن، بۇ تەشكىلاتنىڭ ئامېرىكىنىڭ كونتروللۇقىدىن چېكىنىشى ۋە مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئورگىنىغا ئايلىنىشىنىڭ زۆرۈرلۈكى توغرىسىدا مۇنازىرىلەر بار. ئامېرىكا بۇ تەكلىپنى رەت قىلىپ، ھوقۇقتىن تەڭ بەھرىمەن بولمايدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى (28). تور مۇلازىمېتىرى ھەر قېتىم تورغا چىققاندا تور نامىنى ماس رەقەملىك ئىپادىلەش بىلەن بىرلەشتۈرگەن ۋە بىزنىڭ بەتنى تېپىشىمىزغا كاپالەتلىك قىلىدىغان بۇ مۇلازىمېتىرلار ئاخىرىدا ئامېرىكا تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ. ئامېرىكا بۇ پۇرسەتكە ئېرىشكەندىن كېيىن تور قوماندانلىق ئورگىنى بىلەن ئېلېكترونلۇق ئىستىخبارات، سودا ۋە سانائەت ئۇچۇرلىرىغا ئېرىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن. ئامېرىكا تور بىخەتەرلىكىگە زور مەبلەغ سەرپ قىلىدۇ. ئامېرىكا تور بىخەتەرلىك تەشەببۇسىدا خاكېرلارنىڭ ھۇجۇمىغا، ئۇچۇرلارنى قوغداش ۋە تېرورلۇق تەھدىتىگە قارشى تەدبىر قوللىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە تور ئۇرۇشىغا، زەھەرلىك چېكىملىك ۋە تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش قاتارلىقلار بىلەن ئوخشاش سەۋىيەدە مۇئامىلە قىلىنىدۇ. 2010-يىلى كېڭەش پالاتاسى ماقۇللىغان «دۆلەت مۈلكى قانۇنى» مۇ بۇ مەسىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. 2010-يىلى كېڭەش پالاتاسى تەرىپىدىن ماقۇللانغان «دۆلەت مۈلكى قانۇنى» مۇ بۇ مەسىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى.
بۇنىڭ بىلەن ئاساسلىق ئۇل ئەسلىھەلەرنىڭ ئىگىلىرى بۇ قانۇن دائىرىسىدە يولغا قويماقچى بولغان ۋەزىپىلەرنى ئىجرا قىلىدۇ، شۇنداقلا دۆلەتلىك تور بىخەتەرلىك جىددىيلىكى ئېلان قىلىنغاندا يولغا قويۇلىدىغان بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنىمۇ بەلگىلەيدۇ. قانۇنغا ئاساسەن جىددىي تەدبىر قوللىنىش ئۈچۈن ئىنتېرنېت مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلىگۈچىلەرنى باشلىق باشقۇرۇش ۋە باھالاش، ھەرىكەتلەندۈرۈش ۋە تور ئۇلىنىشىنى ئوتتۇز كۈنگىچە چەكلەشكە مەجبۇرلايدۇ.
يەنە كېلىپ، قانۇنغا ئاساسەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ پىكىر بايان قىلىش ئەركىنلىكىگە قارىتا بۇ كەڭ ھۆكۈمرانلىق ھەر قانداق ئۇرۇش ۋەزىيىتى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن ئالتە ئايغىچە داۋاملىشالايدۇ. بۇ قانۇن ئارقىلىق ئاممىۋى ئورگاننىڭ شەخسىي ۋە مەمۇرىي ھەمكارلىقى نامىدا تورنى كونترول قىلىدىغانلىقى كۆرۈلىدۇ (29). مەسىلەن، «ئېينىشتىيىن 3» ناملىق يۇمشاق دېتال بارلىق ئېلېكترونلۇق خەتلەرنى ۋە باشقا ئالاھىدە ئېلېكترونلۇق مەزمۇنلارنى ئوقۇيالايدۇ. تەھدىت ياكى يوشۇرۇن تەھدىت دەپ قاراشقا بولىدىغان بارلىق ئېلېكترونلۇق ئۇچۇرلارنى كونترول قىلغىلى بولىدىغان مېخانىزم ئورنىتىش مېدىياغا بىۋاسىتە قوللىنىلىدىغان سۈزۈش (censure) ئۇسۇلىنى ئەسلىتىدۇ. بۇ يەردە دېيىلىۋاتقىنى كىشىلەرنىڭ ئۇچۇرغا ئېرىشىش ئەركىنلىكى ئەمەس، بەلكى شەخسىي ئالاقە ئەركىنلىكىدۇر.