راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ قۇرۇلمىلىق چەكلىمىلەر ئاستىدا، ئەنگلىيەنىڭ يوشۇرۇن بىر كىرىزىستە ئاساسلىق ئىستراتېگىيە سۈپىتىدە «جازالاش ئارقىلىق ھۈركۈتۈش» (deterrence by punishment) ئۇسۇلىنى، يەنى كەڭ دائىرىلىك سودا ۋە پۇل-مۇئامىلە جازالىرىنى قوللىنىشى مۇمكىن ئەمەس كۆرۈنىدۇ. دوكلات، بۇنىڭ ئورنىغا لوندوننىڭ، ئۆز سىياسەت ھۆججەتلىرىدىمۇ يىپ ئۇچى بېرىلگەن ئىككى ئالماشتۇرۇشچان ھۈركۈتۈشچان ئىستراتېگىيەسىگە مەركەزلىشىشىنىڭ تېخىمۇ مۇمكىن ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇلاردىن بىرىنچىسى، «رەت قىلىش ئارقىلىق ھۈركۈتۈش» (deterrence by denial) دۇر. بۇ ئىستراتېگىيە، خىتاينىڭ تەيۋەنگە قارىتا بىر ھەربىي ھەرىكەت ئۈچۈن ئېھتىياجلىق بولىدىغان ھالقىلىق تېخنىكىلار، ھەربىي ئۇچۇر ۋە قوش ئىشلىتىشچان ماتېرىياللارغا ئېرىشىشىنى توسۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئېكسپورت كونتروللۇقىنى كۈچەيتىش، تېخنىكا يۆتكىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا قارىتىلغان تەتقىقات بىخەتەرلىكى تەدبىرلىرىنى ئاشۇرۇش ۋە ھەربىي ھەمكارلىقلارنى توختىتىش بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئاساسلىق ۋاسىتىلىرىدۇر.
ئىككىنچى ۋە بارغانسېرى مۇھىملىشىۋاتقان ئىستراتېگىيە بولسا «چىدامچانلىق ئارقىلىق ھۈركۈتۈش» (deterrence through resilience) دۇر. بۇ ئۇسۇل، بىۋاسىتە خىتاينى نىشان قىلىش ئورنىغا، ئەنگلىيەنىڭ ئۆز ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى خىتايدىن كېلىدىغان زەربىلەر ۋە بېسىملارغا قارشى تېخىمۇ چىداملىق ھالغا كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. ھالقىلىق مىنېراللار ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر قاتارلىق ساھەلەردە تەمىنلەش زەنجىرلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، دۆلەتنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىنى چەت ئەل كونتروللۇقىدىن قوغداش ئۈچۈن مەبلەغ سېلىشنى تەكشۈرۈش مېخانىزملىرىنى كۈچەيتىش ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئاساسلىق تەركىبىي قىسىملىرىدۇر. بۇ ئۇسۇل، ھۈركۈتۈش كۈچىنى، رەقىبنى ئاجىزلاشتۇرۇشتىن زىيادە ئۆز ئاجىزلىقلىرىنى ئازايتىش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئاخىرىدا، دوكلاتنىڭ يەتكەن خۇلاسىسى، ئەنگلىيەنىڭ مەنىلىك ۋە قاتتىق قەدەملەرنى ئېلىشىنىڭ، يالغۇز ھەرىكەت قىلىشىدىن زىيادە، زور دەرىجىدە ئامېرىكانىڭ قەتئىي رەھبەرلىكىگە ۋە ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدا (بولۇپمۇ AUKUS ۋە G7 شېرىكلىرى) كۈچلۈك بىر پىكىر بىرلىكىنىڭ شەكىللىنىشىگە باغلىق ئىكەنلىكىدۇر.
نىشاندىكى ئاكتىيور: خىتاينىڭ ئېھتىمالىي ئىنكاسى ۋە ئاجىزلىقلىرى
دوكلاتنىڭ ئانالىزلىرى ئەڭ مۇھىم بۆلەكلىرىنىڭ بىرى بولغان ئالتىنچى بۆلۈم، ھۈركۈتۈش كۈچى تىرىشچانلىقلىرىنىڭ نىشانىدىكى ئاكتىيور بولغان خىتاينىڭ ئېھتىمالىي ئىنكاسلىرىنى سېنارىيە ئانالىزى ئۇسۇلى بىلەن تەكشۈرىدۇ. بۇ بۆلۈم، ئۆلچەملىك ئەقلىي ئاكتىيور پەرەزلىرىنىڭ ھالقىپ ئۆتۈپ، بىر رەھبەرنىڭ ئۇرۇشقا كىرىش ياكى كىرمەسلىك قارارىنىڭ، مەلۇم بىر «رىغبەت قۇرۇلمىسى» (structure of incentives)  ئىچىدە ئېلىنىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ ئۇسۇل، قارار چىقىرىش جەريانىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىللارنى ئۈچ پەرقلىق ئانالىز سەۋىيەسىدە مۇزاكىرە قىلىدۇ: خەلقئارا سىستېمىنىڭ قۇرۇلمىسى (خەلقئارالىق سەۋىيە)، دۆلەتنىڭ ئىچكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى (دۆلەت سەۋىيەسى) ۋە رەھبەرنىڭ شەخسىي ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن تۇيغۇلىرى (شەخسىي سەۋىيە). تەتقىقاتچىلار، بۇ ئۈچ سەۋىيەدىكى ئامىللارنىڭ قانداق بىر يەرگە كېلىپ پەرقلىق نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىككى زىت سېنارىيە قۇرۇپ چىققان.
بىرىنچى سېنارىيە: چەكلىك تاجاۋۇزچىلىق ۋە بۆلۈنگەن رىغبەتلەندۈرۈش قۇرۇلمىسى
بۇ سېنارىيە، كۆلەملىك ئۇرۇشتىن ساقلانغان ئەمما تەيۋەن ئۈستىدىكى بېسىمنى ئاشۇرۇشنى خالايدىغان بىر خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ، تەيۋەنگە تەۋە كىچىك بىر تاشقى ئارالنى (مەسىلەن، تەيۋەن بوغۇزىدىكى كىنمېن ياكى ماتسۇ ئاراللىرى) ئىشغال قىلىشنى پىلانلىغان چەكلىك بىر تاجاۋۇزچىلىق ئەھۋالىنى پەرەز قىلىدۇ. بۇ سېنارىيەنى شەكىللەندۈرگەن رىغبەت قۇرۇلمىسىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە: خەلقئارا سىستېما سەۋىيەسىدە، ئامېرىكا-خىتاي ئارىسىدىكى جىددىيچىلىك ئاشقان بولسىمۇ، ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى چوڭقۇر ئىقتىسادىي باغلىنىش يەنىلا داۋام قىلماقتا. دۆلەت سەۋىيەسىدە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (خ ك پ) ئىچىدە، تېخىمۇ ئۇرۇشخۇمار ۋە مىللەتچى بىر گۇرۇپپا بىلەن ئىقتىسادىي مۇقىملىق ۋە ئېشىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل بىر گۇرۇپپا ئارىسىدا روشەن بىر بۆلۈنۈش بار. جامائەت پىكرىمۇ ئوخشاش شەكىلدە، مىللەتچى ھېسسىيات بىلەن ئىقتىسادىي گۈللىنىشنىڭ داۋاملىشىشى ھەققىدىكى كۈتۈشلەر ئارىسىدا بۆلۈنگەن. شەخسىي سەۋىيەدە بولسا، دۆلەت رەھبىرى (شى جىنپىڭ ياكى بىر ۋارىس)، ھەم ئىچكى ئۇرۇشخۇمار ئۆكتىچىلەرنى تىنچلاندۇرۇش ھەم تەيۋەنگە چېكىنمەيدىغانلىقىغا دائىر كۈچلۈك بىر سىگنال بېرىش مەقسىتىدە بۇ چەكلىك ھەربىي ھەرىكەتكە يېشىل چىراغ ياقىدۇ، ئەمما ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە بىر توقۇنۇشقا سەۋەب بولىدىغان ئومۇمىي ئۇرۇشتىن قەتئىي ساقلىنىشنى خالايدۇ.
بۇ مۇرەككەپ ۋە بۆلۈنگەن رىغبەت قۇرۇلمىسى ئاستىدا، ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ يولغا قويىدىغان جازالىرىنىڭ تەسىرى، زور دەرىجىدە بۇ جازالارنىڭ خاراكتېرى ۋە دائىرىسىگە باغلىق بولىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا، ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ قوللىشىنى ئالالماي پەقەتلا قاتتىق جازالارنى (مەسىلەن، خىتاي ماللىرىغا كەڭ دائىرىلىك ئىمپورت چەكلىمىسى) يولغا قويسا، بۇ ئەھۋالنىڭ ئەكس تەسىر قوزغاش خەۋپى يۇقىرىدۇر. بېيجىڭ، بۇنى خەلقئارا جەمئىيەتتىن ئايرىلىپ قالغان بىر ئامېرىكا قۇتراتقۇچىلىقى دەپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئۆز جامائەت پىكرى نەزىرىدە تاجاۋۇزچىلىقىنى قانۇنىيلاشتۇرالايدۇ ۋە پارتىيە ئىچىدىكى ئۇرۇشخۇمار گۇرۇپپىنىڭ قولىنى كۈچەيتەلەيدۇ. بۇ ئەھۋالدا، جازالار ھۈركۈتۈش كۈچى بولۇشتىن زىيادە، ۋەزىيەتنى كەسكىنلەشتۈرىدىغان رىغبەتلەندۈرگۈچ بىر رول ئوينىشى مۇمكىن.