مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ نۇقتىدا قارار چىقىرىش جەريانىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىللار سۈپىتىدە سىياسىي ھەرىكەتنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى، سىياسىيلارنىڭ كىشىلەرنى قايىل قىلىش ئۇسۇللىرى، سىياسىي ئاخباراتنىڭ ھەرىكەتچانلىقى ۋە ئىدىئولوگىيەنى تەتقىق قىلىدىغان سىياسىي پىسخولوگىيەگە قاراش كېرەك (خافتون، 2015: 206). ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىدېئولوگىيەنىڭ جەمئىيەت، ئورگان ۋە تەشكىلاتلار ھەققىدە ئەقىدە ۋە مايىللىقى بار، مېدىيا بۇ ئەقىدىلەرگە تەسىر كۆرسىتىشتە موھىم رول ئوينايدۇ، دەپ پەرەز قىلىساق؛ مېدىيا بىلەن پىسخىكا ئوتتۇرىسدىكى كۈچلۈك مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ ياخشى چۈشەنگىلى بولىدۇ. يېقىنقى تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشچە، ئىدېئولوگىيە ئۇقۇمى ئۇنىڭ شەكىللىنىشىگە چېتىشلىق شەخسىي ئىدراك ۋە ھېسسىيات ئامىللىرى بىلەن بىللە تەتقىق قىلىنغان (دىجك ، 2000: 122). شۇڭلاشقا، ئىدېئولوگىيە پەقەت ئۇنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋىتى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى تۇرمۇشتىكى پسىخىكىلىق ئېھتىياج ۋە مايىللىق بىلەنمۇ چۈشىنىلمەكتە ۋە چۈشەندۈرۈلمەكتە، شۇڭلاشقا، ئۇ ئەمدى پەقەت سىياسىي مەيدانىنى ئاشكارلاپ قويۇش بىلەنلا ئەمەس (ئوڭچىل، سولچىل، مۇتەئەسسىپ) بەلكى ئاساسلىق ئەخلاقىي قىممەت ئۆلچەملەر، شەخسىي كۆز قاراشلار ھەتتا مىجەز-خۇلق قاتارلىقلار بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك (سىتون ۋە باشقىلار. ، 2014). يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئالتۇسسېر (2006: 87) «دۆلەتنىڭ ئىدىيىۋى قوراللىرى» دەپ قارىلىدىغان مېدىيا قوراللىرىنى ھەم سىياسىي پىسخىكىغا مۇناسىۋەتلىك ھەرىكەت ۋە پوزىتسىيەنى بەلگىلەشتە ، ھەم ئىدىئولوگىيەنىڭ ئۆزىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ ،دەپ قارايدۇ ((Althusser, 2014. ھەر قانداق بىر تېمىنىڭ يېڭى ياكى ئەنئەنىۋى مېدىيا قاناللىرىدا تىلغا ئېلىنىشى جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ ۋە مېدىيا جامائەتچىلىككە مۇھىم دەپ قارىشى كېرەك بولغان تېمىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى بېكىتىپ بېرىدۇ. چۈنكى مېدىيا ئىجتىمائىي كۈن تەرتىپىنى مەشغۇل قىلماقچى بولغاندا بىر مەسىلىنى، سىياسىي مەسىلە ياكى ھادىسەنى ھەمىشە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان چوڭ كۆرۈنۈشلەر بىلەن ھاياجانلىق تىلدا تەكرارلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن، سىياسىيلارنىڭ كۈن تەرتىپى بولغان بىر تېما (سىياسىي كۈنتەرتىپ) ئۇلارنىڭ بېسىمى بىلەن مېدىيانىڭ كۈن تەرتىپىگە ئايلىنىدۇ. كېيىنچىرەك، ئامما خەۋەر ۋە باشقا پروگىراملاردا داۋاملىق بۇ تېمىنى ئۇچرىتىدۇ، بۇ تېمىنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقە ھېساباتلىرىدا ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ، شۇنداق قىلىپ تاماشىبىنلارنىڭ ئاممىۋى كۈن تەرتىپىمۇ بەلگىلىنىدۇ (ۋاتسون ، 2016: 218). بۇ جەريان مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، ئىدېئولوگىيە بەرپا قىلىش جەريانى بولۇپ شۈبھىسىزكى، ئىدېئولوگىيەنىڭ شەكىللىنىشىدىكى ئاساسلىق پىسخىكىلىق ئامىللارنىڭ بىرى قايىل قىلىشتۇر. قايىل قىلىش جەريانىنىڭ خاراكتېرى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ خەۋەرلىرى، ۋەقە-ھادىسەلەرنى، خەۋەرلەرنى بېرىش شەكلى ياكى تونۇشتۇرۇشى قاتارلىق ياردەملىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن، گوفماننىڭ دائىرەلەش نەزەرىيەسىنى (گوڧمان& بېرگېر، 1986) ياكى مەككومبس ۋە شاۋنىڭ (1972) كۈن تەرتىپ يارىتىش ئۇسۇلىنى ئۇنىڭ يۆنىلىشىدىكى ئەڭ ئاساسلىق ئىككى مېدىيا نەزەرىيەسى دەپ قاراش مۇمكىن.
دائىرەلەش نەزەرىيەسىنى ئەڭ ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، بىر تېمىنىڭ خەۋەردە بېرىلىش شەكلى، تاماشىبىنلارغا تەسىر كۆرسىتدىغان نۇتۇقنىڭ خاراكتېرى (سۈپىتى، ھېسسىيلىقى، جانلىقلىقى) ۋە ئاممىنىڭ چۈشەنچىسىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان خەۋەرنىڭ مەزمۇنىنى كۆرسىتىدۇ (ماككلۇسكىي ، 2017: 13). شۇنىڭ بىلەن، خەۋەر ۋە پروگرامما ئىشلىگۈچىلەر، مەزمۇن تەييارلىغۇچىلار ئاممىنىڭ كۈن تەرتىپىنى بەلگىلەيدۇ ۋە ئۇلارنىڭ مەلۇم بىر تېما ھەققىدە ئۇزۇن مۇددەت پاراڭلىشششى ۋە ئويلىنىشىنى كاپالەندۈرىدۇ ۋە ئۇلارغا بۇ ئويلاشنىڭ شەكلىنى كۆرسىتىپ كۆرۈرمەنلەرنى قايىل قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال ئاۋاز بېرىش پوزىتىسيەسىنىمۇ ئۆزگەرتەلەيدۇ ۋە سىياسەتچىلەر ئوتتۇرىغا قويغان تەكلىپلەرنىڭ قوبۇل قىلىنىشىنى ئاسانلاشتۇرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىللە، مېدىيا كەسپىي خادىملىرىنىڭ خەۋەر مەشخۇلات سىخمىسىدىكى تاللىشى، ئۇلارنىڭ كۈلتۈرنىڭ شەكىللىنىشىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىمۇ كۆرۈرمەنلەرنىڭ ھېسسىياتى ۋە بېرىلگەن ئۇچۇرلارنى ئاڭقىرىشىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ ۋە ھەقىقەتلەرنى ئۆز ماھىيىتدىن پەرقلىق باھالىشىغا، چۈشىنىشىگە سەۋەپ بولىدۇ. مەزمۇن باشقۇرغۇچىلار قوللانغان بۇ دائىرىلەش تېخىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا بىر تېما ھەقىدىكى ئاممىۋى تونۇش ۋە قاراشلارنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق زىددىيەتلىك سىياسىي ۋە كۈلتۈرەل ئاقىۋەتلەرنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ (د\ئانجىلو& كۇيپېرس، 2010).
4. تېلېۋىزىيە پروگىراممىلىرىنىڭ پىسخىكا جەھەتتىكى نەزەرىيەۋى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى