خىتاينىڭ خەلقئارالىق ساقچىلارنى تەربىيلىشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىزلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلاتنىڭ ئىلمىي قىممىتى ۋە ئۆزگىچىلىكىنى ئاشۇرغان ئەڭ ئاساسلىق ئامىل، 2000-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان مەزگىلنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە 863 ساقچى تەربىيلەش پائالىيىتىنى ھۆججەتلەشتۈرگەن ئەتراپلىق سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدۇر[15-بەت]. بۇ سانلىق مەلۇماتلاردىن خىتاينىڭ دۇنياۋى بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى ئىزلىرىنىڭ كۆلىمى ۋە ماھىيىتىنى كونكرېت شەكىلدە بىلىۋالغىلى بولىدۇ. ئانالىزلارغا قارىغاندا، كەم دېگەندە 138 دۆلەتنىڭ خىتايدىن ساقچى ياكى ئىچكى بىخەتەرلىك تەربىيەسى ئالغانلىقى بېيجىڭنىڭ تەسىر دائىرىسىنىڭ جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن نەقەدەر كېڭەيگەنلىكىنىڭ ۋە خەلقئارالىق ساقچى تەشكىلاتلىرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى بىلەن مەلۇم شەكىلدە ئالاقە ئورناتقانلىقىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر[7-بەت، 15-بەت].
تەربىيەلەرنىڭ ۋاقىت جەھەتتىكى يۈزلىنىشىنى تەھلىل قىلغاندا، بۇ پائالىيەتلەرنىڭ بولۇپمۇ شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۆپەيگەنلىكى ۋە 2019-يىلى 138 دېلو بىلەن ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققانلىقى كۆرۈلىدۇ[17-بەت]. COVID-19 يۇقۇمى بىلەن مەجبۇرىي توختاپ قالغان تەربىيەلەرنىڭ تېزلىكتە قايتا باشلىنىشى، بۇ سىياسەتنىڭ ۋاقىتلىق ئەمەس، بەلكى ئىنستىتۇتلاشقان ۋە دائىملىق بىر دۆلەت ئىستراتېگىيەسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. دوكلات خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ خەلقئارالىق يىغىنلاردا ئون مىڭلىغان چەت ئەللىك بىخەتەرلىك خادىمىنى تەربىيەلەيدىغانلىقى ھەققىدە بەرگەن ۋەدىلىرىنى ئەسكەرتىپ[10-بەت]، بۇ پائالىيەتلەرنىڭ بېيجىڭنىڭ تاشقى سىياسەت كۈنتەرتىپىنىڭ ئەڭ بېشىدا تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئەمما دوكلاتتىكى دىققەتلەرنى قەلب قىلغان مۇھىم بىر نۇقتا، ھۆججەتلەشتۈرۈلگەن كۇرسانتلار سانىنىڭ بۇ رەسمىي ۋەدىلەردە ۋەدە قىلىنغان ساندىن خېلىلا تۆۋەن قېلىشىدۇر. بۇ ئەھۋال يا نىشانغا يېتەلمىگەنلىكىنى ياكى تەربىيەلەرنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنىڭ قەستەن جامائەتچىلىكتىن يوشۇرۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[18-بەت].
خىتاينىڭ تەربىيەلەش مېتودولوگىيەسىمۇ خىلمۇخىللىققا ئىگە. ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان شەكلى خىتايدىكى ساقچى ئىنىستىتۇتلىرىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان ۋە ئادەتتە 10 دىن 30 كىشىگىچە بولغان گۇرۇپپىلارغا بېرىلىدىغان بىر نەچچە ھەپتىلىك نەزەرىيەۋى ۋە ئەمەلىي كۇرسلاردۇر. ئەمما دوكلات تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭمۇ قوللىنىلغانلىقىنى ھۆججەتلەشتۈرىدۇ. بۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىمى «ساقچى مەسلىھەتچىلەر ئۆمىكى» ئەندىزىسىدۇر. بۇ ئەندىزىدە، خىتاي ساقچى مۇتەخەسسىسلەر ئەترەتلىرى 9 ئايغا يېقىن مۇددەت بىلەن بىر چەت ئەلگە ئەۋەتىلىپ، يەرلىك ساقچى تەشكىلاتىنىڭ ئىچىگە  رەسمىي دېگۈدەك «ئورۇنلىشىپ»، ئۇلارغا كۈندىلىك ھەرىكەتلىرىدە مەسلىھەتچىلىك  ۋە مەشقاۋۇللۇق قىلىدۇ. سۇلايمان تاقىم ئاراللىرى ۋە ئوتتۇرا ئافرىقا جۇمھۇرىيىتىگە ئوخشاش ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە دۆلەتلەردە بۇ ئەندىزىنىڭ قوللىنىلىشى[20-بەت]، بېيجىڭنىڭ بىخەتەرلىك تەلىماتىنى بىۋاسىتە ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك شەكىلدە تارقىتىش نىيىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
تەربىيەلەرنى تەشكىللىگەن ئورگانلارنىڭ كۆپ خىللىقىمۇ دىققەتنى تارتىدۇ. مەركىزىي ۋە يەرلىك ساقچى ئىنىستىتۇتلىرى ئاساسلىق رولچىلار بولسىمۇ، بولۇپمۇ توپىلاڭ باستۇرۇش ۋە ئىچكى بىخەتەرلىك ھەرىكەتلىرىدە ئىختىساسلاشقان خەلق قوراللىق ساقچى قىسىملىرى (PAP) غا ئوخشاش يېرىم ھەربىي قۇرۇلمىلارمۇ بۇ جەرياندا ئاكتىپ رول ئوينايدۇ[17-بەت]. دوكلاتتا شەندۇڭ ساقچى ئىنستىتۇتىنىڭ ئافرىقا، يۈننەن ساقچى ئىنستىتۇتىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە شەرقىي تۈركىستان ساقچى ئىنستىتۇتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا مەركەزلەشكەن رايونلۇق ئىختىساسلىقلارنى يېتىشتۈرگەنلىكى ئېنىقلانغان[26-بەت]. بۇ ئورگانلارنىڭ ئىختىساسلىشىشى بېيجىڭنىڭ «ھەممىگە ماس كېلىدىغان بىر فورمۇلا» ئۇسۇلىنىڭ ئورنىغا، نىشاندىكى رايونلارنىڭ ئالاھىدە ئېھتىياجلىرىغا ۋە ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم نۇقتىلىرىغا ئاساسەن ماسلاشتۇرۇلغان، مۇرەككەپ بىر تەربىيەلەش پروگراممىسىنى يولغا قويۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكلاتتا تەكىتلەنگەن ئەڭ ھالقىلىق نۇقتىلارنىڭ بىرى، سانلىق مەلۇمات توپلاشتا ئۇچرىغان خۇپىيانىلىك قىيىنچىلىقىدۇر. نۇرغۇن تەربىيەلەش كۇرسلىرىنىڭ مەزمۇنى، بولۇپمۇ سىياسىي جەھەتتىن سەزگۈر بولۇشى مۇمكىن بولغان تېمىلار، جامائەتچىلىككە يا ھېچ ئاشكارىلانمايدۇ ياكى «ئىقتىدار يېتىلدۈرۈش» كە ئوخشاش مۈجمەل ئىبارىلەر بىلەن ياپسالىنىپ ئېيتىلىدۇ. دوكلاتتا شەرقىي تۈركىستان ساقچى ئىنستىتۇتىدىن بىر مەشقاۋۇلنىڭ يازغان ماقالىسىدا، بەزى تەربىيە مەزمۇنلىرىنىڭ «غەربتىكى خىتايغا قارشى كۈچلەر» تەرىپىدىن سۇيىئىستېمال قىلىنىش خەۋپى سەۋەبىدىن مەخپىي تۇتۇلۇشى كېرەكلىكى ئىپادە قىلىنغان جۈملىلەرگە ئورۇن بېرىشى[19-بەت]، بۇ مەخپىيلىكنىڭ تاسادىپىي ئەمەس، بەلكى ئاڭلىق بىر دۆلەت سىياسىتى ئىكەنلىكىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك دەلىلىدۇر. بۇ ئەھۋال دوكلاتتا سۇنۇلغان سانلىق مەلۇماتلارنىڭ خىتاينىڭ خەلقئارا ساقچى تەربىيلەش پائالىيەتلىرىنىڭ پەقەت كۆرۈنگەن يۈزىلا بولۇشى مۇمكىنلىكى ئېھتىماللىقىنى كۈچەيتىدۇ.
تەربىيەلەرنىڭ مەزمۇنى: ئىقتىدار يېتىلدۈرۈشتىن ھاكىمىيەت بىخەتەرلىكىگىچە
دوكلات خىتاي سۇنغان كۇرسلارنىڭ مەزمۇنىنى تەپسىلىي ئانالىز قىلىپ، بۇ پائالىيەتلەرنىڭ قانداق قىلىپ قوش مەقسەتلىك ئىستراتېگىيەگە خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىدۇ. بىر تەرەپتىن، خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن قانۇنلۇق تېخنىكا دەپ قوبۇل قىلىنغان جىنايەتكە قارشى كۈرەش تېخنىكىلىرى ئۆگىتىلسە، يەنە بىر تەرەپتىن مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى قوغدىشى مەقسەت قىلىنغان باستۇرۇش ۋە كونترول قىلىش مېخانىزملىرى ئۆگىتىلىدۇ.نەتىجىدە بۇ قوش قۇرۇلما ھەم  خىتاينىڭ خەلقئارا ساقچى تەربىيلەش ئىستراتېگىيەسىنىڭ  قانۇنلۇق بولۇشىغا يول ئاچقان، ھەم ئۇنىڭ ئەسلى نىيىتىنى پەردىلىشىگە ياردەم بەرگەن بولىدۇ.