خىتاينىڭ مىسىر ۋە ئىران بىلەن ئورناتقان ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنىڭ قاتلاملىرى ۋە يوشۇرۇن غەرەزلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىنقى مەزگىللەردە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە رايون خەۋپسىزلىكى ساھەسىدە دىققەت قوزغىغان مۇھىم تېمىلارنىڭ بىرى، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرق ۋە ئافرىقىدىكى ئەنئەنىۋى بولمىغان تەسىر كۈچىنىڭ كېڭىيىشىدۇر. بۇ جەھەتتە «Modern Diplomacy» (زامانىۋى دىپلوماتىيە) ژۇرنىلىدا، خىتاي سىياسىتى ۋە ئاسىيا ئىشلىرى بويىچە مۇتەخەسسىس، مىسىر بەنى سۇۋەيف ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى دوكتور نادىيە ھىلمى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بىر يۈرۈش مۇھاكىمە ماقالىلىرى ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ ماقالىلەر، جۈملىدىن «خىتاي ئىراندا موسادنىڭ ھەرىكىتىنى قانداق توسىدۇ؟» [1]، «مىسىرنىڭ كۆلەڭگە ئۇرۇشى: ئافرىقىدا موسادنىڭ تەسىرىنى چەكلەشتە خىتاي بىلەن ھەمكارلىشىش» [2] ۋە «خىتاينىڭ 9-ئىدارىسى ئوتتۇرا شەرقتە موساد ھەرىكىتىگە قانداق تاقابىل تۇرىدۇ؟» [3] ناملىق ئەسەرلەر، 2025- ۋە 2026-يىللىرىدىكى ۋەزىيەتنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىپ تۇرۇپ، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىستىخبارات ئويۇنلىرىنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بەرگەن. مەزكۇر ماقالىلەر خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭ (MSS) مىسىر ۋە ئىران بىلەن بولغان ھەمكارلىقىنى پەقەت دىپلوماتىك مۇناسىۋەت دەپلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىستىخبارات تورىغا قارشى بىر «كۆلەڭگە ئۇرۇشى» سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ.
بۇ ماقالىلەردە ئوتتۇرىغا قويۇلغان نۇقتىئىنەزەرلەرگە ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنىڭ تۈپ مەقسىتى، ئۆزىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش ۋە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ئىسرائىلىيە ئىستىخبارات ئورگىنى موسادنىڭ (Mossad) رايوندىكى ھەرىكەتلىرىنى چەكلەشتىن ئىبارەتتۇر. دوكتور ھىلمىنىڭ ئانالىزلىرى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى قانداق قىلىپ ھەربىي ۋە ئىستىخبارات تەسىرىگە ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى، بولۇپمۇ يەرلىك ھاكىمىيەتلەرنى تېخنىكىلىق جەھەتتىن قوللاش ئارقىلىق ئۆزىگە قانداق بېقىندى قىلىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. بىز تۆۋەندە مەنبەلەر تەمىنلىگەن ئۇچۇرلار ئاساسىدا بۇ ھەمكارلىقنىڭ كۆپ قاتلاملىق قۇرۇلمىسىنى تەھلىل قىلىمىز.
مىسىر بىلەن بولغان ھەمكارلىقنىڭ يادروسى، ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئىسرائىلىيە تەسىرىنى سىقىپ چىقىرىشقا مەركەزلەشكەن. دوكلاتلارغا قارىغاندا، 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، مىسىر باش ئىستىخبارات ئىدارىسى خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقى بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئافرىقا مىقياسىدا موسادنىڭ پائالىيەتلىرىگە قارشى كەڭ كۆلەملىك بىخەتەرلىك ۋە دىپلوماتىك ھەرىكەت باشلىغان[2]. بۇ ھەرىكەتنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، موسادنىڭ مىسىر ۋە خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە زىيانلىق دەپ قارالغان ھەرىكەتلىرىنى چەكلەشتۇر. خىتاي بۇ يەردە پەقەت ئارقا سەپ تەمىنلىگۈچى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئاكتىپ ئىستىخبارات ئالماشتۇرغۇچى شېرىك سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا.
مىسىر ۋە خىتاينىڭ بۇ ئىستىخبارات ھەمكارلىقىدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى سۇدان ۋە لىۋىيە مەسىلىسىدۇر. مەنبەلەردە كۆرسىتىلىشىچە، ئىسرائىلىيەنىڭ لىۋىيەدىكى خەلىفە ھافتار (Khalifa Haftar) ۋە ئۇنىڭ ئوغۇللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، شۇنداقلا سۇداندىكى «تېز ياردەم بېرىش قىسىملىرى» (RSF) نى قوللىشى مىسىرنى ئەندىشىگە سالغان[4]. خىتاي بۇ جەرياندا مىسىرغا تېخنىكىلىق ۋە ئىستىخبارات جەھەتتىن ياردەم بېرىپ، موسادنىڭ بۇ رايونلاردىكى سىڭىپ كىرىشىنى تىزگىنلەشكە ئۇرۇنغان. بۇ خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ ئافرىقىدىكى بايلىق ۋە ئېنېرگىيە مەنپەئەتىنى قوغداشتىكى بىر ئىستراتېگىيەسى ھېسابلىنىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، نىل دەرياسى ۋادىسى ۋە ئافرىقا مۈڭگۈزى رايونىمۇ بۇ «كۆلەڭگە ئۇرۇشى» نىڭ مۇھىم سەھنىسىگە ئايلانغان. ئىسرائىلىيە ۋە تەيۋەننىڭ سومالىلاند (Somaliland) نى ئېتىراپ قىلىشى ۋە ھەربىي تېخنىكا جەھەتتىن ياردەم بېرىشى، بېيجىڭ بىلەن تېل-اۋىۋ ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنى كۈچەيتىۋەتكەن[5]. خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئافرىقا مۈڭگۈزى «بىر بەلباغ بىر يول» تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ھالقىلىق تۈگۈنى بولۇپ، بۇ يەردىكى ھەرقانداق غەرب ياكى ئىسرائىلىيە تەسىرى بىۋاسىتە تەھدىت دەپ قارىلىدۇ. شۇڭا خىتاي مىسىر بىلەن بىرلىشىپ، سومالىنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى قوللاش باھانىسىدە، ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ دېڭىز يولى بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى مەقسەت قىلغان.
بۇ ھەمكارلىقنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكنى تالىشىشتۇر. مەنبەدە قەيت قىلىنىشىچە، خىتاي مىسىرغا ئىلغار رادار ۋە ئېلېكتىرونلۇق ئۇرۇش سىستېمىلىرىنى تەمىنلەپ، مىسىرنىڭ ئامېرىكا ياكى ئىسرائىلىيە سىستېمىلىرىغا تايانماستىن ھاۋا تەھدىتلىرىنى بايقاش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرگەن[6]. بۇ يەردىكى ھالقىلىق مەقسەت، ئىسرائىلىيەنىڭ رايوندىكى سۈپەت جەھەتتىكى ھەربىي ۋە ئىستىخبارات ئۈستۈنلۈكىنى ئاجىزلاشتۇرۇش بولۇپ، خىتاي بۇ ئارقىلىق مىسىرنى غەربنىڭ تېخنىكىلىق كونتروللۇقىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق ئۆلچەملىرىگە ماسلاشتۇرۇشنى كۆزلىگەن.
ئىرانغا نىسبەتەن خىتاينىڭ ئىستىخبارات ھەمكارلىقى تېخىمۇ بىۋاسىتە ۋە مۇداپىئە خاراكتېرلىك تۈس ئالغان. 2025-يىلى ئىسرائىلىيەنىڭ ئىران ئىچىدە ئېلىپ بارغان ھۇجۇملىرى ۋە ئىراننىڭ مەخپىي سانلىق مەلۇمات ئامبارلىرىغا سىڭىپ كىرىشى، خىتاينى قاتتىق چۆچۈتكەن[7]. خىتاي بۇ ئەھۋالنى «پاندورا قۇتىسى» نىڭ ئېچىلىشى دەپ باھالاپ، ئىراننىڭ بىخەتەرلىك يوچۇقلىرىنى ئېتىش ئۈچۈن كەڭ كۆلەملىك تېخنىكىلىق ياردەم بېرىشكە باشلىغان. بۇ يەردىكى خىتاينىڭ ئەندىشىسى شۇكى، ئىران ھاكىمىيىتىنىڭ ئىچىدىن ئۆرۈلۈپ چۈشۈشى ياكى قالايمىقانچىلىق يۈز بېرىشى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە ۋە رايوندىكى سېلىنمىلىرىغا ۋەيران قىلغۇچ تەسىر كۆرسىتىدۇ.