ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېڭى مېدىيانىڭ تۈرتكىسىدە مۇۋازىنەتلىك مۇناسىۋەت تورى پۈتۈنلەي ئاستىن-ئۈستۈن بولدى. ئوقۇش-يېزىش پىرىنسىپلىرى ئۆزگىرىپ يېڭى ئالاقە تىللىرى پەيدا بولدى. جەمئىيەتكە زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن يېڭى مېدىيا ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇش شەكلىنى، ئىجتىمائىي ئالاقە ئەندىزىلىرىنى ۋە جەمئىيەتتىكى نۇرغۇن نەرسىلەرنى ئۆزگەرتمەكتە (يەنگىن 2012: 114).
يېڭى مېدىيا ئۇقۇمى ئىچىدە «يېڭىلىق» تولىمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، بۇ يەردىكى يېڭىلىق ئۇچۇرنى ئەمەس مۇھىتنى ھەمبەھرىلىشىش ئۈچۈن ۋۇجۇدقا چىقىرىلغان يېڭىلىقلارنى كۆرسىتىدۇ. ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەسىدىكى يېڭىلىقلار مېدىيا ئۇقۇمىنىمۇ «يېڭىلاشتۇرغان» بولۇپ، ئىشلەتكۈچىلىرىنى ئىزچىل «ئىجتىمائىي»لاشتۇرۇپ بارماقتا.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ شەخس ئۆزى ۋۇجۇدقا چىقارغان ئەسەرلەرنى باشقىلار بىلەن ھەمبەھرىلىشىدىغان مۇنبەرنىڭ نامىدۇر (www. Trenweek.com ). يېڭى مېدىيا ئۇقۇمى قاتاردىن ئورۇن ئالغان ئىجتىمائىي تاراتقۇلار، « web 2.0»نىڭ ئىشلەتكۈچىلەرگە مۇلازىمەت قىلىنىشى بىلەن، يەككە تەرەپلىك ئۇچۇر ئورتاقلىشىشتىن قوش تەرەپلىك ۋە ئوخشاش ۋاقىتتا ئۇچۇر ئورتاقلىشىشقا شارائىت يارىتىپ بېرىدىغان مېدىيا سىستېمىسىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنداقلا ئىجتىمائىي تاراتقۇ شەخسلەرنىڭ ئىنتېرنېت ئارقىلىق بىر-بىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن دىيالوگلار ۋە ھەمبەھرىلەشكەن ئۇچۇرلارنى كۆرسىتىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇ تورلىرى ئىنسانلارنىڭ بىر-بىرى بىلەن ئالاقە قىلىپ ئۇچۇر-مەلۇمات ئورتاقلىشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئىنتېرنېت تور بېكەتلىرى ۋە پىروگراممىلار تۈرتكىسىدە، ھەر قانداق ئادەمنى ئۆزى خالىغان ۋە قىزىققان ئۇچۇر-مەلۇماتلارغا ئىگە قىلماقتا. كىچىك توپلۇقلار ئوتتۇرىسىدىكى دىيالوگلار ۋە ئۇچۇر-ئالاقىلەر ئىشلەتكۈچىنىڭ «ئىجادچانلىق»نى نامايان قىلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە. ئىجتىمائىي تاراتقۇ زامان ۋە ماكان چەكلىمىسى بولماستىن ئۆز-ئارا ئورتاقلىشىش ۋە مۇنازىرە ئاساس قىلىنىدىغان ئىنسانىي ئالاقە شەكلىدۇر. ئىجتىمائىي تاراتقۇلار «ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئەسەرلىرى» ۋە «مۇشتەرىنىڭ مېدىياسى» ئۇقۇملىرىنى پەيدا قىلغان بولۇپ، مەلۇم دەرىجىدە سودا دائىرىسىمۇ ياراتتى.
كاپلان ۋە ھالېيىننىڭ يەكۈنىگە ئاساسلانغاندا، ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئىدېئولوگىيەلىك ۋە تېخنولوگىيەلىك نەرسىلەرنىڭ، قۇرۇلمىلارنىڭ ئىشلەتكۈچى ۋە مۇشتەرىنى مەركەز قىلغان ئاساستا ۋۇجۇدقا چىقىرىلىشى ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشىغا پۇرسەت يارىتىپ بېرىدىغان ئىنتېرنېت پىروگراممىلىرىنى كۆرسىتىدۇ (2010: 59-68).
بىر شەخسنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا كىرىشىنىڭ سەۋەبى باشقىلار تەرىپىدىن پەرق ئېتىلىش ۋە ئالاقىلىشىشتىن ئىبارەت. ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ ئەڭ مۇھىم پىرىنسىپى بىر شەخسنىڭ نىداسىنى ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇل ياكى نەرسە (ئەسەر)بىلەن يەنى باشقىلار تەرىپىدىن پەرق ئېتىلىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتۇر.
1978-يىلى « BBS» ناملىق پىروگرامما ئىجتىمائىي تاراتقۇ ساھەسىدە تۇنجى تاشلانغان قەدەم ھېسابلىنىدۇ، ئۇنىڭدىن كېيىن « MIRC»، « ICQ»، « Facebook»، « Twitter» قاتارلىق پىروگراممىلار ئارقا-ئارقىدىن مەيدانغا كەلدى. ئۇچۇر-ئالاقىنىڭ مەۋھۇملۇقتىن قۇتۇلۇپ رېئاللىققا قايتىپ كېلىشى بىلەن بىرلىكتە، ئىجتىمائىي تاراتقۇ خۇمارلىقى باش كۆتۈردى.
ئامېرىكىلىق رەسسام، رېژىسسور ۋە تېلېۋىزىيە رىياسەتچىسى ئاندىي ۋارھولنىڭ «ھەممە ئادەم 15 مىنۇتلۇقىغا مەشھۇر بولىدۇ»دېگەن سۆزى دەل كۈنىمىزدىكى ئىجتىمائىي تاراتقۇ خۇمارلىقىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بەرگەن بولسا كېرەك. كۈنىمىزدە خالىغان ئادەم ئۆزىنىڭ رەسىمىنى ۋە ۋىدېئوسىنى تارتىپ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلان قىلىپ مەلۇم دەرىجىدە بولسىمۇ بۇ مۇنبەردىن ئورۇن ئالماقتا.
ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە تەرەققىياتى
يېڭى مېدىيا تۈرتكىسىدە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تەرەققىياتى تېخنولوگىيەلىك ئارتۇقچىلىقى تۈپەيلى ئەنئەنىۋى مېدىياغا سېلىشتۇرغاندا تېز بولدى.
ئېلېكتىرونلۇق ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولغان تۇنجى كومپيۇتېر 2-دۇنيا ئۇرۇشىدا ئامېرىكىلىق ئالىملار تەرىپىدىن بەرپا قىلىنغان « ENİAC» (Electronic Numerical İntegrator and computer- ئېلېكتىرونلۇق سانلىق پۈتۈنلەشتۈرۈش ھېسابلىغۇچ )، تەخمىنەن 167مېتىر كىۋادرات كۆلەمگە ئىگە بولۇپ، 30 توننا ئېغىرلىقتا ئىدى. 4 يىلدا ياسالغان «ENİAC» نىڭ تۇنجى سىنىقى 1945-يىلى باشلىغان بولۇپ، 1947-يىلىغا كەلگەندە رەسمىي ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. «ENİAC» نىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى پارچىلىرى ھازىر ۋاشىنگتوندىكى ئامېرىكا دۆلەت مۇزېيىدا كۆرگەزمىگە قويۇلماقتا.
1960-يىللاردا سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئىنتېرنېت روياپقا چىقىرىلدى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىدىن بۇرۇن ھەربىي قىسىم بۇ تور سىستېمىسىنى كونترول قىلىۋاتاتتى، كېيىنچە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى بۇ تور سىستېمىسىنى ھەربىي قىسىمدىلا ئەمەس باشقا ساھەلەردىكى ئۇچۇر-ئالاقە ئىشلىرى ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىشنى يولغا قويدى. مۇشۇنداق بىر تور سىستېمىسىنى ۋۇجۇدقا چىقىرىشنىڭ سەۋەبى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە باشقا ئۇچۇر-ئالاقە ۋاسىتىلىرىنىڭ ئاساسلىق ئورۇندا تۇرۇشى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بىخەتەرلىك مەسىلىسى ئىدى (ئاكتەر 2009: 93).
يېڭى مېدىيا قاتارىدىن ئورۇن ئالغان «ئىجتىمائىي تاراتقۇلار» تېرمىن سۈپىتىدە يېقىنقى بىر نەچچە يىلدا تۇرمۇشىمىزدىن ئورۇن ئالغان بولسىمۇ، تارىخى 70-يىللارغىچە سوزۇلىدۇ. ۋارد كىرىستېنسېن بىلەن راندى سۇئېس 1978-يىلى دوستلىرى بىلەن ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى ھەمبەھرىلىشىش ۋە ئۇلار بىلەن ئالاقىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن «BBS »ناملىق بىر پىروگرامما لايىھەلەپ چىقىپ تۇنجى ئىجتىمائىي تور سىستېمىسى روياپقا چىقاردى. 1994-يىلى قۇرۇلغان «GeoCies» شىركىتىنىڭ ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىلىرىگە شەخسىي تور بېتىنى قۇرۇش شارائىتى تەقدىم قىلىشى ۋە تۇنجى سىكاننېر بولغان «Mosaic» بىلەن بىرلىكتە «خەلققە تەقدىم قىلىنغان» ئىنتېرنېت، 1994-يىلى «information superhighway» (ئۇچۇر-مەلۇمات يۇقىرى سۈرئەتلىك تورى)دەپ ئاتالدى. 1994-يىلى تۇنجى «ئىجتىمائىي تور دوستلۇق بىرلىكى» قۇرۇلدى.