تارىخنىڭ پايدىسى ۋە قىممىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

د.ئارنولد تويىنبى
تەرجىماننىڭ ئىلاۋىسى: بۇ يازما 1963 – يىلى 15 – نويابىردا تىل ۋە تارىخ – جۇغراپىيە فاكۇلتېتىدا سۆزلەنگەن بىر لېكسىيەنىڭ مەزمۇنىدىن ئىبارەت بولۇپ، دوتسېنت دوكتور ئاھمەت ئە.ئۇيسال تەرىپىدىن تۈركچىگە تەرجىمە قىلىنغان. يازما قۇرۇلما جەھەتتىن بىر قەدەر ئاددىيدەك تۇيغۇ بەرسىمۇ، تارىخنىڭ ئىنسانغا يەتكۈزىدىغان پايدىسى شۇنداقلا ئۇنىڭ قىممىتىنى چۈشىنىش نۇقتىسىدىن مۇھىم مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
نېمىشقا تارىخ بىلەن شۇغۇللىنىمىز؟ تارىخ تەتقىقاتلىرىنىڭ قىممىتى بارمۇ؟ بۇ يولدا مۇشەققەت چېكىشكە ئەرزىمدۇ؟
بۇ سوئاللارغا دەرھاللا «ھەئە» دەپ جاۋاب بېرىش مۇمكىن ئەمەس.
نېمە دېمەكچى بولغانلىقىمنى قىسقا بىر ھېكايە ئارقىلىق ئىزاھلىشىمغا رۇخسەت قىلغايسىلەر.
كۆپ ئوقۇمىغان، پىكرىي مەسىلىلەرگە دېگەندەك كۆڭۈلشىپ كەتمەيدىغان ياش بىر ئايال بىر كۈنى ئىلىم ئەھلىلىرى ئېچىۋاتقان بىر يىغىنغا ئىشتىراك قىلىپ قاپتۇ. مەزكۇر ئايالدىن باشقا يىغىن ئىشتىراكچىلىرىنىڭ ھەممىسى تارىخقا ئالاھىدە قىزىقىدىغان بولۇپ، دەسلەپكى روما ئىمپېراتورلىرىنىڭ ھاياتلىرى، ئۇلارنىڭ يېتەرسىزلىكلىرى ۋە ئاجىز نۇقتىلىرى، پاجىئەلىك ئاقىۋەتلىرى توغرىسىدا يىپتىن يىڭنىسىغىچە بەس – مۇنازىرە قىلىشىپتۇ. بۇ سۆزلەر ئايالنى زېرىكتۈرۈشكە باشلاپتۇ. چۈنكى، يىراق ئۆتمۈشتە ياشاپ ئۆتكەن بۇ ئادەملەرنىڭ يۇچۇن ئىسىملىرى ئۇنىڭغا نىسبەتەن ھېچقانداق مەنە ئىپادىلىمەيدىكەن. بىردەم قۇلاق سېلىپ ئولتۇرغاندىن كېيىن، پۈتۈنلەي ئىنتايىن ساددا شەكىلدە «بۇلار ناچار كىشىلەر ئىدى، شۇنداق ئەمەسمۇ؟» دەپ سوراپتۇ. تارىخچىلار «شۇنداق، توغرا» دەپ جاۋاب بېرىشىپتۇ. «ھازىر بۇ ئادەملەرنىڭ ھەممىسى ئۆلۈپ بولدى، شۇنداق ئەمەسمۇ؟» دەپ سوراپتۇ ئايال. تارىخچىلار بۇ سوئالغىمۇ سىلىق – سىپايىلىك بىلەن «شۇنداق، ئۆلۈپ كەتكىلى ئۇزۇن بولدى» دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئايال «ئۇنداقتا نېمە دەپ ئۇلار بىلەن مېڭىمىزنى مەشغۇل قىلىمىز؟» دەپ سوراپتۇ. بۇ سوئال تارىخچىلارنى ھەيران قالدۇرۇپتۇ ۋە بەس – مۇنازىرە تويۇقسىزلا توختاپ قاپتۇ، ئايالمۇ دەل مۇشۇنداق بولۇشىنى خالايدىكەن. بۇ ئارقىلىق تارىخچىلارنىڭ بۇ زېرىكىشلىك سۆزلىرىگە خاتىمە بېرىشكە مۇۋەپپەق بوپتۇ . بىراق ئۇ ئايال شۇ قىلىقى بىلەن، بەلكى تارىخچىلارنىڭ ئىلگىرى ئەقىللىرىگە كېلىپ باقمىغان بىر مەسىلىنى ئوتتۇرىغا چىقارغان بولدى. دەرھەقىقەت، بۇ ئۇنداق ئاسان جاۋاب بەرگىلى بولىدىغان بىر سوئال ئەمەس. بۇ بۇ سوئالنىڭ جاۋابىنى تېپىش ئۈچۈن ئۆمۈر بويى ئىزدىنىشكە توغرا كېلىدۇ.
ئۇنداقتا تارىخنىڭ پايدىسى نېمە؟ بەزىلەر بۇ سوئالغا ئاددىيلا قىلىپ، ئۆتمۈشنى بىلىش بىزگە كېلەچەكنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى توغرىسىدا يىپ ئۇچى بېرىدۇ، دەپ جاۋاب بېرىشتى. تېما ئىنسان تارىخى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولمىغان بولسا ئىدى، بۇ (جاۋاب) توغرا بولغان بولاتتى. مەسىلەن، بىر ئاسترونوم يۇلتۇزلارنىڭ يېقىنقى 1000 يىل ئىچىدىكى ئورۇنلىرىنى بىلسە، بۇ مەلۇماتىغا تايىنىپ ئالدىمىزدىكى 1000 يىلدا بۇ يۇلتۇزلارنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىيەلەيدۇ. بۇ جەھەتتە ماتېماتىكا ئۇنىڭغا ھەمدەم بولىدۇ.
ماتېماتىكا بىر ئىلىم بولغاچقا، ئاسترونومنىڭ ماتېماتىكىلىق ھېسابلاش ئارقىلىق چىقارغان تەخمىنلىرىمۇ ئىلمىي بولىدۇ. مەسىلەن، دەۋرىمىزدە قۇياش تۇتۇلىشىغا ئالاقىدار ماتېماتىكىلىق مۆلچەرلەر ناھايىتى توغرا چىقماقتا. ھەتتا يەرشارىمىزنىڭ ئاتموسفېراسىدا كۆرۈلىدىغان ئۆزگىرىشلەرنىمۇ مۇئەييەن دەرىجىگىچە توغرا مۆلچەرلەش مۇمكىن؛ بۇلۇتلار ۋە شاماللارنىڭ ھەرىكەتلىرى يۇلتۇزلارغا ئوخشاش تەرتىپلىك بولمىغاچقا، ھاۋا رايى تەخمىنلىرىدە قۇياش تۇتۇلۇشىغا دائىر تەخمىنلەرگە قارىغاندا خاتالىقلار كۆپرەك كۆرۈلمەكتە. شۇنداقتىمۇ ھاۋا رايى مۆلچەرلىرى كېمىچىلەر، ئاۋىياتسىيەچىلەر ۋە دېھقانلار ئۈچۈن ناھايىتى پايدىلىقتۇر.
بۇ دۇنيادا ياشاۋاتقان ئىنسانلارنىڭ يۇلتۇزلارنىڭ ھەرىكەتلىرىنى مۆلچەرلىيەلىشى بىر ھەشەمەتخورلۇقتۇر. ھاۋا رايى مۆلچەرلىرىنى ھەشەمەتچىلىك ھېسابلاشقا بولىدۇ. چۈنكى ئۇلار بىزگە نىسبەتەن ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە ئەمەس. بىزگە نىسبەتەن ھەقىقەتەنمۇ ناھايىتى مۇھىم بولغىنى، ھەتتا ھايات – ماماتلىق دەرىجىسىدە مۇھىم بولغىنى، ئۆز تۈرىمىزدىن بولغان مەخلۇقلارنىڭ، يەنى باشقا ئىنسانلارنىڭ قانداق ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى تەخمىن قىلالايدىغان بولۇشتۇر. بىز بۇ يولدا ئوتتۇرىغا قويغان تەخمىنلەرنىڭ ئىنسان مۇناسىۋەتلىرىدە بىزگە نىسبەتەن قىممىتى ناھايىتى زور بولىدۇ. بىزگە بۇ ساھەدىكى بۇ كاتتا ياردەمنى تارىخ كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تارىخ ئۆتمۈشتىكى ئىنسان پائالىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىدۇ. شۇنداق ئۆز – ئۆزىمىزدىن «ئاسترونومىيەنىڭ ئالەم بوشلۇقى ساھەسىدە ئىنسانلارغا يەتكۈزگەن پايدىسىنى تارىخ ئىنسان مۇناسىۋەتلىرى ساھەسىدە يەتكۈزەلەمدۇ؟» دەپ سورىساق بولىدۇ.
ئەگەر تارىخ ئىنسانغا ئالاقىدار مەسىلىلەرنىڭ كېلەچەكتە تۇتۇپ ماڭىدىغان يولنى بىلىشىمىزنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان بولسا، تارىخنىڭ قانچىلىك پايدىسى بار؟ دېگەن سوئالنىڭ جاۋابى ئۆزلۈكىدىنلا بېرىلگەن بولىدۇ. ئىنسان پائالىيەتلىرى بىزگە نىسبەتەن باشقا مەسىلىلەردىنمۇ مۇھىم بولغاچقا، ئەگەر تارىخ بىر مۇسبەت ئىلىم بولسا ئىدى، ئەمەلىي مەقسەتلەر نۇقتىسىدىن ئىلىملەرنىڭ شاھى بولغان بولاتتى.
ئىنسان پائالىيەتلىرىگە يېتەكچىلىك قىلغاندا ئەلۋەتتە كېلەچەككە قاراشقا تىرىشىڭلار، كېلەچەككە قاراپ قىلغان تەخمىنلىرىڭلارنى چۆرىدەپ ھەرىكەت پىلانىڭلار تۈزۈڭلار.