2036-يىلغا نەزەر: دۇنيا سىياسىي گېئومېتىرىيەسىنىڭ قايتا سىزىلىشى ۋە كەلگۈسى ئون يىلنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەرىتىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ نۇقتىدا شۇنى ئىزاھلاپ ئۆتۈش كېرەككى، دوكلاتتا خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتى ۋە كېڭەيمىچىلىكىگە كۆپرەك ئورۇن بېرىلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىچكى ۋەزىيىتىدىكى يوشۇرۇن كىرىزىسلارغا يېتەرلىك باھا بېرىلمىگەن. گەرچە مۇتەخەسسىس دېكستېر روبېرتس (Dexter Roberts) خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئەندىزىسىنى ئىستېمالغا يۈزلەندۈرۈشتىكى قىيىنچىلىقلار ۋە يەرلىك شىركەتلەرنى قوغداش سىياسىتىنىڭ خەلقئارادىكى قارشىلىققا ئۇچرىشى مۇمكىنلىكىنى تىلغا ئالغان بولسىمۇ، ئەمما شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەت قاتارلىق رايونلاردىكى مىللىي زىددىيەتلەر، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان سىياسىي مۇقىمسىزلىق ئامىللىرى دوكلاتتا چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنمىغان. بۇ ھالەت غەرب ئاكادېمىك ساھەسىنىڭ خىتاي مەسىلىسىگە قارىتا بەزىدە يۈزەكى ھۆكۈم قىلىش خاھىشى بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) ۋە ياۋروپانىڭ خەۋپسىزلىك تەقدىرى
دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تېمىسى ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ كەلگۈسىدۇر. راي سىناش نەتىجىسى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، گەرچە كۆپچىلىك بۇ تەشكىلاتنىڭ داۋاملىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغانلىقىغا ئىشەنسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ قۇرۇلمىسىدا تۈپ خاراكتېرلىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ بولىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %44 تى 2036-يىلغا بارغاندا NATO نىڭ ھازىرقى شەكلىدە مەۋجۇت بولمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى سۈپىتىدە ئامېرىكىنىڭ بۇ تەشكىلاتتىكى يېتەكچىلىك رولىنىڭ ئاجىزلىشىشى ياكى ئۆزگىرىشى كۆرسىتىلگەن.
دوكلاتتا ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان بىر نۇقتا شۇكى، ئەگەر ئامېرىكا ياۋروپادىكى بىخەتەرلىك ۋەدىسىدىن چېكىنسە ياكى رولىنى ئاجىزلاشتۇرسا، بۇ ئەھۋال ياۋروپادىكى بىر قىسىم دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ئالدىغا يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ مۆلچەرىچە، تۈركىيە (%30)، گېرمانىيە (%24) ۋە پولشا (%15) قاتارلىق دۆلەتلەر كەلگۈسى ئون يىلدا يادرو قورالىغا ئىگە بولۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولغان NATO ئەزالىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ مۆلچەر خەلقئارا يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك تۈزۈمىنىڭ ئېغىر سىناققا دۇچ كېلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ياۋروپانىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» (Strategic Autonomy) مەسىلىسىمۇ دوكلاتتا كەڭ مۇھاكىمە قىلىنغان. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %57 تى ياۋروپانىڭ كەلگۈسىدە ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ دۇنيادىكى بىرىنچى دەرىجىلىك ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي كۈچكە ئايلىنىشىغا بولغان ئىشەنچ ئىنتايىن تۆۋەن. ياۋروپا مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى جۆرن فلېك (Jörn Fleck) نىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، ياۋروپا نۆۋەتتە ئامېرىكىنىڭ تاشلاپ قويۇشى ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئامېرىكا كەلتۈرۈپ چىقارغان توقۇنۇشلارغا چېتىلىپ قېلىشتەك «قوش قىيىنچىلىق» ئىچىدە قالغان.
رۇسىيەنىڭ تەقدىرى ۋە ئۇكرائىنا كىرىزىسى
دوكلاتتا رۇسىيەنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە بىر قەدەر ئۈمىدسىز مەنزىرە تەسۋىرلەنگەن. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆپىنچىسى رۇسىيەنى كەلگۈسىدە كۈچى ئاجىزلىغان، دۇنياۋى تەسىر كۈچى تۆۋەنلىگەن بىر دۆلەت سۈپىتىدە كۆرىدۇ. رۇسىيەنىڭ ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە يۇمشاق كۈچ جەھەتتە دۇنيادىكى يېتەكچى دۆلەت بولۇش ئېھتىماللىقى نۆلگە يېقىن دەپ قارالغان. بۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنىڭ ئۇنى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە مەغلۇپ قىلغانلىقىنىڭ ئىسپاتى.
ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ئاقىۋىتىگە كەلسەك، دوكلاتتىكى كۆپ سانلىق پىكىر (%52) بۇ ئۇرۇشنىڭ ئاخىرىدا «توڭلىتىلغان توقۇنۇش» (frozen conflict) قا ئايلىنىدىغانلىقىنى قوللىغان. يەنى تەرەپلەرنىڭ ھېچقايسىسى مۇتلەق غەلىبە قىلالماي، ۋەزىيەتنىڭ مەلۇم بىر نۇقتىدا قېتىپ قېلىشى مۆلچەرلەنگەن. بۇ خىل ئاقىۋەت رۇسىيەنىڭ تولۇق غەلىبە قىلىش ئارزۇسىنىڭ سۇغا چىلىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرسىمۇ، ئەمما ئۇكرائىنا ئۈچۈنمۇ تولۇق زېمىن پۈتۈنلۈكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ قىيىنغا توختايدىغانلىقىنى ئىشارە قىلىدۇ.
شۇنداقلا، رۇسىيەنىڭ ئاجىزلىشىشى ئۇنىڭ خەتەرلىك بولۇش دەرىجىسىنى تۆۋەنلەتمەيدۇ. ئەكسىچە، دوكلاتتا رۇسىيەنىڭ يادرو قوراللىرىنى ئىشلىتىش ئېھتىماللىقى ئەڭ يۇقىرى دۆلەت قاتارىدا تۇرۇۋاتقانلىقى، ئەگەر يادرو قورالى ئىشلىتىلسە، بۇنى رۇسىيەنىڭ قىلىش ئېھتىماللىقىنىڭ %60 ئىكەنلىكى كۆرسىتىلگەن. ئاتلانتىك كېڭىشىنىڭ ياۋرو-ئاسىيا مەركىزىدىن جون ھېربست (John Herbst) نىڭ تەھلىلىچە، پەقەت ئامېرىكا ۋە غەرب ئەللىرىنىڭ پۇتىنغا قاراتقان بېسىمنى كۈچەيتىشى ۋە ئۇكرائىناغا تېخىمۇ ئىلغار قوراللارنى بېرىشىلا ھەقىقىي تىنچلىقنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
سۈنئىي ئەقىل ۋە تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ ئىككى تەرىپى
تېخنىكا ساھەسىدە، دوكلات «سۈنئىي ئومۇمىي ئەقىل» (AGI – Artificial General Intelligence) نىڭ كەلگۈسى ئون يىلدا ئىنسانلارنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارىغا يېتىشىدىغانلىقى ياكى ئۇنىڭدىن ئېشىپ كېتىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %58 تى بۇ نۇقتىغا قوشۇلغان. بۇ ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ بۆسۈشلەرنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ ئۆزى بىلەن تەڭ نۇرغۇن ئەندىشىلەرنىمۇ ئېلىپ كېلىدۇ.
دوكلاتتا قىزىقارلىق يېرى شۇكى، گەرچە كۆپچىلىك سۈنئىي ئەقىلنىڭ دۇنيا ئىشلىرىغا ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا (%56) ئىشەنسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ سەلبىي تەسىرىگە بولغان ئەندىشىلەرمۇ بارغانسېرى كۈچىيىۋاتىدۇ. بولۇپمۇ ئىقتىسادىي قالايمىقانچىلىق ۋە ئىشسىزلىق مەسىلىسىدە سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەھدىتى كۈنسېرى گەۋدىلەنمەكتە. بۇ تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتى گەرچە ئىنسانىيەتكە زور قولايلىقلارنى ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ باشقۇرۇش ۋە ئەخلاقىي چەكلىمىلىرى ھەققىدە تېخى بىرلىككە كەلگەن يەر شارى خاراكتېرلىك كېلىشىم يوق.
يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە «يەر شارى جەنۇبى» نىڭ ئاۋازى