خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يەر ئاستى سۈيىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرى ۋە مۇستەملىكىچىلىك سۇ سىياسىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
شەرقىي تۈركىستاندىكى سۇ تەقسىماتىدىكى ئادالەتسىزلىك ۋە مۇستەملىكىچىلىك
شەرقىي تۈركىستان ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم جۇغراپىيەلىك ئورنى، مول ئېنېرگىيە ۋە مەدەن ۋە باشقا تەبىئىي بايلىقلىرى شۇنداقلا ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان سودا ۋە گېئو-سىياسىي ئالاقىسى سەۋەبىدىن، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (خ خ ج) ئۈچۈن تارىختا ۋە بۈگۈنكى كۈندە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ كەلگەن. رايوننىڭ  قۇرغاق ۋە يېرىم قۇرغاق كېلىمات شارائىتىنى كۆزدە تۇتقاندا، چەكلىك تاتلىق سۇ بايلىقلىرى ئىنسانلارنىڭ ياشاش شەرتلىرى، دېھقانچىلىق،چارۋىچىلىق ئىشلەپچىقىرىشى، سانائەت تەرەققىياتى ۋە ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ تەڭپۇڭلۇقى ئۈچۈن مۇتلەق ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بولغان تارىخىي ھۆكۈمرانلىق تەشەببۇسلىرى بىلەن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز مىللىي كىملىكىگە ئاساسەن ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەش، يەنى مۇستەقىللىق ئارزۇسى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي خاراكتېرلىك زىددىيەت، خەلقئارا قانۇن، ئىنسان ھەقلىرى ۋە مىللىيەتچىلىك مۇنازىرىلىرى دائىرىسىدە دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان  سىياسەتلەرنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئىلمىي مەنبەلەردە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باشقۇرۇش ئەمەلىيەتلىرى، خىتاي نوپۇسىنىڭ بۇ رايونغا كۆچمەن مۇستەملىكىچىلىك رامكىسى ئىچىدە تۈركۈم-تۈركۈم كۆچۈپ كىرىشى بىلەن دېموگرافىيەلىك قۇرۇلمىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشى، ئۇيغۇرلارنى ئۆز ۋەتىنىدە ئاز سانلىق مىللەت ھالىتىگە چۈشۈرۈپ قويۇشى قاتارلىق ئامىللار سەۋەبىدىن «مۇستەملىكىچىلىك» ياكى «ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك» خاراكتېرىگە ئىگە دەپ كۈچلۈك مۇنازىرە قىلىنماقتا. بۇ ئەھۋال، مۇستەملىكىچى بىر كۈچنىڭ يەرلىك نوپۇس ئورنىغا ئۆز خەلقىنى ماكانلاشتۇرۇش ئارقىلىق يەر ۋە بايلىقنى مەڭگۈلۈك ئىگىلەش ئىستراتېگىيەسىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، دىنى (ئىسلام)،مەدەنىيىتى، ئۆرپ-ئادىتى،ئەنئەنىلىرى ئۈستىدە قوللانغان كۈچلۈك بېسىم، «جازا لاگېرلىرى»، ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يوقىتىش ۋە مەجبۇرىي توي قىلدۇرۇش قاتارلىق سىياسەتلەر، مىللىي كىملىككە قارىتىلغان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى بولۇپ، ئۇيغۇر كىملىكىنى ئېرىتىش ۋە خىتاي مىللىي كىملىكى بىلەن بىرلەشتۈرۈش مەقسىتىنى كۆزلەيدۇ.
ئىقتىسادىي جەھەتتىن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر ۋە سۇيۇق يەر ئېلېمېنتلىرى قاتارلىق مول يەر ئاستى بايلىقلىرى شۇنداقلا پاختا،شوخلا ئىشلەپچىقىرىش قاتارلىق دېھقانچىلىق يوشۇرۇن كۈچى خىتاي ئىقتىسادى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە؛ بىراق، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز خىتاي ئۆلكىلىرىگە يۆتكىلىۋاتقان بايلىقلار بىلەن ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بۇ بايلىقلاردىن ئېرىشكەن نەپلىرى نىسبەت جەھەتتىن تۆگە بىلەن تۈگمە نىسبىتىدۇر. ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ۋە سانائەت مەبلىغى  خىتاي كۆچمەنلىرى ئۈچۈن ئىش پۇرسىتى يارىتىۋاتقاندا، ئۇيغۇرلار تۆۋەن ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان ئىشلارغا ياكى مەجبۇرىي ئەمگەككە مەجبۇر قىلىنماقتا، بۇمۇ مەركەز-چەت رايون مۇناسىۋىتىدە «بېقىندىلىق نەزەرىيەسى» نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلغىلى بولىدىغان بىر ئەھۋالنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بىخەتەرلىك ساھەسىدە بولسا، شەرقىي تۈركىستان يۈز تونۇش تېخنىكىلىرى، كامېرالار، سۈنئىي ئىدراك ياردىمىدىكى كۆزىتىش سىستېمىلىرى، « DNA » ئەۋرىشكىسى ئېلىش ۋە كەڭ تارقالغان ساقچى پونكىتلىرى بىلەن بىر گەۋدە قىلىنغان «رەقەملىك ھاكىممۇتلەقلىق» تورى ئاستىدا كۈچلۈك نازارەت ئاستىدا تۇرماقتا. بۇ ئەھۋالنى فۇكولنىڭ پانۇپتىكون (Panopticon) ئۇقۇمى بىلەن چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ؛  شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەر بىر شەخسنىڭ توختىماي كۆزىتىلىۋاتقانلىقى ۋە نازارەت ئاستىدا تۇرۇشى،ئۇلارنى ئۆز-ئۆزىنى كونترول قىلىشتىن ئىبارەت ئىنتىزامغا ئېرىشتۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتى نازارەت قىلىنىدۇ ۋە يوشۇرۇن «بۆلگۈنچى» ياكى «ئاشقۇن»لۇق خەۋپى بار دەپ قارالغان ھەر قانداق ھەرىكەت  خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن باستۇرۇلىدۇ. يەنە، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش، تۇغۇت نىسىبىتىنى كونترول قىلىش، ئۇيغۇر ئاياللىرىغا قارىتىلغان سىستېمىلىق باسقۇنچىلىق دەۋالىرى ۋە بالىلارنى ئائىلىسىدىن ئېلىپ دۆلەتنىڭ ياتاقلىق «مەكتەپلىرى»گە ئورۇنلاشتۇرۇش قاتارلىق سىياسەتلەر، بەزى ئالىملار ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلار تەرىپىدىن خەلقئارا قانۇندا بېكىتىلگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتىنىڭ بىئولوگىيەلىك ۋە دېموگرافىيەلىك ئامىللىرى دائىرىسىدە باھالانغان،بىر مىللىي گۇرۇپپىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشىغا توسقۇنلۇق قىلىشقا قارىتىلغان نىيەتلىك ۋە مەقسەتلىك سىياسەتلەرنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ چوڭ كۆلەمدىكى گېئو-سىياسىي، دېموگرافىيەلىك ۋە ئىجتىمائىي-مەدەنىيەت ئۆزگىرىشلىرىنىڭ دەل مەركىزىدە، سۇ بايلىقلىرىنى باشقۇرۇش خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى كونتروللۇقىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىكى ئەڭ مەركىزىي ۋە ھالقىلىق قوراللارنىڭ بىرى سۈپىتىدە گەۋدىلىنىدۇ. سۇنى كونترول قىلىش، پەقەت دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىشى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىلا ئەمەس، بەلكى نوپۇسنىڭ ئولتۇراقلىشىشىنى، دېموگرافىيەلىك تارقىلىشىنى، شەھەرلىشىش جەريانلىرىنى ۋە ھەتتا مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ھوقۇق ۋە ھاكىمىيەت تەڭپۇڭلۇقىغىمۇ بىۋاسىتە تەسىر قىلىدىغان بىر بىئو-سىياسىي ھوقۇق ۋە ھاكىمىيەت قورالىدۇر. شۇڭلاشقا، رايوندىكى سۇ باشقۇرۇش سىياسەتلىرى، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان مۇستەملىكىچىلىك ۋە ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك ئەمەلىيەتلىرىنى چۈشىنىشتە ئاساسىي تەھلىل نۇقتىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
بۇ ماقالىدە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (خ خ ج) نىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلان قىلغان «يەر ئاستى سۈيى بايلىقلىرىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىسى» ،[1] خىتاي دۆلىتىنىڭ رايوندىكى مۇستەملىكىچىلىك ۋە ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك ئەمەلىيەتلىرى دائىرىسىدە تەنقىدىي تەھلىل قىلىنىدۇ.
بۇ ماقالىدە، شەرقىي تۈركىستاندىكى سۇ باشقۇرۇش بەلگىلىمىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن بىر قاتار تەنقىدىي نەزەرىيەۋى ئۇقۇملاردىن پايدىلىنىلىدۇ.