ئەدەبىيات ۋە دىن (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلەن: Dante شېئىرلىرىدە«چۈشەنچە رولىنى، سېكۇلارىزمنىڭ ئومۇمەن شېئىرغا بەرمىگىنىنى (Curtius, European Literature, Avrupa Edebiyatı, 1953) قۇۋۋەتلەيدۇ ۋە ئىنسان تەقدىرى، خاتالىق سادىر قىلغان ئىنساننىڭ ئېڭىدىكى بارلىق ئۇنسۇرى بولغان مۇقەددەس ھەقىقەتنى  (Erich Auerbach, Dante: Poet of the Secular Word, Dante: Seküler Dünyanın Şairi, trans., Ralph Manheim, 1961)تەتۈرگە ئۆرۈيدۇ. Milton مەنىلىك بىر شەكىلدە قەدىمىي چېركاۋغا ئائىت دوگمالارنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن teodisey نى سىناپ باقتى ياكى ئۇرۇندى ۋە دىنامىكىلىق بىر imago dey ئۇقۇمىنى ۋە ھۆر ئىرادىنىڭ ئىمپورتى بىلەن يىقىلىش ۋە قۇتۇلۇش دىراممىسىدىكى ئىنسانىي ئاشىقنى تەكىتلەش ئۈچۈن دوگمالارنى (مەسىھ بىلىمى، تاللىشى، يارىتىلىشى، ئەسلىي گۇناھ بىلىمى) قايتىدىن شەكىللەندۈردى. مۇقەددەس كىتاپنىڭ پەرقلىق بالاغىتى بىلەن ئەنئەنىنىڭ نەقىشى بۇ خرىستىيان تەپسىرلىرى ۋە تېئولوگىيەسىنىڭ بىر – بىرىگە باغلىق ئىلاھىي پارچىلىرىنى سۇنىدۇ. چۈنكى، ئۇلار ئېتىقادىنىڭ بولۇپمۇ ۋەھىينىڭ ئورىگىنال سىرىنى چۈشىنىش ۋە باھالاش ئۈچۈن تەتقىقاتتا «ئىمان دوختۇرلىرىنىڭ ھەرقانداق بىر ئەسىرىچىلىك كۆپ ھەسسىگە ئىگە. [Ayrıca bkz., Poetry, Christian Poetry üzerine makale ve Dante’nin biyografisi.].
ئەدەبىيات تەتقىقاتى
يۇقىرىدىكى دىن ۋە ئەدەبىيات تەتقىقاتى مەخسۇس تېكسىتلەرنىڭ، شەخىسلەرنىڭ، ژانىرلارنىڭ ئېقىملارنىڭ ۋە دەۋرىلەرنىڭ بىر دىن مۇتەخەسسىسىنى قانداق ئېنىق توغرا مەلۇماتلار بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى ئۆرنەكلەر بىلەن كۆرسىتىپ تەتقىق قىلدى. ئۇنىڭ ئاساسلىق مەركىزىي ئىدىيىسىنىڭ تەدبىقىلىنىشچانلىقى، تارىخىي تەرەققىياتى ۋە مەدەنىي ئىقلىم ئىچىدە ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان ئۆزگىرىشلەر كۆرسەتكەن زامانىۋى دەۋىردە تېخىمۇ كۆپ چەكلەشكە ئۇچرىغانلىقى ئۈچۈن، مەقسەتلىك ھالدا دېققەت تېخىمۇ كۆپرەك ئەنئەنىۋى ئەسەرلەرگە مەركەزلەشتۈرۈلدى. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، مادامىكى دىن تەتقىقاتىدا خۇسۇسىي بولمىسىمۇ ئاغزاكى تېكسىتلەرنىڭ تەتقىق قىلىنىشى زۆرۈر، ئىنتىزام ئەدەبىيات تەتقىقاتى بىلەن بىر – بىرىدىن ئايرىلالمىغۇدەك دەرىجىدە باغلىنىشلىق. بۇ باغلىنىشتا ھەر ئىككى ئۇقۇم تىل ئانالىزى بىلەن ئەڭ چوڭقۇر ۋە ناھايىتى كەڭ دائىرىلىك باغلىنىشى زۆرۈر. بۇ ئىش كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە، پۈتۈن ئىنسانىي پەزىلەتلەرنىڭ باغلىنىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. [Ayrıca bkz., Scrupture; Hermeneutics; Biblical Exegesis; Buddhist Literature; ve Aesthetics, Philosophical Aesthetics’e dair makale.].
ھەرقانداق بىر تېكسىتنى باھالاشتىن ئىلگىرى، قوبۇل قىلىنىدىغان بىر تېكسىتلىكىنى بىلىشىمىز كېرەك. بۇ ھەقىقەت، تېكسىت تەنقىدىنىڭ، ئاتالمىش ھەقىقىي تېكسىت قۇرۇلمىسى ئۈچۈن گۈللىنىشتىن بېرى تەرەققىي قىلغان پەننىڭ، ئىنجىل تەنقىدى بولغان كىلاسسىك پەن بىلەن ئەدەبىيات ئانالىزى تېخنىكىلىرىنىڭ بىر –  بىرىگە يېقىنلىقىنى بىزگە ئەسلىتىدۇ. كۆپىنچە دىنىي تەشكىلاتلار، Mormon نىڭ كىتابىنىڭ ئورىگىنال قول يازمىسىنىڭ ھەم بىر قىسمى ھەم پۈتۈن نۇسخىلىرىغا (چىركاۋنىڭ قايتىدىن ئورۇنلاشتۇرغان تارمىقىدا ئاخىرقىسىغىچە) ئىگە بولغان ئەيسا مەسىھنىڭ ئاخىرقى كۈن ئەزىزلەر چىركاۋى(The Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints)دەك تەلەيلىك ئەمەستۇر. يەھۇدىيلار، خرىستىيانلار ۋە بۇددىستلارغا كۆرە، ئېنىق ئۆرنەكلەر. «ئەسلى تېكسىت» ئىسىملىق بىر پەننىي قۇرۇلما بىلەن مەۋجۇت بولغان ۋەھىي كىتابىدىن ئورىگىنال ئىسپاتلار كۆرسىتىش ئۈچۈن، بۇ ئىمكانسىز بىر ئىدىيەدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەڭ ياخشى تېكسىتلەر ئائىلىسى ياكى گۇرۇپپىسى ئىچىدە تەنقىد بىلەن سۈرۈشتۈردى ۋە ئورىگىنال يېقىنلىشىش ئۈچۈن قارار بەردى. مەجبۇرىيەت تۈپەيلى، بۇ سەۋەپتىن ئەڭ مۇھىم زېھىنلىك سەۋىيەدە مۇقەددەس تېكسىتلەرنىڭ تەتقىقاتى ھەرقانداق بىر ئالاھىدە دىنىي ئەنئەنىنىڭ ياكى جەمئىيەتنىڭ مەنبەسىنى ئاشقان ئۇسۇل ۋە چارىلەرنى ئىشلىتىدۇ. 2Timothy نىڭ يازغۇچىسى «مۇقەددەس كىتاپلارنىڭ ھەممىسى تەڭرى تەرىپىدىن ئىلھام قىلىنغان (3:16), پەقەت مۇقەددەس كىتاپلارنىڭ ھەممىسى بۇ سەۋەپتىن توغرا يولدىن ئازغۇچىلارنىڭ خاتا ئوقۇشقا ياكى ۋاقىتقا ئائىت ئالاقە بۇزۇلۇشىدىن ئۆزىنى قوغدىيالمىغان. «تارىخ خەۋەرلىرى\قالدۇقلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن «تارىخى ئۇسۇل» ئىشلىتىش كېرەك. (Jerome J. McGann,A Critique of Modern Textual Criticism, Modern Metin Eleştirisinin Kritiği, 1983), ھەرقانداق بىر كىتاپ ياكى كىتاپلارنىڭ دىنى داۋاملىشىشى ۋە ئومۇملىشىشى ئۈچۈن ئىنسانىي تۈزۈملەرنىڭ (يەنى،Gann Mc غا كۆرە تارىخى ئۇسۇلغا باغلىق تېكسىت تەنقىدى) ئەڭ شەرەپلىكىگە\ئابرويلۇقىغا ئىشىنىشى كېرەك.