ترامپنىڭ ئىككىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپنىڭ ئىككىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئاۋام پالاتاسىنىڭ ئىللىنويىز ئىشتاتى ۋەكىلى،دېموكراتلار پارتىيەسى ئەزاسى ھەمدە ئامېرىكا بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت كومىتېتىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك ئەزاسى (Ranking Member) راجا كىرىشنامورتى تەرىپىدىن يېزىلغان «ترامپنىڭ خىتاي مەسىلىسىدىكى خاتالىقلىرى» (What Trump Gets Wrong About China) ناملىق ماقالە، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق نەشرىياتلاردىن بىرى بولغان «Foreign Affairs» ژۇرنىلىدا 2025-يىلى 28-نويابىر ئېلان قىلىنغان. مەزكۇر ماقالىدە، دونالد ترامپنىڭ 2025-يىلى يانۋاردا قايتىدىن پىرېزىدېنتلىق تەختىگە ئولتۇرغاندىن كېيىنكى ئون بىر ئايلىق جەرياندا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر، بولۇپمۇ شۇ يىلى ئۆكتەبىردە جەنۇبىي كورېيەدە ئۆتكۈزۈلگەن ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) يىغىنى جەريانىدا خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن  يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشى ۋە بۇ ئۇچرىشىشنىڭ كونكرېت نەتىجىلىرى تەھلىل قىلىنغان. كىرىشنامورتىنىڭ بۇ ئەسىرىدە، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» تەلىماتى ئاستىدا 2025-يىلى داۋامىدا يۈرگۈزگەن سىياسەتلىرىنىڭ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقىنى قانداق مۇستەھكەملىگەنلىكىنى، ۋاشىنگتوننىڭ ئون ئاي ئىلگىرىكىگە سېلىشتۇرغاندا قانداقلارچە تېخىمۇ ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈپ قالغانلىقىنى ۋە بۇ جەرياندا لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئۇچرىغان ئېغىر زىيانلىرىنى يۈز بەرگەن ۋەقەلەر ۋە كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىق تەھلىل قىلغان، بولۇپ، ئەسەر ئاكادېمىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى دوكلات ۋە خىتابنامە خاراكتېرىگە ئىگە [1].
يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشى دىپلوماتىيەسى خام خىيالى ۋە مەيداندىكى كونكرېت يوقىتىشلار
2025-يىلى ئۆكتەبىردە جەنۇبىي كورېيەدە ئۆتكۈزۈلگەن ترامپ-شى ئۇچرىشىشى، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدە رەھبەر مەركەزلىك دىپلوماتىيەنىڭ ئورگان خاراكتېرلىك ئىستراتېگىيەنى قانداق چەتكە قايرىپ قويغانلىقىنىڭ ئەڭ روشەن مىسالى سۈپىتىدە تارىخقا يېزىلدى. پىرېزىدېنت ترامپ، ئون ئايلىق ئېغىر سۈكۈتتىن كېيىن ئۆتكۈزۈلگەن بۇ تۇنجى يۈزمۈيۈز ئۇچرىشىشنى جامائەتچىلىككە «10 نومۇردىن 12 نومۇرلۇق سۇئالدىن 12 نومۇر ئالغاندەك» بىر مۇۋەپپەقىيەت دەپ تونۇشتۇرۇپ، بۇنى «بۈيۈك بىر غەلىبە» دەپ تەرىپلىدى. بىراق، كىرىشنامورتى مەيداندىكى رېئاللىقنىڭ بۇ نۇتۇقتىن پۈتۈنلەي ئايرىلىپ كەتكەنلىكىنىباشقىچە ئىكەنلىگىنى، بۇ يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بىر مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشقانلىقىنى كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويماقتا. شى جىنپىڭنىڭ ئامېرىكاغا فېنتانىل ئېقىمىنىتەمىناتىنى توختىتىشقا ۋەدە بەرگەنلىكىگەبەرگەن ۋەدىسىگە ئوخشاش، ئۆتكەن يىللاردىمۇ نەچچە قېتىم بېرىلگەن، لېكىن ئەمەلىيەتتە نەتىجىسى كۆرۈلمىگەن ۋەدىلەر بەدىلىگە، ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتى ئېكسپورتنى كونترول قىلىش، سودا نورمىسى ۋە كېمىسازلىق قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم ساھەلەردە ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان دەرىجىدە يول قويدى [2].
بۇ دىپلوماتىك ئۇچرىشىشتىن كېيىنكى ۋەزىيەت، 2025-يىلىنىڭ بېشىدىكى ئەھۋال بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكانىڭ زىيىنىغا بولغانلىقىنى  زور دەرىجىدىكى چېكىنىش ۋەزىيىتىدىن كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى، سۆھبەت ئۈستىلىدە ئېرىشكەن نەتىجىلىرى بىلەن ئامېرىكا بازىرىدىكى ئورنىنى قوغداپ قالغان بولسا، خىتاي بازارلىرى ئامېرىكالىق ئىشلەپچىقارغۇچىلار ئۈچۈن ئون ئاي ئىلگىرىكىگە، يەنى 2025-يىلى 20-يانۋارغا سېلىشتۇرغاندا تېخىمۇ تاقاق ۋە كىرىش تەس ھالەتكە كەلدى. ئاپتور بۇ ئەھۋالنى تەھلىل قىلىش جەريانىدا، ترامپنىڭ شەخسىي مۇناسىۋەتكە تايىنىدىغان دىپلوماتىيە چۈشەنچىسىنىڭ، خىتاينىڭ ئورگان خاراكتېرلىك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك «ئۇپرىتىش ئۇرۇشى» ئىستراتېگىيەسى ئالدىدا قانداق يىمىرىلگەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە. ئامېرىكا «كېلىشىم تۈزۈش» (deal-making) ھەۋىسى بىلەن ئۈستەلگە ئولتۇرغان بولسىمۇ، ئەمما ئورنىدىن تۇرغاندا قولىدىكى ئىستراتېگىيەلىك كوزىرلىرىنى ھېچقانداق كونكرېت نەتىجىگە ئېرىشەلمەي تۇرۇپ تۈگىتىپ قويدى.
كىرىشنامورتىنىڭ قارىشىچە، ھۆكۈمەتنىڭ دىپلوماتىك مۇۋەپپەقىيەتنى پەقەتلا رەھبەرلەر ئوتتۇرىسىدىكى قىزغىن ئۇچۇرلارغا باغلاپ قويۇشى بۇ مەغلۇبىيەتنىڭ تۈپ سەۋەبىدۇر . ئۆكتەبىردىكى يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدىن كېيىن، خىتاي ئامېرىكانىڭ كېمىسازلىق سانائىتىنى جانلاندۇرۇش تىرىشچانلىقىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدىغان دەرىجىدە پورت ھەقلىرىدە كەچۈرۈمگە ئېرىشتى ۋە قارا تىزىملىككە كىرگۈزۈلگەن خىتاي تېخنولوگىيە شىركەتلىرىنىڭ تارماق شىركەتلىرى ئارقىلىق سودا قىلىشغا يول قويۇلۇشنى قولغا كەلتۈردى. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكانىڭ ئۆز سانائەت سىياسىتىنى ئۆز قولى بىلەن يوققا چىقارغانلىقىدىن  دېرەك بېرىدۇ. ئاپتور، بۇ جەريانلاردىن كېيىن، ئامېرىكانىڭ خىتاي ئالدىدىكى رىقابەت كۈچىنىڭ يىل بېشىغا سېلىشتۇرغاندا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاجىزلىغانلىقىنى ۋە بۇ ئاجىزلىقنىڭ پەقەت ئىقتىسادىيلا ئەمەس، بەلكى ھەربىي ۋە تېخنولوگىيەلىك تەرەپلىرىمۇ بارلىقىنى بىلدۈرمەكتە.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ غەرىزىنى چۈشىنەلمەسلىك