خىتاينىڭ ئالتېرناتىپ دۇنيا تەرتىپى ئامېرىكا ئۇنىڭدىن نېمىلەرنى ئۆگىنىشى كېرەك؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

GDI بولسا GCI غا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ خەلقئارالىق قوللاشقا ئېرىشتى. شى جىنپىڭ بۇ تۈرنى ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدە ئېلان قىلغاندىن كېيىن، خىتاي ھازىر 70 دىن ئارتۇق دۆلەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «GDI دوستلىرى گۇرۇپپىسى» نى قۇردى. GDI 50 تۈرنى ئىلگىرى سۈردى ۋە باشقا دۆلەتلەردىن كەلگەن ئەمەلدارلار ۋە مۇتەخەسسىسلەرگە خىتايغا كېلىپ ئۇنىڭ سىستېمىلىرىنى ئۆگىنىش ئۈچۈن 100،000 كىشىنى تەربىيەلەش پۇرسىتى ۋەدە قىلدى. بۇ تەربىيەلەش پۇرسەتلىرى خىتاينىڭ ئىلغار تېخنىكىلىرى، باشقۇرۇش تەجرىبىلىرى ۋە تەرەققىيات مودېلىنى تەشۋىق قىلىش مەقسىتىدە پىلانلانغان. خىتاي يەنە GDI نى ب د ت نىڭ 2030 سىجىل تەرەققىيات كۈنتەرتىپى بىلەن رەسمىي باغلاشتا ۋە ب د ت نىڭ جەنۇب-جەنۇب ھەمكارلىق ئىدارىسى بىلەن GDI بىلەن مۇناسىۋەتلىك سېمىنارلارنى ئۆتكۈزۈشتە مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بېيجىڭ بۇ پىروگراممىنى خەلقئارالىق ھۆكۈمەت سىستېمىسىنىڭ يىلتىزىغا سىڭدۈرۈۋاتىدۇ.
GSI تېخىمۇ كۆپ ئېغىزاكى قوللاشقا ئېرىشتى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ ئېيتىشىچە، 100 دىن ئارتۇق دۆلەت، رايونلۇق تەشكىلاتلار ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار GSI نى قوللىغان بولۇپ، خىتاي ئەمەلدارلىرى كېسەك ئالتۇن – BRICS (بىرازىلىيە، رۇسىيە، ھىندىستان، خىتاي ۋە جەنۇبىي ئافرىقا)، ASEAN ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى بۇ چۈشەنچىنى قوبۇل قىلىشقا رىغبەتلەندۈرگەن. 2022-يىلى سېنتەبىردىكى SCO يىغىنىدا، خىتاي GSI نى ئوتتۇرىغا قويدى ۋە ھىندىستان بىلەن تاجىكىستاندىن باشقا بارلىق ئەزالارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى.
كەڭ كۆلەملىك جەلپ قىلىش
خىتاي ئامېرىكانىڭ ئەكسىچە، ئۆزىنىڭ تەشەببۇسلىرىنى بازار تاپقۇزۇشتا زۆرۈر بولغان دىپلوماتىك مەنبەلەرگە كۆپ مەبلەغ سالىدۇ. ئۇنىڭ دۇنيادا باشقا ھەرقانداق دۆلەتتىن كۆپ ئەلچىخانىسى ۋە ۋەكىللىك ئىشخانىسى بار. خىتاي دىپلوماتلىرى كۆپ ھاللاردا يىغىنلاردا سۆز قىلىدۇ ۋە خىتاينىڭ ھەرخىل تەشەببۇسلىرى ھەققىدە يەرلىك ئاخبارات ۋاسىتىلىرىدا ماقالىلەرنى ئۈزۈلدۈرمەي ئېلان قىلىدۇ.
بۇ دىپلوماتىك ئاپپارات ئوخشاشلا كەڭ تارقالغان خىتاي ئاخبارات تورلىرى تەرىپىدىن تېخىمۇ كۈچلەندۈرۈلگەن. خىتاينىڭ خەلقئارالىق يېڭى خەۋەرلەر تورى CGTN نىڭ CNN غا قارىغاندا ئىككى ھەسسە كۆپ چەت ئەللىك مۇخبىرلىرى بار، شىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ بولسا دۇنيا مىقياسىدا 180 دىن ئارتۇق ئىشخانىسى بار. گەرچە خىتاي ئاخبارات ۋاسىتىلىرى غەربتە پەقەت مۇتىھەم تەشۋىقات قورالى دەپ قارالسىمۇ، ئۇلار خىتاي ۋە ئۇنىڭ رەھبەرلىكىنىڭ ئىجابىي ئوبرازىنى ئىلگىرى سۈرەلەيدۇ. 2024-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا، خەلقئارالىق تەتقىقاتچىلار گۇرۇپپىسى 19 دۆلەتتىكى 6000 دىن ئارتۇق كىشىنى زىيارەت قىلىپ، خىتاي ياكى ئامېرىكادىن ئۆز سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مودىلى ۋە دۇنياۋى رەھبەرلىك رولىنى تەشۋىق قىلىشتا قايسىسىنىڭ ئۈنۈملۈك ئىكەنلىكىنى تەكشۈرگەن. باشلىنىشتا، قاتناشقۇچىلار كەسكىن ھالدا ئامېرىكانى ياقلىغان،  83 پىرسەنت سوئال سورالغۇچى ئامېرىكانىڭ سىياسىي مودېلىنى، 70 پىرسەنتى ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي مودېلىنى، 78 پىرسەنتى ئامېرىكانىڭ رەھبەرلىكىنى ياقلىغان. ئەمما ئۇلار خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ ئۇچۇرلىرىغا دۇچ كەلگەندە – مەيلى پەقەت خىتاينىڭ ئۇچۇرلىرى ياكى خىتاي بىلەن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بىۋاسىتە رىقابەتلىشىدىغان ئۇچۇرلىرى بولسۇن – قاتناشقۇچىلار خىتاي مودېللىرىنى ئامېرىكانىڭكىدىن ئۈستۈن دەپ قارىغان.
بېيجىڭ يەنە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى شىركەتلەر ۋە دۆلەتنىڭ خۇسۇسىي ساھەلىرىنىڭ كۈچىدىن ئۆز نىشانلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن چوڭقۇر پايدىلىنىدۇ. مەسىلەن: خىتاينىڭ تېخنولوگىيە شىركەتلىرى نۇرغۇن دۆلەتلەرگە رەقەملىك تورلاشتۇرۇش خىزمىتىنىلا ئەمەس، يەنە بېيجىڭنىڭ سىياسىي مودېلىنىڭ ئېلېمېنتلىرىنى دورىيالايدىغان ئىمكانىيەتنىمۇ تەمىنلەيدۇ.
Freedom House نىڭ مەلۇماتىغا كۆرە، 36 دۆلەتنىڭ ۋەكىللىرى ئىنتېرنېتتىكى ئاخبارات ۋە ئۇچۇرلارنى كونترول قىلىش ئۇسۇللىرى توغرىسىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەربىيەلەش كۇرسلىرىغا قاتناشقان. زامبىيەدە، بىر سابىق ھۆكۈمەت مىنىستىرىنىڭ تەسۋىرلىشىچە، ئىنتېرنېت باشقۇرۇشتا «خىتايچە يول»نى قوللىنىش نەتىجىسىدە، پىرېزىدېنتى توردا تەنقىد قىلغان بىر قانچە زامبىيەلىك قاماققا ئېلىنغان. گېرمانىيە تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى خۇاۋېي قۇرۇلمىلىرىنىڭ 17 دۆلەتتە تور بېكەتلەرنى توسقانلىقىنى ئاشكارىلىدى. تېخىمۇ كۆپ دۆلەتلەر سىياسىي ۋە پۇقراۋى ئەركىنلىكلەرنى باستۇرىدىغان خىتاي نورمىلىرى ۋە تېخنولوگىيەلىرىنى قوبۇل قىلغانسېرى، بېيجىڭ ھازىرقى خەلقئارالىق سىستېمىنىڭ ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇقنى قوللىشىنى تېخىمۇ كۈچلۈك تەۋرىتەلەيدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، شى جىنپىڭ خىتاينىڭ بىخەتەرلىك ئاپپاراتىنىڭ دىپلوماتىك قورال سۈپىتىدىكى رولىنى كۈچەيتتى. خىتاي ئازادلىق ئارمىيەسى بارغانسېرى كۆپ دۆلەتلەر بىلەن ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزمەكتە ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيادىكى ھەربىي كۈچلەرگە تەلىم بەرمەكتە. مەسىلەن: ئۆتكەن يىلى خىتاي 50 گە يېقىن ئافرىقا دۆلىتى ۋە ئافرىقا ئىتتىپاقىدىن كەلگەن 100 دىن ئارتۇق يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدارنى ئۈچىنچى نۆۋەتلىك خىتاي-ئافرىقا تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىك مۇنبىرىگە قاتنىشىشى ئۈچۈن بېيجىڭغا تەكلىپ قىلدى.