خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1 – دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن مىللىي مەنپەئەتنى چۆرىدىگەن ھالدا ئىككى نەزەرىيەۋى قاراش ئاساسلىق ئورۇنغا ئۆتتى، بۇ نەزەرىيەۋى قاراشلارنىڭ بىرسى ياۋروپادا يەنە بىرسى ئامېرىكىدا ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بۇ ئىككى نەزەرىيەۋى قاراشنىڭ مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىنى تېخىمۇ ئەتراپلىق چۈشىنىشىمىزدە پايدىسى بولىدۇ. ياۋروپادا پەيدا بولغان نەزەرىيەۋى قاراشتا مىللىي مەنپەئەت ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنى ئىزاھلاشتا مۇراجىئەت قىلىنىدىغان ئاساسلىق ئۇقۇم يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان «ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتى» بولۇپ، بۇ ئۇقۇمنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى مۇنداق: «مۇستەقىل دۆلەتلەر زېمىن پۈتۈنلۈك مەسىلىسىنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغان دىپلوماتىك ۋە سىياسىي قۇرۇلمىدۇر، سىرتتىن كېلىدىغان ھەر قانداق بېسىملارغا قارىماستىن، دىيالوگ، مۇرەسسە، ھەتتا توقۇنۇش ئارقىلىق بولسىمۇ مەنپەئەتلىرىنى ئاداققىچە قوغداش كېرەك، كۈچ بارلىق مۇناسىۋەتلەرنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئامىل بولۇپ، دۆلەتلەرئارا تۈزۈمنىڭ قوزغاتقۇچى موتورىدۇر، دۆلەت بولۇشقا تېگىشلىك سىياسىي ئاپپاراتتۇر.» بۇلاردىن سىرت يەنە بىسمارىك دەۋرىدە «رېئال سىياسەت» ئۇقۇمى پەيدا بولغان بولۇپ، ياۋروپادىكى غول سىياسەت نەزەرىيەسىنىڭ ماھىيىتىنى تەشكىل قىلىدۇ. رېئال سىياسەتنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى ۋالتىز مۇنداق بايان قىلىدۇ: «ھەممە نەرسە دەسلەپ ھاكىمىيەتتىكىلەرنىڭ مەنپەئەتى ئارقىدىن دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتلىرى تۈرتكىسىدە باشلىنىدۇ، دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئېنىقسىز توقۇنۇش ۋە ئىختىلاپلار سىياسەتنى تەقەززا قىلىدۇ. دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىگە ئەڭ ئەلا مۇلازىمەت قىلىدىغان سىياسەت، زۆرۈرىيەتلەرنى ئىنقىلاب چىققاندىن كېيىن سۈزۈكلىشىدۇ. سىياسەتنىڭ ئەڭ ئالىي غايىسى ئۇتۇقتۇر، بۇ يەردىكى ئۇتۇق دۆلەتنى قوغداش ۋە قۇدرەت تاپقۇزۇشنى كۆرسىتىدۇ (1979: 117).
رۇسسېل ياۋروپا نەزەرىيەسىدىكى «ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتى» ئۇقۇمىنىڭ خەلقئارا سىياسەت نەزەرىيەسىنىڭ پەيدا بولۇپ تەرەققىي قىلىشىغا كۆرسەتكەن تەسىرىنى مۇنداق يەكۈنلەپ چىقىدۇ: ماكياۋېلىدىن بىسمارىكقىچە بولغان نۇرغۇن سىياسەت نەزەرىيەچىسى، مۇستەقىل ياشاپ كۆنگەن شەخسلەرنىڭ ئەخلاقىي خاھىشلىرى بىلەن جەمئىيەتنىڭ غەيرى ئەخلاقى تەبىئىتىنى بىر-بىرىدىن ئايرىيدۇ. ھەر بىر شەخس ياكى جەمئىيەتكە تەسىر كۆرسىتىدىغان ياكى ھەر قايسى قاتلاملارنىڭ ئىش-ھەرىكەت ۋە پائالىيەتلىرىگە يول كۆرسىتىدىغان ئەخلاقىي قائىدە-پىرىنسىپ ۋە چەكلىمىلەر دۆلەتلەرئارا تۈزۈمدە كۈچ ۋە دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوغداشتا ئىشقا يارايدۇ، بۇنىڭدىن باشقا ئىشلارغا تەسىر كۆرسىتەلمەيدۇ. دۆلەت دەل ئەخلاقىي كۈچكە ۋەكىللىك قىلىدۇ، دۆلەت ئەربابىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى ئەڭ ئالىي سىياسىي ئاپپارات بولغان دۆلەتنى قوغداپ قۇدرەت تاپقۇزۇشتىن ئىبارەت. بۇ دۆلەتكە نىسبەتەن ئەخلاقىي قائىدە بولۇپ، دۆلەت دۆلەت بولغانلىقى ئۈچۈنلا باشقا ئەخلاقىي قائىدىلەرگە ئېھتىياجى يوق. شۇڭا دۆلەت ماھىيەت جەھەتتىن زۆرۈر نەرسە بولۇپ، ئۆز ئالدىغا ئەخلاقىي پىرىنسىپ شەكىللەندۈرەلەيدۇ، دۆلەتنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكى بىر خەلقئارا تۈزۈمنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تەقەززا قىلىدۇ. رۇسسېلنىڭ قارىشىچە، خەلقئارا تۈزۈم چوقۇم قۇرۇلما ھالىتىدە بولۇشى كېرەك. دۆلەت باشلىقى دۆلەتنىڭ ئىچكى ۋەزىيىتىنى كۆزدە تۇتۇپ سىياسىي نىشانلىرىنى بېكىتكەندە، تاشقى ئامىللارنىڭ بېسىمىدىن خالىي بولالمايدۇ. خەلقئارا تۈزۈم ياكى قۇرۇلمىدا دۆلەتلەر بىر-بىرى بىلەن ئالاقە قىلىپ ھەمكارلىق ئورنىتىشقا مەجبۇر بولىدۇ، بۇ خىل ئەھۋالدا پۇرسەت ۋە ئىمتىيازلاردىن سىرت چەكلىمىلەرنىڭ مەلۇم دەرىجىدە رولى بولىدۇ. بۇ مۇناسىۋەت دائىرىسىدە دۆلەتلەرنىڭ كۈچى ۋە نوپۇزى تەبىئىي ھالدا سېلىشتۇرۇلىدۇ، بۇ يەردە كۈچ ئەڭ ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتى قارىشىدىكى ئەڭ مۇھىم ئاتالغۇمۇ كۈچ ئۇقۇمى بولۇپ، كۈچنىڭ سىياسەتتىكى تەبىئىتى ۋە رولىنى چۈشىنىش ئۈچۈن كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى، مىللىي مەنپەئەت ۋە دىپلوماتىيەگە ئوخشاش ئۇقۇملارغا مۇراجىئەت قىلىنىدۇ. كۈچ ۋە بىخەتەرلىك ئۇقۇملىرى خەلقئارا سىياسەتنىڭ مۇھىملىقىنى چۈشىنىشتە تولىمۇ رول ئوينايدۇ. دۆلەتلەر ۋە سىياسەتچىلەر بارلىق ئىش-ھەرىكەتلىرىنى ھەقلىق، يوللۇق ۋە قانۇنلۇق كۆرسىتىش ئۈچۈن تۈرلۈك ۋاسىتىلەردىن پايدىلىنىدۇ. سىياسەتچىلەر دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى خىزمەت ۋە ئۇتۇقلىرىنى دىنىي، پەلسەپىۋىي، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي پىلان-لايىھە ۋە نىشانلار بىلەن ئىزاھلىيالايدۇ. خەلقئارا سىياسەتتە بارلىق قەدەملەر بېسىلغاندىن كېيىن ئاخىرقى ھېسابتا مۇنداق ئىككى خىل ئېھتىماللىق كېلىپ چىقىشى مۇمكىن، يا ئۇرۇش يا تىنچلىق. قىسقىسى، «ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتى» پىرىنسىپىنى ئاساس قىلغان ياۋروپا نەزىرىيەسىنى مۇنداق يىغىنچاقلاش مۇمكىن: ھەرىكەتكە كەلتۈرگەن نەرسە ھۆكۈمدار ۋە دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىدۇر. دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا ئادالەتسىز رىقابەت بولغاچقىلا سىياسەت قىلىش شەرت بولۇپ قالىدۇ. دۆلەت مەنپەئەتىگە ئەڭ مۇۋاپىق سىياسەت ئېھتىياج ۋە زۆرۈرىيەتلەرنى توغرا دەڭسەپ چىقىش بولۇپ، سىياسەتنىڭ ئەڭ ئالىي غايىسى ئۇتۇقتۇر، بۇ يەردىكى ئۇتۇق دۆلەتنى قوغداش ۋە قۇدرەت تاپقۇزۇشنى كۆرسىتىدۇ.
ئانگلو-ئامېرىكا نەزەرىيەسىدە دۆلەتنىڭ زۆرۈرلۈكى ۋە مۇھىملىقى تەكىتلىنىش بىلەن بىرگە، ئەخلاقىي قائىدە-پىرىنسىپلار، مىللىي مەنپەئەت ۋە دۆلەت ھاكىمىيىتى ئۇقۇملىرىنىڭ بىر-بىرىدىن روشەن ئايرىلماسلىقى، بۇلار ئوتتۇرىسىدا گارموننىڭ مۇناسىۋەت بارلىقى تەشەببۇس قىلىنىدۇ. ئەخلاقىي ھەرىكەت شەكىللىرى مىللىي مەنپەئەتنى نوقۇل كۈچ ۋە كۈچ تەڭپۇڭلۇقى نۇقتىسىدىن ئىزاھلىمايدۇ.
ياۋروپا نەزەرىيەسىدە تۈزۈم دۆلەتنى مۇقەددەسلەشتۈرىدۇ، دۆلەت بىلەن چېتىشلىق بولغان ھەر قانداق ئۇقۇم ۋە ھادىسە زۆرۈرىيەت دەپ قارىلىدۇ، مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ دائىرىسى تار دائىرىدىلا ئىزاھلىنىدۇ. ئامېرىكا نەزەرىيەسىدە مەنپەئەت ئۇقۇمى نىسپىي بولسىمۇ مۇستەقىل مەنىگە ئىگە بولۇپ كەڭ دائىرىدە ئىزاھلىنىدۇ.