ترامپنىڭ كۆلەڭگىسىدىكى تىنچلىق پىلانى ئۇكرائىنا ئۈچۈن بىر ھەل قىلىش چارىسىمۇ ياكى گېئوپولىتىكىلىق بىر دو تىكىشمۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇكرائىنا بىلەن مەسلىھەتلىشلمەسلىك — كىيېۋ ھۆكۈمىتى ۋە ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ بىر سۇبيېكت ئەمەس، بەلكى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ گېئوپولىتىكىلىق شاھمات تاختىسىدىكى بىر پىچكا سۈپىتىدە كۆرۈلۈۋاتقانلىقىنىڭ ئەڭ ئېنىق ۋە ئەڭ ئاچچىق ئىسپاتىدۇر. بۇ ئۇسۇل، ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى ئوچۇق-ئاشكارا يوققا چىقىرىدۇ. ئايلاردىن بېرى زېمىنىنى قوغداۋاتقان، شەھەرلىرى خارابىگە ئايلانغان، ئون مىڭلىغان پۇقرا ۋە ئەسكىرىدىن ئايرىلغان بىر مىللەتنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە، شۇ مىللەتنىڭ سايلانغان ۋەكىللىرىنىڭ رازىلىقى ۋە ئىشتىراك قىلىشى بولماستىن بىر پىلان لايىھەلەش، پەقەت كەچۈرگىلى بولمايدىغان بىر دىپلوماتىك خاتالىق بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا چوڭقۇر بىر ئەخلاقىي ۋە ئېتىكىلىق مەسىلىدۇر. ئامېرىكالىق پېنتاگون ئەمەلدارلىرىنىڭ ئۇكرائىناغا ھەربىي تېخنىكا ۋە مۇداپىئە ھەمكارلىقىنى مۇزاكىرە قىلىش ئۈچۈن رەسمىي زىيارەتلەرنى ئېلىپ بېرىۋاتقان بىر مەزگىلدە، بۇنداق بىر ئارقا ئىشىك تەشەببۇسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى، ئامېرىكا دۆلەت قۇرۇلمىسى ئىچىدىمۇ بىر-بىرىگە تۈپتىن زىت بولغان ئۇسۇللارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ۋە بۇنىڭ ئىتتىپاقداشلار ئىچىدىمۇ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ئېنىقسىزلىق ۋە گاڭگىراش پەيدا قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ خىلدىكى مەخپىي ۋە غەيرىي رەسمىي يوللار، تەبىئىتى ھالدا ساختا ئۇچۇر، كونترول قىلىش ۋە كەلسە-كەلمەس ئىشلىتىشكە ئىنتايىن ئوچۇق. بولۇپمۇ رۇسىيەگە ئوخشاش ساختا ئۇچۇر تارقىتىشنى بىر تاشقى سىياسەت قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغان ئاكتىيورلار، بۇ خىلدىكى يوللارنى غەرب ئىتتىپاقىنى پارچىلاش، ئۇكرائىنانىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش روھىنى سۇندۇرۇش ۋە ئۆز ئاممىسىغا «غەرب تىنچلىققا تەييار، ئەمما زېلېنىسكىي ھاكىمىيىتى ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشتا چىڭ تۇرۇۋاتىدۇ» شەكلىدىكى يالغان بىر باياننى يېيىش ئۈچۈن ئۇستىلىق بىلەن ئىشلىتەلەيدۇ. ئاشكارا ۋە رەسمىي دىپلوماتىك يوللارنىڭ ئورنىغا بۇ خىلدىكى ئۇسۇللارنىڭ تاللىنىشى، سۆھبەت جەريانىنىڭ پۈتكۈل ئىشەنچلىكلىكىنى يوق قىلىپ، ھاسىل قىلىنىشى مۇمكىن بولغان بىر كېلىشىمنىڭ قانۇنلۇقلۇقى ۋە ئۇزۇن مۇددەت قوللىنىشچانلىقىنى ئەڭ بېشىدىنلا خەۋپكە ئىتتىرىدۇ. شۇڭا، ئۇكرائىنا پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر زېلېنىسكىينىڭ تۈركىيەگە ئوخشاش ئىجابىي ۋە بىتەرەپ مۇرەسسەچى دۆلەتلەر بىلەن بىرلىكتە قانۇنلۇق بىر تىنچلىق زېمىنى ئىزدەشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان بىر مەزگىلىدە، بۇ پىلاننىڭ ئوتتۇرىغا تاشلىنىشى، بۇ دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلارنى بىۋاسىتە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىش ۋە ئابرۇيىنى تۆكۈش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
بۇ ئۇسۇل يەنە، دىپلوماتىيەنى خەلقئارا ئورگانلارنىڭ پائالىيىتى بولۇشتىن چىقىرىپ، شەخسىي پائالىيەتكە ئايلاندۇرۇش خەۋپىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دۆلەتلەرنىڭ مۇقىم ئورگانلىرى، ئەسلىمىلىرى ۋە مۇتەخەسسىسلىكلىرى چەتكە قېقىلغاندا، تاشقى سىياسەت قارارلىرى يەككە بىر رەھبەرنىڭ ياكى كىچىك بىر گۇرۇپپىنىڭ شۇ دەقىقىلىك ھەۋەسلىرى، شەخسىي مۇناسىۋەتلىرى ۋە كۆپىنچە تولۇق بولمىغان ئۇچۇرلىرىغا تايىنىدىغان ھالەتكە كېلىدۇ. بۇ، تاشقى سىياسەتتە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغانلىق ۋە تۇراقلىقلىقنى يوقىتىپ، ھەم دوستلار ھەم دۈشمەنلەر ئۈچۈن ئېنىقسىز ۋە خەتەرلىك بىر خەلقئارا مۇھىت يارىتىدۇ. بۇ ئەھۋال، پەقەت بىر ناچار دىپلوماتىيە ئەمەلىيىتى بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا مىللىي بىخەتەرلىك ۋە يەرشارى مۇقىملىقىنى خەۋپكە ئىتتىرىدىغان مەسئۇلىيەتسىز بىر تاشقى سىياسەت چۈشەنچىسىدۇر.
3. ئامېرىكا نېمە ئۈچۈن بۇنداق بىر ئىشقا ئۇرۇندى؟ ھەقىقىي مەقسەت نېمە بولۇشى مۇمكىن؟
ترامپنىڭ ئەتراپىدىكىلەرنىڭ ئۇكرائىنادا تىنچلىقنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن بۇ قەدەر تالاش-تارتىشقا سەۋەب بولىدىغان ۋە ئادەتتىن تاشقىرى بىر يولغا كىرىشىنىڭ ئارقىسىدا تاق بىر سەۋەب ئەمەس، بەلكى بىر-بىرى بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن، ھەم ئىچكى ھەم تاشقى سىياسەتكە قارىتىلغان بىردىن ئارتۇق سەۋەب ياتماقتا. بۇ سەۋەبلەرنىڭ ئەڭ يۈزەكىسى — دونالد ترامپنىڭ شەخسىي سىياسىي ماركىسى ۋە ئۆزىنى بىر «كېلىشىم ھاسىل قىلغۇچى» (deal maker) سۈپىتىدە  نامايەن قىلىش ئىستراتېگىيەسىدۇر. ترامپ، سىياسىي ھاياتىدا ئەڭ مۇرەككەپ خەلقئارا مەسىلىلەرنىمۇ، ئەنئەنىۋى دىپلوماتلار ۋە بىيۇروكراتلارنىڭ ئەكسىچە، ئۆزىنىڭ شەخسىي سۆھبەتلىشىش ئىقتىدارى ۋە جەزبىدارلىقى بىلەن تېزلىكتە ھەل قىلالايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كەلگەن. ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنى «24 سائەت ئىچىدە ئاخىرلاشتۇرالايدىغانلىقى» تەرزىدىكى پوپۇلىستىك ۋە رېئاللىقتىن يىراق سۆزلىرى، بۇ كىملىكنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىسىدۇر. شۇڭلاشقا بۇ پىلاننى ھەممىدىن ئاۋۋال، ترامپنىڭ  پىرېزىدېنتلىق دەۋرىدىن ئىلگىرىكىگە ئوخشاش سايلىغۇچىلارغا كۈچلۈك، قەتئىي ۋە نەتىجىگە ئەھمىيەت بېرىدىغان بىر رەھبەر ئوبرازىنى سۇنۇش مەقسىتىنى كۆزلىگەن مۇرەككەپ بىر ئاممىۋى مۇناسىۋەت ۋە سايلام تۇتۇمنىڭ نەتىجىسى دىيىشكە بولىدۇ.