ئۆزگىرىۋاتقان خەلقئارا تەرتىپنىڭ سىياسىي ئىقتىسادى ۋە ھۆكۈمرانلىق كىرىزىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۈ تېتنىڭ نۇقتىئىنەزەرىدىن يولغا چىقىپ، بازارلاردىكى بۇ پەسىيىپ كېتىشنى «مەبلەغ سالغۇچى ھارغىنلىقى»، «توڭلاش» (flight-and-freeze) ياكى «يوق نەرسىدىن ئۈمىد كۈتمەك» (wishful thinking)  دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئەگەر بازارلارنىڭ پەسىيىپ كېتىشى بۇ پىسخولوگىيەلىك ھالەتلەردىن كېلىپ چىققان بولسا، شۈنىڭ يەكۈنىگە ئاساسلانغاندا، بۇ ئەھۋال پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىغا چېتىشلىق كىشىلەرنىڭ ئومۇمىي روھىي ساغلاملىقىنىڭ ۋە كىرىزىس تۇيغۇسىنىڭ سۇسلاپ كەتكەنلىكى ھەققىدە ئېغىر ئەندىشىلەرنى پەيدا قىلىشى كېرەك. بۇ ھۆكۈم، ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتلارنىڭ سىرتىدا، بازار ئاكتىيورلىرىنىڭ كىرىزىس تۇيغۇسىنىڭ ئاجىزلاپ»كەتكەنلىكى ياكى ئۆزىنى ئالداش مېخانىزملىرىنىڭ زىيادە ئىشلەپ كەتكەنلىكىدەك خەتەرلىك بىر پىسخولوگىيەلىك باسقۇچتىن بىشارەت بېرىدۇ.
رانا فوروھارنىڭ «دۇنيا ئىقتىسادى راشومون ئېففىكتى تەسىرىدىن ئازاب چەكمەكتە» (The Global Economy is Suffering from the Rashomon Effect) ناملىق ماقالىسى بولسا، ئوخشاش ھادىسىنى پەرقلىق بىر ئۇقۇم رامكىسىغا ئورۇنلاشتۇرىدۇ. فوروھار بازارلاردىكى بۇ «بىئارام قىلغۇچى تۇرغۇنلۇق»نى (uneasy market stasis)، بىر-بىرى بىلەن رىقابەتلىشىۋاتقان كۆپ مەنبەلىك ئىقتىسادىي بايانلارنىڭ ئارىسىدا قىسىلىپ قېلىشنىڭ نەتىجىسى دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. شۈ ماقالىدە تىلغا ئېلىنغان «راشومون ئېففىكتىنىڭ»نىڭ (Rashomon Effect) – يەنى ئوخشاش ۋەقەنىڭ پەرقلىق كۆزەتكۈچىلەر تەرىپىدىن پۈتۈنلەي پەرقلىق شەكىللەردە ھېس قىلىنىشى ۋە سۆزلىنىشى ئەھۋالىنىڭ – يەرشارى ئىقتىسادىنىڭ نۆۋەتتىكى ھالىنى چۈشەندۈرۈشتە نەق چۈشىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
بۇ بايانلار ئۇرۇشىدا ئالدىغا چىققان ئەڭ چوڭ رىقابەت، نۆۋەتتىكى ھۆكۈمەت قوللاۋاتقان «ئالدى بىلەن ئامېرىكا = ئامېرىكا ھەر ئىشتا ئۇتۇۋالىدۇ» بايانى بىلەن باشقا كۆز قاراشلار ئارىسىدىكى رىقابەتتۇر. شۈ فوروھارنىڭ تەھلىلىدە يەنە ئىككى ئاساسلىق باياننىڭ گەۋدىلەندۈرۈلگەنلىكىنى  بىلدۈرىدۇ: بىرىنچىسى، «گۈللىنىۋاتقان يەرشارى جەنۇبى» (Global South Rising) بايانىدۇر. بۇ بايان، يەرشارى جەنۇبى دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى ئىقتىسادىي باغلىنىشلارنىڭ بارغانسېرى چوڭقۇرلاشقانلىقىنى ۋە ئەنئەنىۋى شىمالنىڭ جەنۇبقا ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئازايغانلىقىنى ياقىلايدۇ. ئىككىنچى بايان بولسا، «باراۋەرسىزلىك زىيانلىق ئاۋامچىللىقنى تۇغدۇرىدۇ» (Inequality Breeds Damaging Populism) كۆز قارىشىدۇر؛ بۇ ئىقتىسادىي ئادالەتسىزلىكنىڭ سىياسىي مۇقىمسىزلىقنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
شۈ تېت ۋە فوروھارنىڭ بازار كۆزەتكۈچىلىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويغان ھۆكۈملىرىنىڭ دەل ۋاقتىدا ۋە دەل جايىدا بولغانلىقىنى ئالقىشلاش بىلەن بىرگە، بۇ يازمىلارنىڭ بىرىنچى بۆلۈمدە تەكشۈرۈلگەن ماقالىلەردەك كەڭ دائىرىلىك نەزەرىيەۋى ئاساسقا ئىگە ئەمەسلىكىنى تىلغا ئالىدۇ. «Financial Times»نىڭ يېزىقچىلىق ئۇسلۇبى كەلتۈرۈپ چىقارغان بىر چەكلىمە سەۋەبلىك بولغان دەپ قارالغان بۇ ئەھۋال، تەھلىللەرنىڭ كۆپرەك شۇ ۋاقىتتىكى بازار كەيپىياتىغا مەركەزلىشىشىگە سەۋەب بولماقتا. شۈ بولۇپمۇ فوروھار ئىما قىلغان، ئەمما تەپسىلىي بايان قىلمىغان «باشقا رىقابەتچى بايانلار»نىڭ نېمىلەر ئىكەنلىكى توغرىسىدا تېخىمۇ كۆپ چۈشەنچە بېرىلىشى كېرەكلىكىنى ئىپادىلەپ، مەۋجۇت تەتقىقاتنىڭ بۇ جەھەتتىكى ناقىسلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ بۆلۈمنىڭ خۇلاسىسى شۇكى، بازارلارنىڭ ئەقلىي مۆلچەرلەر نەزەرىيەسىدىن يىراقلاشقانلىقى، ئۇنىڭ ئورنىغا تونۇشنى باشقۇرۇش ۋە بايانلارنىڭ كۈچى ھەل قىلغۇچ بولغان بىر دەۋرگە كىرىلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شۈنىڭ تەھلىلى، ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتلارنىڭ يەككە ھالدا بىر مەنە ئىپادىلىمەيدىغانلىقى، بۇ مەلۇماتلارنىڭ قايسى «بايان» رامكىسىدا سۇنۇلغانلىقىنىڭ بازار يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغانلىقىدەك رېئاللىقنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئەھۋال، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە مەبلەغ سالغۇچىلار ئۈچۈن مۆلچەرلەش مۇمكىنچىلىكىنى ئازايتىدىغان ۋە تەۋرىنىشنى يوشۇرۇن ھالدا ئاشۇرىدىغان بىر ئامىلدۇر.
ئۈچىنچى بۆلۈم: يەرشارىلىشىشنىڭ ئىككىنچى نۇسخىسى ۋە كەلگۈسى نىگاھى
ماقالىنىڭ ئاخىرقى بۆلۈمىدە ئانجېلا شۈ، خۇسۇسىي ساھەنىڭ پېشقەدەم ئەربابلىرىدىن لارىي فىنك قەلەمگە ئالغان «يەرشارىلىشىشنىڭ ئىككىنچى نۇسخىسىنىڭ ۋاقتى كەلدى» (It’s Time for the Second Draft of Globalization) ناملىق ماقالىنى تەھلىل قىلىدۇ. شۈ فىنكنىڭ يازمىسىنى، تەجرىبىلىك بىر دۆلەت ئەربابىنىڭ ۋىدالىشىش نۇتۇقى (quasi-Farewell Address) سالمىقىدا ۋە بىر «دانىشمەن بوۋاي» ئاھاڭىدا يېزىلغان، سىستېمىنىڭ ئىچىدىن كەلگەن بىر ئاگاھلاندۇرۇش ۋە تەكلىپ ماقالىسى سۈپىتىدە باھالايدۇ. فىنكنىڭ خۇسۇسىي پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ ئىچىدە ئۆتكۈزگەن ئۇزۇن يىللىرى، ئۇنىڭ دىياگنوزلىرىغا ۋە ھەل قىلىش تەكلىپلىرىگە ئۆزگىچە بىر سالماق قوشقان.
فىنك نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتكە قارىتا ئومۇم قوبۇل قىلغان بىر دىياگنوزنى قويۇپ، ئۆتكەن ئوتتۇز يىلدا يۈز بەرگەن «بەك تېز» تەرەققىيات ئېلىپ كەلگەن تەڭسىز پايدىلارنىڭ ئىجتىمائىي ئازاب ۋە سىياسىي ئىنكاسلارغا يول ئاچقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. ئەمما فىنك، بۇ مەسىلىلەرگە ھەل قىلىش چارىسى سۈپىتىدە سۇنۇلغان ئىقتىسادىي مىللەتچىلىككە قايتىشنىڭ قانائەتلىنەرلىك نەتىجە بەرمەيدىغانلىقىنى ياقىلايدۇ. شۈ فىنكنىڭ بۇ نۇقتىدا زىيادە يەرشارىلىشىش بىلەن بىكىنىۋېلىش ئارىسىدا بىر «ئوتتۇرا يول» ئىزدەۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.