خەلقئارادا تارىخىي قارار: ۋولكسۋېيگېن(Volkswagen) شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىشى ۋە ئۇنىڭ كەڭ دائىرىلىك تەسىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەرييارلىغۇچى: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
2024 -يىلى  27- نويابىردا دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچى شىركەتلىرىدىن بىرى بولغان ۋولكسۋېيگېن شىركىتى شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارىنى ئېلان قىلدى. بۇ قارار خەلقئارالىق جەمئىيەتتە زور غۇلغۇلا قوزغىدى ۋە سانائەت ئىشلەپچىقىرىش دۇنياسىدا يېڭى بىر دەۋرنىڭ باشلانغانلىقىنى بىلدۈردى.
بۇ تارىخىي قارارنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە، 2016-يىلىدىن باشلانغان شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى ياتماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى «كەسپىي تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دېگەن نام ئاستىدا مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان خەلقلەرنى لاگېرلارغا قاماپ، مەجبۇرىي ئەمگەككە سالدى. بۇ ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى دۇنيا جامائەتچىلىكىنى چۆچۈتتى. بۇ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئاشكارىلانغاندىن كېيىن، خەلقئارالىق جەمئىيەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بۇ رايوندا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان خەلقئارالىق شىركەتلەرگە بېسىم قىلىشقا باشلىدى. بولۇپمۇ ۋولكسۋېيگېن شىركىتى، ئۆزىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە دۇنيادىكى ئورنى سەۋەبلىك، ئالاھىدە دىققەت مەركىزىگە چۈشتى.
چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز كۈرىشى نەتىجىسىدە، نۇرغۇن خەلقئارالىق شىركەتلەر شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىشكە باشلىدى. ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ بۇ قارارى، ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تاللاشتا، كىشىلىك ھوقۇق تەرەپتە تۇرۇشنىڭ تارىخىي بىر ئۆرنىكى بولۇپ قالدى.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتى ۋە خەلقئارالىق شىركەتلەر
شەرقىي تۈركىستان – خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىدۇر. بۇ رايوننىڭ گېئوپولىتىك ئەھمىيىتى شۇنىڭدىكى، ئۇ ئاسىيا-ياۋروپا قۇرۇقلۇق تىجارىتىنىڭ مۇھىم تۈگۈنى، يەر ئاستى بايلىقلارغا باي رايون، ھەمدە خىتاينىڭ غەربكە قاراپ كېڭىيىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ دەرۋازىسى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى 2013-يىلىدىن باشلاپ بۇ رايوننى «يېڭى ئىقتىسادىي رايون» دەپ ئېلان قىلىپ، خەلقئارالىق مەبلەغنى كەڭ كۆلەمدە جەلپ قىلىشقا كىرىشتى.
2015-يىلىدىن باشلاپ، خىتاي رەھبەرلىكى رايونغا قارىتا «يېڭى دەۋر تەرەققىيات ئىستراتېگىيەسى» نى يولغا قويدى. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئاشكارا مەقسىتى رايوننى «زامانىۋىلاشتۇرۇش» بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە يەرلىك خەلقنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى يوقىتىش ۋە ئۇلارنى خىتاي ئىقتىسادىغا تېخىمۇ بېقىندى قىلىشنى مەقسەت قىلغانىدى.
خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن، چەتئەللىك شىركەتلەرگە ناھايىتى كەڭ كۆلەملىك ئىمتىيازلارنى تەقدىم قىلدى:
– 5-10 يىللىق تولۇق باج كەچۈرۈم قىلىش
– ھەقسىز يەر-زېمىن بېرىش
– ئەرزان ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلەش
– «ئەرزان» ئەمگەك كۈچى بىلەن تەمىنلەش
بۇ «ئەرزان ئەمگەك كۈچى» نىڭ ماھىيىتى ناھايىتى قورقۇنچلۇق ئىدى. «كەسپىي تەربىيەلەش مەركىزى» دېگەن نام ئاستىدا قۇرۇلغان جازا لاگېرلىرىدىن يۈز مىڭلىغان كىشىلەر ھەر خىل زاۋۇت ۋە كارخانىلارغا يۆتكىلىپ، كۈنىگە 12-14 سائەت ھېچقانداق ئىش ھەققى بېرىلمەستىن، مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىندى. ئۇلارنىڭ ئائىلىلىرى بىلەن كۆرۈشۈش ھوقۇقىمۇ چەكلەندى.
بۇ رايوندا پائالىيەت باشلىغان خەلقئارالىق شىركەتلەر ئارىسىدا ۋولكسۋېيگېن شىركىتى ئەڭ چوڭى ئىدى. شىركەت 2013-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا تۇنجى زاۋۇتىنى قۇرۇپ، دەسلەپتە يىلىغا 25,000 ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بىلەن باشلىدى، كېيىن بۇ سان 50,000 گە كۆپەيتىلدى. شىركەت بۇ رايوندىكى پائالىيىتىنى «يەرلىك ئىقتىسادنى راۋاجلاندۇرۇش ۋە ئىش پۇرسىتى يارىتىش» دەپ تەشۋىق قىلغان بولسىمۇ، بۇ ئەمەلىيەتتە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىستېمىلىق كەمسىتىش سىياسىتىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ قالدى.
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى زاۋۇتىدا ئىشلەيدىغان 3000 خىزمەتچىنىڭ پەقەت 25% ىلا يەرلىك خەلقتىن بولۇپ، قالغانلىرى ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن كۆچۈرۈپ كېلىنگەن خىتاي ئىشچىلار ئىدى. شىركەتنىڭ بۇ خىل كادىر سىياسىتى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رايوننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش سىياسىتىگە ماسلاشقانىدى. شىركەت يەرلىك ئىشچىلارنى ئىشقا ئېلىشتا ناھايىتى قاتتىق چەكلىمىلەرنى قويۇپ، خىتاي ئىشچىلارغا كۆپلىگەن ئىمتىيازلارنى بەردى.
بۇ خىل ئىقتىسادىي سىياسەتلەر نەتىجىسىدە، رايوننىڭ ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي ئۆزگىرىپ كەتتى. دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق ۋە ھۈنەرۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن يەرلىك ئاھالە، يېزىلىرىنى تاشلاپ شەھەر ئەتراپىدىكى سانائەت رايونلىرىغا كۆچۈشكە مەجبۇر بولدى. يەرلىك ئەنئەنىۋى ئىشلەپچىقىرىش ۋە سودا-تىجارەت ئورۇنلىرى ئاستا-ئاستا يوقىلىپ، ئۇلارنىڭ ئورنىنى چوڭ شىركەتلەر ئىگىلىدى.
خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ رايوندىكى زۇلۇمنى «كەمبەغەللىكتىن قۇتۇلدۇرۇش» ۋە «كەسپىي تەربىيەلەش» دېگەن شېرىن سۆزلەر بىلەن يوشۇرۇشقا ئۇرۇندى. «ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق تەربىيەلەش» دېگەن ئۇقۇمنى قوللىنىپ، مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنى قانۇنلاشتۇرماقچى بولدى. ئەمما خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ تەكشۈرۈشى ۋە دوكلاتلىرى، بۇ سىياسەتنىڭ ئارقىسىدىكى ئەمەلىيەتنى پاش قىلدى.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ سىياسەتلىرى ئۇزۇن مۇددەتلىك نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىي قۇرۇلمىسىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىپ، بۇ رايوننىڭ خەلقئارالىق جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈپ تاشلاشنى، نەتىجىدە بۇ رايوننى خىتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلغانىدى. دەل شۇ سەۋەبتىن، ۋولكسۋېيگېن قاتارلىق خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ بۇ رايوندىن چېكىنىشىنى پەقەت ئىقتىسادىي ھادىسىلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بىر ۋەقە دېيىشكە بولىدۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن كۈرەش