دۇنيا كۆپ قۇتۇپلاشتى خام خىيالى: يەرشارىۋى كۈچ تەقسىماتىدىكى رېئاللىق ۋە ئامېرىكانىڭ بەلگىلىگۈچىلىك رولىنىڭ ۋە  بىر قۇتۇپلۇقلۇقنىڭ سىجىللىقى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۇنيا كۆپ قۇتۇپلاشتى خام خىيالى: يەرشارىۋى كۈچ تەقسىماتىدىكى رېئاللىق ۋە ئامېرىكانىڭ بەلگىلىگۈچىلىك رولىنىڭ ۋە  بىر قۇتۇپلۇقلۇقنىڭ سىجىللىقى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى ۋە يەرشارىۋى گېئو-سىياسەت ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق تەتقىقاتچىلاردىن ستېفېن گ. برۇكس (Stephen G. Brooks) بىلەن ۋىليام ك. ۋولفورپ (William C. Wohlforth) نىڭ 2025-يىلى 12-دېكابىردا «Foreign Affairs» (تاشقى ئىشلار) ژۇرنىلىنىڭ تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا خام خىيالى» (The Multipolar Mirage) ناملىق ماقالىسى، ھازىرقى زامان خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيىتىدىكى  ئىنتايىن ھالقىلىق بىر خاتا قاراشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. دارتموۋس (Dartmouth) ئىنستىتۇتىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پىروفېسسورلىرى بولغان بۇ ئىككى يازغۇچى، ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان چوڭ دۆلەتلەر مۇناسىۋىتى ۋە رېئالىزم نەزەرىيەسى بويىچە ئېلىپ بارغان چوڭقۇر ئىزدىنىشلىرىگە ئاساسەن، غەرب دۇنياسىدا ۋە يەرشارىنىڭ جەنۇبىدا كەڭ تارقالغان «ئامېرىكىنىڭ چېكىنىشى» ھەمدە «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ قەد كۆتۈرۈشى» ھەققىدىكى قاراشلارغا رەددىيە بېرىدۇ.
ماقالىنىڭ ئاساسىي تېمىسى، ھازىرقى دۇنيا تۈزۈلمىسىنىڭ كۆپچىلىك ئويلىغاندەك كۆپ قۇتۇپلۇق (Multipolar) سىستېمىغا قاراپ ماڭمىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ سالاھىيىتىنى ۋە يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ساقلاپ قالغانلىقىنى دەلىللەشتىن ئىبارەت. ئاپتورلار خىتاينىڭ گەرچە كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئەمما يەنىلا ئامېرىكا بىلەن تەڭلىشىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەسلىكىنى، دۇنيانىڭ باشقا كۈچ مەركەزلىرىنىڭ (ياۋروپا، رۇسىيە، ھىندىستان قاتارلىقلار) بولسا يەرشارىۋى قۇتۇپ بولۇش سالاھىيىتىدىن يىراق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، «كۈچ» (Power) ئۇقۇمىغا قايتىدىن ئېنىقلىما بېرىدۇ. تۆۋەندە، مەزكۇر ماقالىنىڭ مەزمۇنى ئاكادېمىك نۇقتىدىن سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنىدۇ.
بىرىنچى بۆلۈم: كۆپ قۇتۇپلۇقلۇق ھەققىدىكى خاتا قاراشلار ۋە «كۈچ» ئۇقۇمىنىڭ قايتا باھالىنىشى
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى نۇرغۇن ئانالىزچىلار، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدىكى كۆزەتكۈچىلەر، 21-ئەسىرنىڭ بېشىدىن تارتىپ دۇنيانىڭ تېز سۈرئەتتە كۆپ قۇتۇپلۇق بىر سىياسىي قۇرۇلمىغا ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كەلدى. بۇ قاراشنىڭ ئاساسىي تايانچ نۇقتىسى، خىتاي باشلىق يېڭىدىن گۈللەنگەن ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ (BRICS قاتارلىق) ئىقتىسادىي ئېشىش سۈرئىتىنىڭ غەرب دۇنياسىدىن ئېشىپ كەتكەنلىكى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۇنيا ئىقتىسادىدىكى ئۈلۈشىنىڭ نىسپىي تۆۋەنلىگەنلىكىدۇر. بىراق، برۇكس ۋە ۋولفورپ بۇ خىل قاراشنىڭ ئىنتايىن يۈزەكى ۋە خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، دۆلەت كۈچىنى پەقەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) ياكى سېتىۋېلىش كۈچى پارىتېتى (PPP) ئارقىلىق ئۆلچەش، دۆلەتلەرنىڭ ئەمەلىي يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلمەيدۇ. ئىقتىسادىي كۆلەم گەرچە مۇھىم بولسىمۇ، ئۇ كۈچنىڭ پەقەت بىرلا تەرىپى بولۇپ، ھەربىي قۇدرەت، تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى ۋە يەرشارىۋى ئىتتىپاقداشلىق تورى قاتارلىق ئامىللار نەزەردىن ساقىت قىلىنسا، خاتا يەكۈن چىقىرىش مۇقەررەر.
ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، «كۆپ قۇتۇپلۇق» (Multipolarity) دېگەن ئۇقۇم تارىختا ئۈچ ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق تەڭ دەرىجىلىك كۈچ مەركىزىنىڭ مەۋجۇت بولۇشىنى كۆرسىتىدۇ (مەسىلەن، 19-ئەسىردىكى ياۋروپا). لېكىن بۈگۈنكى دۇنيادا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان بىردىنبىر دۆلەت خىتاي بولۇشى مۇمكىن، ئەمما باشقا ھېچقانداق دۆلەت بۇ سەۋىيەگە يېقىنلىشالمايدۇ. شۇڭا، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى «كۆپ قۇتۇپلۇق» دەپ ئاتاش ئىلمىي جەھەتتىن توغرا ئەمەس. ئەگەر خىتاي ئامېرىكا بىلەن بولغان پەرقىنى تولۇق تۈگەتكەن تەقدىردىمۇ، بۇ ئەڭ كۆپ بولغاندا «قوش قۇتۇپلۇق» (Bipolarity) تۈزۈلمىسىگە ئېلىپ بېرىشى مۇمكىن، ئەمما كۆپ قۇتۇپلۇققا ئەمەس. چۈنكى رۇسىيە، ياۋروپا ئىتتىپاقى، ياپونىيە ۋە ھىندىستان قاتارلىق كۈچلەرنىڭ ھېچقايسىسى مۇستەقىل قۇتۇپ بولۇش سالاھىيىتىگە ئىگە ئەمەس.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، كۈچنىڭ ھەقىقىي ئۆلچىمى «ئۇنىۋېرسال دۆلەت كۈچى» بولۇشى كېرەك. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي خامچوتى، يەرشارىۋى بازىلىرى، دېڭىز ئوكيانلاردىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنى، يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى يېتەكچىلىكى (بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، سۈنئىي ئىدراك ۋە بىيو-تېخنىكا) ۋە ئەڭ مۇھىمى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇقىم ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ سانى جەھەتتە، باشقا دۆلەتلەردىن غايەت زور دەرىجىدە ئۈستۈن تۇرىدۇ. بۇ ئۈستۈنلۈك پەقەت سان جەھەتتىكى پەرق ئەمەس، بەلكى سۈپەت جەھەتتىكى پەرق بولۇپ، خىتاينىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە بۇ پەرقنى تۈگىشتىشى مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا، «ئامېرىكىنىڭ زاۋاللىقى» ھەققىدىكى بايانلار ئەمەلىيەتتە سانلىق مەلۇماتلار تەرىپىدىن ئىسپاتلانمىغان ھېسسىي ھۆكۈملەردۇر.
تەتقىقاتچىلار يەنە شۇنى تەكىتلەيدۇكى، خەلقئارا سىستېمىنىڭ قۇرۇلمىسى دۆلەتلەرنىڭ ھەرىكەت قېلىپىنى بەلگىلەيدۇ. ئەگەر دۇنيا ھەقىقەتەن كۆپ قۇتۇپلۇق بولغان بولسا، بىز دۆلەتلەر ئارىسىدا ئىتتىپاقلارنىڭ تېز ئۆزگىرىشىنى ۋە كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ئۈچۈن تېخىمۇ كەسكىن رىقابەتلەرنى كۆرگەن بولاتتۇق. ھالبۇكى، بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى (مەسىلەن، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ۋە ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرى) ئىنتايىن مۇقىم بولۇپ، بۇ خىل مۇقىملىق بىر قۇتۇپلۇق ياكى قوش قۇتۇپلۇققا مايىل سىستېمىنىڭ ئالامىتىدۇر. «قالغانلارنىڭ قەد كۆتۈرۈشى» (Rise of the Rest) دەپ ئاتالغان ھادىسە، ئەمەلىيەتتە ئوتتۇرا دەرىجىلىك كۈچلەرنىڭ مەلۇم دەرىجىدە جانلىنىشى بولۇپ، ئۇلارنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك قۇتۇپقا ئايلىنالايدىغانلىقىنى ئىپادىلىمەيدۇ.