ترامپنىڭ كۆلەڭگىسىدىكى تىنچلىق پىلانى ئۇكرائىنا ئۈچۈن بىر ھەل قىلىش چارىسىمۇ ياكى گېئوپولىتىكىلىق بىر دو تىكىشمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
رۇسىيەنىڭ 2022-يىلى ئۇكرائىناغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى يىگىرمە بىرىنچى ئەسىردىكى ئەڭ قانلىق ۋە ئەڭ مۇقىمسىزلىقنى ئۇلغايتقۇچى ئۇرۇشلارنىڭ بىرى سۈپىتىدە داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتتە، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تىنچلىق بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقلىرىمۇ ئۈزلۈكسىز داۋاملاشماقتا. بۇ ئىزدىنىشلەر ئادەتتە تەرەپلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە خەلقئارا قانۇن رامكىسىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئاندا-ساندا ئادەتتىكىدىن ھالقىغان، غەيرىي رەسمىي يوللار ئارقىلىق ئوتتۇرىغا چىقىپ، ھازىرقى ۋەزىيەتنى زىلزىلىگە سېلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە تەشەببۇسلارمۇ مەيدانغا كەلمەكتە. يېقىندا، ئامېرىكانىڭ سابىق پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن تەييارلانغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن 28 ماددىلىق بىر تىنچلىق پىلانى، ئۇكرائىنا ۋە رۇسىيەدە شۇنداقلا غەرب ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدا كۈچلۈك غۇلغۇلا قوزغىدى. بۇ پىلان تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا قويۇلغاندىلا ئۇكرائىنا ھۆكۈمىتى بىلەن مەسلىھەتلىشىلمەستىن ھەم شۇنداقلا رۇسىيە بىلەن غەيرىي رەسمىي يوللار ئارقىلىق شەكىللەندۈرۈلگەنلىكى ھەققىدىكى دەۋالار، بۇ تەشەببۇسنىڭ قانۇنلۇقلۇقى ۋە مەقسىتى ھەققىدە شۈبھەگە ۋە چوڭقۇر مۇنازىرىگە سەۋەب بولدى.
بۇ ماقالىدە، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان 28 ماددىلىق تىنچلىق پىلانى ھەققىدىكى دەۋانى، تەمىنلەنگەن ئەڭ يېڭى مەنبەلەر ئاساسىدا ئومۇميۈزلۈك سىياسىي تەھلىل قىلىنىدۇ. تەھلىلىمىزنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى — پىلاننىڭ ئىلگىرى سۈرۈلگەن مەزمۇنى، ئوتتۇرىغا چىقىش سەۋەبى ۋە يوشۇرۇن گېئوپولىتىكىلىق ئاقىۋەتلىرىنى كۆپ قاتلاملىق نۇقتىدىن باھالاشتىن ئىبارەت. بۇ دائىرىدە، ئالدى بىلەن پىلاننىڭ مەلۇم بولغان ئاساسلىق تېزىسلىرى ۋە بۇ تېزىسلەرنىڭ ئۇكرائىنانىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ھەمدە ئۇرۇشنىڭ كەلگۈسى توغرىلىق نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقى تەكشۈرۈلىدۇ. ئاندىن، بىر تىنچلىق پىلانىنىڭ مۇناسىۋەتلىك تەرەپلەر بىلەن مەسلىھەتلىشىلمەستىن، «ئارقا ئىشىك دىپلوماتىيەسى» ئارقىلىق تەييارلىنىشىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى مەنىسى ۋە دىپلوماتىك قائىدىلەرگە زىت ئىكەنلىكى مۇلاھىزە قىلىنىدۇ. ئامېرىكانىڭ، بولۇپمۇ ترامپ ئەتراپىدىكىلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن بۇنداق بىر قەدەمگە ئۇرۇنغانلىقى ۋە بۇ تەشەببۇسنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي مەقسەتلەرنىڭ نېمە بولۇشى مۇمكىنلىكى توغرىسىدىكى سوئال، ھەم ئىچكى سىياسەت ھەم تاشقى سىياسەت  نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىنىدۇ. تەرەپلەرنىڭ بۇ پىلانغا كۆرسىتىشى مۇمكىن بولغان ئىنكاسلىرى ۋە قوبۇل قىلىش ياكى رەت قىلىش سېنارىيەلىرىن پەيدا قىلىشى مۇمكىن بولغان ئاقىۋەتلىرى باھالانغاندىن كېيىن، تەھلىلىمىز تېخىمۇ كەڭ بىر نەزەرىيەۋى رامكىغا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بۇ ۋەقەنىڭ «چوڭ دۆلەتلەرنىڭ كىچىك دۆلەتلەرنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلىشى» ھادىسىسىنىڭ زامانىۋى بىر ئۆرنىكى ئىكە ۋە كەلگۈسىدە باشقا رايونلارنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەشنىڭ بىر ئۈلگىسى ئىكەنلىكى ياكى ئەمەسلىكى  ئىنتايىن ئەستايىدىللىق بىلەن سوراقلىنىدۇ. بۇ سىستېمىلىق تەھلىلدە، بۈگۈنكى خەلقئارا سىياسەتنىڭ مۇرەككەپلىكىنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇھىم بىر  تەتقىقات ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
1. دەۋالارنىڭ مەركىزىدىكى تىنچلىق پىلانى: ئاساسلىق تېزىسلار ۋە چوڭقۇرلاپ ئېلىپ بېرىلغان تەھلىل
دونالد ترامپنىڭ  تىنچلىق پىلانىنىڭ تولۇق تېكىستى ئاممىغا ئاشكارىلانمىغان بولسىمۇ، سىرتقا چىقىپ كەتكەن ئۇچۇرلار ۋە ئېلان قىلىنغان خەۋەرلەر ئارقىلىق مەزكۇر پىلاننىڭ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى چۈشىنىۋالغىلى بولىدىغان بىر قۇرۇلمىغا ئىگە ئىكەنلىكى مەلۇم. پىلاننىڭ 28 ماددىدىن تەركىب تاپقانلىقى ھەققىدىكى دەۋا، ئۇنىڭغا بىر ئومۇميۈزلۈك رامكا تەمىنلەش تىرىشچانلىقىدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بىر قانچە ئاساسلىق ۋە تالاش-تارتىشلىق پىرىنسىپقا تايىنىدىغانلىقى ئېنىق. «Politico»  ۋە «Axios» قاتارلىق مەنبەلەرگە كۆرە، پىلاننىڭ لايىھەلىگۈچىلىرى ئارىسىدا ترامپقا يېقىنلىقى بىلەن تونۇلغان سودىگەر ستېۋ ۋىتكوف (Steve Witkoff) قاتارلىق ئىسىملارنىڭ بولۇشى، بۇ جەرياننىڭ رەسمىي دىپلوماتىك قائىدىلەردىن نەقەدەر يىراق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، پىلاننىڭ مەزمۇنى ئەنئەنىۋى تىنچلىق سۆھبەتلىرىگە ئوخشاش ئەمەس، بەلكى خەلقئارا قانۇن ۋە دىپلوماتىك قائىدىلەرنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسىنى نەزەرگە ئالمايدىغان، پەقەتلا «كېلىشىم ھاسىل قىلىش»نى مەركەز قىلغان بىر سودىگەرلىك لوگىكىسى بىلەن شەكىللەنگەن ۋە توقۇنۇشنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت يىلتىزلىرىنى يوققا چىقىرىپ، مەسىلىگە ھەل قىلىنىشى كېرەك بولغان بىر سودا مەسىلىسى سۈپىتىدە .مۇئامىلە قىلىنغان.
پىلاننىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋە ئەڭ خەتەرلىك ماددىسى — دەرھال ئۇرۇش توختىتىش ئېلان قىلىنىپ، تەرەپلەرنىڭ ھازىرقى سەپ لىنىيەلىرىدە توختىشىدۇر. بۇ، قارىماققا قان تۆكۈلۈشىنى توختىتىدىغان ئىنسانپەرۋەر بىر قەدەمدەك تۇيۇلسىمۇ، گېئوپولىتىكىلىق ۋە قانۇنىي ئاقىۋەتلىرى جەھەتتىن رۇسىيەنىڭ ئىشغالىيەت ئارقىلىق قولغا كەلتۈرگەن زېمىنلىرىنى ئەمەلىيەتتە قانۇنلاشتۇرۇش دېگەنلىك بولىدۇ. بۇنداق بىر «تىنچلىق»، رۇسىيەنىڭ كونتروللۇقى ئاستىدىكى ئۇكرائىنا زېمىنلىرىدا «بولغۇلۇق بىزگىلا بولدى» (fait accompli) ۋەزىيىتىنى شەكىللەندۈرۈپ، بۇ رايونلارنىڭ كەلگۈسىدە ئۇكرائىناغا قايتۇرۇلۇشىنى مۇمكىن بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرىدۇ. بۇ ئەھۋال، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نىزامنامىسىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدىغان ۋە كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق زېمىن ئىگىلەشنىڭ قانۇنسىز ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى پىرىنسىپقا بىۋاسىتە خىلاپتۇر. تاجاۋۇزچىلىقنىڭ مەڭگۈلۈك بىر غەلىبە سۈپىتىدە  بۇنداق شەكىلدە مۇكاپاتلىنىشى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان ۋە نىسپىي مۇقىملىقنى تەمىنلىگەن خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئۇلىغا مىنامىيوت قويۇش بىلەن باراۋەردۇر.