خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنىڭ شىفىرلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ سىستېمىنىڭ ئەڭ ئەندىشىلىك تەرىپى، ئىنسان ئامىلىنى ۋە ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقىنى پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىشىدۇر. سۈنئىي ئەقىل ئالگورىزىمى، ھېچقانداق كونكرېت دەلىل ياكى سوتنىڭ ھۆكۈمى بولماستىن، ئومۇميۈزلۈك تۇتقۇن قىلىشلارغا قارار بەرمەكتە. بۇ ئەھۋال،  تېخنىكىنىڭ، بىر پۈتۈن ئېتنىك گۇرۇپپىنى يوشۇرۇن جىنايەتچى دەپ قارىلاپ، ئۇلارنى سىستېمىلىق ھالدا باستۇرىدىغان بىر دۆلەتنىڭ قولىدا نەقەدەر خەتەرلىك بىر قورالغا ئايلىنالايدىغانلىقىنىڭ ئەڭ تىپىك ۋە كونكرېت مىسالىدۇر. «China Cables»، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا پەقەت بىر جازا لاگېرى سىستېمىسىلا ئەمەس، بەلكى دۇنيا بويىچە  ئەڭ ئىلغار ۋە كەڭ دائىرىدە قوللىنىلغان  ئومۇميۈزلۈك كۆزىتىش تۈزۈمىنى بەرپا قىلغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ مودېل، دۇنيا مىقياسىدا كىشىلىك ھوقۇق ۋە رەقەملىك ئەركىنلىك ئۈچۈن ئېغىر بىر تەھدىت شەكىللەندۈرمەكتە.
خەلقئارا قانۇن ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى
«China Cables»  ھۆججەتلىرى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرىنىڭ خەلقئارا قانۇننىڭ ئەڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرىنى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىلىرىنى سىستېمىلىق ھالدا دەپسەندە قىلىۋاتقانلىقىنى ھېچقانداق گۇمانغا ئورۇن قويمىغۇدەك دەرىجىدە ئىسپاتلايدۇ. خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، قىيىن-قىستاق، ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىش، دىن ۋە ۋىجدان ئەركىنلىكىنى چەكلەش، مەدەنىيەت ھوقۇقلىرىنى يوقىتىش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش قاتارلىق قىلمىشلار، ھۆججەتلەردە تەپسىلىي بايان قىلىنغان لاگېر مەشغۇلاتلىرىنىڭ بولمىسا بولماس قىسمىدۇر. بۇ ھەرىكەتلەر، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق خەلقئارالىق خىتابنامىسى»، «پۇقرالىق ۋە سىياسىي ھوقۇقلارغا دائىر خەلقئارالىق ئەھدىنامە» ۋە «قىيىن-قىستاققا ۋە باشقا رەھىمسىز، ئىنسانىيلىققا خىلاپ ياكى ھاقارەت خاراكتىرلىك مۇئامىلە ياكى جازاغا قارشى ئەھدىنامە» قاتارلىق ئاساسىي خەلقئارالىق ھۆججەتلەرگە ئوچۇقتىن-ئوچۇق خىلاپلىق قىلىشتۇر.
ھۆججەتلەر، بولۇپمۇ چەت ئەل بىلەن ئالاقىسى بار ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە ھەتتا چەت ئەل پاسپورتىغا ئىگە كىشىلەرنىڭ نىشان قىلىنغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىر ئىستىخبارات دوكلاتىدا، چەت ئەلدە ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي دىپلوماتلىرى تەرىپىدىن ئىز قوغلىنىشى ۋە تەكشۈرۈلۈشى كېرەكلىكى، خىتاي پۇقرالىقىغا ئىگە بولغانلارنىڭ بولسا دۆلەتكە قايتىپ كەلگەندە دەرھال تۇتقۇن قىلىنىپ سوراق قىلىنىشى كېرەكلىكى بۇيرۇلغان. بۇ، خىتاينىڭ باستۇرۇش تۈزۈمىنىڭ چېگرادىن ھالقىپ، دۇنيا مىقياسىدا ئۆكتىچىلەرنى ۋە يوشۇرۇن تەھدىت دەپ قارىغان كىشىلەرنى نىشان قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋال،بىيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ  باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق پىرىنسىپىنى سۇيىئىستېمال قىلىپ تۇرۇپ ئۆز پۇقرالىرىغا قارشى سادىر قىلغان جىنايەتلىرىنىڭ خەلقئارالىق بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى  ئاشكارىلاپ تۇرماقتا ۋە بۇ ۋەزىيەت دۇنياۋى بىر ئىنكاسنى تەقەززا قىلماقتا.
خىتاي ھۆكۈمىتى، بۇ ھۆججەتلەرنى «ساختا خەۋەر» ۋە «ئويدۇرما » دەپ ئېلان قىلىپ ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلماقتا ۋە سىياسەتلىرىنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە «ئەسەبىيلىكتىن خالىيلاشتۇرۇش» دەپ ئاقلىماقتا. ئەمما ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەرنىڭ مەزمۇنى، مۇتەخەسىسلەر ۋە تىلشۇناسلار تەرىپىدىن دەلىللەنگەن ۋە سابىق لاگېر تۇتقۇنلىرىنىڭ گۇۋاھلىقلىرى بىلەن ئۆزئارا ماس كەلگەن. ئادرىئان زېنز (Adrian Zenz)  قاتارلىق مۇتەخەسسىسلەر كۆرسەتكەندەك، بۇ ھۆججەتلەر خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئەڭ باشتىن تارتىپ بۇ لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قانداق كاپالەتكە ئىگە قىلىش ۋە قانداق باشقۇرۇشقا دائىر تەپسىلىي بىر پىلانىنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ دەلىللەر ئالدىدا سۈكۈت قىلىشى، ئىنسانىيەتكە قارشى سادىر قىلىنىۋاتقان بۇ جىنايەتلەرگە شېرىك بولۇش دېگەنلىك بولىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا بەزى خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە شىركەتلىرىگە جازا يۈرگۈزۈش دېگەنگە ئوخشاش  قەدەملەر بېسىلغان بولسىمۇ، بۇقايتۇرۇلغان  ئىنكاسلار تېخى بېيجىڭنىڭ سىياسەتلىرىنى ئۆزگەرتىشكە يېتەرلىك دەرىجىدە كۈچلۈك ۋە بىرلىككە كەلگەن بىر ئىرادىنى ئەكس ئەتتۈرمەيدۇ.
خۇلاسە: «China Cables» نىڭ تارىخىي ئەھمىيىتى ۋە كەلگۈسىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى
«China Cables»  ھۆججەتلىرى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە دائىر بۈگۈنگە قەدەر ئوتتۇرىغا چىققان ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەڭ ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان دەلىللەر توپلىمىدۇر.ئاشكارىلىنىپ كەتكەن بۇرەسمىي ھۆججەتلەر، پەرەز ۋە گۇۋاھلىقلارنىڭ باسقۇچىدىن  ھالقىپ ئۆتۈپ، باستۇرۇش مېخانىزمىنىڭ خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۆزىنىڭ رەسمىي ھۆججەتلىرى ئارقىلىق پاش قىلىنىشىنى كاپالەتلەندۈردى. بۇ پاش قىلىش، خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بىر دۇنياۋى كۈچ بولۇش سۈپىتى بىلەن قانداق بىر باشقۇرۇش چۈشەنچىسىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ۋە تېخنىكىنى ھاكىممۇتلەق كونتروللۇق مېخانىزملىرىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن قانداق ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى پۈتۈن ئوچۇقلۇقى بىلەن ئوتتۇرىغا قويدى. شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇلۇۋاتقان مودېل، پەقەت بىر ئېتنىك گۇرۇپپىنىڭ پاجىئەسىلا ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىردە خىتاي ئۈچۈن دۆلەت كۈچىنىڭ، شەخسىي ئەركىنلىكنىڭ ۋە ئىنسانىي ئىززەت-ھۆرمەتنىڭ نېمە مەنىنى بىلدۈرىدىغانلىقىغا دائىر دۇنياۋى بىر خىرىستۇر.