توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇقۇملارغا قارىلىدىغان بولسا، خەلقئارا قانۇن نۇقتىسىدىن «سۈركىلىش-ئىختىلاپ» بولسا تەرەپلەر ئوتتۇرىسىدا ھەق ياكى مەنپەئەتلەردە قارشى ئىستەك ياكى قاراشلارنىڭ بارلىقى دەپ ئىزاھلانسا، «توقۇنۇش»نىڭ بەكرەك قوراللىق توقۇنۇشلارنى ئىپادىلەشتە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى بايقايمىز.[2]بەكرەك تەپسلىي قارايدىغان بولساق، سۈركىلىش ئومۇمەن مەلۇم بىر مەسىلە ياكى تېما ھەققىدە تەرەپلەرنىڭ پىكىر ئوخشىماسلىقى ياكى مەنپەئەتلىرىنىڭ زىتلىقى دەپ ئىزاھلىنىدۇ. توقۇنۇش بولسا تەرەپلەرنىڭ يوشۇرۇن پوزىتسىيە ۋە ئەھۋاللىرىنىڭ بىر-بىرىگە ماس كەلمەسلىكى ياكى كەلگۈسىدىمۇ ماس كەلمەيدىغانلىقى چۈشەنچىسى بىلەن، كۈچ، بايلىقلار، مەنپەئەت ياكى قەدرىيەت قاتارلىقلار جەھەتلەردە ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىش مەقسىتىدىكى گۇرۇپپىلارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ بارغانچە ئۇلغىيىشى، شۇنداقلا تەرەپلەرنىڭ ھېچبولمىغاندا بىرىنىڭ مۇناسىۋەتلەرنىڭ بىر-بىرىگە زىت ھالدا مەقسەتلەرگە ئاساسەن ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىغا ئىشىنىپ قېلىشى دەپ ئىزاھلىنىدۇ. سۈركىلىش بىلەن توقۇنۇشنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئورتاق ئالاھىدىلىكى ئوبيېكتىپ جەھەتتىن بىر-بىرىگە زىت مەنپەئەتلەرنىڭ بولۇشى ۋە بۇ مەنپەئەتلەرنى تەرەپلەرنىڭ سوبيېكتىپ ئويلىۋېلىشىدۇر. شۇنىسى ئېنىقكى، سۈركىلىش ئومۇمەن قوراللىق توقۇنۇشتىن بىر باسقۇچ بۇرۇنقى ئەھۋالدۇر. [3]توقۇنۇش جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن شەخسلەر ياكى گۇرۇپپىلارنىڭ، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي نىشانلىرىنىڭ، قەدرىيەت ۋە نورمىلىرىنىڭ ئۆز-ئارا سۈركىلىشى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان تىركىشىش دەپ قارىلىدۇ.جەمئىيەتشۇناسلىق توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ئىچىدە توقۇنۇشنىڭ سەۋەبلىرى ھەققىدە پەرقلىق نەزىرىيەلەر مەۋجۇت. بۇ قاراشلارنىڭ مەزمۇنىغا ماقالىمىزنىڭ كېيىنكى قىسىملىرىدا ئورۇن ئاجىرىتىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، ماقالىمىزدا پەقەت ئۇقۇملارغا ئېنىقلىما بېرىدۇ.[4] ئىىجتىمائىي پىسخولوگىيەدىكى بەزى نەزىرىيەلەر توقۇنۇشنى ئىقتىساد، كىملىك ياكى سىياسىي جەھەتتىن بىر-بىرىگە زىت نىشان، ھەرىكەت، مەقسەت ۋە ئېتىقاد قاتارلىقلارنىڭ توقۇنۇشى دەپ ئىزاھلايدۇ. [5]
توقۇنۇش –سۈركىلىش ئانالىزى ۋە تىنچلىق تەتقىقاتلىرى (Conflict Analyses and Resolution) ماتېرىياللاردا توقۇنۇشقا مۇقەررەرلىك، مەنپەئەتلەر، قەدرىيەتلەر ۋە ئېتىقادلار سەۋەبىدىن ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشلەر، جېدەللار، توقۇنۇشلار ۋە ئىنكاس خاراكتېرلىك بۆلۈنمىلەر[6]دەپ ئېنىقلىما بېرىلىدۇ. شۇنداقلا «شەخسىي، كوللېكتىپ ۋە خەلقئارا جەھەتلەردە بىر-بىرىدىن پەرقلىنىدىغان، بىرى-بىرىگە ماس كەلمەيدىغان  پەرقلىق قەدرىيەتلەر ۋە مەنپەئەتلەر ئۈستىدىكى رىقابەتكە ۋەكىللىك قىلىدىغان قۇرۇلمىلىق (ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر، ھاكىمىيەت تالىشىش كۈرىشى، كۈلتۈر ھۆكۈمرانلىقى ۋە كىملىكنىڭ تونۇلۇشى قاتارلىق) ۋە پىسخولوگىيەلىك (قەدرىيەتلەرنىڭ ماس كەلمەسلىكى ۋە بىر تەرەپلىمە قاراشلار) ئامىللارنىڭ تەسىرى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان سۈركىلىشلەرنىمۇ كۆرسىتىدۇ.[7]بەزى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشىچە، توقۇنۇش ئەڭ ئاز ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا بىر-بىرىگە زىت مەقسەتلەر سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ۋە ھەر ۋاقىت چوقۇم زوراۋانلىق ياكى كۈچ ئىشلىتىشنى تەقەززا قىلمايدىغان سۈركىلىشلەردۇر. [8]
يۇقىرىدا توقۇنۇشقا مۇناسىۋەتلىك تېرمىنلار پەرقلىق ئىپادە قىلىنغان بولسىمۇق، لېكىن توقۇنۇشقا دائىر بارلىق ئېنىقلىمىلارنىڭ ئوخشاش مەزمۇننى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىنى بايقايمىز. ئىنگىلىزچىدىمۇ ئوخشاش ئەھۋالنى ئۇچرىتىمىز. مەسىلەن: » Conflict, Dispute, Clash, Struggle» قا ئوخشاش كەلىمىلەر بەزىدە بىر-بىرىنىڭ ئورنىغا ئىشلىتىلىدۇ، لېكىن » Conflict » كەلىمىسى ھەر ۋاقىت زوراۋانلىق ۋە كۈچ ئىشلىتىلگەن توقۇنۇشلارنى ئىپادە قىلىش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ. لېكىن توقۇنۇش ئۇقۇمى ماقالىمىزدا تېمىمىزنىڭ ئاساسلىق چىقىش نۇقتىسى ۋە تەتقىقات ئوبيېكتى دائىرىسىدە «زوراۋانلىق ۋە كۈچ ئىشلىتىلگەن توقۇنۇش»مەنىسىدە ئىشلىتىلىدۇ.
توقۇنۇش ياكى سۈركىلىش تېرمىنلىرىنىڭ ئىشلىتىلىشىگە ئۇقۇم نۇقتىسىدىن چوقۇم قاراپ چىقىش كېرەك. توقۇنۇش ئانالىزى ۋە چارىلىرى ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان ئىلىمشۇناسلاردىن بىرى بولغان ج. بۇرتون نورمىلار، مۇناسىۋەتلەر، ئۆزگە دۆلەت، گۇرۇپپا ياكى كىشىلەرنىڭ پەرقلىق مەسىلە ۋە ئىشلارغا قارار بېرىشىگە تەسىر كۆرسىتىش ياكى كونكرېت نىشانلارغا قارشى جەڭ ئېلان قىلىش، ھەتتا قارشى تەرەپنى يوق قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان ھەرىكەتلەرگە توقۇنۇش دەپ ئېنىقلىما بەرسە، ئاسان ھەل بولىدىغان ۋە توقۇنۇشقا ئايلىنىپ كەتمىگەن مەسىلىلەرگە ئىختىلاب دەپ ئېنىقلىما بەرگەن.[9]