خىتاينىڭ ئاجىز ئىقتىسادىي مودېلى ۋە ئۇنىڭ يەرشارىۋى تەسىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنىڭ تۈپ سەۋەبى سۈپىتىدە، ماقالىدە شى جىنپىڭنىڭ «پاراۋانلىق» قا بولغان نەپرىتى ۋە «ھورۇنلارنىڭ ھېچ ئىش قىلماي مەنپەئەتلىنىشى» نى كۆرۈشنى خالىماسلىقى كۆرسىتىلگەن. ئۇنىڭدىنمۇ مۇھىمى، خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ «لاتىن ئامېرىكالىشىش» تىن كەلگەن ئەندىشىسىدۇر. خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئالىملىرى قەرزگە تايانغان پاراۋانلىق سىياسىتىنىڭ 1970- ۋە 80-يىللاردىكى ئارگېنتىنا ۋە بىرازىلىيەگە ئوخشاش ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى توختىتىپ قويۇشىدىن، نەتىجىدە «ئوتتۇرىچە كىرىم تۇزىقى» غا چۈشۈپ قېلىشتىن قورقىدۇ. شى جىنپىڭ 2021-يىلدىكى بىر ماقالىسىدە بۇنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويغان.
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي نوپۇسىنىڭ تېز سۈرئەتتە قېرىشى بۇ ۋەھىمىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتكەن. ماقالىدە قەيت قىلىنىشىچە، 2035-يىلىغا بارغاندا خىتايدا پېنسىيەگە چىققانلارنىڭ ئىچىدىكى ئىشچىلارنىڭ نىسبىتى ئامېرىكانىڭ سەۋىيەسىگە يېتىدىكەن، 2080-يىلىغا بارغاندا بولسا پېنسىيونېرلارنىڭ سانى ئىشچىلاردىن كۆپىيىپ كېتىدىكەن. بۇنداق بىر شارائىتتا، بېيجىڭ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق چىقىمىنى كىرىم ئېلىپ كەلمەيدىغان «يۈك» دەپ قارايدۇ، ھالبۇكى ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنى بولسا «مەبلەغ سېلىش» دەپ قارايدۇ. شۇڭا، خىتاي ھۆكۈمىتى قەرز ئېلىپ ئىجتىمائىي پاراۋانلىققا ئىشلىتىشنى ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي قىممەت زەنجىرىنىڭ يۇقىرى پەللىسىگە ئۆرلەشنى تاللىغان.
«يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» ۋە تېخنىكىلىق يېڭىلىنىش ئىستراتېگىيەسى
بېيجىڭنىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەسى ئاپتور تەرىپىدىن «يېڭى سۈپەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» دەپ ئاتالغان ئۇقۇم ئەتراپىدا چۈشەندۈرۈلگەن. شى جىنپىڭ ئەمدىلىكتە ئاددىي سۈرئەتتىكى ئېشىشنى ئەمەس، بەلكى «يۇقىرى سۈپەتلىك» ئېشىشنى نىشان قىلغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق ئوتتۇرىچە كىرىم تۇزىقىدىن ساقلىنىش ۋە نوپۇس قېرىشىنىڭ سەلبىي تەسىرىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى يېڭىلىق يارىتىش ۋە سانائەتنى دەرىجىگە ئايرىپ يۇقىرى كۆتۈرۈش بولۇپ، بىيو-تېخنىكا ۋە ئۇچار ماشىنىلار قاتارلىق يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ساھەلەردە يېتەكچىلىك قىلىشنى كۆزلەيدۇ. خىتاي شىركەتلىرى ئەمدىلىكتە باشقىلارنىڭ تېخنىكىسىنى كۆچۈرۈش بىلەن ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ خاس تېخنىكىسى بىلەن يۇقىرى پايدا نىسبىتىنى قولغا كەلتۈرۈشكە تىرىشماقتا. ماقالىدە ئېيتىلىشىچە، بېيجىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن پەن-تېخنىكا بۆسۈشلىرىنى سودا قىممىتىگە ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بولۇپ، ئېلېكتىرلىق ئاپتوموبىل ساھەسىدە بۇنىڭ دەسلەپكى غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈرۈپ، دۇنياۋى رەھبەرگە ئايلاندى.
قىزىقارلىق يېرى شۇكى، بېيجىڭ پەقەت يېڭى كەسىپلەرگىلا ئەھمىيەت بېرىپ قالماستىن، بەلكى توقۇمىچىلىق ۋە ئويۇنچۇق ياساشقا ئوخشاش ئەنئەنىۋى ئەمگەك كۆجۈملەشكەن كەسىپلەرنىمۇ ماشىنىلاشتۇرۇش ۋە سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق خىتايدا ساقلاپ قېلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. بۇ ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچى ئىزدەپ باشقا دۆلەتلەرگە كېتىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقچى. گەرچە بۇ جەريان بىر قىسىم كۆك ياقىلىقلارنىڭ خىزمىتىنى يوقاتسىمۇ، ئەمما تېخىمۇ يۇقىرى مائاشلىق ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان «سۆسۈن ياقىلىقلار» ئۈچۈن خىزمەت پۇرسىتىنى يارىتىشى مۇمكىن.
بېيجىڭنىڭ ئارزۇسى، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئامېرىكانىڭ «ئالما» شىركىتىگە ئوخشاش، گەرچە ئىشلەپچىقىرىشنى ھۆددىگە بەرسىمۇ، لايىھەلەش، تەتقىقات ۋە سېتىش قاتارلىق يۇقىرى مائاشلىق «ئاق ياقىلىقلار» خىزمىتىنى ئۆزىدە ساقلاپ قېلىشى ۋە مىليونلىغان ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەنلەرنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشتۇر. بۇ ئارقىلىق باج مەنبەسىنى كېڭەيتىپ، ئاندىن كېيىن ئىجتىمائىي پاراۋانلىققا مەبلەغ ئاجرىتىشنى پىلانلىماقتا.
پارادوكىس ۋە يەرشارىۋى سۈركىلىش
دوكلاتتا بۇ مودېلنىڭ ئىچىدىكى بىر چوڭ زىددىيەت، يەنى «پارادوكىس» ئوتتۇرىغا قويۇلغان. گەرچە خىتاي يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرغان بولسىمۇ، لېكىن ئىچكى ئىستېمالنىڭ تۆۋەنلىكى سەۋەبىدىن، بۇ مەھسۇلاتلارنى خىتاي خەلقى ئۆزى ئىستېمال قىلىپ تۈگىتەلمەيدۇ. نەتىجىدە، بۇ «ئېشىپ كەتكەن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى» چەت ئەل بازارلىرىغا يۈزلىنىشكە مەجبۇر بولىدۇ.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ يەرشارى سانائەت ئىشلەپچىقىرىشىدىكى ئۈلۈشى 2023-يىلى 27 پىرسەنتكە يەتكەن بولۇپ، بۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئامېرىكانىڭ سەۋىيەسى بىلەن تەڭلەشكەن. ئەگەر ھازىرقى يۈزلىنىش داۋاملاشسا، 2030-يىلىغا بارغاندا بۇ نىسبەت 45 پىرسەنتكە يېتىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال دۇنيادىكى باشقا دۆلەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ گېرمانىيەگە ئوخشاش سانائەت دۆلەتلىرىنىڭ ۋە ئەمدى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ قاتتىق قارشىلىقىغا ئۇچرايدۇ.
ماقالىدە گېرمانىيەنىڭ ماشىنىسازلىق ۋە خىمىيە سانائىتىنىڭ خىتاي رىقابىتى ئالدىدا بازاردىن سىقىپ چىقىرىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەنلىكى، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ بولسا خىتاينىڭ ئەرزان ۋە سۈپەتلىك تاۋارلىرى سەۋەبىدىن ئۆز سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قالىدىغانلىقى ئاگاھلاندۇرۇلغان. يەنى خىتاينىڭ يېڭى ئېشىش مودېلى باشقا دۆلەتلەرنىڭ گۈللىنىشىگە تەھدىت سالماقتا.
ماقالىنىڭ ئاخىرىدا، ئاپتور خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى «تورتنى چوڭايتىپ، ئاندىن تەقسىملەش» ئىستراتېگىيەسى دەپ تەسۋىرلىگەن. لېكىن رېئاللىق شۇكى، 2025-يىلىنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا خىتاينىڭ GDP سى 5.3 پىرسەنت ئاشقان بولسىمۇ، باج كىرىمى 1.2 پىرسەنت تۆۋەنلىگەن. بۇ ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئېشىپ كېتىشى سەۋەبىدىن باھانىڭ چۈشۈپ كەتكەنلىكى ۋە پايدىنىڭ يوقىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئاپتور بېيجىڭنىڭ بۇ زىددىيەتنى ھەل قىلالايدىغانلىقىغا گۇمان بىلەن قارايدۇ.