ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى: خەۋپ-خەتەرلەر، يېڭى خىرىسلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى |  مۇھەررىر: دوكتور ئابدۇرېھىم دۆلەت
يەر شارىۋى سىياسىي تەرتىپنىڭ ئۆتكۈنچى باسقۇچىدا تۇرۇۋاتقان، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ بارغانسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان بۈگۈنكى شارائىتتا، خىتاينىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى رولى ۋە تەسىر كۈچى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشماقتا. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ كۈچىيىۋاتقان ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە تېخنولوگىيەلىك ئىقتىدارىغا تايىنىپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە تېخىمۇ ھەل قىلغۇچ ئورۇننى ئىگىلەشكە، ھەتتا دۇنياۋى قائىدىلەرنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنماقتا. گەرچە خىتاينىڭ كۈچىيىشى بەزى دۆلەتلەر ئۈچۈن قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي پۇرسەتلەرنى ياراتقاندەك تۇيۇلسىمۇ، ئۇنىڭ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپكە قارشى ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈك تالىشىشى، خەلقئارا مۇقىملىق، دېموكراتىك قىممەت قاراشلار ۋە قائىدىگە ئاساسلانغان سىستېمىغا نىسبەتەن كۆپ قاتلاملىق ۋە ئېغىر خەۋپ-خەتەرلەرنى شەكىللەندۈرمەكتە. بۇ ماقالىدە، يېقىنقى مەزگىلدىكى نوپۇزلۇق تەتقىقات نەتىجىلىرىگە ئاساسەن، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ بۇ جەريانىدا خىتايدىن كېلىۋاتقان ئاساسلىق خەۋپلەر ھەمدە ئۇلارنىڭ يوشۇرۇن تەسىرلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ.
شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاي كومپارتىيەسى، ئۆزىنىڭ ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ۋە خەلقئارادىكى تەسىرىنى كېڭەيتىش يولىدا، غەربنىڭ لىبېرال دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرى ۋە سىياسىي تۈزۈملىرىگە ئوچۇق-ئاشكارا رەقىبلىك پوزىتسىيەسىنى قوللانماقتا. ئۇلار «خىتايچە زامانىۋىلاشتۇرۇش» نامىدىكى تەرەققىيات مودېلىنى ۋە ئۇنىڭغا ئاساسلانغان دۆلەت ئىدارە قىلىش ئۇسۇلىنى دۇنياغا، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە جەلپ قىلارلىق بىر تاللاش سۈپىتىدە تەشۋىق قىلماقتا. بۇ ھەرىكەت پەقەت ئىقتىسادىي تەرەققىيات يولىدىكى پەرقلىق تاللاش مەسىلىسى بولۇپلا قالماستىن، تېخىمۇ مۇھىمى، تۈپ قىممەت قاراش، سىياسىي تۈزۈم ۋە خەلقئارا تەرتىپنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى ھەققىدىكى بىر چوڭقۇر ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىستېمىلىق رىقابەت ھېسابلىنىدۇ. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى تەشەببۇس قىلىۋاتقان دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى قاتارلىق پىرىنسىپلارغا قارىمۇقارشى ھالدا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى دۆلەتنىڭ مۇتلەق كونتروللۇقى، پارتىيەنىڭ يېتەكچىلىكى ۋە كوللېكتىپ مەنپەئەتنىڭ شەخسىي ئەركىنلىكتىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
بېيجىڭنىڭ ئۆز سىياسىي تۈزۈمى ۋە ئىدارە قىلىش تەجرىبىلىرىنى باشقا دۆلەتلەرگە ئاكتىپلىق بىلەن «ئېكسپورت» قىلىشقا ئۇرۇنۇشى (مەسىلەن: پارتىيە كادىرلىرىنى تەربىيەلەش، مېدىيا ھەمكارلىقى، تېخنولوگىيە ياردىمى ئارقىلىق)، يەرشارى مىقياسىدا دېموكراتىك بوشلۇقنى تارايتىپ، دىكتاتورالىقنىڭ يېيىلىش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. بەزى دۆلەتلەر خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ياردىمىگە ئېرىشىش ياكى سىياسىي قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ سىياسىي تەلىپىگە بويسۇنۇپ، ئۆز دۆلىتىدىكى دېموكراتىك جەريانلارنى ئاجىزلىتىشى ياكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىنى ناچارلاشتۇرۇشى مۇمكىن. بۇ خىل ئىدېئولوگىيەلىك كېڭەيمىچىلىك ۋە سىستېمىلىق رىقابەت، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىنىڭ ئۇنىۋېرساللىقىغا، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكىگە ۋە دېموكراتىك ئىدارە قىلىش پىرىنسىپلىرىغا ئېغىر تەھدىت پەيدا قىلىپ، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسىنى ئاستا-ئاستا يىمىرىشكە ئۇرۇنىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىشقا قارشى تۇرۇش» پىرىنسىپىنى قالقان قىلىپ، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى كىشىلىك ھوقۇقتىن ئۈستۈن قويۇشى، ب د ت ۋە باشقا خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش مېخانىزملىرىنى ئاجىزلىتىشقا خىزمەت قىلىدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستان، شياڭگاڭ ۋە تىبەتتىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى» ۋە «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» دەپ ئاقلاپ، خەلقئارا تەنقىدلەرنى رەت قىلىدۇ ۋە ئوخشاش خىلدىكى ھاكىممۇتلەق دۆلەتلەر بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ، كىشىلىك ھوقۇقنى خەلقئارا كۈنتەرتىپتىن چىقىرىۋېتىشكە ئۇرۇنىدۇ. بۇ، ئامېرىكا ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان تەشەببۇس قىلىپ كېلىۋاتقان قىممەت قاراشلىرىغا بىۋاسىتە زىت بولۇپ، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك زىددىيەتنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.
خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان مىسلى كۆرۈلمىگەن سۈرئەتتە ۋە كۆلەمدە زامانىۋىلىشىشى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىدىكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك ۋە ئەڭ خەتەرلىك تەرەپلەرنىڭ بىرى بولماقتا. بولۇپمۇ خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ كېڭىيىشى (ئۇچقۇ توشۇغۇچىلار، يادرو سۇ ئاستى كېمىلىرى، چوڭ تىپتىكى پاراخوتلار)، ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ يېڭىلىنىشى (بەشىنچى ئەۋلاد كۈرەشچى ئايروپىلانلار، ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلانلار)، راكېتا قىسىملىرىنىڭ كۈچىيىشى (يۇقىرى ئاۋاز دولقۇنىدىن تېز ئۇچىدىغان قوراللار، يادرو قوراللىرىنىڭ كۆپىيىشى) ھەمدە تور ئۇرۇشى، ئالەم قاتنىشى ۋە سۈنئىي ئىدراك قاتارلىق يېڭى ساھەلەردىكى ئىقتىدارىنىڭ ئېشىشى، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇقنى ئۆزگەرتىپ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا بىۋاسىتە خىرىس شەكىللەندۈرمەكتە. خىتاينىڭ «رايونغا كىرىشنى چەكلەش/ رايوندا ھەرىكەت قىلىشنى چەكلەش» [A2/AD] ئىستراتېگىيەسى ئامېرىكانىڭ كىرىزىس ئەھۋالىدا رايونغا ھەربىي ئارىلىشىش ئىقتىدارىغا تەھدىت سالماقتا.