خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى يۇمشاق كۈچ مەنبەسى- خىتاي مېدىيالىرى (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

4.	خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيا پائالىيەتلىرىنى تارقىتىش شەكلى ۋە مەزمۇنى نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلغاندا، ئۇنىڭ باشقا دۆلەتلەردىكى تارقىتىش خىزمەتلىرى بىلەن ئوخشاش تەرەپلىرى بارلىقىنى، شۇنداقلا تۈركىيەگە خاس ئالاھىدە مەزمۇنلارنىمۇ  ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيا قوراللىرى بەكرەك  خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسى رامكىسى ئىچىدە  ھەمدە مەركىزىي نۇقتىئەزەر بىلەن ئېلىپ بېرىلماقتا. مېدىيا مەزمۇنىدا، بولۇپمۇ خەۋەر ۋە مۇلاھىزلىرىدە: خىتاينىڭ  تىنچلىق سىياسىتى يۈرگۈزۈۋاتقانلىقى، ئۆزىنىڭ دوستانە، ياردەم سۆيەر ۋە تەرەققىي قىلغان دۆلەت ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ.  خەۋەر ۋە مۇلاھىزىلەردە خىتاينىڭ خەلقئارا مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇلىغىمۇ خىلى كۆپ ئورۇن ئاجرىتىلغان بولۇپ، خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ سۆزلىرىمۇ بار. گەرچە خىتاي مېدىيالىرىدا ختاينىڭ ئوبرازىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدىغان مەزمۇنلارنىڭ سالمىقى ئېغىر بولسىمۇ، خەۋەر كۆزنەكلىرىدە، خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ رەقىبى بولغان ئامېرىكىنىڭ ئوبرازىنى چۈشۈرۈشنى مەقسەت قىلىدىغان  خەۋەرلەرمۇ دائىم دېگۈدەك ئۇچراپ تۇرىدۇ.  ئالاقىدار خەۋەرلەر خىتاي يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىنىڭ ئامېرىكىنىڭ خەلقئارا سىياسىتىگە قارشى قىلغان سۆزلىرى، ئىران ۋە روسىيە ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنىڭ ئامېرىكىغا قارشى قىلغان سۆزلىرى ھەمدە بەزى دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكىنىڭ خەلقئارا مەنپەئەتىگە زىت ئالغان قارارلىرى توغرىسىدىكى مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ . دۆلەت ئوبرازىنى يارىتىش، تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن تاراتقۇلاردىن پايدىلىنىۋاتقان خىتاي ھۆكۈمىتى،  تۈركىيە جامائەتچىلىكىگە يەتكۈزمەكچى بولغان خەۋەرلىرىدە  شۇ دۆلەتتە(خىتاي)  ياشاۋاتقان ئېتنىك مىللەتلەرگە دائىر  تېمىلارغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. بۇنى تۈركىيە جامائەتچىلىكىنىڭ  يىلتىزى تۈرك مىللىتى بولغان «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنى» دىكى ئۇيغۇرلارغا بولغان تۇيغۇنلۇقتىن كېلىپ چىققان، دەپ قاراشقا بولىدۇ. شۇ سەۋەپتىن، خىتاي دائىرىلىرى تۈركىيە جامائەتچىلىكىنىڭ نەزىرىدىكى سەلبىي ئوبرازىنى ياخشىلاش ئۈچۈن  پۈتۈن كۈچى بىلەن تىىرىشماقتا؛ مەخسۇس پروگىراممىلارنى ئىشلەپ تارقاتماقتا.   « شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى شىنجاڭ خەلق رادىيو ئىستانىسىسى» نىڭ تۈركىيەدىكى شەخسىي رادىيو ئىستانسىسى بىلەن كېلىشىم تۈزگەن تۇنجى خىتاي رادىيوسى بولۇشى،  شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئاخبارات ئاگېنىتىلىقى «تەڭرىتاغ تورى خەۋەرلىرى» نىڭ تۈركچە تارقىتىش قىلىشى مەزكۇر نۇقتىئەزەرگە ئاساسلانغاندا ناھايتى مۇھىم . ئېتنىك مىللەتلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك تېمىلارغا ئەھمىيەت بېرىش بولسا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى، دىنىي گۇرۇپلارغا بېسىم سىياسىتى…دېگەندەك  خەلقئارا جامائەتچىلىك نەزىرىدىكى ناچار تەسىرنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. خەۋەرلەردە  يىپەك يولىنى گۈللەندۈرۈش پىلانىنىڭ دائىم تىلغا ئېلىندىغالىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ؛ خەۋەرلەردە ئۇ تۈرنىڭ  يىپەك يولىنىڭ غەربىي ئۇچى بولغان  تۈركىيە بىلەن سىياسىي، ئىقتىساد ۋە كۈلتۈرەل مۇناسىۋەتلەرنى كۈچلەندۈرىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. ئاخبارات مەزمۇنىدا خىتايدىكى مەبلەغ سېلىش، ساياھەت ۋە سودا يوشۇرۇن كۈچىگە ئالاقىدار مەزمۇنلار ؛ تۈركىيەدىكى كارخانىچىلارنى خىتاي بىلەن سودا قىلىشقا ئىلھاملاندۇرىدىغان تېمىلار ئالاھىدە دىققەت تاتىپ تۇرىدۇ. تۈركىيە بىلەن خىتاينىڭ مەدەنىيەت ھەمكارلىقى، يۇقىرى سۈرئەتلىك تۆمۈر يول تۈرى قاتارلىق تۈرلەرگىمۇ خىلى كەڭ ئورۇن ئاجرىتىلغان، ئۇندىن باشقا خەۋەر  مەزمۇنى يەنە خىتاي تارىخى، كۈلتۈرى ۋە تىلىغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ .
5.	خىتاي مېدىياسىنىڭ تۈركىيە جامائەتچىلىكىگە كۆرسەتكەن تەسىرى چەكلىك. تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا، تۈركىيەدىكى كۆپ قىسىم جامائەتچىلىكنىڭ خىتايغا بولغان كۆز قارىشى سەلبىي. خىتاينىڭ بۇ نەتىجىلەرگە ئاساسەن تۈركىيەدىكى مېدىيا  ئىستراتېگىيەسىگە ئۆزگەرتىش كىرگۈزىۋاتقانلىقىمۇ بىر  رېئاللىق.  خىتاي خىتاي خەلقئارا رادىيو ئىستانسىسى تۈركچە بۆلۈمىنىڭ ئاڭلىتىش خىزمەتلىرى بىلەن قانائەتلىنىپ قىلماي يەنە  تۈركىيەدىكى خۇسۇسىي رادىيو ئىستانسىسلىرى بىلەن كېلىشىم تۈزۈپ  ئاڭلىغۇچىلارغا ئۇچۇر يەتكۈزۈشكە تىرىشماقتا. بۇنىڭدىنمۇ رازى بولمىغان خىتاي  دائىرىلىرى  ئىزچىل تۈردە تۈركىيەدە  يېڭى رادىئو ئىستانسىسى قۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ . خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشىنىڭ بىر قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن  رادىيو ئاڭلىتىش پائالىيەتلىرىگە يانداپ تېلېۋىزىيە  تارقىتىشنىمۇ ئىشقا كىرىشتۈردى . CTV    2014 – يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، تۈركچە خەتلىك پروگىرامما بېرىدۇ. ئۆتكەن بەش يىلدىن بىرى، خىتاي ئىزچىل تۈردە يېڭى مېدىيانىمۇ ئۈنۈملۈك ئىشلىتىۋاتىدۇ .  ھازىر خىتاينىڭ تۈرك تىلىدا تارقىتىش قىلىدىغان نۇرغۇن تور بېكەتلىرى ۋە كۆچمە خەۋەرلىشىش(تېلېڧۇن) ئەپلىرى بار .
6.	 تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا، خىتاي ئوقۇش ئادىتى نىسبەتەن تۆۋەن ھېساپلىنىدىغان تۈركىيەدە  گېزىت – ژۇرنال قاتارلىق ئەنئەنىۋى تاراتقۇلارنىڭ پائالىيىتىنى چەكلىك تۇتقان بولۇپ، خىتاينىڭ باسما مېدىيا ساھەسىدىكى بىردىنبىر مېدىيا ئورگىنى( China Today )  دۇر. ژۇنالنىڭ ئاساسلىق مەزمۇنىنى ئىقتىساتقا مۇناسىۋەتلىك خەۋەلەر تەشكىل قىلىدۇ. ژۇرنالدا بۇنىڭدىن سىرت يەنە  خىتاي كۈلتۈرى، سەنئىتى ۋە تارىخى.. دېگەندەك  تېمىلاردىمۇ  ئوقۇرمەنلەرگە مەلۇمات سۇنىدۇ.
7.	  تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە شۇنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇكى، خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيا پائالىيەتلىرى ئوبىيىكتىپ ئەمەس.  شۇڭلاشقا، تۈركىيە بۇ جەرياندا تېخىمۇ بەكرەك ئاكتىپ بولۇشى كېرەك Türk TRT Arapça, TRT   ، TRT Avazقاتارلىق قاناللىرى بىلەن يۇمشاق كۈچ مۇجادىلىسگە قەدەم ئالغان تۈركىيەنىڭ بىرەر tv قانېلى ياكى مەۋجۇت قاناللاردىكى پروگىراممىلار ئارقىلىق خىتاينى ئوبىيىكىت قىلغان تارقىتىشلارغا ئەھمىيەت بېرىشى زۆرۈر.