خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنداق قىلىپ ۋىيېننا قۇرۇلتىيىدىن كېيىن «مېتېرنىك دەۋرى» دەپمۇ ئاتىلىدىغان دەۋردە، ياۋروپادا مەنپەئەتلىرى تامامەن بىر-بىرىگە زىت دۆلەتلەر «مەنپەئەتلەرگە ئۆز-ئارا ھۆرمەت قىلىش»پىرىنسىپىغا ئاساسەن ئايرىم-ئايرىم مەنپەئەتلەرنى ئەمەس ئومۇمىي بىر مەنپەئەتنى ئاساس قىلىدىغان دۆلەتلەرئارا تۈزۈمنى بەرپا قىلىشنى بىردەك ئوتتۇرىغا قويۇشتى. قۇرۇلۇش ئالدىدىكى يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە ئۇرۇش ۋە توقۇنۇش بولمىغان دۇنيا ئۈچۈن بۇنىڭ زۆرۈرلۈكى تەكىتلەندى. ۋىيېننا قۇرۇلتىيىدا ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرىنىڭ مۇقەددەس ۋە دەخلى-تەرۇزسىز بولۇشىنى تەكىتلىشى دەل مۇشۇ چۈشەنچىنىڭ مۇقەددىمىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ قاراش كېيىنكى دەۋرلەردىكى كۈچ ۋە مەلۇم بىر تېررىتورىيەدە قۇرۇلغان، زېمىن پۈتۈنلىكىنى ئاساس قىلىدىغان مىللىي دۆلەتلەرنىڭ مىللىي مەنپەئەت چۈشەنچىسىنىڭمۇ ئاساسىدۇر. لېكىن بۇ تۈزۈمنىڭ بەرپاچىسى بولغان پادىشاھ مېتتېرنىكنىڭ (1773-1859) مىللەت ۋە مىللىي مەنپەئەت چۈشەنچىسى، ئۇل – ئاساسىي فىرانسىيە ئىنقىلابىغا تايانغان كۈنىمىزدىكى مىللىي دۆلەت چۈشەنچىسىدىن ئالاقىدە پەرقلىقتۇر. چۈنكى مېتتېرنىك مونارخىيە، كونسېرۋاتىپلىق، خىرىستىيان تەلىماتلىرىمۇ بولغان تۈزۈم بەرپا قىلىشنى تەشەببۇس قىلغانىدى. مېتتېرنىك ۋە قوللىغۇچىلىرى «ياۋروپانىڭ مۇرەسسەلىشىشى»پىكرىنى تەرغىب قىلىدىغان بولۇپ مىللەتچىلىك، لىبېرالىزم ۋە دېموكراتىيەلىشىش چۈشەنچىلىرىگە قارشى ئىدى. مېتتېرنىڭ قارىشىنى خۇلاسىلەيدىغان بولساق، ئۇ ھەر بىر شەخس ياكى ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئايرىم خۇسۇسىي مەنپەئەتى بولۇشىغا قارشى بولۇپ، بىرلا مىللەت ياكى خەلقئارا مەنپەئەتنىڭ بولۇشى لازىملىقىنى تەشەببۇس قىلغان. بۇ قاراش بويىچە بولغاندا، بىر-بىرىدىن مۇستەقىل ۋە پەرقلىق مەنپەئەتلەر بولغان تۈزۈم نىزامسىزلىق، تىزگىنسىزلىك، مۇقىمسىزلىق، ھەتتا ئۇرۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
مېتتېرنىكنىڭ قارىشى بىلەن ۋىيېننا قۇرۇلتىيىدا تەشەببۇس قىلىنغان تۈزۈمنىڭ ئەڭ زور كەمچىلىكى، چوڭ دۆلەتلەرگە بېقىندى بولۇشنى تەشەببۇس قىلىش ۋە مىللەتچىلىك ئېقىملىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشتۇر. ۋىيېننا تۈزۈمى ئۇزۇن مەزگىل ياۋروپادا تىنچلىقنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشىدا زور رول ئوينىدى، لېكىن بۇ مەزگىللەردە ۋىيېننا تۈزۈمىنىڭ بەرپاچىلىرى ئۆلگۈدەك قورقىدىغان مىللەتچىلىك ئېقىملىرىمۇ باش كۆتۈردى. بۇ دەۋرلەردە ئىستراتېگىيە، كۈچ ۋە خاندانلىققا ئوخشاش ئامىللار مىللەت ياكى ئىقتىسادى مەنپەئەتلەردىنمۇ مۇھىم، دەپ قارىلاتتى.
بۇ دەۋردە كۈچنى مەركەزگە يىغقان سىياسىي قۇرۇلما بولغان دۆلەت ئىزچىل نوپۇزىنى كۈچەيتتى. لېكىن تېز سۈرئەتتە كېڭەيگەن مىللەتچىلىك ئېقىمى تۈرتكىسىدە مىللىي دۆلەتلەر خاندانلىقلارنىڭ ئۈستىدىن غالىب كېلىپ ئۈستۈنلۈككە ئېرىشتى. ھەر دۆلەتنىڭ ئۆز ئالدىغا مەنپەئەتلىرى بولۇش ۋە بۇلارنى ئۆزگە دۆلەتلەر ئېتىراپ قىلىش چۈشەنچىسى بىلەن ھەر شەخسنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە ھوقۇق-مەنپەئەتلىرىنى قوغدىيالايدىغان دۆلەتكە ئىگە بولۇش ئارزۇسىنىڭ بىرلىشىشى نەتىجىسىدە، مىللىي دۆلەتلەر تېخىمۇ كۈچلۈك بولۇش ياكى ھېچ بولمىغاندا تېخىمۇ كۆپ كۈچكە ئېرىشىش كويىغا كىرىشتى. بۇنىڭغا پىرۇسسىيە ۋە خان ئوتتو ئېدۋارد لىيوپولد ۋون بىسمارىكنى (1815-1898) مىسال قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. بىسمارىك سىياسەت نەزەرىيەچىسى ماكياۋېلىنىڭ «ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتى» ناملىق ئۇقۇمىدىن پىرۇسسىيەنىڭ قۇدرىتى ۋە گۈللىنىشىنى يوللۇق كۆرسىتىش ئۈچۈن ئۈنۈملۈك پايدىلاندى. بىسمارىك دۆلەتلەرگە نىسبەتەن ئەڭ قىممەتلىك نەرسە ياكى قانۇنىيەتنىڭ دۆلەت مەنپەئەتى ئىكەنلىكىنى ۋە بىر دۆلەت «ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتى»نى دەستۇر قىلسا غەلىبە قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، «دۆلەت ئەربابى ياكى ھۆكۈمدار ئەڭ دەسلەپ ئۆز دۆلىتىنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجلىرى ۋە ئەمەلىي شارائىتلىرىنى تولۇق دەڭسەپ بولغاندىن كېيىن، بىلىم ۋە تەجرىبىلىرىدىن بۇ ئېھتىياجلارنىڭ خەلقئارا سەھنىدە ھەل قىلىنىشىدا ئۈنۈملۈك پايدىلىنالىسا، ئاندىن رېئالىستىك ۋە ئۇتۇقلۇق سىياسەتنىڭ فورمۇلاسىنى تۈزۈپ چىقالايدۇ» (نەقىل قىلغۇچى رۇسسېل، 1990: 43).
بىسمارىك قۇدرەتلىك دۆلەتكە ئايلىنىش ئۈچۈن مەنپەئەتنىڭ دۆلەتنىڭ تەبىئىتىگە ئايلىنىپ كېتىشى كېرەكلىكىنى، مېتتېرنىك دەۋردىكى سىياسىي رومانتىزمنىڭ كارغا كەلمەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «قۇدرەتلىك دۆلەتكە نىسبەتەن مەنپەئەتىگە توغرا كەلمەيدىغان ھەر قانداق ئىشنى قىلىش بىھۇد ئاۋارىچىلىكتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس.»
بۇ تۈزۈم 1-دۇنيا ئۇرۇشىدا قاتتىق زەربە يەپ خېلىلا ھالسىرىدى. بۇ دەۋردە « سىياسەت دۆلەتلەرنىڭ تۈپ مەنپەئەتلىرىنىڭ ئىلمىدۇر» دېگەن قاراش كەڭ ئومۇملاشقانىدى. بۇ ئەھۋال بىر دۆلەت ئۆز ئالدىغا ئايرىم مۇستەقىل ياشىيالمايدىغانلىقى ئۈچۈن، دۆلەتلەر گەۋدىسى ياكى توپلۇقى شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق كۈنىمىزدىكىگە ئوخشاش تۈزۈم ۋە مەنپەئەت چۈشەنچىسىنىڭ مۇھىملىقىنى تەقەززا قىلاتتى. بۇنداق بولغاندا، دۆلەتلەر ئومۇمىي مەنپەئەتلەرنى ئاساس قىلغان ھالدا مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئاستىغا ئېلىپ تۈزۈمنىڭ سىرتىغا چىقىپ كەتمىگەن ئاساستا ھەرىكەت قىلىدۇ (كىلىنتون، 1994: 15).
ياۋروپا بىلەن ئامېرىكىنىڭ پەرقلىنىشى ۋە مىللىي مەنپەئەت