دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، «تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچىلار»نىڭ رولى ئۈستىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزۈلۈپ، ئۇنىڭ ئۆزىنى يەككە ھالەتتە تۇتۇپ، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنىڭ نەتىجىسىنى بەلگىلەيدىغان «ھەربىي كۈچ» ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ (مەسىلەن، 18-19-ئەسىرلەردىكى ئەنگلىيەنىڭ ياۋروپا سىياسىتىدىكى رولى). تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچىنىڭ نىشانى دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئەمەس، بەلكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ئارقىلىق ئۆز ئەركىنلىكىنى قوغداش ۋە باشقا دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى ساقلاپ قېلىشقا ياردەم بېرىشتىن ئىبارەت.
13-باب: كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قۇرۇلمىسى
كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قۇرۇلمىسى ئىككى ئاساسىي سىستېمىغا ئايرىلىدۇ: ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان ۋە بېقىندى سىستېما. ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان سىستېمىلاردا (مەسىلەن، 16-18-ئەسىرلەردىكى ياۋروپا) بىر-بىرىگە تەڭداش كۈچلۈك بىر نەچچە دۆلەت تەڭپۇڭلۇقنى ساقلايدۇ. بېقىندى سىستېمىلار بولسا، بىر ياكى بىر قانچە دۆلەتنىڭ ئۈستۈنلۈكى ئاستىدا قالغان كىچىك دۆلەتلەردىن تەركىب تاپقان.
مورگېنتاۋ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىكى قۇرۇلما خاراكتېرلىك ئۆزگىرىشلەرنى تەھلىل قىلىدۇ. 1-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پارتلىشى بىلەن، ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان ياۋروپا سىستېمىسى پارچىلىنىپ، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، گېرمانىيە ۋە رۇسىيە قاتارلىق كۈچلەرنىڭ نىسپىي ئېغىرلىقى ئۆزگەردى. «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى» بىلەن «سوۋېت ئىتتىپاقى» غا ئوخشاش ياۋروپاغا تەۋە بولمىغان چوڭ كۈچلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشى، تەڭپۇڭلۇقنىڭ يەرلىك سىستېمىدىن يەرشارىۋى سىستېمىغا ئۆتۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
14-باب: كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى باھالاش
مورگېنتاۋ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىكى ئۈچ ئاساسىي مەسىلە: ئېنىقسىزلىق، رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىك ۋە يېتەرسىزلىكنى ئانالىز قىلىدۇ. كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئېنىقسىزلىقى شۇكى، ھەرقانداق بىر دۆلەتنىڭ كۈچىنى سان جەھەتتىن ئېنىق ئۆلچەش مۇمكىن ئەمەس، شۇنداقلا ئىتتىپاقداشلارنىڭ ساداقىتىمۇ ئېنىق ئەمەس. دۆلەت ئەربابلىرى خاتالىق ئۆتكۈزۈشى مۇمكىن، يەنى ھەرقانداق بىر دۆلەت ئۆزىگە قارشى تۇرىدىغانلارنىڭ كۈچىنى توغرا مۆلچەرلىيەلمەيدۇ.
كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىكى كۈچ ھېسابلىشىنىڭ ئەمەلىيەتتە كۈچنىڭ تارقىلىشىنى ئەمەس، بەلكى دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ «كۈچ» ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىنى مەقسەت قىلغانلىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ. دۆلەتلەر تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان تەقدىردىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ كۈچىنى ئاشۇرۇشقا تىرىشىدۇ. كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ يېتەرسىزلىكى شۇكى، ئۇ مىللىي دۆلەت سىستېمىسىدا ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا يېتەرلىك ئەمەس، چۈنكى ئۇنىڭ ئاساسىي ئامىللىرى ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
مورگېنتاۋ ئاخىردا «زامانىۋى دۆلەت سىستېمىسىنىڭ ئەخلاقىي ئورتاق تونۇشى»نىڭ چەكلەش رولى ئۈستىدە توختىلىدۇ. مىللىي دۆلەت سىستېمىسى ئارىسىدىكى ئەخلاقىي ئورتاق تونۇش، ئۇرۇشنى چەكلەشتە ھەربىي كۈچتىن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك رول ئوينىيالايدۇ. ئەخلاقىي چەكلىمىلەر خەلقئارا جەمئىيەتتىكى تىنچلىقنىڭ مۇھىم ئېلېمېنتى بولۇپ، ئۇلار مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋەتلىرىنى بېكىتىش ۋە رەتكە سېلىشىغا ياردەم بېرىدۇ.
ئې. بەشىنچى قىسىم: مىللىي كۈچنىڭ چەكلىمىسى: خەلقئارا ئەخلاق ۋە دۇنيا جامائەت پىكرى
15-باب: كۈچنى چەكلەشتىكى ئەخلاق، ئادەت ۋە قانۇن
كۈچنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ئىپادىلىنىشى ناھايىتى ئېغىر، شۇڭا ئۇنى چەكلەش ئۈچۈن ئۈچ خىل نورماتىك سىستېما بار: ئەخلاق، ئادەت ۋە قانۇن. غەرب مەدەنىيىتىنىڭ پەلسەپەسى ئۇرۇشنىڭ چەكلىمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، كۈچ ئىشلىتىشنى ھۆكۈمرانلىق قىلىشنىڭ ئاخىرقى ئامىلى دەپ قارايدۇ. خەلقئارا سىياسەتنىڭ مۇستەقىللىقىنى تەكىتلىگەندىن كېيىن، مورگېنتاۋ ئەخلاقنىڭ يالغۇز شەخسلەر ئارا مۇناسىۋەتتىكىگە ئوخشاشلا دۆلەتلەر ئارىسىدىمۇ بارلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ.
ئۇ ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ قانداق يۈرۈشىدىغانلىقى ئۈستىدە توختىلىپ، جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلۇشىدا ئۈچ خىل نورماتىك قائىدە: ئەخلاق، ئادەت ۋە قانۇننىڭ ئورتاقلىقى ، يەنى «قىلغىن، ئادەم ئۆلتۈرمە»، «قىلما، ئوغرىلىق قىلما» ۋە «قانۇن» قاتارلىقلارنىڭ بۇ قائىدىلەرنى چۈشەندۈرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
16-باب: خەلقئارا ئەخلاق
خەلقئارا ئەخلاقنىڭ (International Morality) رولىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، دۆلەتلەرنىڭ ئەمەلىي سىياسەتلىرى بىلەن ئۇلارنىڭ ئېلان قىلغان ئەخلاقىي نىشانلىرىنى پەرقلەندۈرۈش كېرەك. مورگېنتاۋ خەلقئارا ئەخلاق كۈچىنى «ئاجىز» دەپ قاراشنى تەنقىد قىلىدۇ، ئەگەر ئۇلار «ئاجىز» بولسا، ئۇلارنىڭ رېئاللىقتىن يىراقلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
«ئاۋام ئەخلاقىنىڭ ئالىيجاناب خۇسۇسىيىتى» خەلقئارا ئەخلاقنىڭ كونا شەكلىنى كۆرسىتىدۇ، بۇ 17-18-ئەسىرلەردە ياشىغان ئالىيجاناب دىپلوماتلارنىڭ ئۆز-ئارا ئادىمىي ھۆرمەت قىلىش ئادىتى بولۇپ،  بۇ ئۇلارنىڭ مۇناسىۋەتلىرىنى چەكلىگەن. ئەمما 19-ئەسىردىكى دېموكراتىك ۋە مىللەتچىلىك دولقۇنلىرى بۇ ئادەتنى بۇزۇپ، «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ۋەيران بولۇشى»نى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
مىللەتچىلىك ئۆز ئەخلاقىنى ئومۇمىي ئەخلاق دەپ قارايدۇ، بۇ باشقا دۆلەتلەر بىلەن زىددىيەت پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا، «مىللەتچىلىكنىڭ ئۆزگىرىشى»دە، دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىنى ئەخلاقىي قىممەت قاراش بىلەن بىرلىككە كەلتۈرۈش، كۈچنى چەكلەشتە مۇھىم ئامىل ھېسابلىنىدۇ. «ئىنسان ھوقۇقى ۋە خەلقئارا ئەخلاق» بولسا، زامانىۋى دىپلوماتىيەنىڭ ئاساسلىق مەسىلىسى بولۇپ، بۇ مەسىلە دۆلەتلەرنىڭ ئۆزىنى قوغداش مەنپەئەتى بىلەن ئۇنىۋېرسال ئەخلاقىي پىرىنسىپلار ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت مەسىلىسىدۇر.
17-باب: دۇنيا جامائەت پىكرى
دۇنيا جامائەت پىكرى (World Public Opinion) خەلقئارا ئەخلاقنىڭ ئىپادىلىنىشى بولۇپ، دۆلەتلەرنىڭ ھەرىكىتىگە بىر قىسىم چەكلىمە قويىدۇ. مورگېنتاۋ ئاۋۋال «دۇنيانىڭ پسىخولوگىيەلىك ئورتاقلىقى»نى تەھلىل قىلىپ، بارلىق ئىنسانلارنىڭ ئاساسلىق ئىھتىياجىنىڭ (ئەركىن ياشاش، يېمەكلىك، بىخەتەرلىك) نىڭ ئوخشاشلىقىنى كۆرسىتىدۇ، لېكىن رېئاللىقتا بۇ ئىھتىياجلارنىڭ ماددىي ئۆلچەملىرى ۋە ئىپادىلىنىش شەكلى ئوخشىمايدۇ.