شەرمۇششەيخ كېلىشىمى ۋە غەززەنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ ۋاسىتىچىلىقى بىلەن مىسىرنىڭ شەرمۇششەيخ شەھىرىدە ئىمزالانغان ۋە غەززەدىكى ۋەيران قىلغۇچ ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرغان ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنى كۆپ قاتلاملىق نۇقتىئىنەزەر بىلەن ئانالىز قىلىدۇ. كېلىشىمنىڭ ئىمزالىنىشى بىلەن رايوندا بىرخىل ئېھتىياتچان ئۈمىدۋارلىق كەيپىياتى شەكىللەنگەن بولسىمۇ، لېكىن كېلىشىمنىڭ داۋاملىشىش ئىمكانىيىتى، تەرەپلەرنىڭ ھەقىقىي مۇددىئاسى ۋە كېپىل دۆلەتلەرنىڭ رولى قاتارلىق مەسىلىلەردە زور گۇمانلار مەۋجۇت. بۇ تەتقىقاتتا، جون مىرشېيمېرغا ئوخشاش خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمىنىڭ رېئالىزم ئېقىمىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ۋەكىللىرىنىڭ ئۈمىدسىز پەرەزلىرى بىلەن تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (CFR) مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ «ترامپ ئامىلى» غا ئاساسلانغان ئەمەلىيەتچىل ئانالىزلىرىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، كېلىشىمنىڭ ئارقىسىدىكى گېئوپولىتىكىلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر، ئىچكى سىياسىي ھېساباتلار ۋە كەلگۈسىدە يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان ئەھۋاللارنى تەھلىل قىلىدۇ. ماقالىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى بۇ ئاجىز تىنچلىقنىڭ مەڭگۈلۈك ھەل قىلىش چارىسىگە ئايلىنىش يوشۇرۇن كۈچىنى ۋە ئۇ دۇچ كېلىدىغان قۇرۇلمىۋى تەھدىتلەرنى بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئىبارەت.
«ساختا تاڭ»مۇ ياكى يېڭى بىر پارادىگمانىڭ باشلىنىشىمۇ؟
ئىسرائىلىيەنىڭ غەززەگە قاراتقان يېقىنقى يىللاردىكى ئەڭ قانلىق ۋە ئەڭ ۋەيران قىلغۇچ ھەربىي ھەرىكەتلىرىدىن كېيىن، خەلقئارا جەمئىيەت نەپىسىنى ئىچىگە يۇتۇپ كۆزىتىۋاتقان دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلار دونالد ترامپنىڭ ھەيران قالارلىق بىر ھەرىكىتى بىلەن نەتىجىلەندى. شەرمۇششەيختە ئىمزالانغان ئۇنىۋېرسال ئۇرۇش توختىتىش ۋە تىنچلىق پىلانى، دەسلەپكى قاراشتا رايونغا ئۈمىد ئېلىپ كەلگەن بىر تەرەققىيات سۈپىتىدە قارشى ئېلىندى. قوراللارنىڭ جىمىشى، ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم كارىدورلىرىنىڭ ئېچىلىشى ۋە ئەسىر ئالماشتۇرۇش مۇساپىسىنىڭ باشلىنىشى، شۈبھىسىزكى، پۇقرالار ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بىر غەلىبە بولدى. ئەمما، بۇ كېلىشىمنىڭ ئەمەلىي ئۈنۈمى ۋە كەلگۈسى ھەققىدە، ئانالىزچىلار ۋە رايون خەلقىدە چوڭقۇر گۇمانلىنىش ھۆكۈم سۈرمەكتە. «ئەلجەزىرە» قانىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر ئانالىز ماقالىسىنىڭ ماۋزۇسىدا ئىپادىلەنگىنىدەك، بۇ بىر «ساختا تاڭ»[9] مۇ ياكى ئوتتۇرا شەرقتە راكقا ئايلىنىپ كەتكەن بىر مەسىلىنىڭ ھەل قىلىنىشىدىكى يېڭى بىر پارادىگمانىڭ باشلىنىشىمۇ؟
بۇ ئانالىزنىڭ ئاساسلىق تېزىسى شۇكى، شەرمۇششەيخ كېلىشىمى ئەنئەنىۋى تىنچلىق كېلىشىملىرىدىن پەرقلىق ھالدا، قۇرۇلمىلىق بىر كېلىشىمدىن كۆرە، ئىشتىراكچىلارنىڭ شەخسىي ۋە سىياسىي مەنپەئەتلىرىنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، تەبىئىتىدىنلا ئىنتايىن ئاجىز بىر ئاساس ئۈستىگە قۇرۇلغان. كېلىشىمنىڭ كەلگۈسى خەلقئارا قانۇننىڭ كۈچىگە ياكى تەرەپلەرنىڭ تىنچلىققا بولغان سەمىمىي ئىشەنچىگە باغلىق ئەمەس. ئەكسىچە، بۇ يەردە كەلگۈسىنى بەلگىلەيدىغان ئۈچ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ مەۋجۇت: (1) ئىسرائىلىيەدىكى ئاشقۇن ئوڭ قانات ھۆكۈمەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك نىشانلىرى بىلەن كېلىشىم ئېلىپ كەلگەن چەكلىمىلەر ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىك؛ (2) خاماسنىڭ مەۋجۇتلۇق ئۈچۈن قارشىلىق كۆرسىتىش لوگىكىسى بىلەن قورالسىزلىنىش بېسىمى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش؛ (3) ھەممىدىن مۇھىمى، كېلىشىمنىڭ مېمارى بولغان دونالد ترامپنىڭ شەخسىي سىياسىي مىراسى ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان رەھبەرلىك ئۇسلۇبى، يەنى «ترامپ ئامىلى». بۇ ماقالە مەزكۇر ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنى نوپۇزلۇق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆز قاراشلىرى ئاساسىدا ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، كېلىشىمنىڭ كەلگۈسىگە دائىر بىر پورترېت سۇنۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.
رېئالىزملىق نۇقتىئىنەزەر ۋە قۇرۇلمىۋى ئۈمىدسىزلىك: «بۈيۈك ئىسرائىلىيە» پىلانىنىڭ كۆلەڭگىسى ئاستىدىكى تىنچلىق
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى رېئالىزم ئېقىمىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەكىللىرىدىن بىرى، پىروفېسسور جون ج. مىرشېيمېر شەرمۇششەيخ كېلىشىمىگە چوڭقۇر گۇمان بىلەن قارايدۇ. مىرشېيمېرنىڭ ئانالىزى كېلىشىمنىڭ يۈزەكى دىپلوماتىك مۇۋەپپەقىيىتىنىڭ ئارقىسىدىكى رەھىمسىز كۈچ سىياسىتىگە مەركەزلىشىپ، تىنچلىقنىڭ ئۇزاق داۋاملىشىدىغانلىقىغا بولغان ئۈمىدلەرنى ئاساسسىز دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ھازىرقى ۋەزىيەتنى چۈشىنىش ئۈچۈن سورىلىدىغان سوئال، پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگە بولىدىغان ئاخىرقى بىر تىنچلىقنىڭ مۇمكىن ياكى ئەمەسلىكى ئەمەس، بەلكى بۇ ۋاقىتلىق ئۇرۇش توختىتىشنىڭ قانچىلىك داۋاملىشىدىغانلىقىدۇر[10].
ئۇرۇش توختىتىشنىڭ تەجرىبىلەرگە «باي» ئۆتمۈشى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىيىتى
مىرشېيمېر ئانالىزىنىڭ مەركىزىگە ئىسرائىلىيەنىڭ ئۆتمۈشتىكى ئۇرۇش توختىتىشلارغا خىلاپلىق قىلىش جەھەتتىكى «باي ئۆتمۈشى» نى قويىدۇ[10]. بۇ تارىخىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، ھازىرقى ئۇرۇش توختىتىشنىڭمۇ بۇنىڭدىن مۇستەسنا بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىشكە ھېچقانداق كونكرېت سەۋەب يوق. رېئالىزم نەزەرىيەسىگە ئاساسلانغاندا، دۆلەتلەر ئالدى بىلەن ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى ئەڭ يۇقىرى چەكتە كاپالەتلەندۈرۈشكە تىرىشىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئىسرائىلىيە ئۈچۈن ئۇرۇش توختىتىش مۇتلەق بىر مەقسەت ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك بىر ۋاسىتىدۇر. ھازىرقى كېلىشىمنىڭ ئىسرائىلىيە تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشىنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق سەۋەب خاماسنى ھەربىي يوللار بىلەن پۈتۈنلەي يوقىتىش نىشانىنىڭ[1] ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن كەلمىگەنلىكى ۋە ھەرىكەتنىڭ خەلقئارالىق قانۇنلۇق ئورنىنى پۈتۈنلەي يوقاتقانلىقىنىڭ ھېس قىلىنىشىدۇر. شۇڭا، بۇ كېلىشىم ئىسرائىلىيەگە تاكتىكىلىق دەم ئېلىش، خەلقئارا جامائەت پىكرىنىڭ بېسىمىنى ئازايتىش، زەئىپلەشكەن ھەربىي كۈچىنى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە ئەڭ مۇھىمى، جامائەت پىكرىدە ئېغىر بېسىم ئامىلى بولغان ئىسرائىلىيەلىك ئەسىرلەرنى قايتۇرۇۋېلىش پۇرسىتى بېرىدۇ.