تەكفىرچىلىك (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەنە بىر تەرەپتىن بۇ ئېتىقاد جەھەتتىن ئىنسان ھەقلىرىگە دەخلى قىلغانلىق ھېسابلىنىدۇ. دەرۋەقە، كىملەرنىڭ قاچان، قايسى شەكىلدە ۋە شەرتلەردە ياكى قانداق بېسىملار نەتىجىسىدە پەيدا بولغانلىقى ئېنىق بولمىغان –بولۇپمۇ ئۇزۇن يىل ئىلگىرى پەيدا بولغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن- ئىجماغا ئاساسەن جەمئىيەتنى ۋە ئۇنى تەشكىل قىلغان شەخسلەرنى شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشىش ۋە ئۇلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قىسىش قاتارلىقلار ئىنسان ھەقلىرىنىڭ دەخلىگە ئۇچرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. نەتىجىدە شەخس ئېڭى ئاجىز بولغان، قەبىلە ئېڭى كۈچلۈك بولغان ئىجتىمائىي مۇھىتتا ئېتىقاد ئەركىنلىكى چەكلىمىگە ئۇچرىغان. مەسىلەن، ئاشقۇن قاراشقا ئىگە بولۇش بىلەن ئەيىبلەنگەن بىرسى «مۇرتەد»ئېلان قىلىنىپ ئۆلتۈرۈلۈشىگە، نامىزىنىڭ چۈشۈرۈلمەسلىكىگە ۋە ئىلكىدىكى مال-دۇنيالىرىنى مۇسۇلمانلارغا غەنىمەت قىلىپ بېرىۋېتىلىشىگە قارار قىلىنغان.
بۇ يەردە ئېتىقادى نۇقتىدىن «مۇرتەد»كۆرۈلگەن كىشى، ئۈستىدە «ئۆلتۈرۈلىدۇ»دېگەن تەرىقىدىكى فىقىھ ھۆكۈم بىلەن «سىياسىي»، «نامىزى چۈشۈرۈلمەيدۇ»دېيىلىش ئارقىلىق «ئىجتىمائىي»، «مال-دۇنياسى مۇسۇلمانلارغا غەنىمەت سۈپىتىدە ئۈلەشتۈرۈلىدۇ»دېگەن ھۆكۈم تەرىپىدىن «ئىقتىسادىي»بېسىم ئاستىغا ئېلىنىپ يۇرتداشلىق ھەق-ھوقۇقلىرىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلۇش ئارقىلىق تەبئىي ھەقلىرى تارتىپ ئېلىنغان. بۇ جەھەتتە باشقا ئاشقۇن مىساللارنىمۇ بېرىش مۇمكىن. مەسىلەن «قۇرئان مەخلۇقتۇر»دېگەن جەھمىيە، قەدىرىيە ۋە مۇتەزىلەنىڭ بۇ ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش قاراشلىرى تۈپەيلى كاپىر بولىدىغانلىقى، نامىزى چۈشۈرۈلمەيدىغانلىقى، ئاياللىرىنىڭ ئەرلىرىگە ھالال بولماي تالاق بولىدىغانلىقى، كېسەللىرىنىڭ يوقلانماي جىنازە نامىزىغا بارسا بولمايدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
تەكفىر ئەنئەنىسى ھاشەۋى، قەدەرى، دارۇل ئىسلام، دارۇل ھەرب،  مۇتەزىلە، رافىزى، مۇبتەدى، گۇلات، زىندىق، ئەھلۇل ھەۋاغا ئوخشاش ناملاردىن سىستېمىلىق ھالدا ئوزۇقلىنىپ كەلمەكتە. باغدادى «ئۇسۇلى دىنى»ناملىق ئەسىرىدە « فاقىھلىرىمىز  بىر مۇتەزىلەنىڭ كەينىدە ناماز ئوقۇلمايدىغانلىقى توغرىسىدا ئىجا قىلىشتى» دېيىش ئارقىلىق تەكفىر ئەنئەنەسىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر يىلتىز تارتىشىغا ھەسسە قوشقان. بۇنىڭدىن سىرت، بۇ ئەسەرنىڭ باشقا بىر يېرىدە مۇنۇ ئىبارىلەر ئۇچرايدۇ: «شافىئى، مالىك، داۋۇد ئەز زاھىرى، ئەھمەد بىن ھانبەل ۋە ئىھساق ب راھۋەيخ بىلەن ھەمراھلىرىنىڭ نەزىرىدە <تەۋھىدى>بۇزماقچى بولغان قەدەرى ۋە رافىزى مۇرىتلىرىنىڭ كەيندىە ئوقۇلغان نامازنى قايتا ئوقۇش ۋاجىپتۇر. بۇ ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش قاراشلار مەسىلىنىڭ قانچىلىك مۇرەككەپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
تەكفىر ئەنئەنىسى ئۆزگىلەرنى چەتكە قاقىدىغان، يېتىم قالدۇرىدىغان، بېسىم، زوراۋانلىق مۇھىتى ئاستىدا شەكىللەنگەن بولۇپ، بۇ سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك مۇھىتتىن تىئولوگىيەلىك تۈسكە كىرىپ ئىدىيەگە ئايلانغان. نەتىجىدە ئىجتىمائىي تۇرمۇش تىئولوگىيەلىك، ئىدېئولوگىيە ۋە قانۇنىي خاھىشلار بىلەن توقۇنۇش ساھەسىگە ئايلىنىپ قالغان.
«ئەھلۇل ئەھۋا»دەپ قارالغان كىشى ياكى مەزھەپلەرنىڭ قانۇنىي شاھىتلىقى قوبۇل قىلىنمىغان. دەرۋەقە، ئىمام مالىك ئۇلارنىڭ شاھىتلىقىنى رەت قىلغان. ئەبۇ ھەنىفە ۋە شافىئى بولسا ئۇلارنىڭ شاھىتلىقىنىڭ قوبۇل بولىدىغانلىقى توغرىسىدا ھۆكۈم ئوتتۇرىغا قويۇشقان. شافىئى رافىزىلەرنىڭ «گۇلات»پىرقىسىنىڭ تەكفىر قىلىنىشى توغرىسىدا پىكىر بىلدۈرمىگەن. بىراق «كىتابۇل قىياس»تا ھەۋا ئەھلى دەپ قارىلىدىغان پىرقىلەرنىڭ شاھىتلىقىنى قوبۇل قىلىش تەرىقىسىدىكى بۇرۇنقى قارىشىدىن ۋاز كەچكەنلىكى بايان قىلىنغان.
يۇقىرقىلاردىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، تىئولوگىيەلىك جەھەتتە ئوخشىمىغان قاراشلارغا ئىگە فىقىھ ۋە كالام ئېقىملىرى كۆز-قاراشلىرى تۈپەيلى تەكفىر قىلىنغان ياكى ھېچ بولمىغاندا ئېزىپ كەتكەنلەر قاتارىغا چىقىرىلغان. ئۇلار سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ساھەدىن سىقىپ چىقىرىلىپ ناچار مۇئامىلىگە ئۇچرىغان. ئەمەلىيەتتە شاھىتلىك قىلىدىغان كىشىدىن تەلەپ قىلىنىدىغان ئالاھىدىلىك يات بىرى بولماسلىقى ۋە ۋەدىسىدە تۇرىدىغان بولۇشىدۇر. جەمئىيەتتە ئىشەنچلىك دەپ قارالغان ياكى ئىسپاتلانغان بىرىنىڭ پەرقلىق قاراشقا ئىگە بولۇشى تۈپەيلى شاھىتلىكىنىڭ قوبۇل قىلىنماسلىقى ئىدېئولوگىيەلىك چەتكە قېقىش ھېسابلىنىدۇ. ھەر مەزھەپ تەبىئىي ھالدا ئۆزىنىڭ تۇتقان يولىنى توغرا دەپ قارىسا، قارشى تەرەپنى بولسا تەنقىد قىلىدۇ.
ئىدىيە جەھەتتە تەنقىدكە ئوچۇق بولۇشنىڭ ئورنىغا يېپىق بولۇشقا مايىل پوزىتسىيە قوبۇل قىلىنغانلىقى ئۈچۈن، تەبىئىي ھالدا ھېچقانداق بىر ئېقىم ياكى كىشى ئۆزىنىڭ يولىنى، قارىشىنى بىددەت ياكى ھەۋا دەپ قارىمايدۇ. ئەكسىچە ئۆزىنىڭ يولى ۋە قارىشىنى مۇتلەق توغرا، قارشى تەرەپنىڭ يولىنى ۋە قاراشلىرىنى بولسا مۇتلەق خاتا دەپ قارايدىغان دوگماتىك خاھىش مەۋجۇتتۇر. بۇ ئەھۋال دەسلەپ سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇشنى، ئارقىدىن تىئولوگىيەلىك توقۇنۇشنى پەيدا قىلغان. مۇتلەقلىق دەۋاسى دوگماتىك، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي تۈسكە ئىگە بولغان مۇھىتتا ئەقىل ۋە ئىلىمنىڭ قۇدرىتىگە شاھىت بولۇش تولىمۇ تەس. مۇتلەقلىقنىڭ ئىدىئولوگىيەلىك خاراكتېرى ھەقىقەتنىڭ تېپىشنىڭ ئورنىغا ئۆز پىكرىنى قارشى تەرەپكە تېڭىشقا مايىل بولىدۇ. كۈنىمىزدە ئوتتۇرا شەرقتە پائالىيەت قىلىۋاتقان «ئىسلامىي»گۇرۇھلار ئۆزلىرىنىڭ مۇتلەق توغرا ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئۆزلىرىنىڭ تۇتقان يولىنى قوبۇل قىلمىغان ياكى قارشى چىققانلارغا پىكىرلىرىنى مەجبۇرىي تېڭىشتىن سىرت، ئەھلى قىبلە بولغان مۇسۇلمانلارنى تەكفىر قىلماقتا.