تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

لىئونېل ۋېنىڭ قارىشىچە، ئۆلۈۋېلىش چىدىغۇسىز بىر خىل كېسەللىكنىڭ ۋە روھىي بېسىمنىڭ نەتىجىسىدە قانداق مەيدانغا كەلگىنىدەك، ھېچكىم «ئورۇنلۇق بىر سەۋەب» بولماي تۇرۇپ ئۆزىنىڭ تىلىنى تاشلىۋەتمەيدۇ.[46] مودېرن مىللىي دۆلەتلەرنىڭ باشقا تىللارغا تۇتىدىغان پوزىتسىيەسى ئومۇمەن «تۆۋەن كۆرۈش» ۋە «دۈشمەنلەشتۈرۈش» تەرىقىسىدە ئىپادىلىنىدۇ. شۇ ۋەجىدىن، شەخسلەرنىڭ تىللىرىنى تاشلىۋېتىش سەۋەبلىرى «قورقۇش» ۋە ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي جەھەتتە «يۇقىرى سالاھىيەت» كە ئېرىشىش ئىستىكىگە يوشۇرۇنغان بولىدۇ. بۇ يەردىكى تىلغا قارىتىلغان سىياسەتلەر ئەسلىدە ئۇ تىل گۇرۇپپىسىنى چەتكە قېقىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يەنە، تىلنىڭ يوقاپ كېتىشىنىڭ ئەڭ مۇھىم سەۋەبلىرىنىڭ بىرى بولغان ئاسسىمىلياتسىيە ئادەتتە زوراۋانلىق، ھۆكۈمرانلىق ۋە بېسىم ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ مەنىدە، ئاسسىمىلياتسىيە بىر توپلۇقنىڭ باشقا بىر توپلۇققا قارشى كۈچ ئىشلىتىشىنىڭ بىر بەلگىسىدۇر.[47]
تىل ئۆلۈملىرىنىڭ تۈگىشى ۋە خەتەر ئاستىدىكى تىللارنىڭ جانلىنىشى، مىللىي دۆلەتلەر تەتبىقلاپ كېلىۋاتقان «بىر تىل» سىياسىتىنىڭ ئۆزگىرىشىنى شەرت قىلىدۇ. خەلقئارا خەتەر ئاستىدىكى تىللارنى ۋە مەدەنىيەتنى قوغداش بىرلىكىنىڭ قارىشىچە، خەتەر ئاستىدىكى تىللارنىڭ ھايات قېلىش شەرتلىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: 1) تىلنىڭ ئەنئەنىۋى زېمىنلىرىدا – قايسى دەرىجىدە بولسا بولسۇن- خۇسۇسىيلار ياكى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى بارلىق مەكتەپلەردە مائارىپنىڭ ئۇ تىلدا بولۇشى؛ 2) تىلنىڭ، ھاكىمىيەتنىڭ، توپلۇق، رايون ۋە دۆلەت دەرىجىلىك پائالىيەتلىرىدە ۋە رەسمىي بەس – مۇنازىرىلەردە ئىشلىتىلىشىدۇر.[48] ئەسلىدىمۇ تىل ھوقۇقىنىڭ نېگىزىنى تەشكىل قىلىدىغان ئاز سانلىق تىل ھوقۇقىنىڭ راۋاجلىنىشىغا سەۋەب بولغان ئامىل، ئاز سانلىقلار تىللىرى ۋە ئۇ تىللاردا سۆزلىشىدىغانلارنىڭ كەمسىتىلىشى ۋە چەتكە قېقىلىشىدەك سىياسەتلەر بولۇپ كەلدى ۋە تىل ھوقۇقى ئاساسلىقى مۇشۇلارغا بىلدۈرۈلگەن نارازىلىق سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى.[49] تىل ئۆلۈملىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، تىللارنىڭ پۈتكۈل خۇسۇسىي ۋە ئاممىۋىي ئورۇنلاردا ئەركىن – ئازادە ئىشلىتىلىشى ۋە تاللىنىشىنى؛ تىللارنىڭ تۇرمۇش شارائىتىنى شەكىللەندۈرىدىغان ماددىي ۋە مەنىۋى قوللاشنى؛ تىللارنىڭ باراۋەر سالاھىيەت بىلەن مۇئامىلە قىلىنىشىنى تايانچ قىلغان بىر تىل سىياسىي ئارقىلىق يەنى تىل ھوقۇقى تەرىپىدىن رامكىسى سىزىلغان بىر تىل سىياسىتى ئارقىلىق مۇمكىن بولىدۇ.
5 – تىل سىياسەتلىرىنىڭ «ئەسلىي ناھەقچىلىكلىرى» گە قارشى تىل ھوقۇقلىرى
تىل سىياسەتلىرى بىلەن تىل ھوقۇقى ئوتتۇرىسىدا قويۇق رىشتە ۋە بىر – بىرىگە تەسىر كۆرسەتكۈچى مۇناسىۋەت بار. تىل سىياسەتلىرى كىشىلەرنىڭ قايسى تىل ھوقۇقىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرگىنىدەك، تىل ھوقۇقىنىڭ ئىجرا قىلىنىش دائىرىسىنىمۇ مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ.[50] بۇ مەنىدە، يولغا قويۇلغان ۋە ياقلانغان تىل سىياسەتلىرى بەزىدە تىل ھوقۇقىنىڭ ئاساسىنى دەپسەندە قىلسا، بەزىدە تىل ھوقۇقىنى مەركىزىگە ئورۇنلاشتۇرغان ھالدا شەكىللىنىدۇ. تىل سىياسەتلىرى بىلەن تىل ھوقۇقى ئارىسىدىكى تارىخىي مۇناسىۋەتكە قارالغىنىدا، تىل سىياسەتلىرىنىڭ تىل ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلغان ھالەتتە بۇرۇنلا پەيدا بولغانلىقى كۆرۈلىدۇ. يۇقىرىدا ئەتراپلىق شەكىلدە بايان قىلىنغىنىدەك، تىل سىياسەتلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ئۇلۇس – مىللەت يارىتىش مۇساپىلىرىنىڭ «ئاسسىمىلياتسىيەچى» ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەھسۇلىدۇر. تىل ھوقۇقى بولسا، يولغا قويۇلغان مەزكۇر ئاسسىمىلياتسىيەچى ئىستراتېگىيەلەرنىڭ ۋەيران قىلغۇچى تەسىرلىرىگە قارشى شەخس ۋە گۇرۇپپىلارنىڭ تىل جەھەتتىكى مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشى، بىر مەۋجۇتلۇق ئىنكاسى ياكى «كۈرىشى» نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققاندۇر. تىل ھوقۇقى دۆلەتنىڭ تىل سىياسەتلىرى ئالدىدا شەخسنىڭ ئىجتىمائىي بىر مەۋجۇتلۇق سۈپىتىدە كىملىكى بىلەن مەنىلىك ھايات كەچۈرۈش ۋە مەنسۇپ بولۇش ئېھتىياجلىرىغا جاۋاب بېرىش مەقسىتىدە بېرىلىدۇ.[51] زامانىمىزدا تىل ھوقۇقى روشەن ھالدا ئازسانلىق تىللار ھوقۇقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ھۆكۈمران تىل گۇرۇپپىسىنىڭ بۇ جەھەتتە مەسىلىسى يوقتۇر. چۈنكى، ئۇنىڭ تىل ھوقۇقى قانۇنىي ياكى ئەمەلىي جەھەتتىن كاپالەت ئاستىغا ئېلىنغان بولىدۇ. بۇ دائىرىدە، «ئازسانلىقلار» نىڭ تىل ھوقۇقلىرى خەلقئارالىق ھۆججەتلەردە بىر قەدەر كۆپ كۆرۈلۈشكە باشلىدى.
تىل ھوقۇقىغا – ناھايىتى ئاددىي قىلىپ – پۈتكۈل خۇسۇسىي ۋە ئاممىۋىي ئورۇنلاردا «ئانا تىل» نىڭ ئەركىن – ئازادە ئىشلىتىلىشى ۋە ئۇنى تاللاش ھوقۇقى، دەپ ئېنىقلىما بېرىشكە بولىدۇ. ئۇ تېخىمۇ كەڭ مەنە ۋە شەكىللەرگە ئىگە بولسىمۇ، تىل ھوقۇقىنىڭ نېگىزىنى «ئانا تىل»[52] شەكىللەندۈرىدۇ. دېمەك، ئانا تىلنىڭ ئەھمىيىتى ۋە مەنىسى بىۋاسىتە ھالدا تىل ھوقۇقىنىڭ ئەھمىيىتىنىمۇ مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. ئىنساننىڭ يوشۇرۇن ئېڭىدىن ئورۇن ئالغان، كىملىكىنىڭ ئۇل تېشى ھېسابلىنىدىغان ۋە توپلۇق بىلەن بولغان ئەڭ كۈچلۈك رىشتىسىنى ھاسىل قىلغۇچى بىر ئامىل بولغان ئانا تىل، بىر ئىنسانىي مەۋجۇتلۇق سۈپىتىدە ئۆز – ئۆزىنى ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ۋاسىتىلىرىدىن بېرىدۇ.[53] ئىنساننىڭ خاراكتېرىنىڭ تەبىئىي بىر پارچىسىنى تەشكىل قىلىدىغان ئانا تىلى بىلەن بولغان تۇغما شۇنداقلا ئايرىلماس مۇناسىۋىتى، تىل ھوقۇقىنىڭ ماھىيىتى ۋە سۈپىتىنىمۇ بەلگىلەيدۇ.