شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پارلامېنتلار گۇرۇپپىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان زىيارىتى: تەشۋىقات بىلەن ھەقىقەت ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: د. ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
2025-يىلى 19-ئىيۇلدا خىتاي دۆلىتىگە قاراشلىق تەڭرىتاغ تور بېتىدە «خىتاي-شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پارلامېنتلار گۇرۇپپىسىنىڭ شىنجاڭ زىيارىتى: دېموكراتىيە، تېخنىكا ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرى ئىزىدا» سەرلەۋھەسىدە خەۋەر ئېلان قىلىندى.[1] بۇ خەۋەردە شەرقىي تۈركىستاندىكى دېموكراتىك باشقۇرۇش، تېخنىكىلىق يېڭىلىقلار ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ تەرەققىياتى ۋە قوغدىلىشى قاتارلىقلار تەكىتلىنىدۇ. بىراق، خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى تەشكىلاتلىرى ۋە مۇستەقىل مەنبەلەر شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە قارىتىلغان سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلىپ كەلمەكتە. بۇ ماقالىدە، خەۋەردە تىلغا ئېلىنغان سۆزلەم بىلەن خەلقئارا دوكلاتلار ۋە مۇستەقىل مەنبەلەردىكى ھەقىقەتلەر سېلىشتۇرۇلۇپ قىسقىچە تەھلىل ئېلىپ بېرىلىدۇ.
خەۋەرنىڭ مەزمۇنى تۆۋەندىكىچە: «2025- يىلى 17-ئىيۇلدىن 19-ئىيۇلغىچە، خىتاي-شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پارلامېنتلار گۇرۇپپىسى شىنجاڭنىڭ تەڭرىتاغنىڭ شىمالىي ۋە جەنۇبىي رايونلىرىنى زىيارەت قىلىپ، بۇ رايوندىكى دېموكراتىك باشقۇرۇش، تېخنىكىلىق يېڭىلىقلار، يەرلىك باشقۇرۇش ئەمەلىيىتى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرى ساھەسىدىكى تەرەققىياتلارنى يېقىندىن كۆزدىن كەچۈردى. بۇ زىيارەت ھەر خىل دۆلەتلەردىن كەلگەن پارلامېنت ئەزالىرىغا كۆزىتىش ۋە دىيالوگ ئارقىلىق شىنجاڭنىڭ ھەقىقىي ۋەزىيىتىنى بايقاش ۋە ئۆزئارا چۈشىنىشنى كۈچەيتىش پۇرسىتى ياراتتى.
ھەيئەت زىيارىتىنى شىنجاڭ خەلق زالى ۋە شىنجاڭ خەلق قۇرۇلتىيى تارىخ مۇزېيىدىن باشلىدى. تارىخىي ھۆججەتلەر، سۈرەتلەر ۋە سانلىق مەلۇمات جەدۋەللىرى شىنجاڭدىكى خەلق دېموكراتىيەسىنىڭ تەرەققىيات جەريانىنى ئېنىق كۆرسەتتى. قازاقىستانلىق پارلامېنت ئەزاسى كوزايېۋ، سىستېمىنىڭ قەغەز خاتىرىلىرىدىن رەقەملىك سۇپىلارغا ئۆتۈشى ۋە ھاياتنىڭ ھەر ساھەسىنى قاپلىغان پىشىپ يېتىلگەن بىر قۇرۇلمىغا ئايلىنىشىنى مەدھىيەلەپ، بۇنىڭ باشقا دۆلەتلەرگە ئىلھام بېرىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. قىرغىزىستانلىق پارلامېنت ئەزاسى قۇبانىچبېكوۋ بولسا، ھەر خىل مىللەت ۋە كەسىپ گۇرۇپپىلىرىنىڭ  تەلەپلىرىنى ئەركىن ئىپادىلىيەلەيدىغانلىقىنى، دېموكراتىيەنىڭ بۇ يەردە بىر شۇئاردىن ئىبارەت ئەمەس، بەلكى كونكرېت ئەمەلىيەت ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.  جۇڭگو (شىنجاڭ) ئەركىن سودا رايونى يىپەك يولى ئىقتىسادىي قانۇنى بىر بەلباغ بىر يول ئىستراتېگىيەسى بىلەن ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى قوللاشتىكى رولىنى كۆرسەتتى. ئۆزبېكىستانلىق پارلامېنت ئەزاسى زاھىدوۋ، شىركەت تىزىملىتىشتىن تارتىپ كېلىشمەسلىكلەرنى ھەل قىلىشقىچە بولغان دائىملىق قانۇن مۇلازىمەتلىرىنىڭ سودا مۇھىتىنى جەلپ قىلارلىق قىلىدىغانلىقىنى ۋە بۇ تەجرىبىنىڭ ئۆز دۆلىتىگە يۆتكەشكە ئەرزىيدىغانلىقىنى ئىپادىلىدى.
ئايفلايتېك شىركىتى (شىنجاڭ شىركىتى) كۆرگەزمە زالىدا، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرى دىققەت قوزغىدى. كۆپ تىللىق ئاۋازلىق تەرجىمە ئۈسكۈنىلىرى، ئەقلىي ئىقتىدارلىق تەربىيە سىستېمىلىرى ۋە ساغلاملىق ئۈسكۈنىلىرى شەھەرلەرنىڭ ئۆزگىرىشىدە تېخنىكىنىڭ رولىنى نامايان قىلدى. تاجىكىستانلىق پارلامېنت ئەزاسى سولىزادا نايما، تېخنىكىنىڭ تىللار ۋە مەدەنىيەتلەر ئارىسىدا  سەمىمىي بىر كۆۋرۈك قۇرغانلىقىنى تەكىتلىدى.
ئۈرۈمچى ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق تەرەققىيات رايونىدىكى يۇقىرى تۆمۈر يول كوچىسى يېشىل ۋادى جەمئىيىتىنى زىيارەت قىلغان ھەيئەت، ئەنئەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىك كارخانىلىرى، خەتتاتلىق ئۆيلىرى ۋە خەلق ۋەكىللىرى ئالاقە نۇقتىلىرى قاتارلىق ساھەلەرنى كۆزدىن كەچۈردى. رۇسىيەدىن كەلگەن ماتېشىن، خەلقنىڭ مەسىلىلىرىنىڭ ئاڭلىنىپ، ھەل قىلىنىدىغان بۇ يەرلىك باشقۇرۇش مودېلىنىڭ كىچىك جەمئىيەتلەرنىڭ چوڭ تەسىرلەر پەيدا قىلالايدىغانلىقىنى كۆرسەتكەنلىكىنى بىلدۈردى.»
تۆۋەندە بۇ خەۋەردە تىلغا ئېلىنغان سۆزلەم ۋە ئۇقۇملارنى رېئاللىق ۋە ھەقىقەت نۇقتىسىدىن قىسقىچە تەھلىل قىلىمىز.
خەۋەردە، شەرقىي تۈركىستاندا «خەلق دېموكراتىيەسى» نىڭ پىشىپ يېتىلگەنلىكى، ھەر خىل مىللەت ۋە كەسىپ گۇرۇپپىلىرىنىڭ تەلەپلىرىنى ئەركىن ئىپادىلىيەلەيدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بىراق، خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ دوكلاتلىرى، مۇستەقىل ئۇيغۇر سوت مەھكىمىسى[2] ۋە X سۇپىسىدىكى ھەمبەھرىلەنمىلەر، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسىي ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلىرىنىڭ سىستېمىلىك ھالدا چەكلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. مەسىلەن، ئىنسان ھوقۇقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى[3] (HRW) ۋە خەلقئارالىق كەچۈرۈم تەشكىلاتى [4](Amnesty International)، جازا لاگېرلىرىدا مىليونلىغان ئۇيغۇرنىڭ تۇتۇلغانلىقى، بۇ يەردە ئىدېئولوگىيەلىك قايتا تەربىيە پىروگراممىلىرىغا مەجبۇرلانغانلىقى ۋە ئىپادە ئەركىنلىكىنىڭ جىددىي چەكلەنگەنلىكىنى دوكلات قىلماقتا؛ دوكلاتلاردا مەزكۇر لاگېرلاردا، شەخسلەرنىڭ سىياسىي قاراشلىرىنى ئىپادە قىلىش ئەركىنلىكى بولماستىن، خىتاي كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ ئىدېئولوگىيەسىگە ماسلىشىشقا مەجبۇرلانغانلىقى بىلدۈرۈلمەكتە.
خىتاي دۆلىتىنىڭ «خەلق دېموكراتىيەسى» تەبىرى، غەرب تىپىدىكى لىبېرال دېموكراتىيەدىن پەرقلىق ھالدا، بىر پارتىيە باشقۇرۇشى ئاستىدا مەركەزىي كونترول ۋە جەمئىيەت ماسلىشىشىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. بۇ مودېلدا دېموكراتىك قاتنىشىش، دۆلەت تەرىپىدىن بېكىتىلگەن رامكىلار بىلەن چەكلىنىپ، قارشى ۋە ئۆكتىچى ئاۋازلارغا يول قويۇلمايدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ھەقلىرى ۋە تەلەپلىرىنى ئەركىن ئىپادە قىلالايدىغانلىقى دەۋاسى، بۇ جەھەتتىن، دۆلەت كونتروللۇقى ۋە نازارىتى ئاستىدا شەكىللەندۈرۈلگەن قاتنىشىشنى ئىپادىلەيدۇ. بىراق، جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن، بۇ خىل قاتنىشىش، شەخسلەرنىڭ ئاپتونومىيەسى، ئەركىنلىكىنى ۋە كۆپ خىللىقىنى قوللىماستىن، دۆلەتنىڭ ھوقۇقىنى كۈچەيتىشكە خىزمەت قىلىدۇ. بۇ ۋەزىيەت يەنە، ھاكىممۇتلەق ھاكىمىيەتنىڭ دېموكراتىك سۆزلەمنى تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشىنىڭ بىر مىسالىدۇر. خەۋەردە «دېموكراتىيە» نىڭ تەكىتلىنىشى، خىتاينىڭ خەلقئارالىق ئوبرازىنى كۈچەيتىش ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىشنى نىشان قىلغان ئسىتراتېگىيەلىك بىر سۆزلەمدۇر، خالاس.
2- ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت رىشىتىسى