خەلقئارادا تارىخىي قارار: ۋولكسۋېيگېن(Volkswagen) شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىشى ۋە ئۇنىڭ كەڭ دائىرىلىك تەسىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئاشكارىلانغاندىن كېيىن، چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى كەڭ كۆلەملىك ھەرىكەتلەرنى باشلىدى. بولۇپمۇ 2018-يىلىدىن كېيىن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر دىئاسپورا جامائىتى بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىپ، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى تارتىشقا باشلىدى.
«شەرقىي تۈركىستان ياشلار قۇرۇلتىيى» قاتارلىق ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ باش ئىشتابى ئالدىدا كەڭ كۆلەملىك نامايىشلارنى ئۇيۇشتۇردى. ئۇلار شىركەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى پائالىيەتلىرىنى توختىتىشنى تەلەپ قىلىپ، شىركەتنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى پاش قىلدى. نامايىشچىلار شىركەتنىڭ ئالدىدا كۈنلەپ تۇرۇپ، مېدىيالارنىڭ دىققىتىنى تارتتى.
سوتسىيال تاراتقۇلاردا #StopVWinXinjiang ھەشتېگى ئارقىلىق دۇنيا خەلقىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى. Twitter سۇپىسىدا بۇ ھەشتەگ مىليونلىغان قېتىم ئىشلىتىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازى دۇنياغا ئاڭلاندى. پائالىيەتچىلەر شىركەتنىڭ ھەر بىر سوتسىيال مېدىيا پوستىغا مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى تىلغا ئېلىپ، شىركەتنىڭ ئىناۋىتىگە بېسىم پەيدا قىلدى.
خەلقئارالىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى قانۇنىي يوللار ئارقىلىقمۇ كۈرەش قىلدى. ئۇلار ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى ئادۋوكاتلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، شىركەتكە قارشى قانۇنىي دەۋالارنى قوزغىدى. بۇ دەۋالار مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى سوت زالىغا ئېلىپ كىرىپ، خەلقئارالىق قانۇن دائىرىسىدە ھەل قىلىشقا ئۇرۇندى.
ئۇيغۇر ياشلىرى تېخنولوگىيە ۋە سوتسىيال مېدىيانى ئۈنۈملۈك قوللىنىپ، ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى پائالىيەتلىرىنى پاش قىلىدىغان ھۆججەتلىك فىلىملەر ۋە قىسقا ۋىدىئولارنى ئىشلەپ، ئۇلارنى تارقاتتى. بۇ ۋىدىئولار مىليونلىغان قېتىم كۆرۈلۈپ، كىشىلەرنىڭ مەسىلىنى چۈشىنىشىگە ياردەم قىلدى.
ئۇيغۇرۋە چەتئەل زىيالىيلىرى، مۇتەخەسسىسلەر ۋە تەتقىقاتچىلار خەلقئارالىق ئاكادېمىك دائىرىلەردە پائال رول ئوينىدى. ئۇلار ئىلمىي ماقالىلەر، كىتابلار ۋە دوكلاتلار ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى ئىلمىي ئۇسۇلدا تەتقىق قىلىپ، دەلىل-ئىسپاتلارنى توپلىدى.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇيغۇر جامائىتى خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىش ھەرىكىتىنى قانات يايدۇردى. بۇ بايقۇت ھەرىكىتى نەتىجىسىدە، شىركەتنىڭ مەھسۇلاتلىرىنىڭ سېتىلىشىغا تەسىر يېتىپ، شىركەت ئىقتىسادىي بېسىمغا ئۇچرىدى. بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى جارى قىلدۇرۇپ، ئۆز ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىنىڭ مۇھىم بىر ئۇسۇلى بولۇپ قالدى.
بۇ كۈرەشلەر نەتىجىسىدە، ئاخىرى ۋولكسۋېيگېن شىركىتى شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارىنى ئالدى. بۇ غەلىبە ئۇيغۇرلارنىڭ بىرلىكتە كۈرەش قىلىشى، ئۈزلۈكسىز تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ قوللىشىنىڭ نەتىجىسى بولۇپ، كەلگۈسىدىكى ئوخشاش كۈرەشلەر ئۈچۈن مۇھىم بىر مۇۋەپپەقىيەت ئۆرنىكى بولۇپ قالدى.
خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسى
شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسى خەلقئارالىق جەمئىيەتتە كۈچلۈك ئىنكاسلارنى قوزغىدى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى 2020-يىلى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى توسۇش قانۇنى»نى (Uyghur Forced Labor Prevention Act) ماقۇللاپ، شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن مەھسۇلاتلارنى چەكلەشنى باشلىدى. بۇ قانۇن مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلاتلارنىڭ ئامېرىكا بازىرىغا كىرىشىنى چەكلەشتىكى تۇنجى سىستېمىلىق قانۇنىي ھۆججەت بولۇپ قالدى.
ياۋروپا ئىتتىپاقى بۇ مەسىلىگە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك مۇئامىلە قىلدى. 2021-يىلى «تەمىنلەش زەنجىرى مەسئۇلىيىتى قانۇنى»نى ماقۇللاپ، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ پۈتۈن تەمىنلەش زەنجىرىدا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى يۈز بەرمەسلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ قانۇن شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان شىركەتلەرگە قارىتىلغان ئېغىر جازا تەدبىرلىرىنى بەلگىلىدى.
خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى، جۈملىدىن Human Rights Watch, Amnesty International قاتارلىق تەشىكلاتلار ئارقا-ئارقىدىن بىر قاتار تەپسىلىي دوكلاتلارنى ئېلان قىلدى. بۇ دوكلاتلار شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى، قايسى شىركەتلەرنىڭ بۇنىڭغا چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ سىستېمىنىڭ يەرلىك خەلققە كەلتۈرگەن زىيانلىرىنى تەپسىلىي خاتىرىلەپ، پۈتۈن دۇنياغا ئاشكارىلىدى.
خەلقئارالىق مېدىيالار، بولۇپمۇ BBC, CNN, Reuters قاتارلىق نوپۇزلۇق ئاخبارات ئورگانلىرى بۇ مەسىلىنى ئۈزلۈكسىز خەۋەر قىلدى. ئۇلار مەخسۇس مۇخبىرلارنى ئەۋەتىپ تەكشۈرۈش خاتىرىلىرىنى ئېلان قىلدى، شىركەتلەرنىڭ رەھبەرلىرى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزدى ۋە مەسىلىنى خەلقئارالىق كۈنتەرتىپنىڭ ئالدىنقى قاتارىغا چىقاردى.
ئاكادېمىك ساھەدىمۇ بۇ مەسىلە كەڭ مۇھاكىمە قىلىندى. دۇنيانىڭ داڭلىق ئۇنىۋېرسىتېتلىرى ۋە تەتقىقات ئورگانلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسى ھەققىدە تەتقىقاتلار ئېلىپ باردى. ئۇلارنىڭ نەتىجىلىرى شىركەت مەسئۇلىيىتى، خەلقئارالىق سودا ۋە كىشىلىك ھوقۇق ساھەلىرىدە يېڭى مۇھاكىمىلەرنى قوزغىدى. ئاكادېمىكلارنىڭ بۇ تەتقىقاتلىرى ھۆكۈمەتلەرنىڭ قارار چىقىرىشىغا ئىلمىي ئاساس بولۇپ بەردى.
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ تارىخىي قارارى
2024-يىلى 27- نويابىردا ۋولكسۋېيگېن شىركىتى 10 يىللىق شەرقىي تۈركىستاندىكى مەۋجۇتلۇقىنى ئاخىرلاشتۇرۇش قارارىنى ئېلان قىلدى. شىركەت ئۆزىنىڭ رەسمىي بايانىدا، بۇ قارارنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەخلاقىي پىرىنسىپلار ئاساسىدا» چىقىرىلغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ تارىخىي قارار، خەلقئارالىق جەمئىيەتتە كەڭ دائىرىلىك ئىنكاس قوزغىدى ۋە شىركەت مەسئۇلىيىتى ھەققىدىكى مۇھاكىمىلەرنى يېڭى باسقۇچقا كۆتۈردى.