تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىل ھوقۇقىغا ئالاقىدار يەنە بىر نۇقتا، يول قويۇش مەركەزلىك ھوقۇقلار بىلەن قوللاش مەركەزلىك ھوقۇقلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرق بولۇپ، بۇ پەرق ئومۇمىي كىشىلىك ھوقۇق تېرمىنولوگىيەسىدە ئىشلىتىلگەن «سەلبىي ھوقۇق» ۋە «ئىجابىي ھوقۇق» پەرقىگە ئوخشايدۇ. كىشىلىك ھوقۇقتىكى سەلبىي ھوقۇق، دۆلەتنىڭ ئارىلاشماسلىقىنى، يەنى مۇداخىلە قىلماسلىقىنى بىلدۈرسە؛ ئىجابىي ھوقۇق، دەل ئەكسىچە بۇ ھوقۇقنىڭ ئەمەلىيلىشىشى ئۈچۈن دۆلەتنىڭ مۇداخىلە قىلىشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يول قويۇش مەركەزلىك ھوقۇق، كىشىلەرنى ھۆكۈمەتنىڭ تىل جەھەتتىن مۇداخىلە قىلىشىدىن مۇھاپىزەت قىلىدۇ. شەخسلەر، دۆلەتنىڭ ھەرقانداق بىر مۇداخىلىسىگە دۇچار بولماستىن، خالىغان بىر تىلنى ئۆيلىرىدە، خىزمەت ئورۇنلىرىدا، جەمئىيەتلىرىدە ۋە ئىجتىمائىي پائالىيەتلىرىدە ئىشلىتىش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. يول قويۇش مەركەزلىك تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى كېلىپ چىقىشى، لىبېرالىزمنىڭ «ئەڭ كىچىك دۆلەت» ۋە «ياخشى نىيەتلىك تاشلىۋېتىش» شوئارلىرىغا تايىنىدۇ. بۇ قاراش، كۆپلىگەن مەسىلىلەردىكىگە ئوخشاش تىل سىياسىتىدىمۇ «تەرتىپكە سالماسلىق» نى ئەڭ ياخشى چارە، دەپ قارايدۇ. مۇئەييەن بىر تىل چەتكە قېقىلمايدۇ ياكى تەشۋىق قىلىنمايدۇ ۋە قوللاپ – قۇۋۋەتلەنمەيدۇ؛ دۆلەت ئۇنىڭغا تەۋەلىكىدىكى بارلىق تىللارغا ئوخشاش مۇساپىدە تۇرۇپ مۇئامىلە قىلىدۇ.[77] دۆلەتنىڭ بىر تىل سىياسىتىنى يولغا قويماسلىقى ۋە شەخسلەرنىڭ ئۆزئارا ئىشلىتىدىغان تىللىرىغا مۇداخىلە قىلماسلىقى، دەپ چۈشىنىشكە بولىدىغان كەڭ قويۇۋېتىش مەركەزلىك تىل ھوقۇقى، كىلاسسىك كىشىلىك ھوقۇقتىكى سەلبىي ھوقۇققا ئوخشايدۇ. دې ۋارېننېسنىڭ قارىشىچە، ياخشى شەكىللەندۈرۈلگەن بىر كىشىلىك ھوقۇقى چۈشەنچىسى تىل ئاز سانلىقلىرىنىڭ كۆپلىگەن مۇھىم تەلەپلىرىنى قامدىيالايدۇ.[78] چۈنكى تىل ھوقۇقى، ئايرىمىچىلىق چەكلىمىسى ۋە پىكىر ئەركىنلىكىگە ئوخشاش كىشىلىك ھوقۇقلاردىن پەيدا بولغاندۇر. بىراق، ئارزۇزنىڭ قارىشىچە، ئايرىمىچىلىق چەكلىمىسى دېگەندەك پىكىرلەر ئەسلىدە يوشۇرۇن شەكىلدە تىل ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلماسلىقنىڭ بىر سەۋەبىدۇر.[79] تىل ھوقۇقىنى، ئومۇملاشتۇرۇپ ئازسانلىقلار ھوقۇقىنى كىلاسسىك كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئايرىمىچىلىق چەكلىمىسىگە ئوخشاش تەرەپلىرى بىلەن ئىزاھلاش؛ مەۋجۇت بولغان تەڭسىزلىكنىڭ داۋاملىشىشىنى مۇمكىنچىلىككە ئىگە قىلىدۇ. چۈنكى، دۆلەتلەر مەجبۇرىي ھالدا بىر ياكى بىر قانچە تىلغا پايدىلىق تىل سىياسىتى يۈرگۈزىدۇ. تىل ھوقۇقى بولسا، ئىجرا قىلىنىۋاتقان ناھەق تىل سىياسەتلىرىنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. كىلاسسىك لىبېرال نەزەرىيەنىڭ يول قويۇش مەركەزلىك پوزىتسىيەسى ۋە مۇداخىلە قىلماسلىق پىرىنسىپىنىڭ، دىنىي جەھەتتە بىر چارە بولۇش مۇمكىنچىلىكى بولسىمۇ، تىل مەسىلىسىگە چارە بولالمايدۇ. دۆلەت دىنلارغا قارىتا «بىتەرەپ» تۇرۇشى مۇمكىن، بىراق تىللارغا نىسبەتەن ئۇنداق قىلالمايدۇ.[80] دۆلەت بەزى خىزمەتلىرى (قانۇن چىقىرىش، ئىجرا قىلىش ۋە سوتلاش پائالىيەتلىرى) نى تىل ئارقىلىق ئورۇندايدىغان بولغاچقا، «مەجبۇرىي ھالدا» بىر ياكى بىر قانچە تىلنى تاللىشىغا توغرا كېلىدۇ. مەسىلەن، دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئىدارە – ئورگانلاردا ۋە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى مەكتەپلەردە دىنىي قەسەملەرنىڭ ئورنىغا سېكولار (بىتەرەپ) بىر قەسەمنى قويالىشى مۇمكىن. ئەمما، بۇنداق بىتەرەپ بىر «تىل» يوقتۇر. ناھايىتى ئاز بولسىمۇ، كۆپلىگەن دۆلەتلەر ئۆز ئىدارە – ئورگانلىرىدىكى خىزمەتچىلىرىدىن ئۈنۈملۈك ئالاقە ئورنىتىش ئۈچۈن بىر تىلدا (رەسمىي تىلدا) يېتەرلىك قابىلىيەتكە ئىگە بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. دېمەك، دۆلەتلەر قانۇنىي ياكى ئەمەلىي جەھەتتىن بىر ياكى بىر قانچە تىلغا يول قويۇشتىن يالتايمايدۇ.
قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىدىغان ھوقۇقلار، مۇئەييەن بىر تىلنىڭ دۆلەت ئىدارە – ئورگانلىرى تەرىپىدىن ئىشلىتىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ، شەخسلەرنىڭ مۇئەييەن بىر تىلنى مەھكىمىلەر، قانۇن چىقىرىش خىزمەتلىرى، دۆلەت ئىگىلىكىدىكى مەكتەپلەر ۋە باشقا دۆلەت خىزمەتلىرىدىكىگە ئوخشاش خەلققە ئوچۇق ھالەتتە ئىشلىتىشىنى تەقەززا قىلىدىغان ھوقۇقلاردۇر.[81] قوللاشقا نائىل ھوقۇقلاردا دۆلەتكە ئاكتىپ مەسئۇلىيەت چۈشىدۇ. تىل گۇرۇپپىسىنىڭ تىلىدىن كېرەكلىك پايدىنى ئالالىشى ئۈچۈن قوللىغۇچى / ئىجابىي ھەقلەرنى يارىتىپ بېرىش زۆرۈرىيەت شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. قوللاشقا ئېرىشكەن ھوقۇقلارنىڭ نىشانى، شارائىتى ناچار گۇرۇپپىلارنى ۋە ئۇلارنىڭ مەنسۇپلىرىنى ئەمەلىي جەھەتتىن باراۋەر قىلىشتۇر. ئەپۇچانلىق – يول قويۇش  مەركەزلىك تۈزۈم بىلەن قوللاش مەركەزلىك تۈزۈم ئارىسىدا تىل ھوقۇقىنىڭ بېرىلىشى ۋە مۇھاپىزەت قىلىنىشى جەھەتتە دەرىجە پەرقى بار. ئەپۇچان – كەڭ قورساق بولۇشنى ئاساس قىلغان بىر تۈزۈم، تىل ھوقۇقىغا تولۇق كاپالەتلىك قىلمايدۇ؛ قوللاش مەركەزلىك بىر تۈزۈم تىل ھوقۇقىنىڭ بىخەتەرلىكىنى تولۇق كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
قوللاش مەركەزلىك تىل ھوقۇقى تەبىئىي ھالدا دۆلەت تەۋەلىكىدىكى تىللارنىڭ ئاممىۋىي ئورۇنلاردا ئىشلىتىلىشىنى، باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئورگان ياكى رەسمىي كۆپ تىللىق تۈزۈمنى ئېلىپ كېلىدۇ. بىر دۆلەت تەۋەلىكىدىكى بىردىن ئارتۇق تىلنى رەسمىي تىل، دەپ قوبۇل قىلغىنىدا، يەنى رەسمىي كۆپ تىللىق بولۇشنى تاللىغىنىدا، ھەر خىل تاللاش ۋە پەرقلىق مەسىلىلەرگە دۇچ كېلىدۇ. ماقۇللۇقتىن ئۆتكەن بارلىق تىللار (ئاز سانلىق ۋە كۆپ سانلىق تىللىرى) نىڭ تولۇق مەنىدە باراۋەر سالاھىيەتكە ئىگە بولۇپ – بولمايدىغانلىقى ياكى بارلىق رايونلاردا ۋە دۆلەت ئىدارە – ئورگانلىرىدا ئىناۋەتلىك بولۇپ – بولمايدىغانلىقى دېگەندەك بىر قاتار مەسىلە (لەر) كۆپ رەسمىي تىللىق تۈزۈمنىڭ  پەرقلىق شەكىللىرىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ.