مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلەن: ئىسپانىيەدە ياشاپ ئۆتكەن ئىبىن زۇھر (1091-1162) تېبابەتكە  «ئىلمىي تەپەككۇر پىرىنسىپلىرى» نى ئېلىپ كىردى. ئۇ مۇنداق مۇھىم مەسىلىنى بايقىغان:  «ئىنسان بەدىنى ئۆزىنى ئۆزى ساقايتىشقا قادىردۇر». (ئىممۇنىتېت ئۇقۇمى) نەپەس يوللىرى ئوپېراتسىيەسى ھەققىدە ماقالىلەر يازغان. كېسەلگە قان تومۇرى ياكى باشقا سۈنئىي يوللاردىن ئوزۇقلاندۇرۇش مۇمكىنچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئاشقازاندىكى ياكى بەدەننىڭ مەلۇم ئەزاسىدىكى راكنىڭ باشقا ئەزاغا يۆتكىلىش ئېھتىماللىقىنىمۇ تىلغا ئالغان.
تېبابەت ئىسلام جۇغراپىيەسى ئىچىدە باشقا تەبىئىي پەنلەرگە سېلىشتۇرغاندا، ئەڭ تەرەققىي قىلغان بىر پەن ھېسابلىنىدۇ.  بۇ تۇپراق ئىچىدىكى باغداد ، ئەندەلۇس (ھازىرقى ئىسپانىيە )، تۈركىستان، ۋە ئانادولۇ (ئاناتولىيە) دا ھازىرقى زامان مەنىسىدىكى زامانىۋى دوختۇرخانىلار قۇرۇلغان. ئامېرىكىنىڭ مەشھۇر مەدەنىيەت تارىخچىسى ۋىل ديۇرانتنىڭ زور ھەجىملىك ئەسىرى  «دۇنيا مەدەنىيەت تارىخى “ دا مۇنداق دەيدۇ:  «تارىختىكى تۇنجى ئامبۇلاتورىيە ۋە دورىخانىلارنى مۇسۇلمانلار قۇرغان. ئوتتۇرا ئەسىردىكى تۇنجى دورىگەرلىك مەكتىپىنى ئۇلار قۇردى. دورىگەرلىككە ئالاقىدار كاتتا ئەسەرلەرنى يازدى. ئۇ دەۋردە ئىسلام ئالىمىدە ئوتتۇز تۆت دوختۇرخانا قۇرۇلغان. ھەتتا نېرۋا كېسەللىرى ئۈچۈن ناھايىتى ئىنسانچىل داۋالاش ئۇسۇللىرى تەتبىقلىناتتى. 931-يىلى باغداتتا 860 ھەكىم بار ئىدى، ھەر بىر دوختۇرخانىدا بىر باش ھەكىم بولاتتى. ھەر سەھەر بىمارلارنى بىر-بىرلەپ يوقلاپ ھال ئەھۋاللىشاتتى. باش ھەكىمنىڭ شاگىرت ھەكىم، ياردەمچى، كېسەل باققۇچىلار (ھازىرقى مەنىدىكى سېسترا ) ھەمراھ بولاتتى. باش ھەكىملەر بوش ۋاقىتلىرىدا تەتقىقات، ئىزدىنىش بىلەن شۇغۇللىناتتى. ئىلىمىي يىغىنلار بولاتتى. كېسەللەر تامامەن ھەقسىز داۋالىناتتى..»
تۆۋەندە بىز بىر قانچە ئەڭ ۋەكىللىك تېبابەت ئالىمىنى قىسقىچە تونۇشتۇرىمىز.
بۇ زات ئەبۇ بەكرى رازى دېگەن نام بىلەن مەشھۇردۇر. ئۇ بەلكىم ئىسلام تارىخىدىكى ئەڭ دەسلەپكى كىلىنىك ھەكىمدۇر. 865-يىلى ئىراننىڭ رەي (ھازىرقى تېھران) شەھرىدە دۇنياغا كەلگەن ۋە ئۆمرىنىڭ يېرىمىنى شۇ يەردە ئۆتكۈزگەن. رازى ئوتتۇرىغا قويغان تېبابەتكە ئالاقىدار بىلىم-مەلۇماتلارنى تەپسىلاتى بىلەن تونۇشتۇرۇشقا مەزكۇر ماقالە يار بەرمەيدۇ. رازى يەنە ئىسلام تارىخىدىكى ئەڭ مەشھۇر پەيلاسوپلار قاتارىدىن ئورۇن ئالغاندۇر. ئۇ تېبابەتنى ئەلى ئىبنى رەبباندىن ئۆگەنگەن دېيىلىدۇ. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى ھەققىدە ئىزدەنگەن بىيرۇنى رازىنىڭ 184 پارچە ئەسىرىنىڭ بارلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. ئەمما ئۇنىڭ بىزگە ئۇلىشالىغان ئەسەرلىرى كۆپ ئەمەس.  «ئەلھاۋى» ئۇنىڭ تېبابەت ساھەسىدىكى يېتۈك ئەسىرىدۇر شۇنداقلا بۇ ئەسەر ئىسلام تېبابىتىدىكى ئەڭ زور ھەجىملىك ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. رازى ئەسلىدە ئاۋۋال رەي شەھرىدە كېيىن باغدادتىكى چوڭ دوختۇرخانىدا ئەمەلىي كېسەل داۋالىغان. بولۇپمۇ باغدادتىكى ئەڭ چوڭ دوختۇرخانىنىڭ باشلىقى بولغان. شۇڭلاشقا ئۇنىڭ بۇ ۋەكىللىك ئەسىرى ئۆزىنىڭ داۋالاش تەجرىبىلىرى ۋە كېسەللەرنى بىۋاسىتە كۆزىتىشلىرىنى بىرىكتۈرۈپ يېزىلغاندۇر.  يەنى ئۇ نوقۇل بىر تېبابەت كىتابىلا يازغان ئەمەس، بەلكى ئەمەلىي كېسەل داۋالىغان بىر دوختۇردۇر.
مۇسۇلمان ئالىملىرى ئىچىدە ئىبىن سىنا ئۇيغۇرلارغا ئەڭ تونۇشلۇق ئىسىملاردىن بىرىدۇر. ئىبىن سىنا بەلكىم ئىنسانلار تارىخى شاھىت بولغان ئەڭ زېرەك، ئەڭ ئۈنۈمدار، ھوسۇلدار ئىنسانلارنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن. مەنبەلەردە كۆرسىتىلىشىچە ئۇ ئون يېشىدىلا قۇرئاننى يادلاپ بولغان، ئون ئالتە يېشىغىچە ئاساسەن دېگۈدەك شۇ دەۋردىكى بارلىق ئىلىم تارماقلىرىغا مۇپەسسەل ئىگىلىگەن . ئۇ 980-يىلىدىن 1037-يىلغىچە بولغان قىسقىغىنا 57 يىللىق ئۆمرىدە ئۇزۇن-قىسقا بولۇپ جەمى 250 پارچە كىتاب يازغان. ھەتتا ئۇنىڭ بەزى كىتابلىرىنى ئات ئۈستىدە كېتىۋېتىپ يازغانلىقىمۇ رىۋايەت قىلىنىدۇ.
شۈبھىسىزكى، ئۇنىڭ تېبابەتكە ئائىت ئەڭ مەشھۇر ئەسىرى ھەممىمىزگە تونۇشلۇق  «ئەلقانۇن فىت تىب» (تېبابەت قانۇنلىرى) دۇر. غەربتە ئاۋېيسېنا نامى بىلەن تونۇلغان ئىبىن سىنانىڭ مەزكۇر بۈيۈك ئەسەر ئوتتۇرا ئەسىر ياۋروپاسىدا يۈز يىللارچە دەرسلىك قىلىنغان ۋە كۆپ نەشر قىلىنغان تېبابەت كىتابىدۇر. ئۇنىڭ بۇ ئەسىرىنى ئىسلام تېبابىتىنىڭ چوققىسى دېيىشكە بولىدۇ. ئىبىن سىنا نوقۇل بەدەن كېسەللىكلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى روھىي كېسەللىكلەرگىمۇ دىققىتىنى قاراتقان، ئۇ خامۇشلۇق كېسىلىگە ناھايىتى ئەتراپلىق ئېنىقلىما بەرگەن. (مەزكۇر ئەسەر ئۇيغۇرچە نەشر قىلىنغان).
سەييىد ھۈسەيىن نەسر مۇنداق دەيدۇ:  «مۇسۇلمانلار ئاسترونومىيەدە ئىران، ھىندى مەنبەلىك بىلىملەرگە تايىنىش بىلەن بىرگە، يۇنان ئاسترونومى پتولېمىيغىمۇ ياخشى ۋارىسلىق قىلغان، ئەنئەنىسىنى داۋاملاشتۇرغان ئىدى. ئوتتۇرا ئەسىردە ئىسلام ئاسترونومىيەسى ئۆزىنىڭ تارىختىكى ئەڭ پارلاق دەۋرىنى ياراتتى».