بىز ئېڭى ۋە تىل (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۇنبارنىڭ بۇ پەرىزىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئىشلەتكەن بىر گرافىك بار. پرىماتلارنىڭ مېڭە ھەجمى بىلەن ئۇلارنىڭ گۇرۇپپىلىرىنىڭ، دوستلۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ سانىنى سېلىشتۇرىدۇ ۋە ھەر بىرىنىڭ گرافىكنىڭ دەل تېپىلىشى كېرەك بولغان يېرىگە چۈشكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. قانچە كۆپ مېڭە، شۇنچە كۆپ دوست… بۇ گرافىكتا ئىنساننىڭ مەنسۇپ بولالايدىغان ئەڭ چوڭ گۇرۇپپىسى 150 كىشىلىكتۇر. دۇنبارنىڭ مېڭە-دوستلار سانى گرافىكىنى سىزىشتىن بۇرۇن تاپقان بايقىشى بىلەن مەشھۇر بولغان« سېھرىيلىك دۇنبار سانى» – خالىسىڭىز «دۇنبار چېكى» دېسىڭىزمۇ بولىدۇ- 150 رەقىمى ئىدى.
بۇ چەكنى بۆسۈپ تېخىمۇ چوڭ گۇرۇپپىلارغا يېتىش ئۈچۈن ئەدەبىيات كېرەك. ئورتاق بايانلار[9] ۋە تەسەۋۋۇردىكى جامائەتلەر[10] ئۇقۇملىرى بۇ يەردە ئەھمىيەتكە ئېرىشىدۇ. پوست-مودېرنلارنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، ئىنساننى پرىماتلاردىن يىلتىزلىق پەرقلەندۈرىدىغان نەرسە دەل باياندۇر. جان-فرانسوئىس لىئوتاردنىڭ[11] «چوڭ بايانلار»[12]ئۇقۇمىمۇ بۇ يەردە تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدۇ. بايان بولمىسا ئىنسان بولمايتتى ياكى ناھايىتى ئىپتىدائىي مەخلۇق ھالىتىدە ھاياتىنى داۋاملاشتۇراتتى. چۆچەكلەر، مەسەللەر، ئەپسانىلەر، داستانلار، ھېكايىلەر تارىخ قاتارلىقلارنىڭ تەرەققىي قىلىشىنى ۋۇجۇدقا  چىقارغان ، ئەدەبىياتنى پەيدا
قىلغانمۇ دەل تىلدۇر! ۋالتېر ئونگنىڭ[13] «ئىككىنچى ئېغىزچە مەدەنىيەت»[14] ئۇقۇمى، بۈگۈنكى رەقەملىك دۇنيادىمۇ بۇ بايانلارنىڭ قانداق ئىجتىمائىي كىملىكنى شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ.
بىر ئەسكەرتمە قىلىپ ئۆتەي: سوتسىئولوگىيەدىكى مىللەت نەزەرىيەلىرىدە ئېرنېست گېللنېرنىڭ[15] «ئورتاق يۇقىرى مەدەنىيەت»، ئانتونى سمىتنىڭ[16] «ئېتنىك سېمۋولىزم»[17]، بېنېدىكت ئاندېرسوننىڭ[18] «مەتبۇئات كاپىتالىزمى» ۋە «خىيالىي جامائەتلەر»[19]دېگەن ئۇقۇملىرى دۇنبارنىڭ «ئەدەبىيات»ى بىلەن بىرلىشىدۇ.
بىزنى بىز قىلغان: كىملىكنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشى
ئىنسانغا كىملىكىنى بەرگۈچىمۇ ئۇ مەنسۇپ بولغان جەمئىيەتتۇر. دۇنبارنىڭ ۋە يۇقىرىدا ناملىرى تىلغا ئېلىنغان سوتسىئولوگلارنىڭ، ئۆتمۈشتىن كەلگۈسىگە سوزۇلغان «دوستلۇق» رىشتىلىرىدۇر. پېتېر بېرگېر ۋە توماس لۇكماننىڭ «رېئاللىقنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشى»[20]دېگەن ئۇقۇمىمۇ بۇ نۇقتىدا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. كىملىك، شەخسىي بىر ھادىسە ئەمەس، بەلكى ئىجتىمائىي ئالاقىلەر بىلەن شەكىللىنىدىغان بىر جەرياندۇر.
« مەۋجۇتلۇقنىڭ چىدىغۇسىز يېنىكلىكى »ناملىق ئەسىرى بىلەن مەشھۇر بولغان ۋە 2023-يىلىدا ۋاپات بولغان مىلان كۇندېرا[21]  «كىملىك» ناملىق ئەسىرىدە دوستلۇقنىڭ ئىنساننى ئىنسان قىلغان ئەڭ قىممەتلىك قەدىرىيەتلەردىن ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ مۇنداق دەيدۇ: ئىنساننىڭ خاتىرىسىنىڭ نورمال ئىشلىشى ئۈچۈن دوستلۇق زۆرۈردۇر. ئۆتمۈشىمىزنى ئەسلەش، ئۇنى ھەر دائىم يېنىمىزدا ئېلىپ يۈرۈش، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، بىزنىڭ مەنلىكىمىزنىڭ پۈتۈنلۈكىنى ساقلاپ قالالىشىمىزنىڭ زۆرۈر شەرتىدۇر. مەنلىكنىڭ پۈرۈشۈپ كىچىكلىشىپ كەتمەسلىكى، ھەجمىنى ساقلاپ قالالىشى ئۈچۈن، خاتىرىلەرنىڭ چىمەنزارلىقتىكى گۈللەرگە ئوخشاش سۇغۇرۇلۇشى، بۇ سۇغۇرۇشنىڭمۇ ئۆتمۈشنىڭ گۇۋاھچىلىرى، يەنى دوستلار بىلەن مۇنتىزىم ئالاقىدە بولۇش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشى كېرەك. دوستلار بىزنىڭ ئەينىكىمىزدۇر، خاتىرىمىزدۇر. بىز ئۇلاردىن پەقەت پات-پات ئەينەكنى پارقىرىتىپ قويۇشنى ئۆتۈنىمىز، شۇنداق قىلىپ بىز ئۇ ئەينەكتە ئۆزىمىزنى كۆرەلەيمىز.» (45-46 بەتلەر)
مورىس ھالبۋاكسنىڭ[22] « كوللېكتىپ خاتىرە»[23]ئۇقۇمىمۇ بۇ يەردە رول ئوينايدۇ. كىملىكىمىزنىڭ شەكىللىنىشى ۋە داۋاملىشىشى پەقەت شەخسىي ئەمەس، بەلكى كوللېكتىپ خاتىرە جەريانىدۇر. ئەمىنە گۈرسوي ناسكالىنىڭ[24] ئىبارىسى بويىچە «خاتىرە ماكانلىرى»، ئىجتىمائىي كىملىكنىڭ توشۇغۇچىلىرى ۋە داۋام قىلدۇرغۇچىلىرىدۇر.
رەقەملىك دەۋردە «بىز» تۇيغۇسى
بۈگۈنكى كۈندە تېخنولوگىيە ۋە رەقەملىشىش بىلەن بىرگە «بىز» تۇيغۇسىنىڭ قانداق ئۆزگەرگەنلىكىمۇ تەتقىق قىلىشقا ئەرزىيدىغان بىر تېمىدۇر. مانۇئېل كاستېلسنىڭ[25] «تور جەمئىيىتى» [26]ئۇقۇمى، بۈگۈنكى رەقەملىك مۇھىتلاردا ئىجتىمائىي كىملىكلەرنىڭ قانداق شەكىللەنگەنلىكىنى ئىزاھلاپ بېرەلەيدۇ. مەۋھۇم جامائەتلەر[27] ۋە دىجىتال قەبىلىلەر[28] دۇنبارنىڭ 150 رەقەملىك كىشىلىك چېكىنى بۆسۈپ ئۆتىشىمىزگە ئىمكانىيەت يارىتىدۇ.  سۈزگۈچ شارچىسى[29]  ئۇقۇمى بولسا يېڭى بىر «بىز»تۇيغۇسىنىڭ چېگرالىرىنى ۋە خەتەرلىك تەرەپلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.  زىگمۇنت باۋمەننىڭ «ئېقىشچان زامانىۋىلىق»[30]ئۇقۇمى بولسا، ھازىرقى زاماندا كىملىك ۋە تەۋەلىك تۇيغۇسىنىڭ بارغانسېرى ئۆتكۈنچى ۋە ئېقىشچان ھالەتكە كېلىپ قېلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.  روبېرت پۇتنامنىڭ[31] «يالغۇز كىشىلىك بوۋلىڭ»[32] ناملىق كىتابىدا ئىجتىمائىي كاپىتالنىڭ[33] يوقاپ كېتىشى ۋە ئىندىۋېدۇئاللىشىش جەريانى قاتارلىقلار «بىز»تۇيغۇسى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ كۈچلۈك قىيىنچىلىق ۋە توسالغۇلاردۇر. [34]