لەنەتلەنگەن بايلىق: شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېنېرگىيە پارادوكىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
كىرىش: «كۆز قاماشتۇرغۇچى» سانلارنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقەت
-2026يىلى 1-ئاينىڭ 17-كۈنى، خىتاينىڭ رەسمىي ئاگېنتلىقى «تەڭرىتاغ تورى»  مۇنداق بىر خەۋەرنى ئېلان قىلدى: «سانلاردىكى يېڭى ئۆزگىرىشلەر» : ئۇدا ئالتە يىل 100 مىلياردلىق ئۆتكەلنى بۆسۈپ ئۆتتى: شىنجاڭنىڭ 2025-يىلى سىرتقا ئەۋەتكەن ئېلېكتىر مىقدارى 1400 مىليارد كىلوۋات-سائەتتىن ئېشىپ كەتتى.
-2025يىلى شىنجاڭنىڭ  سىرتقا ئەۋەتكەن ئېلېكتىر مىقدارى 1412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەتكە يېتىپ، بىر يىل ئىلگىرىكىدىن %11.5 ئاشتى. بۇ ئارقىلىق 1400 مىليارد كىلوۋات-سائەتلىك چەكتىن ئېشىپ، ئۇدا ئالتە يىل سىرتقا ئەۋەتىلگەن ئېلېكتىر مىقدارىنىڭ 100 مىلياردتىن ئېشىشى كاپالەتلەندۈرۈلدۈردى. بۇ كۆزنى قاماشتۇرغۇچى سانلارنىڭ ئارقىسىدا، شىنجاڭنىڭ ئېنېرگىيە تەمىناتىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە يەتكۈزۈش يوللىرىنى ئەلالاشتۇرۇش  توغرىسىدىكى ئۈزلۈكسىز تىرىشچانلىقلىرى  ياتىدۇ. بۇ «سانلار ئارقىلىق يېڭى ئۆزگىرىشلەر» (数字的“新”变化) سىزگە بۇنىڭ ئىچكى ماھىيىتىنى بايقاشقا ياردەم بېرىدۇ. [1]
بۇ خەۋەر، خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىدا «مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسى» سۈپىتىدە تەقدىم قىلىنماقتا. 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەتلىك ئېلېكتىر يۆتكەش، ئىقتىسادىي ئېشىش، تېخنىكىلىق تەرەققىيات ۋە مىللىي يۇغۇرۇلۇشنىڭ ئىسپاتى سۈپىتىدە داغدۇغا قىلىنماقتا. خەۋەردە ئىشلىتىلگەن «كۆزنى قاماشتۇرغۇچى سانلار»، «ئۈزلۈكسىز تىرىشچانلىقلار»  ۋە «ئەلالاشتۇرۇش» دېگەندەك ئىبارىلەر، بۇ تەرەققىياتنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن ئىجابىي ئىكەنلىكى تۇيغۇسىنى پەيدا قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. ئالتە يىل ئۇدا 100 مىليارد كىلوۋات-سائەتتىن ئارتۇق ئېلېكتىر يۆتكەش، مۇقىملىق ۋە مۇۋەپپەقىيەتنىڭ كۆرسەتكۈچى سۈپىتىدە تەقدىم قىلىنماقتا.
لېكىن بۇ سانلارنىڭ ئارقىسىدا تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە ئادەمنى بىئارام قىلىدىغان بىر ھەقىقەت ياتىدۇ. 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەت ھەقىقەتەن نېمىنى ئىپادىلەيدۇ؟ ھەر خىل مەنبەلەردە ئوخشىمىغان سانلار بولسىمۇ، تەخمىنەن 26 مىليون نوپۇسلۇق بىر رايوننىڭ ئىشلەپچىقارغان ئېلېكتىرىنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ (%80 تىن كۆپرەكى) رايون سىرتىغا يۆتكىلىشى يەرلىك خەلق ئۈچۈن نېمىنى بىلدۈرىدۇ؟ «ئېنېرگىيە تەمىناتىغا كاپالەتلىك قىلىش» دېگەن سۆز كىمنىڭ ئېنېرگىيە تەمىناتىنى كۆرسىتىدۇ؟ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭمۇ، ياكى خىتاينىڭ باي شەرق ئۆلكىلىرىنىڭمۇ؟ ئەڭ مۇھىمى، بۇ «ئەلالاشتۇرۇلغان يەتكۈزۈش يوللىرى» كىملەر ئۈچۈن ئەلالاشتۇرۇلغان؟
بۇ سوئاللار بىزنى بايلىقى مول رايونلارنىڭ باشتىن كەچۈرىدىغان ئەڭ چوڭ پارادوكىسلىرىنىڭ بىرىگە يېتەكلەيدۇ: نېمىشقا بەزى رايونلار غايەت زور تەبىئىي بايلىققا ئىگە بولسىمۇ، يەنىلا نامرات، بېقىندى ۋە چەتكە قېقىلغان ھالەتتە قالىدۇ؟ نېمىشقا ئېنېرگىيە بايلىقى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ئورنىغا ئىجتىمائىي زىددىيەت، ئىقتىسادىي كۆپ خىللىق ئورنىغا مونوپول ئىقتىساد ۋە يەرلىك ئاپتونومىيە ئورنىغا مەركىزىي كونتروللۇق ئېلىپ كېلىدۇ؟ بۇ پارادوكىسنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئىلمىي ئەدەبىياتتىكى (بۇ يەردىكى ئەدەبىيات بىز چۈشىنىدىغان ئەدەبىيات – سەنئەت مەنىسىدىكى ئەدەبىيات ئەمەس، بەلكى مەلۇم ئىلىم ساھەسىدە يېزىلغان تەتقىقات ئەسەرلىرىنىڭ ھەممىسىنى ئومۇملاشتۇرۇپ ئىپادىلىگەن بىر كەلىمە، تۈركچە ۋە ئىنگىلىزچىدىمۇ ئەدەبىيات كەلىمىسى مۇشۇنداق مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ- تەھرىردىن) «بايلىق  لەنىتى» ياكى «موللۇق پارادوكىسى» دەپ ئاتالغان نەزەرىيەۋى رامكىغا نەزەر سېلىشىمىز كېرەك.
بۇ ماقالىدە، شەرقىي تۈركىستاندىن يۆتكەلگەن 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەت ئېلېكتىر بايلىق لەنىتى نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن تەنقىدىي تەھلىل قىلىنىدۇ. مەقسەت، رەسمىي سۆزلەملەر ۋە سىياسەتلەرنىڭ «مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسى» سۈپىتىدە تەقدىم قىلغان بۇ سانلارنىڭ ئەسلىدە سىياسىي كونتروللۇق، ئىقتىسادىي ئېكىسپىلاتاتسىيە، ئىجتىمائىي پارچىلىنىش ۋە قۇرۇلمىلىق يىمىرىلىشنىڭ سانلىق كۆرسەتكۈچلىرى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتۇر. بىزنىڭ ئانالىزىمىز ئۈچ ئاساسلىق سوئالغا جاۋاب ئىزدەيدۇ:
بىرىنچىدىن، بۇ سانلار سىياسىي جەھەتتىن نېمىنى بىلدۈرىدۇ؟ ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىش ۋە يۆتكەشنى كونترول قىلىش، مەركىزىي ھۆكۈمەت بىلەن يەرلىك ئاپتونومىيە ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ مۇناسىۋەتلىرىنى قانداق شەكىللەندۈرىدۇ؟
ئىككىنچىدىن، ئىقتىسادىي جەھەتتىن نېمىلەرنى ئىپادىلەيدۇ؟ ئېنېرگىيە ساھەسىگە بۇ دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىش، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىقتىسادىي كۆپ خىللىشىش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرەققىيات يوشۇرۇن كۈچىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟
ئۈچىنچىدىن، ئىجتىمائىي نەتىجىلىرى نېمىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؟ يەرلىك خەلقنىڭ ئۆز زېمىنىنىڭ ئېنېرگىيە بايلىقىدىن مەھرۇم قېلىشى، ئىجتىمائىي ماسلىشىش، باراۋەرلىك ۋە مۇھىت ئادالىتى جەھەتتىن قانداق نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ؟
بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىش جەريانىدا، پەقەت شەرقىي تۈركىستانغا خاس بىر ئەھۋال ئانالىزى قىلىپلا قالمايمىز. ئەكسىچە، بايلىق لەنىتى نەزەرىيەسىنىڭ ئومۇمىي مېخانىزملىرىنى ئىشلىتىپ، بۇ ئەھۋالنى دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان رايونلىرىدىكى ئوخشاش مىساللار (نورۋېگىيەنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بايلىق  باشقۇرۇشىدىن نىگېرىيەنىڭ نىگېر دەرياسى دېلتىسىدىكى مەغلۇبىيىتىگە قەدەر) بىلەن سېلىشتۇرما نۇقتىدىن تەقدىم قىلىمىز. شۇنداق قىلىپ، 1,412.99 مىليارد كىلوۋات-سائەتنىڭ پەقەت تېخنىكىلىق ستاتىستىكا بولۇپلا قالماي، بەلكى سىياسىي ئىقتىساد، ئىجتىمائىي ئادالەت ۋە قۇرۇلمىلىق سۈپەتنىڭ بىر كۆرسەتكۈچى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىمىز.
خىتاينىڭ رەسمىي تاراتقۇلىرى بۇ سانلارنى «كۆزنى قاماشتۇرغۇچى» دەپ قارىشى مۇمكىن، لېكىن بايلىق لەنىتى نەزەرىيەسى بىزگە بۇلارنىڭ ئەسلىدە «لەنەتلەنگەن بايلىق» ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
نەزەرىيەۋى رامكا: بايلىق لەنىتى نەزەرىيەسى