شەرقىي تۈركىستان ياشلىرىغا مۇراجىئەت (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

• 1960 – يىلى ھىندىستاندا ئۇيۇشتۇرۇلغان ئاسىيا -ئافرىقا يىغىنىغا قاتناشقان مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ۋە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن، بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئاينى يىل ھىندىستانغا قېچىپ چىققان دالاي لاما بىلە ئۇچرىشىپ، ئۇنىڭ بىلەن ئۇزۇن سۆھبەتلەر ئېلىپ بارىدۇ ۋە كېلەچەكتە يېقىن ھەمكارلىق قىلىش توغرىسىدا قارار ئېلىنغان بولسىمۇ، ئۇ يىللاردىكى سىياسىي ۋەزىيەت بۇنىڭغا يار بەرمەيدۇ، ئەمما بۇ ھەمكارلىق 1984 – يىلىدىن ئېتىبارەن ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ.
• 1965 – يىلى ئۇلۇغ لىدىرىمىز مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا’نىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن شەرقىي تۈركىستان مۇھاجىرلار تەشكىلاتىنىڭ رەئىسلىكىگە، شەرقىي تۈركىستانلىق قازاق چوڭلىرىمىزدىن ئوسمان ھاجىم تاشدان ئورۇنباسارلىققا سايلىنىدۇ. بىر ئۆمۈر قوش-كېزەك بولۇپ مۇجادەلە قىلغان مۇھەممەد ئەمىن بۇغرانىڭ ۋاپات خەۋىرىنى ئاڭلىغان ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن يۈرەك كېسىلى (يۈرەك سانجىقى) بولۇپ ئۈچ ئاي كېسەلخانىدا يېتىپ قالىدۇ.
• ئەمما، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن «شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئالدىدىكى ۋىجدانى قەرزىنى ئادا قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇش كېرەك » دەپ يۇرتداشلارىنىڭ دۇئا، ماددىي ۋە مەنىۋى يار يۆلەكلىرى بىلەن پائالىيىتىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستان، مىسىر، ئىراق، ئىيوردانىيە، لىۋان ئوخشاش يەنە بىر مۇنچە ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىنى قايتىدىن ئايلىنىپ چىقىدۇ. شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى ئاڭلىتىش مەقسىتىدە ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىگە قىلغان بۇ زىيارەتلەرنىڭ بىر نەتىجىسى بولۇپ، مەركىزى مەككىدە بولغان رابىتات ئۇل ئالەم يانى دۇنيا مۇسۇلمانلار تەشكىلاتى 1980 – يىلى مەككىدە ئېچىلغان 22 قۇرۇلتىيىدا ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى „قۇرغۇچى مەجلىس ئەزالىقىغا „ سايلايدۇ. ھەر يىل بۇ تەشكىلاتنىڭ يىغىنىغا قاتنىشىپ ئىسلام دۆلەتلىرىدىن كەلگەن ئۆمەكلەرنىڭ دىققىتىنى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا جەلپ قىلىشقا تىرىشىدۇ.
• مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن تۈركىيە’گە كېلىپ جايلاشقاندىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى كۆپرەك ئىسلام ئالەمىگە ئاڭلىتىشقا تىرىشتى. ئەمما، ماددىي، مەنىۋى ۋە ئىنسانىي دېگەندەك يەنە بىر مۇنچە سەۋەبلەردىن تۈپەيلى غەرب دۆلەتلىرىگە ئاڭلىتىش ئىمكانىيىتى بولمايدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن 1970 – يىلى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى خەلقئارا جامائەتچىلىككە ئاڭلىتىش مەقسىتىدە، ناھايىتى ئېغىر ئىقتىسادى قىيىنچىلىقلار ئىچىدە ياۋروپا دۆلەتلىرى، ئامېرىكا، ياپونىيە، جەنۇبى كورېيە، مالايشىيا، ھىندونېزىيە، فىلىپپىن، ھىندىستان، پاكىستان ئوخشاش دۆلەتلەرنى زىيارەت قىلىپ، ئۇ دۆلەتلەرنىڭ پىرېزىدېنتلىرى، باش مىنىستىرلىرى، پارلامېنت ئەزالىرى، زىيالىيلىرى ۋە مەتبۇئات ۋەكىللىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، ئۇلارغا شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى ئاڭلىتىشقا تىرىشىدۇ.
• ئامېرىكىدا ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن بىلەن بۇرۇن خىتاي ئىچىدە، ھىندىستاندا، تۈركىيە’دە ۋە خەلقئارا يىغىنلاردا تونۇشقان، كۆرۈشكەن، پىكىر ئالماشتۇرغان مىلتون كىلارك، ھېنرى لىئېبېرمان ( نيۇ يورك تايمىز گېزىتىنىڭ مۇخبىرى ئىدى)، ھاررىسون سالسبۇرري (نيۇ يورك تايمىز گېزىتىنىڭ مۇخبىرى ۋە يازغۇچىسى)، خالل پاختون (ئامېرىكىنىڭ ئۈرۈمچىدىكى باش كونسۇلى) ئوخشاش بەزى تونۇش كىشىلەر بولغان بولساممۇ، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى، مەجلىسى ۋە مەتبۇئاتى ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى ياخشى بىلمەيتتى. شۇنداق بولسىمۇ، بۇرۇندىن تونۇش بولغان بۇ سىياسىيون، ژۇرنالىست، تىجارەتچىلەر ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىنگە قولىدىن كەلگەن يار يۆلەكتە بولۇشقا تىرىشىدۇ. ھېنرى لىئېبېرمان، ھاررىسون سالىسبۇري ئەيسا ئەپەندىمنى تونۇشتۇرۇپ بىر قانچە ماقالە نەشر قىلدى. مىلتون كىلارك ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى، ئاغىنىسى، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسىنىڭ نيۇ يورك پارلامېنت ئەزاسى جون مۇرفي بىلەن تونۇشتۇرىدۇ. جون مۇرفي ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىدە يىغىن ئۇيۇشتۇرۇپ، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى « Speaker of the House» يەنى «ۋەكىللەر پالاتاسىنىڭ رەئىسى» جون ماككورمىك ۋە يەنە بىر مۇنچە پارلامېنت ئەزالىرىغا تونۇشتۇرىدۇ. بۇ پارلامېنت ئەزالىرى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە خەت يېزىپ، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى ئۇلارغا تەقدىم قىلىدۇ. نەتىجىدە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنى بىر قانچە قېتىم زىيارەت قىلىپ، بۇ يەردە يىراق شەرق ۋە خىتاي ئىشلىرىغا مەسئۇل بۆلۈمنىڭ مۇدىرى دونالد ئاندېرسون، كىشىلىك ھوقۇق بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى تىموتي پېيفېر، مۇھاجىرلار بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى رايموند لائۇئېل، تۈركىيە ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى فىرانك كاش قاتارلىق كىشىلەر بىلەن كۆرۈشۈپ، ئۇلارغا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسىتى، ئاياق ئاستى قىلىنىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇقى ۋە مۇھاجىرلىرىمىزنىڭ ئەھۋالى توغرۇلۇق مەلۇماتلارنى بېرىدۇ.