تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەكسىزكى، تالىباننىڭ زۇلۇمغا ۋە قانۇسىزلىققا قارشى خالىسانە ھالدا ھەرىكەت ئۆتۈپ تېز سۈرئەتتە كۈچىيىشىنى نوقۇل ئىچكى ئامىل (ئافغانىستاننىڭ ئەمەلىي شارائىتى)نۇقتىسىدىن ئىزاھلاپ بەرگىلى بولمايدۇ. تېخى يېڭى مۇستەقىللىققە ئېرىشكەن ۋە چوڭ بازار بولالايدىغان ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە ئافغانىستان ئارقىلىق سودا يولىنى ئېچىشنىڭ كويىدا يۈرگەن پاكىستان دۆلىتى، ئافغانىستاندا مۇقىملىق بەرپا قىلىش ئۈچۈن ئىزدىنىۋاتاتتى. پاكىستانغا نىسبەتەن تالىبان دەل مۇشۇ ئىشقا كارغا كېلەتتى، يەنى پاكىستان غەرىزىگە يېتىش ئۈچۈن تالىباننى ۋاستە قىلىپ ئىشلىتىشىنى مۇۋاپىق دەپ قارايتتى. شۇنىڭ بىلەن پاكىستان ھۆكۈمىتى تالىباننى زور مىقداردا قورال-ياراغ بىلەن تەمىنلىدى. بۇنىڭدىن سىرت، دەسلەپكى مەزگىللەردە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭمۇ ئىراننىڭ ئافغانىستاندىكى كۈچلۈك تەسىرىنى شىئەلەرگە دۈشمەن بولغان تالىبان ئارقىلىق ئاجىزلىتىش ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىن ھىندى ئوكيانغا نېفىت يۆتكەش ئىشلىرىدا ئىراننى پاسسىپ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويىدىغان بىخەتەر ئافغان-پاكىستان تۇرۇببا لىنىيەسى ياساپ چىقىش ئۈچۈن، تالىباننى ئاستىرىتتىن قوللىغانلىقىنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك. ئافغانىستان جىھادى مەزگىلىدە ئامېرىكا مۇجاھىد تەشكىلاتلارنى سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى قوللىغانىدى، ئافغانىستان جىھادى تۈگىگەندىن كېيىن ئامېرىكا ئەينى چاغدا قوللىغان مۇجاھىد تەشكىلاتلارنىڭ خەتەرلىك كۈچكە ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئۈچۈن، تېخى سىياسىي كۈچكە ئايلانمىغان دىنى ئەنئەنچىلىكنىڭ ۋەكىلى ھېسابلىنىدىغان «بىغۇبار» تالىبانغا ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ نىسبەتەن ئىشەنچىلىك دەپ قارىغانلىقى مەلۇم.
دەسلەپكى مەزگىللەردە ئافغانىستاندا تىنچلىق، ئامانلىق ۋە خاتىرجەملىك بەرپا قىلىش ئۈچۈن يولغا چىققان تالىبان ھەرىكىتى، تاشقى مۇناسىۋەتلەرنىڭ قىستىشى بىلەنمۇ قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا سىياسىي ھەرىكەتكە ئايلىنىدۇ. 1994-يىلى نويابىردا ئافغانىستاندىكى ئىككىنچى چوڭ شەھەر قەندارھاردا باش ئىشتاب تەسىس قىلغان تالىبان، شۇنىڭدىن كېيىن تەسىر دائىرىسىنى تېز سۈرئەتتە كېڭەيتىشكە تۇتۇش قىلىدۇ. 1995-يىلى 5-سېنتەبىردە ھىرات ۋىلايىتىنى، 1996-يىلى 26-سېنتەبىردە پايتەخت كابۇلنى كونا مۇجاھىد تەشكىلاتلاردىن قانلىق توقۇنۇش نەتىجىسىدە تارتىۋالدى. ئۇزۇن ئۆتمەيلا ئافغانىستان زېمىنىنىڭ ئۈچتە ئىككىسىنى تىزگىنى ئاستىغا ئالغان تالىبان، ئافغانىستان ئىسلام ئەمىرلىكى نامى ئاستىدا دۆلەت قۇرۇپ چىققانلىقىنى 1996-يىلىنىڭ ئاخىرىدا پۈتكۈل دۇنياغا جاكارلايدۇ.
بىر دۇرانى پەشتۇن بولغان تالىبان لىدېرى موللا ئۆمەر، ئۆزىگە ئوخشاش دىيوبەندى ۋە پەشتۇن جىھاد لىدېرلىرىدىن نەبى مۇھەممەدى ۋە يۇنۇس خالىسنىڭ قول ئاستىدا كوممۇنىستلارغا قارشى ئۇرۇش قىلغان ۋە ئۇرۇشتا تۆت قېتىم يارىلىنىپ بىر كۆزىدىن ئايرىلىپ قالغان كىشى ئىدى. ئەسلىدە ئۇ مەدرەسەدىكى دىنى تەلىمنىڭ ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەلىرىنى تۈگىتىپ موللا ئۇنىۋانىغا لايىق بىر ئىلمىي سەۋىيەگە تېخى يەتمىگەنىدى. لېكىن چەت بىر يېزىدىكى مەدرەسە تالىبلىرى بىلەن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىپ بىر دۆلەتنىڭ بېشىغا كەلگەنىدى. موللا ئۆمەر مۆمىنلەرنىڭ ئەمىرى بولۇپ سايلانغاندىن كېيىن يۈزلەرچە دىنى ئۆلىما ئالدىدا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا تەۋە ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن ۋە ئافغانىستانغا 250 يىل بۇرۇن ئېلىپ كېلىنىپ قەندەرھادا كۈمۈش ساندۇق ئىچىدە ساقلانغان يەكتەكنى كىيىپ، ماقامىنىڭ مەنىۋى كۈچىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلدۇرىدۇ. رىۋايەت قىلىنىشىچە، بۇ مۇراسىمغا ئىشتىراك قىلغان بەزى كىشىلەر بۇ تارىخى ھادىسىنىڭ مەنىۋى كۈچىدىن قاتتىق ھاياجانلىنىپ ھوشىدىن كەتكەن.
2.2- تالىباننىڭ دىنى سالاھىيىتى ۋە ئىجرائاتلىرى
ئافغانىستان خەلقىنىڭ %90ى ھەنەپى مەزھپىگە تەئەللۇق، ئوخشاشلا تالىبانمۇ بۇنىڭدىن ئىچىدە بولۇپ، كۆپ قىسمى قەدىرىيە ياكى نەقشىدبەندى مۇرىتلىرىدۇر. ئۇلار ئاساسەن دېگۈدەك دىيوبەندى مەدرەسەلىرىدە دىنى تەلىم ئالغان. 18-ئەسىرە شىمالىي ھىندىستاندىكى «دەرسى نىزامى»نامى بېرىلگەن مەدرەسە ئوقۇشلۇقى دىيوبەندىچىلىك ئۈچۈن ئاساس تەشكىل قىلغان بولۇپ، ئارىلىقتىن نۇرغۇن ۋاقىت ئۆتكەن بولسىمۇ ئۇنىڭغا ئازلا ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈلگەن. ئەنئەنىۋى ھەنەپى فىقىھ ئۇسۇلىغا ئالاھىدە سادىق بولغان دىيوبەندىچىلىك، مودېرن دۇنيانىڭ مەسىلىلىرىنىمۇ ئۆزىنىڭ ئۆزگەرمەس قائىدە-پىرىنسپىلىرى ۋە مەنانى ئەمەس تېكىست ۋە شەكىلنى ئاساس قىلىپ كونا مەزھەپ ئۇسۇللىرى بويىچە ھەل قىلىشقا تىرىشىدۇ، يېڭى ئۇسۇللارنى ۋە بۇلارغا ئاساسەن ئېلىپ بېرىلغان ئانالىزلارنى بولسا بىددەت ياكى ئازغۇنلۇق دەپ قارايدۇ. دىيوبەندىچىلىكنىڭ بۇ خىل خاراكتېرىنى ئەقىل، راي، ۋەزىيەت، ئىجتىھاد ۋە رىئاللىققا ئەھمىيەت بېرىدىغان ھەنەپىلىكنىڭ روھىغا زىت ھالدا شەكىللەنگەن «ھەنەپى سەلەپىلىك»دەپ تەرىپلىسەكمۇ بولىدۇ.
تالىبان رەھبەرلىك قوشۇنى ۋە ئەگەشكۈچىلىرى ئوزۇقلىنىدىغان ئاساسلىق مەنبەلەردىن بىرسى، دىيوبەندىچىلىكنىڭ پاكىستاندىكى سىياسىي ۋارىيانتى ھېسابلىنىدىغان مەۋلەۋى فازۇلرراھماننىڭ باشچىلىقىدىكى «جەمئىيەتى ئۇلەمائى ئىسلام»نىڭ باشقۇرۇشىدىكى سەرھاد ۋە بەلۇجىستاندىكى مەدرەسەلەر بولسا، يەنە بىرسى «مەۋلەۋى سەمىئۇل ھەق»قە تەۋە بولغان ئاقۇرا خاددەكتىكى 8000 كىشىلىك «ھاققانىيە دارۇلئۇلۇمى»قاتارلىق مەكتەپلەر بىلەن مەۋلانا يۇسۇپ بىنۇرىنىڭ كاراچى شەھىرىدىكى «جەمئىيەتى ئۇلۇمى ئىسلامىيە» ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق مەدرەسەلەردۇر. تالىباننىڭ نەزىرىدىكى ھەنەپىلىكنىڭ دىيوبەندىچىلىك ۋارىيانتى، پەشتۇن مىللىتىنىڭ ئۆرپى قانۇنلىرى ھېسابلىنىدىغان پەشتۇنۋالى ئەنئەنىسى بىلەن بىر پۈتۈنلىشىپ ئۆزىگە خاس ھالەت شەكىللەندۈرگەن، بۇنىڭ ئەڭ تىپىك ئىپادىلىرى بولسا ئاياللارغا ئايرىمچىلىق قىلىش ۋە شىئە دۈشمەنلىكىدۇر.