تارىخنىڭ پايدىسى ۋە قىممىتى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

زوراۋانلىقتىن بىر سىياسىي ۋاسىتە سۈپىتىدە پايدىلىنىشنى رەت قىلىش جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئاشوكا ئىمپېراتورلار ۋە ھۆكۈمدارلار ئارىسىدا تەڭداشسىز بىرى ئىدى. ئاشوكانىڭ ئىمپېراتورلۇقى، ھىندىستان يېرىم ئارىلىنىڭ بۈيۈك بىر بۆلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. پەقەت يېرىم ئارالنىڭ جەنۇب تەرىپى ئۇنىڭ چېگرالىرىنىڭ ئىچىدە ئەمەس ئىدى. ئەگەر ئاشوكا بۇ يەرنىمۇ كونتروللۇقىغا كىرگۈزگەن بولسا ئىدى، ئىمپېرىيەنىڭ چېگرالىرى يېرىم ئارالنىڭ قىرغاقلىرى شەكىللەندۈرگەن تەبىئىي چېگرالارغىچە سوزۇلغان بولاتتى. تارىختا كۆپلىگەن ھۆكۈمدارلار بۇنداق «تەبىئىي چېگرالار» غا يېتىشنى ئارزۇ قىلغانىدى. ئاشوكا بۇنداق ھەرىكەت قىلمىدى. جەنۇبىي ھىندىستاندا ئۆزىگە ئەڭ يېقىن دۆلەت بولغان كولىنگاغا ھۇجۇم قىلىپ ئۇنى ئىلكىگە كىرگۈزدى. بىراق، ئۇرۇشنىڭ پالاكىتىنى ئۇنى ئۈركۈتتى، ئۆزى سەۋەب بولغان ئۇرۇشنىڭ پاجىئەلىك مەنزىرىسىنى كۆرۈپ ئەندىكىپ كەتتى. ئەنە شۇ چاغدىن كېيىن، ئاشوكا بىر ئۇرۇش دۈشمىنىگە ئايلاندى، ئەمما ئۇ ئىستېلا قىلىشقا قارشى ئەمەس ئىدى. بۇددىزمنى قوبۇل قىلدى ۋە بۇددىزمنى تارقىتىش ئارقىلىق زېمىنلىرىنى ئۆز ئۆمرىدىن ناھايىتى ئۇزۇن يىللار بويىچە داۋاملىشىدىغان شەكىلدە ھىندىستاندىن ناھايىتى ئۇزاق جايلارغىچە يەتكۈزدى. ئاشوكا، ئىمپېرىيەنىڭ بارلىق بايلىقلىرىنى بۇددىزمنى تارقىتىشقا سەرپ قىلدى ۋە بۇ ئىشنى بۇددىزم پۈتكۈل شەرقىي ئاسىياغا تارقالغۇچە داۋاملاشتۇردى.
ئاشوكا ۋە گاندى، ئىنسان مۇناسىۋەتلىرىدە ناھايىتى زور بەزى ئۆزگىرىشلەرنىڭ پۈتۈنلەي سۈلھى يولى ئارقىلىق ھەل قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى نامايان قىلدى. بۇنىڭ بۈگۈن پۈتكۈل ئىنسانىيەت ئۈچۈن ئىپادىلەيدىغان مەنىسى ناھايىتى چوڭدۇر. ئۆزگىرىش ئىنسان ھاياتىنىڭ ئىجادىدۇر ۋە داۋاملىشىدىغانلىقى مۇقەررەردۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن، ھەممىمىز ھىندىستاندا بىر ئەنئەنە ھالىتىدە داۋاملىشىپ كەلگەن مۇشۇ خىلدىكى زوراۋانلىقنى چىقىش قىلمايدىغان ئۆزگىرىش يولىنى تاللىشىمىز كېرەك. زوراۋانلىق بىر ئاتوم ئۇرۇشىغا سەۋەب بولىدىغان بۇ دەۋردە زوراۋانلىقتىن ساقلىنىشىمىز كېرەك.
مەيلى يوقىلىش، مەيلى ياشاش ئۈچۈن بولسۇن، ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىشىشىنىڭ زۆرۈرلۈكى دەۋرىمىزنىڭ ئەڭ مۇھىم ھەرىكىتىدۇر. يەنە بىر مۇھىم ھەرىكەت بولسا، باي ئاز سانلىقنىڭ نامرات كۆپ سانلىقنىڭ ھاياتىنى تېخىمۇ ياخشىلاش ئۈچۈن چىقىرىۋاتقان كۈچتۇر. بۇ ئىنسانىيەتنى ئىجتىمائىي سائادەتكە ئېرىشتۈرىدىغان دۇنيا مىقياسىدىكى بىر ھەرىكەتتۇر. بۇ ھەرىكەت، ئىسلام ئەللىرىدە، كوممۇنىست بولمىغان دۆلەتلەردە، كونا قۇرۇلغان دۆلەتلەردە ۋە يېڭىدىن مۇستەقىللىقكە ئېرىشكەن دۆلەتلەردە كۆرۈلمەكتە. بۇمۇ زامانىمىزنىڭ مۇھىم ھەرىكەتلىرىنىڭ بىرىدۇر. ئىنسان نەسلىنى يوقىتىپ تاشلاشتىن ۋاز كەچسەك، بەلكى دەۋرىمىز ۋەيران قىلغۇچ ئاتوم قوراللىرى كېڭىيىپ كەتكەن بىر ئەسىر ئەمەس، بەلكى باي كۆپ سانلىقلار ئىجتىمائىي تۇيغۇغا ئىگە بولۇشقا باشلىغان بىر دەۋر سۈپىتىدە تارىخ سەھىپىلىرىدىن ئورۇن ئېلىش ئېھتىماللىقى بار. بەش مىڭ يىللىق مەدەنىيەت تارىخىدا مەدەنىيەتنىڭ بارلىق نېمەتلىرىدىن كىچىك بىرى ئاز سانلىق پايدىلىنىپ كەلدى. كۆپ سانلىق مۇشەققىتىنى چەككەن بولسىمۇ، ئۇنىڭدىن پايدىلىنالمىدى.
بۈگۈن زامانىۋى پەن ۋە ئۇنىڭ تېخنولوگىيەگە تەتبىقلىنىشى بىلەن مەدەنىيەتنىڭ نېمەتلىرىدىن ھەممىنىڭ ئورتاق پايدىلىنىشى ئىمكانىيەت دائىرىسىگە كىردى. ئىجتىمائىي ئادالەتسىزلىك نۆۋەتتە چىدىغۇسىز بىر نەرسىگە ئايلاندى. پەقەت ئۇنىڭدىن مەھرۇم قالغۇچىلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بۇ ئادالەتسىزلىكتىن پايدىلىنىۋاتقانلار ئۈچۈنمۇ بۇ بىر چىدىغۇسىز ئىشقا ئايلاندى. نۆۋەتتە دۇنيانىڭ ئاساسەن ھەممىلا يېرىدىكى بايلار پېقىرلار بىلەن ئارىسىدىكى مەڭگۈلۈك بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن كۈچ چىقارماقتا. بۇ ھەرىكەتنىڭ تارىختا بولۇپ باققانلىقىنى ئەسلىيەلمەيمەن.
ئۆتمۈشتە دىننىڭ پايدىلىرىنى بارلىق ئادەملەرگە يەتكۈزۈش، پۈتكۈل ئىنسانلارنى ۋاقىپلاندۇرۇش ھەرىكەتلىرى بولغان. دېموكراتىيە ئۈچۈنمۇ سىياسىي ھەرىكەتلەر ئېلىپ بېرىلدى. لېكىن، قارىشىمچە، ئىقتىسادىي دېموكراتىيە يېڭى بىر ئېقىم ۋە يېڭى بىر ئىدېئالدۇر. ئىنسان ئىزدەنسە بۇنىڭ تارىخىي سەۋەبىنى تاپالايدۇ. ئىقتىساد دېموكراتىيەسىنى يوقلۇق دەۋرىدە تەتبىقلىغىلى بولمايتتى. بۇ مولچىلىق دەۋرىدىلا ئىمكانىيەت دائىرىسىگە كىرەتتى. موللۇق دەۋرى بولسا، زامانىمىزدا باشلانغان ناھايىتى يېڭى بىر دەۋردۇر.
ئىجتىمائىي ئادالەت ئېقىمى ئىجتىمائىي قاتلاملارنىڭ بىرلىشىشىنى نىشان قىلغان بىر ھەرىكەتتۇر. پۈتكۈل دۇنيا مىللەتلىرىنىڭ بىرلىشىشى ئىنسانىيەتنى كۈچەيتىدۇ. بۇ، بىر ئاتوم ئۇرۇشىنىڭ قورقۇنچلۇق ئاقىۋەتلىرىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن، پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ بىر ئائىلە ئىچىدە توپلىنىش ۋاقتىدۇر. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا تارىخنىڭ بىر قىممىتى بارمۇ؟ دەپ سوراشقا بولىدۇ. زامانىمىزنىڭ ياشاۋاتقان يېرىمى تەرىپىدىن بۈگۈن ياسىلىۋاتقان تارىخنىڭمۇ بىر رولى بولۇشى مۇمكىنمۇ؟
19 – ئەسىردە ئومۇمەن تارىخچىلارنىڭ تەتقىقاتلىرى پارچىلىغۇچى ۋە ئايرىغۇچى بولدى. بۇ دەۋرنىڭ تارىخچىلىرىنىڭ تارىخنى مىللىي بۆلەكلەر ھالىتىدە تەتقىق قىلىش ئادىتى بار ئىدى؛ مەن بۇنىڭ سىياسىي ساھەدە پەيدا قىلغان تەسىرلىرىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتتۈم. مىللەتچى تارىخچىلارنىڭ ئاۋسترىيە ئىمپېرىيەسىنى قانداق پارچىلىغانلىقىنى بايان قىلدىم. ئىنسانلارنى بىرلەشتۈرۈش تەسەۋۋۇرىغا ئىگە تارىخچىلارمۇ بولدى. بۇ دائىرىدە ئىككى تارىخچى ئەقلىمگە كەلدى: