تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمانلار بىرلىك ۋە باراۋەرلىككە شۇنچىلىك ئېھتىياجلىق بولىۋاتقان كۈنىمىزدە، ئاشقۇنلار ۋە مۆتىدىللەر دېگەندە سۈنئىي ئايرىش ئۇسۇلى بىلەن بۆلۈندى. رايوندىكى پۇرسەت كۈتۈپ تۇرغان كۈچلەر بولسا بۇ ناچار ئوبرازدىن پايدىلىنىپ مۇسۇلمانلارغا يېڭى قىيىنچىلىقلارنى تۇغدۇردى. رايوننى مۇقىمسىزلاشتۇرۇشنىڭ كويىدا يۈرۈۋاتقان چوڭ كۈچلەر رايوندا شەكىللەنگەن سەلبىي ئىجتىمائىي-سىياسىي ۋەزىيەتتىن ئۇستىلىق بىلەن پايدىلاندى، ئۇلار ئىستىخبارات خادىملىرىنى ئىشقا سېلىپ باشقىلارنىڭ سەنىمىگە ئاسانلا ئۇسۇل ئوينايدىغان ئاز سانلىق ئاشقۇن دىنى گۇرۇھلارنى سەھنىگە چىقاردى. بۇ ئاشقۇن دىنى گۇرۇھلار ناھايىتى ۋەھىمىيلىك قىلمىشلارنى سادىر قىلىپ ۋەزىيەتنى تېخىمۇ قالايمىقان قىلىۋەتتى. مەسىلەن، بۇ ئاشقۇن گۇرۇھلار چوڭ كۈچلەرنىڭ ئىستىخبارات ئورۇنلىرىنىڭ ئەمەللىرىنى ئىجرا قىلىدىغان شايكا ياكى زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكلىرىنىڭ قوشۇمچە ئىشىنى قىلىدىغان دەللال بولۇشتەك روللارنى ئۈستىگە ئالدى.
ئەل قائىدچى سەلەپىي ئىدىئولوگىيەسى غەرب دۈشمەنلىكىنى، جىھاد ۋە شاھادەتنى ئالدىنقى پىلانغا قويىدۇ، بۇ زۇلۇم ئاستىدا قالغان ۋە ئىززەت-ئابرويى ئاياق ئاستى قىلىنغان بىر تۈركۈم دىندار كىشىلەرنى ئالاھىدە جەلپ قىلىدۇ، لېكىن ئەل قائىدە تەشكىلاتىنىڭ كۈچلۈك كۈرەش پەلسەپىسى ۋە ئەخلاقىنىڭ بولماسلىقى نۇرغۇن ئىسلامىي قاتلام ئارىسىدا زور ئەندىشە ۋە بىئارامچىلىق پەيدا قىلغانلىقىمۇ ئېنىق. ئىنسانىيەتكە بولۇپمۇ مۇسۇلمانلارغا قانداق خىزمەت قىلىشنى بىلمەيدىغان ۋە ئاساسلىق غايسى مەۋھۇم بولغان بۇ تەشكىلات، پىرىنسىپقا ئەھمىيەت بەرمەيدىغان ئىسلامچىلارغا ئىشەنچ ۋە ئىلھام ئېلىپ كېلىشتىن ئاجىزدۇر. بۇنىڭدىن سىرت بۇ تەشكىلاتنىڭ مۇسۇلمان دىنى ئۆلىمىلارنى ۋە رەھبەرلەرنى ئاسانلا تەكپىر قىلىشى، مۇسۇلمان دۆلەتلەردە تېررورىزمدىن ئىبارەت بالايى-ئاپەتنى تېرىپ قويۇشى ۋە بىگۇناھ ئىنسانلارنى ھۇجۇم نىشانى قىلىشى قاتارلىق ئېغىر قىلمىشلىرى تۈپەيلى ھەققىي سەلەپىيلىكتىن ئېغىپ كەتكەن تەشكىلات دەپ قارالسا ھەرگىزمۇ خاتا بولمايدۇ.
بولۇپمۇ ئەرەب باھارىدا ئەركىنلىك، كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە قاتارلىق دۇنياۋى قىممەت قاراشلار ئەتراپىغا يىغىلغان زور تۈركۈمدىكى دىندار كىشىلەر ۋە ئىسلامچىلار، ئەل-قائىدە كۆزلىگەن نىشان ۋە يەردىن چىقماي قالدى. بۇ ئەھۋالدىن بىئارام بولغان ئەل-قائىدچىلار ئوتتۇرا ئاسىياغا ئوخشاش سىياسىي سۈركىلىش يۈز بېرىۋاتقان رايونلاردا تالىبان ۋە ئۇنىڭ ھىمايىسىدىكى تەشكىلاتلار ئارىسىدا مەزھەپ پېتنىسى پەيدا قىلىش بىلەن بىرگە، ئىراننىمۇ بۇ ئىشقا سۆرەپ كىرىشكە ئۇرۇندى، ئەمەلىيەتتە ئەل-قائىدچىلەرنىڭ بۇنداق قىلىشتىكى غەرىزى ئۆزىنىڭ ئورنى، سالاھىيىتى، ئىش-ھەرىكەتلىرى ۋە نىشانىنى مەلۇم دەرىجىدە بولسىمۇ قانۇنىيلىققا ۋە رەسمىيلىككە ئىگە قىلىش بىلەن بىرگە، نوپۇز ۋە تەسىر دائىرىسىنى كۈچەيتىش ئىدى. ئەل-قائىدىچىلەر ئىراقتا يۈرگۈزگەن بۇ سىياسىتىنى كۈنىمىزدە سۈرىيەدە يولغا قويماقتا، ئوتتۇرا ئاسىيادا مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر ئەل-قائىدىنى رايوندا تالىبان بىلەن بىرلىكتە سۈنئىيلىكنىڭ قۇتقازغۇچىسى سالاھىيىتىگە ئېلىپ كېلىشىمۇ مۇمكىن.
رايوننىڭ ۋەزىيىتى قانچە مۇقىمسىز بولسا ئەل-قائىدىگە ئوخشاش تەشكىلاتلار ئۈچۈن شۇنچە ياخشى، چۈنكى مۇقىمسىزلىق بۇنداق تەشكىلاتلارنىڭ ئوزۇقلىنىش مەنبەسى ۋە مەۋجۇدلۇقىنىڭ كاپالىتىدۇر. بۇ سەۋەبتىن 2012-يىلىنىڭ بېشىدا تالىبان بىلەن باشلىغان تىنچلىق سۆھبەتلىرىگە ئەل-قائىدىگە ئوخشاش كۈچلەر بۇزغۇنچىلىققا قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ. بۇ تىنچلىق مۇساپىسىگە باشلامچىلىق قىلغان ئافغانىستاننىڭ سابىق پىرېزىدېنتى بۇرھانەددىن راببانىنىڭ (2011-يىلى سېنتەبىر)ئۆلتۈرۈلۈشىگە بۇ نۇقتىدىن قاراش كېرەك. كېيىنكى كۈنلەردە راببانى ئادەم بومبا ھۇجۇملىرىنىڭ ھارام بولىدىغانلىقى توغرۇلۇق ئىسلام ئالىملىرىنى قايىل قىلىشقا تىرىشىپ باققانلىقى ھەممىگە مەلۇم. قىسقىسى، مۇشۇنداق قۇرۇلما ۋە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان ئەل-قائىدىچى سەلەپىيلىك مودېرن ئىسلامىي ھەرىكەتلەر ئىچىدە ھەجىم جەھەتتە كىچىك ھېسابلىنىدىغان، لېكىن ياراتقان تەسىرى ۋە ئوبراز جەھەتتىن زور يوشۇرۇن كۈچى بولغان ئىدىئولوگىيەگە ۋەكىللىك قىلىدۇ.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھاكىمىيەتلەر رايونغا سىرتتىن ئېقىپ كىرگەن زىيانلىق دىنى-سىياسىي تەشكىلاتلارنى پاسسىپ ھالغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن دېموكراتىيە، سىياسىي ئىسلاھات ۋە دىنى ئەركىنلىك قاتارلىق ساھەلەردە جەسۇرلارچە قەدەملەرنى تاشلىشىشى كېرەك. بۇنداق بولغاندا ئەل قائىدىگە ئوخشاش تەشكىلاتلار ئاسان پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ، خەلقنىڭ قوللىشىدىن ئايرىلىدۇ، ھەتتا دېموكراتىيەگە قاراپ يۈزلىنىشىمۇ مۇمكىن. لېكىن ئەمەلىي ئەھۋالغا قارايدىغان بولساق، رايون دۆلەتلىرى نىسبەتەن ئۆكتىچىلىك قىلىۋاتقان بارلىق دىنى تەشكىلات ۋە جامائەتلەرنى قارا قويۇق ۋاھابىيلىق كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈپ ئەل-قائىدچىلەرگە ئوخشاشلا مۇئامىلە قىلماقتا، يوقىلاڭ ئىشلارنى باھانە قىلىپ ئۇلارنى قانۇن نامىغا جازالاندۇرماقتا. بۇ ئەھۋال ئاشقۇن گۇرۇھلارغىمۇ باھانە بولۇپ بېرىپ، ئۆزلىرى تەشەببۇس قىلىپ كېلىۋاتقان ئىدىيەنىڭ نە قەدەر توغرا ئىكەنلىكىنى كۆككە كۆتۈرۈشىگە زېمىن تەييارلاپ بەرمەكتە.
كۈنىمىز سىياسىي جۇغراپىيەسىدە تۈركمەنىستان بولسا ئۆزبېكىستان، قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان ۋە خىتاي ئىشغالىيىتىدىكى شەرقىي تۈركىستان، شۇنداقلا ئافغانىستاننىڭ بىر قىسمىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوتتۇرا ئاسىيا، نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمىنى مۇسۇلمانلار تەشكىل قىلىدىغان ئىچكى قۇرۇقلۇق رايونىدۇر. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىسلام كۈلتۈرىنى ھەنەپىي-ماتۇرىدىي فىقىھسى ۋە ئەقىدىسى بىلەن نەقشىبەندىچىلىكنى ئاساس قىلغان تەسەۋۋۇپ چۈشەنچىسى ۋە ئەمەلىي تەجرىبىلىرى تەشكىل قىلىدۇ. مەلۇمكى، ئوتتۇرا ئاسىيالىق مۇسۇلمانلارنىڭ كۆپ قىسمى سۈننىيلەردىن تەشكىل تاپىدىغان بولۇپ، ئۇلارغا نىسبەتەن مەزھەپكە تەۋەلىكى مۇھىم ھېسابلىنىدۇ.