خىتاينىڭ يۈكسىلىشى توغرىسىدا قايتا ئويلىنىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكتور تولگا دەمىريول
نيۇ ھاۋېن ئۇنىۋېرسىتېتى سىياسىي پەنلەر كافېدراسى
خىتاي يېقىن كەلگۈسىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى ئارقىدا قالدۇرۇپ، دۇنيانىڭ بىرىنچى نومۇرلۇق سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچىگە ئايلىنالامدۇ؟ بۇ، ئىقتىسادىي جەھەتتە چېكىنىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشتا بولۇپ، دۇنيانىڭ ئاساسەن دېگۈدەك ھەممىلا يېرىدە جاۋابى كۈچلۈك قىزىقىش قوزغاۋاتقان سوئاللارنىڭ بىرى. ھەتتا خەلقئارادىكى تاراتقۇلار تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان خەۋەرلەرنىڭ مەزمۇنىنى ئانالىزى قىلىدىغان Language Monitor ئورگىنىنىڭ قارىشىچە، «خىتاينىڭ يۈكسىلىشى» ئىراق ئۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي كىرىزىس دېگەندەك ناھايىتى كۆپ مۇھىم ۋەقەلەرنى ئارقىدا قالدۇرۇپ، يېقىنقى ئون يىلدا ھەققىدە ئەڭ كۆپ خەۋەر ئىشلەنگەن تېما بولغان.[1] تەتقىقات ۋە سىياسەت ساھەسىدىكى كۆپ سانلىقى، خىتاينىڭ ھامان بىر كۈنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى تەختىدىن مەھرۇم قىلىدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ يازمامدا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ساھەدىكى بىرىكمىلىرىنى ئۈزۈل – كېسىل خەلقئارالىق سىياسىي ئۇتۇقلارغا ئايلاندۇرۇشىغا توسالغۇ بولۇۋاتقان گېئو-سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئامىللارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتىمەن.
خىتاي ئىقتىسادىي ئوتتۇز يىلدىن بۇيان تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن سۈرئەتتە تەرەققىي قىلماقتا. دۇنيا بانكىسىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، خىتاي ئىقتىسادى 1978 – يىلىدىن بۇيان 10 ھەسسە زورايغان. سېلىشتۇرۇشقا توغرا كەلسە، سانائەت ئىنقىلابى ئەسناسىدا پارتلاش خاراكتېرلىك گۈللەنگەن ئەنگلىيە ئىقتىسادىنىڭ 1830 – 1900 – يىللاردا ئارىسىدا ئاران 4 ھەسسە زورايغانىدى. 2010 – يىلى ياپونىيەنى ئارقىدا قالدۇرۇپ دۇنيانىڭ ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي كۈچىگە ئايلانغان خىتاينىڭ، يېقىن كەلگۈسىدە (گولدمان ساچ باش ئىقتىسادشۇناسى جىم ئونېئىلنىڭ قارىشىچە، 2027 – يىلى[2]) ئامېرىكا ئىقتىسادىنى ئارقىدا قالدۇرىدىغانلىقى تەخمىن قىلىنماقتا.
خىتايدا ئىقتىسادىي گۈللىنىش بىلەن بىرگە، پاراۋانلىق دەرىجىسى ۋە كىرىم تەقسىماتىدىمۇ ياخشىلىنىش بار. يەنە، 1978 – يىلى خىتاي نوپۇسىنىڭ %84 ى نامراتلىق سىزىقىنىڭ ئاستىدا تۇرمۇش كەچۈرگەن بولسا، بۇ نىسبەتەن ھازىرقى كۈندە (2011 – يىلى) %15 ئەتراپىدا بولماقتا. ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ ئاساسىي موتورى ھەممىگە مەلۇم بولغىنىدەك، ئەرزان ئەمگەك كۈچىگە تايانغان ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئېكسپورتتىن ئىبارەت. 1978 – يىلى ئاساسەن ھېچقانداق مەھسۇلاتىنى ئېكسپورت قىلالمىغان خىتاينىڭ 2010 – يىلىدىكى ئېكسپورتى 1 تىرىليون577 مىليارد دوللارغا يەتتى. ئامېرىكا سودا ئىشلىرى مىنىستىرلىقىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، خىتاينىڭ ئامېرىكىغا بولغان تاشقى سودا ئوڭ پەرقى يېقىنقى 10 يىلدا 83 مىليارد دوللاردىن 273 مىليارد دوللارغا يەتكەن.[3]
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىنىڭ، بولۇپمۇ رېئالىزمچى ئېقىمنىڭ، ئاساسىي پىرىنسىپلىرىنىڭ بىرى دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئەسكىرىي كۈچلىرى ئارىسىدا زىچ مۇناسىۋەت بارلىقىدىن ئىبارەتتۇر. پائۇل كېنېدينىڭ «چوڭ كۈچلەرنىڭ گۈللىنىشى ۋە يىمىرىلىشى» ناملىق كىتابىدىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، ئىقتىسادىي ۋە ئەسكىرىي كۈچلىرى ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق ئورنىتالىغان دۆلەتلەرلا تارىخ سەھنىسىدە ئۇزۇن مەزگىل ئالدىنقى پىلاندا قالالايدۇ.[4] مەزكۇر پىرىنسىپنى چىقىش قىلغان ناھايىتى كۆپ ئانالىزچى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي گۈللىنىشىنى ئۇزۇن مەزگىلدە پاراللېل ئەسكىرىي  كېڭىيىش ئىستراتېگىيەسى بىلەن كۈچەيتىش ئىمكانىيىتىنىڭ قىيىن ئىكەنلىكىنى قەيت قىلماقتا. سىياسەتشۇناس مېرشېئىمېر (Mearsheimer) 2004 – يىلى ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ يۈكسىلىشى تىنچلىق ئۇسۇلدا ئىشقا ئاشارمۇ؟» ماۋزۇلۇق ماقالىسىدە بۇ ھەقتە توختىلىپ، خىتاينىڭ دۆلەت مەنپەئەتلىرىنىڭ تىنچ ئوكياندىكى سىياسىي ۋە ئەسكىرىي كونتروللۇقىنى كېڭەيتىشىنى تەقەززا قىلىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇ  كېڭىيىشنىڭ يېقىن كېلەچەكتە خىتاي – ئامېرىكا توقۇنۇشىنى مۇقەررەرلەشتۈرۈپ قويغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەنىدى.[5]
خىتاينىڭ يېقىنقى مەزگىللەردە ئېشىپ بېرىۋاتقان ھەربىي خىراجەتلىرى بۇ سېنارىيەنى جەزملەشتۈرۈش ماھىيىتىگە ئىگە. 1996 – يىلى 10 مىليارد بولغان مۇداپىئە خامچوتى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، 2009 – يىلى 70 مىليارد دوللارغا يەتكەن. پېنتاگوننىڭ 2010 – يىلى ئېلان قىلىنغان مۇداپىئە مۇھاكىمىسى دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ ئەسكىرىي خىراجەتلىرىنىڭ ھەقىقىي قىممىتى 150 مىليارد دوللاردىن يۇقىرى ئىكەن.[6] يەنە مەزكۇر دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى نۆۋەتتە رايوندىكى سان جەھەتتە ئەڭ كۆپ قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىدىن سىرت 60 دانە سۇ ئاستى پاراخوتى، 55 دانە ئوتتۇرا ۋە چوڭ ھەجىملىك ئۇرۇش پاراخوتى ۋە 85 دانە باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئورۇنلاشتۇرۇلغان مۇھاپىزەت پاراخوتىدىن تەشكىل تاپقان دېڭىز ئارمىيەسى بىلەن رايوننىڭ ئەڭ كۈچلۈك دېڭىز ئارمىيەسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇكرائىنادىن سېتىۋالغان ۋارياگ ناملىق ئاۋىياماتكىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش خىزمەتلىرىنى يېقىندا پۈتكۈزگەن خىتاينىڭ، پۈتۈنلەي ئۆز مەھسۇلاتى بولغان يېڭى ئەۋلاد ئاۋىياماتكىسى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقانلىقى مەلۇم.