تېخنىكا-مۇستەملىكىچىلىك ۋە ماكان باشقۇرۇش: خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «يېڭىلىق يارىتىش» نامىدىكى سىياسەتلىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كونكرېت مىسال 1: شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سابىق مۇدىرى ۋە دۇنياغا داڭلىق جۇغراپىيەشۇناس تاشپولات تېيىپ، «ئىككى يۈزلىمىچىلىك» (بۆلگۈنچىلىك) بىلەن ئەيىبلىنىپ ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان (جازاسى كېيىنچە كېچىكتۈرۈلگەن). جىنايىتى بولسا «دەرسلىكلەردە مەدەنىيەت كىملىكىنى تەكىتلىگەنلىكى» دەپ كۆرسىتىلگەن.كونكرېت مىسال 2: شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى فولكلور ئىنستىتۇتىنىڭ قۇرغۇچىسى پىروفېسسور راھىلە داۋۇت، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ئۈستىدە ئېلىپ بارغان ئىلمىي تەتقىقاتلىرى سەۋەبىدىن مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان (دۈيخۇا فوندى، 2023). «پارتىيە رەھبەرلىكىنىڭ مۇتلەق شەرتى»، ئىلمىي ماقالىلەرنىڭ ۋە تۈرلەرنىڭ پارتىيە ئىدېئولوگىيىسى (شى جىنپىڭ ئىدىيىسى) بىلەن بىردەك بولۇشىنى مەجبۇرىي قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، ئىجتىمائىي پەنلەردە تارىخنى بۇرمىلاپ يېزىش (رېۋىزيونىزم)، تەبىئىي پەنلەردە بولسا ئەخلاققا خىلاپ سانلىق مەلۇمات توپلاش (مەجبۇرىي DNA يىغىش) مەجبۇرلۇقلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
بۇ يىغىندىكى باشقۇرۇش تەرتىپى، ئاددىي بىر بيۇروكراتىك ئورۇنلاشتۇرۇش ئەمەس. بۇ، خېچتېرنىڭ «قاتلاملىق ئېتنىك ئىش تەقسىماتى»نىڭ جانلىق بىر سەھنىلىشىشىدۇر. ئەركىن تۇنىيازنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدا بار بولۇشى ، سىستېمىنىڭ ئۇيغۇرلارنى سىغدۇرۇشچانلىقىنى ئەمەس، ئەكسىچە ئۇيغۇر ئەمەلدارلىرىنىڭ سىستېمىغا سىڭدۈرۈلۈپ پاسسىپلاشتۇرۇلغانلىقىنى (co-optation) كۆرسىتىدۇ. ئىلىم-پەن بولسا، ھەقىقەتنى ئىزدەيدىغان بىر پائالىيەت بولۇشتىن چىقىپ، دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ۋە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىگە مەنتىقە ۋە نەزەرىيەۋى ياردەم بىلەن تەمىنلەيدىغان بىر «ئىدېئولوگىيىلىك ئاپپارات»قا ئايلانماقتا.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى سېكرېتارى چېن شياۋجياڭ رىياسەتچىلىكىدە ئۆتكۈزۈلگەن «پەن-تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش يىغىنى» ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن يولغا قويۇلغان سىياسەتلەرنىڭ تەھلىلى، شەرقىي تۈركىستاندىكى باشقۇرۇش ئەندىزىسىنىڭ ئەنئەنىۋى ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىدىن «تېخنو-مۇستەملىكىچى» (Techno-Colonial) بىر باسقۇچقا ئۆتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ ماقالىدە تىلغا ئېلىنغان پاكىتلار، رايوندىكى «زامانىۋىلىشىش» ۋە «تەرەققىيات» شوئارلىرىنىڭ، ئەمەلىيەتتە مايكېل خېچتېرنىڭ «ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك» ۋە پاترىك ۋولفنىڭ «يەرلەشكۈچى مۇستەملىكىچىلىكى» نەزەرىيىلىرى بىلەن ئېنىقلىما بېرىلگەن قۇرۇلمىلىق زوراۋانلىق مېخانىزمىنى يوشۇرىدىغان بىرەر ئىدېئولوگىيىلىك  ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا.
شەرقىي تۈركىستان، ۋاللېرستېيننىڭ «مەركەز-چەت» ئەندىزىسىگە ئۇيغۇن ھالدا، خىتاينىڭ شەرقىي قىسمى (مەركەز) ئۈچۈن ئەرزان ئېنېرگىيە، خام ئەشيا ۋە «بىيومېتىرىك سانلىق مەلۇمات» تەمىنلەيدىغان بىر مۇستەملىكە ساھەسىگە (چەت رايون) ئايلاندۇرۇلدى. داۋىد خارۋېينىڭ «مۈلۈكسىزلەشتۈرۈش ئارقىلىق توپلاش» ئۇقۇمى، پەقەت تەبىئىي بايلىقلارنىڭ بۇلاڭ-تالاڭ قىلىنىشىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ رەقەملىك سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ «سانلىق مەلۇمات مۇستەملىكىچىلىكى» دائىرىسىدە تاۋارلاشتۇرۇلۇشىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيدى. فۇكونىڭ نەزەرىيەلەشتۈرگەن «پانوپتىكون» ئۇقۇمى، «سۈنئىي ئەقىل+» ۋە IJOP سىستېمىلىرى ئارقىلىق رەقەملىك بىر رېئاللىققا ئايلاندى. ئىنسان بەدىنى DNA، چىراي، ئاۋاز، دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ئالگورىزىملىرى تەرىپىدىن ئوقۇشقا بولىدىغان بىر نەرسىگە ئايلاندۇرۇلۇپ؛ ئالدىن مۆلچەرلىگۈچى ساقچى پروگراممىلىرى بىلەن «جىنايەت»، ھەرىكەتكە ئۆتۈشتىن بۇرۇن «نىيەت» باسقۇچىدىلا جازالىنىدىغان بىر كاتېگورىيەگە ئايلاندۇرۇلدى. بۇ ئەھۋال، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئورنىنى «ئالگورىزىملىق ئېنىقلىق» ئىگىلىگەن بىر ھاكىممۇتلەق تۈزۈم قۇرۇلۇشىدۇر.
«بىڭتۇەن بىلەن يەرلىك»نى ماسلاشتۇرۇش ۋە «ئىختىساسلىقلارنى يۆتكەش» سىياسەتلىرى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى خىتاي مىللىتىنىڭ پايدىسىغا ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلغان يەرلەشكۈچى مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئورگانلاشقان قوراللىرىدۇر. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، زىيالىيلارنىڭ تازىلىنىشى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ بىلىم ئەنئەنىسىنىڭ كەمسىتىلىشى (ئېپىستېمىك زوراۋانلىق)، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ پەقەت جىسمانىي مەۋجۇتلۇقىنىلا ئەمەس، بەلكى كوللېكتىپ تارىخ خاتىرىسىنى ۋە كەلگۈسىنى تەسەۋۋۇر قىلىش ئىقتىدارىنى  يوقىتىشنى نىشان قىلغان بىر مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى مېخانىزمى سۈپىتىدە رول ئوينىماقتا.
چېن شياۋجياڭ بىلەن ئەركىن تۇنىياز ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭسىز مۇناسىۋەت، ئاپتونومىيە پىرىنسىپىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغانلىقىنى ۋە ئېتنىك قاتلامغا ئاساسلانغان بىر مۇستەملىكە مەمۇرىيىتىنىڭ ئورنىتىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. يەرلىك ئەمەلدارلار سىمۋوللۇق بىر «كۆرگەزمە قورچىقى» سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقان بولسا، ھەقىقىي ھاكىمىيەت؛ ھەربىي، تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي كۈچنى مونوپول قىلىۋالغان پارتىيە ئورگانلىرىدا مەركەزلەشكەن.
خۇلاسىلىگەندە؛ شەرقىي تۈركىستاندا ئىجرا قىلىنىۋاتقان «پەن-تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش»، ئىنسان ھاياتىنى ياخشىلاشنى نىشان قىلغان بىر تەرەققىيات غايىسى ئەمەس. ئەكسىچە، تېخنىكا؛ بىر خەلقنى نازارەت قىلىش، بايلىقلىرىنى سۈمۈرۈش، مەدەنىيىتىنى ئۆچۈرۈش ۋە نوپۇس جەھەتتىن ئاز سانلىققا چۈشۈرۈپ قويۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان «باستۇرۇش تېخنىكىلىرى» (technologies of repression)نىڭ يىغىندىسىدۇر. بۇ كۆرۈنۈش، رايوننىڭ «خىتاي خەلقىگە سىڭدۈرۈلۈۋاتقان قالاق بىر رايون» ئەمەس، بەلكى يۇقىرى تېخنىكا بىلەن قوراللانغان بىر «ئۈستى ئوچۇق تۈرمە» ۋە بىر «مۇستەملىكە تەجرىبىخانىسى» سۈپىتىدە رول ئويناۋاتقانلىقىنى ئىلمىي پاكىتلار بىلەن دەلىللىمەكتە.
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
. [1]تەرەققىيات ئىقتىسادشۇناسلىقى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ، بىر رايون ياكى دۆلەتنىڭ ئىچىدە بولۇشىغا قارىماي، ئۇ رايوننىڭ يەرلىك ئىقتىسادى بىلەن ئورگانىك بىر باغلىنىشى بولمىغان، پۈتۈنلەي تاشقى بازارلارغا ياكى مەركىزىي بىر كۈچكە (مېتروپول دۆلەتكە) بىر گەۋدىلىشىپ كەتكەن ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنى ئىپادىلەيدۇ
[2] Adrian Zenz (2020): «The Karakax List: Dissecting the Anatomy of Beijing’s Internment Drive in Xinjiang». Journal of Political Risk.
[3] Rapor: «China’s Algorithms of Repression: Reverse Engineering a Xinjiang Police Mass Surveillance App» (2019).
[4] Yves Moreau (2019): «Crack down on genomic surveillance». Nature.