خىتاينىڭ ھەربىي تېخنىكا ھۆكۈمرانلىقى ۋە غەربنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىقى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ بۇ ئىستراتېگىيەسى، يەرشارى تەمىنات زەنجىرىدە  «ھەممىنى كۆرۈپ تۇرۇش» (Panoptikon) ئۈنۈمىنى ياراتماقتا. غەرب شىركەتلىرى خىتاينىڭ تەمىنات تورىغا قانچىلىك يۇغۇرۇلسا، بېيجىڭنىڭ غەربنىڭ تېخنىكىلىق ئىلگىرلەش يول خەرىتىسى ۋە ھەربىي ئىقتىدارىغا دائىر ئىستىخبارات توپلاش ئىقتىدارىمۇ شۇنچە ئاشىدۇ. شۇڭلاشقا خىتاينىڭ %90 لىك بازار ئۈلۈشى پەقەت بىر كىرىم مەنبەسىلا ئەمەس، شۇنداقلا غايەت زور بىر ئۇچۇر ئېقىمى ۋە ئىستراتېگىيەلىك كونترول مېخانىزمىدۇر. غەربنىڭ بۇ گىردابتىن چىقىشى، پەقەت يېڭى زاۋۇتلارنى قۇرۇشنىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارى سودىسىنىڭ مۇقىملاشقان قائىدىلىرىنىمۇ ئۆزگەرتىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ئۇرۇش مەيدانىدىكى ئۇچقۇ ئىنقىلابى ۋە كۆرۈنمەس خىتاي ئىمزاسى
ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى (ئۇھا) ۋە ئاپتوماتىك كۆزىتىش سىستېمىلىرىنىڭ ھازىرقى زامان ئۇرۇشىنىڭ خاراكتېرىنى قانداق قىلىپ ئارقىغا يانمايدىغان شەكىلدە ئۆزگەرتكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان بىر تەجرىبىخانا رولىنى ئوينىدى. خاننىڭ ماقالىسى، ئۇكرائىنادىكى توقۇنۇشلاردا ھەر ئىككى تەرەپنىڭ – ھەم تاجاۋۇزچى رۇسىيەنىڭ ھەم قوغدىنىۋاتقان ئۇكرائىنانىڭ – خىتايدا ياسالغان زاپچاسلارغا سېستىماتىك ھالدا بېقىنىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. خىتاي، بۇ ئۇرۇشتا رەسمىي سۆزلەمدە بىتەرەپ تۇرۇپ رۇسىيە ياكى ئۇكرائىناغا بىۋاسىتە «خىتايدا ياساپ پۈتتۈرۈلگەن چوڭ قورال سىستېمىلىرى» نى تەمىنلىمىگەن بولسىمۇ، زاپچاسلىرىنىڭ ئۇرۇش مەيدانىدىكى كەڭ تارقىلىشى، ئۇرۇشنىڭ ئەشيا ئوبوروتى ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ خىتاي تېخنىكىسى ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بۇ ئەھۋال، پۇقرالار ۋە ھەربىي تېخنىكىلار ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا پۈتۈنلەي يوقىغان«قوش ئىشلىتىشچان» (dual-use) تېخنىكا دەۋرىگە قەدەم بېسىلغانلىقىنىڭ ئەڭ كونكرېت مىسالىدۇر. سودا بازارلىرىدا سېتىلىدىغان ئاددىي بىر خىتاي ياسىمىسى ئۇچقۇنىڭ ياكى ئۇنىڭ موتور، پىرقىرىغۇچ، ئوپتىك سېنزور قاتارلىق قوشۇمچە زاپچاسلىرىنىڭ مەيداندىكى ئەسكەرلەر تەرىپىدىن ئۆزگەرتىلىپ، ئەجەللىك بىر قورالغا ئايلاندۇرۇلالىشى، خىتاينىڭ يەرشارى بازىرىدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى ۋاسىتىلىك ئەمما ئۈنۈملۈك بىر ھەربىي كۈچكە ئايلاندۇرماقتا. خىتاي، بۇ ئارقىلىق ۋاكالەت ئۇرۇشىدا (proxy wars) تەرەپ تۇتماي تۇرۇپمۇ نەتىجە بەلگىلىگۈچى  ماقامىغا كۆتۈرۈلمەكتە.
ئامېرىكا-خىتاي ياكى ناتو-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان بىۋاسىتە توقۇنۇشتا، بۇ بېقىندىلىق ھايات-ماماتلىق تەھدىتىگە ئايلىنالايدۇ. مەنبە ماقالىدە تەكىتلەنگىنىدەك، خىتاينىڭ تەمىنات لىنىيەلىرىنى تارايتىشى، تاموژنىلارنى تاقىشى ياكى ئىستراتېگىيەلىك زاپچاسلارنىڭ ئېكسپورتىنى پۈتۈنلەي مەنئى قىلىشى، غەرب ئارمىيەلىرى ئۈچۈن ئەشيا تەمىناتى  تۈپتىن پالەچلىنىدىغان قورقۇنچلۇق ھالەت بولىدۇ. ئەشيا تەمىناتى، ھەربىي ئىستراتېگىيەنىڭ ئومۇرتقىسىدۇر؛ خىتاي بولسا بۇ ئومۇرتقىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق بۆلۈكى ۋە نېرۋا ئۇچلىرىنى قولىدا تۇتماقتا. غەربنىڭ مىليارد دوللارلىق ئىشلەپچىقىرىش سۇپىلىرى، خىتايدا ئىشلەنگەن بىر نەچچە دوللارلىق توك بېسىمى تەڭشىگۈچنىڭ يوقلۇقىدىلا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى يوقىتىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.
خىتاينىڭ بۇ «كۆرۈنمەس قولى»، كىرىزىس پەيتلىرىدە غەربنىڭ قارار چىقىرىش جەريانلىرىنىمۇ بېسىم ئاستىدا قالدۇرالايدۇ. ئەگەر ئوق-دورا ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلىدىغان دورىنىڭ خام ئەشياسى ياكى باشقۇرۇلىدىغان بومبا زاپچاسلىرىدىكى ئۆزەكلەر خىتايدىن كەلگەچكە، غەرب رەھبەرلىرى بېيجىڭغا قارشى قارار چىقىرىش ئالدىدا «ئامباردىكى مال ئەھۋالى» نى ئويلىشىشقا مەجبۇر بولىدۇ. بۇ ئەھۋال، ھۈركۈتۈش كۈچىنىڭ ھەيۋىسىنى زەئىپلەشتۈرمەكتە ۋە خىتاينى كىرىزىسنى كەسكىنلەشتۈرۈش (escalation)  باسقۇچلىرىدا ئۈستۈنلۈككە ئىگە قىلماقتا. ئۇكرائىنادا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر، بۇ چوڭ سېنارىيەنىڭ پەقەت كىچىك بىر بۆلىكىدۇر.
تېز سۈرئەتتە قايتا قوراللىنىشنىڭ ئالدىدىكى قۇرۇلما خاراكتېرلىك ۋە سانائەت خاراكتېرلىك توسالغۇلىرى
غەرب دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ، خىتاي تېخنىكىسىغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىش (decoupling) تىرىشچانلىقلىرى، سىياسىي نىشانلاردىن كېلىپ چىققان چارىسىزلىكنى  ھالقىپ كېتىشكە يەتمەيۋاتماقتا. مەنبە ماقالىدا تەكىتلەنگەندەك، بۇ تىرىشچانلىقلار چوڭقۇر قۇرۇلمىۋى ۋە سانائەت توسالغۇلىرىغا دۇچ كەلمەكتە. ئامېرىكا مەركەزلىك «نېروس» (Neros) قاتارلىق يېڭىلىق ياراتقۇچى كارخانىلار  (startups)، خىتاي مال ماركىسى بولمىغان ئۇچقۇلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىشىنى كۆلەملەشتۈرۈشكە ئۇرۇنۇۋاتقان بولسىمۇ، بۇ كارخانىلار خىتايلىق رەقىبلىرى)مەسىلەن DJI ( بىلەن سېلىشتۇرغاندا ھەم تەننەرخ جەھەتتىن رىقابەتلىشەلمەيدۇ، ھەم ئىشلەپچىقىرىش سانى جەھەتتىن يېتەرسىز بولماقتا.
غەرب دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ زىددىيەت، «سۈپەتكە قارشى سان» ئىككىلىنىشىدۇر. غەرب، تارىختا سانى ئاز بولسىمۇ، ئەمما ئىنتايىن ئۈستۈن تېخنىكىلىق،سۈپىتى يۇقىرى قوراللارنى ئىشلەپچىقىرىشقا مەركەزلەشكەن. ئەمما ئۇكرائىنا ئۇرۇشىغا ئوخشاش كەسكىن توقۇنۇشلار، «ساننىڭمۇ بىر رولى بارلىقى»نى ئىسپاتلىدى. خىتاي، دۆلەت مالىيەسى  قوللىغان  غايەت زور ئىشلەپچىقىرىش ھاۋزىلىرى سايىسىدا «يېتەرلىك دەرىجىدە ياخشى» تېخنىكىنى «ئىنتايىن ئەرزان ۋە ئىنتايىن تېز» ئىشلەپچىقىرالايدۇ. غەربنىڭ بازارنى ئاساس قىلغان ئىقتىسادلىرى، پايدا نىسبىتى تۆۋەن بولغان بۇ دۆلەت مالىيە ياردىمى بىلەن ئىشلەپچىقىرىش مودېلىغا (mass production)  قايتىشتا قىينالماقتا.