ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يەردە پەرقلىق ئىككى مۆتىدىل لائىك تىپ ۋەكىللىك قىلغان ئىككى ئاساسىي ئەندىزە كۆزگە چېلىقماقتا. تۇنجىسى «ئىلگىرىلەش» ۋە «ئۇلۇس كۈچى»نى قولغا كەلتۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ مەقسەتلەردىن پەقەت بىر غەرب مودېلىنى ئۆزلەشتۈرۈش نەتىجىسىدىلا كۆزلىگەن مەقسەتكە يەتكىلى بولىدىغانلىقىغا ئىشەنگەن تۈركىيە تىپى «مۆتىدىل» لائىكلىك مەيدانغا كېلىدۇ.  يەنە بىرى بولسا، كۆپ  ساندىكى غەيرى مۇسۇلمان ئاز سانلىق خەلقلەرنىڭ بولۇشى ۋەجىدىن ئوتتۇرىغا چىققان ئۇلۇسلۇق بىرلىك ئەندىشىسىدۇر. خىرىستىيان ۋە ھىندۇلارمۇ ياشايدىغان ھىندونېزىيەدە «ئىلاھىيلىك» تەكىتلىنىش بىلەن بىرگە خاس بىر تەڭرى تىلغا ئېلىنمايدۇ. يەنە  مەلۇم نىسبەتتە قىبتىي نوپۇسىغا ئىگە مىسىردا سىياسىي پاراڭلاردا ئىسلام دېيىشنىڭ ئورنىغا كۆپرەك دىن دەپ سۆزلىنىدۇ.  شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ مىسىر ۋە ھىندونېزىيەدە تەرەققىيات ۋە ئۇلۇس كۈچى ئەندىشىسى يوق دېگەنلىك ئەمەس.
شۇڭلاشقا لائىكلىك دېگەندە دىننىڭ ئىجتىمائىي ھاياتتىن ئايرىلىشى دېيىش ناتوغرا. چۈنكى مۇسۇلمان لائىكلىكى، ئامېرىكا ئۇسلۇبىدىكى چېركاۋ – دۆلەت ئايرىۋېتىلىشىغا ئوخشاش مەسچىت بىلەن دۆلەتنىڭ ئايرىلىشىنى كۆرسەتمەيدۇ. لائىك ھاكىمىيەتلەر دىنىي مائارىپ ۋە ئورگانلارنى ھەم قوللايدۇ ھەم كونترول قىلىدۇ. ئەسلىدە لائىكلىكتىن دىننىڭ دۆلەت تەرىپىدىن  كونترول قىلىنىشى ۋە مىللەتچى – تەرەققىيپەرۋەر مەقسەتلەرگە خىزمەت قىلىش قاتارلىق جەھەتلەردە  پايدىلىنىلىدۇ.  تېخىمۇ مۇھىمى بولۇپمۇ مىللەتچىلىك نۇقتىسدىن  لائىكلىك مەدەنىي بىر مىراس سۈپىتىدە ئىسلامنى ئۇلۇغلاشتۇرىدۇ، تۈركىيەدە مۇسۇلمان بولمىغانلار «تۈرك» دەپ قوبۇل قىلىنماسلىق كەڭ تارقالغان.  شىئەلىكتە بولسا كېيىنكى يىللاردا شاھنىڭ زورلىشى بىلەن «ئىرانلىقلىق» مۇھىم ئامىل بولۇپ قالغان.   ئوخشاش ۋاقىتتا، مۇسۇلمان ياكى خىرىستىيان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئەرەب مىللەتچىلىرى ھەزرىتى مۇھەممەد (س.ئە.ۋ) ۋە ئەسھابىلىرىنى ئەرەبلەرنىڭ مىللىي قەھرىمانلىرى دەپ ئېتىراپ قىلىشتىن چېكىنمەيدۇ.  بۇلارنىڭ ھەممىسىنى لائىك قىلغان نەرسە ئىسلامنى مىللىي كىملىككە ئوخشىتىش ۋە ئىسلامىي مىراسنى ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىي مۇۋەپپەقىيىتى سۈپىتىدە كۆرۈش خاھىشىدۇر. بۇ نۇقتىدىن پان-ئىسلامىزمنىمۇ لائىك دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى، پان-ئىسلامىزم، مۇسۇلمان خەلقلەرنى خوش كۆرۈش دېمەكتۇر. پەقەت ئۇلاردىن تۇرمۇشىنى ئىسلام نىزامىغا كۆرە تەرتىپلىشى تەلەپ قىلىنمايدۇ. پان-ئىسلامىزم ئوخشاش ۋاقىتتا ئىسلامىي مودېرنىزم ۋە رادىكال ئىسلامچىلىق بىلەن ماسلاشقان ھالەتتە بولىدۇ. بۇلار  ئوتتۇرىسىدا زور پەرقلەر كۆرۈلسىمۇ، بۇ تىپلارغا سادىق بولۇش نۇقتىسىدىن ئىدېئولوگىيەلىك ھەمكارلىق ئاساسى شەكىللەندۈرۈش مۇمكىن.
مۆتىدىل لائىكلىك مۇتلەق«دىنسىزلىق\دىن دۈشمەنلىكى» دېمەك ئەمەس. لائىك بىر كىشى ئىسلامىي ئەخلاق قائىدىلەرگە رىئايە قىلسا بولىدۇ. ئۇلار، مۇسۇلمانلارنى تېخىمۇ چىن دىلدىن ئىبادەت قىلىشقا ۋە ئەخلاق مىزانلىرىغا رىئايە قىلىشقا ئۈندەيدۇ ۋە غەيرى مۇسۇلمانلارنىمۇ ئىسلامغا چاقىرالايدۇ. يەنە ئاكتىپ ھالدا خەير-ساخاۋەت ئورۇنلىرىنى قوللىيالايدۇ. لائىكلار دىننى ۋە ئەخلاقنى، ئاممىۋىي تەرتىپ ۋە پاراۋانلىق ئۈچۈن زۆرۈر دەپ قارىيالايدۇ. ئوخشاشلا ئەقىل بىلەن بىرگە تۇيغۇلارنىڭ ئۆزگىرىشى ئۈچۈن دىننى زۆرۈرىيەت دەپ ئويلىشىشى مۇمكىن.
ئەمەلىيەتتە،  مەلۇم شەرتلەر ئاستىدا لائىك ئىپادىلەر ۋە سۆزلەر خېلىلا ئىسلامىي بولۇشى مۇمكىن. ئاتاتۈرك (1881-1938)، گرېكلارغا ئىسلامىي تۈستە قارشى تۇردى ۋە بۇ تىرىشچانلىقى تۈپەيلى ئىسلامىي سالاھىيەت بولمىش «غازى» ئۇنۋانىنى ئالدى. شەكسىز بۇ خىل ئىسلامىي ئۇنۋانلار، يەنى «ئىشەنچ نشانەلىرى» ئېلىشى، ئۇنىڭ كېيىنچە ئىسلامنى «ئىسلاھ» قىلىشتىكى مۇۋەپپەقىيەتىنىڭ شەرتى ئىدى. ئوخشىشىپ كەتكەن ھەقىقەتلەر بىلەن پولكوۋنىك مۇئەممەر قەددافى ھەم، پۈتۈن «رادىكال» نۇتۇقلىرىغا قارىماي، يەنىلا لائىك شەخس ھېسابلىنىدۇ.  بۇ تەتقىقاتلار كۈنسايىن ئېشىۋاتقان دىنىي ئەمەلىيەت، مەدەنىي مىراسقا بولغان قىزىقىش، پان-ئىسلامچى ھېسسىياتقا ئىگە ئىسلامىي «يېڭىدىن تىرىلىش»نى مەلۇم سەۋىيەدە لائىكلىك دائىرىسى ئىچىدە  ئىپادە قىلالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
2.	ئىسلامىي مودېرنىزم
ئىسلامىي مودېرنىزم  لائىكلىكنىڭ ئەكسىچە، ئىسلامنىڭ ئىجتىمائىي ھايات ئۈچۈن يېتەرلىك ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. مىسىرلىق دۆلەت ئەربابى ئابدۇرراھمان ئەززەمنى (عبد الرحمن عزام) ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەبەدىي ئۇچۇرى ناملىق ئەسىرى بىلەن بۇ  قاراشنىڭ ۋەكىلى دەپ قاراشقا بولىدۇ. ئەززەم شۇنداق دەيدۇ: «ئىسلام بىلەن باشقا دىنلار ئارىسىدىكى پەرق، ئىسلام پەقەتلا مەلۇم ئىبادەتلەرنى قىلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، جەمئىيەتنىڭ ئېھتىياجلىرىنى باشقۇرغۇچىغا ۋە ئۆتكۈنچى ھاكىمىيەت ئورگانلىرىغا تاشلاپ قويمايدۇ. ئەكسىچە، ئىسلام، ئىدارى ھاكىمىيەتلەرنى، شەخسنىڭ ئائىلە ئەزالىرى ۋە خەلققە قارشى پوزىتسىيە شەكىللىرىنى، مۇناسىۋەتلىرىنى، ھەق ۋە مەجبۇرىيەتلىرىنى بېكىتكەندۇر.»  بىزگە كۆرە ئوخشاشلا مودېرنىست  بولغان 1973- يىلىدىكى پاكىستان ئاساسىي قانۇنىدا «پۈتكۈل كائىناتتا ئەگەمەنلىك يېگانە ئاللاھقا خاستۇر» ۋە «خەلقنىڭ ھوقۇقى ئۇ(ئاللاھ) ئىزىن بەرگەن چەك – چېگرا ئىچىدە قوللىنىلغان مۇقەددەس بىر ئامانەتتۇر.» دېيىلگەن. (مۇقەددىمە قىسمىدا)