يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇلەنت شەنەر-ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
قىسقىچە مەزمۇنى
يەر شارىلىشىش ھادىسىسى ئىقتىسادىي، سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئۇچۇر-ئالاقە ساھەلىرىدە بولۇپمۇ كېيىنكى چارەك ئەسىردە تەسىرى تېز سۈرئەتتە ئومۇملاشقان مۇھىم ھادىسىدۇر. يەرشارىلىشىش ئىقتىسادتىن سىياسەتكىچە، مەدەنىيەتتىن سەنئەتكىچە، قانۇندىن پەلسەپىگىچە، ھەتتا مۇھىتقىچە ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ئاساسەن ھەممە تەرىپىگە تەسىر كۆرسەتمەكتە. بۇنىڭ تۈرتكىسىدە نۇرغۇن ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلما، ئورگان ۋە ئۇقۇم ئۆزگەرمەكتە. ئۆزگىرىش ھاسىل قىلغان بۇ نەرسىلەر ئىچىدە كىشىنىڭ ئالاھىدە دىققىتىنى تارتىدىغىنى مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدۇر. يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق دۇچ كېلىۋاتقان ئۆزگىرىش ۋە تەرەققىياتلار كۈنىمىزە خەلقئارادا مەيدانغا كەلگەن سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش نۇقتىسىدىن تولىمۇ مۇھىمدۇر. بۇ دائىرىدە ئۇچۇر-ئالاقە ۋاستىلىرىنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشى، لىبېرال چۈشەنچىنىڭ تېز سۈرئەتتە يېيىلىشى نەتىجىسىدە كىچىك  تىپلىق دۆلەت قۇرۇلمىسى باش كۆتۈرۈش ۋە تونۇلۇش پۇرسىتىگە ئېرىشىش بىلەن بىرگە، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق دائىرىسى تارىيىپ بارماقتا. قىسقىسى، يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر نەتىجىسىدە دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسىمۇ بۇرۇنقىدىن پەرقلىق تۈسكە ئىگە بولماقتا. بۇ جەرياندا بارلىققا كەلگەن نۇرغۇن ئۆزگىرىش مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئاجىزلىشىشىغا سەۋەب بولدى. بۇ ماقالەدە يەرشارىلىشىش، ئىگىلىك ھوقۇق ۋە مىللىي دۆلەت ھادىسىلىرى ئاساس قىلىنىپ، يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ قانداق ئۆزگىرىش ۋە بۇرۇلۇشلارغا دۇچ كەلگەنلىكى ئۈستىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: يەر شارىلىشىش، زامانىۋى مىللىي دۆلەت، ئىگىلىك ھوقۇق، ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسى
1990-يىللاردىن باشلاپ مەنىسى، ئالاھىدىلىكى ۋە شەكلى مۇنازىرە قىلىنىپ كېلىش بىلەن بىرگە، مەجۇدلۇقىمۇ بەس-مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ھالدا ئېتىراپ قىلىنغان يەر شارىلىشىش ھادىسىسى ھازىرقى دۇنيانى چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈش جەھەتتە  ھەر ساھەدە ئاچقۇچلۇق ئۇقۇملاردىن بىرىگە ئايلاندى. ھەر خىل سەۋىيەلەردە مۇنازىرە قىلىنىۋاتقان يەر شارىلىشىش ھادىسىسى قاتناش ۋە ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەسى ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر، دۆلەت چېگرالىرىدىن ھالقىغان كاپىتال پائالىيەتلىرىگە ئوخشاش ئامىللارنىڭمۇ تەسىرىگە ئۇچراپ سىياسىي ساھەدىمۇ مۇھىم ئۆزگىرىشلەرنىڭ بارلىققا كېلىشىگە سەۋەب بولماقتا. يەرشارىلىشىشنىڭ تۈرتكىسىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر بىلەن بىرلىكتە يېقىنقى يىللاردە ئىجتىمائىي پەن ساھەدە « مىللىي دۆلەتنىڭ ئۆلۈمى، ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ ماھىيىتىنىڭ ئۆزگىرىشى»گە ئوخشاش ئۇقۇملار كەسكىن تالاش-تارتىش قىلىنماقتا. مىللىي دۆلەتلەر قانۇنلۇق سالاھىيىتى ۋە ھوقۇقى دەخلى-تەرۇزگە دۇچ كېلىش بىلەن بىرگە، كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىپ كېتىشىگە چارىسىز قالماقتا.
بۇ ماقالەنىڭ مەقسىتى يەر شارىلىشىش ھادىسىسىنىڭ تەسىرلىرى، مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق قاتارلىقلارنى قانداق ۋە قايسى خىل شەكىلدە ئۆزگەرتكەنلىكىنى مۇھاكىمە قىلىشتىن ئىبارەت. بۇ دائىرىدە، ئالدى بىلەن يەر شارىلىشىش ھادىسىسىگە مۇناسىۋەتلىك ئوخشىمىغان كۆز-قاراش ۋە نۇقتىينەزەرلەر بايان قىلىنىپ ئۈستىدە ئانالىز ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئارقىدىن مىللىي دۆلەتلەر ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى بايان قىلىنىپ يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەتلەر ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ قانداق ۋە قايسى تەرىقىدە ئۆزگەرگەنلىكى توغرىسىدا مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ ئانالىز تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەردىكى مەزمۇنلار، يەكۈنلەرنى مۇھاكىمە قىلغان ئاساستا ئېلىپ بېرىلىدۇ.
1-يەر شارىلىشىش ھادىسىسى
يېقىنقى يىللاردا ئىجتىمائىي پەنلەردە تېخنولوگىيە ۋە ئۇچۇر-ئالاقە ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنى ئىزاھلاشتا ئىشلىتىلىدىغان ئۇقۇملاردىن بىرسى يەر شارىلىشىش بولۇپ، بۇ ئۇقۇمنىڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكى بولسا تەبىرى، ئالاھىدىلىكى، مۇقەددىمىسى،ماھىيىتى ۋە رىئاللىقتىكى ئىپادىلىرى ئۈستىدە ھازىرغىچە پىكىر بىرلىكىنىڭ ھاسىل بولماسلىقىدۇر. دەرۋەقە، يەر شارىلىشىش توغرۇلۇق ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلارغا نەزەر سالغىنىمىزدا تېخنولوگىيە، ئۇچۇر-مەلۇمات، كاپىتالىزىم، جاھانگىرلىك، مۇستەملىكچىلىك، سىياسەت ۋە ئىقتىسادقا ئوخشاش مۇھىم ئامىللاردىن بىرى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇپ ھەر خىل ئىزاھلار ئېلىپ بېرىلماقتا (ئەردوغان، 2004:21). يەر شارىلىشىش ھادىسىسنىڭ نېمە  ئىكەنلىكى ۋە قاچان باشلانغانلىقى توغرىسىدا پىكىر بىردەكلىكى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، بۇ ھادىسىنىڭ بار ياكى يوقلىقى ئۈستىدىمۇ مۇنازىرە قىلىشقا بولىدۇ. شۇڭا بۇ ئۇقۇمنى ئېنىق تەبىرلەشتە قىيىنچىلىق كۆرۈلمەكتە. ئېنىقلىما ۋە تەبىرلەرنىڭ كۆپ قىسمى ھاكىمىيەتكە خىزمەت قىلىش غەرىزىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغانلىقى ئۈچۈن، يەر شارىلىشىش توغرىسىدا نۇرغۇن قاراش مەۋجۇت. شۇڭا بىلىپ بىلمەي يەر شارىلىشىش ئۇقۇمى ھەر خىل مەقسەت كۆزدە تۇتۇلۇپ خالىغانچە ئىشلىتىلمەكتە (كەيمان، 2000، 18).