دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جۇغراپىيە ئەڭ مۇقىم ئامىل بولۇپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ چوڭلۇقى ۋە ئىشتاتلارغا ئايرىلىشىنى، ئىتالىيەنىڭ يېرىم ئاراللىق ئورنىنى ياكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ  چوڭ زېمىنىنى مىسال قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. تەبىئىي بايلىقلار ئىچىدە زىرائەت ۋە خام ئەشيا (بولۇپمۇ نېفىت) ئىنتايىن مۇھىم. مورگېنتاۋ نېفىتنىڭ ئىقتىسادىي بايلىق رولىدىن ھالقىپ، سىياسىي كۈچنىڭ مۇھىم ئامىلىغا ئايلانغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
ھەربىي تەييارلىق ئامىللىرى تېخنىكا، رەھبەرلىك (ئەڭ مۇھىم) ۋە قوراللىق قىسىمنىڭ سانى ۋە سۈپىتىگە ئاساسلىنىدۇ. مورگېنتاۋ يادرو قوراللىرىنىڭ ھالاكەت خاراكتېرى سەۋەبىدىن،  دۆلەت كۈچىگە بولغان تەسىرىنىڭ ئىككى قىرلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. مىللىي مىجەز (National Character) دۆلەتنىڭ ھەرىكىتىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان تۇراقلىق ئامىلدۇر.(مەسىلەن، «رۇس مىللىي خاراكتېرى» نىڭ قەيسەرلىكى). مىللىي روھ (National Morale) دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسىتىنى قوللايدىغان  بولۇپ، ھۆكۈمەتنىڭ رەھبەرلىك سۈپىتى بۇنىڭغا بەلگىلىگۈچ تەسىر كۆرسىتىدۇ.
دىپلوماتىيە سۈپىتى ئەڭ مۇھىم ئامىل بولۇپ، ئەگەر بىر دۆلەتنىڭ كۈچ ئېلېمېنتلىرى ئەلا بولسىمۇ، دىپلوماتىيەسى ناچار بولسا، ئۇ مەغلۇپ بولىدۇ. ئەنگلىيەنىڭ ئەنئەنىۋى دىپلوماتىيەسىنىڭ ئۈستۈنلۈكى  1870-يىللارغا قەدەر بولغان گېرمانىيەنىڭ ئاجىز دىپلوماتىيەسى بىلەن سېلىشتۇرۇلىدۇ. ھۆكۈمەت سۈپىتى بولسا، دۆلەتنىڭ بايلىقىنى ئۆز نىشانىغا يېتىشتە خىزمەت قىلدۇرۇش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ.  بايلىق ۋە تەلەپلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت، دىپلوماتىك ھەمكارلىق ۋە خەلق ئاممىسىنىڭ قوللىشى (بولۇپمۇ دېموكراتىك دۆلەتلەردە) قاتارلىق مەسىلىلەرنى  ھۆكۈمەت ھەل قىلىشى كېرەك.
10-باب: مىللىي كۈچنى باھالاش
مىللىي كۈچنى توغرا باھالاش تاشقى سىياسەتنىڭ مەسئۇلىيىتى بولۇپ، دۆلەتلەر ئۆز كۈچىنى باشقا دۆلەتلەرنىڭكى بىلەن سېلىشتۇرغاندا دائىم خاتالىق ئۆتكۈزىدۇ. بۇ بابتا «تىپىك خاتالىقلار» ئۈستىدە توختىلىلىدۇ: بىرىنچىسى، كۈچنىڭ مۇتلەقلىقىگە ئىشىنىش؛ ئىككىنچىسى، كۈچنىڭ دائىملىقلىقىغا ئىشىنىش (مەسىلەن، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ مەڭگۈلۈك كۈچلۈكلۈكىگە ئىشىنىش). بۇ خاتالىقلار دۆلەتنىڭ ئۆزىنى ۋە رەقىبىنى توغرا باھالىيالمىغانلىقى ئۈچۈن كېلىپ چىقىدۇ.
ئۈچىنچى خاتالىق بولسا، مىللىي كۈچنىڭ بىرلا ئامىلىغا ھەددىدىن زىيادە ئەھمىيەت بېرىش. بۇ خاتا چۈشەنچە ئۈچ شەكىلدە ئىپادىلىنىدۇ: گېئوسىياسەت، مىللەتچىلىك ۋە مىلىتارىزم. «گېئوسىياسەت» جۇغراپىيەنى دۆلەتنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان مۇتلەق ئامىل دەپ قارايدۇ (مەسىلەن، سىر ھالفورد ماككىندېرنىڭ «يەر يۈرىكى» نەزەرىيەسى). «مىللەتچىلىك» مىللىي خاراكتېرنى مۇتلەق دەپ قارايدۇ. «مىلىتارىزم» بولسا، ھەربىي تەييارلىقنى كۈچنىڭ بىردىنبىر ئاساسىي ئامىلى دەپ بىلىدۇ، لېكىن ھەربىي كۈچنىڭ پەقەت دىپلوماتىيەنىڭ «يۇمشاق» قورالى ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ قالىدۇ. مورگېنتاۋ مىللىي كۈچنىڭ دائىم ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان بىر قاتار ئامىللارنىڭ يىغىندىسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
د. تۆتىنچى قىسىم: مىللىي كۈچنىڭ چەكلىمىسى: كۈچ تەڭپۇڭلۇقى
11-باب: كۈچ تەڭپۇڭلۇقى
«كۈچ تەڭپۇڭلۇقى» خەلقئارا سىياسەتتىكى كۈچنى چەكلەيدىغان ئاساسلىق مېخانىزم بولۇپ، مورگېنتاۋ ئۇنىڭ تۆت خىل  مەنىسى بارلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. كۈچ تەڭپۇڭلۇقى خەلقئارا سىياسەتنىڭ بىر دۆلەتنىڭ كۈچىنى ئاشۇرۇش ئارزۇسىنى تىزگىنلەيدىغان ئەنئەنىۋى مېخانىك پىرىنسىپىدۇر. مورگېنتاۋ سىياسىي تەڭپۇڭلۇقنى «ئىجتىمائىي تەڭپۇڭلۇق»نىڭ ئومۇمىي ئۇقۇمى بىلەن سېلىشتۇرىدۇ. كۈچ تەڭپۇڭلۇقى بىرىنچىسى، ھېچقانداق بىر ئېلېمېنتنىڭ  باشقا بارلىق ئېلېمېنتلار ئۈستىدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىشىغا يول قويماسلىق ئارقىلىق؛ ئىككىنچىسى، بارلىق ئېلېمېنتلارنىڭ ئۆز ئورۇنلىرىنى ساقلاپ قېلىشىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئارقىلىق ئىشقا ئاشىدۇ.
مورگېنتاۋ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئىككى ئاساسلىق ئەندىزىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: بىۋاسىتە قارشىلىق ئەندىزىسى ۋە رىقابەت ئەندىزىسى. بىۋاسىتە قارشىلىقتا، ئىككى دۆلەت (A  ۋەB) بىر-بىرىگە قارشى تۇرىدۇ، ھەر ئىككىسى ھازىرقى ھالىتىنى ساقلاپ قېلىشنى ياكى قارشى تەرەپنى ئاغدۇرۇپ تاشلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. رىقابەت ئەندىزىسىدە، ئۈچىنچى بىر دۆلەت (C) پەيدا بولۇپ، ئۇنىڭ مۇستەقىللىقى A ياكى B نىڭ كۈچىنىڭ كۆپىيىشىگە باغلىق بولىدۇ، C نى قوغدايدىغان ۋە  ھۇجۇم قىلىدىغان «تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچىلار» پەيدا بولىدۇ (مەسىلەن، كورېيە بىلەن ياپونىيە ۋە خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت).
12-باب: كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئوخشاش ئۇسۇللىرى
كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشنىڭ ئۈچ خىل ئۇسۇلى بار: بۆلۈش ۋە ھۆكۈمرانلىق قىلىش (Divide and Rule)، تېررېتورىيەلىك تۆلەم (Compensations) ۋە ئىتتىپاقلار (Alliances). «بۆلۈش ۋە ھۆكۈمرانلىق قىلىش» ئۇسۇلى (مەسىلەن، ياۋروپادىكى فىرانسىيەنىڭ گېرمانىيەگە قارىتا سىياسىتى) ئەڭ كونا ۋە ئەڭ مۇھىم ئۇسۇل. تېررېتورىيەلىك تۆلەم ئاجىز دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىنى كۈچلۈك دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا بۆلۈشۈش ئارقىلىق تەڭپۇڭلۇق ساقلىنىدۇ (مەسىلەن، 18-ئەسىردىكى پولشانىڭ بۆلۈنۈشى).
قوراللىنىش كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ يەنە بىر ئاساسىي ۋاسىتىسى بولۇپ، ھەر بىر دۆلەت كۈچىنىڭ نىسبىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قوراللىنىشقا تىرىشىدۇ. ئىتتىپاقلار كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئەڭ مۇھىم شەكلى. ئىتتىپاقنىڭ مەقسىتى كۈچنى ساقلاپ قېلىش ياكى كۈچنى ئاشۇرۇش بولۇپ، ئىتتىپاقلارنى ئومۇمىي خاراكتېرلىك ياكى كونكرېت نىشانلىق، ھەمكارلىق ياكى مەشغۇلاتچان، ۋاقىتلىق ياكى ئۇزۇن مۇددەتلىك دەپ ئايرىشقا بولىدۇ.