ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى خىتابى ۋە ئامېرىكا-ياۋروپا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى يۆنىلىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رۇبىيو يەنە ياۋروپانىڭ ئۆز سانائىتىنى سىرتقا كۆچۈرۈشى (de-industrialization) ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدە باشقىلارغا بېقىنىپ قېلىشىنى «ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن قىلىنغان خاتالىق» دەپ كۆرسەتتى. ئۇنىڭچە، ئەرزان مال ۋە يەر شارىلىشىشنىڭ پايدىسىنى دەپ، ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقتىن ۋاز كېچىش غەربنى رەقىبلىرى ئالدىدا ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويغان. شۇڭا، ئۇ «يېڭى غەرب ئەسرى» نى بەرپا قىلىش ئۈچۈن، سانائەتنى قايتا گۈللەندۈرۈش، تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكىنى قوغداش ۋە ئىقتىسادىي ئىگىلىك ھوقۇقنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ قاراشلار ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ يەر شارىلىشىشقا قارشى تۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي مىللەتچىلىكنى تەرغىب قىلىش ئىستراتېگىيەسى بىلەن تولۇق ماس كېلىدۇ [6].
كۆچمەنلەر مەسىلىسىمۇ رۇبىيونىڭ سۆزلىرىدە مۇھىم ئورۇن تۇتتى. ئۇ كەڭ كۆلەملىك كۆچمەنلەر دولقۇنىنى نوقۇل ئىجتىمائىي مەسىلە ئەمەس، بەلكى «مەدەنىيەتنىڭ يوقىلىش خەۋپى» (Civilizational Erasure) دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، چېگرا بىخەتەرلىكىنى قوغداش بىر دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئەڭ تۈپكى ئاساسى بولۇپ، بۇنى «كۆچمەنلەرگە ئۆچمەنلىك» ياكى «ھەيۋە» دەپ چۈشىنىشكە بولمايدۇ. بۇ خىل بايانلار ئارقىلىق، رۇبىيو ياۋروپادىكى ئوڭ قانات ۋە مىللەتچى كۈچلەرنىڭ قاراشلىرىغا ئاۋاز قوشتى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئەمدىلىكتە لىبېرال قىممەت قاراشلارنى ئەمەس، بەلكى مىللىي كىملىك ۋە ئەنئەنىنى قوغداشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغانلىقىنى بىلدۈردى [7].
قىسقىسى، رۇبىيونىڭ بۇ بۆلەكتىكى سۆزلىرى ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ «ئەخلاقىي» ۋە «تۈزۈلمە» رامكىسىدىن چىقىپ، «مەدەنىيەت» ۋە «مىللىي مەۋجۇتلۇق» رامكىسىغا ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ ياۋروپانىڭ ئۆز قىممەت قارىشىدىن ۋە تارىخىدىن نومۇس قىلماسلىقى كېرەكلىكىنى، ئەكسىچە بۇ مىراسنى قوغداش ئۈچۈن ئامېرىكا بىلەن بىرلىكتە كۈرەش قىلىشى لازىملىقىنى تەكىتلەش ئارقىلىق، ترامپنىڭ «ئامېرىكىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» سىياسىتىنى «غەربنى قۇتقۇزۇش» ھەرىكىتى سۈپىتىدە تونۇتۇشقا ئۇرۇندى.
ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋە ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار ئىتتىپاقى
ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى پائالىيەتلىرىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسى، خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىنىشنى ئازايتىش ۋە غەربنىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكىنى قايتىدىن بەرپا قىلىش ئىدى. رۇبىيو مىيۇنخېندا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىن جەريانىدا، «ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار مىنىستىرلىرى يىغىنى» (Critical Minerals Ministerial) غا رىياسەتچىلىك قىلىپ، «بايلىق جۇغراپىيەلىك ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق مۇنبىرى» (FORGE) نى رەسمىي يولغا قويدى. بۇ تەشەببۇس ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار تەمىنلەش زەنجىرىنى خىتاينىڭ كونتروللۇقىدىن تارتىپ چىقىرىشنى ۋە ئۆز ئىچىدە بىخەتەر سودا چەمبىرىكى قۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ [8].
رۇبىيو خىتاينىڭ ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارنى قېزىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش ساھەسىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنىڭ غەرب دۇنياسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە، ئىقتىسادىي كۈچىگە ۋە كەلگۈسى تېخنىكا تەرەققىياتىغا ئېغىر تەھدىت ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، خىتاي بۇ بايلىقلارنى «قورال» سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، باشقا دۆلەتلەرنى بويسۇندۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكا «قوغدىنىش خاراكتېرلىك سودا» ۋە «دوستلار ئارا سودا» (Friend-shoring) ئەندىزىسىنى يولغا قويۇپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئارا مەخسۇس سودا ئورۇنلاشتۇرۇشلىرىنى، مەبلەغ سېلىشنى ۋە باھا مۇقىملاشتۇرۇش مېخانىزمىنى كۈچەيتىشنى پىلانلىدى [9].
FORGE  تەشەببۇسى ئاستىدا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى «Project Vault» (خەزىنە قۇرۇلۇشى) قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك زاپاس ساقلاش پىلانلىرىنى يولغا قويۇپ، ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسى (EXIM) ئارقىلىق 10 مىليارد دوللارلىق بىۋاسىتە قەرز مەبلىغى ئاجراتقانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئىستراتېگىيەلىك كاپىتال ئىشخانىسى (Office of Strategic Capital) غا 100 مىليارد دوللارغىچە قەرز بېرىش ھوقۇقى بېرىلىپ، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەردىكى كان ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش تۈرلىرىنى قوللاشقا ئىشلىتىلمەكچى. بۇ تەدبىرلەر ئارقىلىق بازاردىكى باھا تەۋرىنىشىنى كونترول قىلىش ۋە خۇسۇسىي مەبلەغ سالغۇچىلارنى بۇ ساھەگە جەلپ قىلىش كۆزدە تۇتۇلغان [10].
يىغىن جەريانىدا، ئامېرىكا ياۋروپا ئىتتىپاقى، ياپونىيە ۋە مېكسىكا بىلەن يېڭى ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار ھەمكارلىق رامكىسىنى ئېلان قىلدى، شۇنداقلا ئارگېنتىنا، ئەنگلىيە، فىلىپپىن ۋە ئۆزبېكىستان قاتارلىق 12 دۆلەت بىلەن ئىككى تەرەپلىك چۈشىنىش ئەسلەتمىسى ئىمزالىدى. بۇ ھەرىكەتلەر ئامېرىكىنىڭ نوقۇل دىپلوماتىك باياناتلار بىلەن چەكلەنمەي، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق خىتاينىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا جىددىي كىرىشكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. رۇبىيو بۇنى «يېڭى غەرب ئەسرى» نى قۇرۇشنىڭ ئىقتىسادىي ئاساسى دەپ قارايدىغانلىقىنى، غەربنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدە باشقىلارغا بېقىنىپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى [8].
بۇ بۆلەكتىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك بىلەن دۆلەت بىخەتەرلىكى بىر گەۋدىلەشكەن بولۇپ، ئەركىن سودا پىرىنسىپىدىن ۋاز كېچىپ، «ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاق» ئىچىدىكى قوغدىنىش سودىسىغا يۈزلەنگەن. بۇ، ياۋروپا ۋە باشقا ئىتتىپاقداشلارنىڭمۇ ئۆزلىرىنىڭ سودا ۋە سانائەت سىياسىتىنى ئامېرىكا بىلەن ماسلاشتۇرۇشقا مەجبۇر بولىدىغانلىقىنى، بولمىسا يېڭى شەكىللىنىۋاتقان يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىدىن سىقىپ چىقىرىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ئۇكرائىنا كىرىزىسى: «ئىمكانىيەتلىك سۈلھ» ۋە كەلگۈسىگە نەزەر