مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋاقتىڭىزنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا سەرپ قىلىسىز، تېلېۋىزور كۆرىسىز ياكى گېزىت ئوقۇيسىز، ئەمما سىز بىر نەرسە ئۈگەنمەيسىز، خوش بولمايسىز ياكى مۇناسىۋەت قۇرالمايسىز؛ ئۇنداقتا بۇيەردە بىر خاتالىق بار. يەككە ۋە ئىجتىمائىي ئىنتىراكتىڧلىق نۇقتىسدىن ئويلاشقاندا شۇنى ئوتتۇرىغا قويۇش كېرەككى، پىسخولوگىيە بىلەن مېدىيا ئوتتۇرىسىدا ياكى ئىككىسى ئوتتۇرىغا قويغان سۆز-ئىبارە ئوتتۇرىسىدا ئوخشاشلىق بار. ھەر ئىككىلىسىنىڭ كەينىدە ئەتراپىمىزنى چۆرىدەپ تۇرغان ھاياتنى چۈشەندۈرۈش ۋە ئەتراپىمىزدا يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارنى ئىزاھلاش تىرىشچانلىقى ياتىدۇ.
بىز مېدىيا مەزمۇنلىرىنى ئىستىمال قىلغان چاغدا (كىنۇ-تىياتىرلارنى كۆرگەندە، مۇزىكا ئاڭلىغاندا، خەۋەر ئوقۇغاندا)، پىسخىكا جەھەتتىكى ئەندىشىمىزنى چۈشىنىشكە تىرىشىۋاتقان بولساقمۇ، بىر مەنىدىن ئېيىتقاندا ئەمەلىيەتتە رېئاللىقتىن قۇتۇلماقچى بولۇۋاتىمىز؛ بۇ ھېسسىيات رېئاللىق تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان يېڭى دەۋر (كېيىنكى ھەقىقەت دەۋر) بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ھاياتىمىزدىكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا تىرىشىش بىلەن بىللە مېدىيانىڭ، تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشىمىز، ئۇلار ياراتقان كۈلتۈرەل ئۆزگىرىشلەرنى ھاياجان ئىلكىدە كۈتىۋالىمىز. بۇ يەردە ئىنسان ھاياتىغا دائىر يېڭى ۋە بىر پۈتۈن كۆز قاراشلارمۇ مەۋجۇت. بىر تەرەپتىن، بىزنىڭ رېئال تەسەۋۋۇرىمىز كۆپ خىل مېدىيا مۇھىتىدا سىن پروگراممىلىرى، كومپيۇتېر قوللىنىشچان پروگراممىلىرى قاتارلىق قوراللار بىلەن مونتاژ قىلىنسا (تەھرىرلەش جەريانىدا)، يەنە بىر تەرەپتىن ئىنساننىڭ روھى ۋە ھېسسىياتىنى نىشان قىلغان (بەزىدە يامان غەرەز بىلەن) ئۇرۇنۇشلار پەيدا بولىدۇ. شۇڭلاشقا، پاسسىپ پوزىتسىيە تۇتۇشنىڭ ئورنىغا، مېدىيا ۋە پىسخىنىڭ تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىنى ئىجابىي نۇقتىدىن باھالاشقا بولىدۇ. چۈنكى تېخنىكىلىق يېڭىلىق ۋە تەرەققىياتلارمۇ، ئىنسان روھى ۋە ھېسسىياتىنى چۈشىنىشكە تىرىشىدىغان پىسخولوگىيەمۇ، مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، مېتافىزىكىلىق ئوخشاشلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە كىشىلىك ھاياتتىكى مۇھىم بوشلۇقلارنى تولدۇرىدۇ. مېدىيا پروگىراممىلىرىنى ئىشلەيدىغان يەرلەردە، مەسىلەن؛ ئاخبارات ئىشخانىسى، ستۇدىيۇ، شەخسىي ئىجتىمائىي ئالاقە ھېساباتلىرى ۋە كومپيۇتېر قاتارلىقلاردا پىسخىكا ساۋاتلىرىدىن پايدىلانغاندا، ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى ئاشۇرغىلى بولىدۇ. كىشىلەرنىڭ نېمىشقا، قانداق تەسىرگە ئۇچرايدىغانلىقىغا دائىر تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ؛ ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئىجابىي پىكىر قىلىشىغا ھەسسە قوشقىلى بولىدۇ؛ بىھۇدە ئىستېمالنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان پروگىراممىلارنى ئوتتۇرىغا چىقارغىلى بولىدۇ؛ شۇنىڭ بىلەن، پروگىرامما ئىشلىگۈچىلەرنىڭ كەلگۈسىدە ئىشلەيدىغان ئەسەرلىرىنىڭ سەنئەت قىممىتىڭ يۇقىرى ۋە سۈپەتلىك بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن يىپ ئۇچى بىلەن تەمىنلىگىلى بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، مېدىيا پىسخولوگىيەسىگە ئىجابىي باھا بېرىشمۇ ئابونتلارنىڭ تاللىشى ۋە مەزمۇن ئىشلىگۈچىلەرنىڭ كۆز قارىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بىر خىل تەمىنلەش-ئېھتىياج مۇناسىۋىتىدە باھا بېرىلىدىغان مېدىيا پروگراممىچىلىقى تاماشىبىنلارنىڭ قىزىقىشىغا ئاساسەن شەكىللىنىدۇ. بۇ نۇقتىدا، بىز نېمىنى ياقتۇرىمىز ياكى نېمىنى خالىمايمىز ، دېگەن سوئال پەيدا بولىدۇ. شۇغىنىسى، بۇ خاھىشلىرىمىزنىمۇ يۇقىرىدا دېيىلگەندەك، كۆپىنچە ھاللاردا مېدىيا مەنبەلىرى بەلگىلىيەلەيدۇ.
مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ مېدىيا ساۋاتلىرى بىلەن كېسىشىش نۇقتىسىدا، تاماشىبىنلاردىن مېدىيا مەزمۇننى ئىستېمال قىلىشنى قارار قىلىشتىن ئىلگىرى ئۆزلىرىدىن «نېمىشقا» دېگەن سوئالنى سوراپ بېقىشى ئۈمىد قىلىنىدۇ. نېمىشقا تېلېۋىزور كۆرىمەن؟ ياكى نېمە ئۈچۈن نەچچە سائەت ۋاقىت سەرپ قىلىپ باشقىلارنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقە تورىدىكى يازمىلىرىنى ئوقۇيمەن؟ ئىستېمالچىلارنىڭ مېدىيا قاناللىرىنى ئەستايىدىل تاللىشى ۋە قانالنى سۈرۈشتۈرۈپ بېقىشى، ئۇلارنىڭ زىيانلىق مەزمۇنلارغا قارشى مۇداپىئە كۈچىنى ئاشۇرىدۇ ۋە ساغلام مېدىيا ئىستىمالچىلىرىنى يارىتىپ، كۆڭۈلدىكىدەك رازىمەنلىككە ئېرىشىشنى ئاسانلاشتۇرىدۇ. بۇ رامكدا پوۋېرس; مېدىيا بىلەن مۇناسىۋەتىمىزدە ئەڭ مۇھىم بولغىنى تېلېۋىزور كۆرگەندە ئىچكى دۇنيامىز بىلەن ھېسسىياتىمىز ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىيالىشىمىز ئىكەنلىكىنى قەيىت قىلىدۇ (پوۋېرس، 210:2010). بۇ تەڭپۇڭلۇق بىزنىڭ ئېڭىمىزنى ئاشۇرىدۇ ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا رەقەملىك ئىكرانلار بىلەن ئارىلىقىمىزنى ساقلىشىمىزغا ئىمكان يارىتىپ بېرىدۇ.