ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىدىكى پوزىتسىيەلىرىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىرقىي قىرغىنچىلىق (Genocide) قا كەلسەك، ئۇ مىللىي ياكى دىنىي ئاساسنى ئاساس قىلغان تاجاۋۇزچىلىق جەريانىدا قىلىنغان ۋەھشىيلىك دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن. ئۇ مەلۇم بىر توپ كىشىلەرگە قارىتىلغان ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش نىيىتىدە كەڭ كۆلەملىك قاتىللىقنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئۇقۇمنىڭ ئېلېمېنتلىرىنى بېكىتىپ چىقىش ئارقىلىق تېخىمۇ ئوچۇق چۈشەندۈرۈش مۇمكىن؛ بۇ 1948 – يىلدىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشى ماقۇللىغان ئەھدىنامىنىڭ 2 – ماددىسىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاشقا ئۇرۇنغانلىقى بولۇپ؛ بۇ ماددىدا ئىرقىي قىرغىنچىلىق (Genocide) نىڭ، مىللىي، ئېتنىك، ئىرق ياكى دىنىي گۇرۇپپىنى پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن يوقىتىش مەقسىتىدە قىلىنغان تۆۋەندىكى ھەرىكەتلەرنىڭ بىرىنى كۆرسىتىدۇ:
• مەلۇم بىر گۇرۇپپىنىڭ ئەزالىرىنى ئۆلتۈرۈش.
• گۇرۇپپا ئەزالىرىغا ئېغىر جىسمانىي ياكى مەنىۋى جەھەتتىن زىيان يەتكۈزۈش.
• بۇ گۇرۇپپىنى مەقسەتلىك ھالدا ئۇنى پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن يوقۇتۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلىپ مەلۇم تۇرمۇش شارائىتىغا بويسۇندۇرۇش.
• گۇرۇپپا ئىچىدە بالىلارنىڭ تۇغۇلۇشىغا تۇسالغۇلۇق قىلىدىغان تەدبىرلەرنى يولغا قويۇش.
• بالىلارنى گۇرۇپپىدىن مەجبۇرىي ھالدا باشقا گۇرۇپپىغا يۆتكەش.
يۇقىرىقى ئەھدىنامە 1948 – يىلى 12 – ئاينىڭ 9 – كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشى تەرىپىدىن ماقۇللانغان ۋە 1951 – يىلى 12 – يانۋاردىن باشلاپ يولغا قويۇلغان.
ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەر مەسىلىسىگە قاراتقان سىياسىتى ۋە بۇ مەسىلىلەرنىڭ تاشقى سىياسەتتىكى ئورنىغا قايتىپ كېلىدىغان بولساق:
سىياسىي زۇلۇم – زىيانكەشلىك ۋە قاتتىق سىياسەتلەر ھەمىشە ئوخشاش كىملىك – سالاھىيەتكە ئىگە بولمىغان ھاكىمىيەتنىڭ باشقۇرۇشىدا ياشايدىغان مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەردە يۈز بېرىدۇ. مۇسۇلمانلارغا نىسبەتەن، ئۇلارنىڭ كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان باشقا دىن ياكى دىنسىز جەمئىيەتلەردە ياشايدىغانلىقى ئۈچۈن، ھەر خىل مەسىلىلەر كېلىپ چىقىشى مۇمكىن، بۇنداق مەسىلىلەرنىڭ خاراكتېرى بىر دۆلەتتىن يەنە بىر دۆلەتكە، بىر قىتئەدىن قىتئەگە قاراپ ئوخشىمايدۇ، بۇلار ناھايىتى كۆپ ۋە ھەرخىللىقا ئىگە. مەسىلەن، ياۋروپادىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىقلار گەرچە ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسىدە پۇقرالىق سالاھىيىتى – دۆلەت گىراژدانلىقى بولمىسىمۇ، مەلۇم دەرىجىدە ئەركىنلىكىدىن بەھرىمەن بولىدۇ. ئەمما بەزى ئۆز يۇرتىدا ياشايدىغان بىر قىسىم مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارغا كەلسەك، ئۇلار ئۇلارنىڭ ئېتىقادىغا ئوخشىمايدىغان بىر ھاكىمىيەتنىڭ باشقۇرۇشىدىكى ئاز سانلىق مىللەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇلارنىڭ دۆلىتىنى ئىشغال قىلغانلىقى ياكى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغانلىقى ياكى باشقا سەۋەبلەر بىلەن، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ تۆۋەن دەرىجىدىكى ئەركىنلىكىنىمۇ يۇقاتماقتا. چۈنكى ئۇلارنىڭ ئۈستىدىكى زۇلۇم= زىيانكەشلىكلەر ۋە سىياسىي چەكلىمىلەر ئۇلارنىڭ ھاياتىنىڭ ھەر قايسى تەرەپلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىمى: دىنىي، ئىجتىمائىي، مائارىپ، مەدەنىيەت ۋە ئىقتىسادىي تەرەپلەر.
بۇنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك مىسالى كوممۇنىست خىتاينىڭ غەربىدىكى «شەرقىي تۈركىستان» (شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى) دىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ مەسىلىسىدۇر، چۈنكى ئۇلار يۇقارىدا تىلغا ئېلىنغان ئېرقىي قېرغىنچىلىقنىڭ بەش خىل تارمىقىنىڭ ھەممىسىگە ئۇچۇرماقتا. بۇنىڭ تەپسىلاتىنى ئەرەب – خىتاي مۇناسىۋىتى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ مۇسۇلمانلار مەسىلىلىرىنى قوغداشنى قوللانغان ۋە ئەزا دۆلەتلەرنىڭ دىپلوماتىيە مىنىستىرلىرىنىڭ ماسلىشىشى ئارقىلىق دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ مەيدانى ھەققىدە توختالغاندا چۈشەندۈرۈلىدۇ ۋە ئايدىڭلاشتۇرۇلىدۇ.
بىرىنچى: خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ ئىپادىلىرى
ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئەسىرلەر بويى «شەرقىي تۈركىستان» دەپ ئاتالغان شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا خىتاينىڭ غەربىدە ياشايدىغان تۈركىي مىللەت بولۇپ، بۇ رايون شەرقتە خىتاي ۋە موڭغۇلىيە، شىمالدا رۇسىيە، غەربتە قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، ئافغانىستان، پاكىستان ۋە ھىندىستان، جەنۇبتا شىزاڭ بىلەن چېگرىلىنىدۇ. ئۇنىڭ يەرمەيدانى كۆلىمى بىر مىليون سەككىز يۈز قىرىق سەككىز مىڭ تۆت يۈز ئون سەككىز (1 مىليون 848 مىڭ 418) كىۋادرات كىلومېتىر.
ئىسلام بۇ يەرگە ھىجرىيە 96 – يىلى / 714 – يىلى يېتىپ كەلگەن بولۇپ، مىلادىيە 322 – يىلى / 934 – يىلى سۇلتان ئابدۇلكەرىم ساتۇق بۇغراخان بۇ دۆلەتنىڭ دىنىنىڭ ئىسلام ئىكەنلىكىنى جاكارلىغان، شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ ئىسلام تارىخى قاراخانىيلار دۆلىتى نامىدا موڭغۇل مۇستەملىكىسىگە تاجاۋۇز قىلغانغا قەدەر بىلىم ۋە مەدەنىيەت بىلەن ئىنتايىن گۈللەنگەن ئىدى. ئۇلار تۈركلەرنىڭ تۇنجى بولۇپ ئىسلام دىنىغا كىرگەن قەبىلىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلار 1876 – يىلى خىتاي مانجۇر ئىمپېرىيەسى بۇ رايونغا تاجاۋۇز قىلىپ، سەككىز يىل داۋاملاشقان قانلىق ئۇرۇشتىن كېيىن، يەنى 1884 – يىلى 18 – نويابىرغىچە «شەرقىي تۈركىستان» دا ئۆزلىرىنىڭ ئىسلام دۆلىتىنى ساقلاپ كەلگەن ۋە شۇ يىلى بۇ رايوننىڭ ئىسمىنى شىنجاڭ، – يەنى (يېڭى ئىشغال زېمىن) ياكى (يېڭى چېگرا) دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان – غا ئۆزگەرتكەن.