مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (19-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بالىلارنىڭ مەجبۇرىي ئائىلىلىرىدىن ئايرىۋېتىلىشى ۋە دۆلەت ئورگانلىرىدا «قايتىدىن تەربىيەلىنىشى»، قىرغىنچىلىقنىڭ ئەۋلادلار ئۈستىدىكى تەسىرىنى ئاشكارىلايدۇ. ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ يېتىمخانىلارغا ۋە ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى، ئائىلە رىشتىلىرىنىڭ ئۈزۈلۈشى ۋە ئانا تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ئۇنتۇلدۇرۇلۇشى سىستېمىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلماقتا (زېنز، 2021-يىلى). بۇ ئەمەلىيەت، ب د ت قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ II(e) ماددىسى بولغان «بىر گۇرۇپپىنىڭ بالىلىرىنى مەجبۇرىي باشقا بىر گۇرۇپپىغا يۆتكەش» ئۆلچىمىگە تولۇق ماس كېلىدۇ. مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ سىياسەت ئولىگارخىيەنىڭ  يېڭى ئەۋلادلارنى باشتىن-ئاخىر ھۆكۈمران مەدەنىيەتنىڭ ئىچىدە يېتىشتۈرۈش ۋە ئەسلى كىملىكلىرىنى يوقىتىش ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ:
سېلىشتۇرما نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى بۇ  ۋەزىيەت كانادا، ئاۋسترالىيە ۋە ئامېرىكىدىكى يەرلىك بالىلارنىڭ مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنىش ۋەقەلىرى بىلەن ئوخشاشتەك كۆرۈنىدۇ (ۋولفورد، 2015-يىلى). ئەمما 21-ئەسىردە يۈز بېرىشى ۋە زامانىۋى تېخنىكىلىق نازارەت قوراللىرى بىلەن قوللىنىشى جەھەتتىن ئالاھىدە بىر دىققەت تارتىدۇ. نازارەت تېخنىكىلىرى، ئولىگارخىيەنىڭ ھەر بىر شەخسنى كۆزىتىش، تۈرگە ئايرىش ۋە كونترول قىلىش ئىقتىدارىنى غايەت زور دەرىجىدە ئاشۇردى. چوڭ سانلىق مەلۇمات ئانالىزى، بىيومېتىرىك تونۇش ۋە سۈنئىي ئىدراك قوللايدىغان خەتەرنى باھالاش سىستېمىلىرى، ئۆتمۈشتىكى قىرغىنچىلىقلاردا بولمىغان بىر رېجىم سەۋىيەسىنى مۇمكىن قىلماقتا (بايلېر، 2021-يىلى).
مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ئەمەلىيەتلىرىمۇ جىسمانىي قىرغىنچىلىق ئەمەلىيەتلىرى بىلەن ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ كەتكەن. قەبرىستانلىقلارنىڭ سىستېمىلىق ۋەيران قىلىنىشى، تارىخىي يادىكارلىقلارنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، دىنىي ئورۇنلارنىڭ تاقىلىشى ياكى ئۆزگەرتىلىشى، تىلنىڭ مائارىپ سىستېمىسىدىن چىقىرىۋېتىلىشى ۋە مەدەنىيەت ئەمەلىيەتلىرىنىڭ ئەيىبلىنىشى، كوللېكتىپ ئەسلىمە ۋە كىملىكنىڭ ئۆچۈرۈلۈشىگە قارىتىلغان سېستىمىلىق ھەرىكەتلەر (فىنلېي، 2021-يىلى). بۇ مەدەنىيەت يوقىتىش، يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدىكى جىسمانىي قىيىن-قىستاق، مەجبۇرىي دورا بېرىش، جىنسىي زوراۋانلىق ۋە ئىنسان قېلىپىدىن چىققان شارائىتلاردىن ئايرىپ قارالمايدۇ. ئۇيغۇر سوت كوللىگىيەسىنىڭ دەلىللىرى، مەدەنىيەت ۋە جىسمانىي يوقىتىشنىڭ بىر-بىرىنى ئوزۇقلاندۇرىدىغان ، تۈرتكە بولىدىغان جەريانلار ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى.
جونېسنىڭ (2017-يىلى) قىرغىنچىلىق تىپولوگىيەسى، قىرغىنچىلىقنى«رادىكال»  ۋە «قىسمەن»  دەپ ئايرىيدۇ. شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسى رادىكال قىرغىنچىلىققا قاراپ تەرەققىي قىلىۋاتقان بىر جەرياندۇر. باشلىنىشتا مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسى ۋە كونترول قىلىشقا،تالان-تاراج قىلىشقا مەركەزلەشكەن سىياسەتلەر، 2017-يىلىدىن كېيىن يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش ۋە تۇغۇت چەكلەش قاتارلىق تېخىمۇ رادىكال تەدبىرلەرگە ئايلاندى. بۇ تەرەققىيات، «مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنى»نىڭ قارشىلىققا دۇچ كەلگەندە قانداق قىلىپ تېخىمۇ شىددەتلىك قوراللارغا مۇراجىئەت قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئولىگارخىيە ئۆزىنىڭ ھۆكۈمرانلىق (زومىگەرلىك)ىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالمىغىنىدا ، تېخىمۇ بىۋاسىتە ۋە شىددەتلىك ئۇسۇللارنى قوللىنىشقا يۈزلىنىدۇ.
ستانتوننىڭ (1996-يىلى) «قىرغىنچىلىقنىڭ ئون باسقۇچى» ئەندىزىسى شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسىگە تەتبىقلانغاندا، جەرياننىڭ بارلىق باسقۇچلارنى بېسىپ ئۆتكەنلىكى كۆرۈلىدۇ: تۈرگە ئايرىش (ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ «خەتەرلىك» دەپ بەلگىلىنىشى)،دىننى سىمۋوللاشتۇرۇش (دىنىي قەدىرىيەتلەررنىڭ چەكلىنىشى)، كەمسىتىش (سىستېمىلىق ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى)، ئىنسانىيەتتىن چىقىرىۋېتىش («ۋىرۇس» ۋە «ئۆسمە»  تېرمىنلىرىنىڭ ئىشلىتىلىشى)، تەشكىللىنىش (دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ سەپەرۋەر قىلىنىشى)، قۇتۇپلاشتۇرۇش (خەنزۇ-ئۇيغۇر قارشىلىقىنىڭ كۈشكۈرتۈلۈشى)، تەييارلىق (قانۇنىي رامكىلارنىڭ قۇرۇلۇشى)، زىيانكەشلىك (يىغىۋېلىش لاگېرلىرى ۋە بېسىم)، يوقىتىش (مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش ۋە مەدەنىيەت يوقىتىش) ۋە ئىنكار قىلىش (خەلقئارا تەنقىدلەرگە قارشى رەت قىلىش ئىستراتېگىيەلىرى). بۇ باسقۇچلارنىڭ تاماملىنىشى، قىرغىنچىلىقنىڭ سىستېمىلىق ۋە پىلانلىق خاراكتېرىنى ئاشكارىلايدۇ.
سېلىشتۇرما قىرغىنچىلىق تەتقىقاتلىرى، شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسىنىڭ 21-ئەسىر قىرغىنچىلىقلىرىنىڭ يېڭى بىر ئەندىزىسىنى (پروتوتىپىنى) شەكىللەندۈرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە. بۇ ئەندىزە، ئەنئەنىۋى جىسمانىي قىرغىنچىلىق ئۇسۇللىرىنى زامانىۋى تېخنىكىلىق نازارەت، بيۇروكراتىك تەدبىر ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيە ئىستراتېگىيەلىرى بىلەن بىرلەشتۈرىدۇ. «مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنى» بۇ ئارىلاشما مودېلنىڭ نەزەرىيەۋى رامكىسىنى سۇنىدۇ؛ ئولىگارخىيەلىك ھوقۇق قۇرۇلمىلىرى جىسمانىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى بىرلا ۋاقىتتا ۋە بىر-بىرىنى قوللايدىغان شەكىلدە قوللىنىپ، نىشان قىلىنغان گۇرۇپپىنى ھەم ھازىرقى ئەۋلاد ھەم كەلگۈسى ئەۋلاد سەۋىيەسىدە يوقىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئۇيغۇر سوت كوللىگىيەسى ئوتتۇرىغا قويغاندەك، بۇ ئىككى جەرياننى بىر-بىرىدىن ئايرىۋەتكىلى بولمايدۇ ۋە ھەر ئىككىلىسى ب د ت قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ ئۆلچەملىرىگە ئۇيغۇر كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسى قىرغىنچىلىق تەتقىقاتلىرىدا ھەم جىسمانىي ھەم مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقلىرىنىڭ پۈتۈن گەۋدىلىك ھالدا دىققەتكە ئېلىنىشى  ۋە لېمكىننىڭ ئەسلىي ئۇقۇملاشتۇرۇشىنىڭ بۈگۈنكى كۈندە قايتىدىن باھالىنىشى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە  .5.4.  مېتودولوگىيەلىك ۋە ئېپىستېمولوگىيەلىك قىيىنچىلىقلار