ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەر يېڭى تېخنولوگىيە تۇرمۇشىمىزنى ئاسانلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، بەزىبىر ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. بۇرۇنقى ئەنئەنىۋى مېدىيانىڭمۇ بەزى ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولغانلىقى ئەينى ۋاقىتتا قانداق مۇنازىرە قىلىنغان بولسا، ئوخشاشلا ھازىرمۇ يېڭى مېدىيانىڭ بەزىبىر ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولغانلىقى تالاش-تارتىش قىلىنماقتا.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئاساسەن دېگۈدەك ھەممە ئادەم ئىشلەتمەكتە. ئەپسۇس ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ناھايىتى ئاز بىر قىسمىلا ئەخلاقىي – پىرىنسىپلارغا رىئايە قىلماقتا. فېيسبۇكقا ئوخشاش ھەم فوتو-سۈرەت ھەم ۋىدېئو ھەمدە ئۇچۇر ئورتاقلاشقىلى بولىدىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بەزى ئىشلەتكۈچىلەر مەسىلىنى قائىدىگە مۇۋاپىق مۇنازىرە قىلىشنىڭ ئورنىغا بىر-بىرلىرىنى ھاقارەتلىشىدۇ. بۇنداق ھادىسىلەر كۆپەيگەنسېرى، ئىنسانلارنىڭ نەزىرىدە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئەخلاقىي مەسىلىلەر نورمال ئىشتەك بىلىنىدىغان ھالەت شەكىللىنىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىن ئاڭلىق ھالدا پايدىلىنالايدىغان كىشىلەر پەرقلىق كۆز قاراشلارغا نورمال مۇئامىلە قىلالايدۇ، ئامال بار باشقىلار بىلەن كەسكىن مۇنازىرە قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ. بۇنداق كىشىلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى مەنىلىك، ئەھمىيەتلىك ۋە پايدىلىق ئىشلار ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ.
مەزمۇنى ساغلام بولمىغان فوتو-سۈرەت، ۋىدېئو ۋە ئۇچۇرلار ئىشلەتكۈچىلەرگە ھەر ۋاقىت خەتەر پەيدا قىلىدۇ. پەرزەنتلىك ئائىلىلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا نىسبەتەن سەزگۈر مۇئامىلە قىلىشى كېرەك. شەھۋانى ۋە سېرىق بۇيۇملار بولۇپ ھەر تۈرلۈك بولمىغۇر نەرسىلەر بىمالال ئېقىپ يۈرىدىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىن ئائىلىلەر پەرزەنتلىرىنى قوغداشقا مەجبۇر. ھەر سېكۇنت ۋە ھەر مىنۇتلۇق ئىشىنى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى «دوستلىرى» بىلەن دەرھال ئورتاقلىشىدىغان بالىلار ئۆزلىرىنى كۈتۈپ تۇرۇۋاتقان زور خەتەرلەردىن خەۋەرسىز ياشىماقتا. پەرزەنتلىرىنىڭ كومپيۇتېرنى قانداق ئىشلىتىش، قايسى تور بەتلىرىگە كىرىش قاتارلىقلارنى كونترول قىلىدىغان ئائىلىلەرنىڭ بولغىنىغا ئوخشاش، پەرزەنتلىرىنىڭ «يامان ئادەملەر»گە ئارىلىشىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ كوچىغا چىقىشىنى چەكلەپ كۆز ئالدىدىن يىراقلاشتۇرمايدىغان ئائىلىلەرمۇ بار. بۇ خىلدىكى ئائىلىلەر پەرزەنتلىرىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا نېمىلەرنى قىلىدىغانلىقىنى، قايسى خىل مەزمۇندىكى نەرسىلەرنى ئورتاقلىشىدىغانلىقىنى ياكى قانداق ئۇچۇرلارغا دۇچ كېلىپ تۇرىدىغانلىقىنى كونترول قىلىشنى مۇھىم دەپ قارايدۇ، لېكىن بۇنداق قىلىدىغان ئائىلىلەر ئۇنچىۋالا كۆپ بولمىسا كېرەك. شۇنداق ئاتا-ئانىلار باركى، ئۆزلىرى ئۇچراتقان ئۇچۇرلارنى ئويلانمايلا ئورتاقلىشىدىغان تۇرسا، قانداقمۇ پەرزەنتلىرىنىڭ بۇ ئىشىغا كۆڭۈل بۆلسۇن.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئىشلەتكۈچىلەر «ئاپتور ۋە ئىجادىيەتچى» بولۇشنى داۋاملاشتۇرغان تەقدىردە ئەخلاق مەسىلىسىمۇ داۋاملىشىدۇ. چۈنكى ھەر ئىشلەتكۈچى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئورتاقلىشىش ئۈچۈن ھەر قانداق بىر نەرسە تەييارلىغاندا، ئۆزىگە نىسبەتەن مۇۋاپىق بولغان سەۋەب ۋە مەقسەتنى كۆزدە تۇتۇپ ھەرىكەت قىلىدۇ. بەزى ئۇچۇرلار ئازراقمۇ مەسىلە پەيدا قىلماسلىقى مۇمكىن، ھەتتا ئىشلەتكۈچىلەرگە نىسبەتەن ئەھمىيەتلىك ۋە پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن، لېكىن بەزى ئۇچۇر ياكى «ئەسەرلەر»ھەم مەزمۇن جەھەتتىن بولسۇن ھەم ئورتاقلاشقۇچى جەھەتتىن بولسۇن قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىشى مۇمكىن. ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئىشلەتكۈچىنى ئاساس قىلىدىغان بولغاچقا، بەزىبىر ئەخلاقىي مەسىلىلەر قانۇنىي سەۋىيەگە كۆتۈرۈلۈپ مۇئامىلە قىلىنمايدۇ، سودا، نەشر ھوقۇقى ۋە كىشىلىك ھەق-ھوقۇققا ئوخشاش ھوقۇقلار دەخلىگە ئۇچرىسا ئۇ ۋاقتىدا قانۇنىي مەسىلە يۈز بەرگەن بولىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلار تۇرمۇشىمىزغا نۇرغۇن قولايلىقلارنى ئېلىپ كېلىش بىلەن بىرگە، ئەخلاقىي مەسىلىلەرگە ئوخشاش بەزىبىر مەسىلىلەرنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ «ئەسەر ۋە ئىجادىيەتلىرى»گە مەركەزلىشىشى، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى سىياسەتچىلەرنىڭ مونوپول قىلىشقا ئۇرۇنۇشى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىن پايدىلىنىپ ئىقتىسادىي جەھەتتىن كىرىم قىلماقچى بولغانلار بەزىبىر ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولماقتا.
ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئۇچۇرلارنى ئورتاقلىشىش دائىرىسىنى بېكىتەلمەسلىكى، خۇسۇسىي تۇرمۇشقا دائىر ھەر نەرسىنىڭ ئېقىپ يۈرۈشى، شەخسىي ئۇچۇرلارنىڭ سېخىيلارچە ھەمبەھرىلىنىشى قاتارلىقلار بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. بەزى ئائىلىلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا ئاڭلىق مۇئامىلە قىلالمىغانلىقتىن، پەرزەنتلىرىنىڭ ئىجتىمائىيلىشىشىدا رول ئويناشتىن بەكرەك، غەيرى ئىجتىمائىيلىشىشىغا سەۋەب بولماقتا.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا خۇسۇسىي ۋە مەھرەم تۇرمۇشنىڭ مەخپىيىتىگە كۆز تىكىش، ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئېلان بومباردىمانى ئاستىدا قېلىشى، تىلنىڭ قالايمىقان ئىشلىتىلىشى، ئەخلاقىي-پىرىنسىپلارغا زىت رەسىم، ۋىدېئو ۋە ئۇچۇرلارنىڭ ھەمبەھرىلىنىشى، تۇزاق بىلوگلار، يالغان كىملىك ئادرېسلىرى، قايمۇقتۇرغۇچى ئۇلىنىشلار، رىياكارلىق، شان-شۆھرەت قوغلىشىش، ھاقارەتلەش، كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ-سۆزلەر قاتارلىقلار ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەردۇر.
Akter T (2009) Merkeziyetsiz Medya: İnternet ve Etik, Fırat Üniversitesi İletişim
Fakültesi Medya ve Etik Semp, 07-09 Ekim 2009, Elazığ.
Sosyal Medyada Etik Sorunlar
Altıparmak K (2013) http://www.turk-internet.com/portal/yazigoster.phd?
yaziid= 42879# , erişim tarihi: 27.03.2015.
Arslantaş S, Binark M, Dikmen E Ş, Fidaner I B, Küzeci E ve Özaygen A (2012)
Türkiye’de Dijital Gözetim: T.C. Kimlik Numarasından E-Kimlik Kartlarına Yurttaşın
Sayısal Bedenlenişi, http://ekitap.alternatifbilisim.org/turkiyede-dijitalgozetim.
html, erişim tarihi: 27.03.2014, 39-110.
Atabek Ü (2005) İletişim Teknolojileri ve Yerel Medya İçin Olanaklar, Sevda
Alankuş (ed), Yeni İletişim Teknolojisi ve Medya, IPS İletişim Vakfı Yayınları,
İstanbul, 61-90.
Binark M (2007) Yeni Medya Çalışmaları, Dipnot Yayınları, Ankara.