خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى يۇمشاق كۈچ مەنبەسى- خىتاي مېدىيالىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خىتاي دۇنيا ئىقتىسادىدا كۈچلۈك ئاكتىيۇرغا ئايلاندى ھەمدە كۈچىنى تېخىمۇ زورايتىش مەقسىتىدە تۈرلۈك «يۇمشاق كۈچ» مېخانىزمىلىنى سەپەرۋەر قىلىشقا ئەھمىيەت بېرىشكە باشلىدى. يۇمشاق كۈچ ئىستېراتېگىيەسىنىڭ سىرتقا يۈزلىنىش سىياسىتىگە ئايلىنىشغا ئەگىشىپ، مېدىيا ساھەسى قايتىدىن جانلاندۇرۇلۇپ يېڭى ئىستېراتېگىيە رامكىسى ئىچىدە ئىشلىتىلشىكە باشلىدى. بۇ مەقسەتتە خىتاي قايتىدىن ئوبرازىنى تىكلەش ئۈچۈن تۈركىيە  ئىچىدىمۇ مېدىيادىن پايدىلىنىۋاتىدۇ. بۇ مەقسەتتە خىتاي دائىرىلىرى تۈركىيەدە تېلېۋۇزۇر، رادىيو، ژۇرنالغا ئوخشاش ئەنئەنىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىگىلا ئەمەس، بەلكى يېڭى ئاخبارات ۋاستىلىرىگىمۇ كۆپلەپ مەبلەغ سېلىشقا باشلىدى.  بۇ ماقالىنىڭ ئاساسلىق قىياسى: خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسىنى چۈشەنمەي تۇرۇپ ئۇنىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيا خىزمەتلىرىنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ؛ خىتاي تۈركىيەدىكى مېدىيا خىزمەتلىرىنى بۇ ئىستراتېگىيە رامكىسىدا ئېلىپ بارىدۇ-دىن ئىبارەت.  شۇڭا، بۇ تەتقىقاتتا يۇمشاق كۈچ ئۇقۇمى نۇقتىسىدىن خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيالىرىغا سالغان مەبلىغى تەكشۈرۈلدى. خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچىنى ئاشۇرۇش سىياسىتىنى چىقىش قىلىپ تۈركىيەدىكى تارقىتىش پائالىيەتلىرى كلاسسىك سۈپەت ئانالىزى ئۇسۇلى بىلەن تەتقىق قىلىندى. تەتقىقاتتا خىتاي مېدىيالىرىنىڭ تۈركىيەدىكى تارقىتىش پائالىيەتلىرىنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى، قايسى خىل مېدىيادىن كۆپرەك پايدىلانغانلىقى، قايسى خىل پروگىراممىلار ئارقىلىق قانداق ئۇچۇر تارقىتىشقا مەركەزلەشكەنلىكى تەپسىلىي تەكشۈرۈلدى. بۇ جەرياندا خىتاينىڭ تۈركىيە جامائەت پىكرىنى ئوبىيىكىت قىلغان رادىيو، تېلېۋۇزۇر، ژۇرنال ۋە يېڭى مېدىيالىرىدا تارقىتىلغان مەزمۇنلار ئانالىز قىلىندى. ئۇنىڭدىن سىرت، دوكۇمېنتلار تەتقىق قىلىندى ۋە مۇناسىۋەتلىك زىيارەتلەرمۇ ئېلىپ بېرىلدى. تەتقىقاتتىن مۇنۇ نەتىجىلەر يەكۈنلەپ چىقىلدى: خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيا خىزمەتلىرى خىتاي دائىرىلىرى 2001 – يىلىدىن باشلاپ يولغا قويغان يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسى ۋە مېدىيانى ئېچىۋېتىش سىياسىتى بىلەن بىردەكلىككە ئىگە. خىتاي بۇ ئىستراتېگىيەلىك لايىھەلەر ئارقىلىق مېدىيا بىلەن ئۆزىنىڭ «تىنچلىقپەرۋەر، ياردەم سۆيەر، كىشىلىك ھوقۇقنى ھۆرمەتلەيدىغان ۋە  تەرەققىي تاپقان دۆلەت»  ئوبرازىنى تىكلەشكە تىرىشقان.
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تەرەققىي قىلىۋاتقان ئىقتىساد، سىياسەت ۋە ھەربىي كۈچ بولۇش سۈپىتى بىلەن دۇنيانىڭ دىققەت نەزىرىنى ئۆزىگە قارىتىۋاتقان خىتاي، بەزى ئاكادېمىك ۋە  ئالىملار تەرىپىدىن كەلگۈسىدىكى«دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ» دەپ قارالماقتا.  لېكىن، بۈگۈن ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە قاتتىق كۈچ بايلىقىغا ئىگە بولۇش بىر دۆلەتنىڭ «دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ» بولۇشىغا يەتمەيدۇ. بۇ رېئاللىقنى تونۇپ يەتكەن خىتاي دائىرىلىرى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان«يۇمشاق كۈچ» مەنبەلىرىنى سىستېمىلىق ھەركەتلەندۈرۈشكە باشلىدى. نۆۋەتتە خىتاي دائىرىلىرى ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى، بولۇپمۇ چەت ئەللەردىكى ئوبرازىنى ياخشىلاشقا تىرىشىۋاتىدۇ. خىتاي بىر تەرەپتىن، خەلقئارا جامائەتچىلىك ئارىسىدا «تەرەققىيپەرۋەر، مەدەنىيىتى تەرەققىي قىلغان، تىنچلىق سۆيەر» دۆلەت دېگەن ئوبرازىنى تىكلەشكە تىرىشسا، يەنە بىر تەرەپتىن غەربنى مەركەز قىلغان ئەيىبلەشلەر سەۋەبىدىن زىدىلەنگەن ئوبرازىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنىۋاتىدۇ: بۇ ئەيىبلەشلەر دېموكراتىيەگە قارشى ھەركەت قىلىش ، ئىنسانىي ھوقۇققا دەخلى – تەرۇز قىلىش، ئاخبارات ساھەسىگە بولغان بېسىم ۋە دىنىي ئەركىنلىككە بولغان چەكلىمىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ .
خىتاينىڭ تۈركىيە بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنىڭ تەرەققىياتىغا پاراللېل شەكىلدە تۈركىيەدىكى «يۇمشاق كۈچ»  مەنبەلىرىدىنمۇ سىستېمىلىق پايدىلىنىۋاتقانلىقى ئايان بولىۋاتىدۇ.  مېدىيا خىتاينىڭ تۈركىيە جامائەتچىلىكىگە ئۆزىنى تونۇشتۇرۇش، تەشۋىقات قىلىش مەقسىتىدە ئىشلىتىۋاتقان  مۇھىم يۇمشاق كۈچ قورالى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.
بۇ تەتقىقاتنىڭ مەقسىتى؛ خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيالىرىنىڭ يۇمشاق كۈچ قورالى قىلىپ ئىشلىتىلىش شەكلىنى ئېنىقلاپ چىقىشتىن ئىبارەت. مۇشۇ ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى تارقىتىشلىرى ئەنئەنىۋى سۈپەت ئانالىزى ئۇسۇلى ئارقىلىق تەھلىل قىلىندى. تۈركىيەدىكى خىتاي مېدىيالىرىنىڭ مەزمۇنى خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسى رامكىسىدا ئانالىز قىلىنىدى ۋە كۆز-قاراشلارمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلدى. تەتقىقات دائىرىسى ئىچىدە، مېدىيا«يۇمشاق كۈچ» قورالى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىنتايىن مۇھىم، دېگەن قىياسقا تايىنىپ خىتاي مېدىيالىرىنىڭ تۈركىيەدىكى تارقىتىش پائالىيەتلىرىنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى، قايسى خىل مېدىيا تۈرىدىن كۆپرەك پايدىلانغانلىقى، قايسى خىل پروگىراممىلار ئارقىلىق قانداق ئۇچۇر تارقىتىشقا مەركەزلەشكەنلىكى تەپسىلىي تەكشۈرۈلدى.