خەلقئارادا تارىخىي قارار: ۋولكسۋېيگېن(Volkswagen) شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىشى ۋە ئۇنىڭ كەڭ دائىرىلىك تەسىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ قارارنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ كۈچلۈك بېسىمى ياتاتتى. ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ توختىماي ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى، ئۇيغۇر دىئاسپورا جامائىتىنىڭ تىنىمسىز كۈرىشى ۋە خەلقئارالىق مېدىيالارنىڭ ئۈزلۈكسىز خەۋەر قىلىشى شىركەتنى بۇ قارارنى ئېلىشقا مەجبۇر قىلغانىدى. شىركەتنىڭ ھەسسىدارلىرى ۋە مەبلەغ سالغۇچىلىرىمۇ شىركەت رەھبەرلىكىگە بېسىم ئىشلەتكەنىدى.
شىركەت بۇ قارارنى ئېلان قىلغاندىن كېيىن، دەرھال شەرقىي تۈركىستاندىكى زاۋۇتىنى تاقاش پىلانىنى تۈزدى. بۇ پىلانغا كۆرە، شىركەت 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە بارلىق ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى توختىتىپ، رايوندىن پۈتۈنلەي چېكىنىشنى پىلانلىدى. شىركەت بۇ جەرياندا يەرلىك خىزمەتچىلەرنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ۋە ئۇلارغا مۇۋاپىق تۆلەم بېرىشنى ۋەدە قىلدى.
بۇ قارارنىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى ناھايىتى چوڭ بولدى. شىركەت شەرقىي تۈركىستاندىكى زاۋۇتقا 1 مىليارد ياۋرودىن ئارتۇق مەبلەغ سالغانىدى. بۇ مەبلەغنىڭ كۆپ قىسمىنى قايتۇرۇۋالالماسلىقى مۇمكىن ئىدى. شۇنداقتىمۇ، شىركەت رەھبەرلىكى «كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت ئىقتىسادىي پايدىدىن مۇھىم» دەپ تەكىتلىدى.
شىركەتنىڭ بۇ قارارى خىتاي ھۆكۈمىتىنى قاتتىق نارازى قىلدى. خىتاي دائىرىلىرى شىركەتنىڭ بۇ ھەرىكىتىنى «غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بېسىمىغا بويسۇنۇش» دەپ تەنقىدلىدى ۋە «بۇنىڭ ئاقىۋىتىگە شىركەت ئۆزى مەسئۇل» دەپ ئاگاھلاندۇردى. ئەمما شىركەت ئۆز قارارىدا چىڭ تۇرۇپ، «كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدە تاللاش يولى يوق» دېگەن پوزىتسىيەدە تۇردى.
كەڭ دائىرىلىك تەسىر
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارى خەلقئارالىق سودا-سانائەت ساھەسىدە زور تەسىر قوزغىدى. دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقىرىش شىركىتىنىڭ بۇ قارارى، باشقا شىركەتلەرنىڭ ئۆز پوزىتسىيەسىنى قايتا ئويلىنىشىغا سەۋەب بولدى. شىركەتنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەخلاقىي پىرىنسىپلار ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن مۇھىم» دېگەن پوزىتسىيەسى، شىركەتلەر دۇنياسىدا يېڭى بىر ئۆلچەم ئورناتتى.
قارارنىڭ تۇنجى تەسىرى ئىقتىسادىي ساھەدە كۆرۈلدى. Nike، H&M، Adidas قاتارلىق چوڭ شىركەتلەر شەرقىي تۈركىستاندىن پاختا سېتىۋېلىشنى توختاتقانلىقىنى جاكارلىدى. Apple شىركىتى ئۆزىنىڭ پۈتۈن تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا تەكشۈرۈشنى باشلىدى. Intel شىركىتى شەرقىي تۈركىستاندىن كېلىدىغان مەھسۇلاتلارنى ئىشلىتىشنى توختاتتى. بۇ زەنجىرسىمان «دومىنو تەسىرى» خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادىي سىياسەتلىرىگە كۈچلۈك زەربە بەردى.
سىياسىي تەسىرى تېخىمۇ چوڭ بولدى. خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ قەدەممۇ قەدەم چېكىنىشى سەۋەبلىك، ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇر بولدى. خەلقئارالىق جەمئىيەت بۇ ئەھۋالنى «ئىقتىسادىي بېسىم ئارقىلىق سىياسىي ئۆزگىرىش يارىتىش»نىڭ ئۈلگىسى سۈپىتىدە كۆردى. بۇ كېيىنكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ئۈچۈن يول ئاچتى.
بۇ قارارنىڭ خەلقئارالىق مەبلەغ سېلىش ساھەلىرىگە بولغان تەسىرىمۇ سەزگۈر بولدى. دۇنيادىكى چوڭ مەبلەغ فوندلىرى ۋە مەبلەغ سالغۇچىلار، شىركەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىگە تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىشكە باشلىدى. ESG (ئەتراپ مۇھىتى، ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت ۋە شىركەت باشقۇرۇش) پىرىنسىپلىرى مەبلەغ سېلىش قارارلىرىدا مۇھىم رول ئوينىدى. بۇ ئۆزگىرىش گېرمانىيە، ياپونىيە، كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى شىركەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قايتىدىن قاراپ چىقىپ باھالىشىغا تۈرتكە بولدى.
ئىستېمالچىلارنىڭ ئېڭىدىمۇ چوڭ ئۆزگىرىش يۈز بەردى. ئىستېمالچىلار مەھسۇلاتلارنىڭ قەيەردە ۋە قانداق شارائىتتا ياسالغانلىقىغا تېخىمۇ كۆپ دىققەت قىلىشقا باشلىدى. ئۇلار «ئەرزان مەھسۇلات»نىڭ ئارقىسىدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى چۈشىنىپ يەتتى. بۇ ئۆزگىرىش، شىركەتلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىدىكى ھەر بىر ھالقىنى سۈزۈك قىلىشىغا مەجبۇر قىلدى.
بۇ ۋەقە، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقى ئۈچۈن بولغان كۈرىشىدە مۇھىم غەلىبە بولۇپ قالدى. بۇ غەلىبە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىنسانىي قەدىر-قىممەتنى قوغداشتا «ئىقتىسادىي بېسىم» نىڭ ئۈنۈملۈك قورال بولالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. بۇ تەجرىبە كېيىنكى كۈرەشلەردە مۇھىم ئۈلگە بولۇپ قالدى.
كەلگۈسىگە نەزەر
ۋولكسۋېيگېن شىركىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش قارارى، خەلقئارالىق سودا-سانائەت ساھەسىدە يېڭى بىر دەۋرنى باشلاپ بەردى. كەلگۈسىدە، شىركەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي پايدا بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تاللىشى تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ. يېڭى تېخنولوگىيەلەر، بولۇپمۇ بلوكچەين ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى، شىركەتلەرنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ھەر بىر ھالقىنى نازارەت قىلىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ ئەھۋالدا، مەجبۇرىي ئەمگەك قاتارلىق كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى يوشۇرۇش تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ.
خەلقئارالىق قانۇن ۋە نىزاملارنىڭ تېخىمۇ قاتتىق بولۇشى كۈتۈلمەكتە. ئامېرىكا، ياۋروپا ۋە باشقا تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر شىركەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسئۇلىيىتىنى تېخىمۇ ئېنىق بەلگىلەيدىغان يېڭى قانۇنلارنى تۈزمەكتە. بۇ قانۇنلار نەتىجىسىدە، شىركەتلەر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە چېتىشلىق بولغان پائالىيەتلەر سەۋەبلىك تېخىمۇ ئېغىر جازاغا ئۇچرىشى مۇمكىن. بۇ ئۆزگىرىش خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن خەلقئارالىق شىركەتلەرنى جەلپ قىلىشنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرىدۇ.
بۇنداق پائالىيەتلەر تۈرتكىسىدە كېيىنكى ئەۋلاد ئىستېمالچىلارنىڭ ئېڭى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى مۇمكىن. يېڭى ئەۋلاد (Z ئەۋلادى) ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئەۋلادلار ئىجتىمائىي مەسىلىلەرگە تېخىمۇ سەزگۈر بولۇپ، ئۇلار سېتىۋالماقچى بولغان مەھسۇلاتلارنىڭ كەينىدىكى ئەخلاقىي مەسىلىلەرگە تېخىمۇ كۆپ دىققەت قىلىدۇ. شىركەتلەر بازاردىكى رىقابەتتە مەۋجۇت بولۇپ قېلىش ئۈچۈن، ئۆزلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىنى ياخشىلاشقا مەجبۇر بولىدۇ.