خىتاينىڭ خەلقئارالىق ساقچىلارنى تەربىيلىشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىزلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(كارنىگى دوكلاتىغا باھا)
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
شىنا چېستنۇت گرېيتېنس، ئىسساك كاردون ۋە كامېرون ۋالتز تەرىپىدىن يېزىلىپ، كارنىگى خەلقئارا تىنچلىق فوندى تەرىپىدىن 2025-يىلى نويابىردا ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ خەلقئارالىق ساقچى تەربىيلىشى: يەر شارىۋى ئىزلىرى» ناملىق دوكلات، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىنقى يىگىرمە يىلدا خۇپىيانە ئەمما قەتئىيلىك بىلەن بەرپا قىلغان يەر شارىۋى بىخەتەرلىك تورىنى بۈگۈنگە قەدەر ئەڭ  ئەمەلىي سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويغان  بۆسۈش خاراكتېرلىك تەتقىقات ھېسابلىنىدۇ. 900 گە يېقىن ئۆزگىچە دېلو ئانالىزىغا ئاساسلانغان بۇ ئىنچىكە تەتقىقات، خىتاينىڭ خەلقئارا لىق ساقچى تەربىيلىشىنى نورمال  بىر تېخنىكىلىق ياردەم ئۈچۈنلۈكتىن ھالقىپ كەتكەن، بېيجىڭنىڭ مۇستەبىت ئىدارە قىلىش ئەندىزىسىنى، تېخنولوگىيەلىك نازارەت قىلىش ئۇل ئەسلىھەلىرىنى ۋە گېئوسىياسىي كەلگۈسىنى خەلقئارا مەيداندا كېڭەيتىش ئۈچۈن قوللانغان مۇرەككەپ ئىستراتېگىيەلىك قورال ئىكەنلىكىنى ئېچىپ بېرىدۇ. دوكلاتتا خىتاينىڭ «يەر شارى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى» (GSI) غا ئوخشاش چوڭ بايانلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتىكى كونكرېت ئىنكاسلىرىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىپ، بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي كۈچ ساھىبى بولۇشتىن يەر شارىۋى ئۆلچەملەرنى ۋە بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش ئارزۇسىدىكى بىر بىخەتەرلىك تەمىنلىگۈچىسىگە ئايلىنىش جەريانى ئانالىز قىلىنىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ تەتقىقات پەقەت خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىنىلا ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىردىكى يەر شارى بىخەتەرلىك مۇھىتىنىڭ كەلگۈسىنى چۈشىنىش ئۈچۈنمۇ كەم بولسا بولمايدىغان مەنبە ھېسابلىنىدۇ.
خىتاينىڭ دۇنياۋى بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى ۋە  خەلقئارالىق ساقچى تەربىيلىشى
دوكلات خىتاينىڭ خەلقئارالىق ساقچى تەربىيلەش پىروگراممىلىرىنى بېيجىڭنىڭ كېڭىيىۋاتقان يەر شارىۋى ئىستراتېگىيەلىك كەلگۈسىنىڭ مەركىزىدە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ پائالىيەتلەر يەككە ۋە ئايرىم تەشەببۇسلار بولماستىن، بەلكى خىتاينىڭ «ئومۇميۈزلۈك دۆلەت بىخەتەرلىكى نۇقتىنەزىرى» (CNSC) نى دۇنيا مىقياسىغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋاسىتىلىرىنىڭ بىرىدۇر. «ئومۇميۈزلۈك دۆلەت بىخەتەرلىكى نۇقتىنەزىرى» بىخەتەرلىكنى پەقەت ھەربىي تەھدىتلەرگە قارشى مۇداپىئە دەپ قارىمايلا قالماستىن، بەلكى «سىياسىي بىخەتەرلىك» دەپ ئاتىغان، ھاكىمىيەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ھەممىدىن ئۈستۈن قويىدىغان، ئىچكى مۇقىملىق ۋە ئىجتىمائىي كونتروللۇقنى ئاساس قىلغان بىر پۈتۈن ۋە مۇستەبىت تەلىماتتۇر[12-بەت]. خەلقئارا ساقچى تەربىيلەش بولسا بۇ تەلىماتنىڭ نەزەرىيەدىن ئەمەلىيەتكە ئۆتكەن ھالى بولۇپ، خىتاينىڭ بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىنى باشقا دۆلەتلەرگە ئېكسپورت قىلىدىغان ئاساسلىق يولى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسىدا غەربنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيەنى تەكىتلەيدىغان بىخەتەرلىك ھەمكارلىق ئەندىزىسىگە قارىتا زاپاس بىر ئەندىزە سۇنۇش ئارزۇسى ياتىدۇ. بېيجىڭ «بىخەتەر خىتاي» بايانىدىن پايدىلىنىپ، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) مۇتلەق كونتروللۇقى ئاستىدا دۆلەتنىڭ قانداق قىلىپ بىر مۇقىم ۋە بىخەتەر ئارالغا ئايلانغانلىقىنى تەشۋىق قىلىدۇ ۋە بۇ «مۇۋەپپەقىيەت ئەندىزىسى» نى بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر بىلەن ھەمبەھرىلەش ۋەدىسىنى بېرىدۇ[13-بەت]. بۇ تەكلىپ ئىچكى قالايمىقانچىلىقلار، سىياسىي مۇقىمسىزلىق ۋە جىنايەت نىسبىتى بىلەن كۈرەش قىلىۋاتقان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا غەربلىك شېرىكلىرىدىن كۈتكەن قوللاشنى ئالالمىغان ياكى بۇ قوللاشنىڭ سىياسىي شەرتلىرىدىن بىئارام بولغان مۇستەبىت ۋە ئاجىز ھاكىمىيەتلەر ئۈچۈن ئىنتايىن جەلپ قىلارلىق تاللاش سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. خىتاي بۇ دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك ئېھتىياجلىرىنىڭ ھازىرقى دۇنيا مېخانىزملىرى تەرىپىدىن سەل قارىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئۆزىنى تېخىمۇ ئىشىنى ياخشى بىلىدىغان ۋە ئۈنۈملۈك بىر شېرىك سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ[13-بەت].
خەلقئارا ساقچى تەربىيلەشنىڭ يەنە بىر مۇھىم رولى، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى (BRI) غا ئوخشاش غايەت زور ئىقتىسادىي تۈرلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈشتۇر. چەت ئەللەردىكى مىلياردلارچە دوللارلىق خىتاي مەبلىغى، ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرى، ئېنېرگىيە لىنىيەلىرى ۋە بۇ تۈرلەردە ئىشلەۋاتقان خىتاي پۇقرالىرىنىڭ بىخەتەرلىكى بېيجىڭ ئۈچۈن بىرىنچى دەرىجىلىك مۇھىم دۆلەت مەنپەئەتىگە ئايلاندى[12-بەت]. ساھىبخان دۆلەتلەرنىڭ قانۇن ئىجرا قىلىش ئورگانلىرىنى تەربىيەلەش بۇ مەنپەئەتلەرنى قوغداشنىڭ ۋاسىتىلىك شۇنداقلا  ئەڭ تېجەشلىك يوللىرىنىڭ بىرىدۇر. بۇ تەربىيەلەش ئارقىلىق، قوبۇل قىلغۇچى دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك بىيۇروكراتىيەسى ئىچىدە بېيجىڭغا ھېسداشلىق قىلىدىغان ۋە خىتاينىڭ ئۇسۇللىرىغا تونۇشلۇق بولغان بىر كادىرلار قوشۇنى يېتىشتۈرۈلمەكتە بولۇپ، بۇ  خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە كېلىدىغان يوشۇرۇن تەھدىتلەرنىڭ يەرلىك كۈچلەر تەرىپىدىن تۈگىتىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
دوكلات بۇ پائالىيەتلەرنىڭ ئارقىسىدىكى كۆپ قەۋەتلىك نىشانلارنىمۇ ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ كۆپ قەۋەتلىك نىشانلار خىتاينىڭ دۇنياۋى سىياسىي تەسىرىنى ئاشۇرۇش، ئامېرىكا بىلەن كەسكىنلىشىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتتە يېڭى شېرىكلىكلەرنى قۇرۇپ ئەۋزەللىككە ئېرىشىش، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان خىتاي دىياسپوراسى ئۈستىدىكى سىياسىي كونتروللۇقنى كۈچەيتىش ۋە ئەڭ مۇھىمى، دۆلەتنى مەركەز قىلغان، ئىجتىمائىي كونتروللۇقنى ئاساس قىلغان بىخەتەرلىك نۇقتىنەزىرىنى يەر شارىۋى ئۆلچەم سۈپىتىدە قوبۇل قىلدۇرۇش قاتارلىقلاردۇر[12-بەت]. شۇڭا، خىتاي تەرىپىدىن تەمىنلەنگەن ھەر بىر تەربىيەلەش پىروگراممىسىنى بېيجىڭنىڭ دۇنيا تەرتىپىنى ئۆزىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىگە ئاساسەن قايتىدىن تەشكىللەش يۆنىلىشىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئومۇميۈزلۈك تىرىشچانلىقىنىڭ كىچىك بىر پارچىسى دەپ قاراش كېرەك.
يېڭى سانلىق مەلۇمات ئامبىرى نۇقتىسىدىن خىتاينىڭ  خەلقئارالىق ساقچى تەربىبيلەش ھەرىكىتىگە ئومۇمىي نەزەر