سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (21-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىتونىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيە بىرلەشمە جۇمھۇرىيەتلىرى يولغا قويغان سىياسەتلەرگە قارايدىغان بولساق، ھەر ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ يۇگوسلاۋىيەنىڭ ۋەزىيىتىنىڭ بارغانچە ناچارلىشىپ كېتىشىنىڭ ئەكسىچە، يۇگوسلاۋىيەدىن مۇستەقىللىق تەلەپ قىلمىغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. بۇ ئىككى جۇمھۇرىيەت ئىقتىسادىنىڭ ناچارلاپ كېتىشىگە سەۋەب بولغان بېلگىراد ھۆكۈمىتىنىڭ تەڭسىز سىياسەتلىرى، كىرىملارنىڭ تەڭسىز تەقسىماتى، يۇگوسلاۋىيەنىڭ قەرزلىرىنى تۆلەش جەھەتتىكى ئادىل بولمىغان سىياسەتلەر قاتارلىقلار تۈپەيلى مۇستەقىللىقىنى جاكارلىدى. سىربىيەدىكى ھۆكۈمەتنىڭ ستىپې مېسىك ئىسىملىك كىرودنىڭ نۆۋەتچى پىرېزىدېنتلىقىنىڭ توسالغۇغا ئۇچرىشى كىرودىيە بىلەن مەركىزى ھۆكۈمەت مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرۈۋەتتى. سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيە جۇمھۇرىيەتلىرى مىلوسوۋېچنىڭ ئايرىمچىلىق ۋە بېسىم سىياسەتلىرىگە قارشى چىقتى، شۇنداقلا مىلوسوۋىچنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مۇستەقىل جۇمھۇرىيەت بولۇش پىلانىنى خەۋپكە ئىتتىرىشىدىن ئەنسىرىدى. سلوۋنىيە بىلەن كىرودىيەنىڭ مەقسىتى پەرقلىق ئىدى، يۇگوسلاۋىيەنىڭ بۆھرانلاردىن قۇتۇلالمايدىغانلىقى ئاساسەن ئايدىڭلىشىپ بولغانىدى. كىرودىيە مۇستەقىللىقتىن سىرت كېڭەيمچىلىك سىياسىتى يولغا قويۇپ، بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنانىڭ بىر قىسم زېمىنىنى تېررىتورىيەسىگە قوشۇۋېلىش ئۈچۈن ئۇرۇندى. سلوۋېنىيە بولسا فېدراتىپ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولۇشنىلا ئويلايتتى.
بۇ ئىككى جۇمھۇرىيەت دۆلەت بولۇش شەرتىنى تولۇق ئورۇندىغاندىن كېيىن ئاندىن خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن رەسمىي دۆلەت سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىندى. ماقالىمىزدىكى يەكۈنلەردىن شۇنى كۆرۈۋۋېلىشقا بولىدىكى، بۇ ئىككى جۇمھۇرىيەت مۇستەقىل دۆلەت بولۇشىدا ئۆزلىرىنىڭ بۇ يولدا ئېلىپ بارغان كۈرەشلىرى مۇھىم رول ئوينايدۇ. سلوۋېنىيە فېدراتىپ يۇگوسلاۋىيە تېررىتورىيەسىدە بولسىمۇ، فېدراتسىيە ئىچىدىكى باشقا جۇمھۇرىيەتلەر ۋە ئاپتونوم رايونلارغا قارىغاندا بېلگىراد ھاكىمىيىتىدىن مۇستەقىل سىياسەت يولغا قويۇش بىلەن بىرگە، ئىقتىسادىي جەھەتتىنمۇ نىسبەتەن تەرەققىي قىلغانىدى. كىرودىيە بولسا مۇستەقىللىققە ئېرىشىش ئۈچۈن تارىخىي ھەقىقەتلەردىن پايدىلاندى. كىرود مىللىتىنىڭ 10-ئەسىردە ئايرىم بىر دۆلىتى بولغانىدى. بۇ تارىخىي ھەقىقەت دائىرىسىدە كىرود مىللىتى ئايرىم ۋە مۇستەقىل دۆلەت بولۇش ۋە بېلگىرادتىن مۇستەقىل ھالدا ھەرىكەت قىلىدىغان ھۆكۈمەتكە ئىگە بولۇش ئارزۇسىنى ھەر خىل شەكىلدە ئىپادىلەپ كەلدى. بۇ سەۋەبتىن، خەلقئارا جەمئىيەت سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيەنىڭ ئېتىراپ قىلىنىش تەلەپلىرىنىڭ كەينىدىكى سەۋەبلەر ۋە ئاساسلارنى تولۇق چۈشىنىپ يەتكەنىدى.
بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ ئەھۋالى سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيەگە قارىغاندا خېلىلا پەرقلىق. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا تارىختا نۇرغۇن قېتىم ياتلارنىڭ ئىشغالىيىتىگە ئۇچرىدى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى بولسا بۇ جايلاردا ئادالەت بەرپا قىلدى، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى پەرقلىق سىياسەت يولغا قويدى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا مۇسۇلمان دۆلىتى قۇرۇش ئارزۇسى بولغان ۋە بۇ ئارزۇسىنى ئەسەرلىرىدە ئوتتۇرىغا قويغان ئەڭ مۇھىم شەخس يەنىلا ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچتۇر. بوسنىيەلىك مۇسۇلمانلار ئۇزۇن يىللار دىنىنى ۋە مەدەنىيىتىنى ياشاش ئۈچۈن زور كۈچ سەرپ قىلدى. سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيە يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل بولغانىدى، ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ بېلگراد ۋە زاگرېب ھۆكۈمەتلىرىدىن ئەندىشە قىلاتتى. ئىززەتبېگوۋىچ بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ نە «بۈيۈك سىربىيە»نىڭ نە ›بۈيۈك كىرودىيە»نىڭ بىر قىسمى بولۇشىنى خالىمايتتى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنالىق مۇسۇلمانلار بېلگراد ھۆكۈمىتىنىڭ باشقۇرۇشىدا ئاستىدا كەلگۈسىدە ئۆزلىرىنى قانداق بىر ئاقىۋەتنىڭ كۈتۈپ تۇرىدىغانلىقىنى بىلەتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىنى، كۈلتۈرىنى ۋە ھەق-ھوقۇقلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشىدا زور توسالغۇلارنىڭ چىقىشىدىن ئەنسىرەتتى. بۇ سەۋەبتىن مۇسۇلمانلار مۇستەقىللىق ئۈچۈن كۈرەشكە ئاتلاندى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېناغا نىسبەتەن خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىش سىربىيە ۋە كىرودىيە تەرىپىدىن بۆلۈنۈۋېلىنىش خەۋپىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن يېگانە چارە ئىدى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادىكى كىرودلارنىڭ كىرودىيەگە، سىرپلارنىڭ سىربىيەگە قوشۇلۇپ كېتىش ئېھتىمالى بارلىقى نەزەرگە ئېلىنغىنىدا، بۇ جايدا بىر مۇسۇلمان دۆلىتىنىڭ مەۋجۇدلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشى مۈشكۈل ئىدى. بۇنىڭدىن باشقا، بۇنداق بىر دۆلەتنىڭ مەۋجۇدلۇقىنى خەلقئارادا ئېتىراپ قىلدۇرۇشمۇ تولىمۇ قىيىن، ھەتتا مۇمكىنچىلىكى يوق ئىش ئىدى. بۇ سەۋەبتىن ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ مەۋجۇت چېگرالارنى ئاساس قىلغان ھالدا بىرلەشمە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا دۆلىتى قۇرۇپ چىقىشنى ياقلايتتى. بۇ سەۋەبتىن، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانى دۆلەت سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىش زۆرۈرىيەت ھالىتىگە كېلىپ قالغانىدى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا خەلقئارادا دۆلەت سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنسا، كىرودىيە ۋە سىربىيەنىڭ بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا زېمىنىدىكى تەلەپلىرى ئاخىرلىشاتتى. بۇ خەلقئارا خەۋپسىزلىك سەۋەبلىرىدىن بەكرەك، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ مۇستەقىللىق تەلەپلىرى تۈپەيلى ئېلىنغان قارار ئىدى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا بولغىنىدەك، بەزى ئۆزگىرىشلەر خەلقنىڭ كىملىككە ئىگە بولۇش تۇيغۇسىنى قوزغىتىشى مۇمكىن ئىدى. كېڭەيمىچى سىياسەت يولغا قويغان كىرودىيە ۋە سىربىيەنىڭ پوزىتسىيەلىرى تۈپەيلى، ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ مەۋجۇت چېگرالىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ كۈلتۈرىنى قوغداش ئۈچۈن مۇستەقىللىق يولىنى تۇتتى.
يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرلىشىنى نوقۇل مىللەتچىلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ نەتىجىسى دەپ قاراشقا بولمايدۇ. يۇگوسلاۋىيە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تەلىپى، خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ ماس كېلىپ بېرىشى ۋە مىللەتچىلىك ھەرىكىتىنىڭ ياراتقان تەسىرلىرىنىڭ تۈپەيلى يىمىرىلىدى. سابىق يۇگوسلاۋىيەدىن تەشكىل تاپقان بىرلەشمە دۆلەتلەردىن بولغان سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا قاتارلىقلار يۇگوسلاۋىيەدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرگە قاراپ، دەسلەپ مەۋجۇت بىرلەشمە جۇمھۇرىيەت ھالىتىنى ساقلىغان ئاساستا فېدراتىپ يۇگوسلاۋىيە تېررىتورىيەسى ئىچىدە قېلىشنى ئويلىغان بولسىمۇ، بېلگراد ھۆكۈمىتىنىڭ سىرپ مىللەتچىلىرى تەرىپىدىن قولغا كىرگۈزۈۋېلىشى ۋە بۇ ھۆكۈمەت يولغا قويغان ئاشقۇن مىللەتچىلىك سىياسەتلىرى، بەزى دۆلەتلەرنىڭ قوللىشى ۋە خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ ماس كېلىپ بېرىشى قاتارلىق بەزى ئامىللار بۇ دۆلەتلەردىكى مۇستەقىللىق تەرەپدارلىرىنى كۈچەيتىپ ئۇتۇق قازىنىشىغا شارائىت يارىتىپ بەردى.