ۋەيران قىلىش سىياسىتى ۋە يىمىرىلىۋاتقان دۇنيا تەرتىپى: 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتىغا نەزەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكا مۇئاۋىن پىرېزىدېنتى ج.د. ۋانسنىڭ ميۇنخېندا قىلغان سۆزى، ئامېرىكىنىڭ ياۋروپاغا بولغان كۆز قارىشىنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسەتتى. ئۇ ياۋروپانىڭ تاشقى تەھدىتلەردىن ئەمەس، بەلكى ئۆز قىممەت قاراشلىرىدىن چېكىنىشىدىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى ئېيتىپ، ياۋروپا رەھبەرلىرىنى ھەيران قالدۇردى. بۇ خىل ئىدېئولوگىيەلىك ئىختىلاپ، تىرانىساتلانتىك (ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان) مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىپ، «غەرب» ئۇقۇمىنىڭ ئۆزىنىمۇ گۇمان ئاستىغا ئېلىۋاتىدۇ[19].
ھىندى-تىنچ ئوكيان: «شەرتنامىمۇ ياكى خام خىيالىمۇ؟»
ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا ۋەزىيەت تېخىمۇ مۇرەككەپ. ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى ئىشەنچلىكلىكىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە خىتاينىڭ كۈچىيىشى، ياپونىيە، كورېيە ۋە فىلىپپىن قاتارلىق دۆلەتلەرنى قىيىن تاللاش ئالدىدا قويدى. خىتاينىڭ تەيۋەنگە قاراتقان ھەربىي بېسىمى ۋە جەنۇبىي دېڭىزدىكى ئىغۋاگەرچىلىكلىرى كۈچەيگەن بولسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ خىتاي بىلەن سودا كېلىشىمى تۈزۈش ئۈچۈن رايوندىكى شېرىكلىرىنىڭ مەنپەئەتىنى قۇربان قىلىۋېتىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى [20]. خىتاينىڭ ھەربىي خامچوتىنىڭ ئېشىشى ۋە يادرو قوراللىرىنى كۆپەيتىش پىلانى، رايوننىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇۋاتقان ئاساسلىق ئامىلغا ئايلاندى [21].
ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقىنىڭ ياپونىيە ۋە كورېيەگە قارىتا يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇشى (ھەتتا ئىتتىپاقداش دەپ ئاتاشنى رەت قىلىشى)، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىغا ئېغىر زەربە بەردى. ياپونىيە ئىقتىسادى 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا تارىيىش ھالىتىگە ئۆتتى [22]. بۇ ئەھۋالدا، ھىندىستان قاتارلىق دۆلەتلەر خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاشقا مەجبۇر بولۇپ، رايوندىكى «ئامېرىكا كۈنلۈكى» نىڭ ئەمەلىيەتتە مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى تونۇپ يەتتى. شۇڭا، نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي خامچوتىنى ئاشۇرۇپ، ھەتتا كورېيەگە ئوخشاش دۆلەتلەردە يادرو قورالىغا ئىگە بولۇش چۇقانلىرى كۈچەيدى (كورېيە خەلقىنىڭ 76 پىرسەنتى يادرو قورالىنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن([23].
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكىنىڭ «ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى» ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ مەنپەئەتىنىلا كۆزلەيدىغان «سودا خاراكتېرلىك» مۇناسىۋەتكە ئايلىنىپ قالغان. بۇ رايوندىكى دۆلەتلەر، ياۋروپاغا ئوخشاش NATO ياكى ياۋروپا ئىتتىپاقىدەك كۈچلۈك قۇرۇلمىلارغا ئىگە بولمىغاچقا، ئۆزلىرىنىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ۋە يېڭى شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى ئورنىتىش ئارقىلىق بىخەتەرلىك كاپالىتى ئىزدىمەكتە. بۇ جەرياندا، خىتاي ئۆزىنى «مۇقىملىقنىڭ نەمۇنىسى» سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان بولۇپ، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن سودا مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتمەكتە [24].
يەرشارىۋى ئىقتىساد: «ئازادلىق كۈنى» ۋە سودا ئۇرۇشى
2025-يىلى 2-ئاپرېل، پىرېزىدېنت ترامپنىڭ «ئازادلىق كۈنى» (Liberation Day) دەپ ئېلان قىلىشى بىلەن يەرشارىۋى سودا سىستېمىسى رەسمىي ۋەيران بولۇش باسقۇچىغا كىردى. ئامېرىكا بارلىق ئىمپورت تاۋارلىرىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 15 پىرسەنت تاموژنا بېجى قويدى، بۇ 1930-يىللاردىن بۇيانقى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيە ئىدى [25]. بۇ سىياسەت پەقەت خىتايغىلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپا، ياپونىيە، ھىندىستان ۋە بىرازىلىيە قاتارلىق ئىتتىپاقداشلارغىمۇ قارىتىلدى. بىرازىلىيەنىڭ سابىق پىرېزىدېنتى بولسونارونىڭ سوتلىنىشىغا نارازىلىق سۈپىتىدە، ئامېرىكا بىرازىلىيەگە 50 پىرسەنتلىك جازا تاموژنا بېجى قويدى [26].
بۇ خىل ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش سىياسىتى (coercion)، يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىنى ئۈزۈپ تاشلىدى ۋە ئىقتىسادىي ئېنىقسىزلىقنى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزدى. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى (IMF) نىڭ مۆلچەرىچە، بۇ خىل ئېنىقسىزلىقنىڭ ئۆزىلا يەرشارىۋى ئىقتىسادقا زور زىيان سالىدۇ [27]. گەرچە قىسقا مۇددەتتە ئامېرىكا بۇنىڭدىن باج كىرىمىگە ئېرىشكەندەك قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە باھا ئۆسۈپ، ئامېرىكا ئىستېمالچىلىرى بۇنىڭ بەدىلىنى تۆلەشنى باشلىدى. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكىنىڭ بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرلىك سودا سىياسىتى، دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) نىڭ قائىدىلىرىگە ئوچۇق-ئاشكارا خىلاپلىق قىلىپ ، دۇنيا سودا تەرتىپىنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋەتتى [28].
خۇلاسە: خارابىلىك ئۈستىدىكى تەۋرىنىش ۋە يېڭى ئىتتىپاقلارنىڭ زۆرۈرىيىتى
2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتىنىڭ خۇلاسىسى شۇكى، دۇنيا ھازىر «ۋەيران قىلىش سىياسىتى» نىڭ ئېغىر ئاقىۋەتلىرىگە دۇچار بولۇۋاتىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىر تەرەپلىمە، شەخسىيەتچى ۋە ۋەيران قىلغۇچى سىياسىتى، دۇنيانى قائىدىسىز، پەقەت كۈچلۈكلەرنىڭ سۆزى ئۆتىدىغان بىر ئورمان قانۇنىغا ئىتتىرىۋاتىدۇ. بۇ خىل سىياسەت قىسقا مۇددەتتە بەزى توسالغۇلارنى سۈپۈرۈپ تاشلىغاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە ئۇ ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەنپەئەتىگە، بولۇپمۇ كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزىدۇ [29].
ياۋروپا ۋە باشقا دېموكراتىك كۈچلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئەمدى ئامېرىكىغا قاراپ ئولتۇرۇشنىڭ ۋاقتى ئۆتتى. ئۇلار چوقۇم ئۆزلىرىنىڭ كۈچىنى بىرىكتۈرۈپ، يېڭىچە ھەمكارلىق ئەندىزىسىنى بەرپا قىلىشى، بولۇپمۇ مۇداپىئە ۋە ئىقتىسادتا ئامېرىكىغا بولغان تايىنىشچانلىقتىن قۇتۇلۇشى كېرەك. ئەگەر ئۇنداق قىلمىغاندا، دوكلاتتا ئاگاھلاندۇرغىنىدەك، ئۇلار چوڭ كۈچلەرنىڭ ئويۇنىدىكى «پىچكا» غا ئايلىنىپ قېلىشى ياكى خارابىلىك ئاستىدا كۆمۈلۈپ قېلىشى مۇمكىن [30]. خەلقئارا تەرتىپنى قوغداشنى خالايدىغان كۈچلەر ئۈچۈن يالغۇز ئامېرىكىغا تايىنىپ قېلىش ئەمدى توغرا تاللاش ئەمەس، بەلكى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ «قۇرۇلۇشچى» لىق رولىنى جارى قىلدۇرۇشى كېرەك [31].
پايدىلانغان مەنبەلەر:
Chosun Ilbo. (2026). Munich report labels Trump global order destroyer. Erişim: https://english.chosun.com
Global Times. (2026). Time for Europe to change at this year’s Munich Security Conference. Erişim: https://www.globaltimes.cn
Lviv Herald. (2026). The Munich Security Report 2026. Erişim: https://www.lvivherald.com