قاتتىق تەھدىتتىن يۇمشاق تەھدىتكە قاراپ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گەرچە بۇ ماقالىگە سىغمىغاچقا، تولۇقسىز بىر قاراش بولۇپ قالسىمۇ، ئەمما ھازىرقى دۇنيا تەرتىپىدە رىقابەت ۋە يەكلەش ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرماقتا. دۇنيامىز قاتتىق تەھدىتكە مۇناسىۋەتلىك بارلىق ئۇقۇم ۋە جەريانلارغا خېلىلا ئادەتلەنگەن. ئۇرۇش ، سىياسىي ئۆزگىرىش ، ئىنقىلاب ، تېرورلۇق ، ئىقتىساد ، كىرىم تەڭسىزلىكى ، مەدەنىيەتلەرنىڭ ياتلاشتۇرۇلۇشى قاتارلىقلار… نەچچە مىڭ يىلدىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان سوغۇق ۋە ئىسسىق توقۇنۇش مەسىلىلىرى. 20- ئەسىر بۇ ئادەت خاراكتېرگە ئايلانغان دەۋر بولدى. ئالدىنقى ئەسىردە ، ئىككى چوڭ دۇنيا ئۇرۇشى يۈز بەردى، ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان تەشكىلاتلار ئۇرۇشنىڭ مىڭلاچە پارچىغا بۆلۈنگەن ھالىتى بولغان تېررورلۇقنىڭ يولىنى ئاچتى ياكى ئالدىنى ئالالمىدى. ھالبۇكى تېررورلۇق مەنە ۋە مەزمۇنىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى ئېنىق بولمىغان بىر ھاكاۋۇرلۇقتۇر. دائېش، ئەتا، ئېرا، فەتۆ، مۇسۇلمان قېرىنداشلار، بەسىچ، ئىران ئىنقىلاب مۇھاپىزەتچىلىرى، پ ك ك ، جۇندۇللاھ، قەھھانە خائى، ھىزبۇللاھ، ھاماس، بوكوھارام قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى بىر خورجۇننىڭ ئىچىدە. بىرىنىڭ تېررورىستى يەنە بىرى ئەركىنلىك ، ئادالەت ۋە تەرەققىيات قەھرىمانى. دۇنيانىڭ ئەڭ باي بىر قانچە كىشىسىنىڭ بايلىقى دۇنيانىڭ يېرىمىغا تەڭ. مىساللارنى كۆپەيتىشكە بولىدۇ. دېمەك، ھازىرقى دۇنيا تەرتىپى يۇمشاق تەھدىتلەرنىڭ يانداش تەسىرلىرى ۋە نەتىجىلىرىگە قارشى ئورتاق كۈرەش قىلالمىغۇدەك دەرىجىدە ئادالەتسىز ، قالايمىقان ۋە يەرلىكتۇر.
بۇ مۇرەككەپ  كارتىنىغا قارىماي، كەلگۈسىدە تارقىلىشچان زۇكامنى چۆرىدەپ ئوتتۇرىغا چىقىدىغان ئۆزگىرىشلەرمۇ بار. دۆلەتلەر مەۋھۇم بولمىغان بۇ ئىنتايىن رېئالىست پەرەزلەرگە تەييارلىق قىلىشى كېرەك:
تارقىلىشچان زۇكان دۆلەت ۋە مىللەتچىلىكنى كۈچەيتىدۇ. ھەر قانداق ھۆكۈمەت كىرىزىسنى باشقۇرۇش ئۈچۈن جىددىي تەدبىرلەرنى قوللىنىدۇ ۋە كۆپىنچىسى كىرىزىس ئاخىرلاشقاندا، بۇ يېڭى كۈچلەردىن ۋاز كېچىشنى خالىمايدۇ.
يەرلىكلىشىش كۈچىيىدۇ، يەر شارىلىشىشنىڭ سۈرئىتى تۆۋەنلەيدۇ. ئاز ئېچىۋېتىلگەن ، باياشاتلىقى تۆۋەن ۋە ئەركىنلىك قىسىلغان بىر دۇنيا بارلىققا كېلىدۇ. بۇنداق بولۇشى شەرت ئەمەس ئىدى، بىراق ئەجەللىك بىر ۋىرۇس ، پىلاننىڭ ياخشى تۈزۈلمەسلىكى ۋە رەھبەرلىكنىڭ ناچار بولۇشى ئىنسانىيەتنى يېڭى ۋە ئەندىشىگە سالىدىغان بىر يولغا يېتەكلىدى.
ھۆكۈمەتلەر ، شىركەتلەر ۋە جەمئىيەتلەر ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ئۆز- ئۆزىنى چەتكە ئېلىش دەۋرىگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشكە باشلايدۇ.  يەر شارىنىڭ ئىقتىسادىي يۆنىلىشى شەرققە يۈزلىنىدۇ. ئامېرىكانى ئاساس قىلغان يەر شارىلىشىشتىن خىتاينى ئاساس قىلغان يەر شارىلىشىشقا ئۆتۈش كۆرۈلىدۇ.
قىسقا مۇددەت ئىچىدە كرىزىس، مىللەتچىلەر ۋە يەر شارىلىشىشقا قارشى تۇرغۇچىلارنىڭ ئىدىيەلىرىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ؛ ئۇزۇن مۇددەتتە بولسا، دېموكراتىك دۆلەتلەر يېڭى بىر خىل ئەمەلىيەتچىل ۋە قورۇقچى خەلقئارالىزمغا كۆڭۈل بۆلىدۇ.
خەلقئارالىزم بىلەن ئالدىنقى پىلانغا چىققان سىياسىي سىستېمىدا ئالەمشۇمۇل ۋە ئىنسانپەرۋەر ئۆزگىرىش يەنە بىر قېتىم يۈز بېرىدۇ. تارقىلىشچان كېسەللىك، كېلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق دۆلەت ھالقىغان يۇمشاق تەھدىدلەرگە قارشى يېڭى خەلقئارالىق تۈزۈملىشىش ئوتتۇرىغا چىقىدۇ ياكى ھازىرقىلىرى ئىسلاھ قىلىنىدۇ.
دۇنيا ئاممىۋى ساغلاملىق تۈزۈلمىسى كۈچىيىدۇ.كورونا ۋىرۇسنىڭ ھېچ بولبولمىغاندىمۇ بىر قانچە يىلى بويىچە كۆپىنچە نۇرغۇن ھۆكۈمەتلەر ئۆز چېگرىسى ئىچىدە يۈز بېرىۋاتقان كۈن تەرتىپىگە مەركەزلەشكەن ھالدا ئۆز ئىچىگە قايتىدۇ. تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ نازۇكلۇقى كۆزدە تۇتۇلغىنىدا، ئۆز – ئۆزىنى قامداش (ئوتارشى دەپ ئاتاشقىمۇ بولىدۇ) تەرەپكە قاراپ تېخىمۇ چوڭ قەدەملەر تاشلىنىدۇ. كەڭ كۆلەملىك كۆچۈشلەرگە تېخىمۇ كۈچلۈك قارشىلىقلار كۆرسىتىلىدۇ. ئۆي مەركەزلىك تۇرمۇش ئۇسۇلى قايتىدىن قۇرۇلىدۇ. بۇ مۇساپىدە ئۈزۈپ چىقالمايدىغان نۇرغۇن مەغلۇب دۆلەتلەر بارلىققا كېلىدۇ .
دۆلەتنىڭ ئاجىزلىقى ۋە مەغلۇپ دۆلەتلەرنىڭ دۇنيانىڭ تېخىمۇ كۆپ ئۇچرايدىغان ئالاھىدىلىكىگە ئايلىنىشىغا ئەگىشىپ ، نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ كرىزىستىن قۇتۇلۇشى تەسكە توختايدۇ.
خىتاي – ئامېرىكا مۇناسىۋىتى ناچارلىشىدۇ ، ياۋروپانىڭ بىر گەۋدىلىشىشى ئاجىزلايدۇ ، ياۋرو-ئاسىيا جۇغراپىيەسىدىكى ئىتتىپاقلار كۈچىيىدۇ.
مەلجە (پاناھگاھ)
ئىدىئالىزملىق نۇقتىئىنەزەردىن قارالغىنىدا ، كورونا ۋىرۇسى تىپىدىكى ئاپەتلەرنىڭ خەلقئارا سەھنىدە سىياسىي ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈشى ، خەلقئارا سىياسەت توختاپ قالغان جايىدىن ھەرىكەتلىنىپ داۋاملىشىشى كېرەك. رېئالىزملىق نۇقتىئىنەزەردىن ئېيتقاندا ، ھەر بىر دۆلەت ۋە جەمئىيەت ئۆزىنى قۇتۇلدۇرۇشنىڭ پېيىدە چاپماقتا. كىم دۇنياۋى كۈچ بولىدۇ، باي بولىدۇ، زورىيىدۇ ياكى ئۆز دۈشمەنلىرىنى مەغلۇب قىلىدۇ؟ مەركەزلىك ئويۇن داۋاملاشماقتا. لېكىن بۇ جەرياندا، خەلقئارا جەمئىيەت تۆۋەن سىياسەتنىڭ يۇقىرى سىياسەتتىن پائال بولۇشىغا قۇلايلىق يارىتىش ئۈچۈن، ھېچقانداق تەدبىر قوللانمايۋاتماقتا. شۇڭلاشقا ، بۈگۈنكى كۈندە ، خەلقئارا جەمئىيەت ئۆز ئىچىدىكى  ئۆزئارا تەسىرلەردىن ئىمكانقەدەر ئاز پايدىلانماقتا. ئۆتمۈشتىن بۈگۈنگە قەدەر مەۋجۇت بولغان قاتتىق تەھدىت ئامىللىرى ئالىي سىياسەت چارىسىز بىر شەكىلدە داۋام قىلىپ كەلمەكتە. دۆلەتلەر ئۆز ئۇرۇشلىرىنى ، تېرورچىلىرىنى ۋە دۈشمەنلىرىنى تاللاش ئارقىلىق مەۋجۇت بولۇشقا تىرىشماقتا ۋە بۇ ئەندىزە ئۆزگەرمەستىن داۋام قىلماقتا.