ئىسلامنى توغرا ئاڭقىرىۋاتامدۇق؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ نۇقتىدا بەلكىم ھەممىدىن بۇرۇن قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلاردىن بىرسى، مۇسۇلمانلار ئارىسىدىكى پەرقلىق دىنى چۈشەنچىلەر ۋە بۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتتىكى نامايەندىسىنى ھەق – باتىل، ھىدايەت – زالالەت، ئىمان – كۇپۇر قاتارلىق ئەقىدە ( ئېتىقاد ) كاتىگورىيىسىدە ئەمەس، بەلكى مۇۋاپىق – نامۇۋاپىق، توغرا – خاتا دېگەندەك ئۇقۇملار ئۈستىدە بەرپا قىلىنغان تەنقىدى ۋە ئانالىز خاراكتېرلىق نۇقتىئىينەزەردە تۇرۇپ مۇھاكىمە قىلىشتۇر. ئاللاھنىڭ مۇرادى بىلەن شەخسىلەرنىڭ قاراشلىرىنى بىر – بىرىدىن ئايرىپ مۇئامىلە قىلىش كېرەك. ئۆزىمىز چىقارغان يەكۈن ياكى قاراشنىڭمۇ، نەتىجىدە سوبىيكتىپلىق ۋە نىسپىيلىقتىن خالىي ئەمەسلىكىنى ئېسىمىزدىن چىقارماسلىقىمىز لازىم. دىن بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەرنى، مۇقەددەس نەرسىگە ۋەكىللىك قىلىۋاتقان دىن خوجايىنلىقى تۇيغۇسى ئىچىدە ئەمەس، ئىلمىي مۇزاكىرە ئۇسلۇبى دائىرىسى ئىچدە مۇنازىرە قىلىشىمىز، ھەر مەسىلىنى دىن – ئىمان كۈرىشىگە ئايلاندۇرۇۋالماسلىقىمىز كېرەك.
ئىسلامدا دىنىدا مۇتلەق نوپۇز، ئىلاھى ۋەھىي ئالغانلىقى سەۋەبىدىن پەقەت پەيغەمبەرلەرگە خاستۇر. ئۇنىڭدىن باشقا دىنى ئالىملارنىڭ، موللا – شەيخلەرنىڭ ۋە دۆلەت ئەربابلىرنىڭ دىنى سالاھىيەتكە ئىگە بىردىن بىر مۇتلەق نوپۇزغا ئىگە شەخسلەر ئەمەسلىكىنى، ئىسلامنى چۈشىنىشنىڭ ھېچقاچان مەلۇم بىر تەبىقە ياكى گۇرۇھقا خاس قىلىنمىغانلىقىنى دائىم نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق كېرەك. بۇ ئوخشاش دىنغا ئىشەنگەن، ئوخشاش قىبلىگە يۈزلەنگەن، لېكىن دىننى بىزدىن ناھايىتىمۇ پەرقلىق ھالدا چۈشەنگۈچىلەرگە -ئۆزىمىزنىڭ چۈشەنچىسى ۋە تاللىشىمىزنىڭ ئەڭ توغرا ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش ھەققىمىزدىن ۋازكەچمىگەن ھالدا- قۇلاق سېلىش ۋە ئەستايىدىللىق بىلەن مۇئامىلە قىلىش دېگەنلىكتۇر. تېخىمۇ توغرىسى، ئەنئەنىۋى سىغدۇراشچانلىق دائىرىمىزنى كېڭەيتىشىمىز ۋە ھەقىقەت مونۇپۇللىقىدىن ۋەز كېچىشىمىز كېرەك.
ئاللاھ دىنىنى قىيامەتكىچە قوغدايدۇ. ئىسلام ھەققىدە ۋەز ئېيتقانلار، يازغانلار دىن مۇئەككىلى، پاسىبانى بولۇۋېلىش ۋە كىشىلەرنىڭ ئىمانىنى، دىندارلىق دەرىجىسىنى باھالاشنىڭ ئورنىغا، ئاللاھ نازىل قىلغان ئاخىرقى ۋەھىينى چۈشىنىش، ئاۋۋال ئۆزىمىزنىڭ دىندارلىقىنى تەكشۈرۈپ چىقىش ۋە قوغداش، ئاندىن باشقىلارغا ياخشى ئۆلگە بولۇش يولىنى تاللىسا ناھايىتى ئوبدان قىلغان بولىدۇ.
تارىخ ۋە ئىجتىمائىي مېتود
تارىخ ۋە ئىجتىمائىي شەرتلەر نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق مېتودى بۇرۇندىن تارتىپ بارمىدى؟
قۇرئان ۋە ياكى سۈننەتتە يەر ئالغان بىر باياننى چۈشەنگەن ۋاقىتتا ۋە ئاۋام ئامىلىنى نەزەردە تۇتۇش يېڭى ئەمەس، بەلكى تۆت خەلىپىدىن باشلاپ ئەھمىيەت بېرىلگەن بىر مەسىلىدۇر. ھەزرىتى ئەبۇ بەكىر مەدىنىدە يېڭى بەرپا قىلىنغان دۆلەتكە باج (زاكات) بەرمەي، سىياسىي ئىتتىپاققا قوشۇلۇشنى خالىمىغان مۇسۇلمانلارغا قارشى جەڭ قىلىش قارارىنى چىقارغان. چۈنكى ئەرەپ يېرىم ئارىلىنىڭ سىياسىي بىرلىكى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىدى. گەرچە ئىسلامغا نىسبەتەن سوغۇق مۇئامىلىدە بولغانلارنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇش ئۈچۈن، ئۇلارغا دۆلەت كىرىمىدىن ئۈلۈش بېرىلىشى ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، بۇنى زۆرۈر دەپ قارىمىغان. ھەزرىتى ئۆمەر، تىجارى قىممەتكە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن -سۈننەتتە ئۇنىڭ ئەكسىچە ئىجرائات مەۋجۇت بولسىمۇ- ئاتلاردىن باج (زاكات) ئېلىنىشىغا، فەتىھ قىلىنغان ئىراق زېمىنىنىڭ سالاھىيىتىنى قايتىدىن بەلگىلىنىشى ھەققىدە قارار چىقارغان. ساھابە ۋە كېيىنكى مەزگىللەردە ئالىملار زامان ۋە جەمئىيەت شەرت – شارائىتىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ماس ھالدا، بۇنىڭغا مۇۋاپىق يېڭى ھۆكۈملەرنى ئوتتۇرىغا چىقارغان. لېكىن بۇلار دىننىڭ نىگىزىنى تەشكىل قىلغان ئەقىدە، ئىبادەت ۋە ئاساسلىق ھاراملاردا ئەمەس، بەلكى ئېلىم – سېتىم، مۇئامىلە ساھەسىدە بولغان. يەنى ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلما، باشقۇرۇش ۋە ئاممىۋى ساھە، باشقا جەمئىيەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەر، مۇئەييەن دائىرىدە ئائىلە ۋە كۈندىلىك ھايات بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە زامان ۋە ئىجتىمائىي شەرت – شارائىتلارنىڭ تەسىرى چوڭ رول ئوينىغان. بىز دىنى بايانلار ئارقىلىقلا بىلەلەيدىغان ساھەلەردىكى مەلۇماتلارنى «سەمىييات» دەپ ئاتايمىز. ئۇلۇھىيەت ۋە تەۋھىد، ۋەھىي ۋە پەيغەمبەرلىك، ئاخىرەتكە ئوخشاش ئەقىدە ئاساسلىرى مۇشۇنداقتۇر. ناماز، زىنا، ئادەم ئۆلتۈرۈشكە ئوخشاش ھاراملار مۇشۇنداقتۇر. بۇلاردا زامان ۋە ماكان ئامىلى بولمايدۇ. «ئەقلىييات» دېيىلگەن، ھاياتنىڭ تەبىئىي يۆنىلىشى ۋە كىشىلەر ياشاۋاتقان شەرت ۋە ئىمكانلار ئىچىدە شەكىللەنگەن ئادەت ۋە قائىدىلىرى بولسا تېخىمۇ يۇقىرى ئەخلاقى قىممەتلەر ۋە ئىنسانىي پەزىلەتلەرنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش جەھەتتە دىن بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. مۇسۇلمانلارمۇ ئۇلارنى بۇ جەھەتتە ئىزچىل كۆزدىن كەچۈرۈش ۋە ھايات بىلەن دىن ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى داۋاملاشتۇرۇشى كېرەك. بۇ پەقەت زامان ۋە ئاۋامنىڭ ئاڭ – ساپاسىنى مۇھاپىزەت قىلىش بىلەن مۇمكىن بولىدۇ.
بۇ ھەقتە بىر قانچە مىسال بېرەلەمسىز؟