Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (17-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

[60] -İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist, 356-357; Bayrakdar, İslâm’da Bilim ve Teknoloji Tarihi, 215, 266; Mahmut Kaya, “Râzî, Ebû Bekir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 34 (İstanbul: TDV Yay., 2007), 479, 484-485; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 175, 252.
[61] -Bayrakdar, İslâm’da Bilim ve Teknoloji Tarihi, 215-216, 224, 257; Arslan Terzioğlu, “İbn Sînâ (Tıp)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 20 (İstanbul: TDV Yay., 1999), 331-332; Yakıt ve Durak, İslam’da Bilim Tarihi, 89-90; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 176, 251-252; Yüksel, İslam’da Bilim Tarihi, 57.
[62] -Ali Haydar Bayat, “Ali b. Îsâ el-Kehhâl”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 2 (İstanbul: TDV Yay., 1989), 401; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 176, 252.
[63] -بەزى قىممەتسىز مېتاللاردىن ئالتۇن چىقىرىشنى مەقسەت قىلىدۇ، ئەنئەنىۋى يوشۇرۇن ئىلىملەردە سىھىر تېخنىكىسى.
[64] -Sezgin, İslam’da Bilim ve Teknik, 4: 97; Bayrakdar, İslâm’da Bilim ve Teknoloji Tarihi, 150; Yakıt ve Durak, İslam’da Bilim Tarihi, 91; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 170; Yüksel, İslam’da Bilim Tarihi, 76.
[65] -Bayrakdar, İslâm’da Bilim ve Teknoloji Tarihi, 150, 152, 154, 156, 159, 249-250; Mahmut Kaya, “Câbir b. Hayyân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 6 (İstanbul: TDV Yay., 1992), 534-536; Yakıt ve Durak, İslam’da Bilim Tarihi, 92-93; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 170, 253; Yüksel, İslam’da Bilim Tarihi, 76.
[66] -Rüşdî Râşid, “İlm-i Menâzır”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 22 (İstanbul: TDV Yay., 2000), 129-131; Bayrakdar, İslâm’da Bilim ve Teknoloji Tarihi, 113; Yakıt ve Durak, İslam’da Bilim Tarihi, 94; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 169.
[67] -Bayrakdar, İslâm’da Bilim ve Teknoloji Tarihi, 114-115, 117, 142, 255-256; Hüseyin Gazi Topdemir, “İbnü’lHeysem”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 21 (İstanbul: TDV Yay., 2000), 82, 84-85; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 169, 253; Yüksel, İslam’da Bilim Tarihi, 72.
يۈزەكى دىندارلىق ۋە دۇنياغا مايىللىق (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەگەر بىز « دىن » دەپ نەچچە ئەسىر بۇرۇنقى ھايات شەكلىنى، دىن بىلەن زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن مەدەنىيەتلەرنى، مەسىلەن: تار دائىرىدىكى بىكىنمە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر ئىچىدە شەكىللەنگەن نەزەرىيە ۋە پەتىۋالارنى بۈگۈنگە ئېلىپ كېلىپ، كىشىلەرگە « دىندار بولماقچى بولساڭ بۇ دائىرە ئىچىدە تۇرۇشىڭ كېرەك » دېسەك، يەنى دىن بىلەن ئەنئەنىنى، دىن بىلەن مەدەنىيەتنى، دىن بىلەن دىننىڭ تارىخى تەجرىبىسىنى بىر – بىرىگە ئارلاشتۇرىۋېتىپ، ھەممىسىنى بىر پۈتۈن ھالىتىدە « دىن » دەپ كىشىلەرنىڭ ئالدىغا قويساق، ئۇنداقتا بۇ ھالىمىز بىلەن كىشىلەرنى ۋاستىلىق ھالدا سېكۇلەرلىشىشكە يۈزلەندۈرگەن بولىمىز. بەزىدە بىر نەرسىگە بىۋاستە تەشۋىق قىلمايسىز، ئەمما شۇنداق بىر يول كۆرسىتىسىزكى، كىشىلەر ئۆزلىكىدىن ئۇ يولدا ماڭغىلى ۋە نىشانغا يەتكىلى بولمايدىغانلىقىنى كۆرۈپ، ئىككىنچى تاللاشقا رازى بولىدۇ. زامانىۋى دەۋردە دىنى چۈشەنچىمۇ ئۆزىنى يېڭىلىشى، بۇ ئەسىرنى توغرا شەكىلدە ئىدراك قىلىشى، 21 – ئەسىردىكى مۇسۇلمانغا خاس تەپەككۇر ۋە ھەرىكەت قىلىشنىڭ، بۇ دەۋردە مۇسۇلمان بولۇشنىڭ يوللىرىنى مۇھاكىمە قىلىشى ۋە تېپىپ چىقىشى كېرەك. توغرىسىنى ئېيتساق، دىن ئالىملىرى بۇ تىرىشچانلىقنى يېتەرلىك دەرىجىدە كۆرسىتەلمىدى. بۇ سەۋەپتىن بۇ مەزگىلدە پەقەت دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش ئېقىمىغا قوشۇلغانلارنى ئەيىپلەشتىن بەكرەك، ئالەمشۇمۇل بىر دىننىڭ بۇ دەۋرگە ئېيتقانلىرىنى كۈندىلىك ھاياتقا ئېلىپ كىرەلمىگەنلەرنىڭ جاۋاپكارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق لازىم.
دۇنياغا بېرىلىپ كېتىشكە نەزەرىيە جەھەتتىن قارش چىققان مۇسۇلمانلارنىڭ مۇتلەق كۆپ سانلىقى بۇ ئېقىمغا ئۆزىنىڭمۇ قوشۇلۇپ كەتكەنلىكىنى ھېس قىلالمايۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. بۇ ئېقىمغا بېرىلىپ كەتمىگەنلىكىنى، ئۆزىنى دىنغا بىرمۇبىر ماس كېلىدىغان ھايات تەرزى ئىچىدە دەپ قارايدىغان ناھايىتى كۆپ ساندىكى كىشى دۇنياغا بېرىلىپ كېتىش گىردابى ئىچىدە تۇرىۋاتىدۇ. شۇنداقتىمۇ ئۇلار رېئال ھاياتىنىڭ ئەكسىچە سۆزلەر بىلەن ئۆزىنى خۇشال قىلىشنى ئۇنتۇپ قالمايدۇ. بۇنداق ئىسلام دۇنياسىدا مۇسۇلمانلىق چۈشەنچىسىنىڭ تار دائىرىگە، ماكانغا، زامانغا مەھكۇم قىلىنىشى مۇقەررەر.
يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارغا دىققەت بىلەن قارىغان ۋاقتىمىزدا مۇسۇلمانلارنىڭ كۈنىمىزدە بىلىنەر – بىلىنمەس ھالدا دۇنياغا بېرىلىپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرۈش بىلەن بىرگە، ئىسلام دۇنياسىنىڭمۇ ئىجتىمائىي ھاياتتا – نەزەرىيە ياكى ۋەزلەردە قارشى ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ تۇرسىمۇ – بارغانسېرى لائىكلىكنى ئۆزلەشتۈرىۋاتقانلىقىنى، بۇ جەرياننىڭ يوشۇرۇن لائىكلىك – ئاشكارا دىندارلىق تەڭلىمىسى ئىچىدە داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ئېيتىشقا بولىدۇ. بۇنى تەنقىت ياكى سەلبىي تەرەپكە قاراپ مېڭىشنىڭ ئىشارىتى سۈپتىدە ئەمەس، بەلكى مەۋجۇت رېئاللىقنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلىشى سۈپتىدە بايان قىلىۋاتىمەن. دىنغا بولغان ساداقەتنىڭ ئاساسەن دېگۈدەك ھەۋەس قىلىش باسقۇچىدا تۇرۇپ قېلىشى ۋە ئۇنى دىن مەنسۇپلىرىنىڭ دىندارلىقىنى ئۆلچەيدىغان ۋاستە سۈپتىدە ئىشلىتىپ، ئەنئەنىۋى دىنى ھۆكۈملەرنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتقا تەدبىقلىنىشى جەھەتتە ھېچقانداق قايىل قىلارلىق قەدەملەرنىڭ بېسىلماسلىقى، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ يېڭى دۇنيادا تەسىر كۈچىنىڭ قالمىغانلىقىغا ئىشەنچنىڭ ئاشقانلىقىنى، يەنى ئەمەلىي قىممىتىدە شۈبھىلىنىشنىڭ مەۋجۇتلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇنى تەلەپپۇز قىلىشتىنمۇ تەپ تارتىدىغان لائىكلىكنىڭ بارغانسېرى ئۆزلەشكەنلىكى ۋە كۈچەيگەنلىكى، بۇ يوچۇقنىڭ كۆرۈنۈشتىكى شەكلى دىندارلىق بىلەن پەدازلانغانلىقى شەكلىدە ئىزاھلاشقا بولىدۇ.
تەرجىمە قىلغۇچى: يۇلغۇن
ئىسلامنى توغرا ئاڭقىرىۋاتامدۇق؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىن، دۇنيا، ئەقىل، چۈشەنچە، بىلىم، … بۇلارنىڭ ھەممىسى ئاللاھنىڭ يارىتىشى ۋە لۇتپىنىڭ ئەسىرىدۇر. بۇنىڭغا ئاساسەن ئىنسان دۇنيا مەۋجۇتلۇق قانۇنىيىتىدە سەۋەب – نەتىجە مۇناسىۋىتىنىڭ ئاكتىپ رول ئويناۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، ھەر قانداق بىر ئىش – ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسىنى ئالدىنى تەخمىن قىلالايدۇ. مانا بۇ ئىنساننىڭ ئەقىللىق، ئىرادىلىك، ھۆر ۋە ئىش – ھەرىكىتىدىن جاۋابكارلىققا تارتىلىدىغان بىر مەۋجۇدىيەت بولۇشى دېگەنلىكتۇر.
يەنى، ئۆزىمىز قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىپ، قىلمىشلىرىمىزنىڭ نەتىجىسىنى ئۇنىڭغا ئارتىپ قويۇشىمىز ۋە بۇ ئارقىلىق يۈز بەرگەن ئىشلاردا بىزنىڭ سەھۋەنلىكىمىزنىڭ يوقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش توغرا ئەمەس. تەقدىر ( قەدەر )، تەۋەككۈل، دۇئا، ئىرادە ۋە ئەركىن چۈشەنچىسىمۇ بۇ ئۇل ئۈستىگە بىنا قىلىنىشى كېرەك. سەۋەب – نەتىجە مۇناسىۋىتىنى ۋە سۈننەتۇللاھنى ئىدراك قىلالمىغان بىر ئىسلام دۇنياسىدا بىلىم ۋە دىنى چۈشەنچە ئالغا باسمايدۇ.
مۇسۇلمانلار ئۆلگە بولۇشى كېرەك
يەنى، « تەبىئەت قانۇنى»غا ئوخشاش بىر ئۇقۇممۇ؟
تەبىئەتنىڭمۇ ئىنسانغا ئوخشاش فىترىتى بولىدۇ. قۇرئان، بۇ كائىنات كىتابىنىڭ يىغىنچاقلانغان ھالىتى ۋە ئىلاھىي ھېكمەت نۇقتىسىدىن ئىزاھلىنىشىدۇر. دىننىڭ ئىنسانغا قارىتىلغان بىلدۈرۈشلىرى، يەنە ئىنساننىڭ فىترىتىگە مېتافىزىكلىق ئارقاتىشنى مەيدانغا كەلتۈرگەنلىكتۇر.
مۇسۇلمان، قولىدىن ۋە تىلىدىن بارچە كىشى خاتىرجەم بولغان كىشى بولۇشى كېرەك. ئۆزىگە ياخشى كۆرگەننى قېرىندىشى ئۈچۈنمۇ سەمىمىيلىك بىلەن ياخشى كۆرەلەيدىغان بولۇشى كېرەك. مۇسۇلمان، دۇنيادا ئۆلگىلىك ۋە ھەۋەس قىلىنىدىغان بىر كىشىلىك خاراكتېرنى نامايەن قىلىشى لازىم. ئىمان ئېيتىپ ۋە پايدىلىق ئىشلارنى قىلىش ئارقىلىق دۇنيادا « ئاللاھنىڭ خەلىپىسى » ئىكەنلىكىنى ئىنسانىيەتكە كۆرسىتىشى، ئەتراپىغا تىنچلىق ۋە خاتىرجەملىك بەخش ئېتىشى لازىم. ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن ئاللاھنىڭ جەننىتىنى بىر – بىرىمىزدىن قىزغىنىمىز؟ نېمە ئۈچۈن بىر – بىرىمىزنى سىرات كۆۋرۈكىدىن تاشلىۋېتىشكە ئۇرۇنۇپ، ھاياتىمىزنى ئۆزئارا زىندانغا ئايلاندۇرىمىز؟ بۇ غەزەپ نېمە ئۈچۈن ۋە كىمگە؟ ئۇلۇغ ياراتقۇچىنى تونۇپ، ئۇنىڭ ھۇزۇرىدا ھېساب بېرىدىغانلىقىزغا ئىشىنىشىمىز، يەنى ئاللاھ ۋە ئاخىرەتكە بولغان ئىمانىمىز بىزنى بۇ دۇنيادا تېخىمۇ ئەخلاقلىق، ئادىل، مېھرى – شەپقەتلىك بولۇشىمىزغا، ئۆزى ۋە سۆزى بىر بولغان راستچىل كىشىلەردىن بولۇشىمىزغا ۋەسىلە بولۇشى كېرەك ئەمەسمۇ؟
https://www.karar.com/yazarlar/taha-akyol/islami-anlamak-icin-toplumsal-metot-12153
تەرجىمان: باتۇرجان
جامائەتمۇ ياكى جەمئىيەتمۇ؟
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىجتىمائىي مەخلۇق ھېسابلىنىدىغان ئىنسـان، تەبىئىتىنىـڭ تەقەززاسـىغا ئاساسـەن تۈردەشـلىرى بولغـان باشـقا ئىنسـانلار بىلـەن بىرلىكتـە ياشاشـقا مەجبـۇر بولــۇپ، بــۇ مەجبۇرلۇقنىــڭ تېگىــدە بىئولوگىيەلىــك، پىسـخولوگىيەلىك، بىخەتەرلىـك، ئىجتىمائىـي، ئىقتىسـادىي ۋە باشـقا ئېھتىياجـلار ياتىـدۇ. ئىنسـان بـۇ ئېھتىياجلىرىنـى ئـۆز ئالدىغـا ھـەل قىلىشـتىن ئاجىـز بولـۇپ، ئېھتىياجلىرىنـى قامــداش ئۈچــۈن باشــقىلار بىلــەن ئالاقــە قىلىــپ بىرلىكتــە ھەرىكــەت قىلىشــى شــەرت. بــۇ ئالاقــە تەبىئىــي ھالــدا بىــر ئىجتىمائىــي بىرلىــك شــەكىللەندۈرىدۇ، بــۇ ئىجتىمائىــي بىرلىــك ئىنســاننىڭ تۈرلــۈك ئېھتىياجلىرىنــى قامداشــتا تۈرتكىلىــك رول ئوينايــدۇ. ئېھتىيــاج ۋە ھەمكارلىــق تۈرتكىسـىدە شـەكىللەنگەن بـۇ ئىجتىمائىـي بىرلىـك ئائىلـە، ئۇرۇق-تۇغقاندارچىلىــق، قوشــنىدارچىلىق، يۇرتلــۇق، دىنداشــلىق، مەزھەپداشــلىق ۋە مىللــەت قاتارلىــق تۈرلــۈك شــەكىللەردە ئــۆز ئىپادىســىنى تاپىــدۇ. جەمئىيەتشۇناســلار ئىنســاننىڭ تۈرلــۈك ئېھتىياجلىــرى ۋە تەبىئىــي ئىرادىســى تۈرتكىســىدە شــەكىللەندۈرگەن بــۇ ئىجتىمائىــي بىرلىكنــى  ياكـى تۇرمـۇش شـەكلىنى جامائـەت ئۇقۇمـى بىلـەن ئىزاھلايـدۇ. بـۇ ماقالىـدە بـەزى جەمئىيەتشۇناسـلارنىڭ نەزىرىــدە جەمئىيەتشۇناســلىق پېنىنىــڭ بەرپاچىســى ھېســابلىنىدىغان ئىبنــى خەلــدۇن ۋە بىــر قىســىم غـەرب جەمئىيەتشۇناسـلىرىنىڭ جامائـەت ھەققىدىكـى ئېنىقلىمىلىـرى، جامائەتنىـڭ ئالاھىدىلىكلىـرى ھەققىدە ئوتتۇرىغـا قويغـان قاراشـلىرى، جامائـەت بىلـەن جەمئىيەتنىـڭ پەرقلىـرى بايـان قىلىنىـش بىلـەن بىرگـە، ئۇلارنىـڭ جامائـەت ھەققىدىكـى قاراشـلىرىغا قىسـقىچە باھـا بېرىلىـدۇ.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
مەدرەسە ئەنئەنەسى ۋە دىيوبەندىييە
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمان ئەللەردە يىلتىزى 11 – ئەسىرگە تۇتىشىدىغان، ئوتتۇرا ۋە ئالىي تەلىم – تەربىيە مەركىزى بولغان مەدرىسلەر 19 – ۋە 20 – ئەسىردە ئىسلام دۇنياسىدا بىر قانچە دىنى ئېقىم ۋە تەشكىلاتلار ئوتتۇرىغا چىققان مەركەزلەر ئىدى. كىلاسسىك دىنى ئەسەرلەر ئارقىلىق دىن ئۈگىتىلىدىغان بۇ ئەنئەنىۋى دىنى تەلىم – تەربىيە ئورگانلىرى، ئىسلام دۇنياسىدا ھازىرمۇ پوزىتىپ ۋە ئەقلىي بىلىملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان زامانىۋى تەلىم – تەربىيە ئاساسىدىكى ئوتتۇرا مەكتەپ ياكى ئالىي مەكتەپلەردىكى فاكۇلتېتلارغا نىسبەتەن رەقىپ سۈپتىدە ئۆز مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ كەلمەكتە.
مۇددەرىسلەردىن تالىپقا تۇتاشقان باشقۇرۇش سىستېمىسى ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدىغان مەدرىسلەرنىڭ كۆپ سانلىقىدا مەزھەبنى ئاساس قىلغان ئوقۇ – ئوقۇتۇش پائالىيىتى ئېلىپ بېرىلىدۇ. گەرچە سەرف، نەھۋە، ئەقىدە، تەپسىر، ھەدىس، فىقىھ، ئۇسۇلى فىقىھ قاتارلىق نەقىلنى ئاساس قىلغان ئىلىملەر بىلەن بىرگە، مۇھاكىمە ۋە تەپەككۇرنى تەرەققىي قىلدۇرىدىغان كالام، پەلسەپە، مەنتىق ۋە ماتېماتىكا دەرسلىرى مەدرىسە ئوقۇتۇش پىروگراممىسى ئىچىدە يەر ئالغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ تەڭپۇڭلۇق زاماننىڭ ئۆتۈشى بىلەن تارىخ جەريانىدا ئەقلىي پىرىنسىپلارنىڭ زىتىغا قاراپ تەرەققىي قىلىپ، مەزكۇر مۇۋازىنەت بۇزۇلغان. بولۇپمۇ ئانادولۇ ۋە ھىندىستان رايۇنىدىكى ھەنەفى ۋە شافى مەدرىسلىرىنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىك شۇكى، مۇددەرىسلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ تەسەۋۋۇپ ئەربابى ۋە تەرىقەت مەنسۇبىدۇر. نەقشىبەندىلىكنىڭ، بولۇپمۇ خالىدىييە تارمىقىدىكى مەدرىسلەر بىلەن تەرىقەتلەرنىڭ ھەمكارلىقى ناھايىتى قويۇق.
مەدرىسە ئەنئەنىسىگە تايانغان جامائەت ياكى تەشكىلاتلارنىڭ ئەڭ روشەن ئۆرنىكى، ھىندى تۆۋەن قىتئەسىدىكى دىيوبەندىييە جامائىتى بولۇپ، بۇ جامائەتنىڭ يىلىتىزنىڭ چوڭقۇر ۋە تەشكىللىك بولۇشى سەۋەبىدىن، ئىسلام دۇنياسىدىكى مەدرىسە
دىيوبەندىييە جامائىتىنىڭ تەكتىدە دىھلىنىڭ 150 كىلومىتېر شىمالىدىكى دىيوبەندى يېزىسىدا مۇھەممەد قاسىم نانۇتەۋى (1833 – 1880) ۋە رەشىد ئەھمەد گانگۇھى (1827 – 1905) تەرىپىدىن 1867 – يىلىدا قۇرۇلغان
دىيوبەند دارۇلئۇلۇمى مۇئەسسەسى بار. نانۇتەۋى ۋە گانگۇھىغا ئوخشاش ئالىملارنىڭچە 1857 – يىلىدىكى سىپاھى قوزغىلىڭى ئارقىلىق ئىنگىلىز مۇستەملىكىسىگە قارشى چىققان، لېكىن ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان مۇسۇلمان خەلقنىڭ قايتىدىن جانلىنىشى، كەڭ كۆلەملىك تەلىم – تەربىيە سەپەرۋەرلىكى بىلەن ۋۇجۇدقا چىقاتتى. دىيوبەنددىكى مەزكۇر مەدرىسنى چۆرىدىگەن ھالدا شەكىللەنگەن بۇ خىزمەت ھەرىكىتى، قىسقا بىر مۇددەت ئىچىدە ھىندى تۆۋەن قىتئەسىنىڭ ھەممە تەرىپىگە دېگۈدەك يېيىلىپلا قالماستىن، يەنە ئاسيا ۋە يىراق شەرق مۇسۇلمانلىرى تەرىپىدىن ئۆلگە قىلىنغان جامائەتنى ئوتتۇرىغا چىقاردى. قۇرۇلغانلىقىنىڭ 100 – يىلى تەبرىكلەنگەن 1967 – يىلىدا دىيوبەند دارۇلئۇلۇمنى ئاساس قىلغان مەدرىسلەرنىڭ سانى 8934 كە يەتكەن بولۇپ، ھىندىستاندا مۇسۇلمان نوپۇس بار بولغان ھەر كەنت ۋە يېزىدا مۇتلەق ھالدا بۇ مەدرىسلەردە ئىلىم ئالغان بىر «مەۋلەۋى» بار ئىدى[1].
بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Weber, M.(2000). Sosyoloji Yazıları , (Çev: T. Parla), İletişim Yayınları, İstanbul.
Yıldırım, A. ve Şimşek, H.(2000). Sosyal Bilimlerde Nitel ve Nicel Araştırma Yöntemleri, Seçkin Yayınları, Ankara.
Yıldırım, C.(2015). Bilim Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul.
ئازاب
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئازاب[1] ، بەدەندە مەيدانغا كېلىدىغان ھەرقانداق يارىلىنىش، زەخىملىنىش ياكى جىسمانىي زىيانغا ھەمراھ بولىدىغان سېزىم ۋە ھېسسىي تەجرىبىدۇر. شۇنداقلا ياقتۇرۇلمايدىغان روھىي ھالەت ياكى تۇيغۇ سۈپىتىدىمۇ تەرىپلىنىدۇ. ئازاب، ھۇزۇرنىڭ قارشىسى، زىت تەرىپى دەپ قارىلىدۇ ۋە پەلسەپىۋى جەھەتتىن ئىنسان تەجرىبىسى ۋە ھاياتىدىكى سەلبىي ئامىل سۈپىتىدە باھالىنىدۇ. ئازابتىن قېچىش ۋە ھۇزۇرنى قوغلىشىش، نۇرغۇن پەيلاسوپلار تەرىپىدىن ئىنساننىڭ ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچلىرى دەپ قوبۇل قىلىنغان. بۇ جەھەتتىن، ئازاب، ئىنسان قېچىشنى خالايدىغان، ھاياتنىڭ قىيىنچىلىقلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر تەجرىبىدۇر.
ئەمما بەزى پېسسىمىست-ئۈمىدسىزلىكنى ياقلىغۇچى پەيلاسوپلار، بولۇپمۇ ئارتۇر شوپېنخاۋېر[2] قاتارلىق مۇتەپەككۇرلار، ئازابنىڭ ھاياتنىڭ ئەڭ ئاساسىي ۋە مەركىزىي ئۆلچىمى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. شوپېنخاۋېرغا كۆرە ھۇزۇر ۋاقىتلىق ۋە يۈزەكى بىر ھالەتتۇر، ئەمما ئازاب ھاياتنىڭ جەۋھىرىدۇر. ئۇ، ئىرادىنى مەۋجۇتلۇقنىڭ ئاساسىغا ئورۇنلاشتۇرىدۇ ۋە ئىنسان ئىرادىسىنىڭ تاشقى دۇنيانى چۈشىنىش دەرىجىسىگە قاراپ ئىككى تاللاش يولى سۇنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ: ئەگەر تاشقى دۇنيانى ياخشى دەپ چۈشەنسەك ياشاشنى تاللايمىز؛ يامان دەپ چۈشەنسەك ئۆلۈشنى تاللايمىز. بۇ جەھەتتىن، ئازاب ۋە دەرد-ئەلەم، ئىنسان ئىرادىسىگە قارشى كەلگەن توسالغۇلار سۈپىتىدە تەرىپلىنىدۇ، ھۇزۇر بولسا ئىرادە قانائەتلەنگەن پەيتلەردە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.
شوپېنخاۋېرغا كۆرە ھەر بىر ھەرىكەت ۋە پائالىيەت، بىر ئېھتىياجنىڭ نەتىجىسىدۇر. قاندۇرۇلغان ئېھتىياجلار ھۇزۇر ئېلىپ كېلىدۇ، ئەمما بۇ ھۇزۇر دائىم ۋاقىتلىقتۇر. بىر ئارزۇنىڭ قاندۇرۇلۇشى، ھۇزۇرنىڭ ئاخىرلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە يېڭى بىر ئارزۇ باشلىنىدۇ. ئارزۇلارنىڭ باشلىنىشى بولسا ئارزۇ قانائەتلەندۈرۈلگۈچە ئازاب ياكى دەرد-ئەلەم بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. بۇ ئايلانما جەريان، ھاياتنىڭ ئاساسىدا داۋاملىق بىر ئازابنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شوپېنخاۋېرغا كۆرە، ھاياتنىڭ ماھىيىتى ئازابتۇر، چۈنكى، ئارزۇ چەكسىزدۇر ۋە ھېچقانداق ئارزۇ مەڭگۈلۈك قانائەتكە ئېرىشەلمەيدۇ. ئېھتىياجلار، داۋاملىق يېڭىلىنىپ تۇرىدىغان ئارزۇلارغا سەۋەب بولىدۇ ۋە بۇ سەۋەبتىن، ئىنسان ھاياتى داۋاملىق بىر ئازاب ۋە قانائەتسىزلىك ئايلىنىشى ئىچىدە داۋاملىشىدۇ.
بۇ پەلسەپىۋى كۆز قاراشقا ئاساسەن، ئازاب پەقەت جىسمانىي بىر سېزىملا ئەمەس، شۇنداقلا ئىنساننىڭ مەۋجۇتلۇق تەجرىبىسىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر. ھۇزۇرنىڭ ۋاقىتلىق تەبىئىتى، ئۇنى ھاياتتا قىسقا مەزگىللىك بىر يېنىكلىش ھالىتىگە ئايلاندۇرسا، ئازاب ۋە ئارزۇ بولسا ھاياتنىڭ داۋاملىق ۋە قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان ئامىللىرى دەپ قارىلىدۇ.
[2] Arthur Schopenhauer
دىن، ئەقىل، سىغدۇرۇشچانلىق-خۇش قاراش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەن مۇئەييەنلەشتۈرگەن بىر نەرسىگە نىسبەتەن بىلدۈرگەن ھۆرمىتىمنى سىغدۇرۇشچانلىق دېيىش بىمەنلىكتۇر. سىغدۇرۇشچانلىق بولسا مەن مۇئەييەنلەشتۈرمىگەن ، لېكىن ياخشى نىيەتنى ئاساس قىلغان تەپەككۇر ، ئېتىقاد ۋە ئەمەلىيەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك. شۇنداقلا ، ھەقىقەتنى تېپىش ئۈچۈن خاتا بولۇش ئېھتىماللىقىنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقىمىز كېرەك. بۇ خاتالىق (خاتا بولۇش ئېھتىماللىقى) بىلىم ۋە  دىن بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. ئىنسانلارنىڭ ئەقلى ۋە ئەمگىكىنىڭ مەھسۇلى بولغان بارلىق ياخشى پىكىرلەرگە، پىلان-لايىھەلەرگە ، بايقاشلارغا ، كەشپىياتلارغا ۋە  مەھسۇلاتلارغا قارايدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ  ھەممىسىدە بىر قىسىم خاتا پىكىر، لايىھىلەش ، تەجرىبە بايقايمىز.  بۇنداق خاتالىق سادىر قىلغانلارغا سىغدۇرۇشچانلىق (كەڭ قورساقلىق) بىلەن مۇئامىلە قىلغان  ۋە بۇنى بىر مەدەنىيەتكە ئايلاندۇرغان جەمئىيەتلەر مۇۋەپپەقىيەت قازىنىپ تەرەققىي قىلغان ۋە ئاخىرىدا دۇنيانىڭ ھۆكۈمرانىغا ئايلانغان. ھەر بىر يېڭى ئىدىيە، ئېقىم،  ھەر بىر يېڭى تەسەۋۋۇر ۋە پىلان-لايىھە قاتارلىقلارنى دىن ، ئەنئەنە ، مەدەنىيەت ، ئىدىئولوگىيە قاتارلىقلارنى قالقان قىلىپ تۇرۇپ دۈشمەن كۆرىدىغانلار، كۆرگەنلا يېرىدە ئۇجۇقتۇرۇۋېتىدىغانلار ۋە ئۇلارغا تىل تەگكۈزىدىغانلار  بولسا، قانچىلىك سىغدۇرۇشسىزلىق ۋە خۇش قاراشسىزلىق قىلغان بولسا شۇنچىلىك كەينىدە قېلىشتى.
تەجرىبە شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ئەگەر بىر جەمئىيەتتە سىغدۇرۇشچانلىق ئادىتى تەرەققىي قىلدۇرۇلمىسا ،  بۇنداق جەمئىيەتتە ھەممە ئادەم ئۆزىگە ئوخشىمايدىغانلارغا  «ساراڭلار كۆينىكى»نى كىيدۈرۈشىدۇ. ئەمما – كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ، بۈگۈن كۈچلۈك بولغاچقا بۇ كۆڭلەكنى باشقىلارغا كىيدۈرگەنلەر، ئەتە ئوخشاش كۆڭلەكنى ئۆزلىرى كىيىشكە مەجبۇر بولۇشىدۇ.
تەرجىمان: سالاھىددىن قەشقەرى
يول قويۇشلار نىڭ ئاقىۋىتى: ئامېرىكا خىتاينىڭ ئالدىدا ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى قانداق يوقاتتى؟ (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپ ھۆكۈمىتى، مۇناسىپ بولمىغان دىپلوماتىيە تەشەببۇسلىرى ۋە پىرىنسىپسىز سىياسەت ئۆزگەرتىشلىرى بىلەن خىتاي بىلەن مۇناسىۋەتلەرنى يۇمشىتىش سىياسىتى يۈرگۈزۈش ئۈچۈن يېتەرسىزدەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن. بىراق ترامپ، بىرىنچى مەزگىلىدە بىۋاسىتە ئۆزى باشلاتقان خىتاي مەسىلىسىدىكى پىكىر بىرلىكىنى، سىياسىي بىر قايتۇرما زەربىگە دۇچ كەلمەستىن بۇزۇش جەھەتتە تەڭداشسىز بىر قابىلىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئاللىبۇرۇن كۆرسەتكەن. ئەگەر ھەقىقەتەن مۇناسىۋەتلەرنى يۇمشىتىش يولىنى تۇتۇشقا قەتئىي نىيەتكە كەلگەن بولسا ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن سىياسىي دەسمىي خەجلەشكە رازى بولسا ئىدى، ترامپ ئامېرىكا سىياسىتىنى يەنىلا ئۆزگەرتەلەيتتى. ئەمما ماقالىگە كۆرە، تېخىمۇ مەڭگۈلۈك بىر يېقىنلىشىشنىڭ ئالدىدىكى ئاساسلىق توسالغۇ ترامپ ھۆكۈمىتى ئەمەس، بېيجىڭدۇر. شى، چوڭ بىر كېلىشىمگە ياكى مۇناسىۋەتلەرنى يۇمشىتىشقا قىزىقمايدۇ، چۈنكى ۋاقىتنىڭ خىتاينىڭ پايدىسىغا ئىكەنلىكىگە، خىتاينىڭ كەلگۈسى يىللاردا تېخىمۇ كۈچلۈك بىر ئورۇندا بولىدىغانلىقىغا ۋە ھازىر تۈزۈلىدىغان بىر كېلىشىمنىڭ بېيجىڭنىڭ قول-پۇتىنى باغلاپ قويىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، بېيجىڭ، ترامپنىڭ تۇنجى مەزگىلىدە قوغلاشقان قوراللارنى تىزگىنلەش سۆھبەتلىرىگە ئوخشاش تېخىمۇ چوڭقۇر بىر مۇناسىۋەتلەرنى يۇمشىتىش ئامىللىرىغا گۇمان بىلەن قارىماقتا. چۈنكى بۇ خىل تەشەببۇسلاردا، ۋاشىنگتوننىڭ «سوغۇق ئۇرۇش» تا سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا قوللانغان ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ ئوخشىشىنى كۆرۈپ يەتمەكتە. خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ ئىككى تەرەپ مۇناسىۋەتلىرىدە مۇقىملىق ئىزدىگەنلىكى پىكرى ۋاشىنگتوندا بىر قېلىپقا ئايلىنىپ قالغان بولسىمۇ، بۇنداق  باھالاشنىڭ ئەڭ ياخشى ئېھتىماللىقتا خاتا، ئەڭ ناچار ئېھتىماللىقتا ئېزىقتۇرغۇچى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. ئەكسىچە، خىتاينىڭ ترامپنىڭ قايتىشىدىن بۇيان تاشلىغان قەدەملىرى، بېيجىڭنىڭ ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى چەكلەشنى خالايدىغانلىقىنى ئوچۇق ئىپادىلەپ تۇرماقتا. ئامېرىكانىڭ يەنىلا خىتايغا قارشى ئىشلىتەلەيدىغان كوزىرلىرى بار. بىراق «قۇتۇلۇش كۈنى» تاموژنا باج ئىمبارگوسىنىڭ  ئىستراتېگىيەلىك تۇراقسىزلىقى، ئارقىسىدىن كەلگەن سودا ئۇرۇشىنىڭ پەسەيتىلىشى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ جەنۇبىي كورېيە يىغىنى ئالدىدا بېيجىڭنى تىنچىتىش تىرىشچانلىقلىرى، خىتاينىڭ ۋاشىنگتوننىڭ جىددىيچىلىكنى ئەۋج ئالدۇرۇشقا تەييار ئەمەسلىكى خۇلاسىسىگە كېلىشىگە سەۋەب بولغان.
خۇلاسىلىگەندە، كزىن تەھلىلىدە، خىتاينىڭ مۇقىم بىر تەڭپۇڭلۇق خالىغان تەقدىردە، ئامېرىكانى يېڭى بىر تەڭپۇڭلۇققا كۆندۈرۈشنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە؛ بىراق قۇرۇلىدىغان بۇ تەڭپۇڭلۇق ۋاشىنگتوننىڭ ئەمەس، بېيجىڭنىڭ شەرتلىرىگە كۆرە قۇرۇلۇشى كېرەكلىك شەرتى ئاستىدا. ئىككىنچى نۆۋەتلىك ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ باشلىنىشىدىن بىر يىل كېيىن، بېيجىڭنىڭ بۇ نىشانغا قاراپ ھەيران قالارلىق بىر ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلغانلىقى ھەققىدىكى ھۆكۈم بىلەن ماقالە ئاخىرلىشىدۇ. بۇ ماقالە، ئامېرىكا ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بىر ئاگاھلاندۇرۇش كۈچىگە ئىگە بولۇپ، خىتاينىڭ يىراقنى كۆزدە تۇتقان پىلانلىرىنىڭ، ئامېرىكانىڭ قىسقا مۇددەتلىك ۋە تۇراقسىز سىياسەتلىرى قارشىسىدا قانداق غالىب كەلگەنلىكىنى كىشىنى ئويلاندۇرىدىغان شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويماقتا.
Czin, Jonathan A. “How Xi Played Trump: Beijing Gambled and Is Now Reaping the Rewards.” Foreign Affairs, 25 November 2025, https://www.foreignaffairs.com/united-states/how-xi-played-trump.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Binark M ve Bayraktutan G (2013) Ayın Karanlık Yüzü: Yeni Medya ve Etik, Kalkedon
Yayınları, İstanbul.
Binark M ve Çomu T (2012) Sosyal Medyanın Nefret Söylemi İçin Kullanılması
İfade Özgürlüğü Değildir!, https://yenimedya.wordpress.com/2012/01/20/sosyalmedyanin-
nefret-soylemi-icin- kullanilmasi-ifade-ozgurlugu-degildir/, erişim
tarihi: 17.04.2014.
Binark M ve Löker K (2011) STÖ’ler İçin Bilişim Rehberi, STGM, Ankara.
Coleman B (2012) Hello Avatar, Emrah Bilge (çev), Mediacat Yayınları, İstanbul.
Çavdar G (2009) Kamu Hizmeti Yayıncılığı ve Etik, Fırat Üniversitesi İletişim
Fakültesi Medya ve Etik Semp, 07-09 Ekim 2009, Elazığ.
Demir V (2006) Medya Etiği, Beta Yayınları, İstanbul.
Deuze M ve Dimoudi C (2002) Online Journalists in the Netherlands: Towards a
Profile of a New Profession, Journalism Studies, 3 (1), 85-100
Erol G (2009) Medya ve Etik: İnternet Haberciliğinde Nesnellik, Etik İlkelerin
İçeriği, Uygulamadaki Sorunlar ve Televizyon Haberciliği İle Karşılaştırılması,
Fırat Üniversitesi İletişim Fakültesi Medya ve Etik Semp, 07-09 Ekim 2009, Elazığ.
Giddens A (2008) Ulus Devlet ve Şiddet, Kalkedon Yayınları, İstanbul.
Gürel T (2009) Kurumsal Sosyal Sorumluluk ve Etik Kavramlarının Kuramsal
Bağı Üzerine Bir İnceleme, Fırat Üniversitesi İletişim Fakültesi Medya ve Etik
Semp, 07-09 Ekim 2009, Elazığ.
http://tr.wikipedia.org/wiki/Trol_(%C4%B0nternet), erişim tarihi: 14.05.2015
http://tr.wikipedia.org/wiki/Veri_madencili%C4%9Fi, erişim tarihi: 13.05.2015
http://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Sosyal_medya&veaction=edit&vesectio
n=7, erişim tarihi: 15.05.2015.
ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرنىڭ «ئىز» رومانىدىكى دىنىي زاتلار
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دەريا ئەرسۆز[1] | ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن تەرجىمىسى | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
قىسقىچە مەزمۇنى
ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنىپ، 1985 – يىلى شەرقىي تۈركىستان خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان «ئىز»، تارىخىي بىر رومان بولۇپ، ھۆججەتلىك بايان قىلىش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. روماندا ھەقىقىي بولۇپ ئۆتكەن ئىشلارنى بايان قىلغان يازغۇچى، رومان پېرسوناژلىرىنىمۇ ئەمەلىيەت بىلەن ئاساسەن دېگۈدەك ئوخشىشىپ كېتىدىغان شەكىلدە تاللىغان. ئەسەر ئومۇمەن ئەمەلدارلارنىڭ زۇلۇمى ئاستىدا ئېزىلگەن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قوزغىلاڭ كۆتۈرۈشى ۋە بۇنىڭ مەغلۇبىيەت بىلەن تۈگەللىنىشىنى تېما قىلىدۇ. روماندىمۇ ئالاھىدە تەكىتلەنگىنىدەك بۇنداق بولۇشنىڭ تۈپ سەۋەبى دىننىڭ سۇيىئىستېمال قىلىنىشىدۇر. زالىم ئەمەلدارلارنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدىكى خەلق راۋرۇس ئوقۇش – يېزىشنى بىلمەيدۇ. قۇرئان كەرىمنى ئوقۇيالمىغانلىقى ئۈچۈن، سۇيىئىستېمالچى دىنىي زاتلارنىڭ سۆزلىرىنى دىن دەپ قوبۇل قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن، قوراللىق كۈرەشتە غەلىبە قازانغان بولسىمۇ، پىتنە ئالدىدا مەغلۇپ بولىدۇ. دىنىي زاتلار، ئەمەلدارلارنىڭ مەنپەئەتلىرىنى ئاللاھنىڭ بۇيرۇقىدەكلا بىلىپ خەلقنىڭ ئىچىدە پىتنە تېرىغۇچىلارنىڭ ئالدىنقى سېپىدىن ئورۇن ئالىدۇ. بۇ ماقالە، «ئىز» رومانىدىكى دىنىي زاتلارنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قوزغىلاڭدا مەغلۇبىيەتكە ئۇچراش سەۋەبلىرىنى دىنىي نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر، ئىز، تارىخىي رومان، دىنىي زاتلار.
[1] ئەگە ئۇنىۋېرسىتېتى، تۈرك دۇنياسى تەتقىقاتلىرى ئىنستىتۇتى، تۈرك فولكلورى كافېدراسى دوكتورانتى، ersoz.derya@hotmail.com
داۋامىنى پ د ف ھۆججىتىدىن ئوقۇڭ…