تارىخ،ئىبرەت ۋە ھەدىس (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

توققۇزىنچىسى: خاتالىقتىن خۇلاسە چىقىرىش بىر خىزمەت ئادىتىگە ۋە تەپەككۇر ئادىتىگە ئايلىنىشى لازىم. مەن بۇ مەزمۇننى يۇقىرىقى نۇقتىلارنى سۆزلىگەن ۋاقىتتا بۇنىڭغا ئاز-تولا ئىما قىلدىم. مېنىڭ بۇنى ئاتايىن بىر ماددا قىلىپ ئايرىشىمنىڭ سەۋەبى شۇ، ئەگەر بىز بۇنى مۇقىم خىزمەت ئادىتى قىلمىساق ياكى بىر تەپەككۇر ئادىتى قىلىپ، ئۆزىمىزگە ئۆزلەشتۈرۈۋالمىساق، ئۇ ۋاقىتتا بىز يەنە خاتالىقلىرىمىزغا نىسبەتەن سەل قارايمىز. ئۇنىڭدىن دەرس چىقىرىشقا سەل قارايمىز. ئەگەر بىر ئورگاندا، مەسىلەن، بىر تەشكىلاتتا دەيلى، مۇشۇنداق بىر خىزمەت پىرىنسىپى بولسا، قانداق بولۇشى مۇمكىن؟ مېنىڭچە ئۇلار بۇ يىل سادىر قىلغان خاتالىقلىرى ھەققىدە شۇ ئايدا ياكى شۇ يىلنىڭ ئاخىرىدا ئەستايىدىل خۇلاسە چىقىرىپ، ئۇنى كىلەر يىلى سادىر قىلىشتىن ساقلىنىشى مۇمكىن. بىر ئادەممۇ شۇنداق. مەسىلەن، يىل ئاخىرىدا ئۆزىنىڭ بىر يىللىق ھاياتىنى خۇددى كىنوغا ئوخشاش كاللىسىدىن قايتا بىر ئۆتكۈزگىنىدە ياكى ھاياتى ھەققىدە بىر خۇلاسە چىقارغان ۋاقىتتا، مېنىڭچە ئۇ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىمۇ ئويلايدۇ. مەغلۇبىيەتلىرىنىمۇ ئويلايدۇ. توغرا قىلغان ئىشلىرىنى ۋە خاتا قىلغان ئىشلىرىنى بىر تىزىملىككە تىزىپ چىقىشى مۇمكىن. مانا شۇ ۋاقىتتا خاتالىقلىرى ھەققىدە تەپسىلىي ئويلانسا، مېنىڭچە كەلگۈسىدىكى ھاياتىدا ئۇ خاتالىقلارنىڭ زور بىر قىسمى ئازىيىشى مۇمكىن. ئەگەر بۇ تۇراقلىق بىر ئادەتكە ئايلانمىغان ۋاقىتتا، بۇ خاتالىقلاردىن ساقلىنىش ياكى زىيان تارتىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەمەلگە ئاشمايدۇ. مېنىڭ بۇنى يەنە بىر ئاتايىن ماددا قىلىشىمنىڭ مۇھىم سەۋەبى، بىز مەقسەت نۇقتىسىدىن قارىغان ۋاقتىمىزدا، مەقسەت نۇقتىسىدىن دېگىنىمىز، بۇ ھەدىسنىڭ مەقسىتى، بىزگە پەقەت بۇنى سۆزلەپ قويۇشلا ئەمەس. يەنى زىيان تارتماڭلار، تەكرار-تەكرار ئالدانماڭلار دېمەكچى، ئۇنداقتا تەكرار-تەكرار ئالدانماسلىق ئۈچۈن ئۇ تەقەززا قىلغان ۋاستىلارنى قوللىنىشىمىز كېرەك. شۇڭىلاشقا ئەگەر بۇ خىل خاتالىقلاردىن خۇلاسە چىقىرىشتىن ئىبارەت بۇ خىل خىزمەت ئۇسۇلى بىزدە مۇقۇملاشمىسا، بىزنىڭ تەپەككۇرىمىزغا ئايلانمىسا، ئۇ ۋاقىتتا بىز بۇ مەقسەتكە يېتەلمەيمىز. يەنى تەكرار ئالدانماسلىقتىن ئىبارەت مەقسەتكە يېتەلمەيمىز. شۇڭىلاشقا مەقسەت ئېتىبارى بىلەنمۇ بۇ ئىنتايىن مۇھىم. چۈنكى مەقسەتلەر شۇ مەقسەتكە يېتىدىغان ۋاسىتىلەرنى ۋاجىپ قىلىدۇ.
ئونىنچىسى: ئۆتمۈشتىكى خاتالىقلار ۋە ئالدىنىشلاردىن خۇلاسە چىقىرىشنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي ساھەدە باشقا ساھەگە قارىغاندا تېخىمۇ مۇھىم ئىكەنلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرالايمىز. نېمىشقا؟ بىز ئەمدى بۇ ھەدىسنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىگە قاراپ باقايلى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوھۇد غازىتىنى بىلىمىز. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابىلار ئوھۇد غازىتىدا مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، ئەتىسى يەنە قايتىدىن تەشكىللىنىپ مۇشرىكلارنىڭ كەينىگە چۈشىدۇ. كەينىگە چۈشۈپ ھەمرائۇلئەسەد دېگەن يەرگە كەلگەن ۋاقىتتا يولدا يېتىپ قالغان ياكى ئۇخلاۋاتقان بىر ئادەمنى ئۇچرىتىدۇ. قارىسا بۇ ئادەم مەككە مۇشرىكلىرىدىن ئەبۇلئەززە دېگەن ئادەم ئىدى. بۇ ئادەمنى تۇتۇۋالىدۇ. بۇ ئەسىرگە چۈشۈپ قالغاندىن كېيىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا يالۋۇرۇپ ئۆزىنى قويۇۋىتىشنى تىلەيدۇ. ئەسلىدە بۇ ئادەم بەدىر غازىتىدا ئەسىرگە چۈشۈپ قالغان چاغدا: «ئەسلى مېنىڭ بۇ غازاتقا چىقىش نىيىتىم يوق ئىدى، مېنى مۇشۇ مۇشرىك باشلىقلار بېسىم قىلىپ قورقۇتۇپ ئېچىققان ئىدى، چىقىشقا مەجبۇر بولۇپ قالغاچقىلا چىققان ئىدىم، مېنى قويۇۋەتسەڭ مەن ئەمدى ھەرگىزمۇ ئۇنداق شىئىرلارنى يازمايمەن» دېگەنلىكى ئۈچۈن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ شۇ ۋەدىسىگە ئاساسەن ئەھدىلىشىپ ئۇنى قويۇۋەتكەن ئىدى. ئەمما قويۇۋەتكەندىن كېيىنلا مەككىگە قايتىپ بارغاندىن كېيىن، ئۇ يەنە ئۆزىنىڭ كونا ئادىتىنى قايتا تەكرارلايدۇ ۋە داۋاملىق مۇسۇلمانلارنى مەسخىرە قىلىشقا، ئىسلامنى چۈشۈرۈپ شىئېر يېزىشقا باشلايدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ئىشلارنىڭ ھەممىسىدىن خەۋەر تېپىپ تۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن يۇقىرىدا دېيىلگەن ھەمرائۇلئەسەدتە قولغا ئېلىنغان ۋاقىتتا ئۇنىڭ يەنە يالۋۇرىشىغا قارىماي، ئۇنىڭ كاللىسىنى ئالىدۇ. شۇ ۋاقىتتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇشۇ ھەدىسنى سۆزلىگەن. يەنى مۇئمىن بىر تۆشۈكتىن ئىككىنچى قېتىم چېقىلمايدۇ. دېمەك، بۇ بىر ئۇرۇش. يەنى بەدىر غازىتى بىلەن ئوھۇد غازىتى ئىسلام تارىخىدىكى دەۋر بۆلگۈچ ئۇرۇشلار. بىز بۇنى ھەممىمىز بىلىمىز. بۇ ھەدىسنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى مۇشۇ. ئەگەر بىز مۇشۇ ئارقا كۆرۈنۈش بىلەن باغلاپ چۈشەنگەن ۋاقىتتا، مۇشۇ سىياسىي ۋە ھەربىي ساھەدىكى خاتالىقنىڭ تېخىمۇ مۇھىم ئىكەنلىكىنى، ئۇ ھەقتە خۇلاسە چىقىرىشنىڭ، ئۇ ھەقتە دەرس ئېلىشنىڭ باشقا ساھەلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ مۇھىم ئىكەنلىكىنى، ھەل قىلغۇچ ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى چۈشىنەلەيمىز. چۈنكى بۇ ساھەدىكى خاتالىقلار بىر ئادەمنىڭ زىيان تارتىشى بىلەن تۈگەپ قالمايدۇ. ئۇ بەلكىم بىر مىللەتنى، ھەتتا بىر دۆلەتنى ۋەيران قىلىشى مۇمكىن.
دېمەك، يۇقىرىقى سۆزلىگەنلىرىمىزنى قىسقىچە خۇلاسىلىگەن ۋاقتىمىزدا، مېنىڭچە بىر قانچە نۇقتىغا يىغىنچاقلىيالىشىمىز مۇمكىن.