يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاممىۋى تەشكىلاتلار «ئىنسان ھەقلىرى» (مەسىلەن، خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى، ئىنسان ھەقلىرى كۆزىتىش تەشكىلاتى) ئايال، بالاغا ئوخشاش ئوخشىمىغان قاتلام ۋە ساھەلەردە پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا ۋە ھەرىكەت پىلانىنى تۈزۈپ ھۆكۈمەتلەرگە بېسىم ئىشلەتمەكتە. كۈنىمىزدە ئاممىۋى تەشكىلاتلار ئەزا سانى ۋە ئىقتىسادىي مەنبە تېپىشتا قىيىنىلىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن دۇنيا بانكىسى، دۇنيا سودا تەشكىلاتى، ئاسىيا تەرەققىيات پارتىيەسى ۋە نۇرغۇن خەلقئارالىق تەشكىلاتنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا ھۆكۈمەتلەرنىڭ قارارلىرىغا نارازىلىق بىلدۈرۈپ، بۇ قارارلارنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ھۆكۈمەتلەرگە بېسىم قىلماقتا. بولۇپمۇ 1980-يىلدىن كېيىن سانى تېز سۈرئەتتە كۆپەيگەن ئاممىۋى تەشىلاتلار يەر شارىلىشىش ھادىسىسى ياراتقان ئۇچۇر-مەلۇمات ۋە تېخنولوگىيەلەردىن پايدىلانماقتا، ھەتتا تۆتىنچى كۈچ دەپمۇ ئاتىلىدىغان تاراتقۇلارنىڭمۇ كۈچىگە مۇراجائەت قىلماقتا. بۇ ئەھۋاللارغا نەزەر سالغىنىمىزدا ئاممىۋى تەشىلاتلارنىڭ نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارنىڭ ئەكسىچە، دۆلەتلەرنىڭ چەكسىز ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئىچكى ۋە تاشقى جەھەتتىن مەلۇم دەرىجىدە چەكلىمە ئېلىپ كېلەلەيدىغان قۇدرەتتە ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلماي تۇرالمايمىز (كىراز، 2012). ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ باش كۆتۈرۈپ قۇدرەت تېپىشى ئەسلىدە يېڭىچە بىر جەمئىيەت ئەندىزىسىنىڭ ئاپىرىدە بولىۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر. بۇ يېڭى جەمئىيەت ئەندىزىسىنىڭ ئالاھىدىلىكى قانداقتۇر ئۆزى ياشاۋاتقان جەمئىيەتنىڭ تەرەققىىياتىنىلا ئەمەس پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ تەرەققىياتى ۋە مەسىلىلىرىنى بىر تەرەپ قىلىشنى كۆزلەيدىغان بولۇشتۇر. بۇ خىل ئەھۋال دەل مەلۇم تېرروتورىيەسى بولغان دۆلەت ئۇقۇمىدىن ھالقىغان جەمئىيەت چۈشەنچىسىنىڭ ئىپادىسىدۇر. ئۇچۇر جەمئىيەتىنىڭ باش كۆتۈرۈشى ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ رەسمىي ھاكىمىيەتنىڭ ھوقۇق دائىرىسىنىڭ سىرتىدا ھەرىكەت قىلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە. قىسقسىى، ئاممىۋى تەشكىلاتلار دۆلەتلەرگە ئارزۇ-تەلەپلىرىنى يەتكۈزۈپ مەلۇم دەرىجىدە ئۈنۈمگە ئېرىشمەكتە، ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلالايدىغان ھوقۇقلارغا ئىگە بولماقتا، ھەتتا دۆلەتكە بېسىم قىلالايدىغان سەۋىيەگە كەلمەكتە (ئاقدېڭىزلى، 2011: 39).
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ئىجتىمائىي پەنلەردە «يەر شارىلىشىش»مىللىي دۆلەتنىڭ زىتى ۋە رەقىبى سۈپىتىدە مۇھاكىمە قىلىنماقتا. كۈنىمىزدە يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت بىردىنبىر قارار چىقىرىپ ھۆكۈم بېرەلەيدىغان كۈچ ۋە مىخانىزما بولمىسمۇ، لېكىن يەنىلا سىياسىي ئورگان سۈپىتىدە مەۋجۇدلۇقىنى داۋاملاشتۇرماقتا. خەلقئارادىكى ئۆزگىرىشلەرگە قاراپ مىللىي دۆلەتنىڭ كۈچىدىن ئايرىلىپ قالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويالىساقمۇ لېكىن بۇ دۇنيا يەنىلا مىللىي دۆلەتلەرنىڭ دۇنياسىدۇر. دۇنيا خەلقئارا سەۋىيەدە مىللىي دۆلەتلەر تۈزۈمى بولۇپ، بۇ تۈزۈمدە مىللىي دۆلەتلەر ھەر خىل سىياسىي، ئىقتىسادىي، سودا، مەدەنىيەت ۋە ئالاقە مۇناسىۋەتلىرى ئىچىدە بولماقتا (ئۆزياكشىر، 2006:79). ھېلىھەم دۇنيانىڭ نۇرغۇن يېرىدە ئاكتىپ ئىشلەۋاتقان پارلامېنتلىق تۈزۈم، ھاكىمىيەت بېشىدىكى ھۆكۈمەت، بۇ ھۆكۈمەتلەردىن زور ئۈمىدلەرنى كۈتۈۋاتقان پۇقرا، «چەت ئەللىكلەر»نىڭ كىرىش-چىقىشىنى كونترول قىلىدىغان چېگرا-تاموژنا تۈزۈمى مەۋجۇت. بىراق بۇ ئەھۋال يەر شارىلىشىش نەتىجىسىدە پەيدا بولغان خەلقئارالىق ئورگان، قۇرۇلۇش ۋە مىخانىزىمىلار بىلەن مىللىي دۆلەتلەر ئارىسىدا زىددىيەتلىك مۇناسىۋەت پەيدا قىلماقتا. يەر شارىلىشىشنىڭ مەھسۇلاتلىرى بولغان ئورگان ۋە مىخانىزمىلارنىڭ مىللىي دۆلەتلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە ئاكتىپ بولۇشى مىللىي دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىن ئايرىلىپ قالغانلىقى توغرىسىدا قاراشلارنى پەيدا قىلدى. ھەتتا مۇشۇنداق بولغانلىقىغا چىن پۈتۈلدى. بۇ جەريان تاق يۆنىلىشلىك ۋە سىجىل دائىرىدە بولماستىن پات-پات دولقۇنسىمان ۋە زىددىيەت ئىچىدە داۋاملاشماقتا ۋە «دۇنيا كۈچلىرى»نى مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئورنىنى ئالالايدىغان «رەسمىي خەلقئارا قۇرۇلۇش»نى ئورگانلاشتۇرۇلمىغانلىقلىرى نەزەرگە ئېلىنغىنىدا، بۇ ئەھۋال مەۋھۇم پېتى ماڭىدۇ. قىسقىسى، يەر شارىلىشىشىنىڭ كېلەچىكى مىللىي دۆلەتنىڭ بەرداشلىق بېرىش كۈچىگە، مىللىي دۆلەتنىڭ ئەتىسى بولسا يەر شارىلىشىشنىڭ بېسىمىغا باغلىقتۇر (تۈرە، 2009:41).
يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمى كېيىنكى 50 يىل ئىچىدە دۇنيادىكى ئۆزگىرىشلەرگە ماس ھالدا ئۆزگىرىش ۋە بۇرۇلۇش ھاسىل قىلدى. خەلقئارا جەمئىيەت ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىنى ئاڭلىق ياكى ئاڭسىز ھالدا قايتا-قايتا ئىزاھلاپ ئېنىقلىما بېرىپ كەلدى. يەر شارىلىشىش دۇنيادىكى دۆلەتلەرنى بىر-بىرىگە تېخىمۇ بېقىندى قىلىپ قويماقتا، بۇ ئەھۋال مىللىي دۆلەتلەرنىڭ كۈچىنى ئاجىزلىتىپ قويماقتا، لېكىن مەۋجۇدلۇقىدىن پۈتۈنلەي ئايرىپ قالىدىغان دەرىجىگە تېخى كەلمىدى. ئىقتىسادىي كۈچىدىن پايدىلىنىپ خەلقئارادا يەر شارىلىشىشنى كۆككە كۆتۈرۈپ كېڭەيمىچىلىك ۋە جاھانگىرلىكنىڭ كويىدا يۈرۈۋاتقان دۆلەتلەرمۇ ئۆزىنى ئاشكارلىماقتا.  كىلاسىك ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنى قوبۇل قىلغان ۋە ياقلايدىغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىمۇ ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنى تەن ئالماقتا. دەرۋەقە، دېموكراتىيە ۋە ئىنسان ھەقلىرىنىڭ ئالەمشۇمۇل قىممەت قاراشلىرى تەكىتلىنىشى ئىگىلىك ھوقۇقتىنمۇ مۇقەددەس ھېسابلىنىدىغان ئۇقۇملارنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولدى. داۋاملىق ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىنىڭ ئاقىۋىتىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ھازىرچە نامەلۇم.
ACEVES, William J. (2000), “Liberalism and International Legal Scholarship: The Pinochet Case and the Move Toward a Universal System of Transnational Law Litigation”, Harvard International Law Journal, 41 (1), 129-184.
AĞAOĞULLARI, Mehmet Ali ve Levent KÖKER (2004), Kral-Devlet ya da Ölümlü Tanrı, Ankara: İmge Kitabevi.