كەلگۈسىگە نەزەر: خىتاي دۇنياغا غوجىدارلىق قىلالامدۇ؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارىخىي جەھەتتىن، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆز مىللىتى ۋە ئاممىۋى ساغلاملىقنى قوغداشتا ئۆزىنىڭ ئاساسلىق نىشانلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە كېسەلگە قارشى تۇرۇشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ قېتىمقى پائالىيىتىنىڭ سىياسىي مەقسەتلەرسىز بولمىغانلىقى ئېنىق. چۈنكى، يەككە پارتىيەلىك ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش دۆلەتنىڭ زۆرۈر شەرتى دەپ قارايدىغان بۇ كوممۇنىست ھۆكۈمەت، مەسىلىگە ئۆزىنىڭ خاس كۆزىدىن قارايدۇ. ماۋزېدۇڭنىڭ كېسەللىككە قارشى كۈرىشى بۇ قاراشنىڭ دەلىللىرىنىڭ بىرىدۇر. ئۇنىڭ كۆرۈنۈشتە ئاممىۋى ساغلاملىق ئۈچۈندەك بىلىنىۋاتقان بۇ پائالىيىتى، ئەسلىدە ئىچكى قىسمىدىكى ئۆكتىچى تەرەپنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش، ئىچكى بىرلىكىنى كۈچەيتىش ۋە كاپىتالىستىك ئىمپېرىيالىزمغا قارشى ئوت ئېچىشنى مەقسەت قىلغان ئىجتىمائىي پىروگراممىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكى ئوتتۇرىغا چىقتى.[7]
بۇ يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ۋە ۋىرۇسلارنىڭ تارىخى خىتاي بىلەن چەمبەرچاس مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، خىتاي بۇ نۇقتىدا ئىنسانىيەتكە يەتكەن ئەجەللىك كېسەللىكلەرنىڭ ئاساسىي بەلگىسىگە ئايلاندى. شۇڭلاشقا، يۇقىرىقىلارنىڭ ھەممىسى خىتاينىڭ دىنازاۋۇر سۈپىتىدە قانداق پەيدا بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئامىللار بولۇپ كۆرۈنگەندەك قىلسىمۇ، بىراق ئۇ، قەغەز دىنازاۋۇر، ھەقىقىي بولمىغان چىشسىز ئىقتىساد دىنازاۋۇرى، پەقەتلا رەقەملىك كۆرسەتكۈچلەر خالاس.
بۇ دوكلات خىتاينىڭ يەر شارىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش باسقۇچىغا قەدەم قويۇش سېنارىيەسى مەسىلىسىدىكى سەل قارالغان تەرەپكە مەركەزلىشىدۇ. ئەمما دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، ئىقتىسادىي كىرىزىس يۈز بەرگەن ئەھۋال ئاستىدا، خىتاينىڭ ئىچىدە نامايىش ۋە قالايمىقانچىلىقلارنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى تىلغا ئېلىش، بېيجىڭنىڭ ئۇنى بىر تەرەپ قىلالمايدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. بەلكى، خىتاي ساقچى قىسىملىرى ۋە ھەربىي كۈچى قاتتىق نازارەت قىلىش ۋە كونترول قىلىش سىستېمىسىنىڭ ئەۋزەللىكى بىلەن، ئەگەر ۋەزىيەت مۆلچەرلەنگەن دائىرىدىن ھالقىغان تەقدىردە، ئۇنى كونترول قىلىۋالالىغۇدەك ئۈستۈنلۈككە ئىگە. بولۇپمۇ خىتاي، تارىخ بويىچە بىرلەشمە كۈچنى مەركەزگە توپلاپ كەلگەن دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولغاچقا، سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئوخشىمايدۇ. سوۋېت ئىتتىپاقىدىن 15 جۇمھۇرىيەت بىر قېتىمدىلا بۆلۈنۈپ، ئارقىدىن قالغان جۇمھۇرىيەتلەر ئايرىلىپ چىققىنىدەك ئىشلارنىڭ يۈز بېرىشى ئېھتىمالدىن يىراق.
ئاز سانلىق مىللەتلەر خىتاي ئۈچۈن نېگىزلىك تەھدىت ئەمەس، بۇنى ۋاشىنگتون ئوبدان بىلىدۇ. ئەمما ھازىر رېئاللىقتا كۆرۈلۈۋاتقانلارنىڭ ھەممىسى شى جىنپىڭدىن كېيىنكى دەۋرگە تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن خىتاي ئەندىزىسىنى يېپىشقا ئۇرۇنۇشتىن ئىبارەت خالاس.
بىزنىڭ يۇقۇملۇق كېسەللىك ۋە ۋىرۇس ئەھۋالى توغرىسىدىكى سۆزىمىز ھەرگىزمۇ خىتايدا داۋالاش مېخانىزمىنىڭ يوقلۇقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ھازىرقى خىتايدىكى كىشىلەرنىڭ باياشاتلىقى – پاراۋان تۇرمۇش سەۋىيەسى ئۇلارنىڭ غىزالىنىش، ئوزۇقلىنىش ئادەتلىرىنى ئۆزگەرتەلىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ خىتاي ھوقۇقى كۈچ مەركەزلىك دۆلەت بولغاچقا، يۇقۇملۇق كېسەلنىڭ تارقىلىشىغا سەۋەب بولغان ھايۋانات ۋە ھاشارات بازارلىرىنى تاقىۋېتەلەيدۇ.
ئەمما ئاساسلىق مەقسەت شۇكى، ۋۇخەن ۋىرۇسى كىرىزىسىدىن كېيىن خىتاينىڭ قەد كۆتۈرۈشى مۇقەررەر ئەمەس. غەرب كۈچلىرىنىڭ ھازىرمۇ بۇ يۈكسىلىشنىڭ ئالدىنى توسۇپ قېلىش ۋە ئۇنى يېڭىش ئىقتىدارى بار؛ ئەمما دوكلاتىمىزدا تىلغا ئىلىپ ئۆتكىنىمىزدەك، بۇ، ئۇنىڭ ئالدىنقى ئامىللىرىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
[1] تەرجىمە قىلغۇچى: مۇھەممەت ئەمىن نۇرمۇھەممەت. ماقالىنىڭ (دوكلات) ئەسلى مەنبەسى: الشارع السياسي.
https://politicalstreet.org/2020/05/05/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D9%82%D9%8A/
[2] شادي عبد الحافظ، “وباء البيروقراطية .. لماذا تأخرت الصين بالكشف عن حجم انتشار كورونا؟”، ميدان الجزيرة، 29/1/2020.  الرابط: https://2u.pw/KgM3F
[3] فرح عصام، “تنين من ورق .. هل سقوط الصين محتوم في المستقبل المنظور؟”، ميدان الجزيرة، 21/4/2020
https://midan.aljazeera.net/reality/politics/2020/4/21/%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D9%86
[4] يۇقارقى مەنبە قارالسۇن.
[5] يۇقارقى مەنبە قارالسۇن.
[6] فرح عصام، “مبادرة الحزام والطريق الصينية .. هل تكون سببا في نشر الموت الأسود من جديد؟”، ميدان الجزيرة، 27/3/2020. https://midan.aljazeera.net/reality/politics/2020/3/27/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D9%85-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%B1%D9%8A%D9%82
[7] فرح عصام، “تاريخ من الفشل في محاربة الأوبئة .. هل تعلمت الصين درسها هذه المرة؟”، ميدان الجزيرة، 16/4/2020.  https://midan.aljazeera.net/reality/politics/2020/4/16/%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87%D8%A7-%D9%87%D8%B0%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A9