غەيرى ئەخلاق
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەيرى ئەخلاق (ياكى ئەخلاق بىلەن مۇناسىۋەتسىز بولۇش)[1]، مەۋجۇت ئەخلاقىي قەدىرىيەتلەرگە زىت كەلمەسلىك ياكى ئەخلاق بىلەن ھېچقانداق شەكىلدە باغلىنىشى بولمىغان بىر ئەھۋالنى ئىپادىلەيدۇ. غەيرى ئەخلاقىي نەرسىلەر، ئەخلاقىي باھالاش دائىرىسىگە كىرمەيدىغان ياكى ئەخلاقىي مەنىدە چۈشەندۈرۈش مۇمكىن بولمىغان بىر مەۋجۇدات، ئەھۋال ياكى چۈشەنچىنى كۆرسىتىدۇ.  بۇ ئاتالغۇ، ئادەتتە ئەخلاقنىڭ پەقەت ئىنسان ھەرىكەتلىرى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ۋە جانسىز نەرسىلەر، ئابستراكىت بىلىملەر ياكى ھادىسىلەرنىڭ بىۋاسىتە ئەخلاقىي مەنىگە ئىگە ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
غەيرى ئەخلاقنىڭ ئېنىقلىمىسى ۋە ئالاھىدىلىكلىرى
نەرسىلەرگە خاس غەيرى ئەخلاق: جانسىز مەۋجۇداتلار، تەبىئىي نەرسىلەر ياكى تېخنىكىلىق قوراللار ئەخلاق بىلەن باغلىنىشلىق بولمايدۇ. مەسىلەن: بىر ئاپتوموبىل، قورال ياكى تاش پارچىسى ئەخلاقلىقمۇ ئەمەس، ئەخلاقسىزمۇ ئەمەس. بۇ مەۋجۇداتلارنىڭ ئەخلاقىي نىيىتى، ئىرادىسى ياكى مەقسىتى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلار ئەخلاقىي باھالاشنىڭ سىرتىدا قالىدۇ. ئەمما، بۇنداق مەۋجۇداتلار ئىنسان ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق ئەخلاقىي مەنىگە ئىگە بولالايدۇ. مەسىلەن: بىر قورالنىڭ ئىشلىتىلىشى، ئۇنىڭ يامانلىق ياكى ياخشىلىق قىلىش ئۈچۈن قوللىنىلغان-قوللىنىلمىغانلىقىغا قاراپ ئەخلاقىي مەنىگە ئىگە بولىدۇ.
بىلىم ۋە ئەخلاق:  ئىلىم پەنگە ئوخشاش ئابستراكىتلىق ئۇقۇملارمۇ غەيرى ئەخلاقىيدۇر. بىلىمنىڭ ئۆزى ئەخلاقىي قىممەتكە ئىگە ئەمەس، لېكىن بۇ بىلىم، قوللىنىلغان مۇھىتقا قاراپ ئەخلاقىي خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولالايدۇ. مەسىلەن: بىر ئىلمىي كەشپىيات، ئىنسانلارغا پايدا يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ (ياخشىلىق يولىدا)، ياكى ۋەيران قىلغۇچى، ئۇرۇش مەقسىتىدە ناچار يولدا ئىشلىتىلىدۇ. ئەخلاق، بىلىمنىڭ ئىنسان تەرىپىدىن قوللىنىلىشى جەريانىدا رول ئوينايدۇ. بىلىمنىڭ ئىشلىتىلىشى ياخشى ياكى يامان مەقسەتتە بولغاندا ئەخلاقىي باھالاش ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ، ئەمما بىلىمنىڭ ئۆزى بىتەرەپتۇر.
ئەخلاق ۋە ئىنسان مۇناسىۋىتى: ئەخلاق، پەقەت ئىنسان ھەرىكەتلىرىگە ياكى ئىنسانىي قارار بېرىش جەريانلىرىغا تەدبىقلىنىدۇ. چۈنكى ئەخلاق، ئىرادە، نىيەت ۋە ئاڭ-سەزگۈ قاتارلىق ئىنسانغا خاس ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. جانسىز مەۋجۇداتلارنىڭ ياكى ئابستراكىت بىلىملەرنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتى بولالمايدىغانلىقى ئۈچۈن،  بۇنداق نەرسىلەر «غەيرى ئەخلاق»  كاتېگورىيەسىگە كىرىدۇ.
تېخنىكىلىق قوراللار غەيرى ئەخلاققا مىسال بولالايدۇ.  بىر ئاپتوموبىلنىڭ ئۆزى ئەخلاق بىلەن باغلىنىشلىق بولمايدۇ، ئەمما شوپۇرى ئۇنى ۋەقەگە سەۋەب بولىدىغان تەرىقىدە دىققەتسىزلىك بىلەن ھەيدىسە، بۇ قىلمىش ئەخلاقىي باھالاشنى تەلەپ قىلىدۇ.
قوراللار: بىر قورال ئەخلاقلىقمۇ ئەمەس، ئەخلاقسىزمۇ ئەمەس، ئەمما قورالنىڭ بىرىنى ئۆلتۈرۈش ياكى ئۆزىنى قوغداش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشى، ئەخلاقىي مەنىنى پەيدا قىلىدۇ.
ئىلمىي كەشپىياتلار: ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئىلمىي ۋە تېخنىكىلىق بىر ھادىسىدۇر. بۇ بىلىم، ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىش قاتارلىق ئىجابىي مەقسەتتە قوللىنىلسا بولىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن ۋەيران قىلغۇچى يادرو قورالى سۈپىتىدە قوللىنىلسىمۇ بولىدۇ. ئەخلاق، بۇ جەھەتتە قوللانغۇچىنىڭ نىيىتىگە قاراپ رول ئوينايدۇ. ئەخلاق، ئىنساننىڭ ئىرادىسى ۋە نىيىتىگە باغلىق ھالدا ئوتتۇرىغا چىقىدىغان بىر ھادىسىدۇر. شۇڭا، بىر نەرسىنىڭ ئەخلاق بىلەن مۇناسىۋىتى، بىۋاسىتە ئۇ نەرسىنىڭ قۇرۇلمىسىدىن ئەمەس، بەلكى ئىنساننىڭ ئۇ نەرسە بىلەن نېمە قىلغانلىقى ياكى قانداق مۇھىتتا قوللانغانلىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ. غەيرى ئەخلاق، بۇ پەرقنى ئېنىقلاشتۇرىدۇ ۋە ئەخلاقىي باھالاشنىڭ چېگرىسىنى بەلگىلەشكە ياردەم قىلىدۇ.
غەيرى ئەخلاق ئۇقۇمىنى توغرا چۈشىنىش، ئەخلاقىي مۇنازىرىلەرنىڭ تېخىمۇ پۇختا ئاساسلار ئۈستىگە قۇرۇلۇشىغا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ. ئىنسانلارنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتىنى نەرسىلەردىن ياكى بىتەرەپ بىلىملەردىن ئايرىش، ئەخلاقىي باھالارنى تېخىمۇ توغرا يۆنىلىشكە يېتەكلىيەلەيدۇ. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ تېخنىكا، پەن-تېخنىكا ۋە تەبىئەت قاتارلىق ساھەلەردە ئېلىپ بېرىلغان مۇنازىرىلەردە مۇھىم رول ئوينايدۇ.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، غەيرى ئەخلاق، ئەخلاقنىڭ پەقەت ئىنسان ئىرادىسى ۋە نىيىتى بىلەن شەكىللىنىدىغان بىر ساھە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ ۋە ئەخلاقىي باھا بەرگەندە ئوبيېكتىپ ۋە بىتەرەپ كۆز قاراشنى يېتىلدۈرىدۇ.[2]
[2] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, s. 30
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر