ئامېرىكانىڭ باگرامغا قايتىش ئارزۇسى سىياسىي سىگنالمۇ ياكى يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشنىڭ بېشارىتىمۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپنىڭ باگرامغا قايتىش تەكلىپى، رايوندىكى ئاساسلىق كۈچلەر ئارىسىدا كۈچلۈك ۋە بىرلىككە كەلگەن قارشىلىق ھاسىل قىلدى. بۇ ئەھۋال، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن بۇيان، رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكانىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا قارشى تۇرۇشتا بۇنچىلىك ئورتاق مەيداندا تۇرۇشىنىڭ ئاز ئۇچرايدىغان بىر مىسالى بولدى. خىتاي، رۇسىيە، ئىران ۋە پاكىستان ب د ت مۇنبىرىدىن پايدىلىنىپ ئورتاق بايانات ئېلان قىلىپ، ئافغانىستاننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىگە ھۆرمەت قىلىنىشى كېرەكلىكىنى، ھەر قانداق سىرتقى كۈچنىڭ رايوندا ھەربىي بازا قۇرۇشىغا قەتئىي قارشى تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. بېيجىڭ ئۈچۈن، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئۆز چېگراسىنىڭ يېنىدا قايتا پەيدا بولۇشى، دۆلەت بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە تەھدىت ۋە ئۇنىڭ غەربىي رايونىنىڭ مۇقىملىقىغا خەۋپ يەتكۈزىدىغان «ئارقىغا سانجىلغان خەنجەر» دەپ قارىلىدۇ. موسكۋا ئۈچۈن، بۇ ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى «ئارقا ھويلىسى» غا قىلىنغان تاجاۋۇزچىلىق ۋە رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇشقا ئۇرۇنۇش ھېسابلىنىدۇ. پاكىستاننىڭ مەيدانى تېخىمۇ مۇرەككەپ. گەرچە ئىسلامئاباد ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا قارشى تۇرسىمۇ، ئۇ يەنە بىر تەرەپتىن پاكىستان تالىبانىنىڭ ئافغانىستاندىن پاناھلىق تېپىپ، ئۆزلىرىگە ھۇجۇم قىلىشىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلىدۇ. شۇڭا، ئۇلار ئامېرىكانىڭ قايتىپ كېلىشىنى خالىمىسىمۇ، تالىباننىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ئويۇندىكى يەنە بىر مۇھىم كۈچ ھىندىستاندۇر. ئامېرىكا چېكىنگەندىن كېيىن، ھىندىستان ئافغانىستاندىكى تەسىرىدىن ئاساسەن مەھرۇم قالدى. يېڭى دېھلى خىتاي-پاكىستان ئىتتىپاقىنىڭ كابۇلدىكى تەسىرىنىڭ كۈچىيىشىدىن ئەندىشە قىلىدۇ، شۇڭا ئۇلار ئامېرىكانىڭ قايتىپ كېلىپ رايوندىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى قايتا تىكلىشىنى يوشۇرۇن ھالدا قوللىشى مۇمكىن، گەرچە بۇنى ئاشكارا ئىپادىلەشمىسىمۇ.
گەرچە دونالد ترامپنىڭ سۆزلىرى خەلقئارادا زور داۋالغۇش پەيدا قىلغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكانىڭ باگرامغا قايتىپ كېلىش مۇمكىنچىلىكى ناھايىتى تۆۋەن. بۇنىڭ سەۋەبلىرى كۆپ قاتلاملىق. بىرىنچىدىن، تالىباننىڭ ئىچكى سىياسىي ۋەزىيىتى بۇنىڭغا ھەرگىز يول قويمايدۇ. تالىبان ھەرىكىتى 20 يىللىق ئۇرۇش ئارقىلىق چەتئەل كۈچلىرىنى قوغلاپ چىقىرىشنى ئۆز ھاكىمىيىتىنىڭ قانۇنىي ئاساسى قىلغان. ھەر قانداق شەكىلدىكى چەتئەل ئەسكەرلىرىنىڭ قايتىپ كېلىشىگە قوشۇلۇش، ئۇلار ئۈچۈن سىياسىي جەھەتتىن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغانلىق بىلەن باراۋەر. بۇ ئۇلارنىڭ ئىچكى قىسىمدىكى ھەققانىيە تورىغا ئوخشاش قاتتىق قول گۇرۇپپىلارنىڭ كۈچلۈك قارشىلىقىنى قوزغاپ، ھاكىمىيەتنىڭ پارچىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، ئامېرىكا ئۈچۈن بۇنىڭ بەدىلى غايەت زور. دىپلوماتىك يول بىلەن قايتىش ئۈچۈن، ۋاشىنگتون تالىبان ھۆكۈمىتىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشى، توڭلىتىلغان مىلياردلىغان دوللارلىق ئاكتىپلارنى قايتۇرۇپ بېرىشى ۋە دۆلەتنى قايتا قۇرۇشقا زور ئىقتىسادىي ياردەم بېرىشى كېرەك. بۇ تەلەپلەر ھازىرقى ئامېرىكا سىياسىتىدە، بولۇپمۇ تالىباننىڭ ئاياللار ھوقۇقى ۋە كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىنىڭ ناچارلىقىنى نەزەردە تۇتقاندا، قوبۇل قىلىنىشى مۇمكىن ئەمەس. ھەربىي كۈچ ئىشلىتىش بولسا، يەنە بىر قېتىملىق ئۇزۇن، قانلىق ۋە تىرىليونلارچە دوللار كېتىدىغان ئۇرۇشنىڭ باشلىنىشىدىن دېرەك بېرىدۇ، بۇنى ئامېرىكا جامائەتچىلىكى ھەرگىز قوبۇل قىلالمايدۇ. ئۈچىنچىدىن، ئەمەلىي قىيىنچىلىقلار. ئامېرىكا ئارمىيەسى باگرامغا قايتماقچى بولسا، قايسى يول بىلەن بارىدۇ؟ پاكىستان، ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئۆز ھاۋا بوشلۇقىنى ئېچىپ بېرىشنى رەت قىلىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋالدا، ھەربىي ھەرىكەت قانات يايدۇرۇش ئىنتايىن قىيىنغا توختايدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، دونالد ترامپنىڭ باگرامغا قايتىش چاقىرىقى ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بىر ھەربىي پىلاندىن بەكرەك، كۆپ مەقسەتلىك بىر سىياسىي سىگنال ۋە ئىستراتېگىيەلىك بىر ئويۇندۇر. ئۇ بۇ ئارقىلىق بىر تەرەپتىن دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي رەقىبلىرىگە زەربە بېرىشنى، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش رەقىبلىرىگە ئامېرىكانىڭ يەرشارىدىكى ھەر قانداق بىر ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن ئاسانلىقچە ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى ۋە ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن ھەر قانداق ۋاقىتتا قايتىپ كېلەلەيدىغانلىقىنى ئەسكەرتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، بۈگۈنكى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋەزىيىتى 20 يىل ئىلگىرىكىگە ئوخشىمايدۇ. تالىبان ھاكىمىيىتى رايون دۆلەتلىرى بىلەن مۇرەككەپ ئەمما ئەمەلىيەتچان مۇناسىۋەتلەر تورىنى بەرپا قىلىپ، ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى مۇستەھكەملىمەكتە. رايوندىكى چوڭ دۆلەتلەر ئامېرىكانىڭ يەككە ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى تۇرۇشتا كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلماقتا. بۇ يېڭى ۋەزىيەتتە، ئامېرىكانىڭ ھەر قانداق بىر تەرەپلىمە ھەرىكىتى رايوندىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇپ، ئۆزىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك پاتقاققا پاتۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن. ئافغانىستاننىڭ كەلگۈسى تەقدىرى، ھازىر بىر دۆلەتنىڭ ئىرادىسى بىلەن ئەمەس، بەلكى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ مۇرەككەپ رىقابىتى ۋە ھەمكارلىقى ئىچىدە، كابۇل، بېيجىڭ، موسكۋا، تېھران ۋە باشقا رايونلۇق پايتەختلەرنىڭ ئورتاق تەسىرى ئاستىدا شەكىللىنىدىغان يېڭى بىر دەۋرگە قەدەم قويدى. بۇ «چوڭ ئويۇن» نىڭ قائىدىلىرى ئۆزگەردى، ئامېرىكا بۇ يېڭى قائىدىلەرگە ماسلىشالامدۇ-يوق، بۇنى ۋاقىت ئىسپاتلايدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر