خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سىياسىي تەبىئىتى ۋە ئۇنىڭ جەڭگىۋارلىق ئىقتىدارىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ئۆزىنىڭ سىياسىي ئارمىيەسى بىلەن ئامېرىكانىڭ كەسپىي ئۇرۇش ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ زور بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن «يادرو قوراللىرى» ئىستراتېگىيەسىنى تاللىغان. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، خىتاي ئاخىرقى بەش يىل ئىچىدە يادرو قورال ئامبىرىنى ئىككى ھەسسە كۆپەيتكەن بولۇپ، 2030-يىلىغا بارغاندا 1000 دانە يادرو بومبىسى بېشىغا ئىگە بولۇشى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ خىتاي ئۈچۈن ئەڭ ئاددىي يول بولۇپ، ئارمىيەنىڭ سىياسىي قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتمەي تۇرۇپلا ئامېرىكانى چەكلەش مەقسىتىگە يېتەلەيدۇ. رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەمۇ دەل مۇشۇنداق يادرو قوراللىرىغا تايىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ چىرىك ۋە كەسپىي بولمىغان ئارمىيەلىرىنىڭ ئاجىزلىقىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. ئەگەر خىتاي ھەقىقىي تۈردە ئامېرىكا بىلەن جەڭ قىلالايدىغان ئارمىيە قۇرماقچى بولسا، سىياسىي كومىسسارلار تۈزۈمىنى بىكار قىلىشى، پارتىيە كونتروللۇقىنى بوشىتىشى ۋە سىياسىي تەربىيەنى قىسقارتىپ، رېئال جەڭ مەشىقىنى كۈچەيتىشى كېرەك بولاتتى. بىراق بۇنداق قىلىش خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۈچۈن غايەت زور سىياسىي خەتەر بولۇپ، ئۇلار سادىقلىقى تۆۋەنلىگەن كۈچلۈك بىر ئارمىيەنىڭ دۆلەتكە قارشى سىياسىي ئۆزگىرىش قىلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ.
يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تەيۋەن سىرتىدىكى جەڭگىۋارلىق ئىقتىدارى ئىنتايىن چەكلىك. ئاپتورنىڭ تەھلىل قىلىشىچە، خىتاي ئارمىيەسى ئۆزىنىڭ قۇرۇقلۇقتىكى بومبا مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ قوغدىشىدىن چىققاندىن كېيىن، ئامېرىكانىڭ سۇ ئاستى پاراخوتلىرى ۋە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ھەربىي بازىلىرىدىن كېلىدىغان ھۇجۇملار ئالدىدا ئىنتايىن ئاجىز ھالەتكە چۈشۈپ قالىدۇ. خىتاينىڭ جىبۇتىدىن باشقا چەتئەل ھەربىي بازىلىرىنىڭ بولماسلىقى، ئۇنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك ئۇرۇش قىلىش ئىقتىدارىنىڭ يوقلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بۇ زىددىيەتنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، خىتاي كەلگۈسىدە ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇشۇشتىن قېچىپ، غەيرىي رەسمىي ئۇرۇشلار (Unconventional wars) ياكى ۋاكالەتچى ئۇرۇشلار ئارقىلىق ئامېرىكانىڭ بايلىقىنى خورىتىش ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىشى مۇمكىن. بۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تارىخىي تەجرىبىلىرىگە، يەنى ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدىكى پارتىزانلىق ئۇرۇشلىرىغا ئۇيغۇندۇر.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، تىموتى ر. خىسنىڭ بۇ تەتقىقاتى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى بىلەن ئىچكى ماھىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن. ماقالىنىڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئاپتور پەقەت ماددىي جەھەتتىكى سان-سىپىرلارغا قاراپ قالماي، ئارمىيەنىڭ تەشكىلىي جېنى بولغان سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئامىللارنى، بولۇپمۇ «سىياسىي ئارمىيە» بىلەن «ئۇرۇش ئارمىيەسى» نىڭ تۈپ پەرقىنى چوڭقۇر قازغان. ئۇ خىتاي ئارمىيەسى دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي زىددىيەتنى، يەنى پارتىيەگە ھەم سادىق بولۇش، ھەم جەڭ مەيدانىدا مۇستەقىل قارار چىقىرىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇشنىڭ تەسلىكىنى ناھايىتى ئېنىق بايان قىلغان.
ماقالىنىڭ كەمچىلىكى سۈپىتىدە شۇنى ئېيتىش مۇمكىنكى، ئاپتور خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ۋە تور ئۇرۇشى (Cyber warfare) غا ئوخشاش يېڭى ساھەلەردىكى سىياسىي كونتروللۇقنىڭ جەڭگىۋارلىققا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا تېخىمۇ كۆپ ئورۇن بەرگەن بولسا بولاتتى. شۇنداقلا، خىتاي جەمئىيىتىدىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان مىللەتچىلىك ئىدىيەسىنىڭ ئارمىيەگە بېرىدىغان «مەنىۋى مەدەت» كۈچىنى بىر قەدەر يېنىك مۆلچەرلىگەن بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ ماقالە خىتاينىڭ ھەربىي تەھدىتىنى توغرا چۈشىنىش ۋە خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى باھالاش ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك بىر ئىلمىي مەنبە ھېسابلىنىدۇ.
پايدىلانغان مەنبە:
Heath, Timothy R. “The Chinese Military Is Built for Politics, Not Fighting Wars.” Lawfare, January 5, 2026.