يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ چوڭ لايىھەلەرنىڭ ئالدىدا خىرىسلارمۇ مەۋجۇت. خەلقئارالىق ئېمبارگولار سەۋەبىدىن ئىراننىڭ ئۇل-ئەسلىھە سېلىنمىلىرىغا مەبلەغ يېتىشمەسلىك، تۆمۈر يوللارنىڭ كونىرىشى ۋە پورتلارنىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارىنىڭ يېتەرسىزلىكى قاتارلىق مەسىلىلەر بار. شۇنداقلا، رايوندىكى سىياسىي مۇقىمسىزلىقلار ۋە چېگرا توقۇنۇشلىرىمۇ ئەشيا ئوبوروتىنىڭ راۋانلىقىغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. لېكىن، ئىران ھۆكۈمىتى بۇ توسالغۇلارنى يېڭىش ئۈچۈن رايون دۆلەتلىرى ۋە ھىندىستان، رۇسىيە قاتارلىق شېرىكلىرى بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتمەكتە[1] [2].
كەلگۈسى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تىرانسپورت ۋە ئەشيا ئوبوروتى ئىستراتېگىيەسى، ئۇنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ كاپالىتىگە ئايلانماقتا. قانچىكى كۆپ دۆلەت ئىراننىڭ يوللىرىغا تايىنىدىكەن، ئىراننى خەلقئارادىن يېتىم قالدۇرۇش ۋە ئۇنىڭغا ھەربىي زەربە بېرىش قىيىنلىشىدۇ. شۇڭا، تېھران ئۈچۈن بۇ يوللار پەقەت ئىقتىسادىي كىرىم مەنبەسىلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى قوغدايدىغان ۋاسىتە ۋە رايون سىياسىتىدە سۆز ئىگىسى بولۇشنىڭ قورالىدۇر[2] [4].
3. ئېنېرگىيە ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق: ئېمبارگوغا قارشى «نەپەس يولى»
ئىراننىڭ تۈركىستان رايونىدىكى ئىقتىسادىي سىياسىتىنىڭ يادروسى، غەربنىڭ ئېمبارگولىرىنى ئايلىنىپ ئۆتۈش، يېڭى بازارلارنى ئېچىش ۋە رايون ئىقتىسادىي گەۋدىسىگە سىڭىشىشكە مەركەزلەشكەن. بۇ جەھەتتە مۇھىم قەدەم، 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 15-كۈنى كۈچكە ئىگە بولغان ئىران بىلەن ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى (EAEU) ئوتتۇرىسىدىكى تولۇق ئەركىن سودا كېلىشىمى ھېسابلىنىدۇ. بۇ كېلىشىم تاموژنا بېجىنى %90 تاۋار تۈرىدە زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىپ (بەزىلىرىدە نۆلگە چۈشۈرۈپ)، ئىران مەھسۇلاتلىرىنىڭ قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان ئارقىلىق ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى بازىرىغا كىرىشىگە قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي ئاساس ياراتتى. بۇ، ئىراننىڭ ئىقتىسادىي قورشاۋدىن ھالقىش ئۇرۇنۇشىدىكى مۇھىم ئىلگىرىلەش دەپ قارالماقتا[3] [5].
سودا ھەجىمىنى ئاشۇرۇش تېھراننىڭ نىشانلىرىنىڭ بىرىدۇر. ئىران ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي پىلانلىرىغا ۋە پىرېزىدېنت پېزەشكىياننىڭ بايانلىرىغا قارىغاندا، قازاقىستان بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك سودا ئومۇمىي قىممىتىنى قىسقا مۇددەتتە 3 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكۈزۈش نىشان قىلىنغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۆزبېكىستان بىلەن بولغان سودا سوممىسىنى ھازىرقى تەخمىنەن 500 مىليون دوللاردىن 2 مىليارد دوللارغا كۆتۈرۈش كۆزلەنمەكتە. گەرچە نۆۋەتتىكى ئاساسىي سانلار تېخى تۆۋەن بولسىمۇ، ئەمما يېقىنقى يىللاردىكى ئېشىش سۈرئىتى ۋە ئىمزالانغان سودا كېلىشىملىرى بۇ نىشانلارنىڭ پىلانلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بولۇپمۇ ئىراننىڭ قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى ۋە نېفىت-خىمىيە مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بازىرىدىكى ئۈلۈشى ئاشماقتا[1] [3].
ئېنېرگىيە ساھەسىدىكى ھەمكارلىق، بولۇپمۇ «سۋاپ» (Swap – ئالماشتۇرۇش) كېلىشىملىرى، ئىراننىڭ رايون سىياسىتىدىكى يەنە بىر مۇھىم تۈۋرۈكتۇر. تۈركمەنىستان تەبىئىي گازىنىڭ ئىراننىڭ شىمالىي رايونلىرىغا يەتكۈزۈلۈشى ۋە ئۇنىڭ بەدىلىگە ئىراننىڭ ئۆز گازىنى تۈركىيە ياكى ئەزەربەيجان قاتارلىق باشقا دۆلەتلەرگە تۈركمەنىستان نامىدىن يەتكۈزۈپ بېرىشى، ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن پايدىلىق مېخانىزم ياراتتى. گەرچە 2024-2025-يىللىرى تېخنىكىلىق مەسىلىلەر ۋە پۇل تۆلەش تالاش-تارتىشلىرى سەۋەبىدىن بەزى توسالغۇلار كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ ھەمكارلىق ئىراننىڭ شىمالىي ئۆلكىلىرىنىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە تۈركمەنىستاننىڭ ئېكسپورت يوللىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشى ئۈچۈن ئەھمىيەتكە ئىگە. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىران شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى رامكىسىدا رايونلۇق ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسى بازىرى قۇرۇش تەكلىپىنى بېرىپ، ئېنېرگىيە تۈگۈنى (Hub) بولۇش ئارزۇسىنى نامايان قىلماقتا[2] [8].
سانائەت ۋە تېخنىكا ھەمكارلىقىمۇ چوڭقۇرلاشماقتا. ئىران ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە پەقەت خام ئەشيا سېتىش بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى سانائەت مەھسۇلاتلىرى ۋە تېخنىكا مۇلازىمىتى ئېكسپورت قىلىشقا ئەھمىيەت بەرمەكتە. مەسىلەن، تاجىكىستاندا ئىراننىڭ ئۇچقۇ (Drone) زاۋۇتىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈشى، ئىراننىڭ ھەربىي ۋە تېخنىكا ساھەسىدىكى تەسىرىنى نامايان قىلىدىغان تىپىك مىسالدۇر. بۇنىڭدىن باشقا، قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستاندا ئىران مەبلىغى بىلەن ماشىنىسازلىق، دورىگەرلىك ۋە قۇرۇلۇش ساھەسىدىكى كارخانىلارنىڭ سانى كۆپىيىۋاتىدۇ. قازاقىستان پىرېزىدېنتى توقايېۋنىڭ ئېيتىشىچە، قازاقىستاندا ئىران مەبلىغى قاتناشقان 350 تىن ئارتۇق كارخانا پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا[1] [7].
بانكا ۋە پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى چەكلىمىلەر يەنىلا توسالغۇ بولۇپ قالماقتا. غەربنىڭ ئېمبارگولىرى ئىراننىڭ خەلقئارا پۇل يۆتكەش سىستېمىسىدىن پايدىلىنىشىنى چەكلىگەنلىكتىن، تېھران رايون دۆلەتلىرى بىلەن بولغان سودىدا ئامېرىكا دوللىرىدىن ۋاز كېچىپ، يەرلىك پۇللارنى ئىشلىتىش ياكى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ (SCO) ئورتاق پۇل بىرلىكى مېخانىزمىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە تىرىشماقتا. 2024-يىلىدىكى SCO باشلىقلار يىغىنىدا ئىراننىڭ «بىرلىككە كەلگەن پۇل مۇئامىلە سىستېمىسى» قۇرۇش تەكلىپى، دەل مۇشۇ توسالغۇلارنى يېڭىش ئۇرۇنۇشىنىڭ بىر قىسمىدۇر. گەرچە بۇ جەريان ئاستا بولسىمۇ، ئەمما ئىراننىڭ رايون ئىقتىسادىغا سىڭىشىش ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[2].
4. 2025-يىلدىكى ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسى ۋە ئۇنىڭ تۈركىستانغا بولغان تەسىرى