پۇتىننىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى مەغلۇبىيىتىنىڭ ھەقىقىي مەنىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە سىتانفورد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى، ئامېرىكىنىڭ رۇسىيەدە تۇرۇشلۇق سابىق باش ئەلچىسى مايكول ماكفاۋل (Michael McFaul) ۋە سىتانفورد ئۇنىۋېرسىتېتى ئىران تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇدىرى ئابباس مىلانىي (Abbas Milani) تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 25-كۈنى «تاشقى مۇناسىۋەتلەر» (Foreign Relations) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان. بۇ ئەسەر رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى تەسىر كۈچىنىڭ يېقىنقى يىللاردا قانداق قىلىپ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئۆرلىگەنلىكىنى، ئەمما كېيىنكى 20 ئاي ئىچىدە يۈز بەرگەن بىر قاتار كىرىزىسلاردا، بولۇپمۇ سۈرىيەدىكى ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ گۇمران بولۇشى ۋە ئىراننىڭ يادرو ئەسلىھەلىرىگە قىلىنغان ھۇجۇملاردا ئۆز ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغداشتىكى ئاجىزلىقى ۋە ئىرادىسىزلىكى سەۋەبىدىن بۇ تەسىرنىڭ قانداق قىلىپ پۈتۈنلەي يىمىرىلگەنلىكىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ.
ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ رۇسىيەنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى مەغلۇبىيىتىنى پەقەت رايون خاراكتېرلىك بىر ۋەقە دەپ قارىماستىن، بەلكى بۇنىڭ خىتاي ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بىر ساۋاق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. يازغۇچىلارنىڭ قارىشىچە، رۇسىيەنىڭ كىرىزىس پەيتىدە ئۆز ھەمكارلاشقۇچىلىرىنى تاشلىۋېتىشى، كەلگۈسىدە تەيۋەن مەسىلىسىگە ئوخشاش بىر توقۇنۇش يۈز بەرگەندە، بېيجىڭنىڭ موسكۋاغا تايىنىپ قالالمايدىغانلىقىنى، رۇسىيەنىڭ پەقەت «ياخشى كۈنلەردىكى دوست» ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ ئەسەر ئامېرىكىنىڭ تاشقى سىياسىتىگىمۇ يۆنىلىش كۆرسىتىپ، رۇسىيەنى خىتايدىن ئايرىشقا ئۇرۇنۇشنىڭ پايدىسىز ۋە رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەس بىر ئىستراتېگىيە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
كىرىش: پۇتىننىڭ ئوتتۇرا شەرقتە قەد كۆتۈرۈشى ۋە يىمىرىلىشى
بىر نەچچە يىل ئىلگىرى، پىرېزىدېنت ۋىلادىمىر پۇتىن موسكۋانىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئون يىللاپ داۋاملاشقان ئاجىزلاشقان تەسىرىنى قايتىدىن تىكلىگەندەك قىلاتتى. پۇتىن رۇسىيەنىڭ ئۇزۇن يىللىق ئىتتىپاقداشلىرى بولغان ئىران ۋە سۈرىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ئىسرائىلىيە ۋە ئەرەب مۇستەبىت دۆلەتلىرى بىلەن تېخىمۇ يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، ئۆزىنىڭ ئەمەلىيەتچىل رېئالىزم سىياسىتىنى نامايان قىلدى. بۇ ئىستراتېگىيە رايوندىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۈچۈن ئامېرىكىنىڭ دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى «ساددا ۋە مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى» سىياسىتىگە قارىغاندا تېخىمۇ راھەت بىر تاللاش بولۇپ كۆرۈندى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە رۇسىيە رايوندا ئامېرىكىغا قارشى تۇرىدىغان مۇھىم بىر كۈچكە ئايلاندى. بۇنىڭ پايدىسى 2022-يىلى رۇسىيە ئۇكرائىناغا كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇز قىلغاندا ئوتتۇرا شەرقتىكى دۆلەتلەرنىڭ بۇ ئىشقا سۈكۈت قىلىشى بىلەن روشەن نامايان بولدى، ھەتتا ئامېرىكىنىڭ يېقىن ئىتتىپاقدىشى بولغان ئىسرائىلىيەمۇ رۇسىيەنى ئەيىبلىمىدى.
ئەمما يېقىنقى 20 ئاي ئىچىدە رۇسىيەنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئورنى پۈتۈنلەي گۇمران بولدى. ئىسرائىلىيەنىڭ 2023-يىلى 7-ئۆكتەبىردىكى خاماس ھۇجۇمىغا قايتۇرغان جاۋابى، رۇسىيە بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورناتقان ۋە ئىران قوللايدىغان «قارشىلىق كۆرسىتىش ئوقى» دەپ ئاتالغان تورنى ۋەيران قىلدى. رۇسىيەنىڭ ئۇزۇن يىللىق قىممەتلىك ئىتتىپاقدىشى بولغان سۈرىيەدىكى ئەسەد ھاكىمىيىتى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە تېز يىمىرىلدى. ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىراننىڭ يادرو ئەسلىھەلىرىگە قىلغان ھۇجۇملىرى رۇسىيەنىڭ رايوندىكى ئەڭ مۇھىم ئىتتىپاقدىشىنى ئېغىر دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇردى. نەتىجىدە، رۇسىيەنىڭ رايوندا «بىخەتەرلىكنىڭ كاپالەتچىسى ۋە ھامىيسى» دېگەن نام-شۆھرىتى ۋەيران بولدى. موسكۋا ئەمدى يېڭىدىن شەكىللىنىۋاتقان ئوتتۇرا شەرق ئۈچۈن زۆرۈر بولماي قالدى. بۇ مەغلۇبىيەتلەرنىڭ ئەكس ساداسى ئوتتۇرا شەرقتىن ھالقىپ كېتىدۇ. مەيلى پۇتىننىڭ مەقسەتلىك ھالدا ئارىلىشىشنى خالىمىغانلىقىدىن بولسۇن ياكى كىرېمىل سارىيىنىڭ ئارىلىشىشقا قۇدرىتى يەتمىگەنلىكىدىن بولسۇن، رۇسىيەنىڭ ئۆز ھەمكارلاشقۇچىلىرىنى تاشلىۋېتىشى شى جىنپىڭ ۋە خىتاي كومپارتىيەسى ئۈچۈن بىر ساۋاق بولۇشى كېرەك: كىرىزىس پەيتىدە رۇسىيە ئىشەنچلىك ئىتتىپاقداش بولالمايدۇ.
دەمەشق يولى: رۇسىيەنىڭ ئوتتۇرا شەرققە قايتىشى
1991-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىن، رۇسىيە ئوتتۇرا شەرقتىكى ئاساسلىق خەلقئارالىق ئاكتىيور بولۇشتىن توختىدى. پىرېزىدېنت بورىس يېلتسىن دىققىتىنى دېموكراتلىشىۋاتقان رۇسىيەنى غەربكە يۈزلەندۈرۈشكە مەركەزلەشتۈرۈپ، ئامېرىكىنىڭ ئىران ۋە سۈرىيەگە ئوخشاش مۇستەبىت رەقىبلىرى بىلەن بولغان سوۋېت دەۋرىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن كۆپ كۈچ ياكى بايلىق سەرپ قىلمىدى. پۇتىن 2000-يىلى پىرېزىدېنت بولغاندىن كېيىن، موسكۋانىڭ ئوتتۇرا شەرققە سەل قاراش سىياسىتىنى تەدرىجىي ئاخىرلاشتۇردى.  11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن، ئۇ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جورج بۇشنىڭ «يەرشارى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى»نى تېزلىكتە قوللىدى. ھەتتا 2003-يىلى ئىراق ھۆكۈمرانى سادام ھۈسەيىننىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن بۇش بىلەن ئىراققا تاجاۋۇز قىلىش مەسىلىسىدە ئىختىلاپلاشقان بولسىمۇ، پۇتىن ئورتاق مەنپەئەتتىكى مەسىلىلەردە، بولۇپمۇ ئىراننىڭ يادرو قورالىغا ئېرىشىشىنى رەت قىلىشتا ۋاشىنگتون بىلەن ھەمكارلىشىشنى داۋاملاشتۇردى.