ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قۇرئان بۇ ناتۇرال ( بىتەرەپ ) ھالەتكە ئېنىقلىما بەرگەندىن كېيىن، ئىنساننى ياخشى نۇقتىدىن تەربىيەلەشكە باشلايدۇ:
« كىمكى ئاللاھ بەلگىلىگەن چەك – چېگرالارغا رىئايە قىلسا، بۇ ئۇنىڭ ئۈچۈن رەببىنىڭ نەزىرىدە ئۇنىڭ ئۈچۈن ياخشىدۇر. »
بۇ ئايەتتە، رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك بولغانلارغا ( ھاراملارغا ) ئەمەل قىلىش جەھەتتىكى يۈزلەندۈرۈشنىڭ ئەسلى مەقسىتىنىڭ، ئىنساننىڭ ئىززەت – ھۆرمىتىنى قوغداش ئىكەنلىكى روشەن ھالدا مەلۇم بولماقتا. « ئىسلام » سۆزىنىڭ مەنىلىرىدىن بىرسى مانا بۇ نۇقتىدا ئۆزىنى ئەكس ئەتتۈرمەكتە. « زىيانغا ئۇچرىمىغان »، « مۇقەددەس بولۇش » مەنىسىدىكى ئىسلام ئۇقۇمى، يىلتىز مەنىسى جەھەتتىن ئۇزۇن ھايات سەپىرىدىن كېيىن، مەۋجۇدىيەتنىڭ ساق – سالامەت ھالدا ئۆز پېتى ھالىتىدە قالغانلىقىنى ئىزاھلىماقتا. ئىنسان تەبىئىتى بۇ ساپ ھالەتنىڭ ساقلىنىشىنى، ئىبن ئابدىلبەررنىڭ فىترەت سۆزىگە « سالامەت ۋە ئىستىقامەت » مەنىسىنى بېرىشىگە زىت كەلمەيدۇ.
پەقەتلا ئىنسان ئىختىيارلىقى، ئىنسان تەبىئىتىگە يات نەرسىلەرنى ئۇنىڭدىن تەلەپ قىلالايدۇ. ئىنسان تەبىئىتىنى مۇھىت ياكى تەربىيە، يەنى تاشقى ئامىللار ئارقىلىق مۇئەييەن يۆنىلىشكە مايىل قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى تۆۋەندىكى ئايەت بىلدۈرمەكتە:
« ھەقىقەت شۇكى، ئىنسان سەۋرسىز ۋە ھېرىسمەن قىلىپ يارىتىلدى. ئۇنىڭغا بىرەر مۇسىبەت يەتسە دات – پەرياد قىلىدۇ. بىرەر نېمەتكە نائىل بولسا بېخىللىق قىلىدۇ. لېكىن نامازنى ئادا قىلغۇچىلار ( ئاللاھقا يۈزلەنگۈچىلەر ) بۇنىڭدىن مۇستەسنا. »
نامازنى ئادا قىلىش، موھتاجلارغا مال – مۈلكىدىن خەيرى – ساخاۋەت قىلىش، ئاخىرەتكە ئىمان ئېيتىش، ۋەدىسىگە ۋاپا قىلىش، ئامانەتكە خىيانەت قىلماسلىق، راستچىللىق بىلەن شاھىتلىق قىلىش… قاتارلىق ئەمەللەرنىڭ، ئىنسان ئۈچۈن بېكىتىلگەن تاقەتسىزلىك، ھېرىسمەنلىك ۋە بېخىللىققا ئوخشاش ئەركىنلىكنى سەلبىي نۇقتىدا ئىشلىتىش مايىللىقىنى توسىدىغانلىقى بىلدۈرۈلمەكتە.
ئادەمنىڭ شەيئىلەرگە ئىسىم قويۇشى، پەرىشتىلەرنىڭ ئۆزگەرمەس خاراكتېرىنىڭ ئەكسىچە، ئىنساننىڭ پۈتكۈل شەيئىلەرنىڭ قۇرۇلمىسىغا ئېنىقلىما بېرىش، ئۇلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش قابىلىيىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ نوپۇز ئىنساننىڭ تەبىئىتىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىنساننىڭ ئۆز تەبىئىتىنى ئۈزلۈكسىز ھالدا قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولۇشى، « غايە قىلىنغان مەن » بىلەن « مەننىڭ غايىلىرى » ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش پاسىلىنى كۆرسىتىدۇ. ئىنسان فىترىتى ئىگە بولغان قابىلىيەتلەرنى دەل ۋاقتىدا ۋە ئورنىدا ئىشلىتىشىنىڭ مەھسۇلى بولغان « غايە قىلىنغان مەن »، ھاۋايى – ھەۋەس، ئارزۇ – ئىستەكلەرنىڭ تۈرتكىسىدە « مەن » ئۆزى ئۈچۈن بەلگىلىگەن غايىلەرگە قاراپ ھەيدىلىدۇ. بۇ ھەيدىلىش، ئىتتىرىلىش، « ئۆزلۈك »نى يوقۇتۇپ قويۇش بىلەن خۇلاسىلىنىدۇ. ئاللاھنى ئۇنتۇغانلارغا ئاللاھنىڭمۇ ئۆزىنى ئۇنتۇلدۇرۇشى دەل بۇ ھەقىقەتنى ئىما قىلماقتا.
3. ئىنسان تەبىئىتى ( فىترىتى ) يۈزلەنگەن مەقسەت ( ئاقىۋەت )
ئىنساننىڭ تەبىئىتى ناتۇرالدۇر. « ئاللاھ خالىسا ئۇنى ئۈستۈن قىلاتتى. لېكىن ئۇنىڭغا ئۆز يولىنى تېپىشى ئۈچۈن ئىشارەتلەرنى كۆرسىتىپ قويۇش بىلەن كۇپايىلەندى. شۇنىڭدىن كېيىن ئىنسان يا ئاللاھنىڭ ئارزۇسىغا ئەگىشىپ ئۈستۈن بولىدۇ، ياكى ئۆزىنىڭ ھاۋايى – ھەۋىسىگە ئەگىشىپ خارلاردىن بولىدۇ. » بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا ھاۋايى – ھەۋىسىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى، ئىنسان تەبىئىتى يۈزلىنىشى كېرەك بولغان « توغرا » نىشان ( سىراتى مۇستەقىم )دىن ئېغىپ كېتىشى دېگەنلىكتۇر. كۆزى تۇرۇپ كۆرمەسلىك، قۇلىقى تۇرۇپ ئاڭلىماسلىق ، بۇ ئاقىۋەت چۈشەنچىسىنىڭ يوقلىقىدىن ۋە مەقسىتىنى يوقۇتۇپ قويۇشنىڭ بىر نەتىجىسىدۇر. بۇ ئىنساننىڭ ئەزەلدىن بار بولغان ئەسلىنىڭ ۋە ماھىيىتىنىڭ ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان دەرىجىدە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشى دېگەنلىكتۇر. ئىنسان بۇ ئەسلىنى يوقۇتۇپ قويغاندىن كېيىن شەيتاننىڭ ھەمراھىغا ئايلىنىپ قالىدۇ . ئاللاھ روھ ( ئىلىم ۋە ئاڭ ) پۈۋلىگەن ئىنساننىڭ بۇ ھالىتىنى يوقۇتۇپ قويۇشى سەۋەبىدىن دۇچ كېلىدىغان چۆكۈش، جەننەتتىن جىننەت ( ساراڭلىققا )كە ئۆتۈش ھالىتىدۇر. بۇ ئەسلى ( ئانا – ئۇم ) قىممەت – قاراشلارنى يوقۇتۇپ قويۇش، بىرلىكتە ياشاش ( ئۈممەت بولۇش ) شارائىتىدىن مەھرۇم قالدۇرماقتا؛ ئىنساننىڭ ۋەقە – ھادىسىلەرنىڭ ئارقىسىدىن سۆرىلىپ ماڭماستىن، ئەكسىچە ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان مەۋجۇدىيەت ( ئىمام ) بولۇش خاسلىقىنى يوقۇتۇپ قويغانلىقىنى نامايان قىلماقتا.
ئىنسان تەبىئىتىنىڭ ئۈستۈن ( پەزىلەتلىك ) بولۇشنىڭ ئورنىغا تۆۋەنگە ( رەزىللىك، خارلىققا ) قاراپ مېڭىشقا، تۇپراقتەك خاراكتېرىگە ئىگە بولۇشقا بەكرەك مايىل ئىكەنلىكى مەلۇم بولماقتا. پەزىلەتلىك بولۇشنىڭ تىرىشچانلىق، ئەجىر تەلەپ قىلىدىغانلىقى ۋە ئاللاھنىڭ بۇنداق بىر نىشانغا يۈزلەنگۈچىلەرگە ياردەم قىلىدىغانلىقى ( تەۋپىق ) ئايەتلەردە بايان قىلىنماقتا. ناتوغرا يولغا يۈزلەنگۈچىلەرنى بولسا ئاللاھ ئۆز مەيلىگە قويۇپ بەرمەكتە ( ھىزلان ). تۆۋەنگە چۈشكەنسېرى كىشىلەر يۇقىرىدىكىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىمايدىغان بولۇپ قالىدۇ. قۇرئان كەرىم، بۇ كىشىلەرنى يىراقتىن خىتاب قىلىنغان ۋە قىلىنغان خىتابنى ناھايىتى تەستە ئاڭلايدىغان كىشىلەرگە ئوخشاتماقتا: