يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياۋروپادا تارقاق ۋە چېچىلاڭغۇ ھالەتتىكى فىئودالىزىمدىن مىللىي دۆلەتكە ئۆتۈشتە مۇھىم رول ئوينىغان بۇ چۈشەنچىگە ئاساسلانغاندا، ئەينى دەۋىرنىڭ مۇتلەق مونارخلىرى ھەققىي مۇستەقىل دۆلەتلەر ئىدى. چۈنكى مۇتلەق، بۆلەنمەيدىغان ۋە چەك-چېگراسىز ئالاھىدىلىكى بولغان ھاكىمىيەت بىرلا شەخس يەنى پادىشاھنىڭ ئىلكىدە ئىدى. ھۆكۈمدارنى نە دۆلەت ئىچىدە نە سىرتتا چەكلەپ تۇرىدىغان كۈچ يوق ئىدى. ياۋروپادا «ئوتتۇز يىل ئۇرۇشلىرى»دىن كېيىن ھاسىل قىلىنغان ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسى (1648) دەل مۇشۇ ھاكىمىيەت چۈشەنچىسىنى ئاساس قىلغان. ۋېستفالىيە ئەندىزىسى دۇنيانىڭ ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپىدىغانلىقى چۈشەنچىسىنى ئاساس قىلىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا دۆلەتتىن ھالقىغان كۈچلەر نوپۇزىدىن ئايرىپ قالغان، پاپالىق مۇئەسسەسى تىنچلىق ئەھدىنامىسىغا ئارىلاشتۇرۇلمىغان ۋە مۇقەددەس رىم ئىمپېرىيەسى پارچلانغانىدى (ئۇيغۇن، 2003:250). ئوران ساندەر تەكىتلەپ ئۆتكىنىدەك، بۇ زور ۋەقەلەردىن كېيىن ياۋروپا ئۆزلىرى تۈزۈپ چىققان قانۇن بويىچە ئىش قىلىدىغان، ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنىڭلا ئەلا بىلىدىغان، ئەركىن ئىرادە ئىچىدە ئىتتىپاق تۈزىدىغان ياكى بۇزىدىغان، ئۇرۇش بىلەن تىنچلىق ئارىسىدا كۈچ تەڭپۇڭلۇقى پىرىنسىپىغا ئاساسەن ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان، ئۆزگە دۆلەتلەرگە ئەلچى ئەۋەتىپ ئۇلارنىڭ ئەلچىلىرىنى قوبۇل قىلىدىغان مۇستەقىل ۋە ئەركىن دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپاتتى (ساندەر، 2005: 100). ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىغا مۇناسىۋەتلىك چېگرا-ھاكىمىيەت مۇناسىۋىتى ۋە ئۆز-ئارا ئېتىراپ قىلىشنى ئاساس قىلىدىغان چۈشەنچە تارىخىي مۇساپىلەردە 19-ئەسىردىن باشلاپ ھېگېلنىڭمۇ بىر كىشىلىك ھەسسىسى بىلەن سىستېملىق ھالەتكە كەلگەن. كېيىنكى مەزگىللەردە بولۇپمۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن دۇنيا مىقىياسىدا قېلىپلاشقان مىللەت-ئۇلۇس ۋە مىللىي دۆلەت چۈشەنچەسى كەڭ تارقالغان. نوپۇزلۇق نېمىس جەمئىيەتشۇناس ماكس ۋېبېرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىغا بەرگەن ئېنىقلمىسى ئالاھىدە دىققەت قوزغايدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ قارىشىچە، ھازىرقى زامان مىللىي دۆلەتنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى بولسا مەلۇم بىر تېرروتورىيە ئىچىدە قانۇنلۇق ۋە رەسمىي ھالدا كۈچ ئىشلىتىش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشتىن ئىبارەت. يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە مەلۇم بىر تېرروتورىيە ئىچىدە قانۇنلۇق ۋە رەسمىي ھالدا كۈچ ئىشلىتىش ھوقۇقىنى ئاساس قىلىدىغان مىللىي دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنىڭ ئېتىراپ قىلىنىپ قىلىنمايدىغانلىقى ۋە بۇ چۈشەنچىنىڭ قانچىلىك ئۆزگەرگەنلىكى ئۈستىدە ئىزدىنىش تولىمۇ مۇھىمدۇر (داۋۇتئوغلۇ، 2003:50).
ۋېستفالىيە ئەندىزىسىنىڭ 1948-يىلىدىن 1945-يىلغىچە داۋاملىشقانلىقى توغرىسىدا بىردەك قاراش مەۋجۇت. بۇ مەزگىللەردە دەل دۇنياۋى ئىنسان ھەقلىرى چۈشەنچىسى سىستېمىلىق ھالغا كېلىپ كەڭ تارقالغان ۋە ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ئاساسىي قانۇنىغا تەسىر كۆرسەتكەنىدى.  ئەپسۇس ئىنسان ھەقلىرى چۈشەنچىسىنىڭ خەلقئارالىق ئالاھىدىلىكى قوبۇل قىلىنغان تۇرۇپ، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئىنسان ھەقلىرى ھەممە دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىشلىرى بولۇپ قالغانىدى، ئەپسۇسلىنارلىقى بۇ ھەقلەرنىڭ ھەر قاچان ۋە ھەر يەردە ئەمەلىيلىشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان خەلقئارالىق ئورگان روياپقا چىقماي قالدى. دۆلەتلەر ئۆز تېرروتورىيەسى ئىچىدىكى شەخس ۋە توپلۇقلارغا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان، ھەتتا قانۇنلىرىنى ئۆزلىرى خالىغانچە ئىجرا قىلىدىغان ناچار كەيپىيات باش كۆتۈردى (ئۇيغۇن، 2003:251).
3-يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق كىرىزىسى
ئىلىم- پەن ساھەسىدە مىللىي دۆلەتنىڭ پۈتۈنلەي فونكسىيەسىدىن ئايرىلىپ قالغانلىقى، ھەتتا يوق بولغانلىقى توغرىسىدا كىتابلار، ماقالىلەر يېزىلدى. بۇ يەردىكى ئاساسلىق ئىدىيە مۇنداق: مىللىي دۆلەتلەر مىللىي ئىقتىسادىنى، پۇللىرىنى، چېگرالىرىنى، تېرروتورىيەلىرىنى ھەتتا كۈلتۈر ۋە تىللىرىنى كونترول قىلىش قابلىيىتىدىن مەھرۇم بولدى. ماكرو كۈچ مىللىي دۆلەتلەرنىڭ قولىدىن چىقىپ دۇنيا بازىرى، دۆلەت ھالقىغان خەلقئارالىق شىركەتلەر ۋە خەلقئارالىق تاراتقۇلارنىڭ چاڭگىلىغا چۈشتى ( كوناك، 2011:24).
مىللەت-ئۇلۇس ئۇقۇمىنى ئاساس قىلىپ بەرپا بولغان مىللىي دۆلەت مەيلى قانۇنلۇق مەنبەسىنىڭ ئۆزگىرىشى نۇقتىسىدىن بولسۇن مەيلى يەر شارىلىشىش ھادىسىسى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە سىياسىي تەسىرلەر نۇقتىسىدىن بولسۇن يەر شارىلىشىشنىڭ تەسىرى ئەڭ كۆپ ئۇچرىغان ئالىي سىياسىي ئاپاراتتۇر ( جەبەجى، 2008: 24).
شۇنى ئەسكەرتىپ قويۇش زۆرۈركى، يەر شارىلىشىش ھادىسىنىڭ مىللىي دۆلەتنى مەسىلىگە ئايلاندۇرۇپ قويۇش قويماسلىقى توغرىسىدا ھەر خىل قاراشلار مەۋجۇت. مەسىلەن، روبېرت كوكس خەلقئارالىق سىياسەتنىڭ باش كۆتۈرگەنلىكىنى، ۋېستفالىيە ئەندىزىسىنىڭ مىراسى بولغان مىللىي دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ ۋەيران بولغانلىقىنى ۋە بۇنىڭ ئورنىغا ئوتتۇرا ئەسىر ياۋروپانىڭ كۆپ قاتلاملىق تۈزۈمىنىڭ دەسسىگەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ (پايېنى، 2003:215). دانى رودرىك يەر شارىلىشىشنىڭ ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي سۈركىلىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ مىللىي دۆلەتنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويۇپ مەسىلىگە ئايلاندۇرغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ( رودرىك، 2003: 379). سىمىس بولسا يەر شارىلىشىش ھادىسىسىنىڭ مىللەتچىلىككە سەلبىي جەھەتتىن تەسىر كۆرسەتمىگەنلىكىنى، بۇ سەۋەبتىن مىللىي دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ كىرىزىس ئىچىدە ئەمەسلىكىنى دەيدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئاز سانلىق ئېتنىك توپلۇقلارنىڭ كىملىك تەلەپ قىلىش ئارقىلىق يېڭى دۆلەت قۇرۇش ئۈچۈن دۆلەتكە بېسىم قىلىشى سەۋەب بولغان ( سىمىس، 2002:113). ئوخشاشلا روبېرت گىلپىنمۇ ئىقتىسادىي يەر شارىلىشىشنىڭ بارلىقىنى تەن ئېلىپ مىللىي دۆلەتنىڭ بۇ قۇرۇلما ئىچىدە مەۋجۇدلۇقىنى داۋاملاشتۇرالايدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ (گىلپىن، 2003: 349).