ئاپەت، ھەقىقەت ۋە سۈكۈت (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىروفېسسور بېرېس ئانالىزىنىڭ ئەڭ ئۆزگىچە ۋە جان تومۇرى بولغان نۇقتىسى قالايمىقانچىلىق مۇھىتىدىكى تەھدىتلەرنى چۈشىنىش ئۈچۈن «سىنېرگىيە» ئۇقۇمىنى مەركەزگە قويغانلىقىدۇر. ئىلمىي ئاتالغۇلاردا سىنېرگىيە بىر سىستېمىنى تەشكىل قىلغان بۆلەكلەرنىڭ ئومۇمىي تەسىرىنىڭ، بۆلەكلەرنىڭ ئايرىم-ئايرىم تەسىرلىرىنىڭ ئارىفمېتىكىلىق يىغىندىسىدىن چوڭ بولۇشىنى كۆرسىتىدۇ («پۈتۈن، ئۇنى تەشكىل قىلغان پارچىلارنىڭ يىغىندىسىدىن چوڭدۇر»). بېرېس بۇ پىرىنسىپنى خەلقئارا بىخەتەرلىككە تەتبىقلاپ، ئامېرىكا دۇچ كېلىۋاتقان دۈشمەن تەھدىتلىرىنى يەككە ھالدا مۇھاكىمە قىلىشنىڭ چوڭ بىر ئىستراتېگىيەلىك خاتالىق بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇ تەھدىتلەر بىر-بىرى بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىش ئارقىلىق، ئالدىن مۆلچەرلىگۈسىز ۋە ئادەتتە تېخىمۇ خەتەرلىك ئاقىۋەتلەرنى پەيدا قىلىدىغان «كۈچ ھەسسىلىگۈچ» (force  multiplier) تەسىرىنى يارىتالايدۇ.
بېرېس بۇ سىنېرگىيەلىك تەھدىتلەر توپلىمىنى تەشكىل قىلغان تۆت ئاساسلىق ئامىلنى مۇنداق تىزىدۇ: (1) ئامېرىكا-رۇسىيە ئارىسىدا قايتىدىن كۈچىيىۋاتقان «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى II» جىددىيچىلىكى ۋە پۇتىننىڭ ئۇكرائىنادا سادىر قىلغان خەلقئارالىق جىنايەتلىرى؛ (2) خىتاينىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەۋەككۈلچىلىكى ۋە كېڭەيمىچىلىك سىياسەتلىرى؛ (3) شىمالىي كورىيەنىڭ يادرو قوراللىرى پىلانى؛  (4) ئىراننىڭ قايتىدىن كۈچەيگەن يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇش ئېھتىماللىقى. بېرېسنىڭ قارىشىچە، ئەنئەنىۋى بىر ئانالىزچى بۇ تەھدىتلەرنى مۇھىملىق دەرىجىسىگە ئاساسەن پەلەمپەيسىمان بىر تىزىملىككە تىزىشقا ئۇرۇنىدۇ. ئەمما سىنېرگىيەلىك نۇقتىئىنەزەر بۇ خىل ئۇسۇلنىڭ يېتەرسىزلىكىنى ئاشكارىلايدۇ. ھەقىقىي خەتەر بۇ تۆت تەھدىتنىڭ يەككە ھالەتتە قانچىلىك چوڭ بولۇشىدا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى مۆلچەرلىگۈسىز ئۆزئارا تەسىرلەرنىڭ قانداق بىر يىغىندا نەتىجە پەيدا قىلىشىدىدۇر. مەسىلەن، تەيۋەن بوغۇزىدا خىتاي سەۋەبلىك كېلىپ چىققان بىر كىرىزىس شىمالىي كورىيەنى جەنۇبىي كورىيەگە قارشى تېخىمۇ جۈرئەتلىك قەدەملەرنى ئېلىشقا جۈرئەتلەندۈرۈشى مۇمكىن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رۇسىيەنىڭ شەرقىي ياۋروپادىكى بېسىمىنى ئاشۇرۇشىغا زېمىن ھازىرلىشى مۇمكىن. بۇ سېنارىيەدە، ئامېرىكا بىرلا ۋاقىتتا ئۈچ ئوخشىمىغان سەپتە، بىر-بىرىگە باغلانغان ۋە بىر-بىرىنى قوزغايدىغان كىرىزىسلارغا دۇچ كېلىشكە مەجبۇر بولىدۇ. بۇ ئەھۋال پەيدا قىلىدىغان ئومۇمىي ئىستراتېگىيەلىك يۈك ھەر بىر كىرىزىسنىڭ ئايرىم-ئايرىم پەيدا قىلىدىغان يۈكىنىڭ يىغىندىسىدىن نەچچە ھەسسە ئېشىپ كېتىدۇ.
بېرېس سىنېرگىيەنىڭ ھەر دائىم پاسسىپ (تەھدىتلەرنى كۈچەيتىدىغان) بولۇشى ناتايىنلىقىنىمۇ بىلدۈرۈپ، ئانالىزىغا يەنە بىر مۇرەككەپلىك قەۋىتى قوشىدۇ. گەرچە قارىماققا زىتلىق باردەك كۆرۈنسىمۇ، بەزى ئەھۋاللاردا تەھدىتلەر ئارىسىدىكى ئۆزئارا تەسىر «ئۆز ئارا يوقىتىشىدىغان» بىر ئۈنۈم پەيدا قىلىپ، تېخىمۇ ئېغىر خەتەرلەرنى تۈگىتىشى مۇمكىن. مەسىلەن، ئىككى دۈشمەن دۆلەتنىڭ ئورتاق بىر رەقىبىگە قارشى ئوخشىمىغان ئىستراتېگىيەلەرنى قوللىنىشى بۇ ئىستراتېگىيەلەرنىڭ بىر-بىرىنى ئاجىزلىتىشىغا ۋە ئاخىرىدا ئورتاق رەقىبنىڭ ئىشىنى ئاسانلاشتۇرۇشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. ئەمما قالايمىقانچىلىق مۇھىتىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى بولغان مۆلچەرلىگىلى بولماسلىق، يۇقىرىدىكىدەك «ئىجابىي» سىنېرگىيەلەرگە تايىنىپ سىياسەت چىقىرىشنى مۇمكىنسىز قىلىدۇ. سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈشى كېرەك بولغان ئىش ئەڭ ناچار سېنارىيەنى، يەنى پاسسىپ سىنېرگىيەلەرنىڭ ۋەيران قىلغۇچ يىغىندا تەسىرىنى ئالدىن پەرەز قىلالاش ۋە شۇنىڭغا قارشى تەييارلىق قىلىشتۇر.
بۇ نۇقتىدا بېرېس ئىستراتېگىيەچىلەرنىڭ ئەمدى «نورمال گېئومېتىرىيە» پەرەزلىرىدىن (پۈتۈننىڭ بۆلەكلەرنىڭ يىغىندىسىغا تەڭ بولۇشى دېگەن قاراش) ۋاز كېچىپ، بۇ خىل «قالايمىقانچىلىقنىڭ گېئومېتىرىيەسى»نى چۈشىنىشكە تىرىشىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ يېڭى گېئومېتىرىيە سىزىقسىز، مۇرەككەپ ۋە بىر-بىرىگە باغلانغان مۇناسىۋەتلەر تورى ئۈستىگە قۇرۇلغان. بۇ ئامېرىكالىق ھەربىي ۋە پۇقراۋى پىلانلىغۇچىلار ئۈچۈن غايەت زور بىر ئىدىيەۋى خىرىس دېمەكتۇر. تەھدىتلەرنى ئايرىم بۆلۈملەرگە ئايرىپ ئانالىز قىلىدىغان تارماقلاشقان بىيۇروكراتىك قۇرۇلمىلار بۇ يېڭى رېئاللىق ئالدىدا يېتەرسىز قېلىشقا مەھكۇم. بېرېسنىڭ سىنېرگىيەنى تەكىتلىشى بىر پۈتۈن بولغان، پەنلەر ئاراماسلاشتۇرۇلغان ۋە سىستېمىلىق بىر ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر ئەندىزىسىگە ئۆتۈشنىڭ مۇقەررەر ئىكەنلىكىگە دائىر كۈچلۈك بىر ئاگاھلاندۇرۇشتۇر. جېيمىس ھىلتوننىڭ «يوقالغان ئۇپۇق» رومانىدىن كەلتۈرگەن نەقىلى بۇ نۇقتىدا ئىنتايىن چوڭقۇر مەنىگە ئىگە: «شۇنداق بىر بوران-چاپقۇن بولىدۇكى، دۇنيا ئىلگىرى بۇندىقىنى كۆرۈپ باقمىغان بولىدۇ. قوراللاردا بىخەتەرلىك، ھوقۇقدارلاردا ياردەم، ئىلىم-پەندە تاقابىل تۇرۇش بولمايدۇ.» بۇ نەقىل سىنېرگىيەلىك تەھدىتلەر بىرلەشكەن بىر قالايمىقانچىلىق بورىنىنىڭ بىز بىلىدىغان بارلىق مۇداپىئە مېخانىزملىرىنى ئىشتىن چىقىرىپ قويۇشى مۇمكىنلىكىگە دائىر ئەدەبىي بىر ئاگاھلاندۇرۇشتۇر.
3. ئەقلىيلىك، غەيرىي ئەقلىيلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك چۆچۈتۈش كۈچىنى قايتىدىن ئېنىقلاش