كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمما بۇ دەۋرنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى پەلسەپەنىڭ مەيدانغا كېلىشى ۋە قەھرىمانلىق ۋە جاسارەتكە، دادىللىققا چوقۇنۇش بولۇپ، بۇ ئامىللار يۇنان شەھەر دۆلەتلىرى ۋە رىم ئېمپىرىيەسىنىڭ قۇدرەت تېپشىداھالقىلىق رول ئوينىغان. ئەسلىدە ئەپسانىۋىي قەھرىمانلارنى تەقلىد قىلشتىن مەيدانغا كەلگەن رىئال ئىنسانلار ئاراسىدىكى مەردلىك، جەڭگىۋارلىق ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىك بىر تۈركۈم ھەقىقىي قەھرىمان جەڭچىلەرنى مەيدانغا كەلتۈرگەن بولۇپ بۇلار يۇنان مەدەنىيتىنىڭ كۈچلىنىشىدە تولىمۇ مۇھىم رول ئوينىغان. سىپارتالىقلارنى بۇنىڭ تىپىك مىسالى دېسەك بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ترويا قەھرىمانى ھېكتور ، (بەلكىم ) ئۇنىڭ رەقىبى سپارتالىق ئاكىللىس ، كارتاجا پادىشاھى خانىبال، بۈيۈك ئىسكەندەر ( ئالىكساندىر ماكېدونسكى) قاتارلىقلارمۇ بۇ خىل قەھرىمانلىق ئەخلاقىدىن نېسۋىسىنى ئالغانلاردۇر.
پەلسەپە ئىنسانلارنىڭ ئۆزى ، تەبىئەت ۋە ئىلاھ ئارسىدىكى ئويلىنىشى ۋە ئىزدىنىشى بولۇپ ئىلگىرىكى ئىزدىنشلەرگە سېلشتۇرغاندا ئىنسانىيەتنى يەنى دۇنياۋىيلىكنى (سېكۇلارلىق) مەركەز قىلش ئالاھىدىلىكى بىلەن رۇشەن پەرقلىنىدۇ. يۇنان پەلسەپەسى ئىنسانلارنى سۇمەر ۋە مىسىر ھەتتا كېيىنكى يۇنان ئەپسانلىرىدىكى ئىلاھلارغا بولغان مۇتلەق چوقۇنۇش خاھىشىغا سوئال قويۇش ئارقلىق ئىنسانىيەت جەمىيىتىنىڭ تەرەقىياتىنى يېڭى بىر باسقۇچقا ئېلىپ كىردى. بۇلارنىڭ ئارسىدا سوقرات دەۋرى دەۋر بۆلگۈچ ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ پەلسەپە تېماسىنىڭ  ئىنسان مەركەزلىك خاراكترىنىڭ باشلىنشى بولۇپ ھېسابلىندۇ.
قېنى بۇ دەۋرنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى بولغان قەھرىمانلىق ئىدىيىسىگە قاراپ چىقايلى.
ترويا ئۇرشىدا ئاكىللىسنىڭ ئۇكىسى ترويا شاھزادىسى ھېكتور تەرىپىدىن جەڭ مەيدانىدا ئۆلتۈرۈلىدۇ. ئاكىللسنىڭ ئانسى ئۆلۈمسىز تەڭرى تېتىس (Thetis) ئوغلىغا « ھېكتور قېرىندىشىڭنى ئۆلتۈردى، سەن خالىساڭ ئۇرۇشتىن قايتىپ كەلگىن  ۋە مەڭگۈ ئۆلۈمسىز بولۇپ ياشىغىن، چۈنكى ترويا شاھزادسى پارس سېنىڭ ئاجىزلىقىڭنى بىلدۇ، ئۇ سېنى ئۆلتۈرۋىتىدۇ » دەيدۇ. ئاكىللىس ئانىسىغا « مەن قېرىندىشمنىڭ ئۆچىنى ئالماي مەڭگۈلۈك ياشاشغاندىن ئۇنىڭ قىساسىنى ئېلىپ ئۆلۈپ كېتىشنى  ئەۋزەل دەپ بىلىمەن » دەيدۇ ۋە ھېكتورنى ئۆلتۈرۈپ قېرىندىشىنىڭ قىساسىنى ئالىدۇ. لېكىن پارىس ئۇنىڭ بەدەنىنىڭ بىردىنبىر ئوقيا ئۆتىدىغان  ۋە قىلچ كېسەلەيدىغان يەرى بولغان تاپىىننىڭ ئارقا تەرپىگە ئوقيا ئېتىپ ئاكىللىسنى ئۆلتۈرىدۇ….
گەرچە بۇ ھېكايە يېرىم تارىخ يېرىم ئەپسانە بولسىمۇ يۇنان ئەسكەرلىرى ۋە قەھرىمانلىرىغا قەھرىمانلىق ۋە مەردلىك ئۈلگەسىنى تىكلەپ بەرگەن.
سىپارتا ئىران ئۇرشى
مىلادىدىن بۇرۇنقى 499-يىلى ئىرانغا تەۋە بولغان تۈركىيەدىكى ئىئونيادا (بۈگۈنكى ئىزمىر) ئىرانلىقلارغا قارشى ئىسيان باشلىدى. بۇنى يۇنان شەھەر دۆلەتلىرى قوللىدى. بۇنىڭدىن غەزەپلەنگەن ئىران پادىشاھى دارىيۇس ئافىناغا ھوجۇم قىلدى ، لېكىن مارافوندا يۇنان شەھەر دۆلەتلىرىگە يېڭىلىپ قالدى. 485  – يىلدا دادىسىنىڭ تەختىدە ئولتۇرغان يېڭى پادشاھ سەرخاس  يۇنانلىقلاردىن قىساس ئېلشقا قەسەم ئىچتى ۋە پۈتۈن يۇناننى ئىشغال قىلشقا ئاتلاندى. بەزى مەنبەلەر ئىران ئەسكەرلىرىنىڭ سانىنىڭ بىر مىليۇن ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ بەك ئاشۇرۋېتىلگەن سان بولۇپ ئەملىيەتتە 50 مىڭ ئەتراپىدا بولۇشى مۇمكىن.
قەدىمكى يۇناندا سپارتا ۋە ئافىنا  دۆلىتى ئەڭ كۈچلۈك بولۇپ ، ئافىنا دېڭىز ئۇرشىغا ، سپارتا بولسا قۇرۇقلۇق ئۇرشىغا ماھىر ئىدى. يۇنانلىقلار دېڭىزدا ئىران ئېمپىرىيەسىگە تەڭ كەلەلمەيدىغانلىقىنى ئويلاپ قۇرۇقلۇقتا ئۇرۇش قىلشنى تاللىدى . بۇنىڭغا تەبىئىيكى سپارتا باشچىلىق قىلمىسا بولمايتتى. سپارتا پادشاھى لېئونىداس  300 خىللانغان سپارتا جەڭچىسىنى تاللاپ ھالقىلىق ئېغىز بولغان تېرموفىل جلغىسىدا ئىران قوشۇنىنى ساقلاپ تۇردى. سەرخاسنىڭ قوماندانلىقىدىكى 50 مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن 300 سىپارتالىق ئەسكەر جىلغىدا ھەل قىلغۇچ جەڭ قىلدى. نەتىجىدە سىپارتالىقلار غەلبە قىلدى. شۇنى تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش لازىمكى، ئىران قوشۇنلىرىنىڭ ئىچىدە «ئۆلۈمسىزلەر» دەپ ئاتالغان ئالاھىدە قىسسمۇ بار ئىدى . ئەمما ئۇرۇش 300 سپارتالقنىڭ غەلبىسى بىلەن ئاياغلاشتى. ئەينى ۋاقتىدا پارس ئېمىرىيەسى دەپ ئاتالغان ئىراننىڭ 50 مىليۇن نوپۇسى بولۇپ چىگراسى شەرقتە ھىندستان، غەرپتە ئوتتۇرا دېڭىز، شىمالدا كافكاز ۋە جەنۇپتا مىسىرغىچە تۇتىشاتتى ۋە ئۇ زاماننىڭ ئەڭ كۈچلۈك دۆلىتى بولۇپ ھېسابلىناتتى. لېكىن ئىران ئىككى قېتىم سانى ناھايتى ئاز بولغان يۇنانلىقلارغا ۋە بىر قېتىم ماكېدونىيەلىك بۈيۈك ئسكەندەرگە ( ئالېساندىر ماكېدونسكىي، مىلادىدىن بۇرۇنقى 356- 323) يېڭىلىدى. سەۋەبىنى بىلىش ئۈچۈن بۇ دەۋردىكى يۇنان مەدەنىيتىنىڭ بولۇپمۇ سپارتالىقلارنىڭ ياشاش ئۇسۇلى ۋە قىممەت قارشىغا قاراپ چىقايلى.
سپارتالىقلار ئۆزلىرىنى ئۇرۇش ئىلاھى ھېراكلىسنىڭ ئەۋلادى دەپ قارايدۇ. شۇڭا ھەر دائىم قەھرىمان ۋە مەردلەرچە ياشىشىمىز لازىم، دەپ قارايدۇ. سپارتالىق لىكۇرگۇسنىڭ قارىشىچە،  ئادالەتسىزلىكنىڭ مەنبەسىنى باي ۋە كەمبەغەللىك ئارسىدىكى ئىقتسادى پەرق بولۇپ بۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تۇپراقلار سپارتالىقلار تەرپىدىن تەڭ نىسبەتتە بەھىرلىنىشى كېرەك ئىدى. باي – كەمبەغەللىك پەرقىنى چوڭايتىۋىتىدىغان تىجارەت چەكلىنىشى كېرەك ئىدى. بۇ كۆز قارشى بىلەن لىكۇرگۇس  بەلكىم ئەڭ بۇرۇنقى  كومىنزىمچى پەيلاسوپ بولۇشى مۇمكىن.