ئۇقۇم ۋە ئۇنىڭ ئەھمىيىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئا. ئاقھۇن
تەھرىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىلگىرىلەشلەرنىڭ بىرى، ئۇقۇملار ئارقىلىق تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتىنىڭ يېتىلىشىدۇر. ئۇقۇم (Concept) ئىنسان تەپەككۇرىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلۇش بىرلىكى بولۇپ، ئۇ رېئال دۇنيادىكى نەرسە-ھادىسىلەرنىڭ ئابستراكت ئەكسى سۈپىتىدە، ئىنساننىڭ دۇنيانى چۈشىنىش ۋە بىلىم ھاسىل قىلىش جەريانىدىكى ئەڭ ئاساسلىق قورالى ھېسابلىنىدۇ.
تارىخىي جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇقۇملارنىڭ كېلىپ چىقىشى ئىنساننىڭ تىل قابىلىيىتىنىڭ تەرەققىياتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. تىل ۋە ئۇقۇملارنىڭ بىرلىكتە تەرەققىي قىلىشى، ئىنسانىيەتنىڭ مۇرەككەپ پىكىرلەرنى شەكىللەندۈرۈش، ساقلاش ۋە باشقىلارغا يەتكۈزۈش ئىقتىدارىنى كۈچەيتكەن.
زامانىۋى پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى، بولۇپمۇ بىلىشچىل پەن ۋە نېۋروروبىئولوگىيە ساھەسىدىكى يېڭى بايقاشلار، ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدە قانداق ساقلىنىدىغانلىقى ۋە قوللىنىلىدىغانلىقى ھەققىدە يېڭى چۈشەنچىلەرنى بەرمەكتە. بۇ تەتقىقاتلار ئۇقۇملارنىڭ ئىنسان تەپەككۇرىدىكى مۇرەككەپ رولىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بەرمەكتە. ئىجتىمائىي پەنلەر نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئۇقۇملار پەقەت شەخسىي تەپەككۇر قورالىلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر ۋە مەدەنىيەت قۇرۇلۇشىنىڭ ئاساسىي ئېلېمېنتى بولۇپمۇ ھېسابلىنىدۇ. ئۇقۇملار ئارقىلىق، ئىنسانلار ئورتاق چۈشەنچىلەرنى شەكىللەندۈرەلەيدۇ ۋە مۇرەككەپ ئىجتىمائىي تۈزۈملەرنى قۇرالايدۇ.
سۈنئىي ئەقىل ۋە ماشىنا ئۆگىنىشى تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىياتى، ئۇقۇملارنىڭ كومپيۇتېر سىستېمىلىرىدا قانداق ئىپادە قىلىنىدىغانلىقى ۋە قوللىنىلىدىغانلىقى ھەققىدىكى يېڭى سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ تەتقىقاتلار ئىنسان تەپەككۇرى بىلەن سۈنئىي ئەقىل ئوتتۇرىسىدىكى ئوخشاشلىق ۋە پەرقلەرنى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىۋاتىدۇ.
مەزكۇر ماقالىدە بىز ئۇقۇمنىڭ ماھىيىتى، تارىخىي تەرەققىياتى، ئىلمىي ئاساسلىرى ۋە ئىجتىمائىي رولى ھەققىدە سىستېمىلىق تەھلىل ئېلىپ بارىمىز. بۇ تەھلىل ئارقىلىق، ئۇقۇمنىڭ ئىنسانىيەت تەرەققىياتىدىكى مەركىزىي ئورنىنى چۈشىنىشكە تىرىشىمىز.
نۆۋەتتە، ئۇقۇم تەتقىقاتى پەلسەپە، پىسخولوگىيە، تىلشۇناسلىق، نېۋروبىئولوگىيە ۋە سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق كۆپلىگەن پەن ساھەلىرىنىڭ كېسىشمە نۇقتىسىغا ئايلانغان. بۇ كۆپ تەرەپلىمىلىك خاراكتېر، ئۇقۇمنىڭ ئىنساننىڭ بىلىش جەريانىدىكى مۇرەككەپ رولىنى چۈشىنىشىمىزنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تېخىمۇ گەۋدىلەندۈرمەكتە.
ئىپتىدائىي تەپەككۇر ۋە تىل
ئانتروپولوگىيەلىك تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا، دەسلەپكى ئىنسانلارنىڭ ئۇقۇملىق تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتى تەخمىنەن 2.5 مىليون يىل بۇرۇن باشلانغان. قورال ياساش ۋە ئىشلىتىش، بۇ دەۋردىكى ئۇقۇملىق تەپەككۇرنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىپادىلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ جەرياندا، ئىنسانلار ماتېرىيالنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى چۈشىنىش ۋە ئۇلارنى تۈرگە ئايرىش قابىلىيىتىنى يېتىلدۈرگەن. تەخمىنەن 5000 يىل بۇرۇن، سۇمېر ۋە مىسىر مەدەنىيەتلىرىدە يېزىق سىستېمىلىرى پەيدا بولغان. بۇ سىستېمىلار دەسلەپتە رەسىملىك خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپ، كېيىنچە تەدرىجىي ھالدا ئابستراكتلىشىشقا باشلىغان. يېزىق سىستېمىلىرىنىڭ تەرەققىياتى، ئۇقۇملارنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە سىستېمىلىق بولۇشىغا تۈرتكە بولغان.
شەرق مەدەنىيەتلىرىدىكى تەرەققىيات
قەدىمكى خىتاي پەيلاسوپلىرى، بولۇپمۇ كۇڭزى (Confucius, 551-479 BCE) ۋە لاۋزى (Laozi, 6-5-ئەسىر BCE) لار ئۇقۇملارنىڭ ئىجتىمائىي ۋە پەلسەپەۋى ئەھمىيىتىنى چوڭقۇر تەتقىق قىلغان. ئۇلار «داۋ» (道) ۋە «دې» (德) قاتارلىق مۇھىم پەلسەپەۋى ئۇقۇملارنى ياراتقان.
ھىندىستان پەلسەپەسىنىڭ تەسىرى
قەدىمكى ھىندىستان پەلسەپەسىدە، ئۇپانىشادلار دەۋرىدە (800-500 BCE) مۇھىم پەلسەپەۋى ئۇقۇملار تەرەققىي قىلغان. «براھمان» ۋە «ئاتمان» قاتارلىق ئۇقۇملار ئارقىلىق، رېئاللىقنىڭ ماھىيىتى ۋە ئىنسان تەبىئىتى مۇھاكىمە قىلىنغان.
گىرېك ئەقلىيلىكى
گىرېك پەيلاسوپلىرى، بولۇپمۇ سوقرات، پىلاتون ۋە ئارىستوتېل ئۇقۇملارنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلغان. پىلاتوننىڭ ئىدىيە نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ مۇتلەق چىنلىقىنى تەكىتلىگەن بولسا، ئارىستوتېل ئۇقۇملارنى تەجرىبە بىلەن باغلاشقا تىرىشقان.
ئىسلام پەلسەپەسىنىڭ تۆھپىلىرى
ئىسلامنىڭ ئالتۇن دەۋرىدە (750-1258)، مۇسۇلمان پەيلاسوپلار گىرېك پەلسەپەسىنى ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن بىرلەشتۈرگەن. فارابى «ئىككىنچى مۇئەللىم» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئۇ ئارىستوتېلنىڭ لوگىكا ۋە ئۇقۇم نەزەرىيەسىنى تېخىمۇ راۋاجلاندۇرغان.
ئوتتۇرا ئەسىرلەردىكى سىكولاستىك پەلسەپە
ئوتتۇرا ئەسىر ياۋروپادا، سىكولاستىك پەيلاسوپلار ئۇنىۋېرساللار (universals) مەسىلىسىنى مۇھاكىمە قىلغان. پېتىر ئابېلارد (Peter Abelard, 1079-1142) ۋە ۋىليام ئوككام (William of Ockham, 1287-1347) لار ئۇقۇملارنىڭ تەبىئىتى ھەققىدە مۇھىم نەزەرىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان.
يېڭى دەۋر پەلسەپەسىنىڭ تەسىرى
دېكارت ئەقلىيلى) (rationalismئېقىمىنىڭ ئاساسچىسى سۈپىتىدە، ئۇقۇملارنىڭ ئۆزىئايانلىق خاراكتېرىنى تەكىتلىگەن. جون لوك ۋە دېۋىد ھيۇم قاتارلىق تەجرىبىچىلىك) (empricisimۋەكىللىرى بولسا، ئۇقۇملارنىڭ تەجرىبىدىن كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
كانت ۋە نېمىس ئىدېئالىزمى
ئىممانۇئېل كانت ئۆزىنىڭ تەنقىدىي پەلسەپەسى ئارقىلىق، ئۇقۇملارنىڭ ھەم ئۆزىئايانلىق ھەم تەجرىبىۋى تەرەپلىرىنى بىرلەشتۈرگەن. ئۇنىڭدىن كېيىنكى نېمىس ئىدېئالىستلىرى، بولۇپمۇ ھېگېل (Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770-1831) دىيالېكتىكىلىق ئۇقۇم نەزەرىيەسىنى تەرەققىي قىلدۇرغان.
II . ئۇقۇمنىڭ ئىلمىي ماھىيىتى
بىلىشچىل پىسخولوگىيەدىكى ئاساسىي تەتقىقاتلار
بىلىشچىل پىسخولوگىيە ساھەسىدە، ئۇقۇملارنىڭ شەكىللىنىشى ۋە قوللىنىلىشى ھەققىدە نۇرغۇن مۇھىم بايقاشلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ئۇلرىك نېيسسېر (Ulric Neisser, 1928-2012) نىڭ تەتقىقاتلىرى ئۇقۇملارنىڭ بىلىش سىستېمىسىدىكى ئاساسىي رولىنى كۆرسەتكەن. بۇ تەتقىقاتلار ئۇقۇملارنىڭ ئىنسان تەپەككۇرىدىكى تەشكىللەش ۋە باھالاش جەريانلىرىدىكى مەركىزىي ئورنىنى ئېنىقلىغان.
نېۋروبىئولوگىيەلىك ئاساسلار