دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1960-يىللارغا كەلگەندە دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ دائىرىسنىڭ تېخىمۇ كېڭەيگەنلىكىنى كۆرىمىز. گېزىت-ژۇرناللار ۋە لۇغەتلەردىمۇ دىئاسپورا كەلىمىسى كەڭ ئىشلىتىلىشكە باشلايدۇ. 1961-يىلى ۋېبستېر بۇ ئۇقۇمنى ئورتاق مىللىي يىلتىزغا ياكى ئېتىقاد ئورتاقلىقىغا ئىگە كىشىلەرنىڭ باشقا مەملىكەتلەرگە تارقىلىشى ۋە بىر مەملىكەتنىڭ ئۆزگە مەملىكەتلەرگە تارقالغان خەلقى دەپ تەرىپلەيدۇ (دۇفۇيكس، 2011-28). لې موندې 1968-يىلى «چېخ دىئاسپوراسى»تېرمىنىنى ئىشلىتىدۇ ( دۇفۇيكس، 2011-28). پىئىر گىلبېرت » Dictionnaire des mots contemporains » ناملىق ئەسىرىدە دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ دائىرىسىنىڭ «يەھۇدىيلاردىن سىرت ئۆزگە خەلقلەرنى ئۆز ئىچىدە ئالىدىغان تەرىقىدە كېڭەيتىلىشى»نى تەشەببۇس قىلىدۇ ۋە مۇشۇ بويىچە ئۆزى ئىشلىتىدۇ (گىلبېرت، 1980، نەقىل قىلغۇچى، دۇفۇيكس، 2011-28). «ئىجتىمائىي پەنلەر دىئاسپورا قامۇسى»دىن 1968-يىلى چىقىرىپ تاشلانغان «دىئاسپورا»ماددىسى 2001-يىلى روبىن كوھېننىڭ ئىزاھاتى بىلەن قايتىدىن قامۇسقا كىرگۈزۈلىدۇ (كوھېن، 2001-3642).
قىسقىسى، دىئاسپورا ئۇقۇمىغا مۇناسىۋەتلىك تەرەققىياتلار ئىككى مۇھىم نۇقتا بويىچە داۋاملاشقان بولۇپ، بىرىنچىسى، ئۇقۇمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى ۋە تۇنجى مەنىسى پەقەت يەھۇدىيلار بىلەنلا بىۋاستە مۇناسىۋەتلەندۈرۈلگەن بولۇپ، خاس ئىسىمدەكلا ئىشلىتىلگەن. لېكىن تارىخىي مۇساپىدە كۆچ، سۈرگۈنگە ئوخشاش ھادىسىلەرنى باشتىن كەچۈرگەن باشقا خەلقلەرمۇ دىئاسپورا بولىدىغانلىقى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر كۈچىيىپ، بۇ ئۇقۇمنىڭ دائىرىسى كېڭەيتىلگەن ئاساستا ئىشلىتىلىشكە باشلىغان. بۇ مۇنازىرىلەر 19-ئەسىردىن كېيىن بەكرەك ئەۋجىگە چىققان. ئافرىقالىقلار ۋە ئەرمەنىلەر بۇ ئۇقۇم دائىرىسىدە ئىزاھلانغان دەسلەپكى مىللەتلەر بولسىمۇ، لېكىن ئۆزگە دىيالاردا ياشاۋاتقان گىرىكلار، ھىندلار، خىتايلار، كۈرتلەر، پەلەستىنلىكلەر ۋە باشقا نۇرغۇن مىللەت دىئاسپورا نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلىنىشقا باشلىغان. ئىككىنچىسى، دىئاسپورا ئۇقۇمى ياۋروپا تىللىرىدا 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىغىچە پەقەت ئىلاھىيەت ياكى دىن تەتقىقاتلىرى ساھەسىنىڭ تېمىسى بولغانىدى (دۇفۇيكس، 2011-26).
دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى، تەرەققىياتى ۋە ئۆزگىرىشىگە دائىر تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش بۇ ئۇقۇمنىڭ ھازىرقى مەنىسى ۋە دائىرىسىگە مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتلىرىمىزغا ئاساس بولالايدۇ.
دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ مەنىلىرى
مىڭلارچە يىللىق ئۆتمۈشكە ئىگە بولغان دىئاسپورا ئۇقۇمى تارىخىي سەپىرىنى مەنە ۋە مەزمۇن ئۆزگەرتىش ئارقىلىق داۋاملاشتۇرماقتا. «بۇ كۆپ مەقسەتلىك ۋە مەنىلىك كەلىمە نۆۋەتتە گېزىت-ژۇرناللارنىڭ،رادىيو-تېلېۋۇزۇرلارنىڭ، مىللىي ۋە دىنى جامائەت ۋەكىللىرىدىن سىرت بۇرۇنقى كۆچمەنلەرنىڭ نەسەبىدىن كەلگەنلەر بىلەن مۇناسىۋىتىنى قوغداشقا ئەھمىيەت بېرىپ كېلىۋاتقان دۆلەت ئەربابلىرىنىڭ كەلىمە بايلىقىنىڭ، شۇنداقلا كۆچ مەسىلىسى توغرۇلۇق تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان تەتقىقاتچىلارنىڭ ئۇقۇم ئىسكلاتىنىڭ بىر قىسمى»غا (دۇفۇيكس، 2011-13) ئايلاندى. بۇ دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ مەنىسى ۋە دائىرىسىگىمۇ تەسىر كۆرسەتتى.
دىئاسپورا كەلىمىسى ئۆزگە مەملىكەتلەردە ئاز سانلىق بولۇش، چەت ئەللىك دەپ قارىلىش، شەھەرنىڭ بۇلۇڭلىرىدا ياشاش، ئاناۋەتىنىدىن سۈرگۈن قىلىنىش، يۇرت-ماكانسىزلىققا ئوخشاش سەلبىي مەنىلەرنىمۇ بىلدۈرىدۇ. قىسقىسى، بۇ كەلىمە ئوتتۇرىغا چىققاندىن باشلاپ تاھ ھازىرغىچە سەلبىي مەنىلەرنىمۇ بىلدۈرۈپ كەلدى. بۇنداق بولۇشىدا ئاز سانلىق (باشقىلار)بولۇشنىڭ مۇھىم تەسىرى بار.
كوھېن 1996-يىلى يازغان ماقالىسىدە بۇرۇنقى دىئاسپورا تەبىرلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ دىئاسپورانىڭ تىراگېدىيەلىك يىلتىزلىرى ۋە سەلبىي تەرەپلىرىنى تەكىتلەيدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، دىئاسپورا كەلىمىسىدىكى مەجبۇرىي كۆچۈش ۋە ئۆزگە دىيارلارغا تارقىلىشنىڭ دىنى تېكىستلاردا كونا ۋە توغرا يولنى تەرك قىلغان ئىنسانلار ئۈچۈن جازا سۈپىتىدە كۆرۈلىدىغانلىقىنى دەيدۇ (1999، 266).
دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ بۇ سەلبىي مەنىسى دىئاسپورا توپلۇقلىرىغا ئۆزگىلەرنىڭ بەرگەن باھاسى ۋە قارىشىغىمۇ مۇناسىۋەتلىك. دىئاسپورا بولۇپمۇ غەرب دۇنياسىدا ساھىبخان دۆلەت ۋە ساھىبخان جەمئىيەت تەرىپىدىن مىللىي-ئۇلۇس دۆلەتكە ۋە لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈمگە قارشى تەھدىت سۈپىتىدە كۆرۈلمەكتە (كوھېن، 1997). دىئاسپورا توپلۇقلىرى بەزىدە بىرەر زېمىنغا ياكى ماكانغا ئېرىشىش ئۈچۈن ۋاستە تاللاپ ئولتۇرمايدۇ. مەسىلەن، ئۇلار بۇ مەقسىتىگە ئېرىشىش ئۈچۈن زوراۋانلىق ھەتتا تېررورلۇق ۋاستىلىرىنى ئىشقا سالىدۇ. كوھېن «AP «گېزىتىدە 1995-يىلى 30-ئىيۇلدا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا ئۈچ ھادىسىنى دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ سەلبى تەرىپىگە مىسال قىلىپ كۆرسىتىدۇ (1997، 193). ۋوللاكوت دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ ئۆزلىرى ياشاۋاتقان جەمئىيەتكە تۆھپە قوشۇشتىن سىرت، ئۆز ئىچىدە – ساھىبخان دۆلەتكە ياكى ساھىبخان مىللەتكە ھۇجۇم قىلىش پىلانىدا يۈرۈۋاتقان تېررورچىلارنى يوشۇرۇش ياكى قانات ئاستىغا ئېلىشقا ئوخشاش- بىر قاتار ناچار قىلمىشلارنىمۇ سادىر قىلىدىغانلىقلىرىنى دەيدۇ (1995، نەقىل قىلغۇچى كوھېن، 1997).
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك، دىئاسپورا كەلىمىسى ھەم تارىخىي تەجرىبىلەر ھەمدە دىئاسپورا جەمئىيەتلىرىنىڭ ساھىبخان دۆلەتلەردىكى ئىش-ھەرىكەتلىرى تۈپەيلى سەلبىي مەنىگە ئىگە بولۇپ قالغان ئۇقۇمدۇر. ئەھۋال مۇشۇنداق تۇرۇپمۇ بۇ كەلىمە كېيىنكى يىللاردا كۆپ ئىشلىتىلمەكتە. «غەرب دۇنياسىدا بىر دىئاسپورا توپلۇقىغا تەۋە بولۇش چۈشەنچىسى ئۇياتقا قالىدىغان ناچار ئىش ھېسابلانمايدۇ، ھەتتا ئەكسىچە نۇرغۇنلىرى بۇ چۈشەنچىنى ئارزۇ-تەلەپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ۋە كىملىك سىياسەتلىرى ئۈچۈن پۇرسەت دەپ قارىماقتا» (ئوھلىگېر ۋە مۇنز، 2003-3).