ئەخلاقىي قىممەت نەزەرىيەسى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەخلاقىي قىممەت نەزەرىيەلىرى[1] قائىدىۋى ئەخلاق پەلسەپەسىنى شەكىللەندۈرگەن ئىككى نەزەرىيەنىڭ بىرى بولۇپ، ئەخلاقىي مەجبۇرىيەت نەزەرىيەسىگە قارشى تۇرىدىغان ئەخلاق نەزەرىيەسىدۇر. بۇ نەزەرىيەلەر ئەخلاقىي سۇبيېكت، پائالىيەتچى ياكى شەخسلەرنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى ۋە خاراكتېر پاسىللىرىنى، ئىنساننى ھەرىكەتكە ئۈندەيدىغان كۈچ ۋە مەقسەتلەرنى، ئەخلاقىي ھەرىكەتلەر يۈزلىنىدىغان نەرسىلەر ۋە تۇرمۇش تەجرىبىلىرىنى ئاساس قىلىپ ھۆكۈم چىقىرىش، شۇنداقلا ئۇلارغا ياخشى ياكى يامان دېگەندەك ئاساسىي ئەخلاقىي قىممەت بېرىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك نەزەرىيە تۈرىدۇر.
ئاساسىي ئاتالغۇلىرى «ياخشى» ۋە «يامان» بولغان، ئاساسىي باھا ۋە ھۆكۈم شەكىللىرى بولسا «ھۇزۇر ياخشىدۇر»، «ئازاب-ئوقۇبەت ياماندۇر» بولغان ئەخلاقىي قىممەت نەزەرىيەلىرى،  ئۆز ئىچىدە تۆۋەندىكىدەك تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ:
تەبىئەتچىل نەزەرىيەلەر «ياخشى» ئۇقۇمىنى ئېنىقلىغىلى ۋە تەھلىل قىلغىلى بولىدىغان تەبىئىي سۈپەتلەر بىلەن چۈشەندۈرىدۇ. بۇ نەزەرىيەلەر ئەخلاقىي قىممەتلەرنى پىسخولوگىيە، بىئولوگىيە، سوتسىئولوگىيە ياكى ئىدېئولوگىيە قاتارلىق ساھەلەرنىڭ ئۇقۇملىرى ئارقىلىق ئېنىقلايدۇ. بۇ قاراشقا كۆرە، ئەخلاقىي قىممەتلەر ئىنسانلارنىڭ كۆزەتكىلى بولىدىغان ئالاھىدىلىكلىرىدىن ھاسىل بولىدۇ.
غەيرىي تەبىئەتچىل نەزەرىيەلەر «ياخشىلىق»نى تەبىئىي بولمىغان، ئەمما ئۆزىگە خاس بىر سۈپەت ياكى ئالاھىدىلىك دەپ قارايدۇ ۋە ئۇنى ئېنىقلاپ تەھلىل قىلغىلى بولمايدۇ دەپ ھېساپلايدۇ.
تەبىئەتچىل ئەخلاق دائىرىسىگە كىرىدىغان نەزەرىيەلەرنىڭ تىپىك مىساللىرى تۆۋەندىكىچە:
ھۇزۇرپەرەسلىك: ھۇزۇرنى بىردىنبىر ياخشىلىق دەپ قارايدۇ.
مەنپەئەتچىلىك:  كۆپ ساندىكى ئىنسانلارنىڭ بەخت-سائادىتىنى بىردىنبىر ياخشىلىق دەپ قارايدۇ.
تەرەققىياتچى ئەخلاق: ھۇزۇرنىڭ ئورنىغا تۈرلەرنىڭ تەرەققىياتىنى قويىدۇ.
بۇ نەزەرىيەلەرنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇلار بەلگىلىك بىر نەرسىگە يۇقىرى قىممەت بېرىپ، ئۇنى ياخشىلىقنىڭ ئاساسى دەپ قارايدۇ.
ئەخلاقىي قىممەت نەزەرىيەلىرى يەنە يەككە قىرلىق ۋە كۆپ قىرلىق ئەخلاق دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. بۇنىڭغا كۆرە يەككە قىرلىق ئەخلاق، ھۇزۇر مىسالىدىكىدەك، ھەقىقىتى ۋە ماھىيىتى جەھەتتىن قىممەتلىك بولغان بىرلا ياخشىلىقتىن سۆز قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى، ماھىيىتى سەۋەبىدىن ئارزۇ قىلىنىدىغان، ماھىيەت جەھەتتىن ياخشى بولغان بىرلا نەرسە بار ئىكەنلىكىنى، باشقا ھەر نەرسىنىڭ شۇ ياخشىلىققا تەۋە ئىكەنلىكىنى ياقلايدۇ. ھۇزۇرپەرەسلەر ئوتتۇرىغا قويغاندەك، ھۇزۇرغا، توماس ئاكۇيناس ۋە ئەگەشكۈچىلىرى ئىددىئا قىلغاندەك خۇداغا يېتىشنىڭ نەتىجىسى بولغان مەڭگۈلۈك بەخت-سائادەتكە ياكى ئارىستوتېل كۆرسەتكەندەك يەر يۈزى بەخت-سائادىتىگە توغرا كېلىدىغان بىرلا ئەڭ يۇقىرى ياخشىلىق بار دەپ كۆرسىتىدۇ.
كۆپ قىرلىق ئەخلاق بولسا ھەقىقەت ۋە ماھىيىتى جەھەتتىن قىممەتلىك بولغان دوستلۇق، مۇھەببەت، ئورتاقلىشىش ۋە ياردەمسۆيەرلىك قاتارلىق نۇرغۇن ياخشىلىقلارنىڭ بارلىقىنى، ئىنساننىڭ بىرلا ياخشىلىقنىڭ كەينىدىن مېڭىش ئورنىغا، كۆپلىگەن ياخشىلىقلارنىڭ كەينىدىن مېڭىشى، مۇمكىنقەدەر كۆپ ياخشىلىقتىن نېسىۋە ئېلىشى كېرەكلىكىنى ياقلايدىغان ئەخلاقىي قاراشلار، قەدىرىيەتلەر ئەخلاقى دائىرىسىدە كۆپ قىرلىق ئەخلاق دەپ تۈرگە ئايرىلىدۇ.[2]
[1] moral value theory
[2] M. Aydın, Alı/dk Felsefesi Ders Notları, An kara, 1979; C. D. Broad, Five Types of Etlıical Tlıeory, London, 1951; A. Cevizci, Etiğe Giriş, İstanbul, 2002; A. Kremer-Marinetti, L’Etlıi qııe, Paris, 1987; J. G. Masserly, An lııtrodııcti 011 to Etlıica/ Tlıeories, London, 1995.  Felsefe sözlüğü, Ahmet Cevizci, s. 37
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر