ئىسلام تارىخىدا نېمە ئۈچۈن ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى ئوتتۇرىغا چىقمىدى؟ (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۈگۈن بۇ ئۈچ خىل چۈشەنچە، مۇسۇلمان دۇنيادا ئىسلامچىلىق، ئەسلىيەتچىلىك ۋە ئىسلاھاتچىلىق شەكلىدە ئۆزىنى ئەكس ئەتتۈرمەكتە. بۇ ئۈچ خىل يۈزلىنىشنىڭ پۈتكۈل مۇسۇلمان دۇنيا مىقياسىدا ھېچبولمىغاندا چۈشەنچە ھالىتىدە بولسىمۇ تەسىرى بار. بۇ يۈزلىنىشلەرنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى بولسا ئىسلام ئەقىدىسىنىڭ پارچىسى بولغان نۇقتىئىنەزەرلەر بىلەن سىياسەت ۋە دىن ئوتتۇرىسىدا مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا تىرىشىش ئىدى. ئەسلىيەتچىلەر، ئىسلامنىڭ دۇنيالىق ۋە سىياسىي مەسىلىلەردە بەلگىلەنگەن پىرىنسىپلىرى بارلىقىنى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسەت ئېلىپ بارغاندا دىننىڭ ئاساسلىق مەنبەلىرى بەلگىلىگەن دائىرىدىن ھالقىپ چىقالمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئەسلىيەتچىلەرنىڭ قارىشىچە مۇسۇلمانلار « كاپىرلاردىن » ئۆرنەك ئالىدىغان ھېچقانداق نەرسە يوق، ئەڭ ئالىي سىياسىي تۈزۈم ئىسلامنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدىكى تارىخى تەجرىبىلەر ئىچىدە مەۋجۇت. بۇ تەجرىبىلەرنى ئىسلام يول قويغان شەرھىيلەر ئاساسىدا كۈنىمىزگە ئېلىپ كىرىشىمىز كېرەك. ئىسلاھاتچىلار، ئىسلامنىڭ دۇنيالىق ۋە سىياسىي مەسىلىلەرنى مۇئمىنلەرنىڭ ئىختىيارىغا تاپشۇرغانلىقى، ئىجتىمائىي تۇرمۇشقا مۇناسىۋەتلىك قانۇن – مىزانلارنىڭ ھەر دەۋردە ئۆزگىرىدىغانلىقىنى ۋە تارىخىي تەجرىبىلەرنى ئىسلام دەپ قاراشقا بولمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن[4].  ئىسلامچىلار بولسا مۇرەسسە قىلغۇچى پوزىتسىيەدە بولغان. ئۇلارنىڭ قارىشىچە ئىسلامدا بەزى سىياسىي پىرىنسىپلار بار بولۇپ، بۇلار قۇرئان ۋە سۈننەت نازارىتى ئاستىدا كۈنىمىزنىڭ شەرت – شارائىتىغا ئاساسەن قايتىدىن ئىزاھلىنىشى، غەرب قىممەت – قاراشلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇلغان ئاساستا ئىجرا قىلىنىشى كېرەك.
بۇ يۈزلىنىشلەر مۇستەملىكىچىلىككە ۋە سېكۇلار دىكتاتورىلىققا قارشى ئوتتۇرىغا چىققان ئۆكتىچى ۋە روھىي مەجرۇھ سىياسىي ھەرىكەتلەردۇر. بۇ سەۋەبتىن سوغۇققانلىق بىلەن مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسىي مەسىلىلىرىنى ھەل قىلالايدىغان ئىچكى مەنتىقىگە (ئىزچىللىققا) ئىگە ئەمەس. بۇ ئېقىملارنىڭ تەرەپدارلىرى دىندا ئېلىپ بېرىلىدىغان ئىسلاھات ياكى ئەسلى مەنبەگە قايتىشنىڭ  مۇسۇلمانلار جەمئىيەتلەر دۇچ كەلگەن مەسىلىلەرنى ھەل قىلالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. ھالبۇكى، بۇ قاراشلار دىنى مەسىلىلەرنى ھەل قىلالىشى مۇمكىن، لېكىن سىياسىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلالمايدۇ. بۇ سەۋەبتىن يۈز ئەللىك يىللىق جەرياننىڭ ئاخىرىدا مۇسۇلمانلارنىڭ قولىدا قانداق ۋە قەيەردە ئىشلىتىدىغانلىقىنى ئۆزلىرىمۇ بىلمەيدىغان تەرتىپسىز سىياسىي جۇغلانما قالدى. بۇ سىياسىي جۇغلانما، ئاساسەن مۇداپىئە قىلىش، ئۆكتىچىلىك ۋە چەتكە قېقىش ئېيتىلمىلىرىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەشتۈرگەن. بىر سىياسەت ۋە ئىدارە قىلىش مەنتىقىسى يوق. چۈنكى سىياسىي مەسىلىلەرنى قانداق ھەل قىلىدىغانلىقى ھەققىدە مۇرەسسە قىلغۇچى مېتودلارغا ئىگە ئەمەس. ئىران، سۇدان ۋە پاكىستانغا ئوخشاش ئىسلام دۆلىتى تەجرىبىلىرى بۇ جۇغلانمىغا تايانغان. بۇ ئەللەردە مۇداپىئە ۋە ئۆكتىچى ئېيتىلمىلار بۈگۈن ھاكىمىيەتنىڭ ئېيتىلمىلىرىغا ئايلاندى. لېكىن مۇسۇلمان دۇنيا ياخشى ئۆرنەك بولالمايدۇ. شۇنداقتىمۇ بۇ خۇرۇچ مۇسۇلمان دۇنيادا سىياسەت ئىلمىنىڭ گۈللىنىشى ئۈچۈن سەل قارىغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە ئىجابىي ۋە سەلبىي مەزمۇنلارغا ئىگە.
سىياسەت بىلىمى، بىر خەلقنىڭ سىياسىي تارىخىنىڭ خاتىرىسىدۇر. بۇ خاتىرىگە ئىگە بولمىغان خەلقلەر ئۆتمۈشنىڭ تەجرىبىسىنى ساقلاپ قالالمايدۇ، بۈگۈننىڭ ۋە كېلەچەكنىڭ مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشقا تەييار ئەمەس ھالەتتە بولىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئۆتمۈشنى مۇھاكىمە قىلالمايدۇ، بۈگۈننى چۈشىنەلمەيدۇ، كېلەچەك ھەققىدە غايىلىرى بولمايدۇ. بۇنى « سىياسىي جاھالەت » دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. « سىياسىي جاھالەت »، يۈز بەرگەنلەرنى چۈشىنەلمەسلىك ۋە قانداق جاۋاب قايتۇرۇش كېرەكلىكىنى بىلمەسلىكتۇر. بۇ سەۋەبتىن مۇسۇلمان دۇنيا بۈگۈن ئىككى سىياسىي تاللاشقا دۇچ كەلگەن بولۇپ، يا روھى مەجرۇھ ئېيتىلمىلارنى ئېيتىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ ياكى غەرب سىياسەت كۈلتۈرىنى ئۆزىنىڭ مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئۆزىگە ماسلاشتۇرۇش ۋە پايدىلىنىشىنىڭ يوللىرىنى ئىزدەيدۇ. بۇ تاللاش، ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى ھاسىل قىلىشىنىڭ بىرىنچى باسقۇچى سۈپىتىدە ئالدىمىزدا تۇرماقتا.
مۇسۇلمان دۇنيا ئىگە بولغان چۇۋالچاق سىياسىي كۈلتۈر، بۈگۈن ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى شەكىللەندۈرۈش قابىلىيىتىگە ئىگە. مۇھەممەد ئىقبالنىڭ[5]، راشىت غەننۇشىنىڭ[6]، ئەلى ئىززەت بىگوۋىچنىڭ[7]، مۇھەممەد ئابىد جابىرىنىڭ[8] ۋە ئابدۇللاھ بىن كىرانەنىڭ دېموكراتىيە ۋە لىبېرال قىممەت – قاراشلارغا بولغان ئۇرغۇلىرى ئۆزگىچە سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى بولالايدۇ. لېكىن بۇ جەھەتتىكى تىرىشچانلىقلارغا گۇمان بىلەن قارالماقتا ۋە يېڭى مۇستەملىكىچىلىك شەكلى سۈپىتىدە كۆرسىتىلمەكتە.
بۈگۈنكى ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسى ئىككى چۈشەنچە ئارىسىدا قالغان بولۇپ، بىر تەرەپتە دىنى بولغان ۋە مۇسۇلمان كۈلتۈرىگە مەنسۇپ بولغان ھەر قانداق نەرسىگە گۇمان بىلەن قارايدىغان سېكۇلارىستىك ۋە ئىسلامفوبىك (ئىسلام دۈشمەنلىكى) قاراش يەر ئالماقتا. يەنە بىر تەرەپتە بولسا سىياسەتنى دىنى مەقسەتلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ۋە خەلقنىڭ دىندارلىشىشىنىڭ بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە قارايدىغان سەلەفى (ئەسلىيەتچى) ۋە مۇرەسسە قىلمايدىغان رادىكال قاراش ئورۇن ئالغان. مالايسىيادىن بوسنىيىگىچە بولغان جۇغراپىيەدىكى مۇسۇلمان خەلقلەر بۇ ئىككى چۈشەنچىنىڭ توقۇنۇشى ئاستىدا قالدى. تۈركىيە، پاكىستان، مالايسىيا، ھىندونېزىيە ، مىسىر، تۇنىس، ئالجىرىيە ۋە ماراكەش قاتارلىق ئەللەر دېموكراتىيە تەجرىبىسىگە ئىگە بولۇشىغا قارىماستىن، بۇ سۈركىلىش روشەن ھالدا ھېس قىلىنماقتا.