شەرقىي تۈركىستاننىڭ 70 يىللىق قىسمىتى: «گۈزەل شىنجاڭ» تەشۋىقاتى ئارقىسىدىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم تۆھپىسى شۇكى، ئۇ بۇ رەسمىي سۆزلەملەرنى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تەھلىلى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي مەقسەتنى ئاشكارىلايدۇ. پىروفېسسور تىموتىي گروسنىڭ كۆرسىتىشىچە، تارىخقا قارايدىغان بولساق، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىدە «مەلۇم دەرىجىدە ئىزچىللىق» مەۋجۇت. يەنى، «مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە» دېگەن نام گەرچە قەغەز يۈزىدە مىللەتلەرگە ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىش ھوقۇقى بېرىلگەندەك تۇيغۇ بەرسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ ھەمىشە بېيجىڭنىڭ قاتتىق كونتروللۇقى ئاستىدا، يەرلىك مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيىتى، تىلى ۋە دىنىنى ئاجىزلىتىش ۋە ئاخىرىدا خىتاي مەدەنىيىتىگە سىڭدۈرۈۋېتىش مەقسىتىگە خىزمەت قىلىپ كەلگەن. بۇ سىياسەت بىر تۈز سىزىقلىق جەريان بولمىسىمۇ، ئۇنىڭ يادرولۇق مەقسىتى ئۆزگەرمىگەن.
خىتاي ئاساسىي قانۇنىدا «ئاز سانلىق مىللەتلەر ئۆزلىرى توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان جايلاردا رايونلۇق ئاپتونومىيەنى يولغا قويۇش، ئاپتونومىيە ئورگانلىرىنى قۇرۇش ۋە ئاپتونومىيە ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈش» ھوقۇقىغا ئىگە دەپ بەلگىلەنگەن. ئەمما رېئاللىقتا، بۇ «ئاپتونومىيە ھوقۇقى» ناھايىتى چەكلىك بولۇپ، مالىيە، كادىرلار، مائارىپ ۋە بىخەتەرلىك قاتارلىق ھالقىلىق ساھەلەرنىڭ ھەممىسى مەركەزنىڭ قولىدا. شۇڭا، شى جىنپىڭنىڭ بۇ تۈزۈمنى «ئىلمىي ۋە ئۈنۈملۈك» دەپ تەرىپلىشى، ئەمەلىيەتتە بۇ تۈزۈمنىڭ يەرلىك مىللەتلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشتىكى ئۈنۈمىنى نەزەردە تۇتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، ئاپتونومىيە ئۇقۇمىنىڭ مەقسەتلىك ھالدا بۇرمىلىنىشى ۋە ئۇنىڭغا سىياسىي ھۆكۈمرانلىقنى مۇستەھكەملەش قورالى سۈپىتىدە يېڭى مەنە بېرىلىشىدۇر.
70 يىللىق تارىخىي مۇساپە: ۋەدىدىن قايتا قۇرۇپ چىقىشقىچە
بۇ بۆلۈم، ماقالىنىڭ يادروسى بولۇپ، «Deutsche Welle»  تەرىپىدىن تەييارلانغان 12 پارچە رەسىملىك تارىخىي ئوبزور ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستاننىڭ 1955-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان 70 يىللىق مۇساپىسىنى قەدەممۇ-قەدەم شەرھلەيدۇ. بۇ يەردە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئانالىزى تارىخىي ۋەقەلەر بىلەن زىچ بىرلەشتۈرۈلۈپ، مەسىلىنىڭ يىلتىزى ۋە تەرەققىياتى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىلگەن.
1955-يىلى «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» قۇرۇلۇشى، رەسمىي تەشۋىقاتتا «ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز-ئۆزىگە خوجا بولۇشى» دەپ تەرىپلەنگەن. ئەمما ماقالىدە پىروفېسسور گروسنىڭ نۇقتىسى ئارقىلىق، بۇنىڭ ئەمەلىيەتتە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. تېخىمۇ مۇھىمى، ئاپتونوم رايون بىلەن تەڭ قۇرۇلغان شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى (بىڭتۈەن) نىڭ رولى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. پىروفېسسور داررېن بايلېر بىڭتۈەننى «دۆلەتنىڭ ئاۋانگارت قوشۇنى» دەپ ئاتاپ، ئۇنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي قۇرۇلۇش بىلەنلا شۇغۇللىنىپ قالماي، بەلكى چېگرانى مۇداپىئە قىلىش، ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى كونترول قىلىش، ھەتتا جىنايى جازا ۋە تۈرمە سىستېمىسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىڭتۈەن، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا كۆپلەپ خىتاي كۆچمەنلىرىنى يۆتكەش، يەرلىك نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئىقتىسادىي بايلىقلارنى كونترول قىلىشتىكى ئەڭ مۇھىم قورالى بولۇپ كەلگەن. ئۇنىڭ «پارتىيە، ھۆكۈمەت، ئارمىيە، كارخانا بىر گەۋدىلەشكەن» ئالاھىدە تەشكىلىي قۇرۇلمىسى، ئۇنىڭ بۇ رايوندىكى ھوقۇقىنىڭ نەقەدەر زور ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. يېقىنقى يىللاردىكى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش سىستېمىسىدا بىڭتۈەننىڭ «رەھبەرلىك رولى»نى ئوينىغانلىقى، ئۇنىڭ باستۇرۇش مېخانىزمىدىكى ئورنىنى تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرىدۇ.
ماقالە، 1960-يىللاردىكى خىتاي-سوۋېت مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشى ۋە 1962-يىلىدىكى «ئىلى-تارباغاتاي ۋەقەسى» (يەنى «60 مىڭ كىشىنىڭ چېگرادىن ئۆتۈپ كېتىش ۋەقەسى») نى بېيجىڭنىڭ يەرلىك مىللەتلەرگە بولغان ئىشەنچىسىنىڭ تۇنجى قېتىملىق ئېغىر كىرىزىسى دەپ قارايدۇ. بۇ ۋەقە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «چېگرا رايونلىرىدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ساداقىتى»گە بولغان گۇمانىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇۋەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ماقالە 1980-يىللاردىكى ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش مەزگىلىدە، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك گۈللىنىش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنىمۇ ئىنكار قىلمايدۇ. بۇ، خىتاينىڭ سىياسىتىنىڭ ھەمىشە ئىزچىل قاتتىق بولماي، بەزىدە بوشىتىشلارنىڭمۇ بولغانلىقىنى، ئەمما بۇ بوشىتىشلارنىڭ ھەرگىزمۇ يادرولۇق كونتروللۇقنى بوشىتىپ بېرىشنى مەقسەت قىلمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. 2009-يىلىدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسى مىللىي مۇناسىۋەتنىڭ پۈتۈنلەي بۇزۇلۇشىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولغان. پىروفېسسور بايلېر، 2013- ۋە 2014-يىللىرى يۈز بەرگەن بەزى زوراۋانلىق ۋەقەلىرى، بولۇپمۇ كۇنمىڭدىكى ھۇجۇم ۋەقەسىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن «خىتاينىڭ 11-سېنتەبىر ۋەقەسى» دەپ بېكىتىلىپ، بۇنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسىنى قۇرۇشنىڭ ئەڭ مۇھىم سەۋەبى ۋە باھانىسى قىلىنغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.