«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئاكادېمىك مەنبەلەردىن ئېنىق كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، 1755-1760-يىللىرىدىكى چىڭ سۇلالىسىنىڭ كېڭەيمىچىلىك ھەرىكىتى، يوقىتىپ قويۇلغان بىر تۇپراقنىڭ قايتۇرۇۋېلىنىشى ئەمەس، بەلكى ھېچقاچان ئىگە بولۇنۇپ باقمىغان بىر تۇپراقنىڭ تۇنجى قېتىم ئىشغال قىلىنىشى ۋە مۇستەملىكە قىلىنىشىدۇر. تاڭ سۇلالىسىنىڭ 7-8-ئەسىرلەردىكى مەۋجۇتلۇقىغا قىلىنغان ئىشارەتلەرمۇ ئادەمنى قايمۇقتۇرىدۇ، چۈنكى تاڭ سۇلالىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تەسىرى، بىۋاسىتە باشقۇرۇشتىن كۆرە، ۋاسىتىلىك ھۆكۈمرانلىق ياكى بوش بىر ۋاسساللىق (بېقىندىلىق) مۇناسىۋىتى ئىدى. تېخىمۇ مۇھىمى، تاڭ سۇلالىسى يىمىرىلگەندىن (907) چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئىشغال قىلىشىغىچە (1755) بولغان 850 يىللىق مەزگىلدە، بۇ رايون تۈرلۈك تۈرك ۋە موڭغۇل خانلىقلىرى تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان بولۇپ، خىتاي سۇلالىلىرىنىڭ ھېچقانداق كونتروللۇقىدا بولمىغان. شۇڭلاشقا «قايتۇرۇۋېلىش» ئىددىئاسى، تارىخىي ئاساستىن مەھرۇمدۇر.
ئىككىنچى يوشۇرۇلغان ھەقىقەت، جۇڭغار خەلقلىرىنىڭ سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلىشىدۇر. 1755-1760-يىللىرىدىكى چىڭ يۈرۈشلىرى جەريانىدا، رايوننىڭ يەرلىك جۇڭغار  (جۇڭغار/ئويرات) موڭغۇل نوپۇسىنىڭ %70 بىلەن %80 ئارىسىدىكى بىر قىسمى سىستېمىلىق قىرغىنچىلىق، مەجبۇرىي كۆچۈش ۋە كېسەللىكلەر بىلەن ھاياتىدىن ئايرىلغان (پېرديۇ، Perdue، 2005، 282-284-بەتلەر). پېرديۇنىڭ تارىخىي نوپۇس ئانالىزى، 500,000 بىلەن 800,000 ئارىسىدا جۇڭغارنىڭ بۇ جەرياندا ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى مۆلچەرلىمەكتە. بۇ رەقەملەر ۋە يۈز بېرىش شەكلى، زامانىۋى خەلقئارا قانۇندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق (genocide) ئېنىقلىمىسىغا  ماس كېلىدۇ. ئەمما «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، بۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى پۈتۈنلەي كۆرۈنمەس قىلىۋېتىدۇ. خىتاي رەسمىي تارىخ بايانىدا جۇڭغارلار، پەقەت «ئوتتۇرىدىن يوقاپ كەتكەن» بىر گۇرۇپپا سۈپىتىدە كودلاشتۇرۇلىدۇ، سىستېمىلىق يوقىتىلىشى  مۇھاكىمە قىلىنمايدۇ.
ئۈچىنچى يوشۇرۇلغان ھەقىقەت، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قارشىلىقى ۋە ياقۇپبەگ ھەرىكىتىنىڭ يەرلىك خاراكتېرىدۇر. 1864-1877-يىللىرى ئارىسىدىكى ياقۇپبەگ دەۋرى، خىتاي بايانىدا دېگۈدەك پۈتۈنلەي «سىرتقى كۈچلەرنىڭ قورچاق ھاكىمىيىتى» سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ. كىمنىڭ (Kim) (2004، 6-12-بەتلەر) تەپسىلىي تەتقىقاتى بولسا شۇنى ئوتتۇرىغا قويماقتا: «ياقۇپبەگ ھەرىكىتى، ئالدى بىلەن چىڭ سۇلالىسىنىڭ مۇسۇلمان خەلقلەرگە قاراتقان كەمسىتىش سىياسەتلىرىگە قارشى يەرلىك بىر قوزغىلاڭدۇر. بۇ سىياسەتلەر ئارىسىدا ئېغىر باج، دىن ئەركىنلىكى چەكلىمىلىرى ۋە ئادالەت سىستېمىسىدىكى تەڭسىزلىك ئورۇن ئالماقتا.» نيۇبىي (Newby) (2005، 203-بەت) مۇ شۇنى قوشۇمچە قىلىدۇ: «ياقۇپبەگ، ئەنگلىيە ۋە ئوسمانلى بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر ئورناتقان بولسىمۇ، ھاكىمىيىتىنىڭ ئاساسى يەرلىك ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈرك خەلقلەرنىڭ قوللىشىدۇر. سىرتقى كۈچلەر، بۇ ھەرىكەتنى ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىشكە تىرىشقان، ئەمما ھەرىكەت ئۇلارنىڭ ئىجادىيىتى ئەمەس.»
بۇ يەكۈنلەر، ياقۇپ بەگ دەۋرىنىڭ پەقەت سىرتقى سۇيىقەست ئەمەسلىكىنى، يەرلىك خەلقلەرنىڭ چىڭ بېسىمىغا قارشى قانۇنلۇق بىر قارشىلىقىغا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ئەمما «قايتۇرۇۋېلىش» بايانى، بۇ قارشىلىقنىڭ قانۇنلۇقلىقىنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىدۇ ۋە ھەرىكەتنى «سىرتقى سۇيىقەست» دەپ تامغىلايدۇ. شۇ ئارقىلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ سۇبيېكتىپلىقى (ئىگىلىك رولى)، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئىرادىسى ۋە قانۇنلۇق شىكايەتلىرى ئۆچۈرۈلىدۇ. تارىخ، پەقەت چوڭ كۈچلەرنىڭ (چىڭ، ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسى، رۇس ئىمپېرىيەسى) ئۆز ئارا كۈرىشى سۈپىتىدە سۆزلىنىدۇ. يەرلىك خەلقلەر بولسا پاسسىپ ئوبيېكتلار، ئىشلىتىلگەن پىچكىلار ھالىغا چۈشۈرۈپ قويۇلىدۇ.
3.4. نېمە ئۈچۈن «قايتۇرۇۋېلىش» ئەمەس، بەلكى «ئىشغالىيەت»تۇر؟
زامانىۋى خەلقئارا قانۇندا، بىر تۇپراق پارچىسىنىڭ قانۇنلۇق ھالدا «قايتۇرۇۋېلىنىشى» ئۈچۈن بەلگىلىك شەرتلەرنىڭ ئورۇنلىنىشى تەلەپ قىلىنىدۇ (شاۋ،  2017). بىرىنچى شەرت، ئىلگىرىكى قانۇنلۇق ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ بارلىقى. ئالاقىدار دۆلەتنىڭ بۇنىڭدىن بۇرۇن ئۇ تۇپراق ئۈستىدە خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنغان ئىگىلىك ھوقۇقى بولۇشى كېرەك. ئىككىنچى شەرت، ۋاقىتلىق يوقىتىش. ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ يوقىتىلىشى، ۋاقىتلىق بىر ئىشغالىيەت ياكى مەجبۇرىي ۋاز كېچىش نەتىجىسىدە بولۇشى كېرەك. ئۈچىنچى شەرت بولسا، يەرلىك خەلقنىڭ ئۇشبۇ «قايتۇرۇۋېلىش» قا بولغان  رازىلىقىدۇر.
شەرقىي تۈركىستان رېئاللىقى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، بۇ ئۈچ شەرتتىن ھېچبىرى ئورۇنلانغىنى يوق. ئىلگىرىكى ئىگىلىك ھوقۇقى جەھەتتىن، چىڭ سۇلالىسىنىڭ 1755-يىلدىن بۇرۇن شەرقىي تۈركىستاندا ھېچقانداق ئىگىلىك ھوقۇقى يوق ئىدى (مىلۋارد، 2007).  رايون، تارىخ بويىچە تۈرلۈك تۈرك-موڭغۇل خانلىقلىرى تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان: شەرقىي چاغاتاي خانلىقى، يەكەن خانلىقى، جۇڭغار خانلىقىغا ئوخشاش. بۇ خانلىقلارنىڭ ھېچبىرى خىتاي سۇلالىلىرىنىڭ داۋامى ئەمەس ئىدى، بەلكى مۇستەقىل سىياسىي گەۋدىلەر ئىدى(بېللېر-ھان، 2008).  شۇڭلاشقا، بۇ يەردە چىڭ سۇلالىسى «يوقىتىپ قويۇپ» ئاندىن قايتۇرۇۋېلىشقا ھەقلىق بولغان بىر نەرسە مەۋجۇت ئەمەس.
«يوقىتىش» دەپ تەرىپلەنگەن 1864-1877-يىللىرى ئارىسىدىكى دەۋرمۇ، ئەمەلىيەتتە چىڭ سۇلالىسىنىڭ «تۇپراق يوقىتىشى» ئەمەس، مۇستەملىكە قىلىنغان خەلقنىڭ ئازادلىق كۈرىشىدۇر. بۇ دەۋرنى «يوقىتىش» دەپ تەرىپلەش، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈرك خەلقلەرنىڭ سۇبيېكتىپلىقىنى پۈتۈنلەي يوق دەپ ھېسابلاش دېگەنلىك بولىدۇ. خۇددى رايون بوش بىر يەر پارچىسىدەك ۋە پەقەت قايسى ئىمپېرىيەنىڭ ئىگە بولىدىغانلىقى مۇھىمدەك، ئۇ يەردە ياشايدىغان مىليونلىغان ئىنساننىڭ نېمىنى خالايدىغانلىقى، نېمىنى ئويلايدىغانلىقى، قانداق باشقۇرۇلۇشنى خالايدىغانلىقى ھېچ مۇھىم ئەمەستەك مۇئامىلە قىلىنىدۇ. بۇ خىل قاراش، كىلاسسىك مۇستەملىكىچى تەپەككۇرنىڭ ئۆزىدۇر.