مېدىيانىڭ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدىكى رولى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بايان قىلىنغان جەريانغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئىچكى ۋە تاشقى ئامىللارنى ئوخشىمىغان تۆت گۇرۇپپىغا ئايرىشقا بولىدۇ (ئەڧەگىل، 21-152: 2002. برۇك & ساپىن، سنايدېر، 2012: 107-109، چاكماك، 2007: 175-188، سۆنمەزئوغلۇ، 2014: 314-324):
بىرىنچىسى، پىسخىكىلىق ئامىل. دۆلەتلەرنىڭ تاشقى سىياسەت ئىستراتېگىيەسىنى تەدبىر بەلگىلەش ئورنىدىكى كىشىلەر بەلگىلەيدۇ؛ بۇ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانى قارار چىقارغۇچىلارنىڭ مىجەزى ۋە روھىي قۇرۇلمىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. دېمىسىمۇ، قارار چىقارغۇچىلارنىڭ ھېسسىي ۋە ئىلمىي ئورنى، دۇنيا قارىشى، ئېتىقادى، بىر تەرەپلىمە قارىشى، قورقۇنچ ۋە ئەندىشىسى، ئۈمىد ۋە پەرەزلىرى، ئۆزىگە ئىشىنىش دەرىجىسى، خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىشچانلىقى، ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش ماھارىتى ۋە ئىقتىدارى قارارغا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق ئېلىنغان قارارلارنىڭ خاراكتېرىنى بەلگىلىيەلەيدۇ.
ئىككىنچىسى، ئىجتىمائىي ئامىل. دۆلەتلەرنىڭ تاشقى سىياسەت سىخىمىسى شۈبھىسىزكى بىر ئىجتىمائىي قۇرۇلما ئىچىدە شەكىللىنىدۇ؛ بۇ تاشقى سىياسەت تۈزۈش جەريانىنىڭ جەمئىيەتنىڭ ئىچكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ۋە باشقا جەمئىيەتلەردىن پەرقلىنىدىغان ئاساسىي ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. كۈلتۈر، ئەنئەنە، ئېتىقاد، قىممەت قارىشى ۋە كىملىك قارىشى، تارىخىي مەغلۇبىيەت ۋە مۇۋەپپەقىيەتلەر، ئىجتىمائىي رول ۋە قائىدىلەر،  شەخس ۋە گۇرۇپپىلارنىڭ ئىجتىمائىيلىشىش شەكلى بۇ جەريانغا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق تاشقى سىياسەت ساھەسىدە چىقىرىلغان قارارلارنىڭ مۇۋاپىقلىقىنى بەلگىلىيەلەيدۇ.
ئۈچىنچىسى، دۆلەت ئىچىدىكى ئامىللار. دۆلەت ئىچىدىكى ئامىللار تاشقى سىياسەت تۈزۈشنىڭ مۇھىم نۇقتىسى. بۇ ئەھۋال دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ۋە تەشكىلىي ئالاھىدىلىكىنى ۋە ئاممىۋى ئورگان ۋە تەشكىلاتلارنىڭ خىزمىتىگە تەسىر كۆرسىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئىچكى ئامىللارنىڭ تاشقى سىياسىي قارار چىقىرىش جەريانىغا تەسىر كۆرسىتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. دۆلەتلەردىكى ھۆكۈمەت شەكلى، بىيۇروكراتىك ئورگانلارنىڭ قۇرۇلمىسى، كەسىپلىشىش ۋە تۈزۈملىشىش دەرىجىسى، ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقە ۋە ھوقۇقنىڭ تەقسىملىنىش ئەھۋالى، بىيۇروكراتلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر، پۇقراۋى  تەشكىلاتلارنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىق ئىچكى ئامىللار  بايان قىلىنغان جەريانغا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق تاشقى سىياسەت قارارلىرىنىڭ توغرىلىقىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
تۆتىنچى، خەلقئارا ۋەزىيەتتىن كېلىپ چىققان ئامىللار. دۆلەتلەرنىڭ تاشقى سىياسەت قارارلىرى ئانارخىك(باشقۇرغۇچىسىز) قۇرۇلمىغا ئىگە خەلقئارا سىستېما ئىچىدە ئەھمىيەتلىك. بۇ ئەھۋال سىستېمىدا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر ۋە تەرەققىياتلارنىڭ قارار چىقىرىش جەريانىغا تەسىر كۆرسىتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇڭا سىستېمىنىڭ ھوقۇق تەقسىملەش ئەھۋالى، ئاساسلىق دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا سىياسەتكە يېتەكچىلىك قىلىشنى خالايدىغان ياكى خالىمايدىغانلىقى، يەرشارى ۋە رايون خاراكتېرلىك كۈچلەرنىڭ ھەرىكىتى، دۆلەت ھالقىغان ئورگانلارنىڭ ئورنى ۋە پائالىيىتى، خەلقئارا قانۇننىڭ ئۈنۈمى، خەلقئارا جامائەت پىكىرىنىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ھەرىكىتى قاتارلىق تاشقى ئامىللار  بايان قىلىنغان جەريانغا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق قارارنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
3.لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە مېدىيانىڭ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدىكى تەسىرى
لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈمدىكى دۆلەتلەردە، مېدىيا ئوخشىمىغان ئىككى خىل ئۇسۇلدا تاشقى سىياسەت بەلگىلەش مۇساپىسىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ؛ قارار چىقارغۇچىلارغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىش ياكى ۋاسىتىلىك ھالدا جامائەت پىكىرىنى يارىتىش ئارقىلىق (بايرام، 2011: 71). مېدىيانىڭ قارار چىقارغۇچىلارغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغان تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدىكى تەسىرى ناھايىتى ئاز ئۇچرايدىغان ئەھۋال بولسىمۇ، ۋاسىتىلىك ھالدا جامائەت پىكىرىنى يارىتىش دائىم كۆرۈلىدۇ (بايرام، 2011: 71). بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، مېدىيانىڭ لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈمدىكى دۆلەتلەردە تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدىكى تەسىرىنى تەھلىل قىلغاندا، دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك مۇھىم نۇقتا جامائەت پىكىرىدۇر. ئوخشاش بىر ئىجتىمائىي توپ ئەزالىرىنىڭ ھەر قانداق بىر پائالىيەتكە تۇتقان پوزىتسىيەسى دەپ ئېنىقلىما بېرىشكە بولىدىغان تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدىكى جامائەت پىكىرىنىڭ تەسىرى چوقۇم قارار چىقارغۇچىلارنىڭ چېگرالىرىنى كۆرسىتىپ بېرىشى كېرەك (گۆنلۇبول، 1968: 95). ئەمەلىيەتتە، جامائەتچىلىكنىڭ «بىلىش ۋە چۈشىنىش يولى» قارار چىقارغۇچىلارنىڭ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدا ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى پىلانلىغان بارلىق ئەمەلىي تاللاشلارنى ئىلگىرى سۈرۈش جەريانىدا بىر قاتار چەكلىمىلەرگە دۇچ كېلىشى مۇمكىن (گۆنلۇبول، 1968: 95). ئەلۋەتتە، بۇنىڭ ئۈچۈن جامائەتچىلىك قارار قىلىنىدىغان تاشقى سىياسىي مەسىلە ھەققىدە ساغلام ۋە ئىشەنچلىك ئۇچۇرغا ئىگە بولۇشى كېرەك.
لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈم يولغا قويۇلغان دۆلەتلەردە، جامائەت پىكىرىنىڭ تەسىرى ۋە شۇنىڭغا ئاساسەن تاشقى سىياسەت تۈزۈش جەريانىدىكى جامائەت پىكىرىنى يارىتىش ۋە يېتەكلەش كۈچىگە ئىگە تاراتقۇلار ئادەتتە دۆلەت ئىچىدىكى تەدبىر بەلگىلەش جەريانىدىكىگە قارىغاندا ئاز بولىدۇ (مىللېر، گولدىستېن& پېۋېخوس، 2007 : 192). شۇنىڭ بىلەن قارار چىقارغۇچىلار ئىچكى سىياسەتكە قارىغاندا تاشقى سىياسەت توغرىسىدا قارار چىقارغاندا تېخىمۇ راھەت ھەرىكەت قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ. (گولدىستېن& پېۋېخوس، 2014: 201). مۇشۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، تاشقى سىياسەت مەسىلىلىرىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي مەسىلىلەرگە قارىغاندا كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى ئازراق تارتىشىدا ھەر خىل سەۋەبلىرى بار؛ (كاپپې، 2013، 645-646)، ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا سىستېمىدا  گەۋدىلەشتۈرۈش رولىنى ئۆتەش ئېھتىياجى ۋە تاشقى سىياسەتنىڭ بەزى ئالاھىدە قوراللىرى… (گولدىستېن& پېۋېخوس،2022014:) ھالبۇكى، بۇنىڭ تەتۈرىسى جامائەتنىڭ ئاسانلا دىققىتىنى تارتىدىغان تاشقى سىياسەت مەسىلىلىرىدىمۇ ئوخشاش.