راند دوكلاتى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راند دوكلاتى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مايكىل ج. مازار، ئاماندا كېرىگان ۋە بېنيامىن لېنايىن تەرىپىدىن يېزىلىپ، ئەقىل ئامبىرى راند (RAND) تەرىپىدىن 2025-يىلى 14-ئۆكتەبىردە ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنى مۇقىملاشتۇرۇش» (Stabilizing the U.S.-China Rivalry) ناملىق تەتقىقات دوكلاتى 21-ئەسىردىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە يوشۇرۇن خەۋپى ئەڭ زور گېئوپولىتىكىلىق تەڭلىمە بولغان ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى كۈچىيىۋاتقان جىددىيچىلىكنى باشقۇرۇشنى مەقسەت قىلغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك پايدىلىنىش مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. دوكلاتتا بۇ ئىككى يەرشارىۋى كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ قۇرۇلمىلىق ۋە مۇقەررەر ئىكەنلىكى ئېتىراپ قىلىنىش بىلەن بىرگە، بۇ دىنامىكىنىڭ كونتروللۇقتىن چىققان بىر توقۇنۇشقا ئايلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان مۇقىملىق مېخانىزملىرىنى بەرپا قىلىشنىڭ ھەم مۇمكىن، ھەم ئىنتايىن مۇھىم ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. بۇ ئەسەر ئېلان قىلىنغان گېئوپولىتىكىلىق ۋەزىيەت، يەنى ۋاشىنگتون ۋە بېيجىڭ ھالقىلىرىدا ئۆزئارا ئىشەنچسىزلىكنىڭ چوڭقۇرلاشقان، قاتتىق قول سىياسەتلەر ئەۋج ئالغان ۋە دىپلوماتىك يوللار تارىيىپ قالغان بىر دەۋردە، ئاددىي «يېڭىش ياكى يېڭىلىش» پارادىگمىسىدىن ھالقىپ، رىقابەتنى «باشقۇرغىلى بولىدىغان» بىر رامكىغا سېلىش كېرەكلىكى توغرىسىدىكى تېزىسى بىلەن كۆزگە كۆرۈنگەن بىر ئەقلىي ۋە سىياسىي مۇداخىلە ھېسابلىنىدۇ.
بۇ دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى پەقەت نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى تەھلىل قىلغانلىقىدىلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن كونكرېت، يولغا قويغىلى بولىدىغان ۋە كۆپ قاتلاملىق سىياسەت تەكلىپلىرىنى سۇنغانلىقىدىدۇر. بۇ ئەسەر نەزەرىيەۋى رامكا سۇنۇشتىن ھالقىپ، رىقابەتنىڭ ئەڭ كەسكىن ئۈچ سېپى بولغان تەيۋەن، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرگە گويا بىر «يول خەرىتىسى»نى تەقدىم قىلىدۇ. بۇ تەكلىپلەر دەرھال بېسىشقا تېگىشلىك قەدەملەردىن تارتىپ، شارائىت پىشىپ يېتىلگەندە ئىشقا سېلىشقا بولىدىغان تېخىمۇ دادىل تەشەببۇسلارغىچە بولغان كەڭ دائىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دوكلاتنىڭ ئۇسلۇبى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىن تارىخىي ساۋاقلارنى يەكۈنلىگەنلىكى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك غەرەزلىرىگە دائىر غەربتە كەڭ تارقالغان شەرھلەرگە تەنقىدىي نەزەر بىلەن قارىغانلىقى ھەمدە ئامېرىكىلىق ۋە خىتاي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆز قاراشلىرىنى بىرىكتۈرۈش ئارقىلىق، تەڭپۇڭ نۇقتىئىنەزەر سۇنۇشقا تىرىشقانلىقى بىلەنمۇ دىققەتكە سازاۋەر.
دوكلاتنىڭ يادرولۇق پەلسەپەسى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ تەقدىرىنىڭ ئالدىنئالا پۈتۈلمىگەنلىكى، ئەقىللىك دۆلەتچىلىك سەنئىتى (statecraft)، سەۋر-تاقەتلىك دىپلوماتىيە ۋە ئۆزئارا خەتەر تۇيغۇسىنى توغرا باشقۇرۇش ئارقىلىق، ئېغىر ئاقىۋەتلەردىن ساقلانغىلى بولىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچكە ئاساسلانغان. بۇ جەھەتتىن، ئۇ تەقدىرچىلىك نۇقتىسىدىكى ۋە توقۇنۇشنى مۇقەررەر دەپ قارايدىغان ئانالىزلارغا قارشى ئەقلىي بىر تاللاش بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئەسەردە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كېلەچىكىنىڭ ئىككى تەرەپنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرىغا، ئۇلار بەرپا قىلىدىغان ئالاقە يوللىرىنىڭ ئۈنۈمىگە ۋە رىقابەتنىڭ چېگراسىنى بەلگىلەش مەسىلىسىدىكى ئورتاق ئىرادىسىگە باغلىق ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن. شۇڭلاشقا، بۇ دوكلات پەقەت بىر ئىلمىي ئەسەر بولۇپلا قالماي، ۋاشىنگتون ۋە بېيجىڭدىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن بىر دىيالوگ سۇپىسى ۋە ئەمەلىي ھەرىكەت قوللانمىسى بولۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
دوكلاتنىڭ يادرولۇق تېزىسى: «ۋاقىتلىق كېلىشىم» ئىزدەش ۋە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش
دوكلاتنىڭ ئەقلىي ئاساسىنى تەشكىل قىلىدىغان يادرولۇق تېزىسى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ بىر خاتا چۈشىنىش ياكى ئالاقە كەمچىللىكىدىن ئەمەس، بەلكى يىلتىزى چوڭقۇر مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى، چوڭقۇر ئىشەنچسىزلىك ۋە ھەر ئىككى تەرەپنىڭ قارشى تەرەپنى ئۆز كۈچى ۋە قىممەت قاراشلىرىغا يۈزلەنگەن بىر تەھدىت دەپ قارىشىدىن كېلىپ چىققانلىقىدەك بىر رېئاللىققا ئاساسلانغان. بۇ رېئالىستىك باشلىنىش نۇقتىسى دوكلاتنى ئىدېئالىستىك ۋە ھازىرقى شارائىتتا ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولمىغان «تولۇق ھەمكارلىق» چاقىرىقلىرىدىن ئېنىق ئايرىپ تۇرىدۇ.
ئاپتورلار ھەل قىلىش چارىسىنىڭ رىقابەتنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئەمەسلىكىنى، چۈنكى بۇنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى، ھەقىقىي نىشاننىڭ بۇ رىقابەتنى باشقۇرۇش، چېگراسىنى سىزىش ۋە ئەڭ خەتەرلىك كۈچىيىش دولقۇنىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان «مۇقىملىق مېخانىزملىرى» قۇرۇش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ نۇقتىدىن، دوكلات ئىككى ھالقىلىق ئۇقۇم جەھەتتىن پەرقلەندۈرۈش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك رامكىسىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ: بىرىنچىسى، تەرەپلەرنىڭ رىقابەتتىن تۈپتىن ھالقىغان، ئىشەنچكە ئاساسلانغان يېڭى بىر مۇناسىۋەت قۇرغان «تىنچ بىللە ياشاش» (coexistence) ھالىتىدۇركى، بۇ ھازىرقى شارائىتتا بىر خىيال، دەپ قارىلىدۇ؛ ئىككىنچىسى بولسا، تەرەپلەرنىڭ ئاساسىي ئىختىلاپلىرى ۋە رىقابەتچىلىك مەيدانىنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە، توقۇنۇشتىن ساقلىنىش ۋە ئورتاق بىر زېمىندا ياشىيالىشى ئۈچۈن كېلىشكەن ئەمەلىي ھەم كۆپىنچە ۋاقىتلىق بىر كېلىشىم (modus vivendi) دۇر. دوكلاتتىكى بارلىق سىياسەت تەكلىپلىرى تېخىمۇ كەمتەر، ئەمما يەتكىلى بولىدىغان ئىككىنچى نىشاننى، يەنى بىر «ۋاقىتلىق كېلىشىم» بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.