ئاتا-ئانىلىقنىڭ تۆت ئۇسلۇبى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچىدىن، مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ئاجىز بولۇپ قالىدۇ، ئائىلىگە ئانچە كۆيۈنۈپ كەتمەيدۇ. ئەلۋەتتە، بالىلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئائىلىسىنى سۆيىدۇ، ئەمما مۇستەبىت تىپتىكى ئائىلىلەردە بالىلارنىڭ ئائىلىسىگە بولغان كۆڭۈل بۆلۈشىنى ئىپادىلەيدىغان پۇرسەت بولمايدۇ. ئاتا-ئانىلار ئائىلىنىڭ بارلىق ئىشلىرىنى ئۆزلىرى قارار قىلىپ، بالىلىرىنى كىچىك، بىلمەيدۇ دەپلا ئائىلە ئىشلىرى ھەققىدە قارارلارغا قاتنىشىشتىن چەتلەشتۈرىدۇ، بالىلارنىڭ پىكرى، قارىشى ئېتىبارغا ئېلىنمايدۇ. ھەتتا بۇنداق ئورۇن، سالاھىيەتكە ئىگە دەپ قارالمايدۇ. گەرچە ھەقىقەتەنمۇ بالىلارنىڭ بۇ ھەقتىكى پىكىر، تەكلىپلىرى گۆدەكلىكتىن خالىي بولالمىسىمۇ، بۇ يەردىكى مەسىلە ئۇلارنىڭ پىكرىنىڭ توغرا-خاتالىقىدا ئەمەس، بەلكى ئۇلارغا قاتنىشىش پۇرسىتىنىڭ بېرىلگەن بېرىلمىگەنلىكىدە. بالىلارنىڭ پىكرىنى ئاڭلاپ بولۇپ، ئۇلارنىڭ قارىشىنىڭ مۇۋاپىق ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرۈپ قويۇش بىلەن، ئۇلارغا پەقەت سۆز پۇرسىتى بەرمەسلىكنىڭ بالىلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىدە غايەت زور پەرق بولىدۇ. مانا مۇشۇنداق تەرزدە، بالىلار ئائىلىسىنىڭ ئىشلىرىغا قاتنىشىشتىن، پىكىر قاتناشتۇرۇشتىن ئاستا-ئاستا ئۆزىنى چەتكە ئالىدۇ، نېمە كارىم؟ ھەممە ئىشنى قىلىدىغان دادام، ئانام بارغۇ؟ مېنىڭ دېگىنىمنىڭ بەرىبىر نېمىگە پايدىسى دەپ قارايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئاستا-ئاستا ئائىلىنىڭ ئىشلىرىغا كۆڭۈل بۆلمەس بولىدۇ.
ئادەمنىڭ بۇيرۇلغان ئىشنى قىلغاندىكى مەسئۇلىيەت تۇيغۇسىدىن، ئۆزى قارار قىلغان ياكى قارارىغا قاتنىشالىغان ئىشنى قىلغاندىكى مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى كۈچلۈك بولىدۇ. مەسىلەن: ئائىلىدە بالىلارغا ئىش تەقسىم قىلساق، بالىلار ھەممىسى قىلىدىغان ئىشىنى ئۆز-ئارا كېلىشىپ تەقسىم قىلىشىۋالسا، ئاندىن زوق-شوق بىلەن ئىشقا كىرىشىدۇ، ناۋادا، ئىشتىن چاتاق چىقىرىپ سالسا، ھەقىقىي ئىزا تارتىدۇ ۋە تۈزىتىدۇ. تەنبىھ ئاڭلىسىمۇ ئۇۋالچىلىق ھېس قىلمايدۇ. ئەكسىچە، دائىم بۇيرۇق قىلىنغان ئىشنىلا قىلىپ ئادەتلىنىپ قالغان ئادەم ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالماي قالسا، كۆڭلىدە مەسئۇلىيەتنىڭ بولمىغاندا يېرىمىنى بۇيرۇغۇچىغا ئارتىدۇ، يەنى، مېنى بۇ ئىشقا بۇيرۇمىغان بولسا بۇنداق چاتاق چىقمايتتى، ئۆزۈم قىلغۇم بارنى قىلغان بولسام بۇنداق بولمايتتى دەپ ئويلايدۇ. نەتىجىدە، بېرىلگەن تەنبىھكە ئېغىزىدىن چىقىرالمىسىمۇ، ئىچىدىن قايىل بولمايدۇ، ناھەقچىلىق ھېس قىلىدۇ.
ئىجادىي تەپەككۇرىنىڭ ئاجىز، تەسەۋۋۇرىنىڭ جانسىز بولۇپ قېلىشىمۇ يەنە بىر تىلغا ئېلىش زۆرۈر بولغان سەلبىي ئاقىۋەتلەرنىڭ بىرىدۇر. ئېنىقكى، ئىجادىي تەپەككۇر دادىل خىيال، يۈرەكلىك سىناقلارنى، شۇنداقلا سىناقلار داۋامىدىكى ھەرخىل بىمەنە، كۈلكىلىك خاتالىقلارنى قوبۇل قىلالايدىغان مۇھىتتا شەكىللىنىدۇ. ھالبۇكى، كۆپىنچە مۇستەبىت ئاتا-ئانىلار بالىلارنىڭ بۇنداق ئەركىنلىكىنى قاملاشمىغان قائىدە-تۈزۈملەر بىلەن چۈشەپ قويغاچقا، ئائىلىدە بالىلارغا ئەركىن تەپەككۇر قىلىشقا، ئۇنى ئەركىن-ئازادە ئىپادىلەشكە مۇناسىپ مۇھىت بولمايدۇ، شۇنىڭ بىلەن، ئەسلىدە شۇڭقارلارغا ئايلىنىش مۇمكىنچىلىكى بار بالىلار ئۇچۇپ بېقىشقا رۇخسەت قىلىنمىغانلىقتىن، ئىغاڭلاپ ماڭىدىغان ئۆردەكلەرگە ئايلىنىپ قالىدۇ.
بۇ تىپتىكى ئاتا-ئانىلارغا تەۋسىيە شۇكى، ئۇلار بالىلارنىڭمۇ مۇستەقىل بىر ئىنسان ئىكەنلىكى، ئۇلارنىڭ ئۆزىگە خاس دۇنياسى، تەپەككۇر ئۇسۇلى، ئېھتىياجلىرى بارلىقىدەك بىر پاكىتنى چوقۇم قوبۇل قىلىشى ۋە بۇنىڭغا ھۆرمەت قىلىشى، بالىلارنى ھەقىقىي چۈشىنىشى، قەلب ساداسىغا قۇلاق سېلىشى كېرەك. بۇنداق ئاتا-ئانىلاردا بالىلىرىغا بولغان مېھىر-مۇھەببەت، ياخشى تەربىيەلەش قىزغىنلىقى تولۇپ تاشقان، پەقەت پەرزەنتىنى چۈشەنسە، چۈشىنىش ئاساسىدا مۇئامىلە ۋە تەربىيە ئۇسۇلىنى شەكىللەندۈرسە، ئەڭ ئۈنۈملۈك تىپ نوپۇز تىپلىق ئاتا-ئانىلارغا ئايلىنالايدۇ. قاتتىق قول ئاتا-ئانىلار جەزمەن چۈشىنىۋېلىشى كېرەككى، بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىلارنىڭ گېپىنى ئاڭلىشى، ئۇلارنىڭ جازاسىغا بولغان قورقۇنچىدىن ئەمەس، بەلكى، ئۆزىنىڭ ئاتا-ئانىسىنىڭ قەلبىدىكى ئوبرازىنى يوقىتىپ قويۇشقا بولغان ئەندىشىسىدىن كەلسە ئاندىن ئەڭ كۆڭۈلدىكى نەتىجە قولغا كەلگەن بولىدۇ.
تەتقىقات دوكلاتىدا كۆرگىنىمىزدەك، بۇ تىپتىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ ئاتا-ئانىلىق سۈپىتى ۋە نەتىجىسى ھەممىدىن يۇقىرى. بۇلار ئائىلىدە بالىلارنى باشقۇرۇش بىلەن قويۇۋېتىشنى مۇۋاپىق مۇۋازىنەتكە ئىگە قىلغاندۇر. يەنى، بۇنداق ئائىلىلەردە بالىلارنىڭ ئىش-ھەرىكىتى ئېنىق قائىدە-مىزانغا ئىگە قىلىنغان بولۇپ، بالىلار نېمە قىلسا ئاتا-ئانىسى خۇش بولىدىغانلىقىنى، نېمە قىلسا خاپا بولىدىغانلىقىنى ئېنىق بىلەلەيدۇ. مۇستەبىت تىپتىكى ئائىلىلەردىمۇ قائىدە-مىزان بار، ئۇنداقتا ئۇلارنىڭ پەرقى قەيەردە؟
گەرچە ئۇلار قائىدىنىڭ بارلىقىدا ئورتاق بولسىمۇ، ئەمما قائىدە تۈزۈش ئۇسۇلىدا چوڭ پەرق مەۋجۇت. نوپۇز تىپتىكىلەر مۇستەبىت ئاتا-ئانىلارغا ئوخشاش ئائىلىدىكى قائىدىنى ئاتا-ئانىلىق نوپۇزىغا تايىنىپلا، بالىسىنىڭ قىلچە پىكىر-ھېسسىياتىغا ھۆرمەت قىلماستىن تۈزمەيدۇ. بەلكى، بالىلىرىنىڭ ھېس-تۇيغۇسى، پىكىرلىرىگىمۇ مۇۋاپىق ئورۇن بېرىپ تۈزىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ قائىدىلەرنى ئىجرا قىلىش داۋامىدا، جانلىق ئىجرا قىلىپ، ئالاھىدە ئەھۋاللارغا رۇخسەت قىلىدۇ. بالىلىرى بىلەن دىيالوگ ئاساسىدا قارار قىلىدۇ. دېمەك بۇ خىل ئائىلىلەردە قاتتىق قوللۇقمۇ، شۇنداق لايىقىدا ئەۋرىشىملىكمۇ بار.
ئۈستىدىكى مۇلاھىزىدىن شۇنى ھېس قىلماق قىيىن ئەمەسكى، ئاتا-ئانىلار بىلەن پەرزەنتلەر ئارىسىدىكى ئەڭ كۆڭۈلدىكى مۇناسىۋەت ئۆز-ئارا ھۆرمەت ئاساسىغا قۇرۇلىدۇ.< مەشھۇر بالىلار پىسخىك دوختۇرى جېك ۋېستماننىڭ (jack westman) قارىشىچە، تۆۋەندىكى ئىككى تۈپ پىرىنسىپ، نوپۇز تىپلىق ئاتا-ئانىلىقنىڭ ئۇلى ھېسابلىنىدۇ:
1 – بالىلارنى تۇغۇلغاندىن تارتىپلا، ئۆزىگە خاس ئېھتىياج، تۇيغۇلىرى بار مۇستەقىل بىر بارلىق دەپ ئېتىراپ قىلىدۇ.  ئاتا-ئانىلىق نوپۇزىنى ئۈنۈملۈك يۈرگۈزۈش بالىلارنىڭ ئوخشىمىغان خۇي-مىجەز، خاراكتېرلىرىنى نەزەرگە ئالىدۇ ۋە ماسلىشىدۇ.