شەرقىي تۈركىستان ياشلىرىغا مۇراجىئەت (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۆھتەرەم شەرقىي تۈركىستان ياشلىرى، «ۋەتەن ئۈچۈن ۋەتەندىن ئايرىلدىم» دېگەن مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ۋە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن، ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە بولغان ۋىجدانى قەرزىنى ئادا قىلىش ئۈچۈن چەت ئەللەردە ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى توغرۇلۇق ناھايىتى كۆپ ماتېرىيال بار. بۇ ماتېرىياللارنىڭ بىر قىسمى مەندىمۇ بار. مانا مەنمۇ بۇ ئاجىزانە يازمامنى مۇشۇ ماتېرىياللاردىن پايدىلىنىپ سىلەر ئۈچۈن قەلەمگە ئالدىم. مېنىڭ بۇ يازمام توغرۇلۇق سوئالىڭلار بولسا، ھېچ تارتىنماي سوراڭلار. مەن خۇدانىڭ بىلگىنىنى قۇلدىن ھېچ ساقلىمىدىم. سوئالىڭلارغا چوقۇم رەۋىشتە جاۋاب بېرىشكە تىرىشىمەن. دۇنياغا مەشھۇر ئالىم ئالبېرت ئېينىشتىيىن مۇنداق دەيدۇ: «…ئالەم ئۈچۈن ئەڭ بۈيۈك زىيان، سوئال سوراش قابىلىيىتىنى يوقۇتۇپ قويغان بىر مېڭىدۇر.» بىز پەقەت بۇيرۇق ئېلىشقا كۆندۈرۈلگەن بىر مىللەت بولغاچ سوئال سوراش قابىلىيىتىمىزنى يوقۇتۇپ قويغانمىز. بۇنىڭ ئۈچۈن بىز ھازىرغىچە ئۆز ئۆزىمىزگە «نىمە، نېمىشقا ، قانداق، قاچان، نەدە، كىم، توغرىمۇ» دېگەنگە ئوخشاش سوئاللارنى سوراپ ھەقىقەتنى ئىزدەپ تاپالماي يالغان – ياۋىداق گەپلەر بىلەن ئېزىقىپ كەتتۇق. ئەگەر بۇنىڭدىن كېيىن ھەقىقەتنى ئىزدەيمىز دېسەڭلا، جەزمەن ئۆزۈڭلاردىن سوئال سوراش قابىلىيىتىڭلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇڭلار.
مۇھتەرەم ياشلار، يەنە بىر مۇھىم مەسىلىدىن خەۋەردار بولۇپ قېلىڭلار: مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ۋە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئانا ۋەتەندىن ئالتۇن يۈدۈپ چىققان ئەمەس. ئۇلار 1940 – يىللىرىدىن تارتىپ «گەزىت چىقىرىمىز، ژۇرنال نەشر قىلىمىز، مەتبۇئات قۇرىمىز، زامانىۋى مەكتەپ ئاچىمىز، بالا ئوقۇتىمىز، ئادەم يېتىشتۈرىمىز، مەسچىت سالىمىز» دېگەندەك ئىشلارنىڭ ئارقىسىدا يۈگۈرۈپ يۈرۈپ تەئەللۇقاتىنى يوقاتقان، ۋەتەندىن ئاران جېنىنى قۇتقۇزۇپ چىقالىغان، قولىدىكى بەش-ئون تەڭگىنى يەنە «كىتاپ نەشر قىلىمىز»، «گېزىت چىقىرىمىز»، «ياشلارغا يار يۆلەكتە بولىمىز» دېگەنگە ئوخشاش ئىشلار بىلەن تۈگەتكەن. ھەم ئۆزلىرىنىڭ، ھەم بالا – چاقىلىرىنىڭ كېلەچىكىنى قەتئىي ئويلىشىپ قويمىغان، كۆپىنچە ھاللاردا بالىلىرىنىڭ ۋە ئۇرۇق تۇغقانلىرىنىڭ قولىغا قاراپ قالغان. بۇنىڭ ئۈچۈن ھەم ئۆزلىرى ۋە ھەمدە بالا-چاقىلىرى مۇھاجىرەتتە ناھايىتى ئېغىر قىيىنچىلىقلارنى باشتىن كۆچۈرگەن كىشىلەردۇر. مانا مەن شۇ ئېغىر قىيىنچىلىقلارنى باشتىن كەچۈرۈپ چوڭ بولغانلارنىڭ بىرى. شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا ئالاقىدار پائالىيەتلىرىنىڭ چىقىمىنى كۆپىنچە تۈركىيەلىك دوست – ئاغىنىلەر، تونۇش – بىلىش بايلار ۋە بەزى سىياسىيونلار، تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى پىداكار يۇرتداشلار كۆتۈرۈشكە تىرىشتى. ئەمما، ئۇ يىللاردا تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى يۇرتداشلىرىمىزنىڭ تاپاۋىتىمۇ ناھايىتى چاغلىق ئىدى. ھازىرقىدەك ھېسابىنى سورىماي پۇل بېرىدىغان ئون مىڭلارچە يۇرتداشمۇ يوقتى. ھازىر دئۇق غا ماددىي يار يۆلەكتە بولۇۋاتقان ئامېرىكىدىكى NED مۇ يوق ئىدى. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن 1970 – يىلى دۇنيا ساياھىتىدە چىققاندا يانچۇقىدا پەقەت 200 دوللار پۇلى بار ئىدى. بۇنى ئاڭلىغان سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى بەزى بىر يۇرتداشلىرىمىز ئەيسا ئالىپتېكىنگە پوچتا ئارقىلىق بىرئاز ياردەم ئەۋەتكەنىدى. ئۆزى ئېغىر ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ئىچىدە تۇرۇپمۇ، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى يۇرتداشلاردىن كەلگەن ياردەمنىڭ بىر قىسمىنى، توكيودىكى مۇسۇل مۇھىتىنىڭ چۇۋۇلۇپ كەتكەن قەبرىسىنى ياسىتىش ئۈچۈن سەرپ قىلغان. مۇسۇل مۇھىتى 1933 – يىلى قەشقەردە قۇرۇلغان جۇمھۇرىيەت ھۆكۈمىتى مىللىي ئارمىيەسىنىڭ باش قوماندانى مەھمۇت مۇھىتىنىڭ (مەھمۇت سىجاڭ) قېرىندىشى ئىدى. 1970 – يىلى باشلىغان دۇنيا ساياھىتىنىڭ پۈتۈن بېلەت چىقىملىرىنى مەن كۆتۈردۈم. ياۋروپا دۆلەتلىرىدىكى چىقىمىنى ئۇ چاغلاردا ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن مىيۇنخېندا قۇرغان ئازادلىق رادىيوسىدا ئىشلەۋاتقان تارىخچى پولات قادىرى، مىللىي شائىرىمىز ساتتار مەقبۇلچوبان تەمىنلەشكە تىرىشقان. ئامېرىكىدىكى چىقىمنىڭ ھەممىسىنى 1950 – يىلى ھىندىستاندا تونۇشقان مىلتون كلاك ئەپەندى كۆتۈرگەن.
پىروفېسسور دوكتور ئىسىك كۇسجۇ خانىم 2013 – يىلى 7 – ئاينىڭ 1 – كۈنى ئورتا ئاسىيا ۋە كاۋكازىيە تەتقىقاتلىرى ناملىق مەجمۇئەدە ئىنگلىزچە نەشر قىلىنغان «تۈركىيەدىكى بىرىنچى ئەۋلاد ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرى» ناملىق ئىلمىي ماقالىسىدە قىسقىچە قىلىپ مۇنداق دەپ يازىدۇ:
..» This first generation of Uyghur diaspora activity established a firm base for the later diaspora generations to build on…«
«بىرىنچى ئەۋلاد ئۇيغۇرلارنىڭ ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى (مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ۋە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن) دەۋانى بىنا قىلىش ئۈچۈن كېلەچەك ئەۋلادلارغا مەزمۇت ئاساس يارىتىپ بەردى…»
سۆيگۈ ۋە ھۆرمەت بىلەن: ئەركىن ئالىپتېكىن