سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1989-يىلى ئىيۇندا فرانجو تۇدجمەن دېموكراتىك كىرودىيە ئىتتىپاقىنى رەسمىي قۇردى. تۇدجمەن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا پارتىزانلار قوشۇنىدا گېنېرال بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىدى. لېكىن كېيىنچە ئاكتىپ كىرود مىللەتچىسى بولدى (ستوجانوۋىك، 1995: 345). تۇدجمەن ياۋروپا تارىخىنى پىششىق بىلەتتى، ئۇنى ياۋروپا تارىخچىسى دېيىشكىمۇ بولاتتى. بۇ بىلىم جۇغلانمىسى ۋە تەجرىبىلىرىنى كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن ئىشلەتتى. تۇدجمەن سايلام سەپەرۋەرلىك پائالىيىتىنى كىرودلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە ئاز سانلىق سىرپلارنى باشقۇرۇشنى پىرىنسىپ قىلغان ھالدا ئېلىپ باردى.
تۇدجمەننىڭ مەقسىتى «مىللىي بىرلىك»نى ئىشقا ئاشۇرۇش ئىدى. بۇ مەقسەت بىلەن، جەمئىيەتتىكى ئوخشىمىغان ئىدېئولوگىيەلىك قاتلاملار ۋە قاراشلارنى مۇرەسسەلەشتۈرۈش ئۈچۈن زور تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. تۇدجمەن سولچىل-ئوڭچىل ئىدىيەلىرىگە مۆتىدىل مۇئامىلە قىلىش، پارتىزان ۋە ئۇستاش ئەزالىرىنى مۇرەسسەلەشتۈرۈش يولىدا پائالىيەت ئېلىپ باردى. ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان پىروگراممىلارغا كۆرە، كىرودىيەنىڭ ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا ھوقۇق تۇتقان سىرپلارغا بېرىلگەن ئىمتىياز ۋە ھەق-ھوقۇقلار جەمئىيەتتە قۇتۇپلىشىش كەلتۈرۈپ چىقارغانىدى. بۇ سەۋەبتىن تۇدجمەننىڭ پىروگراممىلىرىدا جەمئىيەتتە باش كۆتۈرگەن بۇ قۇتۇپلىشىش ھادىسىسىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن سىرپ ئەمەلدارلارغا بېرىلگەن ئىمتىياز ۋە ھەق-ھوقۇقلارغا خاتىمە بېرىلىشى لازىملىقى ئەسكەرتىلدى. تۇدجمەن يەنە بوسنىيەلىك مۇسۇلمانلارنىڭ كىرود مىللىتىدىن ئىكەنلىكى، شۇڭا يۇگوسلاۋىيە يىمىرىلگەن تەقدىردە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىل كىرودىيە دۆلىتى چېگراسى ئىچىدە قېلىشى لازىملىقىنى ئىلگىرى سۈرەتتى. ئۇ بۇ كېڭەيمىچىلىك قارىشىغا كىرودىيە بىلەن بوسنىيەنىڭ تارىختىن بۇيان بىر-بىرىلىرى بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتتە بولۇپ كېلىشىنىڭ ئاساس بولالايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغانىدى. تۇدجمەن كىرودىيە بىلەن بوسنىيە ھەمكارلىق ئورنىتىپ بىرلىكتە ھەرىكەت قىلغان تەقدىردە، ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ئورتاق دۈشمىنى بولغان سىرپلارنى ئاسانلا مەغلۇپ قىلالايتتى (ئىرۋىنې، 1997: 10).
تۇدجمەن كىرودىيەنىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىققا كىرىپ قېلىشىغا كىرودىيەنىڭ بېلگىراد ھۆكۈمىتى ئالدىدىكى ئادىل بولمىغان ئىقتىسادىي مەسئۇلىيەت  ۋە مەجبۇرىيەتلىرىنىڭ سەۋەب بولىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرەتتى. كىرودىيەدە كۈچلۈك ئۆكتىچىلەر بولۇشنىڭ ئەكسىچە، تۇدجمەن سايلامدا يەنىلا ئۇتۇپ چىقتى. دېموكراتىك كىرودىيە بىرلەشمە پارتىيەسى كانادا ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى كىرود دىئاسپوراسىنىڭ زور قوللىشىغا ئېرىشتى. تۇدجمەننىڭ ئەڭ كۈچلۈك قوللىغۇچىلىرىدىن بىرى تورونتودا ياشىغان، كېيىنچە مۇداپىئە مىنىستىرى بولغان گوجكو سۇساك ئىدى. دېموكراتىك كىرودىيە بىرلەشمە پارتىيەسى كۈندىن-كۈنگە خەلقنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىۋاتاتتى.  بۇ پارتىيەنى قوللىغان يەنە بىر كۈچلۈك شەخس بولسا سلوۋېنىيەدە ئوراخويكانىڭ سابىق شەھەر باشلىقى، كېيىنچە مىنىستىر، ھەتتا باش مىنسىتىر بولغان سىتىپ مېسىكتى ئىدى.
1990-يىلى مايدا يۇگوسلاۋىيەدە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن تۇنجى قېتىم كۆپ پارتىيەلىك سايلام ئۆتكۈزۈلدى. سايلامدا دېموكراتىك كىرودىيە بىرلەشمە پارتىيەسى 356 ئورۇندۇقلۇق پارلامېنتتا 205 ئورۇندۇققا، كوممۇنىستىك پارتىيە 75 ئورۇندۇققا ئېرىشتى. يەنە ماي ئېيىدا سابور يىغىنى چاقىرىلدى، يىغىندا فىرانجو تۇدجمەن پىرېزىدېنت بولۇپ سايلاندى، سىتېپ مېسىك باش مىنىستىرلىققا تەيىنلەندى. بۇنىڭدىن سىرت، ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈلۈپ،جۇمھۇرىيەت نامىدىن «سوتسىيالسىتىك»ئىبارىسى ئېلىپ تاشلاندى (بارتېلېت، 2003: 36).
سابور (پارلامېنت) تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش خىزمىتى نەتىجىسىدە، «كىرودىيە كىردولارنىڭ ئانا ۋەتىنىدۇر»دېگەن جۈملە ئاساسىي قانۇنغا كىرگۈزۈلدى. بۇنىڭغا قوشۇمچە ھالدا، تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن ئاساسىي قانۇننىڭ تۇنجى بۆلۈمىدىكى «ئاساسلىق ھەق-ھوقۇقلار»قىسمىدا «كىرود مىللىتىنىڭ مىڭلارچە يىللىق مۇستەقىللىقى ۋە دۆلەت ئىزچىللىقى» ۋە «تارىخىي نۇقتىدىن كىرود مىللىتىنىڭ تولۇق مۇستەقىل بىر دۆلەت بولۇش ھەققى بارلىقى»دېگەن ئىبارىلەرگە ئورۇن بېرىلدى. تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن ئاساسىي قانۇندا يەنە، «كىرود مىللىتىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بارلىقى» ۋە كىرودىيە جۇمھۇرىيىتى «ئاز سانلىقلارمۇ بولغان كىرود مىللىتىنىڭ دۆلىتىدۇر»دېگەن ئىبارە كۆزگە چېلىقاتتى. يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان بايانلاردا ئۇچرايدىغان «كىرود مىللىتى» دېگەندە ئېتنىك يىلتىزى كىرود بولغانلار كۆزدە تۇتۇلاتتى. بۇ بايانلار ئاساسىي قانۇنغا كىرگۈزۈلگىچە بولغان ئارىلىقتا سىمۋوللۇق ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىدى، شۇڭا ھېچقانداق قانۇنىي ئاساسىي يوق ئىدى. تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن ئاساسىي قانۇندا رەسمىي ئېغىز ۋە يېزىق تىلىنىڭ كىرودچە ئىكەنلىكى ئەسكەرتىلدى. بۇ ۋاقىتچە ئىشلىتىپ كېلىنىۋاتقان سىرپ كىرىل ئېلېپەسى بولسا بىكار قىلىندى (2003: 38).
1990-يىلىدىكى ئاساسىي قانۇندا كىرودىيەنىڭ يۇگوسلاۋىيە فېدراتىپ دۆلىتىدىن ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى بارلىقى دېيىلگەنىدى. ئاساسىي ، شۇنداقلا ئاۋام پالاتا ۋە ئالىي پالاتا بولۇپ قوش پارلامېنتلىق قانۇن چىقىرىش تۈزۈمى بەرپا قىلىندى. بۇنىڭدىن سىرت، ئاساسىي قانۇن ئىختىلاپلار كەسكىن بولىۋاتقان شارائىتتا تۈزۈلگەنىدى. يېڭى ئاساسىي قانۇنغا كۆرە، كىرودىيە پۇقرالىقىغا بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادىكى كىرودلار بىلەن كىرودىيە سىرتىدا ياشايدىغان كىرودلارمۇ ئىلتىماس قىلىش ھوقۇقى بار ئىدى. كىرودىيەدە ياشىمىغان يېڭى پۇقرالارغا سايلاملاردا ئاۋاز بېرىش ھوقۇقى بېرىلدى (بارتلېت، 2003: 38).