خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇچتۇرپاندا چېگرا ئېغىزى تەسىس قىلىشىنىڭ كەينىدىكى مەقسەت ۋە غەرەزلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەۋەردە، ئۇچتۇرپان ناھىيەسىنىڭ «چېگرا ئارقىلىق ساياھەت» ۋە «خەلقئارالىق شاھمات تەربىيە مەركىزى» قاتارلىق تۈرلەر بىلەن مەدەنىيەت مەركىزىگە ئايلاندۇرۇش نىشانى تەكىتلەنگەن. بۇ خىل تۈرلەر، سىرتتىن قارىغاندا مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرگەندەك كۆرۈنسىمۇ، خىتاينىڭ مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىنىڭ بىر قىسمىدۇر. ساياھەت تۈرلىرى، ئادەتتە خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن نازارەت قىلىنىدىغان بىر ھېكايە رامكىسىدا تەرەققىي قىلىدۇ ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ھەقىقىي ئېلېمېنتلىرى ئورنىغا، خىتاينىڭ تەشۋىقات مەقسەتلىرىگە ماس كېلىدىغان «مەدەنىيەت كۆرگەزمە پۇكىيى » يارىتىلىدۇ. مەسىلەن، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە ئائىت ئېلېمېنتلار ساياھەتچىلىك بۇيۇمى سۈپىتىدە سۇنۇلغاندا، بۇ مەدەنىيەتنىڭ چوڭقۇر ۋە ھەقىقىي تەرەپلىرى باستۇرۇلۇشى ياكى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈلىدۇ. سوتسىيولوگىيەلىك جەھەتتىن، بۇ ھالەت مەدەنىيەت مۇستەملىكىچىلىكى دەپ شەرھلىنىدۇ. ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، خىتاينىڭ دۇنيادىكى ئوبرازىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن قورالغا ئايلاندۇرۇلغاندا، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئۆز مەدەنىيەت ئادەتلىرىنى ئەركىن ياشاش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ھوقۇقى چەكلىنىدۇ، شۇنداقلا خىتاينىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى يوشۇرۇلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ساياھەت تۈرلىرىنىڭ ئىقتىسادىي پايدىسى، ئادەتتە دۆلەت قوللىغان كارخانىلار ياكى خىتاي مەبلەغ سالغۇچىلارغا يۆتكەلىدۇ، بۇ ئۇيغۇر قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى تېخىمۇ تۆۋەنلىتىدۇ.
بۇ چېگرا ئېغىزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى ۋە تىرانسپورت ئەۋزەللىكلىرى، خىتاي دۆلىتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا يۈزلەنگەن ئىقتىسادىي ۋە جۇغراپىيەلىك-سىياسىي مەقسەتلىرى ئۈچۈن پايدىلىق. لېكىن بۇ جەريان، ئۇيغۇر قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئېھتىياجلىرىدىن كۆپرەك، خىتاينىڭ يەرشارى «بىر بەلباغ ۋە بىر يول» ئستراتېگىيەسى قاتارلىق چوڭ كۆلەملىك تۈرلەرگە خىزمەت قىلىدۇ. خەۋەردە تىلغا ئېلىنغان ئۇل ئەسلىھە مەبلەغ سېلىشلىرى (ساقلاش ئەسلىھەلىرى، تېلېكوممۇنىكاتسىيە سىستېمىلىرى قاتارلىقلار)، شەرقىي تۈركىستاننى خىتاينىڭ ئىقتىسادىی ۋە سىياسىي نازارىتى ئاستىدا خىتاينىڭ باشقا ئۆلكىلىرى بىلەن تېخىمۇ بىرلەشتۈرۈلۈشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. بۇ، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئۆز بايلىقى ۋە زېمىنى ئۈستىدىكى ئىگىدارچىلىقىنى يوقۇتىشىغا سەۋەب بولىدۇ. سوتسىيولوگىيەلىك جەھەتتىن، بۇ ھالەت بايلىق ئىستېمالى ۋە زېمىن مۇستەملىكىچىلىكى دەپ قارىلىدۇ. خىتاي دۆلىتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ بايلىقلىرىنى ۋە جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىكلەرنى ئۆز مەنپەئەتلىرى يۆنىلىشىدە ئىشلىتىپ، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ بۇ جەرياندىكى رولى ئادەتتە پاسسىپ خىزمەت كۈچى ياكى ئىستېمالچى ئورنىغا چۈشۈرۈلىدۇ.
خىتاينىڭ بۇ چېگرا ئېغىزىنىڭ تارىخى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىگە دائىر خەۋەردە تىلغا ئالغان تارىخقا ئائىت ھېكايىسى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەقىقىي تارىخى بىلەن زىددىيەت پەيدا قىلىدۇ. بۇ سوتسىيولوگىيەلىك جەھەتتىن ھۆكۈمران سۆزلەم ۋە مەدەنىيەت مۇستەملىكىچىلىك ئۇقۇمى بىلەن چۈشەندۈرۈلسە بولىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تارىخىي خاتىرىلەرنى، خاتىرىلەرنى، ھەقىقەتلەرنى ۋە ھېكايەلەرنى نازارەت قىلىش ۋە ئۆز سىياسىي ۋە مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەش ئۇرۇنۇشىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
ئانتونىيو گرامشىنىڭ ھۆكۈمرانلىق نەزەرىيەسى، ھۆكۈمران كۈچنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىدېئولوگىيەلىك قوراللار ئارقىلىق جەمئىيەت ئۈستىدىكى نازارەتنى قۇرۇشىنى چۈشەندۈرىدۇ. خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇچتۇرپاندىكى بۇ تاغ چېگرا ئېغىزىنىڭ تارىخىنى خان ۋە تاڭ سۇلالىلىرىگە تايىنىپ، قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە سۇنۇشى،شەرقىي تۈركىستان تارىخىنى خىتاي مەركەزلىك ھېكايىگە بىرلەشتۈرۈش تىرىشچانلىقىدۇر. بۇ ھېكايە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ تارىخىي مەۋجۇتلۇقى ۋە مۇستەقىللىقىنى ئىنكار قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاننى خىتاي دۆلىتىنىڭ ئەزەلدىن بۇيان بىر قىسمى سۈپىتىدە كۆرسىتىش ئۇرۇنۇشىنى ئىپادىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، تارىخنى بۇراش يولى بىلەن مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقى قۇرۇشنىڭ بىر مىسالىدۇر.
نېمە ئۈچۈن بۇرمىلىنىدۇ؟ خىتاي دۆلىتى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخىنى ئۆز دۆلەت ھېكايىسىگە ماسلاشتۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتايغا تارىخىي جەھەتتىن باغلانغانلىقى ۋە خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ مەشرۇ يەنى قانۇنلۇق ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلىدۇ. بۇ، ئۇيغۇر كىملىكى ۋە تارىخىي مۇستەقىللىق تەلەپلىرىنى باستۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ھۆكۈمران سۆزلەملىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تارىخىي ئېڭىنى زەئىپلەشتۈرۈش ۋە خىتاينىڭ «بىرلەشتۈرگۈچى» ھېكايىسىنى قوبۇل قىلدۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.
سوتسىيولوگىيەلىك تەسىرى: بۇ بۇرمىلاش، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسىنى سۇسلاشتۇرىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ ئۆز تارىخىي كىملىكىگە بولغان باغلىنىشىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. ئۇيغۇرلار، ئۆز تارىخىنىڭ ئورنىغا خىتاي دۆلىتىنىڭ رەسمىي ھېكايىسىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلىنىدۇ، بۇ مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.
پىيېر بوردىيۇنىڭ سىمۋوللۇق زوراۋانلىق ئۇقۇمى، بىر جەمئىيەتنىڭ مەدەنىيەت ۋە تارىخىي ھېكايىلىرىنىڭ ھۆكۈمران كۈچ تەرىپىدىن قايتىدىن شەكىللەندۈرۈلۈپ، مەجبۇرىي تېڭىلىشىنى ئىپادىلەيدۇ. خەۋەردە بۇ چېگرا ئېغىزىنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتىنىڭ خەن ۋە تاڭ سۇلالىلىرىگە باغلىنىشى، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تارىخىي مەۋجۇتلۇقىنى رەسمىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن سىمۋوللۇق زوراۋانلىق قوللىنىشىدۇر. بۇ ھېكايە، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ رايوندىكى تارىخىي رولىنى، مەدەنىيەت تۆھپىلىرىنى، سىياسىي مۇستەقىللىقلىرىنى ۋە ئىگىدارچىلىقىنى كۆرۈنمەس قىلىدۇ.
نېمە ئۈچۈن بۇرمىلىنىدۇ؟ خىتاي دۆلىتى، تارىخىي ھېكايىنى نازارەت قىلىش ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ مەدەنىيەت ۋە تارىخىي مىراسلىرىنى يوق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاي دۆلىتىنىڭ «ئايرىلماس بىر قىسمى» ئىكەنلىكى ھېكايىسىنى كۈچەيتىدۇ ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەت ئالدىدا خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىق دەۋاسىنى قانۇنىيلاشتۇرىدۇ.