ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«چەت ئەل تىلى» ئاتالغۇسى ئۈچۈن تۈرك تىلى ئىدارىسى تەرىپىدىن نەشر قىلدۇرۇلغان بىلىم ۋە سەنئەت ئاتالغۇلىرى ئاساسى لۇغىتىدە (http://tdk.gov.tr/index) «ئوقۇغۇچىلارغا، ئاكادېمىك، جامائەت خاراكتېرلىك ياكى كەسپى تەرەققىياتىغا ياردەمچى بولۇشى كۆزدە تۇتۇلۇپ ئانا تىلىدىن باشقا ئۆگىتىلگەن تىلدۇر» دېيىلگەن. Wiki لۇغىتىدە چەت ئەل تىلى ئۈچۈن «چەت ئەل تىلى بىر كىشىنىڭ ئانا تىلى بولمىغان تىلدۇر» ئىپادىسى ئىشلىتىلگەن. بۇنىڭ پەقەت مەقسەتلىك ئۆگىنىش ئارقىلىق، مەكتەپ ۋە كۇرسلارنىڭ ياردىمى بىلەن بولىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. (Klein) غا نىسبەتەن، «چەت ئەل تىلى» ئاتالغۇسى دېيىلگەندە، ئىشلىتىدىغان دۆلەتتىن باشقا يەردە دەرستە ئۆگىنىلگەن ۋە كېيىن كۈندىلىك ئالاقىدە بىرىنچى تىل يەنى ئانا تىلىنىڭ يېنىدا ئىشلىتىلمەيدىغان بىر تىل كۆز ئالدىغا كەلمەكتە.Henrici ۋە Riemer «چەت ئەل تىلى»ئاتالغۇسىغا، بىر تىللىق مۇھىتتا بېسىم بىلەن، دەرس ئارقىلىق كونترول ئاستىدا ئۆگىتىلگەندە چەت ئەل تىلى بولىدۇ دېيىش ئارقىلىق كلېننىڭ ئېنىقلىمىسىغا يېقىن بىر ئېنىقلىما ئوتتۇرىغا قويغان. Henrici ۋە Riemer بىر تىللىق ئەمەس كۆپ تىللىق بىر مۇھىتتا كونتروللۇق ياكى كونترولسىز ھالدا ئىگىلەنگەن ياكى ئۆگىنىلگەن بىر تىلنىڭ چەت ئەل تىلى بولمايدىغانلىقىنى بەلكى ئىككىنچى تىل بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەش ئارقىلىق ئىككى ئاتالغۇنى بىر بىرىدىن ئايرىغان. دەمىرجان (1990:8) ئانا تىلى ياكى بىرىنچى تىلدىن كېيىن ئۆگىنىلگەن تىللارغا چەت ئەل تىلى دېيىلىدىغانلىقىنى، چەت ئەل تىلىنىڭ مەقسەتلىك ئۆگىنىلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بۇندىن باشقا دەمىرجان ئىككى ۋە ياكى كۆپ تىللىق بىر مۇھىتتا ئانا تىلىدىن كېيىن ياكى ئانا تىلى بىلەن بىللە ئىگىلەنگەن تىلغا ئىككىنچى تىل دېيىلىدۇ دېيىش ئارقىلىق چەت ئەل تىلى ئاتالغۇسى بىلەن ئىككىنچى تىل ئاتالغۇسىنى ئايرىغان. ئۇنداقتا دەمىرجاننىڭ چەت ئەل تىلى ئېنىقلىمىسىنىڭ بىر تىللىق مۇھىتقىمۇ ماس كېلىدىغانلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقىمىز لازىم.
يۇقىرىدىكى بارلىق ئېنىقلىمىلاردىن «چەت ئەل تىلى» ۋە «ئىككىنچى تىل» ئاتالغۇلىرىنىڭ بىر – بىرىگە ناھايىتى يېقىن مەنىلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۈرۈۋالالايمىز. بۇلار بەزىدە بىر – بىرىنىڭ ئورنىدا ئىشلەتكىلى بولىدىغان، بەزىدە بىر – بىرىدىن ئېنىق چەك چېگرا بىلەن ئايرىلىدىغان، بەزىدە بولسا بىر – بىرىدىن ناھايىتى ئىنچىكە بىر پەرق بىلەن ئايرىلىدىغان ئاتالغۇلاردۇر. ئىككى ئاتالغۇ ئارىسىدىكى پەرق تىلنىڭ ئىشلىتىلىشچانلىقىغا ۋە ئۆگەنگەن كىشىنىڭ ئوخشاش مەدەنىيەتتە بولۇش بولماسلىقىغا باغلىق. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۆگىنىلگەن تىل ياشاۋاتقان دۆلەتتە ۋە ئوخشاش مەدەنىيەتكە ئىگە مۇھىتتا ياكى جامائەتتە كۈندىلىك ھاياتتا ئالاقىدە ئاكتىپ ئىشلىتىلسە، چەت ئەل تىلى ئەمەس ئىككىنچى تىل ھېسابلىنىدۇ. ئىككى ئاتالغۇ ئارىسىدىكى يەنە بىر پەرق، چەت ئەل تىلى ئۆگىنىلىدۇ دېگەن ئىپادىدۇر، يەنى چەت ئەل تىلى مەكتەپ ۋە تىل كۇرسلىرى ئارقىلىق ئۆگىنىلىدۇ، دېگەن گەپ. كۆپ تىللىق جەمئىيەتلەردە ياكى دۆلەتلەردە ئىككىنچى تىل چەت ئەل تىلىغا قارىغاندا بەكرەك ئانا تىلغا يېقىن ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە.
1.چەت ئەل تىلى ئۆگىنىلىدۇ، ئىككىنچى تىل ئىگىلىنىدۇ. بىزگە نىسبەتەن بۇ پەرق ئاتالغۇلارنى ئايرىشقا يېتەرلىك ئالاھىدىلىك ھېسابلانمايدۇ. چۈنكى ئانا تىل ۋە ئىككىنچى تىلنىڭ مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇن يوشۇرۇن ئاڭ تەرىپىدىن يەنى ئىگىلەش يولى بىلەن، مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن بولسا مەقسەتلىك ئۆگىنىش يولى بىلەن ئېرىشىلىدىغانلىقىنى دەپ ئۆتكەن ئىدۇق. يېقىنقى يىللاردا ئوخشاش ئۇسۇلدا 2-3ياشلاردىكى بالىلارغا چەت ئەل تىلى سىڭدۈرۈلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتىمىز. شۇڭلاشقا چەت ئەل تىلىنىڭمۇ يوشۇرۇن ئاڭ تەرىپىدىن يەنى ئىگىلەش يولى ئارقىلىق ئېرىشىلىدىغانلىقىنى تەرغىب قىلىدىغانلار بۇ ئۇسۇلنى ئىشلەتمەكتە. شۇنىڭ بىلەن يېقىنقى يىللاردا بالىلارغا چەت ئەل تىلى ئۆگىتىش يېشى بارغانسېرى كىچىكلەپ بارماقتا. مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇنقى بالىلار تەربىيە مەركەزلىرى ۋە يەسلىلەردە چەت ئەل تىلىغا يەر ئايرىلماقتا، بولۇپمۇ شەخسلەرنىڭ ئىگىدارچىلىقىدىكى يەسلىلەر بەسلىشىپ چەت ئەل تىلى تەربىيەسىنى تەشۋىقات تېمىسى قىلىپ تېخىمۇ كۆپ پايدا تېپىش ئۈچۈن ئاتا ئانىلارنى قايىل قىلىشقا تىرىشماقتا.