ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاللاھ قانۇنلارنى بەلگىلىگەن، بۇ قانۇنلارنى بايقاپ چىقالايدىغان ۋە بۇ ئارقىلىق ھەم ئۆزىمىزنى تەرەققىي قىلدۇرىدىغان، ھەم ئاللاھنىڭ يارىتىش پىلانىدا بېكىتكەن تەرەققىيات ۋە تاكامۇللىشىشىغا ماسلىشىدىغان ھىدايەتنىمۇ فىترىتىمىزگە يەرلەشتۈرگەن. بارچىغا موھتاج بولغان نەرسىسىنى ھاجىتىنى راۋا قىلغۇدەك مىقداردا ئۆلچەملىك ( تەقدىر ) قىلىپ بەرگەن ۋە بۇ ئۆلچەمگە ماسلىشىش ئارقىلىق كامالەتكە يېتىدىغان ئىچكى تۇيغۇلار، جىسمانىي قابىلىيەتلەر بىلەن قوراللاندۇرغان. تەقدىر، ئىنسانغا يالغۇز مېخانىكىلىق يېتەكچى سۈپىتىدە بېرىلسىمۇ بولاتتى. لېكىن ئاللاھ بۇنداق قىلىشنى خالىمىغان ۋە ھىدايەتنىمۇ ئاتا قىلغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، تەقدىر ( قانۇنىيەت ) بىلەن مەۋجۇتلۇقىنى ساقلايدىغان تەبىئەتتىن ۋە ئىچكى تۇيغۇلىرى بىلەن ھاياتىنى داۋاملاشتۇرىدىغان ھايۋانلاردىن پەرقلىق ھالدا ئىنسان ئەقلى، ۋە تاللىشى ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرغان بىر سىستېمىنىڭ بەرپا قىلىنىشىنى ئىرادە قىلغان. تۆۋەن دەرىجىدىكى جانلىقلارغا ئىچكى تۇيغۇ ۋە سېزىم بېرىلگەن بولۇپ، بۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ھاياتىنى داۋاملاشتۇرۇشىغا شارائىت ھازىرلاپ بېرىلگەن. ئۇلار كۆرۈش، ئاڭلاش، پۇراش ۋە تېگىش ئارقىلىق ئۆز مۇھىتىغا ماسلىشىدۇ، بۇ ئارقىلىق ئۇلار ھاياتىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش بىلەن بىرگە، ئۆز تۈرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئىنسانغا سېزىم خاراكتېرلىك بارلىق بۇ قابىلىيەتلەرگە قوشۇمچە ھالدا ھىدايەت ئۇقۇمى ئۆز ئىچىگە ئالغان قابىلىيەتلەر جۇغلانمىسى بېرىلگەن. ئۇ بۇ ئىقتىدار ئارقىلىق پەقەت سەزگۈلىرىنىلا ئاساس قىلغان ۋە ھايۋانلار بىلەن ئورتاقلىققا ئىگە بولغان ئىچكى ھېس – تۇيغۇلىرىنى كونترول قىلالايدۇ. ئۇ ئەتراپىدىكى مۇھىتقا ماسلاشمايدۇ، ئەتراپىدىكى مۇھىتىنى ئۆزگەرتىپ، يېڭىلىق يارىتالايدۇ.
ھىدايەت ئىنساندىكى ئىلىم خاراكتېرلىك قابىلىيەت بولۇپ، قەدەممۇ قەدەم ئۆگىنىشنى، ۋە ئاقارتىش ( كامالەتكە يېتىش )نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ قەدەممۇ قەدەم ئۆگىنىش ئارقىلىق كامالەتكە يېتىش ۋە ئاقارتىش ھەم ھەر بىر شەخس ئۈچۈن، ھەم بارلىق ئىنسانلار ئۈچۈن كۈچكە ئىگە. ئىنسان قاراڭغۇلۇقتىن يورۇقلۇققا قاراپ ماڭغانسېرى يورۇقلۇققا چىققاندەك، ئىنسانىيەتمۇ ئەسىرلەر ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئەقلىي جەھەتتىن ئاقارماقتا. بۇ ئاقارتىشقا ماس ھالدا ھەم ئىنسانىيەتنىڭ ئەقلى ۋە مۇقەددەس كىتابلارنىڭ تىلى تەرەققىي قىلماقتا. بۇنىڭغا پاراللېل ھالدا ئەسىرلەرنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، سىرلار ئاستا – ئاستا ئېچىلماقتا. ئىنسان قەدەممۇ قەدەم ھالدا ئېرىشكەن بۇ ئۇچۇرلار ۋە سىرلارنى يېشىلىشى ئۇنىڭ تەجرىبىسىنى موللاشتۇرماقتا. بۇ تەجرىبىنى خۇرۇچ سۈپىتىدە ئىشلەتكەن ئىنسان ئەقلى ( بىلىمى ) تەدرىجىي تاكامۇللىشىش سەپىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا.
6. ئىنسانلارنىڭ ئاپتونومىيەسى، ئارزۇسى ۋە ئۆزلۈكىنىڭ بۆلۈنۈشى
ياخشى بولغانغا ئېرىشىش جەريانىدا ئىنسانلارنىڭ ئەقلىنى كونترول قىلىدىغان ئىچكى ۋە تاشقى يۈزلەندۈرگۈچى ئامىللارنىڭ بارلىقى ئېنىق. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئېھتىياج، پايدا ياكى زىيان، زوق ياكى ئازاب، خۇشاللىق ياكى قايغۇ ئەڭ باشتا كىشىنىڭ ئەقلىگە كېلىدۇ. « تاشقى مەجبۇرلاش » ياكى « خۇمار »، ئىنساننىڭ مەلۇم غايە ئۈچۈن يارىتىلغان مەۋجۇدىيەت ئىكەنلىكىنى كىشىگە ئۇنتۇلدۇرىدۇ. ئىنساننىڭ بۇ ئىككى خىل ئەھۋالغا قارىتا « تەپەككۇر جەريانىنىڭ قائىدىسىگە تولۇق ئەمەل قىلىپ، » ئەقلىنى پائال ئىشلەتكەنلىكىنى ئېيتىش مۇمكىن ئەمەس.
ئاپتوموبىل ھەيدىگەن بىرسىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرەيلى. بىر دوقمۇشقا كەلدى، ۋە سولغا بۇرۇلدى. يەنە بىرسى ئوخشاش دوقمۇشتىن ئوڭغا بۇرۇلدى. سولغا بۇرالغان كىشى ھاراقكەش بولۇپ، ئۇ ھاراق ئېلىش ئۈچۈن سولغا بۇرالدى. ئوڭ تەرەپكە بۇرالغۇچى ناھايىتى مۇھىم بىر ئۇچرىشىشقا كېتىۋاتقانىدى. ھاراق ئېلىش ئۈچۈن ئاپتوموبىلىنى ھەيدىگەن كىشىنىڭ ئەسلىدە بىر يەرگە سۈرۈلۈۋاتقانلىقى ئېنىق. بۇ نۇقتىدا ئىرادە ۋە ھەر تۈرلۈك ئەقىل ئىشلىتىش قابىلىيىتىنىڭ ئەسىر ئېلىنغانلىقىنى كۆرۈپ يېتىش كېرەك. ئىنساننىڭ نىيەت ھاسىل قىلىش جەريانىدا تاشقى ياكى ئىچكى ئامىل تەرىپىدىن قانچىلىك دەرىجىدە ئەسىر ئېلىنغانلىقىنى ۋە ياكى يولدىن چىقىرىلغانلىقىنى مۇھاكىمە قىلىپ، ئىنساننىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ئاپتونوم ( ئەركىن ) ئىكەنلىكىنى مۇنازىرە قىلىشقا بولىدۇ.
ئەقىل ئىشلىتىش قائىدىلىرىگە مۇۋاپىق ھالدا تەپەككۇر قىلىش جەريانىنىڭ توسقۇنلۇققا ئۇچرىشىنىڭ، كىشىنىڭ فىترەت ئاپتونومىيەسىگە توسقۇنلۇق قىلىدىغان ئەڭ چوڭ خەۋپ ئىكەنلىكى مەلۇم بولماقتا. توغرا تەپەككۇر قىلىش پىرىنسىپىنى بىلىشلا، توغرا شەكىلدە تەپەككۇر قىلىش ئۈچۈن يېتەرلىك ئەمەس. ئۆزىمىزدىكى قابىلىيەتلەر، تاشقى ئامىللار، نەتىجىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان بارلىق سەۋەبلەر ئىرادىمىزنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ياكى توسۇشتا ئاكتىپ رول ئوينايدۇ.
ھېس – تۇيغۇ ۋە ئەقىل ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ماھىيىتى، ئىنساننىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ئاپتونوم ھوقۇقىغا ئىگە ئىكەنلىكى ھەققىدە سوئال سوراشنى تەقەززا قىلىدۇ. « ئۆزىگە گەپ ئۆتكۈزەلمەسلىك » دەپ ئاتىغا نەپسى – خاھىشقا زىيادە بېقىنىپ قالغان ئەھۋالدا ئىنسان قانچىلىك دەرىجىدە ئەركىنلىككە ئىگە بولالايدۇ؟ چۈنكى بۇ ئارزۇلارنىڭ تەلىپى بىلەن بارلىققا كەلگەن كۈچ، ئىنساننىڭ ئۇلارنى كونترول قىلىش كۈچىدىن ئېشىپ كېتىدۇ.
7. قىممەت قوشۇشقا مايىل ئىنسان فىترىتى