دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىچە مەزمۇنى: دىئاسپورا تەخمىنەن 2500 يىللىق ئۆتمۈشى بولغان ئۇقۇم بولسىمۇ، مەنىسى ۋە مەزمۇنى ھېلىھەم بەس-مۇنازىرە قىلىنماقتا. بولۇپمۇ 20 ۋە 21-ئەسىرلەردە خەلقئارانىڭ ۋەزىيىتىدە بارلىققا كەلگەن سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگە ئەگىشىپ، بۇ ئۇقۇم كەڭ ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ بۇنچىلىك كۆپ ئىشلىتىلىشى بۇ ئۇقۇمنىڭ چەك-چىگراسىنىڭ مەۋھۇمسىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش بىلەن بىرگە، بۇ ئۇقۇمنىڭ ئەسلىدە قانداق مەنە بىلدۈرىدىغانلىقى توغرۇلۇقمۇ زور تالاش-تارتىشقا سەۋەب بولدى.
بۇ ماقالىدە دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخى يىلتىزى ۋە سىياسىي ئۆزگىرىشلەر دائىرىسىدە مەنىسى ۋە مەزمۇنىنىڭ قانداق ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈرگەنلىكى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ماقالىدا بولۇپمۇ تارىخىي كاتېگورىيەگە ئايرىش ئۇسۇلىنىڭ دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ كۈنىمىزدىكى مەنىسىنى چۈشىنىپ يېتىشتە ئەڭ مۇۋاپىق ئۇسل ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. كىلاسسىك دىئاسپورا، مودېرن دىئاسپورا ۋە چاغداش دىئاسپورا تەرىقىسىدىكى بۇ ئۇسۇل، يەر شارىلىشىش ۋە باشقا ھادىسىلەر تۈپەيلى تىز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىۋاتقان كۆچ ھادىسىسى تۈرتكىسىدە شەكىللىنىۋاتقان «ئانا يۇرتى سىرتىدا ياشاۋاتقان توپلۇقلار»نىڭ دىئاسپورا ئۇقۇمى بىلەن مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىمىزگە پايدىسى تېگىدۇ. يەر شارىلىشىش مۇساپىسىنىڭ دىئاسپورا ئۇقۇمى نۇقتىسىدىن، دىئاسپورا توپلۇقلىرى نۇقتىسىدىن ، ساھىبخان دۆلەت نۇقتىسىدىن ۋە قېرىنداش دۆلەت نۇقتىسىدىن ئوخشمىغان ۋە مۇھىم تەسىرلىرى تارىخىي كاتېگورىيەگە ئايرىش ئۇسۇلىنى تېخىمۇ مۇھىم قىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق ئۇقۇملار: دىئاسپورا، ئاز سانلىقلار، قېرىنداش دۆلەت، ساھىبخان دۆلەت، كۆچ، كۆچمەن.
گىرىكچە دىئا (ئۈچۈن، سەۋەبتىن) ۋە سپوروس (ئۇرۇق) سۆزلىرىدىن تۈرلەنگەن دىئاسپورا كەلىمىسى «ئۇياققا بۇياققا چېچىلىپ كەتكەن ئۇرۇقلار»دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. مەزكۇر كەلىمىنىڭ ئەسلى مەنىسىدىن ھالقىپ تارىختىن بۇيان ھەر خىل مەنىلەرگە ئىگە بولۇشى كۈنىمىزدىمۇ تالاش-تارتىش قىلىنماقتا. ئىنساننىڭ دۇنيادىكى سەپىرى تۈگىمىگىچە دىئاسپورا ھادىسىسىمۇ تۈگىمەيدۇ، يەنى ئىنسان بىلەن تەڭ مەجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. قەدىمقى دەۋرلەردىن ھازىرغىچە مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن بۇ ھادىسە، تارىخنىڭ رەھىمسىز زەربىلىرى ئالدىدا تىز پۈكمەي مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى ۋە كۈنىمىزدىمۇ ئىلمىي بەس-مۇنازىرىلەرنىڭ تېمىسى بولماقتا. دىئاسپورانىڭ تارىخىي ئىزچىللىقى ئىنساننىڭ ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلى مىڭلارچە يىلدىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان پائالىيەتلىرىنىڭ تەبىئىي نەتىجىسى ھېسابلىنىدۇ. كۈنىمىزدە داۋاملىشىۋاتقان يەر شارى خاراكتېرلىك كۆچ ھادىسىسى سەۋەبىدىن، دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ كېلەچىكىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان مۇھىم نەزىرىيەۋى بەس-مۇنازىرىلەرنىڭ مەنبەسى بولايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش مۇبالىغە بولمىسا كېرەك.
خەلقئارا كۆچ تەشكىلاتى ((IOM-International Organization for Migration) 2005-يىلى دۇنيا مىقىياسىدا تەخمىنەن 191 مىليون كۆچمەن بارلىقىنى، 2010-يىلى بۇ ساننىڭ 214 مىليونغا يەتكەنلىكىنى ئېلان قىلدى. خەلقئارا تۈزۈمدە مەيدانغا كەلگەن بۇنچىلىك تىز سۈرئەتتىكى زور ھادىسە دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ ئىشلىتىلىشىنى تېخىمۇ تىزلاشتۇردى. لېكىن بۇ ئەھۋال بۇ ئۇقۇمىنىڭ كەلسە كەلمەس يەردە ئىشلىتىلىشىگە ۋە ئۇقۇمنىڭ ئەسلىدىكى مەنىسىدىن چەتنەپ كېتىشىگە سەۋەەب بولماقتا. «ئۆز ۋاقتىدا يەھۇدىيلارنىڭ، گىرىكلار ۋە ئەرمەنىلەرنىڭ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقىلىپ ماكانلىشىشىنى تەرىپلەيدىغان دىئاسپورا ئۇقۇمى، كۈنىمىزدە كۆچمەن، ۋەتەنسىز، مۇساپىر، مېھمان ئىشچى، سۈرگۈن توپلۇقى، يات ئەللەردىكى توپلۇق، ئېتنىك توپلۇققا ئوخشاش تېرمىنلار بىلەن ئوخشاش مەنىدە ئىشلىتىلمەكتە (تۆلۆليا، 1991:4). شۇنداقلا كېيىنكى مەزگىللەردە دىئاسپورانىڭ مەنىسىمۇ مەۋھۇمسىزلاشماقتا. «ئامېرىكادىكى يەھۇدىي دىئاسپوراسى» بىر توپلۇقنى، «دىئاسپورادا ياشايدىغان يەھۇدىيلار» بىر رايوننى، «دىئاسپورادا تۇغۇلغان يەھۇدىيلار، دىئاسپورالىق يەھۇدىيلار»بىر جۇغراپىيەلىك ماكاننى، «دىئاسپورىزم»بىر ئىدىئولوگىيەنى، «دىئاسپورىك»بولسا بىر ئىجتىمائىي ئېقىمنى بىلدۈرىدىغان قوشۇمچە ئىبارىلەردۇر. بەزى دۆلەتلەردە «expatriate » (مەملىكەت سىرتىدا ياشايدىغان)، » oversea» (ئوكيانلاردىن ھالقىغان دۆلەتلەردە ياشايدىغانلار) ۋە «ressortissant» (گىراژدان)غا ئوخشاش دىئاسپوراغا يېقىن مەنىلىك كەلىمىلەر ئىشلىتىلمەكتە. شۇنداقلا دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ كىملىك، ئېتنىك، ئۇلۇس-مىللەت، كۆچ، تاشلاندۇقلار ۋە ئازسانلىقلارغا ئوخشاش ئۇقۇملار بىلەنمۇ يېقىن مۇناسىۋىتى بار. دىئاسپورا بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتى بولغان بۇ ئۇقۇملار باشقا بىر ماقالىنىڭ تېمىسى بولالايدىغانلىقى ئۈچۈن ماقالىمىزدا بۇ ئۇقۇملار ئىزاھلانمايدۇ.