ئىمام ماتۇرىدىنىڭ بىلىم نەزىرىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

3)	تاشقىي ۋە ئىچكىي تۇيغۇلار ( بەش تۇيغۇلار، قايىل بولۇش ۋە رەددىيەلەر ) : ساغلام تۇيغۇ ئورگانلىرى ۋاستىسى ( بەش تۇيغۇ ) ۋە ئىچكى تۇيغۇ ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان كۆزىتىشلەر، ئىدراك قىلىش ئارقىلىق شەيئىلەر ۋە مەۋجۇدىيەتلەر ھەققىدە بىلىمىگە ئىگە بولۇش ( تۇيغۇ ئارقىلىق ئىگە بولغان چۈشەنچە )نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ماتۇرىدى، تۇيغۇلارنىڭ ئۆزىگە خاس بىلىم ساھەلىرى ئارىسىدا دۇنيا ۋە ئۇنىڭ ئىچىدىكى مەۋجۇدىيەتلەرنى، ئاسمان جىسىملىرىنى، كۆز بىلەن كۆرگىلى بولىدىغان باشقا ماددىي مەۋجۇدىيەتلەرنى؛ لەززەت، زوق ۋە شەھۋەت؛ ئازاپ ۋە ھەيرانلىق؛ ئاچلىق ۋە ئۇسسۇزلۇق، ئاۋاز ۋە رەڭلەر؛ جىسىملارنىڭ ھەرىكىتى، ھەرىكەتسىزلىك، بىرلىشىش، توزاش، شەكىل ۋە كۆرۈنۈش دېگەندەك شەيئىلەرنى تىلغا ئالماقتا.
تاشقىي ۋە ئىچكىي تۇيغۇلار ئارقىلىق ئېرىشكەن بىلىملەر :
1)	ئەتراپىمىزدا بىز بايقىغان ۋە شاھىت بولغان ئاللاھنىڭ بىرلىكى ۋە تەڭدىشى يوقلىقىغا دالالەت قىلىدىغان ۋەقە – ھادىسىلەر ۋە مەۋجۇدىيەتلەر.
2)	ئىنساننىڭ كۈچىدىن ھالقىغان يارىتىلىش ئۆرنەكلىرى
3)	رەسۇللارنىڭ پەيغەمبەرلىك دەۋاسىنى ئىسپاتلاشلار ۋە رىسالەتلىرىنىڭ ئىزاھاتى ئۈچۈن ئاللاھنىڭ ئۇلارغا بەرگەن مۆجىزىلىرى، بۇلارغا گۇۋاھ بولغان باشقا دەلىللەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ھەر بىلىمنىڭ مەنبەسىنىڭ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئۆزىگە خاس ساھەلىرىنىڭ بولۇشى، ئۇنىڭ باشقا ساھەلەر ھەققىدە مەلۇمات بېرەلمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. بىر مەلۇماتنىڭ توغرا ئىكەنلىكىگە كىشىلەرنى قايىل قىلىشتا بەزىدە بىردىن ئارتۇق مەنبەدىن پايدىلىنىش مۇمكىن. بىر مەسىلە ھەققىدە بەزىدە بىر، بەزىدە ئىككى، بەزىدە ئۈچ بىلىم مەنبەسىدىن پايدىلىنىش مۇمكىن. ماتۇرىدى، بۇ ئۈچ ۋاستە ئارقىلىق ئېرىشكەن دىنى بىلىملەرنى، ئاللاھنىڭ ئايەتلىرى ( ئىشارەتلىرى ) ۋە ئىسپاتلىرى ( دەلىللىرى ) دائىرىسى ئىچىدە دەپ قارىغان. ماتۇرىدىنىڭچە، زۆرۈر بولغان شەرتلەرگە مۇۋاپىق بولسا بۇ ئۈچ تۈرلۈك ئىسپاتتىن بىرسى، ئىككىسى ۋەياكى ئۈچى ئارقىلىق تەستىقلانغان بىلىم ئىشەنچلىكتۇر، توغرىدۇر. يۇقىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتۈلگەن ئىشارەت ۋە دەلىللەردىن تەركىپ تاپقان ئاللاھنىڭ دەلىللىرىنى ئىنكار قىلغۇچىلار « ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلغۇچى » كىشىلەردۇر. ئاللاھ، بۇ ئۈچ بىلىم مەنبەسى ئارقىلىق ئېرىشكەن دەلىللەرنىڭ ھەممىسىنى پەيغەمبەرلەرگە ئىسپاتلار ( مۆجىزىلەر، يەنى ئايەتلەر ) سۈپتىدە بەرگەن. بۇ بىلىم مەنبەلىرى بىلەن بېرىلىگەن دەلىللەر كىشىلەرنى ئىمان ئېيتىشقا مەجبۇرلارش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى قايىل قىلىش ئۈچۈن بېرىلگەن. ئىمان ئېيتىشقا مەجبۇرلايدىغان دەلىللەر، كىشىنىڭ ئىرادىسى ۋە ئىختىيارلىقىنى ئەمەلدىن قالدۇرغانلىقى ئۈچۈن، كىشى ئىمان ئېيتقاندەك كۆرۈنسىمۇ ھەقىقىي تۈردە قايىل بولمىغىچە ( چىن دىلىدىن تەستىق قىلمىغىچە ) ئىمان ئېيتقان بولمايدۇ. ماتۇرىدىنىڭچە « ھەر مۇئمىننىڭ تەپەككۇر قىلىش ئارقىلىق ئېرىشكەن ۋەياكى ئەقىل ئەلگىكىدىن ئۆتكۈزگەن ساغلام بىلىم ۋە دەلىللەر بىلەن ئەقىدىسىنى كۈچلەندۈرۈشى شەرت ». بۇنىڭغا مۇۋەپپەق بولالمىغان كىشىنىڭ تەقلىت يولى بىلەن ئېيتقان ئىمانى قوبۇل قىلىنمايدۇ. چۈنكى تەقلىت، تەقلىت قىلغۇچىنىڭ ۋىجدانىدا دىنلارنىڭ ۋە مەزھەبلەرنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنىڭ ئۆلچىمى بولالمايدۇ.
كۈنىمىزدىكى ئىلمىي تەتقىقاتلاردا ئىمام ماتۇرىدى ئوتتۇرىغا قويغان بىلىم نەزىرىيىسىنىڭ ئوخشىشى ئىشلىتىلمەكتە. پىلانلانغان بىر ئىلمىي تەتقىقاتتا تېما ھەققىدە بارلىق مەنبەلەر كۆزدىن كەچۈرۈپ چىقىلىپ، ئۆتمۈشتە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار ئوتتۇرىغا چىقىرىلماقتا. مۇۋاپىق ماتېرىيال ۋە مېتودلارنى ئىشقا سېلىپ تەجرىبە ئېلىپ بېرىلماقتا. تەجرىبىدىن ھاسىل بولغان نەتىجىلەر ۋە سانلىق مەلۇماتلار مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەردىكى مەلۇماتلار بىلەن سېلىشتۇرۇلۇپ ئەقىل بىلەن ئىزاھلانغاندىن كېيىن مۇئەييەن يەكۇن چىقىرىلماقتا. ماتۇرىدىنىڭ « بىلىم نەزىرىيىسى »دىكى « خەۋەرلەر » مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەرنى تەكشۈرۈش چىقىشنى؛ « بەش تۇيغۇ بىلەن ۋە ئىچكىي تۇيغۇ ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان مۇھاكىمە ۋە ئىدراك »، تەجرىبىلەر ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن نەتىجە ۋە مەلۇماتلارنى؛ « ئەقىل يۈرگۈزۈش » بولسا، تەجرىبىلەر ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن نەتىجە ۋە مەلۇماتلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەردىكى مەلۇماتلارنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق يەكۈن چىقىرىشنى ئىپادىلىمەكتە.
تۈركچىدىن تەرجىمە قىلغۇچى – باتۇر قاراخانلې