سۈرىيەدە ھاكىمىيەت ئۆزگەرگەندىن كېيىنكى خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

3-خىل سېنارىيە: جەمئىيەتكە سىڭدۈرۈش ۋە كونترول ئاستىدا تۇتۇش (دۆلەت ئىچىدىكى ھەل قىلىش چارىسى سېنارىيەسى): بۇ سېنارىيەدە، يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى (بولۇپمۇ ت ئى پ سىرتىدىكىلەرنى) سۈرىيە جەمئىيىتىگە سىڭدۈرۈشكە تىرىشىدۇ. جەڭچىلەر قورالسىزلاندۇرۇلۇپ يېڭى ئارمىيەگە ياكى پۇقراۋى ھاياتقا قوشۇلۇشى، ئائىلىلەرگە بولسا ۋاقىتلىق كىملىك ياكى گراژدانلىق بېرىلىپ قانۇنىي بىر ئورۇنغا ئىگە قىلىنىشى مۇمكىن. ت ئى پ قاتارلىق گۇرۇپپىلار بولسا قاتتىق بىر نازارەت ئاستىدا تۇتۇلۇپ، خىتايغا تەھدىت ئېلىپ كېلىشىنىڭ ئالدى ئېلىنىدۇ. بۇ، ھۆكۈمەتنىڭ «ئىنقىلاب قېرىنداشلىقى» سۆزىگە ئۇيغۇن بىر سىياسەت بولىدۇ، ئەمما بۇ سىياسەت  خىتاينى قانائەتلەندۈرمەسلىكى ۋە بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە دائىملىق بىر جىددىيچىلىك مەنبەسى يارىتىشى مۇمكىن.
4-خىل سېنارىيە: ئۈچىنچى بىر دۆلەتكە ئورۇنلاشتۇرۇش (تۈركىيە ئامىلى): بۇ، بولۇپمۇ پۇقرا ئۇيغۇرلار ۋە ت ئى پ غا ئارىلىق ساقلىغان جەڭچىلەر ئۈچۈن ئەڭ ئىنسانىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئەقىلگە مۇۋاپىق چارىلەرنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن. تۈركىيە تارىخىي ۋە دىنىي باغلىنىشلىرى سەۋەبىدىن بۇ كىشىلەرگە ئىشىكىنى ئېچىشى مۇمكىن. بۇنداق بىر چارە سۈرىيە ھۆكۈمىتىنى خىتاي بىلەن يۈزمۈيۈز كېلىش مەسئۇلىيىتىدىن قۇتۇلدۇرىدۇ، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھامىيسى رولىنى مۇستەھكەملەيدۇ ۋە ئىنسانىي بىر كىرىزىسنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. ئەمما بۇ، بېيجىڭنىڭ قاتتىق نارازىلىقىغا يول ئېچىشى ۋە تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنى تېخىمۇ جىددىيلەشتۈرۈشى مۇمكىن. شۇنداقلا، مىڭلىغان قوراللىق ۋە رادىكاللاشقان كىشىنىڭ تۈركىيەگە يۆتكىلىشى تۈركىيە ئۈچۈنمۇ ئۆزىگە خاس  خەۋپ-خەتەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىدۇ.
5-خىل سېنارىيە: ئېنىقسىزلىق ۋە ئارىدا قېلىش (قىسقا مۇددەتلىك ئېھتىماللىقى ئەڭ يۇقىرى سېنارىيە): ئەڭ مۇمكىن بولغان سېنارىيە، يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئالدى بىلەن دۆلەت ئاپپاراتلىرىنى قۇرۇش، ئىچكى مۇقىملىقنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە ئىقتىسادنى جانلاندۇرۇش قاتارلىق تېخىمۇ جىددىي مەسىلىلەرگە مەركەزلىشىپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئاڭلىق ھالدا كېچىكتۈرۈشىدۇر. بۇ ئەھۋالدا، ئۇيغۇرلار قانۇنىي بىر ئورۇنغا ئىگە بولماي، ئېنىقسىزلىق ئىچىدە ياشاشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. نە قايتۇرۇپ بېرىلىدۇ، نە گراژدانلىققا ئېرىشىپ تولۇق جەمئىيەتكە سىڭىپ كېتەلەيدۇ. ئۇلارنىڭ كېلەچىكى سۈرىيەنىڭ ئىچكى سىياسىي مۇستەھكەملىنىش جەريانىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىغا ۋە خىتاينىڭ بېسىمىنىڭ قانچىلىك ئېشىشىغا باغلىق ھالدا ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن شەكىللىنىدۇ. بۇ «مۇزلىتىپ قويۇلغان» ئەھۋال قىسقا ۋە ئوتتۇرا مۇددەتتە ئەڭ مۇمكىن بولغان نەتىجىدەك قىلىدۇ.
خۇلاسە: ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈندىكى يېڭى سۈرىيە ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تەقدىرى
سۈرىيەدىكى ھاكىمىيەت ئۆزگىرىشى بىلەن  بېيجىڭنىڭ ئوتتۇرا شەرق سىياسىتىدە يېڭى بىر دەۋرنى باشلاندى.  خىتاي يىللاردىن بۇيان قوللاپ كەلگەن ئەسەد ھاكىمىيىتىدىن كېيىن، مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن يېڭى ھۆكۈمەت بىلەن ئەمەلىيەتچىل بىر مۇناسىۋەت ئورنىتىشتا ئىككىلەنمىدى. سۈرىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرىنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى بۇ يېڭى مۇناسىۋەتنىڭ ئۇلىنى سالدى؛ ئۆزئارا ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش، قايتا قۇرۇش ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مەسىلىلىرىدە چۈشەنچە بىرلىكى شەكىللەندى.
ئەمما بۇ  دىپلوماتىك يېقىنلىشىشنىڭ سايىسىدە قالغان ئۇيغۇرلارنىڭ كېلەچىكى يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئەڭ مۈشكۈل سىناقلىرىدىن بىرى بولىدۇ. قايتۇرۇپ بېرىش مىش-مىش پاراڭلىرىنىڭ تېزلىكتە تارقىلىشى ۋە ئوخشاش تېزلىكتە ئىنكار قىلىنىشى مەسىلىنىڭ نەقەدەر نازۇك ئىكەنلىكىنى ۋە نۇرغۇنلىغان ئىچكى ۋە تاشقى دىنامىكىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. كوللېكتىپ قايتۇرۇپ بېرىشنىڭ ئەمەلگە ئېشىش ئېھتىماللىقى يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ ئۆز پىرىنسىپىغا خىلاپ بولغانلىقى ۋە ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى خەتەرگە ئىتتىرىدىغانلىقى سەۋەبىدىن ئاجىزدۇر. ئەمما بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەر ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. تاللاپ قايتۇرۇپ بېرىش، مەخپىي ئىستىخبارات ئالماشتۇرۇش ياكى دائىملىق ۋەھىمە ئاستىدا ئېنىقسىزلىق ئىچىدە ياشاش ئېھتىماللىقى ناھايىتى رېئالدۇر.
سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تەقدىرى  يېڭى دەمەشق ھۆكۈمىتىنىڭ خاراكتېرىنى، ئىگىلىك ھوقۇقىنى ۋە خىتاينىڭ غايەت زور ئىقتىسادىي كۈچى بىلەن تۈركىيە قاتارلىق رايونلۇق ئىتتىپاقداشلارنىڭ سىياسىي بېسىمى ئارىسىدا قانچىلىك ئۇستىلىق بىلەن بىر تەڭپۇڭلۇق ساقلىيالايدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدىغان شىكالا سىزىقىدۇر. سۈرىيە پەقەت ئۆز كېلەچىكىنىڭلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ دۇنياۋى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ۋە ئۇيغۇر سىياسىتىنىڭ چېگرالىرى سىنىلىدىغان يېڭى ۋە ھالقىلىق بىر گېئوپولىتىكىلىق سەھنىگە ئايلاندى.  بۇ نازۇك تەڭلىمىنىڭ قانداق يېشىلىدىغانلىقىنى ۋە ئارىسىدا قالغان ئون مىڭلىغان ئىنساننىڭ تەقدىرىنىڭ قايسى يۆنىلىشكە قاراپ تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى ۋاقىت بىر نىمە دەيدۇ .
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار