كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستەقىللىق قارارىدا كوسوۋونىڭ دېموكراتىك، لائىك، كۆپ خىل ئېتنىك قۇرۇلمىغا ئىگە ئىكەنلىكى تەكىتلەندى، كوسوۋودا ياشايدىغان ئاز سانلىقلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىنىڭ قوغدىلىدىغانلىقى ۋە ھېچكىمگە ئايرىمىچىلىق قىلىنمايدىغانلىقى توغرىسىدا ۋەدە بېرىلدى. قاراردا، ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 1244 – نومۇرلۇق قارارى دائىرىسىدە دۆلەتتە تۇرۇۋاتقان خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ۋەكىللىرى بىلەن بۇنىڭدىن كېيىنمۇ ھەمكارلىق ئورنىتىلىدىغانلىقى ئەسكەرتىلدى ۋە خەۋپسىزلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش مەسئۇلىيىتىنى ناتونىڭ ئۈستىگە ئېلىشى تەلەپ قىلىندى. مۇستەقىللىق قارارىنىڭ ئالتىنچى ماددىسىدا بولسا، كوسوۋو دۆلىتىنىڭ كېلەچەكتە ياۋروپا ئىتتىپاقىغا تولۇق ئەزا بولۇش ۋە ئاتلانتىك ئىتتىپاقى بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىش نىيىتىنىڭ بارلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. قاراردا، كوسوۋونىڭ سېربىيە قاتارلىق رايوندىكى بارلىق دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىشقا تەييار ئىكەنلىكى ۋە خەلقئارانىڭ تىنچلىقىغا ھەسسە قوشىدىغانلىقى ئەھدە قىلىندى. كىرىزىس گۇرۇپپىسىنىڭ قارىشىچە، تارىخىي ئارقا پىلان ۋە تەرەپلەرنىڭ پوزىتسىيەلىرى نەزەرگە ئېلىنغىنىدا، كوسوۋوغا نىسبەتەن مۇستەقىللىقتىن باشقا مۇۋاپىق تاللاش يولى يوق ئىدى.[17]
مۇستەقىللىق قارارىنىڭ ئېلان قىلىنىشىدىن كېيىنلا كوسوۋونى تۇنجى بولۇپ ئېتىراپ قىلغان دۆلەتلەر تۈركىيە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئالبانىيە بولدى. ئارقىدىن ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ دائىمىي ئەزالىرىدىن ئەنگلىيە بىلەن فىرانسىيە كوسوۋونى ئېتىراپ قىلدى. خىتاي بىلەن رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ پوزىتسىيەسى مەنپىي  بولدى. 2015 – يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، كوسوۋونى ئېتىراپ قىلغان دۆلەت سانى 111 گە يەتتى.[18]
2 – ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ چەك – چېگراسى ۋە كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق قارارى
كوسوۋونىڭ 1244 – نومۇرلۇق خەۋپسىزلىك كېڭىشى ھۆججىتىنى تايانچ، مارتتى ئاختىسائارى پىلانىنى ئاساس قىلىپ، ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ھالدا 2008 – يىلى 17 – فېۋرالدا مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشى خەلقئارا جەمئىيەت ئارىسىدا كۈچلۈك بەس – مۇنازىرىلەرنى پەيدا قىلدى (Sasich, 2012). ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى چەك – چېگراسىنىڭ قەيەردە باشلىنىپ قەيەردە ئاخىرلىشىدىغانلىقى، مۇستەملىكە دۆلەتلەرگە بېرىلىدىغان بۇ ھوقۇقنىڭ باشقا خەلقلەرگە قارىتا قانداق شارائىت ئاستىدا كۈچكە ئىگە بولىدىغانلىقى، دۆلەتلەر قانۇنىنىڭ بۇنىڭغا ئالاقىدار بىر ئۆلچىمىنىڭ بار – يوقلۇقى قاتارلىقلار دۆلەتلەر ئارىسىدا ۋە ئاكادېمىك دۇنيادا كەڭ دائىرىدە بەس – مۇنازىرە قىلىندى. يېقىن زاماندا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دائىرىسىدە بىر دۆلەتتىن ئايرىلىپ مۇستەقىللىق ئېلان قىلغان ياكى باشقا بىر سىياسىي بىرلىككە قېتىلغان مىساللار قاتارىدا كوسوۋو بىلەن بىرلىكتە جەنۇبىي سۇدان ۋە قىرىمنى ساناش مۇمكىن[19]. 2014 – يىلى فېۋرالدا رۇسىيە كۈچلىرى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان قىرىمدا 2014 – يىلى مايدا ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتى ئۆتكۈزۈلدى، تاتارلار بىلەن ئۇكرائىنالىقلار ئىشتىراك قىلمىغان ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتىدىن كېيىن قىرىم پارلامېنتى رۇسىيە فېدېراتسىيەسىگە قوشۇلۇپ كېتىشنى قارار قىلدى (Crimea Referandum: Voters “Back Russia”,  BBC;  March 16, 2014). تېخىمۇ ئارقىغا قايتىدىغان بولساق، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى مىسالى سۈپىتىدە 1993 – يىلى ئېرېترىيەنىڭ ئېفىيوپىيەدىن ۋە 1971 – يىلى باڭلادېشنىڭ پاكىستاندىن ئايرىلغىنىدەك مىساللارنى ئۇچرىتىش مۇمكىن. 1990 – يىلى 3 – ئۆكتەبىردە شەرقىي ۋە غەربىي گېرمانىيەنىڭ بىرلىشىشىگىمۇ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دائىرىسىدە قاراش مۇمكىن.
ئۇتۇقلۇق بولمىغان بۆلۈنۈش ئۇرۇنۇشلىرى ياكى «توڭلىتىپ قويۇلغان ئىختىلاپلار» نىڭمۇ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا قانچىلىك چۈشىدىغانلىقى ياكى چۈشۈپ – چۈشمەيدىغانلىقى بەس – مۇنازىرە قىلىنماقتا. بۇ دائىرىدە گىرۇزىيە تەۋەلىكىدىكى جەنۇبىي ئوسېتيە ۋە ئابخازىيە رايونلىرىنى، سىكوتلاندىيە، بوسنىيە سېرب جۇمھۇرىيىتى، شىمالىي قىبرىس ۋە كۇئېبېك قاتارلىقلارنى تىلغا ئېلىش مۇمكىن[20].
بۇ نۇقتىدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئۇقۇمىنى تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئانالىز قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا، نېگىزىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، خەلقلەرنىڭ ئۆز كېلەچەكلىرىنى بەلگىلەشكە ئۆزلىرىنىڭ قارار قىلىشى، دەپ ئېنىقلىما بېرىلمەكتە. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دېگەن ئىبارە بىلەن بايان قىلىنىۋاتقان Self determinasyon بىر پىرىنسىپ ياكى بىر ھەق ئىكەنلىكى مەسىلىسى دەتالاشلىق مەسىلىدۇر. شۇنىڭدەك، ئۇقۇمنىڭ خەلقئارا قانۇن ئۆلچەملىرىگە ئاساسەن كىملىككە ئىگە ياكى ئەمەسلىكى مەسىلىسىدىمۇ ئىدىيە بىرلىكى ھاسىل قىلىش مۇمكىن بولمىدى. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ خەلقئارا سەھنىدە كەڭ دائىرىدە كۈنتەرتىپكە كېلىشى ئاساسەن بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى مەزگىلگە توغرا كېلىدۇ. ئۆز دەۋرىنىڭ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ۋۇدروۋ ۋىلسون، كۆپ مىللەتلىك ئىمپېراتورلۇقلارنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىن ئوتتۇرىدا قالغان خەلقلەرنىڭ تۈزۈم شەكىللىرى ۋە مۇستەقىللىقلىرى كۈنتەرتىپكە كەلگەن مەزگىلدە بۇ ئۇقۇمنى ئوتتۇرىغا قويدى. ۋىلسوننىڭ قارىشىچە، مۇئەييەن زېمىن ئۈستىدە ياشايدىغان خەلق، ئۆزى ياشاۋاتقان رايوننىڭ كېلەچىكىنىڭ قانداق بولۇشىغا ئۆزىنىڭ ئەركىن ئىرادىسىگە تايىنىپ قارار قىلىشى كېرەك ئىدى.