تېخنولوگىيە ساھەسىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئۇرۇشلىرى: خىتاي بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزەك كىرىزىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ ماقالىدە 2025-يىلى 14-ئۆكتەبىردە گېرمانىيە تاراتقۇلىرىدا ئېلان قىلىنغان ۋە دۇنياۋى تېخنولوگىيە رىقابىتىنىڭ يۆنىلىشىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن ئىككى مۇھىم تېكىست تەھلىل قىلىنىدۇ. بۇنىڭ بىرىنچىسى يوئاكىم خوفېر (Joachim Hofer) تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە گوللاندىيە ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي شىركىتى نېكسپېريانى (Nexperia؛ ئەنشى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ شىركىتى( دۆلەت ئىگىدارلىقىغا ئۆتكۈزۈۋېلىشى بىلەن كەسكىنلەشكەن ئۆزەك كىرىزىسىنى مۇھاكىمە قىلغان «نېكسپېريانىڭ دۆلەت ئىگىدارلىقىغا ئۆتكۈزۈلۈشى – ئۆزەك توقۇنىشىدا پەقەت مەغلۇپ بولغۇچىلارلا بار» (“Enteignung von Nexperia – Chip-Streit kennt nur Verlierer”) ناملىق ئوبزوردۇر. ئىككىنچىسى بولسا ئادرىئان گېيگېسنىڭ (Adrian Geiges) «Die Welt» گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان ۋە خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھۆكۈمرانلىقىنى ۋە بۇنىڭ دۇنياۋى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تەھلىل قىلغان «دۇنيا ھۆكۈمرانلىقىغا قاراپ بىر قەدەم» (“Der Schritt zur Weltherrschaft”) ناملىق ماقالىسىدۇر. ھەر ئىككى تېكىست خىتاي بىلەن غەرب دۇنياسى ئوتتۇرىسىدا كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان تېخنولوگىيەلىك ئايرىلىشنىڭ  ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە تېخنولوگىيەلىك تەرەققىيات جەھەتتە قانچىلىك ۋەيران قىلغۇچ ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىش جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىم. بۇ تەتقىقاتتا يۇقىرىقى ئىككى تېكىست ئاساس قىلىنىپ، ئۆزەك ئۇرۇشىدىكى ھازىرقى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى، غەربنىڭ غەلىبە قىلىش ئۈچۈن بېسىشقا تېگىشلىك قەدەملىرى ۋە بۇ كۈرەشنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن قانداق خۇلاسىلەرگە ئېلىپ كېلىدىغانلىقى ئىلمىي نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
ئۆزەك ئۇرۇشىدىكى ھازىرقى ۋەزىيەت: كىم ئۈستۈن؟
خىتاي بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزەك كۈرىشىدىكى ھازىرقى ۋەزىيەتنى باھالىغاندا، بىرلا تەرەپنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىنى تىلغا ئېلىش ئادەمنى خاتالاشتۇرىدۇ. چۈنكى ھەر ئىككى تەرەپنىڭ بىر-بىرىگە قارشى كوزىر سۈپىتىدە ئىشلىتەلەيدىغان ئوخشىمىغان ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكلىرى بار. بۇ سىممېتىرىكسىز كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى كۈرەشنىڭ مۇرەككەپلىكىنى ۋە كۆپ قاتلاملىق قۇرۇلمىسىنى نامايان قىلىدۇ.
غەرب گۇرۇھى بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ يېتەكچىلىكىدە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنولوگىيەسىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىدە، يەنى ئەڭ ئىلغار ئۆزەكلەرنى لايىھەلەش ۋە ئىشلەپچىقىرىشتا ھېلىھەم كۆرۈنەرلىك ئۈستۈنلۈككە ئىگە. Nvidia ۋە AMD غا ئوخشاش ئامېرىكا شىركەتلىرى سۈنئىي ئەقىل ۋە يۇقىرى ئىقتىدارلىق ھېسابلاش (HPC) ساھەسىدە ئىشلىتىلىدىغان ئەڭ مۇرەككەپ ئۆزەكلەرنى لايىھەلەشتە دېگۈدەك رىقابەتچىسىز ھالەتتە. بۇنىڭغا قوشۇلۇپ، گوللاندىيەنىڭ ASML  شىركىتى ئىشلەپچىقارغان ۋە ئەڭ ئىلغار ئۆزەكلەرنى ئويۇپ چىقىرىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان EUV (ئادەتتىن تاشقىرى ئۇلترا بىنەپشە نۇر) ئوپتىك ئويما ئۈسكۈنىلىرىگە قارىتا مونوپوللۇقى غەربنىڭ تېخنولوگىيەلىك ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىپادىسىدۇر. يوئاكىم خوفېر تەھلىل قىلغان نېكسپېريا ۋەقەسى بۇ ئۈستۈنلۈكنى قوغداش تۇيغۇسىنىڭ نەقەدەر يىراققا كېتەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. گوللاندىيە ھۆكۈمىتىنىڭ تېخنولوگىيە ئېقىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىتىدە بىر شىركەتنى دۆلەت ئىگىدارلىقىغا ئۆتكۈزۈۋېلىشى ئەركىن بازار ئىقتىسادىنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپلىرىدىن ۋاز كېچىش بولسىمۇ، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ تېخنولوگىيەلىك ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن قانچىلىك زىچ باغلانغانلىقىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا ئىسپاتىدۇر[1]. بۇ ھەرىكەت غەربنىڭ مۇداپىئە ھالىتىدە ئىكەنلىكىنى، ئەمما قولىدىكى تېخنولوگىيەلىك كوزىرلىرىنى قوغداش ئۈچۈن، ھەتتا چېكىدىن ئاشقان قەدەملەرنى بېسىشتىن يانمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي غەربنىڭ بۇ تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈكىگە قارشى ئوخشىمىغان ۋە تېخىمۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىستراتېگىيە قوللانماقتا. ئادرىئان گېيگېس ماقالىسىدە تەكىتلىگىنىدەك، بېيجىڭنىڭ ئەڭ چوڭ كوزىرى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدىغان سىيرەك توپا ساھەسىدىكى مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىدۇر[2]. بۈگۈنكى كۈندە يانفونلاردىن تارتىپ شامال تۇربىنالىرىغىچە، توكلۇق ئاپتوموبىللاردىن تارتىپ ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىغىچە بولغان ھەر خىل ئىلغار تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىش بۇ ئېلېمېنتلارغا باغلىق. خىتاي دۇنياۋى سىيرەك توپا ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ تەخمىنەن %70 نى، تېخىمۇ مۇھىمى بۇ ئېلېمېنتلارنى پىششىقلاپ ئىشلەپ ياراملىق ھالەتكە كەلتۈرۈش جەريانىنىڭ %90 دىن كۆپرەكىنى كونترول قىلماقتا. گېيگېس خىتاي رەھبىرى دېڭ شياۋپىڭنىڭ 1987-يىلىدىكى «ئوتتۇرا شەرقتە نېفىت بار، خىتايدا بولسا سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى بار» دېگەن سۆزىنىڭ بېيجىڭنىڭ ئون يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ[2]. غەرب مۇھىت ئەندىشىسى ۋە قىسقا مۇددەتلىك چىقىم ھېساباتى سەۋەبىدىن بۇ «كىر» سانائەتنى خىتايغا تاشلاپ بەرگەن بولسا، خىتاي بۇ ساھەدە پەقەت مونوپوللۇق شەكىللەندۈرۈپلا قالماي، يەنە پىششىقلاپ ئىشلەش تېخنىكىلىرىغا مۇناسىۋەتلىك سان-ساناقسىز پاتېنتلارنىڭمۇ ئىگىسى بولدى. بۇ ئەھۋال خىتايغا غەربنىڭ ئەڭ ئىلغار ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىشىنىمۇ توختىتىپ قويالايدىغان بىر «ئىستراتېگىيەلىك بوغۇش» (strategic choke point) ئىقتىدارىنى ياراتتى. بېيجىڭنىڭ بۇ كوزىرنى ئامېرىكىنىڭ خۇاۋېيگە قاراتقان جازا تەدبىرلىرىگە ياكى ئۆزەك ئېكسپورتىغا قويغان چەكلىمىلىرىگە قارىتا ئۆچ ئېلىش ھەرىكىتى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىنى شۇ ھامان پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.