كۈچ ئارقىلىق تىنچلىق ئورنىتىش: 2026-يىللىق ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ۋاشىنگتوندا يۈز بەرگەن زور سىياسىي ئۆزگىرىشتىن كېيىن، 2026-يىلى 23-يانۋاردا، يېقىندىلا نامى «مۇداپىئە مىنىستىرلىقى»دىن قايتىدىن «ئۇرۇش مىنىستىرلىقى» (Department of War) غا ئۆزگەرتىلگەن ئورگان تەرىپىدىن يېڭى «دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى» (NDS) ئېلان قىلىندى[1]. بۇ ھۆججەت پىرېزىدېنت ترامپنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى «ئامېرىكا بىرىنچى» تەسەۋۋۇرىنى ھەربىي تەلىماتقا رەسمىي سىڭدۈرگەن بولۇپ، ئامېرىكانىڭ يەر شارىدىكى ئورنىدا سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ چوڭ بۇرۇلۇشنى ئىپادىلەيدۇ. ئىستراتېگىيە ھۆججىتىدە، ئامېرىكانىڭ دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن ئەمەلىيەتچىل رېئالىزم (pragmatic realism) يولىنى تاللىغانلىقى ۋە ئىلگىرىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ «دەبدەبىلىك» (grandiose) دۆلەت تۈرلىرىدىن ۋاز كەچكەنلىكى ئوچۇق جاكارلانغان.
يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ مەركىزىدە، بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ «بىرىكمە ھۈركۈتۈش كۈچى» (Integrated Deterrence) ئۇقۇمىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىلگەن ۋە ئامېرىكا خەلقىنىڭ بىخەتەرلىكى، ئەركىنلىكى ۋە پاراۋانلىقىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان «كۈچ ئارقىلىق تىنچلىق» (Peace Through Strength) تەلىماتى تۇرىدۇ [1]. بۇ يېڭىچە قاراش ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ تۈپ ۋەزىپىسىنىڭ دۆلەتنىڭ ئۇرۇشلىرىدا غەلىبە قىلىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، «جەڭچى روھى»نى (warrior ethos) قايتا تىكلەش ۋە باشقا دۆلەتلەرگە ئارىلىشىۋېلىشتىن يىراق تۇرۇشنى نىشان قىلغان. ھۆججەتتە، ئامېرىكانىڭ دۇنيا ساقچىسى ئەمەسلىكى ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئاساسلىق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەكلىكى قاتتىق تەلەپپۇزدا ئىپادىلەنگەن [2].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك قايتا قۇرۇشتا، ئامېرىكانىڭ تەھدىتنى تونۇش دەرىجىسىدە ئۆزگىرىش بولغانلىقى كۆرسىتىلگەن، خىتاي ئەمدىلىكتە بىردىنبىر دىققەت نۇقتىسى ئەمەس، بەلكى ئانا ۋەتەن مۇداپىئەسىدىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان مۇھىم نۇقتا قىلىپ بېكىتىلگەن [3]. ئىلگىرىكى ئىستراتېگىيەلەرگە ئوخشىمايدىغىنى، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «توقۇنۇش ئەمەس، كۈچ ئارقىلىق توسۇش» نىشان قىلىنغان بولۇپ، بېيجىڭنى «بوغۇش ياكى كەمسىتىش» نىڭ ئورنىغا، رايوندىكى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش مەقسەت قىلىنغان [1]. رۇسىيە بولسا شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ شەرقىي قانىتى ئۈچۈن «مەۋجۇت ئەمما كونترول قىلغىلى بولىدىغان» تەھدىت دەپ تەرىپلىنىپ، ياۋروپا مۇداپىئەسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ئاساسەن ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلارغا قالدۇرۇلغان.
ئىستراتېگىيە ھۆججىتى ئامېرىكانىڭ يېتىم قالدۇرۇش (isolationist) سىياسىتىنى قوللانمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرسىمۇ، بايلىق ۋە ھەربىي كۈچنىڭ غەربىي يېرىم شارغا ۋە بىۋاسىتە ئامېرىكا مەنپەئەتىگە مەركەزلىشىشى، ئەمەلىيەتتە بىر «ئامېرىكا قەلئەسى» (Fortress America) قارىشىغا ئىشارەت قىلماقتا. ھۆججەتتە چېگرا بىخەتەرلىكى دۆلەت بىخەتەرلىكنىڭ بىر قىسمى دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن بولۇپ، قانۇنسىز كۆچمەنلەر ۋە زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكى ھەربىي تەھدىت كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈلگەن. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ سىرتتىكى مەۋجۇتلۇقىنى ئازايتىپ، ئىچكى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى رولىنى كۈچەيتىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ [4].
بۇ تەلىمات ئۆزگىرىشى، ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق قۇرۇلمىلىرىدا تۈپتىن «يۈكنى تەڭ ئۈستىگە ئېلىش» (Burden-Sharing) دەۋرىنى باشلىغان بولۇپ، ئىتتىپاقداشلاردىن تېخىمۇ ئەمەلىي تۆھپىلەر تەلەپ قىلىنماقتا. ۋاشىنگتون ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئامېرىكا مۇداپىئە كۈنلۈكى ئاستىدا «ھەقسىز بەھرىلىنىش» (free-ride) دەۋرىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى بىلدۈرۈپ،  NATO  ۋە باشقا شېرىكلەر ئۈچۈن مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ %5 نىسبىتىدە يېڭى ۋە مەجبۇرىي مۇداپىئە چىقىمى ئۆلچىمىنى ئوتتۇرىغا قويدى [1].
بۇ ماقالىنىڭ تېزىسى شۇكى، 2026-يىللىق ئىستراتېگىيە، ئامېرىكانىڭ يەر شارى ساقچىسىلىق رولىنى چەكلەپ، بايلىقلىرىنى ئانا ۋەتەن بىخەتەرلىكى ۋە خىتاينى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا مەركەزلەشتۈرىدىغانلىقىنى، بۇ ئەھۋالنىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىقتا ئىشەنچ كىرىزىسى پەيدا قىلىدىغانلىقىنى ۋە خىتاي بىلەن كونتروللۇق ئەمما كەسكىن بىر رىقابەتكە يول ئاچىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئامېرىكا مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ يېڭى تۈۋرۈكلىرى
2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ يادرولۇق ئۆزگىرىشى «ئانا ۋەتەننى قوغداش» (Defend the U.S. Homeland) نى ھەربىي ھەرىكەتنىڭ بىرىنچى مۇھىم ۋەزىپىسى قىلىپ بېكىتىشىدۇر [1]. يېڭىدىن ئاتالغان «ئۇرۇش مىنىستىرلىقى» (Department of War) ئىلگىرىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئانا ۋەتەن بىخەتەرلىكىگە سەل قاراپ، «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ»تەك ئابستراكت ئۇقۇملار ئۈچۈن بايلىق ئىسراپ قىلغانلىقىنى تەنقىدلەيدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە ئامېرىكا خەلقىنىڭ بىخەتەرلىكىنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغان «ئامېرىكا بىرىنچى» (America First) ۋە «ئەمەلىيەتچىل»  يېڭى بىر ئالتۇن دەۋرنى ۋەدە قىلماقتا.
بۇ ئىستراتېگىيەدە چېگرا بىخەتەرلىكى ئەنئەنىۋى قانۇن ئىجرا قىلىش دائىرىسىدىن ھالقىپ، دۆلەت مۇداپىئەسىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىغا ئايلاندۇرۇلغان. مىنىستىرلىق چېگرانى قوغداش، قانۇنسىز كۆچمەنلەرنىڭ «تاجاۋۇزى»نى توسۇش ۋە زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكىگە (Narco-terrorism) قارشى تۇرۇشنى ئارمىيەنىڭ بىۋاسىتە ۋەزىپىسى قاتارىغا كىرگۈزگەن [4]. بۇ ئۆزگىرىش، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ دىققىتىنى چەتئەلدىكى توقۇنۇشلاردىن دۆلەت ئىچىدىكى تەھدىتلەرگە ۋە جەنۇبىي چېگرا بىخەتەرلىكىگە يۆتكەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.