ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راتنېرنىڭ خۇلاسىسى شۇكى، خىتاي تەرىپىدىن كېلىۋاتقان رىقابەت ۋە تەھدىتنىڭ جىددىيلىكى ۋە كۈنسېرى ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ بارلىق ھازىرقى ۋە يوشۇرۇن شېرىكلىرى ئارىسىدا بۇ شەرتنامىگە قوشۇلۇش ياكى قوشۇلماسلىق مەسىلىسىدە مۇكەممەل بىر ئورتاق تونۇش ۋە ماسلىشىشنىڭ شەكىللىنىشىنى ئۇزۇن ۋاقىت كۈتۈپ تۇرالمايدۇ ۋە كۈتۈپ تۇرماسلىقى كېرەك. چۈنكى، ئاللىقاچان يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تۆت دۆلەتتىن تەركىب تاپقان بىر يادرولۇق گۇرۇپپا شەكىللىنىپ بولدى، ھەمدە كەلگۈسىدە بۇ شەرتنامىگە قوشۇمچە يېڭى ئەزالارنى قوبۇل قىلىش توغرىسىدا ئويلىنىش ئۈچۈن يېتەرلىك بوشلۇق ۋە جانلىقلىق مەۋجۇت. شۇڭلاشقا، راتنېر بۇ شەرتنامىنى قۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان تەييارلىق خىزمەتلىرىنىڭ ھازىردىن باشلاپ، كېچىكتۈرۈلمەي باشلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بۇ ئۈچ ئاسىيا دۆلىتى (ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن) ئوتتۇرىسىدا ئاللىقاچان ئايرىم-ئايرىم ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرى مەۋجۇت بولغانلىقتىن، ھازىرقى بىرىنچى دەرىجىلىك ۋە ئەڭ مۇھىم ۋەزىپە، بۇ ئۈچ ئاسىيا ئىتتىپاقدىشىنىڭ ئۆزئارا، يەنى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننىڭ بىر-بىرىگە قارىتا ئۆزئارا مۇداپىئە مەجبۇرىيەتلىرىنى ئېنىق ۋە رەسمىي شەكىلدە ئورنىتىشىدۇر. بۇ، شۈبھىسىزكى، يۇقىرى دەرىجىدىكى ماھارەتلىك دىپلوماتىك رەھبەرلىكنى، سەۋرچانلىقنى ۋە جىددىي ھەم مۇرەككەپ سۆھبەتلەرنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما، راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇ ئارقىلىق ئېرىشىلىدىغان تېخىمۇ كۈچلۈك توسۇش ئىقتىدارى ۋە تېخىمۇ زور بىخەتەرلىك كاپالىتىنىڭ ئومۇمىي پايدىسى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا تېخىمۇ قويۇق ۋە مەجبۇرىيەتچان ماسلىشىشىدىن كېلىپ چىقىشى مۇمكىن بولغان بەزى سىياسىي خەتەرلەر ۋە قىيىنچىلىقلاردىن خېلىلا ئېشىپ كېتىشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، راتنېر بولۇپمۇ ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيەگە نىسبەتەن، ئۇلارنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئىنتايىن قويۇق ۋە چوڭقۇرلاشقان مۇداپىئە شېرىكلىك مۇناسىۋىتى بىلەن، كەلگۈسىدىكى رەسمىي بىر ئۆزئارا مۇداپىئە شەرتنامىسى ئوتتۇرىسىدىكى ئەمەلىي پەرقلەرنىڭ نىسبەتەن كىچىك ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ پەرقلەرنىڭ كۈنسېرى تېز سۈرئەتتە كىچىكلەپ، يوقىلىشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بۇ، كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشچانلىقىنى كۈچەيتىدىغان مۇھىم بىر ئامىل ھېسابلىنىدۇ.
VII. كوللېكتىپ مۇداپىئەنىڭ ئەمەلىي قۇرۇلمىسى
راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، تەكلىپ قىلىنىۋاتقان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى»نىڭ ئەمەلىي مەشغۇلات جەھەتتىكى قۇرۇلمىسى ۋە كونكرېت ھەمكارلىق ساھەلىرى ھەققىدە ئۆزىنىڭ كۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇ يېڭى كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسى پۈتۈنلەي يېڭىدىن بىر نەرسە قۇرۇپ چىقىشنىڭ ئورنىغا، ھازىر ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدا ئاللىقاچان مەۋجۇت بولغان ۋە مەلۇم دەرىجىدە يولغا قويۇلۇۋاتقان ھەر خىل ئىككى تەرەپلىك ۋە كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق تۈرلىرىنى ۋە مېخانىزملىرىنى ئاساس قىلىپ، ئۇلارنى تېخىمۇ كۈچەيتىش، بىرلىككە كەلتۈرۈش ۋە رەسمىيلەشتۈرۈش ئارقىلىق شەكىللەندۈرۈلسە بولىدۇ. بۇ ھەمكارلىق ساھەلىرى ئاساسلىقى ھەربىي ئاخبارات ۋە رازۋېدكا ئۇچۇرلىرىنى ئۆزئارا ھەمبەھىرلىشىش، دېڭىز تەۋەلىكىدىن ئومۇميۈزلۈك خەۋەردار بولۇش (Maritime Domain Awareness – MDA) ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش، دائىملىق ۋە يۇقىرى سەۋىيەلىك بىرلەشمە ھەربىي مەشىق ۋە مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزۈش، ھەمدە ئۇرۇش ۋە كىرىزىس ئەھۋالىدىكى ئۈنۈملۈك قوماندانلىق ۋە كونترول قىلىش (Command and Control – C2) سىستېمىلىرىنى قۇرۇپ چىقىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. راتنېر بۇ جەھەتتە كونكرېت بىر مىسالنى تىلغا ئالىدۇ: ھازىر ياپونىيەدىكى يوكوتا ھاۋا ئارمىيە بازىسىدا قۇرۇلغان «ئىككى تەرەپلىك ئاخبارات ئانالىز ھۈجەيرىسى» (Bilateral Intelligence Analysis Cell). بۇ ھۈجەيرە ئامېرىكا ۋە ياپونىيە ھەربىي ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ خادىملىرىدىن تەشكىللەنگەن بولۇپ، ئاساسلىقى شەرقىي خىتاي دېڭىزى رايونىدىكى خىتاينىڭ ھەربىي ۋە باشقا پائالىيەتلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىش ۋە ئانالىز قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. راتنېرنىڭ تەكلىپىچە، كەلگۈسىدە ياپونىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بۇ ھۈجەيرىدە توپلانغان ۋە ئانالىز قىلىنغان مۇھىم ئاخباراتلارنى يېڭى شەرتنامىنىڭ باشقا ئەزالىرى بولغان ئاۋسترالىيە ۋە فىلىپپىن بىلەنمۇ ۋاقتىدا ھەمبەھىرلىسە بولىدۇ. ئۆز نۆۋىتىدە، ئاۋسترالىيە ۋە فىلىپپىنمۇ بۇ ھۈجەيرىنىڭ خىزمىتىگە ئۆزلىرىنىڭ مۇناسىپ خادىملىرىنى ئەۋەتىپ قاتناشسا، شۇنداقلا ئۆزلىرىنىڭ ئۇچقۇچىسىز يەر يۈزى ۋە ھاۋا سۇپىلىرى (مەسىلەن: دىرونلار، كۆزىتىش ئايروپىلانلىرى) ئارقىلىق توپلىغان قىممەتلىك سانلىق مەلۇماتلارنى ۋە ئاخباراتلارنى بۇ ئورتاق ئانالىز سىستېمىسىغا تەمىنلىسە بولىدۇ. بۇ، ئاخبارات ھەمبەھىرلىشىشنىڭ دائىرىسىنى ۋە چوڭقۇرلۇقىنى زور دەرىجىدە كېڭەيتىدۇ. ئوخشاش بىر لوگىكا بىلەن، يېقىندا فىلىپپىننىڭ پايتەختى مانىلاغا يېقىن بىر جايدا ئامېرىكا ۋە فىلىپپىن تەرىپىدىن بىرلىكتە قۇرۇلۇپ، رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەن «ئىككى تەرەپلىك بىرلەشمە ماسلاشتۇرۇش مەركىزى» (U.S.-Philippine Combined Coordination Center) نىڭ خىزمەت دائىرىسىنىمۇ كېڭەيتىپ، ئۇنىڭغا ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيەنىمۇ كىرگۈزۈپ، بۇ مەركەزنىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى رايونىدا يۇقىرىقىغا ئوخشاش ئاخبارات ئالماشتۇرۇش، ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ماسلاشتۇرۇش ۋە كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇش قاتارلىق مۇھىم فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدىغان بىر كۆپ تەرەپلىك ئورگانغا ئايلاندۇرۇش مۇمكىنچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.