«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

زو زۇڭتاڭ (左宗棠) (1812-1885) چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىكى ھەربىي ۋە سىياسىي شەخسلەردىن بىرىدۇر. 1812-يىلى خۇنەن ئۆلكىسىنىڭ شياڭيىن رايونىدا تۇغۇلغان زو زۇڭتاڭ، ھاياتىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە تەيپىڭ تيەنگو قوزغىلىڭىنى (1850-1864) باستۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇ ئۇتۇقلاردىن كېيىن «شىنجاڭ ئىشلىرى باش نازارەتچىسى»(督办新疆军务钦差大臣) (شىنجاڭ ھەربىي ئىشلىرىنى بېجىرىش ئالاھىدە ۋەزىرى) ئۇنۋانىنى ئېلىپ، 1876-1878-يىللىرى ئارىسىدا ياقۇپبەگ قۇرغان قەشقەرىيە دۆلىتىگە (يەتتەشەھەر/قەشقەرىيە، 1865-1877) قارشى ھەربىي ھەرىكەت باشلاش ھوقۇقىغا ئېرىشكەن. زو زۇڭتاڭنىڭ ھەربىي ئىستراتېگىيەسى «ئالدى بىلەن شىمال، ئاندىن جەنۇب، ئاستا ئىلگىرىلەش، تېز ئۇرۇش قىلىش» (先北后南，缓进急战) دىن ئىبارەت بولغان. بۇ ئىستراتېگىيە، دەسلەپتە شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىي رايونلىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىلارنىڭ كونترول ئاستىغا ئېلىنىشىنى، ئارقىدىن جەنۇبقا قاراپ ئېھتىياتچان، ئەمما قەتئىي بىر ئىلگىرىلەش پىلانىنى كۆرسىتىدۇ.
چىڭ سۇلالىسى نۇقتىسىدىن ۋە بولۇپمۇ زامانىۋى خىتاي مىللەتچىلىكى تارىخ يېزىقچىلىقىدا زو زۇڭتاڭ، ئەنگلىيە ۋە رۇسىيە جاھانگىرلىكىگە قارشى خىتاينىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى قوغدىغان بىر «مىللىي قەھرىمان» سۈپىتىدە تەرىپلىنىدۇ (چۇ ۋە ليۇ، 1966) بۇ باياندا زو زۇڭتاڭ، غەرب كۈچلىرىنىڭ خىتاينى پارچىلاش پىلانلىرىغا توسالغۇ بولغان، دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن جېنىنى ئوتتۇرىغا قويغان پىداكار بىر قوماندان سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. لېكىن بۇ قەھرىمانلىق بايانى، رايوندىكى مۇسۇلمان-تۈرك خەلقلەرنىڭ چىڭ مۇستەملىكە ھاكىمىيىتىگە قارشى ھەقلىق قارشىلىقىنى، مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرىنى،  بۇ قارشىلىقنىڭ يەرلىك يىلتىزىنى ۋە چىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ ئىشغالىيەتچى ۋە زالىم خاراكتېرىنى پۈتۈنلەي كۆرمەسكە سالىدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ بايان زو زۇڭتاڭنىڭ قەشقەرىيە دۆلىتىنى ئاغدۇرۇۋېتىپ، شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىۋالغانلىقىدەك ھەقىقەتنى «قايتۇرۇۋېلىش» سۆزى بىلەن نىقابلايدۇ.
ھالقىلىق بىر نۇقتا شۇكى، زو زۇڭتاڭنىڭ ھېچقاچان خوتەنگە كەلمىگەنلىكى تارىخىي مەنبەلەر بىلەن ئىسپاتلانغان (بۇلگېر، 1896؛ لاتتىمور، 1950).  زو زۇڭتاڭنىڭ قوماندانلىق شىتابلىرى قۇمۇل، ئۈرۈمچى ۋە تۇرپان ئارىسىدا بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىي رايونلىرىغا يۈرگۈزۈلگەن ئىشغالىيەت ھەرىكەتلىرى پۈتۈنلەي ئۇنىڭ ياردەمچىلىرى ليۇ جىنتاڭ (刘锦棠) ۋە جاڭ ياۋ (张曜) تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان (كىم،, 2004 89-بەت). بۇ تارىخىي ھەقىقەت، خوتەندىكى خىتاي خاتىرە تاشلىرىنىڭ نەقەدەر تارىخىي ئىسپاتسىز ۋە ئىدېئولوگىيەلىك مەقسەتلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىشى جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىمدۇر. زو زۇڭتاڭنىڭ خوتەنگە ھېچ ئاياغ باسماسلىقى، بۇ خاتىرە تاشلىرىنىڭ ھەقىقىي تارىخىي ۋەقەلەرنى ئەكس ئەتتۈرۈشتىن بەكرەك، مەلۇم بىر سىياسىي باياننى ئىشلەپچىقىرىشقا ۋە تارقىتىشقا قارىتىلغان قوراللار ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
ئانتونىيو گىرامشى(1891-1937) ئىتالىيەلىك مۇتەپەككۇر، ھۆكۈمرانلىق ئۇقۇمىنى پەقەت بېسىم يولى بىلەن ئەمەس، بەلكى رازىلىق شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق ھاكىمىيەتنىڭ داۋاملاشتۇرۇلۇشى دەپ تەرىپلەيدۇ(گىرامشى، 1971) گىرامشىغا كۆرە ھاكىمىيەت، پەقەت جىسمانىي زوراۋانلىق ھوقۇقىنى قولىدا تۇتۇش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئەسلى كۈچلۈك ھاكىمىيەت، ئۆز دۇنيا قارىشىنى جەمئىيەتنىڭ بارلىق قاتلاملىرىغا يايىدىغان ۋە بۇ قاراشنى «تەبىئىي»، «ئەقىلگە مۇۋاپىق» ۋە «مۇقەررەر» دەپ قوبۇل قىلدۇرىدىغان ھاكىمىيەتتۇر. بۇ جەريان، ئېزىلگەنلەرنىڭمۇ ھۆكۈمران سىنىپنىڭ دۇنيا قارىشىنى ئىچكىلەشتۈرۈشىنى ۋە بۇ قاراشنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن دەپ چۈشىنىشىنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ.
گىرامشىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئۇقۇمىنىڭ ئاساسىي ئامىللىرىدىن بىرىنچىسى مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقىدۇر. ھۆكۈمران سىنىپ، مائارىپ سىستېمىسى، تاراتقۇ، دىنىي ئورگانلار ۋە بولۇپمۇ تارىخ يېزىقچىلىقىغا ئوخشاش ئىدېئولوگىيەلىك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق (ئالتۇسسېر، 1971) ئۆز دۇنيا قارىشىنى جەمئىيەتكە تاڭىدۇ. بۇ ۋاسىتىلەر، ئىنسانلارنىڭ تەپەككۇر قېلىپلىرىنى، قىممەت قاراشلىرىنى ۋە ھەتتا ھېس قىلىش شەكىللىرىنىمۇ شەكىللەندۈرىدۇ. ئىككىنچى ئامىل بولسا ھۆكۈمرانلىق تارىخ يېزىقچىلىقىدۇر. ھۆكۈمران كۈچلەر، ئۆتمۈشنى ئۆز ھاكىمىيەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرىدىغان شەكىلدە قايتا يازىدۇ. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا تارىخ، پەقەت «بولۇپ ئۆتكەننى» خاتىرىلەش ئەمەس، «كىم، نېمىنى، قانداق ئەسلەيدۇ؟» سوئالىنىڭ سىياسىي بىر كۈرەش مەيدانىغا ئايلىنىشىدۇر. ئۆتمۈشنى كونترول قىلغانلار، بۈگۈننى ۋە كەلگۈسىنىمۇ كونترول قىلىدۇ.
خوتەندىكى خىتاي خاتىرە تاشلىرىغا بۇ ئۇقۇم رامكىسى قوللىنىلغاندا، خىتاي دۆلىتىنىڭ بۇ يەردە ئەمەلگە ئاشۇرغان ئىشىنىڭ جىسمانىي زورلاشتىنمۇ بەكرەك، سىمۋوللۇق ۋە ئىدېئولوگىيەلىك بىر ھۆكۈمرانلىقنى مۇستەھكەملەش تىرىشچانلىقى ئىكەنلىكى كۆرۈلىدۇ. خاتىرە تاشلىرىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، ئۇيغۇرلارنىڭ «چىڭ ئىشغالىيىتى» بايانىنى «قانۇنلۇق قايتۇرۇۋېلىش» دەپ قوبۇل قىلىشىنى، بۇ باياننى ئىچكىلەشتۈرۈشىنى ۋە ئاخىرىدا بۇ باياننىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ خاتىرىسىدە يېگانە «ھەقىقەت» سۈپىتىدە قېلىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتۇر. گىرامشىىنىڭ مەشھۇر فورمۇلاسى بىلەن ئېيتقاندا: «ھۆكۈمرانلىق، مەجبۇرلاش قوشۇلغان رازىلىقتۇر» (گىرامشى،, 1971 80-بەت). خوتەندىكى خاتىرە تاشلىرى، مەجبۇرلاشنىڭ يېنىدا رازىلىق پەيدا قىلىشنى نىشان قىلماقتا. ھەر بىر ئۇيغۇر بالىسى مەكتەپكە ماڭغاندا بۇ خىتاي خاتىرە تاشلىرىنى ھەر كۆرگەندە، تارىخنىڭ خىتاي دۆلىتى ئاڭلاتقان شەكىلدە ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلىشقا، ئۆز ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ قارشىلىقىنى «نادانلىق» ياكى «سىرتقى كۈچلەرنىڭ قۇتراتقۇلۇقى» دەپ كۆرۈشكە يېتەكلىنىدۇ.