بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەربلىكلەر ئوتتۇرا ئەسىردە ئۆزىنىڭ ئۆتمۈشى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تەكرار ئورنىتىشقا مۇۋەپپەق بولدى، دىننىڭ ئىجتىمائىي ۋە تەشكىلات قۇرۇلمىسىدا تۈپتىن ئۆزگىرىش بارلىققا كەلدى، مۇشۇنداق مۇھىم ھادىسىلەر نەتىجىسىدە مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى بارلىققا كەلدى، بۇ مەزگىلدە غەرب دۇنياسى سەنئەت، دىن، بىلىم، ئەدەبىيات قاتارلىق ساھەلەردە ماھىيەتلىك ئۆزگىرىشلەرگە سەھنە بولدى. غەرب  ئىسلام مەدەنىيىتى تۈرتكىسىدە قەدىمكى گىرېك ۋە يۇنان دەۋردىكى ئىلمىي ئۇتۇقلار ۋە تەپەككۇر ئۇسۇللىرىنى بايقاش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. بۇنىڭدا ئەندەلۇس مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم رول ئوينىغانلىقى مەلۇم. شەرق ئىسلام دۇنياسىدا مىلادى 832-يىلى ئابباسىيلار دەۋرىدە قۇرۇلغان ئىلىم مەركەزلىرىدە (بەيتۇل ھىكمە) ھىندى، يۇنان ۋە پارس مەدەنىيىتىگە تەۋە بارلىق ئىلمىي ۋە پەلسەپىۋى ئەسەرلەر تەرجىمە قىلىنىپ تونۇشتۇرۇلدى، بۇ ئەسەرلەر ئۈستىدە ئىلمىي تالاش-تارتىشلار ئېلىپ بېرىلدى، ئۇزۇن ئۆتمەيلا بۇ ئىلىم مەركەزلىرى بىلىم ۋە مەدەنىيەت مەركىزىگە ئايلاندى. 13-ئەسىرگىچە داۋاملاشقان بۇ پارلاق ۋە ئۆرنەك مەدەنىيەت شەرق ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئالتۇن دەۋرى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. بۇ دەۋردە بارلىق ئىلىم ساھەسىدە زور نەتىجىلەر قولغا كەلتۈردى، نۇرغۇن ئالىم يېتىشىپ چىقىپ ئۆلمەس ئەسەرلەرنى، يېڭىلىقلارنى ياراتتى، بۇ غايەت زور ئۇتۇق ۋە نەتىجىلەردە ئەلۋەتتە مۇسۇلمانلاردىن باشقا غەيرى دىندىكى ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭمۇ رولى كۈچلۈك بولغان ئىدى. پەرقلىق دىن، مەدەنىيەت ۋە ئەنئەنىنىڭ جۇغلانمىسىدا شەكىللەنگەن بۇ پارلاق مەدەنىيەت ھەر خىل يوللار بىلەن غەربكىمۇ تەسىر كۆرسەتتى، غەرب ھەتتا دىن ۋە دىنى ئېتىقاد مەسىلىسىدىمۇ بۇ تەسىردىن خالىي بولالمىدى.
غەرب دۇنياسىدا ماھىيەتلىك ئۆزگىرىش پەيدا قىلغان مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى، ئەدەبىيات-سەنئەت گۈللىنىش دەۋرى ۋە ئىسلاھات ھەرىكەتلىرىنىڭ مەيدانىغا كېلىشىدە نوقۇل شەرق ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ رول ئوينىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش سەل يۈزەكىلىك بولۇپ قالىدۇ. بۇ ماھىيەتلىك ھادىسىلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە شەرق ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرنىڭ پەقەتلا يوقلىقىنى، نوقۇل قەدىمكى دەۋردىكى يۇنان ئىلمىي ئۇتۇقلىرى ۋە تەپەككۇر تەجرىبىلىرىنىڭ رول ئوينىغانلىقىنىمۇ ئىلگىرى سۈرۈش تېخىمۇ توغرا ئەمەس. 13- ۋە 15-ئەسىرلەردە غەربنىڭ  فارابى، ئىبنى رۇشىدقا ئوخشاش ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرىنى چۈشەنمەي تۇرۇپ ئەپلاتۇن ، سوقراتقا ئوخشاش قەدىمكى يۇنان مۇتەپەككۇرلىرى بىلەن ئالاقە باغلىيالىشى مۇمكىن ئەمەس. شۇڭلاشقا ھازىرقى زامان بىلىم ئۈستىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بارغاندا بىلىمگە  غەربتىلا ئاپىرىدە بولۇپ شۇ يەردىلا مەۋجۇت بولغان بىر خىل بىلىش شەكلى دەپ قاراشقا بولمايدۇ. چۈنكى مىدېتسىنادىن ماتېماتىكا ۋە ئاسترونومىيەگىچە، پەلسەپىدىن جەمئىيەتشۇناسلىققىچە بولغان بىلىمنىڭ بارلىق ساھەلىرىدە ھەم شەرق ئىسلام مەدەنىيىتى ھەمدە غەرب مەدەنىيىتى ئۆز-ئارا بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسەتكەن. ھەتتا ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە نوپۇزلۇق نەزەرىيەلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدىغان قۇرۇلما-چۇۋۇش نەزەرىيەسىنىڭ بەرپاچىسى دەررىدا بىلەن ئىبنى ئەرەبى ئوتتۇرىسىدا ئورتاقلىق مەۋجۇت (ئالمود 2012). بۇ ئورتاقلىق خىمىيە، فىزىكا ۋە ماتېماتىكا ساھەلىرىدە بەكرەك گەۋدىلىنىدۇ (يىلدىرىم، 2015: 69).
15-ئەسىر ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن بارلىققا كەلگەن ھادىسىلەر ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسىنىڭ شەكىللىنىشىدە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى تۈرتكىسىدە ئىنسان، تەبىئەت، دىن ۋە جەمئىيەت توغرىسىدىكى سكولاستىك دىنىي چۈشەنچىلەرنىڭ ئورنىغا يېڭىچە چۈشەنچە شەكلى دەسسەشكە باشلايدۇ. ئىنسان ۋە تەبىئەت توغرىسىدا ئىزدىنىش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بېرىش دولقۇنى كۆتۈرۈلىدۇ، ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا بىلىم ساھەسىدە كوپېرنىكقا ئوخشاش ئالىملار يېتىشىپ چىقىدۇ. كوپېرنىكنىڭ ئالەم نەزەرىيەسى مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمىنىڭ غول كۈچلىرىدىن بىرى بولۇپ قالىدۇ. بۇ نەزەرىيە بىلىم بىلەن چېركاۋ ۋە چېركاۋنىڭ دۇنياۋى ھاكىمىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن توقونۇشنىڭ مەنبەسىگە ئايلىنىدۇ. كوپېرنىك نەزەرىيەسى بىرۇنېي ، گالىلې، دېسكارتېس، نىيۇتون، ۋولتايېرغا ئوخشاش چوڭ ئالىم ۋە مۇتەپەككۇرلارنىڭ ئىلمىي ۋە پەلسەپىۋى قاراشلىرىغا زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. كوپېرنىك بىلەن ئوخشاش يولنى تۇتۇپ ماڭغان گالىلېنىڭ نەزەرىيەسى ھەم مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمىدا زور رول ئوينايدۇ ھەمدە ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسىنىڭ مۇقەددىمىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. گالىلې بىلەن بىرلىكتە ئىدىيە تارىخىدا مۇنداق ئۈچ مۇھىم چۈشەنچە روياپقا چىقىدۇ: تەبىئەت مۇئەييەن قانۇنىيەت بىلەن ھەرىكەت قىلىدۇ، ئاسترونومىيەدىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك غايەت زور چوڭلۇقتىكى مېخانىزملارنىمۇ ئادەتتىكى شەيئىلەرنىڭ ئالاھىدىلىكىدىن چىقىرىلغان يەكۈن بىلەنمۇ ئىزاھلىغىلى بولىدۇ. كائىناتنىڭ سىرى ۋە ھەقىقىتىنى ماتېماتىكىلىق ئۇسۇل ئارقىلىق قانداق ئىزاھلىغىلى بولسا گېئومېترىيەگە ئوخشاش ماتېماتىكىمۇ ئەقىلنىڭ ئەڭ مۇكەممەل ئەندىزىسىنى تەشكىل قىلىدۇ (پورد، 2004: 25).