ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئىسلام قانۇنى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىجتىمائىي تاراتقۇلار پىكىر ئەركىنلىكى، ئۇچۇرغا ئېرىشىش ھەققىگە ئوخشاش ئۇنۋىرسال پرىنسىپلارغا قارشى چىقالايدىغان بىر كۈچكە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى تەنقىدلەش، دېگەندەك قولاي بولمىسا كېرەك. ھالبۇكى، يىراقنى كۆرەر نۇرغۇن ئالىملار ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ كەلگۈسىدە كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئىھتىماللىقى بولغان زىيانلىق تەرەپلىرىنى پەرەز قىلغانلىقى ئۈچۈن ئىجتىمائىي تاراتقۇ مەسىلىسىنى تەتقىق قىلىشقا يۈزلەندى. بۇ تەتقىقاتلارنىڭ تەسىرىدە بەزى دۆلەتلەردە  ئىجتىمائىي تاراتقۇ مەسىلىسىنىڭ زۆرۈرلۈكى ۋە قانۇنىيلىقى تارتىشىلىدىغان مەسىلىگە ئايلاندى.
مەسىلىنىڭ دىننى قىسمىغا ئۆتۈشتىن ئىلگىرى ھەرخىل ساھەلەردە ئىجتىمائىي تاراتقۇغا چىتىلىدىغان مەسىللەرگە قىسقىچە قاراپ چىقايلى.
ئا. قانۇنى مەسىلىلەر
يېقىندا «ئىنتېرنېت ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ قانۇنى» ئۇقۇمى خېلى كەڭرى تارقىلىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ ساھەدىكى ئىزدىنىشلەر تىخى  يېڭى ھېسابلىنىدۇ. نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئىنتېرنېت تورىغا ئائىت قانۇن ئۆلچىمى ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىرلىككە كەلتۈرۈلگەن ئۇچۇر تېخنىكىسى قانۇنى بولمىغاچقا،  ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا ئىنتېرنېت تورىدا ئېلىپ بارغىلى بولىدىغان بارلىق پائالىيەتلەر ئىجرا قىلىنىۋاتىدۇ. بۇنىڭ نەتىجىسىدە،  نۇرغۇن قانۇنى يوچۇقلارمۇ كۆرۈلۈشكە باشلىدى.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىغا دائىر بىۋاستە ياكى ۋاستىلىق قانۇنى بەلگىلىملەر مەۋجۇت بولسىمۇ، مەۋھۇم مۇھىتتا جىنايەتنىڭ شەكىللىنىشى، بايقىلىشى، تەكشۈرۈلىشى، ئىجرانىڭ يېتەرلىك ياكى ئەمەسلىكى ۋە تەدبىقلىغىلى بولۇش دەرىجىسى قاتارلىق جەھەتلەردە بىر قاتار مەسىللەر كېلىپ چىقماقتا. مەسىلەن، تۈركىيە جىنايى ئىشلار قانۇن كودېكسىنىڭ 125-ماددىسىدا ئۇچۇر ۋاستىلىرىنى(تېخنىكىلىق خەۋەرلىشىش دېتاللىرى كۆزدە تۇتۇلغان-ت) ئىشلىتىپ قىلىنغان ھاقارەتكە جازا بېرىلىدۇ، دەپ بەلگىلەنگەن. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا Facebook ،Twitter قاتارلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا قىلىنغان ھاقارەتلەرمۇ بۇ دائىرىگە كىرىدۇ. ھالبۇكى، بۇ  سۇپىلاردا ھەمبەھرىلەنگەن مەزمۇنلارنى دەلىل-ئىسپات قىلىشقا بولسىمۇ، ئىجرا قىلىنىشتا بۇ دەلىللەرنىڭ تىپىپ چىقىلىشى ۋە ئىسپات قىلىنشى ھەردائىم مۇمكىن بولمايۋاتىدۇ. ھەممىدىن ئاۋۋال ئىجتىمائىي تاراتقۇ مۇھىتىدىكى ئالاقە  دۆلەت ھالقىغان بولۇپ، مەلۇم بىر دۆلەتنىڭ قانۇنى كۈچكە ئىگە بولمىغان مۇھىتلاردىمۇ بېرىلىدۇ. بۇ ئەھۋال بىرەر جىنايەت يۈز بەرگەندە خەلقئارالىق سوتقا مۇراجىئەت قىلىش زۆرۈرىيىتى تۇغدۇرىدۇ. شۇڭلاشقا، جەرياننىڭ سوزۇلۇپ كېتىشىگە ۋە كۆپىنچە ئەھۋاللاردا نەتىجىسىز قىلىشىغا سەۋەپ بولۇپ قېلىۋاتىدۇ. بۇنىڭغا ياندىشىپ جىنايەتچىنىڭ سالاھىيتىنى ئېنىقلاشنىڭ تەسلىكى ۋە ئىجتىمائىي تور شىركەتلىرىنىڭ ھەردائىم ئەدلىيە ئورگانلىرى بىلەن ھەمكارلاشماسلىقىمۇ باشقا بىر مەسىلىدۇر.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ھەرخىل ئادەتتىكى ۋە ئېغىر جىنايەتلەرنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن  ۋاسىتە بولۇپ بىرىشتەك يوشۇرۇن كۈچنى ئۆزى بىلەن بىللە ئېلىپ يۈرۈيدۇ. ھاقارەت قىلىش، نەپرەت ۋە ئىرقچىلىق ،  ئالدامچىلىق كاتېگورىيەسىگە كىرىدىغان خاتا  ۋە خاتالاشتۇرىدىغان جىنايەت ئۇچۇرلىرى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا ئاسان تارقالغاچقا بۇ خىل جىنايەتلەر تېخىمۇ ئاسان يۈز بىرىۋاتىدۇ ۋە تەسىر كۈچى زور بولىۋاتىدۇ.
ب. پىسخىكىلىق مەسىلىلەر
ئەگەر ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئىلمى يوسۇندا ئىشىلىتىمىسە كىشلىك ئوبرازغا زوردەرىجىدە تەسىر يەتكۈزىدۇ. بۇ ساھەدە ئېلىپ بىرىلغان تەتقىقاتلاردا  كۆرسىتىلشىىچە، ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى كىشلەرنى باشقىلارنىڭ دىققىتىنى ئۈزلۈكسىز ئۆزىگە جەلپ قىلىشقا ھەمدە ئۆزگىلەرگە شەخسىييەتچىلىك بىلەن مۇئامىلە قىلىشقا يېتەكلەيدىغان بولغاچقا بىر قاتار مەسىللەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتىدۇ.
ئۆزىگە مەپتۇن بولۇش  تەلۋىلىكى: ھەمبەھىرلىگەن مەزمۇنلارنىڭ باشقىلار تەرىپىدىن ياقتۇرۇلماي قىلىشى ۋە  كۆڭلىگە ياقمايدىغان ئىنكاس ۋە باھالاردىن ئەندىشە قىلىش قاتارلىق پىسخىكىلىق ھادىسىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقرىدۇ.
تەشۋىشلىنىش: بىر كىشىنى ساراڭلارچە تەقىپ قىلىش ھەمدە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ھەممە نەرسىنى بىلىشكە ھىرىسمەن بولۇشتەك پاسسىپ كەيپىياتنى شەكىللەندۈرۈپ قويىدۇ.
ئىز قوغلاپ تەقىپ قىلىش: زىھىن ئىسراپ قىلىدىغان بولغاچقا دىققەت چىچىلىش ۋە جىم تۇرالماسلىققا (كۆپ ھەرىكەت قىلىشق) ئوخشاش كىشىلىك پەزىلەتكە نۇقسان قوندۇرىدىغان پاسسىپ ئامىللارغا يول ئاچىدۇ .
بۇنىڭدىن باشقا، كۆپ ساندىكى تور ئابونېتلىرى ياش-ئۆسمۈرلەردىن تەشكىل تاپىدىغان بولغاچقا، ئۇلارنىڭ سەلبىي ئامىللارنىڭ تەسىرىگە ئۇچراش نىسبىتىنى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلار تىببى ساھەگە يىڭى بىر كېسەلنى يۇقۇملاندۇردى. ئۇ بولسىمۇ تور زومىگەرلىكىدۇر . نۇرغۇن كىشلەر يۈزمۇ- يۈز قىلىشالمىغان سەت گەپلىرىنى ۋە زومىگەرلىكىنى مەۋھۇم مۇھىتتا، مەۋھۇم كىملىكلەرگە يۆگىنىپ تۇرۇپ قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولماقتا.
ج: ئەخلاقى مەسىلىلەر
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى بىلەن بىرلىكتە كىشلىك تۇرمۇشنىڭ ھەرقايسى ساھەلىرىگە چىتىلىدىغان شەخسىي ئۇچۇرلارنى ئارخىپلاشتۇرۇپ، كاتېگورىيەگە ئايرىيدىغان ۋە ئۈچىنچى بىر تەرەپكە تىجارەت مەقسىتىدە ياكى يامان غەرەزدە بازارلاردا ئىشلىتىش ئۈچۈن ساتىدىغان ئۇچۇر ئامبارچىلىقى مەيدانغا كەلدى. گەرچە بۇ ساھەنىڭ شىركەتلەر ۋە تەتقىقاتچىلارغا بەزى پايدىلىق تەرەپلىرى بولسىمۇ، لېكىن شەخسىيي ئۇچۇر بىخەتەرلىكىگە ئېغىر تەھدىت پەيدا قىلدى.