دىن، ئەقىل، سىغدۇرۇشچانلىق-خۇش قاراش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

4- ئەسىرنىڭ بېشىدا خرىستىئان دىنى ياۋروپادا رەسمىي قانۇنلىق سالاھىيەتكە ئېرىشىپ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ چېركاۋنىڭ ئورنى مۇتلەق دىنىي-سىياسىي ھوقۇققا ئايلانغاندىن كېيىن،  ياۋروپا مىڭ يىلدىن كۆپرەك داۋاملاشقان چىدىغۇسىز قاراڭغۇلۇققا پېتىپ قالدى.
15-ئەسىردىن باشلاپ، ئاقارتىش ۋە ئىسلاھات ھەرىكىتى بىلەن بىرلىكتە ، ئالىملار ۋە مۇتەپەككۇرلارنىڭ كۈرىشى ۋە بۇ كۈرەش روھىنىڭ ۋاقتىدا خەلققە تارقىلىشى بىلەن ، بۇ قاراڭغۇلۇق دۇنيادىن تارقىلىپ كېتىشكە ۋە ئىلىم-پەن بىلەن تەپەككۇرغا بەرداشلىق بېرەلمەيدىغان توساقلار يوقىلىشقا باشلىدى.
ئەمما ئوخشاش ۋاقىتتا – بەلكىم سەل دەسلەپتە – ئۇ دەۋرلەرنىڭ مەدەنىيەت ۋە سىغدۇرۇشچانلىقنىڭ (خۇش قاراشنىڭ) يارقىن جۇغراپىيەسى بولغان ئىسلام دۇنياسى دىن نامىدا ئېچىلغان ۋە بارا-بارا قاراڭغۇلىشىۋاتقان سىغدۇرۇشسىزلىق تونېلىغا كىردى.
19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ گەرچە باشقا بىر قىسىم ئىدېئولوگىيەلىك سىغدۇرۇشسىزلىق باش كۆتۈرگەن بولسىمۇ ، ئەمما كۈنىمىزدە كۆپىنچە مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرىدە دىن نامىدىكى سىغدۇرۇشسىزلىق ھادىسىسى يەنىلا داۋاملاشماقتا.
بۇ  ئەھۋال ئىنسانىيەت ۋە مۇسۇلمانلار دۇنياسىغا نىسبەتەن،  ھەتتا دىننىڭ ئۆزىگە نىسبەتەنمۇ –  تىلغا ئېلىپ ئۆتكىنىمدەك-  جەمئىيەت ۋە مەدەنىيەتنى  يۈز نەچچە يىللىق قاراڭغۇلۇققا غەرق قىلغان چوڭ مەسىلە بولۇپ، ئەمەلىيەتتە بۇ مەسىلىنىڭ سەۋەبىنى چۈشىنىش ئۇنچىۋېلا تەس ئەمەس.
ئەمەلىيەتتە چۈشىنىشنى قىيىنلاشتۇرىدىغان نەرسە، چۈشىنىشنىڭ سۇبيېكتى بولغان ئىنساننىڭ ئەقلىنى ئىنكار قىلىش، شۇنداقلا ئەقىلنىڭ مۇنازىرە قىلىشى ، مۇزاكىرە قىلىشى ، ھەل قىلىشى زۆرۈر بولغان مەسىلىلەرنى  ھەل قىلىش مەسئۇلىيىتى دىنغا ئارتىپ قويۇلغانلىقتىن ھەم ئەقىلگە ھەم دىنغا ئېغىر ئۇۋال بولغانىدى. دېيىلگىنىدەك «ئىنسان مېتافىزىكىلىق ھايۋاندۇر».  تارىختا كۆرگىنىمىزدەك ، ئىنسان ماددى دۇنيانى بىلىش  ۋە ئۆزىنىڭ بەدەن تەلىپىنى قاندۇرۇش بىلەنلا قانائەتلەنمەيدۇ.  ھاياتىنىڭ ، دۇنيانىڭ ، كائىناتنىڭ مەنىسىنى ، ئۆزىنىڭ ۋە مەۋجۇتلۇقنىڭ كەلگۈسىنىڭ سىرىنى يېشىشكە تىرىشىدۇ، ئەمما ئۇ بۇنىڭغا قۇربى يەتمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ يېتىدۇ.  بۇ ئىشنى نوقۇل ئەقىلگە ئارتىپ قويۇش – غازالى ئېنىق ئېيتقىنىدەك –  ئۇنىڭغا بىر تەرەپ قىلالمايدىغان ۋەزىپە تاپشۇرۇلغان بولىدۇكى، بۇ ھەقىقەتەن ئادالەتسىزلىكتۇر. چۈنكى بۇ ئەقىلنىڭ ئىشى ئەمەس ياكى ئەقىلنىڭ دائىرىسىدە ئەمەس.ئوخشاشلا ئەقىل بىر تەرەپ قىلالايدىغان ئىشلارنى دىنغا ئارتىپ قويۇساق ياكى تاپشۇرساق بۇمۇ ئادالەتسىزلىك بولىدۇ چۈنكى بۇ دىننىڭ قىلىۋاتقان ئىشى ئەمەس. ئەمەلىيەتتە ، ئەگەر ئوتتۇرا ئەسىردە خىرىستىئان دۇنياسىدىكى ۋە كېيىنكى ئەسىرلەردە ئىسلام دۇنياسىدىكى دۇنياۋى مەسىلىلەرنىڭ ھەل قىلىنىشى دىندىن كۈتۈلگەن بولسىمۇ– مەسىلىلەر ھەل قىلىنماستىن تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ كەتكەن بولسا، بۇنىڭ جاۋابكارى دىن بولماستىن ، ئەقىل ۋە بىلىم قىلىشقا تېگىشلىك مەسىلىلەرنى دىنغا ئارتىپ قويغان دىن ئالىملىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئارقىسىدىن ئەگەشكەنلەردۇر.
دىن ئەقىل ۋە بىلىمنىڭ قۇربى يەتمىگەن ياكى يېتىشەلمىگەن ئەھۋاللاردا،   ئىنساننىڭ قولىنى تۇتۇپ ، ئۇنىڭغا «ئەڭ ئۇلۇغ ھەقىقەتنى» ۋە «ئەڭ مۇھىم» نى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دىن ئىنساننىڭ  مەۋجۇتلۇقى ، ھاياتى،   ئۆزى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە  جانلىق- جانسىز بارلىق نەرسىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلارنى ، ئىنسان ئۆزى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ خۇشاللىق  بولىدىغانلىقىغا ۋە ئۆزىنى ئاقلايدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغان تەرىقىدە داۋاملاشتۇرۇشىنى، مۇشۇ تەرىقىدە ئۆزىنىڭ  مەۋجۇتلۇقى ۋە ھاياتىنى مەنىلىك قىلىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. قىسقىسى ، دىن ئىنسانلارنىڭ مېتافىزىكا ۋە ئەخلاق جەھەتلەردىكى ئىزدىنىشلىرىغا بىردىنبىر   جاۋابتۇر.  بۇنىڭدىن باشقا ، قۇرئان كەرىمدە بۇيرۇلغاندەك: «كىم خالىسا شۇنىڭغا ئىشەنسۇن ، كىم خالىسا رەت قىلسۇن».
ئەمما بىر پەزىلەت باركى، ئۇ ھەم دىننىڭ ۋە ئەقىلنىڭ بۇيرۇقىدۇر. بۇ پەزىلەت «سىغدۇرۇشچانلىق-خۇش قاراشتۇر ». شۇنى بىمالال دېيەلەيمىزكى، سىغدۇرۇشسىزلىق دۇنيادىكى ئاساسلىق دىنىي ، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپلا قالماستىن،   ئەسىرلەردىن بۇيان ئىسلام جەمئىيىتى ، ھەتتا باشقا نۇرغۇن مەسىلىلەرنىڭ سەۋەبى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.