خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇچتۇرپاندا چېگرا ئېغىزى تەسىس قىلىشىنىڭ كەينىدىكى مەقسەت ۋە غەرەزلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سوتسىيولوگىيەلىك تەسىرى: سىمۋوللۇق زوراۋانلىق، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئۆز تارىخىي ۋە مەدەنىي كىملىكىگە ياتلىشىشىغا سەۋەب بولىدۇ. مائارىپ سىستېمىسى، تاراتقۇلار ۋە رەسمىي سۆزلەملەر ئارقىلىق بۇ بۇرمىلانغان تارىخ ھېكايىسى كەڭ تارقالغاندا، ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆز تارىخىغا دائىر بايانلارنى ۋە ھېكايىلەرنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە ساقلاش ئىقتىدارىنى يوقىتىدۇ.
بېنېدىكت ئاندېرسوننىڭ «خىيالىي جەمئىيەتلەر» نەزەرىيەسى، ئۇلۇس دۆلەت-مىللەتلەرنىڭ ئورتاق تارىخىي ۋە مەدەنىيەت ھېكايىسى ئارقىلىق مىللىي كىملىك قۇرغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. خىتاي دۆلىتى، ئۇچتۇرپاندىكى بۇ چېگرا ئېغىزىنىڭ تارىخىنى قەدىمكى خىتاي سۇلالىلىرىگە باغلاپ، شەرقىي تۈركىستاننى خىتاي دۆلىتى-مىللىتىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قايتىدىن كۆرگەزمە قىلىدۇ. بۇ، خىتاي دۆلىتىنىڭ مىللەتچىلىك ۋە دۆلەتچىلىك ھېكايىسىنى كۈچەيتىش ۋە كۆپ مىللەتلىك رايوندا بىردەك «جۇڭخۇا مىللىتى» ئوبرازى يارىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئىستراتېگىيەدۇر.
نېمە ئۈچۈن بۇرمىلىنىدۇ؟ خىتاي دۆلىتى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخىنى ئۆز دۆلەت ھېكايىسىگە بىرلەشتۈرۈپ، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ئايرىم ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت كىملىك دەۋاسىنى زەئىپلەشتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ، خۇسۇسەن ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىق تەلەپلىرىنى باستۇرۇش ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەرىكەت.
سوتسىيولوگىيەلىك تەسىرى: بۇ جەريان، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئۆز كىملىكىنى ئىپادىلەش ۋە قوغداش ئىقتىدارىنى چەكلەيدۇ. خىتاينىڭ دۆلەتچىلىك ۋە مىللەتچىلىك ھېكايىسى رەسمىي تارىخ يېزىش ۋە مائارىپ يوللىرى ئارقىلىق ياش ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈلگەندە، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئۆز تارىخىي ھېكايىسىنى ساقلاش ۋە يەتكۈزۈش ئىقتىدارى ئازىيىدۇ.
كېيىنكى مۇستەملىكىچىلىك نەزەرىيەچىلىرى (مەسىلەن، ئېدىۋارد سەئىد ۋە فىرانتس فانون)، مۇستەملىكە كۈچلىرىنىڭ يەرلىك خەلقلەرنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيىتىنى يوق قىلىپ، ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى قانۇنىيلىقىنى ۋە رەسمىيلىكىنى قانداق تىكلىگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇ. خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇچتۇرپاندىكى چېگرا ئېغىزىنىڭ تارىخىنى پەقەت خان ۋە تاڭ سۇلالىلىرىگە قوشۇۋېتىشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ تارىخىي مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىدۇ. بۇ، مۇستەملىكە ئىستراتېگىيەسى سۈپىتىدە، شەرقىي تۈركىستان تارىخىنى خىتاي مەركەزلىك رامكىدا قايتىدىن يېزىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
نېمە ئۈچۈن بۇرمىلىنىدۇ؟ خىتاي دۆلىتى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخىنى بۇرمىلاپ، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ھۆكۈمرانلىق ۋە ئىگىدارچىلىق دەۋاسى ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەت ئالدىدىكى رەسمىيلىكى ۋە قانۇنىيلىقىنى يوق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ، خۇسۇسەن خىتاي دۆلىتىنىڭ «بىر بەلباغ ۋە بىر يول» قاتارلىق دۇنياۋى تۈرلىرىدە رايوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى تەكىتلىگەندە، ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇقلىرىنى كۆز ئالدىدىن يوقىتىشنى ئاسانلاشتۇرىدۇ.
سوتسىيولوگىيەلىك تەسىرى: تارىخنى بۇرمىلاش ۋە يوق قىلىش، ئۇيغۇرلارنىڭ كوللېكتىپ كىملىكى ۋە قارشىلىق ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. ئۇيغۇر جەمئىيىتى، ئۆز تارىخىي ھېكايىلىرىدىن مەھرۇم قىلىنغاندا، مەدەنىيەت كىملىكىنى قوغداش ۋە سىياسىي مۇستەقىللىقىگە ئېرىشىشتە قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ.
قىسقىسى، ئۇچتۇرپان ناھىيەسىدىكى چېگرا ئېغىزىنىڭ ئېچىلىشى، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەملىكىچىلىك سىياسەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي، نوپۇس ۋە مەدەنىيەت ئۆلچەملىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر مىسالدۇر. ئىقتىسادىي بىرلىشىش، نوپۇس ئۆزگىرىش، مەدەنىيەتنى قوراللاشتۇرۇش ۋە ئىستراتېگىيەلىك نازارەت قاتارلىق ئېلېمېنتلار، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقىنى كۈچەيتىشكە قارىتىلغان ئىستراتېگىيەنى كۆرسىتىدۇ. سوتسىيولوگىيەلىك جەھەتتىن، بۇ جەريان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنىڭ سىقىپ چىقىرىلىشى، مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ئېغىر خىرىسقا ئۇچرىشى ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ئېشىش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاي دۆلىتىنىڭ زامانىۋىلاشتۇرۇش سۆزلەملىرى ئاستىدا، مۇستەملىكە نازارەت مېخانىزملىرىنى قۇرغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
https://xjrb.ts.cn/xjrb/20250719/244878.html