خىتاي ۋە ھىندىستان نېمە ئۈچۈن ئامېرىكىغا قارشى بىر سەپتە تۇرالمايدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

— سىنگاپور «بىرلەشمە زاۋباۋ» گېزىتىنىڭ ماقالىسىگە شەرھ —
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
سىنگاپورنىڭ خەلقئارادا تەسىرگە ئىگە خىتاي تىلىدىكى گېزىتى «بىرلەشمە زاۋباۋ» (联合早报)  مۇخبىرى يۈ زېيۈەننىڭ 2025-يىلى 27-ئاۋغۇست ئېلان قىلغان «نېمە ئۈچۈن خىتاي ۋە ھىندىستان ئامېرىكىغا قارشى بىر گەۋدە بولالمايدۇ؟» ناملىق ماقالىسى، ھازىرقى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئەڭ نازۇك تېمىلارنىڭ بىرى بولغان خىتاي-ھىندىستان مۇناسىۋىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇقىنى ۋە ئۇنىڭ دۇنياۋى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى ئانالىز قىلغان. گەرچە بۇ ئەسەر كەلگۈسىدىكى بىر ۋاقىتنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان پەرەز خاراكتېرلىك ماقالە بولسىمۇ، ئۇنىڭدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەسىلىلەر ۋە ئانالىز رامكىسى ھازىرقى رېئاللىققا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان بولۇپ، كەلگۈسى يۈزلىنىشلەرنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە.
ماقالە ھىندىستان باش مىنىستىرى نارېندرا مودىنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO)  باشلىقلار يىغىنىغا قاتنىشىش ئۈچۈن خىتايغا قىلىدىغان زىيارىتىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىدىكى يۈزەكى يېقىنلىشىش ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچسىزلىك، ھەل قىلىنمىغان چېگرا تالاش-تارتىشى ۋە ئۆزئارا رىقابەت پىسخىكىسىنى تەپسىلىي يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئۇنىڭ يادرولۇق تېزىسى شۇكى: خىتاي ۋە ھىندىستان ئامېرىكىنىڭ بېسىمىغا قارشى تاكتىكىلىق ھەمكارلىشىش ئېھتىماللىقى بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك، ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاق قۇرۇشى ئەمەلىيەتتە مۇمكىن ئەمەس. بۇ ئەسەر خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى «دۈشمىنىمنىڭ دۈشمىنى – مېنىڭ دوستۇم» دېگەن ئەنئەنىۋى قاراشنىڭ ھازىرقى مۇرەككەپ گېئوپولىتىك مۇھىتتا، بولۇپمۇ ئاسىيادىكى بۇ ئىككى گىگانت دۆلەت ئۈچۈن ھەمىشە توغرا كېلىۋەرمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دىپلوماتىك يېقىنلىشىش ئارقىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھېسابات
ماقالە ھىندىستان باش مىنىستىرى نارېندرا مودىنىڭ يەتتە يىلدىن كېيىن تۇنجى قېتىم خىتاي زېمىنىغا قەدەم بېسىپ، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى يىغىنىغا قاتنىشىشىدەك مۇھىم بىر ۋەقە بىلەن باشلىنىدۇ. ئاپتور بۇ زىيارەتنىڭ رەسمىي دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتى ئەمەس، بەلكى كۆپ تەرەپلىك دىپلوماتىك پائالىيەت ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەش ئارقىلىق، خىتاي-ھىندىستان مۇناسىۋىتىنىڭ ھازىرقى نازۇك ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ. بۇ، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ تېخى تولۇق نورماللاشمىغانلىقىنى، يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلەرنىڭ ئۆزئارا رەسمىي زىيارەتتە بولۇش دەرىجىسىگە تېخى يەتمىگەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان ئىنچىكە، لېكىن مۇھىم بىر سىگنالدۇر.
ماقالىدە بۇ زىيارەتنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى سۈپىتىدە، ئامېرىكىنىڭ ھىندىستانغا يۈكلىگەن تاموژنا بېجى بېسىمى تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇ، ھىندىستاننىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ياخشىلاشقا ئۇرۇنۇشىنىڭ قىسمەن ھالدا ئامېرىكا بىلەن بولغان سۆھبەتتە ئۆزىگە ئىستراتېگىيەلىك پىشاڭ ھازىرلاش مەقسىتىدىن كەلگەنلىكىنى، يەنى بۇنىڭ ساپ دوستلۇق ياكى ئىشەنچكە ئاساسلانغان قەدەم ئەمەس، بەلكى رېئال سىياسىي مەنپەئەتكە يۈزلەنگەن تاكتىكىلىق ھەرىكەت ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
بۇ بۆلۈم يەنە 2017-يىلدىكى دوڭلاڭ ۋە 2020-يىلىدىكى ئادەم ئۆلۈش-يارىلىنىش كېلىپ چىققان گالۋان جىلغىسى توقۇنۇشى قاتارلىق ۋەقەلەرنى ئەسلىتىپ، بۇ توقۇنۇشلارنىڭ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچنى ۋەيران قىلىپ، مۇناسىۋەتنى مۇزلاش نۇقتىسىغا ئېلىپ كەلگەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. گەرچە كېيىنكى يىللاردىكى رەھبەرلەر ئۇچرىشىشلىرى كىرىزىسنى باشقۇرۇش ۋە ۋەزىيەتنىڭ يامانلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش رولىنى ئوينىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇلار زىددىيەتنى كونترول قىلىشقىلا قارىتىلغان، ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشتا يېتەرلىك بولمىغان.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بۇ بۆلۈم مودىنىڭ زىيارىتىنى مىسال قىلىش ئارقىلىق، خىتاي-ھىندىستان مۇناسىۋىتىدىكى دىپلوماتىك ھەرىكەتلەرنىڭ يۈزەكى قەۋىتىنى سويۇپ، ئۇنىڭ ئاستىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھېسابات، مەنپەئەت كۆزلىشى ۋە چوڭقۇر ئىشەنچسىزلىكنى ئاشكارىلايدۇ. بۇ، ئىككى دۆلەتنىڭ ئورتاق بېسىمغا قارشى ۋاقىتلىق ھەمكارلىشىشىنىڭ مۇمكىنلىكىنى، ئەمما بۇنىڭ ھەرگىزمۇ ئۇلارنىڭ قەلبىدىكى ئۆزئارا رەقىبلىك تۇيغۇسىنى ۋە مەنپەئەت توقۇنۇشىنى يوقىتالمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
ھەل قىلغۇچ توسالغۇ: ئورتاق ھەل قىلىش چارىسى تېپىلمىغان چېگرا مەسىلىسى
ماقالىنىڭ ئىككىنچى قىسمى خىتاي-ھىندىستان مۇناسىۋىتىدىكى ئەڭ چوڭقۇر ۋە ھەل قىلىش ئەڭ تەس بولغان مەسىلە، يەنى چېگرا تالاش-تارتىشىغا مەركەزلەشكەن. ئاپتور بۇ مەسىلىنى ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنى ياخشىلاشتىكى «ھالقىپ ئۆتكىلى بولماس توسالغۇ» دەپ تەسۋىرلەپ، ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى ۋە ھەل قىلغۇچ رولىنى روشەن گەۋدىلەندۈرگەن.
بۇ بۆلۈمدە، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى بىلەن ھىندىستان دۆلەت بىخەتەرلىك مەسلىھەتچىسى ئاجىت دوۋال ئوتتۇرىسىدىكى 24-نۆۋەتلىك چېگرا مەسىلىسى سۆھبىتى ئانالىز قىلىنىدۇ. گەرچە ئىككى تەرەپ سۆھبەتنى «ئۈنۈملۈك» دەپ باھالىغان بولسىمۇ، ئەمما ئاپتور بۇ دىپلوماتىك تىلنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان رېئاللىقنى، يەنى ئىككى تەرەپنىڭ چېگرا مەسىلىسىدە ھېچقانداق ماھىيەتلىك ئىلگىرىلەشكە ئېرىشەلمىگەنلىكىنى ئېچىپ بېرىدۇ. ئىككى تەرەپنىڭ يىگىرمە يىلغا يېقىن ۋاقىتتىن بېرى تەكرارلىنىۋاتقان، ئەمما نەتىجە بەرمىگەن «ئادىل، مۇۋاپىق ۋە ئۆزئارا قوبۇل قىلغۇدەك بىر ھەل قىلىش رامكىسى»نى ئىزدەشنى قايتا تەكىتلىشى، مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ يەنىلا ناھايىتى ئۇزاق بىر مۇساپە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.