ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

4- جىنسىي كىملىككە قارىتىلغان كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ-سۆزلەر: بۇنىڭدا ئوخشىمىغان جىنسىي كىملىكلەر ۋە جىنسىي كىملىككە مايىل كىشىلەر ھۇجۇم نىشانى قىلىنىدۇ.
5- ئېتىقاد ۋە مەزھەپ تۈسىنى ئالغان كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ-سۆزلەر: ئوخشىمىغان دىن ۋە مەزھەپلەرگە ئىگە شەخس ياكى توپلۇقلارنىڭ ھاقارەتكە ئۇچرىشىنى كۆرسىتىدۇ.
6- مېيىپ ۋە بەزى كېسەللەرگە قارىتىلغان كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ-سۆزلەر: جىسمانىي ۋە زېھنىي جەھەتتىن مېيىپلارغا، شۇنداقلا بەزى كېسەللىككە گىرىپتار بولغۇچىلارغا قارىتىلىدۇ.
شەخسنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا نوقۇل ئىستېمالچى سالاھىيىتىدە كۆرسىتىلىشى: پەۋقۇلئاددە تەسىر كۆرسىتىش ئىقتىدارى يۇقىرى بولغان سىستېمىلارنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ، ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىلىرى ئاساسەن «ئىستېمالچى»سالاھىيىتىگە چۈشۈپ قالماقتا. ئەسلىدە ئەڭ كۆپ زىيارەت قىلىنغان تور بەتلىرىگە قارىغىنىمىزدا، بۇ تور بەتلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ ئىشلەتكۈچىنىڭ ئەسەرلىرى ئېلان قىلىنىپ تارقىتىلغان مۇنبەرلەر ئىكەنلىكى كۆزگە چېلىقىدۇ.
ئەخلاققا زىت نەرسىلەرنى ئېلان قىلىپ تارقىتىش: بالىلارمۇ يېڭى مېدىيانى ئىشلىتىدۇ، لېكىن چوڭلار بالىلارنىڭمۇ بۇنى ئىشلىتىدىغانلىقىنى كۆپ چاغلاردا ئۇنتۇپ قېلىپ، بالىلارنىڭ جىسمانىي، روھىي-ھالەت ۋە جىنسىي تەرەققىياتلارغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدىغان نەرسىلەرنى ئېلان قىلىپ تارقىتىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا نامەردلىك، رىياكارلىق، ساختىپەزلىك، ئويدۇرمىچىلىق قىلمىشلىرى ئومۇميۈزلۈك كۆرۈلمەكتە. مەسىلەن، بىرەرسىنى ئوچۇق-ئاشكارا تەنقىد قىلالمىغان بىرسى، ئۆزىنىڭ ئىسمىنى يوشۇرۇپ قارشى تەرەپنى ئېغىزغا ئالغۇسىز تىللار بىلەن ھاقارەتلەيدۇ. لېكىن ئۆزىنى ئاشكارىلمايدۇ. ياقتۇرمىغان بىرى توغرۇلۇقمۇ يالغان نەرسىلەرنى ئويدۇرۇپ تۆھمەت چاپلايدۇ. «يۈز يۈزدىن تارتىنىدۇ» دەيدىغان ھېكمەتلىك سۆز بار، لېكىن ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بىر-بىرى بىلەن ئاداۋەتلىشىپ قالغانلار چىرايلىرىنى كۆرەلمىگەنلىكتىن، تارتىنىش ۋە ھېيىقىشتىن ئىبارەت ئىنسانىي پەزىلەتلەرنى بىر چەتكە قويۇپ بىر-بىرىگە ئېغىر ھاقارەتلەرنى قىلىشىدۇ.
يالغانچىلىق قىلمىشى: بۇ ئاساسلىقى يالغان كىملىك ئىشلەتكەن ئىشلەتكۈچىنى كۆرسىتىدۇ. بەزى ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ يالغان كىملىك ئىشلىتىپ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئادرېس ئېچىشى، خالىغانچە گەپ-سۆزلەرنى قىلىشى، يالغان خەۋەرلەرنى تارقىتىشى، دىنى تىل بىلەن ئېيتقاندا، پىتنە-ئىغۋا تارقىتىشى، باشقىلارنى ھاقارەت قىلىشى ياكى قانۇنسىز ۋە كۆپ قىسىم ئادەم نەپرەتلىنىدىغان تەشكىلاتلارنى قوللىشى مۇمكىن.
بۇزغۇنچىلار گۇرۇھىنىڭ پەيدا بولۇشى: بۇزغۇنچىلار گۇرۇھى ئىنتېرنېتتا ئىنسانلارنىڭ كەيپىياتىنى بۇزۇش ۋە قەستەن چاتاق تېرىش ئۈچۈن پىتنە تېرىيدىغان، مۇنبەرلەر، بىلوگلار، چايخانىغا ئوخشاش ئىنتېرنېت مۇھىتلىرىدا سەزگۈر تېمىلارنى قەستەن كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىپ ئوقۇرمەنلەرنى كۈشكۈرتۈپ قالايمىقان ۋەزىيەت پەيدا قىلىدىغان كىشىلەر توپلۇقىدۇر.
بەزى ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىلىرى پىكىر-قاراشلىرىنى بايان قىلىش، كەسپىي تەجرىبىلىرىنى، يېڭى ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى ۋە تەكلىپ-پىكىرلىرىنى باشقىلار بىلەن ئورتاقلىشىشنىڭ ئورنىغا، كىرىم قىلىشنىڭ كويىدا يۈرۈيدۇ. ئۇلار ئېلان ئېلىش ئۈچۈنلا «spam blog »نى ياساپ بازارغا سالىدۇ.
تىل: ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا يېڭى بىر ئالاقە تىلى ۋە كىملىك بەرپا قىلىنىۋاتىدۇ. تېخنولوگىيەنىڭ تەرەققىياتىغا بىۋاسىتە باغلىق بولغان بۇ يېڭى ئالاقە تىلى، شەخسلەرنىڭ ھەم ئىجادىي ھەمدە ئىستېمال مەنبەسى ھالىتىگە كەلگەنلىكتىن، تىزگىنلەش ۋە تەخمىن قىلىش تولىمۇ قىيىن بولغان بىر مۇھىتتا شەكىللەنمەكتە. ئەسلىدە ھەر قانداق بىر ۋاسىتىنىڭ ئۆزى ماھىيەت جەھەتتىن ناچار ياكى ياخشى بولىدىغان ئەھۋال بولمايدۇ. ئىنساننىڭ پوزىتسىيەسى شەيئى ۋە ۋاسىتىلەرنىڭ فۇنكسىيەسىنى بەلگىلەيدۇ. مەسىلەن، ئىنساننى بۇزىدىغان تېلېۋىزور ياكى ئىنتېرنېت ئەمەس. بەلكى تېلېۋىزور ۋە ئىنتېرنېتنى قايسى مەقسەت ئۈچۈن ئىشلىتىشتۇر. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئۇچۇرلىرى ۋە ئەسەرلىرىنىڭ تەھرىرلىكتىن ئۆتمەيلا ئېلان قىلىنىدىغانلىقى ۋە ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ جەمئىيەتتىكى ھەر قايسى قاتلام كىشىلىرىدىن تەشكىل تېپىشى تىلنىڭ ئىشلىتىلىشى مەسىلىسىدە زور قىيىنچىلىقلارنى پەيدا قىلماقتا. تىلنى تاشلىتىدىغان شەخسلەردۇر، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئىشلىتىلىۋاتقان سۆز-ئىبارىلەر، ھېچقانداق مەنە ئىپادىلمەيدىغان چۈشىنىكسىز تېرمىن ۋە قىسقارتىلغان سۆزلەر، يات ئاتالغۇلار دەل ئىشلەتكۈچىلەر تەرىپىدىن بەرپا قىلىنماقتا، بۇ ئەھۋال تىلنىڭ بۇزۇلۇشىغا سەۋەب بولماقتا.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا مۇنازىرە قىلىنىۋاتقان ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ تېگىدە ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ «ئۇچۇرلىرى، ئەسەرلىرى ۋە باشقا ماتېرىياللار» ياتىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا ھەر قانداق ئادەم ھېچقانداق چەكلىمىگە ئۇچرىمايلا كىرىپ بىمالال ھالدا «ئەسەرلىرى»نى باشقىلار بىلەن ھەمبەھرىلىشىش پۇرسىتىگە ئېرىشمەكتە. ئەپسۇس بۇ «ئەسەرلەر»ھېچقانداق نازارەت ۋە تەھرىرلىكتىن ئۆتمىگەنلىكى ئۈچۈن ئېغىر دەرىجىدە ئەخلاقىي مەسىلىلەرنى پەيدا قىلماقتا.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ سەۋەبلىرى
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كۆرۈلگەن ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ ئاساسلىقى مۇنداق ئۈچ سەۋەبى بولسا كېرەك:
1- سىياسىي سەۋەبلەر: سىياسىي ھاكىمىيەت قولىدىكى كۈچتىن ئايرىلىپ قالماسلىق ئۈچۈن مەنپەئەتىنىڭ تەقەززاسى بويىچە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا مەلۇم دەرىجىدە چەكلىمە قويۇش ھەتتا پۈتۈنلەي چەكلەش ياكى نازارەت قىلىش ئارقىلىق بەزى ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولماقتا.
2- ئىقتىسادىي سەۋەبلەر: يېڭى مېدىيا تېخنولوگىيەلىرىنى چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان كاپىتالىستلار دەل ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەبچى بولماقتا. ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئېلان بومباردىمانى ئاستىدا قېلىشى، خەۋەر بىلەن ئېلان ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ ئازىيىشى ھەتتا تۈگەپ كېتىشى قاتارلىقلار ئەخلاقىي مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
3- كۈلتۈر جەھەتتىكى سەۋەبلەر: ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا شەخسلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرى دەپسەندە قىلىنماقتا، ئۆزگىلەرنىڭ خۇسۇسىي ۋە مەھرەم تۇرمۇشى ھۇجۇمغا ئۇچرىماقتا، بۇ ئەخلاقىي ۋە مائارىپ تەربىيەسىنىڭ تۆۋەنلىكى سەۋەبىدىن بولىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەرگە قارىتىلغان پوزىتسىيەلەر