تۈزۈملەر جېڭىدە ئۇرۇش توختىتىش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شى جىنپىڭنىڭ دەل خەلقئارالىق بىر سەھنىدە ئوچۇق تەمىنلەش زەنجىرلىرىدىن سۆز قىلىشى، ئالاھىدە بىر كەمسىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. چۈنكى بېيجىڭ، ھالقىلىق خام ئەشيالارنى سىياسىي بىر ۋاسىتە سۈپىتىدە ئىشلىتىشتىن يانمايدۇ. مۇقىملىق ۋە يەرشارىۋى بىخەتەرلىك قاتارلىق چىرايلىق سۆزلەرنى ئەستايىدىل قوبۇل قىلغانلار، خىتاينىڭ كۈچ ئىزھارىنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتىنى چۈشەنمىگەن بولىدۇ. بېيجىڭنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىياغا ھەتتا ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە بىلەن قۇرغان يېڭى شەكىلدىكى رايونلۇق ھەرىكەتلىرى، كۆپ تەرەپلىك بىر ياخشىلىق ئەمەس، ئامېرىكانىڭ تەسىرىنى چېكىندۈرۈشنى مەقسەت قىلغان ئىستراتېگىيەلىك بىخەتەرلىك لىنىيەلىرىدۇر[2]. بۇ ئەھۋال، شى جىنپىڭنىڭ ترامپنىڭ ئايرىلىشىدىن كېيىن ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى كۈنتەرتىپىنى قانداق ئىگىلىگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان باشقا ئانالىزدىمۇ دەلىللەنمەكتە. شى جىنپىڭ، «كۆپ تەرەپلىك سودا سىستېمىسىنى قوغداش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەمكارلىشىشىمىز كېرەك» دەۋاتقاندا، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكانىڭ ئەمەس، خىتاينىڭ يەرشارىۋى مۇقىملىقنىڭ كاپالەتچىسى ئىكەنلىكىنى ئىما قىلماقتا[3]. بۇ، شى جىنپىڭنىڭ يىللاردىن بۇيان خەلقئارالىق سەھنىلەردە كۆپىيىۋاتقان چاستوتىدا تەكرارلىغان بىر بايانىدۇر.
يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى قۇرۇش: شى جىنپىڭنىڭ ۋاشىنگتونسىز كۆز قارىشى
ترامپنىڭ باشلىقلار يىغىنىدىن بالدۇر ئايرىلىشى بىلەن بىرلىكتە سەھنە پۈتۈنلەي شى جىنپىڭغا قالدى. خىتاي رەھبىرى، بۇ پۇرسەتنى ۋاشىنگتون مەركەزلىك دۇنيا تەرتىپىگە ئالمىشىدىغان بىر كۆز قاراش سۇنۇش ئۈچۈن ئىشلەتتى. بېيجىڭ «كۆپ تەرەپلىمىلىك» دەپ ئاتىغان بۇ ئۇقۇم، مەركىزىدە دۇنيا سودا تەشكىلاتى بولغان بىر قۇرۇلمىدەك سۇنۇلغان بولسىمۇ، ئەسلى مەقسەت بېيجىڭنىڭ تەدرىجىي ۋە مەقسەتلىك ھالدا ۋاشىنگتوندىن مۇستەقىللىشىدىغان ۋە ئامېرىكا رەھبەرلىكى ئەمدى سوراقسىز قوبۇل قىلىنمايدىغان بىر تور ھاسىل قىلىشتۇر[3]. بۇ كۆز قاراش، ترامپنىڭ ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەرگە ئاساسلانغان ئۇسۇلىغا قارشى بىر مودېل سۈپىتىدە سۇنۇلماقتا.
شى جىنپىڭ، بۇ ئىستراتېگىيەسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن كونكرېت قەدەملەرنىمۇ تەكلىپ قىلماقتا. ئاسىيادىكى ھازىرقى ئەركىن سودا كېلىشىملىرىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق سودا ۋە مەبلەغ سېلىشلارنىڭ ئەركىنلىشىشى ۋە پۇل مۇئامىلە بىرلىشىشىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى بۇ قەدەملەرنىڭ بېشىدا تۇرىدۇ. مەسىلەن، شى جىنپىڭ، ئۇستىلىق بىلەن باشتا خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرىنى چەكلەش ئۈچۈن بىر ئامېرىكا تۈرى بولغان تىنچ ئوكيان ھەمكارلىق كېلىشىمى (CPTPP) نىڭ ۋارىسى بولغان تەشكىلاتقا خىتاينىڭ قاتنىشىشىنى قوللىدى. ترامپنىڭ پىرېزىدېنتلىقىنىڭ دەسلەپكى كۈنلىرىدە ئامېرىكانى چېكىندۈرگەن بۇ كېلىشىمنى ياپونىيە، ئاۋسترالىيە ۋە باشقا توققۇز قاتناشقۇچى دۆلەت قۇتۇلدۇرغان ئىدى. خىتاينىڭ بۇ قۇرۇلمىغا ئەزالىق ئىلتىماسىدا بولۇشى، بېيجىڭنىڭ ھازىرقى قۇرۇلمىلارنى ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى يۆنىلىشىدە ئۆزگەرتىش نىيىتىنى ئوچۇق كۆرسەتمەكتە[3]. يەنە بىر كونكرېت مىسال بولسا خىتاي، ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە ئوتتۇرىسىدىكى ئەركىن سودا كېلىشىمى مۇزاكىرىلىرىنىڭ قايتىدىن جانلىنىشىدۇر. بۇ ئىككى ئامېرىكا ئىتتىپاقدىشى، ئاللىبۇرۇن ئاسىيا ئەركىن سودا كېلىشىمى تىنچ ئوكيان ھەمكارلىق كېلىشىمى ئارقىلىق خىتاي بىلەن باغلانغان. ئۈچ دۆلەتنىڭ 2002-يىلدىن بۇيان داۋام قىلىۋاتقان مۇزاكىرىلىرىنى بۇ يىل قايتىدىن جانلاندۇرۇشى، ترامپنىڭ ئىككىنچى دەۋرىدىكى تاموژنا بېجى سىياسەتلىرىگە ۋاسىتىلىك بىر جاۋاب خاراكتېرىگە ئىگە. خىتاي بۇ ھەرىكەت بىلەن ئامېرىكاغا قارشى ئۆزىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى نىشان قىلغان بولسا، ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە كۆپ تەرەپلىك سودىنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلماقتا [3].
فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتىدىن ئىقتىسادشۇناس جاڭ يىنانىڭ يەكۈنلىشىچە، بۇ رايونلۇق ھەمكارلىق تىرىشچانلىقلىرى پەقەت ئىقتىسادىي سانلارغا مۇناسىۋەتلىك ئەمەس: «بۇ رايونلۇق ھەمكارلىق تىرىشچانلىقلىرى، ئامېرىكا بىلەن بولغان سودىغا بولغان بېقىنىشنى ئۈنۈملۈك ئازايتالايدۇ، رايونلۇق تەمىنلەش زەنجىرلىرىنى ۋە سانائەت زەنجىرلىرىنى مۇقىملاشتۇرالايدۇ، ئىككى تەرەپلىك سودىنى كېڭەيتەلەيدۇ ۋە ئىقتىسادىي ئېشىشقا مۇھىم بىر تۆھپە قوشالايدۇ»[3]. جاڭنىڭ بۇ باھالاشلىرى، شى جىنپىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۇچۇرىنىڭ ئىقتىسادىي بىر دىپلوماتىيەسىگە ئوخشاش بولۇپ، بېيجىڭنىڭ گېئو-سىياسىي ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن رايونلۇق سودا قۇرۇلمىسىنى قانچىلىك بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ، خىتاينىڭ قىسقا ۋاقىتلىق كېلىشىملەرگە ئەمەس، ئۇزۇن ۋاقىتلىق قۇرۇلمىلارغا مەركەزلەشكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
خىتاينىڭ كۆرۈنگەن كۈچى ۋە يوشۇرۇن ئاجىزلىقى: سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى پارادوكسى