ياۋروئاسىيانىڭ قەلبىدىن ئوتتۇرا شەرق تىنچلىقىغا سوزۇلغان كۆۋرۈك: قازاقىستان ۋە ئىبراھىم كېلىشىملىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قازاقىستاننىڭ «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىشى، پاسسىپ بىر ماسلىشىشتىن كۆرە، ئاكتىپ بىر كەلگۈسى تەسەۋۋۇرى بىلەن باشقۇرۇلۇشى كېرەك. بۇ تارىخىي قەدەم، ئاستانەگە ئۆزىنى ياۋروئاسىيا بىلەن ئوتتۇرا شەرق ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بىر كۆۋرۈك، كەم بولسا بولمايدىغان بىر «ۋاسىتىچى» ۋە «ئاسانلاشتۇرغۇچى» سۈپىتىدە قايتىدىن ئورۇنلاشتۇرۇش پۇرسىتى سۇنماقتا. بۇ رولنى ئۈنۈملۈك ھالدا ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، قازاقىستان ئالدى بىلەن كېلىشىمنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان ئىقتىسادىي پايدىلىرى بىلەن گېئوسىياسىي خەتەرلەرنى تەڭپۇڭلاشتۇرىدىغان ئاقىلانە بىر سىياسەت لىنىيەسىنى تۈزۈپ چىقىشى كېرەك. بۇ، بىر تەرەپتىن ئىسراِئىلىيە ۋە ئامېرىكا بىلەن تېخنىكا، مەبلەغ سېلىش ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىدىكى ھەمكارلىقنى كونكرېت تۈرلەرگە ئايلاندۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، يەنە بىر تەرەپتىن رۇسىيە، خىتاي ۋە ئىرانغا بۇ ھەمكارلىقنىڭ ئۇلارنىڭ قانۇنلۇق مەنپەئەتلىرىگە تەھدىت سالمايدىغانلىقى ھەققىدە ئۈزلۈكسىز دىپلوماتىك كاپالەتلەر بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
بۇ يېڭى تەسەۋۋۇرنىڭ كونكرېت بىر قەدىمى سۈپىتىدە، قازاقىستان «The National Interest» ژۇرنىلىدىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلغاندەك، ئامېرىكانىڭ ئىسراِئىلىيە ۋە ئەزەربەيجاننىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالالايدىغان بىر «C6+2» فورماتىنىڭ قۇرۇلۇشىغا باشلامچىلىق قىلالايدۇ. بۇنداق بىر سۇپا، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ مىنېراللىرىنىڭ غەربكە يەتكۈزۈلۈشى، رايونلۇق بىخەتەرلىك تەھدىتلىرى بىلەن ئورتاق كۈرەش قىلىش ۋە تېررورلۇقنىڭ مالىيە مەنبەلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قاتارلىق مەسىلىلەردە كونكرېت ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنى تەرەققىي قىلدۇرالايدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ خىلدىكى بىر قۇرۇلما، قازاقىستاننى ھىندىستان-ئوتتۇرا شەرق-ياۋروپا ئىقتىسادىي كارىدورى (IMEC) بىلەن خىتاي باشچىلىقىدىكى ئوتتۇرا كارىدور ئارىسىدا بىر باغلىنىش نۇقتىسىغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، دۆلەتنىڭ يەر شارىۋى سودا ۋە ئەشيا ئوبوروتى تورلىرىدىكى مەركىزىي رولىنى مۇستەھكەملىيەلەيدۇ. بۇ، قازاقىستاننى پەقەت بىر خام ئەشيا تەمىنلىگۈچى بولۇشتىن قۇتۇلدۇرۇپ، قوشۇلما قىممىتى يۇقىرى بىر ئەشيا ئوبوروتى ۋە دىپلوماتىيە مەركىزىگە ئايلاندۇرىدۇ.
بۇ نىشانلارغا يېتىش ئۈچۈن قازاقىستان دىپلوماتىيەسى كۆپ يۆنىلىشلىك بىر تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى لازىم. بىرىنچىدىن، كېلىشىمنىڭ پايدىلىرىنىڭ پەقەت تاللانغان تەبىقىلەر قاتلىمىدىلا قېلىپ قالماسلىقى، خەلققە يېتىپ بېرىشى ئۈچۈن كونكرېت تۈرلەر تۈزۈلۈشى كېرەك. مەسىلەن، ئىسراِئىلىيە تېخنىكىسى بىلەن زامانىۋىلاشتۇرۇلىدىغان دېھقانچىلىق يەرلىرى ياكى قۇرۇلىدىغان يېڭى تېخنىكا شىركەتلىرى، ئىشقا ئورۇنلىشىش پۇرسىتى يارىتىش ئارقىلىق قارارنىڭ جەمئىيەتتىكى قانۇنىيلىقىنى ئاشۇرىدۇ. ئىككىنچىدىن، ئاستانەنىڭ، تۈركىيەگە ئوخشاش ھەم غەرب ھەم ئىسلام دۇنياسى ھەم تۈرك دۇنياسى بىلەن كۈچلۈك رىشتىلىرى بولغان باشقا مۇھىم رايونلۇق ئاكتىيورلار بىلەن يېقىن دىيالوگ ۋە ھەمكارلىق ئىچىدە بولۇشى، ئۇنىڭ ئورنىنى كۈچەيتىدۇ. ئاخىرىدا، قازاقىستاننىڭ، يادرو قورالسىزلىنىش ۋە دىنلار ئارا دىيالوگ قاتارلىق مەسىلىلەردىكى يەر شارىۋى رەھبەرلىك رولىنى، «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» سۇپىسىدىن پايدىلىنىپ ئوتتۇرا شەرقنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ مەسىلىلىرىگە (مەسىلەن يەمەن، سۈرىيە) يۈزلەنگەن ئىجابىي ھەل قىلىش چارىلىرىنى سۇنۇش ئۈچۈن ئىشلىتىشى، دۆلەتنىڭ خەلقئارالىق نوپۇزىنى ۋە دىپلوماتىك سەرمايىسىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىگە چىقىرىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، قازاقىستاننىڭ «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىش قارارى، دۆلەتنىڭ ھازىرقى زامان تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم تاشقى سىياسەت قەدەملىرىدىن بىرىدۇر. بۇ قارار، 1992-يىلدىن بۇيان ئىسراِئىلىيە بىلەن داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئەمەلىيەتچىل مۇناسىۋەتلەرنى تېخىمۇ كۆرۈنەرلىك ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك بىر رامكىغا ئورۇنلاشتۇرۇشنىڭ ھالقىسىدا، ئاستانەنىڭ ئۆزگىرىۋاتقان يەر شارىۋى ۋە رايونلۇق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرگە ئاكتىپ ھالدا ماسلىشىش، ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى مۇستەھكەملەش ۋە خەلقئارا سىستېمىدىكى دىپلوماتىك رولىنى قايتىدىن بېكىتىش ئارزۇسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان جاسارەتلىك بىر قەدەمدۇر. بۇ قارار، ئامېرىكا بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، ئىسراِئىلىيەنىڭ ئىلغار تېخنىكا تەجرىبىلىرىدىن پايدىلىنىش، ئېنېرگىيە ۋە سودا يوللىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم پۇرسەتلەرنى سۇنماقتا. بىراق، بۇ ئىستراتېگىيەلىك قەدەم، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىران، رۇسىيە ۋە خىتايغا ئوخشاش ئەنئەنىۋىي ھەمراھلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە پەيدا قىلىشى مۇمكىن بولغان يوشۇرۇن جىددىيچىلىكلەر، ئوتتۇرا شەرقنىڭ دائىملىق مۇقىمسىزلىقىدىن كېلىپ چىقىدىغان خەتەرلەر ۋە ئىچكى جامائەت پىكرىدىكى سەزگۈر نۇقتىلارغا ئوخشاش باشقۇرۇش قىيىن بولغان تەھدىتلەرنىمۇ بىللە ئېلىپ كېلىدۇ. قازاقىستاننىڭ بۇ مۇساپىدىن مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا چىقىشى، بۇ پۇرسەتلەر بىلەن تەھدىتلەر ئارىسىدىكى ئىنتايىن نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى نەقەدەر ئۇستىلىق بىلەن باشقۇرالايدىغانلىقىغا، كۆپ يوللۇق تاشقى سىياسىتىنى نەقەدەر جانلىق ۋە ئەقىل-پاراسەت بىلەن يولغا قويالايدىغانلىقىغا باغلىق بولىدۇ. بۇ قەدەم، شۈبھىسىزكى، قازاقىستاننىڭ ياۋروئاسىيا گېئوسىياسىتىدىكى ئورنىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرىدۇ ، شۇنداقلا ئۇنى 21-ئەسىرنىڭ مۇرەككەپ دىپلوماتىك ئويۇنىدا تېخىمۇ مەركىزىي، تېخىمۇ مۇستەقىل ۋە يوشۇرۇن كۈچى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بىر ئاكتىيورغا ئايلاندۇرۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە تارىخىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولالايدۇ.
Al Jazeera. (2025, 6 Kasım). Kazakhstan, which already recognises Israel, to join ›Abraham Accords‹. Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/news/2025/11/6/kazakhstan-which-already-recognises-israel-to-join-abraham-accords
Council. (2025, 6 Kasım). Experts react: Kazakhstan will join the Abraham Accords. Here’s what that means for the US, the Middle East, and Central Asia. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/experts-react-kazakhstan-will-join-the-abraham-accords-heres-what-that-means-for-the-us-the-middle-east-and-central-asia/