تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تەدرىجىي ئۆزگىرىشى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تەدرىجىي ئۆزگىرىشى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە، ئەنگلىيە رادىيو شىركىتى — ب ب س نىڭ كۆزىتىش خىزمىتى (BBC Monitoring) بۆلۈمىنىڭ ئىستانبۇلدىكى مۇخبىرى دىلئاي يالچىن تەرىپىدىن تەييارلىنىپ، 2025-يىلى 10-ئاينىڭ 29-كۈنى ئېلان قىلىنغان «تۈركىيە- بىلەن خىتاينىڭ يېقىنلىشىشى: ئۇيغۇر مەسىلىسى كۈنتەرتىپتىن چۈشتىمۇ؟» ناملىق ئۇيغۇر مەسىلىسىگە ئائىت مۇلاھىزە ماقالىسىنى ئاساس قىلىپ، تەھلىل ئېلىپ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ تەھلىلنىڭ ئاساسلىق نۇقتىسى تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنىڭ تارىخىي ئۆزگىرىشىنى، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئارقىسىدىكى ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك سەۋەبلەرنى، شۇنداقلا بۇنىڭ ئۇيغۇر جامائەتچىلىكىگە كۆرسەتكەن تەسىرىنى كۆپ قاتلاملىق باھالاشلار ئارقىلىق يورۇتۇپ بېرىشتىن ئىبارەت.
1. تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە تۇتقان ئەنئەنىۋى پوزىتسىيەسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئۇزۇندىن بۇيان شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇرلىرىنى ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن ئۆزىگە يېقىن كۆرۈپ كەلدى. تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ جۇمھۇر رەئىسلىك گېربىدىكى «16 تۈرك دۆلىتى» نىڭ بىرى، 8-ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيادا ھۆكۈم سۈرگەن ئۇيغۇر قاغانلىقى. رەسمىي مۇراسىملاردا، ئەنئەنىۋى كىيىملىرى بىلەن جۇمھۇر رەئىس رەجەپ تاييىپ ئەردوغاننىڭ ئارقىسىدا تۇرغان ئەسكەرلەردىن بىرىمۇ ئۇيغۇرلارغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. بۇ، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان تارىخىي، مەدەنىي ۋە ئېتنىك يېقىنلىقىنى، ھەتتا دۆلەت سىمۋوللىرى ئارقىلىق ئىپادىلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ماقالىدە كۆرسىتىلگىنىدەك، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان بۇ ئەنئەنىۋى مۇناسىۋىتى، ئۇزۇن مۇددەت ئۇيغۇر مەسىلىسىنى دۆلەتنىڭ سىرتقى سىياسىتىنىڭ مۇھىم بىر ئېلېمېنتىغا ئايلاندۇرغان ئىدى.
بىرلەشمە دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) خىتاينىڭ «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» (ئۇيغۇرلار بۇ رايوننى شەرقىي تۈركىستان دەپ ئاتايدۇ) دىكى ئۇيغۇر تۈركلىرىگە قارىتىلغان قىلمىشلىرى توغرىسىدىكى ئەندىشىلىرىنى كېيىنكى يىللاردا ھەر خىل سۇپىلاردا ئوتتۇرىغا قويدى. خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا قۇرغان لاگېرلاردا ئۇيغۇرلارنى «زورلاپ تۇتۇپ تۇرۇش ۋە ئىشلىتىش» ھەمدە ئۇلارنى «مەدەنىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش» بىلەن ئەيىبلىنىدۇ. 2022-يىلى، تۈركىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ب د ت غا ئەزا 50 دۆلەت خىتاينى ئۇيغۇرلار باشچىلىقىدىكى « ئەركىنلىكىدىن مەھرۇم قىلىنغان ھەممە كىشىنى» قويۇپ بېرىشكە چاقىردى. بۇ چاقىرىق ب د ت ئىنسان ھوقۇقلىرى كومىتېتى يىغىنىدا ئوقۇلدى ۋە خىتاينىڭ پائالىيەتلىرى «ئېغىر ۋە سىستېمىلىق ئىنسان ھوقۇقلىرى دەپسەندىچىلىكى» دەپ خاراكتېرلەندۈرۈلدى. خىتاي بولسا ئۇزۇندىن بۇيان بۇ تەنقىدلەرنى «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشقانلىق» دەپ رەت قىلىپ كەلدى. بېيجىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان سىياسەتلىرىنى «تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش» ۋە «ئاشقۇنلۇقنىڭ ئالدىنى ئېلىش» رامكىسىدا چۈشەندۈرىدۇ. ئۇ يەردە قۇرغان لاگېرلارنى «كەسپىي تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دەپ ئاتايدۇ ھەمدە بۇ مەركەزلەرنىڭ ئۇيغۇر خەلقىگە كەسپىي ماھارەت ئۆگىتىش ۋە ئىجتىمائىي بىرلىشىشنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن قۇرۇلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ مەسىلىگە تۇتقان تېررورىزم تەرىپىدىن چۈشەندۈرۈش سىياسىتىنى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئەندىشىلىرىنى قانداق رەت قىلىشقا تىرىشىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ.
2. تۈركىيەنىڭ سۆز-ھەرىكىتىدىكى تەدرىجىي ئۆزگىرىش ۋە ئۇنىڭ سەۋەبلىرى
BBC Monitoring  نىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىنى ئاشۇرۇش ۋە چوڭقۇرلاشتۇرۇش ئارزۇسى بىلەن بىرلىكتە، ئەنقەرەنىڭ ئۇيغۇرلارغا بولغان قوللىشى بارغانسېرى ئازايدى. بىر ۋاقىتلاردا تۈركىيەدىن خىتايغا قارىتا ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئۇيغۇر مەسىلىسىگە ئائىت تەنقىدلەر ھازىر ئاساسەن سىمۋوللۇق ئىبارىلەرگە، ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدىكى نۇتۇقلاردا ئۆتۈپ كەتكەن قىسقا جۈملىلەرگە ياكى ئىككى تەرەپ سۆھبەتلىرىدە قىلىنغان چەكلىك سۆزلەرگە ئايلاندى. ماقالىدە «تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ھەقتىكى باياناتلىرى ۋە ئاخباراتتىكى خەۋەرلەر، ۋاقىت چەكلىمىسى قوللىنىلىپ گوگۇل ئارقىلىق توپلانغان» دېيىلىشى، تۈركىيەنىڭ بۇ مەسىلىدە قانداق تەدرىجىي ئۆزگىرىش ياسىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ سۆزلەش ئۇسلۇبىدىكى ئۆزگىرىش مېدىيادا ناھايىتى زور دەرىجىدە ئەكس ئەتكەندەك قىلىدۇ. بىر مەزگىل خىتاينى «ئاسسىمىلياتسىيە» سىياسەتلىرى ئۈچۈن تەنقىد قىلغان ۋە تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ «قوغدىغۇچىسى» ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ھەر خىل نەشرىيات ئورۇنلىرى ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن بۇ مەسىلىنى كۈنتەرتىپتىن چۈشۈردى. BBC Monitoring  نىڭ ئانالىزلىرىدا بەزى ئورۇنلاردا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان دەپسەندىچىلىكلەرگە ئائىت خەۋەر سانىنىڭ 2014-يىلى 10 بولسا، 2022 ۋە 2023-يىللىرى نۆلگە چۈشۈپ كەتكەنلىكى كۆرسىتىلىدۇ. ۋاشىنگتونغا جايلاشقان ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزىنىڭ دىرېكتورى ئابدۇلھەكىم ئىدرىس تۈركىيە ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئىنسان ھوقۇقلىرى دەپسەندىچىلىكلىرىنى ئاز كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈشى نەتىجىسىدە، جامائەتچىلىكنىڭ ئۇلارنىڭ مەسىلىلىرىگە بولغان قىزىقىشىنىڭ ئازايغانلىقىنى ۋە 2000-يىللارنىڭ بېشىدا كۆرۈلگەن ئۇيغۇرلارنى قوللايدىغان ئاممىۋى نامايىشلارنىڭ ئەمدى ئۆتكۈزۈلمەيدىغانلىقىنى بايان قىلدى.
2.1  ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۈچىيىشىنىڭ رولى