ساياھەتچىلەر ئېقىنىنىڭ ئارقىسىدىكى قورقۇنچلۇق رېئاللىقلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىراق، ماقالە بارلىق زىيارەتچىلەرنىڭ بۇ پارلاق مەنزىرىنى ئويلانمايلا قوبۇل قىلمىغانلىقىنىمۇ تەكىتلەيدۇ. سىنگاپورلۇق بىر زىيارەتچى سۇن شېڭياۋنىڭ كەچۈرمىشى، بىر تۈركۈم ساياھەتچىلەرنىڭ قارىشىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. شېڭياۋ بۇ رايوننى «يېڭى زېلاندىيە، شىۋېتسارىيە ۋە موڭغۇلىيەنىڭ بىر يەرگە جەملەنگەن شەكلى» دەپ تەسۋىرلەش بىلەن بىرگە، قويۇق ساقچى مەۋجۇتلۇقى ۋە بىخەتەرلىك كامېرالىرى قاتارلىق ئامىللارنى «چوڭ بىر مەسىلە» دەپ قارىمايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئەھۋال بەزى زىيارەتچىلەرنىڭ سۇنۇلغان كىشىنى مەھلىيا قىلغۇدەك مەنزىرىلەر ئالدىدا، رايوندىكى يۇقىرى دەرىجىلىك كونتروللۇق ۋە كۆزىتىشنى نورمال ئەھۋال دەپ قارايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، سىنگاپورلۇق يەنە بىر زىيارەتچى تېنمولى سىلۋادورىنىڭ گۇۋاھلىقى، مېدالنىڭ يەنە بىر يۈزىنى ئاشكارىلايدۇ. دوستلىرى بىلەن بىللە ياغلىق ئارتىۋالغان سىلۋادورى، ئۇيغۇر تىجارەتچىلەرنىڭ ئۆزلىرىگە يېقىنلىشىپ «ياغلىقىمىزنى ئەركىن ئارتالىشىڭلارغا ھەۋەس قىلىدىغانلىقىنى» بايان قىلىدۇ. ئۇندىن باشقا، يەرلىك مەسچىتلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى زىيارەت قىلىشقا رۇخسەت قىلىنماسلىقى، سىلۋادورى ۋە دوستلىرىنىڭ ئىزدىگەن ھەقىقىي مەدەنىيەت كەچۈرمىشىنى باشتىن كەچۈرەلمەسلىكىگە ۋە ئۈمىدسىزلىنىشىگە سەۋەب بولغان. بۇ پەرقلىق تەجرىبىلەر، خىتاي ھۆكۈمىتى بەرپا قىلغان «ساختا رېئاللىقنىڭ» بەزى زىيارەتچىلەر تەرىپىدىن ھېس قىلىنغانلىقىنى ۋە سوئال ئاستىغا ئېلىنغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
كۆزلەردىن يوشۇرۇنغان ھەقىقەت: سىستېمىلىق باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى
كېللىي نىگ ماقالىسىدە ساياھەت پەردىسىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان قاراڭغۇ مەنزىرىنى خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ دوكلاتلىرى ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆز قاراشلىرى بىلەن تەپسىلىي بايان قىلىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ بۇ رايوندا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنىڭ سادىر قىلىنغان بولۇشى مۇمكىنلىكىگە دائىر پاكىتلىرى، ۋەزىيەتنىڭ ئېغىرلىقىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە دەلىللەيدۇ. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch) نىڭ 2024-يىللىق بىر دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، 2009-يىلىدىن 2023-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا شەرقىي تۈركىستاندىكى يۈزلىگەن يېزىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي، تارىخىي ياكى مەدەنىيىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىسىملىرى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئىدېئولوگىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان ناملارغا ئۆزگەرتىلگەن. بۇ، جۇغراپىيەلىك ماكاننى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بىر مەدەنىيەت خاتىرىسىنى ئۆچۈرۈش ھەرىكىتىدۇر. ئوخشاش شەكىلدە، رايوندىكى مەسچىتلەرنىڭ تاقىلىشى، چېقىۋېتىلىشى ياكى باشقا مەقسەتلەردە ئىشلىتىلىش ئۈچۈن ئۆزگەرتىلىشى، ئىسلام دىنىنىڭ ئاممىۋى سورۇنلاردىكى كۆرۈنۈشىنى ۋە ئەمەلىيىتىنى چەكلەشكە قارىتىلغان سىستېمىلىق بىر سىياسەت سۈپىتىدە كۆرسىتىلمەكتە.
ماقالە BBC نىڭ ئىلگىرىكى يىللاردا ئېلىپ بارغان تەكشۈرۈشلىرىگىمۇ ئىشارەت قىلىش ئارقىلىق، يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا، جىنسىي تاجاۋۇزچىلىق ۋە مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش قاتارلىق قورقۇنچلۇق ئەيىبلەشلەرگە دائىر دەلىل-ئىسپاتلارنى ئەسلىتىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ سېنتەبىردىكى بىر زىيارىتىدە رايوننىڭ «دۇنيانى زىلزىلىگە سالغان» تەرەققىياتىنى ماختاش بىلەن بىرگە، «دىننى خىتايچىلاشتۇرۇش» قا چاقىرىق قىلىشى، بۇ ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە قوللاپ-قۇۋۋەتلىنىۋاتقانلىقىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا ئىپادىسىدۇر. 2010-يىللىرى شەرقىي تۈركىستاندا ياشىغان يازغۇچى جوش ساممېرسنىڭ قەشقەر قەدىمكى شەھىرى ھەققىدىكى يەكۈنىمۇ بۇ مەدەنىيەت ۋەيرانچىلىقىنى خۇلاسىلەپ بېرىدۇ. ساممېرس تارىخىي شەھەرنىڭ «پۈتۈنلەي چېقىپ تاشلىنىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى ھېچقانداق شەكىلدە ئەكس ئەتتۈرمەيدىغان بىر شەكىلدە قايتىدىن لايىھەلەنگەنلىكى ۋە سېلىنغانلىقىنى» بىلدۈرىدۇ. بۇ، ھەقىقىي بىر مەدەنىيەت مىراسىنىڭ يوقىتىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا دۆلەت تەستىقلىغان، ساياھەتچىلىككە ماسلاشتۇرۇلغان ۋە ساختا بىر نۇسخىسىنىڭ دەسسىتىلىشى دېگەنلىك بولىدۇ.
دىياسپورانىڭ ساداسى ۋە خۇلاسە
ماقالىنىڭ ئەڭ تەسىرچان بۆلەكلىرىنىڭ بىرىنى 1998-يىلى شەرقىي تۈركىستاندىن ئايرىلغان ئۇيغۇر-ئامېرىكىلىق پائالىيەتچى ئىرادە قەشقەرىنىڭ كۆز قاراشلىرى تەشكىل قىلىدۇ. قەشقەرىنىڭ قارىشىچە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى «ئۇيغۇر خەلقىنى ساياھەت جەزبدارلىقى مەركىزى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتى نۇسخىسىنى سېتىۋاتىدۇ». بۇ تەشۋىقات ئۇيغۇرلارنى «ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا خۇشال – خۇرام كۆرۈنىدىغان، ئۇسسۇل ئويناپ ناخشا ئېيتىدىغان رەڭدار بىر خەلقتىنلا ئىبارەت» بىر ئوبرازغا سولاپ قويماقتا. قەشقىرى ساياھەتچىلەرنى بۇ رايوندىكى «ئېغىر مەسىلىلەرنى ھېس قىلىشقا» چاقىرىش بىلەن بىرگە، ئۇلارغا «زىيارەت قىلماڭلار» دېيىشنىڭ ئۆزىنىڭ ھوقۇقى ئەمەسلىكىنى، ئەمما كۆرگەن نەرسىسىنىڭ «شەرقىي تۈركىستاننىڭ بېزەلگەن بىر نۇسخىسى» ئىكەنلىكىنى بىلىشلىرى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭ سۆزلىرىدىكى ئەڭ چوڭ پاجىئە بولسا، ئۆزىگە ئوخشاش پائالىيەتچىلەرنىڭ «ۋەتەنلىرى» بولغان بۇ تۇپراقلارغا قايتىپ كېلىشىنىڭ «ئىنتايىن خەتەرلىك» بولۇشىدۇر. بۇ ئەھۋال، ساياھەت زىيارەتلىرى ئەركىن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بىر زېمىننىڭ، ئۆز پەرزەنتلىرى ئۈچۈن قانداق بىر سۈرگۈن ۋە ھەسرەت ماكانىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى ئاچچىق بىر شەكىلدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ.