بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

چېركاۋ-بىلىم كۈرىشىدە بىلىم غەلىبە قىلغاندىن كېيىن دىن ئىنسانلارنىڭ  پەقەت ۋىجدانىدا، يەكشەنبە كۈنىدىكى چېركاۋ مۇراسىملىرىدىلا بولسا بولىدىغان، لېكىن ئىنسان ۋە كائىناتقا دائىر ئىلمىي پائالىيەتلەردە بولسا بولمايدىغان ۋەزىيەت شەكىللەندى. بۇ ۋەزىيەتتە دىن پەقەت ئىنساننىڭ شەخسىي ھاياتىدىلا ئۆز مەنىسىنى تاپاتتى، ئىنسان ھاياتىنى مەنىگە ئىگە قىلاتتى، لېكىن بۇ دائىرىدىن چىقىپ كەتسە بولمايتتى. بۇ ئاشقۇن ئايرىمىچىلىق سەۋەبىدىن كۈنىمىزدىمۇ دىننىڭ دۆلەت ۋە ئاممىۋى ئورۇنلاردىن ئورۇن ئېلىشىنى ياقلاش ھەقىقەتەن تەس بولماقتا. ناۋادا بۇ قاراشنى دۆلەت ۋە ئاممىۋى ئورۇنلاردا ياقلاشقا توغرا كەلسە، چوقۇم سېكۇلار ئۇسۇل بىلەن ئېلىپ بېرىشقا مەجبۇرمىز. مەسىلەن، دىندا بالا ئالدۇرۇۋېتىش گۇناھ دەپلا بالا ئالدۇرماسلىقنى ياقلاش  ھازىرقى زامان ئىجتىمائىي پەن سېكۇلار چۈشەنچىسى نۇقتىسىدىن مۇمكىن ئەمەس. ئەگەر مۇشۇنداق قاراشنى دۆلەت ۋە ئاممىۋى ئورۇنلاردا ياقلايمەن دېسىڭىز ئىنسان ھەقلىرى، ياشاش ھوقۇقى دېگەندەك سېكۇلار ئېقىملارنىڭ تەرغىباتلىرى بويىچە ھەرىكەت قىلىشىڭىز كېرەك. شەكسىزكى، ھازىرقى زامان بىلىمنىڭ يېگانە ئالاھىدىلىكى سېكۇلارلىق ئەمەس. ئەدەبىيات-سەنئەت قايتا گۈللىنىش ۋە ئىسلاھات ھەرىكەتلىرىدىن كېيىن مەيدانغا كەلگەن مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرى ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسىگە ئاساس سالغان. دىننىڭ چۈشىنىش ۋە بىلىش ۋاسىتىسى بولۇشتەك ئالاھىدىلىكىدىن مەھرۇم قالغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئورنىغا ئەقىل دەسسىگەن.  بۇ سەۋەبتىن 18-ئەسىر غەرب تارىخى نۇقتىسىدىن مەرىپەت ئويغىنىش ۋە ئەقىل دەۋرى دەپ ئاتىلىدۇ.
ئەقىل مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى پەلسەپىسىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئۇقۇمدۇر. شەيئى ۋە ھادىسىلەرنى ئانالىز قىلىدىغان ئەقىل ئونتولوگىيەلىك   كاتېگورىيە بولماستىن فۇنكسىيەلىك نەرسىدۇر. ئەقىلنى ئاساس قىلىپ شەكىللەنگەن ئىجتىمائىي تەشكىلاتنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن، شەخسلەر ھازىرقىدىنمۇ ياخشى تۇرمۇشقا ئېرىشىش ئۈچۈن قانداق قىلىش توغرىسىدا بىمالال قارار چىقىرالايدۇ. ئەقىل بۇ جەھەتتە ئىنسانىي نەرسە بولۇپ دىن، مېتافىزىكا ۋە ئەنئەنىگە ئوخشاش مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى تەرىپىدىن خۇراپاتلىق دەپ قارالغان ھەر قانداق نەرسىگە قارشى چىقىدۇ (چىغدەم، 1997:21). ئەقىل ئىنساننىڭ ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەشتە مۇراجىئەت قىلغان مۇتلەق، ئومۇمىي ۋە توغرا كاتېگورىيەدۇر. ئەقىل بارلىق شەخس، مىللەت، ئەنئەنە ۋە كۈلتۈرلەردىن مۇستەقىل ھالدا ھەر يەردە بىر ۋە ئوخشاش نەرسىدۇر. دىن، ئەخلاق، ئەنئەنە ۋە كۈلتۈرلەر ئۆزگىرىدۇ، لېكىن ئەقىل ئۆزگەرمەيدۇ (كاسسىر، 2000: 39). ئەقىلنىڭ پىرىنسىپى بىلەن ۋۇجۇدقا چىقىرىلغان ئىجتىمائىي مۇئەسسەسەلەر (ئورگان)نى راتسىيونال جەھەتتىن تەنقىد قىلغىلى بولىدۇ. ئىنسانلار ئەقىل ئىشلەتسە بارلىق قىيىنچىلىق ۋە مەسىلىلىرىدىن خالاس بولالايدۇ، ئەبەدىي تىنچلىق ۋە مۇكەممەل جەمئىيەتكە ئېرىشەلەيدۇ. ئەقىل، تەبىئەت ۋە تەرەققىيات ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت مۇقەررەر مۇناسىۋەتتۇر. قىسقىسى، مەرىپەت ئويغىنىش لايىھەسىدە ئىنسان ۋە جەمئىيەت ھەققىدىكى ھەقىقەتلەرگە راتسىيونال ئەقىل ۋە بىلىم ئارقىلىق ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقى تەشەببۇس قىلىنىدۇ. ئىنسان ۋە جەمئىيەت توغرىسىدىكى ھەقىقەت يېگانە ۋە ئالەمشۇمۇل ھەقىقەت، دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. ھىيۇم، لوك، ھوببېس، روسسوغا ئوخشاش مۇتەپەككۇرلار ئەقىلنى چىقىش قىلغان ھالدا ئىجتىمائىي ئانالىزلارنى ئېلىپ بارغانىدى. مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمىنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى تۈز تارىخىي تەرەققىيات يۆنىلىشىگە بولغان مايىللىقىدۇر. بىلىم جانلىق ۋە ئاكتىپ پائالىيەت بولغانلىقى ئۈچۈن ئىنسان ھەر كۈنى بىلىم دائىرىسىگە يېڭىلىرىنى قوشۇپ تۇرالايدۇ. ئىنسان بىلىم ۋە ئەقىل ئىشلىتىش ئارقىلىق جەمئىيەتنى قايتىدىن بەرپا قىلىپ چىقالايدىغانلىقى ئۈچۈن داۋاملىق تەرەققىيات ئىچىدە بولىدۇ (شايلان، 2009: 134). مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى تۈرتكىسىدە قايتىدىن بايقالغان، دىن، ئەنئەنە ۋە كۈلتۈر قاتارلىقلارنىڭ بارلىق كىشەنلىرىدىن قۇتۇلۇپ ھەقىقەتنىڭ يېگانە ئۆلچىمىگە ئايلاندۇرۇلغان ئەقىل، ئىنساننىمۇ قايتىدىن بەرپا قىلىپ چىقىدۇ يەنى تەرىپلەپ چىقىدۇ. ئەقىل بىلەن كۆزى ئېچىلغان بىر شەخس ئۆزى ۋە جەمئىيەت توغرۇلۇق ئەقلىي خۇلاسە چىقىرالايدىغان، دۆلەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى پۇقرالىق كېلىشىمى  بىلەن ئورنىتالايدىغان، دىن ۋە ئەنئەنىنىڭ تەسىرىدىن قۇتۇلغان، ھاياتىنى بىلىمگە ئاساسەن ياشايدىغان دۇنياۋى ئىنسان سۈپىتىدە تەرىپلىنىدۇ. ئەقىلنى يېتەكچى قىلمىغان ئىنسان كېرەكسىز ئىنساندۇر، ئەقىلنى ئاساس قىلمىغان  بىلىش شەكلى قىممەتسىزدۇر.
دۇنيانىڭ راتسىيوناللىشى پەقەت بىلىم بىلەن چەكلىنىپ قالمايدۇ. بۇ جەريان دىنغىمۇ زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. دۇنيا بىلىمنىڭ تۈرتكىسىدە مۇقەددەس، غايىۋى ۋە سېھىر قۇتىسىدىن قۇتۇلۇپ رېئال ۋە  ئوبيېكتىپ ھادىسگىلا مەركەزلەشكەن نەرسىگە ئايلىنىدۇ. دۇنيانىڭ دىنى، ئىنسانىي، ئەخلاقىي ۋە غايىۋى تەرەپلىرى يوق بولىدۇ، ئىنسان تەڭرى تەرىپىدىن يارىتىلغان قىممەتلىك ۋە غايىسى بولغان مەخلۇق ئەمەس بەلكى تىزگىنسىز، ئەركىن ۋە مۇستەقىل مەخلۇقتۇر. بۇ چۈشەنچە  ھازىرقى زامان بىلىمنىڭ راتسىيوناللىق ئالاھىدىلىكىنىڭ مۇھىملىقىنى تەقەززا قىلىدۇ. بىلىم ئەقىلنىڭ مەھسۇلاتىدۇر، بىلىم ئەھلى بولسا مېتافىزىكىلىق ھېس-تۇيغۇلاردىن خالىي بولغان، كۆزەتكىلى بولىدىغان ھادىسىلەرنى ئاساس قىلىپ، تەجرىبە ئۇسۇلى ئارقىلىق ئالەمشۇمۇل ئومۇمىي ئىلمىي نەتىجە روياپقا چىقىرالايدىغان كىشىدۇر. شۇنداقلا بىلىم ئادىمى سەۋەب-نەتىجە پىرىنسىپىغا ئەھمىيەت بېرىپ،  ئوبيېكتىپ بولۇشى كېرەك.