خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىبراگىموۋ، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ماھىيەتتە خەلقئارالىق بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى تەشەببۇس قىلغان ئاكادېمىك كۆز قاراشلارنىمۇ تەكشۈرىدۇ. قاچقۇنلارنىڭ چېگرالاردىن ئۆتۈشى ياكى خەلقئارا قانۇننىڭ بۇزۇلۇشى قاتارلىق «جىسمانىي ئىسپاتلار»، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ خەلقئارالىق ئۆلچىمىنى كۆرسىتىدۇ. زامانىۋى ئالاقە تېخنىكىلىرى، قۇربانلارنىڭ قارشىلىقلىرىنى ياكى قىيىن ئەھۋالىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشىنى ئاسانلاشتۇرىدۇ، بۇمۇ ئەھۋالنىڭ خەلقئارالىق سەۋىيەدىكى بىلىنىشلىقىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ پاكىتلار، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەقەلەرنىڭ «ئىچكى مەسىلە» ئىكەنلىكى دەۋاسىنى رەت قىلىدۇ.
بۈگۈنكى كۈندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق تەتقىقاتلىرىدا، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ دۆلەتلەر ۋە مىللەتلەر ئارىسىدىكى قۇرۇلما ۋە زېمىن باراۋەرسىزلىكلىرىدىن كېلىپ چىققان خەلقئارالىق بىر مەسىلە ئىكەنلىكى ھەققىدە، كوللېكتىپ بىر تونۇش مەۋجۇت. بۇ مەزمۇندا، ئىبراگىموۋ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەھۋالنى، گىرېگورى ئىستانتون مۇكەممەللەشتۈرگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئون باسقۇچلۇق مودېلى چەمبىرىكىدە تەھلىل قىلىدۇ:
ئىبراگىموۋ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى بۇ مودېل چەمبىرىكىدە باھالاپ، بارلىق باسقۇچلارنىڭ مەلۇم دەرىجىدە ئەمەلگە ئاشقانلىقىنى بايقىغان. بولۇپمۇ يېقىندا ئوتتۇرىغا چىققان دەلىللەر، بولۇپمۇ مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش ۋە تۇغۇت چەكلەش ئەمەلىيەتلىرى، ب د ت ئىرقىي قىرغىنچىلىق كېلىشىمىنىڭ II-ماددىسىدا ئورۇن ئالغان «گۇرۇپپا ئىچىدە تۇغۇت چەكلەشكە قارىتىلغان تەدبىر قوللىنىش» ئۆلچىمىگە ماس كېلىدۇ.
تەتقىقاتچى، ئۇيغۇر رايونىدىكى بېسىم ۋە زوراۋانلىق سىياسەتلىرىنى بەش ئاساسىي كاتېگورىيە بويىچە تەپسىلىي تەكشۈرىدۇ:
تىل چەكلىمىسى ۋە كۈلتۈرەل ئاسسىمىلياتسىيە
ئىبراگىموۋ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئۇنىۋېرسال خىتابنامىسىنىڭ 19-ماددىسى ۋە ب د ت نىڭ A/RES/61/266 نومۇرلۇق قارارىغا ئاساسلىنىپ، بارلىق تىللارنىڭ قوغدىلىش ۋە تەرەققىي قىلىش ھوقۇقىنى تەكىتلەيدۇ. ئەمما خىتاينىڭ ئەمەلىيەتلىرى بۇ ئۇنىۋېرسال پىرىنسىپلارغا خىلاپ يۆنىلىشتە ئىلگىرىلىمەكتە.
مائارىپ ساھەسىدە، خىتايچە ئۇيغۇرچەنىڭ ئورنىنى ئالغان. تىجارەت ساھەسىدە، كىتاب دۇكانلىرىدا ئۇيغۇرچە نەشرلەرنىڭ سېتىلىشى چەكلەنگەن. كوچا بەلگىلىرىدە ۋە ئۇنىۋېرسىتېت بەلگىلىرىدە ئۇيغۇر يېزىقى ئېلىپ تاشلانغان. شەخسىي دائىرىدە بولسا، ئۇيغۇرلار خىتاي ھۆكۈمىتىگە سادىقلىقىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن خىتايچە ئىشلىتىشكە مەجبۇرلانغان.
خىتايچىنىڭ ئالاقە ئۈچۈن مەجبۇرىي نورما ھالىغا كېلىشى، «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» ۋە تەربىيەلەش ياتاقلىرى قاتارلىق دۆلەت تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان «ئائىلىلەر»گىمۇ تارقالغان. بۇ ئەمەلىيەتلەر، ئۇيغۇر تىلىنىڭ داۋاملىق مەۋجۇت بولۇشىنى كېسىش ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا خىتايچىنى قويۇش مەقسىتىدە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى تەرىپىدىن ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان بىر ھۇجۇمنى ئىپادىلەيدۇ.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى، ئاتېئىست بىر تەشكىلات بولۇش سۈپىتى بىلەن دىنغا قارشى ئۇرۇش ئاچقان ۋە پەقەت مۇسۇلمانلارلا ئەمەس، خىتايدىكى خىرىستىيانلار ۋە بۇددىستلارمۇ بېسىم ئاستىدا ياشاۋاتىدۇ. ئەمما ئاساسىي نىشان ئىسلام ۋە ئۇيغۇر خەلقىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى، مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنى «ئېتىقادلىرىنى كۆرسىتىش»، «نورمال ئەمەس ئۇزۇنلۇقتىكى ساقال»، «ھىجاب كىيىش»، «دۆلەت تېلېۋىزىيەسىنى كۆرۈشنى رەت قىلىش» قاتارلىق كۈلكىلىك سەۋەبلەر بىلەن تۇتقۇن قىلغان.
دۆلەت تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا، تۇتقۇنلارنىڭ ناماز ئوقۇشى چەكلىنىدۇ، چوشقا گۆشى يېيىشكە ۋە ھاراق ئىچىشكە مەجبۇرلىنىدۇ. سابىق تۇتقۇنلاردىن كەلگەن دوكلاتلارغا كۆرە، ئايال تۇتقۇنلار ھاقارەتلىنىش، مۇنچىدىكى ۋاقتىدا سىنغا ئېلىنىش ۋە ھەتتا خىتاي قاراۋۇللار تەرىپىدىن زوراۋانلىققا ئۇچراش قاتارلىق جىنسىي زوراۋانلىقلارغا دۇچار بولماقتا.
خىتاي، بارلىق خىتاي بولمىغان مەدەنىي مىراسنى يوق قىلىش مەقسىتىدە مىڭلىغان مەسچىت، تارىخىي بىنا ۋە قەبرىستانلىقلارنى سىستېمىلىق ھالدا ۋەيران قىلماقتا. بۇ دىنغا قارشى كەڭ كۆلەملىك ھەرىكەت، يىغىۋېلىش لاگېرلىرىنىڭ قۇرۇلۇشىدىن كېيىنكى 2017-يىلىدىن باشلاپ كۈچەيتىلگەن. ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتىنىڭ (ASPI) مەلۇماتىغا كۆرە، شەرقىي تۈركىستاندىكى 24,000 مەسچىتتىن 15,000 دىن ئاز قىسمى ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ 30% ى مەلۇم بىر شەكىلدە ۋەيران قىلىنغان.
خىتاينىڭ دىنغا قارشى كۈرىشى ئۇزۇن بىر تارىخقا ئىگە. مەدەنىيەت ئىنقىلابىدىن باشلاپ، بولۇپمۇ مۇسۇلمانلارنى ۋە تىبەتلىكلەرنى نىشان قىلغان. بۇ جەريانىدا ئۇلار پەقەت مەسچىتلەرنىلا ئەمەس، ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنىڭ ئەۋلادتىن ئەۋلادقا ياتقان مۇسۇلمان قەبرىستانلىقلىرىنىمۇ يوق قىلغان.
خىتاينىڭ ئاخىرقى نىشانى ئوچۇق: مۇسۇلمان ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنى يوق قىلىش، ئۇلارنى مەجبۇرىي خىتايلاشتۇرۇش، شۇنداق قىلىپ شەرقىي تۈركىستاندا ئىنسانلىققا قارشى زۇلۇمغا ۋە ۋەھشىيانە مۇئامىلىگە قارشى سوئال سورايدىغان ۋە قارشىلىق كۆرسىتىدىغان ھېچكىمنىڭ قالماسلىقىنى كاپالەتلەندۈرۈشتۇر.
1979 -يىلى خىتاي «بىر ئائىلە، بىر بالا» سىياسىتىنى يولغا قويدى، بۇ سىياسەت جۈپلەرنى پەقەت بىر بالىلىق بولۇشقا مەجبۇرلايتتى. ئوغۇل بالا تاللاش سەۋەبىدىن، خىتاي ئائىلىلىرى كۆپىنچە قىز بالىلارنى ئالدۇرۇۋېتىشنى تاللىدى. بۇ، خىتاي ئەرلىرىنىڭ ئاياللارغا نىسبەتەن زور دەرىجىدە كۆپ بولۇشىغا سەۋەب بولدى. بۇ مەسىلىنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن، مەركىزىي ھۆكۈمەت خىتاي ئەرلىرىنى ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاز سانلىقلاردىن بولغان ئاياللار بىلەن نىكاھلىنىشقا رىغبەتلەندۈرۈشكە باشلىدى.