يەر شارى بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ داۋاملىق پارچىلىنىشى ۋە 2026-يىلىدىكى ھەل قىلغۇچ سىناقلار (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى  خىتاينىڭ رولى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى ماقالىدە ئالاھىدە ئورۇن تۇتقان. خىتاي بىر تەرەپتىن يادرو ئامبىرىنى كېڭەيتىش ۋە ئارمىيەنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئارقىلىق دۇنياۋى كۈچ بولۇش نىشانىغا يېقىنلاشقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ ئاستىلىشى ۋە ئىچكى ئىجتىمائىي مەسىلىلەر بىلەن ئېلىشىشقا مەجبۇر بولماقتا. «Chatham House» (خان جەمەتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى)  مۇتەخەسسىسلىرى خىتاينىڭ «پادىشاھنىڭ قىيىنچىلىقى» (King’s Dilemma) دەپ ئاتىلىدىغان بىر زىددىيەت ئىچىدە قالغانلىقىنى، يەنى بىر تەرەپتىن جەمئىيەت ۋە ئىقتىساد ئۈستىدىكى قاتتىق كونتروللۇقنى ساقلاپ قېلىش، يەنە بىر تەرەپتىن يېڭىلىق يارىتىش ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى تېپىشتا قىينىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، خىتاينىڭ جەنۇبىي دېڭىزدىكى ھەربىي ھەرىكەتلىرى ۋە تەيۋەنگە بولغان بېسىمى ھېچقانداق پەسەيگىنى يوق. فىلىپپىن بىلەن بولغان دېڭىز تەۋەلىكى تالاش-تارتىشى ۋە ئامېرىكىنىڭ بۇ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى كۈچەيتىشى، 2026-يىلىدىكى يوشۇرۇن پارتلاش نۇقتىلىرى  ھېسابلىنىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسەتتە تېخىمۇ قاتتىق قوللۇق پوزىتسىيە تۇتۇشى، ئۇنىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي بېسىمنى سىرتقا يۆتكەش تاكتىكىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. بۇ، غەرب دۇنياسى ئۈچۈن خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «رىقابەت» بىلەن «ھەمكارلىق» (بولۇپمۇ كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق ساھەلەردە) ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇق نۇقتىسىنى تېپىشنىڭ تېخىمۇ قىيىنلىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
خۇلاسە — 2026-يىل: بۆلۈنۈش ۋە قايتا تەشكىللىنىش يىلى
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، «Chatham House» (خان جەمەتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى)  نىڭ بۇ ئانالىزىدا، 2026-يىلىغا دۇنيا بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان «ھەل قىلغۇچ سىناق يىلى» دەپ ئېنىقلىما بېرىلىدۇ. دۇنيا دۆلەتلىرى ئالدىدا ئىككى خىل تاللاش تۇرماقتا: بىرىنچىسى، يادرو قوراللىرىنى كېڭەيمەسلىك، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە تېخنىكا بىخەتەرلىكى قاتارلىق ئورتاق مەنپەئەتلەر ئەتراپىدا قايتىدىن ئۇيۇشۇپ، خەلقئارا تۈزۈمنى ئىسلاھ قىلىش؛ ئىككىنچىسى، مىللىي مەنپەئەتنى ھەممىدىن ئۈستۈن قويۇپ، بۆلۈنۈش، يادرو قوراللىنىش ۋە توقۇنۇش يولىنى تاللاش. ئەپسۇسكى، نۆۋەتتىكى يۈزلىنىش ئىككىنچى خىل ئېھتىماللىقنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە.
خەلقئارا ئىدارە قىلىش ئورگانلىرىنىڭ (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئوخشاش) ئىناۋىتىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ چەكلىمە كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىشى، دۇنيانىڭ «كۈچلۈكلەر ھەقلىق» بولىدىغان بىر جاڭگال قانۇنىغا قايتىپ كېتىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، 2026-يىلىدىكى ۋەقەلەر، بولۇپمۇ يادرو كېلىشىملىرىنىڭ تەقدىرى ۋە رايونلۇق ئۇرۇشلارنىڭ يۆنىلىشى، بىزنىڭ كەلگۈسى ئون يىللىق تەقدىرىمىزنى بەلگىلەپ بېرىدۇ.
بۇ ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى، ئۇنىڭ پەقەت يۈزەكى ۋەقەلەرنى بايان قىلىش بىلەن چەكلەنمەي، يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش مېخانىزمىنىڭ ۋاقتىنىڭ توشۇشى (2026-يىل فېۋرال) ۋە تېخنىكىلىق ماس كەلمەسلىك (ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان مەسىلىسى) قاتارلىق كونكرېت ۋە ئىنتايىن ھالقىلىق نۇقتىلارنى ئۆرنەك كۆرسىتىپ تەھلىل قىلغانلىقىدۇر. ماقالە «ئۈچىنچى يادرو دەۋرى» ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، ھازىرقى ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنىڭ نەقەدەر مۇرەككەپلىكىنى ئىلمىي ئاساستا يورۇتۇپ بەرگەن. شۇنداقلا  ماقالىنىڭ، غەربنىڭ تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكىگە قارىغۇلارچە ئىشىنىپ كەتمەسلىكى كېرەكلىكىنى، ئەرزان تېخنىكىلارنىڭ قىممەت باھالىق سىستېمىلارنى يېڭەلەيدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرۇشى رېئاللىققا ئىنتايىن ئۇيغۇن.
بىراق، ماقالىنىڭ بەزى كەمچىلىكلىرىمۇ يوق ئەمەس. بىرىنچىدىن، ئانالىز يەنىلا كۈچلۈك «غەرب مەركەزلىك» (West-centric) نۇقتىئىنەزەر بىلەن يېزىلغان  بولۇپ، «يەر شارى جەنۇبى» (Global South) دۆلەتلىرىنىڭ (ھىندىستان، بىرازىلىيە، ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ) يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى رولى ۋە ئۇلارنىڭ غەرب بىلەن رۇسىيە/خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تاللاشلىرىنى تەھلىل قىلىشقا يېتەرلىك ئورۇن بەرمىگەن. ئىككىنچىدىن، ماقالىدە مەسىلىلەر ۋە تەھدىتلەر ناھايىتى ئېنىق كۆرسىتىلگەن بولسىمۇ، بۇ كىرىزىسلاردىن قۇتۇلۇشنىڭ كونكرېت دىپلوماتىك يوللىرى ياكى ھەل قىلىش لايىھەلىرى ھەققىدە يېتەرلىك تەكلىپلەر بېرىلمىگەن؛ ئاساسلىق تېكىستى  بەكلا ئۈمىدسىزلىك ۋە ئاگاھلاندۇرۇش تۈسىنى ئالغان. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، بۇ ماقالە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان بىر پايدىلىنىش ماتېرىيالىدۇر.
پايدىلانغان مەنبە:
Georgia Cole and Chatham House Experts. (2025). Global security continued to unravel in 2025. Crucial tests are coming in 2026. Chatham House – The Royal Institute of International Affairs.