ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (17-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يېڭىچە ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش پىرىنسىپى ۋە ئۆزئارا مەجبۇرىيەتنى كۈچەيتىش، راتنېرنىڭ قارىشىچە، تەكلىپ قىلىنىۋاتقان كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ ئۈنۈمىنى ۋە ئىشچانلىقىنى تېخىمۇ ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە كاپالەتلەندۈرىدۇ. تېخىمۇ كۆپ ۋە تېخىمۇ ئېنىق ئۆزئارا مەجبۇرىيەتنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسى شۇ بولىدۇكى، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى كەلگۈسىدىكى كىرىزىس ۋە توقۇنۇشلاردا ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ مۇھىم، تېخىمۇ كۆپ ۋە تېخىمۇ ئاكتىپ يېڭى روللارنى ۋە ھەربىي ۋەزىپىلەرنى ئۈستىگە ئالالايدۇ. بۇ، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ يېقىنقى يىللاردا ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىگە ۋە ئارمىيەسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشقا سالغان زور مەبلەغلىرى ۋە ئېرىشكەن يېڭى ئىقتىدارلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەندە تېخىمۇ روشەن گەۋدىلىنىدۇ. بۇ، ئۆز نۆۋىتىدە، بۈگۈنكى كۈندىكى بوشاڭ ۋە غەيرىي رەسمىي ھەمكارلىق مېخانىزملىرى ئاستىدا يېتەرلىك شەكىلدە مەۋجۇت بولمىغان ياكى ئۈنۈملۈك يولغا قويۇلمايۋاتقان يېڭى ۋە تېخىمۇ چوڭقۇر ھەمكارلىق يوللىرىنى ئاچىدۇ. مەسىلەن: بۇ يېڭى شەرتنامىنىڭ ئەزالىرى (ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ يادرولۇق ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىتتىپاقداشلىرى) بىرلىكتە تېخىمۇ تەپسىلىي ۋە ئەمەلىيەتچان بىرلەشمە ھەربىي پىلانلارنى تۈزۈپ چىقالايدۇ؛ ئۆزلىرىنىڭ چەكلىك بولغان مۇداپىئە خىراجىتىنى ۋە بايلىقلىرىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ھالدا ئۆزئارا ماسلاشقان، بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان ۋە ئالاھىدە ئىختىساسلاشقان ھەربىي ئىقتىدارلارنى يېتىلدۈرۈشكە قارىتا يۆتكىيەلەيدۇ (بىر دۆلەت دېڭىز ئاستىغا قارشى ئۇرۇش ئىقتىدارىغا، يەنە بىر دۆلەت ھاۋا مۇداپىئەسىگە، يەنە بىرى تور ھۇجۇمىغا قارشى تۇرۇشقا مەبلەغ سېلىش دېگەندەك)، ھەمدە مەخسۇس لايىھەلەنگەن ۋە دائىم ئۆتكۈزۈلىدىغان بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلار ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتلەر ئارقىلىق ئۆزئارا ھەمكارلىشىش ئىقتىدارىنى ۋە جەڭگىۋارلىقىنى بىرلىكتە سىناپ، مەشىق قىلىپ ۋە ئۈزلۈكسىز ياخشىلاپ بارالايدۇ. راتنېرنىڭ كۆزىتىشىچە، بۇ خىلدىكى كونكرېت تەدبىرلەر ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنىڭ كوللېكتىپ كۈچىنى ۋە توسۇش ئىقتىدارىنى بۈگۈنكى غەيرىي رەسمىي ۋە تارقاق ھەمكارلىق مېخانىزملىرى ئاستىدا مۇمكىن بولۇۋاتقىنىدىن خېلىلا يۇقىرى دەرىجىدە مۇستەھكەملەيدۇ ۋە كۈچەيتىدۇ.
ئاخىرىدا، راتنېر تېخىمۇ زور دەرىجىدىكى ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇشنىڭ يەنە ھەربىي ئىستراتېگلار ئادەتتە «كىرىش-چىقىش، بازا قۇرۇش ۋە ھاۋا بوشلۇقىدىن پايدىلىنىش» (Access, Basing, and Overflight – ABO) ھوقۇقلىرى دەپ ئاتايدىغان مەسىلىلەردە تېخىمۇ زور ئېنىقلىق ۋە كاپالەتلىكنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ غايەت زور جۇغراپىيەلىك ئارىلىقلىرىنى كۆزدە تۇتقاندا، ئامېرىكا ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىدا ئالدىن ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ۋە ھەرىكەت قىلىشى، كىرىزىس ياكى توقۇنۇش يۈز بەرگەن ئەھۋالدا ئامېرىكانىڭ تېز سۈرئەتتە ئىنكاس قايتۇرۇش ۋاقتىغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ھەربىي ھەرىكەتلەرنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. شۇڭلاشقا، ئامېرىكا ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ زېمىنىغا، پورتلىرىغا ۋە ھاۋا بوشلۇقىغا كىرىش-چىقىش ھوقۇقى ئەتراپىدىكى ھازىرقى بەزى ئېنىقسىزلىقلارنى تۈگىتىپ، تېخىمۇ زور كاپالەتلىك ۋە ئېنىقلىقنى قولغا كەلتۈرۈش، غەربىي تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئومۇمىي توسۇش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە كۈچەيتىدۇ. چۈنكى بۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كىرىزىس پەيتىدە توغرا جايلاردا جەڭ قىلىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان توغرا ھەربىي كۈچلەر ۋە ئىقتىدارلارغا ھەر ۋاقىت تەييار ھالەتتە ئىگە بولىدىغانلىقىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. تېخىمۇ كاپالەتلىك ۋە ئېنىق كىرىش-چىقىش ھوقۇقى يەنە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر زېمىنىدىكى ھەربىي ئۇل ئەسلىھەلەرگە (ئايرودۇرۇملار، پورتلار، يېقىلغۇ ئامبارلىرى) تېخىمۇ زور دەرىجىدە مەبلەغ سېلىشقا ۋە ئۇ يەرلەرگە تېخىمۇ ئىلغار ھەربىي ئىقتىدارلارنى ۋە قورال-ياراغ سىستېمىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇشقا ئېلىپ كېلىدۇ، بۇلارمۇ ئۆز نۆۋىتىدە ھەر خىل ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلارنىڭ ئۇرۇش ۋەزىيىتىدىكى يوشۇرۇن پايدىلىنىشچانلىقىنى ۋە قىممىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرىدۇ. گەرچە راتنېر ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئامېرىكا ئارمىيەسىگە ئۇلارنىڭ زېمىنىدا خالىغانچە ھەرىكەت قىلىش ئۈچۈن «ئاق چەك» (blank check) بېرىشىنى كۈتۈشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلسىمۇ، ئەمما ئۇ كۈچلۈك ۋە ئۈنۈملۈك بىر تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشى ئۈچۈن، ئامېرىكا ھەربىي كۈچلىرى ئۈچۈن ھازىرقىدىن تېخىمۇ جانلىق، تېخىمۇ كاپالەتلىك ۋە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك كىرىش-چىقىش ھوقۇقىنىڭ زۆرۈر ئىكەنلىكىنى كۈچلۈك تەكىتلەيدۇ.