رەقەملىك سەھنە، كۆرۈنمەس زوراۋانلىق: خىتاينىڭ «ئورتاق تەقدىر» ھېكايىسىدىكى ئۇيغۇر ئوبرازى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەدەنىيەت ۋەكىللىك قىلىش نەزەرىيەسى، رېجىمنىڭ «نىمىنى، قانداق سەھنىلەشتۈرگەنلىكىنى» چۈشىنىش ئۈچۈن ئىشقا يارايدۇ. ستۇئارت ھول (Stuart Hall) نىڭ قۇرۇلمىۋى ۋەكىللىك قىلىش قارىشى، مەدەنىيەت مەنىلىرىنىڭ مۇقىم ئەمەسلىكىنى، شەكىللىنىش جەريانىدا ھۆكۈمرانلىق مۇناسىۋەتلىرى تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ  (ھول، 1997) . خىتاي تاراتقۇلىرىدىكى «ئانار دانىلىرىدەك زىچ ئۇيۇشقان خەلق» مېتافورىسى، مەنىنىڭ ھاكىمىيەت تەرىپىدىن سىڭدۈرۈلۈش تىرىشچانلىقىدۇر.
ئېدۋارد سەئىدنىڭ «شەرقشۇناسلىق» ئانالىزى بولسا، بۇ يەردە خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدىكى «شەرقى»گە قارىشىغا، يەنى «ئىچكى شەرقشۇناسلىق»قا (Internal Orientalism) تەتبىقلىنىشى مۇمكىن( سچېين، 1997 ۋە سەئىد 1978).  مەركەزنىڭ (بېيجىڭ/خىتاي مەدەنىيىتى) چەت-ياقىغا (ئۇيغۇر) قارىشى، بىتەرەپ بىر ئۇچۇر يەتكۈزۈش ئەمەس، بىر ھۆكۈمرانلىق مۇناسىۋىتىدۇر. ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، رەقەملىك ھېكايىلەردە ئۇسسۇل، ناخشا ۋە مەنزىرىدىن ئىبارەت «سىرلىق ۋە باشقىچە» بىر ئوبيېكتقا ئايلاندۇرۇلىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ، ئۆزلىرىنىڭ تارىخىي سۇبيېكتلىق ۋە ئىسلامىي كىملىك چاپىنى سالدۇرۇلۇپ ، خىتاي مىللىي ھېكايىسىنىڭ زىيانسىز، رەڭدار ۋە فولكلورلۇق «ئېلېمىنتلىرى» ھالىغا كەلتۈرۈلىدۇ. بۇئەھۋال، سەئىد كۆرسەتكەندەك، «شەرقنىڭ شەرق تەرىپىدىن ئەمەس، بەلكى غەرب (بۇ يەردە مەركەز) تەرىپىدىن تەبىرلىنىشى»دۇر.
د. بېقىندىلىق ۋە بىلىش زوراۋانلىقى
گاياترى چاكىراۋورتى سپىۋاكنىڭ بېقىندىلار (ئېزىلگەنلەر)سۆز قىلالامدۇ؟»  دېگەن سوئالى، بۇ رەقەملىك ھېكايىلەرنىڭ ئەخلاقىي تەرىپىگە سوئال قويۇش ئۈچۈن زۆرۈردۇر. « VR » مۇزېيلىرىدا، «3D » كارتونلاردا ياكى «شىنجاڭ كۆرۈنۈش خاتىرىلىرى» دە ئۇيغۇرلارغا ئائىت ئوبرازلار، ھەقىقەتەن ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن بايان قىلىنىۋاتامدۇ، ياكى دۆلەت سۈزگۈچتىن ئۆتكۈزگەن بىر ۋەكىل كۆرۈلۈۋاتامدۇ؟ سپىۋاكنىڭ قارىشچە، بېقىندىلار (ئېزىلگەن) نامىدىن سۆزلەيدىغان ھۆكۈمرانلارنىڭ سۆزلەملىرى، بېقىندىلارنىڭ ئۆز ئاۋازىنى ئاڭلانماس قىلىدۇ؛ بۇ دەل «بىلىش خاراكتېرلىك زوراۋانلىق» تۇر. (سپىۋاك، 1988).
تېكىستتە تىلغا ئېلىنغان «كونا سۈرەتلەرنىڭ جانلاندۇرۇلۇشى» ۋە «قىزىل مىراس» تەكىتلىمىسى، ئۇيغۇر مەدەنىيەت  خاتىرىسىنىڭ ئۆچۈرۈلۈپ، ئورنىغا خىتاي دۆلىتى ئويدۇرۇپ چىقارغان خاتىرىنىڭ دەسسىتىلىشىدۇر. ئۇيغۇرلار، بۇ رەقەملىك سەھنىدە سۆزلەۋاتقاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۆزلىرىگە بېرىلگەن سىنارىيەنى (مەسىلەن «پارتىيەگە مىننەتدارلىق» سۆزىنى) تەكرارلايدىغان ئارتىسلارغا ئايلىنىدۇ. سپىۋاكنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، رەقەملىك تېخنىكا بۇ يەردە بېقىندىلارغا يەنى ئېزىلگەنلەرگە سۆز ھوقۇقى بەرمەيدۇ؛ ئەكىسچە، ئۇنىڭ سۈكۈتىنى يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى شاۋقۇن بىلەن نىقابلايدۇ.
شى جىنپىڭ دەۋرىدە تەرەققىي قىلدۇرۇلغان «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» شۇئارى، «بارلىق مىللەتلەرنىڭ بىرلا مىللىي كىملىك ئاستىدا بىرلىشىشى» نى  تەكىتلەيدۇ. بۇ سىياسەت، رەسمىي باياناتلاردا «بىرلىكتە گۈللىنىش»، «ھەمكارلىق» ۋە «مىللىي ئىناقلىق» كەبى ئىجابىي تېمىلار بىلەن رامكىلىنىدۇ. بىراق، شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش ئېتنىك كۆپ خىللىق قويۇق بولغان رايونلاردا، بۇ ئىتتىپاقلىق تەكىتلىمىسى تەبىئىي ئىتتىپاقلىق ۋە بىرلىشىشتىن ئەمەس، سىياسىي نىشاننىڭ ئىپادىسىدۇر.
دۆلەت قوللىغان تاراتقۇ تېكىستلىرى ۋە رەقەملىك تۈرلەر، بۇ كىملىك سىياسىتىنى يېڭى تېخنىكىلار ئارقىلىق يايىدۇ. مەسىلەن، «شىنجاڭ كۆرۈنۈشلىرى» ناملىق رەقەملىك ئارخىپ خىزمىتى، كونا سۈرەتلەرنى ھەرىكەتلەندۈرۈش ئارقىلىق «شىنجاڭنىڭ داۋاملىق ئۆزگىرىۋاتقان ئەمما بىرلىككە كەلگەن كىملىكىنى» تەبرىكلەيدۇ. كۆرۈنۈشى جەلپ قىلارلىق بولغان بۇ  «ئەسەرلەر»، كۆرۈرمەنگە ھەم تارىخىي ئىزچىللىق ھەمدە مەدەنىيەت پۈتۈنلۈكى تۇيغۇسى سىڭدۈرىدۇ. بىراق بۇ «پۈتۈنلۈك»،  مەدەنىيەت كىملىكلىرىنىڭ پەرقى ۋە  ئۆزگىچىلىكىنىڭ ئۈستىنى يېىپىۋېتىدۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ، قازاقلارنىڭ ياكى تۇڭگانلارنىڭ سۆزلىرى ياكى ھېكايىلىرى، يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى كامېرالار بىلەن، رەڭدار كىيىملەر ياكى ئۇسسۇل كۆرۈنۈشلىرى بىلەن سەھنىلەشتۈرىلىدۇ، ئەمما سۆزلەۋاتقان ئاۋاز كۆپىنچە مەركەزنىڭ ئاۋازىدۇر. بۇ، بېنېدىكت ئاندېرسوننىڭ «خىيالىي جامائەت»   ئۇقۇمىغا ماس كېلىدۇ: مىللەت، ئوخشاش ھېكايىنى سۆزلەيدىغان مىڭلىغان شەخسنىڭ ئورتاق تەسەۋۋۇرى تۈرتكىسىدە مەۋجۇت بولىدۇ. بىراق خىتاي مۇھىتىدا بۇ تەسەۋۋۇر، دۆلەت تەرىپىدىن ماسلاشتۇرۇلغان بىر رەقەملىك چۈش سۈپىتىدە رول ئوينايدۇ.
شۇڭلاشقا رەقەملىك ھېكايىلەر، پەقەتلا بىر مەدەنىيەت ھەمبەھرىلىنىش قورالى ئەمەس، ئوخشاش ۋاقىتتا مىللىي كىملىك ئىنژېنېرلىقىنىڭ بىر داۋامىدۇر. بۇ ئىنژېنېرلىق، كۆرۈش سېزىمى كودلاش (رەڭ، بەلگە، سىمۋول) ۋە ھېسسىيات پىروگراممىلاش (مۇزىكا، ئاۋاز تونى، VR ماكان تەجرىبىلىرى)  ئارقىلىق ئىشلەيدۇ.
3.  ھېسسىيات ۋە تېخنىكا: رەقەملىك تېخنىكا ئارقىلىق قايىل قىلىش ئېستېتىكىسى ۋە سۈنئىي ئەستە ساقلاش
تەنقىدىي تاراتقۇ نەزەرىيەسى، ھېسسىياتلارنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك قايىل قىلىش جەريانلىرىدىكى ئاساسلىق رولىنى پات-پات تەكىتلەيدۇ. ئادورنو ۋە خوركخېيمېر «ئاقارتىش دىيالېكتىكىسى» ناملىق ئەسىرىدە، «مەدەنىيەت سانائىتى»نىڭ شەخسلەرنىڭ رېئال تەنقىدىنى ۋاقىتلىق ھېسسىي قانائەت بىلەن ئالماشتۇرىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ: ئىنسان ئەمدى ئويلىمايدۇ، پەقەت ھېس قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە،  كۆڭۈل ئېچىش ۋە تېخنىكىلىق سېھىر، «كېيىنكى كاپىتالىزمنىڭ»  (ياكى بۇ دائىرىدە دۆلەت كاپىتالىزمىنىڭ ئالدىمچىلىقىدۇر) مەۋھۇم رېئاللىق ياكى كۈچەيتىلگەن رېئاللىق تاكتىكىلىرى بىلەن «ئورتاق كىملىكنىڭ ھېسسىياتىنى تونۇش» ئىدىيەسى، دەل مۇشۇ «تېخنىكىلىق-ھېسسىي» باشقۇرۇش شەكلى دائىرىسىدە چۈشىنىلىشى كېرەك.
ئا. سۈنئىي ئەستە ساقلاش ۋە «گۇۋاھلىق» ئىنژېنېرلىقى (لاندسبېرگ)