ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشى ۋە كىملىك كىرىزىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ياۋروپا قانداق قىلىپ ئۇتتۇرۇپ قويدى؟» ناملىق ماقالىگە تەقرىز
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە يەرشارىۋى سىياسەت ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ئاكادېمىك مۇنبەر ھېسابلىنىدىغان «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىنىڭ تور بېتىدە 2025-يىلى 12-دېكابىر ئېلان قىلىنغان (2026-يىللىق يانۋار-فېۋرال سانى) «ياۋروپا قانداق قىلىپ ئۇتتۇرۇپ قويدى؟» (How Europe Lost) ناملىق ماقالە، غەرب دۇنياسىنىڭ نۆۋەتتىكى گېئو-سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ۋەزىيىتىگە قارىتا يېزىلغان ئەڭ سالماقلىق ئىلمىي ئەمگەكلەرنىڭ بىرىدۇر. بۇ ماقالىنىڭ ئاپتورلىرىدىن ماتتىياس ماتتېيىس (Matthias Matthijs) ئامېرىكىدىكى داڭلىق جون خوپكىنس ئۇنىۋېرسىتېتى ئالىي خەلقئارا تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ياۋروپا سىياسىي ئىقتىسادشۇناسلىقى بويىچە دوتسېنتى ، ناتالى توچچى (Nathalie Tocci) ئىتالىيە خەلقئارا ئىشلار ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى ۋە خارۋارد كېننىدى ئىنستىتۇتىنىڭ پەخرىي پىروفېسسسورى بولۇپ، ئۇلارنىڭ بۇ  ئەسىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى گۈللىنىش دەۋرىدىن، ھازىرقىدەك ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىرىنىڭ ئاجىزلىشىش باسقۇچىغا قانداق قەدەم قويغانلىقىنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىپ بەرگەن. ماقالە 2024-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2025-يىلىنىڭ بېشىدىكى يەرشارىۋى سىياسىي ۋەزىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىدە، بولۇپمۇ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ داۋاملىشىشى، خىتاينىڭ يۈكسىلىشى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» سىياسىتىنىڭ تەسىرى ئاستىدا قىسىلىپ قالغان ياۋروپانىڭ تەقدىرى ھەققىدە ئىنتايىن قىممەتلىك ۋە ئاگاھلاندۇرۇش خاراكتېرلىك كۆز قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەزكۇر ماقالىنىڭ ئىلمىي قىممىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەتلا يۈزەكى سىياسىي ۋەقەلەرنى تىزىپ چىقماستىن، بەلكى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قۇرۇلمىۋى ئاجىزلىقلىرى، ئىقتىسادىي ئەندىزىسىنىڭ مەغلۇبىيىتى ۋە «ياۋروپا ئارزۇسى» نىڭ رېئاللىق ئالدىدا قانداق پارچىلانغانلىقىنى سانلىق مەلۇماتلار ۋە تارىخىي سېلىشتۇرمىلار ئارقىلىق ئىسپاتلاپ بەرگەن بولۇپ، تۆۋەندە بۇ ماقالىنىڭ مەزمۇنى ئاكادېمىك ئۆلچەملەرگە ئاساسەن تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
بىرىنچى قىسىم: ئىقتىسادىي قۇدرەتنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە رىقابەت كۈچىنىڭ يوقىلىشى
ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يېقىنقى ئون يىل ئىچىدە دۇچ كەلگەن ئەڭ چوڭ رىقابىتى، شۈبھىسىزكى، ئىقتىسادىي قۇدرىتىنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە خىتايغا سېلىشتۇرغاندا نىسپىي تۆۋەنلىشىدۇر. ماقالە ئاپتورلىرىنىڭ قارىشىچە، ياۋروپا ئىقتىسادى 2008-يىلدىكى يەرشارى پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسىدىن كېيىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان رىقابەتتە كۆرۈنەرلىك ئارقىدا قالغان بولۇپ، 2008-يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭكىدىن سەل چوڭراق بولغان بولسا، بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە بۇ تەڭپۇڭلۇق پۈتۈنلەي بۇزۇلغان. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ئېشىش سۈرئىتى، يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى ۋە تېخنىكا تەرەققىياتى ياۋروپادىن خېلىلا ئېشىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن، ياۋروپا ھازىر «كونا قىتئە» بولۇش سۈپىتى بىلەن پەقەت ئەنئەنىۋى سانائەتكىلا تايىنىپ قېلىپ،دىجىتال ئىقتىساد ۋە سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە ئارقىدا قالماقتا. تېخنىكا ساھەسىدىكى بۇ ئارقىدا قېلىش ياۋروپانىڭ كەلگۈسىنى بەلگىلەيدىغان ھالقىلىق ئامىل بوپ قالغان بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ (مەسىلەن، ئالما، گۇگۇل، مىكروسوفت قاتارلىقلار) ھېچقايسىسىنىڭ ياۋروپادىن چىقماسلىقى بۇنىڭ تىپىك ئىسپاتىدۇر. ياۋروپا گەرچە قانۇن-تۈزۈم ۋە ئۆلچەم بەلگىلەش جەھەتتە«بىريۇسسېل ئېففېكتى» (Brussels Effect) [1] دەپ ئاتىلىدىغان يەرشارىۋى تەسىرگە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما ئاپتورلارنىڭ تەكىتلىشىچە، قائىدە بەلگىلەش كۈچى ھەقىقىي تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش ۋە بازار ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئورنىنى باسالمايدۇ ۋە ياۋروپا پەقەت «رېپېر» (قائىدە بەلگىلىگۈچى) بولۇش بىلەنلا كۇپايىلىنىپ، «توپچى» (ئويۇن ئوينىغۇچى) بولۇش سالاھىيىتىنى يوقىتىپ قويماقتا.
ئېنېرگىيە كىرىزىسى ۋە سانائەتنىڭ سىرتقا كۆچۈشى ياۋروپا ئىقتىسادىغا ئېغىر زەربە بەرگەن يەنە بىر مۇھىم ئامىلدۇر. بولۇپمۇ رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى پارتلىغاندىن كېيىن، ياۋروپا، بولۇپمۇ گېرمانىيە ئەرزان باھالىق رۇسىيە تەبىئىي گازىغا بېقىنىپ قالغىنى ئۈچۈن ئېغىر بەدەل تۆلىگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئېنېرگىيە كۆپ سەرپ قىلىدىغان ئېغىر سانائەتنىڭ رىقابەت كۈچىنى يوقىتىشىغا سەۋەب بولدى. ماقالىدە بايان قىلىنىشىچە، ئېنېرگىيە باھاسىنىڭ ئۆسۈشى سەۋەبىدىن نۇرغۇن ياۋروپا شىركەتلىرى ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا ياكى ئاسىياغا يۆتكىمەكتە، بۇ جەرياندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «پۇل پاخاللىقىنى تۆۋەنلىتىش قانۇنى» (Inflation Reduction Act) ئارقىلىق يېشىل ئېنېرگىيە ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەتكە زور مىقداردا ياردەم پۇلى بېرىشى، ياۋروپا مەبلىغىنىڭ ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئۇ قېتىغا ئېقىپ كېتىشىنى تېخىمۇ تېزلەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ياۋروپانىڭ ئىچكى بازىرىنىڭ بىر گەۋدىلىشىشىدىكى يېتەرسىزلىكلەر، بولۇپمۇ بانكا ئىتتىپاقى ۋە مەبلەغ بازىرى ئىتتىپاقىنىڭ تولۇق ئەمەلىيلەشمەسلىكى، ياۋروپادىكى ئىجادكار كارخانىلارنىڭ چوڭىيىشى ئۈچۈن كېرەكلىك مەبلەغ مەنبەسىگە ئېرىشىشىنى قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەن. ئاپتورلار بۇ نۇقتىنى تەھلىل قىلىپ، ياۋروپانىڭ پەقەت كونا بايلىقنى قوغداش بىلەنلا مەشغۇل بولۇپ، يېڭى بايلىق يارىتىش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىشىپ كەتكەنلىكىنى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە ياش ئىختىساسلىقلارنىڭ ۋە يېڭى پىكىرلەرنىڭ ياۋروپادىن ئايرىلىپ كېتىۋاتقانلىقىنى ئاچچىق رېئاللىق سۈپىتىدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ.