مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابدۇراھمان ئارسلان: سىزگىمۇ مەلۇم، بۇ چۈشەنچىمىزنىڭ ماكاندىكى نامايەندىسىدىن ئىبارەت. لېكىن، ئەجىبا بۇ يېتەرلىك بولامدۇ ؟ بۇ سەۋەپتىن يەنە بىر مەسىلە ئۈستىدە ئويلىنىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. يەنى، بۇ ماكاندىكى ھاياتنىڭ شەكلى قانداق بولىدۇ؟ ئەگەر سىز بۇ ھاياتنى ئۆزىڭىزگە ئائىت دەپ قارىغان بىر ماكانغا ئېلىپ كىرسىڭىز، ئۇ جايدا، ئۇ ماكاندا يەنە بۇ ھاياتنى قايتىدىن يارىتالايسىز. شەھەر ياكى شەھەرسىمان ماكاننى ياشاش شەكلى بىلەن بىرلىكتە ئويلىشىش كېرەك. ئۇ ھايات شەكلى بىزنىڭ ئىشلەپچىقىرىشىمىزغا ۋە ئىستېمالىمىزغا قارار بېرىدىغان ھالەتكە كەلگەندە، ئەنە شۇ ۋاقىتتا ئۇ ماكان بىزگە ئائىت بولىدۇ. چۈنكى كۈنىمىزدە نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بىزنىڭ ئىستېمالىمىز ھەققىدە قارارنى تاللا بازىرى بېرىدۇ. بۇ، تاللا بازىرىنى ئۇ جايغا توشۇپ بېرىش ياكى ئۇ يەردىكى كىشىلەرنىڭ قايتىدىن تاللا بازىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەت ئورنىتىش شەكلىدە بولماسلىقى كېرەك. ماكاننى تەرتىپكە سالالىسىڭىز، سىز ياشاش شەكلىنىمۇ تەرتىپكە سالالايسىز. نەتىجىدە ھاياتنى قايتىدىن شەكىللەندۈرگەن ۋاقىتتا، بولمىسا بولمايدۇ دەپ قارىغان نۇرغۇن نەرسىنىڭ ئەسلىدە كېرەكسىز نەرسىلەر ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىسىز. چۈنكى ھاياتنى تەرتىپكە سېلىش مۇناسىۋەتلەرنى قايتىدىن بەرپا قىلىش دېگەنلىكتۇر. ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنى ھايات شەكلىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. ئىجتىمائىي ھاياتنى، ھايات شەكلىمىزنى، بىز ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىمىزدە قايتىدىن شەكىللەندۈرىمىز، يېڭىدىن يارىتىمىز. مەسىلەن: «تەۋھىد ۋەل ھىجرە»  مانا مۇشۇنداق قىلدى. ئۇلار شەھەرنى تاشلاپ كەتتى. مېنىڭچە بۇنداق ئاشقۇنلۇققا مايىل بولماسلىق كېرەك. لېكىن مېنىڭ قارىشىمنى سورىسىڭىز، مەن يەنىلا خالتا كوچىلىق مەھەلىلەرنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشىنى ياكى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىلىشىنى توغرا دەپ قارايمەن. مەن مانا مۇشۇنداق كوچىدا تۇغۇلۇپ چوڭ بولدۇم. بۇ سەۋەپتىن ھازىر ئۇ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنى يېڭىدىن بەرپا قىلىشنى، خوشنىدارچىلىق مۇناسىۋەتلىرىنى جانلاندۇرۇشنى خالىسىڭىز، مېنىڭچە بۇ يەنىلا شۇ خالتا كوچىلاردا بولۇشى كېرەك ۋە بۇ كوچىلاردا ياشايدىغان ئاياللار ئىشلىمەسلىكى، ئۆيدە تۇرۇشى كېرەك. ئەرلەرمۇ ئۆينىڭ تۈركى سۈپتىدە ئۆيىگە قايتىشى لازىم. ئۆيگە رىزىق ئىزدەۋاتىمەن دەپ يېرىم كېچىگە ئۆيگە قايتماسلىقنىڭ ئىسمى رىزىق بولماسلىقى كېرەك. توغرىسىنى ئېيتقاندا بۇ ھايات مېنىڭ ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىمگە چەكلىمە قويۇشى لازىم. ئىقتىسادىي شارائىتىم ياخشىلانغانسېرى مېنىڭ ھايات شەكلىممۇ ئۆزگىرىدۇ. ھالبۇكى، ھايات شەكلىمىز بىزنىڭ ئىقتىسادىي شارائىتىمىزنى بەلگىلىشى كېرەك. چۈشەندۈرەلىدىممۇ؟
ئەسلىدە بىز مۇسۇلمانلار يوقسۇللىقتىن كەلدۇق، ئەمما ئېھتىياجلىرىمىزدىن كۆزگە كۆرىنەرلىك دەرىجىدە مەھرۇم بولۇپ قالمىدۇق. لېكىن ئىسلام بەلگىلىگەن قىممەت – قاراشلار دۇنياسىدىن،  يەنى ئىسراپ، ھالال – ھارام، قانائەت دۇنياسىدىن كەلدۇق. ئەمما مودېرنلىق ئىچىدە بۇ دۇنيانىڭ قىممەت – قاراشلىرى مۇسۇلمانلارنىڭ ئېڭىدا يېشىلىشكە باشلىغاندا، مۇسۇلمانلار ئۆزىنى مەھرۇم قالدۇرۇلدۇق دەپ قاراشقا باشلىدى. كىم مەھرۇم قالدۇرغانىدى؟ كامالىزم. ئۇنىڭدىن ئۆچ ئالماقچى بولدى ۋە ئۆزىنى يوقسۇل دەپ ھېس قىلىشقا باشلىدى. چۈنكى يېڭى قىممەت – قاراشلار بىلەن ئۆزىنى تونۇدى. باشقىلار بىلەن ئۆزىنى سېلىشتۇرۇپ، ئۆزىنىڭ تۆۋەندە تۇرىۋاتقانلىقىنى كۆردى. مانا بۇ ۋاقىتتا نېمە بولدى؟ كاپىتالىزمنىڭ دۇنياسىغا تەسلىم بولدى. بۇ يەردىن قانداق قۇتۇلاتتى؟ ئۇ پەيدا قىلغان ئۆزىنى پەس كۆرۈش روھى – ھالىتىدىن ئۆزىنىڭ ماددىي شەرت – شارائىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئارقىلىقلا قۇتۇلالايتتى. مېنىڭچە بۈگۈن مۇسۇلمانلار قىلغان ئىش مانا بۇ. ئۆزىمىز بەك ھېس قىلىپ كەتمىسەكمۇ بۈگۈن مۇشۇنداق قىلىۋاتىمىز.
ساھابىلەرنىڭ رەسۇلۇللاھقا پات – پات «ئەڭ توغرىسىنى بىز قىلىۋاتقان بولساق، ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن ئېزىلگەن ۋە كەمبەغەل ھالەتتە تۇرىمىز؟» دېگەن نىداسىنى بۈگۈننىڭ مۇسۇلمانلىرىمۇ قىلىۋاتىدۇ دېيىشكە بولامدۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: شۇنداق، 25 – 30 يىل ئىلگىرىكى مۇسۇلمانلاردا بۇ ناھايىتى روشەن كۆرۈلەتتى. ھازىر ئانچە بەك تىلغا ئېلىنىپ كەتمەيدۇ. بۇ ئۇ ۋاقىتتا بىر شۇئار ئىدى. يەنى، «مۇسۇلمان ھەممە نەرسىنىڭ ئەڭ ياخشىسىغا لايىقتۇر» شۇئارى.
ئۇنداقتا بۇ نۇقتىدا ۋاسات (ئوتتۇراھاللىق)نى قانداق بەلگىلەيمىز؟ يەنى، بۇ يۇقىرىدىكى ئاڭ ئۆز ئىچىدە زىتلىققا تولغان. ئەمما ئۇنىڭ قارشى قۇتۇبىدا ئۆزىنى ئەزىيەت ئىچىدە تۇتۇش كۈلتېرى بار.
ئابدۇراھمان ئارسلان: خالىسىڭىز بىز بۇ ئۇقۇملارنى قايتىدىن مۇھاكىمە قىلايلى. ئۆزىنى ئەزىيەت ئىچىدە تۇتۇش كۈلتېرى نېمىنى كۆرسىتىدۇ؟ بۇ ھەقتە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىشىمىز كېرەك. ئەنئەنە ھەققىدە ئويلانماستىن ئەنئەنىگە قارشى چىقىۋاتقان مۇسۇلمان جامائەت بار. مۇسۇلمانلارنىڭ 98% مانا مۇشۇنداق. مەن ئۆزەمنى ئەنئەنىنى ياقىلايدىغان بىرىسى دەپ قارىغانلىقتىن بۇنداق دەۋاتمايمەن. لېكىن سىز ئۇ ئەنئەنە ھەققىدە قايتىدىن تەپەككۇر قىلسىڭىز، ھەدىس ۋە سۈننەتنىڭ ئەنئەنىگە سىڭىپ كەتكەنلىكىنى كۆرىسىز.
سىز ئەنئەنىنى قانداق ئىزاھلايسىز؟ ياكى بۈگۈن ئۈچۈن ئەنئەنە بىزنىڭ ئېڭىمىزدا قانداق مەنىگە ئىگە بولۇشى كېرەك؟