ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ما روڭنىڭ ئىددىئالىرى «مەدەنىيەت جەھەتتىن خىتايلىشىش» (Sinicization) مودېلىنى ئاساس قىلسا، ئۇ تەنقىد قىلغان «يېڭى چىڭ تارىخى» ئېقىمى «ئېتنىك ھۆكۈمرانلىق» (مانجۇ كىملىكىنى ساقلاش) مودېلىنى ئاساس قىلىدۇ. ئىلمىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ ئىككى ئېقىم ئوخشاش بىر ئارخىپتىكى ئوخشىمىغان تىللارغا (خىتايچە ۋە مانجۇچە مەنبەلەرگە) دىققەت تارتىدۇ.
ما روڭنىڭ مېتودولوگىيەلىك خاتالىقى —  ئاڭلىق تاللىشى — شۇ يەردىكى؛ ئۇ تارىخىي توقۇنۇش، زورلۇق-زومبۇلۇق ۋە ئېتنىك ئايرىمچىلىقنى «تاسادىپىي ياكى سۈنئىي» دەپ تەرىپلەيدۇ، ھەمدە «بىرلىك» ۋە «ماسلىشىش» بايانىنى تارىخنىڭ «مەركىزىي ۋە تەبىئىي» ئېقىمى سۈپىتىدە قايتىدىن توقۇپ چىقىدۇ.
3. تارىخنىڭ ھازىرقى زامانغا خىزمەت قىلدۇرۇلۇشى: خىتاي مىللىي بايانىدا تېلېئولوگىيە ۋە ئاناكرونىزم مەسىلىسىبۇ بۆلۈمدە، ئۆتمۈشنى بۈگۈنكى سىياسىي مەنپەئەتلەرگە ماسلاشتۇرۇپ قايتىدىن قۇرۇپ چىقىشنى تەنقىد قىلىدىغان «مىللەتنى تارىختىن قۇتۇلدۇرۇش» كۆز قارىشى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. شۇنداقلا، ما روڭنىڭ «بەش مىڭ يىللىق ئۈزۈلۈپ قالمىغان جەريان» ۋە «ئېلاستىكىلىق چېگرالار» ھەققىدىكى قاراشلىرىنىڭ ئىلمىي قىممىتى بىلەن ئىدېئولوگىيەلىك مەقسىتى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلار ئانالىز قىلىنىدۇ.
1.3. تېلېئولوگىيەلىك تارىخ يېزىقچىلىقى: مۇقەررەر بىر نەتىجە سۈپىتىدە «جوڭخۇا مىللىتى»
ما روڭنىڭ بايانلىرى تارىخنىڭ ئېقىشىنى ياكى يۆنىلىشىنى بۈگۈنكى «جوڭخۇا مىللىتى ئېڭى» غا  بىۋاستە تۇتاشتۇرىدىغان تۈز سىزىقلىق ۋە مۇقەررەر بىر يول سۈپىتىدە تەرىپلەيدۇ. ئىلمىي تارىخچىلىقتا بۇ يۆنىلىش «ۋىگچە تارىخ يېزىقچىلىقى» (Whig Historiography) ياكى «تېلېئولوگىيەلىك بايان» دەپ ئاتىلىدۇ.
ئوبيېكتىپلىقنىڭ يوقىلىشى: پرازېنجىت دۇئارا [9](1995) ئۆزىنىڭ «مىللەتنى تارىختىن قۇتۇلدۇرۇش» [10]ناملىق ئەسىرىدە، دۆلەت-مىللەتلەرنىڭ تارىخنى «تۈز سىزىقلىق بىر تەرەققىيات» قىلىپ كۆرسىتىپ، ئۆتمۈشتىكى باشقا ئېھتىماللىقلارنى قانداق بېسىپ تاشلىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. ما روڭنىڭ بايانىدا، مەسىلەن موڭغۇل ياكى مانجۇ ئىشغالىيەتلىرى «خىتاي مىللىتىنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن زۆرۈر قەدەملەر» سۈپىتىدە سۇنۇلىدۇ. ھالبۇكى، بۇ ئىشغالىيەتلەر يۈز بېرىۋاتقان مەزگىلدە تەرەپلەرنىڭ مەقسىتى «بىر تۇتاش خىتاي مىللىتى يارىتىش» ئەمەس، بەلكى ئۆز سۇلالىسىنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش ئىدى.
ئىلمىي ئوبيېكتىپلىق مەسىلىسى: تارىخ پېنىنىڭ ئوبيېكتىپلىقى، ۋەقەلەرنى ئۆز ئارقا كۆرۈنۈشىدە، نەتىجىنى بىلمەيدىغان بىر  بىتەرەپ كۆزەتكۈچىدەك تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۈگۈنكى كۈندىكى چېگرالارنى ۋە كىملىكنى « ئۆتمۈشتىكى تارىخنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى» قىلىپ بېكىتىش، پاكىتلارنى مۇشۇ مەقسەتكە خىزمەت قىلىدىغان شەكىلدە تاللاپ سۈزۈش (cherry-picking) تىن باشقا ئىش ئەمەس بولۇپ بۇ ئەھۋال تارىخ بىلىمىنى بىر ئىجتىمائىي پەن بولۇشتىن توختىتىپ، بىر «مىللىي ئەپسانە» قورالىغا ئايلاندۇرۇپ قويغانلىقتۇر.
ما روڭ ماقالىسىدە، تور ئىشلەتكۈچىلىرىنى زامانىۋى مىللەتچىلىكنى ئۆتمۈشكە تاڭدى (1644 مۇنازىرىسى) دەپ ئەيىبلەش بىلەن بىرگە؛ زىددىيەتلىك ھالدا  ئۆزىمۇ زامانىۋى «بىر تۇتاش دۆلەت» ۋە «زېمىن پۈتۈنلىكى» ئۇقۇملارنى قەدىمكى دەۋرلەرگە تاڭىدۇ.
«ئېلاستىكىلىق چېگرالار» ۋە زامانىۋى ئىگىلىك ھوقۇق:  ما روڭ قەدىمكى دەۋردىكى «چېگرالارنىڭ ئېلاستىكىلىقىنى» ۋە مىللەتلەر ئارا تەسىر كۆرسىتىشنى بۈگۈنكى كۆپ مىللەتلىك قۇرۇلمىنىڭ ئاساسى قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئەمما «چېگرا» (border) ئۇقۇمى زامانىۋى ۋېستفالىيە سىستېمىسىغا تەۋەدۇر. قەدىمكى دەۋردە چېگرالار «ئېلاستىكىلىق» بولغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى مەركىزىي دۆلەتنىڭ چەت رايونلار ئۈستىدە زامانىۋى مەنىدىكى بىر «ئىگىلىك ھوقۇق» قۇرۇش ئىقتىدارى ۋە نىيىتى بولمىغانلىقى ئۈچۈن  ئوچۇق ۋە ئۆتكۈزۈشچان ئىدى.
سىياسىي ئېھتىياج تۈپەيلىدىن ئانالىز قىلىش:  ئېرىك خوبسباۋم[11] (1983) ئۆزىنىڭ «ئەنئەنىنىڭ ئويدۇرۇپ چىقىرىلىشى» [12] ناملىق ئەسىرىدە، زامانىۋى دۆلەتلەرنىڭ قەدىمكى پائالىيەتلەر ۋە ھەرىكەتلەرنى بۈگۈنكى ئېھتىياجىغا قاراپ قانداق قايتىدىن يېڭىدىن تەبىرلەپ چىقىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ما روڭنىڭ «تارىخىي بىرلىشىش» ئىبارىسى، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ بۈگۈنكى تىبەت، شەرقىي تۈركىستان، ئىچكى موڭغۇل قاتارلىق رايونلاردىكى باشقۇرۇش سىياسەتلىرىگە تارىخىي بىر قانۇنىيلىق ياكى رەسمىيلىك يارىتىپ بېرىش، ئۆز ھەرىكىتىنى ئاقلاش ئۇرۇنۇشىدۇر. بۇ، ئاكادېمىك بىر بايقاش ئەمەس بەلكى، «ئاناكرونىستىك بىر قانۇنلاشتۇرۇش»  (ۋاقىتنى خاتا تېڭىش ئارقىلىق ئاقلاش) تۇر.3.3. ئىلمىي سوئاللارغا جاۋاب ۋە بىرلەشتۈرۈش
تېلېئولوگىيەلىك قۇرۇلما ئوبيېكتىپلىق بىلەن ماسلىشامدۇ؟
ئۇنداق ئەمەس. ئىلمىي تارىخ يېزىقچىلىقى «نېمە ئىش يۈز بەردى؟» دېگەن سوئالغا مەركەزلەشسە، تېلېئولوگىيەلىك «بۈگۈنكى ھالەتكە قانداق كەلدۇق؟» دېگەن سوئالغا دىققەت قىلىدۇ ۋە بۈگۈنكى نەتىجىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان بارلىق تارىخىي ئېغىشلارنى (مەسىلەن، ئايرىمچىلىق ھەرىكەتلىرى ياكى مەغلۇپ بولغان سۇلالە ھەرىكەتلىرىنى) «نورمالسىزلىق» ياكى «تاشقى تەسىر» دەپ قارايدۇ. بۇ تېلېئولوگىيەلىك  تارىخ يېزىقچىلىقى تارىخنىڭ كۆپ سادالىق ۋە تاسادىپىيلىق خۇسۇسىيىتىگە ھۆرمەت قىلمايدۇ.
ماقالە ئۆز ئىچىدە بىر ئاناكرونىزم (زامان خاتالىقى) نى ساقلاۋاتامدۇ؟
شۇنداق. ما روڭ زامانىۋى مىللەتچىلىكنى «خاتا بىر نۇقتىنەزەر» دەپ چەتكە قاقىدۇ، ئەمەلىيەتتە ئۆزى زامانىۋى دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوغداشقا قارىتىلغان «بىرلىك ۋە پۈتۈنلۈك» ئۇقۇملىرىنى تارىخنىڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىغا (تاڭ سۇلالىسى، يۈەن سۇلالىسى قاتارلىقلارغا) تاڭىدۇ. قەدىمكى دۇنيادىكى پراگماتىك (ئەمەلىيەتچىل) ئىتتىپاقلارنى ۋە مەدەنىيەت ئالاقىلىرىنى زامانىۋى دەۋردە  « بىر جۇڭخۇا  مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» (nation-building) پىلانىنىڭ بىر پارچىسىدەك كۆرسىتىش كىلاسسىك بىر ئاناكرونىزم مىسالىدۇر.