تارىختىكى ئەڭ ئەجەللىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ۋە كورونا (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۈگۈن ئېلىپ بېرىلغان تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە ، بېلىقتا بايقالغان سالمونېللا باكتېرىيەسىدىن كېلىپ چىققان دەپ قارالغان بۇ يۇقۇملۇق كېسەل لىك، 1520-يىلدىن 1576-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا جەمئىي 15 مىليون ئادەمنىڭ جېنىغا زامىن بولغان ، بۇ مايا مەدەنىيىتىنىڭ ئاخىرلىشىشىنىڭ باشلىنىشى بولۇپ ، ۋېنېسۇئېلادىن كاناداغىچە تارقالغان.
6. ئوخشىمىغان يەتتە خىل خولېرا ۋىرۇسى
مەدەنىيەت تارىخىمىزدا يەتتە چوڭ خولېرا ۋىرۇسى پەيدا بولدى ، ئەمما بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ ئەجەللىك بولغىنى 1852-يىلدىن 1860-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا يۈز بەرگەن يۇقۇملۇق كېسەللىكتۇر. خولېرانىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئىچىملىك سۇنىڭ بۇلغىنىشى ئىدى ، ئەمما بۇنىڭ سەۋەبى ئۈچىنچى قېتىملىق يۇقۇملۇق كېسەل يۈز بەرگۈچە ئايدىڭلاشمىدى.
ئۇزۇن مۇددەت ئىنسانلارنىڭ تەرەتلىرى ۋە تاشلاندۇقلىرىمۇ ئىچىملىك ۋە تاماق ئېتىشكە ئىشلىتىلىدىغان سۇ مەنبەسىگە تۆكۈلدى. ھىندىستان بۇ يۇقۇملۇق كېسەللىكنىڭ ئەڭ ئېغىر زىيىنىغا ئۇچرىدى.
2011-يىلى ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتقا قارىغاندا ، بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى ئەڭ مەينەت دەريالارنىڭ بىرى بولغان گانگې دەرياسىدا 100 مىللىمېتىردا 1 مىليارد 100 مىليون چوڭ تەرەت باكتېرىيەسى بار. بۇ نىسبەت ئەڭ مەينەت سۇدىكى باكتېرىيە نىسبىتىدىن 500 مىڭ ھەسسە كۆپ. ھىندىلار بۇ دەريادا يۇيۇنۇشنى مۇقەددەس دەپ قارايدۇ ، ئۇلار كۈندىلىك ئىشلىرىدا دەريا سۈيىدىن ئەڭ كۆپ پايدىلىنىدۇ. بۇ سەۋەبتىن خولېرا بۇ رايوندا كۆپ كۆرۈلىدىغان كېسەللىكتۇر.
19-ئەسىردىكى چوڭ يۇقۇملۇق كېسەللىك بىلەن خولېرا ھىندىستانغا، بۇ يەردىن ئافغانىستان ۋە روسىيەگە تارقالغان. رەسمىي خاتىرىلەرگە قارىغاندا ، ھەتتا روسىيەدىمۇ 1 مىليون ئادەمنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇ يۇقۇملۇق كېسەل ياۋروپا ، ئافرىقا ۋە ئاخىرىدا ئامېرىكىغا يېتىپ كەلگەن.
خولېرا بىلەن يۇقۇملانغان ھەر 5 ئادەمنىڭ بىرىدە خەتەرلىك ئىچ سۈرۈش كۆرۈلىدۇ. بۇ كىشىلەرنىڭ يېرىمى تېز داۋالىمىسا ئۆلۈپ كېتىدۇ. گەرچە يەتتە خولېرا يۇقۇمىدا قازا قىلغانلارنىڭ ئومۇمىي سانى ئېنىق بولمىسىمۇ ، ئەمما بۇنى مىليونلىغان كىشى بىلەن ئىپادىلەش مۇمكىن.
ئۈچىنچى قېتىملىق يۇقۇملۇق كېسەل يۈز بەرگەندە، دوختۇرلار ئاندىن خولېرانىڭ سەۋەبىنى بايقىدى، شۇنىڭدىن كېيىن ، ئىچىملىك سۇنى بىر تەرەپ قىلىش ۋە قاينىتىش كېرەكلىكى توغرىسىدىكى بىلىم دۇنيادا كەڭ تارقالدى.
7. ئۈچىنچى ۋابا ۋىرۇسى
1855- يىلدىن 1859-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا خىتايدا باشلانغان ۋە دۇنياغا تارقىلىپ ، پەقەت خىتاي ۋە ھىندىستاندىلا 12 مىليون كىشىنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇ يۇقۇملۇق كېسەللىك، جاستىن ۋاباسى ۋە ياۋروپانىڭ قارا ۋاباسىدىن كېيىنكى «ئۈچىنچى چوڭ ۋابا» دەپ ئاتالغان. تەسىرى بىر ئەسىرگە سوزۇلغان بۇ يۇقۇملۇق كېسەل يىراق شەرقتىن كەلگەن چاشقانلار بىلەن ئامېرىكا قىتئەسىگە ئېلىپ كېلىنگەن. ئىلگىرىكى ۋابالارغا ئوخشىمايدىغىنى ، تېببىي ئىلىم بۇ كېسەللىك ۋە داۋالاش دورىلىرىنى تەتقىق قىلىشقا يول قويدى. ئانتىبىئوتىك دورىلار ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلدى.
8. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى تىفۇس يۇقۇملۇق كېسەل
1914-يىلدىن 1918-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا تىفۇس باكتېرىيەسىنى توشۇغان پىتلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان يۇقۇملۇق كېسەل، ئۇرۇش كەلتۈرۈپ چىقارغان ھادىسە ئىدى. ياۋروپا ۋە ئاسىيادا بۇ تۈپەيلى 25 مىليون ئادەم كېسەل بولدى ، بولۇپمۇ سوۋېت ئىتتىپاقى دۆلەتلىرىدە 3 مىليونغا يېقىن ئادەم ئۆلدى. غەرب دۆلەتلىرى يۇقۇملۇق كېسەلنىڭ نېمە سەۋەبتىن تېز بولىدىغانلىقىنى چۈشىنىپ ، پىتنى يوقىتىش تەدبىرلىرىنى قوللاندى. شەرق دۆلەتلىرى كېيىن تەدبىر قوللاندى ، شۇڭا دۇنيانىڭ بۇ يېرىدە تېخىمۇ كۆپ ئادەم قازا قىلدى.
9. 1918 ئىسپانىيە زۇكۇمى
H1N1 بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى يىللاردا تارقىلىشچان زۇكام ۋىرۇسى بىلەن 500 مىليون ئادەم بىلەن يۇقۇملانغان بولۇپ ، پۈتۈن دۇنيا مىقىياسىدا 50 دىن 100 مىليونغىچە ساغلام ئادەمنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇ سان بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا قازا قىلغانلارنىڭ ئومۇمىي سانىدىن نەچچە ھەسسە كۆپ.
بۇ ۋىرۇسنى باشقىلاردىن پەرقلەندۈرىدىغىنى شۇكى ، ئۇ ھۇجۇم قىلغان بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت كۈچى قانچە كۈچلۈك بولسا ، قىزىش شۇنچە يۇقىرى بولىدۇ. ئىسپانىيە زۇكىمى تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئاپەتنىڭ بىرى سۈپىتىدە خاتىرىلەندى بۇ ۋىرۇس ئېغىر سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئاقىۋەتلەر پەيدا قىلدى. ماكس ۋېبېر، گۇستاۋ كلىمىتقا ئوخشاش مەشھۇرلارنىڭ، ترامپنىڭ بوۋىسىنىڭ، خانلار ۋە سىياسەتچىلەرنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولغان ئىسپانىيە زۇكىمى بىلەن يۇقۇملانغانلار ئىچىدە نېمىس ئىمپېراتورى 2.ۋىلھېم، ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىرىدىن ۋودروۋ ۋىلسون، فىراكلىن روزېلېۋىت، ئەنگلىيە باش ۋەزىلىرىدىن لىيورد جورج، ۋالت دىسنېي، گرېتا گاربو، ھېيېك، كافكا قاتارلىقلارمۇ بار.
10. 1957 ئاسىيا زۇكىمى
بۇ تارقىلىشچان زۇكام ۋىرۇسى يەنە خىتايدا باشلانغان بولۇپ ، ئۆردەكلەردە ئۆزگىرىشكە ئۇچراپ ئادەم بەدىنىگە ئۆتىدۇ. ئاسىيا زۇكىمى دەپ ئاتىلىدىغان بۇ يۇقۇملۇق كېسەل 4 مىليونغا يېقىن ئادەمنىڭ جېنىغا زامىن بولدى. ئوخشاش ۋاكسىنا بىلەن يۇقۇملۇق كېسەلنىڭ ئالدى ئېلىندى. بىر يىلدا 40 مىليون ئادەمگە ۋاكسىنا سېلىندى.