مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خ ك پ 1921-يىلى ئىيۇلدا شاڭخەيدە، كوممۇنىست ئىنتېرناتسىئونالنىڭ (كومىنتېرن) بىۋاسىتە قوللىشى ۋە يېتەكچىلىكىدە قۇرۇلغان (سكرام، 1989؛ سايچ ۋە ۋان دې ۋېن، 1995). قۇرۇلتايدا پەقەت 13 ۋەكىل تەرىپىدىن ۋەكىللىك قىلىنغان 57 ئەزالىق بۇ كىچىك تەشكىلات، باشلىنىشتىن تارتىپلا بولشېۋىك ئەندىزىسىنى قوبۇل قىلغان. كومىنتېرن ۋەكىلى خېنك سنېۋلىتنىڭ (مارىڭ) پارتىيەنىڭ تەشكىلىي قۇرۇلمىسى، ئەزالىق ئۆلچەملىرى ۋە ئىنتىزام مېخانىزملىرى ئۈستىدىكى تەسىرى ھەل قىلغۇچ بولغان (ۋان دې ۋېن، 1991).
لېنىننىڭ «نېمە قىلىش كېرەك؟» (1902) ناملىق ئەسىرىدە ئوتتۇرىغا قويغان «ئىنقىلابىي ئاۋانگارت پارتىيە» ئۇقۇمى، خ ك پ نىڭ تەشكىلىي گېنى (د ن ئا) نى شەكىللەندۈرگەن. لېنىننىڭ قارىشىچە، ئىشچىلار سىنىپى ئۆزلىكىدىن پەقەت «ئىشچىلار كەسپىي ئۇيۇشمىسى ئېڭى» نىلا يېتىلدۈرەلەيدۇ؛ سوتسىيالىستىك ئىنقىلاب ئۈچۈن زۆرۈر بولغان «ئىنقىلابىي ئاڭ»، كەسپىي ئىنقىلابچىلاردىن تەشكىللەنگەن ئىنتىزاملىق بىر ئاۋانگارت پارتىيە تەرىپىدىن سىرتتىن ئېلىپ كېلىنىشى كېرەك (لېنىن، 1902/1969: 74-112). بۇ ئېپىستېمولوگىيەلىك (بىلىش) پەرەز تەبىئىي ھالدا ئولىگارخىيەلىك بىر قۇرۇلمىنى قانۇنىيلاشتۇرىدۇ: بىلىم ۋە ئاڭغا ئىگە ئاز سانلىق گۇرۇھ (پارتىيە)، ئاڭسىز كۆپچىلىكنى (پرولېتارىياتنى) يېتەكلەش ھوقۇقىغا ئىگە.
ئولىگارخىيەنىڭ قۇرغۇچى پرىنسىپى
خ ك پ نىڭ تەشكىلىي قۇرۇلمىسىنىڭ تۈپ پرىنسىپى بولغان «دېموكراتىك مەركەزلەشتۈرۈش»، پارتىيە ئىچىدىكى مۇنازىرىلەرنىڭ چەكلىك بىر ئەركىنلىك ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىشىنى، ئەمما قارار چىقىرىلغاندىن كېيىن بارلىق ئەزالارنىڭ بۇ قارارغا مۇتلەق ئىتائەت قىلىشىنى بەلگىلەيدۇ (لىبېرتال، 2004؛ شامباۋ، 2008). بۇ پرىنسىپ مەزمۇنىدا «دېموكراتىك» دېگەن سۆز بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە قاتتىق بىر قاتلاملىق كونترول ۋە يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قاراپ ماڭىدىغان ھوقۇق سىستېمىسىنى بىلدۈرىدۇ.
دېموكراتىك مەركەزلەشتۈرۈشنىڭ بەش ئاساسلىق تەركىبى تۆۋەندىكىچە:
ئاممىۋى لىنىيە ئىستراتېگىيەسى: ھۆكۈمرانلىقنى قۇرۇش
ماۋ زېدۇڭ تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئاممىۋى لىنىيە» ئىستراتېگىيەسى، پارتىيەنىڭ جەمئىيەتتىكى قانۇنىي ئاساسىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن ئاممىنىڭ تەلىپىنى قوبۇل قىلىپ، پارتىيە ئىدىيەسى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، قايتىدىن ئاممىغا سۇنۇش ئەمەلىيىتى ئىدى (سەلدېن، 1995؛ تەيۋېس، 1993). ماۋنىڭ فورمۇلاسى بىلەن ئېيتقاندا: «ئاممىدىن كېلىپ، ئاممىغا بېرىش؛ تارقاق ۋە سىستېمىسىز پىكىرلەرنى توپلاش، مەركەزلەشتۈرۈش ۋە سىستېمىغا سېلىش، ئاندىن تەشۋىقات ۋە چۈشەندۈرۈش ئارقىلىق ئاممىغا قايتۇرۇپ ئېلىپ بېرىش» (ماۋ، 1943/1967: 119).
ئاممىۋى لىنىيە كۆرۈنۈشتە دېموكراتىك ئىشتىراكچىل مېخانىزمى سۈپىتىدە سۇنۇلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە گرامشىنىڭ (1971-يىلى) «ھۆكۈمرانلىق (زومىگەرلىك)» (ھۆكۈمرانلىق) ئۇقۇمىنىڭ تىپىك ئۈلگىسىدۇر: ئامما ئۆزلىرىنىڭ تەلىپىنى پارتىيە تەرىپىدىن نەزەرگە ئېلىنىۋاتىدۇ دەپ ئويلاپ «رازىلىق» بىلدۈرىدۇ، ئەمما بۇ جەرياندا پارتىيە ئىدىيەسى ئاممىغا تېڭىلىدۇ. بۇنى «كونترول قىلىنغان قاتنىشىش» ياكى «ئولىگارخىيە تۈسىنى ئالغان ئاممىغا تەخسىكەشلىك قىلىش» دەپ ئېنىقلاشقا بولىدۇ. ئاممىۋى لىنىيە ئىستراتېگىيەسى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا پارتىيەنىڭ ئاخبارات تورى سۈپىتىدىمۇ خىزمەت قىلىدۇ. يەرلىك پارتىيە كادىرلىرى دېھقانلار ۋە ئىشچىلارنىڭ مەسىلىلىرىنى مەلۇم قىلىش ئارقىلىق، پارتىيە مەركىزىنىڭ جەمئىيەتنى كۆزىتىشىگە شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ فۇكونىڭ (1975-يىلى) «پانوپتىكون» (ئوچۇق تۈرمە) ئۇقۇمىنىڭ سىياسىي نۇسخىسىدۇر: جەمئىيەت ئۈزلۈكسىز نازارەت ئاستىدا تۇرىدۇ،  ئەمما بۇ نازارەت «خەلقنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن» دەپ قانۇنىيلاشتۇرۇلىدۇ ياكى يوللۇقلاشتۇرۇلىدۇ
كادىرلار تۈزۈمى ۋە خوجايىن-چاكار تورلىرى
خ ك پ نىڭ «كادىرلار تۈزۈمى» پارتىيە ئەزالىرىنى ئەستايىدىل تاللاش، تەربىيەلەش، باھالاش ۋە ئۆستۈرۈش ئۈچۈن قۇرۇلغان ئەتراپلىق بىر مېخانىزمدۇر (بۇرنس، 1989-يىلى؛ مەنيون، 1993-يىلى). بۇ سىستېما سوۋېت ئەندىزىسىدىن ئىلھام ئالغان بولسىمۇ، خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى بيۇروكراتىك مەدەنىيىتى بىلەن بىرىكىپ، ئۆزىگە خاس بىر شەكىلگە ئىگە بولغان.كادىرلار تۈزۈمى ئىككى ئاساسلىق رولنى ئۆتەيدۇ. بىرىنچىدىن، سادىقلىقنى مۇكاپاتلاپ، قارشى پىكىرنى جازالايدىغان بىر «خوجايىن-چاكار تورى» قۇرىدۇ (ۋالدېر، 1986-يىلى). ئىككىنچىدىن، پارتىيە ئىچىدىكى  كادىر تاللاش رىقابىتى  لاياقەتلىك بولۇش ئۆلچەملىرىدىن بەكرەك، شەخسىي مۇناسىۋەتلەر ۋە پاراخورلۇق ئارقىلىق يۈرۈشۈپ ماڭىدۇ. بۇ مىچېلسنىڭ «رەھبەرلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇلغۇسىز قىلىپ قويۇشى» ئىددىئاسىنىڭ كونكرېت ئىپادىسىدۇر.بۇرنس (1989-يىلى) ۋە خۇاڭ (2000-يىلى) كادىرلار تۈزۈمىنىڭ پارتىيە ئىچىدە «غەيرىي رەسمىي قاتلاملار» ياراتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرگەن. رەسمىي قاتلاملاردىن سىرت، پارتىيەنىڭ قايسى گۇرۇھىغا تەۋە ئىكەنلىكىڭىز، قايسى رەھبەرگە باغلىق ئىكەنلىكىڭىز، قايسى جۇغراپىيەلىك تورنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىڭىز (شاڭخەي گۇرۇھى، شاھزادىلەر گۇرۇھى، ياشلار ئىتتىپاقى گۇرۇھى قاتارلىقلار) ھەقىقىي ھوقۇق دىنامىكىلىرىنى بەلگىلەيدۇ. بۇ غەيرىي رەسمىي قۇرۇلمىلار ئولىگارخىيەنى تېخىمۇ  تەبىقىلەشكەن ۋە مۈجمەل قىلىۋەتكەن.
ئىچكى ئۇرۇش دەۋرى ۋە ھەربىي-پارتىيە بىرىكمىسى (1927-1949)
1927- يىلى گومىنداڭ بىلەن بولغان ئىتتىپاقنىڭ بۇزۇلۇشىدىن كېيىن باشلانغان ئىچكى ئۇرۇش دەۋرى خ ك پ نىڭ خاراكتېرىنى رادىكال تۈستە ئۆزگەرتىۋەتكەن (گۇيلېرمەز، 1972-يىلى). ماۋ زېدۇڭنىڭ جياڭشى دەۋرى (1931-1934) ۋە يەنئەن دەۋرىدە (1935-1947) شەكىللەندۈرگەن «ھەربىي-پارتىيە بىرىكمىسى» خ ك پ نى پەقەت بىر سىياسىي پارتىيەلا ئەمەس، بەلكى بىر ھەربىي تەشكىلاتقا ئايلاندۇرۇپ قويغان.