تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىل ھوقۇقىنى ئۇ تىلدا سۆزلىشىدىغانلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىغا قاراپ ئاساسقا ئىگە قىلىدىغان تونۇش، ئادالەت ۋە باراۋەرلىك دېگەن ئاساسىي قىممەت – قاراشلارنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلەيدۇ. تىل ھوقۇقى ئىنساننىڭ بىر ئىجتىمائىي مەۋجۇتلۇق سۈپىتىدە ھاياتىنى داۋاملاشتۇرۇش، كىملىكىنى قوغداش، توغرا ھېسسىي ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلىش، ئۆز ھۆرمىتىنى قوغداش، پۇرسەت باراۋەرلىكى ۋە مىللىي كىرىمدىن بەھرىمەن بولۇش قاتارلىق جەھەتلەردە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.[64] مەنپەئەت مەركەزلىك پوزىتسىيەنىڭ ئەكسىچە بۇ تىل ھوقۇقىنىڭ تەرزىدە قوغدىلىشى ۋە تىلنىڭ يوقاپ كەتمەسلىكى، تىلنىڭ بىۋاسىتە ئۆزى ئۈچۈن ئەمەس، ئۇ تىلنى ئالاقە ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتقان ۋە ئۇ تىلغا كىملىككە ئالاقىدار سىمۋوللۇق قىممەت بېغىشلىغان گۇرۇپپا ۋە ئۇ گۇرۇپپىغا تەۋە كىشىلەر ئۈچۈن مۇھىمدۇر. ئىنسانلار (پەقەت شەخسلەرنىڭلا ئەمەس) نىڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر ھايات كەچۈرۈشى ئۈچۈن، تىل ھوقۇقىنىڭ مۇھىملىقى تەكىتلەنمەكتە. مېي، ئۇ تىلدا سۆزلىشىدىغانلارنىڭ يەككە، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ھەق ۋە سالاھىيەتلىرىنى نەزەردە تۇتقان ھالدا تىل ھوقۇقىنى ئاساسقا ئىگە قىلىدۇ. تىلنىڭ يوقاپ كېتىشى، تىلنىڭ ئاجىزلاپ كېتىشى، تىل ئۆزگىرىشى ۋە تىللارنىڭ «چەتكە قېقىلىشى» تەبىئىي بىر مۇساپە ۋە تىلشۇناسلىققا مۇناسىۋەتلىك بىر ھادىسە بولۇشتىن زىيادە؛ تارىخىي، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ياساپ چىقىلغان بىر مۇساپە ۋە تەڭداش بولمىغان كۈچ مۇناسىۋەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. بۇ بەرپا قىلىش مۇساپىسى ۋە تەڭ – باراۋەر بولمىغان مۇناسىۋەت ئاساسەن تىل توپلۇقلىرى ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىلماقتا. دېمەك، تىل ھوقۇقىنىڭ قوغدىلىشى، ئۇ تىل مەنسۇپ بولغان خەلقنىڭ ھوقۇقىنىڭ قوغدىلىشى دېگەنلىك بولىدۇ.[65] تىل ھوقۇقىدىن مەھرۇم بىر تىلنىڭ يوقاپ كېتىشىگە ئالاقىدار قايغۇلار ئۇ تىلنىڭ ئۆزى ئۈچۈن ئەمەس، تىلنىڭ يوقاپ كېتىشى نەتىجىسىدە ئۇ تىل مەنسۇپ خەلقنىڭ ئالاقە ۋە كىملىك جەھەتتە يوقاپ كېتىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر.
تىل ھوقۇقىنىڭ ئاساسقا ئىگە قىلىنىشى، قىسمەن ھالەتتە تىلنىڭ مەنە ۋە فۇنكسىيەسى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. تىلغا بېرىلگەن پەرقلىق مەنە ۋە قىممەتلەر، تىل ھوقۇقىنىڭ تايانچ ۋە ئاساسلىرىغا ئالاقىدار پەرقلىق پوزىتسىيەلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا سەۋەب بولىدۇ. مەسىلەن، تىل ئېستېتىك بىر قىممەت دەپ قارالغىنىدا، ھوقۇقى پەرقلىق تايانچلار ئارقىلىق قوغدالسا، تىل ئالاقە ۋاسىتىسى ۋە كىملىك ئۈچۈن سىمۋوللۇق قىممەتكە ئىگە دەپ قارالغىنىدا، ھوقۇقى تېخىمۇ پەرقلىق ئاساسلارنى چۆرىدىگەن ھالدا قوغدىلىدۇ. شۇنىڭدەك تىلغا بېرىلگەن مەنە ياكى ئۇنىڭغا يۈكلەنگەن فۇنكسىيە تىل ھوقۇقىنىڭ ھەجىم ۋە خاراكتېرىنىڭ بېكىتىلىشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.
ب – تىل ھوقۇقىنىڭ خاراكتېرلىرى
تىل ھوقۇقىنىڭ خاراكتېرىنى ئېنىقلاشتىن ئىلگىرى، تىلنىڭ خاراكتېر ۋە فۇنكسىيەسىنى بېكىتىشكە توغرا كېلىدۇ. چۈنكى، تىلنىڭ فۇنكسىيەسىگە قاراپ، بېرىلىدىغان تىل ھوقۇقى ۋە ئۇنىڭغا ئالاقىدار خاراكتېرلىرى ئۆزگىرىدۇ. ئىنساننىڭ ئەڭ ئاساسلىق، ئەسلىي ۋە پەرقلەندۈرگۈچى فۇنكىسىيەلىرىنىڭ ئەڭ ئالدىنقىسى تىل ئارقىلىق ئىشقا ئاشىدۇ. بۇ مەنىدە بىر ئادەمنىڭ «ئىنسانىي پۈتۈنلۈكى» ئۈچۈن شەرت  بولغان ئەڭ ئاساسلىق ئامىللارنىڭ بىرى بولغان تىلنىڭ، ئالاقە تۈرىدىكى «ۋاسىتە» ۋە كىملىك تۈرىدىكى «قوغدىغۇچى ۋە سىمۋوللۇق» بولۇشتىن ئىبارەت ئىككى ئاساسىي فۇنكسىيەسى _ گەرچە بۇ ئىككى فۇنكسىيە ھەردائىم بىرلىكتە ۋە مۇھىملىق دەرىجىسى ئوخشاش بولمىسىمۇ – توغرىسىدا توختىلىش مۇمكىن.[66] تىل سىياسەتلىرى، تىلنىڭ مەزكۇر ئىككى فۇنكسىيەسىنى چۆرىدىگەن ھالدا شەكىللىنىدىغان بولغاچقا، تىل ھوقۇقىمۇ تىلنىڭ بۇ ئىككى فۇنكسىيەسىگە قاراپ شەكىللىنىدۇ.