مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بەشىنچى، مۇراجىئەت قىلىش. مۇراجىئەت دېگەندە ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ئورگانلىرىغا، خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا، مەشھۇر شەخسلەرگە ۋە خەلقئارا جەمئىيەتكە قىلىنغان ئاشكارا ياكى يوشۇرۇن خىتابلار، يوللانغان مەكتۇپلار، شۇنداقلا ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ تور بەتلىرى ياكى ئىجتىمائىي تور سۇپىلىرىدا قىلىنغان چاقىرىقلار ۋە ئىمزا توپلاش پائالىيەتلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بۇ ساھەدىكى خىزمەتلەر ئومۇمەن مۇنداق ئۈچ جەھەتتىن ئىشلەندى. بىرىنچىدىن، بىر قىسىم زىيالىيلارنىڭ تەشەببۇسى بىلەن مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزلىرى تۇرۇشلۇق دۆلەتلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئورگانلىرىغا، خەلقئارا تەشكىلاتلارغا ۋە بىر قىسىم نوپۇزلۇق شەخسلەرگە ئەرز-شىكايەت يېزىش ھەرىكىتى باشلاندى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن مەلۇم ساندىكى كىشىلەر مۇناسىۋەتلىك ئورۇن ۋە شەخسلەرگە بېشىغا كەلگەن زۇلۇمنى شىكايەت قىلىپ ۋە ياردەم سوراپ خەت يازدى، ئۇچۇر ئەۋەتتى. ئىككىنچىدىن، ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەت تور بەتلىرىدە مۇراجىئەت ئېلان قىلىنىپ كەڭ كۆلەمدە ئىمزا توپلاش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىلدى. بۇ جەھەتتە ئەڭ گەۋدىلىك بولغىنى سالىھ خۇدايار تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ئامېرىكا ئاقساراي تور بېكىتىدىكى مۇراجىئەت بولدى. مەزكۇر مۇراجىئەتكە ئىمزا قويغانلارنىڭ سانى يۈز مىڭدىن ئاشتى. ئۈچىنچىدىن، ئاممىۋىي مۇراجىئەت سۇپىلىرىدىن پايدىلىنىپ خەلقئارا جەمئىيەتكە چاقىرىق قىلىندى. بۇ جەھەتتە بەزى شەخسلەر ۋە گۇرۇپپىلار ئاممىۋىي تور سۇپىلىرىدا مۇراجىئەت ئېلان قىلىپ، ئىمزا توپلاش بىلەن شۇغۇللاندى. بۇ ساھەدە «مەشئەل ئۇيغۇر گۇرۇپپىسى»نىڭ «www.change.org» تور بېتىدە ئېلان قىلغان بىر يۈرۈش مۇراجىئەتلىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدۇ.
ئالتىنچى، ئارخىپ تۇرغۇزۇش. بۇ مەزگىلدە زۇلۇمغا قارشى ئىشلەنگەن خىزمەتلەردىن بىرى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ ئارخىپىنى تۇرغۇزۇشتۇر. باشتا بۇ خىزمەت دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن چاقىرىق قىلىنغانىدى. كېيىن بۇ ئىشقا گېن بۇنىن… قاتارلىق چەتئەللىك پىدائىيلارمۇ ئىشتىراك قىلدى. ھازىرغىچە، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى، گېن بۇنىن گۇرۇپپىسى، ئۇيغۇر ئېيد گۇرۇپپىسى… قاتارلىقلار بۇ خىزمەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ. ئابدۇراھمان ھەسەن… قاتارلىق بەزى شەخسلەرنىڭمۇ گۇۋاھلىق ۋېدىئولىرىنى توپلاۋاتقانلىقى مەلۇم. يەنە تاھىر ھامۇت ۋە ئابدۇۋەلى ئايۇپ… قاتارلىق بىر قىسىم زىيالىيلار شەرقىي تۈركىستاندىكى غايىب بولغان ياكى تۇتۇپ كېتىلگەن ئۇيغۇر سەرخىللارنىڭ تېزىملىكىنى تۈزۈپ چىقتى. بۇ ساھەدىكى خىزمەتلەر داۋاملىق ئىشلىنىۋاتىدۇ.
يەتتىنچى، لېكسىيە سۆزلەش. خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ ۋەتەندىكى باستۇرۇش ھەرىكەتلىرى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر زىيالىيلارنىڭ ۋە سىياسىي پائالىيەتچىلەرنىڭ ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرىدىن بىرى ھەر تۈرلۈك ئىلمىي ۋە ئىجتىمائىي سورۇنلارغا بېرىپ لېكسىيە سۆزلەش بولدى. شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمنىڭ كۈچىيىشىگە ۋە خەلقئارا تاراتقۇلار تەرىپىدىن كۆپلەپ خەۋەر قىلىنىشىغا ئەگىشىپ، ھەر قايسى دۆلەتلەردە ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى پائالىيەت ۋە يىغىلىشلارمۇ كۆپىيىشكە باشلىدى. يەنە بىر جەھەتتىن، بىر قىسىم ئۇيغۇر زىيالىيلار ۋە پائالىيەتچىلەرمۇ ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىپ بەزى پائالىيەتلەرنى تەشكىللىدى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ھەر قايسى دۆلەتلەردە شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىنى چۆرىدەپ تۈرلۈك تونۇشتۇرۇش ۋە مۇھاكىمە يىغىنلىرى ئۆتكۈزۈلدى. بۇ جەھەتتە، نۇرى تۈركەل، ئەركىن سىدىق ۋە ئابدۇرېشىت جېلىل قارلۇق… قاتارلىق كىشىلەر دىققەتكە سازاۋەردۇر.
سەككىزىنچى، ئۇزاققا يۈرۈش. بۇ بىر مەزگىلدە قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ تۈرى كۆپ خىللاشتى. كونا قارشىلىق ئۇسۇللىرىغا ھەر خىل يېڭى تۈرلەر قېتىلدى. شۇلاردىن بىرى ئۇزۇنغا يۈرۈش پائالىيىتىدۇر. ئۇزۇنغا يۈرۈش پائالىيىتى پىيادە يۈرۈش ۋە ۋېلىسىپىت ياكى ئاپتوموبىل بىلەن ئايلىنىشتىن ئىبارەت ئىككى شەكىلدە ئەمەلىيلەشتى. بۇ ساھەدە كۆزگە كۆرۈنگەن ئۈچ كىشىنى كۆرسىتىپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇ. ئۇلار فىنلاندىيەدىكى ئاكتىپ ياش پائالىيەتچى خالمۇرات ئۇيغۇر، تۈركىيەدىكى دىنىي ئۆلىما ئەلى ئەكبەر داموللام ۋە ئاكتىپ ياش پائالىيەتچى ئەرشىدىن ئەركىن قاتارلىقلاردۇر. خالمۇرات فىنلاندىيەدىن ماشىنا بىلەن يولغا چىقىپ ياۋروپادىكى بىر قانچە دۆلەتلەرنى ئايلىنىپ چىقتى. ئەرشىدىن ئەركىن ۋە ئەلى ئەكبەر داموللام… قاتارلىقلار بولسا ئايرىم-ئايرىم ھالدا تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىن يولغا چىقىپ پىيادە تۈركىيە پايتەختى ئەنقەرەگە يېتىپ كەلدى[7]. بۇ خىلدىكى پائالىيەتلەرمۇ جەمئىيەتتە بەلگىلىك تەسىر پەيدا قىلدى.
توققۇزىنچى، يېڭىدىن تەشكىلات قۇرۇش. بۇ جەرياندا يەنە ۋەزىيەتنىڭ تەقەززاسىغا ئەگىشىپ بىر قىسىم يېڭى تەشكىلاتلار قۇرۇلدى. ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن پائالىيەت قىلىدىغان كىچىك گۇرۇپپىلار مەيدانغا كەلدى. بۇ يېڭى قۇرۇلغان تەشكىلاتلار خاراكتېر جەھەتتىن كۆپ خىل بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاز بىر قىسمى سىياسىي مەقسەتتە تەسىس قىلىنغان بولسا؛ كۆپ قىسمى ئاخبارات، مائارىپ، مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي ياردەم… قاتارلىق ھەر قايسى ساھەلەردە خىزمەت قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان. دېمەك، يېڭىدىن تەشكىللىنىشمۇ مۇشۇ مەزگىلدىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكىللىرىدىن بىرىگە ئايلاندى.