ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

5.	ئەنئەنىچىلىك
بىر ئەنئەنىچىنى، غەربچە ئۇسلۇبنىڭ جەزبىدارلىقىنى ۋە تەھدىتىنى ھېس قىلمىغان، بۇ سەۋەبتىن تەھدىتىنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى چوڭقۇر تونۇپ يېتەلمىگەن، غەربكە رەقىبلىكنى ئۆزىگە تەۋە بىر ئىدىيە دەپ تونۇمىغان ۋە غەرب ئۇسلۇبىنىڭ خەتەرلىكىدىن ھەزەر ئەيلىمىگەن كىشى دەپ تەرىپلەش مۇمكىن. بۇ كىشى، ئالدىدا بايان قىلىنغان تىپلەر ئىچىدە ئەڭ كۆپ «نېرىقى ئالەمچى» ۋە ئەنئەنىۋىي، «خۇراپات»قا تېخىمۇ يېقىن بولغان تىپتۇر.
ئەنئەنىچىلەر، غەرب رىقابىتىگە قارشى كاج تەلەينى يېڭىش ئۈچۈن ئۆتمۈشنى، تەقلىد ئەنئەنىسى دائىرىسىدە سۇنۇلغان ئەندىزىلەر بىلەن جاۋابلايدۇ. ئەنئەنىچىلەرگە كۆرە غەربلىكلەر يا كۈچ ئىشلىتىپ قارشى تۇرۇش كېرەك بولغان كاپىرلاردۇر؛ ياكى تەڭرىنىڭ بەندىلىرىگە گۇناھلىرى تۈپەيلى ئەۋەتكەن، ئۇلارغا نىسبەتەن ئەپۇچان بولۇش كېرەك بولغان بىر جازاسىدۇر. چۈنكى تەڭرى ئۇلارنىڭ ئىمانلىرىنى بۇ شەكىلدە سىنىماقتىدۇر.  ئەھلىسەلىپ ۋە موڭغۇل ئىستىلالىرى بۇنىڭ تارىخى ئۆرنەكلىرىدۇر.   بەزىلەر بولسا تەڭرىنىڭ كاپىرلارغا دۇنيا نېمەتلىرىنى بېرىشى مۇمكىنلىكى ئەمما جەننەت نېمىتىنىڭ پەقەتلا مۇسۇلمانلارغا ئېلىپ قويۇلغانلىقى پىكرى بىلەن تەسەللى تاپىدۇ.  بۇنىڭ بىلەن  بىرگە، يەنى زىيادە ئىنكاس قايتۇرۇشقا مەجبۇر بولۇش بىلەن بىرگە، ھەم ئازراق بولسىمۇ«مودېرن» دۇرلار. ھېچقانداق ئىنكاس قايتۇرمىغانلارنى ئاددىيلا «ئەنئەنىچى» دېيەلەيمىز.XIX  -ئەسردە ۋە بارغانسېرى ئازىيىپ بارغان XX -ئەسردە ئەنئەنىچى خاھىش، ئۆلىما ۋە باشقا ئەنئەنىچى سەرخىللار قاتلىمى بىلەن بىرگە سوپى تەرىقەتلەر ۋە تۆۋەن سىنىپلاردا، بولۇپمۇ چەت جايلاردا ئۆزىنى نامايان قىلغان. لېكىن ئوتتۇرا ئەرەبىستان ۋە ئافغانىستاندەك رايونلاردا سەھرالىقلارنىڭ كۆپچىلىكى بىلەن يۇقىرى تەبىقىلەر XX -ئەسردىمۇ ئەنئەچىلىكلىرىنى داۋام قىلدۇرغان.
ئەنئەچىلىكنى ئۆلچەم ئۈستىدىن كۆرسىتىدىغان بولساق، ئوڭدا «رەددىيەچىلەر»نى، سولدا بولسا «ماسلاشتۇرغۇچىلار»نى كۆرەلەيمىز.  رەددىيەچىلەر بولۇپمۇ XIX -ئەسردە مۇستەملكىچىلەرگە قارشى ئىسيان كۆتۈرۈش ۋە تىركىشىشلىرى بىلەن تونۇلغان، غەربلىشىش تەرەپدارى مۇسۇلمان باشقۇرغۇچىلارنىڭ ئىسلاھات تىرىشچانلىقلىرىغا شىددەت بىلەن قارشى چىققان بولۇپ، ئۇلار ئەينى زاماندا ئىسلامغا يېڭىچە نەزەر سېلىنىش ۋە ئۇنى ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ تۈرلۈك ساھەلىرىدە تەتبىقلاشقا، مودېرن مەسىلىلەر ئالدىدا ئىسلامنىڭ ئالاقىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا تىرىشمىغانلاردۇر.
ماسلاشتۇرغۇچىلار بولسا، مۇرەسسە – مادارا يولىنى تاللىغان ياكى كەينىگە سۆرىگۈچى ئۇسۇللار قوللانغانلاردۇر. ئۇلارنىڭ ئىش -ھەرىكەتلىرىنىڭ ئاساسلىق چىقىش نۇقتىسى مۇنداق: بىز ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ غايىۋى دەۋرى (ئەسرى سائادەت) تىن يىراقتىمىز،شۇڭا زامان ماھىيەت جەھەتتىن ناچاردۇر . بۇ سەۋەبتىن بۇ مەجبۇرىيلىق مۇشۇنداق بىر ماسلىشىشنى تەقەززا قىلىدۇ.  بۇلار مودېرنىست ئىسلامچى ئىسلاھاتلارنىڭ غايىۋى بولغاننى ۋەيران قىلىشىغا رۇخسەت بەرگەندىن كۆرە، باشقۇرغۇچىغا مەلۇم تېمىلارنى ئۆلىمالارنىڭ ئىجتىھادى دائىرىسىدىن چىقىرىشىغا رۇخسەت قىلىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. مانا بۇ  مەۋقە ئەزھەر ئۆلىمالىرىدىن مۇھەممەد ئابدۇھ (1849-1905) ۋە ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ ئىسلاھاتلىرىغا قارشى چىقىشىنىڭ سەۋەبىنى ئېچىپ بېرىدۇ.
ئەنئەنىچىلەر، ئادەتتە قاتتىق قاتماللىق (جۇمۇد) بىلەن ئەيىبلىنىدۇ. ئەمما بۇنداق ئەيىبلەش ناھەق بولۇشى مۇمكىن. ئەنئەنىنىڭ ئۆزگىرىش مەسىلىسىدە ئۆزىگە خاس چارىلىرى بولۇپ كەلگەن. ھەتتا مۇتلەق ئىجتىھات ئىشىكى ئېتىك بولسىمۇ ، ئەنئەنە رامكىسىدا ئىجتىھات ھەرقاچان مۇمكىن بولغان. ئەنئەنىچىلەر، زامانغا بېقىپ ئومۇملاشقان ئۆزگىرىش يوللىرىنى تونۇپ يەتكەنلەردۇر، لېكىن ئۇلار يەنىلا مۇتەئەسسىپتۇر، ئۇلار مودېرنىزمنىڭ بېسىملىرىغا ئىنكاس قايتۇرۇش ئۈچۈن مۇشۇنداق ھەرىكەت قىلغانلاردۇر.
سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى ئەڭ مۇتەئەسسىپ تەركىبلەرنى ئەنئەنىچى دەپ تەسۋىرلەش مۇمكىن. مەسىلەن، تېلېۋىزورغا قارشى چىققۇچىلارنى رەددىيەچى دەپ تەرىپلەشكە بولىدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ مودېرن مەنىدە بىر ئاساسىي قانۇنىنىڭمۇ يوق بولۇشىدەك ھەقىقەت، بۇ دۆلەتنى ئەنئەنىچى دەپ ساناشقا بىر دەلىل تەشكىل قىلماقتا. سەئۇدى ئەرەبىستاندا كۈنىمىزدىكى ئىدىيە ۋە تەتبىقلاشلارنىڭ ئانالىزى خاتالاشمىسام ھەم مودېرنىست ھەمدە رادىكال ئىسلامچى ۋە ھەتتا لائىك خاھىشلارنى ئايدىڭلاشتۇرۇپ بېرىدۇ. رەسمىي سورۇنلاردا مودېرنىست خاھىش بەكرەك كۈچلۈكتۇر.  1979- يىلى مەككىدە كەبىنى ئىشغال قىلغانلار ئۈچۈن «رەددىيەچى يېڭى- ئەنئەنىچى» تېخىمۇ مۇۋاپىق بىر نام بولالىسىمۇ، باشقا خاھىشلارنى ياقتۇرمايدىغان رادىكال ئىسلامچىلار بولۇشى مۇمكىن.
6.	يېڭى-ئەنئەنىچىلىك
ئەنئەنىچى، غەرب رىقابىتى بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇر تونۇشۇشقا باشلىغاندا، يېڭى-ئەنئەنىچى بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. بۇ يەردە رەددىيەچى ۋە ماسلاشتۇرغۇچى گۇرۇپپىلاردىن سۆز ئېچىشىمىز مۇمكىن. يېڭى-ئەنئەنىچىلىككە لائىكلىك، مودېرنىزم ياكى رادىكال ئىسلامچىلىق يولىدا بىر ئۆتۈش باسقۇچى دەپ قاراشقا بولىدۇ. لېكىن يەنىمۇ داۋام قىلغۇچى ۋە پەرقلىق تىپلار ئوتتۇرىغا چىقىشىمۇ ئېھتىمالدىن يىراق ئەمەس.