يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپسىزلىك دەۋرىدە يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى ھەققىدە ئىزدىنىش: بۇزۇلۇشلار، ئاساسلىق ئاكتىيورلار ۋە كەلگۈسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
21-ئەسىرنىڭ ئۈچىنچى ئون يىلىدا ئېنىق كۆرۈلۈشكە باشلىغان يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپتىكى چوڭقۇر يېرىلىشلارنى ھەم يېڭى خەلقئارا سىستېمىنىڭ تۇغۇلۇشىغا مۇناسىۋەتلىك مۇرەككەپ دىنامىكىلارنى تەھلىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ تەتقىقات مارتېن ۋولف [Martin Wolf], نوتو سۇئونېتو [Noto Suoneto], گېنېۋىيېۋ دوننېلون-ماي [Genevieve Donnellon-Mayıs], Şarkıcı [Rebecca Lissner], daha önce de söylediğim gibi [Mira Rapp-Hooper] oyuncu. ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان تەھلىلچىلەرنىڭ ھازىرقى ئەسەرلىرىگە ئاساسەن, ھازىرقى دۇنيا تەرتىپىنىڭ ھەقىقەتەن يىمىرىلگەن يىمىرىلمىگەنلىكىنى, بۇ يىمىرىلىشنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق ئامىللارنى, كونا تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولىدىغان بولمايدىغانلىقىنى ۋە مۇمكىن بولغان يېڭى تەرتىپنىڭ (يەككە قۇتۇپلۇق, قوش قۇتۇپلۇق ياكى كۆپ) قۇتۇپلۇق) قايسى ئاكتىيورلار تەرىپىدىن, قانداق ۋە قاچان شەكىللەندۈرۈلىدىغانلىقىنى مۇلاھىزە قىلىدۇ. تەتقىقاتنىڭ ئەھمىيىتى, گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنىڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان, ئىقتىسادىي پارچىلىنىش چوڭقۇرلاشقان ھەمدە يەر شارى Borçlanmayı Önleme بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا, كەلگۈسى ھەققىدە ئەتراپلىق ۋە كۆپ Bu, en iyi kredi kartınızın olması gerektiği anlamına gelir.
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئەدەبىياتىدا «ئەركىن خەلقئارا تەرتىپ» دەپ ئاتالغان ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە قۇرۇلغان بۇ سىستېما بۈگۈنكى كۈندە چوڭقۇر مەۋجۇتلۇق كىرىزىسىغا دۇچ كەلمەكتە. بۇ كىرىزىس, سىستېمىنىڭ تەبىئىي كونىرىشىدىن ياكى تاشقى زەربىلەردىن بەكرەك, سىستېمىنىڭ لايىھەلىگۈچىسى ۋە ئەڭ چوڭ نەپكە ئېرىشكۈچىسى بولغان ئامېرىكانىڭ ئۆزى كەلتۈرۈپ چىقارغان «سىستېمىلىق كۆيدۈرۈۋېتىش» [1] خاراكتېرىنى ئالماقتا. رېبېككا لىسسنېر ۋە مىرا راپ خۇپېرنىڭ توغرا كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك, دۇنيا, ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان بىر «دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەتنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشى» غا گۇۋاھ بولماقتا. تارىختا تۇنجى قېتىم, ھۆكۈمران بىر دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەت ئۆزىنىڭ رەھبەرلىكىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن بىر سىستېمىنى, بۇ سىستېما يەنىلا ئۆزىگە غايەت زور پايدا ئېلىپ كېلىۋاتقان تۇرۇقلۇق قەستەن بۇزماقتا [1] . Ödeme şekli: «ئۇرۇشتىن كېيىنكى يەر شارى تەرتىپى پەقەتلا مودىدىن قالدى, ئۇ ھەتا بىزگە قارشى ئىشلىتىلىدىغان قورالغا ئايلاندى» [1] دېگەن سۆزى, بۇ قەستەن ۋەيران قىلىش جەريانىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
بۇ پارچىلىنىش پەقەت نەزەرىيە جەھەتتىلا قالمايۋاتىدۇ. ئامېرىكانىڭ يەككە تەرەپلىك ھالدا يولغا قويغان ۋە ھەتتا ئىتتىپاقداشلىرىنىمۇ جازالايدىغان تاموژنا باجلىرى، قائىدىگە ئاساسلانغان ئەركىن سودا سىستېمىسىنىڭ ئاساسىنى ۋەيران قىلماقتا. مارتېن ۋولفنىڭ دىققەتنى تارتقىنىدەك، بۇ تاموژنا باجلىرى دۇنيا ئىشلەپچىقىرىشى ۋە ئېشىشنىڭ قۇرۇلمىسىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدىغان دەرىجىدە ھالاك قىلغۇچى تەسىرگە ئىگە[2]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) ۋە دۇنيا سودا تەشكىلاتى (DST) گە ئوخشاش كۆپ تەرەپلىك ئورگانلارنىڭ ئاجىزلىشىشى، ھەتتا پالەچ ھالغا چۈشۈپ قېلىشى، تەرتىپنىڭ قۇرۇلما ئاساسىنى يىمىرىپ تاشلىماقتا. نوتو سۇئونېتو ۋە گېنېۋىيېۋ دوننېللون-ماي كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، بۇ ئورگانلار يەر شارى خاراكتېرلىك مەسىلىلەرگە ئۈنۈملۈك جاۋاب قايتۇرۇشتا قىينالماقتا[3]. شۇڭا، دۇچ كېلىۋاتقان ئەھۋال تەرتىپنىڭ ئاستا ئاستا ئۆزلۈكىدىن يىمىرىلىشى ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى قۇرغۇچى تەرىپىدىن باشلانغان ئاكتىپ بىر بۇزۇپ يېڭىلاش جەريانىدۇر. بۇ ئەھۋال، تەرتىپنىڭ ھەقىقەتەن ئاساسىدىن تەۋرەنگەنلىكىنى ۋە قايتىپ كېلىش مۇمكىن بولمايدىغان بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ھازىرقى يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپسىزلىكنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسىي دىنامىكلارنى ئۈچ ئاساسلىق سەۋەب ئاستىدا تەكشۈرۈشكە بولىدۇ: ئامېرىكانىڭ ئۆزگىرىۋاتقان رولى، خىتاينىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈۋاتقان تەلەپچانلىقى ۋە باشقا كۈچ مەركەزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ئىزدىنىشى.
ئا) ئامېرىكانىڭ رول ئۆزگەرتىشى: ئۈستۈنلۈكتىن ۋاز كېچىش ۋە ئىچكى ئاجىزلىقلار
مارتېن ۋولف بۈگۈنكى كۈندىكى ئەڭ چوڭ ئىككى ۋەقەنىڭ بىرىنىڭ «ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى ئۈستۈنلۈك ئورنىدىن ۋاز كېچىشى» ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ[2]. بۇ ۋاز كېچىش، لىسسنېر ۋە راپپ-خۇپېر «دەرىجىدىن تاشقىرى دۆلەتنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشى» دەپ ئاتىغان ئاڭلىق بىر سىياسىي تاللاشنىڭ نەتىجىسىدۇر. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ «ئامېرىكا ئالدىدا» سىياسىتى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى تەرتىپنىڭ ئاساسىي لوگىكىسىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋەتتى. بۇ تەرتىپ ئامېرىكانىڭ ئۆز كۈچىگە بەلگىلىك چەكلىمىلەرنى قويۇشنى قوبۇل قىلىشى ئارقىلىق، ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ «قوشۇلۇشى» نى قولغا كەلتۈرۈپ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك يەر شارى خاراكتېرلىك رەھبەرلىك قىلىشىغا قۇرۇلغانىدى[1]. ئەمما يېڭى ئۇسۇل ھەمكارلىقنىڭ ئورنىغا مەجبۇرلاشنى، كۆپ تەرەپلىكنىڭ ئورنىغا يەككە تەرەپلىكنى، ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغانلىقنىڭ ئورنىغا خالىغانچە قىلىشنى قويۇپ سىستېمىنىڭ روھىنى يوقاتتى. ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغدىماسلىقىنى ئىما قىلىشى، ھاكىممۇتلەق رەھبەرلەر بىلەن يېقىنلىشىشى ۋە سودا ئۇرۇشلىرىنى ئاساسلىق سىياسەت قورالىغا ئايلاندۇرۇشى بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىپادىسىدۇر. شۇنداقلا، ۋولف كۆرسەتكىنىدەك، ئامېرىكادىكى غايەت زور مالىيە قىزىل رەقىمى ۋە قەرزىگە ئوخشاش ئىچكى ئاجىزلىقلارمۇ دۆلەتنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك رەھبەرلىك ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا [2].
ب) خىتاينىڭ ئۆرلەۋاتقان تەلەپچانلىقى: ئىستراتېگىيەلىك رەقىبمۇ، يېڭى رەھبەرمۇ؟