ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەلى ئىززەت بېگوۋىچ شەھەر ھاياتى توغرىسىدا مۇنۇلارنى دەيدۇ: «شائىرلار چوڭ شەھەرلەرنى«دوزاختىن قىلچە پەرقى يوق» دېيىشسە، ماركىسىزىمچىلار «يېزىدا ياشاش ساراڭلىق» دېيىشىدۇ. شەھەرنىڭ رەت قىلىنىشى گەرچە غەيرى فۇنكىسىيەلىك بىر ئەھۋال بولسىمۇ، يەنىلا ئىنسانى بىر ئىنكاس، خالاس. دىندارلىق شەھەرنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ ئاجىزلىشىپ ماڭىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ ئاجىزلىشىش ئىنسانغا ياتلايدىغان؟( ياتلىشىدىغان؟) شەكىلدە تەسىر كۆرسىتىدىغان شەھەرچىلىك ئامىللىرىنىڭ بىرىكىشى بىلەن بىرلىكتە مەيدانغا كېلىدۇ. چۈنكى شەھەر چوڭايغانسېرى، ئۈستىدىكى ئاسمانمۇ شۇنچە كىچىكلەيدۇ. تەبىئەت، گۈل ۋە ئايدىڭلىق شۇنچىلىك ئاز، سمونت، تېخنىكا ۋە تۇمان بولسا شۇنچىلىك كۆپ. بىز بولساق ئۆزلۈكىمىزدىن ئايرىلىپ، ئاۋامغا ئايلىنىمىز. شەھەر قانچىلىك چوڭايسا، جىنايەتلەرمۇ شۇنىڭغا پاراللىل ھالدا كۆپىيىدۇ. دىندارلىق شەھەرنىڭ چوڭلۇقىغا زىت بىر ئەھۋال بولسا، جىنايەتلەر ئەكسىچە پاراللىل بولىدۇ. بۇ ئىككى ھادىسەنىڭ سەۋەبى ئەمەلىيەتتە ئوخشاش. يېزىدا ئىنسان يۇلتۇزلار بىلەن زىننەتلەنگەن ئاسمان، گۈل- چىچەكلەر بىلەن پۈركەنگەن دالىلار، ئېقىن سۇلار، ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلار ھەققىدە ئويلىنىشقا پۇرسەت تاپالايدۇ. ھەر كۈنى تەبىئەت ۋە ئۇنىڭ ئىشارەتلىرى بىلەن بىۋاسىتە ئۇچرىشالايدۇ. مول فولكلور، توي مۇراسىملىرى، قوشاقلار ۋە ئويۇن تاماشالاردا يېزا خەلقى يالغۇز تاماشىبىنلا بولۇپ قالماستىن، ئەينى ۋاقىتتا ئورۇنلىغۇچى ۋە ئىشتىراك قىلغۇچىدۇر. بۇلارنىڭ سايىسىدا يېزا خەلقى كۈلتۈر ۋە ئىستېتىك تۇرمۇشقا ئېرىشىدۇ. شەھەرلىكلەر بولسا بۇنىڭدىن تامامەن مەھرۇمدۇر. چوڭ شەھەرنىڭ ئادەتتىكى ئاھالىسى گۈزەل ۋە چىن بولغان ھەر نەرسىدىن ئاستا-ئاستا ئايرىلىپ قالماقتا. ئومۇمەن، شەھەر خەلقى ئېگىز سېلىنغان بىنالاردا ياشايدۇ، ھەسسىلەپ ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىسىنىڭ ئەبجەش تاۋارلىرى بىلەن قورشىلىپ، كاللىسى ئۇچۇر ئالاقە ۋاسىتىلىرى تەرىپىدىن سۇنۇلغان پاسسىپ مەلۇماتلار بىلەن تولدۇرۇلغان بولىدۇ. بارلىق ئىپتىدائىي مىللەتلەردە كۆرۈلىدىغان «رېتىم» تۇيغۇسىدىن زامانىۋى ئىنسان ئاساسەن دېگۈدەك مەھرۇم ھالدا ياشىماقتا. شەھەرلىكلەرنىڭ سەنئەت ۋە ئىستېتىك تۇرمۇش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ پۇرسەتكە ئېرىشكەنلىكىنى ئويلىۋېلىشى كۈنىمىزدىكى ئەڭ چوڭ خاتالىقلاردىن بىرى. شەھەر ئاھالىسىنىڭ ئىنتايىن ئاز بىر قىسمى بەھرىمەن بولالايدىغان كونسېرت، مۇزېي ۋە كۆرگەزمىلەر يېزا خەلقىنىڭ ھەر كۈنى قۇياشنىڭ پېتىشى ياكى باھاردا تەبىئەتنىڭ ئويغىنىش مەنزىرىسى ئالدىدا، غەيرى ئىختىيارى بېشىدىن ئۆتكەن ئەڭ چوڭ ئىستېتىك ھاياجىنىنىڭ ئورنىنى ئازراق بولسىمۇ تولدۇرالمايدۇ. شەھەر ئاھالىسىنىڭ كۆپىنچىسى ئەڭ كۈچلۈك ھاياجاننى پۇتبول ۋە بوكس مۇسابىقىلىرىدا تاپالايدۇ. يېزا خەلقىنىڭ ئەتراپىدا ھەر نەرسە جانلىق ۋە چىن بولسا، ئىشچىلارنىڭ ئەتراپىدا ئۆلۈك ۋە مېخانىك. يېزا خەلقىنىڭ دىندارلىقى بىلەن ئىشچىلارنىڭ ئاتېئىستلىقىنىڭ ئىزاھىنى ھەرخىل تۇرمۇش شارائىتلىرى ياكى مەدەنىيەت سەۋىيىسىدىن ئەمەس، بەلكى ئوخشىمىغان مەنىۋى ھاۋادىن ۋە تاشقى دۇنيانى ئوخشىمىغان شەكىلدە كۆرۈشىدىن ئىزدىشىمىز لازىم. دىن ھاياتقا، سەنئەتكە، كۈلتۈرگە تەۋە بولغان بولسا، ئاتېئىزىم تېخنىكا ۋە مەدەنىيەتكە تەۋە» .
ئەنئەنىۋىي دۇنيانى تۈپتىن ئۆزگەرتىپ يېڭىچە دۇنيا يارىتىش ئىدىيەسىنىڭ مەھسۇلى بولغان مودېرىنلىشىش مۇساپىسىغا ئەگىشىپ، جەمئىيەتلەر ۋە توپلۇقلار ئۆزلىرى دۇچ كەلگەن مەسىلىلەر ۋە قىيىنچىلىقلارنى دىندىن باشقا ئۇسۇللار بىلەنمۇ ھەل قىلالايدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشتى. بىرۇس تەكىتلىگەندەك، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئەسىردە ياۋروپادا بىلىم، سەنئەت، پەلسەپە، سەھىيە ۋە مائارىپتا مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغان ئەڭ نوپۇزلۇق كۈچ ھېسابلىنىدىغان دىن، مودېرىلىشىشقا ئەگىشىپ، يەنى ئىنسانلارنىڭ يېزا-قىشلاقلارنى تاشلاپ شەھەرلەرگە كۆچۈشى، فېئودال كۈلتۈرگە ئىگە بېكىنمە ھالەتتىكى كىچىك توپلۇقلارنىڭ مۇرەككەپ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلىق جەمئىيەتكە ئايلىنىشى، مىللىي دۆلەت تۈرتكىسىدە پۇقرالىق ھوقۇقىنىڭ پەيدا بولۇشى، دېموكراتىك ۋە تەڭ باراۋەر قۇرۇلمىنىڭ كۈچىيىشى، ئىجتىمائىي ئورگانلارنىڭ ئەقلىيلىشىشى، بىيۇروكراتىك باشقۇرۇش تۈزۈمىنىڭ شەكىللىنىشى قاتارلىقلار تۈپەيلى ئىجتىمائىي ساھەدىكى نوپۇزىدىن مەلۇم دەرىجىدە ئايرىلىپ قالدى. بۇ ئۆزگىرىش يەنى مودېرىنلىشىشنىڭ دىنغا دۇئېل قىلىپ زور مەسىلە پەيدا قىلىشى دىنى توپلۇقلارنىڭ، ئورۇنلارنىڭ، دىنى چۈشەنچە شەكلىنىڭ ۋە دىنى تەجرىبىلەرنىڭ جەمئىيەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، دىننى ئىستېمال جەمئىيەتلىرىدە يەنە بىر ئىستېمال قىلىنىدىغان تاۋار بۇيۇمىغا ھالىتىگە كەلتۈرۈپ قويدى .
قىسقىسى، سېكۇرلارلىشىش جەمئىيەت قۇرۇلمىلىرىنىڭ مۇرەككەپلىشىشىگە ئەگىشىپ دىنى ئورگانلارنىڭ كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىشى، ئەنئەنىۋى دىنى قائىدىلەرنىڭ ۋە سىمۋوللارنىڭ رولىنىڭ يېڭىدىن پەيدا بولغان يېڭى قۇرۇلمىلار تۈرتكىسىدە سۇسلىشىشى، مۇقەددەس نەرسىلەرگە بولغان گۇماننىڭ كۈچىيىشى، ئەنئەنىنىڭ ئاجىزلىشىشى، ئىلىم-پەننىڭ مېتافىزىكىدىن يىراقلىشىشى ۋە ئۇ دۇنيانىڭ نېمەتلىرى ئورنىغا بۇ دۇنيانىڭ نېمەتلىرىگە بولغان مايىللىقنىڭ كۈچىيىشى دەپ تەرىپلەشكە بولىدۇ.