توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (19-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نوپۇزلۇق جەمئىيەتشۇناس ماردىن شەرىف 1953-يىلى نەشىر قىلىنغان «ئىناقلىق ۋە سۈركىلىشتىكى گۇرۇپپىلار »  (Groups in Harmony and Tensions)ناملىق كىتابىدا گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ تېگىدە مەنپەئەت توقۇنۇشى بارلىقى تەكىتلىنىدۇ.  1970-يىللارغا كەلگەندە تاجفەل بىلەن تۇرنېر، «ئىجتىمائىي كىملىك نەزىرىيەسى»نى ئوتتۇرىغا قويۇپ، شەخسلەر ياكى گۇرۇپپىلارنىڭ سەۋەبسىزلا ئۆزگىلەرنى سىنىپقا ياكى تۈرگە ئايرىش ئارقىلىق سەلبىي سۈپەتلەر ۋە ناملار تاقاپ زوراۋانلىق ئىشلىتىدىغانلىقىنى تەكىتلىشىدۇ. م.ب برېۋېر 2000-يىللارنىڭ بېشىدا ئىجتىمائىي كىملىك نەزىرىيەسىنىڭ كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلارنى ئىزاھلاشتا يېتەرلىك بولمايدىغانلىقىنى، گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدا يوشۇرۇن ۋە ئوچۇق مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى، چوڭقۇر كۈلتۈر پەرقلىرى، ئىدېئولوگىيەلىك ئازغۇنلۇققا ئوخشاش باشقا دىنامىك ياكى ئامىللارنىڭ توقۇنۇشلارغا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى دەپ، ئىككىك ئېقىمنى بىرلەشتۈرۈپ يېڭىچە نەزىرىيە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. كىملىك توقۇنۇشلىرىنى غەيرى ئەقلىي ئامىللارنى چىقىش قىلىپ شەرھىيلىگەن تاجفېل بىلەن تۇرنېرنىڭ نەزىرىيەلىرى كېيىنكى ۋاقىتلاردا كېڭەيتىلگەن بولسىمۇ، ئاساسلىق ئىدىيەسى ئۆزگەرمەي شۇ پېتى قالغان. گۇرۇپپا ئۆز  ئەزالىرىنى چوڭ كۆرسە، گۇرۇپپا سىرتىدىكىلەرنى سىنىپقا ياكى تۈرگە ئايرىپ سەلبىيلەشتۈرۈش، قىممەتسىزلەشتۈرۈش، بىر تەرەپلىمە قاراش ۋە چۈشەنچىلەر ئارقىلىق «بىز» ۋە «ئۆزگە»دەپ ئايرىيدۇ. بۇ سەۋەبتىن كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇشلار پىسخىكىلىق بولۇپ، خىيالى ۋە زىھنى تەمسىللەرنى ئاساس قىلىپ، كونكرېت ۋە ئوبيېكتىپ ھېچقانداق سەۋەب بولمايلا كېلىپ چىقىدۇ. ئىدېئولوگىيەلىك، دىنى ياكى مىللىي قەدرىيەتلەر، نورما ۋە ئېتىقادلارنىڭ زىتلىقى سەۋەبىدىن قارشى تەرەپنى خاتا چۈشىنىش تۈپەيلى پەيدا بولغان زىھنى توقۇنۇشلارمۇ بىر گۇرۇپپىنىڭ كونكرېت مىساللىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە بولىدۇ.[78]ئىجتىمائىي كىملىك گۇرۇپپىلىرىنىڭ توقۇنۇشلىرىدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتىلاردىن بىرى، نۇرغۇن كىملىككە ئىگە بولغان شەخسلەرنىڭ كىملىكلىرى ئىچىدىن بىرىگە تەھدىت، خەتەر ياكى ھاياجان پەيدا قىلىدىغان ئەھۋال ياكى ھادىسىگە قارىتا كىملىككە بولغان رىشتىسى ياكى تۇيغۇسى كۈچىيىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا كىملىك ئېڭى يۇقىرى كۆتۈرۈلىدۇ، كۈلتۈر، سىنىپ ياكى ئېتنىك تەۋەلىك سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ ئۇيقۇ ھالىتىدىكى مەلىكىنى[79] ئەسلىتىدىغان كىملىك ئويغىنىدۇ. ئىنسانلارنىڭ ھەرىكەتكە كېلىشى ئاسان ۋە تېز بولۇشى، كوللېكتىپنىڭ لىدېرلارنىڭ رولى بىلەن ھەر قانداق يېتەكلىنىشكە ئوچۇق ئىكەنلىكى ۋە گۇرۇپپا بولۇش تەقەززا قىلىدىغان بېسىم بىلەن، شەخسلەرنىڭ ھەر قانداق تاللىشى يوق قىلىنىپ گۇرۇپپا ئىچىدىكى كوللېكتىپ سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىنىدىغان بۇنداق ئەھۋاللاردىمۇ ئىختىلاب ۋە مەسىلىلەر ئاسانلا توقۇنۇشقا ئۆزگىرىپ كېتىدۇ.[80]باشقا كىملىك گۇرۇپپىلىرى بىلەن بولغان رىقابەت ياكى كۈرەش كۈچەيگەنسېرى، گۇرۇپپىغا بولغان بېقىندىلىقىمۇ ئاشىدۇ، لېكىن ئۆزگە گۇرۇپپىغا بولغان قارىشى سەلبىيلىشىپ ماڭىدۇ، بۆلۈنۈش كۈچىيىدۇ،ئاقىۋەت ئاسانلا توقۇنۇش كېلىپ چىقىدۇ.[81] بەزى قاراشلارغا ئاساسلانغاندا، كىملىكنى قوغداش ۋە بىخەتەر بولۇشى ئۈچۈن قارشى تەرەپكە زىيان بېرىش ياكى يوق قىلىشنىڭ زۆرۈر دەپ قاراشمۇ مۇقەررەر ھالدا توقۇنۇش پەيدا قىلىدۇ.
تەرجىمان: بايتاش
[1] -Kemal Ġnat, Burhanettein Duran, Muhittin Ataman (ed.), Dünya Çatışma Bölgeleri, Ankara, Nobel Yayın ve Dağıtım, 2007, s – X-XI
[2] -Heseyin Pazarcı, Uluslararası Hukuk, Ankara, Turhan Kitapevi, 2004, s. 443
[3] -Özgür Mengiler, Birleşmiş Milletler Çerçevesinde Uluslararası Uyuşmazlıkların Barışçı Çözümü, Ankara, Platin Yayınları, 2005, s. 17
[4] -Gordon Marshall, Sosyoloji Sözlüğü, çev. Derya Kömürcü, Osman Akınhay, Ankara, Bilim ve Sanat Yayınları, 1999, s. 111-112
[5] -Lee Jussim, Richard D. Ashmore ve David Wilder, “ Social Identity and Intergroup Conflict: Introduction” , Lee Jussim, Richard D. Ashmore ve David Wilder (ed.) ,Social Identity and Intergroup Conflict , New York: Oxford University Press, 2001, s. 6-7
[6] – Hugh Mial, Oliver Ramsbotham, Tom Woodhouse, “Contemporary Conflict Resolution: The Prevention, Management and Transformation of Deadly Conflicts” , Cambridge, Polity Press, 2007, s. 7
[7] – Ho- Won Jeong, Understanding Conflict and Conflict Analysis , Los Angles, SAGE Publications, 2008, s. 7
[8] =Muzaffer E. Yılmaz, Uyuşmazlık Analizi ve Çözümü: İnsan Uyuşmazlıklarının Kaynakları ve Çözüm Paradigmaları , Ankara, Nobel Yayın ve Dağıtım, 2005, s. 7
[9] John W. Burton,, Violence Explained: The Sources of Conflict, Violence, and Crime and Their Prevention , Manchester: Manchester University Press, 1997, s. 9-11
[10] Charles Webel, “ Toward a Philosophy and Metaphilosophy of Peace”, Charles Webel, Johan Galtung( der.), Handbook of Conflict and Peace Studies, New York, 2007, Routledge, s 3-12 ;  Hugh Mial, Oliver Ramsbotham, Tom Woodhouse, “Contemporary Conflict Resolution: The Prevention, Management and Transformation of Deadly Conflicts” , s 25-40 ;  Nimet Beriker, “GiriĢ”, Çatışmadan Uzlaşmaya: Kuramlar, Süreçler ve Uygulamalar, Ġstanbul: Ġstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009, s. X-XII