مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (18-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بەشىنچىدىن، «مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنى» رامكىسى 21-ئەسىر قىرغىنچىلىق ئەمەلىيەتلىرىنىڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك تەبىئىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يېڭى بىر نەزەرىيەۋى زېمىن سۇنىدۇ. رەفائىل لېمكىننىڭ ئەسلىي قىرغىنچىلىق ئۇقۇمى  ھەم جىسمانىي ھەم مەدەنىيەت جەھەتتىن يوقىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن گەۋدىلىك بىر ئۇسۇلنى ئېنىقلىغان بولسىمۇ، 1948-يىلىدىكى ب د ت قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسى سىياسىي كېلىشىملەر نەتىجىسىدە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى ئېنىقلىمىنىڭ سىرتىدا قالدۇرغان (لېمكىن، 1944-يىلى؛ نېرسېسسىيان، 2010-يىلى). ئەمما شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسى، جىسمانىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ئەمەلىيەتلىرىنىڭ تەڭ قەدەمدە ۋە بىر-بىرىنى كۈچەيتىدىغان شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىدىغان  ئارىلاشما  قىرغىنچىلىق ئەندىزىسىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.لوندوندا جەم بولغان ئۇيغۇر سوت كوللىگىيەسى 2021-يىلى چىقارغان قارارى، خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەمەلىيەتلىرىنىڭ ب د ت قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ بىر قانچە ماددىسىغا خىلاپلىق قىلغانلىقىنى ۋە ھەم جىسمانىي ھەم مەدەنىيەت  قىرغىنچىلىقى شەكىللەندۈرگەنلىكىنى قانۇنىي دەلىللەرگە ئاساسەن بېكىتتى (ئۇيغۇر سوت كوللىگىيەسى، 2021-يىلى). سوت كوللىگىيەسى، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش ۋە تۇغۇت چەكلەش ئەمەلىيەتلىرىنىڭ ئەھدىنامىنىڭ II(d) ماددىسى، يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا يۈز بەرگەن ئىنسان قېلىپىدىن چىققان شارائىتلار ۋە قىيىن-قىستاقلارنىڭ (II(b) ماددىسى، بالىلارنىڭ مەجبۇرىي ئائىلىلىرىدىن ئايرىۋىتىلىشىنىڭ (II(e) ماددىسىغا خىلاپ ئىكەنلىكىنى  ۋە سىستېمىلىق مەدەنىيەت يوقىتىشنىڭ بىرلىكتە يۈرگۈزۈلگەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. بۇ بايقاشلار، «مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنى»نىڭ پەقەت مەدەنىيەت جەھەتتە قىرغىنچىلىق قىلىپلا قالماي ، بەلكى جىسمانىي قىرغىنچىلىق قوراللىرىنىمۇ ئىشقا سالىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئولىگارخىيەلىك ھوقۇق قۇرۇلمىلىرىنىڭ جەمئىيەت كونتروللۇقىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ھەم جىسمانىي بېسىم ھەم مەدەنىيەت جەھەتتىن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئىستراتېگىيەلىرىنى تەڭ قەدەمدە قوللانغانلىقى كۆرۈلىدۇ. بۇ ئەھۋال لېمكىننىڭ ئەسلىي قىرغىنچىلىق ئېنىقلىمىسىنىڭ پۈتۈنلىكىنى قايتىدىن ئالدىنقى پىلانغا چىقىرىدۇ. لېمكىن (1944-يىلى) قىرغىنچىلىقنىڭ ئىككى باسقۇچلۇق جەريان ئىكەنلىكىنى بېكىتكەن: بىرىنچىسى، يەرلىك گۇرۇپپىنىڭ مىللىي قېلىپىنىڭ يوقىتىلىشى؛ ئىككىنچىسى، بېسىۋالغۇچىنىڭ مىللىي قېلىپىنىڭ تېڭىلىشى. شەرقىي تۈركىستاندا بۇ ئىككى باسقۇچ بىرلىكتە يۈرۈۋاتىدۇ  ،يەنى، ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ سىستېمىلىق يوقىتىلىشى (تىل، دىن، مەدەنىيەت ئەمەلىيەتلىرى) بىلەن خەنزۇ مەدەنىيىتىنىڭ مەجبۇرىي تېڭىلىشى پاراللېل  ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ  ۋە  بۇ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى   جىسمانىي قىرغىنچىلىق، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش ۋە تۈركۈملەپ تۇتقۇن قىلىش بىلەن پاراللىل شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇا.سېلىشتۇرما قىرغىنچىلىق ئەدەبىياتىدا، خولوكوست (يەھۇدىي قىرغىنچىلىقى)، رۇئاندا ۋە بوسنىيە ۋەقەلىرى ئادەتتە «ئىسسىق قىرغىنچىلىق» (قىسقا ۋاقىت ئىچىدە يۈز بەرگەن قىرغىنچىلىق) ئۈلگىلىرى سۈپىتىدە تۈرگە ئايرىلىدۇ؛ بۇ ۋەقەلەردە قىسقا ۋاقىت ئىچىدەكۆپلەپ جىسمانىي يوقىتىش ئېلىپ بېرىلغان (شو، 2007-يىلى؛ ستراۋس، 2015-يىلى). شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسى بولسا، ھەم «ئىسسىق» ھەم «سوغۇق» قىرغىنچىلىق جەريانىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئارىلاشما بىر ئەندىزە سۇنىدۇ. لېمكىن  (2005-يىلى) ئەسەرلىرىدە سوۋېت قىرغىنچىلىقىغا ئائىت ئانالىزلىرىدا ئوتتۇرىغا قويغىنىدەك، قىرغىنچىلىق ھەر ۋاقىت بىۋاسىتە تۈركۈملەپ ئۆلتۈرۈش شەكلىدە يۈز بەرمەيدۇ؛ بەزىدە نوپۇسنىڭ سىستېمىلىق يوقۇتىلىشى، كىملىكنىڭ يوقىتىلىشى ۋ ە  ئەجدات – ئەۋلادلارنىڭ رىشتىسىنى ئۈزۈش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. ئەمما شەرقىي تۈركىستاندا بۇ «سوغۇق» ئۇسۇللار، جىسمانىي زوراۋانلىق، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش ۋە تۈركۈملەپ تۇتقۇن قىلىشقا ئوخشاش «ئىسسىق» ئامىللار بىلەن بىرىككەندۇر.فېيېرشتېيننىڭ (2014-يىلى) قىرغىنچىلىقنى ئىجتىمائىي ئەمەلىيەتلەر سۈپىتىدە ئۇقۇملاشتۇرۇشى، بۇ ئارىلاشما ئەندىزىنى چۈشىنىش ئۈچۈن پايدىلىق بىر رامكا سۇنىدۇ. فېيېرشتېين قىرغىنچىلىقنىڭ پەقەت  بەدەنلەرنىڭ يوقىتىلىشىلا ئەمەس،  شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ، كوللېكتىپ ئەسلىمىنىڭ ۋە كىملىك ئېلېمىنتلىرىنىڭ سىستېمىلىق ۋەيران قىلىنىشى ئىكەنلىكىنى ياقىلايدۇ. مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنىنىڭ ئولىگارخىيەلىك مېخانىزملىرى، بۇ كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋەيرانچىلىقنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئىدىيەۋى، بيۇروكراتىك ۋە تېخنىكىلىق قوراللارنى سەپەرۋەر قىلىدۇ. يىغىۋېلىش لاگېرلىرى، پەقەت جىسمانىي تۇتقۇن قىلىش ئورۇنلىرىلا ئەمەس، بەلكى شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىدىئولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق قايتا قۇرۇش ئېلىپ بېرىلىدىغان ئومۇميۈزلۈك كونترول ئورنىدۇر (زېنز، 2019-يىلى). بۇ لاگېرلاردىن چىققان شەخسلەر، جىسمانىي جەھەتتىن ھايات قالغان تەقدىردىمۇ، روھىي زەخمە، كىملىك مۈجمەللىكى  ۋە ئىجتىمائىي رىشتىلەرنىڭ ئۈزۈلۈشى سەۋەبىدىن چوڭقۇر يارىلانغان ھالدا ھاياتىنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش ۋە تۇغماس قىلىۋېتىش ئەمەلىيەتلىرى، مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنىنىڭ نوپۇس ئامىلىدۇر. زېنزنىڭ (2021-يىلى) تەتقىقاتى، شەرقىي تۈركىستاندا 2017-2019-يىللىرى ئارىسىدا تۇغۇت نىسبىتىنىڭ بەزى رايونلاردا %60 تىن ئارتۇق تۆۋەنلىگەنلىكىنى ۋە بۇنىڭ سىستېمىلىق سىياسەتلەرنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، ب د ت قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ II(d) ماددىسىدا ئېنىقلىما بېرىلگەن «بىر گۇرۇپپا ئىچىدە تۇغۇتلارنى توسۇش مەقسىتىدە لايىھەلەنگەن تەدبىرلەر» ئۆلچىمىگە بىۋاسىتە ئۇيغۇن كېلىدۇ. ئۇيغۇر سوت كوللىگىيەسىنىڭ بېكىتىشلىرىگە كۆرە، بۇ تەدبىرلەر  مەجبۇرىي ۋە سىستېمىلىق شەكىلدە ئىجرا قىلىنماقتا. ئولىگارخىيەلىك كونترول پەقەت ھازىرقى ئەۋلادنىڭ بەدەنلىرى ئۈستىدىلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈستىدىمۇ ھۆكۈمرانلىق قۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.