ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ يەرشارى تەسىر دائىرىسىنى تالىشىشى: تىنچلىقپەرۋەرلىكمۇ ياكى كۈچ سىنىشىشمۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ «تاسادىپىي رىقابەت»نىڭ ئەڭ چوڭقۇر تەسىرىگە ئۇچرايدىغانلار، ماقالىدە ئېيتىلغاندەك، كىچىك ۋە ئاجىز دۆلەتلەردۇر.
شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى «تەرەپ تاللىماسلىق» تەڭقىسلىقى ASEAN :دۆلەتلىرى جۇغراپىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتايغا يېقىن، بىخەتەرلىك جەھەتتە ئامېرىكىغا تايىنىدۇ. جەنۇبىي دېڭىز مەسىلىسىدە، ۋيېتنام ۋە فىلىپپىنغا ئوخشاش دۆلەتلەر خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىقىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن ئامېرىكىنىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا موھتاج. ئەمما، ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭ سودا شېرىكى خىتاي. بۇ، ئۇلارنى ئىنتايىن نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا مەجبۇرلايدۇ. فىلىپپىننىڭ بىر پىرېزىدېنت دەۋرىدە خىتايغا يېقىنلىشىپ، كېيىنكى پىرېزىدېنت دەۋرىدە قايتىدىن ئامېرىكا بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى بۇ تەڭقىسلىقنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر.
بېرما (ميانمار) دېلوسى: ئاجىز دۆلەتتىكى چوڭ دۆلەت ئويۇنى: بېرما مىسالى، چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى توقۇنۇشىنى قانچىلىك دەرىجىدە مۇرەككەپلەشتۈرۈۋېتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خەلقئارا قائىدىلەرنىڭ يىمىرىلىشى: سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن ئورنىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە «قوغداش مەسئۇلىيىتى» (Responsibility to Protect) قاتارلىق خەلقئارالىق قائىدىلەر بۇ يېڭى رىقابەت دولقۇنىدا ئېغىر زەربىگە ئۇچرىماقتا. خىتاي « ئىگىلىك ھوقۇق ھەممىدىن ئەلا» پىرىنسىپىنى تەكىتلەپ، بۇ قائىدىلەرگە بىۋاسىتە جەڭ ئېلان قىلسا، ئامېرىكىنىڭ سىياسىتىدىكى تۇراقسىزلىق ۋە تاللاشچانلىق (ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە كۆز يۇمۇش) بۇ قائىدىلەرنىڭ ئومۇميۈزلۈك ئىجرا قىلىنىشىغا بولغان ئىشەنچنى يوقاتماقتا. بۇ، دۇنيانى «كۈچلۈكنىڭ سۆزى قانۇن» بولىدىغان، تېخىمۇ خەتەرلىك بىر ھالەتكە ئىتتىرمەكتە.
مىيات ساندار زاۋنىڭ ماقالىسى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ يېڭى، مۇرەككەپ ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىشتە قىممەتلىك بىر باشلىنىش نۇقتىسى بىلەن تەمىنلىگەن. ئۇنىڭ «تاسادىپىي ۋە پارچە-پۇرات رىقابەت» دېگەن يەكۈنى، بۇ رىقابەتنىڭ ئىدېئولوگىيەنى مەركەز قىلغان سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغانلىقىنى توغرا كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
لېكىن، بۇ ئانالىزدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، بۇ «تاسادىپىيلىق»نىڭ ئارقىسىغا، ئىككى دۆلەتنىڭ دۇنيا تەرتىپى ھەققىدىكى تۈپتىن پەرقلىنىدىغان، ئىچكى جەھەتتە لوگىكىلىق ئىزچىللىقى بولغان ئىستراتېگىيەلىك كۆز قاراشلىرى يوشۇرۇنغان. خىتاي سەۋرچانلىق بىلەن ئىقتىسادنى ۋاسىتە قىلىپ، ئۆزىنى مەركەز قىلغان يېڭى بىر دۇنيا قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلىشقا تىرىشماقتا. ئامېرىكا بولسا، ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى رولى ھەققىدە ئىچكى جەھەتتە بىرلىككە كېلەلمەي، تۇراقسىز، ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان، ئەمما يەنىلا كۈچلۈك بولغان ھەرىكەتلەر بىلەن بۇ رىقابەتكە جاۋاب قايتۇرماقتا.
ماقالىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك تۆھپىسى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنى «يېڭى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى» دەپ ئاددىيلاشتۇرۇپ تەسۋىرلەيدىغان ئومۇملاشقان قاراشلاردىن ھالقىپ ئۆتۈپ، تېخىمۇ ئىنچكە ۋە ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بىر ئانالىز رامكىسىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقىدا. «تاسادىپىي ۋە پارچە-پۇرات رىقابەت» ئۇقۇمى ھازىرقى دۇنيانىڭ مۇرەككەپ، كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە ئۆز-ئارا بېقىندىلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان خۇسۇسىيىتىنى توغرا ئەكىس ئەتتۈرگەن.
كۈچلۈك سېلىشتۇرما تەھلىل: ماقالە ئامېرىكا (بولۇپمۇ ترامپ ھۆكۈمىتى) نىڭ «قىسقا مۇددەتلىك، سودا خاراكتېرلىك» تىنچلىق بەرپا قىلىش ئۇسۇلى بىلەن خىتاينىڭ «ئۇزۇن مۇددەتلىك، دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئاساس قىلغان» ئىستراتېگىيەسىنى روشەن سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، ئىككى دۆلەتنىڭ ھەرىكەت لوگىكىسىدىكى تۈپ پەرقلەرنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەرگەن. بۇ ئارقىلىق، ئوقۇرمەنلەر چوڭ دۆلەتلەر دىپلوماتىيەسىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنەلەيدۇ.
تەنقىدىي كۆز قاراش ۋە ئەمەلىيەتچانلىق: ماقالە چوڭ دۆلەتلەر يېتەكچىلىكىدىكى يۇقىرى قاتلام كېلىشىملىرىنىڭ چەكلىمىلىكىنى ئۆتكۈر تەنقىد قىلغان. بولۇپمۇ بېرما مىسالىدا، نە ئامېرىكىنىڭ، نە خىتاينىڭ ئۇسۇلىنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىل تىنچلىق ئېلىپ كېلەلمەيدىغانلىقىنى، ھەقىقىي تىنچلىقنىڭ چوقۇم «ئاساسىي قاتلام گۇرۇپپىلىرى ۋە ئاۋام خەلقنىڭ ئاكتىپ قاتنىشىشى» نى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى، ھازىرقى زامان تىنچلىق ۋە توقۇنۇش تەتقىقاتىدىكى «يۇقىرىدىن تۆۋەنگە» (top-down) قارشى «تۆۋەندىن يۇقىرىغا» (bottom-up) بولغان مۇنازىرىگە مۇھىم بىر ئاۋاز قوشقان. بۇ نۇقتا، جون پائۇل لېدەراك (John Paul Lederach) قاتارلىق ئالىملارنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىل تىنچلىقنىڭ جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسى قاتلاملىرىنىڭ قاتنىشىشىنى تەلەپ قىلىدىغانلىقى ھەققىدىكى قاراشلىرى بىلەن بىر يولدا (Lederach, 1997).
بۇ رىقابەتنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسىنى پەقەت ۋاشىنگتون ياكى بېيجىڭلا بەلگىلەپ قالمايدۇ. كىچىك ۋە ئوتتۇرا دۆلەتلەرنىڭ ئەقىل-پاراسىتى، ئۇلارنىڭ رايونلۇق ئورگانلارنى كۈچەيتىپ، ئۆزلىرىنىڭ ئورتاق مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن قانچىلىك دەرىجىدە ھەمكارلىشالايدىغانلىقى، كەلگۈسىدىكى يەرشارى تەرتىپىنىڭ قانداق شەكىللىنىشىدە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ پەقەت تىنچلىقپەرۋەرلىك ياكى كۈچ سىنىشىشلا ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىردىكى يەرشارىۋى ھاكىمىيەتنىڭ قايتا تەقسىملىنىش جەريانىدىكى مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق بىر بۈيۈك ئويۇندۇر.
[1] Improvisation:  (ئىمپروۋىزاتسىيە) دېگەنلىك ئالدىنئالا پىلانلاش، تەييارلىق قىلىش ياكى يېزىلغان سىنارىيە (قوليازما) بولماستىن، شۇ دەقىقىدە، شۇ پەيتنىڭ ئۆزىدە ئىجاد قىلىش، ئورۇنداش ياكى بىرەر ئىشنى قىلىش ھەرىكىتىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى «شۇ پەيتتىكى ئىجادچانلىق» ۋە «دەرھال ئىنكاس قايتۇرۇش» ئىقتىدارىغا تايىنىدۇ. (مۇھەررىردىن ئىزاھات)