تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھاكىمىيەتنىڭ ئاشقۇن تەدبىرلىرىنىڭ تەسىرىگە سەلەپىلەرلا ئۇچرىمىغانىدى. ئەسلىدە سەلەپىلىكنى مۇۋازىنەت ھالەتكە ئېلىپ كېلەلەيدىغان، ھەتتا سەلەپىلىكنىڭ تەسىرىنى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈرەلەيدىغان ئېقىملارمۇ ھاكىمىيەتنىڭ ئاشقۇن تەدبىرلىرىدىن نىسىۋىسىنى ئالدى. مەسىلەن، تۈركىيەدە باش كۆتۈرگەن نۇرجۇ جامائىتىنىڭ پائالىيەتلىرىمۇ كۈچلۈك ھالدا تەقىب قىلىندى. بۇ جامائەتنىڭ نۇرغۇن مەكتىپى تاقالدى، ئوقۇتقۇچىلىرى چېگرادىن قوغلاپ چىقىرىلدى، گېزىت ۋە ژۇرناللارنىڭ تارقىلىشىغا رۇخسەت قىلىنمىدى. يەنە پائالىيەتلىرى چەكلەنگەن تەسەۋۋۇپى جامائەتلەرمۇ ئوچۇق ئاشكارە ھەرىكەت قىلالماي بۇرۇنقىغا ئوخشاش مەخپىي ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولدى. ئۆزبېكىستاندا دىنى جامائەت ۋە ئېقىملارغا قارشى يولغا قويۇلغان ئاشقۇن سىياسەتلەر ئەكس تەسىر پەيدا قىلىپ سەلەپىلىككە مايىل بولغان ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتىنىڭ تېخىمۇ كۈچىيىپ كېتىشىگە سەۋەب بولدى.
سوۋېت ئىتتىپاقى 1979-يىلى ئافغانىستاننى ئىشغال قىلدى. بۇنىڭغا قارىتا مۇجاھىد تەشكىلاتلار سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى ئومۇميۈزلۈك جىھاد باشلىدى. 1988-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى ئافغانىستاندىن چېكىنىپ چىقىشقا مەجبۇر بولدى. سوۋېت ئىتتىپاقىنى چېكىندۈرۈپ چىقىپ تىللارغا داستان بولغان ئافغانىستان جىھادىنىڭ سەلەپىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا باش كۆتۈرۈشى ۋە سەلەپىلىك ئېقىمى ئىچىدە جىھادنىڭ بىرىنچى پىلانغا چىقىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋىتى بار. ماقالىمىزنىڭ كېيىنكى قىسمىدىمۇ دېگىنىمىزدەك، ئافغانىستانلىقلارنىڭ ھىندىستان ئىلىم ھاۋزىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا مەملىكەتلىرىگە سېلىشتۇرغاندا نىسبەتەن كۈچلۈك ھېسابلىنىدۇ. بۇ مۇناسىۋەت يەنە دىيوبەندى بىلەنمۇ بىۋاستە چېتىشلىق بولۇپ، ھەنەپى فىقھىسى ۋە سۈننىي تەسەۋۋۇپ ئەنئەنىسىنى ئاساس قىلغاندۇر. بىراق دىيوبەندىدەك كۈچلۈك ۋە نوپۇزلۇق بولمىغان، شۇنداقلا ھىندى ھاۋزىسىنىڭ تۆۋەن قىسمىدا 1870-يىللاردا ئوتتۇرىغا چىققان ئەھلى ھەدىس ئېقىمى قىسمەن بولسىمۇ قەلئەدەك رايوننى قورشاپ تۇرغان ھەنەپى ئەنئەنىسىنىڭ پاسىللىرىدىن ھالقىپ ئۆتۈپ ئافغانىستانغا سوقۇنۇپ كىرىشكە مۇۋەپپەق بولغانىدى.
تەرىقەتلەرنى، قەبرە زىيارەتلىرىنى، مەۋلۇتقا ئوخشاش بىدەتلەرنى قاتتىق سۆكىدىغان، تەۋھىد-شىرىك مەسىلىسىنى تەكىتلەيدىغان، ھەنەپىلەردىن پەرقلىق ناماز ئوقۇيدىغان ئەھلى ھەدىسچىلەر سەلەپى ئېقىمىنىڭ ئەرەب دۇنياسى سىرتىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋەكىللىرىدىن ھېسابلىنىدۇ. بۇ جامائەتنىڭ پاكىستاندىكى مەدرەسە تەشكىلاتى بولغان «ۋەفاقۇل مەدراسى ئەس-سەلەپىيە» پاكىستان مەدرەسەلىرىنىڭ تەخمىنەن %6نى كونترول قىلىدۇ. بۇ مەدرەسەلەر «مەككە ئۇمۇل قۇرا ۋە مەدىنە ئىسلام ئۇنىۋېرسىتىتى»غا ئوخشاش سەئۇدىدىكى ئالىي ئورگانلار بىلەن كېلىشىم تۈزگەن. دىيوبەندى مەدرەسەلىرىنىڭ ئەكسىچە، ئەھلى ھەدىس ئېقىمىدىكىلەر تەبئىي ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر، شۇنداقلا ئىنگىلىزچە ئوقۇ-ئوقۇتۇشىغا قارشى چىقمايدۇ. 2008-يىلى يۈز بەرگەن بومباي ھۇجۇمىغا ئوخشاش بەزى چوڭ تېررورلۇق ۋەقەلىرىگە چېتىشلىق ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن «لەشگەرى تاييىبە تەشكىلاتى»، ئەھلى ھەدىس ئېقىمىدىكىلەر بىلەن ئوخشاش دىنى زىھنىيەتكە ئىگە بولسىمۇ، كۈرەش يولى جەھەتتىن پەرقلىق ئۇسۇللارنى قوبۇل قىلغانلىقتىن غول ئېقىمدىن ئايرىلغان، پاكىستان ۋە كەشمىردە نوپۇز تىكلەشكە ئۇرۇنۇپ كېلىۋاتقان تەشكىلاتتۇر.
ئەھلى ھەدىس ئېقىمىنىڭ پاكىستان-ئافغانىستان چېگراسىدا مەدەرەسەلىرى بار بولۇپ، 1950-يىللاردىن بۇيان قۇنار، بەدەخشانغا ئوخشاش ۋىلايەتلەردىن كەلگەن نۇرغۇن ئافغانىستانلىق موللا بۇ مەدرەسەلەردە تەلىم ئالغانىدى. باشقا ئېقىملار تەرىپىدىن ۋاھابىلار دەپ ئاتىلىپ كەلگەنلىكى تۈپەيلى تەسىر دائىرىسى ئۇنچىۋېلا كۈچلۈك بولمىغان بۇ سەلەپى تەشكىلاتلار ئافغانىستان جىھاد بىلەن بىرلىكتە ئافغانىستاندا كۈچلۈك نوپۇزغا ئېرىشكەن. جىھاد جەريانىدا سەلەپى ئافغان موللىلاردىن مەۋلەۋى ئەفزال نۇرىستاندا، مەۋلەۋى شەرىقى بەدەخشاندا، مەۋلەۋى جەمىلۇرۇراھمان قۇناردا ئىسلامىي ئەمىرلىك نامى ئاستىدا ئۆزىنىڭ سەلەپى دەۋەتچىلەر قوشۇنىنى قۇرۇپ چىقىپ، ئۆزلىرىگە قارىغاندا تېخىمۇ تەشكىللىك ۋە كۈچلۈك بولغان، شۇنداقلا ئوخشاش دىنى چۈشەنچىگە ئىگە ئېقىملار بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىشقا ئەھمىيەت بېرىدىغان چوڭ مۇجاھىت تەشكىلاتلاردىن ئايرىلىپ چىققانىدى. ئۇلارنى ئادەم ۋە ئىقتىسادىي مەنبەسىنى ئاساسەن سەئۇدى ئەرەبىستان تەمىنلەيتتى.
سەئۇدى ئەرەبىستان ھەممىدىن بەك «ئىتتىھادى ئىسلامىي»تەشكىلاتىنىڭ لىدېرى پىرفېسسور سەييافنى قوللىدى. «رەسۇلنىڭ قۇلى»دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان ئابدۇررەسۇل ئىسمى، تەۋھىد ئېتىقادىغا زىت بولغانلىقى ئۈچۈن «رەسۇلنىڭ رەببىنىڭ قۇلى»دېگەن مەنىگە كېلىدىغان ئابدۇراببىررەسۇلغا ئۆزگەرتىلگەن سەييافنىڭ، مىسىردىكى مۇسۇلمان قېرىنداشلار تەشكىلاتى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى جىھاد جەريانىدا ئاجىزلاشقان، لېكىن بۇنىڭ ئورنىغا ھەم مەزھەپ ھەمدە سىياسىي جەھەتتىن سەئۇدى ھاكىمىيىتىگە بەكرەك يېقىنلاشقانىدى. ئۇ جىھادتىن كېيىن پارتىلغان ئافغانىستان ئىچكى ئۇرۇشىدا «ۋەدەتى ئىسلام»ناملىق شىئە تەشكىلاتى بىلەن 1992-يىلى كابۇلنىڭ غەرىبىدە جەڭگە كىردى. جەڭدە مىڭلارچە ئادەم ئۆلدى، كابۇلنىڭ غەربىي رايونلىرى تامامەن ۋەيران بولدى. دەسلەپ جەمىلۇرراھماننىڭ يېنىغا كەلگەن پىدائىي ئەرەب مۇجاھىتلار، كېيىنكى مەزگىللەردە سەييافنىڭ مەشق بازىلىرىغا يىغىلىشقا باشلىدى. ئەل قائىدە كاتتىبېشى ئۇسامە بىن لادىنغا ئەڭ يېقىن بولغان مۇھاجىد لىدېر يەنىلا سەيياف ئىدى.