ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئادىلجان-ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
كېلىپ چىقىش مەنبەسى غەرب دۇنياسى بولغان سېكۇلارلىشىش ۋە لايىكلىق ئۇقۇملىرى مەيلى ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلاردا بولسۇن مەيلى ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلاردا بولسۇن، ھەم تارىخىي، ھەم ئېتمولوگىيەلىك ھەمدە سىياسىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، كۆپ ۋاقىتلاردا بىر-بىرىگە ئارىلاش ھالدا ئىشلىتىلىش بىلەن بىرگە، مەنىلىرىمۇ چالا ۋە مەۋھۇم ھالەتتە چۈشىنىلمەكتە. مەزكۇر ماقالىمىزدا ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ دىننىڭ، دىنى سىمۋوللارنىڭ، باتىل ئېتىقاد سىستېمىلىرىنىڭ، ھەر تۈرلۈك مۇقەددەس نەرسىلەرنىڭ، قىسقىسى مېتافىزىكىلىق ۋە تەبىئەتتىن ھالقىغان كۈچلەرنىڭ جەمئىيەتتىكى نوپۇزى ۋە ئورنىنىڭ بارغانچە ئاجىزلىشىشىنى، ۋەقە ۋە ھادىسىلەرنى مېتافىزىكىلىق، مىستىك ۋە مۇقەددەسلىك نۇقتىسىدىن چۈشەندۈرۈش ئۇسۇللىرىنىڭ بارا-بارا سۇسلىشىدىغانلىقىنى ، دىننىڭ دۇنيا ۋە جەمئىيەتتە بولۇپ ئۆتكەن ۋەقە-ھادىسىلەرنى ئىزاھلاش ۋە بۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىش كۈچىنىڭ ئورنىغا ئىلىم-پەننىڭ، ئەقىلنىڭ ۋە تېخنولوگىيەنىڭ دەسسەيدىغانلىقىنى، ئىسلام نۇقتىسىدىن قارىغىنىمىزدا ھېكمەتنىڭ ئاجىزلىشىشىنى ۋە توغرا دىنى چۈشەنچىنىڭ ئورنىغا خاتا دىنى چۈشەنچىنىڭ دەسسىشىنى ئىپادىلەيدىغان پەلسەپىۋى ئۇقۇم بولغان سېكۇلارلىشىش بىلەن سىياسىي، ئاساسىي قانۇنلۇق بىر پىرىنسىپ ۋە لايىھە سۈپىتىدە دۆلەت ئىشلىرى بىلەن دىن ئىشلىرىنىڭ بىر-بىرىدىن ئايرىلىشىنى كۆرسىتىدىغان لايىكلىق ئۇقۇمى ئارىسىدىكى پەرقنى تارىخىي ۋە ئېتمولوگىيەلىك جەھەتتە يورىتىپ بېرىش مەقسەت قىلىنىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: سېكۇلارلىشىش، لايىكلىق، دىن، ئۇيغۇر
سېكۇلارلىشىش ئۇقۇمى ئۇيغۇرچىغا خىتايچەدىكى مەنىسى ئاساس قىلىنىپ دىندىن خالىيلىق، ئەرەبچە مەنىسى ئاساس قىلىنىپ دەھرىيلىشىش دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ ، ئۇيغۇرچە يېزىلغان ئەسەرلەردە ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشتا خىتايچىدىن ۋە ئەرەبچىدىن تەرجىمە قىلىنغان شەكىلدە ئىشلىتىلمەكتە. مەيلى دىندىن خالىيلىق بولسۇن مەيلى دەھرىيلىك بولسۇن، سېكۇلارلىشىشنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى مەلۇم دەرىجىدە توغرا ئىپادىلەپ بەرگەن بولسىمۇ لېكىن تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلمەيدۇ. ئۇيغۇرلار ئارىسىدا سېكۇلارلىشىش ۋە لايىكلىق ئۇقۇملىرى بۇرۇنقىغا قارىغاندا نىسبەتەن كۆپ ئىشلىتىلىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن بۇ ئۇقۇملارنى چۈشىنىش ۋە ئىشلىتىشتە مەسىلىلەر ساقلانماقتا. مەسىلەن، دىن-جەمئىيەت مۇناسىۋىتىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن چوقۇم ئىشلىتىلىدىغان سېكۇلارلىشىش ئۇقۇمى ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىدا مەيدانغا كەلگەن ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەر سەۋەبىدىن مەلۇم دەرىجىدە ئىشلىتىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن بولسا، كۆپ سانلىق كىشىلەر تەرىپىدىن يەنىلا ئىشلىتىلمەيۋاتىدۇ. مەلۇم بىر ھادىسىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ئۇقۇملاردىن پايدىلىنىش شۇ شەخس ياكى توپلۇقنىڭ ئەركىن ئىرادىسىگە باغلىق بولسىمۇ، لېكىن بىزگە ئوخشاش دىن بىلەن جەمئىيەت ھاياتىمىز بىر-بىرىگە چەمبەرچەس باغلىنىپ كەتكەن بىر مىللەتكە نىسبەتەن، بۇ ئۇقۇمنىڭ توغرا ۋە مۇۋاپىق يوسۇندا ئىشلىتىلمەسلىكى چوقۇم ئۈستىدە ئويلىنىشقا تېگىشلىك بىر مەسىلىدۇر. بۇنىڭدىن سىرت يەنە بىر مۇھىم مەسىلە سېكۇلارلىشىش بىلەن لايىكلىق ئوخشاش ئۇقۇم بولمىسىمۇ، بۇ ئۇقۇملارنىڭ بىر-بىرىنىڭ ئورنىغا ئارىلاشتۇرۇپ ئىشلىتىلىشىدۇر. مەلۇمكى، ئۇقۇملار دۇنيانىڭ ئەينىكى بولغانلىقتىن، دۇنيا ۋە جەمئىيەتنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋالىنى ئۇقۇملارنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋالىغا ئاساسەن چۈشەنگىلى بولىدۇ. بۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك، گېرمانىيەلىك پەيلاسوپ رېينكارس كوسېللېك (Reinhart Koselleck-1923-2006) ئۇقۇم تارىخىي مېتودى ئارقىلىق چاغداش چۈشەنچە، جەمئىيەت ۋە كۈلتۈر تارىخچىلىقى ساھەسىدە بۆسۈش خاراكتېرلىك يېڭىلىق يارىتالىغان. ئۇقۇملار ئەكس ئەتتۈرگەن دۇنيا دېگىنىمىزدە، دەل شۇ ئۇقۇملار مەيدانغا كەلگەن ياكى مەنىسىنى تاپقان جەمئىيەتنىڭ دۇنياسى كۆزدە تۇتۇلىدۇ، بۇ سەۋەبتىن ئۇقۇملارنىڭ مەنىلىرى كۈلتۈر قۇرۇلمىلىرىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىپ بارىدۇ. كۈلتۈر قۇرۇلمىسى ۋە بۇنىڭغا ماس ھالدا ئۇقۇملارنىڭ مەنە جەھەتتىن ئۆزگىرىشىگە سەۋەب بولغان مۇھىم ئامىل بولسا، ئوخشىمىغان كۈلتۈرلەرنىڭ ئۆز-ئارا ئۇچرىشىشى نەتىجىسىدە شەكىللەنگەن كۈلتۈرلىشىش ھادىسىسىدۇر. بۇنداق ئەھۋالدا كونا ئۇقۇملارنىڭ مەنىسى ئۆزگەرگىنىدەك يېڭى، يات ۋە ئىمپورت ئۇقۇملارمۇ مەيدانغا كېلىدۇ. ئەلمىساقتىن بېرى بولۇپمۇ چوڭ ئىجتىمائىي توپلۇقلار ئارىسىدا دائىم بولۇپ تۇرىدىغان كۈلتۈر ئالماشتۇرۇش ۋە باردى-كەلدىلەر نەتىجىسىدە، يات ئۇقۇملار مەلۇم دەرىجىدە يەرلىك كۈلتۈرگە ئۆزلىشىپ كەتكەن. دەرۋەقە، قەدىمقى دۇنيادا بۇ خىلدىكى كۈلتۈر ئالماشتۇرۇش ۋە باردى-كەلدىلەر مىسىر، ئىران، ھىندىستان، رىم، گرېككە ئوخشاش ئاز-تولا ئورتاق، ئەنئەنىۋى دۇنيا قاراشلىرىنى ھەمبەھرىلەشكەن توپلۇقلار ئارىسىدا بولۇپ ئۆتكەنىدى .
-1500يىللاردىن باشلاپ زور بۇرۇلۇش ۋە ئۆزگىرىشلەرگە دۇچ كەلگەن غەرب دۇنياسى دۇنيا قاراش جەھەتتە ياپونىيە، ھىندىستان، ئىران، ئوسمانلى ۋە خىتايغا ئوخشاش ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردىن تۈپتىن ئايرىلغانىدى. غەرب 19-ئەسىردە مودېرىن دەپ ئاتىلىدىغان يېپ –يېڭى بىر دۇنيا قاراشنى پەيدا قىلىپ قالماستىن، نىسپىي ھالەتتىكى ماددىي كۈچى بىلەن بۇ دۇنيا قارىشىنىڭ ئاساسلىق ئۇقۇملىرىنى ئەنئەنىۋى شەرق دۇنياسىغىمۇ تاڭدى. بۇنداق كۈلتۈر ئۇچرىشىشى ماھىيەت جەھەتتىن باشقا ئەنئەنىۋى كۈلتۈرلەرنى ھالسىرىتىپ قويۇشى تەبىئىي ئىدى. دەرۋەقە «جەمئىيەت، مىللىي دۆلەت، ئۇلۇس-مىللەت، دېموكراتىيە، ئىدېئولوگىيە، سېكۇلارىزم، لايىكلىق، مەدەنىيەت، كۈلتۈر، پۇقرالىق، لىبېرالىزم، ئەركىنلىك»كە ئوخشاش مودېرىن غەرب ئۇقۇملىرىنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ ئەنئەنىۋى كۈلتۈرلەردە ئوخشىشى تېپىلمايتتى. لېكىن چوڭ توپلۇقلار غەرب ئۇقۇملىرىنى تەرجىمە ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۆز تىلىغا ئۆزلەشتۈرۈش ئۈچۈن زور كۈچ سەرپ قىلدى. مودېرىن غەرب ئۇقۇملىرى يا يېڭى چۈشەنچىلەرگە يېڭى تېرمىنلەر ئويدۇرۇش ياكى كونا تېرمىنلارنىڭ مەنىلىرىنى يېڭى چۈشەنچىلەرگە ئايلاندۇرۇش ۋاسىتىسى ئارقىلىق يەرلىك كۈلتۈرگە ئۆزلەشتۈرۈلدى.