ھىندىستان-پاكىستان توقۇنۇشى: جەنۇبىي ئاسىيادا يېڭى بىر ئۇرۇش تەھدىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھازىرلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ھىندىستان بىلەن پاكىستان ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش، جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئەڭ مۇھىم گېئوپولىتىكىلىق مەسىلىلىرىدىن بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، پەقەت رايوننىڭ مۇقىملىقىنىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارى خاراكتېرلىك بىخەتەرلىكنىمۇ تەھدىتكە ئۇچرىتىدىغان يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە. ھەر ئىككى دۆلەت يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ جىددىيچىلىكلەر دۇنيا مىقياسىدا دىققەت بىلەن كۆزىتىلمەكتە. 2025-يىلى 4-ئاينىڭ 22-كۈنى ھىندىستان كونتروللۇقىدىكى كەشمىرنىڭ پەھالگامدا يۈز بەرگەن ۋە 26 ئادەم قازا قىلغان تېررورلۇق ھۇجۇمى، بۇ ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان توقۇنۇشنى قايتىدىن ئۆتكۈرلەشتۈردى. ھىندىستان ھۇجۇمنىڭ پاكىستان بىلەن ئالاقىسى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولسا، پاكىستان بۇ ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلىپ، تەرەپسىز تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ ماقالە، توقۇنۇشنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى، تارىخىي ۋە نۆۋەتتىكى سەۋەبلىرى، ئۇرۇش خەۋپى، خەلقئارالىق ئاكتورلارنىڭ مەيدانى، توقۇنۇشنىڭ رايونلۇق ۋە يەرشارى خاراكتېرلىك تەسىرلىرى ھەمدە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، بۇ مۇرەككەپ مەسىلىگە ھەر تەرەپلىمە نەزەر سېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. سوئال شۇكى: ھىندىستان-پاكىستان جىددىيچىلىكى، دۇنيا سەھنىسىدە يەنە بىر قېتىم ئېغىر بىر كىرىزىسكە سەۋەب بولامدۇ؟
2025-يىلى ماي ئېيىغا كەلگەندە، ھىندىستان بىلەن پاكىستان ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىك، 2025-يىلى 4-ئاينىڭ 22-كۈنى پەھالگامدا يۈز بەرگەن ۋە كۆپىنچىسى ھىندى دىنىدىكى ساياھەتچىلەردىن تەشكىل تاپقان 26 ئادەمنىڭ ئۆلۈشى بىلەن نەتىجىلەنگەن تېررورلۇق ھۇجۇمى بىلەن يۇقىرى پەللىگە چىقتى [The New York Times]. ھىندىستان ھۇجۇمنىڭ پاكىستان بىلەن «چېگرا سىرتىدىكى ئالاقىلىرى» بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولسا، پاكىستان بۇ ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلىپ، تەرەپسىز تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى [The New York Times]. بۇ ۋەقە ھەر ئىككى دۆلەتنى ھەربىي ۋە دىپلوماتىك جەھەتتە بىر بىرىدىن يۈز ئۆرۈشكە مەجبۇر قىلدى.
2025-يىلى 4-ئاينىڭ 24-كۈنىدىن باشلاپ، كونترول لىنىيەسى (LoC) بويىدا قوراللىق توقۇنۇشلار باشلاندى. پاكىستان قىسىملىرى 2003-يىلقى ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىگە ئۇدا 12 كېچە خىلاپلىق قىلىپ، سەككىز ئوخشىمىغان نۇقتىدا (كۇپۋارا، بارامۇللا، پونچ، راجورى، مېندھار، ناۋشېرا، سۇندېربانى ۋە ئاخنور) كىچىك تىپتىكى قوراللار بىلەن ئوق چىقاردى. ھىندىستان ئارمىيەسى بۇنىڭغا «ماس ھالدا» جاۋاب قايتۇردى. ۋەزىيەت 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 6-كۈنى ھىندىستاننىڭ «سىندور ھەربىي ھەرىكىتى»نى باشلىشى بىلەن تۇيۇقسىز كەسكىنلەشتى. ھىندىستان پاكىستان ۋە پاكىستان كونتروللۇقىدىكى كەشمىردىكى توققۇز نۇقتىغا باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمى قىلدى. بۇ ھۇجۇملار باھاۋالپۇر، مۇرىدكە، تېھرا كالان، سىالكوت، بىمبر، كوتلى ۋە مۇزەپپەرئاباد قاتارلىق رايونلارنى نىشانلىدى. ھىندىستان بۇ ھەربىي ھەرىكەتنىڭ «تېررورچىلارنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىنى» يوقىتىشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى بىلدۈردى. ھەربىي ھەرىكەت 23 مىنۇت داۋاملاشقان ھاۋا ھۇجۇمى بولۇپ، ھىندىستان ھاۋا ئارمىيەسى SCALP باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى ۋە AASM ھاممېر بومبىلىرى بىلەن قوراللانغان رافال كۈرەشچى ئايروپىلانلىرىنى ئىشلەتتى [Wikipedia – border skirmishes].
پاكىستان بۇ ھۇجۇملاردا كەم دېگەندە ئۈچ پۇقرانىڭ، بۇلارنىڭ ئىچىدە بىر بالىنىڭمۇ بارلىقىنى، قازا قىلغانلىقىنى ۋە 12 كىشىنىڭ يارىلانغانلىقىنى دوكلات قىلدى. پاكىستان ھۇجۇملارغا «قەتئىي ۋە كەسكىن» بىر شەكىلدە جاۋاب قايتۇرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. دىپلوماتىك جەھەتتە، ھىندىستان پاكىستاندىكى نۇرغۇن YouTube قاناللىرىنى ۋە پاكىستانلىق مەشھۇر شەخسلەرنىڭ Instagram ھېساباتلىرىنى كۈشكۈرتۈش خاراكتېرلىك مەزمۇنلارنى ۋە يالغان ئۇچۇرلارنى تارقاتقانلىقىنى سەۋەب كۆرسىتىپ چەكلىدى. بۇنىڭدىن باشقا، ھىندىستان پاكىستان ھاۋا يوللىرى شىركەتلىرىگە ھاۋا بوشلۇقىنى تاقىدى، پاكىستانمۇ بۇنىڭغا قارىتا ھىندىستان ھاۋا يوللىرى شىركەتلىرىنىڭ ئۆز دۆلىتىگە كىرىشىنى چەكلىدى. ھىندىستان 1960-يىلقى ئىندۇس سۇلىرى كېلىشىمىنى توختىتىپ، چېناب دەرياسى ئۈستىدىكى باگلىھار توسمىسىنى تاقىدى ۋە نېلۇم دەرياسى ئۈستىدىكى كىشانگانگا توسمىسىنىمۇ تاقاشنى پىلانلاۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى. پاكىستان بۇ قەدەمنى «ئۇرۇش ھەرىكىتى» دەپ ئاتىدى [Wikipedia – standoff].
خەلقئارا جەمئىيەت جىددىيچىلىكنىڭ كۈچىيىشىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) ھەر ئىككى تەرەپنى «ئەڭ زور دەرىجىدە ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش»قا ۋە مەسىلىلىرىنى دىپلوماتىك يوللار بىلەن ھەل قىلىشقا چاقىردى. ئىران، رۇسىيە، خىتاي، بېنگال ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق دۆلەتلەرمۇ ئۇرۇش توختىتىش ۋە تىنچلىق سۆھبەتلىرى ئۆتكۈزۈشكە چاقىرىق قىلدى. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى جاممۇ ۋە كەشمىر ئۈچۈن ساياھەت ئاگاھلاندۇرۇشىنى «بارماڭلار» دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ، رايوندىكى تېررورلۇق ۋە ئىچكى قالايمىقانچىلىق خەۋپىنى تەكىتلىدى. شۇنداقتىمۇ، ھەر ئىككى دۆلەت يۇقىرى دەرىجىدىكى ھوشيارلىق ھالىتىنى ساقلاپ قېلىۋاتىدۇ ۋە تېخىمۇ كۆپ ھەربىي ھەرىكەتلەرنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت [Security Council Report].
توقۇنۇشنىڭ سەۋەبلىرى