مىقدارنىڭ (سان-مىقدار)  ھۆكۈمرانلىقى دەۋرىمىزنىڭ ئالامىتىمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سان-مىقدار: كۆپىيەلەيدىغان ياكى ئاۋۇيالايدىغان ، ئازىيالايدىغان ، سانىغىلى ياكى ئۆلچەشكە بولىدىغان بىر نەرسىنىڭ ھالىتى ياكى ئالاھىدىلىكىگە مۇناسىۋەتلىك ئۇقۇمدۇر. مەسىلەن ، بۈگۈن ھاۋارايى 20 گرادۇس دېسە ، ھاۋانىڭ تېمپېراتۇراغا مۇناسىۋەتلىك مىقدار (سان) ئالاھىدىلىكى كۆرسىتىلگەن بولىدۇ. سان-مىقدارنىڭ زىتى بولسا سۈپەت (مەنا ياكى ماھىيەت)بولۇپ، بۇ بىر نەرسىنىڭ قانداق ئىكەنلىكىنى ، باشقا نەرسىلەردىن پەرقىنى ۋە خۇسۇسىيىتىنى كۆرسىتىدۇ. سۈپەت يەنە نەرسە ياكى ھادىسىلەرنىڭ ياخشى-يامان ، گۈزەل-سەتلىكىنى بەلگىلەيدىغان ئۇقۇمدۇر، ئۇ بىر نەرسىنىڭ سۈپىتىگە زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، شۇ نەرسىنىڭ خۇسۇسيىتىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. سان-مىقدارلىق ئالاھىدىلىكلەر پەقەت بىر نەرسە ياكى ھادىسىنىڭ سان قىممىتى (مىقدار) بىلەنلا بەلگىلىنىدىغان بولسا ، سۈپەتچىل ئالاھىدىلىكلەر بولسا يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئوخشىماسلىقنى ياكى پەرقنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا ، بىر نەرسە ياكى ھادىسىنى ئانالىز قىلغاندا نوقۇل سان-مىقدارلىق نۇقتىئىينەزىرىنىڭ يېتەرلىك بولمايدىغانلىقى ، سۈپەتچىل نۇقتىئىينەزىرىنىڭمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلەش زۆرۈر. مەسىلەن ، مەلۇم بىر دۆلەتنىڭ نوپۇسى شۇ دۆلەتنىڭ نوپۇسىنى ئانالىز قىلىشقا يېتەرلىك بولمايدۇ. نوپۇسنىڭ ياش تەقسىماتى ، ياشلارنىڭ نىسبىتى ، ئەر-ئاياللارنىڭ سانى ، نوپۇسنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسى قاتارلىق باشقا ئالاھىدىلىكلەرمۇ سۈپەتچىل ئانالىز نۇقتىسىدىن مۇھىمدۇر. ھەر ئىككى ئانالىز ياكى باھالاش مەقسەت ۋە شارائىتقا ئاساسەن مۇھىم ھېسابلىنىدۇ.
گۋېنوننىڭ (Guenon) نەزىرىيەسى ۋە مەسىلىنىڭ ئاساسى
فرانسىيەدە تۇغۇلغان ۋە بۇ يەردە مەلۇم ۋاقىت تۇرغاندىن كېيىن ئۆمرىنىڭ قالغان قىسمىنى مىسىردا ئۆتكۈزۈپ مۇشۇ يەردە ۋاپات بولغان رېنې گۋېنون (ئابدۇلۋاھىت يەھيا) 1945-يىلى يازغان«سان-مىقدارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە دەۋرنىڭ ئالامەتلىرى» ناملىق ئەسىرىدە، زامانىۋى (مودېرن) ھاياتنى بارلىققا كەلتۈرگەن ئىلىم-پەن ۋە ئۇنىڭ تۈرتكىسىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراش ۋە چۈشەنچىلەرنىڭ سان- مىقدارنى ئاساس قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ سۈپەتنى كونترول قىلىش ئارقىلىق ئۇنى يوقىتىپ تاشلىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، زامانىۋى دەۋرنىڭ ئالاھىدىلىكى مۇنداق: بارلىق ئۇقۇملارنىڭ سان- مىقدارلىق نۇقتىئىينەزەردىن مۇئامىلە قىلىنىپ ئانالىز قىلىنىشى ۋە ئۇنى ھۆكۈمرانلىق ئورۇنغا يەتكۈزۈش ئۇرۇنۇشىنىڭ كۈچلۈك بولۇشىدۇر. غەربنىڭ ئۈستۈنلىكى (سان-مىقدارلىق چۈشەنچە) بۇنىڭدىن كېلىدۇ.
گۋېنون ئەسىرىدە يەنە غەرب دۇنياسىنىڭ سان-مىقدارنى ئاساس قىلىپ تەرەققىي قىلدۇرغان زامانىۋى ئىلىم-پەن قارىشىنى، شۇنداقلا نەرسە ۋە ھادىسىلەرگە مۇنۇ نۇقتىدىن مۇئامىلە قىلىشىنى تەنقىد قىلىدۇ. غەرب بۇ جەھەتتە ئىلگىرىكى جەمئىيەتلەرنىڭ كۆز قارىشىنى ئۆزگەرتىپ، نەرسە ۋە ھادىسىلەرنى سان-مىقدارغا ئاساسەن ئىزاھلاپ باھالايدىغان ئۇسۇلنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. گۋېنون نەرسە ياكى ھادىسىلەرنى نوقۇل سان-مىقدار جەھەتتىنلا ئەمەس ، بەلكى ئۇلارنىڭ ماھىيەت ۋە سۈپىتىنى تەتقىق قىلىش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئەلۋەتتە ، بۇ تېمىنىڭ ئوخشىمىغان تەرەپلىرى ۋە مۇلاھىزە تەرەپلىرى بار. بۇ چوڭقۇر تېمىدۇر. ئۇنى ئىلمىي ، تارىخ ، پەلسەپە ، ھەتتا دىنىي نۇقتىدىن شەرھىيلەش كېرەك. ئەمما بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەقسەت بۇ تېمىنى چوڭقۇر نۇقتىدىن ئەمەس ، بەلكى ئەمەلىي تۇرمۇشتىن ئېرىشكەن تەجرىبە ۋە كۆزىتىشلەرگە ئاساسەن شەرھىيلەپ چىقىشتۇر.
ھازىرقى زامان ئىلىم-پەننىڭ تەبىئىتى ۋە غەرب مەدەنىيىتىنىڭ قۇرۇلمىسى
ئالدى بىلەن شۇنى تەكىتلەش كېرەككى ، زامانىۋى ئىلىم-پەن قارىشى سان-مىقدارنى ئاساس قىلىدۇ. زامانىۋى ئىلىم-پەنگە ئاساسلانغاندا ، سان-مىقدار بىلەن ئىپادىلىگىلى بولمايدىغان ھەر قانداق نەرسە ياكى ھادىسە ئىلمىي نۇقتىدىن ھېچقانداق قىممىتى بولمايدۇ. نەرسە ياكى ھادىسىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنىڭ سان-مىقدارلىق نۇقتىدىن چۈشەندۈرۈلۈشى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ ئۆلچەپ چىقىلىشى كېرەك. ئۆلچىگىلى بولىدىغانلار ئىلمىي ھېسابلىنىدىغان بولۇپ، چۈشەندۈرۈپ ئىزاھلاشقا ئەرزىيدۇ. ئۆلچەشكە بولمايدىغانلار بولسا ئىلمىي بولمايدۇ ،شۇڭا ئىزاھلاپ ئولتۇرۇشنىڭ ھاجىتى يوق. بۇنىڭدىن باشقا ، زامانىۋى ئىلىم-پەن شەيئىيلەر ياكى ھادىسىلەرگە ياخشى ياكى ناچار ، گۈزەل-سەت مەنىلەرنى يۈكلىمەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇنىڭ بۇنداق ئىستىكىمۇ يوق. شەيئىلەر ياكى ھادىسىلەرگە ياخشى ياكى ناچار ، گۈزەل-سەت مەنىلەرنى يۈكلەش دىن ، ئەخلاق ، پەلسەپە ۋە باشقىلارنىڭ ئىشىدۇر. زامانىۋى ئىلىم-پەن بۇ نۇقتىدا بىتەرەپ قۇرۇلما ئورنىتىشنىڭ كويىدا يۈرۈيدۇ، خالاس. شۇڭلاشقا ، ئۇنىڭ ماھىيىتىنى ۋە پرىنسىپلىرىنى بىلىش زۆرۈردۇر.
پات-پات بىر تەرەپلىمە ئىلمىي بىلگىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ تۇرىدۇ، بۇنى بىلىشمۇ زۆرۈر. شۇنى تەكتىلەش زۆرۈركى، بىر فرانسىيەلىك ئالىم ئېيتقاندەك ، ئىلىم-پەن بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلارمۇ ئىنسان بولۇپ، ئۇلارنىڭمۇ باشقا ئىنسانلاردەك ھەر خىل ئاجىزلىقلىرى بولىدۇ. ئۇلاردىن مۇكەممەل ئىلمىي قۇرۇلما بەرپا قىلىشنى كۈتۈشكە بولمايدۇ. قانداقلا بولمىسۇن ، فىزىكىلىق دۇنيانى چۈشىنىشتە ئەڭ ئىشىنىشكە تېگىشلىك بىلگىلەر يەنىلا ئىلمىي بىلگىلەردۇر. تېخىمۇ ياخشىسى تېپىلغۇچە ئىلمىي بىلگىلەرنىڭ توغرىلىقى كۈچكە ئىگە بولۇپ تۇرىدۇ. بۇ خۇددى بارلىق قۇلارنىڭ ئاق رەڭلىك بولۇشىغا دائىر بىلگىنىڭ، قارا قۇلارنىڭ تېپلىشىغۇچە بولغان ئارىلىقتا توغرا ۋە كۈچكە ئىگە بولۇشىغا ئوخشايدۇ.