ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئىسلام قانۇنى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

باشقا بىر تەتقىقات دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىزدەش موتۇرى Google نىڭ ئالاھىدە كۈنلەردە ئابونېتلارغا تەمىنلىگەن Doodle  دېتالى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، تەتقىقات نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا Google نىڭ داڭلىق بىر تور ئويۇنىنى باش بېتىدىن بىۋاستە ئاچقىلى بولىدىغان قىلىپ تەڭشەپ قويۇشى تورغا چىققۇچىلارنى نورمال چاغلاردىكىدىن36 سېكۇنت كۆپ تۇتۇپ تۇرغان. شۇ ۋاقىتلاردا بۇ تور بېكەتنى زىيارەت قىلغان 504 مىليون كىشى، پەقەت مۇشۇ ئويۇنلار تۈپەيلى 5 مىليون سائەت ئارتۇق سەرىپ قىلغان. بۇ كىچىككىنە ئىشنىڭ دۇنياۋى سودا شىركەتلىرىگە كەلتۈرگەن ئىقتىسادىي زىيىنى 120 مىليون دوللارغا يەتكەن . مۇشۇنىڭغا ئوخشاغ سەۋەبلەر تۈپەيلى بەزى شىركەتلەر ئىشىچىلارنىڭ دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرەلمىگەنلىكى ۋە ئىش ئۈنۈمىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىۋاتقانلىقىنى ئاساس قىلىپ، خىزمەت ئورنىدا ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىشنى چەكلەشكە باشلىدى. بۇ ھەقتە ئىسلام ئالىملىرىمۇ ئىش ئىگىسى رازى بولمىغىچە خىزمەت ئورنىدا ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىش توغرا بولمايدۇ،دەپ قاراشماقتا. ھەردائىم يېگەن-ئىچكەن، بارغان-تۇرغانلىرىنى ئىجتىمائىي تاراتقۇ سەھىپىلىرىگە چىقىرىدىغان كىشىلەر، بۇ سەھىپىلەرنىڭ سانلىق مەلۇمات توپلاش مەركەزلىرىنى كونترۇل قىلىۋاتقانلىقىغا سەل قاراۋاتىدۇ. بۇ كىشلەرنىڭ ئۈزلۈكسىز ئېشىۋاتقان ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن شىركەت ئۆزىنىڭ ساقلاش سىغىمىنى ئاشۇرۇۋاتىدۇ. ساقلاش سىغىمىنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ كىشىلەر تېخىمۇ كۆپ نەرسىلەرنى بەھىرلەۋاتىدۇ. تەتقىقاتلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئالاقە تورى(ئىنتېرنېت) سانلىق مەلۇماتىدىكى ئۈلۈشى ئىنتايىن يۇقىرى ئىكەن.
ھېسابلاشلارغا ئاساسلانغاندا، 2011 – يىلىغىچە رەقەملىك دۇنيانىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە مىقدارى 45 GBغا يەتكەن . بۇنداق غايەت زور مىقداردىكى سانلىق مەلۇماتلارنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش، ئادەتتىن تاشقىرى بىخەتەرلىك تەدبىرى، ئادەتتىن تاشقىرى ئىنسان كۈچى ۋە ئېنىرگىيە تەلەپ قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتىمۇ، ئۇچۇر مەركەزلىرىنى باشقا ئىش ئورۇنلىرى بىلەن سېلىشتۇرغاندا 100 ھەسسە كۆپ ئېنىرگىيە سەرىپ قىلىنىدىغانلىقى قەيىت قىلىنماقتا. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ ئىسراپچىلىقنىڭ تەسىرى پەقەت مەۋھۇم مۇھىت بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. بۈگۈن ئىشلەپچىقىرىلغان ئېلېكترنىڭ5% نىڭ ئىنتېرنېت خىزمەتلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىدىغانلىقى نەزەرگە ئېلىنغاندا، بۇ  ئەھۋال تېخىمۇ ئايدىڭلىشىدۇ.
ب. (المصلحة المرسلة) ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى
فىقھى ئالىملىرى كىشىلەرگە مەنپەئەتى يېتىدىغان ياكى ئۇلارنى بىرەر زىياندىن ساقلاپ قالىدىغان ئەھۋاللاردا ئومۇمنىڭ مەنپەئەتىنى ئاساس قىلىش پرىنسىپى(المصلحة)گە ئاساسەن ھۆكۈم بېرىش ئۈچۈن تۆۋەندىكى شەرتلەر ھازىرلانغان بولۇشى كېرەك، دەپ قارايدۇ:
ا. المصلحة، مۇئەييەن بىر شەرئى دەلىل تەرىپىدىن رەت قىلىنمىغان بولۇشى كېرەك.
ب. المصلحة، ئەقىلگە ئۇيغۇن ۋە ھاجەتنى راۋا قىلىش ئۈچۈن بولۇشى كېرەك.
ج. (المصلحة) ئومۇمنىڭ مەنپەئەتى ئاساس قىلىنغان بولۇشى كېرەك. پايدا ۋە زىيان نىسبىتىنى تەققاسلاپ باقمايلا« بۇ ھۆكۈم پايدىلىق» دەپلا ھۆكۈم بېرىلسە جائىز بولمايدۇ .
بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا, ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئۇچۇرغا ئېرىشىش، كىشىلەر بىلەن ئالاقىلىشىش ۋە ئىجتىمائىي مۇئامىلىلەرگە دائىر بەزى ئىشلاردا تۇرمۇشىمىزغا ئېلىپ كەلگەن قولايلىقلىرىنى ئىنكار قىلالمايمىز. دېمىسىمۇ بۇ تور سايىسىدە  ئىچىگە كىرىپ ئوقۇمىسىمۇ بىر ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ دەرسلىرىنى ئوقۇپ تۈگەتكىلى، مەلۇم مەسىللەردە شۇ ساھەنىڭ مۇتەخەسسىسىلىرىدىن سوئال سورىغىلى، ئۇلار بىلەن مەسلىھەتلەشكىلى ياكى بىرەر دەرس گۇرۇپپىسىغا ئىشتىراك قىلغىلى بولىدۇ. بۇ يېڭى تېخنىكىلارنى سىلە-رەھىم نۇقتىسدىن تىلغائالغاندا، كىشىلەر بۇ تېخنىكىلىق دېتاللاردىن پايدىلىنىپ يىراقتىكى تۇغقانلىرى ۋە دوسىتلىرى بىلەن پاراڭلىشىشش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولىدۇ. بۇندىن باشقا سودا ئىشلىرى، مەۋھۇم مۇھىتتا(توردا) ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ. بۇ جەريانلارنى شەرئىي ئۆلچەملەرنىڭ سىرتىغا چىقىپ كەتمەسلىك شەرتى بىلەن توغرا دەپ قاراش كېرەك.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ياخشى ياكى يامان ئىشلارنىڭ ھەممىسىگە ۋاستە بولالايدىغانلىقى دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك بىر مەسىلىدۇر. شۇڭلاشقا ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئىشلىتىش مەقسىتىگە ۋە شەكلىگە قارىتا جائىز بولىدۇ ياكى بولمايدۇ، دەپ قارىلىدۇ.
ج. ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىشتە رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك شەرئى ئۆلچەم
مۇباھ پرىنسىپىغا ئاساسلانغاندا، مەنئى قىلىنمىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئىشلىتىش شەكلى ۋە مەقسىتىگە قارىتا پايدا ۋە زىيان تەشكىل قىلىدىغان بولغاچقا، شەرئى ئۆلچەملەرگە مۇۋاپىق كەلسە جائىز بولىدۇ. مەسىلەن، يۇقارىدا ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق بەزى سودا ئىشلىرىنىڭ ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقى تىلغا ئېلىنغان ئىدى. ئىسلام تىجارەت قانۇنىدا سودا-سېتىق ئەسناسىدا خېرىدار بىلەن ساتقۇچى بىر-بىرىنى ئالدىسا، بۇ سودىنى بۇزىدىغان ئامىللار قاتارىغا كىرىدۇ، دەپ كۆرسىتىلگەن .