ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

لېكىن شۇ ئېنىق بولۇش كېرەككى، سېكۇلارلىشىش دەپ تەرىپلگەن ئۆزگىرىشلەر دىنسىزلىشىش ياكى ئېتىقادسىزلىشىش مەنىسىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، سېكۇلارلىشىش دىنغا ئېتىقاد قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ سانىنىڭ ئېشىشى ياكى ئازىيىشىغا مەركەزلەشمەيدۇ. بىر ئىنسان كۈندىلىك تۇرمۇشىدا دىنىنىڭ پىرىنسىپلىرى بويىچە ياشىماسلىقى مۇمكىن، لېكىن ئاللاھقا ئىشىنىدۇ . خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىدىن ئىسلامنى سىقىپ چىقىرىش ئۈچۈن ئۇزۇندىن يىللاردىن بۇيان ھەر خىل بېسىم سىياسەتلىرىنى يولغا قويۇپ، سېكۇلار ئىدىئولوگىيەلەرنى تەشۋىق قىلىشى بىلەن ئۇيغۇرلار دىنسىزلىشىپ كەتكەن بولسا بولاتتى، لېكىن ئىسلام ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىدا يەنىلا مەلۇم دەرىجىدە رول ئوينىماقتا. سېكۇلارلىشىشنىڭ كۈنىمىزدىكى ئىنسانلاردىكى ئىپادىسىنى نوپۇزلۇق دىن جەمئىيەتشۇناسى دېيىۋ مۇنداق ئىپادىلەيدۇ: «ئىشىنىمەن، لېكىن دىنغا تەۋە ئەمەسمەن».سېكۇلارلىشىش ئۇقۇمىغا نىسبەتەن مۇھىم بولغىنى دىنغا ئىشىنىدىغان ياكى ئىشەنمەيدىغان كىشىلەرنىڭ سانىدىكى ئۆزگىرىش بولماستىن، بەلكى دىننىڭ شۇ كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا تەسىر قىلىش كۈچىدۇر.
لايىكلىق ئۇيغۇرچىغا «ئىلمانىزم» دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، ئەرەبچىگە ئاساسەن قوبۇل قىلىنغان، لېكىن بىز ماقالىمىزدە لايىكلىق كەلىمىسىنى ئىشلىتىشنى مۇۋاپىق كۆردۇق،چۈنكى بۇ ئۇقۇمنىڭ ئېتىمولوگىيەسى، تارىخى ۋە ئىجتىمائىي مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشى بىزگە تامامەن يات، بۇ ئۇقۇملارنى تەرجىمە ۋاسىتىسى بىلەن قوبۇل قىلغان تەقدىردىمۇ ئەسلىدىكى مەنىسىنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلمەيدۇ، شۇڭا ئەسلىنى ئېلىش تېخىمۇ مۇۋاپىق بولۇشى مۇمكىن. لايىك كەلىمىسى لاتىنچىدىكى دىن ئىشلىرى بىلەن مۇناسىۋىتى بولمىغان « لايكۇس» laicus)) كەلىمىسى بىلەن گرېكچىدىكى «خەلققە تەۋە»مەنىسىدىكى «لايكوس» (laïkos)كەلىمىلىرىدىن تۈرلەنگەن . دىن-جەمئىيەت ئارىسىدىكى دولقۇنسىمان مۇناسىۋەتنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن سېكۇلارلىق ئۇقۇمىنىڭ ئەكسىچە، لايىكلىق دىن بىلەن دۆلەت ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئىپادىلەيدىغان سىياسىي ۋە ئاساسىي قانۇنلۇق پىرىنسىپ ۋە لايىھەنى كۆرسىتىدۇ. لايىكلىق كەڭ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، دىن ۋە دىن ئىشلىرىنىڭ بىر-بىرىدىن ئايرىلىشىنى؟؟، دۆلەتنىڭ ھەر دىنى جامائەت ۋە توپلۇققا باراۋەر مۇئامىلە قىلىشىنى، دۆلەتنىڭ تىزگىنىدىكى مائارىپ، سەھىيە، خەۋپسىزلىك، قانۇن، ئىقتىسادقا ئوخشاش ساھەلەرنى ھەر قانداق بىر دىنى جامائەت ياكى توپلۇقنىڭ مونوپول قىلىۋالماسلىقىنى، دۆلەتنىڭ تاشقى ۋە ئىچكى سىياسىتى ئۈچۈن چىقىرىلىدىغان قارارلاردا مەلۇم بىر دىنى جامائەت ياكى توپلۇقنىڭ مەنپەئەتىنىلا ئاساس قىلماسلىق، شەخسنىڭ ئېتىقادى تۈپەيلى دۆلەت ئورۇنلىرىدىن چەتكە قېقىلماسلىقىنى، قىسقىسى دۆلەتنىڭ بارلىق دىنى جامائەت ۋە توپلۇققا ئادىل ۋە باراۋەر مۇئامىلە قىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئېنىقلىما لايىك دۆلەتنىڭ دىن دۈشمىنى ئىكەنلىكى، پۇقرالارنى ئىبادەت ھوقۇقىدىن مەھرۇم قالدۇرىدىغانلىقى، پۇقرالارنى دىنسىزلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنىدىغانلىقى ياكى دىننى كونترول قىلىدىغانلىقى مەنىسىنى بىلدۈرمەيدۇ. لايىكلىق دېگەندە دۆلەت ئىشلىرى بار يەردە دىننىڭ ھەر قانداق ئەھۋالدا چىقىش نۇقتىسى ياكى پايدىلىنىش مەنبەسى بولالمايدىغانلىقى كۆزدە تۇتۇلىدۇ.
كۈنىمىزدە لايىكلىق تىلغا ئېلىنغاندا بولۇپمۇ ئىككى سەۋەبتىن تۈپەيلى تولۇق ئېنىقلىما بېرىش ۋە ئىزاھلاش تەسكە توختىماقتا. بىرىنچى سەۋەب تارىخىي، ئىككىنچى سەۋەب ئېتىمولوگىيەلىكتۇر. تۆۋەندە بۇ ئىككى سەۋەب ئۈستىدە توختىلىمىز.
تارىخىي نۇقتىدىن، مەيلى 1789-يىلدىكى فرانسىيە ئىنقىلابى بولسۇن مەيلى تۈركىيەدىكى 1923-يىلدىكى كامالىست ئىنقىلاب بولسۇن، لايىكلىقنىڭ يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان ئېنىقلىمىسىدىن پەرقلىق بىر لايىكلىق تەجرىبىسى مەيدانغا كەلدى. يەنى نەزەرىيە بىلەن ئەمەلىيەت ئارىسىدا ماس كەلمەسلىك يۈز بەردى. فرانسىيە ۋە تۈركىيەدە لايىكلىق قانداقتۇر دىن ۋە دۆلەت ئايرىمى تەرىقىسىدىلا ئەمەس، دۆلەتنىڭ دىننىڭ ئۈستىدىكى نوپۇزىنىمۇ ئىپادىلەپ بېرىدىغان ھالەت شەكىللەندى. فرانسىيەدە ئىنقىلاپنى قىلغۇچىلارنىڭ مەقسىتىمۇ ئىنسانلارنى دىنغا ئەمەس دۆلەتكە چوقۇندۇرىدىغان قىلىش ئىدى. بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەقسەت، دۆلەت بىلەن دىن ئىشلىرىنى بىر-بىرىدىن ئايرىش ئەمەس دىننى يوق قىلىش، يوق قىلغىلى بولمىسا ئۇنى دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىغا تۇتۇپ بېرىش ئىدى. فرانسىيەدە ئىنقىلاب يۈز بەرگەندىن كېيىن، بۇرۇنقى ھاكىمىيەتكە يېقىن ئۆتكەن پوپلار يا ئۆلتۈرۈلدى، يا زىندانلارغا تاشلاندى، ياكى مېيىپ قىلىندى (سولۋاي، 1923). چېركاۋلار چېقىلدى، دىن سىمۋوللىرى ۋەيران قىلىندى. دىن ئۆلىمالىرى بارلىق ھوقۇقىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلدى. ئىنقىلابقا قارشى چىقىپ يېڭى ھاكىمىيەتكە ساداقەتمەنلىكىنى بىلدۈرمىگەن دىن ئۆلىمالىرى ئۆلۈم بىلەن تەھدىت قىلىندى. ئىنقىلاب قانۇنلىرى دىن، ئىنقىلابنى ۋۇجۇدقا چىقارغۇچىلار بولسا يېڭى «پەيغەمبەرلەر»ھالىتىگە كەلدى (بۇننېر، 1991:76). قىسقىسى، فرانسىيە ئىنقىلابچىلىرى «لايىك»كەلىمىسىدە بىلدۈرۈلگىنىدەك دىن ۋە دۆلەت ئىشلىرىنى بىر-بىرىدىن ئايرىمىدى،  بەلكى دىننى بىۋاسىتە يوق قىلىشقا ئۇرۇنۇشۇپ دىن ئورنىغا دۆلەتنى دەسسىتىشكە تىرىشتى.