ئىسلام تارىخىدا نېمە ئۈچۈن ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى ئوتتۇرىغا چىقمىدى؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلام چۈشەنچە ئەنئەنىسى، ئەخلاق – سىياسەت مۇناسىۋىتىگە تايانغان بۇ ھېلېنىستىك چۈشەنچىنىڭ تەسىرىگە خېلى بەك ئۇچرىدى. جاھىزدىن باشلاپ كىندى، فارابى، ئىبن مىسكەۋەيھ، زەكەرىييا رازى، نەسرىددىن تۇسى، ئىبن باجە، ئىبن تۇفەيل، ئىبن ھەزم، جالالىددىن دەۋۋانى، نىزامۇددىن ئارۇدى، قېنالېزادە ئەلى ئەپەندىگە ئوخشاش مۇتەپەككۇرلار سىياسەت ۋە ئەخلاق ساھەسىدە مۇھىم ئەسەرلەرنى يازدى. بۇ ئەسەرلەر تەجرىبە خاراكتېرلىك ۋە ئانتروپولوگىيەلىك نۇقتىئىنەزەر بىلەن يېزىلغان بولۇپ، سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ ھوقۇق دائىرىسىنى كۆرسىتىپ بەرگەن تەپسىلاتلارغا ئىگە ئىدى. لېكىن دىنى ئىلىملەر (فىقىھ ۋە كالام)، ئەخلاق ۋە سىياسەتنى كۆپىنچە ۋاقىتتا ئاساسىي ئورۇنغا قويمىدى. ئەخلاق ۋە سىياسەت بىلىملىرى سىياسەت ھاكىمىيەتنىڭ ھوقۇق دائىرىسىنى تارايتقانلىقتىن، فىقىھ ۋە كالام سىياسىي ھاكىمىيەت ئۈچۈن يوللۇق بولۇشنىڭ مەنبەسى بولۇپ قارالدى. چۈنكى ھۆكۈمدارلار بۇ بىلىملەرنى پاناگاھ قىلىش ئارقىلىق دىننىڭ قوللىشىغا ئېرىشىشىنى مەقسەت قىلاتتى. ھالبۇكى، ئەخلاق ۋە سىياسەت ھەم چەكلىگۈچى، ھەم سېكۇلار ئاساسقا ئىگە ئىدى. ھەسەن بەسرى، ئەھمەد بىن ھەنبەل ۋە ئەبۇ ھەنىفەگە ئوخشاش دىنى ئالىملار بىر ھاكىمىيەتنى يوللۇق قىلىپ كۆرسەتكۈچى بولۇشتىن ئۆزىنى قاچۇرغان ۋە بۇ پوزىتسىيەسى سەۋەبىدىن سىياسىي ھاكىمىيەت تەرىپىدىن جازالانغانىدى. لېكىن ھۆكۈمدارلار ئۇلارنىڭ ئورنىنى تولدۇرىدىغان دىنى ئالىملارنى تېپىشتا قىينالمىدى.
ھۆكۈمران كۈچنىڭ قوللىغۇچىسى سۈپىتىدە دىنى بىلىملەر – بىر قانچە مىسال
سىياسەت، تارىخىي نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ھۆكۈمران كۈچ بىلەن ھۆرلۈك ئارىسىدىكى كۈرەشتىن مەيدانغا كەلگەن. ھۆكۈمران كۈچ نوپۇزىنى ئاشۇرۇشقا تىرىشقان بولسا، شەخسلەر ئەركىنلىك دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ئۇرۇنغان. سىياسەت، ھۆكۈمران كۈچ بىلەن شەخسلەر ئوتتۇرىسىدىكى ھوقۇق، بېسىم ۋە تاقەت قىلىش دائىرىسىنى بەلگىلەش ئۈچۈن پىرىنسىپلارنى بېكىتىدۇ. مەسىلەن: سىياسىي، ئىقتىسادىي، قانۇنىي ھوقۇقنى ئايرىۋېتىش، قانۇن ئالدىدا باراۋەرلىك، قانۇننىڭ ئۈستۈن بولۇشى، قانۇنىي مۇسبەتچىلىك، پىكىر ئەركىنلىكى، دىن ۋە ۋىجدان ئەركىنلىكى كۈنىمىزدە بۇ چەك – چېگرالارنى بەلگىلىگەن سىياسىي پىرىنسىپلاردۇر. سىياسىي پىرىنسىپلار، ھۆكۈمران كۈچنى قوغدىمايدۇ، ئەكسىچە شەخسلەرنى ۋە ئەركىنلىكنى ھىمايە قىلىدۇ. ھالبۇكى، ئىسلام تارىخى بويىچە ھۆكۈمران كۈچلەر، ئىسلام ئەقىدىسىدە بولماسلىقىغا قارىماستىن دىنى ھۆكۈمران تەبىقە بەرپا قىلىشقا تىرىشقان، بۇ دىنى ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئۆزى بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشنى ئارزۇ قىلغان ۋە قىلمىشلىرىغا بۇ دىنى تەبىقە ۋاسىتىسى ئارقىلىق قانۇنى (شەرئى) ئاساس تاپماقچى بولغان. بۇنىڭ تۇنجى ئۈلگىلىرىدىن بىرسى، ئىسلامنىڭ ئىككىنچى ئەسىرىدە ئوتتۇرىغا چىققان مىھنە ۋەقەسىدۇر. ئابباسى خەلىپىسى ئەبۇجەئفەر ئابدۇللاھ مەئمۇن (786 – 833)، ئۆكتىچىلىرىنى دىنى قاراشلىرى (خالقۇل قۇرئان – قۇرئان يارىتىلغانمۇ؟ مەسىلىسى) نى باھانە قىلىپ باستۇرغانىدى. بۇ ۋەقەدىن كېيىن مىھنە، مۇسۇلمان دۇنياسىدا 200 يىل بويىچە پەرقلىق شەكىللەردە داۋاملاشتى.
ئوسمانلى دەۋرىدىن بىر مىسال بەرسەك، ئىبن كامال (1468 – 1536) ۋە ئەبۇ سۇئۇد ئەپەندى (1490 – 1574) ئىسىملىك دىنى زاتلار ھېكمەت – ئى ھۆكۈمەت (raison d’etat) چۈشەنچىسىنى پەتىۋالار ئارقىلىق دىنى ئاساسقا ئىگە قىلغان. بۇ نۇقتىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ، ھۆكۈمدارلارنىڭ ئارزۇسىغا ئاساسەن پەتىۋالار بەرگەن. بۇ پەتىۋالاردا ھۆكۈمدارلارنىڭ دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن ئاتىسىنى، بالىلىرىنى ۋە قېرىنداشلىرىنى ئۆلتۈرسە بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈلگەنىدى. يەنە ئىجتىمائىي توقۇنۇشلاردا جەڭ مەيدانلىرىدىن باشقا جايلاردا ئۆكتىچىلەرنىڭ ئۆلتۈرۈلىشى ۋە ئۇلارنىڭ ماللىرىنى مۇسادىرە قىلىنىڭ دىنى جەھەتتىن جائىز ئىكەنلىكىگە پەتىۋالار بەرگەن.
ئۇلار بۇ پەتىۋالارنى بەرگەندە شامدا قازى ئەسكەر بولغان قېنالېزادە ئەلى ئەپەندى (1511 – 1571) ئەخلاق – ئى ئالائى (سەرخىللار ئەخلاقى) ناملىق كىتابنى يازدى. بۇ كىتاب ئىسلام سىياسەت ئەنئەنىسىگە ئاساسەن يېزىلغانىدى. كىتاب ئۈچ بابتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بىرىنچى باب شەخسنىڭ ئەخلاقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى ۋە قانداق قىلغاندا ياخشى ئادەم بولىدىغانلىقى بايان قىلىنغانىدى. ئىككىنچى باب، ئائىلىنى باشقۇرۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ياخشى كىشىلەرنىڭ ئائىلىسىنى قانداق باشقۇرۇشى كېرەكلىكى بايان قىلىنغانىدى. ئاخىرقى بابتا بولسا دۆلەت باشقۇرۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ياخشى ئادەم ۋە ئائىلىنىڭ لاياقەتلىك باشقۇرغۇچىسى بولغان ھۆكۈمدارنىڭ دۆلەتنى قانداق باشقۇرۇشى كېرەكلىكى بايان قىلىنغانىدى. لېكىن قېنالېزادىنىڭ قاراشلىرى ھېچكىمگە تەسىر كۆرسەتمىدى. قېنالېزادىدىن كېيىن مۇسۇلمان دۇنيادا سىياسەت بىلىمىگە مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەر ئاساسەن دېگۈدەك يېزىلمىدى. ئەسلىدە ئۇنىڭ ئەسىرىنى بەزى ئوسمانلى مەدرىسەلىرىدە ئوقۇتۇش داۋاملاشقان بولسىمۇ، ئۇ پەقەت سىمۋول سۈپىتىدە ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ زاۋال تاپقانلىقىنى نامايان قىلغانىدى.