تەكفىرچىلىك (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سەلەفىيە بولۇپ بەزى ئەھلى سۈننەت كالامچىلىرى بولۇپمۇ مۇتەزىلە كالامچىلىرىنى «ھەۋايى ئەھلى»، ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويغۇچىلار مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان «مۇئەتتىلا»ياكى «ئۈممەتنىڭ مەجۇسىسى»، شىئەلەرنى بولسا «رافىزىلەر»دەپ ئاتىغان بولسا، ئۆزلىرىنى بولسا «ئەھلى ھەق ، ئەھلى سۈننە ۋە ئەھلى ھەدىس»دېگەن گۈزەل ناملار بىلەن ئاتاشقان. سۈننىي ئۆكتىچىلەر مۇتەزىلەنى ئازغۇن پىرقە دەپ قارايدىغان بولۇپ، مۇتەزىلەنى مەجۇسىلارغا ئوخشىتىش مەقسىتىدە ئۇلارنى «قەدەرىيە»دەپ ئاتىغان بولسا، مۇتەزىلە پىرقىسى ئۆزلىرىنى «تەۋھىد ۋە ئادالەتنى ياقلىغۇچىلار»دەپ ئاتىغان. بۇنىڭغا ئوخشاش نام قويۇشلار ئەمەلىيەتتە تىئولوگىيەلىك نۇقتىدىن باتىلغا قارشى ھەقنى، ئىجتىھادقا قارشى سۈننەتنى، بىدئەتكە قارشى تەقلىدنى مۇداپىئە قىلىش رولىنى ئۆتىگەن.
تىئولوگىيەلىك چۈشەنچىسى ۋە ئۇسۇلى نۇقتىسىدىن « فىرقەئى ناجىيە»ئىكەنلىكىنى قەتئىي ھالدا ياقلايدىغان ئەھلى سۈننەت بىلەن مۇتەزىلە ئارىسىدىكى روشەن پەرق مۇنداق: پىرقەئى ناجىيە ئاللاھنى ئۇنىڭغا ۋاكالىتەن ياقلىسا، باشقىلار دەل ئەكسىچە، ئىنسانغا ۋاكالىتەن ئىنساننىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە ئەركىنلىكىنى ياقلىغان. دەسلەپكىلەر بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ نەزىرىيەچىلىرى ئىلاھ مەركەزلىك قاراشنى ياقلاپ ئىنساننىڭ ئەركىنلىكىنى رەت قىلغان بولسا، مۇتەزىلە ئىنسان مەركەزلىك قاراشنى ياقلاپ ئىنساننىڭ ئەركىنلىكى ۋە مەسئۇلىيىتىنى تەكىتلەيدۇ.
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ناسنىڭ تىئولوگىيەلىك دائىرىسىدىن جەبرىيە، مۇتەزىلە، ئەشئارىلىك ۋە ماتۇرىدىلىككە ئوخشاش تۆت مەزھەپ شەكىللەنگەن. بۇلاردىن تۇنجىسى يەنى جەبرىيە تەقدىرچىلىك، مۇتەزىلە ئەركىنلىك، ئەشئارىلىك بىلەن ماتۇرىدىلىك بولسا ھەم تەقدىر ھەمدە ئىنسان ئەركىنلىكى بىرلەشتۈرۈلگەن «كەسب»ئىدىيەسىنى ياقلىغان. بۇ تىئولوگىيەلىك نەزىرىيەلەر ئەمەلىيەتتە ئۆزلىرىگە قۇرئاننى چىقىش نۇقتىسى قىلغان ئىنسانىي ئىجتىھادلار ھېسابلىنىدۇ. شۇڭلاشقا ئىجتىھاد ياكى چۈشەنچەنى تەكفىر مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇۋېلىشىنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق ئىدى، بىراق ئۇنداق بولمىدى. ئاللاھنى ھەر قانداق زۇلۇم، رەزىللىك ۋە يامانلىقلاردىن خالىي تۇتۇشنى مەقسەت قىلغان، رەزىللىك، زۇلۇم ۋە ھەقسىزلىقنىڭ مەنبەسىنى ئىنساننىڭ ئەركىن ئىرادىسى بىلەن ئىزاھلايدىغان نەزىرىيە  بولسا قارشى نەزىرىيەنى ياقلىغۇچىلار تەرىپىدىن تەكفىر قىلىنغان. بۇنىڭدىن سىرت، ياخشى-ياماننى قىلىپ قىلماسلىقتا ئىنساننىڭ ئەركىن ئىرادىسىنى ياقلىغانلارمۇ زىت قاراشنى ياقلىغۇچىلار تەرىپىدىن تەكفىرگە چىقىرىلغان.
ئىنسان قىلغان ئىشلىرى تۈپەيلى ئاللاھ ئالدىدا مەسئۇلدۇر. بۇ مەسئۇلىيەت ئىنساننىڭ قىلغان ئەتكەنلىرىدە ئەركىن بولۇشىنى تەقەززا قىلىدۇ. ئىنسان ئاساسەن قىلغان ياخشى يامان بارلىق ئىشلىرىنى ئۆزىنىڭ ئەركىن ئىرادىسىغا ئاساسەن قىلىدۇ. شۇڭا ئاللاھنىڭ مۇتلەق قادىرلىقىغا تەسىر يەتكۈزۈپ قويماسلىق ئەندىشىسى بىلەن ئىنساننىڭ ئەركىن ئىرادىسىنى يوققا چىقىرىش ئىنساننىڭ مەسئۇلىيەت ئىگىسى بولۇشتەك ئالاھىدىلىكىگە زىت كېلىدۇ.
تىئولوگىيەلىك جەھەتتە تەكفىر ئېتىقاد مەسىلىلىرىنىڭ ھەممىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان تەرىقىدە كەڭ دائىرىدە ئىشلىتىلىدۇ. يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان مەسىلىلەردىن سىرت پەيغەمبەرلىك، ئىمامەت ۋە ئاخىرەت ئېتىقادىغا ئوخشاش مەسىلىلەردىمۇ ئۇچرايدۇ. پەيغەمبەرلىك مەسىلىسىدىكى ئوخشىمىغان قاراشلار تۈپەيلى بەزىدە بىر مەزھەپكە تەۋە كىشى ئۆزگە بىر مەزھەپكە تەۋە كىشىنى كۇپۇرلۇق بىلەن ئەيىبلىگەن. ئوخشاشلا ئىمامەت مەسىلىسىدىمۇ مۇشۇنداق كۆرۈلگەن.
تەكفىرگە تېما بولغان مەسىلىلەردىن بىرى ئوخشىمىغان ئاخىرەت ئېتىقادىدۇر. دەرۋەقە، غەززالى بىر تەرەپتىن «تەكفىر مەسىلىسىدە پىرقىلەر ئاشقۇن ۋە مۇتەئەسسىپ كېلىدۇ، ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق پىرقە ئۆزىنىڭ پىرقىسىدىن باشقا ھەر قانداق مەزھەبنى تەكفىر قىلىدۇ»دېيىش ئارقىلىق ئىسلام مەزھەپلىرى ئارىسىدا كەڭ ئومۇملاشقان تەكفىر ئىدىيەسىنى تەنقىد قىلغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزى بىۋاستە بەزى ئىسلام پەيلاسوپلىرىنى ئالەمنىڭ ئەبەدىيلىكى، ئاللاھنىڭ جۈزئىلەرنى بىلمەيدىغانلىقى ۋە ئاخىرەتنىڭ جىسمانىي ئەمەس رۇھانى بولىدىغانلىقى توغرىسىدىكى قاراشلارنى ياقلىشى سەۋەبىدىن تەكفىر قىلغانىدى. شۇنداقلا غەززلىنىڭمۇ ئەزاسى بولغان مەزھەبنىڭ قۇرغۇچىسى بولغان ئەشئارى، بۇرۇن ئۆزىمۇ ئۇزۇن يىل خىزمەت قىلىپ كۆز-قاراشلىرىنى قوللاپ ياقلىغان مۇتەزىلەنى توققۇز مەسىلىدە تەكفىر قىلغانىدى، مۇتەزىلە ئاللاھنى ئاخىرەتتە كۆز بىلەن كۆرگىلى بولمايدىغانلىقى، قەبىر ئازابىنىڭ يوقلىقى ۋە چوڭ گۇناھلارنى سادىر قىلغۇچىلارنىڭ دوزاختتا ئەبەدىي قالىدىغانلىقىنى ياقلايتتى. دەرۋەقە، بۇ ئېقىمنىڭ كېيىنكى چاغلاردىكى ئەڭ مەشھۇر ياقلىغۇچىلىرىدىن باغدادى، «رۇيەت»كە مۇناسىۋەتلىك ئەھلى سۈننەتكە زىت قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىلىم ئەھلىلىرىنى تەكفىر قىلىش بىلەنلا بولدى قىلماي، بۇ قاراشنى ياقلىغۇچىلارنىڭ دوزاخقا كىرىپ كېتىدىغانلىقىنىمۇ دېگەنىدى، ئەلۋەتتە بۇ جەھەتتە ئۇ يالغۇز ئەمەس ئىدى.
تەكفىرگە تېمىغا بولغان مەسىلىلەر يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان ئېتىقاد مەسىلىلىرىدىن ھالقىپ جەۋھەر (ئۆز ۋە ماھىيەت) ۋە ئىشارەتكە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلىرىگە كېڭەيگەن ۋە بۇلار ئېتىقاد مەسىلىسىگە ئايلىنىپ كەتكەن. مەسىلەن، ناززامنىڭ ئىشارەتلىرى جىسىملاردۇر، جەۋھەر ئىشارەتلەردىن تەشكىل تاپىدۇ دېگەن قاراشىمۇ بىر ئېتىقاد مەسىلىسىگە ئايلىنىپ كەتكەنىدى. ھەتتا ئەھلى سۈننەتنىڭ ئەڭ قويۇق كالامچىلىرىدىن بىرى بولغان باغدادى، جەۋھەرلەرنى تەشكىل قىلغان ئىشارەتلەرنىڭ جىسىملەرنىڭ ئىچىدە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن ناززامگە ئوخاشلا كىشىلەرنىمۇ ئوچۇق ئاشكارە تەكفىر قىلغانىدى.
3. تەكفىر ئەنئەنىسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسى
تەكفىر تىئولوگىيەلىك يەنى ئېتىقادى مەسىلە بولۇشتىن باشقا سىياسىي مەقسەتلەر ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلگەن بولۇپ، ھاكىمىيەت-ئۆكتىچى مۇناسىۋىتىدە ئۆكتىچىلەرنى يوق قىلىشنىڭ ۋاستىسى بولغان.