چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدا قالغان شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى: ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە يىقىلىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمى باشلانغۇچتىلا ئىككى ئاساسلىق گۇرۇھقا بۆلۈنگەن ئىدى: بىرىنچىسى، ئەلىخان تۆرە ۋەكىللىكىدىكى تولۇق مۇستەقىللىقنى ۋە ئىسلامىي-تۈرك كىملىكىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان ئەنئەنىۋى- ئوڭچىل- مىللەتچى قانات؛ ئىككىنچىسى، سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن تېخىمۇ يېقىن ھەمكارلىشىشنى تەشەببۇس قىلىدىغان، زامانىۋى سولچىل-مىللەتچى يۈزلىنىشتىكى ئەخمەتجان قاسىمى رەھبەرلىكىدىكى قانات[3]. موسكۋا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن شەكىلدە يېتەكلەش ئۈچۈن قاسىمى گۇرۇھىنى ئاكتىپلىق بىلەن قوللىدى.
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھەقىقىي مەقسىتى ئاشكارىلاندى. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى خىتايغا دىپلوماتىك بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن بىر كوزىر سۈپىتىدە قوللىنىلدى. 1945-يىلىدىكى خىتاي-سوۋېت دوستلۇق ۋە ئىتتىپاقلىق شەرتنامىسى سۆھبەتلىرى جەريانىدا، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ستالىن تەرىپىدىن گومىنداڭدىن مانجۇرىيەدىكى پورتلار ۋە تۆمۈر يوللار ئۈستىدىكى ئالاھىدە ھوقۇقلارنى ۋە تاشقى موڭغۇلىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلىش قارارىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن بىر «سودىلىشىش كوزىرى» سۈپىتىدە  قوللىنىلدى[4]. سوۋېتلار قوللاشتىن  كۆزلىگەن ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى  مۇۋەپپەقىيەتلىك قولغا كەلتۈرۈۋالغاندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە بولغان قوللىشىنى تەدرىجىي قايتۇرۇۋېلىشقا باشلىدى ۋە جۇمھۇرىيەتنى گومىنداڭ بىلەن كېلىشىم سۆھبىتى ئۆتكۈزۈشكە مەجبۇرلىدى.
سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى گومىنداڭ بىلەن بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇشقا مەجبۇرلىشى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەھبەرلىكىدە چوڭ بىر كىرىزىس پەيدا قىلدى. ئەلىخان تۆرە شەرقىي تۈركىستاننىڭ تولۇق مۇستەقىللىق غايىسىدىن گومىنداڭغا  يول قويۇشنى رەت قىلدى ۋە موسكۋانىڭ خىتاي بىلەن كېلىشىش بېسىمىغا قارشى چىقتى. ئەلىخان تۆرەنىڭ قەتئىي مۇستەقىللىقچى مەيدانى سوۋېتلار ئۈچۈن ئېغىر بىر توسالغۇغا ئايلاندى.
1946-يىلى، بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلۇشتىن سەل بۇرۇن، ئەلىخان تۆرە سوۋېت NKVD خادىملىرى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى غۇلجىدىن مەخپىي قاچۇرۇلۇپ، سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئېلىپ كېتىلدى[7]. ئۇنىڭ تۇيۇقسىز غايىب بولۇشى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەقىللىقچى ئوڭچىل قانىتىنى سىياسىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ، جۇمھۇرىيەتنىڭ قاسىمى رەھبەرلىكىدىكى سوۋېت كونتروللۇقىدىكى گۇرۇھنىڭ كونترولىغا ئۆتۈپ كېتىشىگە سەۋەب بولدى. ئەلىخان تۆرە ھاياتىنىڭ قالغان قىسمىنى سوۋېت ئىتتىپاقىدا نەزەربەند ئاستىدا ئۆتكۈزدى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق غايىسىنىڭ خەلقئارالىق كۈچ ئويۇنىدا قانداق قۇربان قىلىنغانلىقىنىڭ جانلىق بىر پاجىئەسىگە ئايلاندى.
ئەلىخان تۆرە قاچۇرۇلغاندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى1946-يىلى گومىنداڭ بىلەن تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالىدى ۋە گېنېرال جاڭ جىجوڭ گېنېرال-گۇبېرناتور بولغان بىر بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلدى[1, 3]. ئەمما بۇ بىرلەشمە ھۆكۈمەت گومىنداڭنىڭ ئاپتونومىيە ئىسلاھاتلىرىنى توختىماي ئاستىلىتىشى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۈچ ۋىلايەت (ئىلى، ئالتاي، تارباغاتاي)تىكى ھەربىي كونتروللۇقىنى ساقلاپ قېلىشتا چىڭ تۇرۇشى سەۋەبىدىن كېلىشەلمەي  1947 -يىلى يىمىرىلدى. گومىنداڭنىڭ خىتاي ئىچكى ئۇرۇشىدا كوممۇنىستلارغا قارشى ئاجىز ئەھۋالدا قېلىشى ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى بېسىمىنى ئاشۇرۇشىغا قولايلىق بەرمىدى.
1949-يىلى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىچكى ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشى بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەقدىرى قايتىدىن بەلگىلەندى. سوۋېت ئىتتىپاقى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىسىنى گومىنداڭدىن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە يۆتكەپ [4]، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەھبەرلىرىنى يېڭى كوممۇنىست خىتاي ھاكىمىيىتى بىلەن سۆھبەتلىشىشكە مەجبۇرلىدى. شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى رەھبەرلىرى (ئەخمەتجان قاسىمى، ئابدۇكېرىم ئابباسوف، ئىسھاقبېك مۇنونوف ، دەلىلقان سۈگۈربايوف قاتارلىقلار) موسكۋا ئارقىلىق بېيجىڭغا يېڭى كوممۇنىستىك خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ  دۆلەت قۇرۇش مۇراسىمىغا  تەكلىپ قىلىندى، ئەمما 1949-يىلى 25-ئاۋغۇستتا ئۇلار ئولتۇرغان ئايروپىلان سىرلىق ھالدا چۈشۈپ كەتتى[2]. بۇ ئايروپىلان ۋەقەسى شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي رەھبەرلىكىنى پۈتۈنلەي يوقىتىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئارمىيەسىنىڭ رايونغا ئۇرۇشسىز كىرىشىگە يول ئاچتى. شەرقىي تۈركىستان 1949-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتتى.
5. چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سىياسەتلىرى ۋە ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ ئاخىرلىشىشى: سېلىشتۇرما تەھلىل
شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مىللىي مۇستەقىللىق ئارزۇسىنىڭ ئىككى ئوخشىمىغان تارىخىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئىپادىسىدۇر. سابىت داموللانىڭ شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى شەرقىي تۈركىستاننى خىتاينىڭ ئاسسىمىلياتسىيەچىل بېسىمىدىن قۇتۇلدۇرىدىغان، ئىسلامىي كىملىك ۋە تۈرك مىللەتچىلىكىنى ئاساس قىلغان بىر مىللىي دۆلەت قۇرۇشنى نىشان قىلغان ئىدى[6]. ئەمما بۇ يىراقنى كۆرەرلىك سوۋېتلارنىڭ  ئەندىشىسى سەۋەبىدىن شېڭ شىسەي ۋە قىزىل ئارمىيە ئارقىلىق يانجىلدى.
ئەلىخان تۆرەنىڭ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى بولسا سوۋېت قوللىشى بىلەن قۇرۇلغان بولسىمۇ، رەھبەرلىكىدە يەنىلا تولۇق مۇستەقىللىقچى بىر قاناتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىدى[7]. ئەمما شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ تەقدىرى سوۋېتلارنىڭ پەقەت خىتايدىن مەنپەئەتلەرنى  قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئىشلەتكەن بىر «سودىلىشىش كوزىرى»[4] بولۇشتىن ھالقىپ كېتەلمىدى. ئەلىخان تۆرەنىڭ قاچۇرۇلۇشى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەھبەرلىرىنىڭ 1949-يىلىدىكى ئايروپىلان ۋەقەسى موسكۋانىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مىللىي ھەرىكەتنىڭ ئۆزىگە ئەمەس، پەقەت ھەرىكەتنىڭ سوۋىتنىڭ خىتايغا قارشى تاقابىل كۈچىگە مۇناسىۋەتلىك قىسىمىغىلا ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا كۆرسىتىپ بەردى.