مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ بىر قانچە يىل مابەينىدە ئېلىپ بېرىلغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە باققىنىمىزدا، ئومۇمەن، زۇلۇمنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ قارشىلىق كۈچىنىڭمۇ ئاشقانلىقىنى كۆرىمىز. باشتا ئىككىلەنگەن ۋە ۋەزىيەتنى كۆزىتىپ بېقىش تەرەپدارى بولغان كىشىلەر ئاستا-ئاستا ئىشنىڭ ماھىيىتىنى تونۇپ يېتىپ قارشىلىق سېپىگە قوشۇلغان. ۋەزىيەتنىڭ تىراگېدىيەلىك ئۆزگىرىشى ۋە تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنىڭ دەۋا سېپىگە قوشۇلۇشى چەتئەللەردىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىغا ھەم پۇرسەت، ھەم خىرىس ئېلىپ كەلگەن. جىددىي ۋەزىيەتكە قانداق تاقابىل تۇرۇشقا نىسبەتەن تەشكىلاتلار ئارىسىدا نىزالار ئوتتۇرىغا چىققان. نەتىجىدە، مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ئىچىدە پارچىلىنىش، قايتا تەشكىللىنىش ۋە يېڭىدىن تەشكىللىنىشلەر بارلىققا كەلگەن.
چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ زۇلۇمى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قايتۇرغان ئىنكاسى پەرقلىق بولۇپ، مۇتلەق كۆپ سانلىق كىشىلەر باشتا ۋەزىيەتنى كۆزىتىپ باقماقچى بولۇپ، قارشىلىق كۆرسىتىشتىن ئۇزاق تۇرۇشقا ئۇرۇنغان. بۇ كىشىلەرنىڭ ئاز بىر قىسىمى بارا-بارا قارشىلىق كۆرسىتىش يولىغا كىرگەن. بىراق، بۇلارنىڭ بىر قىسمى مەۋجۇت تەشكىلاتلار بىلەن پىكىرى ئوخشىمىغانلىقى ياكى ئۈمىدسىزلەنگەنلىكى سەۋەبىدىن ئايرىم تەشكىلات قۇرغان ياكى مۇستەقىل پائالىيەت قىلىش ئۇسۇلىنى تاللىغان. يەنىلا چەتئەللەردىكى كۆپ سانلىق كىشىلەر سۈكۈت قىلىۋاتقان بولۇپ، بۇلارنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى ئېنىق تونۇپ يېتەلمەيۋاتقانلىقى مەلۇم. مۇھاجىرەتتىكى خېلى بىر قىسىم ئۇيغۇرلار تېخىچە خىتاي ۋەھىمىسىدىن قۇتۇلۇپ بولالىغىنى يوق. يەنە بىر قىسىم كىشىلەر قارشىلىق كۆرسىتىشتىن قورقىدۇ ياكى نەتىجىسىدىن ئۈمىدسىز.
خىتاي ئىشغالچى كۈچلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا باستۇرۇش سالمىقىنى ئاشۇرۇشى ۋەتەن ئىچى-سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنى ئېغىر بەدەل تۆلەتكۈزگەن بولسىمۇ، چەتئەللەردىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ جانلىنىشىغا سەۋەب بولغان ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى تارىخىي پۇرسەتلەر بىلەن تەمىنلىگەن. نەتىجىدە، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا يېڭى قانلار قېتىلغان. قارشىلىق ھەرىكەتلىرى ھەر قايسى جەھەتتىن تارىختىكى يۇقىرى پەللىگە چىققان.
بۇ بىر مەزگىلدە قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكلى كۆپ، كۆلىمى زور بولغان بولۇپ، قىسقىغىنا بىر قانچە يىل ئىچىدە ئون نەچچە تۈر بويىچە كەڭ كۆلەمدە قارشىلىق پائالىيەتلىرى قانات يايدۇرۇلغان. قارشىلىق پائالىيەتلىرىگە قوشۇلغان ئادەم سانى تارىختىكى ھەر قانداق چاغدىكىدىن كۆپ بولغان. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكلى ۋە كۆلىمىگە نىسبەتەن سۈپىتىنى تۆۋەن دېيىشكە بولىدۇ. تەشكىللەش، پىلانلاش ۋە لايىھەلەش جەھەتلەردە بىر قىسىم ئېغىر مەسىلىلەر ساقلانغان. ماسلاشتۇرۇش خىزمىتى ياخشى ئىشلەنمىگەن. سۈپەت كونترولى چىڭ تۇتۇلمىغان.
قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ ئۈنۈمى ۋە تەسىرى سۈپىتىدە بىر قىسىم نەتىجىلەرنى تىلغا ئېلىش مۇمكىن. بۇ قىسقىغىنا بىر قانچە يىل ئىچىدە، ئۇيغۇرلار ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە خەۋەر قىلىنغان. بۇ ھال ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ تۇنۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرگەن. بىر قىسىم دۆلەتلەر ئۇيغۇرلارغا ئائىت قارار ئالغان ۋە قانۇن چىقىرىش يولىغا كىرگەن. گۇۋاھلىق بېرىش دېگەندەك قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ نەتىجىسىدە بىر قىسىم كىشىلەر لاگېرلاردىن قۇيۇپ بېرىلگەن ياكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى بىلەن كۆرۈشتۈرۈلگەن. خەلقئارا جامائەت پىكىرىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئەگىشىپ ئۇيغۇرلار خەلقئارادا قوللاشقا ئېرىشىشكە باشلىغان. بۇنىڭدىن چۆچىگەن خىتاي دائىرىلىرى لاگېرلارنى ئېتىراپ قىلىشقا ۋە تۈرلۈك ئويۇن ئويناشقا مەجبۇر بولغان.
بۇ مەزگىلدىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىدە كۆپلىگەن مەسىلىلەرمۇ ساقلانغان. جۈملىدىن ۋەزىيەتنى توغرا تونۇش يېتەرسىز بولغان. ئىچكى نىزالار ئېغىرلاشقان. ئەمگەك تەكرارلىقى كېلىپ چىققان. يەنە ئىختىساس ئىگىلىرى كەمچىل بولۇش، ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ئېغىر بولۇش ئەھۋالى داۋام قىلغان. قىسقا، ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن ۋەدىلىك ئىستراتېگىيەلىك پىلانلار بولمىغان.
يۇقىرىقىلاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، كەلگۈسىدە قىلىشقا تېگىشلىك نۇرغۇن ۋەزىپىلەر بىزنى كۈتۈپ تۇرماقتا. تونۇشنى ئۆستۈرۈشكە، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى توغرا تونۇش ۋە تونۇشتۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ. ئۆزئارا ئىتتىپاقلىشىش ۋە ھەمكارلىشىش سالمىقىنى ئاشۇرۇش، ھەم بۇ جەھەتتە مۇكەممەل مېخانىزم بەرپا قىلىش كېرەك. ئىش تەقسىماتى قىلىش ۋە كەسىپلىشىش ئارقىلىق ئەمگەك تەكرارلىقىدىن ساقلىنىش زۆرۈر. ئىجابىي ئوبراز يارىتىپ، سەلبىي تەسىرلەرنى تۈگىتىش مۇھىم. ئىختىساس ئىگىلىرىنى تەربىيەلەش دەۋرنىڭ تەقەززاسى. كېتەرلىك مەبلەغ ھەل قىلماي بولمايدۇ. قىسقا، ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن ۋەدىلىك ئىستراتېگىيەلىك پىلانلارنى تۈزۈش ۋە شۇلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ماس قەدەمدە ھەرىكەت قىلىش شەرت. دېمەك، ئالدىمىزدا يول يىراق، مەنزىل ئۇزۇن.
يېقىن كەلگۈسىگە نەزەر سالغاندا، ئالدىمىزدا تېخىمۇ چوڭ خىرىس ۋە پۇرسەتلەرگە يۇلۇقۇشىمىز مۇمكىن. بىرىنچىدىن، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى ئەھۋالى ياخشى ئەمەس، ئىقتىسادىي چېكىنىش تېزلىشىۋاتىدۇ، ئىجتىمائىي ۋەقەلەر كۆپلەپ يۈز بەرمەكتە. كومپارتىيەنىڭ ئىچكى قىسىمىدا ھوقۇق كۈرىشى بولۇۋاتىدۇ. چېرىكلىك مەسىلىسى ئېغىر. ھەر ۋاقىت ئىچكى قالايمىقانچىلىق چىقىش ۋە سىياسىي ئۆزگىرىش بولۇش ئېھتىمالى بار. خىتاي مىللەتچىلىكى شىددەت بىلەن ئەۋج ئېلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ ئۆزى ئۇيغۇر، تىبەت… قاتارلىق خىتاي بولمىغان مىللەتلەرنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن تېخىمۇ چەتكە قېقىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. خىتاي رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى ئۆزگىرىشلەردىن قارىغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسىتىدە يېقىن كەلگۈسىدە يۇمشاش بولىدىغاندەك ئەمەس. تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېلىپ بېرىلىش ئېھتىماللىقى چوڭ.