ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى «خىتاي ئامىلى» (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ سىياسەتنىڭ خىتايغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك تەسىرى شۇكى، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ھەربىي بايلىقلىرىنى ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرق رايونلىرىدا چەكلەپ قويماستىن، بەلكى ئىتتىپاقداشلىرىنى ئۆز رايونىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت ئېلىشقا مەجبۇرلاش ئارقىلىق، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئاساسىي كۈچىنى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى «چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى» گە مەركەزلەشتۈرۈشنى پىلانلاۋاتىدۇ. يەنى، ياۋروپا رۇسىيە بىلەن ھەپىلىشىۋاتقان بىر پەيتتە، ئامېرىكا پۈتۈن زېھنىنى خىتايغا قارشى تۇرۇشقا قاراتماقچى بولۇۋاتىدۇ.
بىر تىرىليون ئامېرىكا دوللىرىلىق ھەربىي مەبلەغ سېلىش پىلانىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى، ئامېرىكانىڭ ھەربىي تېخنىكا ۋە جەڭگىۋارلىق جەھەتتە خىتاي بىلەن بولغان ئارىلىقنى زورايتىش نىيىتىنى كۆرسىتىدۇ. بولۇپمۇ ئارمىيە ئىچىدىكى «ۋوك» (Woke)[1] مەدەنىيىتىنىڭ تازىلىنىشى، ھەربىي قىسىملارنىڭ دىققىتىنى پەقەتلا «ئۇرۇش قىلىش ۋە غەلىبە قىلىش» قا مەركەزلەشتۈرۈش ئۈچۈن قىلىنغان ئىسلاھات بولۇپ، بۇ ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ كەلگۈسىدە خىتاي بىلەن يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان يۇقىرى سىجىللىقتىكى توقۇنۇشلارغا تەييارلىق قىلىۋاتقانلىقىنىڭ بەلگىسىدۇر [2-بەت].
ئىتتىپاقداشلارغا قويۇلغان بۇ يېڭى شەرتلەر، شەرقىي ئاسىيادىكى ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەرگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئامېرىكا بۇ دۆلەتلەردىن خىتايغا قارشى تۇرۇشتا تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئېلىشنى، ھەربىي خامچوتىنى ئاشۇرۇشنى ۋە ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەسىگە تېخىمۇ زىچ ماسلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. نەتىجىدە، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى «قىممەت قاراش بىرلەشمىسى» دىن «ھەربىي-تېخنىكا بىرلەشمىسى» گە ئايلىنىپ، خىتاينى ھەر تەرەپتىن قورشاش ھالقىسىنى تېخىمۇ تارايتىدۇ.
خىتايغا قارشى ئىقتىسادىي قورغان : ئافرىقا ئىستراتېگىيەسىدىكى تۈپ ئۆزگىرىش
مەزكۇر دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان ۋە خىتاينىڭ يەرشارىۋى پىلانلىرىغا بىۋاسىتە زەربە بېرىدىغان قىسمى ئامېرىكانىڭ ئافرىقا سىياسىتىدىكى تۈپ ئۆزگىرىشتۇر. ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئامېرىكانىڭ ئافرىقا سىياسىتى «لىبېرال ئىدېئولوگىيەنى تارقىتىش» ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەم بېرىش (Aid) ئەندىزىسىگە تايىنىپ كەلگەن. بىراق، يېڭى ئىستراتېگىيە بۇ كونا قاراشنى «ۋاقتى ئۆتكەن» ۋە «ئۈنۈمسىز» دەپ باھالاپ، ئۇنى «مەبلەغ سېلىش ۋە ئېشىش» (Investment and Growth) ئەندىزىسىگە ئالماشتۇرغان [29-بەت].
بۇ يېڭى سىياسەتنىڭ تۈپ مەقسىتى ئافرىقىنى خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ تەسىر دائىرىسىدىن تارتىپ چىقىرىش ۋە بۇ قىتئەنىڭ مول تەبىئىي بايلىقلىرىنى ئامېرىكا مەنپەئەتى ئۈچۈن قايتىدىن تەشكىللەشتۇر. ھۆججەتتە ئېنىق قىلىپ: «ئامېرىكا سىياسىتى ئافرىقىدا لىبېرال ئىدېئولوگىيەنى تارقىتىشقا زىيادە ئەھمىيەت بېرىپ كەتتى، ئەمدىلىكتە بىز تاللانغان دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئافرىقىنىڭ مول تەبىئىي بايلىقلىرىدىن پايدىلىنىشىمىز كېرەك» دەپ كۆرسىتىلگەن. بۇ جۈملە، ئامېرىكانىڭ ئەمدىلىكتە ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ دېموكراتىك ئەھۋالىدىن كۆرە، ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى ۋە بايلىق زاپىسىغا قاراپ مۇئامىلە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ [29-بەت].
بۇ ئىستراتېگىيە، ئامېرىكانىڭ خەلقئارا ياردەم (Foreign Aid) سىياسىتىنى سودا ۋە مەبلەغ سېلىش (Trade and Investment) سىياسىتىگە ئۆزگەرتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بولۇپمۇ «ئامېرىكا بازىرىنى ئاچىدىغان، ئىقتىدارلىق ۋە ئىشەنچلىك دۆلەتلەر» بىلەن ھەمكارلىشىشنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇشى، ئامېرىكانىڭ ئافرىقىدىكى «خىتاي ئەندىزىسى» گە تەقلىد قىلىنغان، ئەمما سۈپەت ۋە تېخنىكا جەھەتتە ئۈستۈن بولغان يېڭى بىر ئىقتىسادىي ھەمكارلىق رامكىسىنى شەكىللەندۈرمەكچى بولغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
ئامېرىكا بۇ رايوندىكى توقۇنۇشلارنى (مەسىلەن، كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى بىلەن رۇۋاندا، سۇدان، ئېفىئ‍وپىيە-ئېرىتېرىيە-سومالى ئارىسىدىكى توقۇنۇشلار) پەسەيتىش ئۈچۈن ئاكتىپ دىپلوماتىك ھەرىكەت قوللىنىدىغانلىقىنى جاكارلىغان. لېكىن بۇ يەردىكى مەقسەت تىنچلىق ئەمەس، بەلكى «مۇقىم سودا مۇھىتى» يارىتىشتۇر. چۈنكى خىتاينىڭ بۇ رايونلاردىكى تەسىرى كۆپىنچە مۇقىمسىزلىق ۋە قەرز تۇزىقى ئارقىلىق كېڭەيگەن بولۇپ، ئامېرىكا توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش ئارقىلىق خىتاينىڭ قالايمىقانچىلىقتىن پايدىلىنىش پۇرسىتىنى يوقاتماقچى بولۇۋاتىدۇ [29-بەت].
يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، ئامېرىكانىڭ ئىسلامىي تېررورىزمغا قارشى تۇرۇشتا «ئۇزۇن مۇددەتلىك مەۋجۇتلۇق ياكى ۋەدە بەرمەسلىك» پىرىنسىپىنى قوللىنىشىدۇر. بۇ، ئامېرىكانىڭ ئافرىقىدا ئىككىنچى بىر ئافغانىستان ياكى ئىراققا پېتىپ قېلىشنى خالىمايدىغانلىقىنى، ھەربىي كۈچىنى پەقەت نۇقتىلىق زەربە بېرىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك بايلىقلارنى قوغداشقىلا ئىشلىتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل «يېنىك ئاياغ» (Light Footprint) ئىستراتېگىيەسى، ئامېرىكانىڭ بايلىقىنى تېجەپ، ئاساسلىق زەربىنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتىگە قارىتىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ [29-بەت].
خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتنىڭ يېڭى مەيدانى: «ھالقىلىق بايلىقلار ئۇرۇشى»
خىتاي ھۆكۈمىتى يىللاردىن بۇيان دۇنيادىكى سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى (Rare Earth Elements) ۋە يېشىل ئېنېرگىيە، باتارېيە ياساش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان لىتىي، كوبالىت قاتارلىق مىنېراللارنى كونترول قىلىش ئارقىلىق، كەلگۈسى تېخنىكا ساھەسىدە مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەشكە تىرىشىپ كەلدى. ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى دەل مۇشۇ نۇقتىغا، يەنى خىتاينىڭ «جان تومۇرى» غا زەربە بېرىشنى نىشان قىلغان.