شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك خاراكتېرىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسەتكۈسى تەسىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئا) «كۈچلۈك دۆلەت» ۋە «ئۇلۇغۋار قۇرۇلۇش»: مىللىي گۈللىنىش بايانى: ماقالىگە ئاساسلانغاندا، شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇقلىرىدا «كۈچلۈك دۆلەت» (strong country) ئىبارىسىنىڭ ئىشلىتىلىش نىسبىتى 2013-يىلى %7 بولسا، 2025-يىلىغا كەلگەندە %23 كە كۆتۈرۈلگەن. بۇ، خىتاينىڭ ئەمدى ئۆزىنى تەرەققىي قىلىۋاتقان بىر دۆلەت سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى يەرشارى سەھنىسىدە ھەقلىق ئورنىنى ئالغان بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ ئېنىق بىر كۆرسەتكۈچىدۇر. ئوخشاش شەكىلدە، خىتاينىڭ مىللىي گۈللىنىشىنى ئىپادىلەيدىغان «ئۇلۇغۋار قۇرۇلۇش » (great enterprise) ئۇقۇمىنىڭ ئىشلىتىلىشىدىكى ئېشىش (%1 تىن %15 كە) ، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىنى خىتاينى تارىخىي يۇقىرى پەللىگە ئېلىپ چىقىش ۋەزىپىسى بىلەن ئۆزلەشتۈرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ نۇتۇق ئۇسلۇبى، غەربنىڭ «بىر ئەسىرلىك خورلۇق دەۋرى» دەپ ئاتىغان مەزگىلنى ئارقىدا قالدۇرۇش ۋە خىتاي مەدەنىيىتىنى قايتىدىن دۇنيانىڭ مەركىزىگە ئورۇنلاشتۇرۇش نىشانىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان «خىتاي ئارزۇسى» نىڭ كونكرېت بىر ئىپادىسىدۇر.
ب) «يۈز يىلدىمۇ كۆرۈلۈپ باقمىغان ئۆزگىرىشلەر»: يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قايتىدىن يېزىلىشى: شى جىنپىڭنىڭ يېقىنقى يىللاردا، بولۇپمۇ رۇسىيە دۆلەت رەئىسى ۋىلادىمىر پۇتىنغا ئوخشاش رەھبەرلەر بىلەن بولغان ئۇچرىشىشلىرىدا كۆپ تەكرارلىغان «يۈز يىلدىمۇ كۆرۈلۈپ باقمىغان ئۆزگىرىشلەر» (changes unseen in a hundred years) ئىبارىسى، ماقالىدىكى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا 2013-يىلى ھەرگىز ئىشلىتىلمىگەن بولسا، 2025-يىلىغا كەلگەندە نۇتۇقلىرىنىڭ %10 ىدە يەر ئالغان. بۇ ئىبارە، شى جىنپىڭنىڭ يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ غەربتىن شەرققە، بولۇپمۇ خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە قاراپ قايتۇرغۇسىز بىر شەكىلدە ئۆزگىرىۋاتقانلىقىغا بولغان چوڭقۇر ئىشەنچىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ، پاسسىپ بىر كۆزىتىشتىن زىيادە، خىتاينىڭ بۇ تارىخىي ئۆزگىرىشنىڭ ئاكتىپ بىر مېمارى ۋە يۆنىلىش كۆرسەتكۈچىسى بولۇشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بىر چاقىرىقتۇر. بۇ نۇتۇق ئۇسلۇبى، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى لىبېرال خەلقئارالىق تەرتىپكە قىلىنغان بىر مەيدان ئوقۇش ۋە خىتاينى مەركەز قىلغان ئالتېرناتىپ بىر يەرشارى تەرتىپىنى بەرپا قىلىش ئارزۇسىنى تەكىتلەيدۇ.
س) تەيۋەن مەسىلىسى: كۈچىيىۋاتقان ئۆزىگە ئىشەنچنىڭ گېئوپولىتىك ئەكس ئېتىشى: خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان يەرشارىدىكى ئورنى ۋە شى جىنپىڭنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىنىڭ يۈكسىلىشىنىڭ ئەڭ كونكرېت گېئوسىياسىي ئەكس سادالىرىدىن بىرى، تەيۋەنگە قارىتىلغان سۆزلەملەرنىڭ كۆپىيىشىدۇر. ماقالىگە ئاساسلانغاندا، تەيۋەننى تىلغا ئېلىش نىسبىتى 4% تىن %7 گە يۈكسەلگەن. بۇ ئېشىش نىسبەت جەھەتتىن كىچىك كۆرۈنسىمۇ، «بىر خىتاي» سىياسىتىنىڭ سەزگۈرلۈكى ۋە بۇ مەسىلىنىڭ ھەربىي توقۇنۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولۇشى سەۋەبىدىن ئىنتايىن مۇھىمدۇر. بۇ، شى جىنپىڭنىڭ، خىتاينىڭ «دۆلەتنى بىرلىككە كەلتۈرۈش» نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش مەسىلىسىدە ئۆزىنى ھەر قاچانقىدىنمۇ بەكرەك ئىقتىدارلىق ھېس قىلىۋاتقانلىقى ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆزلىرىنىڭ پايدىسىغا مېڭىۋاتقانلىقىغا تېخىمۇ بەك ئىشىنىۋاتقانلىقىنىڭ بىر ئىشارىتى دەپ ئوقۇشقا بولىدۇ.
تېخنولوگىيەلىك ھۆكۈمرانلىق غايىسى: يېڭى ئېشىش ۋە كونترول مېخانىزمى
بۇ ئانالىز، شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىنىڭ ئەڭ روشەن مۇھىم نۇقتىلىرىنىڭ بىرىنىڭ، خىتاينى پەن – تېخنىكىدا دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچىگە ئايلاندۇرۇش نىشانى ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ نىشان، پەقەت ئىقتىسادىي ئېشىشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت خەۋپسىزلىكى، ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە ئىجتىمائىي كونترول مېخانىزملىرىنى كۈچەيتىش ئۈچۈنمۇ ھاياتىي مۇھىم دەپ قارالماقتا.
ئا) «يۇقىرى سۈپەت» ۋە يېڭىلىق يارىتىشنى مەركەز قىلغان ئېشىش: ماقالىدە، ئىشلىتىلىش قېتىم سانى ئەڭ كۆپ ئاشقان ئىبارىنىڭ «يۇقىرى سۈپەت» (high quality) ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن. 2013-يىلى %3 بولغان بۇ نىسبەت، 2025-يىلىغا كەلگەندە %40 كە يەتكەن. بۇ ئۇقۇم، خىتاينىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچى ۋە ئېكسپورتقا تايىنىدىغان كونا ئېشىش مودېلىدىن، تېخنولوگىيەلىك يېڭىلىق يارىتىش، دۆلەت ئىچى ئىستېمالى ۋە قوشۇلما قىممىتى يۇقىرى سانائەتلەرگە تايىنىدىغان يېڭى بىر مودېلغا ئۆتۈش ئىستراتېگىيەسىنى خۇلاسىلەيدۇ. شى جىنپىڭ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كەلگۈسىنىڭ «رەقەملىك» (%1 تىن 14% گە)، «تېخنولوگىيە» (%17 تىن %27 كە) ۋە بولۇپمۇ «سۈنئىي ئەقىل» (artificial intelligence) ساھەلىرىدىكى يېتەكچىلىكىگە باغلىق ئىكەنلىكىنى ئويلايدۇ.
ب) سۈنئىي ئەقىل: ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم نۇقتىلارنىڭ چوققىسى: سۈنئىي ئەقىل(AI) ئۇقۇمىنىڭ ئىلگىرى دېگۈدەك ھەرگىز تىلغا ئېلىنمىغان بولۇشىغا قارىماي، 2025-يىلىغا كەلگەندە نۇتۇقلارنىڭ %13 ىدە يەر ئېلىشى، بۇ ساھەنىڭ شى جىنپىڭنىڭ غايىسىدىكى مەركىزىي ئەھمىيىتىنى كۆرسىتىدۇ. سۈنئىي ئەقىل، خىتاي ئۈچۈن پەقەت كېيىنكى سانائەت ئىنقىلابىنىڭ ھەرىكەتكە كەلتۈرگۈچ كۈچى بولۇپلا قالماي، بەلكى ھەربىي ئىقتىدارنى (قورال سىستېمىلىرى)، ئىجتىمائىي باشقۇرۇشنى (نازارەت قىلىش ۋە ئىجتىمائىي ئىناۋەت سىستېمىسى) ۋە يەرشارى رىقابىتىدە ئامېرىكاغا قارشى ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشنى كاپالەتلەندۈرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر قورال دەپ قارالماقتا. شى جىنپىڭنىڭ بۇ مەسىلىگە ئەھمىيەت بېرىشى، تېخنولوگىيە ئۇرۇشلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ ئاساسلىق سېپى بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
ئازايغان ھېسداشلىق، كۈچەيگەن ھوقۇق: مۇستەبىتلىكنىڭ قاتتىقلىشىشىنىڭ نۇتۇقتىكى ئىزلىرى