يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مانا بۇ دائىرە ئىچىدە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق ئۇقۇمى ۋە بۇ ھوقۇقلارنىڭ خەلقئارادا قوغدىلىشى ئۈچۈن تۈزۈلگەن قانۇن ۋە تەشكىلاتلار، مۇئەييەن دەرىجىدە زامانىۋى يۇرتداشلىق شەكىللەندۈرگەن كۈچ، ھەق ۋە ئەركىنلىكلەرنى شەخس تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە سىياسى تۈزۈمىنىڭ ئىتىراپ قىلىشىدىن ئايرىپ، ئىنسان بولۇش سۈپىتى بىلەن، يەنى تېخىمۇ ئوچۇق قىلىپ ئېيتساق، لىبرال (ئەركىن) تەلىماتلارنىڭ ئۇل تېشى بولغان ئەركىن شەخس بىلەن باغداشتۇرىدۇ . ئامېرىكىلىق لىبرال مۇتەپەككۇر جون راۋلس، 1971 – يىلى ئېلان قىلغان تۇنجى كىتاۋى « ئادالەت نەزىرىيىسى » دا كانت تەرەپتارى كونسترىكتىۋىست ( قۇرۇلما ) چۈشەنچىگە ئاساسەن، قۇرۇلمىنىڭ ھالقىلىق پرىنسىپلىرىنى بەلگىلەپ چىقىشىمىزنىڭ يولى بولىدىغان بىر ئۇسلۇبنى ئىلگىرى سۈرگەن. راۋلس ئاساسى قۇرۇلمىغا مۇناسىۋەتلىك ئىككى ئادالەت پرىنسىپىگە ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. 1. ھەر قانداق شەخس بارچە كىشى ئۈچۈن ئەڭ كەڭ دائىرىلىك ھەق ۋە ئەركىنلىك نىزامىنى شەكىللەندۈرگەن بىر پۈتۈن سىستېما ئىچىدە باراۋەر ئەركىنلىككە ئىگە بولۇشى كېرەك ( ئەركىنلىك پرىنىسىپى ). 2. ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي باراۋەرسىزلىكلەر، 1) ئەڭ كۆپ زىيان تارتقۇچىنىڭ پايدىسىغا بولۇشى، 2) ئادىل پۇرسەت باراۋەرلىكى شەرتى ئاستىدا ئىجتىمائىي ئورۇن ۋە نوپۇزلارنىڭ بارچىغا ئوچۇق بولۇش شەرتى ئاستىدا تۈزۈپ چىقىلىشى كېرەك ( ئوخشاشماسلىق پرىنسىپى ).
3.	يېڭى دۇنيا تەرتىپى كەلتۈرۈپ چىقارغان شەكىل ۋە كىشىلىك ھوقۇق
سوۋىت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىنكى دۇنيانىڭ يېڭى ۋەزىيىتى پەرقلىق چۈشەنچىلەر تەرىپىدىن ئوخشاش بولمىغان شەكىلدە بۆلۈندى. مەسىلەن: خانتىڭتون (1997:17) سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە دۇنيانىڭ بىرىنچى، ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىگە ئايرىلغانلىقىنى، بۇ ئايرىلىشنىڭ يېڭى دەۋرگە مۇۋاپىق كەلمەيدىغانلىقىنى، بۇ سەۋەپتىن ھازىرقى دۇنيانى سىياسى ياكى ئىقتسادىي تۈزۈملەر ۋەياكى ئىقتىسادىي تەرەققىياتلارغا ئاساسەن سىنىپلارغا ئايرىغىلى بولمايدىغانلىقى، بۇنىڭ ئورنىغا دۇنيانى كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۇقۇملار بىلەن گۇرۇپپىلارغا ئايرىش كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.
بۇنىڭغا قارشى ئامېرىكا سۋاردمور (Swarthmore) ئۇنىۋېرسىتېتى سىياسى پەنلەر پروفېسسورى جېمىس كۇرس (James Kurth)نىڭچە دۇنيادا ھازىرمۇ ئۇرۇشنى مەركەز قىلغان ئېنىقلىما ۋە بۆلۈنۈشلەر داۋاملىشىۋاتىدۇ. بۇلارنى 1) ئامېرىكا، ياپۇنىيە ۋە گېرمانىيە ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئۇرۇشلىرى. 2) ئىسلامنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇرۇشلار. 3) سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى، سابىق يۇگۇسلاۋىيە ۋە ئافرىقىدىكى نانقىپى ئەللەردە داۋاملىشىۋاتقان مىللىي توقۇنۇشلار. 4) ياكى ئامېرىكا بىلەن رۇسىيە ۋە خىتاينى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا قايتىدىن جانلىنىدىغان سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەپ ئايرىشقا بولىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا كۈنىمىز دۇنياسىدا كىشىلەر بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان مەسىلىلەرنىڭ ئەڭ ئالدىدا « شەخس بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان بالىنى ئالدۇرۋېتىش ( ھايات قاچان باشلايدۇ؟ )، ئۆتەنازى ( ھايات قاچان ئاخىرلىشىدۇ ۋە بۇنى كىم قارار قىلىدۇ؟ )، پىلاستىك ئوپراتسىيە، گۈزەللىك مۇتەخەسسىلىكى، كۆپەيتىش قاتارلىق مەسىلىلەرنىڭ كېلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگۈچىلەرمۇ مەۋجۇت (Brzezinski,1997:123). لېكىن ھازىر 1) يەرشارىلىشىشنىڭ پاراۋۇزى بولغان ئەللەر ( ئامېرىكا ۋە غەربى ياۋروپا )؛ 2) يەرشارىلىشىشغا قوشۇلماقچى بولغان ئەللەر ( تەرەققىي تاپقان 7 دۆلەتنىڭ سىرتىدىكى تەرەققىي قىلغان 20 دۆلەت )؛ 3) يەرشارىلىشىشقا قارشى چىققان ( بولۇپمۇ ئامېرىكىغا نوچىلىق قىلغان ئىراق، ئىران، سۈرىيە، سۇدان، لىۋىيە، شىمالى كورېيەگە ئوخشاش ) ئەللەر ۋە بۇ سەۋەپتىن 1. گۇرۇپپىدىكى دۆلەتلەر تەرىپىدىن چەتكە قېقىلغان ئەللەر دەپ ئايرىش كۈنتەرتىپكە ئورۇن ئالدى.
كۈنىمىزدە بارغانسېرى كۈنتەرتىپكە كېلىۋاتقان يەنە بىر تۈرلۈك ئايرىش بولسا مۇسۇلمان – خىرىستىيانلىقتىن ئىبارەت دىن مەركەزلىك تۈرگە ئايرىشتۇر. بىر تەتقىقاتقا كۆرسىتىلىشىچە دۇنيادا نوپۇسىنىڭ كۆپ سانلىقى مۇسۇلمان بولغان 55 دۆلەت مەۋجۇت. بۇ ئەللەرنىڭ جەمئىي نوپۇسى 1 مىليارد 300 مىليۇن ( دۇنيا نوپۇسىنىڭ 22% ) بولۇپ، دۇنيا مىللىي ھاسىلاتىدا 3.8%نى ئىگىلەيدۇ. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىللىي دارامەت ئوتتۇر ھېساپ بىلەن 2599 دوللار . بۇنىڭ قارشى قۇتۇبىدا دۇنيادا 110 خىرىستىيان دۆلەت بار بولۇپ، 2 مىلىيارد ئەتراپىدا ( دۇنيا نوپۇسىنىڭ 33% ) كىشى ياشىماقتا ۋە دۇنيا مىللىي ھاسىلاتدا 68.4%نى بۇ ئەللەر ئىگىلەيدۇ. بۇ ئەللەرنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىللىي دارامىتى مۇسۇلمان ئەللەرنىڭ ئۈچ ھەسسىگە توغرا كېلىدۇ ( 7750 دوللار ). يەنى بۇ، دۇنيادىكى ھەر 100 دوللارنىڭ 3.8ى مۇسۇلمانلارنىڭ، 68.4ى خىرىستىيانلارنىڭ دېگەنلىكتۇر ( سىتار گېزىتى، 15.10.2001 ). بۇ ئەھۋال تەڭپۇڭسىز بىر ۋەزىيەتنى ئەكس ئەتتۈرۈپلا قالماستىن، توقۇنۇشلارغا ھامىلە ئەھۋالنىمۇ ئەكس ئەتتۈرىدۇ . مانا بۇلارنىڭ ھەممىسى دۇنيانىڭ قايتىدىن قۇرۇپ چىقىلىۋاتقانلىقىنىڭ روشەن ئىپادىسى.