مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋېبېرنىڭ (1978-يىلى) بيۇروكراتىيە نەزەرىيەسى بىلەن بىرلىكتە قارالغاندا، خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باشقۇرۇشى ئەقىل-قانۇنغا تايانغان ھوقۇقنىڭ (راتسىئونال-قانۇنىي ھۆكۈمرانلىق) ئەمەس، بەلكى ئىدىيەۋى ھوقۇق (ئىدىيەۋى ھۆكۈمرانلىق)نىڭ  بيۇروكراتىيە بىلەن بىرىككەن ئارىلاشما قۇرۇلمىسىنى بىلدۈرىدۇ. ۋېبېر، زامانىۋى بيۇروكراتىيەنىڭ پىرامىداسىمان تەشكىلى قۇرۇلمىىسى، كەسپىيلىشىش ۋە قائىدىلەرنىڭ كودلىنىشى ھوقۇقنىڭ ئۈنۈملۈك ئىشلىتىلىشىنى تەمىنلەيدۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىرگە شەخسىي ئەركىنلىكنى چەكلەيدۇ دەپ كۆرسەتكەن. شىنجاڭدا پارتىيە-دۆلەت بيۇروكراتىيەسى ۋېبېر ئېنىقلىما بەرگەن رېئال بيۇروكراتىيەنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە بولسىمۇ ، لېكىن بۇلار ئىدىيەۋى كونترول مېخانىزملىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن. تەشكىلىي قۇرۇلما پەقەت مەمۇرىي ئۈنۈم ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي كونترولنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈنمۇ قۇرۇلغان (تسۇ، 1986-يىلى). پىرامىداسىمان رەھبەرلىك قۇرۇلمىسىدا  ھەر بىر بيۇروكرات ھەم بىر  يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئالدىدا مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالغۇچى، ھەم پارتىيە ئىنتىزامىغا بېقىنىدىغان كوئۇردىناتتادۇر.
مىچېلس نەزەرىيەسىنىڭ ئىككىنچى ئۆلچىمى بولغان رەھبەر پىسخىكىسى، خ ك پ سىستېمىسىدا پارتىيە كادىرلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكى سۈپىتىدە نامايەن بولىدۇ. مىچېلس رەھبەرلەرنىڭ بىر قېتىم ھوقۇققا ئىگە بولغاندىن كېيىن بۇ ھوقۇقنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشىدىغانلىقىنى ۋە ئۆز ئورنىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن تەشكىلىي بايلىقلارنى ئىشلىتىدىغانلىقىنى ياقىلايدۇ (مىچېلس، 1915-يىلى). شەرقىي تۈركىستاندا خ ك پ باشقۇرغۇچىلىرى مەركىزىي ھۆكۈمەت تەرىپىدىن تەيىنلىنىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى كۆپىنچە مەركەزنىڭ كۆرسەتمىلىرىنى قانچىلىك ئۈنۈملۈك ئىجرا قىلغانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ (بو، 2002-يىلى). بۇ ئەھۋال يەرلىك كادىرلارنىڭ مۇستەقىللىقىنى چەكلەش بىلەن بىرگە، مەركىزىي ئولىگارخىيەنىڭ ھوقۇقىنى كۈچەيتىدۇ. پارتىيە سېكرېتارلىرىنىڭ ئالمىشىپ تۇرۇشىمۇ سىستېمىنىڭ ئولىگارخىيەلىك تەبىئىتىنى ئۆزگەرتمەيدۇ؛ پەقەت ئولىگارخىيە ئىچىدىكى شەخسلەرنىڭ ئالمىشىشىغا يول ئاچىدۇ. مەسىلەن، 2016-يىلى شەرقىي تۈركىستانغا خ ك پ سېكرېتارى بولۇپ تەيىنلەنگەن چېن چۈەنگونىڭ سىياسىي ھاياتى بۇ دىنامىكىنىڭ تىپىك بىر ئۈلگىسىدۇر؛ ئۇ تىبەتتە كۆرسەتكەن «مۇۋەپپەقىيەتلىك» رېجىم سىياسەتلىرى سەۋەبىدىن ئۆستۈرۈلگەن ۋە شەرقىي تۈركىستاندا شۇنىڭغا ئوخشاش ئىستراتېگىيەلەرنى قوللىنىشى كۈتۈلگەن (زېنز ۋە لېيبولد، 2017-يىلى).
مىچېلسنىڭ ئۈچىنچى ئامىلى بولغان ئاممىنىڭ پىسخىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرى، ھاكىممۇتلەق بىر سىستېمىدا باشقىچە بىر مەناغا ئىگە بولىدۇ. مىچېلس، مۇستەبىت تەشكىلاتلاردا  خەلقنىڭ سىياسىيغا قاتنىشىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغانلىقىنى، يول كۆرسىتىلىشكە نىسبەتەن پىسخىكىلىق بىر ئېھتىياج ھېس قىلىدىغانلىقىنى ۋە بۇ سەۋەبتىن ئولىگارخىيەنىڭ شەكىللىنىشىگە پاسسىپ ھالدا تۆھپە قوشىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ (مىچېلس، 1915-يىلى). ئەمما شەرقىي تۈركىستاندا، «ئامما»نىڭ سىياسىيغا قاتنىشىشى باشتىن-ئاخىر پۈتۈنلەي چەكلەنگەن . ئارېندتنىڭ (1951-يىلى) توتالىتارىزىم (مۇتلەق مۇستەبىتلىك) ئانالىزىدا كۆرسەتكىنىدەك، بۇ خىل سىستېمىلاردا شەخسلەر پارچىلىنىپ ئاتوملاشتۇرۇلىدۇ ۋە كوللېكتىپ ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارى سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلىدۇ. شۇنداقتىمۇ، كونترول مېخانىزملىرى پەقەت بېسىمغىلا تايانمايدۇ؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خ ك پ، قانۇنىيلىق بەرپا قىلىش ئۈچۈن ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋەدىسى ۋە «بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى»نى پىسىخىكىلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ (بېككۇلىن، 2004-يىلى). بۇنى گرامشىنىڭ (1971-يىلى) زومىگەرلىك ئۇقۇمى بىلەن باغلاشقا بولىدۇ؛ ھوقۇق پەقەت مەجبۇرلىغۇچى كۈچ ئارقىلىقلا ئەمەس، بەلكى رازىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىقمۇ داۋاملاشتۇرۇلىدۇ.
ئولىگارخىيەنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى دائىرىسىدە خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باشقۇرۇشىنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى، كۆپ قاتلاملىق ئولىگارخىيەلىك قاتلاملارنىڭ مەۋجۇتلۇقىدۇر. مەركىزىي ئولىگارخىيەنىڭ پارتىيە مەركىزى كومىتېتى ئاستىدا، رايون خاراكتېرلىك ئولىگارخىيەلەر (ئۆلكە دەرىجىلىك پارتىيە كومىتېتلىرى)، ساھە خاراكتېرلىك ئولىگارخىيەلەر (بىخەتەرلىك ئاپپاراتى، بىڭتۇەن) ۋە يەرلىك ئولىگارخىيەلەر (ناھىيە دەرىجىلىك پارتىيە قۇرۇلمىلىرى) مەۋجۇت (شامباۋ، 2008-يىلى). بۇ قاتلاملىق قۇرۇلما، مىچېلس ئالدىن مۆلچەرلىگەن يەككە بىر ئولىگارخىيەنىڭ دائىرىسىدىن ھالقىپ كېتىدۇ ۋە ۋېبېرنىڭ «كۆپ قاتلاملىق ھوقۇق ساھەلىرى» ئۇقۇمىنى ئەسكە سالىدۇ. ئەمما بۇ بارلىق قاتلاملار ئاخىرىدا مەركىزىي ئولىگارخىيەگە باغلىق بولۇپ، پارتىيە ئىنتىزامى ئارقىلىق كونترول قىلىنىدۇ. بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، سىستېما پەقەت ئولىگارخىيەلىك بولۇشتىن سىرت، مەركىزىي ئولىگارخىيەنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا تەشكىللەنگەن «ئولىگارخىيەلەر تورى» سۈپىتىدە ئېنىقلىنىشى مۇمكىن.
بىڭتۇەن قۇرۇلمىسى، ئولىگارخىيەنىڭ ئالاھىدە بىر شەكلى سۈپىتىدە ئايرىم تەتقىق قىلىنىشقا ئەرزىيدۇ. 1954-يىلى قۇرۇلغان بۇ يېرىم ھەربىي تەشكىلات، يەرلىك ئاپتونوم ھۆكۈمەتتىن مۇستەقىل ھالدا بىۋاسىتە مەركىزىي ھۆكۈمەتكە باغلىقتۇر (كلىف، 2016-يىلى). بىڭتۇەننىڭ ئۆزىگە خاس باشقۇرۇش قۇرۇلمىسى، ئىقتىسادىي كارخانىلىرى، بىخەتەرلىك قىسىملىرى،تەپتىش ،سوت ۋە تۇرمىلىرى ۋە ئىجتىمائىي ئاپپاراتلىرى بار. بۇ قۇرۇلما، مىچېلس نەزەرىيەسىدە كۆرسىتىلگەن «تەشكىلىي ئاپتونومىيە»نىڭ ئاشۇرۇۋېتىلگەن بىر ئۈلگىسىدۇر؛ بىڭتۇەن ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئۆزىنىڭ ئولىگارخىيەسىنى يېتىلدۈرگەن ۋە مۇھىم بىر ھوقۇق مەركىزىگە ئايلانغان. شۇنداقتىمۇ، بۇ ئاپتونومىيە پەقەت مەركىزىي ھۆكۈمەت رۇخسەت قىلغان دائىرىدە مەۋجۇت بولىدۇ ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە مەسىلىلەردە بېيجىڭنىڭ كۆرسەتمىلىرى مۇتلەق ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال مىچېلس نەزەرىيەسىدە كۆرۈلمىگەن بىر دىنامىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: ئولىگارخىيە ئىچىدىكى ئولىگارخىيە، ئەمما ھەر بىرى يۇقىرىقى ئولىگارخىيەگە بېقىنىدۇ.