ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىستراتېگىيەلىك تەرەپلىرى بىلەن بىرلىكتە مۇھاكىمە قىلىنغىنىدا، «ئىستىخبارات»، تېخىمۇ كەڭ دائىرىدىكى پەرقلىق ئىستىخبارات تېمىسى ۋە مەنبەلىرى بىر – بىرىگە كىرىشتۈرۈلۈپ، ئىلاۋە قىلىنغان ئۇچۇرلارنىڭ خىزمەتكە سۇنۇلۇشىنى تەقەززا قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» تېمىسى كۈنتەرتىپكە كېلىدۇ.
دېمەككى بۇ ماقالىدە، «ئىستىخبارات» ئۇقۇمى ۋە ھادىسىسىنىڭ ئومۇمەن ھەرىكەت ۋە تاكتىكىلىق تەرەپلىرى ئالدىنقى پىلانغا چىقىۋاتقان دۆلىتىمىز (تۈركىيە) دە، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ھادىسىسىنىڭ ئېشىپ بېرىۋاتقان ئەھمىيىتى قەلەمگە ئېلىنىدۇ، بولۇپمۇ ئۇقۇمنىڭ تېررورىزمقا قارشى كۈرەشكە ئالاقىدار مىللىي سىياسەتلەرنىڭ بېكىتىلىشىدە قانچىلىق مۇھىم ئورۇنغا ئىگە ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ.
«ئىستراتېگىيە» ئۇقۇمى ئېتمولوگىيەلىك پەرقلەرگە ئىگە بولسىمۇ، ماھىيىتىدە كېلەچەككە ئالاقىدار پائالىيەت ۋە مۆلچەرلەرنى ئىپادىلەيدۇ. دەرۋەقە بىر ئېنىقلىمىدا، ئىستراتېگىيە «بەلگىلەنگەن نىشانغا يېتىش يولىدا قىلىنىدىغان ئىش – ھەرىكەتلەرنىڭ ئاساسىي يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان ۋە بۇلارنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئەتراپلىق قارار چىقىش ۋە پىلان تۈزۈش تىرىشچانلىقىدۇر (ئاكاد، 2011: 192).
بەزى ئىزاھاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ ئۇقۇمنىڭ ئېتمولوگىيەسى قەدىمكى گېرىكچىگىچە سوزۇلىدىغان بولۇپ، «باشقۇرۇش»، «يۆنىلىش بەلگىلەش» دېگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ (ئاقدوغان، 2007: 449). بۇ ئۇقۇمنىڭ تېخىمۇ قەدىمىي ۋە ئومۇملاشقان مەنىسى، ھەربىي ۋە سىياسىي ساھەلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، «بىر ئۇلۇس (مىللەت) ياكى ئۇلۇسلار توپلۇقىنىڭ تىنچ ھالەت ۋە ئۇرۇش پەيتىدە قوبۇل قىلغان سىياسەتلىرىگە قوللىغۇچى تېپىش مەقسىتىدە سىياسىي، ئىقتىسادىي، پىسخىك ۋە ھەربىي كۈچلەرنى بىراقلا ئىشقا سېلىش ئىلمى ۋە سەنئىتى» دەپ ئىزاھلىنىدۇ (ت.د.ك، 2011).
ئىستراتېگىيەنىڭ ئۇتۇقلۇق بولۇشىنىڭ ئەڭ مۇھىم شەرتلىرى توغرا مەلۇماتقا ئىگە بولۇش، شەرت – شارائىتنىڭ ياخشى ئانالىز قىلىنىشى، رېئال ۋە تەتقىبلىغىلى بولىدىغان بولۇشىدۇر. ئىستراتېگىيەنىڭ تۈزۈلۈشىدە مەنبەلىك رولىنى ئوينايدىغان مەلۇماتنىڭ توغرا بولۇشى بىلەن بىرگە، بېكىتىلگەن نىشانلار بىلەن ۋاسىتە ۋە ئىمكانىيەتلەر ئارىسىدىكى مۇۋازىنەتنىڭ توغرا تەڭشىلىشىمۇ مۇھىم ھېسابلىنىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئىپادىلەيدىغان بولساق، يەتمەكچى بولغان نىشانلار بىلەن ئۇلارغا يېتىش يوللىرى رېئال ۋە ئوبېيكتىپ بولۇشى لازىم (ئاكاد، 2011: 193).
ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارغا يېتىشنىڭ غەلىبىلىك بولۇش – بولماسلىقى تۇتۇپ مېڭىلىدىغان يوللار بىلەن ئىستراتېگىيەلىك نىشانغا يېتىشنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان سىياسەت، ھەرىكەت ۋە ۋاسىتە (تاكتىكا) لەرگە باغلىقتۇر. توغرا مەلۇماتقا تايانغان ھالدا كېلەچەككە ھەققىدە رېئال تەخمىنلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش، ئىمكانىيەت ۋە خەۋپلەرنى مۆلچەرلەش ۋە ۋەقەلەرنى ئالدىن پەرەز قىلىش ئۈچۈن، ئىجتىمائىي پەنلەر ۋە تېخنولوگىيەنىڭ ئەۋزەللىكلەرگە تايىنىپ ئۇچۇر توپلاش لازىم. بۇ ئۇچۇرلارنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق كېلەچەككە مۇناسىۋەتلىك قارارلارنى چىقىرىش ئېھتىياجى، بىر مەنىدە «ئىستراتېگىيە» بىلەن «ئىستىخبارات» ئۆزئارا كېسىشكەن بىر نۇقتىنى، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ھادىسىسىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ تۈپ فۇنكىسىيەسىنىڭ كېلەچەك توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇشلارنى بېرىپ، يولغا قويۇلىدىغان سىياسەتلەرنى بېكىتىشتە پايدىلىنىدىغان ئۇچۇر-مەلۇمات، مۇھاكىمە، ئانالىز ۋە تەخمىنلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئىكەنلىكىنى ئېيتىش مۇمكىن.
دون ماكدوۋېلنىڭ ئېنىقلىمىسىغا ئاساسلانغاندا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات «سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيەلەرنى بېكىتىش ۋە بېيىتىش ئۈچۈن قارار چىقارغۇچى، پىلان تۈزگۈچى ۋە ئىجرا قىلغۇچىلارغا ياردەمچى بولۇش ئۈچۈن تەھدىت، خەۋپ ۋە پۇرسەتلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش مەقسىتىدە ھەرقانداق بىر تېما توغرىسىدا چوڭقۇر ۋە ئەتراپلىق شەكىلدە ئېلىپ ئۆزگىچە تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش مېتودىدۇر» (ماكدوۋېل، 2009: 5).
يەنە بىر ئېنىقلىما بويىچە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات «بىر دۆلەتكە نىسبەتەن كېلەچەكتە ئوتتۇرىغا چىقىش ئېھتىمالى بولغان پۇرسەتلەرنى، خەۋپلەرنى تەكشۈرۈپ بېكىتىش ۋە مۆلچەرلەش ئارقىلىق قارار چىقارغۇچىلارنىڭ ئالدىغا مۇناسىۋەتلىك تاللاش يوللىرىنى قويۇش، ئۇلارنىڭ سىياسەت بېكىتىش مۇساپىسىنى تېخىمۇ توغرا زېمىنغا باشلاش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان ئىستىخبارات تۈرىدۇر (ئوزداغ، 2008: 146).
«ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ئاتالغۇسىنىڭ دەسلەپكى نەزەرىيەچىلىرى ۋە بۇ مېتودنى ئىجرا قىلغۇچىلارنىڭ ئالدىنقى قاتارىدىن «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات»[3] ناملىق كىتابى بىلەن داڭق چىقارغان شېرمان كەنت ئورۇن ئالىدۇ (ئۆزداغ، 2008: 145؛ كۆسەلى، 2011: 18؛ ھېدلېي، 2008: 25). ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، گەرچە قەدىمكى خىتاي (بولۇپمۇ مىلادىدىن ئىلگىرى 500 – يىللاردا ياشىغان خىتاي گېنېرال سۇڭزىنىڭ «ئۇرۇش سەنئىتى» ناملىق كىتابىدا ئىستىخبارات ۋە ئۇنىڭ ئەھمىيىتى توغرىسىدا توختالغانلىقىنى نەزەردە تۇتىدىغان بولساق)، مىسىر، ھىندىستان ۋە پارىس ئىمپېراتورلۇقلىرىدىمۇ ھەرخىل ئىدىيەۋى ئۇقۇملاشتۇرۇش دائىرىسىدە يولغا قويۇلغان بولسىمۇ (ئۆزداغ، 2008: 43)، كەنت، 1940 – يىللاردا مودېرن مەنىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئۇلىنى سېلىپ، ئىلمىي جەھەتتىن ئىسپاتلانغان بىر پىرىنسپىقا ئايلىنىشىغا ناھايىتى كۈچلۈك تۆھپە قوشقاندۇر.
شېرمان كەنت ئېلىپ بارغان ئانالىز ۋە خىزمەتلىرى بىلەن ئىستىخباراتنى نەزەرىيىۋى ئۈستقۇرۇلمىسىنى شەكىللەندۈرۈپ، ئۇنىڭ بىر ئىلىم تۈرى بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى. ئۇ، 1967 – يىلى ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسى – CİA دىكى ۋەزىپىسىدىن دەم ئېلىشقا چىققۇچە بولغان جەرياندا ۋەزىپە ۋە نىشانلىرىنىڭ بەلگىلىنىشىدە، ئىستىخبارات ئانالىزى ۋە مېتودولوگىيەسىنىڭ ئالغا سىلجىتىلىشىدا باشلامچى رول ئوينىدى (داۋىس، 2002؛ CIA، 2011 ئا).