خىتاينىڭ تالىبان سىياسىتى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يەشكىلى بولمايدىغان تەڭلىمە ئالدىدا خىتاي، «تام ئۈستىدە ئولتۇرۇپ»[11] ئىككى تەرەپنىمۇ تىنىچلاندۇرۇشقا ئۇرۇنغان، ئەمما ھېچكىمنى رازى قىلالمايدىغان بىر سىياسەت يۈرگۈزمەكتە. ئامما ئالدىدا تەرەپلەرنى تەمكىنلىككە ۋە دىيالوگقا چاقىرىپ، يېپىق ئىشىكلەر ئارقىسىدا ھەر ئىككى تەرەپنىڭ خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرىنى چۈشىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدىغان مۈجمەل ئۇچۇرلارنى بەرمەكتە. ئەمما بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ داۋاملىشىشى مۇمكىن ئەمەس. پاكىستان، خىتاينىڭ تالىبان ئۈستىدىكى ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك تەسىرىنى ئىشلىتىپ پاكىستان تالىبان ھەرىكىتىگە قارشى كونكرېت قەدەملەرنى بېسىشنى تەلەپ قىلسا، تالىبان بولسا خىتاينىڭ پاكىستاننى ھاۋا ھۇجۇملىرىنى توختىتىش ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىشىنى كۈتمەكتە. خىتاينىڭ بۇ ئۈمىدلەرنىڭ ھېچقايسىسىنى قاندۇرالماسلىقى، رايوندىكى ۋاسىتىچىلىك رولىنى مەنىسىز قىلىپ، ئۇنى ۋەقەلەرنىڭ يۆنىلىشىنى كونترول قىلالمايدىغان پاسسىپ بىر كۆزەتكۈچى ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويماقتا. توقۇنۇشنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىشى، بېيجىڭنى ئاخىرقى ھېسابتا ئىككى ناچار تاللاش ئارىسىدا بىر تاللاش قىلىشقا مەجبۇرلىشى مۇمكىن ۋە بۇ تاللاشنىڭ نەتىجىسى نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، خىتاي ئۈچۈن يوقىتىش بولۇشى مۇقەررەردۇر.
يېڭى «چوڭ ئويۇن»: رايونلۇق ۋە دۇنياۋى ئاكتىيورلارنىڭ رىقابىتى
خىتاينىڭ ئافغانىستاندا يالغۇز بىر ھۆكۈمرانلىق قۇرىدىغانلىقى توغرىسىدىكى دەسلەپكى پەرەزلەر، مەيداندىكى كۆپ ئاكتىيورلۇق ۋە ھەرىكەتچان رىقابەت مۇھىتى تەرىپىدىن كۈچىنى يوقاتتى. بېيجىڭ، ئامېرىكا قالدۇرۇپ كەتكەن بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا تىرىشىش جەريانىدا، ئۆزىنى بىر زامانىۋى «چوڭ ئويۇن» ئىچىدە كۆردى ۋە بۇ ئويۇندا يالغۇز ئەمەسلىكىنىمۇ ھېس قىلدى. ئامېرىكا، ھەربىي جەھەتتىن چېكىنگەن بولسىمۇ، رايوندىن پۈتۈنلەي چېكىنىپ كەتمىدى. ۋاشىنگتوننىڭ ئاساسلىق ئالدىنقى شەرتى، دائىش-خ غا ئوخشاش دۆلەت ھالقىغان تېررورلۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ قايتىدىن كۈچىيىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر. بۇ مەقسەتتە، ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن دۈشمەن بولسىمۇ، تالىبان بىلەن «ئۇپۇق سىرتىدىكى» تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەمكارلىقى دائىرىسىدە مەخپىي ئاخبارات يوللىرىنى ئوچۇق تۇتۇۋاتقانلىقى خەۋەر قىلىنماقتا[4]. بۇ چەكلىك ئارىلىشىش ھەتتا، تالىبانغا خىتايغا قارشى ئىشلىتەلەيدىغان مۇھىم بىر كوزىر بەرمەكتە. تالىبان، بېيجىڭنىڭ تەلەپلىرى ھەددىدىن ئېشىپ كەتكەندە، غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى نورماللاشتۇرۇش كارتىسىنى ئۈستەلگە قويۇش ئارقىلىق خىتاينىڭ مونوپولچىلىق ئورنىنى ئاجىزلىتالايدۇ.
رايون سەھنىسىدە بولسا خىتاي ئۈچۈن ئەڭ ئېغىر خىرىس ھىندىستاندىن كەلمەكتە. يېڭى دېھلى، دەسلەپكى كۈتۈپ تۇرۇشنىڭ ئارقىسىدىن ئافغانىستان سىياسىتىدە تەشەببۇسكار ۋە جۈرئەتلىك بىر بۇرۇلۇش ياسىدى. كابۇلدىكى «تېخنىكىلىق ۋەكىللىكى»نى تولۇق ھوقۇقلۇق بىر ئەلچىخانىغا ئۆستۈرۈشى، تالىبانغا كەڭ قوللۇق بىلەن يېمەك-ئىچمەك ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى بېرىشى ھەمدە يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك ئالاقىلەرنى قايتىدىن باشلىشى، ھىندىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەرىكىتىدۇر[6]. بۇ ھەرىكەتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، ئەزەلىي رەقىبى پاكىستاننىڭ ئافغانىستان ئۈستىدىكى «ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇق» ئىزدەش ئۇرۇنۇشىنى توسۇش ۋە تالىبانغا پاكىستان-خىتاي ئوقىغا قارشى ياشىغىلى بولىدىغان بىر تاللاش سۇنۇشتۇر. ھىندىستان، تالىبانغا ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك بىر چىقىش يولى سۇنۇش ئارقىلىق، كابۇلنىڭ پۈتۈنلەي بېيجىڭنىڭ ئوربىتىسىغا كىرىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا تىرىشماقتا. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋەدىلىرىنىڭ تەسىرىنى ئازايتىپ، ئافغانىستاننى ئىككى رايونلۇق گىگانت ئارىسىدىكى بىر تەسىر كۈچى كۈرىشى مەيدانىغا ئايلاندۇرماقتا.
بۇ رىقابەتكە رۇسىيە، ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىمۇ قاتناشماقتا. رۇسىيە، ئافغانىستان مەنبەلىك رادىكاللىقنىڭ ۋە زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكىنىڭ ئۆزىنىڭ «ئارقا باغچىسى» بولغان ئوتتۇرا ئاسىياغا يېيىلىشىدىن ئەندىشە قىلىپ، تالىبان بىلەن ئۆزىنىڭ خەۋپسىزلىك مەركەزلىك دىيالوگىنى داۋاملاشتۇرماقتا. شىئە ئىران، ئافغانىستاندىكى ھازارە ئاز سانلىقلىرىنىڭ خەۋپسىزلىكى توغرىسىدا ئەندىشىلىرى بولسىمۇ، ئورتاق دۈشمەن دائىش-خ غا قارشى ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى تەسىرىنى چەكلەش ئۈچۈن تالىبان بىلەن ئەمەلىيەتچىل بىر مۇناسىۋەت يۈرگۈزمەكتە. نەتىجىدە، تالىبان ھاكىمىيىتى ئۆزىنى بىرلا خوجايىنغا بېقىنىپ قېلىشتىن قۇتۇلدۇرىدىغان كۆپ خىللاشقان بىر تاشقى مۇناسىۋەت بوغچىسىغا ئىگە بولماقتا [7]. بۇ كۆپ قۇتۇپلۇق ئارىلىشىش مۇھىتى، خىتاينىڭ تالىبانغا بېسىم ئىشلىتىش ئىقتىدارىنى تۈپتىن ئاجىزلاشتۇرۇپ، بېيجىڭنىڭ رايوندىكى ھەر بىر قەدىمىنى تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرمەكتە.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ تالىبان 2.0 ھاكىمىيىتىدىكى ئافغانىستانغا قاراتقان سىياسىتى، چوڭ بىر گېئوپولىتىك تەسەۋۋۇر ياكى ئىدېئولوگىيەلىك بىر يېقىنلىقتىن زىيادە، ئېھتىياتچان، مۇداپىئە خاراكتېرلىك ۋە رېئاكسىيەچان بىر ئەمەلىيەتچىللىك ئۈستىگە قۇرۇلغان[1]. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئۆزگەرمەس ئومۇرتقىسىنى، بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇقىملىقىنى قوغداش غېمى ۋە بۇ دائىرىدە ئافغانىستاننىڭ ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىلىرى ئۈچۈن بىر بازىغا ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش نىشانى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن بېيجىڭ، ئىقتىسادىي ۋەدىلەرنى ۋە دىپلوماتىك دىيالوگنى بىر سەۋزە، ئېتىراپ قىلماسلىق ۋە يالغۇزلاشتۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشنى بولسا بىر كالتەك سۈپىتىدە ئىشلىتىپ تالىباننى «تەربىيەلەشكە» ئۇرۇنماقتا، ئەمما مۇقىمسىز ۋە ئىشەنچسىز بىر ھاكىمىيەتكە چوڭقۇر باغلىنىپ قېلىشنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان غايەت زور خەتەرلىرىدىنمۇ ئالاھىدە ئۆزىنى قاچۇرماقتا. بۇ، بىر «كۈت ۋە كۆر» سىياسىتىدىن باشقا نەرسە ئەمەس بولۇپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ھەل قىلىش چارىسى ياكى مۇقىملىق ئەندىزىسى سۇنۇشتىن يىراقتۇر.