شى جىنپىڭنىڭ نەزىرىدىكى دۇنيا: لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ مەخسۇس دوكلاتى ھەققىدە (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دونالد ترامپ ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ خامچوتىنى قىسقارتىشقا باشلاشتىن ئىلگىرىمۇ، بېيجىڭنىڭ چەت ئەلدىكى ئەلچىخانا ۋە كونسۇلخانىلىرى ۋاشىنگتوننىڭكىدىن كۆپ ئىدى. يۇقىرى ئىنتىزامغا ئىگە تاشقى ئىشلار مۇلازىمىتىنىڭ ئۈستىگە – خىتاينىڭ 1949-يىلدىن كېيىنكى تۇنجى باش مىنىستىرى ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى جوۋ ئېنلەي بىر قېتىم خىتاي دىپلوماتىك خادىملىرىنى «پۇقراچە كىيىنگەن خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى» دەپ ئۇنتۇلغۇسىز تەسۋىرلىگەن ئىدى – بېيجىڭ دىپلوماتىك تەسىرىدىن، بولۇپمۇ ئاسىيادا ياخشى پايدىلىنىدۇ. خىتاي رايوندىكى باشقا ھەرقانداق دۆلەتتىن كۆپرەك چەت ئەل رەھبەرلىرى ۋە مىنىستىرلىرىنى كۈتۈۋالىدۇ. شەرقى جەنۇبىي ئاسىيا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرىنىڭ خىتايدىكى تەڭدىشى بىلەن يىلدا ئۈچ قېتىم ئۇچرىشىشى بولۇشى مۇمكىن: بىر قېتىم ئۆز دۆلىتىدە، بىر قېتىم خىتايدا، ۋە بىر قېتىم خەلقئارا مۇنبەرلەردە. ئۇلارنىڭ ئامېرىكا تەڭدىشى بىلەن يىلدا بىر قېتىم ئۇچرىشىشىمۇ تەس. خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ ئىللىق قۇچىقى، فىلىپپىندەك ئۇنى نارازى قىلغان دۆلەتلەردىن قايتۇرۇۋېلىنىشى مۇمكىن.
دوكلاتتىكى «ئەلچىخانىلار ۋە كونسۇلخانىلار» ناملىق گىرافىكتا، 2024-يىللىق لوۋى ئىنستىتۇتى يەرشارى دىپلوماتىيە كۆرسەتكۈچىگە ئاساسەن، ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ دۇنيادىكى ئەلچىخانا ۋە كونسۇلخانا سانلىرى سېلىشتۇرۇلغان:
بۇ سانلىق مەلۇماتلار خىتاينىڭ دۇنيادىكى ئەڭ كەڭ دىپلوماتىك تورغا ئىگە دۆلەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ كەڭ تور، خىتاينىڭ دۇنيا مىقياسىدا ئۇچۇر توپلاش، تەسىر كۆرسىتىش، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ. شۇنداقلا، بۇ خىتاينىڭ ئۆزىنى يەرشارىۋى كۈچ سۈپىتىدە نامايان قىلىش ۋە خەلقئارا ئىشلارغا ئاكتىپ ئارىلىشىش ئىرادىسىنىڭمۇ ئىپادىسىدۇر. دىپلوماتىك ۋەكىللىكلەرنىڭ سانىنىڭ كۆپلۈكى، خىتاينىڭ «يۇمشاق كۈچ»ىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە باشقا دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۆپ تەرەپلىمە راۋاجلاندۇرۇش ئۈچۈن مۇھىم سۇپا ھازىرلايدۇ.
XIII.  مەدەنىيەت توشۇغۇچىلار
خىتاي دىپلوماتىيەسىنى چۈشىنىشنىڭ بىر مۇھىم ئاچقۇچى، پارتىيە-دۆلەتنى تەشكىل قىلىدىغان ۋە ئۇنىڭ ئۇچۇرلىرىنى دۇنياغا يەتكۈزىدىغان باشقا نۇرغۇن ئورگانلارنى چۈشىنىشتۇر. خەلقئارا ئالاقە بۆلۈمى (ILD) ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان پارتىيەنىڭ دىپلوماتىك قورالىدۇر. تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى دۆلەتلەر ئارا مۇناسىۋەتلەرنى بىر تەرەپ قىلىدۇ. خەلقئارا ئالاقە بۆلۈمى بولسا ئايرىم سىياسىي پارتىيەلەر بىلەن سۆزلىشەلەيدۇ، بۇ سىياسىي سىستېمىلارغا، بولۇپمۇ كۆپ پارتىيەلىك بىرلەشمە ھۆكۈمەتلەر بار جايلارغا كىرىشنىڭ ئىنتايىن قىممەتلىك يولىدۇر. باشقا دۆلەتلەرنىڭ بىر پارتىيەلىك خىتايغا بۇنداق كىرىش يولىنى پەيدا قىلىش ئىمكانىيىتى يوق. يېقىنقى يىللاردا، خەلقئارا ئالاقە بۆلۈمىنىڭ چەت ئەلدىكى ئابرۇيى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشتى، بۇ بەلكىم قىسمەن ۋاڭ يىنىڭ خىزمەت يۈكىنىڭ بەك ئېغىر بولغانلىقىدىن بولۇشى مۇمكىن. ئۇنىڭ رەھبىرى ليۇ جيەنچاۋ ۋە ئۇنىڭ مۇئاۋىنلىرىدىن بىرى لۇ كاڭ، ھەر ئىككىسى تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىدىن كەلگەن بولۇپ، مۇۋەپپەقىيەتلىك دىپلوماتلار ۋە مۇھىم چەت ئەل ۋەزىپىلىرىدە خىزمەت قىلغان مۇنەۋۋەر ئىنگلىز تىلى سۆزلىگۈچىلەردۇر. ليۇ ۋە لۇ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان بۇ بۆلۈمدە ئىشلىگەن نۇرغۇن خادىملارغا قارىغاندا چەت ئەللىك سۆھبەتداشلىرى بىلەن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئالاقە قىلالايدۇ ۋە ئۇلار بۇ ئورگاننىڭ ئابرۇيىنى بۇ جەرياندا يۇقىرى كۆتۈردى.
خەلقئارا ئالاقە بۆلۈمىنىڭ سابىق باشلىقى سۇڭ تاۋنىڭ سۆزىگە قارىغاندا: «سىياسىي يېتەكچىلىك پارتىيەنىڭ خەلقئاراغا يۈزلەنگەن خىزمىتىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى بولۇپ، چەت ئەل سىياسىي پارتىيەلىرى، رەھبەرلىرى ۋە تەشكىلاتلىرىنى بىزنىڭ قىممەت قارىشىمىز ۋە سىياسەتلىرىمىزنى چۈشىنىشكە، ھۆرمەتلەشكە ۋە ئۇلار بىلەن ئۆزلىشىشكە يېتەكلەيدۇ». بۇ سۆز خەلقئارا ئالاقە بۆلۈمىنىڭ خىزمەت پىرىنسىپى ۋە مەقسىتىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۇلار پەقەت ئالاقە ئورنىتىپلا قالماي، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىدېئولوگىيەسى ۋە سىياسىي لىنىيەسىنى چەت ئەل سىياسىي كۈچلىرىگە سىڭدۈرۈش ۋە ئۇلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ «يۇمشاق كۈچ» ۋە «سۆزلەم ھوقۇقى»نى كېڭەيتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى ھېسابلىنىدۇ.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ چەت ئەلدىكى يەنە بىر مۇھىم قورالى بىرلىكسەپ سىستېمىسىدۇر. خىتايشۇناس ئالېكس جوسكېنىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، بىرلىكسەپ «پارتىيە سىرتىدىكى گۇرۇپپىلارغا، بولۇپمۇ پۇقرالار جەمئىيىتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغانلارغا تەسىر كۆرسىتىشكە مەسئۇل بولغان پارتىيە ۋە دۆلەت ئاپپاراتلىرى تورىدۇر». 5 خىتاينىڭ سىرتىدا، بۇ سىستېمىنىڭ مۇھىم نۇقتىسى مىللىي خىتاي جەمئىيەتلىرىنى ئۆز دۆلىتىدىكى بېيجىڭنىڭ سىياسەت نىشانلىرىنى قوللاشقا قايىل قىلىشتۇر. تەيۋەن، خوڭكوڭ، سىنگاپور ۋە مالايسىيا ئۇزۇندىن بۇيان مۇھىم نىشانلار بولۇپ كەلگەن. ئەمما بىرلىكسەپنىڭ ئىنتايىن تالاش-تارتىشلىق ۋە دائىم يوشۇرۇن ھەرىكەتلىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە، كانادا ۋە يېڭى زېلاندىيە ھۆكۈمەتلىرىنىڭ قارشىلىقىنى قوزغىدى.