قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەپسىر تارىخى نۇقتىسىدىن قارىغىنىمىزدا، «قۇرئاننىڭ قۇرئان ئارقىلىق ئايدىڭلىشىشى»ئەمەلىيەتتە تەپسىر قىلغۇچىنىڭ ھەرىكەت (پاراسەت)دائىرىسىنى قانچىلىك چەكلىگىلى بولسا شۇنچىلىك چەكلەشنى تەشەببۇس قىلىدىغان زىھىننىڭ نەتىجىسىدۇر. دەرۋەقە، بۇ قاراشنىڭ تۇنجى قېتىم ئىبنى تەيمىيە تەرىپىدىن سىستېمىلىق ھالغا كەلتۈرۈلۈشى كىشىنى ھەقىقەتەن ئويغا سالىدۇ. چۈنكى ئىبنى تەيمىيە ئومۇمىي جەھەتتىن ناسلارنىڭ كونكرېت جەھەتتىن ھەدىسلەرنىڭ زاھىرى مەنىسىگە مۇتلەق سادىق بولۇشنى ۋە ئىلاھىي سۈپەتلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرنى ئىزاھلىماسلىق لازىملىقىنى قوبۇل قىلغان سەلەفىييە (ئەھلى ھەدىس)گە كېيىنكى مەزگىللەردە كىملىك ئاتا قىلغان زاتتۇر. ئىبنى تەيمىيەنىڭ قارىشىچە، دىنى ساھەدىكى ئەڭ توغرا ئېقىم ياكى يول ئەھمەد ب. ھەنبەل (241-855)، سۇفيان ئەس-سەۋرى (161-777)، لەيس ب سەئەد (175-791)، ئىسھاق ب راھەۋەيھ (238-853)غا ئوخشاش باشقا ئەھلى ھەدىس ئۆلىمالىرىغا تەۋە ئېقىم ۋە يولدۇر. بۇ يول ۋە ئېقىمنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ھەنبەلىلىككە، كېيىنكى ۋاقتىلاردا بولسا ۋاھابىلىققا ئۆزگىرىپ كەتكەنلىكى مەلۇم. شۇنداقلا «ئەھسانۇ تۇرۇكىت تەپسىر»تەرىقىسىدىكى ئۇسۇلنىڭ مۇتەزىلەر، جەھمىييە، مۇرجىيەگە ئوخشاش مەزھەبلەرنىڭ ناسلىرى رەي مەركەزلىك چۈشىنىش-ئىزاھلاش تەرىقىسىگە قارشى ۋەز قىلىنغانىدى. ئىبنى تەيمىييەنىڭ «كىتابۇل ئىمان»دىكى مۇنۇ ئىپادىلىرىمۇ بۇنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ: رەي بىلەن تىلنى ئاساس قىلغان ئىزاھلاش ئۇسۇلى ئەھلى بىدەتكە خاستۇر، بۇ سەۋەبتىن ئىبنى ھەنبەل، ئىنسانلار ھەممىدىن بەك تەۋىل <ئىزاھلاش>ۋە قىياس مەسىلىسىدە خاتالىق سادىر قىلدى، دېگەنىدى. دەرۋەقە، مۇتەزىلەر، مۇرجىيە، رافىزا ۋە باشقا بىددەتچى پىرقىلار قۇرئاننى سوبىيكتىپ چۈشەنچىلىرى ۋە تىل ئاساسىدىكى تەۋىللەر <ئىزاھلاش>دائىرىسىدە ئىزاھلايدۇ، شۇڭلاشقا رەسۇللاھنىڭ، ساھابىلەرنىڭ، تابىئۇننىڭ ۋە بۈيۈك ئىسلام ئالىملىرىنىڭ نېمە دېگەنلىكلىرىگە قاراپ كەتمەيدۇ. شۇنداقلا، بۇ پىرقىلار سۈننەتنى، سەلەفنىڭ ئىجمائاسىنى ۋە ئۇلاردىن نەقىل قىلىنغان قاراشلارنىمۇ ئاساس ياكى دەلىل سۈپىتىدە قوبۇل قىلىپ كەتمەيدۇ. بۇ پىرقىلار ئەقىل ۋە تىلنىڭ ئالاھىدىلىكنى ئاساس قىلىشىدۇ. يەنە ئۇلار رىۋايەت تەپسىرلىرىنى، ھەدىسنى ۋە سەلەپنىڭ سۆزلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ  ئەرەب تىلى ۋە ئەدەبىياتى بىلەن پىكىر جەھەتتىكى يېتەكچى ئۇستازلىرى يازغان كالام كىتابلىرىغىلا ئەھمىيەت بېرىشىدۇ. بۇ كۇپىرغا قېيىپ كەتكەنلەر <مۇلھىدلەر> تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان ئۇسۇلدۇر. چۈنكى كۇپىرغا قېيىپ كەتكەنلەرمۇ پەلسەپە، تىل ۋە ئەدەبىياتقا مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەرنى ئاساس قىلىپ تەپسىر، ھەدىس ۋە رىۋايەتلەرگە پۈتۈنلەي سەل قارىشىدۇ. ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ناسلىرىغا ئەھمىيەت بەرمەيدۇ، دەرۋەقە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزلىرىنىڭ ئۇلارنىڭ نەزىرىدە ئىلمىي قىممىتى يوق. قىسقىسى، قۇرئاننى ئۆزلىرىنىڭ قارىشى بويىچىلا ئىزاھلىشىدۇ. ئۇلار قۇرئاننى تەپسىر قىلغاندا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابىلەرنىڭ سۆزلىرىنى بىر ياققا قايرىپ قويۇشىدۇ.
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغانلاردىن شۇنى چۈشىنىش مۇمكىنكى، ئىبنى تەيمىييە نە رەيگە، نە نىسپىيلىكە، نە تەخمىنگە، نە تەۋىلگە نە مەجازغا مۇتلەق مەنىدە قارشى چىقمىغان بولۇپ، زۆرۈر تېپىلغاندا بۇلارنىڭ ھەممىسىدىن پايدىلانغان. ئەمەلىيەتتە ئۇ قارشى چىققان رەي، تەخمىن، تەۋىل ۋە مەجاز بولسا «باشقىلارغا تەۋە»رەي، تەخمىن، تەۋىل ۋە مەجازدۇر. شۇڭلاشقا ئەھلى ھەدىس ياكى سەلەفى-ھەنبەلى ئالىملارنىڭ تەپسىر، تەۋىل ۋە تەخمىنلىرى توغرا، باشقىلارنىڭ يەنى جەھمىييە، مۇتەزىلىلەر، مۇرجىيەگە ئوخشاش پىرقىلارنىڭ تەپسىر ۋە تەۋىللىرى بولسا كۆپ ۋاقىتلاردا باتىل ياكى ھېچ بولمىغاندا «خەتەرلىك»ئىدى. جەھمىييە بولسا ئەھمەد ب. ھەنبەل ۋە ئەبۇ سەيىد ئەد دارىمى (280-894)قا ئوخشاش دەسلەپكى سەلەفى ئالىملىرى تەرىپىدىن زىندىلىق ۋە كاپىرلىق بىلەن ئەيىبلەنگەندىن سىرت، نۇرغۇن سەلەفى ئالىم تەرىپىدىنمۇ جەھمىييە پىرقىسىغا قارشى ئەسەرلەر ۋۇجۇدقا چىقارغان.