رەقىبىڭنى بىل، ئۆزۈڭنى بىل:  خىتاي پەيدا قىلغان مەسىلىلەرنى توغرا باھالاش (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شى جىنپىڭنىڭ ئىقتىسادىي تەڭسىزلىكنى ئازايتىش ۋە خىتاينىڭ گۈللەنگەن شەخسىي ساھەلىرىنى چەكلەش ئۇرۇنۇشلىرىمۇ ئوخشاشلا مۈجمەل ۋە تۇراقسىز بولدى. مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ يەرلىك ھۆكۈمەتلەرگە ياردەم قىلىشتىن باش تارتىشى، قارا بانكا ۋە كاپىتال بازارلىرىنى تىزگىنلەشتىكى سىياسىي خاتالىقلىرى خىتاي ئىقتىسادىنىڭ مالىيە بېسىمىنى كۈچەيتىپ، چوڭ كۆچمەس مۈلۈك شىركەتلىرىنىڭ نەق پۇل قىسلىقىغا دۇچ كېلىشىگە سەۋەب بولدى. تېخنىكا ۋە خۇسۇسىي مائارىپ قاتارلىق ساھەلەردىكى تۇيۇقسىز ۋە كەسكىن نازارەت خىتاينىڭ سودا-سېتىق ساھەسىنى چۆچۈتۈپ، خەلقئارالىق مەبلەغچىلەرنى ئەنسىرەتتى. ئۇ «ئومۇميۈزلۈك دۆلەت بىخەتەرلىكى» دەپ ئاتىغان – يەنى بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قارارلىرىنىڭ ھاكىمىيەت بىخەتەرلىكى بىلەن يېتەكلىنىدىغان – تۈزۈمنى ئورنىتىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ تېز تەرەققىياتىغا تۈرتكە بولغان جانلىقلىق مەنبەلىرىنى يوقىتىشقا باشلىدى.
دېڭ 1970-يىللارنىڭ ئاخىرىدا خىتاي ئىقتىسادىنى ئېچىۋەتكەندىن بۇيان، خىتاي رەھبەرلىرى دۆلەتكە ئەمەلىي، بازارغا ماس كېلىدىغان سىياسەتلەرنى يولغا قويۇشقا ۋە يەرلىك رەھبەرلەرگە ئۆز رايونلىرىنىڭ ئالاھىدە مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشتا ئەركىنلىك بېرىشكە تىرىشتى. بىراق ھازىر ئەمەلىي ھەل قىلىش چارىلىرى ئەمەس، بەلكى ئىدېئولوگىيەلىك بىردەكلىككە ئەھمىيەت بېرىدىغان قاتتىق، يۇقىرىدىن چۈشۈرۈلگەن بۇيرۇقلار بىلەن چەكلەنگەن يەرلىك كادىرلار، مالىيە قىيىنچىلىقى ۋە ئىشسىزلىقنىڭ ئېشىۋاتقان بېسىمىنى يېڭەلمەيۋاتىدۇ. بۇرۇن خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مۆجىزىسىنى يارىتىشتا مۇھىم رول ئوينىغان تىجارەتچىلەر ئەمدى بېيجىڭنىڭ كېيىنكى سىياسىتىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىغا ئىشەنچسىزلىك بىلەن قاراپ ، قورقۇنچ ۋە مۇقىمسىزلىق ئىچىدە ئىش ئېلىپ بارماقتا. ھۆكۈمەتنىڭ قارار چىقىرىش جەريانىدا ئوچۇقلۇق، سۈزۈكلۈك ۋە قانۇنىي چارە يوللىرىنىڭ يوقلۇقى مەركەزلەشكەن باشقۇرۇشنىڭ يوشۇرۇن ئاجىزلىقلىرىنى ئاشكارىلىدى: سىياسەتلەر مەسلىھەتلەشمەي ياكى چۈشەندۈرمەي تۈزۈلۈپ يولغا قويۇلماقتا، پۇقرالار ۋە كارخانىلار ئۇنىڭ ئاقىۋەتلىرىگە ئۆزلىرى تاقابىل تۇرۇشقا مەجبۇر بولماقتا. شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈشى قىسقا مۇددەتتە كونترول قىلىش ۋە كۈچ ئارقىلىق بەزى ئىستراتېگىيەلىك ۋە تېخنىكىلىق نەتىجىلەرگە ئېرىشىشكە پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن. بىراق بۇ خىتاينىڭ سىياسەت تۈزۈش ئاپپاراتىنى ھەم ئىچكى رېئاللىقتىن، ھەم خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كۈتكەنلىرىدىن بارغانسېرى يىراقلىشىپ كېتىۋاتقان، سەزگۈرلۈكىنى يوقاتقان ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويۇش خەۋپىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
ھەددىدىن زىيادە يەكۈن چىقىرىش ياكى مەغرۇرلۇق، خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان دۇنياۋى تەسىرىنى تونۇش ۋە ئامېرىكانىڭ ئۆزگىچە ھەم ئۇزاق مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك ئارتۇقچىلىقلىرىنى – يەنى مۇستەھكەم ئىقتىسادى، يېڭىلىق يارىتىش كۈچى، كۈچلۈك ئىتتىپاقداشلىقى ۋە ئوچۇق جەمئىيىتىنى قەدىرلەشتەك نازۇك نۇقتىنى كۆرۈۋېلىشنى قىيىنلاشتۇرىدۇ. دوللارغا تەڭشەلگەن ھېسابتا، ئامېرىكا ئىقتىسادى يەنىلا خىتاينىڭكىدىن چوڭ بولۇپلا قالماي، كېيىنكى ئۈچ چوڭ ئىقتىساد بىرلەشكەندىنمۇ چوڭ. خەلقئارالىق پۇل فوندىنىڭ مۆلچەرىچە، 2024 ۋە 2025-يىلى G-7 دىكى باشقا ھەرقانداق ئىقتىسادتىنمۇ تېز ئۆسىدۇ. پىرېزىدېنت جو بايدىننىڭ دەۋرىدە، ئامېرىكا خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي پەرقىنى ئىككى ھەسسىدىن ئارتۇق كېڭەيتتى. ئامېرىكانىڭ دۇنيا ئىقتىسادىدىكى ئۈلۈشى 1990-يىللاردىكى سەۋىيەگە يېقىن تۇرماقتا. رودىئۇم گۇرۇپپىسىنىڭ تەھلىلچىسى لوگان رايت قاتارلىقلارنىڭ مۆلچەرلىشىچە، خىتاينىڭ دۇنيا ئىقتىسادىدىكى ئۈلۈشى 2021-يىلى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان بولۇپ، يېقىن كەلگۈسىدە ئامېرىكانىڭكىدىن تۆۋەن تۇرىدىكەن. ھەتتا خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئىستىقبالىنى ئۇنچە ئېغىر ئەمەس دەپ قارايدىغانلا كۆزەتكۈچىلەرمۇ ئۇنىڭ ئۆسۈشىنىڭ ئاستىلاۋاتقانلىقىغا ۋە قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر ھەمدە ناچار سىياسەت تۈزۈش جەريانى تەرىپىدىن چەكلىنىدىغانلىقىغا قوشۇلىدۇ.
ئامېرىكا شىركەتلىرى دۇنيا بازىرىدا يېتەكچى ئورۇندا تۇرىدۇ. 2024-يىلى مارتتا، بازار قىممىتى بويىچە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئون شىركەتنىڭ توققۇزى ئامېرىكاغا تەۋە بولۇپ، خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ شىركىتى تېنسېنت 26-ئورۇندا تۇراتتى. خىتاينىڭ كاپىتالى چەت ئەلگە چىقىپ كېتىۋاتقان بولسىمۇ، ئامېرىكا يەنىلا دۇنيادىكى باشقا ھەرقانداق ئىقتىسادتىن ئەڭ كۆپ چەت ئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلماقتا. ئامېرىكادا يەنە باشقا ھەرقانداق دۆلەتتىكىدىن كۆپ قابىلىيەتلىك كۆچمەن بار بولۇپ، خىتاي بولسا چەت ئەللىك تالانتلارنى جەلپ قىلىشتا قىينىلىۋاتىدۇ.