خىتايدىكى  سۇ بايلىقىنىڭ كەلگۈسى : مۇھىم تەدبىرلەر، خىرىسلار ۋە مۇرەسسەلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەل قىلىنمىغان سۇ قىسلىقى  بىر قاتار ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. دوكلاتتا بۇ ئاقىۋەتلەر قاتارىدا يېمەكلىك بىخەتەرلىكىنىڭ خەۋپكە ئۇچرىشى، ئاممىۋى ساغلاملىقنىڭ  بۇزۇلۇشى ۋە كېسەللىكلەرنىڭ تارقىلىشى، ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ ۋەيران بولۇشى، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنىڭ تەھدىتكە ئۇچرىشى، ئىقتىسادنىڭ تۇرغۇنلىشىپ قېلىشى، ھەتتا ئەڭ چېكىگە چىققاندا گېئوسىياسىي مۇقىمسىزلىق ۋە ئۇرۇش قاتارلىقلار تىلغا ئېلىنغان. بۇ تەسىرلەرنىڭ بەزىلىرىنى ھازىرمۇ خىتاينىڭ ئىقتىسادى ئۈچۈن ھالقىلىق بولغان يېزا ئىگىلىك ۋە سانائەت ساھەلىرىدە كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. قۇرغاق شىمالىي رايونلاردىكى يېزا ئىگىلىكى خىتايدىكى ئەڭ چوڭ سۇ ئىشلەتكۈچى ساھە بولۇپ، ئۆزگىرىۋاتقان سانائەت ئېھتىياجى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى سۇ بېسىمىنى كۆزدە تۇتقاندا، بۇ ساھەنىڭ سۇ ئىشلىتىشىنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقىغا كاپالەتلىك قىلغىلى بولمايدۇ. بۇ ئەھۋال كەلگۈسىدە تېخىمۇ كۆپ يېمەكلىك ئىمپورتىغا ياكى يېمەكلىك بىخەتەرلىكى كىرىزىسىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. مۆلچەرلىنىشىچە، 2030-يىلغا بارغاندا سۇ قىسلىقى خىتايدا ھەر يىلى 35 مىليارد دوللارلىق ئىقتىسادىي زىيان كەلتۈرۈپ چىقىرىدىكەن.
خىتايدىكى سىياسەتچىلەر ۋە كۆزەتكۈچىلەر ئۇزۇندىن بۇيان سۇ بېسىمى ۋە ئۇنىڭ خىتاينىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كەلگۈسىگە كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇپ كەلگەن. لېكىن، مۇرەككەپ ۋە قېيىنچىلىقلار قاپلىشىپ كەتكەن سۇ باشقۇرۇش قۇرۇلمىسى خىتاي سىياسەتچىلىرىنىڭ بۇ خىرىسلارغا ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرۇشىنى قىيىنلاشتۇرۇپ كەلگەن. خىتاينىڭ 14-بەش يىللىق پىلانىدا، مەركىزىي ھۆكۈمەت سۇ بىخەتەرلىكىنى دۆلەتلىك تەرەققىيات ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى سۈپىتىدە ئېنىق تەكىتلىگەن. بۇنىڭغا سۇ يوللىرىنى مەمۇرىي رايونلار ئارا باشقۇرۇش ۋە قوغداش، يېڭى ئۇل ئەسلىھەلەرنى قۇرۇش قاتارلىقلار كىرگۈزۈلگەن. بۇ سىياسەتلەر غايەت زور مىقداردىكى دۆلەت مالىيە مەبلىغى بىلەن قوللانغان. 2011–يىلىدىن 2030-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا خىتاي سۇ ئۇل ئەسلىھەلىرىگە 610 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغان، سېلىشتۇرۇشقا توغرا كەلسە، ئامېرىكىنىڭ يېقىنقى مەزگىلدىكى «ئىككى پارتىيە ئۇل ئەسلىھە قانۇنى»دا سۇ قۇرۇلۇشلىرىغا ئاجرىتىلغان مەبلەغ ئاران 50 مىليارد دوللار ئىدى.
گەرچە رايون خاراكتېرلىك سۇ قىسلىقى خىتاي ئۈچۈن يېڭى مەسىلە بولمىسىمۇ (ماۋ زېدوڭ 1952-يىلىلا: «جەنۇبتا سۇ كۆپ، شىمالدا سۇ يوق، ئەگەر مۇمكىن بولسا، نېمىشقا ئازراق ئارىيەت ئالمايمىز؟» دېگەن)، خىتاينىڭ بۇ مەسىلىنى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇللىرى ھەر دائىم يېڭى مەسىلىلەرنى پەيدا قىلىپ كەلگەن. بەزى جايلاردا دەريالارنىڭ قۇرۇپ كەتكەنلىكىنى، زاۋۇتلارنىڭ تاقالغانلىقىنى ۋە كىشىلەرنىڭ يۇرت-ماكانلىرىدىن كۆچۈشكە مەجبۇر بولغانلىقىنى كۆرگىلى بولىدۇ.  سىياسەت  ۋە مەبلەغ جەھەتتىن  زور كۈچ چىقىرىۋاتقان بولۇشىغا قارىماي، خىتاي يەنىلا سۇ  ساھەسىنى باشقۇرۇشتا قىيىن تاللاشلارغا دۇچ كەلمەكتە. بۇ دوكلاتنىڭ ئاساسلىق تەتقىقات سوئالىمۇ دەل مۇشۇ نۇقتىغا مەركەزلىشىدۇ: بىرىنچىدىن، سۇ قىسلىقى بېسىمى خىتايدا قانداق شەكىلدە ئىپادىلەنمەكتە؟ ئىككىنچىدىن، سۇ  قىسلىقى خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ قارار چىقىرىشىغا قانداق تەسىر كۆرسەتمەكتە؟
مەزكۇر دوكلات، بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ئارقىلىق،  خىتاينىڭ سۇ بايلىقى چەكلىمىسىنىڭ ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك پىلانلىرىغا كۆرسىتىدىغان ھازىرقى ۋە كەلگۈسىدىكى يوشۇرۇن تەسىرلىرىنى ئېنىقلاپ چىقىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
II. خىتايدىكى سۇ بېسىمى: تەمىنات ۋە ئېھتىياجنىڭ ئۆزئارا تەسىرى
خىتايدىكى سۇ بايلىقىنىڭ تەقسىملىنىشىدىكى جۇغراپىيەلىك تەڭپۇڭسىزلىق، دۆلەت دۇچ كېلىۋاتقان سۇ بېسىمىنىڭ يادرولۇق سەۋەبىدۇر. خىتاينىڭ شىمالىي تۈزلەڭلىكىدە دۆلەت سۇ تەمىناتىنىڭ ئاران %10 ى بولسىمۇ، بۇ يەردە نوپۇسنىڭ %30 ى ياشايدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، دۆلەت سۇ بايلىقىنىڭ %80 ى جەنۇبقا مەركەزلەشكەن. خىتاي سۇ ئىشلىرى مىنىستىرلىكى ھەر يىلى ئون چوڭ سۇ ئويمانلىقى ياكى سۇ رايونىنىڭ تەمىنات ۋە ئېھتىياج سانلىق مەلۇماتىنى ئېلان قىلىدۇ. بۇ دوكلاتتا، ھەر بىر چوڭ سۇ رايونى ۋە ئىشلىتىش ساھەسىنىڭ سۇ تەمىناتى ۋە ئېھتىياجىنى گەۋدندۈرۈىلەندۈرۈش  ئۈچۈن، خىتاي سۇ ئىشلىرى مىنىستىرلىكىنىڭ سانلىق مەلۇماتى ۋە دۇنيا بايلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ سۇ  كۆرسەتكۈچى بىرلەشتۈرۈلگەن. نەتىجىلەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، رايونلۇق سۇ  كۆرسەتكۈچى  كىلىمات پەرقى (تېمپېراتۇرا ۋە ھۆل-يېغىن مىقدارىدىكى پەرقلەر) ۋە سۇنى ھەددىدىن زىيادە ئىشلىتىش تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. قۇرغاق شىمالىي خىتايدا يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى ئاران 340.6 مىللىمېتىر بولۇپ، جەنۇبىي خىتايدىكى 1146 مىللىمېتىردىن %70 تۆۋەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، شىمالىي خىتاي دۆلەت ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ %41 ىنى كۆتۈرۈپ تۇرىدىغان بولغاچقا،  زور مىقداردا يېزا ئىگىلىك ۋە سانائەت سۇيى  ئېھتىياجى بار.