چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدا قالغان شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى: ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە يىقىلىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ يىقىلىشىغا سەۋەب بولغان ئەڭ مۇھىم ئامىل سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بىۋاسىتە ۋە ۋاسىتىلىك مۇداخىلىسى بولدى. موسكۋا سابىت داموللا رەھبەرلىكىدىكى ئىسلامىي ۋە تۈرك مىللەتچىلىكى ھۇلىغا قۇرۇلغان جۇمھۇرىيەتنىڭ ئۆزىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگە ئىدېئولوگىيەلىك «يۇقۇش» ئېلىپ كېلىشىدىن ۋە چېگرا بىخەتەرلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىشىدىن قاتتىق ئەندىشە قىلدى[2]. شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ستالىننىڭ خىتاي بىلەن قۇرماقچى بولغان سىياسىي تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇۋېتەتتى.
شۇ سەۋەبتىن، سوۋېت ئىتتىپاقى خىتاي گېنېرال-گۇبېرناتورى جىن شۇرېننىڭ ئورنىغا چىققان شېڭ شىسەينى تولۇق ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە ئەشيا ياردىمى بىلەن قوللىدى. 1934-يىلى قىزىل ئارمىيە قىسىملىرى شېڭ شىسەينىڭ ئارمىيەسىگە قوشۇلۇپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى تۇنگان ۋە تۈرك مىللەتچى كۈچلىرىگە قارشى ئاكتىپ ئۇرۇش قىلدى[1]. سابىت داموللانىڭ جۇمھۇرىيىتى سوۋېت قوللىشىدىكى بۇ بىرلەشمە كۈچكە تاقابىل تۇرالماي، 1934-يىلىنىڭ باشلىرىدا قەشقەرنىڭ ئىشغال قىلىنىشى بىلەن يىقىلدى.
شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى يىقىلغاندىن كېيىن، سابىت داموللا شېڭ شىسەينىڭ قوشۇنلىرى تەرىپىدىن قولغا ئېلىندى. ئۇنىڭ ئاقىۋىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى مىللەتچىلىك كۈرىشىنىڭ پاجىئەلىك سىمۋولىغا ئايلاندى. سوۋېت دىپلوماتىك بېسىمىنىڭمۇ تەسىرىدە، سابىت داموللانىڭ شېڭ شىسەي تەرىپىدىن تۈرمىگە تاشلانغانلىقى ۋە ئۈرۈمچىدىكى تۈرمىدە قىيناپ ئۆلتۈرۈلگەنلىكى ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنىدۇ[6]. ئۇنىڭ يوقىتىلىشى سوۋېتلارنىڭ مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان غايىسىگە قاراتقان قاتتىق ۋە رەھىمسىز پوزىتسىيەسىنى روشەن كۆرسىتىپ بەردى.
شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى يىقىتىلغاندىن كېيىن، شېڭ شىسەي سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ تولۇق قوللىشى بىلەن شەرقىي تۈركىستاندا ئون يىل داۋاملىشىدىغان بىر دىكتاتۇرا قۇردى. بۇ دەۋر رايوننىڭ ئەمەلىيەتتە بىر سوۋېت بېقىندىسىغا ئايلىنىپ قالغان «قىزىل پادىشاھ» دەۋرى دەپ ئاتالدى[2]. شېڭ خىتاينىڭ نامدىكى گېنېرال-گۇبېرناتورى بولسىمۇ، رايوننىڭ بارلىق مۇھىم ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە سىياسىي قارارلىرى موسكۋانىڭ كونتروللۇقىدا ئىدى. سوۋېتلار رايوننىڭ خام ئەشيا بايلىقلىرى ئۈستىدە مونوپوللۇق ئورنىتىپ ۋە سودا ئالاھىدە ھوقۇقلىرىغا ئېرىشىپ، زور ئىقتىسادىي ئېكسپلاتاتسىيە يۈرگۈزدى.
شېڭ ھاكىمىيىتى ستالىننىڭ «چوڭ تازىلاش» ھەرىكىتىنىڭ بىر ئىنكاسى سۈپىتىدە، ئونمىڭلىغان تۈرك مۇسۇلمان زىيالىيلىرى، دىنىي زاتلىرى ۋە مىللەتچى رەھبەرلىرىنى «پانتۈركىست» ۋە «ياپونىيە جاسۇسى» دېگەن ئەيىبلەشلەر بىلەن قولغا ئېلىپ ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلدى. سوۋېت NKVD (مەخپىي ساقچى) خادىملىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسىي تازىلاشلاردا ئاكتىپ رول ئوينىدى. 1937-يىلى رايوننىڭ جەنۇبىدا پارتلىغان يەنە بىر تۈرك مۇسۇلمان قوزغىلىڭىمۇ قىزىل ئارمىيە قىسىملىرىنىڭ بىۋاسىتە قاتنىشىشى بىلەن قانلىق باستۇرۇلدى [1].
بۇ دەۋر شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈچۈن سابىت داموللا قالدۇرۇپ كەتكەن مىللىي ئويغىنىش مىراسىنىڭ ئەڭ ئېغىر بېسىمغا ئۇچرىغان يىللىرى بولدى. شېڭنىڭ 1943-يىلى سوۋېتلارغا ئارقىسىنى قىلىپ، گومىنداڭ بىلەن ئىتتىپاقلىشىش ئۇرۇنۇشى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رايوندىكى تەسىرىنى تۇيۇقسىز يوقىتىشىغا سەۋەب بولدى. شېڭنىڭ بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشى گومىنداڭ مەركىزىي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قايتىدىن ھەربىي ۋە مەمۇرىي خادىملارنى ئەۋەتىش تىرىشچانلىقىنى قوزغىغان بولسىمۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىرگە موسكۋانىڭ بۇ رايونغا قايتىپ كېلىش ئۈچۈن يېڭى بىر پىلان تۈزۈش زۆرۈرىيىتىنىمۇ تۇغدۇردى: بۇ پىلان ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشى ئىدى.
4. ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋە ئەلىخان تۆرەنىڭ قاچۇرۇلۇشى (1944-1949)
شېڭ شىسەينىڭ خىتايغا ئېلىپ كېتىلىشى بىلەن بىللە، گومىنداڭ ھۆكۈمىتى 1943-1944-يىللىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى كونتروللۇقىنى قايتىدىن كۈچەيتىشكە ئۇرۇندى. بۇ تىرىشچانلىقلار خىتايلارنىڭ رايونغا يېڭىدىن ئېقىپ كىرىشى، باج بېسىمىنىڭ ئېشىشى ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئاپتونومىيە تەلەپلىرىنىڭ رەت قىلىنىشى شەكلىدە نامايان بولدى[3]. بۇ ئەھۋال شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىدىكى ئىلى، ئالتاي ۋە تارباغاتاي ۋىلايەتلىرىدە زور نارازىلىق پەيدا قىلدى.
بۇ ئۈچ ۋىلايەت قوزغىلىڭى 1944-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدا پارتلىغان بولۇپ، ئىلگىرىكى قوزغىلاڭلاردىن پەرقلىق ھالدا، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئالدىن پىلانلانغان، تەشكىللىك ۋە مەخپىي ھەربىي قوللىشى بىلەن باشلاندى[4]. موسكۋا بۇ قوزغىلاڭنى گومىنداڭغا بېسىم ئىشلىتىش ۋە رايوندىكى تەسىرىنى قايتىدىن تىكلەش ئۈچۈن قوللىدى. قوزغىلاڭنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغان شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى سوۋېت ئوفىتسېرلىرى تەرىپىدىن تەربىيەلەنگەن ۋە قوماندانلىق قىلىنغان بولۇپ، بۇ ئەھۋال ھەرىكەتنىڭ خەلقئارالىق خاراكتېرىنى باشتىلا بېكىتىلگەنلىكىنىڭ ئىپادىسى ئىدى.
1944-يىلى 12-نويابىردا غۇلجىدا قۇرۇلغان ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ تۇنجى پىرېزىدېنتى (رەئىسى) ئۆزبېكىستانلىق، ھۆرمەتكە سازاۋەر ئالىم ۋە زىيالىي ئەلىخان تۆرە بولدى[7]. ئەلىخان تۆرە ھەم ئىسلامىي كىملىككە، ھەم تۈرك مىللەتچىلىكىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان كۈچلۈك مەنىۋى نوپۇزغا ئىگە ئىدى. ئۇنىڭ رەھبەرلىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە پەقەت ھەربىيلا ئەمەس، بەلكى يەرلىك خەلقنىڭ كەڭ دائىرىلىك قاتنىشىشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان قانۇنىي ئاساس يارىتىپ بەردى. ئەلىخان تۆرە، خۇددى سابىت داموللادەك، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ خىتايدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل، ئىگىلىك ھوقۇقلۇق بىر دۆلەت بولۇشىنى تەشەببۇس قىلىدىغان مۇستەقىللىقچى گۇرۇھقا باشچىلىق قىلدى.