بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىز تېببىي تەتقىقاتقا ئىشتىراك قىلىشنى كۈتكەن كىشىلەرنى قانداق ۋاقىپلاندۇرۇشىمىز ۋە ئۇلاردىن قانداق رۇخسەت ئېلىشىمىز كېرەك؟ بۇنىڭ ئۈچۈن، تەتقىقاتنىڭ خۇسۇسىيىتىگە ماس ھالدا ئېغزاكى ۋە يازما رۇخسەت ئېلىش لازىم. مۇئەييەن بىر ئۆلچەم بولمىسىمۇ، تۆۋەندىكىدەك دائىرە ۋە مەزمۇننى چۆرىدىگەن ھالدا بىمارنى ۋاقىپلاندۇرۇپ، ماقۇللۇقىنى ئېلىش لازىم:
1 – پىلاننىڭ مەقسىتى ۋە تەتقىقاتنىڭ تەبىئىتى،
2 – تەجرىبە قىلىنغۇچىنىڭ تەجرىبە قىلىنىش مۇددىتى ۋە باشتىن كەچۈرىدىغان داۋالاش ۋە جەريانلار بىلەن تەجرىبە قىلىنغۇچىنىڭ مەسئۇلىيەتلىرى،
3 – تەجرىبىگە قاتنىشىش پەيدا قىلىدىغان راھەتسىزلىك ۋە زىيانلارغا ئالاقىدار خەۋپلەر،
4 – تەتقىقاتنىڭ جەمئىيەتكە ۋە كىشىگە يەتكۈزىدىغان پايدىلىرى،
5 – تەتقىقاتقا قاتنىشىشقا بولىدىغان باشقا تەڭداش يوللار،
6 – تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ جازالاش ياكى داۋالاشتىن مەھرۇم قىلماستىن، خالىغان چېغىدا تەجرىبىدىن چېكىنىش ياكى پەقەت قاتناشماسلىق ھەققىنىڭ بارلىقى،
7 – مەخپىيەتلىكنىڭ ساقلىنىشىغا ئالاقىدار ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى،
8 – ئەگەر بار بولۇپ قالسا، تەجرىبە قىلىنغۇچىغا بېرىلىدىغان تەخمىنى مەبلەغ ياكى تەجرىبە قىلىنغۇچى قىلىدىغان چىقىملار،
9 – تەجرىبىنىڭ زىيىنىغا ئۇچرىغان تەقدىردە داۋالاش ۋە تۆلەم بېرىش ئىمكانىيەتلىرى،
10 – تەتقىقات توغرىسىدا ئالاقە ئورنىتىدىغان كىشىنىڭ كىملىكى،
11 – تەجرىبىگە قاتناشقۇچىنىڭ قاتنىشىشىغا خاتىمە بېرىلىدىغان ئەھۋاللار،
12 – تەتقىقات جەريانىدا قاتنىشىشقا ئالاقىدار يېڭى ئۇچۇرلار ئوتتۇرىغا چىققان تەقدىردە، تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنى بۇ ئۇچۇرلاردىن ۋاقىپلاندۇرۇش كاپالىتىنىڭ بېرىلىشى،
13 – تەتقىقاتنىڭ چىقىمىنى ئۈستىگە ئالغۇچى ۋە نەتىجىلىرىدىن كىرىم ھاسىل قىلىدىغان تەرەپلەر.(6)
ئەسكەرتىپ ئۆتۈلگىنىدەك، ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلارنىڭ تەرتىپكە سېلىنىشى ۋە تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش مەقسىتىدە دەۋرىمىزدە قۇرۇلغان ئەڭ مۇھىم ئەمەلىي مېخانىزم شەكلى تەتقىقات ئەخلاقىنى تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىدۇر. تېببىي تەتقىقات تېمىسىدىكى دىققەتلەرنى ئۆزىگە تارتقان ئەڭ مۇھىم ۋەقە، يۇقىرىدا ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا ناتسىست گېرمانىيەسىدە يۈز بەرگەن قىلمىشلاردۇر. ئۇ دەۋرگىچە ئىنسانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار ئازدۇر – كۆپتۇر ھەر خىل شەكىللەردە نازارەت قىلىنىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئۇرۇشتىن كېيىن يېڭى بىر ئۆزگىرىشكە دۇچ كەلدى. بۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەبى، ناتسىست گېرمانىيەسىدە «تېببىي تەتقىقات» دېگەن نام ئاستىدا ئىنسانلارنى قىرغىن قىلىش ۋە ئۇلارنى قىيىن – قىستاقلارغا ئېلىشتەك بەزى ھەرىكەتلەر دوختۇرلار تەرىپىدىن سادىر قىلىندى. ئۇرۇشتىن كېيىن يۈز بەرگەن بۇ تارىخىي ھەقىقەتلەر، تېببىي ساھەدە دىققەتلەرنىڭ ئىنسانلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تەتقىقاتلارغا يۈزلىنىشىگە سەۋەب بولدى. ئۇ مەزگىلدە تەييارلانغان نۇرېمبېرگ بەلگىلىمىسى، ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتقلارنىڭ تۇنجى يېتەكچىسى سۈپىتىدە ئالدىمىزغا چىقىدۇ.(7)
نۇرېمبېرگ بەلگىلىمىسىنىڭ بىرىنچى ماددىسى تەتقىقاتقا قاتنىشىدىغان تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ ئىختىيارىي ماقۇللۇقىنىڭ ئېلىنىشىدۇر. بۇ، تەجرىبىگە قاتناشقۇچىنىڭ ماقۇللۇق بىلدۈرۈشى ئۈچۈن قانۇنىي سالاھىيىتىنىڭ بولۇشى، ھېچقانداق سىرتقى بېسىم، مەجبۇرلاش ۋە ئالداشقا دۇچار بولماستىن ئەركىن شەكىلدە قارار قىلىشى، تەتقىقاتنىڭ ماھىيىتىنى ۋە دائىرىسىنى چۈشىنەلىگۈدەك ئەقلىي ئىقتىدارغا ئىگە بولۇشى، قارارنىڭ يېتەرلىك چۈشەندۈرۈشلەردىن كېيىن چىقىرىلغان بولۇشى دېمەكتۇر. بۇلار بىلەن بىرلىكتە، تېببىي تەتقىقاتلار ئەسناسىدا نۇرېمبېرگ بەلگىلىمىسىدىن قانچىلىك پايدىلىنىلغانلىقى ئەسلىدە دېگەندەك بىلىنىپ كەتمەيدۇ. ھالبۇكى دۇنيا مېدىتسىنا ئىتتىپاقىنىڭ تۇنجىسى 1964 – يىلى ئېلان قىلىنغان خېلسىنكى باياننامىسى بۇ جەھەتتە تېخىمۇ كەسكىن ۋە پائال رولنى ئۈستىگە ئالغان بولۇپ، دوختۇر ۋە تەتقىقاتچىلار، تەتقىقاتلىرىدا بۇ باياننامىنىڭ روھىغا ئاساسەن ھەرىكەت قىلىشقا تىرىشماقتا.
تەتقىقات ئەخلاقىنى تەكشۈرۈش كومىتېتلىرى، تەتقىقاتقا قاتناشقان تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولۇپ، تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنى مۇھاپىزەت قىلىش ئۇسۇلى مەزكۇر ئورۇنلارنىڭ قۇرۇلۇشىدىن كېيىن بەزى ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈردى. بۇ كومىتېتلار دەسلەپتە ئاساسلىقى تەتقىقاتلارنىڭ ئەخلاقىي جەھەتتىن ياخشى پىلانلىنىپ – پىلانلانمىغانلىقى، مۇھىم بىر ئىلمىي سوئالغا جاۋاب بېرىپ – بەرمەيدىغانلىقى ۋە تەجرىبە قىلىنغۇچىنىڭ زىيانغا ئۇچراپ – ئۇچرىمىغانلىقى قاتارلىقلارغا كۆڭۈل بۆلەتتى. 1970 – يىللاردىن كېيىن تەتقىقات ئەخلاقىنى تەكشۈرۈش كومىتېتلىرى، تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن ئاساسەن ئىلتىماسلار ۋە يىغىن خاتىرىسى تۇتىدىغان ئورۇنلاردەك قارىلىشقا باشلاندى. نۆۋەتتە بولسا، تەجرىبە قىلىنغۇچىلاردىن ۋاقىپلاندۇرۇلۇپ ماقۇللۇق ئېلىنىپ – ئېلىنمىغانلىقى ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك كۆڭۈل بۆلىدىغان ئىشلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، بىماردىن ۋاقىپلاندۇرۇپ ماقۇللۇق ئېلىشنى نەزەردە تۇتمايدىغان ھېچبىر ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتى يوقتۇر. ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى، تەتقىقاتقا قاتنىشىشنى قارار قىلىشتىن ئىلگىرى تەتقىقاتچىلارنىڭ كېرەكلىك مەلۇماتلار ئارقىلىق تەجرىبە قىلىنغۇچىنى ئەڭ ياخشى شەكىلدە ۋاقىپلاندۇرۇپ – ۋاقىپلاندۇرمىغانلىقىنى تەكشۈرمەكتە ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ ۋاقىپلاندۇرۇپ ماقۇللۇق ئېلىش شەرتى تەجرىبە قىلىنغۇچىلارنىڭ تەتقىقاتلارغا ھېچنەرسىنى بىلمەستىن قاتنىشىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقتا.(7) باشقىچە قىلىپ ئىپادىلەشكە توغرا كەلسە، ھېچبولمىغاندىمۇ تەتبىقلاش جەھەتتە ئەخلاق كومىتېتلىرىنىڭ ئەخلاقىي نۇقتىدىكى رولىنى نامايان قىلىپ بېرىدىغان ئەڭ مۇھىم نۇقتا، ۋاقىپلاندۇرۇپ ماقۇللۇق ئېلىش مەسىلىسىدۇر.