نېرۋىنىڭ قورالغا ئايلاندۇرۇلۇشى: ھەربىي ساھەنىڭ نېرۋا تېخنولوگىيەسى ساھەسىدىكى ئىنسانىيەتنىڭ چەك-چېگرالىرىنى خىرەلەشتۈرۈۋاتقان قەدەملىرى ھەققىدە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ  ماقالە ئانىكا پاندا (Anika Panda) تەرىپىدىن يېزىلىپ، 2025-يىلى 20-نويابىردا خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر ۋە دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق سۇپا بولغان «زامانىۋى دىپلوماتىيە» (Modern Diplomacy)  ناملىق تور بېكىتىدە ئېلان قىلىنغان «نېرۋىنىڭ قورالغا ئايلاندۇرۇلۇشى : نېرۋا تېخنولوگىيەسى ھەربىي ساھەدە ئىنسانىيەتنىڭ چەك–چىگرىلىرىنى قانداق خىرەلەشتۈرۈۋاتىدۇ» ناملىق ماقالىنى مۇھاكىمە قىلىش ئاساسىدا يېزىلغان بىر تەھلىل ۋە تەنقىدىي باھادىن ئىبارەتتۇر. مەزكۇر ماقالە نېرۋا تېخنولوگىيەسىنىڭ ھەربىي ساھەدىكى قوش مەقسەتلىك (dual-use) ئىشلىتىلىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئەخلاقىي، قانۇنىي، ئىستراتېگىيەلىك ۋە گېئوپولىتىكىلىق مەسىلىلەرنى كۆپ قەۋەتلىك نۇقتىدىن يورۇتۇپ بېرىشى بىلەن زور ئەھمىيەتكە ئىگە. ئاپتور مېڭىنىڭ 21-ئەسىرنىڭ يېڭى ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلانغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، نېرۋا-مودۇلياتسىيەسى، مېڭە-ماشىنا ئارايۈزى ۋە نېرۋا زەھەرلىك ماددىلىرى (نېروتوقسىن) قاتارلىق ئىلغار تېخنولوگىيەلەرنىڭ ئىنسان بولۇشنىڭ مەنىسىنى، ھەربىي خادىملارنىڭ ئەخلاقىنى ۋە ئاپتونومىيە ئۇقۇملىرىنى ھەمدە خەلقئارالىق كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قانداق قىلىپ تۈپتىن ئۆزگەرتىۋاتقانلىقىنى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئانالىزنىڭ مەقسىتى پاندا خانىمنىڭ ماقالىسىدىكى نېگىزلىك پىكىرلەرنى سىستېمىلىق شەكىلدە مۇزاكىرە قىلىش، نېرۋىنىڭ قورالغا ئايلاندۇرۇلۇشىنىڭ خەلقئارالىق بىخەتەرلىك ۋە سىياسەت پەلسەپەسى نۇقتىسىدىن ئېلىپ كەلگەن ئاقىۋەتلىرىنى تەھلىل قىلىش ۋە كەلگۈسىدىكى ئۇرۇش تېخنولوگىيەلىرى ئالدىدا ئىنسانىيەت دۇچ كېلىۋاتقان مەۋجۇتلۇق خاراكتېرلىك خىرىسلارنى ئەتراپلىق باھالاشتىن ئىبارەت.
نېرۋا قورالغا ئايلاندۇرۇلۇشى ئۇقۇمى: ئېنىقلىمىسى، دائىرىسى ۋە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى
ئانىكا پاندا ماقالىسىنى دوكتور جېيمىس گىئوردانونىڭ (Dr. James Giordano) «مېڭە 21-ئەسىرنىڭ ئۇرۇش مەيدانىدۇر» دېگەن كىشىنى چۆچۈتىدىغان ھۆكۈمى بىلەن باشلاپ، مەسىلىنىڭ ئېغىرلىقىنى دەسلەپتىلا نامايان قىلىدۇ. بۇ ھۆكۈم ئۇرۇشنىڭ ئەمدى پەقەت فىزىكىلىق ۋە جۇغراپىيەلىك ماكانلاردىلا ئەمەس، بەلكى ئىنسان ئەقلىنىڭ ئەڭ مەخپىي قەۋەتلىرىدە، يەنى نېرۋا قاتلىمىدىمۇ يۈز بېرىدىغان يېڭى بىر دەۋرگە قەدەم قويۇلغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. نېرۋىنىڭ قورالغا ئايلاندۇرۇلۇشى ئەڭ ئومۇمىي ئېنىقلىمىسى بويىچە، نېرۋا سىستېمىسىنى نىشان قىلغان ياكى نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئىقتىدارلىرىنى كونترول قىلىش ئارقىلىق ھەربىي ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلغان تېخنولوگىيە، ئۇسۇل ۋە ماددىلارنى تەتقىق قىلىپ ئېچىش ھەمدە ئىشلىتىش جەريانىدۇر. پاندا خانىم تەكىتلىگەندەك، بۇ نېرۋا-مودۇلياتسىيەسى، بەدەنگە ئورۇنلاشتۇرغىلى بولىدىغان مېڭە-ماشىنا ئارايۈزى، ئورگانىك نېرۋا زەھەرلىك ماددىلىرى (نېروتوقسىن) ۋە نانو-نېرۋا تېخنولوگىيەلىرى قاتارلىق كۆرۈنمەس ۋاسىتىلەر ئارقىلىق كۆرۈنمەس چېگرالاردىن ھالقىغان مەخپىي ھەرىكەتلەر دېگەنلىكتۇر. بۇ ئەھۋال ئۇرۇشنىڭ ماھىيىتىنى، جەڭچىنىڭ كىملىكىنى ۋە توقۇنۇش ئەخلاقىنى تۈپ يىلتىزىدىن تەۋرىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
ئاپتور نېرۋا قوراللىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە كىشىلەر ئويلىغاندەك يېڭى بىر ھادىسە ئەمەسلىكىنى، بەلكى مەلۇم تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق ئانالىزىغا مۇھىم بىر چوڭقۇرلۇق قوشىدۇ. خىمىيەلىك نېرۋا گازلىرىنىڭ دەسلەپتە ناتسېست گېرمانىيەسىدە ياسىلىشى، 1980-يىللاردا ئىران-ئىراق ئۇرۇشىدا ئىشلىتىلىشى، ياپونىيە ئاۋم شىنرىكيو (Aum Shinrikyo) مەزھىپى تەرىپىدىن مېترو ھۇجۇملىرىدا ئىشلىتىلىشى ۋە كىم جوڭنامنىڭ (Kim Jong-nam) قەستلەپ ئۆلتۈرۈلۈشى قاتارلىق مىساللار نېرۋا سىستېمىسىنى نىشان قىلغان قوراللارنىڭ ئۆتمۈشتىكى پاجىئەلىك ئاقىۋەتلىرىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىدۇ. كۇبادىكى ئامېرىكالىق دىپلوماتلار ئۇچرىغان ۋە «ھاۋانا ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى» دەپ ئاتالغان سىرلىق ھۇجۇملارنىمۇ بۇ تۈرگە كىرگۈزۈشكە بولىدۇ. بۇ تارىخىي نۇقتىئىنەزەر، بۈگۈنكى نېرۋا تېخنولوگىيەسى تەرەققىياتلىرىنىڭ نەقەدەر خەتەرلىك بىر مىراس ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقىنى ۋە بۇ تېخنولوگىيەلەردىن قالايمىقان پايدىلىنىلغان ئەھۋالدا يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان ئاپەتلەرنىڭ كۆلىمىنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.
بىراق، پاندا خانىم بۈگۈنكى تەرەققىياتلارنىڭ تارىخىي مىساللاردىن ماھىيەت جەھەتتىن پەرقلىنىدىغانلىقىنىمۇ ئۇستىلىق بىلەن تەكىتلەيدۇ. ئىلگىرى نېرۋا سىستېمىسىنى «ۋەيران قىلىش»نى مەقسەت قىلغان قوراللار، ھازىر ئورنىنى ئۇنى «ياخشىلاش»، «يېتەكلەش» ۋە «كونترول قىلىش»نى مەقسەت قىلغان تېخنولوگىيەلەرگە بوشاتماقتا. ماقالىدە خانلىق جەمئىيىتى (Royal Society) نىڭ بىر دوكلاتىدىن نەقىل ئېلىنىپ، بۇ يېڭى تېخنولوگىيەلەرنىڭ ھەربىي ئىشلاردا قوللىنىلىشىنىڭ ئىككى ئاساسلىق يۆنىلىشتە كېتىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ: ئىقتىدارنى ئاشۇرۇش ۋە ئىقتىدارنى تۆۋەنلىتىش (قوراللاشتۇرۇش). ئىقتىدارنى ئاشۇرۇش ئەسكەرلەرنىڭ ھارغىنلىق، قورقۇنچ قاتارلىق ئىنسانىي ئاجىزلىقلىرىنى يوقىتىشنى، بىلىش ئىقتىدارىنى ۋە تەدبىر بەلگىلەش سۈرئىتىنى ئاشۇرۇشنى نىشان قىلسا؛ ئىقتىدارنى تۆۋەنلىتىش دۈشمەن خادىملىرىنىڭ ئەقلىي فۇنكسىيەسىنى قالايمىقانلاشتۇرۇش، ئىرادىسىنى سۇندۇرۇش ياكى ئۇنى ئۈنۈمسىز ھالەتكە كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ «قوش مەقسەتلىك» ماھىيەت، داۋالاش ياكى خەلق ئىشلىرى مەقسىتىدە تەرەققىي قىلدۇرۇلغان بىر تېخنولوگىيەنىڭ ئىنتايىن ئاسانلا ھەربىي قورالغا ئايلاندۇرۇلۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. بۇ ئەھۋال قورال-ياراغ كونتروللۇقى ۋە خەلقئارالىق بەلگىلىمىلەر جەھەتتە غايەت زور تىزگىنلەش يوچۇقى ۋە ئېغىر بىر خىرىس پەيدا قىلماقتا.
ھەربىي ئىشلاردا قوللىنىلىشى ۋە ئىنسانىيەت چېگرالىرىنىڭ يىمىرىلىشى