مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتىنىڭ 2026-يىللىق خىتاي مۆلچەرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى قۇرۇلما خاراكتىرلىك  ئۆزگىرىشلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
يەر شارىدىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى قايتىدىن شەكىللىنىۋاتقان، بىر قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىدىن كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە مۇرەككەپ بىر قۇرۇلمىغا قاراپ تەرەققىي قىلىۋاتقان 21-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى پەسلىدە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تۇتقان يول خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمىنىڭ ئەڭ مۇھىم تەتقىقات ساھەلىرىدىن بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. ياۋروپانىڭ خىتاي مەسىلىسى تەتقىقات ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرىنىڭ بىرى بولغان مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى    (MERICS) ئۆزلىرى ئېلان قىلغان يىللىق مۆلچەر دوكلاتلىرى (China Forecast)  ۋە «ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي تۈگۈنى» (EU-China Hub) ئارقىلىق تەمىنلىگەن سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىق، بىريۇسسېل-بېيجىڭ لىنىيەسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك داۋالغۇشلارنى ۋە خىتاينىڭ ئىچكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى ئىلمىي نۇقتىدىن كۆزىتىدىغان ئورگاندۇر. بۇ ماقالىدە مەزكۇر مەنبەلەردىن پايدىلىنىپ، خىتاينىڭ 2026-يىللىق پىلانىنى، ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرىنى، سىياسىي جەھەتتىن مۇستەھكەملىنىشىنى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىكى «خەۋپتىن خالىيلاشتۇرۇش» (de-risking)  ئىستراتېگىيەسىنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى تەھلىل قىلىش مەقسەت قىلىنىدۇ.
مېتودولوگىيەلىك رامكا ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۆلچەرلەرنىڭ ئەھمىيىتى
مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان «خىتاي مۆلچەرى» (China Forecast) راي سىناشلىرى، ئادەتتىكى بىر جامائەت پىكىرىنى ئانالىز قىلىشلا بولۇپ قالماي، ئىلىم-پەن، سودا دۇنياسى ، ئاممىۋى تەشكىلاتلار ئانالىزچىلىرى ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەردىن تەشكىل تاپقان تاللانغان مۇتەخەسسىسلەر گۇرۇپپىسىنىڭ كوللېكتىپ ئەقىل-پاراسىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ دوكلاتلارنىڭ مېتودولوگىيەلىك كۈچى، سانلىق مەلۇماتلار (راي سىناش نەتىجىلىرى) بىلەن سۈپەت ئانالىزلىرىنىڭ (مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆز قاراشلىرى ۋە دېلو ئانالىزلىرى) مۇكەممەل بىرلەشتۈرەلىگەنلىكىدىن كەلمەكتە . 2026-يىلىغا قارىتا مۆلچەرلەر تەكشۈرۈلگەندە، مېتودولوگىيەنىڭ ئاساسىدا «ئېنىقسىزلىقنى كونترول قىلىش» ۋە «سېنارىيە پىلانلاش» نىڭ ياتقانلىقى كۆرۈلمەكتە. قۇرۇق پەرەزلەر ئەمەس ،بەلكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆز قاراشلىرى ، مەۋجۇت قۇرۇلمىۋىي يۈزلىنىشلەرنىڭ (نوپۇس كىرىزىسى، قەرز يۈكى، تېخنىكىلىق رىقابەت)  ئېھتىماللىققا يېقىن بولغان كەلگۈسى بۇرۇلۇش نۇقتىلىرىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
بۇ مۆلچەرلەرنىڭ ئىلمىي قىممىتىنىڭ يۇقىرىلىقى، ياۋروپانىڭ خىتاينى تونۇش شەكلىدىكى ئېپىستېمولوگىيەلىك (بىلىش نەزەرىيەسىگە ئائىت) تەتقىقاتتىن تۈپ  ئۆزگىرىش ھاسىل قىلغانلىقىدىدۇر . ئون يىل بۇرۇنغىچە «پۇرسەتلەر دۆلىتى» دەپ تەرىپلەنگەن خىتاي، بۈگۈنكى كۈندە مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى ئانالىزلىرىدا مېتودولوگىيەلىك جەھەتتىن «سىستېماتىك رەقىب» (systemic rival) كاتېگورىيەسىگە مۇقىملاشتۇرۇلدى. راي سىناشقا قاتناشقۇچىلارنىڭ تەركىبى پەقەت خىتاينى سىرتتىن كۆزىتىدىغانلارنىلا ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە خىتاي بىلەن سودا قىلىدىغان ياكى دىپلوماتىك سۆھبەتلەردە بولىدىغان ئاكتىيورلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولغاچقا، ئوتتۇرىغا چىققان سانلىق مەلۇماتلار توپلىمىنىڭ «نەق مەيداندىكى رىئاللىق» نى (reality on the ground) ئەكس ئەتتۈرۈش جەھەتتە ئىشەنچلىكلىك دەرىجىسى يۇقىرى.
سىستېمىلىق نۇقتىئىنەزەر بىلەن قارىغاندا، 2026-يىللىق مۆلچەرلەرنىڭ ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان تەرىپى، ئۈمىدۋارلىق بىلەن ئۈمىدسىزلىك ئارىسىدىكى پەرقنىڭ ئۈمىدسىزلىك (ياكى تېخىمۇ توغرا ئىپادە بىلەن ئېيتقاندا «ئىستراتېگىيەلىك رىئالىزم») تەرەپكە قاراپ كېڭىيىشىدۇر. بۇ ئەھۋال ئانالىزچىلارنىڭ ئەمدىلىكتە خىتاينىڭ دىموكراتىيەلىشىش ئېھتىماللىقىنى پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا مۇستەبىتلەشكەن، يېپىق ۋە بىخەتەرلىكنى مەركەز قىلغان بىر خىتاي رىئاللىقى بىلەن قانداق تاقابىل تۇرۇشقا دىققەت مەركەزلەشتۈرگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. شۇڭا بۇ خىل دوكلاتلار  ۋەزىيەت ئېنىقلاش ۋاسىتىسى بولۇشتىن ھالقىپ ، ياۋروپا ئۈچۈن بىر «ئاگاھلاندۇرۇش مېخانىزمى» رولىنى ئوينىماقتا.
خىتاي ئىچكى سىياسىتىدە بىخەتەرلىكلىشىش ۋە شى جىنپىڭ دوكتىرىناسى
مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى دوكلاتلىرىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئارگۇمېنتلىرىدىن بىرى، خىتاي ئىچكى سىياسىتىدە ئىقتىساد تەرەققىياتنىڭ  ئەڭ  ئالدىنقى قاتاردىكى مۇھىملىق   ئورنىنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى» پارادىگمىسىغا (ئەندىزىسىگە) بوشىتىپ بەرگەنلىكى ھەققىدىكى باھادۇر. 2026-يىللىق مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (XKP) ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى ۋە رېجىمىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشنى ئىقتىسادىي تەرەققىياتتىن ئۈستۈن تۇتۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال خەلقئارالىق مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە سىياسىي ئانالىزچىلار ئۈچۈن مۆلچەرلەشچانلىقنىڭ تۆۋەنلىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. «بىخەتەرلىكلىشىش» (securitization) ئۇقۇمى ئەمدىلىكتە پەقەت ھەربىي مەسىلىلەردىلا ئەمەس، سانلىق مەلۇماتتىن مەدەنىيەتكىچە، ئاشلىقتىن تېخنىكىغىچە بولغان ھەر ساھەدە ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلماقتا.
پارتىيە بىلەن دۆلەت بىرلىشىشىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى، تېخنو-بىيۇروكرات باشقۇرۇشنىڭ ئاجىزلىشىشىغا ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ساداقەتنىڭ لاياقەتنىڭ (ئىقتىدارنىڭ) ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىشىگە سەۋەب بولماقتا. ئانالىزلار قارار قىلىش مېخانىزملىرىنىڭ بارغانسېرى مەركەزگە مەركەزلەشكەن ھالەتكە كەلگەنلىكىنى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ تەشەببۇسكارلىق دائىرىسىنىڭ تارىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ ئەھۋال كىرىزىس پەيتلىرىدە (مەسىلەن، يۇقۇم ياكى ئىقتىسادىي زەربىلەردە) سىستېمىنىڭ ئېلاستىكلىقىنى يوقىتىشىنى ۋە ئىنكاس قايتۇرۇش ۋاقتىنىڭ ئۇزىراپ كېتىشىنى ئېلىپ كەلمەكتە. مۇتەخەسسىسلەر 2026-يىلىغا قاراپ ئىلگىرىلەۋاتقاندا، بۇ مەركەزگە مەركەزلەشكەن قۇرۇلمىنىڭ خىتاينىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىنى بېسىم ئاستىغا ئالىدىغان بىر ئامىل بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىمەكتە.