ترامپنىڭ ئىككىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ بۇزۇلۇشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىدىكى بۇ يىمىرىلىش، خىتاينىڭ رايون خاراكتېرلىك ھۆكۈمرانلىقىنى جاكارلىشى ئۈچۈن مۇۋاپىق بىر بوشلۇق ياراتتى. تەيۋەنگە قورال-ياراغ يوللاشنىڭ كېچىكىشى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ (PLA)  ئارالنى ئىشغال قىلىش پىلانلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش خەۋپىنى تۇغدۇرغان بولسا، رايوندىكى باشقا دۆلەتلەرنىڭمۇ خىتايدىن ئىبارەت «كۈچلۈككە ئەگىشىش« (bandwagoning) ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلىنىشىگە سەۋەب بولدى. كىرىشنامورتى، بۇ گېئوپولىتىكىلىق يىمىرىلىشنىڭ جاۋابكارىنىڭ دەل ئاق سارايدىكى ئىستراتېگىيەلىك يىراقنى كۆرەلمەسلىك ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
قىسقىسى، 2025-يىلى، ئامېرىكانىڭ ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىنىڭ ئاساسلىرى تەۋرىگەن ۋە خىتاي ھېچقانداق ھەربىي بەدەل تۆلىمەي تۇرۇپ گېئوپولىتىكىلىق نەتىجىلەرگە ئېرىشكەن بىر يىل بولدى. ترامپنىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋېتىنى  ئىتتىپاقداشلىق ئەمەس، بىر  سودا مۇناسىۋېتى  دەپ قارىشى، 70 يىللىق ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنى ئىنكار قىلغانلىق بىلەن باراۋەردۇر.
ئىدېئولوگىيەلىك يىمىرىلىش، ئورگانلارنىڭ گۇمران بولۇشى ۋە قۇتۇلۇش ئىستراتېگىيەسى
كىرىشنامورتى، ماقالىسىنىڭ ئاخىرقى بۆلىكىدە، ترامپ ھۆكۈمىتى كەلتۈرۈپ چىقارغان بۇزغۇنچىلىقنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي تەرەپلىرىلا ئەمەس، بەلكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئورگان خاراكتېرلىك تەرەپلىرىمۇ بارلىقىنى تەكىتلىمەكتە. پىرېزىدېنتنىڭ شى جىنپىڭغا بولغان ئوچۇق-ئاشكارا ھېسداشلىقى ۋە ئۇنى «1.4 مىليارد ئىنساننى تۆمۈر مۇشت بىلەن باشقۇرىدىغان ئاجايىپ بىر ئادەم» دەپ ماختىشى، ئامېرىكانىڭ قىممەت قاراش سىستېمىسىدا چوڭقۇر بىر جاراھەت ئاچتى. بۇ نۇتۇق، ترامپنىڭ سادىق قوللىغۇچىلىرىغا تەسىر كۆرسىتىپ، ئامېرىكا خەلقىنىڭ بىر قىسمىنىڭ خىتاي ھاكىمىيىتىنى رەھىمسىز بىر مۇستەبىت قۇرۇلمىدىن كۆرە، «كۈچلۈك بىر رەھبەرلىك مودېلى» دەپ قارىشىغا سەۋەب بولدى.
بۇ ئىدېئولوگىيەلىك ئېغىش ئورگان قۇرۇلمىسىنىمۇ ۋەيران قىلدى. ترامپ ھۆكۈمىتى، 2025-يىلى داۋامىدا بېيجىڭنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى پاش قىلىدىغان ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەمگەك ئىدارىسى قاتارلىق ئاپپاراتلىرنىڭ خامچوتىنى قىسقارتتى ۋە ئۇلارنى ئىشتىن بوشاتتى[7]. بۇ ئاپپاراتلارنىڭ تەسىرسىز ھالەتكە كەلتۈرۈلۈشى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ باشقا ئورگانلىرىنىڭ خ ك پ نى تەنقىد قىلىشىنى قىيىنلاشتۇردى ۋە خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەشۋىقات ماشىنىسى ئالدىدا ئامېرىكانى سۈكۈتكە مەھكۇم قىلدى.
ئەمما ئاپتور، بۇ قاراڭغۇ مەنزىرىگە قارىماي بىر قۇتۇلۇش يولىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. يەنى، «غەلىبە قىلىش ئۈچۈن ئويناش» (Play to Win)  ئىستراتېگىيەسى . بۇ ئىستىراتىگىيە ترامپنىڭ كەلگۈسى ئاپرېلدا خىتايدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدا تۈپتىن پوزىتسىيە ئۆزگەرتىشىنى شەرت قىلىدۇ.  ئامېرىكا، ئەمدى يول قويۇشنى توختىتىشى ۋە بېيجىڭ سانائەت ماللىرىنى تۆكمە قىلىپ سېتىشنى، بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىنى ئوغرىلاشنى، تەيۋەنگە قارشى تەھدىتلەرنى ۋە رۇسىيەگە ياردەم بېرىشنى توختاتمىغۇچە ھېچقانداق قەدەم باسمايدىغانلىقىنى جاكارلىشى كېرەك. بۇ، «قىزىل سىزىق» دىپلوماتىيەسىدۇر.
ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ مۇھىم تۈۋرۈكى، ئامېرىكانىڭ ئۆزىگە مەبلەغ سېلىشىدۇر. ئاپتور، خىتاينىڭ مونوپوللۇقىدىكى سىيرەك مىتاللار مەسىلىسىدە جىددىي ھالدا يەرلىك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش كېرەكلىكىنى، ئەكسىچە بولغاندا بېيجىڭنىڭ بۇ كوزىرنى قايتا ئىشلىتىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ. تاموژنا بېجىدىن ئېلىنغان كىرىملەر ۋە مەبلەغ بىلەن تەمىنلىنىدىغان فوندلار ئارقىلىق، ئىلغار ئىشلەپچىقىرىش ۋە پاكىز ئېنېرگىيە ساھەلىرىگە مەبلەغ سېلىنىشى كېرەكلىكىنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، ئىنسانىي كاپىتالغا مەبلەغ سېلىش ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاينىڭ بۇ يىل ئامېرىكانىڭ  ئىككى ھەسسىسىگە يېقىن دېگۈدەك ساندىكى  STEM (پەن-تېخنىكا، ئىنژېنېرلىق ۋە ماتېماتىكا) بويىچە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەنلەرنى يېتىشتۈرۈپ چىققانلىقى[8]، ۋاشىنگتوننىڭ ئىلىم-پەن ۋە مائارىپنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويماي تۇرۇپ بۇ مۇسابىقىدە غەلىبە قىلالمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ STEM مائارىپىغا مەبلەغ ئاجرىتىشى ۋە كۆچمەنلىك سىستېمىسىنى تالانتلىقلارنى جەلپ قىلىدىغان شەكىلدە تەڭشىشى، «كېيىنكى تېخنولوگىيەلىك بۆسۈشنىڭ شېنجېندا ئەمەس، سان فىرانسىسكودا يۈز بېرىشى» ئۈچۈن زۆرۈردۇر.
ئاخىرىدا ئاپتور ،ئامېرىكاچە قىممەت قاراشلارنى قوغداش كېرەكلىكى، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى (Uyghur Forced Labor Prevention Act) قىلچە يول قويماي ئىجرا قىلىنىشى، تىكتوكنىڭ بەيت دانس (ByteDance) بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈشنى كۆزدە تۇتقان قانۇن – ترامپنىڭ قارشىلىقىغا قارىماي – يولغا قويۇلۇشى ۋە ۋول كوچىسىدىكى ئامېرىكالىقلارنىڭ پېنسىيە فوندلىرىنى خىتاي ھەربىي شىركەتلىرىگە مەبلەغ سېلىشى توسۇلۇشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. كىرىشنامورتى، ئامېرىكانىڭ پەقەت ئۆزىنىڭ دېموكراتىك، ئىقتىسادىي ۋە ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈكىنى قايتىدىن تىكلىگەندىلا خىتايغا قارشى مەڭگۈلۈك بىر غەلىبىگە ئېرىشەلەيدىغانلىقىنى تەكىتلەش بىلەن ماقالىسىنى ئاخىرلاشتۇرىدۇ.
%145  [4]لىك تاموژنا بېجى، خىتاينىڭ سىيرەك مەدەنلەرنى چەكلەش قارشىلىقىغا ئۇچراپ، ئامېرىكا سانائىتىنى قىيىن ئەھۋالدا قالدۇردى.
2025   [8]-يىللىق سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ئۇنىۋېرسىتېتلىرى ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتېتلىرىغا سېلىشتۇرغاندا ھەسسىلەپ  كۆپ STEM  دوكتۇرلىرىنى يېتىشتۈرۈپ،ئامېرىكا بىلەن بولغان  پەرقىنى زورايتتى.