بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ تەتقىقات ئۇسۇللىرىنىڭ قارىشىچە، ئىجتىمائىي پەن ئىنساننىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئىشقا يارايدۇ. بۇ يەردىكى چۈشىنىش ئىنساننىڭ ئۆز ئىش-ھەرىكەتلىرىنى قانداق چۈشىنىشىنىڭ ئىزاھلىنىشىنى كۆرسىتىدۇ، يەنى ئىش-ھەرىكەتنىڭ تېگىدىكى ئىنساننىڭ چۈشەنچىسىنىڭ ئىزاھلىنىشى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئىجتىمائىي پەنلەرگە نىسبەتەن بىلىمگە ئېرىشىشنىڭ يولى بىلىم ئادىمىنىڭ رېئاللىققا قويغان سوئالىغا باغلىقتۇر. تارىخ، مەنىۋى بايلىقلار، ئىدىيەلەر ۋە كۈلتۈرلەرنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، يېڭى-يېڭى سوئاللار سوراش ئېھتىياجى تۇغۇلىدۇ، بۇ ئەھۋال تەبىئىي ھالدا جەمئىيەت، تارىخ ۋە ئىنسان توغرۇلۇق ھادىسىلەرنىڭ چۈشىنىلىپ ئىزاھلىنىشىنى تەقەززا قىلىدۇ، ئىجتىمائىي پەنلەر بۇ تەقەززانى چىقىش قىلغان بولۇشى كېرەك (ئارون، 1994: 348). چۈشىنىش ئۇسۇلى باشقا مەۋجۇداتلار ياكى تەبىئەت ۋاسىتىسى ئارقىلىق پەقەت ئىنسانغا دائىر قىممەت قاراشلار، ئەخلاقىي پىرىنسىپلار ۋە مەدەنىيەت بىلىملىرى توغرۇلۇق مېتود ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئىنسان ئۆز نىيەتلىرىنى ئىچكى كۆزىتىش ئۇسۇلى ئارقىلىق چۈشىنەلەيدۇ، شۇڭا ئۆزگىلەرنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرىنىڭ سەۋەبلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن نىيەتنى تۇتقا قىلىپ ئانالىز ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ (ۋېبېر، 2000: 102). تىل، مەنە، چۈشەنچە ۋە  بىلىمنىڭ كونتېكىستى ۋە ئىمكانىيىتى توغرۇلۇق ھېلىھەم مۇنازىرىلەر داۋاملاشماقتا. ئىنسان ۋە ئۇنىڭ ئىش ھەرىكىتىنى بىرلا سەۋەبتىن ئىزاھلاپ چۈشەندۈرۈش مۇمكىن ئەمەس، چۈنكى ئىنساننىڭ ئىش –ھەرىكىتىنىڭ كەينىدە نۇرغۇن سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن، مەلۇم بىر ئىش-ھەرىكەت دىنى، مەدەنىيەت، ئىقتىسادى ۋە ئەنئەنىۋى سەۋەبلەر تۈپەيلى پەيدا بولغان بولۇشى مۇمكىن، بىلىم ئەھلىنىڭ ۋەزىپىسى بۇلارنىڭ سەۋەبىنى تېپىپ چىقىپ  ئىنسان ۋە جەمئىيەت توغرۇلۇق مەنتىقلىق ئانالىز ئېلىپ بېرىشتۇر.
كۈنىمىزدە ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە ئەينى چاغدىكى مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرىنىڭ مەھسۇلى بولغان ئىنسان ۋە بىلىم چۈشەنچىسى، شۇنداقلا ئىلمىي تەتقىقات ئۇسۇلى بولغان ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم) ئۇسۇلى قاتتىق تەنقىد قىلىنماقتا. بۇ تەنقىدلەر نوقۇل ئەمەلىيەتچانلىق ئۇسۇلىغىلا ئەمەس مودېرنىزمنىڭ بارلىق تەرغىباتلىرىغا قارىتىلماقتا، كۈنىمىزدە ھېلىھەم ئەمەلىيەتچانلىقنى ئاساس قىلغان بىلىم چۈشەنچىسى نوپۇزلۇق ئورۇندا تۇرماقتا. لېكىن مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمىدا شەكىللەنگەن تەبىئەتنى ئىنسان ئېھتىياجلىرىغا ئاساسەن تەرتىپكە سېلىش، تەرەققىيات، مۇتلەقلىق ۋە  ئالەمشۇمۇل تىنچلىققا ئوخشاش ئۇقۇملار مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشتى. شۇڭا بۇ ئۇقۇملارغا ئېغىر تەنقىدلەر ئېلىپ بېرىلماقتا (بىلسەل، 2012: 125).  بۇ سەۋەبتىن، نۇرغۇن مۇتەپەككۇر ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ كىرىزىس ئىچىدە تۇرۇۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئىنسان بىلىملىرىنى ئىسلاھ قىلىشنى تەشەببۇس قىلماقتا، نەتىجىدە ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە بۇرۇنقىدەك ئالەمشۇمۇللۇق،يېگانىلىق، ئومۇمىيلىق،مۇتلەقلىق، بىر خىللىق خاھىشىنىڭ ئورنىغا كۆپ خىللىق، كۆپ مەدەنىيەتلىك، مىللىيلىك، نىسپىيلىك خاھىشى دەسىسمەكتە. بىلىم ئىنسان-ئىنسان ۋە ئىنسان-تەبىئەتنىڭ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش پائالىيىتىنىڭ مەھسۇلاتىدۇر. ئىنسان كۆپ خىل ئالاھىدىلىككە ئىگە مەخلۇق بولغانلىقى ئۈچۈن، ئىنسان ۋە جەمئىيەت ئۈستىدىكى ئانالىزلارمۇ كۆپ خىل، كۆپ تەرەپلىمىلىك بولۇشى كېرەك. بىلىم بەرپا قىلىش ئۈچۈن ئىنسانلارنىڭ يۈزلەرچە ئەسىردىن بۇيان بىرلىكتە ياشاپ كەلگەن مەدەنىيەت، دىن، ئەنئەنىگە ئوخشاش ئامىللارنىڭ رولىنى قەتئىي نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. بۇ ئىنسان بىلىملىرىگە نىسبەتەن بىرلا بىلىش ئۇسۇلىنىڭ يېتەرلىك بولمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە نۇرغۇن بىلىش ئۇسۇلىنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئىنسان ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرىنى ماتېماتىكىلىق سان-سىپىرلارنىلا ئاساس قىلىدىغان بىرلا بىلىش ئۇسۇلى بىلەن مۇھاكىمە قىلىشقا بولمايدۇ.