«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي خاتىرە تاشلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تارىخىي خاتىرىسىنى (ياقۇپبەگنىڭ مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇشى، ئىككى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تەجرىبىسى) ئۇنتۇلدۇرۇش ۋە ئورنىغا خىتاي مىللەتچىلىك بايانىنى ئەسلىتىش قورالىدۇر. بۇ جەريان، گىرامشى ئۇقۇملاشتۇرغان مەنىدە بىر «مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقى» قۇرۇلۇشىدۇر. جىسمانىي ئىشغال يېتەرلىك ئەمەس، زېھىنلەرنىڭمۇ ئىشغال قىلىنىشى، ئىنسانلارنىڭ ئۆز تارىخلىرىغا ئېزىلگۈچىنىڭ كۆزى بىلەن قارىشىنى مەيدانغا كەلتۈرۈش كېرەك. مانا بۇ، ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئەڭ ئالىي ۋە ئەڭ تەسىرلىك شەكلىدۇر: ئېزىلگەنلەر، ئۆزىنىڭ ئېزىلگەنلىكىنى تەبىئىي ۋە ھەقلىق دەپ كۆرۈشكە باشلىغاندا، ئىشغالچى ھاكىمىيەتنىڭ جىسمانىي بېسىمغا بولغان ئېھتىياجى ئازىيىدۇ.
2.2. گاياترى سىپىۋاكنىڭ ئېپىستېمىك زوراۋانلىق ئۇقۇمى
پوست-كولونيال (مۇستەملىكىدىن كېيىنكى) فېمىنىست نەزەرىيەچى گاياترى چاكىراۋورتى سىپىۋاك ئېپىستېمىك (بىلىش) زوراۋانلىق ئۇقۇمىنى، مۇستەملىكىچى كۈچلەرنىڭ مۇستەملىكە قىلىنغان خەلقلەرنىڭ بىلىم سىستېمىسى، تارىخى ۋە سۇبيېكتىپلىقىنى (مەنلىكىنى) يوقىتىشى دەپ تەبىرلەيدۇ(سىپىۋاك، 1988).  ئېپىستېمىك زوراۋانلىق، جىسمانىي زوراۋانلىقتىن پەرقلىق ھالدا، بەدەنگە ئەمەس، بەلكى بىلىم، بايان ۋە سۇبيېكتىپلىققا قارىتىلىدۇ. بۇ زوراۋانلىق كۆرۈنمەس بولغانلىقى ئۈچۈن، بەلكىم جىسمانىي زوراۋانلىقتىنمۇ بەكرەك ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە تېخىمۇ ۋەيران قىلغۇچ بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى ئۇ، ئىنسانلارنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى، نەدىن كەلگەنلىكىنى، تارىخىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئېنىقلاش ھوقۇقىنى ئۇلارنىڭ قولىدىن تارتىۋالىدۇ.
سىپىۋاكنىڭ ئۇقۇملاشتۇرۇشىدا ئېپىستېمىك زوراۋانلىقنىڭ بىرىنچى تەرىپى، بىلىمنىڭ قوراللاشتۇرۇلۇشىدۇر. مۇستەملىكىچى ھاكىمىيەت، «مەدەنىيلەشتۈرۈش»، «تەرەققىي قىلدۇرۇش»، «زامانىۋىلاشتۇرۇش»قا ئوخشاش قارىماققا ياخشى نىيەتلىك بايانلار بىلەن، يەرلىك خەلقلەرنىڭ ئۆز بىلىم سىستېمىسى، دۇنيا قاراشلىرى ۋە تارىخىي بايانلىرىنى «ياۋايى»، «كونا»، «خۇراپىي» ياكى «قالاق» دەپ جاكارلايدۇ. بۇ جەرياندا مۇستەملىكىچى كۈچ، ئۆزىنى بىردىنبىر قانۇنلۇق بىلىم ئىشلەپچىقارغۇچى ئورنىغا قويىدۇ. ئىككىنچى تەرىپى، سۇبيېكتنىڭ (ئىگىنىڭ) يوقىتىلىشىدۇر. مۇستەملىكە قىلىنغان خەلقلەر، ئۆز بايانلىرىنىڭ ئىگىسى بولۇشتىن چىقىرىلىدۇ، ئۇلار ھەققىدە سۆزلىنىدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئۆز ئاۋازلىرى ئاڭلانمايدۇ. سىپىۋاكنىڭ مەشھۇر «ئاست قاتلام سۆزلىيەلەمدۇ؟»دېگەن سوئالى دەل مۇشۇ ئەھۋالنى سوراققا تارتىدۇ. ئېزىلگەنلەر سۆزلىيەلەمدۇ ياكى پەقەت ئەزگۈچىنىڭ ئۇلار ئۈچۈن بەلگىلەپ بەرگەن تىلى ۋە بايانىدىلا سۆزلىتىلەمدۇ؟
ئۈچىنچى تەرىپى بولسا، تارىخىي باياننىڭ بۇلاڭ-تالاڭ قىلىنىشىدۇر. مۇستەملىكە قىلىنغانلارنىڭ تارىخى، مۇستەملىكىچىلەرنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن قايتا يېزىلىدۇ ۋە بۇ قايتا يېزىلغان تارىخ، بىردىنبىر «قانۇنلۇق» ۋە «ئ‍ىلمىي» بايان ھالىغا كېلىدۇ. يەرلىك خەلقلەرنىڭ ئۆز تارىخىي بايانلىرى بولسا «ئەپسانە»، «رىۋايەت» ياكى «تەشۋىقات» دەپ تامغىلىنىپ، ئاكادېمىك ۋە رەسمىي بايانلاردىن سىقىپ چىقىرىلىدۇ.
خوتەن خاتىرە تاشلىرىگە بۇ ئۇقۇم رامكىسى تەتبىقلانغاندا، ئېپىستېمىك زوراۋانلىقنىڭ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ھەر ئۈچ تەرىپىنىڭ ئىشلەۋاتقانلىقى كۆرۈلىدۇ. بىرىنچىدىن، بۇ يەردە ئۇيغۇر تارىخىي خاتىرىسىنىڭ يوقىتىلىشى مەۋجۇتتۇر. ياقۇپبەگ دەۋرى (1865-1877)، ئۇيغۇر خەلق بايانلىرىدا ۋە كوللېكتىپ خاتىرىسىدە چىڭ زۇلمى ۋە ئىشغالىيىتىگە قارشى بىر قارشىلىق كۆرسىتىش ۋە ۋاقىتلىق مۇستەقىللىق دەۋرى سۈپىتىدە چۈشىنىلىدۇ. ئەمما خىتاي رەسمىي بايانىدا بۇ دەۋر پەقەت «سىرتقى كۈچلەرنىڭ (ئەنگلىيە-رۇسىيە) جاسۇسى بولغان بىر توپىلاڭچىنىڭ قالايمىقانچىلىق دەۋرى» دەپ كودلاشتۇرۇلىدۇ. ياقۇپبەگنىڭ يەرلىك مۇسۇلمان خەلقلەرنىڭ قوللىشى بىلەن پۇت تىرەپ تۇرغانلىقى، رايوندا ئادالەت سىستېمىسى قۇرغانلىقى، سودا ۋە مەدەنىيەت ھاياتىنى جانلاندۇرغانلىقىدەك ھەقىقەتلەر پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈلىدۇ. ئورنىغا پەقەت «قالايمىقانچىلىق»، «ئانارخىيە» ۋە «سىرتقى سۇيىقەست» ئوبرازى قالدۇرۇلىدۇ.
ئىككىنچىدىن، «سۆزلىيەلمەسلىك» ھالىتى يارىتىلماقتا. ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ۋە جەمئىيىتى، ئۆز تارىخىنى ئۆز نۇقتىئىنەزىرىدىن سۆزلەش ھوقۇقىدىن سىستېمىلىق ھالدا مەھرۇم قالدۇرۇلدى. خوتەندىكى ئابىدە مۇراسىملىرى، بېيجىڭدىن كەلگەن خىتاي ئەمەلدارلار ۋە زو زۇڭتاڭنىڭ خىتاي ئەۋلادلىرى تەرىپىدىن باشقۇرۇلدى. مۇراسىمدا ئۇيغۇرلار پەقەت «ئاڭلىغۇچى» ۋە «كۆرگۈچى» ئورنىدىدۇر. سۆزلەش ھوقۇقى يوق، تارىخىي بايانغا ئارىلىشىش سالاھىيىتى يوق. بېرىلگەن سىگنال ئېنىق: «سىلەرنىڭ تارىخىڭلار بىزنىڭ بايانىمىز بىلەن ماسلىشىشى كېرەك. ئۆز بايانىڭلار ئىناۋەتسىز، ھەتتا خەتەرلىكتۇر.»
ئۈچىنچىدىن، ئېپىستېمىك زوراۋانلىقنىڭ ماددىيلىشىشى (جىسمانىيلىشىشى) ئەمەلگە ئاشماقتا. خاتىرە تاشلىرى، كۆرۈنمەيدىغان ئىدېئولوگىيەلىك زوراۋانلىقنى كۆرۈنىدىغان ۋە مەڭگۈلۈك ھالغا كەلتۈرىدۇ. ھەر بىر ئۇيغۇر بالىسى بۇ خاتىرە تاشلىرىنى ھەر كۆرگىنىدە، ئۆز تارىخىنىڭ «خىتاي قەھرىمانلىرىنىڭ سايىسىدا قۇتقۇزۇلغانلىقى» ھەققىدىكى ئۇچۇرنى ئالىدۇ. مەكتەپلەردە ئوقۇتۇلىدىغان دەرسلىكلەر، تاراتقۇلاردا كۆرسىتىلىدىغان كىنو ۋە تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرى، ھەمىشە ئوخشاش باياننى تەكرارلايدۇ. باشقىچە بىر باياننىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئويلىشىش مۇمكىن بولمايدىغان ھالغا كېلىدۇ. سىپىۋاك ئاگاھلاندۇرغاندەك، «ئەڭ خەتەرلىك نەرسە، زوراۋانلىقنىڭ قانۇنىي ۋە ياخشى نىيەتلىك كۆرسىتىلىشىدۇر»(سىپىۋاك،, 1988 280-بەت).  خوتەن خاتىرە تاشلىرى دەل مۇستەملىكە ئىشغالىيىتىنى، «ئازادلىق» ۋە «قايتا بىرلەشتۈرۈش» سۈپىتىدە قايتا ئوراپ چىقىدۇ. زوراۋانلىق، مۇھەببەت ۋە مىننەتدارلىق تىلىغا ئايلاندۇرۇلىدۇ.