ئەدەبىيات ۋە دىن (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېكسىت تەنقىدى پەقەت مېخانىكىلىق نەشر قىلىش، سېلىشتۇرما ۋە تېكسىت تەنقىدى قانۇنلىرىنىڭ تەدبىقلىنىش پائالىيىتى بولسا ئۇنى كۆزىتىشنىڭ نەتىجىسى، دەرھال ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇندەك كۆرۈنمەسلىكى مۇمكىن. ئەمما ئالىملار ئۇزۇندىن بېرى نۇرغۇن مىسالدا تېكسىت تەنقىدى ۋە تېكسىت باھالىشىنىڭ ئىنتايىن چىڭ باغلىنىشى بارلىقىنى قوبۇل قىلغان. stemmatics باھالاش بىلىمىگە كىرىدۇ  (örneğin, New Testament Textual Criticism: Its Significance for Exegesis, Yeni Ahit Metin Eleştirisi: Tefsir İçin Önemi, ed. Eldon Jay Epp and Gordon D. Fee, 1981).. بىر تەرەپتىن، پەرقلىق ئوقۇشلارنىڭ بەلگىلىنىشى ئارقىلىق خىزمەت قىلىدىغان تەنقىدىي مەھكىمە ئۇسلۇبى، تەپسىرىدىكى ۋە تەرجىمىدىكى ئاغزاكى مەناسىنىڭ ئېنىقلىنىشى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلارغا كۆرە بىر ياكى ئوخشاشتۇر. يەنە بىر تەرەپتىن، يالغۇز بىر سۆزنىڭ ياكى بىر نۇسخا پەرقى، تېكسىت مەنىسىنىڭ گرامماتىكا قۇرۇلمىىسنى ئېنىق ئۆزگەرتىشى مۇمكىن. «ئېتىقاد ئارقىلىق ھەقلىق كۆرسىتىش»نىڭ بىر نەتىجىسى سۈپىتىدە، خرىستىيانلارغا، ھەقىقەتتە تەڭرى بىلەن تىنىچلىق ئىچىدە ئىكەنلىكىنى ياكى يول كۆرسەتكۈچىنىڭ شەرتىگە ياكى Romans 5:1 نىڭ پەرقلىق قول يازمىلىرى ئەنئەنلىرىدە تېپىلغان يول كۆرسەتكۈچى (echomen) ياكى نەسىھەت قىلىش شەرتىگە (ehomen) باغلىق تەڭرى بىلەن تىنىچلىققا ئىگە بولالايدىغانلىقى ئېيتىلغان.  Merville نىڭ ئەسەرلىرىنىڭ Constable Standard Edition دا ئ‍وتتۇرىغا قويۇلغان بىر تۇراقلىق ئىبارە بولغان (دېڭىزنىڭ كىر بېلىقى)`the discordia concors` «پەقەت چوڭقۇر قورقۇنچلاردىن شەكىللەنگەن بىر خىيالدىن چاچراپ چىققان كىر بىلەن تازىلىق سايمىنىنىڭ كۈتۈلمىگەن باغلىنىشىدىن سۆز ئېچىش ئۈچۈن بۈيۈك ئامېرىكا تەنقىدچىسى F. O. Matth’essen گە يېتەكچىلىك قىلغان، ئەمما ھەم ئېنگىلىزچە ھەم ئامېرىكىدىكى تۇنجى نەشرىياتلارنىڭ بۇنداق بىر بالاغەتكە ئىگە بولۇشىنىڭ solied ئەمەس  colied ئىكانلىكىنىڭ ئىسپاتلىنىشى بىلەن زالىم بىر تىزغۇچىنىڭ سەل قارىغانلىقىنىڭ بايقىلىشى بىلەن بۇزۇلدى. بەش مىڭ تۈزىتىش ۋە ھازىرغا قەدەر مەۋجۇت بولمىغان قوشۇمچىلار بىلەن بىرلىكتە Ulysses: A Critical and Synoptic Edition نىڭ 1984- يىلىدىكى نەشرى بىلەن تەنقىدچىلەرگە بۇ زامانىۋى كىلاسسىك ئەسەرنىڭ ئىلگىرىكى نۇرغۇن باھالىرىنى قايتىدىن تەتقىق قىلىش ۋە كۆزدىن كەچۈرۈشى ئۈچۈن يېتەكچىلىك قىلدى.
چۈنكى تېكسىت تەنقىدى  مۇمكىن بولغىنىچىلىك تارىخىي بۇزۇلۇشىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماي قايتىدىن قولغا كېلىشىنى، مەقسىتىنىڭ، تېكسىت باھالىشى ئۈچۈن دائىم باشلىنىش نۇقتىسى بولۇشنى خالايدۇ. بۇنىڭغا زىت ھالدا، بۇخىل تەنقىدمۇ باھالاشنىڭ چەكلىك بىر تۈرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مادامىكى بۇ نىيەتلەر، بىر قول يازمىسى ياكى تۇنجى نۇسخىسىنىڭ بىر –  بىرى بىلەن تونۇشۇشى دەپ قارىلىدۇ. «ساپ» ئشەنچىلىك تېكسىت، مۇنداق بىر مۇزاكىرىدىن، يازغۇچىنىڭ ئاخىرقى نىيەتلىرىگە ئ‍ەڭ يېقىن دېمەكتۇر. بۇخىل چۈشەنچىلەر نۇرغۇن زامانىۋى تېكسىت بىلەن مۇناسىۋەتلىك تۇرۇقلۇق، ئۇلار نۇرغۇن ئوتتۇرا ئەسىر ۋە قەدىمكى تېكسىتلەرنىڭ، بولۇپمۇ بىردىن كۆپ تەڭدىشى بولغان Stemmas نىڭ باھالىشى ئۈچۈن a fortioriۋە بېسىش ئۈچۈن مۇۋاپىق بولمايدۇ. Jerome G. McGann, A Critique of Modern Textual Criticism (زامانىۋى تېكسىت تەنقىد ئاساسى)دا شۇنداق يازىدۇ.
«بۇ تېكسىتلەرنى ئەڭ بالدۇر تاماملانغان شەكىللىرى بىلەن ئاساسەن يازغۇچى كونتىرول قىلىدۇ. يەنىلا بىر سىنىپ بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇلار، تەھرىرگە تەۋە نىيەت ئۇقۇمىنىڭ مەنىسىگە ئىگە بولمىغان تېكسىتلەردۇر. بۇ تېكسىتلەr، باشقا بىر ئىپادە بىلەن، يازغۇچىغا تەۋە نىيەت ئۇقۇمىنىڭ پەقەت (بىر –  بىرىگە زىت ھالدا) سەنئەتكارنىڭ ئەسىرى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلار ۋە روللىرى بىلەن مەشغۇل بولۇشقا باشلىغىنىدا تەنقىدنىڭ كۈچى ئۆزىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ سەۋەپتىن، ھەقىقىي ئىشەنچىلىك تېكسىت دائىم ئىجتىمائىي يېزىلغانلاردۇر. نەتىجە شۇكى، ئىشەنچىنى تىكلىگەن نەرسىنىڭ تەنقىدىي ئۆلچىمى، يازغۇچى ۋە يالغۇز ئۇنىڭ نىيەتلىرىگە باغلىق ئەمەستۇر».
يۇقىرىدىكى Romans 5 تىن بېرىلگەن ئۆرنەكتە، گرىكچە سۆزلەرنىڭ ئاھاڭداشلىرىنىڭ بولۇشى بىر ھەۋارىينىڭ كاتىپىنىڭ خۇسۇسىي ئىملاسىنى ئاسانلا يازدۇرغانلىقى تۈپەيلى، ئورىگىنال قوليازما ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن تەقدىردىمۇ، يازغۇچىنىڭ نىيىتىنى بايقاش ئۈچۈن يېتەرلىك نەتىجىگە ئېرىشتۈرمەسلىكى مۇمكىن. Pavlus نىڭ ئۆزىنى سوراق قىلىشى بۇنىڭ سىرتىدا، بىز بەلكى تەڭپۇڭ بىر شەكلىدە مەنتىلىق تېكسىتلەرنى، پەقەت جەزمەن پەرقلىق مەنىلىرى بىلەن ئىككىگە ئايرىيمىز. بىز مۇستەقىل ھالدا ۋە ئاسانلا بۇ ئىككى گرىكچە سۆزنىڭ مەنىسىنى يېڭىلىيالايمىز، ئەمما ھەمبەھىرلەنگەن تەجرىبىلەر، ئىشلىتىش ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن مەنە ئىستىكىگە»(E. D. Hirsch, Validity in Interperetation, Yorumlamada Geçerlik, 1967) بەدەل بولغان ئالاقىنىڭ بولماسلىقى، ھازىر بىزگە Pavlus نىڭ تىل كۆرسەتكۈچلىرىنىڭ بۇ ئالاھىدە ئۆچرىتى بىلەن ئىلگىرلىتىشى خالىغان نەرسىنى ئېنىق چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدۇ. بۇ مىسالدا ئاخىرقى نىيەتنى تاللاش ئۈچۈن ئىقتىدارسىزلىقمۇ، ئورىگىنال نىيەتنى تاللاش ئىقتىدارسىزلىقى بىلەن ئوخشاشتۇر. پەقەت تېكسىتنىڭ مەنىسىنىڭ ئېنىق بولماسلىقى، تېكسىتنىڭ تارىخىي كۈچكە ئىگە بولۇش مۇددىتىچىلىك چۈشىنىشىمىزنىڭ تارىخىي مۇددىتىگە سەۋەپ بولالمايدۇ.