يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىراننىڭ تۈركىستان دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى بىر خىل قېلىپتا ئەمەس، بەلكى ھەربىر دۆلەتنىڭ تارىخىي، مەدەنىي ۋە گېئو-سىياسىي ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن پەرقلىق ۋە كۆپ قاتلاملىق شەكىللەنگەن. بۇ جەھەتتە تاجىكىستان، ئىراننىڭ رايوندىكى تەبىئىي ۋە يېقىن ئىتتىپاقدىشى سۈپىتىدە ئورۇن تۇتىدۇ. «پارس مەدەنىيەت چەمبىرىكى» گە تەۋە بولغان ۋە تىل جەھەتتىن ئىران بىلەن ئورتاقلىققا ئىگە تاجىكىستان، تېھران ئۈچۈن مەدەنىيەت ۋە يۇمشاق كۈچىنى كېڭەيتىشتىكى مۇھىم بازىدۇر. ئۆتمۈشتىكى سىياسىي سوغۇقچىلىقلار ۋە ئىشەنچسىزلىككە (بولۇپمۇ تاجىكىستان ئىچكى ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى مەسىلىلەرگە) قارىماي، 2020-يىللاردىن كېيىن ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى تېز سۈرئەتتە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلدى. ئىران تاجىكىستاندا «ئابابىل-2» (Ababil-2) ناملىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان زاۋۇتىنى قۇرۇپ بەردى، بۇ ئىراننىڭ چەتئەلدە قۇرغان تۇنجى ھەربىي زاۋۇتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ يۇقىرى پەللىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، «ئىستىقلال» تونېلى ۋە «سانگتۇدا-2» سۇ ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى قاتارلىق ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى، ئىراننىڭ تاجىكىستاندىكى ئىقتىسادىي مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتتى. يېقىنقى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، ئىككى دۆلەت ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋە سەھىيە ساھەسىدە يېڭى «يول خەرىتىسى» تۈزۈشكە كېلىشكەن بولۇپ، بۇ ھەمكارلىقنىڭ دائىرىسىنىڭ كېڭىيىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ[2] [5] [7].
قازاقىستان ئىران ئۈچۈن رايوندىكى مۇھىم ئىقتىسادىي شېرىك ۋە رۇسىيەگە تۇتىشىدىغان كۆۋرۈك ھېسابلىنىدۇ. گەرچە سىياسىي جەھەتتە قازاقىستان غەرب، خىتاي ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلايدىغان «كۆپ تەرەپلىمىلىك» (Multi-vector) سىياسەت قوللانسىمۇ، ئەمما ئىران پورتلىرىغا ۋە تىرانسپورت يوللىرىغا بولغان جىددىي ئېھتىياجى سەۋەبىدىن، تېھران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئەستايىدىللىق بىلەن راۋاجلاندۇرماقتا. قازاقىستان ئاشلىق ۋە نېفىت مەھسۇلاتلىرىنى ئىرانغا ئېكسپورت قىلىشتا ئاساسلىق تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ بىرىدۇر. پىرېزىدېنت توقايېۋنىڭ ئىران بىلەن بولغان سودا ھەجىمىنى 3 مىليارد دوللارغا يەتكۈزۈش نىشانى ۋە ئاستانىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئۇچرىشىشلاردا ئىمزالانغان ھەمكارلىق ھۆججەتلىرى، قازاقىستاننىڭ ئىران بىلەن بولغان «پىراگماتىك شېرىكچىلىك» نى ساقلاپ قېلىش ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، كاسپىي دېڭىزىنىڭ قانۇنىي ئورنى ۋە بىخەتەرلىكى مەسىلىسىدە ئىككى دۆلەتنىڭ ئورتاق مەنپەئەتى بار بولۇپ، بۇ ساھەدىكى دىپلوماتىك ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلەرنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر[1] [5] [7].
تۈركمەنىستان ئىران بىلەن ئەڭ ئۇزۇن قۇرۇقلۇق چېگراسىغا (1148 كىلومېتىر) ئىگە دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا كىرىشىدىكى «فىزىكىلىق ئىشىك» ھېسابلىنىدۇ. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ئاساسلىقى ئېنېرگىيە ۋە تىرانسپورت ساھەسىگە مەركەزلەشكەن. تۈركمەنىستاننىڭ بىتاراپلىق سىياسىتى، ئۇنىڭ ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە سىياسىي زىددىيەتلەردىن ساقلىنىپ، ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى قوغلىشىشىغا شارائىت ياراتتى. گەرچە گاز باھاسى ۋە پۇل تۆلەش مەسىلىلىرىدە پات-پات سۈركىلىشلەر يۈز بېرىپ تۇرسىمۇ، ئەمما تۈركمەنىستان گازىنىڭ ئىران ئارقىلىق باشقا بازارلارغا يەتكۈزۈلۈشى ۋە ئىران تاۋارلىرىنىڭ تۈركمەنىستان بازىرىغا كىرىشى ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن ئەھمىيەتكە ئىگە. ئىراننىڭ تۈركمەنىستاندا ئۆتكۈزگەن مەخسۇس سودا كۆرگەزمىلىرى ۋە چېگرا سودا رايونلىرىنى قۇرۇش تىرىشچانلىقى، تېھراننىڭ بۇ يولنى ھەمىشە ئوچۇق تۇتۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر[1] [12].
ئۆزبېكىستان شەۋكەت مىرزىيويېۋ دەۋرىدە تاشقى دۇنياغا، بولۇپمۇ قوشنىلىرىغا قارىتا ئوچۇق سىياسەت قوللىنىشقا باشلىغاندىن بۇيان، ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە كۆرۈنەرلىك ئىلگىرىلەش بولدى. ئىلگىرى ئىسلام كەرىموۋ دەۋرىدىكى گۇمان ۋە ئارىلىق ساقلاش سىياسىتىنىڭ ئورنىنى، ھازىر سودا ۋە ئەشيا ئوبوروتىنى ئاساس قىلغان ئەمەلىيەتچىل ھەمكارلىق ئىگىلىدى. ئۆزبېكىستان دېڭىزغا چىقىش ئۈچۈن ئىراننىڭ چاباھار ۋە بەندەر ئابباس پورتلىرىغا ئېھتىياجلىق بولغاچقا، تىرانسپورت ۋە قاتناش ساھەسىدىكى كېلىشىملەرگە ئەھمىيەت بەرمەكتە. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئومۇمىي قىممىتىنى 2 مىليارد دوللارغا يەتكۈزۈش پىلانى ۋە ئۆزبېكىستاننىڭ ئىران پورتلىرىغا مەبلەغ سېلىش قىزغىنلىقى، بۇ يېڭى دەۋرنىڭ باشلانغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ[3] [5].
قىرغىزىستان گەرچە ئىران بىلەن بىۋاسىتە چېگرىداش بولمىسىمۇ ۋە ئىقتىسادىي كۆلىمى كىچىكرەك بولسىمۇ، ئەمما رايون تىرانسپورت تورىنىڭ بىر ھالقىسى سۈپىتىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي-قىرغىزىستان-ئۆزبېكىستان تۆمۈر يولى (CKU) قۇرۇلۇشىنىڭ ئىلگىرىلىشىگە ئەگىشىپ، بۇ لىنىيەنىڭ كەلگۈسىدە ئىران تۆمۈر يول تورىغا ئۇلىنىش ئېھتىماللىقى، قىرغىزىستاننىڭ ئىران ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك قىممىتىنى ئاشۇردى. ئىران بىلەن قىرغىزىستان ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئاساسلىقى يېزا ئىگىلىك ۋە يېنىك سانائەت مەھسۇلاتلىرىغا مەركەزلەشكەن بولۇپ، EAEU ئەركىن سودا كېلىشىمى رامكىسىدا بۇ مۇناسىۋەتنىڭ يەنىمۇ تەرەققىي قىلىش يوشۇرۇن كۈچى بار[5].
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، ئىراننىڭ بۇ دۆلەتلەرگە قاراتقان سىياسىتىدە ئىلگىرىكى «ئىنقىلاب ئېكسپورت قىلىش» ياكى دىنىي ئىدېئولوگىيەنى تېڭىش ئۇسۇلىدىن ۋاز كېچىپ، پۈتۈنلەي «پىراگماتىك»، «مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان» ۋە «سېكۇلار» (دۇنياۋى) مەنپەئەتلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان سىياسەت قوللىنىۋاتقانلىقى تەھلىل قىلىندى. تېھران ئۈچۈن ھازىرقى ئەڭ مۇھىم مەسىلە مەزھەپ تەشۋىقاتى ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچنى ساقلاپ قېلىش ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىدۇر[2] [5].
6. خەلقئارالىق تەشكىلاتلار رامكىسىدىكى ھەمكارلىق