تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىروفېسسور دوكتور مەھمەت ئەلى بۈيۈككارا
قىسقىچە مەزمۇنى: ھەنەپىيلىك ۋە سوپىيلىق ئوتتۇرا ئاسىيادىكى خەلقلەرنىڭ مۇسۇلماندارچىلىق/دىندارلىق خاراكتېرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان غول ئېقىملاردۇر. بولۇپمۇ سوپىيلىق سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىميىتىگە قارشىلىق كۆرسىتىشنىڭ سېمۋوللۇق كۈچى بولۇپ كەلگەن ئىدى. 1910-يىللاردا ئوتتۇرا ئاسىياغا سىرتتىن ئېقىپ كىرگەن سەلەپىيلىك ئېقىمى بارلىق رۇسىيە مۇسۇلمانلىرىغا تەسىر كۆرسىتىش بىلەن بىرگە، 1980-يىللارغىچە قىسمەن بولسىمۇ ئالقىشقا ئېرىشتى، شۇنداقلا ئۇنى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھەنەپىيلىك- سوپىيلىقنى مۇۋازىنەتكە ئىگە قىلىدىغان ئىزدىنىشىنىڭ نەتىجىسى دېيىشكىمۇ بولىدۇ.
بىر قاتار شەخسىي تىرىشچانلىقلار نەتىجىسىدە 20-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى چەرىكىدە تاشكەنت ۋە پەرغانەدە تارقىلىشقا باشلىغان سەلەپىيلىك ئېقىمى، 1945-يىلىدىن كېيىن ئاز ساندا بولسىمۇ ئەرەب دۆلەتلىرىگە دۆلەت تەرىپىدىن ئەۋەتىلگەن دىنى ئۆلىما ۋە تالىپلار ، 1991-يىلدىن كېيىن بولسا سەئۇدى ئەرەبىستان پۇقراسى بولغان ئۆزبېك دەۋەتچىلەر ۋە سەئۇدىي ئەرەبىستاندىكى شەرىئەت پاكۇلتىتلىرىغا ھەقسىز قوبۇل قىلىنغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ تۆھپىلىرى ئارقىسىدا رايوندا مەلۇم دەرىجىدە بولسىمۇ نوپۇزغا ئېرىشتى. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمرىلىشى ۋە جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقىگە ئېرىشىشىدىن كېيىن پەيدا بولغان نىسپىي دەرىجىدىكى ئەركىن مۇھىت، رايوننىڭ سىرت بىلەن بولغان ئالاقىسىغا مۇۋاپىق شارائىت تەييارلاپ بەردى. ھەنەپىي ۋە سوپىي كۈچلىرىنىڭ سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىمىيىتىگە مەجبۇرىي ئىتتائەت قىلىپ ماسلىشىپ مۇرەسسە ھالىتىدە بولۇشىنىڭ خەلقنىڭ خاتىرىسىدە قالدۇرغان سەلبىي تەسىرى، شۇنداقلا سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كېيىن دىندار ياشلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ يەرلىك جامائەتلەر ۋە دىنى ئېقىم ئورنىغا يات ۋە ئاشقۇن گۇرۇھ ۋە دىنى ئېقىملارغا مايىللىقىنى ئاسانلاشتۇردى.
جەنۇبتىكى ئافغانىستان بولسا ھىندىستاندا غول سالغان ئەھلى ھەدىس جامائىتىنىڭ ۋاستىسى ئارقىلىق سەلەپىيلىك بىلەن تونۇشتى. ئافغانىستان جىھادىدا بولۇپمۇ سەييافقا ئوخشاش مۇجاھىد لىدېرلارنىڭ سەئۇدىي ئەرەبىستان بىلەن بولغان قويۇق ئالاقىسى ۋە ئەرەب دۆلەتلىرىدىن ئافغانىستانغا جىھاد قىلىش ئۈچۈن كەلگەن كۆپ قىسمى سەلەپىيلىككە مايىل بولغان مىڭلارچە پىدائىي، سەلەپىيلىكنىڭ ئافغانىستاندا تارقىلىشىنىڭ غول سەۋەبلىرىدىن بىرى بولۇپ قالدى. بۇ پىدائىيلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە ئەل-قائىدە تەشكىللىك ھالەتكە كەلدى، بۇنىڭغا ماس ھالدا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى سەلەپىيلىك ئېقىمى زوراۋانلىق ئۇسۇللىرىغىمۇ مايىل بولغان تۈسكە كىردى.
سەلەپىيلىك ئېقىمىنىڭ بۇ خاراكتېرى كونا مەزھەپلەرگە لىبېرال ياكى ئەڭ ئاشقۇن تەرىقىدە مۇئامىلە قىلىش ئارقىلىق گويا «ھەنەپىي سەلەپىيلىك»نى ياشاپ كەلگەن تالىباننىڭ تەئەسسۇپ ۋە زوراۋان سىياسەتلىرىگە تازا چۈشەتتى. ئافغانىستانلىقلار ۋە ئەرەبلەر ئارىسىدا ئورتاق دۈشمەنگە قارشى تۇرۇش ئەسناسىدا تەقدىرداشلىق ئېڭى شەكىللەندى، بۇ ئەھۋال ئىدىئولوگىيە جەھەتتىن مۇرەسسە قىلىش مۇمكىن بولمايدىغاندەك كۆرىنىدىغان تالىبان بىلەن سەلەپىيلىك ئوتتۇرىسىدىكى بىر تەرەپلىمە قاراشلار ۋە ئەنئەنىۋى رېفكىلىس پوزىتسىيەلىرىنى نىسبەتەن بولسىمۇ يۇمشاتتى، ھەتتا بۇ ئىككى تەرەپنى بىرلەشتۈردى.
ئوتتۇرا ئاسىيا سەلەپىي ئويغىنىشىدا يېتىپ كېلىنگەن بۇ نۇقتىدا، تېررورلۇققا مۇراجائەت قىلىش ۋە «تالىبانلىشىش» كەلتۈرۈپ چىقارغان بەزى ئاقىۋەتلەرنى تەكىتلەشنىڭ زۆرۈرىيىتى بار. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بۇ ۋەزىيەت ياكى يۈزلىنىش بەزى تۈرك دۆلەتلىرىدىكى غەيرىي دېموكراتىيە ھاكىمىيەتلىرىگە قانۇنىيلىق سالاھىيىتى يارىتىپ بەرگەنلىكى مەلۇم. بۇ ھاكىمىيەتلەر پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ كۆزگە كۆرىنىپ تۇرغان بۇ «دىنى خەتەرلەر»گە قارشى چەكلەش ۋە بېسىم سىياسىتىنى بىمالال ئېلىپ بېرىشقا باشلىدى. تېررورىزمدىن سىرت، تالىبان ۋە بەزى تەشكىلاتلارنىڭ بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك ھالدا زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكى بىلەن شۇغۇللىنىشى چوڭ كۈچلەرنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا ئارىلىشىشىغا باھانە بولۇپ بەردى.
بومباي ۋە بەزى رايونلاردىكى قانلىق ۋەقەلەر رايوندىكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرگە ئېغىر زىيان بېرىش بىلەن بىرگە ھىندىستان، خىتايغا ئوخشاش دۆلەتلەردىكى ئاز سانلىق ۋە مۇداپىئەسىز مۇسۇلمانلارنى باشقا دىنلارنىڭ ئاشقۇن مۇرىتلىرى ۋە دۆلەتنىڭ ھۇجۇم نىشانىغا ئايلاندۇرۇپ قويدى. سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كېيىنكى دەۋرلەردە ئىسلام بىلەن قايتىدىن پاكلىنىش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن مۇسۇلمانلار نەزىرىدە جىھادقا ئوخشاش پاكىز ساقلىنىپ قېلىشى كېرەك بولغان ئۇقۇملار كىرلىنىشكە يۈز تۇتتى. جىھادنىڭ ئاساسلىق غايىسى بولغان «سىياسىي ئىشغالىيەتچى كۈچلەر ۋە زالىملارغا قارشى كۈرەش قىلىش»ئىدىيەسى ئەسلىي نىشانىدىن چەتنەپ مۇناسىۋەتسىز يەرلەرگە بۇرالدى. سەلەپىيلىكنىڭ ئاساسلىق ئۇقۇملىرىدىن بولغان «ئەل- ۋەلا ۋەل بەرا»چۈشەنچىسىنىڭ كونتېكىستىن سۇغۇرۇلۇپ چىقىشى نەتىجىسىدە شىئەلەر، سوپىيلەر، بىگۇناھ غەيرى مۇسۇلمانلار ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلار «جىھاد»نىڭ ھۇجۇم نىشانىغا ئايلاندى. بۇ ۋەھىمىيلىك ئەھۋال ئىسلامنىڭ ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ھەم رايون ھەمدە دۇنيادىكى ئوبرازىغا ئېغىر داغ چۈشۈردى.