خىتاينىڭ يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرىنى تىزگىنلەش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يازغۇچىلار: گرانت رۇملېي، ئارون ي. زېلىن
ۋاشىنگتون يېقىن شەرق سىياسىتى تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى |  2025-يىلى 17-ئاپرېل
تەرجىمە: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى | تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بىر تەرەپتىن ئۇيغۇر جەڭچىلىرى خەۋپىدىن ئەندىشە قىلغان، يەنە بىر تەرەپتىن سۈرىيە بىلەن سودا-ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنى كېڭەيتىشنى كۆزلىگەن بېيجىڭ، دەمەشىقتىكى يېڭى سىياسىي رېئاللىققا تېز سۈرئەتتە ماسلىشىشقا تىرىشماقتا.
بەششار ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ يىقىلىشى پەقەت سۈرىيە ۋە ئۇنىڭ قوشنىلىرىنىلا زىل-زىلىگە سېلىپ قالماي، بۇ رايوندا ئۆز نوپۇزىنى تىكلەشكە ئۇرۇنۇۋاتقان بىر قاتار تاشقى كۈچلەرنىڭ ۋەزىيىتىنىمۇ ئۆزگەرتىۋەتتى. بۇ كۈچلەر قاتارىدا، ئەسەد ھاكىمىيىتىنى دىپلوماتىيە مەيدانىدا ھىمايە قىلىش ۋە ئۆزىنى «سۈرىيەنىڭ دۆلەت ئىگىلىكىنى تاشقى مۇداخىلىدىن قوغدىغۇچى» سۈپىتىدە كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئۇنىڭ بىلەن پۇختا مۇناسىۋەت ئورناتقان خىتايمۇ بار. بۇ مۇناسىۋەت سايىسىدە ، بېيجىڭ 2011-يىلى پارتلىغان ئەسەدكە قارشى قوراللىق قوزغىلاڭغا قاتناشقان خىتاي پۇقرالىرى، يەنى، ئۆز ۋەتىنىدە زوراۋانلىق ۋە باستۇرۇشقا ئۇچراۋاتقان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ھەققىدىكى قىممەتلىك ئۇچۇرلارغا ئېرىشىپ كەلگەنىدى.
بۇ ئۆزئارا مەنپەئەتلىك مۇناسىۋەت، دېكابىردىكى سىياسىي ئۆزگىرىش تۈپەيلىدىن بۇزۇلدى. ھازىر بېيجىڭمۇ باشقا دۆلەتلەرگە ئوخشاش ۋەزىيەتكە قاراپ ئىش تۇتۇپ، سىياسىتىنى قايتىدىن تەڭشەشكە مەجبۇر بولماقتا. ئەسەد يىقىلىپ بىر ھەپتە ئۆتمەيلا، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى ۋەزىيەتتىن «چوڭقۇر ئەندىشە» قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، «تېررورچى ۋە رادىكال كۈچلەرنىڭ بۇ قالايمىقانچىلىقتىن پايدىلىنىپ قېلىشىنىڭ قەتئىي ئالدىنى ئېلىش» ئۈچۈن جىددىي ھەرىكەت قىلىشقا چاقىردى. لېكىن، ئاران ئىككى ئايدىن كېيىن، ۋاڭ يى خىتاينىڭ سۈرىيەدىكى باش ئەلچىسى شى خوڭۋېينى ئەۋەتىپ، سۈرىيەنىڭ ۋاقىتلىق رەھبىرى ئەھمەد شارا (ئەششەرئ) بىلەن ئۇچراشتۇردى. خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ بۇ مۇرەككەپ ۋەزىيەتتىكى كۆرۈنەرلىك جانلىق پوزىتسىيەسى، بىر تەرەپتىن سۈرىيەنىڭ بېيجىڭنىڭ رايون ئىستراتېگىيەسىدىكى مۇھىملىقىنى، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ ئامېرىكىنىڭ لېۋانت رايونىدىكى مەنپەئەتلىرىگە قارشى يوشۇرۇن ئارىلىشىش ئېھتىمالىغا يېقىندىن دىققەت قىلىۋاتقانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
خىتاينىڭ سۈرىيە سىياسىتىنىڭ تەدرىجىي ئۆزگىرىشى
ئەسەد ھاكىمىيىتى يىقىلىشتىن ئىلگىرىكى يىللاردا، بېيجىڭ ئەسەدنى قەتئىي قوللايدىغانلىقىنى ئىزچىل نامايان قىلىپ كەلگەنىدى. 2011-يىلدىن بۇيان خىتاي ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشىدە جەمئىي ئون تۆت قېتىم ۋېتو ھوقۇقىنى قوللانغان بولسا، بۇنىڭ سەككىزى رۇسىيە بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ، ئەسەد ھاكىمىيىتىنى قوغداش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلغان. بېيجىڭنىڭ بۇ دائىملىق دىپلوماتىك قوغدىشى ھەتتا 2023-يىلى ئەسەد ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىنى خىتايدا كۈتۈۋېلىشقىچە تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ئەينى قېتىم ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرى «خەلقئارا ئادالەت ۋە ھەققانىيەتنى بىرلىكتە قوغداش»قا ۋەدە قىلىنغان بىر بىرلەشمە باياناتنى ئېلان قىلغانىدى.
بۇ خىل سىياسەت، مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرق سىياسىتىدىكى بىر خىل تەڭشەش ئىدى. 2010-يىلى رايون مىقياسىدا «ئەرەب باھارى» نامىدىكى خەلق ھەرىكەتلىرى قوزغالغاندا، بېيجىڭ ئاۋامنىڭ نامايىشلىرىنى قوللىغاندەك كۆرۈنۈپ قېلىشتىن ھەزەر ئەيلەپ، دەسلەپتە ئېنىق مەيدان بىلدۈرۈشتىن ئۆزىنى تارتتى. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئۆزىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان تەشەببۇس قىلىپ كېلىۋاتقان «ئارىلاشماسلىق» ۋە «ئىگىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىش» قاتارلىق تاشقى سىياسەت پىرىنسىپلىرىنى تەكىتلىدى. بۇ پوزىتسىيەنىڭ ئارقىسىدا، خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدە  تاشقى كۈچلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن قوزغىلاڭلارنىڭ يۈز بېرىشىدىن ئەنسىرىشى ياتاتتى.
ئەمما، لىۋىيەدىكى ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگىرىشى ئۇزۇن ئۆتمەي خىتاينىڭ بۇ پىرىنسىپلىرىنى سىناققا ئۇچراتتى. 2011-يىلى مارتتا، بېيجىڭ ئادىتىگە خىلاپ ھالدا، ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ لىۋىيەگە ھەربىي ئارىلىشىشقا يول ئاچقان 1973-نومۇرلۇق قارارىغا بېلەت تاشلىغاندا بىتەرەپ تۇرۇشنى تاللىدى. بۇ قارار ناتونىڭ قەززافى ھاكىمىيىتىگە قارشى ھەربىي ھەرىكەت قىلىشىغا شارائىت ھازىرلىدى. شۇنىڭدىن كېيىنكى قالايمىقانچىلىقتا، خىتاي شىركەتلىرى ئېغىر ئىقتىسادىي زىيانغا ئۇچرىدى، خىتاي ھۆكۈمىتى بولسا 30 مىڭغا يېقىن پۇقراسىنى جىددىي تارقاقلاشتۇرۇشقا مەجبۇر بولدى. بۇ ئەھۋال دۆلەت ئىچىدىكى بەزى ئانالىزچىلارنىڭ ھۆكۈمەتنىڭ رايون سىياسىتىدىكى «ئىزچىللىقنىڭ يېتەرسىزلىك» ىنى تەنقىد قىلىشىغا سەۋەب بولدى. شۇنىڭدىن ئالتە ئاي كېيىن، بىخەتەرلىك كېڭىشى سۈرىيە ھاكىمىيىتىنى پۇقرالارغا قارشى ھۇجۇملىرىنى توختىتىشقا چاقىرغان يېڭى بىر قارار لايىھەسىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، بېيجىڭ قەتئىي رەت قىلىپ، ۋېتو ھوقۇقىنى قوللاندى.