خىتاينىڭ بىرما ئىستراتېگىيەسى: «باشقۇرۇلىدىغان پارچىلىنىش» ۋە گېئو-سىياسىي مەنپەئەت (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ پىلانى بويىچە، سايلامدىن كېيىن نۆۋەتتىكى ھەربىي ھاكىمىيەت رەھبىرى مىن ئاڭ خىلايڭنىڭ ۋاقىتلىق پىرېزىدېنتلىق ۋەزىپىسىنى ساقلاپ قېلىشى، ئەمما ھوقۇقنىڭ يەككە شەخسنىڭ قولىدا ئەمەس، بەلكى بىر گۇرۇپپا يۇقىرى دەرىجىلىك قوماندانلار ئارىسىدا تەقسىم قىلىنىشى مۆلچەرلەنمەكتە. بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق بېرمىدا ھېچقانداق بىر رەھبەرنىڭ مۇتلەق ھوقۇققا ئىگە بولۇۋالماسلىقىنى، نەتىجىدە خىتاينىڭ كونتروللۇقىدىن چىقىپ كېتىدىغان «كۈچلۈك شەخس»نىڭ پەيدا بولماسلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلماقچى. خىتاي ئۈچۈن ئەڭ كۆڭۈلدىكىدەك ۋەزىيەت – بىر-بىرىنى تىزگىنلەپ تۇرىدىغان كوللېكتىپ ھەربىي رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ مەۋجۇت بولۇشىدۇر.
بۇ سايلام يەنە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تۈرلىرى ئۈچۈن قانۇنىي مۇقىملىق يارىتىپ بېرىدۇ. ھەربىي بۇيرۇقلار ھاكىمىيەت ئالمىشىش بىلەن ئاسانلا بىكار قىلىنىشى مۇمكىن، ئەمما «سايلانغان پارلامېنت» تەستىقلىغان توختاملار خەلقئارا قانۇن رامكىسىدا ۋە دۆلەت ئىچى قانۇنلىرىدا تېخىمۇ كۈچلۈك قوغدىلىشقا ئىگە بولىدۇ. شۇڭلاشقا، خىتاي سايلامنى پەقەت سىياسىي جەريانلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەبلىغىنى قوغدايدىغان «قانۇنىي قالقان» ياساش قۇرۇلۇشى دەپ قارايدۇ.
5. غەرب بوشلۇقى ۋە خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىكى
خىتاينىڭ بېرمىدا بۇنداق چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىشىدا، غەرب دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ بۇ رايوندا قالدۇرغان گېئو-سىياسىي بوشلۇقى مۇھىم ئامىل بولدى. 2021-يىلىدىكى ئۆزگىرىشتىن كېيىن، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرى بىرما ھەربىي ھۆكۈمىتىگە قارىتا ئىقتىسادىي جازا يۈرگۈزۈش ۋە دىپلوماتىك بېسىم ئىشلىتىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالدى. غەربنىڭ بىرمادىكى دېموكراتىك كۈچلەرگە، جۈملىدىن «مىللىي ئىتتىپاقلىق ھۆكۈمىتى» (NUG) گە بەرگەن ياردىمى كۆپىنچە سۆز بىلەن چەكلىنىپ، ئەمەلىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك قوللاش يېتەرسىز بولدى. بۇ خىل پاسسىپلىق خىتايغا رايوندىكى تەسىر كۈچىنى توسالغۇسىز كېڭەيتىش ئۈچۈن ئالتۇندەك پۇرسەت يارىتىپ بەردى.
ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بىرما ھەربىي ھۆكۈمىتى نۆۋەتتە ئېغىر كىرىزىسقا پېتىپ قالغان بولۇپ، پۇل پاخاللىقى ۋە خەلقئارا پېرېۋوت يېتىشمەسلىك مەسىلىسى ئېغىرلاشقان. ئامېرىكا تەرىپىدىن بىرما مەركىزىي بانكىسىنىڭ مەبلىغىنىڭ توڭلىتىلىشى ھەربىي ھاكىمىيەتنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرگەن بولسىمۇ، خىتاي بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇپ، ھەربىي ھاكىمىيەتنىڭ ئىقتىسادىي تايانچىغا ئايلاندى. خىتاي پۇلى (يۈەن) نىڭ بىرما سودىسىدىكى رولىنىڭ ئېشىشى ۋە خىتاي بانكىلىرىنىڭ ھەربىي ھۆكۈمەتكە مالىيە يوللىرىنى ئېچىپ بېرىشى، غەرب جازالىرىنىڭ ئۈنۈمىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىۋەتتى.
سىياسىي جەھەتتە، خىتاي ئۆزىنىڭ «غەربكە قارشى» تۇرۇش مەيدانىدىن چىقىپ، دېموكراتىك كۈچلەر ۋەكىلى بولغان NUG نى سىستېمىلىق ھالدا دىپلوماتىك مۇناسىۋەتتىن چەتتە قالدۇرۇپ كەلدى. خىتاي چېگرا رايونلاردىكى مىللىي قوراللىق كۈچلەرگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇلارنىڭ NUG بىلەن ھەمكارلىشىشىنى چەكلىدى ۋە ئۇلارنى ھەربىي ھاكىمىيەت بىلەن سۆھبەتلىشىشكە ئۈندىدى. خىتاينىڭ نەزىرىدە، غەرب قىممەت قارىشىدىكى دېموكراتىك بىر تۈزۈمنىڭ بېرمىدا ئورنىتىلىشى، خىتاينىڭ جەنۇبىي چېگراسىدا ئامېرىكانىڭ تەسىرىنىڭ كېڭىيىشىدىن دېرەك بېرىدۇ، شۇڭا بېيجىڭ بۇنىڭغا قەتئىي قارشى تۇرىدۇ.
ئاخىرىدا، ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى ساھەسىدىمۇ خىتاي غەربتىن بىر قەدەم ئىلگىرىلىدى. 2025-يىلىدىكى تەبىئىي ئاپەتلەر، جۈملىدىن يەر تەۋرەش يۈز بەرگەندە، غەرب ئەللىرى  يۈرگۈزۈۋاتقان جازالار تۈپەيلى  ۋە ئەشيا ئوبوروتى قىيىنچىلىقى سەۋەبىدىن ياردەم بېرىشتە ئاستا ھەرىكەت قىلدى. ئەكسىچە، خىتاي دەرھال ياردەم ئەترەتلىرىنى ۋە بۇيۇملىرىنى ئەۋەتىپ، ئاپەت رايونلىرىدا «يۇمشاق كۈچ»ىنى نامايان قىلدى. بۇ خىل ئەمەلىي ھەرىكەتلەر، يەرلىك خەلق ۋە ھاكىمىيەت قاتلىمىدا خىتاينىڭ ئورنىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىدى. نەتىجىدە، غەربنىڭ ئىستراتېگىيەلىك سەل قارىشى خىتاينىڭ بىرمانى ئۆز تەسىر دائىرىسىگە تولۇق كىرگۈزۈۋېلىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بەردى.
پايدىلانغان مەنبەلەر
Thiha, A. (2025, December 26). How China Carved Up Myanmar: Beijing’s Strategy to Create Stability Through Dependence. Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/asia/how-china-carved-myanmar
Swift, D., & Turnell, S. (2025, September 30). The Chance to Save Myanmar: U.S. Economic Tools Can Counter Both the Junta and China. Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/china/chance-save-myanmar
Hein, Y. M. (2025, April 17). China’s Double Game in Myanmar: How Beijing Is Manipulating Civil Conflict to Secure Regional Dominance. Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/china/chinas-double-game-myanmar