دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېخنىكىلىق بىرلىكنىڭ ئېنىقسىزلىقى (Ambiguity of Technological Unification) شۇكى، تېخنىكا (ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش) گەرچە جۇغراپىيەلىك توسالغۇلارنى يوقاتسىمۇ، ئۇ روھىي ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن بىرلىك دېگەنلىك ئەمەس. ئەكسىچە، تېخنىكا مىللەتلەر ئارىسىدىكى ئىدېئولوگىيە، ئەخلاق ۋە سىياسەتتە پەرقلىق كۆز قاراشلارنى تېخىمۇ ئاشكارىلايدۇ. مورگېنتاۋ تېخنىكىنىڭ دۇنيا جامائەت پىكرىنى يارىتىشقا توسقۇنلۇق قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
«مىللەتچىلىك توسالغۇسى»  دۇنيا جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىدىكى ئاساسلىق توسالغۇ. مىللەتچىلىك ئۆز مىللىتىنىڭ كۆز قارىشىنى مۇتلەق ئەخلاق دەپ قارايدۇ، شۇنداقلا تاشقى دۇنيانىڭ كۆز قارىشىنى رەت قىلىدۇ. «ۋۇدروۋ ۋىلسوننىڭ ئون تۆت نۇقتىسى» (Woodrow Wilson’s Fourteen Points) غا ئوخشاش تىنچلىقنى مەقسەت قىلغان ئۇرۇنۇشلارمۇ مىللەتچىلىكنىڭ توسالغۇسى سەۋەبىدىن مەغلۇپ بولغان.
ف. ئالتىنچى قىسىم: مىللىي كۈچنىڭ چەكلىمىسى: خەلقئارا قانۇن
18-باب: خەلقئارا قانۇننىڭ ئاساسلىق مەسىلىلىرى
خەلقئارا قانۇن (International Law) كۈچنى چەكلەشتىكى يەنە بىر مۇھىم ۋاسىتە، لېكىن ئۇنىڭ ئۈنۈمى ئاجىز. خەلقئارا قانۇننىڭ ئومۇمىي ماھىيىتى فېئودال تۈزۈمىدىن مىللىي دۆلەت تۈزۈمىگە ئۆتۈشتە شەكىللەنگەن بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى ئىگىلىك ھوقۇققا ئىگە دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى قانۇنىي مۇناسىۋەتلەرنى بەلگىلەيدۇ. خەلقئارا قانۇننىڭ ئاساسىي ئالاھىدىلىكى مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن خاراكتېرى بولۇپ، ئىچكى قانۇندىكىگە ئوخشاش ئۈستۈن ھۆكۈمەت ياكى مەركەزلىك ئىجرا ئورگىنى يوق.
خەلقئارا قانۇننىڭ چىقىرىلىشىغا دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ شەرتلىك ھەمكارلىقى تۈرتكە بولىدۇ، بولۇپمۇ «خەلقئارا شەرتنامىلەر» ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. بۇ ئەھۋالدا قانۇننىڭ ئېنىقسىزلىقى ۋە  چەكلىمىسى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. خەلقئارا قانۇندا سوتچىلىق رولى ئاجىز بولۇپ، مەجبۇرىي سوتچىلىق يوق. دۆلەتلەر پەقەت ئۆز رازىلىقى بىلەنلا خەلقئارا سوت مەھكىمىسىنىڭ ھۆكۈمىگە بوي سۇنىدۇ.
خەلقئارا قانۇننى ئىجرا قىلىدىغان مەركەزلىك ئورگان يوق، ئىجرا قىلىش پەقەت دۆلەتلەرنىڭ ئۆز كۈچى ياكى ئىتتىپاقى ئارقىلىق بولىدۇ. مورگېنتاۋ «كوللېكتىپ بىخەتەرلىك» ئۇقۇمىنى تەھلىل قىلىپ، ئۇنىڭ «مىللەتلەر بىرلەشمىسى» (League of Nations) ۋە «ب د ت نىزامنامىسىنىڭ 7-بابى» (Chapter VII of the UN Charter) دا ئوتتۇرىغا قويۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. كوللېكتىپ بىخەتەرلىك ھۇجۇمغا ئۇچرىغان بىر دۆلەتنى قوغداش بارلىق دۆلەتلەرنىڭ بىرلەشمە ھەرىكىتىنى تەلەپ قىلىدىغان بولسىمۇ، بۇ تۈزۈم چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مىللىي مەنپەئەتىگە زىت بولغانلىقى ئۈچۈن مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان.
19-باب: ئىگىلىك ھوقۇقى
ئىگىلىك ھوقۇقى مىللىي دۆلەت تۈزۈمىنىڭ تۈپ پىرىنسىپى بولۇپ، ئۆز زېمىنى ئىچىدىكى ئالىي ھوقۇقنى كۆرسىتىدۇ. مورگېنتاۋ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئاساسلىق مەنىلىرىنى: مۇستەقىللىق، باراۋەرلىك ۋە بىردەكلىك دەپ چۈشەندۈرىدۇ. «مۇستەقىللىق» ھەر بىر دۆلەتنىڭ باشقا دۆلەتلەرگە بوي سۇنماسلىقىنى، «باراۋەرلىك» ھەر بىر دۆلەتنىڭ قانۇنىي جەھەتتىن ئوخشاش ھوقۇققا ئىگە بولۇشىنى، «بىردەكلىك» بولسا خەلقئارا قانۇن قائىدىلىرىنىڭ پەقەت بارلىق دۆلەتلەرنىڭ بىردەك  رازىلىقى بىلەنلا كۈچكە ئىگە بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
«ئىگىلىك ھوقۇقى نېمە ئەمەس؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب بېرىپ، مورگېنتاۋ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي چەكلىمىلەردىن خالىي ئەمەسلىكىنى، ئەمما بۇ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ سىياسىي، ھەربىي، ئىقتىسادىي ياكى تېخنىكىلىق جەھەتتە تەسىرىنىڭ يوقلۇقىنى كۆرسەتمەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ قانۇنىي ماھىيىتى بولسىمۇ، ئۇنىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئاجىزلىقى سەۋەبىدىن، ئۇنىڭ ئەمەلىيەتتە ئاجىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
«ئىگىلىك ھوقۇقى قانداق يوقىلىدۇ؟» دېگەن سوئالغا، مورگېنتاۋ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ باشقا دۆلەتنىڭ ئالىي قانۇن چىقىرىش ھوقۇقىنى ئۆز تېررېتورىيەسىگە قوبۇل قىلىش ئارقىلىق يوقىلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. مورگېنتاۋ يەنە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۇباغا بولغان تەسىرىنى مىسال قىلىپ، ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئەمەلىي سىياسىي ھوقۇق ئىكەنلىكىنى، پەقەت قانۇنىي پرىنسىپلا ئەمەسلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئىگىلىك ھوقۇقىنى بۆلۈش (Is Sovereignty Divisible) مەسىلىسىنى تەتقىق قىلىپ،  (مەسىلەن، فېدېراتىپ ھۆكۈمەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى)  ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ قانۇنىي جەھەتتىن بۆلۈنمەيدىغان، لېكىن سىياسىي جەھەتتىن بۆلۈنسە بولىدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ.
گ. يەتتىنچى قىسىم: بۈگۈنكى دۇنيادىكى خەلقئارا سىياسەت
20-باب: مىللەتچىلىك ئۇنىۋېرسالىزمىنىڭ يېڭى ئەخلاقىي كۈچى
«مىللەتچىلىك ئۇنىۋېرسالىزمى» (Nationalistic Universalism) بىر دۆلەتنىڭ ئۆز مىللىي قىممەت قارىشىنى پۈتۈن دۇنياغا يېيىشنى مەقسەت قىلغان ئەخلاقىي كۈچ. 17-18-ئەسىردىكى ياۋروپا مىللىي دۆلەت سىستېمىسىدىكى ئادەت ۋە ئەخلاق ئورتاقلىقى بۇزۇلۇپ، مىللەتچىلىك روھىي ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن «يېڭى ئەخلاق كۈچى» نى شەكىللەندۈردى. بۇ، مىللەتنىڭ ئۆزىنىڭ سىياسىي ئەخلاقىنى ئەڭ ئاخىرقى پايدىلىنىش نۇقتىسى دەپ قاراپ، ئۆزىنىڭ سىياسىي ئەخلاقىنى ئۇنىۋېرسال ئەخلاق  سۈپىتىدە يايىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئادەم ئەقلىنىڭ كۈرىشى (The Struggle for the Minds of Men) بۇ يېڭى ئەخلاقىي كۈچنىڭ ئىپادىلىنىشى بولۇپ، بۇ كۈرەش تەبىئىي جەڭ، ھەربىي كۈچ ۋە دىپلوماتىيە گە ئوخشاش سىياسىي، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەر ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ، ئەڭ مۇھىمى تەشۋىقات ۋاسىتىسى ئارقىلىق كېڭىيىدۇ. مورگېنتاۋ تەشۋىقاتنىڭ ئۈچ پىرىنسىپىنى بېكىتىدۇ: بىرىنچىسى، تەشۋىقات بىر سىياسىي پەلسەپەگە ئاساسلىنىشى كېرەك (مەسىلەن، كوممۇنىزم ياكى فاشىزم)؛ ئىككىنچىسى، تەشۋىقات مەلۇم تارىخىي دەۋردىكى رېئال ئەھۋالغا ماسلىشىشى كېرەك؛ ئۈچىنچىسى، تەشۋىقات ھەربىي ئۇرۇشقا پايدىلىق بولۇشى، ياكى دۆلەتنىڭ سىياسىي مەقسىتىگە يېتىشىنى قوللىشى كېرەك.
21-باب: كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ يېڭى ھالىتى