ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2.ئىككىنچى تىل ئىگىلەنگەن ۋە ئۆگىنىلگەن مۇھىتتا كۈدىلىك ئالاقىدە ئىشلىتىلىدۇ. چەت ئەل تىلى كۈندىلىك ئالاقىدە ئىشلىتىلمەيدۇ. مەسىلەن، تۈركىيەدە ياشاۋاتقان ئەرەب، كورد، ئەرمەنى. رۇم ۋە باشقا مىللىي كىملىككە ئىگە تۈرك پۇقرالىرى ئۆز تىللىرىنىڭ يېنىدا ئىككىنچى تىلى بولغان تۈركچىنى ھەم تۈرك نەسەبلىكلەر بىلەن ھەم ئۆز ئىچىدە كۈندىلىك ئالاقىدە ئىشلىتىدۇ. يەنە گېرمانىيەدە ياشايدىغان تۈركلەر، يۇنانلار، ئىتاليانلار، ئەرەبلەر ۋە باشقىلار ئۆز تىللىرىنىڭ يېنىدا ئىككىنچى تىلى نېمىسچىنى ئىشلىتىدۇ. بۇ پەرقلىق مىللىي كىملىككە ئىگە جامائەتلەر نېمىسچە ئارقىلىق ھەم نېمىسلار بىلەن ھەم باشقا ئاز سانلىقلار بىلەن ئالاقە قۇرىدۇ. كۆپ تىللىق ئالاھىدىلىككە ئىگە تۈركىيە بولسۇن ياكى گېرمانىيە بولسۇن، كۈندىلىك ئالاقىدە دۆلەت تىلى ۋە ئاز سانلىقلارنىڭ تىلىدىن باشقا ئۈچىنچى بىر تىل يەنى چەت ئەل تىلى ئىشلىتىلمەيدۇ. مەسىلەن، تۈركىيەدە چەت ئەل تىلى دەپ قوبۇل قىلىنىدىغان نېمىسچە، ئىنگلىزچە، فىرانسۇزچە قاتارلىق تىللارنى ھېچبىر تۈركىيە پۇقراسى كۈندىلىك ئالاقىدە ئىشلەتمەيدۇ.
3.بىرىنچى ۋە ئىككىنچى تىل ياشاۋاتقان مۇھىتتىكى جامائەت بىلەن ئالاقە قۇرۇش ئۈچۈن ئىگىلىنىدۇ ۋە ئۆگىنىلىدۇ. چەت ئەل تىلى بولسا يات بىر دۆلەتتىكى ئىنسانلار بىلەن ئالاقە قۇرۇش، ئۇ دۆلەتلەردە ئوقۇش، ساياھەت قىلىش، ئىقتىسادى، تېخنولوگىيە، سودا، بىلىم ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن ئۆگىنىلىدۇ. مەسىلەن بىز تۈرك خەلقى، چەت ئەل تىلى دەپ ئىنگلىزچە، نېمىسچە، فىرانسۇزچە، ياپونچە ۋە باشقا تىللارنى يۇقىرىدا ساناپ ئۆتكەن سەۋەبلەر ئۈچۈن ئۆگىنىمىز. ھەتتا تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ ئېيتساق، بىزدەك ئاكادېمىكلار چەت ئەل تىلىنى ئۆز ساھەمىز بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىلمى تەتقىقاتلاردىن خەۋەردار بولۇش، ئۆزىمىزنىڭ تەتقىقاتلىرىمىزنىڭ باشقا دۆلەتتىكى ئىنسانلار تەرىپىدىن بىلىنىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە بۇ ئارقىلىق دۇنيا ئىنسانلىرىغا ھەمدەم بولۇش ئۈچۈن ئۆگىنىمىز.
ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق بولۇش ۋە چەت ئەل تىلى ئاتالغۇلىرىنىڭ ئېنىقلىمىلىرى، بىر – بىرىگە ئوخشاشلىقلىقى، يېقىنلىقلىقى، پەرقلىرىنى تۈركچە ۋە چەت ئەل تىلىدىكى مەنبەلەردىن پايدىلىنىپ تۇرۇپ ئوتتۇرىغا قويۇشقا تىرىشتۇق. «ئانا تىل» ئاتالغۇسى ئۈچۈن، تىلنى پەقەتلا ئانا بىلەن باغلىۋېلىشقا بولمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدۇق. ئىككى تىللىق ۋە كۆپ تىللىق دەپ ئاتىلىدىغان كىشىلەرنىڭ ئانا تىلىنىڭ قايسىسى بولىدىغانلىقىغا جاۋاب تېپىش ئۈچۈن يۇقىرىدا بايان قىلغان تۆت ئاساسى ئۆلچەمنى بىرلىكتە باھالاش كېرەكلىكىنى، بۇ باھالاش نەتىجىسىدە ئېرىشكەن نەتىجىگە ئاساسەن كىشىنىڭ ئانا تىلىنى بېكىتەلەيدىغانلىقىمىزنى ئىلگىرى سۈردۇق. «ئىككىنچى تىل»نىڭ بىر تىللىق جەمئىيەتتە چەت ئەل تىلى ھېسابلىنىدىغانلىقىنى، ئەمما كۆپ تىللىق جەمئىيەتتە بولسا مىللىي كىملىكى پەرقلىق بولغان پۇقرالار ئارىسىدا، ھەم شەخسى ھەم كوللېكتىپ مۇناسىۋەتلەردە ئىشلىتىلىدىغان ئالاقە ۋاسىتىسى ئىكەنلىكىنى كۆردۇق. ماقالىمىزدە «ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىنى ئىزاھلىغاندىن كېيىن ئىككى تىللىق بولۇشنىڭ چەك چېگراسىنى ھەممەيلەن چۈشىنەلەيدىغان تىلدا چۈشىنىشلىك ھالغا ئەكەلدۇق. «ئىككى تىللىق بۇلۇش» ئاتالغۇسىدا، بىر كىشى ئىگە بولغان ھەر ئىككى تىل ياشاۋاتقان جەمئىيەتتە ئالاقە ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى لازىم. ياشاۋاتقان جەمئىيەتتە ئالاقە ئۈچۈن پەقەتلا دۆلەت تىلى ھېسابلىنىدىغان ئانا تىلىنى ئىشلىتىدىغان كىشىلەر، باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا بىر تىللىق كىشىلەر ئىككىنچى تىلنى ئۆگەنگەن ۋاقىتتا، ئەگەر بۇ تىل ئۇ كىشى ياشاۋاتقان يەردە ئالاقە ئۈچۈن ئىشلىتىلمىسە، بۇ ئىككىنچى تىلغا «چەت ئەل تىلى» دېيىلىدۇ.
تۈركىيەدە مىللىي كىملىكى پەرقلىق بولغان توپلۇقلار ئانا تىللىرى بىلەن بىللە تۈركچىنىمۇ ئىشلىتىدىغان ئىككى تىللىق دېگىنىمىز جامائەتنى شەكىللەندۈرمەكتە. پەقەت بۇلارنىڭ ئىچىدىكى كورد نەسەپلىكلەردىن باشقىلىرى، يەنى ئەرەب، ئەرمەنى، رۇم ۋە باشقا گۇرۇپپىلاردىن ئانا تىللىرى دۇنياۋى تىل بولغان ۋە «ئىككى تىللىق بولۇش» ئېنىقلىمىسىغا ئۇيغۇن.بۇ جامائەتنىڭ بىرىنچى تىللىرى يەنى ئانا تىلى تۈركىيەدە چەت ئەل تىلى ھېسابلانماقتا. يەنە گېرمانىيەدە، فىرانسىيەدە، ئەنگلىيەدە ۋە ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان ئىككى تىللىق تۈركلەر، قوشنا دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان گىرېتسىيەلىك، سۈرىيەلىك، ئىراقلىق ۋە ئىرانلىق تۈركلەر دۆلىتىمىزگە كېلىپ گىراژدانلىق ھوقۇقىغا ئېرىشكەندە، ئۇلارنىڭ ئىككىنچى تىللىرى تۈركىيەدە چەت ئەل تىلى ھېسابلىنىپ قوبۇل قىلىنىدۇ. يېقىنقى يىللاردا دۆلىتىمىز جايلاشقان جۇغراپىيەلىك رايوندا يۈز بەرگەن ئۇرۇش، مىللىي توقۇنۇشلار پەيدا قىلغان كۆچ سەۋەبى بىلەن، دۆلىتىمىزگىمۇ قوشنا دۆلەتلەردىن تۈرك ۋە ئەرەب نەسەبلىك نۇرغۇن كىشى كەلدى ۋە داۋاملىق كېلىۋاتىدۇ. يېقىن كەلگۈسىدە ئەگەر بۇ كىشىلەر دۆلىتىگە قايتالمىسا كۆپىنچىسى تۈرك گىراژدانى بولۇش سۈپىتى بىلەن تۈركىيەگە ماكانلىشىدۇ. شۇنداق بولغاندا يېقىن كەلگۈسىدە نۇرغۇنلىغان ئىككى تىللىق يېڭى پۇقرالىرىمىز بولىدۇ. بۇ ئىككى تىللىرىنىڭ بىرى چەت ئەل تىلى ھېسابلىنىپ قوبۇل قىلىنىدۇ. شۇڭلاشقا چەت ئەل تىلى ئۆگىنىش ئۈچۈن ئۇزۇن ۋاقىت ۋە نۇرغۇنلىغان پۇل خەجلىگەن كىشىلەرگە ۋە تىلى دۇنياۋى تىل ھېسابلانمايدىغان كورد نەسەبلىك پۇقرالىرىمىزغا ناھەقچىلىك بولماسلىقى ئۈچۈن بىر ھەل قىلىش چارىسى تېپىش كېرەك.