تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئېشىۋاتقان گېئوپولىتىك تەسىرى: ۋاشىنگتون ئۈچۈن پۇرسەتلەر، رۇسىيە ئۈچۈن باش قېتىمچىلىقى ۋە خىتاي ئۈچۈن قايغۇلار (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي ئىزى، تەخمىنەن 4,000 تۈرك كارخانىسىنىڭ قۇرۇلۇش، توقۇمىچىلىق ۋە مېھمانساراي تىجارىتى قاتارلىق ساھەلەردىكى پائالىيەتلىرى بىلەن گەۋدىلەنمەكتە. ئۆزبېكىستاننىڭ 2017-يىلدىكى يېقىنلىشىشىدىن كېيىن تۈرك شىركەتلىرىنىڭ سانى تېز ئاشقان، قىرغىزىستاندا بولسا تۈركىيە، نەچچە يىلدىن بۇيانقى ئەڭ چوڭ ئۈچ بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلەغ سالغۇچىسىنىڭ بىرى بولۇپ كەلمەكتە. تۈرك بانكا ساھەسىنىڭ مەۋجۇتلۇقى (دېمىر بانكىسى، زىرائەت بانكىسى) ۋە تۈرك شىركەتلىرىنىڭ غەرب مەبلىغى بىلەن بولغان كۈچلۈك ئالاقىلىرى ئۇلارغا رايوندا مۇھىم رىقابەت ئەۋزەللىكىنى بەرمەكتە. تۈرك شىركەتلىرى، يەرلىك بازار شارائىتىغا ئىككىلەنگەن غەرب شىركەتلىرى ئۈچۈن كۆپ ھاللاردا ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئويناپ، AmChams (ئامېرىكا سودا-سانائەت ئۆمەكلىرى) غا ئوخشاش سۇپىلاردا رايونلۇق دىيالوگنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
ئەمما، تۈركىيەنىڭ ئىقتىسادىي مەۋجۇتلۇقى، رايوننىڭ گېئوپولىتىك ئەھمىيىتىنىڭ ئېشىشى بىلەن كۈچەيگەن پارس قولتۇقى رىقابىتىگە دۇچ كەلمەكتە. سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە مەركەزلەشكەن شىركەتلەر، بولۇپمۇ ئېنېرگىيە ۋە ساياھەت ساھەلىرىدە، تۈرك شىركەتلىرى بۇرۇندىن كۈچلۈك بولغان ساھەلەرگە كەڭ كۆلەملىك مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق كىرمەكتە. بۇ رىقابەت، تۈركىيەنى ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەلىرىنى ئېنېرگىيە ۋە قاتناش ساھەلىرىدە تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا ئىتتىرمەكتە.
ئېنېرگىيەنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ئەنقەرەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. قازاقىستان ۋە تۈركمەنىستاننىڭ زور ھىدروكاربون زاپىسى، تۈركىيەنىڭ رۇس ئېنېرگىيەسىگە بولغان بېقىنىشچانلىقىنى ئازايتىش ۋە ئۆزىنى ئېنېرگىيە مەركىزى سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇش نىشانىغا خىزمەت قىلماقتا. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى، كاسپىي دېڭىزى ئارقىلىق غەربكە نېفىت ۋە تەبىئىي گاز ئېقىمىنى تەمىنلەيدىغان باكۇ-تېفلىس-جەيھان (BTC) ۋە تىرانس-ئانادولۇ تەبىئىي گاز تۇرۇبا يولى (TANAP) تۈرلىرىنىڭ ئەھمىيىتىنى ئاشۇردى. قازاقىستاننىڭ نېفىت ئېكسپورتىنى CPC ئارقىلىق رۇسىيەگە ئەمەس، بەلكى BTC غا يۆتكەش قارارى ۋە تۈركمەنىستاننىڭ TANAP ئارقىلىق گاز ئېكسپورت قىلىش ئۈچۈن داۋام قىلىۋاتقان سۆھبەتلىرى، تۈركىيەنىڭ بۇ ئىستراتېگىيەلىك نىشانىغا يېتىش يوشۇرۇن كۈچىنى يۇقىرى كۆتۈرمەكتە. بۇ كارىدورلار، پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيە ۋە خىتايغا قارشى تىجارەت يوللىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش تىرىشچانلىقلىرى ئۈچۈن سىياسىي تەسىر كۈچىنىمۇ تەمىنلەيدۇ.
V. بىخەتەرلىك ئالاقىلىرىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسى
تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى، ئاخىرقى ئون يىلدا مۇداپىئە سانائىتىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشى تۈپەيلىدىن مەركىزىي ئورۇنغا ئۆتتى. تۈرك ئۇچقۇچىسىز دىرونلىرى (İHA) ئانكا، ئاقىنجى ۋە ت ب (TB) قاتارلىق تۈرلىرى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيەدىن كەلگەن ھەربىي ياردەمدىكى بوشلۇقلارنى تولدۇرۇش ۋە مۇداپىئەسىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ئۈچۈن تاللىغان مەھسۇلاتلىرى بولۇپ قالدى. قازاقىستان بىلەن مۇداپىئە سانائىتى ھەمكارلىقى، 2011-يىلى قۇرۇلغان «قازاقىستان-ئاسېلسان ئىنژېنېرلىق» (KAE) ىغا ئوخشاش شېرىك كارخانىلار بىلەن چوڭقۇرلاشتى. ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىزىستان بىلەنمۇ ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق ھەمكارلىق كېلىشىملىرى ئىمزالانغان، قىرغىزىستان-تۈركىيە مۇناسىۋەتلىرى «ئومۇمىي ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك» سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلگەن. بۇ ھەمكارلىق قورال سېتىشتىن ھالقىپ، ئاخبارات ھەمبەھرىلەش ۋە ئورتاق مانېۋىرلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئەمما، بۇ چوڭقۇرلىشىۋاتقان بىخەتەرلىك ئالاقىلىرى، ئوتتۇرا ئاسىيادا يەنىلا شۈبھىسىز ھەربىي ۋە سىياسىي ھۆكۈمرانلىق ئورناتقان رۇسىيە ئۈچۈن جىددىي مەسىلە پەيدا قىلماقتا. رۇسىيە، تۈركىيە ناتو ئەزاسى بولسىمۇ، ئۇنى غەربنىڭ مەۋجۇتلۇقى دەپ قارىمايدۇ، بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئەمەلىيەتچىلىككە شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. ئۇندىن باشقا، 2022-يىلدىن كېيىن ئاشقان تۈركىيە-رۇسىيە ئىقتىسادىي ئۆزئارا بېقىنىشچانلىقى (تۈركىيەنىڭ رۇس نېفىت ۋە گازىنىڭ مۇھىم سېتىۋالغۇچىسى بولۇشى)، موسكۋانىڭ ئەنقەرەنىڭ رايونلۇق ھەرىكەتلىرىگە قاتتىق ئىنكاس قايتۇرۇشىنى قىيىنلاشتۇرماقتا. تۈركىيە، رۇسىيەنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا بىۋاسىتە تەھدىت سېلىشنىڭ ئورنىغا، رايونغا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئاپتونومىيە بېرىش ئارقىلىق يۇمشاق چەكلەرنى سىزماقتا ۋە بۇ ھەرىكەتچانلىق ئەنقەرەنى رۇسىيەدىن مەلۇم دەرىجىدە قوغداش بىلەن تەمىنلەيدۇ.
بۇنىڭ بىلەن بىرگە، رۇسىيەدىكى نارازىلىق بارغانسېرى ئېشىۋاتىدۇ. 2023-يىلى 4-ئايدا سىزىپ چىقىرىلغان رۇسىيەنىڭ ئىچكى ھۆججىتىدە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ «رۇسىيەسىز» بىرلىشىش يولىنى ئىزدىنىۋاتقانلىقى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇلغان ۋە ت د ت نىڭ بۇ خاھىشنىڭ بىر كۆرسەتكۈچىسى ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن. ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ لاتىن ئېلىپبەسىگە ئۆتۈشى ۋە رۇس تىلىنىڭ ئورنىغا ئىنگلىز تىلىنىڭ ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشىدەك ئوخشاش مەدەنىي ئۆزگىرىشلەرمۇ كىرېمىل سارىيىدا ئەندىشە پەيدا قىلغان. رۇسىيە، بۇنىڭغا قارشى كىرىل ئېلىپبەسىنى ۋە «چوڭ ئالتاي» بايانىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان قارشى خىزمەتلەرنى باشلاپ، ت د ت نىڭ پانتۈركىزم ئاساسىغا قارشى كۈلتۈرەل تەڭپۇڭلۇق پەيدا قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ ئەھۋال، تۈركىيەنىڭ رايوندىكى ئارزۇلىرىنىڭ رۇسىيەنىڭ بىخەتەرلىك ۋە تەسىر دائىرىسىگە قارىتىلغان چەكلىمىلەر ئىچىدە ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
VI. تۈركمەنىستان ئامىلى: ئالاھىدە مۇناسىۋەت ۋە ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەت