يەر شارى بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ داۋاملىق پارچىلىنىشى ۋە 2026-يىلىدىكى ھەل قىلغۇچ سىناقلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىدە ئالاھىدە دىققەت قىلىنغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، زامانىۋى ئۇرۇش شەكلىنىڭ تۈپتىن ئۆزگىرىشى ۋە دۆلەتلەرنىڭ بۇ ئۆزگىرىشكە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ يېتەرسىزلىكىدۇر. بولۇپمۇ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (Drone) تېخنىكىسىنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشى ۋە كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىشى، ئەنئەنىۋى ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ئوسال ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى. 2025-يىلى ئەرزان باھالىق، ئەمما يۇقىرى ئۈنۈملۈك ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنىڭ كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ ھاۋا تەۋەلىكىگە ئاسانلا رۇخسەتسىز كىرگەنلىكى، بۇ ساھەدىكى بىخەتەرلىك بوشلۇقىنىڭ نەقەدەر چوڭ ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى.
بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەسىلە «تەننەرخ ئۈنۈمى» (Cost-effectiveness) دىكى غايەت زور پەرقتۇر. ھازىرقى مەۋجۇت ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرى (مەسىلەن، «Patriot» ياكى «S-400» گە ئوخشاش) ئاساسلىقى قىممەت باھالىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنى توسۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. بىر دانە مۇداپىئە باشقۇرۇلىدىغان بومبىسىنىڭ باھاسى مىليون دوللار  بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن باھاسى ئاران نەچچە مىڭ ياكى نەچچە ئون مىڭ دوللارلىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلاننى ئېتىپ چۈشۈرۈش ئىقتىسادىي جەھەتتىن مۇۋاپىق  ئەمەس. دۈشمەن كۈچلەر دەل مۇشۇ ئاجىزلىقتىن پايدىلىنىپ، ئەرزان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى توپلاپ ھۇجۇم قىلىش ئارقىلىق، قىممەت باھالىق مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى خورىتىش ۋە پۇرسەتپەرەسلىك ئىستراتېگىيەسىنى قوللانماقتا.
بۇ خىل «تېخنىكىلىق ماس كەلمەسلىك» (Technological Asymmetry) پەقەت ھەربىي ساھە بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى پۇقراۋى بىخەتەرلىككىمۇ زور تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ياۋروپادا ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار كەلتۈرۈپ چىقارغان ھاۋا قاتنىشى قالايمىقانچىلىقى ۋە فىزىكىلىق بۇزغۇنچىلىق ھەرىكەتلىرى، ئاممىنىڭ ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنى قوغداش ئىقتىدارىغا بولغان ئىشەنچىسىنى سۇسلاشتۇرغان. ياۋروپا جامائەتچىلىكى بۇ تەھدىتكە قارىتا تېخىمۇ قاتتىق تەدبىر ئېلىشنى تەلەپ قىلماقتا، ئەمما ھۆكۈمەتلەرنىڭ قولىدا ھازىرچە بۇنىڭغا تاقابىل تۇرالايدىغان ئەرزان ۋە ئۈنۈملۈك «ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانغا قارشى سىستېمىلار» (Counter-drone systems) يېتەرلىك ئەمەس. بۇ ئەھۋال 2026-يىلى ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتى ۋە تەتقىقات يۆنىلىشىگە چوڭ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
ئۇنىڭدىن باشقا، سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىنىڭ  ھەربىي قوراللارغا بىرلەشتۈرۈلۈشى، ئۇرۇش مەيدانىدىكى قارار چىقىرىش سۈرئىتىنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئىقتىدارىدىن تېز بولمىسا بولمايدىغانلىقىنى   ئەسكەرتمەكتە. ئاپتوماتىك ھۇجۇم قىلىدىغان سىستېمىلار ۋە « ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان» (Drone Swarms) تېخنىكىسى، ئەنئەنىۋى ئۇرۇش قائىدىلىرىنى ۋە ئېتىكا ئۆلچەملىرىگە خىرىس پەيدا قىلىۋاتقان بولۇپ، بۇ تېخنىكىلىق تەرەققىياتلار خەلقئارا بىخەتەرلىك تەرتىپىدىكى مۇقىمسىزلىقنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىدىغان ئامىللار قاتارىدا سانالماقتا.
رايونلۇق توقۇنۇشلارنىڭ «تۈگىمەس ئۇرۇش» قا ئايلىنىشى ۋە دىپلوماتىيەنىڭ مەغلۇبىيىتى
2025-يىلى خەلقئارا دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى يەنە بىر ئېچىنىشلىق رېئاللىق شۇكى، رايونلۇق توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش تىرىشچانلىقلىرى ئاساسەن نەتىجىسىز قالدى ياكى ۋاقىتلىقلا ئۈنۈم بەردى. ئوتتۇرا شەرق ۋەزىيىتى، بولۇپمۇ ئىسرائىلىيە بىلەن غەززە (خاماس) ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتا گەرچە ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ئىمزالانغان بولسىمۇ، تەرەپلەرنىڭ بىر-بىرىنى كېلىشىمگە خىلاپلىق قىلىش بىلەن ئەيىبلىشى، تىنچلىق مەسلىسىنىڭ نەقەدەر نازۇك ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ماقالىدە بۇ خىل «ئۇرۇش توختىتىش» لارنىڭ ئەمەلىيەتتە توقۇنۇشنى تۈپتىدىن ھەل قىلماستىن، بەلكى كېيىنكى قېتىملىق تېخىمۇ چوڭ پارتلاش ئۈچۈن پەقەت بىر «دەم ئېلىش» پۇرسىتى يارىتىپ بېرىۋاتقانلىقى ئىما قىلىنغان.
رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە سۇداندىكى ئىچكى ئۇرۇش قاتارلىق توقۇنۇشلار «ھەل قىلىش تەس بولغان» (Intractable) ھالەتكە ئۆتتى. غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇكرائىناغا بولغان ياردىمىدىكى «ھارغىنلىق» ئالامەتلىرى ۋە رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش چىقىملىرىغا مۇۋەپپەقىيەتلىك ماسلىشىشى، ئۇرۇشنىڭ ئۇزۇن مۇددەت داۋاملىشىشىدىن دېرەك بەرمەكتە. بۇ خىل ئۇزۇنغا سوزۇلغان، نەتىجىسى ئېنىق بولمىغان  قوراللىق توقۇنۇشلار خەلقئارا سىستېمىنىڭ بايلىقىنى خورىتىپ، باشقا يوشۇرۇن كىرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى.
ماقالىدە يەنە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېڭى ھۆكۈمىتى (ترامپ ھۆكۈمىتى كۆزدە تۇتۇلغان) نىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى تۈپ ئۆزگىرىشلەرنىڭ رايونلۇق بىخەتەرلىككە كۆرسىتىدىغان تەسىرى تەھلىل قىلىنغان. ئامېرىكىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى بولغان ياۋروپا دۆلەتلىرىگە قارىتا «يۈكنى تەڭ كۆتۈرۈش» بېسىمىنى ئاشۇرۇشى، شۇنداقلا لاتىن ئامېرىكىسىغا قارىتا كۆچمەنلەر مەسىلىسىدە ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى قايتا تىكلەش مەقسىتىدە «يېڭىچە مۇستەملىكە» (Trump Corollary) ئۇسلۇبىدا مۇئامىلە قىلىشى، يەر شارىۋى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە. لېكىن، لاتىن ئامېرىكىسى رەھبەرلىرىنىڭ يەنىلا خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇش ئارزۇسى، ئامېرىكىنىڭ بۇ رايوندىكى تەسىرىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ رېئاللىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى ۋە «پادىشاھنىڭ قىيىنچىلىقى»