ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىنىڭ «خۇا-يې» (خىتاي-ياۋايى) ئايرىمىسىنى پەقەتلا بىر مەدەنىيەت ئاساسىدىكى  سالاھىيەت دەپ كۆرسىتىشى، تارىخىي جەمئىيەتشۇناسلىق سانلىق مەلۇماتلىرى بىلەن سىنىلىشى كېرەك. تارىخىي ماتېرىياللار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، مىللەتلەر كۇڭزى تەلىماتىنى قوبۇل قىلغان تەقدىردىمۇ، بىئولوگىيەلىك ياكى جۇغراپىيەلىك كېلىپ چىقىشى سەۋەبلىك چەتكە قېقىلىشى مۇمكىن. مەسىلەن، چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە يولغا قويۇلغان «سەككىز تۇغ» (Eight Banners) سىستېمىسى، مانجۇلار مەدەنىيەت جەھەتتە خىتايلىشىپ كەتكەن تەقدىردىمۇ، سىياسىي ۋە قانۇنىي جەھەتتىن خىتايلاردىن ئايرىم تۇتۇلغان مىللەت ئىدى (ئېللىيوت، 2001).
يۇقىرىدىكى تارىخىي لوگىكا ۋە پىروفېسسور ما روڭنىڭ تېزىسلىرىغا قارىتا قىلىنغان تەنقىدلەرنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئۇيغۇر سىياسىتىنى «سىياسىي ھوقۇق ۋە ئاسسىمىلياتسىيە» نۇقتىسىدىن تۆۋەندىكىدەك تەھلىل قىلىشقا بولىدۇ:  چىڭ سۇلالىسىدىكى «سەككىز تۇغ» سىستېمىسى بىزگە شۇنى ئۆگەتتىكى، بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتە ھۆكۈمران قاتلامغا ئوخشاپ قېلىشى (خىتايلىشىشى) ئۇنىڭغا ئاپتوماتىك ھالدا سىياسىي ھوقۇق ياكى باراۋەرلىك ئېلىپ كەلمەيدۇ. بۇ لوگىكىنى بۈگۈنكى ئۇيغۇر سىياسىتىگە تەتبىقلىغاندا، تۆۋەندىكىدەك رېئاللىق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ:
ما روڭنىڭ «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» ئىددىئالىرى ئۇيغۇرلارغا «ئەگەر تىلىڭلارنى، دىنىڭلارنى ۋە كىملىكىڭلارنى تاشلاپ خىتاي مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلساڭلار، جەمئىيەتنىڭ تولۇق ئەزاسى بولالايسىلەر» دېگەن بىر يالغان ۋەدىنى سۇنىدۇ. ئەمما تارىخىي جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، خىتاي دۆلىتى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايلىشىشىنى ئۇلارغا سىياسىي ھوقۇق بېرىشنىڭ شەرتى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنى يوقىتىشنىڭ يولى سۈپىتىدە كۆرىدۇ. يەنى، بىر ئۇيغۇر خىتاي تىلىنى مۇكەممەل بىلىپ، خىتايدەك ياشىغان تەقدىردىمۇ، ئۇ پەقەت «بويسۇنغۇچى پۇقرا» سالاھىيىتىگە ئېرىشىدۇ، لېكىن ھەرگىزمۇ «قارار چىقارغۇچى بىر سىياسىي ئاكتىيور» غا ئايلىنىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
چىڭ سۇلالىسىدە سىياسىي ھوقۇق مانجۇ ئېسىلزادىلىرىنىڭ قولىدا بولغىنىدەك، بۈگۈنكى خىتاي سىستېمىسىدا سىياسىي ھوقۇق خىتاي مەركەزلىك پارتىيە  يۇقىرى قاتلام ئەمەلدارلىرىنىڭ مونوپوللۇقىدا. شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەڭ يۇقىرى سىياسىي مەنسەپ بولغان «پارتكوم سېكرېتارلىقى» نىڭ ھەرگىزمۇ بىر ئۇيغۇرغا بېرىلمەسلىكى بۇنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر. ئۇيغۇرلار مەيلى قانچىلىك «خىتايلىشىپ كەتسۇن»، ئۇلارنىڭ ئالدىدا سۈزۈك بىر «ئەينەك تورۇس»(glass ceiling) بار. بۇ تورۇس ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشى (بىئولوگىيەلىك ۋە جۇغراپىيەلىك كىملىكى) سەۋەبلىك، ئۇلارنى دائىم «شەرتكە باغلىق پۇقرا» قاتلىمىدا تۇتۇپ تۇرىدۇ. خىتاي دۆلەت ئاپپاراتى ئۇيغۇر كىملىكىنى (مەيلى ئۇ مەدەنىيەتلىك ياكى زامانىۋىلاشقان بولسۇن) دۆلەتكە نىسبەتەن يوشۇرۇن  ۋە كۈچلۈك «تەھدىت » دەپ  كودلىغان. بۇ خىل قاراشتا، بىر ئۇيغۇر مەدەنىيەت جەھەتتە پۈتۈنلەي ئاسسىمىلياتسىيە بولغان تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ «ئېتنىك يىلتىزى» ئۇنى سىياسىي جەھەتتىن ھەمىشە گۇمانلىق ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ. شۇڭلاشقا، ئاسسىمىلياتسىيە بولۇش سىياسىي ھوقۇققا ئېرىشىشنىڭ يولى ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ جازاسىدىن قۇتۇلۇشنىڭ بىر تۈرلۈك «بېجى» غا ئايلىنىپ قالغان.
ما روڭنىڭ تەۋسىيەسى بويىچە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاپتونومىيە ھوقۇقى سىياسىي بىر تەلەپتىن  بىر «بېزەك»كە ئايلاندۇرۇلماقتا. بۇ يەردىكى تۈپ نىشان شۇكى: ئۇيغۇرلار خىتايلىشىپ كەتسۇن، ئەمما خىتاي دۆلىتىنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان سىياسىي كۈچكە ئايلانمىسۇن. بۈگۈنكى سىياسەت بويىچە، ئاسسىمىلياتسىيە بولغان ئۇيغۇر پەقەت خىتاي تىلىدا پارتىيەگە مەدھىيە ئوقۇش ھوقۇقىغا ئېرىشىدۇ، لېكىن ئۆزىنىڭ ۋە زېمىنىنىڭ سىياسىي كەلگۈسى ھەققىدە سۆز قىلىش ھوقۇقىغا ئېرىشەلمەيدۇ.
تارىخىي نۇقتىدىن «خىتاي-ياۋايى » ئايرىمىسى بۈگۈنكى كۈندە «جوڭخۇا مىللىتى» نامى ئاستىدا قايتىدىن يۈرگۈزۈلۈۋاتىدۇ. ئۇيغۇرلارغا سۇنۇلغان تاللاش شۇكى: يا مەدەنىيىتىڭنى تاشلاپ «بويسۇنغۇچى پۇقرا» بول، ياكى مەدەنىيىتىڭنى ساقلاپ «دۆلەت دۈشمىنى» بول. ئەمما ھەر ئىككى تاللاشتا سىياسىي ھوقۇق بېرىلمەيدۇ. خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى بىر باراۋەرلىك پىلانى ئەمەس، بەلكى كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقىنى مۇستەھكەملەيدىغان، ئۇيغۇرنى سىياسىي جەھەتتىن كۈچسىز قالدۇرۇشنى نىشانلىغان ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرلىك بىر ئاسسىمىلياتسىيە جەريانىدۇر. سىياسىي ھوقۇقنى بۆلۈشۈش خىتاي دۆلەت سىستېمىسىنىڭ قىزىل سىزىقىدۇر.
نىكاھ چەكلىمىسى ۋە ئولتۇراقلىشىش:  چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە مانجۇلار بىلەن خىتايلار ئوتتۇرىسىدا نىكاھلىنىش چەكلەنگەن ۋە مانجۇرىيە رايونى خىتايلارنىڭ كۆچۈپ كىرىشىگە تاقالغان. بۇ تارىخىي ئەھۋال ما روڭنىڭ «پەقەت مەدەنىيەتلا بەلگىلىگۈچى ئامىلدۇر» دېگەن ئىددىئاسىنى ئاجىزلىتىدۇ. مارك ئېللىئوت بۇ ئەھۋالنى «مىللەت ھۆكۈمرانلىقى»دەپ ئاتايدۇ. يەنى، چىڭ ئىمپېراتورلىرى كۇڭزىچە « تەڭرىنىڭ ئوغلى» رولىنى ئويناش بىلەن بىرگە، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مانجۇ كىملىكىنى ھەربىي بىر كاتېگورىيە سۈپىتىدە قوغداپ قالغان.
ھەمكارلىشىپ ياشاشنىڭ چېگرالىرى: «خىتاي-ياۋايى» ئايرىمىسى نەزەرىيەدە مەدەنىيەت خاراكتېرلىكتۇر ، ئەمما ئەمەلىيەتتە سىياسىي سادىقلىق ۋە تەبىقە سالاھىيىتى بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن. جېيمىس لېيبولد [7]خىتاي زىيالىيلىرىنىڭ تارىخ بويىچە «ياۋايىلارنى» مەدەنىيەتلەشتۈرۈش (jiaohua) سۆزىنى، ئەمەلىيەتتە بىر خىل سىياسىي كونترول قىلىش مېخانىزمى سۈپىتىدە ئىشلەتكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ما روڭنىڭ ئىددىئالىرى فېي شياۋتۇڭنىڭ (1989) «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىشىش»(Duoyuan Yiti) نەزەرىيەسىنىڭ زامانىۋى ۋارىيانتىدۇر. بۇ نەزەرىيەگە ئاساسلانغاندا، خىتايدىكى مىللەتلەر تارىخىي جەرياندا «ئەسلىدىلا بار بولغان ئاڭسىز بىر توپلۇقتىن، ئاڭلىق بىر مىللەتكە» تەرەققىي قىلغان.