خىتاينىڭ ئامېرىكا-ئىران سۈركىلىشىدىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسى: ئىقتىسادىي مەنپەئەت، خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقى ۋە گېئو-سىياسىي تەسىر كۈچى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ئامېرىكا-ئىران سۈركىلىشىدىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، ئۇنىڭ دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى «مۇرەسسەچى»لىك رولىدۇر. 2023-يىلى مارتتا خىتاينىڭ ۋاسىتىچىلىقىدا سەئۇدى ئەرەبىستانى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئەسلىگە كېلىشى، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى دىپلوماتىيەلىك تەسىر كۈچىنىڭ زورايغانلىقىنى كۆرسەتتى. بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى ئامېرىكاغا ئوخشاش «قۇتراتقۇلۇق قىلغۇچى» ئەمەس، بەلكى «تىنچلىق بەرپا قىلغۇچى» قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشتى. بۇ ئۇتۇق خىتاينىڭ رايوندىكى ئاساسلىق رەقىبلەر بىلەن تەڭپۇڭ مۇناسىۋەت ئورنىتالايدىغانلىقىنى ۋە ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك كاپالەتچىسىلىك ئورنىغا جەڭ ئېلان قىلالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى [8, 26].
خىتاي ئۈچۈن بۇ مۇرەسسەچىلىك ئىككى تەرەپلىك پايدىغا ئىگە: بىرىنچىدىن، رايوننىڭ نىسپىي مۇقىملىقى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە تەمىناتىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ؛ ئىككىنچىدىن، بۇ خىل دىپلوماتىيەلىك ئۇتۇقلار خىتاينىڭ «يەرشارىۋى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى» (GSI) نى تەشۋىق قىلىشىغا ۋە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغا خىرىس قىلىشىغا يول ئاچىدۇ. خىتاي يەنە BRICS ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق، ئىراننى بۇ كۆپ تەرەپلىك مېخانىزملارغا كىرگۈزۈپ، ئۇنىڭغا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قوغدىنىش كۈنلۈكى تەمىنلىدى [27, 28].
لېكىن، خىتاينىڭ بۇ دىپلوماتىيەسىنىڭمۇ مەلۇم چەكلىمىلىرى بار. بېيجىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى پۈتۈنلەي بۇزۇپ قويۇشنى خالىمايدۇ، شۇنداقلا ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئىرانغا بولغان ئەندىشىلىرىنىمۇ نەزەردە تۇتۇشقا مەجبۇر. شۇڭا، خىتاي ئىراننى قوللاش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭ يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇشىنى ياكى رايوندا ئۆز كونتروللۇقىدىن چىقىپ كەتكەن قالايمىقانچىلىق چىقىرىشىنى توسۇشقا تىرىشىدۇ. خىتاينىڭ نەزىرىدە، ئىران ئامېرىكانى ئوتتۇرا شەرق پاتقىقىغا باغلاپ تۇرىدىغان بىر ۋاسىتە بولۇشى كېرەك، ئەمما خىتاينى بۇ پاتقاققا بەك ئىچكىرىلەپ كىرىشكە مەجبۇرلايدىغان بىر يۈككە ئايلىنىپ قالماسلىقى لازىم [5, 29].
خۇلاسە: خىتاينىڭ «كۈل رەڭ رايون»دىكى ئويۇنى ۋە كەلگۈسى خىرىسلار
يىغىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ئامېرىكا-ئىران سۈركىلىشىدىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق بىر پىلاننىڭ مەھسۇلىدۇر. بېيجىڭ ۋاشىنگتون بىلەن تېھران ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنى بىرىنچىدىن، ئۆزىنىڭ ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى ئەرزان باھادا قاندۇرۇش؛ ئىككىنچىدىن، دوللارسىز پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى سىناق قىلىش ۋە كېڭەيتىش؛ ئۈچىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك بايلىقىنى ئوتتۇرا شەرققە چاچراپ كېتىشكە مەجبۇرلاپ، ئۆزىنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى نىشانلىرىغا يېتىش ئۈچۈن ئۇستىلىق بىلەن ئىشلەتمەكتە. «چۇشىن»غا ئوخشاش يوشۇرۇن مېخانىزم ۋە «كۆلەڭگە فىلوت»لار خىتاينىڭ غەرب جازالىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى نامايان قىلماقتا.
بىراق، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭمۇ ئېغىر خەۋپ-خەتەرلىرى مەۋجۇت. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىنقى مەزگىللەردە خىتاينىڭ بۇ يوشۇرۇن تورلىرىغا قاراتقان جازالىرىنى كۈچەيتىشى، خىتاي شىركەتلىرى ۋە بانكىلىرىنى خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە يېتىمچىلىكىگە دۇچار قىلىشى مۇمكىن. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئىراننىڭ ئىچكى ۋەزىيىتىدىكى تۇراقسىزلىق ياكى رايوندا تۇيۇقسىز پارتلىغان بىر ئۇرۇش، خىتاينىڭ سالغان مەبلىغىنى ۋە ئېنېرگىيە كارىدورلىرىنى ۋەيران قىلىشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتىن قارىغاندا، خىتاي ئىراننى ئامېرىكا ئۈستۈنلۈكىگە قارشى تۇرۇشتىكى «ئالدىنقى سەپ قورغىنى» ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپى قۇرۇشتىكى كەم بولسا بولمايدىغان «شېرىك» دەپ قاراپ، بۇ خەتەرلىك شاخمات ئويۇنىنى داۋاملاشتۇرۇش ئېھتىماللىقى يۇقىرى [30, 31].
پايدىلانغان مەنبەلەر: