تارىختىكى ئەڭ ئەجەللىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ۋە كورونا (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئادىلجان
يەرشارىمىزنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭىنى باشقا جانلىقلار بىلەن ئورتاقلىشىمىز. ئۇلارنىڭ ئىچىدە مىكروسكوپتىك باكتېرىيە ، مىكروب ۋە ۋىرۇسلار بار. بۇلارنىڭ ئىچىدە بىز ئىستېمال قىلىۋاتقان ئوزۇقلۇقلارنى ۋۇجۇدقا چىقىرىپ ھاياتىمىزنى داۋاملاشتۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينايدىغانلارمۇ بار ، لېكىن بىزنىڭ ھاياتىمىزنى ئاخىرلاشتۇرىدىغانلارمۇ بار.
ھازىرمۇ بەدىنىڭىزدە ، قول ۋە ئېغىزدا يامان سۈپەتلىك باكتېرىيە ۋە مىكروبلار بار. مەسىلەن ، بەدىنىمىزدە ئەجەللىك ستافىلوككوك باكتېرىيەسى بولۇش ئېھتىماللىقى% 25 ، بۇ باكتېرىيە سىزگە زىيان كەلتۈرمەسلىكى مۇمكىن ، ئەمما ئۇنى باشقىلاردىن ئالسىڭىز ، ھاياتىڭىزدىن ئايرىلىشىڭىز مۇمكىن.
بىزنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچىمىز ۋە بۈگۈنكى تېبابەتچىلىكنىڭ مۇمكىنچىلىكى بىزنى قوغداشقا يېتەرلىك ، ئەمما بۇ مىكرو ئورگانىزملار دۇنيادا بىزدىن ئۇزۇنراق ياشاپ ، ئۆزلىرىنىڭ نەسەبىنى ساقلاپ قېلىشتا بىزدىنمۇ چىداملىقتۇر.
ئەلۋەتتە ، ئىنسانلارنىڭ ھايات قېلىش ئىرادىسىنى تۆۋەن مۆلچەرلىگىلى بولمايدۇ. گەرچە زور زىيانلار بولغان بولسىمۇ ، ئىنسانىيەت تارىختىن بۇيان يۈز بەرگەن ئەڭ دەھشەتلىك يۇقۇملۇق كېسەلدىن قۇتۇلۇپ ، ئۆزلىرىنىڭ نەسلىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى.
ئىنسانىيەت تارىخىنى شەكىللەندۈرگەن ئەڭ ئەجەللىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر:
1. ئانتونىنۇس (گالېن) ۋىرۇسى
مىلادىيە 165-180-يىللىرى ئارىسىدا رىم ئىمپېرىيەسىدە يۈز بەرگەن ۋە شەرقتىكى ھەربىي يۈرۈشلەردىن قايتقان ئەسكەرلەر يۇقتۇرۇپ كەلگەن يۇقۇملۇق كېسەل ئانتونىنۇس ۋىرۇسى، كۈنىگە 2 مىڭ ئادەمنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان تۇنجى يۇقۇملۇق كېسەللىكتۇر.
تەتقىقاتچىلار بۇ كېسەلنىڭ گۈل ياكى قىزىل كېسەل ئىكەنلىكىدىن گۇمانلانغان بولسىمۇ ، ھەقىقىي سەۋەبى ئېنىق ئەمەس. بۇ ۋەقە رىم ئىمپېراتورلىرى لۇكىيۇس ۋېرۇس ۋە ماركۇس ئورېلىيۇس ئانتونىنۇسنىڭ ئۆلۈشىنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقارغان ، ئىمپېرىيە بولسا ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 30 پىرسەنتىدىن ئايرىلغان قالغان.
2. جاستىنيان ۋىرۇسى
ئىمپېراتور جاستىنيان 541-يىلى كونستانتىنوپولدا تەختتە ئولتۇرغاندا ، ياۋروپادا باشلانغان يۇقۇملۇق كېسەل ئالدى بىلەن مىسىر ، ئاندىن پەلەستىن ، سۈرىيە ۋە ئانادولۇغا يېتىپ كەلگەن. گەرچە جاستىنيان كونستانتىنوپولغا بارىدىغان بارلىق چىقىش ئېغىزىنى تاقىۋەتكەن بولسىمۇ ، ئەمما يۇقۇملۇق كېسەل شەھەرگە ئېلىپ كەلتۈرۈلگەن ماتېرىياللارنىڭ ئىچىدىكى چاشقانلار ئارقىلىق شەھەرگە كىرگەن.
چاشقانلارنىڭ پەيلىرى ئارىسىغا يوشۇرۇنغان «Xenopsylla» دەپ ئاتىلىدىغان تۇراقسىز ھاشارات ئاشقازىنىغا «Pasteurella pestie» دەپ ئاتىلىدىغان ئەجەللىك ۋىرۇس باكتېرىيەسىنى ئېلىپ يۈرگەن. بۇ ھاشاراتلار ئۇچۇپ يېقىن ئەتراپتىكى باشقا چاشقانلارنىڭ پەيلىرى ئارىسىغا ئورۇنلىشىپ ، تېز سۈرئەتتە كۆپەيگەن.
ئادەم بەدىنىنىڭ ھەممە يېرىگە تارقىلىپ ، ۋىرۇس مىكروبلىرىغا يۆتكەلگەن ھاشاراتلار بىر نەچچە كۈن ئىچىدە ئۇلار يۇقۇملانغان كىشىلەرنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
بىر ھەپتە ئىچىدە ۋابا شەھەردە تېز تارقىلىپ ، ئۆلۈم باشلانغان. ئوردىنىڭ ئەتراپى ھەربىي قىسىملار تەرىپىدىن كارانتىن قىلىنغان. دەسلەپتە كۈنىگە نەچچە يۈز ئادەم بولغان قازا قىلغانلارنىڭ سانى ئۇزۇن ئۆتمەيلا مىڭغا يەتكەن. دەپنە قىلىنىدىغان يەرلەر تولۇپ بولغاندا ، ئۆلۈكلەر دېڭىزغا تاشلانغان.
بۇ كېسەللىك نورمال ھالەتنى ساقلاپ ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئۆزلۈكىدىن غايىب بولغان ، ئەمما ئەينى ۋاقىتتىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ شەھەرلەرنىڭ بىرى بولغان كونستانتىنوپول نوپۇسىنىڭ% 40 دىن ئايرىلىپ قالغان. يۇقۇملۇق كېسەل ئەمگەك كۈچى ۋە ئەسكەرلەرنىڭ سانىنى يوقىتىپ ، ۋىزانتىيەنىڭ ئاجىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ ، ياۋروپا تارىخىنى تۈپتىن ئۆزگەرتكەن ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
1346-يىلدىن 1353-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا يۈز بەرگەن قارا ۋابا يۇقۇملۇق كېسەل لىكى تۈپەيلى 75 مىليوندىن 200 مىليونغىچە ئادەمنىڭ قازا قىلغانلىقى تەخمىن قىلىنىدۇ. گەرچە ئېنىق ساننى بىلىش مۇمكىن بولمىسىمۇ ، ئەمما بۇ يىللاردا ياۋروپا نوپۇسىنىڭ% 30 تىن% 60 كىچە ئازايغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ ئېغىر پاجىئەدىن كېيىن ياۋروپالىقلار «تەڭرىنىڭ ئادالىتى»دىن گۇمانلانغان،خىرىستىيانلىقنىڭ «ھەق»دىن ئىكەنلىكىدىن شەكلىنىشكە باشلىغان. ئاقىۋەت غەرب دۇنياسىدا ئەدەبىيات-سەنئەتنى قايتا گۈللەندۈرۈش ھەرىكىتى، ئويغىنىش ھەرىكىتى ۋە ئىسلاھات ھەرىكىتى ئارقا-ئارقىدىن مەيدانغا كېلىپ مودېرن دۇنيانىڭ شەكىللىنىشىگە زېمىن ياراتقان.
4. يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ سۇ چېچىكىگە دۇچ كېلىشى
15- ئەسىردە ، ياۋروپالىقلار يېڭى دۇنيانى بايقىدى. ئامېرىكا قىتئەسىدىكى يەرلىك كىشىلەر بىلەن ئۇچراشقان ياۋروپالىقلار ئۆزلىرى ئېلىپ كەلگەن ۋىرۇس ۋە باكتېرىيەنى يەرلىكلەرگە يۇقتۇردى. سۇ چېچىكى ئاللىقاچان ياۋروپانىڭ ئۈچتىن بىرىنى ئۆلتۈرگەنىدى ، ئەمما يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچى ياۋروپالىقلارغا ئوخشاش تەرەققىي قىلمىغانىدى، شۇنداقلا يېتەرلىك دورىلىرى بولمىغان يەرلىك ئامېرىكىلىقلار سۇ چېچىكىدىن قېچىپ قۇتۇلالمىدى. ئەينى ۋاقىتتا بۇ يۇقۇملۇق كېسەل تۈپەيلى مىليونلىغان كىشى ئۆلگەن، تەخمىن قىلىنىشىچە، 90% يەرلىك ئاھالە قازا قىلغان. بۇ ياۋروپا قىتئەسىنىڭ ياۋروپالىقلارنىڭ ئامېرىكىنى مۇستەملىكە قىلىشىنى ئىنتايىن ئاسانلاشتۇغان. 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە ، ئىككى يەرلىك ئامېرىكىلىقتىن بىرى بىرى ياۋروپادىن ئېقىپ كەلگەن يۇقۇملۇق كېسەل سەۋەبىدىن قازا قىلغان.
5. كوكولىزتلى (Cocoliztli) ۋىرۇسى
16 -ئەسىردە «يېڭى ئىسپانىيە»نامى بېرىلگەن ھازىرقى نامى مېكسىكىدا ئوخشاش بىر ۋاقىتتا بىر نەچچە يۇقۇملۇق كېسەل لىكنىڭ پەيدا بولۇشى تۈپەيلى كېلىپ چىققان يۇقۇملۇق كېسەل پالاكىتى «كوكولىزتلى ۋىرۇسى» دەپ خاتىرلەنگەن.