يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك، مىللەت-ئۇلۇس ئۇقۇمىنى سىياسىي كۈچ – مىللىي دۆلەت ئۆزىنى قانۇنلۇق ۋە رەسمىي سالاھىيەتكە ئىگە قىلىش ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىش ئۈچۈن  ئىشلىتىدۇ. مىللەت-ئۇلۇس ئۇقۇمىنى ھەر خىل نۇقتىدىن ئىزاھلاپ كەلگەن نەزەرىيەلەرنىڭ مۇنداق ئورتاق ئالاھىدىلىكى بار بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ ھازىرقى زامان مەنىدىكى مىللەت-ئۇلۇسنىڭ سىياسىي ۋە كۈلتۈر مەنىسى بولغان ھادىسە بولۇشىدۇر. يەنى مىللەت-ئۇلۇس بولۇشنىڭ شەرتى ئۆزىگە خاس كۈلتۈر ۋە سىياسىي كۈچنىڭ مەۋجۇدلۇقىدۇر. مىللەت-ئۇلۇس مىللىي دۆلەتتە بىر تەرەپتىن ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنىڭ يەنە بىر تەرەپتىن ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ مەنبەسى ۋە ئىگىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن سىياسىي تۈزۈمنىڭ يادروسىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ ھازىرقى زامان مەنىدىكى مىللەت-ئۇلۇس چۈشەنچىسىنىڭ ئاپىردە بولۇشى تۈرتكىسىدە دۆلەتنىڭ مىللىي دۆلەتكە ئەندىزىسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ (ھابەرماس، 2001: 80). ئېرنېست گېللنېرنىڭ قارىشىچە، ھازىرقى زاماندىكى مىللەت-ئۇلۇس زامانىۋى دۆلەت بىلەن بىرلىكتە شەكىللەنگەن سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەشكىللىنىش شەكلىدۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، مىللەت-ئۇلۇس سانائەتلىشىش نەتىجىسىدە شەكىللەنگەن ئېھتىياجنىڭ مەھسۇلىدۇر. مىللەت-ئۇلۇس شارائىتقا ئاساسەن پىشىپ يېتىلىدۇ، قانداقتۇر مەجبۇرىيەتتىن ئاپىرىدە بولمايدۇ. بۇ دائىرىدە گېللنېر مۇنداق دەيدۇ: «ئىككى ئىنسان پىكىر-چۈشەنچىلەر، ئىشارەتلەر، سېمۋوللار، ئىش-ھەرىكەتلەر ۋە ئۇچۇر-ئالاقە مەنىسىدىكى بىر كۈلتۈرنى ھەمبەھرىلەشسە ئوخشاش بىر مىللەت-ئۇلۇستىن ھېسابلىنىدۇ، بۇ مىللەت-ئۇلۇسنىڭ كۈلتۈر نۇقتىسىدىن ئىزاھىدۇر، لېكىن ئىككى ئىنسان بىر-بىرلىرىنى  ئوخشاش بىر مىللەت-ئۇلۇسنىڭ ئەزاسى دەپ قارىمىسىمۇ ئوخشاش بىر ئۇلۇسنىڭ ئەزاسى ھېسابلىنىدىغانلىقى، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، مىللەت-ئۇلۇسلارنى ئىنسانلارنىڭ پەيدا قىلغانلىقلىرىنى ۋە مىللەت-ئۇلۇسلارنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئۆز-ئېتىقادىي، ساداقەت ۋە ھەمكارلىقىنىڭ مەھسۇلاتى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ (گېللنېر، 1992:26).
قۇرۇلۇش جەريانى پەرقلىق بولۇش بىلەن بىرگە، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي زېمىن سۈپىتىدە مىللىي دۆلەتنىڭ قۇرۇلۇشىنىڭ ئاساسىدا مىللەت-ئۇلۇسنىڭ بولۇشى، خەلقئارا تۈزۈمنىڭ بۇ ئاساستا مېڭىشى ۋە نۇرغۇن ساھەدە كىلاسىك مىللىي دۆلەت سىياسەتلىرى دەپ تەرىپىلىنىۋاتقان قائىدە-پىرىنسىپلارنىڭ ئىجرا قىلىنىشى قاتارلىقلار قېلىپلاشقان قۇرۇلما پەيدا قىلىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، بىر مىللەت-ئۇلۇس بەرپا قىلىش ۋە مىللىي كىملىك يارىتىش جەريانى بارلىق مىللىي دۆلەتلەردە بار. ئىچكى ۋە تاشقى ئىگىلىك ھوقۇققا ئەھمىيەت بېرىلىدۇ، مەركەزىيەتچىلىك ئۇقۇمى تېرروتورىيەلىك ۋە تىلنى ئاساس قىلغان ھالدا ئورگانلاشتۇرۇلماقچى بولغان بىر خىللىق ئەندىزىسىنىڭ تەقەززاسى بويىچە ھەر يەردە ئۆزىنى نامايەن قىلىدۇ (شاھىن، 2006:92). قۇرۇلمىلىق جەھەتتە بىر پۈتۈنلۈك ۋە بىر مەركەزلىك ئالاھىدىلىك بولمىغان مىساللار بولۇپ بارلىق مىللىي دۆلەتلەردە مىللەت-ئۇلۇس بولۇشنىڭ تەقەززاسى ھېسابلىنىدىغان تارىخ، كىملىك، ئورتاق مەنىۋى بايلىقلار ۋە ئۈستۈن كىملىك چوقۇم بولىدۇ ۋە مەركىزى سىياسىي قۇرۇلما تەسىس  قىلىنىدۇ. تەخمىنەن ئىككى ئەسىردىن بۇيان بارلىق مىللىي دۆلەتلەردە ئۇچرايدىغان بۇ ئالاھىدىلىكلەر بىر پۈتۈنلۈك، مەركەزلىك ۋە مىللىي ئىگىلىك ھوقۇق پىرىنسپىلىرىغا ئىگە سىياسىي تۈزۈمنى مىللىي دۆلەت تۈسىگە ئىگە قىلغان (ھوبىسباۋىن، 2003:104).
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك، 19-ئەسىردە كېڭەيگەن تارىخىي ۋە ئىجتىمائىي ھادىسە ھېسابلىنىدىغان مىللىي دۆلەت ئىنسانلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى مىللىي سىياسەت مېخانىزمىسى ۋە ئورگانلار دائىرىسىدە بەلگىلەش چۈشەنچىسى ۋە قابىليىتىگە تايىنىدىغان، تارىخىي مۇساپىدە ئىجتىمائىي ھادىسە سۈپىتىدە مەركەزىيەتچىلىك ئالاھىدىلىكى گەۋدىلىك بولغان سىياسىي تۈزۈمنى قوبۇل قىلغان، ئوخشاش بىر تىلنى سۆزلىشىدىغان، ئوخشاش ئىرقتىن كەلگەن ۋە ئوخشاش دىنغا ئىشىنىدىغان، ئوخشاش تارىخىي ئۆتمۈشنى ھەمبەھرىلەشكەن، ئورتاق دۈشمەن ياكى دۈشمەنلىرى بولغان بىر توپلۇق ھېسابلىنىدىغان مىللەت-ئۇلۇسنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتە تەشكىللىنىپ ئورگانلىشىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئالاھىدىلىكلەرگە ئاساسەن، مىللىي دۆلەتنى چېگرالىرى ئېنىق بەلگىلەنگەن بىر پارچە زېمىن ئۈستىدە كۈچ ئىشلىتىش ھوقۇقى بولغان، ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى خەلقنى ئوخشاش تىل، كۈلتۈر، ئەپسانە، سېمۋول ۋە مەنىۋى بايلىقلار يارىتىپ بىرلەشتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدىغان، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەنىدە مىللەت-ئۇلۇس ئۈستىگە بەرپا قىلىنغان دۆلەت شەكلى دەپ تەرىپلەشكە بولىدۇ (شاھىن، 2006:113).
مىللىي دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ئاستىدىكى زېمىنلارنى چېگرا ۋاستىسى ئارقىلىق ئۆزگە دۆلەتلەرنىڭ زېمىنلىرىدىن ئايرىيدىغان بولۇپ، بۇ دائىرىسى بېكىتىلگەن زېمىن ئىچىدە باشقا ھەرقانداق ئىگىلىك ھوقۇق مەنبەسى ياكى ئامىلنى قوبۇل قىلمايدۇ. دۆلەت چېگرالىرى دائىرىسىدە ھاكىمىيەتكە مۇتلەق ئىگىدۇر. دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ دائىرىسى دۆلەتتىكى بارلىق شەخس ۋە قاتلامنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (جەبەجى، 2008: 24). باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئەڭ ئالىي سىياسىي ئورگان ھېسابلىنىدىغان مىللىي دۆلەتنىڭ نوپۇزى ۋە قانۇنلۇق سالاھىيىتى زېمىنىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقىغا مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، بۇ دۆلەت تېررورتورىيەسىدىكى ئۇچۇر-مەلۇمات، بايلىق، كاپىتال ۋە ئىنسان كۈچىنى نازارەت قىلىش ئارقىلىق كاپالەتكە ئىگە بولىدۇ (تەكەلى ۋە ئىلكىن، 2000: 118). دۆلەت ھەر قانداق بىر چەت ئەل پۇقراسىنىڭ دۆلىتىگە كىرىشىگە ياكى ئۆز پۇقراسىنىڭ دۆلەتتىن ئايرىلىشىغا، يەنى چېگرادىن چېگرا ئىچىگە، چېگرا ئىچىدىن چېگرا سىرتىغا چىقىشىغا رۇخسەت قىلماسلىق ھوقۇقىغا ئىگىدۇر (جەبەجى، 2208: 25).