كۈچ ئارقىلىق تىنچلىق ئورنىتىش: 2026-يىللىق ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەربىي يېرىم شاردا  ئامېرىكانىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى قايتا تىكلەش يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ يەنە بىر مۇھىم تۈۋرۈكىدۇر. ھۆججەتتە «مونرو تەلىماتىنىڭ ترامپ قوشۇمچىسى» (Trump Corollary to the Monroe Doctrine) ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق رايوندىكى رەقىبلەرنىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى چەكلەش ۋە ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك رايونلارغا بولغان كونتروللۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش مەقسەت قىلىنغان [3]. بۇ سىياسەت، ئامېرىكانىڭ ئۆز قورۇسى دەپ قارايدىغان بۇ رايوندا تېخىمۇ قاتتىق قوللۇق بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ئىستراتېگىيەدە يەنە ۋېنېزۇئېلا پىرېزىدېنتى نىكولاس مادۇرونىڭ ھاكىمىيەتتىن ئاغدۇرۇلۇشى ماختىلىپ، بۇ خىل ھەرىكەتلەرنىڭ رايون بىخەتەرلىكى ئۈچۈن زۆرۈر ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن [1]. بۇ خىل پوزىتسىيە، ۋاشىنگتوننىڭ غەربىي يېرىم شاردىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگە ئاكتىپ ئارىلىشىش ئارقىلىق «ئانا ۋەتەن مۇداپىئەسى»نى كۈچەيتىشنى پىلانلاۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. ئامېرىكا بۇ رايوندىكى تەسىر كۈچىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن ھەربىي ۋە دىپلوماتىيەلىك ۋاسىتىلەرنى بىرگە ئىشلىتىشنى نىشان قىلغان.
سانائەت بازىسىنى «دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچەيتىش» (Supercharge the U.S. Defense Industrial Base) ئىستراتېگىيەنىڭ تۆتىنچى تۈۋرۈكى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان [1]. بۇ پىلان ئامېرىكانىڭ مۇداپىئە سانائىتىنى يۈز يىلدىن بۇيان كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە جانلاندۇرۇشنى، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ قورال-ياراغ ۋە ئەشيا تەمىنلەش ئىقتىدارىنى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەگە يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ پەقەت ئامېرىكا ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىۋاتقان ئىتتىپاقداشلارنى قوراللاندۇرۇش ئۈچۈنمۇ مۇھىم دەپ قارالغان.
يېڭى ئىستراتېگىيە ئامېرىكا دۇچ كېلىۋاتقان «بىرلا ۋاقىتتا يۈز بېرىش مەسىلىسى» (The Simultaneity Problem) نى ئېتىراپ قىلىدۇ، يەنى ئامېرىكانىڭ بارلىق يەردىكى تەھدىتلەرگە تەڭلا تاقابىل تۇرالمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ [1]. شۇڭا، بايلىق ۋە كۈچنى ئەڭ مۇھىم بولغان ئانا ۋەتەننى قوغداشقا ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا مەركەزلەشتۈرۈش، باشقا رايونلاردىكى يۈكنى ئىتتىپاقداشلارغا تەقسىملەش ئاساسىي پىرىنسىپ قىلىنغان. بۇ رېئالىزمچى ئۇسۇل ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى مەجبۇرىيەتلىرىنى قايتا رەتلەشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ھۆججەتتە «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ» (rules-based international order) كە ئوخشاش ئابستراكت ئۇقۇملارنىڭ ئەمەلىيەتتىن يىراق ئىكەنلىكى ۋە ئامېرىكا خەلقىنىڭ مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلمايدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئامېرىكانىڭ كونكرېت مەنپەئەتىنى قوغدايدىغان، دۈشمەنلەرنىڭ ئىرادىسىنى سۇندۇرىدىغان ۋە ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشنى مەقسەت قىلغان «جەڭچى روھى» (warrior ethos) نى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تەشەببۇس قىلىنغان.
بۇ ئىستراتېگىيە يەنە ئارمىيەنى «مۇداخىلىچىلىك» (interventionism)، «تۈگىمەس ئۇرۇشلار» (endless wars) ۋە «دۆلەت قۇرۇش» (nation-building) تىن خالاس قىلىپ، دىققەتنى ئامېرىكا خەلقى ئۈچۈن ھەقىقىي مۇھىم بولغان تەھدىتلەرگە مەركەزلەشتۈرۈشنى ۋەدە بېرىدۇ. بۇ، ئامېرىكانىڭ كەلگۈسىدە چەتئەلدىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشلارغا بايلىق سەرپ قىلمايدىغانلىقىنى، پەقەت بىۋاسىتە بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىگىلا ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ئاخىرىدا، بۇ يېڭى ئىستراتېگىيە «ئامېرىكا بىرىنچى»، «كۈچ ئارقىلىق تىنچلىق»  ۋە «ئەمەلىيەتچىل» بولۇشتىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ شوئار ئاستىدا خۇلاسىلەنگەن [1]. بۇ شوئارلار ئامېرىكانىڭ ھەربىي، دىپلوماتىيە ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنى قايتىدىن تەشكىللەپ، دۇنيادىكى ئورنىنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە، ئىچكى تەرەققىياتقا ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى نامايان قىلىدۇ.
يەر شارى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىدە «شەرتلىك شېرىكچىلىك» دەۋرى
2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى (NDS) ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە تۈپتىن ئۆزگىرىش ياساپ، «يۈكنى تەڭ ئۈستىگە ئېلىش» (Burden-Sharing) نى مەركىزىي تەلەپكە ئايلاندۇردى. ۋاشىنگتون ئەمدىلىكتە ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بىخەتەرلىك يوچۇقلىرىنى ئۆز ھېسابىدىن تولدۇرۇپ بەرمەيدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئۆز مۇداپىئەسى ئۈچۈن «بىرىنچى دەرىجىلىك مەسئۇلىيەت»نى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى [1]. ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ رولى ئەمدى «يېتەكچىلىك قىلىش»تىن، «ھالقىلىق، ئەمما چەكلىك ياردەم» (critical but more limited support) بېرىشكە ئۆزگەردى.
ياۋروپا ۋە NATO غا نىسبەتەن، بۇ ئىستراتېگىيە ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز قىتئەسىنىڭ مۇداپىئەسىدە ئاساسلىق رول ئوينىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. ھۆججەتتە رۇسىيە «ئۆتكۈر تەھدىت» ئەمەس، بەلكى NATO نىڭ شەرقىي ئەزالىرى ئۈچۈن «مەۋجۇت، ئەمما كونترول قىلغىلى بولىدىغان» (persistent but manageable)  بىر مەسىلە دەپ تەرىپلىنىپ، ئۇكرائىناغا ياردەم بېرىش مەسئۇلىيىتى ئاساسەن ياۋروپا دۆلەتلىرىگە يۈكلەندى [5]. ئامېرىكا ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ كوللېكتىپ مۇداپىئەدە ئەڭ زور ئۈنۈم يارىتالايدىغانلىقىغا ئىشىنىپ، ئۇلارنى ئۆز تەقدىرىنى ئۆز قولىغا ئېلىشقا مەجبۇرلىدى.
بۇ خىل قاراش NATO غا ئەزا بولمىغان ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي سىغىمچانلىقىنىڭ رۇسىيەدىن كۆپ ئۈستۈن ئىكەنلىكىنى (تەخمىنەن 26 تىرىليون دوللارغا قارشى 2 تىرىليون دوللار) پاكىت قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق كۈچەيتىلگەن [1]. ئامېرىكا بۇ بايلىق پەرقىنى ئاساس قىلىپ، ياۋروپانىڭ رۇسىيەنى توسۇشقا يېتەرلىك ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي يوشۇرۇن كۈچى بارلىقىنى، شۇڭا ئامېرىكانىڭ بۇ يەردىكى يۈكىنى يېنىكلىتىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈردى. بۇ، ئامېرىكانىڭ ياۋروپا بىخەتەرلىكىدىكى ئەنئەنىۋى «قوغدىغۇچى»لىق رولىدىن چېكىنىپ، «ياردەمچى»لىك رولىغا ئۆتىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.