مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مېدىيا پىسخولوگىيەسى قارىماققا ئاخبارات تەتقىقاتىدا يېڭى ئورۇن ئېلىشقا باشلىغان ساھەدەك كۆرۈنىدۇ. مېدىيا پىسخولوگىيەسى ۋە نەزەرىيەسى گەرچە 1950-يىللاردا تېلېۋىزورنىڭ بارلىققا كېلىشى بىلەن مۇنازىرە قىلىنىشقا باشلىغان بولسىمۇ، لېكىن 1987-يىلى ئاندىن ئامېرىكادا ئامېرىكا پىسخولوگىيە جەمئىيىتى (APA)تەرىپىدىن كونكرېت تەتقىقات تېمىسى، دەپ قارالغان ۋە مېدىيا پىسخولوگىيەسى بۆلۈمى قۇرۇلغان. مەزكۇر ئارقا كۆرۈنۈش ئاساسىدا قولىڭىزدىكى بۇ ماقالە بىر تەرەپتىن نەزەرىيەۋى جەھەتتىن مېدىيا پسىخولوگىيەسىگە دائىر تۈركچە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلارنىڭ مىقدارىنى ئاشۇرۇش، يەنە بىر تەرەپتىن ئاخبارات نەزەرىيەلىرى ئاساسىدا تېلېۋوزۇر ۋە خەۋەر پروگىراممىلىرىنىڭ مېدىيا كەسپىي خادىملىرى ۋە تاماشىبىنلار نۇقتىسىدىن پىسخىكا جەھەتتىكى مۇددىئاسىنى تەكشۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ؛ ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ مەزمۇن ئىشلەش جەريانىدىكى ئىنتىراكتىڧلىقنى(ئۆز-ئارا تەسىرلىشىش) ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋىتى بىلەن قوشۇپ تەكشۈرىدۇ، تاماشىبىنلارنى يىتەكلەش، يۈزلەندۈرۈشتە ۋە كۆرۈش&چىكىلىش نىسبىتىنى ئاشۇرۇشتا مۇراجىئەت قىلىنىدىغان مېتۇدلارنىمۇ نەشىر ۋە تارقىتىش خىزمەتلىرى نۇقتىسىدىن مۇنازىرە قىلىدۇ. بۇ ماقالىدە مۇنازىرە قىلىنغان مەزمۇن ئىشلەش تىپى گەرچە تېلېۋىزۇر بولسىمۇ، ئەمما ھەممە ئادەم مەزمۇن ئىشلىيەلەيدىغان يېڭى مېدىيا قاناللىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش پىسخىكىسىغىمۇ قاراپ چىقىلىدۇ.
بۈگۈن مېدىياغا مۇناسىۋەتلىك بىز ياقتۇرمايدىغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى دەسلەپكى مەزگىللەردىمۇ بار ئىدى؛ چىركىن مەزمۇن ئىشلەپچىقارغۇچىلار، كۈچ مەركەزلىرىنىڭ مېدىيانى كونترول قىلىۋىلىشى، مېدىيانىڭ يالغان-ياۋىداقلارنى تېز تارقىتىش ئىقتىدارى ۋە ئۇلارنىڭ قۇتۇپلىشىشنى ئۇلغايتىش مايىللىقى … بىز ئويلىغان ۋە ياقتۇرۇشىمىزغا ئېرىشكەن نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى بار ئىدى: ھەقىقىي ئۇچۇر، ئەھمىيەتلىك تەھلىللەر، چوڭقۇر تەتقىقاتلار ۋە كۈچ ساھىپلىرىنى ساراسىمىگە سالىدىغان توغرىلار… (برۇك گلادستون، ژۇرنالىست).
مېدىيا، تېخنىكا، ڧوتۇ-سەنئەت ۋە ئىلمىي تەتقىقاتلار بىرلىشىپ خەۋەرلىشىشنىڭ قولاي ۋە ئۈنۈملۈك ئايلنىشىغا كاپالەتلىك قىلدى؛ كۈندىلىك تۇرمۇش، ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە كۈلتۈرەل تونۇش ۋە كۆز-قاراشلارنىڭ ئۆزگىرىشىگە سەۋەپ بولدى. مەزكۇر ئۆزگىرىش ئۇنىۋېرسىتېت ۋە باشقا مائارىپ ئورگانلىرىنىڭ پەنلەر ئارا پوزىتسىيە بىلەن يېڭى قاراشلارنى(ئۇسۇللار) تەرەققىي قىلدۇرۇشنى زۆرۈر قىلدى؛ پىسخولوگىيە، جەمئىيەتشۇناسلىق، سىياسىي ھەرىكەت شەكىللىرى ۋە مېدىيا مۇناسىۋەتلىرىنى بىللە تەتقىق قىلىدىغان تەتقىقاتلار بارلىققا كەلدى. مېدىيا ۋە پىسخولوگىيە مۇناسىۋىتىدە كەسپىيلەشكەن شەخسلەر مائارىپ ئاپپاراتلىرىدىلا ئەمەس سىياسەت، بىناكارلىق، سودا، لايىھىلەش ۋە قۇرۇلۇش قاتارلىق ساھەلەردىمۇ ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. چۈنكى بۇ ئورگانلار ۋە تەشكىلاتلار مەيلى ئەنئەنىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى بولسۇن، مەيلى كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ كۆپ قىسمىنى ئىگىلىۋىلىۋاتقان كۆچمە تېخنىكىلار بولسۇن(ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون) يەككە ۋە ئىجتىمائىي پوزىتسىيەگە كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى.
ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ تەسىرى ۋە ئۇلارنىڭ مەزمۇنى (كۆڭۈل ئېچىش، مائارىپ، ئۇچۇر) نىڭ شەخس ۋە جەمئىيەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تەتقىق قىلغان ماقالىلەردە، بولۇپمۇ بالىلار ۋە مېدىيا نۇقتىسىدىن توختالغان قاراشلاردا مېدىيا پىسخولوگىيەسى تېخىمۇ تەپسىلىي تەتقىق قىلىندى (لىۋىنستون ۋە بوبېر،2013). ئەلۋەتتە، بۇ خىل يۈزلىنىشنىمۇ بىر خىل «تەسىر تەتقىقاتى» دەپ قاراشقا بولىدۇ؛ قارىماققا مېدىيا پىسخولوگىيەسى بۇنىڭ مەركىزىگە جايلاشقاندەك قىلىدۇ. لېكىن، بۇ ئىنتىراكتىڧلىق پەقەت ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ ئەگەشكۈچى ياكى تاماشىبىنلارغا بولغان تەسىرى دائىرىسىنىلا ئەمەس؛ بەلكى يەنە قايسى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بىلەن مەزمۇن ئىشلىنىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرمەكچى بولىدۇ. باشقىچە ئېيتقاندا، تەسىر تەتقىقاتى بىر تەرەپلىمە ئەمەس، ئۆز-ئارا بىر بولىدۇ. ناخشا تېكىستلىرى، سىنئالغۇ لېنتىلىرى، ئاۋاز ۋە بەلگىلەرنىڭ شەكىللىنىشى ۋە ئاڭلىغۇچىلارنىڭ مۇزىكا ئەسەرلىرىگە بولغان ئىنكاسى بۇ ئۆز-ئارالىقنىڭ مىسالى بولالايدۇ (ھەسەن&ھەنسەن،2010).
بۇيەردە پەقەت مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىلا ئەمەس، پىسخولوگلارنىڭ ئالاقە قوراللىرىدىن سىستېمىلىق پايدىلىنىش ئۇسۇلىنىمۇ تىلغا ئېلىش مۇمكىن. بۇنداق بولغاندا، مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ يەنە بىر تەرىپى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، مېدىيا پىسخولوگىيەسى پىسخولوگلارنىڭ پىسخىك مەسىلىلەرنى مېدىيادا ئىپادىلىشى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك. ئىجتىمائىي، سىياسىي ياكى يەككە پىسخىكىنى تېلېۋىزىيە ياكى باشقا تاراتقۇلاردا تەڭشەش ئۇسۇللىرى ۋە پىسخولوگلارنىڭ تېلېۋىزىيە پروگراممىلىرىغا بولغان كۆز قارىشىمۇ مېدىيا پىسخولوگىيەسىگە دائىر ماتىرىياللارنىڭ ئاساسلىق تېمىلىرىنىڭ بىرى (لىئون ، 2000). لېكىن تەكىتلەش زۆرۈر بولغان بىر خۇسۇس شۇكى، مېدىيا مەزمۇنىنى (يېڭى ۋە ئەنئەنىۋى) ئىشلەشتە پىسخولوگىيەنىڭ ھەر خىل تىپلىرى ۋە پىسخولوگلارنىڭ بىلىمىگە قانچىلىك مۇراجىئەت قىلىش كېرەك ؟. گەرچە «ئېلان» ئاممىغا تەسىر كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلەنگەن مېدىيا مەزمۇنى دائىرىسىدە ئالدى بىلەن ئېسىمىزگە كەلسىمۇ، ئەمما كىنودىن تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرىغىچە، گېزىت لايىھىلەشتىن يېڭى مېدىيا تېكىستلىرى ۋە رەسىملىرىگىچە، ھەتتا ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا مەزمۇن ھەمبەھىرلەش ۋاقتىنى بەلگىلەش قاتارلىق نۇرغۇن باسقۇچلاردا پسىخىكىدىن پايدىلىنىلماقتا (تەن ، كوخېن ، لىمسكوم ۋە كېندال ، 2013-يىل) . باشقىچە ئېيتقاندا، تېلېۋىزور، گېزىت، ئىجتىمائىي تاراتقۇ قاناللىرى ۋە ئېلان تاختىلىرىنىڭ تەسىرىنى تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش يېڭى يەر شارى يۈزلىنىشى ۋە مەدەنىيەت ئۆزگىرىشى ھەققىدە چۈشەنچە بەرگەن بولدى.