ئىجىتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىياسىي پارتىيەلەرگە ئوخشاش سىياسىيۇنلار ئارىسىدىمۇ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ زىچ ئىشلىتىلىشى كىشىنىڭ دىققەت-ئىتىبارىنى قوزغايدۇ. بۈگۈنكى تۈركىيەدە جۇمھۇر رەئىسى،  باش مىىستىر، بارلىق پارتىيە رەھبەرلىرى، شەھەر باشلىقلىرى.. قاتارلىق پۈتۈن ئاكتىيورلار ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنىڭ  ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق ۋەتەنداشلار ىىلەن مۇناسىۋەت قۇرىۋاتقانلىقىنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا بولغان بۇ خىل قىزىقىش ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي سەھنىدىكى مۇھىملىقىنى ئېچىپ بەردى. ھازىر سىياسەتچىلەر ۋە بيۇروكراتلار ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق پۇقرالارغا ئۆزلىرىنىڭ قىلغان پائالىيەتلىرىنى ۋە قىلماقچى بولغانلىرىنى ئېلان قىلدىغان ھەمدە ئۇلارنىڭ ئىنكاسىغا ئاساسەن پىلانلىرىنى ئەمەلىيلەشتۈرىدىغان بولدى(Çildan vd., 2011) . بولۇپمۇ، شەھەر باشقۇرغۇچىلىرى ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق شۇ جايدىكى خەلق بىلەن قويۇق مۇناسىۋەت ئورناتقاچقا، نۇرغۇن شەھەر مەمۇرىيىتى دائىرىلىرىنىڭ خىزمەت سۈپىتى يۇقىرى كۆتۈرۈلدى، شۇ سەۋەپتىن ئۇلار سايلىغۇچىلارنىڭ رازىلىقىنى ئاشۇرۇشتا مۇئەييەن نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرەلىدى.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ بۇ خىل ئىشلىتىلىشى سىياسەتچىلەرنىڭ ئىش ئۈنۈمىنى ئۆستۈرۈپلا قالماستىن، بەلكى پۇقرالار بىلەن بيۇروكرات ئاپپاراتلار ئوتتۇرىسىدىكى ئارىلىقنىمۇ كىچىكلەتتى. كلاسسىك دەۋردە، ئۆمرىدە پىرزېدېنتنى بىرەر قېتىم كۆرۈشۈش پۇرسىتىگىمۇ ئىگە بولالمايدىغان كىشىلەر،  ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق باشقۇرغۇچىلارنىڭ ھەممىسى بىلەن سۆھبەتلىشىپ، ئۆزىنىڭ تەلىپىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان تۈزۈمنىڭ ئورنىتىلىشىنى ئىشقا ئاشۇرماقتا. بۇ خىل ئەھۋال دېموكراتىيە تۈزۈمى ئىچىدىكى پەقەت سايلامدىلا رولىنى جارى قىلدۇرالايدىغان پاسسىپ پۇقرانىڭ ئورنىنى كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ھەرقانداق ۋاقىتتا ھۆكۈمەتكە پىكىر بايان قىلالايدىغان ئاكتىپ پۇقرا ئالدى، شۇنىڭ بىلەن سىياسىي سىستېمنىڭ ھەرقايسى باسقۇچلىرىدا ۋە ھەرقانداق ئەھۋالدا سىياسىي سىستېمىگە داخىل بولالايدىغان  پۇقرالاردىن مۇتەشەككىل بولغان قاتنىشىش خاراكتېرلىك دېموكراتىيە تۈزۈمىنىڭ شەكىللىنىشىنى كاپالەتلەندۈردى.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ كەڭ ئاممىغا سىياسىي ئىدىيە يەتكۈزۈش جەھەتتىكى تەسىرى ۋە ئاممىنى سەپەرۋەر قىلىش جەھەتتىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرى سىياسەتشۇناسلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان تەتقىقاتچىلارغا يېڭى بىر دەرۋازا  ئېچىپ بەردى. چۈنكى، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى تەشۋىقات قورالى قىلىپ ئىشلىتىش يېڭى تەشۋىقات ئۇسۇلىغا بولغان ئېھتىياجنى ئاشكارىلىدى. شۇڭا، ھەم تەشىۋىقات ئىگىدارلىرى ھەم تەشۋىقاتنىڭ نەزەرىيە ئاساسىنى شەكىللەندۈرگەن مۇتەپەككۇرلارنىڭ يېڭى ئۇسۇل ۋە مېتودلارنى تەرەققى قىلدۇرىشى ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ قالدى. ئوخشاشلا ، بۇ جەرياندا نىشان  قىلىنغۇچىلار توپىنىڭ ئۆزگىرىشىمۇ تەشۋىقاتنى ئەنئەنىۋى مەنىسىدىن ھالقىتقان ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ .
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئىشلىتىشنىڭ ئەۋزەللىكلىرى
ئەنئەنىۋى تەشۋىقات قوراللىرىغا سېلىشتۇرغاندا ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىم ئەۋزەللىكلىرىدىن بىرى؛ بۇ خىل قوراللار ھەقسىز ياكى تەننەرخى ئىنتايىن تۆۋەن. شۇڭا، بۇ خىل يېڭى ئۇسۇل سىياسەت ساھەسىنى ئاز ساندىكى نۇپۇزلۇقلارنىڭ مونوپوللۇقىدىن قۇتۇلدۇردى، بۇنىڭ بىلەن ئىجتىمائىي، سىياسىي مەسىلىلەرگە كۆڭۈل بۆلىدىغان ھەمدە سىياسىي تۈزۈمگە تەسىر كۆرسىتىش مەقسىتى بار ھەرقانداق كىشى ئۈچۈن سىياسەت ساھەسىنى ئۇلار ئارلىشالايدىغان  ساھەگە ئايلاندۇردى.
چۈنكى، ئومۇمىي سايلاملاردا پۈتۈن مەملىكەت مىقياسىدا ئېلىپ بېرىشقا تېگىشلىك سايلام پىروگىراممىلىرىنى (تەشۋىقاتلىرىنى) روياپقا چىقىرىش ماددى جەھەتتىن ناھايىتى قىممەتكە توختايدىغان ئەھۋال بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.  مەيلى يىغىن-مەجلىسلەر بولسۇن، مەيلى كىشىلەرگە تارقىتىلىدىغان تەشۋىقات ۋاراقچىلىرى بولسۇن، يەتكۈزۈلىشى مەقسەت قىلىنغان ئادەتتىكى شەھەر ئاھالىلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا بىر تۈرلۈك مۈشكۈل ۋەزىپە.  مۇشۇنچىۋالا زور مالىيە كىتىدىغان تۇرۇغلۇق،  نىشان قىلىنغان ئاممىغا ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزۈش يەنىلا بارلىق پارتىيەلەرنىڭ مۇھىم مەسىلىسى سۈپىتىدە  داۋام قىلماقتا.  ۋاھالەنكى، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئىشلىتىلىشىنى ئەنئەنىۋى تەشۋىقات ئۇسۇلى بىلەن سىلىشتۇرغاندا، تەننەرخ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا ھەرگىزمۇ تەڭ ئورۇنغا قويغىلى بولمايدىغان بىر خىل ئۇسۇل بولۇپ ھېساپلىنىدۇ ( W o l f s f e l d v d , 2013 : 3 ) .
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تەننەرخ جەھەتتىكى بۇ خىل ئىجابىي پۇرسىتى سىياسەتنى ئىقتىسادىي دەرتلەردىن قۇتۇلدۇرۇپ، تەشۋىقات ۋە پائالىيەت ئۇيۇشتۇرۇش ئۈچۈن يېتەرلىك ئىمكان بىلەن تەمىنلىدى ۋە مەزكۇ پائالىيەتلەرنى باشقۇرىدىغان نۇپۇز ئىگىلىرىنىڭ مۇنۇپۇللىقىدىن ئازاد قىلدى. يېقىندا ۋۇجۇتقا كەلگەن سىياسىي، ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەرنىڭ يىتەكچىلىرىگە قارايدىغان بولساق ( S a l v a t o r e ، 2013 ؛ 220 – ) ، بۇ كىشىلەرنىڭ ئادەتتىكى ۋەتەنداشلاردىن تەشكىل تاپقانلىقىنى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا تارقاتقان ئاددى سۆز ۋە ئۇچۇرلىرى ئارقىلىق كەڭ ئاممىنى ناھايتى ئاسان سەپەرۋەر قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرىۋالالايمىز.