يەنە ئانا تىل ھەققىدە (1) (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، مەدەنىيەتنىڭ ئادەملەرنىڭ كىملىكىنى بەلگىلەيدىغانلىقى، تىلنىڭ بولسا مەدەنىيەتنىڭ يادرولۇق بىر ئامىلى ئىكەنلىكى ھازىر مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان بىر ئاددىي ھەقىقەتتۇر. ئەگەر بىز بۇنى چۈشىنىۋالساق، تىلنىڭ ئادەمنىڭ كىملىكىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنىمۇ تەبىئىيلا ئېتىراپ قىلىمىز. بۇ دېگەنلىك بىر ئادەمنىڭ كىملىك تۇيغۇسىنىڭ كۈچلۈك-ئاجىزلىقى ئۇنىڭ ئۆز ئانا تىلىنى قوللىنىش مىقدارى بىلەن ئوڭ تاناسىپ دېگەنلىكتۇر.
روشەنكى، تىل دېگىنىمىز تاۋۇش، سۆز، جۈملە قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان بىر مۇرەككەپ بەلگىلەر سىستېمىسىدىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ بەلگە-سىمۋوللار تىلنىڭ ئۆزىگە خاس ئامىل بولۇشتىن تاشقىرى، يەنە مەزكۇر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت ئۇچۇرلىرىنى ئۆزىدە ئىپادىلەش فۇنكسىيەسىگە ئىگە. ئۆزىمىزنىڭ يازما ۋەسىقىلىرىگە نەزەر سالىدىغان بولساق، باشقا تىللاردىن كىرگەن سۆزلەرنىڭ ئوخشىمىغان تارىخىي دەۋرلەردە ئوخشاش بولمىغانلىقىنى روشەن ھېس قىلالايمىز. بىز ئەنە شۇنداق ئوخشىمىغان دەۋرلەرگە تەۋە ئەسەرلەرنى ئوقۇش ئارقىلىق، ئۆزىمىزنىڭ باشقا مىللەتلەر بىلەن بولغان سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ئالاقىلىرىنىڭ قانداق بولغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، شۇ دەۋرنىڭ ئومۇمىي سىياسىي، ئىجتىمائىي كىلىماتى، ئىقتىسادىي ئەھۋالى دېگەنلەر ھەققىدە مول يىپ ئۇچىغا ئىگە بولالايمىز. ئەسەرلەردە قوللىنىلغان ئەنە شۇ سۆزلۈكلەر بىزنىڭ شۇ دەۋرلەرنى تەتقىق قىلىش، چۈشىنىشىمىزدىكى مۇھىم ماتېرىيال بولالايدۇ. سۆزنى ھەرگىزمۇ پەقەت تىلدىكى مەنە ئىپادىلەيدىغان ئەڭ كىچىك بىرلىك دەپلا چۈشەنمەسلىكىمىز لازىم، سۆزلۈكلەرنىڭ ئارقىسىغا بىر دەۋر، تارىخ، مەدەنىيەت ھادىسىلىرى يوشۇرۇنغان بولىدۇ. سۆزنىڭ مەدەنىيەت مەنىسى ئۇنىڭ تىلشۇناسلىقتىكى مەنىسىدىن كۆپ ھالقىپ كەتكەن بولىدۇ. شۇڭلاشقا بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىشتا، ئۇلارنىڭ ئانا تىلىنى ئۆگەنمەي تۇرۇپ تەتقىق قىلىش ئاساسەن مۇمكىنسىز ئىش ھېسابلىنىدۇ. گەرچە تەرجىمە ماتېرىياللاردىن پايدىلىنىش مەلۇم ئېھتىياجدىن چىقالىسىمۇ، مەزكۇر تىل ئۆزىگە يۈكلىگەن مول مەدەنىيەت، تارىخ ئۇچۇرلىرى تەرجىمىدە تولۇق ئەكس ئېتەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا تىلدا بەزى سۆزلۈكلەرنىڭ ئىستېمالدىن قېلىشى نوقۇل بىر سۆزنىڭلا ئەمەس، بەلكى شۇ سۆز ۋەكىللىك قىلىۋاتقان ئەنە شۇ مەنىلەرنىڭمۇ ئۇنتۇلۇپ كېتىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
مەن بۇ يەردە ئۇيغۇر تىلىمىزدىكى <سانغۇن> كەلىمىسىنى مۇلاھىزە قىلىپ باقىمەن. ئەمەلىيەتتە ئاۋام ئۇيغۇرلار <سانغۇن> كەلىمىسى بىلەن خىتايچىدىن تەرجىمە قىلىنغان تېلېۋىزىيە فىلىملىرى ئارقىلىق قايتا تونۇشۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى. ئۇنىڭدىن بۇرۇن بۇ بەلكىم بىزنىڭ تارىخچى ۋە تىلشۇناسلىرىمىز بىلىدىغان بىر كەلىمە ئىدى. سانغۇن كەلىمىسى خىتايچىدىكى 将军 نىڭ تەرجىمىسىدۇر، ئۇنى يەنە گېنېرال دەپ تەرجىمە قىلىشمۇ مۇمكىن. بىراق 将军 نىڭ سانغۇن دەپ تەرجىمە قىلىنىشى بىلەن گېنېرال دەپ تەرجىمە قىلىنىشىنىڭ ئارىسىدا ئاسمان-زېمىن پەرق مەۋجۇت. مەلۇمكى، سۆز-كەلىمىلەردە دەۋر تۈسى بولىدۇ، سانغۇن كەلىمىسى بىزگە نىسبەتەن ئۇزاق بىر تارىخىي تۈسنى يۈكلىگەن بىر كەلىمە بولسا، گېنېرال كەلىمىسى پەقەت ھازىر تۈسىنى يۈكلىگەن سۆزدىن ئىبارەتتۇر. شۇنداقلا گېنېرال سۆزىمۇ تىلىمىزغا ئىنگلىزچىدىن كىرگەن سۆزدۇر، ئەمما سانغۇن سۆزى ئۇيغۇرلار قەدىمدىن قوشۇننىڭ قوماندانى مەنىسىدە قوللىنىپ كەلگەن ئۇيغۇرچە بىر كەلىمىدۇر. دېمەك، بۇ يەردىكى سانغۇن سۆزى ئاددىيلا گېنېرال مەنىسىنىلا بىلدۈرمەستىن، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىدىنمۇ يىپ ئۇچى بېرەلەيدىغان قىممەتكە ئىگە يىپ ئۇچىغا ئايلىنالايدۇ. يەنى، ئوچۇق ئېيتقاندا، سانغۇن كەلىمىسىنىڭ بارلىقى ماھىيەتتە قوشۇننىڭ بارلىقىنى، قوشۇن بولسا تەشكىللەنگەن بىر دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بىلدۈرىدۇ. دېمەك بىز مۇشۇ بىر سۆزنى قاراڭغۇ تارىخىمىزنى مەلۇم نۇقتىدىن يورۇتىدىغان قولچىراغ قىلىپ ئىشلىتەلەيمىز. ئەلۋەتتە، بۇ مۇشۇ تۈردىكى ساناقسىز كەلىمىلەر ئىچىدىكى بىر كەلىمىدىن ئىبارەت، خالاس.
مېنىڭ بۇ يەردە تىل بىلەن مەدەنىيەتنىڭ مۇناسىۋىتىنى تەكىتلىشىمدىكى مەقسەت، ئەمەلىيەتتە، تىلنىڭ مىللەت ئەزالىرىدا كىملىك تۇيغۇسىنى پەيدا قىلىشتا ئوينايدىغان ھەل قىلغۇچ رولىغا نىسبەتەن تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشەنچە پەيدا قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. چۈنكى، ئۈستىدە بايان قىلغىنىمىزدەك، كىملىك مەدەنىيەت تەرىپىدىن قۇرۇلىدۇ، مەدەنىيەت بولسا تىلدىن ئايرىلالمايدۇ، تىل بىلەن ئىپادىلىنىدۇ، تىل بىلەن داۋاملىشىدۇ، مىراس قالىدۇ. مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئانا تىلنى كىملىكنى قوغدايدىغان ئەڭ ئاچقۇچلۇق ئامىللارنىڭ بىرى دەپ ھۆكۈم قىلىشقا بولىدۇ. بىر ئادەمنىڭ كىملىك تۇيغۇسىنىڭ كۈچلۈك ئاجىزلىقىغا، ئۇنىڭ ئانا تىلنى قوللىنىش مىقدارىغا قاراپ بىر نەرسە دېيىش مۇمكىن. <ئانا تىل دېگەن سۆزنىڭ ئۆزى ئىما قىلغىنىدەك، تىل كىملىك بىلەن باغلانغان بولىدۇ>. (ب د ت نىڭ مەدەنىيەت مائارىپ ئورگىنى تەييارلىغان <ئانا تىل تەڭقىسلىقى> ناملىق ماقالە. 1-بەت)