قاتتىق تەھدىتتىن يۇمشاق تەھدىتكە قاراپ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئىران ۋە دېموكراتىيە» ناملىق كىتابنىڭ ئاپتورى دوكتور ئونۇر ئوقيار كورونا ۋىرۇسى (كوۋىد – 19) نىڭ تەسىرلىرىنىڭ ئۇزۇن كېلەچەكتە دۇنيا ھۆكۈمرانلىقى ۋە كۈچ مۇناسىۋەتلىرىدە يېڭى ئاقىۋەتلەرنى پەيدا قىلىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ.
بۇ يازما كوروناۋىرۇس كېسەللىكىنىڭ دۇنيانىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەرتىپىگە قانچىلىك تەسىر كۆرسەتكەنلىكى، كۆرسىتىدىغانلىقى ۋە كۆرسىتىشى كېرەكلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. يازمىنىڭ تۈپ لىنىيەسى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە زامانىمىزغىچە كۈچلۈك بىر شەكىلدە مەۋجۇتلۇقىنى ھېس قىلدۇرغان قاتتىق تەھدىت قارىشىنىڭ يۇمشاق تەھدىتكە ئۆزگەرگەنلىكى ۋە بۇنىڭغا قارشى كۈرەشنىڭمۇ يۇمشاق كۈچ ئامىللىرى بىلەن بولۇشى كېرەكلىكى ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. بۇ دائىرىدە يازما ئۈچ ئاساسىي تېما ئاستىدا مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. «مەۋجۇت» بۆلۈمىدە دۇنيادىكى كېسەللىك مەركەزلىك نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت مۇھاكىمە قىلىنىدۇ، «مەۋھۇم» تېمىسى ئاستىدا كېلەچەككە ئالاقىدار تەخمىن – مۆلچەرلەر ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ، «مەلجەئ» بۆلۈمىدە بولسا، يۈزلىنىش كېرەك بولغان كىچىككىنە چارىلەر بەس – مۇنازىرە قىلىنىدۇ.
بېرلىن تېمىنىڭ يىقىلىشى، 11- سېنتەبىر ۋەقەلىرى، مورتگەيج كىرىزىسىغا ئوخشاش كورونا ۋىرۇس كېسەللىكىمۇ ناھايىتى كەڭ نەتىجىلىرىنى بۈگۈن تەسەۋۋۇر قىلىشقا باشلىساق بولىدىغان بىر ۋەقە. يۇقۇملۇق كېسەللىك دۇنيانى مەڭگۈلۈك ئۆزگەرتىدۇ؛ بۇ ناھايىتى كەسكىن. گويا بۇ كېسەللىكنىڭ ھاياتنى پارچىلىۋەتكەنلىكىگە، پۇل – مۇئامىلە بازارلىرىنى پاراكەندە قىلىۋەتكەنلىكىگە ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ سالاھىيەتلىرىنى (ياكى يېتەرسىزلىكىنى) ئوتتۇرىغا چىقارغىنىغا ئوخشاش، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچتە كېيىنچە ئوتتۇرىغا چىقىدىغان شەكىلدە ئۇزۇن مەزگىللىك ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىدۇ. بۇ مەنىدە دۇنيا مىقياسىدا يۈز مىليونلارچە ئىنساننى خىلۋەتكە ئىتتىرگەن كورونا ۋىرۇسى كېسەللىكى ئېغىر بىر دۇنياۋى مەسىلە (تەھدىت ياكى ئەمەسلىكى ھازىرچە ئېنىق ئەمەس) گە ئايلاندى.
گەرچە بۇ  ۋەقەنىڭ گېئو – سىياسىي تەسىرى سەھىيە ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرسىمۇ ، ئەمما بۇ تەسىرلەر يىراق كەلگۈسىدە بولۇپمۇ يەرشارى زومىگەرلىكى ۋە (قاتتىق) كۈچ قۇتۇبى ئارقا كۆرۈنۈشىدە تەدرىجىي ئۆزگىرىشلەرنى پەيدا قىلىدۇ. مەسىلەن، 1965 – يىلى سۇۋەيش قانىلىغا قىلغان مۇداخىلە ئارقىلىق ئەنگلىيە قاتتىق كۈچىنى كونترول قىلالمىدى  ياكى تەبىئىي تاللاش ئارقىلىق شاللىنىپ كەتتى. بۇ جەريان ئەنگىلىيەنىڭ يەرشارى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاخىرلىشىشىنى مۇئەييەنلەشتۈردى. نۆۋەتتە،  ئامېرىكاغا ئوخشاش بىر مىسالنىڭ پەرقلىق شەكلىگە دۇچ كەلدى: يۇمشاق تەھدىت (تارقىلىشچان زۇكام) نى تىزگىنلىيەلمەسلىك ۋە يېڭى بىر سۇۋەيش مۇساپىسى.
ئامېرىكانىڭ ئۆتكەن 20 يىلدىكى دۇنياۋى داھىيلىق سالاھىيىتى بايلىق ۋە ھوقۇق ئۈستىگە ئەمەس، بەلكىم ئۇنىڭ ئىچكى باشقۇرۇش ۋە دۇنيا  سودىسىنىڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان قانۇنىيلىق ئۈستىگە قۇرۇلدى. يەنە بىر تەرەپتىن، ئامېرىكىنىڭ كورونا ۋىرۇسى جەريانىدىكى مەغلۇپ سىياسەتلىرى دۇنيادا دەرھال ئىنكاس پەيدا قىلدى. 2014، 2015 – يىللىرىدىكى ئېبولا كرىزىسى مەزگىلىدە، ئامېرىكا ئون نەچچە دۆلەتنىڭ ئىتتىپاقداشلىقىنى قولغا كەلتۈرۈپ، كېسەللىكنىڭ تارقىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالدى. ترامپ ھۆكۈمىتى ھازىرغا قەدەر كوۋىد – 19 غا ئۈنۈملۈك جاۋاب قايتۇرۇش ئۈچۈن يۇقىرىقىدەك بىر ئىتتىپاقداشلىققا رەھبەرلىك قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇردى. ۋاشىنگىتون تەۋرىگەندە، بېيجىڭ ئامېرىكانىڭ خاتالىقلىرى پەيدا قىلغان بوشلۇقتىن تېز ۋە مۇۋاپىق شەكىلدە ھەرىكەت قىلىپ، تارقىلىشچان زۇكامغا تاقابىل تۇرۇشتا ئۆزىنى دۇنياۋى لىدېر قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈن بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا ئۇرۇندى. خىتاينىڭ  چېرنوبىلى بولغان بۇ ئەھۋالغا قارشى، خىتاي سەھىيە سىستېمىسىغا تۈزىتىش كىرگۈزدى، بىر نەچچە كۈندە غايەت زور دوختۇرخانا قۇردى، باشقا دۆلەتلەرگە ماددىي ياردەم بەردى، ھەتتا باشقا ھۆكۈمەتلەرنى تەشكىللەشكە ئۇرۇندى. بۇنىڭدىن باشقا، بېيجىڭ دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ مال سودىگىرى ۋە 2018 – يىلىدىكى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېشىش ھەرىكىتىدىن بىلەن بىرلىكتە، يەر شارىدىكى ھەر خىل تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ مەركىزىدىن ئورۇن ئالماقتا. دۇنيادىكى خام ئەشيالارنىڭ كۆپىنچىسى ئىشلەپچىقىرىلغان بىر مەھسۇلاتقا ئايلىنىشتىن بۇرۇن خىتايغا بارماقتا.