سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسىنىڭ زاگرېب ئايرودۇرۇمىنى بومباردىمان قىلىپ كىرودىيەگە قارشى كەڭ كۆلەملىك ھۇجۇم قوزغىشى، كىرودىيەنىڭ ئازادلىق ئۇرۇشىنىڭمۇ مۇقەددىمىسى بولدى. 1991-يىلى 25-سېنتەبىردە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشى قارار چىقىرىپ (713 نومۇرلىق قارار)يۇگوسلاۋىيەگە قورال ئېمبارگوسى قويدى. سلوۋېنىيەنىڭ شەرقىگە جايلاشقان ۋۇكوۋار شەھىرىگە يېقىن جايدا بىر مەيدان كەسكىن جەڭ يۈز بەردى. ۋۇكوۋار يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسىنىڭ چاڭگىلىغا كىرگەندىن كېيىن، يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسى ئوسىجېككە قاراپ ھەرىكەت قىلدى. جەڭ ئەسناسىدا يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسى كىرودىيەنىڭ پۈتكۈل زېمىنىنى ئىشغال قىلىشىنىڭ مۈشكۈل بولىدىغانلىقىنى چۈشىنىپ يەتتى. لېكىن بۇ ئۆزگىرىشلەر مەيدانغا كېلىشتىن ئىلگىرى، ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى ھەيئىتى مىلوسېۋىك بىلەن تۇدجمەنگە تىنچلىق كېلىشىمى ھاسىل قىلىش ئۈچۈن لاھېي شەھىرىدە بېسىم قىلدى. 1991-يىلى 3-ئۆكتەبىردە چاقىرىلغان يىغىندا يۇگوسلاۋىيە مۇداپىئە مىنىستىرى گېنېرال كادىجېۋىك، تۇدجمەن،  مىلوسېۋىك ۋە ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋەكىلى ۋان دېن برو قاتارلىق شەخسلەر پىرىنسىپ جەھەتتە تىنچلىق پىلانى تۈزۈپ چىقىشتا كېلىشتى. پىلاننىڭ روھىي بويىچە كونفېدراتسىيە بەرپا قىلىناتتى، لېكىن جۇمھۇرىيەتلەر خالىسا مۇستەقىللىق جاكارلىسا بولاتتى (بارتلېت، 2003: 40). كىرودلار يۇگوسلاۋ ئارمىيەسىنىڭ چېكىنىپ چىقىشى، كىرىياجىنانى ئەسكەرلەردىن خالىي قىلىش ۋە بۇ جايغا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تىنچلىقنى قوغداش ئەسكەرلەرنى ئورۇنلاشتۇرۇش قاتارلىقلارنى قوبۇل قىلدى. 1991-يىلى 19-دېكابىردا كىرودىيە ياۋروپا دۆلەتلەر تەشىلاتىغا ئۆزىنىڭ ئېتىراپ قىلىنىشىنى تەلەپ قىلىپ ئىلتىماس سۇندى. تىنچلىق پىلانى دائىرىسىدە ئوق چىقىرىشنى توختىتىش مۇزاكىرىلىرى 1991-يىلى 23-نويابىردا باشلىنىپ، 1992-يىلى 2-يانۋاردا ئاخىرلاشتى. مۇزاكىرە ئاخىرىدا كىرودىيە ۋە يۇگوسلاۋىيە ھەربىي ۋەكىللىرى ساراي بوسنىيەدە كېلىشىم تۈزدى. رايونغا  14000 كىشىلىك بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تىنچلىقى قوغداش ئەسكىرى 1992-يىلى 8-مارتتا كېلىشكە باشلىدى (بارتلېت، 2003: 41).
قىسقىسى، كىرودىيەنىڭ ئەھۋالى  بولۇپمۇ تارىختىن بۇيان كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىنىۋاتقان، دەسلەپ ياۋروپا كۈچلىرى، ئارقىدىن يۇگوسلاۋىيەدىن ئاپتونومىيەلىك ھوقۇق ئېلىپ مۇستەقىللىققە ئېرىشىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشلەر نۇقتىسىدىن، سلوۋېنىيەنىڭ ئەھۋالىدىن كۆرىنەرلىك پەرقلىنىدۇ. كىرودىيەنىڭ يۇگوسلاۋىيە پادىشاھلىقىغا قوشۇلۇپ كېتىشىنىڭ تېگىدە پادىشاھلىقنىڭ ھىمايىسىگە ئېرىشىشتىن بەكرەك ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ھاكىمىيىتىنىڭ چاڭگىلىدىن قۇتۇلۇش ئارزۇسى ياتاتتى. ئىككىنىچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ بېشىدا يۇگوسلاۋىيەگە قارشى گېرمانىيەنىڭ ھۇجۇم قوزغىشى بىلەن، كىرودىيەگە ئۆز دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىش پۇرسىتى كەلدى. ناتسىست گېرمانىيە بىلەن ھەمكارلىق ئورنتىىش ئارقىلىق مۇستەقىللىق پۇرسىتى يارىتىش كويىدا بولغان كىرود زىيالىلىرى ۋە سىياسەتچىلەر مۇستەقىل بولۇش يولىدا ھەر قانداق بەدەل تۆلەشكە تەييار ئىدى. مۇستەقىل كىرودىيە دۆلىتى  ئەسلىدە قانۇنسىز بىر تەشكىلات ۋە دۇنيا ئۇرۇشلىرىنىڭ مەھسۇلاتى ھېسابلىنىاتتى.
ئۇستاش ھەرىكىتى ئۆزلىرىنى قوللاشقا تەييار تۇرغان ئىتالىيە، گېرمانىيە، ئاۋسترىيە ۋە ۋېنگرىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ياردىمى ئاستىدا، مىللىي نىشان ۋە مەقسەتلىرىگە يېتىش ئۈچۈن ئۇرۇش ۋەزىيىتىدىن پايدىلاندى. بۇ يەردە مۇنداق زىتلىق بار، يۇقىرىدىكى بۇ تۆت دۆلەت، بولۇپمۇ ئىتالىيە كىرودىيە زېمىنىغا كېڭەيمچىلىك قىلىش سىياسىتىنى باشتىن ئاخىرى يولغا قويۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلدى.ئۇستاش ھەرىكىتى ئىتالىيەنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن زور بەدەل تۆلىدى. 1941-يىلى 18-مارت كۈنى ھاسىل قىلىنغان رىم ئەھدىنامىسىغا كۆرە، ئىتالىيەنىڭ ئۇستاش ھەرىكىتىنى ئېتىراپ قىلىش بەدىلىگە، پاۋېلىك ئىتالىيەگە ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق كىرودىيە ئاراللىرىنى، دالماچيانىڭ كۆپ قىسمىنى، ھەتتا رىجېكانىڭ ھەممىسىنى دېگۈدەك بېرىشكە مەجبۇر بولدى.
گېرمانىيە ۋە ئىتالىيە مۇستەقىل كىرودىيە دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئويلىغان تەقدىردىمۇ، ھېچقاچان كىرودىيە خەلقىنىڭ مەنپەئەتىگە كۆڭۈل بۆلمىدى ياكى كىرودىيەنىڭ ھەققىي مەنىدە مۇستەقىللىققە ئېرىشىشىگە قىزىقمىدى. ئىتالىيە باشتىن ئاخىرى كىرودىيەنىڭ زېمىنىنى يۇتۇۋېلىش كويىدا يۈردى، ئىتالىيەگە نىسبەتەن كىرودىيەدىن قانچىلىك زېمىن يۇتۇۋالسا شۇنچىلىك پايدا ئىدى. گېرمانىيە بولسا بالقان رايونىدا مۇستەقىل دۆلەتلەرنىڭ قۇرۇلۇشىنى خالىسىمۇ، لېكىن بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزىگە بېقىندى ھالەتتە تۇرۇشىنى ئۈمىد قىلاتتى. كىرودىيەنىڭ ھېچقاچان مۇستەقىل تاشقى سىياسىتى بولۇپ باقمىدى. گېرمانىيە ئارمىيەسى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان ھەربىي ھەرىكەتلەردىمۇ ئۇستاش ھەرىكىتى قىسىملىرى نېمىس قوماندانلىرىنىڭ بۇيرۇقى ئاستىدا ھەرىكەت قىلاتتى.