مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش ۋە يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچى بوشلۇق پەقەت ۋاسىتىلىك قارشىلىقنىڭ بىر شەكلىنىلا ئەمەس، بەلكى خىتاي دۆلەت سىياسىتى كەلتۈرۈپ چىقارغان مائارىپتىكى تەڭسىزلىكنىمۇ گەۋدىلەندۈرىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەرگە خىتاي تىلى مائارىپىنى مەجبۇرلىشى، ئۇيغۇر بالىلىرى ئۈچۈن ئىنگلىز تىلى تەربىيەسىنىڭ كەمچىل بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئەنئەنىۋى خەن مەكتەپلىرى كۆپ سانلىق نوپۇسقا ئىنگلىز تىلى ئۆگىتىدۇ ۋە قەرەللىك سەۋىيە سىناش ئىمتىھانلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ. نەتىجىدە، كۆپىنچە ئۇيغۇرلار مەكتەپ سىرتىدىكى خۇسۇسىي يېتەكچىلىك ياكى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىش ئارقىلىق ئىنگلىز تىلىنى ئۆگىنىدۇ. ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىنگلىز تىلى مەكتەپلىرىگە قېتىلىشىنىڭ بىر ئەمەلىي سەۋەبى، بۇ ئۇلارنىڭ دۆلەتلىك ئاسپىرانتلىققا كىرىش ئىمتىھانىدىكى پۇرسىتىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ ئىمتىھان ئىنگلىز تىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولۇپ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى قانۇنىي كەمسىتىش سەۋەبىدىن ئۇيغۇر ئالىي مەكتەپلىرىنى پۈتتۈرگەنلەرنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىش نىسبىتىنىڭ ئىنتايىن تۆۋەن بولۇشىنى كۆزدە تۇتقاندا، نامراتلىقتىن قۇتۇلۇشنىڭ مۇھىم بىر يولى دەپ قارىلىدۇ.
2–باب: دىنىي قىرغىنچىلىق ۋە قارشىلىق
بۇ بابتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئۈچۈن ئىسلام دىنى پائالىيەتلىرىنى چەكلەش ئۇسۇللىرى ۋە ئۇنىڭغا ماس كېلىدىغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرى تەكشۈرۈلىدۇ. بۇ تەھلىل، دىننىڭ ئۇيغۇر كىملىكىدىكى رولىنى تەكشۈرۈپ، دىننى كۈندىلىك تۇرمۇشتىن قەستەن ئۈزۈپ تاشلاش ھەرىكەتلىرىنىڭ يادرولۇق ئېتىقاد ۋە مەدەنىيەت ئەمەلىيەتلىرىنى قانداق يىمىرىدىغانلىقىنىلا ئەمەس، بەلكى بۇ دۆلەت قوللانغان ئۇسۇللارنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ قارىلىشى كېرەكلىكىنىمۇ كۆرسىتىپ بېرىدۇ. قىسقىسى، دىن يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئۇ كىملىكنىڭ چوڭقۇر يوقىلىشىغا ۋە دىنىي ئىدېئولوگىيەنى كەلگۈسى ئەۋلادلارغا يەتكۈزەلمەسلىككە ئېلىپ بارىدۇ.
ئاپتور بۇ بابتا جەمئىيەتشۇناس W.E.B. دۇبويىس (W.E.B. Du Bois) نىڭ «قوش ئاڭ» (double-consciousness)  نەزەرىيەسىنى قوللىنىدۇ. بۇ نەزەرىيە بويىچە، بىر شەخس ئۆزىنىڭ ئۆز-ئۆزىنى تونۇشى بىلەن ھۆكۈمران جەمئىيەت تەرىپىدىن كۆرۈلۈش شەكلى ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىشى كېرەك. ئۇيغۇرلار ۋە ئەرمەنلەر دۆلەتنىڭ بۇيرۇقلىرىغا بويسۇنىدىغان بىر شەخس كىملىكىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولغان ۋە ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي مەدەنىيەت كىملىكىنى يوشۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ مىراسلىرى ۋە ئەمەلىيەتلىرىنى ساقلاپ قالغان شەخسىي كىملىكىنى ساقلاپ قالغان. بۇ قوش ئاڭ، بىر تەرەپتىن ئۆز مىراسىغا سادىق بولۇش، يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەتنىڭ مەدەنىيەت نورمىلىرىغا سادىق بولۇش ئوتتۇرىسىدىكى توختاۋسىز كۈرەشنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ ھەم ھايات قېلىش مېخانىزمى، ھەم قارشىلىقنىڭ بىر شەكلى، چۈنكى ئۇ ئۇيغۇرلار ۋە ئەرمەنلەرگە دۆلەت زۇلۇمىغا بەرداشلىق بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆزلىرىنىڭ ئۆزگىچە كىملىكىنى ئاستا-ئاستا ساقلاپ قېلىشقا يول قويىدۇ.
ئاپتور، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇسۇللىرىنى تەھلىل قىلىشتا، تۆۋەندىكىلەرنى نەزەرگە ئالغان: (1) بوۋاقلارغا ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر دىنىي ئىسىملىرىنى قويۇشنى چەكلەش؛ (2) ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر دىنىي كىيىم-كېچەكلىرىنى چەكلەش؛ (3) رامىزاندا روزا تۇتۇشنى چەكلەش. دىن، كۆپىنچە ھاللاردا مەھەللە بىرلىكىنى ساقلايدىغان مۇراسىم ۋە ئەمەلىيەتلەرنىڭ مەركىزى. بۇ ئېلېمېنتنى ئېلىپ تاشلاش، بىر جەمئىيەت ياكى گۇرۇپپىنى باشقىلىرىدىن ئايرىپ تۇرىدىغان سىمۋوللۇق بەلگىلەرنى ئۆچۈرۈۋېتىدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ «خەلقنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» ۋە ئىسلام ئىپادىلىرىنى نىشانلىغان ھازىرقى ھەرىكەتلەر
شى جىنپىڭنىڭ «خەلقنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» بىلەن بىرلىكتە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارشى يەنە بىر «قاتتىق زەربە بېرىش» ھۇجۇمىنى قوزغىدى، يەنى «زوراۋان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە قارشى قاتتىق زەربە بېرىش مەخسۇس ھەرىكىتى». 1990-يىللاردىن بۇيان يۈز بەرگەن باشقا «قاتتىق زەربە بېرىش» ھەرىكەتلىرىگە ئوخشاش، 2014-يىلدىكى بۇ ھەرىكەت ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن ھايات قېلىشىغا ۋەيران قىلغۇچ تەسىرلەرنى ئېلىپ كەلدى. ئۇيغۇر كىملىكىنى ئاستا-ئاستا يوقىتىۋاتقان بىر سىياسەت، دىنىي (ئىسلام) مەنىگە ئىگە بوۋاق ئىسىملىرىنى، بولۇپمۇ ئەرەب سىياسىي ئەربابلىرىنىڭ ئىسىملىرىغا ئوخشاش ئىسىملارنى چەكلەشكە باشلىدى. «سەددام» ياكى «مەدىنە» گە ئوخشاش ئىسىملار «دىنىي قىزغىنلىقنى كۈچەيتىۋېتىش» ئېھتىماللىقى سەۋەبىدىن چەكلەندى. بۇ سىياسەت ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى تەرىپىدىن «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى» گە ئاشكارىلانغان بولۇپ، «چەكلەنگەن ئاز سانلىق مىللەت ئىسىملىرى تىزىملىكى» دەپ ئاتالغان ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى بىخەتەرلىك خادىملىرى تەرىپىدىن دەلىللەنگەن. بەزى خادىملار ئەگەر ئاتا-ئانىلار بويسۇنمىسا، بالىلارنىڭ «نوپۇس» قا ئېلىنالمايدىغانلىقىنى ئېيتقان.
ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىۋاتقان يەنە بىر مەدەنىيەت سىياسىتى، دىنىي كىيىملەرنى چەكلەش. بۇ چەكلەش ئەرلەرنىڭ ساقال قويۇشىنى ۋە ئاياللارنىڭ ئاممىۋى سورۇنلاردا ياغلىق ئارتىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھۆكۈمەت ئاممىۋى قاتناش ۋاسىتىلىرىگە چەكلەنگەن «بەش خىل نورمالسىز ئۇسلۇب» نى كۆرسىتىدىغان گىرافىكلارنى چاپلىغان، بۇلار پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن ھىجاب ئارتقان ئاياللار، تولۇق ساقالدىن تارتىپ ئۆچكە ساقالغا قەدەر ھەر قانداق مىقداردىكى يۈز تۈكى بار ئەرلەر، ۋە يۇلتۇز ياكى ھىلال ئاي بەلگىسى بار ھەر قانداق كىيىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. قانداق كىيىملەرنىڭ قانۇنسىز ئىكەنلىكىنىڭ ئېنىقلىمىسى ئېنىق ئەمەس، ھەمدە بۇ سىياسەت «بىنورمال» نىڭ نېمىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنىمۇ چۈشەندۈرۈپ بېرەلمىگەن.