رەقىبىڭنى بىل، ئۆزۈڭنى بىل:  خىتاي پەيدا قىلغان مەسىلىلەرنى توغرا باھالاش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بەزىدە، بۇ دىنامىكا ئامېرىكاغا پايدا ئېلىپ كەلدى. رەقىبنىڭ كۈچىيىش ئېھتىماللىقى ئامېرىكانىڭ بايلىقلىرى ۋە سىياسىي ئىرادىسىنى ھەرىكەتلەندۈرەلىدى. مەسىلەن، ئامېرىكانىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئىشلەپچىقىرىشتا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كەينىدە قالغانلىقى ھەققىدىكى قاراش ئاساسەن خاتا بولسىمۇ، بۇ ئاگاھلاندۇرۇش ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنى مۇداپىئە خىراجىتىنى كۆپەيتىش ۋە تېخنىكا تەتقىقاتىنى تېزلىتىشقا ئۈندىدى. مەلۇم مەنىدە، ئامېرىكانىڭ ئۆز سېلىشتۇرما ئۈستۈنلۈكىنى يوقىتىۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى خاتا چۈشەنچە، ئۇنىڭ بۇ ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قېلىشىغا ياردەم بەردى. ئوخشاشلا، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئالەم بوشلۇقى تېخنىكا رىقابىتىدىكى دەسلەپكى غەلىبىلىرى – ۋە ئامېرىكانىڭ بۇ مۇھىم  رىقابەتتە كەينىدە قېلىش خەۋپى – ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنى ناسا تەشكىلاتىنى قۇرۇش، مەكتەپلەردە پەن-تېخنىكا مائارىپىنى كۈچەيتىش ۋە ئىلمىي تەتقىقاتقا مەبلەغ سېلىشنى كۆپەيتىشكە يېتەكلىدى. بۇ ئەھۋالدا، سوۋېتنىڭ ئامېرىكادىن ئېشىپ كېتىش ئېھتىماللىقىدىن بولغان ئەندىشە ئەمەلىيەتتە پايدىلىق بولۇپ، كېيىنكى يېرىم ئەسىرلىك ئامېرىكا تېخنىكا ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئاساسىنى شەكىللەندۈرگەن مۇھىم مەبلەغ سېلىشلارغا تۈرتكە بولدى.
گېئوپولىتىكىلىق تەھدىتلەرنى تۆۋەن باھالاشنىڭمۇ بەدىلى بار. بۇنى 1930-يىللاردىكى ناتسىست گېرمانىيەسىنىڭ كۈچىيىشى، 1990-يىللاردىكى ئەل-قائىدەنىڭ باش كۆتۈرۈشى ۋە رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ 2022-يىلى ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. بۇ خاتا مۆلچەرلەشلەر پەيدا قىلغان قالايمىقانچىلىق، پوتېنسىيال رەقىبنىڭ تەھدىتىنى يۇقىرى باھالاشنىڭ تېخىمۇ ئەقىلگە مۇۋاپىق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەندەك قىلىدۇ. بىراق كۆپىنچە ئەھۋاللاردا، رەقىبتىن ھەددىدىن زىيادە قورقۇش ئامېرىكانىڭ دۆلەت مەنبەلىرىنى خاتا تەقسىملىشى، ئۆزىنىڭ كۈچ مەنبەلىرىنى ئاسراش زۆرۈرلۈكىنى ئۇنتۇپ قېلىشى، مۇھىم بولمىغان تەھدىتلەرگە ھەددىدىن زىيادە دىققەت قىلىشى، ھەتتا كېرەكسىز ئۇرۇشلارغا پېتىپ قېلىشىغا سەۋەب بولدى. مەسىلەن، ئامېرىكانىڭ ۋىيېتنام ئۇرۇشىغا سالغان زور مالىيە ۋە ئادەم كۈچى مەبلىغى قىسمەن «دومىنو نەزەرىيەسى»دىن كەلگەن. بۇ نەزەرىيە بويىچە، ئەگەر ئامېرىكا جەنۇبىي شەرقىي ئاسىيادا سوۋېت قوللايدىغان كوممۇنىزمنىڭ يىلتىز تارتىشىغا يول قويسا، كوممۇنىزم چوقۇم پۈتۈن دۇنياغا ھۆكۈمران بولىدۇ، دەپ قارالغان. بۇ ئىشىنىۋېلىش ئامېرىكانىڭ چىقىمى زور، ئۇزاققا سوزۇلغان، ئاخىرىدا مەنبەلىرىنى تۈگەتكەن، دۇنيادىكى ئابرۇيىغا داغ تەگكۈزگەن ۋە ئامېرىكالىقلارنىڭ ئۆز ھۆكۈمىتىگە بولغان ئىشەنچىنى يوقاتقان ئۇرۇشقا دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈشىگە سەۋەب بولدى. نەچچە ئون يىلدىن كېيىن، يەنە بىر قېتىم كۆپتۈرۈۋېتىلگەن تەھدىتكە – ساددام ھۈسەيىن تۈزۈمىگە قارشى سەپەرۋەرلىك ھالاكەتلىك ۋە ئۇزۇنغا سوزۇلغان توقۇنۇشقا، ئىچكى قالايمىقانچىلىققا ۋە ئامېرىكانىڭ خەلقئارالىق ئىشەنچلىكلىكىنىڭ تېخىمۇ ئاجىزلىشىشىغا ئېلىپ باردى.
شۇڭا، ئامېرىكانىڭ ئىچكى ھەرىكەتنى قوزغاش ئۈچۈن رەقىبنىڭ كۈچىنى تەكىتلىشى ئىككى تەرەپلىمە تەسىر كۆرسەتتى. بىر تەرەپتىن، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى ئالەم بوشلۇقى تېخنىكا رىقابىتى ۋە ھەربىي تەرەققىياتتا كۆرۈلگەندەك، ھېس قىلىنغان تەھدىتلەر مەنبەلەرنى ھەرىكەتلەندۈرەلەيدۇ، يېڭىلىق يارىتىشنى ئىلگىرى سۈرەلەيدۇ ۋە مۇمكىن بولغان سىناقلارغا تاقابىل تۇرۇشتا بىرلىكنى كۈچەيتەلەيدۇ. پايدىلىق يۇقىرى باھالاش بولسا پاراكەندىچىلىك ياكى داۋاملاشتۇرغىلى بولمايدىغان مەجبۇرىيەتلەرگە ئېلىپ بارماي، ئۈنۈملۈك ھەرىكەتلەرنى قوزغىيالايدىغان باھالاشتۇر. يۇقىرى باھالاشلار ھۆكۈمەتنىڭ مۇھىم نىشانلىرىنى بۇرمىلىۋەتكەندە ۋە رەھبەرلەرنىڭ چەكلىك دىققىتىنى باشقا جىددىي مەسىلىلەردىن چەتنەتكەندە زىيانلىق بولىدۇ. پەرقنى بىلىش ئۈچۈن رەقىبنىڭ ئىقتىدارىنى تەپسىلىي چۈشىنىش ۋە ئۇلارغا نىسبەتەن توغرا تەڭپۇڭلاشتۇرۇلغان ھەم ئۇزاق مۇددەتلىك ئىنكاس تەدبىرلىرىنى تۈزۈش تەلەپ قىلىنىدۇ.
پارلىغاننىڭ ھەممىسى ئالتۇن ئەمەس
بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكادىكى نۇرغۇن كىشىلەر خىتاينىڭ ئۆز كۈچىنى يوقىتىۋېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. سىرتقى كۆرۈنۈشتە، بۇ پەرەزگە پاكىتلار كۆپ. ئاۋازدىن تېز باشقۇرۇلىدىغان بومبىلاردىن تارتىپ كېمە ياساشقىچە بولغان نۇرغۇن مۇھىم ساھەلەردە خىتاي بارغانسېرى كۈچلىنىپ، ھەتتا يېتەكچى ئورۇنغا چىقماقتا. بۇ خىتاي رەھبىرى دېڭ شياۋپىڭنىڭ ئېيتقىنىدەك، خىتاينىڭ دۆلەت باشقۇرىدىغان سىياسىي-ئىقتىسادىي مودېلىنىڭ يەنىلا «چوڭ ئىشلارنى قىلىش ئۈچۈن كۈچنى مەركەزلەشتۈرۈش» ئىقتىدارىنى ساقلاپ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتكەندەك قىلىدۇ.
خىتاينىڭ كۈچ ئاساسلىرى كۆپىيىۋاتقان قىيىنچىلىقلارنىڭ قاتتىق بېسىمىغا ئۇچرىماقتا. دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي ئۆسۈش سۈرئىتى 2007-يىلدىكى ئەڭ يۇقىرى چوققىسىدىن باشلاپ ئىزچىل تۆۋەنلىدى. بولۇپمۇ يېقىنقى بەش يىلدا، ئېنىق قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر ۋە ئىقتىسادىي مۇقىمسىزلىق كۆرۈلدى. ئىقتىسادىي ئۆسۈش ۋە شەھەرلىشىشنىڭ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولغان كۆچمەس مۈلۈك بازىرى چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان تارىخىي ئۆزگىرىشكە دۇچ كەلدى. 2024-يىلى ئاۋغۇستتا، خەلقئارالىق پۇل فوندى خىتاي كۆچمەس مۈلۈك گۇرۇپپىلىرىنىڭ 50 پىرسەنتكە يېقىنى بانكروتلۇق گىردابىغا كىرىپ قالغانلىقىنى مۆلچەرلىدى. ئۇلارنىڭ قىيىنچىلىقى قىسمەن 2024-يىلى ئۆكتەبىردە 2015-يىلدىن بۇيانقى ئەڭ تېز سۈرئەتتە چۈشۈۋاتقان ئۆي باھاسىنىڭ داۋاملىق تۆۋەنلىشىدىن كېلىپ چىققان. خىتاي ئائىلىلىرىنىڭ بايلىقىنىڭ 70 پىرسەنتتىن ئارتۇقى كۆچمەس مۈلۈك بازىرىغا باغلانغاچقا، ئۆي باھاسىنىڭ كەسكىن چۈشۈشى پەقەت قۇرۇلۇشچىلارغىلا ئەمەس، بەلكى بارلىق خىتاي پۇقرالىرىغا تەسىر كۆرسەتتى.