رەقەملىك سەھنە، كۆرۈنمەس زوراۋانلىق: خىتاينىڭ «ئورتاق تەقدىر» ھېكايىسىدىكى ئۇيغۇر ئوبرازى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رەقەملىك دۇنيادا ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ پەقەت «زىيانسىز نەقىش» (ئانار، مۇزىكا، رەڭدار كىيىملەر) سۈپىتىدە كۆرسىتىلىشىنى، بېل ھۇكس (bell hooks) نىڭ «ئۆزگىنى يېيىش»  (Eating the Other) نەزەرىيەسى بىلەن چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ. ھۆكۈمران مەدەنىيەت، ئۆزگىنىڭ «تەم-تۇزلۇق» تەرەپلىرىنى ئىستېمال قىلىپ ئۆزىنىڭ زېرىكىشلىك ھاياتىنى جانلاندۇرىدۇ، ئەمما شۇ «ئۆزگە»نىڭ سىياسىي يۈكى ۋە تارىخىي ئازابىنى رەت قىلىدۇ (بېل ھۇكس، 1992). بۇ جەرياندا مەدەنىيەت «مۇزېيلاشتۇرۇلىدۇ»؛ يەنى ياشىتىلمايدۇ، بەلكى توڭلىتىلىپ ئىستېمال بۇيۇمىغا ئايلاندۇرۇلىدۇ.
د. ئېستېتىكىلاشتۇرۇلغان كونترول
بۇ خىل ۋەكىللىك ئەمەلىيەتتە «ئېستېتىكىلاشتۇرۇلغان كونترول»دۇر. رەقەملىك تاراتقۇلار دۆلەتنىڭ قاتتىق كۈچىنى يۇمشىتىپ كۆرسىتىدۇ؛ پارقىراق رەڭلەر ۋە جەلپ قىلارلىق ئاۋازلار ھەقىقىي سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنى پەردىلەيدۇ. گايې تۇچمان بۇنى «سىمۋوللۇق يوقىتىش» دەيدۇ. يەنى بىر گۇرۇپپا كىشىلەر تاراتقۇدا يا پۈتۈنلەي كۆرۈنمەيدۇ، ياكى پەقەت قېلىپلاشقان ئوبرازلار بىلەنلا كۆرسىتىلىدۇ. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بۇ، جىسمانىي يوقىتىش ئەمەس، بەلكى سىياسىي كىملىكلىرىنىڭ ئۆچۈرۈلۈپ، ئورنىغا فولكلورلۇق بىر نىقاب كىيگۈزۈلۈشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدىغان مەۋجۇتلۇق يوقىتىشىدۇر (تۇچمان، 1978).
6.رەقەملىك مۇھىتتا ھۆكۈمرانلىق ۋە ئەخلاقىي سوئاللار: بىلىشنى كونترول قىلىۋالغان ھاكىمىيەت ۋە ئالگورىزىملىق باشقۇرۇش
رەقەملىك بايانلار ۋە ھېكايىلەردىكى مونوپۇللۇق ياكى ھۆكۈمرانلىق پەقەت ئىدېئولوگىيەلىك رامكا بىلەنلا ئەمەس، بەلكى بىلىش نەزەرىيەسى (ئېپىستېمولوگىيە) جەھەتتىنمۇ تەھلىل قىلىنىشى كېرەك. چۈنكى بۈگۈنكى كۈندە «كىملىك» ۋە «ھەقىقەت»نىڭ نېمىلىكى ئىنسان ئېڭىدىن بەكرەك ئالگورىزىملار ۋە سانلىق مەلۇماتلار تەرىپىدىن بەلگىلىنىۋاتىدۇ. جىللېس دېلۆز زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ «ئىنتىزام جەمئىيىتى»دىن (تاملار ۋە قاماش ئارقىلىق) «نازارەت جەمئىيىتى»گە (Societies of Control) ئۆتكەنلىكىنى ئېيتقان ئىدى. يېڭى ھاكىمىيەت ئەمدى تاملار بىلەن ئەمەس، شىفىرلار ۋە سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئىشلەيدۇ (دېلۆز، 1992). خىتاي تېخنىكىنىڭ ماكان ۋە ھېسسىيات كۈچىدىن پايدىلىنىپ، نازارەتنى ئېستېتىك بىر تەجرىبىگە ئايلاندۇرماقتا.
ئا. قوراللاشقان ھاكىمىيەت ۋە ئالگورىزىملىق «ئۆزگىلەر»
شوشانا زۇبوف (Shoshana Zuboff) نىڭ «قوراللاشقان ھاكىمىيەت» (Instrumentarian Power) ئۇقۇمى بۇ يەردە مۇھىم. زۇبوفنىڭ قارىشىچە، بۇ يېڭى ھاكىمىيەت ئىنسانلارنى مەجبۇرلاشنىڭ ئورنىغا، ئۇلارنىڭ ھەرىكەتلىرىنى «مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان مەھسۇلات» سۈپىتىدە باشقۇرىدۇ (زۇبوف، 2019). خىتاي مۇھىتىدا بۇ، ئانتورپولوگ داررېن بايلېر (Darren Byler) نىڭ «تېررور كاپىتالىزمى» دەپ ئاتىغان سىستېمىسى بىلەن بىرلىشىدۇ. بىر تەرەپتىن رەقەملىك سىستېما ئۇيغۇرلارنى «يوشۇرۇن خەتەر» دەپ كودلىسا، يەنە بىر تەرەپتىن (VR) ساياھەتلىرىدە«بەختلىك ئۇسسۇلچىلار» دەپ قايتا كودلايدۇ. سانلىق مەلۇمات ئامبىرى، كىمنىڭ «رەقەملىك پۇقرا»، كىمنىڭ «رەقەملىك جىنايەتچى» ئىكەنلىكىنى بەلگىلەيدىغان سوتچىغا ئايلىنىدۇ (بايلېر، 2022).
ب. ئارخىپنىڭ زوراۋانلىقى ۋە ئەستە ساقلاش ياكى كوللېكتىپ خاتىرە
«دۆلەتنىڭ سانلىق مەلۇمات ئامبارلىرى قايسى بايانلارنى ۋە ھېكايىلەرنى قوللايدۇ؟» دېگەن سوئالغا ژاك دېررىدانىڭ «ئارخىپ قىزىتمىسى» (Archive Fever) ئەسىرى جاۋاب بېرىدۇ. ئارخىپ (بۇ يەردە دۆلەت مۇلازىمېتىرلىرى) پەقەت ساقلاش ئورنى ئەمەس، بەلكى نېمىنىڭ ئەستە ساقلىنىپ، نېمىنىڭ ئۇنتۇلىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان سىياسىي قورالدۇر. رەسمىي ئارخىپقا كىرمىگەن ھەر تۈرلۈك ئېغىز تارىخى ۋە ئۆكتىچى ئەسلىمىلەر «ئارخىپ جىمجىتلىقى»غا مەھكۇم قىلىنىدۇ (دېررىدا، 1996). شۇڭا، ئاز سانلىقلارنىڭ ئۆز رەقەملىك ئەسلىمىلىرىنى ساقلاپ قېلىشى تېخنىكىلىق مەسىلە ئەمەس، بىر مەۋجۇتلۇق كۈرىشىدۇر.
ج. ئالاقە كاپىتالىزمى ۋە تەنقىدىي تەپەككۇرنىڭ يوقىلىشى
جودى دىن (Jodi Dean) نىڭ «ئالاقە كاپىتالىزمى»  (Communicative Capitalism) نەزەرىيەسىگە كۆرە، ئىنتېرنېتتىكى قويۇق ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ئەمەلىيەتتە سىياسىي ئۆزگىرىشكە توسالغۇ بولىدۇ. چۈنكى مۇھىمى مەزمۇن ئەمەس، بەلكى ئۇچۇرنىڭ ئايلىنىشى (چېكىش، ھەمبەھرىلەش)دۇر. كىشىلەر بىرەر ئويۇن ياكى مەۋھۇم كۆرگەزمىگە قاتنىشىش ئارقىلىق «بىر ئىش قىلدىم» دەپ ئويلايدۇ، ئەمما بۇ تۇيغۇ ئۇلارنى ھەقىقىي سىياسىي ھەرىكەتتىن توسىدىغان بىر ئالداشقا ئايلىنىدۇ (دىن، 2009). نەتىجىدە تەنقىدىي تەپەككۇر ئورنىنى ئالگورىزىملىق ماسلىشىشقا بوشىتىپ بېرىدۇ.
د. سۈزۈك جەمئىيەت ۋە پىسخىكىلىق سىياسەت
ئاخىرىدا، بيۇڭ-چۇل خەن (Byung-Chul Han) نىڭ «پىسخىكىلىق سىياسەت» ئۇقۇمى بۈگۈنكى ۋەزىيەتنى ناھايىتى ياخشى تەسۋىرلەيدۇ. خەننىڭ قارىشىچە، زامانىۋى ھاكىمىيەت چەكلەش ئارقىلىق ئەمەس، خۇش قىلىش ۋە سۈزۈكلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئىشلەيدۇ. كىشىلەر ئۆزىنى ئەركىن ھېس قىلىپ سانلىق مەلۇماتلىرىنى ئاشكارىلىغاندا، ئەمەلىيەتتە سىستېمىنىڭ ئۆزىنى ئەلالاشتۇرۇشىغا ياردەم بېرىدۇ (خەن، 2017). خىتاي مىسالىدا تېخنىكا، شەخسنىڭ ئىچكى دۇنياسىغا ۋە ئارزۇلىرىغا سىڭىپ كىرگەن بىر سىياسىي قورالدۇر. بۇ جەريان تېخنىكىنىڭ بىتەرەپ قورال ئەمەس، بەلكى ئىدېئولوگىيەنىڭ ئەڭ ساپ ھالىتى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىشلەتكۈچى «كۆرۈۋاتىمەن، دېمەك بىلىمەن» دەپ ئويلىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ كۆرگىنى ھاكىمىيەت تەرىپىدىن سىزىپ بېرىلگەن دۇنيادۇر.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى رەقەملىك كىملىك قۇرۇلۇشى، كلاسسىك تەشۋىقاتتىن ھالقىپ، تېخنىكا ئارقىلىق ھېسسىي ۋە بىلىش جەھەتتىن بىر قورشاۋ ھاسىل قىلماقتا. تەتقىقاتىمىز شۇنى كۆرسەتتىكى، «ئورتاق كىملىك» بايانى ۋە ھېكايىسى مەدەنىيەت بىرلىشىشى ئەمەس، بەلكى رەقەملىك تېخنىكىلار (VR ، ئويۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق ) يۇقىرىدىن تۆۋەنگە تېڭىلغان بىر ھۆكۈمرانلىقتۇر