ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنداق ئەھۋاللارنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، مانىلادىن قارىغاندا ۋەزىيەتنىڭ كەسكىنلىكى ۋە خىتاي تەھدىتىنىڭ رېئاللىقى شۇنىڭغا ماس ھالدا تېخىمۇ ئېنىقلىشىپ ۋە روشەنلىشىپ كەتتى. فىلىپپىننىڭ سابىق پىرېزىدېنتى رودرىگو دۇتېرتې دەۋرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىن (يەنى 2010-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن) باشلىنىپ، ئۇنىڭ ھازىرقى ئىزباسارى فېردىناند ماركوس ھۆكۈمرانلىق دەۋرىگە كەلگەندە تېخىمۇ تېزلەشكەن بىر شەكىلدە، فىلىپپىن ئارمىيەسى ئۇلۇغۋار ۋە كەڭ كۆلەملىك بىر زامانىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتىنى پۈتۈن كۈچى بىلەن ئېلىپ بارماقتا. فىلىپپىن ھۆكۈمىتى 2024-يىلى (راتنېرنىڭ ماقالىسىدە كۆرسىتىلگەن ۋاقىت) دۆلەتنىڭ دېڭىز-ئوكيان چېگراسىنى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئۈنۈملۈك قوغداش ئۈچۈن يېڭى بىر مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى ماقۇللىدى. بۇ ئىستراتېگىيە قوشۇمچە زامانىۋى ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنى سېتىۋېلىش، دۆلەتنىڭ تور بىخەتەرلىك مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىش، ھەمدە ئاخبارات توپلاش، كۆزىتىش ۋە رازۋېدكا قىلىش (ISR) ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى ۋە باشقا ئىلغار تېخنىكىلارغا مەبلەغ سېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. راتنېرنىڭ ئېنىق كۆرسىتىپ ئۆتۈشىچە، فىلىپپىننىڭ بۇ كەڭ كۆلەملىك مۇداپىئە ئىسلاھاتى ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق تۈرتكىلىك كۈچنىڭ نېمە ئىكەنلىكىدە ھېچقانداق گۇمان يوق: بۇ دەل خىتاينىڭ رايوندا كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان مەجبۇرلاش ھەرىكەتلىرىنى ۋە تاجاۋۇزچىلىق ئىستىكىنى تېخىمۇ ياخشى، تېخىمۇ ئۈنۈملۈك كۆزىتىش ۋە ئۇنىڭغا قەتئىي تاقابىل تۇرۇش ئېھتىياجىدۇر.
ئاخىرىدا، راتنېر ئاۋسترالىيەنىڭمۇ خىتايغا بولغان كۆز قارىشىنىڭ ۋە مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ زور ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى تەھلىل قىلىدۇ. فىلىپپىندىن نەچچە مىڭ مىل جەنۇبتا، تىنچ ئوكياننىڭ يەنە بىر تەرىپىدىكى كانبېررادا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىكى كۈچىيىشى ۋە گۈللىنىشى ئۇزۇن بىر مەزگىل ئاۋسترالىيەنىڭ دۆلەت مەنپەئەتى ئۈچۈن پايدىلىق، ياخشى ۋە ئىجابىي بىر ئىش دەپ قارىلىپ كەلگەن ئىدى. لېكىن، ئۆتكەن ئون يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە يۈز بەرگەن بىر قاتار دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ۋەقەلەر نۇرغۇن ئاۋسترالىيەلىكلەرنى، جۈملىدىن سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىمۇ، بۇنىڭ دەل ئەكسىچە ئىكەنلىكىگە، يەنى خىتاينىڭ كۈچىيىشىنىڭ ئاۋسترالىيە ئۈچۈن پايدىدىن كۆرە خەتەر ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقىغا قايىل قىلدى. مەسىلەن: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئاۋسترالىيەدىكى ئىچكى سايلاملارغا ۋە سىياسەت تۈزۈش جەريانلىرىغا يامان غەرەزلىك ھالدا ئارىلىشىشقا ئۇرۇنغانلىقى ۋە تەسىر كۆرسىتىشكە تىرىشقانلىقىغا دائىر بىر قىسىم ئۇچۇرلارنىڭ ئاشكارىلىنىشى پۈتۈن ئاۋسترالىيەدە كەڭ كۆلەملىك سىياسىي قارا بوران ۋە غۇلغۇلا پەيدا قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا، ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى يەر شارىۋىي COVID-19 يۇقۇمىنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبەسى ھەققىدە خەلقئارالىق مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلغاندىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا جاۋابەن ئاۋسترالىيەدىن ئىمپورت قىلىنىدىغان ھەر خىل مەھسۇلاتلارغا (مەسىلەن: ئارپا، شاراب، كۆمۈر، كالا گۆشى قاتارلىقلار) قارشى يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇش ۋە باشقا سودا چەكلىمىلىرىنى يولغا قويۇشتىن ئىبارەت بىر يۈرۈش ئىقتىسادىي جازا ۋە بېسىم ھەرىكەتلىرىنى قوزغىدى.
بۇنىڭدىن سىرت، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا ۋە باشقا خەلقئارا سۇ تەۋەلىكىدە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاۋسترالىيە قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئايروپىلانلىرى ۋە ھەربىي پاراخوتلىرىمۇ خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئايروپىلانلىرى ۋە ھەربىي پاراخوتلىرى تەرىپىدىن ئوخشاشلا خەتەرلىك ۋە يامان غەرەزلىك ھالدا پاراكەندىچىلىككە ۋە توسقۇنلۇققا ئۇچراپ كەلدى. ئەڭ ئەندىشىلىك يېرى، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ھەربىي پائالىيەت دائىرىسى ھازىر ئاۋسترالىيەنىڭ ئۆز قىرغاقلىرىغا ئىلگىرىكى ھەرقانداق ۋاقىتتىكىدىنمۇ يېقىن جايلارغىچە كېڭىيىپ باردى. راتنېرنىڭ مىسال كەلتۈرۈشىچە، 2025-يىلىنىڭ بېشىدا، خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ بىر قانچە ھەربىي پاراخوتى ئاۋسترالىيە قىتئەسىنى پۈتۈنلەي دېگۈدەك ئايلىنىپ چىقىپ، ئاۋسترالىيە بىلەن يېڭى زېلاندىيە ئوتتۇرىسىدىكى تاسمان دېڭىزىدا ھەقىقىي ئوق ئىشلىتىلگەن ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈپ، بۇ رايوندىكى خەلقئارالىق سودا ھاۋا قاتنىشىنىڭ نورمال تەرتىپىنى ئېغىر دەرىجىدە قالايمىقانلاشتۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ تىنچ ئوكياندىكى پاپۇئا يېڭى گىۋىنېيەسى، سولومون ئاراللىرى ۋە باشقا كىچىك ئارال دۆلەتلىرى بىلەن بىخەتەرلىك ۋە ھەربىي ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن قىلغان جىددىي تىرىشچانلىقلىرى ۋە دىپلوماتىك ھۇجۇملىرى ئارىسىدا، ئاۋسترالىيەنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى 2024-يىلى ئۆز دۆلىتىنىڭ ھازىر «تىنچ ئوكياندا مەڭگۈلۈك ۋە ئۈزلۈكسىز بىر رىقابەت ھالىتىدە» تۇرۇۋاتقانلىقىنى ئوچۇق ئېتىراپ قىلغان.