رەقىبىڭنى بىل، ئۆزۈڭنى بىل:  خىتاي پەيدا قىلغان مەسىلىلەرنى توغرا باھالاش (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۈنئىي ئەقىل ئىنقىلابى تېزلىشىۋاتقاندا، ئامېرىكا سۈنئىي ئەقىل يېڭىلىقى ۋە تارقىلىشىنىڭ دۇنياۋى مەركىزىگە ئايلىنىشقا ئەڭ مۇۋاپىق ئورۇندا تۇرىدۇ. ئىستانفورد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دۇنيا سۈنئىي ئەقىل كۈچى دەرىجىلەندۈرۈشىگە كۆرە، ئامېرىكا سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتى، خۇسۇسىي ساھە مەبلىغى ۋە يېڭى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنى يارىتىشتا خىتايدىن كۆپ ئۈستۈن تۇرۇپ، دۇنيادا  يېتەكچى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۆتكەن ئون يىلدا، ئامېرىكانىڭ تېخنىكا ساھەسى سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە خىتايدىن ئۈزلۈكسىز ئېشىپ، خىتايدىن ئۈچ ھەسسە كۆپ سۈنئىي ئەقىل شىركىتى قۇردى. 2023-يىلى، ئامېرىكا شىركەتلىرى 61 مۇھىم سۈنئىي ئەقىل مودېلى ياساپ چىققان بولسا، خىتاي پەقەت 15 نى ياساپ چىققان. بۇ ئامېرىكانىڭ سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسىنىڭ كۈچلۈكلۈكىنى كۆرسىتىدۇ. شۇ يىلى، ئامېرىكالىق مەبلەغچىلەر خىتايدىن توققۇز ھەسسە كۆپ مەبلەغنى سۈنئىي ئەقىلگە سېلىپ، 897 يېڭى سۈنئىي ئەقىل شىركىتى قۇردى. بۇ خىتاينىڭ 122 شىركىتىدىن خېلىلا كۆپ. بۇ مۇۋەپپەقىيەت خىتاينىڭ ھازىرقى سىياسىي تۈزۈمىدە مۇمكىن بولمايدىغان مەركەزلەشمىگەن، بازار يېتەكچىلىكىدىكى يانداشمىدىن كەلگەن. ئامېرىكانىڭ نىسبەتەن ئەركىن نازارەت قىلىش سىستېمىسى، خۇسۇسىي شىركەتلەر بىلەن ئاكادېمىيەلەر ئارىسىدىكى ئەركىن ھەمكارلىقى ۋە تالانتلارنى جەلپ قىلىش قابىلىيىتى ئۇنىڭغا ئۈستۈنلۈك بېرىدۇ.
دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ نېفىت ئىمپورت قىلغۇچىسى سۈپىتىدە، خىتاي نېفىت ئېھتىياجىنىڭ 70 پىرسەنتتىن كۆپرەكىنى چەت ئەلدىن كىرگۈزۈشكە تايىنىپ، دۇنياۋى ئۈزۈلۈشلەرگە قارىتا ئاجىز ئەھۋالدا تۇرماقتا. گېئوپولىتىكىلىق جىددىيلىك، تەمىنلەش زەنجىرىدىكى توسالغۇ، ياكى رايونلۇق توقۇنۇشلار خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە ئېغىر تەھدىت سېلىشى مۇمكىن. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئامېرىكا ئېنېرگىيە مۇستەقىللىقىغا يېقىنلىشىپ، نېفىت ۋە تەبىئىي گاز ئىشلەپچىقىرىشتا دۇنيانىڭ يېتەكچى دۆلىتىگە ئايلاندى. ئۇنىڭ ئېنېرگىيە ئۈستۈنلۈكى قىسمەن ئىلغار گاز چىقىرىش ۋە گورىزونتال قۇدۇق كولاش قاتارلىق ساھەلەردىكى كۈچلۈك يېڭىلىق يارىتىشتىن كەلگەن بولۇپ، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى دۇنيا ئېنېرگىيە بازىرىنى شەكىللەندۈرۈش ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەسىر كۈچىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ئىشلەتمەكتە. مەسىلەن، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى ياۋروپانىڭ ئېنېرگىيە تەمىناتىنى بۇزغاندىن كېيىن، ئامېرىكا سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ئېكسپورتىنى تېزلىكتە كۆپەيتىپ، ياۋروپانىڭ رۇس ئېنېرگىيەسىگە بولغان تايىنىشىنى ئازايتتى.
دوللارنىڭ دۇنيانىڭ ئاساسلىق زاپاس ۋە ھېسابلىشىش پۇلى سۈپىتىدىكى ئورنى، يامان تەرەپلىرى بولسىمۇ، ئامېرىكاغا تەڭداشسىز مالىيە كۈچى بېرىدۇ. 2023-يىلى دۇنيادىكى چەت ئەل پۇل زاپىسىنىڭ 60 پىرسەنتى دوللاردا ساقلانغان بولۇپ، ياۋرو (20 پىرسەنت ئەتراپىدا) ۋە يۈەن (ئۈچ پىرسەنتتىن تۆۋەن)دىن خېلىلا يۇقىرى تۇردى. بۇ ئامېرىكاغا تۆۋەن ئۆسۈملۈك قەرز ئېلىش، قەرزنى ئەركىن باشقۇرۇش ۋە جازا يۈرگۈزۈش قاتارلىق ئۈستۈنلۈكلەرنى بەردى. بىراق، دوللارنىڭ بۇ ئورنى ئامېرىكا ئىقتىسادىغا تۇراقلىق سودا تەڭپۇڭسىزلىقى ۋە ئامېرىكا ماللىرىنىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان ئىشلەپچىقىرىش بېسىمى قاتارلىقلارنى ئېلىپ كەلدى. لېكىن بۇلار بېيجىڭ دۇچ كېلىشنى ئارزۇ قىلىدىغان مەسىلىلەردۇر. ئۇ دوللارغا قارشى باشقا تاللاشلارنى ئاكتىپ ئىلگىرى سۈرۈپ، ئامېرىكانىڭ مالىيە سىستېمىسىنى قورال قىلىش كۈچىنى چەكلەش ئۈچۈن رەقەملىك پۇلنى ئوتتۇرىغا قويدى.
خىتاينىڭ ئاۋىياماتكا كېمىسى، يوشۇرۇن سۇ ئاستى كېمىسى ۋە سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىغا قىلغان مەبلەغ سېلىشى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇقنى قايتا شەكىللەندۈرۈپ، ئامېرىكا قوشۇنلىرى ئۈچۈن مۇرەككەپ مۇھىت پەيدا قىلدى. بېيجىڭنىڭ مۇداپىئە سانائىتى بەشىنچى ئەۋلاد جەڭ ئايروپىلانلىرى، ئاۋازدىن تېز قورال-ياراغلار ۋە ئىلغار باشقۇرۇلىدىغان بومبا تۈزۈلمىلىرىنى كۆپلەپ ياسىماقتا. ئۇنىڭ كىرىش چەكلەش/رايون چەكلەش (A2/AD) قابىلىيىتىنى يۈكسەلدۈرۈشى، غەربىي تىنچ ئوكياندا ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ھەرىكەت ئەركىنلىكىنى چەكلەشكە قارىتىلغان. بىراق بۇ ئىلگىرىلەشلەرگە قارىماي، خىتاي ئارمىيەسى يەنىلا جىددىي قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلمەكتە. پاراكەندىچىلىك ئۇنىڭ جەڭگە تەييارلىق ھالىتىنى ئاجىزلاشتۇرۇشى مۇمكىن. ئەمەلىي جەڭ تەجرىبىسىنىڭ يوقلۇقى زامانىۋى ئۇرۇش بېسىملىرى ئاستىدا مۇرەككەپ ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بارالىشى-بارالماسلىقىنى گۇمانلىق قىلىدۇ. خىتاي دېڭىز تەۋەلىكى ئىچكى ياكى ئەتراپىدىكى ھەرقانداق توقۇنۇش، دېڭىز سودىسى ۋە قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان سودىغا بەك بېقىنىدىغان خىتاي ئىقتىسادىغا تېخىمۇ ئېغىر زەربە بېرىدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكا ئارمىيەسى مول جەڭ تەجرىبىسى، كەڭ كۆلەملىك ئىتتىپاقداشلار تورى ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ھەربىي بازىلىرىنىڭ قوللىشى بىلەن دۇنيا مىقياسىدا ئەڭ كۈچلۈك ھەربىي قۇدرەتكە ئىگە.
ئەڭ مۇھىمى، خىتاي ئامېرىكانىڭ ئەڭ چوڭ كۈچ كۆپەيتكۈچى – دۇنياۋى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغا تەڭلىشەلمەيدۇ. ئامېرىكانىڭ ناتو ۋە تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن ھەم جەنۇبىي كورېيەدەك يېقىن ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ھەمكارلىقى، تەبىئىي ئاپەتلەر، تېخنىكا رىقابىتى ۋە دۈشمەنلەرنىڭ تەھدىتىگە قارشى بىرلىكتە تۇرۇشقا ئىمكان بېرىدۇ. بۇ ئىتتىپاقلىقلار قۇرۇق سۆز ئەمەس. ئۇلار ئامېرىكانىڭ ئۆز زېمىنىدىن يىراق جايلارغا قوشۇن ئورۇنلاشتۇرۇشى ۋە شۇ ئارقىلىق ھەربىي كۈچى ۋە تەييارلىقىنى كۈچەيتىشىگە ياردەم قىلىدۇ. بىر چوڭ دۆلەت بولۇش ئۈچۈن دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدە كۈچ كۆرسىتىش ۋە تەسىر يۈرگۈزۈش قابىلىيىتى بولۇش كېرەك. ئامېرىكا بۇ ئۆلچەمگە ئۇيغۇن. خىتاي بولسا، ھازىرچە، بۇنداق ئەمەس.