ئامېرىكا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكى ۋە كەلگۈسى تېخنولوگىيەلەر ئۈچۈن قىلىنىدىغان كۈرەش (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىيوتېخنولوگىيە، ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقىدىن تارتىپ دېھقانچىلىققىچە، ماتېرىيال ئىلمىدىن ئېنېرگىيەگىچە بولغان كەڭ دائىرىدە بۆسۈش خاراكتىرلىك يوشۇرۇن كۈچگە ئىگە ئىستراتېگىيەلىك بىر ساھەدۇر. دوكلاتتا، ئامېرىكىنىڭ ئەزەلدىن بىيوتېخنولوگىيە ۋە دورا تەرەققىياتىدا دۇنيا رەھبىرى ئىكەنلىكى، ئەمما بۇ رەھبەرلىكنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئۇل ئەسلىھەسىنىڭ يىمىرىلىشى ۋە خىتاينىڭ يۈكسىلىشى سەۋەبىدىن تەھدىت ئاستىدا قالغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. بىيوتېخنولوگىيە مۇسابىقىسىدە غەلىبە قىلىش، پەقەت يېڭى دورىلارنى بايقاشلا ئەمەس، بەلكى بۇ دورىلار ۋە بىيولوگىيەلىك مەھسۇلاتلارنى بىخەتەر، تېز ۋە يەرلىك ئىمكانىيەتلەر بىلەن ئىشلەپچىقىرالىماق دېمەكتۇر. يۇقۇم جەريانى، ئامېرىكىنىڭ ھەتتا ئاساسلىق دورىلارنى ئىشلەپچىقىرىشتىمۇ تاشقىرىغا بېقىنىدىغانلىقىنى ئاچچىق بىر شەكىلدە كۆرسىتىپ بەردى.
دوكلاتنىڭ يەكۈنلىرىگە ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا دورا سانائىتى ئىشلەپچىقىرىش تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىش مەقسىتىدە ئون يىللاردىن بۇيان ئىشلەپچىقىرىشنى ئاسىياغا يۆتكىگەن. بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكىدا ئىشلىتىلىدىغان ئانتىبېيوتىكلار، ئاغرىق پەسەيتكۈچىلەر ۋە باشقا مۇھىم دورىلارنىڭ ئاكتىپ تەركىبلىرى (API) ۋە ئانا ماتېرىياللىرىنىڭ (KSM) ناھايىتى زور بىر قىسمى خىتاي ۋە ھىندىستاندىن كېلىدۇ. ھىندىستاننىڭمۇ خام ماتېرىيال جەھەتتە خىتايغا بېقىنىدىغانلىقى كۆزدە تۇتۇلغىنىدا بولسا، ئامېرىكىنىڭ دورا بىخەتەرلىكىنىڭ ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ قولىدا ئىكەنلىكىنى ئېيتىشقا بولىدۇ. تېخىمۇ ئېغىر بولغىنى، ئامېرىكا بىيوتېخنولوگىيە شىركەتلىرىنىڭ كىلىنىكىلىق تەتقىقاتلار ۋە ئىشلەپچىقىرىش  ئۈچۈن توختاملىشىلغان خىتاي شىركەتلىرى(  CRO  ۋە   CDM) گە بارغانسېرى بېقىنىپ قېلىشىدۇر. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكىنىڭ بىلىم-مۈلۈك ھوقۇقى ۋە بىيولوگىيەلىك سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ خىتايغا يۆتكىلىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا.
ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى بىيو-ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ يېتەرسىزلىكى، بۇ ساھەدە ياراتقان يېڭىلىقلىرىنىڭ  تىجارەتلەشتۈرۈلۈشىگىمۇ توسقۇنلۇق قىلماقتا. يېڭى بىر بىيو-ئىشلەپچىقىرىش زاۋۇتى قۇرۇشنىڭ تەننەرخى ۋە ۋاقىت تەلەپ قىلىدىغان بىيۇروكراتىك جەريانلارسەۋەبلىك،  كىچىك ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى بىيوتېخنولوگىيە شىركەتلىرى ئىشلەپچىقىرىشىنى سىرتقا ھۆددىگە بېرىشكە مەجبۇر بولماقتا. دوكلاتتا، بۇ پاسسىپ دەۋرىيلىكنى بۇزۇش ئۈچۈن دۆلەتنىڭ ئاكتىپ رول ئوينىشى تەكلىپ قىلىنغان. دۆلەت مىقياسىدا، ھۆكۈمەت-خۇسۇسىي ساھە ھەمكارلىقى بىلەن قۇرۇلىدىغان ئىلغار بىيو-ئىشلەپچىقىرىش مەركەزلىرى تورى، شىركەتلەرنى تۆۋەن تەننەرخلىق ئىشلەپچىقىرىش ئۇل ئەسلىھەسى بىلەن تەمىنلەپ، بىيوتېخنولوگىيە ساھەسىدە يارىتىلغان يېڭىلىقلارنىڭ ئامېرىكا چېگراسى ئىچىدە قېلىشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، دوكلاتتا ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە، ئەمما سودا كىرىمى تۆۋەن بولغان بىيوتېخنولوگىيە ساھەلىرىگە (مەسىلەن، بىيولوگىيەلىك مۇداپىئە، ئاز ئۇچرايدىغان كېسەللىكلەر) قارىتا ئالاھىدە بىر مەبلەغ سېلىش فوندى قۇرۇلۇشى تەۋسىيە قىلىنغان. بۇ فوند، دەسلەپكى باسقۇچتىكى ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنى سەرمايە بىلەن تەمىنلەپ، دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ھالقىلىق بولغان تېخنولوگىيەلەرنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ، مەلۇم بىيوتېخنولوگىيە مەھسۇلاتلىرى ئۈچۈن «ئالدىنئالا سېتىۋېلىش كاپالىتى » بېرىشىمۇ خۇسۇسىي ساھەنىڭ خەتەر ھىس قىلىشىنى ئازايتىش ئارقىلىق، مەبلەغ سېلىشنى جانلاندۇرىدۇ.
مەزكۇر دوكلاتتا، تەمىناتنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، ھالقىلىق دورا تەركىبلىرى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك زاپاس ساقلاش تەكلىپ قىلىنغان. ئامېرىكا دورا شىركەتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئالتە ئايلىق جىددىي ئەھۋال API ۋە KSM زاپىسى قۇرۇلۇشى ۋە بۇ زاپاسلارنىڭ ئىشەنچلىك مەنبەلەردىن تەمىنلىنىشى قانۇنىي جەھەتتىن كاپالەتلەندۈرۈلۈشى كېرەك. ئاخىرىدا، ئامېرىكىنىڭ بىيوتېخنولوگىيە ساھەسىدىكى سەرمايە ۋە ئۇچۇر ئېقىشىنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن، رەقىب دۆلەتلەرگە سېلىنغان مەبلەغلەر ھەققىدە دوكلات بېرىش مەجبۇرىيىتى يولغا قويۇلۇشى كېرەك. بۇ ئارقىلىق، ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۈلۈكلىرى ۋە گېن سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ رەقىبلەرنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ.
بارلىق ساھەلەرنى كېسىپ ئۆتىدىغان مەسىلىلەر: سىيرەك مىنېراللار ۋە ئەمگەك كۈچى
دوكلاتتا، سۈنئىي ئەقىل، كىۋانت ۋە بىيوتېخنولوگىيە ساھەلىرىدىكى مۇۋەپپەقىيەتنىڭ، ئىككى ئاساسلىق تۈۋرۈك ئۈستىدە يۈكسىلىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن: خام ماتېرىيالغا ئېرىشىش ۋە سۈپەتلىك ئىنسان كۈچى. بۇ ئىككى ساھە، تېخنولوگىيەلىك مۇستەقىللىقىنىڭ بولمىسا بولمايدىغان ئالدىنقى شەرتلىرى بولۇپ، ئىككى تۈۋرۈك ھەر ئۈچ تېخنولوگىيە ساھەسى ئۈچۈن ئورتاق  ئاساس يارىتىدۇ.
سىيرەك مىنېراللار مەسىلىسىدە ئامېرىكىنىڭ ئەھۋالى جىددىي. يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك مەھسۇلاتلارنىڭ ئۇل تېشى بولغان سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى، گالىي، گېرمانىي، لىتىي ۋە كوبالىت قاتارلىق مىنېراللارنى پىششىقلاپ ئىشلەش ۋە ساپلاشتۇرۇشتا خىتاي يەرشارىۋىي مونوپول ئورۇنغا ئىگە. دوكلاتتا، ئامېرىكىنىڭ بۇ مىنېراللارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ تەمىناتىدا %100 گە يېقىن نىسبەتتە تاشقىرىغا بېقىنىدىغانلىقى سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان (46-بەت). دوكلاتتا، بۇ بېقىندىلىقنى بۇزۇش ئۈچۈن، دۆلەت مۇداپىئە زاپىسىنىڭ (NDS) دائىرىسىنى كېڭەيتىش ۋە خامچوتىنى ئاشۇرۇش تەكلىپ قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا تۇپرىقىدىكى كان بايلىقى يوشۇرۇن كۈچىنى تولۇق خەرىتىلەش، كانچىلىققا ئىجازەت بېرىش جەريانلىرىنى تېزلىتىش ۋە قايتۇرۇپ ئىشلەش تېخنولوگىيەلىرىگە مەبلەغ سېلىش كېرەك. دوكلاتتا، پەقەت كانچىلىققىلا ئەمەس، بەلكى بۇ مىنېراللارغا بولغان ئېھتىياجنى ئازايتىدىغان ئورۇنباسار ماتېرىيال تېخنولوگىيەلىرىگىمۇ ئەھمىيەت بېرىش تەۋسىيە قىلىنغان.