ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۆلەتلەر ئارىسىدا رايونلارنىڭ تەقسىم قىلىنىشى نورمالدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئاساسەن ئەمەس، مۇناسىۋەتلەرگە ئاساسەن، كۆپىنچە ھاللاردا كۈچ ئىشلىتىش يولى بىلەن بىر تەرەپ قىلىنىدۇ. كۈچ مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇ پەيدا قىلىدىغان ئاقىۋەتلەر ئاپتوماتىك ھالدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. ئىشغال قىلىۋېلىنغان بىر دۆلەت خەلقىنىڭ دەرھاللا دۆلىتىنىڭ قولدىن قولغا ئۆتۈشىدىن مەمنۇن بولۇپ كېتىشىنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن ئەمەس. كۈچ مۇناسىۋەتلىرى بەلگىلىگۈچى رول ئوينايدىغان ئەھۋاللاردا يا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن ۋاز كېچىلىدۇ ياكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ كۈچ مۇناسىۋەتلىرىگە مۇۋاپىق ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كەلگەنلىكى ھەققىدە بىر نەرسە ئىشلىتىلىدۇ. خەلقلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى «فورمۇلاسى» 1860 – يىللاردا تۇنجى قېتىم تىلغا ئېلىندى.[7] ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ بىر شوئارغا ئايلىنىشى 1 – دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى مەزگىلىگە توغرا كېلىدۇ. ئۆزىنى خەلق، دەپ قارايدىغان توپلۇقلارنىڭ ئىستەكلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىدا ياكى بىر دۆلەتكە تەۋەلىكلىرىنىڭ بېكىتىلىشىدە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئۇقۇمىنىڭ ئىشلىتىلىشى بولسا، فىرانسىيە ئىنقىلابىدىن باشلاپلا مەۋجۇت بولۇپ كەلدى.[8] فىرانسىيە ئۇ مەزگىلدە ئىشغال قىلغان زېمىنلاردا فىرانسىيەگە زېمىنلارنى قوشۇۋالماستىن ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتى ئۆتكۈزەتتى.[9] ئۆتكۈزۈلگەن خەلق سايلىمى / ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتىنى پەقەت قارار چىقىرىش ئىشلىرىنىڭلا ئەمەس، قارارنىڭ قانۇنىيلىقىنىڭمۇ ئاساسىي دەپ قارايتتى. 1798- يىلىدىن كېيىن ناپالېئون خەلق سايلىمىنى ئەمەلدىن قالدۇردى. 1860 – يىللاردىن كېيىن خەلق سايلىمى قايتىدىن يولغا قويۇلدى. ئۇ مەزگىلدە ئۆتكۈزۈلگەن خەلق سايلاملىرى خەلقنىڭ ئىرادىسىنىڭ نامايان قىلىنىشىغا ئەمەس، ئۇرۇش ئارقىلىق قولغا كىرگۈزۈلگەن نەرسىلەرگە قانۇنىيلىق بېغىشلاش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلاتتى. بەلكى بۇ خىل سىياسەت تۈپەيلى، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ۋە خەلق سايلىمى ئۇزۇن مەزگىللەر بويىچە تىلغا ئالغۇچىلىك رول ئوينىمىغان بولۇشى مۇمكىن.
گېرمان ئىتتىپاقى شەكىللەندۈرۈلگەن مەزگىلدە خەلق سايلىمى مەغلۇپ بولغۇچىلار تەرىپىدىن تەلەپ قىلىناتتى، غەلىبە قىلغۇچىلار تەرىپىدىن رەت قىلىناتتى. لېكىن، 1930 – يىللاردا شەرت – شارائىتنىڭ ئۆزگىرىشى بىلەن، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ غالىبلىرىنىڭ ئىستىكىگە ئاساسەن، ھەربىي كۈچ ئىشلەتمەستىن ئۆكتىچىلەرنى يۇمشىتىش ۋە ۋېرسائىللېس كېلىشىمىنىڭ مەزمۇنىغا قانۇنىيلىق بېغىشلاش مەقسىتىدە خەلق سايلىمى ئۆتكۈزۈش پىلانلاندى.[10] ۋېرسائىللېس كېلىشىمىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان خەلق سايلىمى 1920 – يىلى 10 – فېۋرال ۋە 7 – مارت كۈنلىرى ئۆتكۈزۈلدى.
رۇس ئىمپېراتورلۇقىدا ۋە ھابسبۇرگ ئىمپېراتورلۇقىدا مىللەتچىلىك ئۇرۇشلىرىنىڭ كۆپىيىپ قېلىشى بىلەن بىرلىكتە، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى 20 – ئەسىردە قايتىدىن جانلاندى. جىددىي بەس – مۇنازىرىلەر پەقەت ماركسىزمچىلار تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلدى.  ئوتتو بائۇئېر ۋە كارل رېننېر قاتارلىق ماركسىزمچىلار مىللىي كىملىك بىلەن بىرلىكتە  ئېلىپ يۈرۈشكە بولىدىغان بىر فورمۇلا سۈپىتىدە خۇسۇسىي ئاپتونومىيە تەلەپ قىلدى.[11]  خۇسۇسىي  ئاپتونومىيە كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن ناھايىتى ياخشى بىر چارە بولسىمۇ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدە ئەمەلىيلەشتۈرۈلگەن تەقدىردە، تەرتىپ – ئىنتىزامنىڭ بۇزۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغۇچى ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. كېلەچەكنىڭ خۇسۇسىي ئاپتونومىيەدە ئەمەس، رايونلۇق ئاپتونومىيەدە پارلاق بولىدۇ، دەپ قارىغان لېنىن، خۇسۇسەن رۇسىيە ئىمپېراتورلۇقى تەۋەلىكىدە ياشايدىغان بارلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆز دۆلەتلىرىنى قۇرۇش ھوقۇقىنى تەلەپ قىلدى.
1903 – يىلى لېنىننىڭ تەشەببۇسىغا ئاساسەن، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا 9. نۇقتا سۈپىتىدە رۇسىيە ئىجتىمائىي دېموكراتىيە پارتىيەسىنىڭ نىزامنامىسىدا ئورۇن بېرىلدى.[12] ۋىلسون ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى يېڭىدىن بايقىمىغان، ئەكسىچە ناھايىتى كېچىكىپ يولغا چىققان بىر پويىزغا چىقىۋالغانىدى.[13] ۋىلسوننىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى ئۆزىنىڭ مۇستەقىل دۆلىتىگە ئىگە بولۇش ھوقۇقى، ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئۆز – ئۆزىنى باشقۇرۇش بىلەنلا چەكلىنىدىغان بىر ھوقۇق ئەمەسلىكىنى چۈشىنىپ يېتىشى ئۈچۈنمۇ خېلى ئۇزۇن جەرياننىڭ ئۆتۈشىگە توغرا كەلدى. ۋىلسون، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى ياۋروپانىڭ يېڭى تۈزۈمىنىڭ تايانچى، دەپ ئېلان قىلدى. بىراق، لېكىن، كىملەرنىڭ بۇ ھوقۇققا ئاساسەن ئەركىن بولالايدىغانلىقى ياكى باشقا كىملەر بىلەن بىرلىشەلەيدىغانلىقى مەسىلىسىنىڭ دەتالاشلىق ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت رېئال مەسىلىلەر تۈپەيلى، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئۇ دەۋردە بىر شوئار بولۇشتىن ھالقىپ كېتەلمىدى. مەۋجۇت كۈچ مۇناسىۋەتلىرى، غالىبلار ۋە مەغلۇپلار ئارىسىدا تۈزۈلگەن كېلىشىملەر ۋە نۇرغۇن ئىنسان ھاياتىدىن ئايرىلغان دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ نەتىجىلىرى سايىسىدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا تەرتىپكە سالغۇچى بىر پىرىنسىپ سۈپىتىدە قاراش خامخىيالدىن باشقا نەرسە ئەمەس ئىدى. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنمۇ 19 – ئەسىردىكىگە ئوخشاشلا ھەربىي كۈچكە تايانغان ھالدا ئېلىپ بېرىلغان زېمىن تەقسىماتىنى كېيىنچە يوللۇقلاشتۇرۇۋېلىشنىڭ ۋاسىتىسى سۈپىتىدە پايدىلىنىلدى. لېكىن، 19 – ئەسىردىكىدىن پەرقلىق تەرىپى شۇكى، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قارار چىقىرىش ئۆلچىمى سۈپىتىدە ئىشلىتىلمىدى.