2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي بىلەن ئامېرىكانىڭ ھەر ئىككىسى ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنىڭ كۆپ قىسمىنى ساقلاپ قېلىشتىن مەنپەئەت ئالىدۇ. خىتاي ئىزچىل ئۆسۈشنى ساقلاش ئۈچۈن ئامېرىكا ۋە ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بازارلىرىغا موھتاج. ئامېرىكا-خىتاي ئىقتىسادىي ئالماشتۇرۇشىنى مۇھىم سەۋىيەدە ساقلاش ھەربىي چەكلىمىنى قوللاشقىمۇ پايدىلىق. بېيجىڭ ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كەلگۈسىنى ئامېرىكا ئىقتىسادى ۋە ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىقتىسادىغا كىرىش بىلەن باغلىنىشلىق دەپ قارايدىغان بولسا، تەيۋەنگە تاجاۋۇز قىلىش ياكى ھەربىي قامال ئارقىلىق كەسكىن ئۈزۈلۈش پەيدا قىلىشتىن تېخىمۇ ئۆزىنى تارتىدۇ. ئامېرىكامۇ گەرچە بۇ توقۇنۇشقا قارشى بولسىمۇ، خىتاي بىلەن مەلۇم دەرىجىدىكى ئىقتىسادىي ئۆز ئارا تايىنىشنى ساقلاپ قېلىشتىن سىرت، باشقا پۇرسەتكىمۇ ئىگە [22].
ئەگەر سودا ۋە مەبلەغ سېلىش مۇناسىۋىتى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كەتسە، بىرگە مەۋجۇت بولۇش ئېھتىماللىقى تۆۋەنلەيدۇ، ئەمما پۈتۈنلەي يوقىلىپ كەتمەيدۇ. ئىقتىسادىي ئۆز ئارا تايىنىش تىنچلىققا كاپالەتلىك قىلالمىغىنىدەك، بۇ تىنچ بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭمۇ شەرتى ئەمەس. مەسىلەن: ئامېرىكا-سوۋېت مۇناسىۋىتى جىددىيچىلىكنى پەسەيتىشنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە تېخىمۇ كۆپ ئىقتىسادىي ئالماشتۇرۇشقا يۈزلەنگەن بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ئومۇمىي ئىقتىسادىنىڭ ئۆز ئارا تايىنىش دەرىجىسى بۈگۈنكى ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭكىدىن كۆپ تۆۋەن ئىدى.
تېخنىكا مۇناسىۋىتى
ئىلغار تېخنىكا ئۈستىدىكى رىقابەت سۈنئىي ئەقىل، ئىلغار بىئولوگىيەلىك تېخنىكا، كۋانت كومپيۇتېرى ۋە باشقا تېخنىكىلارنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى تۈپەيلىدىن، ئالدىمىزدىكى خېلى يىللارغىچە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدىكى سۈركىلىش ساھەسى بولۇپ قېلىشى مۇقەررەر. ئەمما تېخنىكا رىقابىتىنىڭ ھەممىنى قاپلىۋېلىشى ناتايىن. تېخنىكىنى ئورتاقلىشىش ئۈستىدىكى سۈركىلىشلەرمۇ ۋاقىت ئۆتكەنسېرى ئازىيىشى مۇمكىن، چۈنكى ئامېرىكا بىلەن خىتاي تېخنىكا چەكلىمىلىرىنىڭ تەبىئىي ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلىدىغان يېڭى نورمال ھالەتكە كۆنۈپ قالىدۇ.
بايدىن ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ ئامېرىكا تېخنىكىسىغا ئېرىشىشىنى چەكلەيدىغان كەڭ كۆلەملىك ئېكسپورت ۋە مەبلەغ سېلىش چەكلىمىلىرىنى يولغا قويدى. بۇلار ئاساسلىقى سۈنئىي ئەقىل ياكى مەخسۇس ھەربىي مەقسەتلەر ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرنى نىشان قىلىدۇ [23]. ئامېرىكا قاتتىق چەكلەنگەن تېخنىكىلارنىڭ سانىنى ناھايىتى چەكلىك تۇتىدىغانلىقىغا ۋەدە بەرگەن، ئەمما تېخىمۇ كۆپ تېخنىكىلارنى چەكلەش كۈچلۈك  تەلەپ قىلىنىۋاتىدۇ. بۇنداق بولغاندا، ئامېرىكانىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئۆسۈشىنى تۆۋەنلىتىشنى نىشان قىلىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى خىتاينىڭ ئىددىئاسى تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە ئىشەنچلىك بوپقالىدۇ ھەمدە بېيجىڭنىڭ قايتۇرما زەربە بېرىش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ [24].
بۇ يۈزلىنىشكە قارىماي، بىر دۆلەتنىڭ ئۆزىنىڭ ئىلغار تېخنىكىلىرىنى، بولۇپمۇ مۇھىم ساھەلەردىكى قانۇنلۇق بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن قوغداشقا تىرىشىشى نورمال ئەھۋالدۇر. ئامېرىكا پۈتۈن سوغۇق ئۇرۇش ۋە سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى مەزگىللەردە ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى قوللانغان. ئۇ ھەتتا ئۆزىنىڭ ئەڭ ئىلغار تېخنىكىلىرىنى يېقىن ئىتتىپاقداشلىرى بىلەنمۇ ئورتاقلاشمايدۇ. بېيجىڭ بۇ رېئاللىقنى خىتاينىڭ كۈچىيىشىگە قارىتىلغان تەبىئىي بولمىغان ياكى ئادىل بولمىغان ھۇجۇم دەپ قارىماي قوبۇل قىلالىشى كېرەك.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا چەكلىمىلىرى كۆزلىگەن ئۈنۈمىنىڭ يۇقىرى چېكىگە يەتكەنسېرى ئاستىلىشى مۇمكىن. نېمىلا بولمىسۇن، ئامېرىكا بۇنداق تەدبىرلەر ئارقىلىق خىتاينىڭ تېخنىكىغا ئېرىشىشىنى پۈتۈنلەي توسۇۋېتەلمەيدۇ، پەقەت خىتاينىڭ ئوخشاش تېخنىكىلارغا ئېرىشىشىنى كېچىكتۈرەلەيدۇ، خالاس. تېخنىكا بىلىمى ئىلمىي تەتقىقاتقا تايىنىدۇ، خىتاينىڭ يەرلىك تەتقىقات ئىقتىدارى ئۆتكەن ئون يىلدا زور دەرىجىدە ئۆستى ، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي ئۆسۈش ۋە ھەربىي ئىقتىدارغا مۇناسىۋەتلىك ساھەلەردە تېخىمۇ شۇنداق [25]. شۇڭا يېڭى چەكلىمىلەرنىڭ ئامېرىكا بىخەتەرلىكىگە بولغان پايدىسى خىتاي ئۆز ئىقتىدارىنى ئاشۇرغانسېرى تۆۋەنلەيدۇ. قوشۇمچە ئامېرىكا چەكلىمىلىرى تەبىئىي ھالدا بارغانسېرى دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي ئۆسۈشكە نىسبەتەن ئەھمىيىتى تۆۋەن  تېخنىكا ساھەلىرىنى نىشان قىلىدۇ، شۇڭا ئامېرىكا قوشۇمچە چەكلىمىلەر يۈرگۈزۈشنىڭ مەنىسى قالمىغان نۇقتىغا يېتىشىمۇ مۇمكىن. ھازىر يولغا قويۇلغانلىرى قېلىشى مۇمكىن، ئەمما يېڭىلىرىنىڭ يولغا قويۇلۇش سۈرئىتى كېيىنكى ئون يىل ئىچىدە ئاستىلاپ، بۇ يېقىنقى بىر نەچچە يىلدا پەيدا قىلغان ئىككى تەرەپلىمە سۈركىلىشنى ئازايتىشى مۇمكىن.
ھەربىي تەڭپۇڭلۇق
ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇق ھەرقانداق بىرگە مەۋجۇت بولۇش سېنارىيەسىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇنى ئۈچ دەرىجىدە ئانالىز قىلغىلى بولىدۇ: دۇنياۋى ھەربىي تەڭپۇڭلۇق، شەرقىي ئاسىيادىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇق ۋە يادرو-ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق.
دۇنياۋى ھەربىي تەڭپۇڭلۇق