دىنى مەسىلىلەردە مۇنازىرە قىلىشنىڭ ئۇسۇلى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىنى مەسىلىلەرنى ئاغزاكى ياكى يازما ھالەتتە مۇنازىرە قىلغاندا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك پىرىنسىپلار بار. ئىختىلاپ ئەخلاقى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بۇ پىرىنسىپلارنى تۆۋەندىكى شەكىلدە خۇلاسىلاشقا بولىدۇ:
1- ھەقىقەت ۋە مەسىلىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلىش
مۇنازىرىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ھەقىقەتنى ياكى مەسىلىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت. بۇنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن «ھاۋايى-ھەۋەسنى خۇادىسى قىلىۋالغان» (غاسىيە، 45-23)ئىدىيەدىن ساقلىنىپ ياخشى نىيەت، سەمىمىيەت، ئىنساپ بىلەن ھەرىكەت قىلىپ ھەقىقەت ۋە مەسىلىنى يورىتىپ بېرىش كېرەك. ئابدۇللاھ ئىبنى مەسۇد بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن:«كىمكى دىنىغا ھۆرمەت قىلىشنى ئارزۇ قىلسا ھاۋايى-ھەۋەسكە مۇپتىلا بولغۇچىلار بىلەن مۇنازىرە قىلىشمىسۇن »(دارىمى، مۇقەددىمە، 29). ئىمامى مالىكمۇ «ھەدىس ئىلمىنى ئىنسانلارنى ھاۋايى-ھەۋەسكە چاقىرىدىغان نادانلاردىن ئۆگىنىشكە بولمايدۇ» دەيدۇ. شەكسىزكى، ئاگاھلاندۇرۇش خاراكتېرىدىكى بۇ ھىكمەتلىك سۆزلەر نەپسىنى قاندۇرۇشنىڭ كويىدا يۈرگۈچىلەرنىڭ سۆزىگە ئەھمىيەت بەرمەي ئۇلار بىلەن بەس-مۇنازىرە قىلماسلىق لازىملىقىنى ئۆگىتىدۇ. شۇڭا بىر تەرەپلىمە قاراش ۋە ئىدىئولوگىيەلىك ئەمەس تەتقىق روھىنى ئاساس قىلغان، پايدىلىنىش مەقسەتلىك ئوقۇش ۋە تەپەككۇر قىلىش ئۇسۇلى بويىچە ھەرىكەت قىلىش لازىم. چۈنكى بەس-مۇنازىرە ئەسناسىدا نەقلىي-ئەقلىي جەھەتتىن ئوچۇق دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ھەقىقەت ئالدىدا گەپ يورغىتىپ تېمىنى باشقا ياققا بۇراش ئاجىزلىقنىڭ ئىپادىسىدۇر، بۇ سەۋەبتىن بەس-مۇنازىرە ئەسناسىدا ھەددىن زىيادە ئاچچىقلىنىپ مۇنازىرە سورۇنىدىن سەكرەپ قوپۇپ كېتىش ئەدەبسىزلىك ھېسابلىنىدۇ. بۇ سەلبىي ھەرىكەتنى سادىر قىلغۇچى ھەقىقەت ياكى مەسىلىنى يورىتىپ بېرىش ئۈچۈن ئەمەس، قارشى تەرەپنى بېسىقتۇرۇش ياكى مات قىلىشنى كۆزلەيدۇ. بۇ ئەمەلىيەتتە ئىنساننىڭ نەپسىنىڭ خاھىشىغا ئەگىشىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.
ھالبۇكى، بەس-مۇنازىرە بولىۋاتقان مۇھىتتا قايىل بولغان تەرەپ قارشى تەرەپنىڭ كۆز-قاراشلىرىغا ھۆرمەت بىلدۈرۈپ ھەقىقەتكە بويسۇنۇشى ئەمەلىيەتتە ئىختىلاپ ئەخلاقىنىڭ تەقەززاسى ھېسابلىنىدۇ. ئىمامى شافى ئالاھىدە تەكىتلىگەن مۇنۇ مۇنازىرە ئەخلاقى تولىمۇ مۇھىمدۇر: «مەن بىرى بىلەن مۇنازىرە قىلىشغان چېغىمدا مۇنداق دەيمەن: ئاللاھىم ھەقنى ئۇنىڭ قەلبىدە نامايەن قىلىپ تىلى ئارقىلىق دېگۈزگىن. ناۋادا ھەق مەن تەرەپتە بولسا قارشى تەرەپنى ماڭا مايىل قىلغىن، ھەق قارشى تەرەپتە بولسا مەن ئۇنىڭغا مايىل بولاي.»
بۇ جايدا ھەق كەلىمىسىنى «كىتاب ۋە سۈننەتنىڭ بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك تەلىماتلىرى»دېگەن تەرىقىدە چۈشەنسەك تېخىمۇ توغرا بولىدۇ. بۇنى مۇنداق ئىزاھلاش مۇمكىن: ساغلام دىنى چۈشەنچىنىڭ تېگىدە شەخس ئەمەس قۇرئان، سۈننەت ۋە بۇ ئىككى مەنبەدىن ئوزۇقلانغان ئەقىل ياتىدۇ.
دەرۋەقە، كۇفەلىك قۇمەيىل ب. زىياد ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قېشىغا كېلىپ مۇنداق سوئال سورايدۇ: «ئەجابا، سېنىڭ ھەق ئۈستىدە ئىكەنلىكىڭگە، تالھا ۋە زۇبەيرنىڭ بولسا باتىل ئۈستىدە ئىكەنلىكىگە ئىشەنسەك بولامدۇ؟». ئەلى رەزىياللاھۇ ئەنھۇ ئۇنىڭغا مۇنداق جاۋاب بېرىدۇ: سەن سەخسلەرنى ھەق ئارقىلىق تونۇغىن، ھەرگىزمۇ ھەقنى شەخسلەر بىلەن تونۇمىغىن، سەن ھەقنى تونىساڭ ئۇنىڭ ئەھلىنىمۇ تونۇيسەن.»(بەيرۇت 1407. 291).
2- بىلىملىك ۋە ئاڭلىق بولۇش
بەسرەلىك ئالىم قاتادە بىن دايىمە «ئالىملارنىڭ <فەقىھلارنىڭ ئىختىلاپلىرىنى بىلمىگەن كىشى ئالىم <فەقىھ>ئەمەس»دەيدۇ. قىسقىسى، «ئىختىلاپى مەمدۇھ» (مەدھىيەلگەن ئىختلاپ)دەپ تەرىپلىنىدىغان دىندىكى ئىختىلاپلار ۋە ئىجتىھاد پەرقلىقلىرى ئىسلام دۇنياسىنىڭ يۈكسىلىشى ئۈچۈن رەھمەت ۋە پۇرسەت ھېسابلىنىدۇ. قورقۇش ۋە ئەندىشە پەيدا قىلىدىغان ئىختىلاپ بولسا مىللەتنىڭ، جەمئىيەتنىڭ ۋە جامائەتنىڭ بىرلىكىنى، ئىتتىپاقلىقىنى ۋە باراۋەرلىكىنى بۇزۇپ بۆلۈنۈش ۋە پارچىلىنىش پەيدا قىلىدۇ. بۇ خىلدىكى ئىختىلاپ «ئىختىلافى مەزمۇم» (زىيانلىق ئىختىلاپ)دەپ ئاتىلىدۇ.
ئىلىم ۋە دۆلەت ئەربابى ئۆمەر بىن ئابدۇلئەزىزنىڭ مۇنۇ سۆزى تالاش-تارتىشلىق بىر مەسىلىنىڭ ئاشخانىدا پىشۈرۈلماستىن خام پېتى مېھماننىڭ ئالدىغا قويۇلماسلىق لازىملىقىنى ئۆگىتىدۇ: «ئاۋام خەلق ئالدىدا دىنى مەسىلە ئۈستىدە سۆزلەشكەن جامائەتنى كۆرسەڭلار، بىلىڭلاركى ئۇلار ئازغۇنلۇقنىڭ كويىدا يۈرگەن بولىدۇ.»
شۇنى ئەسكەرتىش كېرەككى، دىنى مەسىلىلەرنى ئۆزىگە خاس تېرمىن ۋە ئاتالغۇلار بىلەن بەس-مۇنازىرە قىلىش تولىمۇ مۇھىمدۇر. بۇ ئەھۋال «بىلىملىك ۋە ئاڭلىق»بولۇشنىڭ تەقەززاسىدۇر. دەرۋەقە، دىننىڭ ئۆزىگە چۈشلۇق ۋەزنى، سالمىقى، تارىخىي، تىلى، تېرمولوگىيەسى، ئۇسلۇبى ۋە مەنبەلىرى بار. «دىن تىلى»گە ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىنمىغان تەقدىردە مۇسۇلمانلارنى بىئارام قىلىدىغان «زىيانلىق ئىختىلاب»ھادىسى مۇقەررەر يۈز بېرىدۇ.
3- قارشى تەرەپكە يامان نىيەت ۋە ھېس-تۇيغۇ بىلەن قارىماسلىق
قارشى تەرەپكە يامان نىيەت ۋە نەزەر بىلەن قاراپ ئۇنى كەمستىش تەپرىقىچىلىق پەيدا قىلىدۇ، ياتلاشتۇرىدۇ ۋە ئىجتىمائىي رىشتىنى بۇزىدۇ. ئۇھۇد ۋە ھۇنەيندە رەسۇلۇللاھنى پۈتۈن كۈچى بىلەن قوغدىغان جەڭگىۋار ۋە باتۇر ئەبۇ دۇجانەنى تولىمۇ ياخشى كۆرىدىغان ئىككى ئەمەلدىن بىرىسىنىڭ ئۆزىگە مۇناسىۋەتسىز ئىشقا ئارىلاشماسلىق، يەنە بىرىنىڭ قەلبىدە مۇسۇلمانلارغا ناچار ھېس-تۇيغۇ پەيدا قىلماسلىق ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن.
4- ھاقارەت، قارغاش ۋە تەكفىرگە ئوخشاش ناچار پوزىتسىيە ۋە قىلىقلاردىن ساقلىنىش