سۈرىيەدە ھاكىمىيەت ئۆزگەرگەندىن كېيىنكى خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ بۇ پوزىتسىيەسىنىڭ ئارقىسىدا بىر قانچە ئاساسىي ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەت ياتىدۇ. بىرىنچىدىن، بېيجىڭ 2011-يىلى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ  لېۋىيەگە قارىتا ھەربىي ئارىلىشىشىنى بىر ئۈلگە دەپ قارىدى ۋە غەرب يېتەكچىلىكىدىكى «ھاكىمىيەت ئۆزگەرتىش» ھەرىكەتلىرىگە پىرىنسىپ جەھەتتىن قارشى چىقتى. خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرىنىڭ قارىشىچە، بۇ خىل ئارىلىشىشلار رايوننىڭ مۇقىمسىزلىقىنى ئاشۇراتتى، رادىكال گۇرۇپپىلارنىڭ كۈچىيىشىگە زېمىن ھازىرلاپ بەرگەنلىك بولاتتى ۋە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىگە زىيان سالماقتا ئىدى. يەنى، ئىقتىسادى مەنپەئەتتە كۆزدە تۇتۇلغىنى، سۈرىيەنىڭ مۇقىمسىزلىشىشى خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بىر تۈگۈن بولغان ئوتتۇرا شەرقتە تېخىمۇ كەڭ بىر قالايمىقانچىلىققا يول ئېچىشىدىن ئەندىشە قىلىنغان ئىدى [14].
ئىككىنچىدىن، خىتاي ئۈچۈن «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» مەسىلىسى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت سەۋەبىدىن، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ مەركىزىدىن ئورۇن ئالىدۇ. بېيجىڭ سۈرىيەدىكى توقۇنۇش مۇھىتىنىڭ تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (ت ئى پ) قاتارلىق ئۇيغۇر «بۆلگۈنچى» ۋە «جىھادچى» گۇرۇپپىلار ئۈچۈن بىر تەلىم-تەربىيە،تەجرىبە توپلاش ۋە تەشكىللىنىش مەيدانىغا ئايلىنىشىدىن چوڭقۇر بىئارام بولدى. ئەسەد ھاكىمىيىتى بۇ گۇرۇپپىلارنى «تېررورچى» دەپ ئېنىقلىما بەرگەنلىكى ئۈچۈن، بېيجىڭ بىلەن دەمەشق ئارىسىدا «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» مەسىلىسىدە تەبىئىي بىر ھەمپىكىرلىك شەكىللەندى. خىتاي ئەسەد ھاكىمىيىتىنى قوللاش ئارقىلىق، ۋاسىتىلىك ھالدا شەرقىي تۈركىستانغا قارىتا بىر تەھدىت دەپ قارالغان بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ ئاجىزلىشىشىنى ئۈمىد قىلدى.
ئۈچىنچىدىن، ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرمۇ خىتاينىڭ سىياسىتىدە مۇھىم ئورۇن تۇتتى. ئۇرۇشتىن ئىلگىرى سۈرىيە خىتاي ئۈچۈن چوڭ بىر بازار بولمىسىمۇ، دۆلەتنى قايتا قۇرۇش جەريانىدا خىتاي شىركەتلىرى ئۈچۈن غايەت زور پۇرسەتلەرنىڭ بارلىقى مۆلچەرلەنمەكتە ئىدى. بېيجىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى دەۋردە ئۇل ئەسلىھە، ئېنېرگىيە ۋە تېلېگراف قاتارلىق ساھەلەرنى قايتا قۇرۇشتا باشلامچى رول ئويناشنى نىشان قىلدى ۋە بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن ھازىرقى ھاكىمىيەت بىلەن ياخشى مۇناسىۋەت ئورنىتىشنى ئىستراتېگىيەلىك بىر مەبلەغ سېلىش دەپ قارىدى. شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ ئەسەد ھاكىمىيىتىنى قوللىشى پۈتۈنلەي ئىدېئولوگىيەلىك بىر ئىتتىپاق بولماستىن، بەلكى يەنە دۇنياۋى گېئوپولىتىكىلىق نىشانى، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئەندىشىسى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ھېساباتلىرىغا ئاساسلانغان ئەمەلىيەتچىل بىر ئىستراتېگىيەنىڭ مەھسۇلى ئىدى [17].
ھاكىمىيەت ئۆزگىرىشى ۋە خىتاينىڭ ئەمەلىيەتچىل ماسلىشىش جەريانى
ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ كۈتۈلمىگەن بىر تېزلىكتە يىمىرىلىشى بېيجىڭنى تەييارلىقسىز قالدۇرغاندەك قىلسىمۇ، خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ كىرىزىسقا ماسلىشىش ئىقتىدارى ۋە ئەمەلىيەتچىللىقى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۆزىنى كۆرسەتتى. يىللاردىن بۇيان ئەسەدنى قوللاپ كەلگەن بولسىمۇ، بېيجىڭ يېڭى رېئاللىقنى تېزلىكتە قوبۇل قىلىپ، سۈرىيەدىكى مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن يېڭى ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەت بىلەن دەرھال دىيالوگ يوللىرىنى ئاچتى. خىتاينىڭ بۇ تېز ھەرىكىتى ئۇنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك پىرىنسىپلاردىن بەكرەك دۆلەت مەنپەئەتىگە مەركەزلەشكەنلىكىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا ئىسپاتىدۇر. بېيجىڭ ئۈچۈن مۇھىم بولغىنى، سۈرىيەنى كىمنىڭ باشقۇرۇشىدىن بەكرەك، سۈرىيەدىكى ھۆكۈمەتنىڭ خىتاينىڭ ئاساسىي مەنپەئەتلىرىگە (مۇقىملىق، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش) ھۆرمەت قىلىپ-قىلمىغانلىقىدۇر [9].
سۈرىيە ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەسەد ھەسەن شەيبانىنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى بۇ ئەمەلىيەتچىل ماسلىشىش جەريانىنىڭ يۇقىرى پەللىسىنى ياراتتى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يىنىڭ شەيبانىنى يۇقىرى دەرىجىلىك زىيارەتچى سۈپىتىدە كۈتۈۋېلىشى ۋە ئېلىپ بېرىلغان سۆھبەتلەرنىڭ مەزمۇنى بېيجىڭنىڭ يېڭى دەۋرگە ئائىت ئىستراتېگىيەسىنى ئېنىق ئاشكارىلىدى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ رەسمىي باياناتلىرىغا قارىغاندا، سۆھبەتلەردە تۆۋەندىكى مەسىلىلەر ئالدىنقى ئورۇنغا چىققان:
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەسى ئېنىق: ئەسەددىن كېيىنكى دەۋردە سۈرىيەدىكى مەۋجۇتلۇقىنى ۋە تەسىرىنى داۋاملاشتۇرۇش، دۆلەتنى قايتا قۇرۇشتىن ئىقتىسادىي پايدا ئېلىش ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئۆزىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىدىكى ئالدىنقى شەرتلىرىگە ئاساسەن باشقۇرالايدىغان بىر شېرىككە ئېرىشىش. يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى ئۈچۈن بولسا، خىتاي غەربكە قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى بىر كۈچ، ب د ت خ ك دە يوشۇرۇن بىر قوغدىغۇچى ۋە دۆلەتنىڭ خارابىگە ئايلانغان ئىقتىسادى ئۈچۈن بىر نىجاتكار ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئۆزئارا مەنپەئەتلەر مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئۇيغۇرلارنى قايتۇرۇپ بېرىش مىش-مىش پاراڭلىرى: پەيدا بولۇشى، سەۋەبلىرى ۋە ئىنكار قىلىنىشىنىڭ تەھلىلى
تاشقى ئىشلار مىنىستىرى شەيبانىنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى داۋاملىشىۋاتقاندا،ئوتتۇرىغا چىققان  بىر ئىددىئا خەلقئارا جامائەتچىلىكتە زور غۇلغۇلا قوزغىدى: يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى خىتاي بىلەن تۈزىدىغان كېلىشىملەر بەدىلىگە، دۆلەتتە تۇرۇۋاتقان ئۇيغۇر جەڭچىلەرنى بېيجىڭغا قايتۇرۇپ بېرىش تەلىپىنى قوبۇل قىلغان ئىدى[10]. بۇ ئىددىئا دەسلەپتە RFI (فىرانسىيە خەلقئارا رادىيوسى) قاتارلىق مەنبەلەردە ئورۇن ئېلىپ، تېزلىكتە تارقالدى. بۇ مىش-مىش پاراڭنىڭ بۇ قەدەر جىددىي قوبۇل قىلىنىشى ۋە كەڭ غۇلغۇلا قوزغىشىنىڭ ئارقىسىدا ياتقان بىر قانچە كۈچلۈك سەۋەب بار.