خىتاي-رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشى: جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ خىتاي-رۇسىيە ئاخبارات ھەمكارلىقىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، ئۇنىڭ كۈچىيىۋاتقان رەقەملىك بوشلۇققا مۇناسىۋەتلىك يۈزلىنىشى. رۇسىيەنىڭ تور ھۇجۇمى ۋە رەقەملىك تەسىر قىلىش مەشغۇلاتلىرى جەھەتتىكى بىر قىسىم ئىقتىدارى، خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك سانلىق مەلۇمات توپلاش، رەقەملىك نازارەتچىلىك تېخنىكىسى ۋە سۈنئىي ئەقىل  (AI) ئارقىلىق سانلىق مەلۇمات ئانالىز قىلىش ئىقتىدارى بىلەن بىرلەشكەندە، بۇ بىر كۈچلۈك بىرلەشمە كۈچ شەكىللەندۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئورتاقلاشقان ئاخباراتىنى، نىشانلىق تور ھۇجۇمىنى پىلانلاش، سىياسىي تەسىر قىلىش مەشغۇلاتلىرىنى يۈرگۈزۈش، ھەتتا چەت ئەللەرنىڭ تور ئۇل ئەسلىھەلىرىگە زىيانكەشلىك قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى بار. بۇ، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش، ئاچقۇچلۇق رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە ساختا ئۇچۇرلارغا قارشى تۇرۇش جەھەتتە ئۇچراۋاتقان رىقابەتنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ.
بۇ خىل ئاخبارات ھەمكارلىقىنىڭ كېڭىيىشى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيە ۋە خىتاي ھەققىدە ئاخبارات توپلاش ئىقتىدارىنىمۇ زىيانغا ئۇچرىتىشى مۇمكىن. ئەگەر بۇ ئىككى دۆلەت جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش (counter-intelligence) ساھەسىدىمۇ ھەمكارلىقنى كۈچەيتىدىغان بولسا، غەربنىڭ جاسۇسلۇق تورلىرىنىڭ پاش بولۇش خەۋپى ئاشىدۇ. بۇ، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ھەرىكەتلىرىگە قارشى تۇرۇش ياكى خىتاينىڭ رايون خاراكتېرلىك تەسىرىنى توسۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئاخباراتنىڭ قولغا كەلمەسلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. بۇ يەردە گەپ پەقەت ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشلا ئەمەس، بەلكى ئاخبارات مەشغۇلاتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش، مەسىلەن: ئورتاق نىشانلارغا قارشى قوش يۆنىلىشلىك ھۇجۇم ياكى قوغداش ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بېرىش توغرىسىدا بولۇشى مۇمكىن.
تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا ئاخبارات ھەمكارلىقى بولغان بولسىمۇ، كېيىنكى كۆپ يىللار ئىچىدە مۇناسىۋەت سوۋۇپ كەتكەن. نۆۋەتتىكى يېقىنلىشىش، ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ شەخسىي مۇناسىۋىتى، ئورتاق مۇستەبىت ئىدېئولوگىيە ۋە غەربنىڭ تەسىرىگە بولغان ئورتاق ئەندىشە ئاساسىدا قۇرۇلغان. بۇ يېڭى باسقۇچتىكى ئىستىخبارات ھەمكارلىقى، ئىككى دۆلەتنىڭ خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزگەرتىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر مۇھىم قورالىغا ئايلانغان. ئۇ، خەلقئارالىق نىزالارنى ئانالىز قىلىش، سىرتقى تەسىرلەرگە تاقابىل تۇرۇش ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، «نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى» ماقالىسىدە[1] بايان قىلىنغان خىتاي-رۇسىيە ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنىڭ يېڭى باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقى، بۇنىڭ پەقەت ئاددىي ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك ۋە مەشغۇلات دەرىجىلىك ھەمكارلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ تەرەققىيات، خەلقئارا گېئوپولىتىلىكىق مۇھىت، بولۇپمۇ غەرب دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن جىددىي خەۋپ تۇغدۇرۇپ، بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ئورنىنى ۋە تەسىرىنى كۈچەيتىشى مۇمكىن.
ئىككىنچى ماقالىدە[2] تىلغا ئېلىنغان ۋىچەت (WeChat) نىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن جاسۇسلۇق قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى ياكى ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى مەسىلىسى، تېخنىكا ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك مۇناسىۋەتنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ۋىچەت خىتاينىڭ Tencent شىركىتى تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان بولۇپ، خىتاي ئىچىدىلا ئەمەس، پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدىمۇ يۈز مىليونلىغان ئىشلەتكۈچىگە ئىگە. ئۇ پەقەت ئالاقە دېتالى بولۇپلا قالماي، بەلكى مالىيە، سودا، كۆڭۈل ئېچىش قاتارلىق ھەر خىل ئىقتىدارلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ كۆلەملىك رەقەملىك سۇپىدۇر. بۇ سۇپىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قاتتىق سىياسىي ۋە نازارەتچىلىك كونتروللۇقى ئاستىدا تەرەققىي قىلىشى ۋە مەشغۇلات قىلىشى، ئۇنىڭ دۆلەت ئاخبارات ئىشلىرى ئۈچۈن سانلىق مەلۇمات توپلاش ۋە نازارەت قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقىنى باشتىن-ئاخىر ئوتتۇرىغا قويغان.
خىتاينىڭ مەخسۇس قانۇنلىرى، مەسىلەن: «دۆلەت ئاخبارات قانۇنى» (國家情報法) قاتارلىقلار، خىتاي شىركەتلىرىنى دۆلەت بىخەتەرلىك ئورگانلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشقا، تەلەپ قىلىنغان ئۇچۇرلارنى تەمىنلەشكە مەجبۇرلايدۇ. ۋىچەتكە ئوخشاش دېتاللار ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئالاقە مەزمۇنى (مەسىلەن: پاراڭلار، ئاۋازلىق ئۇچۇرلار)، ئالاقىلىرى، ئورنى، توردا كۆرگەنلىرى ۋە ئىشلەتكۈچى ھەرىكەتلىرى ھەققىدە غايەت زور مىقداردا سانلىق مەلۇمات توپلايدۇ. بۇ سانلىق مەلۇماتلارنى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز پۇقرالىرىنى، بولۇپمۇ سىياسىي جەھەتتىن سەزگۈر گۇرۇپپىلارنى ياكى چەت ئەللىكلەرنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقانلىقى ھەققىدە كۆپلىگەن ئىسپاتلار بار.
ماقالىدە[2] ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەندىشە شۇكى، بۇ نازارەتچىلىك ئىقتىدارى پەقەت خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى خىتاينىڭ ئىتتىپاقداشلىرى، خۇسۇسەن رۇسىيە بىلەنمۇ ئورتاقلىشىلىشى ياكى رۇسىيەنىڭ ۋىچەتنى ئۆز جاسۇسلۇق ۋە نازارەتچىلىك مەقسەتلىرى ئۈچۈن ئىشلىتىشى مۇمكىن. رۇسىيە ۋىچەتنى ئىشلىتىش ئارقىلىق بىر قانچە نىشانغا يېتىشى مۇمكىن. بىرىنچىدىن، ئۇ خىتاينىڭ توپلىغان كەڭ كۆلەملىك سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ ئاخبارات ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشى مۇمكىن. بۇ، خۇسۇسەن، رۇسىيە بىلەن ئالاقىسى بار خىتاي پۇقرالىرىنى ياكى خىتايدا ياشايدىغان رۇسىيە پۇقرالىرىنى نازارەت قىلىشقا مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، ۋىچەت رۇسىيە ئىچىدىكى ۋىچەت ئىشلەتكۈچىلىرىنى، بولۇپمۇ چەت ئەل بىلەن ئالاقىسى بار ياكى ھۆكۈمەتكە قارشى پىكىردىكى شەخسلەرنى نازارەت قىلىش قورالىغا ئايلىنىشى مۇمكىن.