ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە ئۇنىڭ چارىلىرى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۆزىنى ئۈستۈن ۋە قالتىس چاغلىۋېلىشنىڭ يەنە بىر روشەن ئىپادىسى ئىنساننىڭ تەنقىد ۋە خاتاسىنى قەتئىي قوبۇل قىلماسلىقىدۇر. قۇرئاننىڭ بەقەرە سۈرىسىدىكى « ئۇ (ھۇزۇرۇڭدىن) قايتقاندىن كېيىن، زېمىندا بۇزۇقچىلىق قىلىش ئۈچۈن ۋە زىرائەتلەرنى، ھايۋاناتلارنى ھالاك قىلىش ئۈچۈن تىرىشىدۇ (ئۇنىڭ بۇزغۇنچىلىقى ئەمەلدە ئىنسانلارنى ھالاك قىلىش ئۈچۈندۇر، چۈنكى زىرائەتلەرسىز ۋە ھايۋاناتلارسىز ئىنسانلارنىڭ ياشىيالىشى مۇمكىن ئەمەس). ئاللاھ بۇزۇقچىلىقنى ياقتۇرمايدۇ. ئۇنىڭغا (ۋەز ـ نەسىھەت قىلىنىپ يامان سۆز ـ ھەرىكەتلىرىڭدىن قايتىپ) ئاللاھتىن قورققىن دېيىلسە، غۇرۇرى ئۇنىڭغا گۇناھ يۈكلەيدۇ (يەنى ھەقتىن تەكەببۇرلۇق بىلەن باش تارتىپ، پىتنە ـ پاساتتا تېخىمۇ ئەزۋەيلەيدۇ)، ئۇنىڭغا جەھەننەم يېتەرلىكتۇر، جەھەننەم ناھايىتى يامان جايدۇر.»دېگەن ئايەتتە تەنقىدنى قوبۇل قىلمايدىغان ۋە خاتالىق ئۆتكۈزگەنلىكىگە ئىشەنمەيدىغان ئىنساننىڭ خاراكتېرى تەسۋىرلىنىدۇ. ئۆزى قىلغان ئىشلارنى توغرا ۋە يوللۇق كۆرسىتىشكە ئۇرۇنىدىغان ۋە ئۆزنەپسىنى ھېسابقا تارتىپ تۇرمايدىغان ئىنسان ئۆزىگىلا زىيان بېرىپلا قالماستىن باشقىلارغىمۇ زىيان بېرىدۇ.
قۇرئاننىڭ مۇتەففىفىن سۈرىسىنىڭ« كاپىرلار ھەقىقەتەن مۆمىنلەرنى (مەسخىرە قىلىپ) كۈلەتتى ، (مۆمىنلەر) ئۇلارنىڭ ئالدىدىن ئۆتكەندە، ئۇلار ئۆزئارا كۆز قىسىشاتتى ، ئۆيلىرىگە قايتقاندا (مۆمىنلەرنىڭ غەيۋىتىنى قىلىپ) مەزە قىلغان ھالدا قايتىشاتتى. مۆمىنلەرنى كۆرگەندە: «بۇلار شەكسىز ئاداشقانلار» دېيىشەتتى.»دېگەن ئايەتلىرىدە ئىنسانلارنى ئاغزاكى ۋە ئاغزاكى بولمىغان قىلىقلار بىلەن كەمسىتىدىغان ۋە قىلغان ئىشلىرىنى باشقىلارغا كۆز-كۆزقىلىپ قارشى تەرەپ توغرۇلۇق خاتا چۈشەنچە پەيدا بولۇپ قېلىشىغا سەۋەب بولۇپ قالىدىغان ئۆز مەپتۇنلارنىڭ قىلىقلىرى تەسۋىرلىنىدۇ. مەلۇمكى، ئاغزاكى ئالاقەدىن باشقا چىراي ئىپادىلەر، قول ھەرىكەتلىرى، بەدەننىڭ تۇرۇش شەكلى، ئاۋازنىڭ ۋەزنىگە ئوخشاش ئاغزاكى بولمىغان ئۇچۇرلار بىلەنمۇ ئالاقە ئورناتقىلى بولىدۇ. بۇلار قارشى تەرەپكە مەقسەتلىك ياكى مەقسەتسىز ئۇچۇرلارنى يوللاپ سەلبىي ياكى ئىجابىي تەسىرات ۋە چۈشەنچە پەيدا قىلىدۇ. توختىماي مۇنازىرە قىلىپ چۈشەنچىنى ئوتتۇرىغا قويۇش، باشقىلارنى باھالاش ۋە ئاغزاكى بولمىغان ھەرىكەتلەر ئالاقىدە تولىمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. قارشى تەرەپنى تەنقىدلەش، ئاغزاكى بولمىغان قىلىقلار بىلەن تۆۋەن كۆرۈش ئالاقىنى ئۈزىدۇ. راۋانسىز ئالاقە ياكى سەلبىي ئىش-ھەرىكەتلەر نەتىجىسىدە ئالاقەنىڭ كۈچىيىشى كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرنى يوق قىلىپ كىشىدە سەلبىي قىلىقلار پەيدا قىلىدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن ئىنسانلارنىڭ كۆيىنىشى ۋە سۆيگۈسى كىشىنى تاماخورلۇققا گىرىپتار قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭغا بېسىم پەيدا قىلىپ قويىدۇ. ناۋادا بىر كۈنلەردە باشقىلارنىڭ نەزىردىن چۈشۈپ قېلىش، ماختاشقا، ئېتىراپ قىلىشقا ئېرىشەلمەسلىك ئۆز مەپتۇن كىشىلەرنى روھىي ئازابقا دۇچار قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال رىئاللىق ۋە ھەقىقەت بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ ئۈزۈلۈپ كېتىشىگە سەۋەب بولىدۇ. ئىنسانلارنى توغرا چۈشەنمەيدىغان، ھەر ئىشتىن نەپ كۈتىدىغان ھالغا كەلتۈرۈپ قويىدۇ. بۇنداق كىشىلەر باشقىلار ئەپ ئۆتەلمەيدۇ.
ئۆز مەپتۇنلۇققا تاقابىل تۇرۇشنىڭ دىنى چارىلىرى
1.	زىھنى چارىلەر
زىھنى ئۇسۇللار ئاڭ ۋە چۈشەنچىنى ئاساس قىلىدىغان چارىلەردىن بىرىدۇر. بۇ ئارقىلىق ئۆز مەپتۇنلۇق زادى قانداق نەرسە ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ پايدىلىق ۋە زىيانلىق تەرەپلىرى بىلەن ئۇنى تىزگىنلەش ۋە تاقابىل تۇرۇش يوللىرىنى بىلىپ يەتكىلى بولىدۇ.
ئىنساننىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى ئۇنىڭ چۈشەنچىسى ئارقىلىق بىگىلى بولىدۇ. كىشىنىڭ چۈشەنچىسىنىڭ قانداقلىقى ئۇنىڭ روھى كەيپىياتىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئىنساننىڭ پوزىتسىيەسىنىڭ ئۆزگىرىشى ئۈچۈن ئۇنىڭ چۈشەنچىسى ئۆزگىرىشى كېرەك. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىنساننىڭ چۈشەنچىسى ئۆزگەرسە تەبىي ھالدا ئۇنىڭ پوزىتسىيەسىمۇ ئۆزگىرىدۇ. ئىنسان بىر نەرسە ھەققىدە كەم،يۈزەكى، خىيالىي ياكى سەلبىي چۈشەنچىگە ئىگە بولسا پوزىتسىيە ۋە ئىنكاسمۇ شۇنداق بولىدۇ، شۇڭا بۇنداق چۈشەنچە ئۆزگەرتىلسە پوزىتسىيە ۋە ئىنكاسمۇ ئۆزگىرىدۇ. زىھنى داۋالاش بولسا كىشىنىڭ خاتا چۈشەنچە ۋە ئېتىقادى تۈزىتىلسە ئۇنىڭ نامۇۋاپىق ۋە زىيادە ھېسسىي ئىنكاسلىرىنىڭ ئۆزگىرەيدىغانلىقى چۈشەنچىسىنى ئاساس قىلىدىغان، باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا نامۇۋاپىق قىلىقلار ۋە ھېس-تۇيغۇلارنى تۈزىتىش مەشغۇلاتىنى كۆرسىتىدۇ.
زىھنى چارىلەرنىڭ بىرسى مۇنداق: ئىنساننىڭ يارىتىلىشى نەزەرگە ئېلىنغان ئاساستا ئىنساننىڭ ئۆزىنى ئالاھىدە ۋە پەرقلىق چاغلىۋېلىشىنىڭ نە قەدەر خاتا ئىكەنلىكىنى ئىدراك قىلىپ چىقىشىغا تۈرتكە بولۇشتۇر. ئىنسانلارنى يارىتىلىشى ھەققىدە ئويلىنىشقا، نېمە ئۈچۈن ۋە قانداق يارىتىلغانلىقى توغرىسىدا تەپەككۇر قىلىشقا ئۈندەيدىغان قۇرئانى كەرىم، ئىنسان تۇنجى يارىتىلغاندا تۇپراق، ئارقىدىن بىر تامچە سۇ، مەنى ۋە ئانا قورسىقىدا باشتىن كەچۈرىدىغان باسقۇچلار ئۈستىدە توختىلىپ ئىنساننىڭ يارىتىلىشى ۋە ھايات باسقۇچلىرىنى بايان قىلىدۇ.ئىنساننىڭ مۇكەممەل يارىتىلغانلىقى تىلغا ئېلىنغان قۇرئاندا يارىتىلىش جەھەتتە ھەممە ئىنساننىڭ ئوخشاش ئىكەنلىكى ۋە بىر ئىنساننىڭ يەنە بىر ئىنسان ئالدىدا ھاكاۋۇرلۇق قىلىشقا ھېچقانداق ھەققى يوقلۇقى تەكىتلىنىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن ئاللاھ ئىنسانلارنىڭ ئىرق، مال-دۇنيا، جىنسىيەت، نەسەب، مەرتىۋە، تەن رەڭگى قاتارلىقلارغا ئەمەس تەقۋادارلىق دەرىجىسىگە قارايدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «ھەممىڭلار ئادەمدىن ئادەم بولسا تۇپراقتىن يارىتىلدى»، «ئاللاھ سىلەرنىڭ تۇرۇقىڭلارغا ئەمەس قەلب ۋە ئەمەللىرىڭلارغا قارايدۇ»دېگەن ھەدىسلىرىگە قارايدىغان بولساق، ئىنسانلار يارىتىلغان نەرسىلەر ئوخشاش ئىكەنلىكىنى بايقايمىز. شۇنداقلا بۇ ھەدىسلەردە ئىنساننىڭ ئۆزىنى ئۈستۈن چاغلىۋېلىشىنىڭ ئېغىر خاتالىق ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ.