يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە ئۇچۇر-ئالاقە ۋە قاتناش تېخنولوگىيەلەرنىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە يېڭىچە-كىلاسىك چۈشەنچەنىڭ دۇنيادا تېز سۈرئەتتە يېيىلىشى نەتىجىسىدە كىچىك تىپلىق دۆلەت ئەندىزىسى باش كۆتۈردى. دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق دائىرىسى بىر تەرەپتىن چەكلىمە ئۇچرىغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن زور دەرىجىدە بۇرۇلۇش ھاسىل قىلدى. شۇنداقلا يەر شارىلىشىش توغرىسىدا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك يەنە بىر مەسىلە بولسا كىچىك تىپلىق دۆلەت ئۆزىنىڭ ئورگانلىرى ۋە قائىدە-پىرىنسىپلىرىنى بەرپا قىلىشقا مۇۋەپپەق بولدى. نەتىجىدە، يەر شارىلىشىشمۇ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئۆز دۆلىتىنى قۇرالايدىغان سەۋىيەگە يەتتى. كۈنىمىزدە دۆلەتلەر دۇنيادىن مۇستەقىل ۋە خالىي ھالدا ئۆز ئالدىغا سىياسەت شەكىللەندۈرۈپ يولغا قويالمايدۇ. بۇ جايدا دۆلەتنىڭ سىياسەت شەكىللەندۈرۈش مۇساپىسىدە ئاكتىپ رول ئوينىغان ياكى كىلاسىك نۇقتىدىن مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇققا تەھدىت شەكىللەندۈرگەن ئۈچ ئاساسلىق كۈچنى  تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش كېرەك. بۇ كۈچلەر دۆلەتتىن ھالقىغان خەلقئارالىق شىركەتلەر، خەلقئارا ۋە دۆلەتتىن ھالقىغان ئورگانلار ۋە خەلقئارا ئاممىۋى تەشكىلاتلاردۇر. بۇ كۈچلەر يەر شارىلىشىشنىڭ ئىپادىسى بولۇشى بىلەن بىرگە، خەلقئارا دۇنيا تۈزۈمىنىڭ شەكىللىنىشىدە كۈچلۈك رول ئوينىغان (جەبەجى، 2008:23).
يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە كىلاسىك ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنىڭ سۇسلىشىغا سەۋەب بولغان ئامىللار ئىچىدە دۆلەتتىن ھالقىغان خەلقئارالىق شىركەتلەر ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. بولۇپمۇ 1980-يىلدىن كېيىن تەسىر دائىرىسى ۋە نوپۇزى تېز سۈرئەتتە كۈچەيگەن بۇ شىركەتلەر مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا تەھدىت شەكىللەندۈرىدىغان ھالەتكە كەلدى. دۇنيا بانكىسىنىڭ تەتقىقاتىغا كۆرە، 500دىن ئارتۇق دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەت دۇنيانىڭ مال ۋە پۇل-مۇئامىلە بازىرىنىڭ %90گە تىزگىنلىۋالغان. بۇ شىركەتلەر مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئەسلىدىكى فونكسىيەسىنىڭ ئۆزگىرىپ كېتىشىگە سەۋەب بولۇش بىلەن بىرگە، كۆپ ۋاقىتلاردا دۆلەتلەرنى كونترول قىلماقتا. 19-ئەسىردە ئىقتىسادنىڭ ھەر ساھەسىنى كونترول قىلىش قابلىيىتى بولغان مىللىي دۆلەت 20-ئەسىردە خەلقئارا قانۇن ۋە سودا قانۇنلىرى سەۋەبىدىن دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەرنىڭ نوپۇزىغا ۋە كۈچىگە تاقابىل تۇرۇشتىن ئاجىز كەلمەكتە. قىسقىسى دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەر خەلقئارا ئىقتىسادنى كونترول قىلىۋالغانلىقتىن «دۆلەت مەنپەئەتى»دېگەن ئۇقۇم مەنىسىنى يوقىتىپ قويدى، بازار مىخانىزمىلىرى پايدا ۋە كىرىمنى بىرىنچى ئورۇنغا قويىدىغان خاھىش كەڭ ئومۇملاشتى. مەسىلەن، سودىنىڭ ئاساسلىق قائىدە-پىرىنسىپلىرىنى بەلگىلەش ئۈچۈن ئامېرىكا باشچىلىقىدا «كاپىتاللار توغرۇلۇق كۆپ تەرەپلىك كېلىشىمى» ئىمزالاندى. دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ 1995-يىلدىن 1999-يىلغىچە باش كاتىپلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن رېناتو رۇگگېرىيو «دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئاساسىي قانۇنىنى تەييارلىۋاتىمىز»دېگەنىدى، ئۆز ۋاقتىدا دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ خەلقئارادىكى قانۇنىي ئاساسىنى تۇرغۇزۇش مەقسىتىدە تۈزۈلگەن «كاپىتاللار توغرۇلۇق كۆپ تەرەپلىك كېلىشىمى»دە، دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەرنىڭ مەنپەئەتىنىڭ مىللەت دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىنمۇ ئەلا ئىكەنلىكى تەشەببۇس قىلىندى. بۇ كېلىشىم ئارقىلىق دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەرنىڭ ئىمتىيازلىرى تېخىمۇ كۆپەيگەن بولسا، پۈتۈن مەسئۇلىيەتلەر ھۆكۈمەتلەر ئارتىپ قويۇلغانىدى (كىراز، 2012: 100). ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ، خەلقئارلىق شىركەتلەر مەلۇم بىر مىللىي دۆلەتتە ھېچقانداق بىر دۆلەتكە بېقىنمايدىغان دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەرگە ئايلاندى. خەلقئارا كاپىتالنىڭ مەنپەئەتلىرى بىلەن مىللىي دۆلەتلەرنىڭ سىياسەتلىرى توقۇنۇشماقتا، بۇ توقۇنۇشتىن سىرت مىللىي دۆلەتلەر تېررورتورىيەسىدىكى خەلقئارا ئىقتىسادىي كۈچلەرنىڭ مەنپەئەتلىرىنى قوغداش جەھەتتە كۈندىن-كۈنگە پاسسىپ ئورۇنغا چۈشۈپ قالماقتا. كۈنىمىزدە جاھانگىرلىك، مۇستەملىكچىلىك ۋە ھەربىي ئىشغالىيەتنىڭ ۋاقتى ئۆتكەنلىكتىن خەلقئارا شىركەتلەر مەنپەئەتلىرىنى خەلقئارا قانۇن ۋاستىسى ئارقىلىق قوغداپ كەلمەكتە (كونگار، 2001:29). مىللىي دۆلەتلەر بىلەن دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەر ئارىسىدا قانۇنىي مەسىلىلەر باش كۆتۈرگەنلىكتىن، بۇلارنى ھەل قىلىدىغان ئورۇن مىللىي دۆلەتلەرنىڭ سوت مەھكىملىرى ئەمەس بەلكى «خەلقئارا مۇستەقىل سوت ئورگانلىرى»بولماقتا. نەتىجىدە مىللىي دۆلەتلەرنىڭ تېرروتورىيەسىدە سوت كۈچىدىن پايدىلىنىش ھوقۇقى خەلقئارا قانۇن تەرىپىدىن چەكلىمىگە ئۇچرىماقتا (كونگار، 2001:36).