شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئىككى يۈزى: قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى بۆلۈنۈش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
لوۋىي تەتقىقات ئورنى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا پىروگراممىسىنىڭ دىرېكتورى سۇساننا پاتتوننىڭ 2025-يىلى 25-سېنتەبىردە ئېلان قىلىنغان «شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئىككى قىسمى: رايوندىكى قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى ئارىسىدا بۆلۈنۈش كۈچەيمەكتە» (The Two Southeast Asias: A Divide Is Growing Between the Region’s Continental and Maritime Countries) ناملىق ماقالىسى غەربتە ئادەتتە بىر پۈتۈن جۇغراپىيەلىك رايون دەپ قارىلىدىغان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ چوڭقۇر بۆلۈنۈشكە يۈز تۇتقانلىقىنى ئىلمىي نۇقتىدىن ئوتتۇرىغا قويىدۇ. «Foreign Affairs» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان مەزكۇر ئەسەر بۇ رايوننىڭ تارىخىي ۋە نۆۋەتتىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى، بولۇپمۇ خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان تەسىر كۈچىنى ئاساس قىلىپ، قۇرۇقلۇقتىكى دۆلەتلەر بىلەن دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تەپسىلىي تەھلىل قىلىدۇ. پاتتون سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋردە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى (ASEAN) رامكىسى ئاستىدا بىرلىشىش تىرىشچانلىقلىرىنىڭ بولغانلىقىغا قارىماي، بۇ رايوننىڭ يەنىلا ئىككى روشەن گېئوپولىتىكىلىق گۇرۇپپىغا ئايرىلىپ كەتكەنلىكىنى تەكىتلەپ، بۇ بۆلۈنۈشنىڭ غەرب سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى ئۈچۈن قانداق ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىگە دىققەتنى تارتىدۇ. بۇ ماقالە ئۆزىنىڭ ئىلمىي ئېنىقلىقى، كۆپ قاتلاملىق تەھلىلى ۋە ئىلمىي قىممىتى بىلەن كۆزگە كۆرۈنۈپ، خەلقئارا مۇناسىۋەت ئەدەبىياتىغا مۇھىم بىر تۆھپە قوشىدۇ.
رايون پۈتۈنلۈكى ھەققىدىكى ئەپسانە ۋە رېئاللىق
سۇساننا پاتتون ماقالىسىنى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانى «بىر پۈتۈن رايون» دەپ قاراشقا قارشى چىقىش بىلەن باشلايدۇ. بۇ رايوننىڭ 700 مىليون نوپۇسى يۈزلىگەن تىلدا سۆزلىشىدۇ، ئوخشىمىغان دىنلارغا ئېتىقاد قىلىدۇ ۋە 11 دۆلىتى سىياسىي تۈزۈم، كۆلەم، جۇغراپىيە ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات سەۋىيەسى جەھەتتە زور پەرقلىنىدۇ. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە ASEAN نى قۇرغۇچى بەش ئەزا دۆلەت (ھىندونېزىيە، مالايشىيا، فىلىپپىن، سىنگاپور ۋە تايلاند) ئامېرىكا بىلەن ماسلاشقان ھالدا ھەرىكەت قىلغان بولسا، كامبودژا، لائوس ۋە ۋىيېتنام قاتارلىق ھىندىچىن دۆلەتلىرى خىتاي ياكى سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ئىتتىپاقلاشقانىدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن كامبودژا، لائوس، ۋىيېتنام ۋە بىرۇنېينىڭمۇ ASEAN غا قوشۇلۇشى بىلەن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق بىر گەۋدە سۈپىتىدىكى ئەھمىيىتى ئاشتى. بىراق، پاتتون ASEAN نىڭ ئەزالىرى ئارىسىدا ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈشتە قولغا كەلتۈرگەن مۇۋەپپەقىيەتلىرىگە قارىماي، «ئىناق بىر شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ رېئاللىقتىن بەكرەك بىر ئەپسانە بولۇپ قالغانلىقى»نى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
پاتتوننىڭ قارىشىچە، رېئاللىق بىر رايوننىڭ ئەمەس، بەلكى ئىككى رايوننىڭ مەۋجۇتلۇقىدۇر. لوۋىي تەتقىقات ئورنىنىڭ «شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا تەسىر كۈچى كۆرسەتكۈچى» گە ئاساسلانغاندا، رايوندىكى دۆلەتلەر ئارىسىدا ئىككى پەرقلىق تور داۋاملاشماقتا: كامبودژا، لائوس، بېرما، تايلاند ۋە ۋىيېتنام خىتايغا مايىل بىر قۇرۇقلۇق گۇرۇپپىنى تەشكىل قىلىدۇ. ھىندونېزىيە، مالايشىيا ۋە سىنگاپور بولسا ئۆزئارا زىچ باغلانغان، رايون سىرتىدىكى تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ھۆكۈمەتلەر بىلەن ھەمكارلىشىدىغان ۋە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق سىياسىتى يۈرگۈزىدىغان بىر دېڭىز-ئوكيان گۇرۇپپىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. فىلىپپىن بولسا بۇ بۆلۈنۈشنىڭ سىرتىدا قالماقتا. ئۇنىڭ باشقا ASEAN دۆلەتلىرى بىلەن يېقىن دوستلۇق مۇناسىۋىتى يوق بولۇپ، ئۆزىنىڭ قوشنىلىرىدىن بەكرەك ئاسىيالىق بولمىغان شېرىكلىرىگە، بولۇپمۇ ئامېرىكىغا تايىنىدۇ. ماقالىدە بۇ ئىككى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى تورى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ كەلگۈسى ئون يىللاردا تېخىمۇ كۈچىيىدىغانلىقى ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىدا ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ بىر تەسىر دائىرىسىنىڭ شەكىللىنىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. بېيجىڭنىڭ تېخىمۇ كېڭىيىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئامېرىكىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئىككى كىچىك رايونى ئارىسىدا كۆۋرۈكلۈك رول ئوينايدىغان تايلاند ۋە ۋىيېتنام بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
بېيجىڭنىڭ ئارقا ھويلىسى: قۇرۇقلۇقتىكى تەسىر كۈچى
پاتتون ماقالىسىدە خىتاينىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا قۇرۇقلۇقىدىكى تەسىر كۈچىنى تەپسىلىي تەھلىل قىلىدۇ. خىتاي بىلەن لائوس، بېرما ۋە ۋىيېتنامنى، بۇ دۆلەتلەر ئارقىلىقمۇ كامبودژا ۋە تايلاندنى قىيا-تۆپىلىك، تاغلىق ئورمانلىقلار ئايرىپ تۇرىدۇ. ئىنسانشۇناس جېيمىس سىكوت بۇ مۈشكۈل جۇغراپىيەنى «زومىيا» دەپ ئاتىغان ۋە رايون تارىخىنىڭ كۆپ قىسمىدا ھېچقانداق دۆلەتنىڭ بۇ ئېگىز تاغلىقلارنى تولۇق كونترول قىلالمىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. جۇغراپىيەلىك توسالغۇلار ئەمەلىيەتتە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا قۇرۇقلۇقىنى مىڭلىغان يىللار مابەينىدە خىتايدىن ئايرىپ تۇرغان ۋە خىتاي دۆلىتىنىڭ كېڭىيىشىگە تەبىئىي بىر چېگرا ھاسىل قىلغان. بىراق، 21-ئەسىردە تېخنىكا يەر شەكلى توسالغۇلىرىدىن ھالقىپ ئۆتتى. تاشيوللار، تۆمۈريوللار ۋە ئالاھىدە ئىقتىسادىي رايونلار خىتاي بىلەن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا قۇرۇقلۇقى ئوتتۇرىسىدىكى ئىنسان ۋە مال ئالماشتۇرۇشنى ئاسانلاشتۇردى.