سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (20-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ مەزگىللەردە ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ بوسنىيە ئىسلام دۆلىتى قۇرۇش چۈشەنچىسىنىڭ تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئوينىدى. ئىززەتبېگوۋىچ ئىسلام نىزامى بەرپا قىلىشنىڭ پۈتكۈل مۇسۇلمانلارنىڭ تۈپ مەقسىتى بولۇشى كېرەكلىكىنى ياقلايتتى. لېكىن، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ ئاساسلىق مەسىلىلىرىدىن بىرسى بۇ دۆلەتتە نۇرغۇن ئېتنىك گۇرۇپپا ياشايتتى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا ياشايدىغان سىرپلار ئېتىقاد جەھەتتىن ئورتودوكس بولۇپ، يۇگوسلاۋىيە ھاكىمىيىتىگە سادىق ئىدى. ئوخشاشلا، بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنادا ياشايدىغان كىرودلارمۇ كاتولىك بولۇپ، كىرودىيەگە مايىل ئىدى. شۇڭلاشقا، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادىكى نە سىرپلار نە كىرودلار ئىسلام دۆلىتى ئىچىدە ياشاشنى خالىمايتتى. بۇ سەۋەبتىن كىرودلار ۋە سىرپلار بوسنىيەلىك مۇسۇلمانلارنىڭ تارىختىن بۇيان سىرپ ۋە كىرود ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، بوسنىيە زېمىنلىرىنى كىرودىيە ياكى سىربىيە زېمىنلىرىغا قوشۇۋېتىش ئۈچۈن مۇسۇلمانلارنى قايىل قىلىشقا كۈچەيتتى. بۇ ئامىللار مۇستەقىل بوسنىيە دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشىنىڭ نە قەدەر مۈشكۈل ئىكەنلىكىنى، بۇ جايدىكى توقۇنۇشلارنىڭ قانچىلىك قانلىق ۋە كەسكىن بولغانلىقىنى ۋە خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىشنىڭ نېمە سەۋەبتىن ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ كەتكەنلىكىنى ئىزاھلاشقا يېتىپ ئاشىدۇ. شۇنداقلا بۇ جايدا نېمە ئۈچۈن فېدراتىپ دۆلەت قۇرۇلغانلىقىنى چۈشىنىشىمىزنىمۇ ئاسانلاشتۇرىدۇ.
ماقالىمىزدا چىققان يەكۈن ئۈستىدە ئىزچىل تالاش-تارتىش قىلىنسا بولىدۇ. لېكىن ماقالىمىزدا دۆلەت قۇرۇش يولىدا تارىختىن بۇيان ئېلىپ بېرىلغان ئوزۇنغا سوزۇلغان كۈرەشلەردىن مىللەت بولۇش بولۇش ئېڭىنى كۈچەيتىش ھەمدە دۆلەت قۇرۇش ۋە قۇرۇلغان دۆلەتنىڭ باشقىلار تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىشى ئۈچۈن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىلغانلىقىدىن ئىبارەت  يەكۈنگە ئېرىشتۇق. سلوۋېنيە ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان ئانالىز شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، سلوۋېنلار ئۇزۇن يىللار ئوخشاش بىر زېمىندا بىرلىكتە ياشاپ كەلگەن. بۇ ھەقىقەت سلوۋېنلارغا تىلىنى، ئەنئەنىلىرىنى ۋە مەدەنىيەتلىرىنى ياشاپ تېخىمۇ بېيىتىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بۇنىڭدىن سىرت، سلوۋېنىيەلىكلەر ئاۋسترىيە، ئىتالىيە، گېرمانىيە بىلەن يېقىن ۋە كۈچلۈك مۇناسىۋەت قۇرغان بولۇپ، بۇ دۆلەتلەرنىڭ قانۇن ۋە ئىقتىسادىي تۈزۈلمىسىگە ماس كېلىدىغان تۈزۈلمە قۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرگەن. ماقالىمىزدا تەكىتلەنگىنىدەك، سلوۋېنىيەدىكى ئىلغار پىكىرلىك زىيالىلار ۋە سەر خىللار سلوۋېنىيەنىڭ ئايرىم مۇستەقىل دۆلەت بولۇشى ۋە سلوۋېنىيەلىكلەرنىڭ مىللىي غۇرۇرىنىڭ كۈچىيىشىدە باشلامچىلىق رول ئوينىغان. ئەمەلىيەتتە، سلوۋېنىيەدىكى نوپۇسنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ سلوۋېنلاردىن تەشكىل تېپىشى سلوۋېنىيەنىڭ بىرلىكىنى كۈچەيتىش نۇقتىسىدىن مۇھىم ئامىل ھېسابلىنىدۇ. سلوۋېنىيە ھۆكۈمىتى مىلوسېۋىچ باشچىلىقىدىكى سىربىيەنىڭ زور خەۋپ شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن ھامان، سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلىدۇ. كوسوۋدا مەيدانغا كەلگەن ھادىسىلەر سىرپلار بىلەن ئالبانلار ئوتتۇرىسىدىكى قانلىق ئېتنىك توقۇنۇشلار، سلوۋېنىيەلىكلەرنىڭ كېيىنكى قېتىم ئۆزلىرىنىڭ ھۇجۇم نىشانىغا ئايلىنىدىغانلىقىنى، شۇنداقلا ئەركىنلىكىدىن ئايرىلىپ قالىدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشىدە تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ.
بىرمۇ جۇمھۇرىيەت يۇگوسلاۋىيەنى پارچىلاش توغرۇلۇق تەلەپ ياكى ئارزۇ-ئىستەك بىلدۈرمىگەنىدى. بارلىق جۇمھۇرىيەتلەر فېدراتىپ يۇگوسلاۋىيەدە ئىچىدە ئورۇن ئېلىشىنىڭ ئەكسىچە، سلوۋېنىيە ھاكىمىيىتى بېلگىرادتىكى ھاكىمىيەتتىن ئايرىلىپ چىقىشنىڭ سلوۋېنىيەگە نىسبەتەن يېگانە يول ئىكەنلىكىنى قارار قىلدى. شۇنداقلا سلوۋېنىيە ھۆكۈمىتى خەلقئارادا دۆلەت سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنىشى ئۈچۈن ھەم سىياسىي ۋەزىيەت، ھەم خەلقئارا ۋەزىيەت ھەمدە مۇۋاپىق ۋاقىت قاتارلىقلارنىڭ مۇھىم ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەنىدى. تۇنجى بولۇپ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن كۈچ سەرپ قىلدى. بۇ جەرياندا سلوۋېنىيە ياۋروپادىكى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزىنىڭ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل دۆلەت بولۇشىنى قوللايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى. سلوۋېنىيە بىخەتەرلىك تالاش-تارتىشلىرىدىن ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ۋە مۇستەقىللىققە ئېرىشىش ئۈچۈن ئۈنۈملۈك پايدىلاندى. سلوۋېنىيە بېلگىراد ھۆكۈمىتى تەشۋىق قىلىپ كېلىۋاتقان كونا ئىدېئولوگىيەلەرگە قارشى ھالدا،مۇستەقىللىق ئۈچۈن دېموكراتىيەنىڭ بىردىنبىر چىقىش يولى بولىدىغانلىقىنى تەشۋىق قىلدى. سلوۋېنىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ سلوۋېنلاردىن تەشكىل تېپىشى، باشقا ئېتنىك گۇرۇپپىلارنىڭ بولماسلىقى قاتارلىقلار، بۇ جۇمھۇرىيەتنىڭ فېدراتىپ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل بولۇشىنى ئاسانلاشتۇردى. سلوۋېنلارنىڭ ئۇزۇندىن بېرى ئوخشاش بىر زېمىندا ياشاپ كېلىشىمۇ، سلوۋېنىيەنىڭ خەلقئارادا ئىتىراپ قىلىنىشىدا مۇھىم رول ئوينىدى.
كىرودىيەگە كەلسەك، دۆلەت قۇرۇش يولىدىكى كۈرەشلىرى ھەم سلوۋېنىيە ھەمدە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا قارىغاندا تېخىمۇ ئۇزۇن تارىخقا سوزۇلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، كىرودلار بىرى 10-ئەسىردە، يەنە بىرى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلدە دۆلەت سۈپىتىدە مەۋجۇت بولغانىدى. لېكىن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا داۋاملاشقان، گېرمانىيە تەرىپىدىنلا قوللاشقا ئېرىشىلگەن كىرودىيە دۆلىتى خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىشقا ئېرىشەلمەي قالغانىدى. خەلقئارانىڭ جەمئىيەتنىڭ بۇ دۆلەتنى قوللاپ قوللىمايدىغانلىقى توغرۇلۇق ئەل رايىنى سىناش پائالىيىتىمۇ ئۆتكۈزۈلمىدى. بۇ دۆلەتنىڭ قانۇنىيلىقى زور تالاش-تارتىشلارغا سەۋەب بولسىمۇ، لېكىن كىرودىيەنىڭ ئەھۋالى ھەقىقەتەن مودېرن زامانلاردىكى سىياسىىي ئىدىيەلەرگە تەسىر كۆسەتكەنىدى. بۇ ئىدىيەلەرنى كىرود جەمئىيىتىگە ماسلاشتۇرغان مىللەتچى رەھبەر فىرانجو تۇدجمەن، جەمئىيەتتە مىللەتچىلىك ئېڭى ۋە تۇيغۇسىنى پەيدا قىلىش ۋە ئويغىتىش يولىدا زور تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. مىللەتچىلىك ئېڭى ۋە تۇيغۇسى كىرود جەمئىيىتىدە 80-يىللاردىن كېيىن تېخىمۇ ئەۋجىگە چىقتى، يۇگوسلاۋىيەدە مىلوسوۋىچ ھاكىمىيىتى دەۋرىدە يولغا قويۇلغان سىياسەتلەر سلوۋېنلارنى قانداق ئەندىشە سالغان بولسا، ئوخشاشلا كىرودلارنىمۇ شۇنداق ئەندىشىگە سالغانىدى.