مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كلاسسىك ئولىگارخىيەلەر چەكلىك نازارەت قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولسا، مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيە پۈتكۈل جەمئىيەتنى تولۇق ۋە چوڭقۇر نازارەت قىلىپ  رەقەملىك جەھەتتىن سۈزۈك ھالغا كەلتۈرىدۇ ۋە جېرېمى بېنتامنىڭ پانوپتىكون ( ئۈستى ئوچۇق تۇرمە) ئۇقۇمىنى تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ. چىراي تونۇش سىستېمىلىرى، بۇ رەقەملىك  ئۈستى ئوچۇق تۇرمىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك يۈزىدۇر. ھەر بىر كوچا بويىغا ئورنىتىلغان كامېرالار، سۈنئىي ئىدراك قوللايدىغان چىراي تونۇش ئارقىلىق شەخسلەرنى دەل ۋاقتىدا ئىز قوغلايدۇ، ھەرىكەتلىرىنى خەرىتىگە چۈشۈرىدۇ ۋە «گۇمانلىق ھەرىكەتلەر»نى ئالدىن پەرەز قىلىدۇ. بۇ سىستېمىلار پەقەت جىنايەت يۈز بەرگەندىن كېيىن ئېنىقلاش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى جىنايەتتىن بۇرۇن ئالدىنى ئېلىش ۋە يوشۇرۇن ئۆكتىچىلەرنى بېكىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
ئەقلىي تېلېفوننى نازارەت قىلىش، شەخسىي ھاياتنىڭ پۈتۈنلەي يوق قىلىنغانلىقىنىڭ ئالامىتىدۇر. ئۇيغۇر رايونلىرىدىكى ساقچى تەكشۈرۈش پونكىتلىرىدا تېلېفونلارنى دائىملىق تەكشۈرۈش، «زىيانلىق مەزمۇنلار»نى سۈزۈش ۋە ئۇچۇرلىشىش ئەپلىرىگە مەجبۇرىي نازارەت يۇمشاق دېتاللىرىنى (مەسىلەن «جىڭۋاڭ» ) قاچىلاش، شەخسلەرنىڭ رەقەملىك ئالاقىلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز كۆزىتىلىشىنى تەمىنلەيدۇ. ۋاتسئەپ (WhatsApp)، تېلېگرام (Telegram) غا ئوخشاش شىفىرلانغان ئۇچۇرلىشىش ئەپلىرىنىڭ تېلېفوندا بولۇشىنىڭ ئۆزىلا تۇتقۇن قىلىنىش سەۋەبى قىلىپ كۆرسىتىلىدۇ. بۇ ئەھۋال ئالاقە ئەركىنلىكىنى پۈتۈنلەي يوقىتىدۇ ۋە شەخسلەرنى ئۈزلۈكسىز ئۆز-ئۆزىنى سېنزور قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ.
ئىجتىمائىي ئىناۋەت سىستېمىسى (ئىجتىمائىي ئىناۋەت سىستېمىسى)، ھەرىكەت-مىجەزلەرنى رەقەملىك نومۇر قويۇش ئارقىلىق جازالاشنىڭ قورالىدۇر. دىنىي ئىبادەتلەر، مەسچىت زىيارەتلىرى، چەتئەل بىلەن بولغان ئالاقىلەر ۋە «ئىشەنچسىز» ھەرىكەتلەر رەقەملىك سېستىما ئارقىلىق نومۇرغا ئايلاندۇرۇلىدۇ. نومۇرى تۆۋەنلەش سەپەر قىلىشتىن مەھرۇم قىلىنىش، خىزمىتىدىن ئايرىلىش، بالىلىرىنىڭ مائارىپ ھوقۇقىنىڭ چەكلىنىشى ۋە ئاخىرىدا تۇتقۇن قىلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ سىستېما جەمئىيەتتە سادىقلىقنى (كونفورمىزم – بىر خىللىشىش) ۋە ئىتائەتنى تاڭىدىغان بىر ئىنتىزام مېخانىزمى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ.
ئالدىن پەرەز قىلىش خاراكتېرلىك ساقچى پائالىيىتى ئالگورىزىملىرى، «بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن بىرلىشىپ مەشغۇلات قىلىش سۇپىسى» (بىر گەۋدىلەشكەن بىرلىشىپ مەشغۇلات قىلىش سۇپىسى – ئى جوپ) ئارقىلىق ئىشلەيدۇ. بۇ سۇپا چوڭ سانلىق مەلۇماتلارنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق «يوشۇرۇن تېررورچىلار»نى بېكىتىپ چىقىدۇ ۋە ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك تۇتقۇن قىلىشلارغا يول ئاچىدۇ. رەقەملىك سىستېما نومۇر قويۇشقا ئىشلىتىدىغان ئۆلچەملەر ئارىسىدا دىنىي كىتاب ئوقۇش،  ناماز ئوقۇش، ياغلىق چىگىش، چەتئەلدە تۇغقانلىرى بولۇش ياكى نورمالدىن ئارتۇق بېنزىن سېتىۋېلىشقا ئوخشاش پۈتۈنلەي قانۇنىي ھەرىكەتلەر باردۇر. بۇ ئالگورىزىملارنىڭ سۈزۈكلۈكتىن ۋە جاۋابكارلىق مېخانىزملىرىدىن مەھرۇم بولۇشى، قالايمىقان تۇتقۇن قىلىشلارنى نورماللاشتۇرماقتا. بۇ تېخنىكىلىق پانوپتىكون (ئوچۇق تۇرمە)، بېنتام تەسەۋۋۇر قىلغان نازارەت جەمئىيىتىنىڭ چەك-چېگرىسىدىن ھالقىپ كەتتى. بېنتام ئوتتۇرىغا قويغان  پانوپتىكون كۆزىتىلىش ئېھتىماللىقى ياراتقان پىسخىكىلىق بېسىمنى كۆزدە تۇتىدۇ ، رەقەملىك پانوپتىكون ھەقىقىي، ئۈزلۈكسىز ۋە مۇتلەق بىر نازارەتنى تەمىنلەيدۇ. بۇ يەردە كۆزىتىش پەقەت ۋاز كەچتۈرۈش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئالدىن پەرەز قىلىش ۋە ئاپتوماتىك جازالاش ئۈچۈندۇر.
3.3.4. مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ( بىر مىللەتنى يوقىتىش):
مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيەنىڭ كلاسسىك شەكىللەر بىلەن بولغان ئەڭ رادىكال پەرقى كىملىكنىڭ سىستېمىلىق ۋەيران قىلىنىشى  ۋە مەدەنىيەت يوقىتىشتۇر. بۇ جەريان جىسمانىي جەھەتتىن يوقىتىش بولمىسىمۇ، بىر خەلقنىڭ كوللېكتىپ مەۋجۇتلۇقىنى، ئەسلىمىسىنى ۋە ئەۋلادلارغا مىراس قالدۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشىدۇر. بۇ رەفائىل لېمكىننىڭ «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» ئۇقۇمىنىڭ كۆزگە كۆرۈنەرلىك بىر ئۈلگىسىدۇر.
تىل قىرغىنچىلىقى مەدەنىيەت يوقىتىشنىڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكلىرىدىن بىرىدۇر. ئۇيغۇر تىلىنىڭ مائارىپ سىستېمىسىدىن پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىلىشى ۋە خىتاي تىلىنىڭ بىردىنبىر مائارىپ تىلىغا ئايلاندۇرۇلۇشى، يېڭى ئەۋلادلارنىڭ ئانا تىلىنى ئۆگىنىش پۇرسىتى بولماي چوڭ بولۇشىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ جەريان پەقەت ئالاقە قورالىنىڭ ئۆزگىرىشىلا ئەمەس، بەلكى تەپەككۇر قۇرۇلمىسىنىڭ، مەدەنىيەت تايانچ نۇقتىلىرىنىڭ ۋە كوللېكتىپ ئەسلىمىنىڭ ئەۋلادلار ئارا داۋاملىشىشىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشىدۇر. ئۇيغۇر تىلىدا ئاڭلىتىش بېرىدىغان تاراتقۇلارنىڭ تاقىلىشى، تىلنىڭ ئاممىۋى ساھەدىن ئۆچۈرۈلۈشىنى تەمىنلەيدۇ. بالىلارنىڭ ئائىلىسىدىن ئايرىلىپ «ياتاقلىق مەكتەپلەردە» خىتاي تىلىغا مەجبۇرلىنىشى، ئائىلە مەكتىپىنى،ئائىلىدىكى مەدەنىيەت ۋە مىھرى-مۇھەببەت ئۆتۈشۈشىنى توسۇپ قويىدۇ. يەرلىك تىلدا سۆزلەشنىڭ «قالاقلىق» دەپ ئەيىبلىنىشى، تىلنىڭ جەمئىيەتتىكى ئورنىنى يوقىتىدۇ ۋە ياش ئەۋلادلارنى ئانا تىلىدىن نومۇس قىلىشقا ئىتتىرىدۇ.
دىنىي يوقىتىش بولسا ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ تۈپ يادروسى  بولغان ئىسلام دىنىنىڭ سىستېمىلىق نىشانغا ئېلىنىشىدۇر. 16,000 دىن ئارتۇق مەسچىتنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ياكى «قايتىدىن فۇنكسىيەلەشتۈرۈلۈشى» (مەيخانا، كارائوكې زالى،بەزمىخانا)، ئىبادەت ئورۇنلىرىنىڭ جىسمانىي جەھەتتىن يوقىتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. دىندار تاشقى كۆرۈنۈشنىڭ (ساقال،  ياغلىق، ھالال يېمەكلىك چۈشەنچىسى ) «ئاشقۇنلۇق ئالامىتى» دەپ قارىلىشى، دىنىي كىملىكنى ئاممىۋى ساھەدىن ئۆچۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ناماز ئوقۇش، روزا تۇتۇش ۋە دىنىي ھېيتلارنى تەبرىكلەشنىڭ جازالىنىشى، ئىبادەت ئەركىنلىكىنىڭ پۈتۈنلەي يوق ئىكەنلىكىنىڭ بەلگىسى بولۇپ. قۇرئان ۋە دىنىي كىتابلارنىڭ چەكلىنىشى، يىغىۋېلىنىشى ۋە كۆيدۈرۈلۈشى، تارىخنىڭ ئەڭ قاراڭغۇ دەۋرلىرىدىكى كىتاب كۆيدۈرۈش ھەرىكەتلىرىنى ئەسكە سالىدۇ.