توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مودېرنلىشىشنىڭ توقۇنۇشلارغا سەۋەب بولىدىغانلىقى ھەققىدىكى يەنە بىر قاراشقا كۆرە،  مودېرنلىشىشقا ئەگىشىپ ئوخشىمىغان كىملىكلەرنىڭ بىرلا كىملىك بەرپا قىلىش پىروگراممىسى ئاستىدا ئېرىتىلسە، بايلىقلار، ھاكىمىيەت ۋە ئىجتىمائىي-كۈلتۈر ھاياتلىرىدىن مەھرۇم قىلىنسا ياكى تەڭسىز شەكىلدە ئورون ئالسا توقۇنۇشلار مۇقەررەر يۈز بېرىدۇ. [31]
سىنىپ ياكى ھاكىمىيەت توقۇنۇشى: سىياسەت جەمئىيەتشۇناسلىقىدا توقۇنۇش دەسلەپ ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش ۋە جەمئىيەت تەرەققىياتىغا ماسلىشالماسلىقنىڭ سەلبىي ئىپادىلىرى سۈپىتىدە كېلىپ چىقىدىغانلىقى، توقۇنۇشنىڭ قەدرىيەت ۋە نورمىلار كۈچلۈك ئورۇندا تۇرىدىغان كۈلتۈر سەۋەبلىك بولىدىغانلىقى تەكىتلەنگەن بولسا، كېيىنچە «قۇرۇلمىلىق=فۇنكسىيەلىك»جەمئىيەتشۇناسلىق ئېقىمىنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ قەدرىيەتلەر ۋە نورمىلارنىڭ تەسىرىمۇ نەزىردىن ساقىت قىلىنماسلىق بىلەن بىرگە، توقۇنۇشنىڭ مەركىزىدە ئىقتىسادىي ۋە قۇرۇلمىلىق ئامىللارنىڭ بارلىقى تەكىتلىنىشكە باشلىغان. يەنى، توقۇنۇش بايلىقلار، سىنىپىي ۋە ئىجتىمائىي سالاھىيەت-ئورۇنلار، ئىدېئولوگىيەلىك پوزىتسىيەلەر، ئېتنىك ياكى دىنى كىملىكلەرنى ئاساس قىلىپ ئۆزلىرىنى ئىپادىلەيدىغان گۇرۇپپىلارنىڭ كۈچ تىركىشىشىنىڭ مۇرەسسە ھالىتىگە كېلەلمەسلىكى ياكى تېخىمۇ كەسكىنىپ كېتىشى ۋەياكى پەرقلىشىشى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.[32]1960-يىللاردا باش كۆتۈرگەن ئاياللارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرى، يۇرتداشلىق ھەق-ھوقۇقلىرى، ئۇرۇشقا قارشى تۇرۇشقا ئوخشاش مەسىلىلەرنىڭ تەسىرىدە پەيدا بولغان ۋە ئىجتىمائىي توقۇنۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىجتىمائىي ئايرىمچىلىقنىڭ ئەھمىيىتىمۇ بۇ ئېقىملاردا ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىدۇ. سوتسىيولوگىيەلىك توقۇنۇشقا دائىر تۆت ئېقىم ئاساسىي ئورۇندا تۇرسىمۇ، لېكىن بۇ ئېقىملار ئاساسەن ماركسىزم ۋە ۋېبېريان چۈشەنچىلىرىنى چۆرىدىگەن ھالدا تەرەققىي قىلغانلىقى ئۈچۈن ئىككى ئاساسلىق ئېقىم =بۇ ئېقىملاردىن باشقا توقۇنۇشلار نەزىرىيەلىرى بولسىمۇ مۇنازىرىلەر ئاساسىي ئېقىمنىڭ سىرتىغا چىقىپ كېتەلمىگەنلىكتىن تارماق ماۋزۇدا بايان قىلىنىدۇ- ئاساس قىلىنىپ مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ ئىككى ئاساسلىق ئېقىمغا قارىغىنىمىزدا، «ماركىسىزملىق توقۇنۇش نەزىرىيەسى»ماركىسنىڭ ئىجتىمائىي ئىختىلابلارنىڭ تېگىدە ئىجتىمائىي سىنىپلار ئوتتۇرىسىدىكى تەڭسىزلىك سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇشلارنىڭ بارلىقىنى، تارىخنى ئىمتىيازلىق ۋە ئىمتىيازسىزلار دەپ ئايرىلغان ئىككى سىنىپ ئوتتۇرىسىدىكى تەڭسىزلىكلەر سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇشلارنى چىقىش قىلىپ ئىزاھلىغانلىقىنى ئاساس قىلىدۇ. ماركس ئوخشىمىغان گۇرۇپپىلارنىڭ ھاكىمىيەت ۋاستىلىرىغا ئېرىشىش مەقسىتىدە ئېلىپ بارغان كۈرەشلىرىنى تامامەن نەزىردىن ساقىت قىلماسلىق بىلەن بىرگە، سىنىپلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادنى تىركىشىشنىڭ كەينىگە قالدۇرۇپ قويغان. [33]شۇنداقلا، ماركىسىزملىق توقۇنۇش نەزىرىيەسىدىكى «ئاستى قۇرۇلما-تۆۋەن قۇرۇلما پرىنسىپى»دېگەندە كۈلتۈر سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن توقۇنۇش ياكى كۈرەشلەرنىڭ «بۇرژۇئازىيە دۆلىتىنىڭ»قولى بىلەن ياكى ئۇنىڭغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئورتودوكس ماركىسىزم نەزىرىيەسى توقۇنۇشلارنى نوقۇل سىنىپىي كۈرەش نۇقتىسىدىن ئىزاھلىسىمۇ پوست-قۇرۇلمىلىق ياكى پوست-ماركىسىزمچى ئېقىملار، ۋېبېرچى توقۇنۇش نەزىرىيەلەرگە ئوخشاش تەرىقىدە، مۇنازىرىلەرنىڭ نوقۇل سىنىپىي توقۇنۇشنى ئاساس قىلىدىغان شەرھىيلەر بىلەن چەكلىنىپ قالماسلىق كېرەكلىكى، سىنىپىي كۈرەش بىلەن دىن، كۈلتۈر، جىنسىيەت ياكى ئېتنىكقا ئوخشاش كىملىك مەركەزلىك تېمىلارنىمۇ سىنىپىي كۈرەش، توقۇنۇش ۋە مۇنازىرە ساھەلىرىگە داخىل قىلغانلىقىنى تەكىتلەشكەن.
مۇستەملىكە ۋە مۇستەملىكىدىن (شۈمۈرگەچىلىك) كېيىنكى توقۇنۇش نەزىرىيەسى ئېقىمى: جون ئا. ھوبسون (John A.HObson)، ر. لۇكېسبېرگ (R.Luxeburg)، لېنىنغا (l.Lenin) ئوخشاش شەخسلەر ماركىسنىڭ قاراشلىرىنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇپ خەلقئارالىق توقۇنۇشلارنىڭىمۇ كاپىتالىستىك كېڭەيمىچلىك بىلەن بىۋاستە باغلىنىشلىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، بۇنى ئىمپىرىيالىزم-جاھانگىرلىك نەزىرىيەسى دەپ ئاتاشقان. بۇ نەزىرىيەنىڭ ئىزىدىن ماڭغان نۇرغۇن ماركىسزمچى نەزىرىيەچلەر 1-دۇنيا ئۇرۇشنى دەل مۇشۇ نەزىرىيە بىلەن ئىزاھلاپ، مەيلى ئىجتىمائىي توقۇنۇشلار بولسۇن مەيلى ئۇنىڭ داۋامى بولغان خەلقئارا ئۇرۇشلاردا كاپىتالىزم ۋە ئۇ سەۋەب بولغان سىنىپ توقۇنۇشنى، مۇستەملىكچىلىككە-شۈمۈرگەچىلىككە زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقان.[34]ما.ھېچتېرغا ئوخشاش بەزى ماركىسىزمچى يازغۇچىلارمۇ كاپىتالىزمدىكى تەڭسىز تەرەققىياتنىڭ، دۆلەتنى باشقۇرىدىغان ھۆكۈمران كۈچلەرنىڭ قولى ئارقىلىق ئەتراپتىكى ئاز سانلىق گۇرۇپپىلارنىڭ «ئىچكى مۇستەملىچىلىك»سۈپىتىدە ئىجتىمائىي-كۈلتۈر، سىياسىي، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي جەھەتتىن شۈمۈرۈشنىڭ باشقىچە بىر ئىپادىسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەشكەن.[35]ئىچكى مۇستەملىكچىلىك-شۈمۈرگەچىلىككە دائىر شەرھىيلەر توقۇنۇشلارنىڭ ئانالىزىغا مۇناسىۋەتلىك نەزىرىيەلەردە پەرقلىق شەكىللەردە بولسىمۇ  «ئاساسلىق ئېھتىياجلار» بىلەن «كىملىك»توقۇنۇشلىرى ئىچىدە ئۇچرايدۇ.
ماركىسىزملىق توقۇنۇش نەزىرىيەسى بىلەن باشقا ئىجتىمائىي توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئەڭ رۇشەن پەرقنىڭ ماركىسىزمنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتنى چۈشەنچىسىنىڭ باشقا نەزىرىيەلەردە بولماسلىقىدۇر.[36]
باشقا توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي توقۇنۇشلارغا ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ مۇقەررەرلىكى ۋە ئىزچىللىقى نۇقتىسىدىن قارايدىغان بولۇپ، سىنىپ توقۇنۇشىنى ئەڭ ئاساسلىق توقۇنۇش دەپ قارىمايدۇ. ئۇلار سىياسىي ھاكىمىيەت ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرنىڭ ئوخشاش بولماسلىقىدىن سىرت ئىرق، جىنسىيەت، دىن، تىلغا ئوخشاش باشقا ئامىللارنىڭمۇ توقۇنۇش ئامىللىرى بولىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. بۇ ئامىللارنىڭ ھەر بىرى ئىجتىمائىي توقۇنۇش نەزىرىيەلىرىگە نىسبەتەن پەرقلىق سىياسىي مەقسەتلەر ئۈچۈن تىركىشىدىغان گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت ۋە توقۇنۇشلار بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.