خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلات خۇلاسىسى
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ تەتقىقات دوكلاتى ئامېرىكانىڭ دۇنيا سىياسەت تەتقىقاتى ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان RAND شىركىتى تەرىپىدىن 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان بولۇپ، «خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى» دېگەن تېمىدا، تەتقىقاتچىلار ئولۇۋاتىمىلېخىن سوتۇبو (Oluwatimilehin Sotubo) ۋە كورتېز ئا. كوپېر III (Cortez A. Cooper III) تەرىپىدىن تەييارلانغان. مەزكۇر دوكلاتتا، 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن ھازىرغىچە بولغان جەرياندا خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن ئافرىقا دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى ۋە كۆپ قاتلاملىق ماھىيىتى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرىلگەن. ئاپتورلار بۇ دائىرىدە، ئىقتىسادىي، ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە سىياسىي قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك مۇناسىۋەتلەرنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىپ، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى سودا-سېتىق ۋە مەبلەغ ئېقىمىنىڭ ئاساسلىق يۆنىلىشلىرىنى گەۋدىلەندۈرگەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ئافرىقا قىتئەسىگە قاراتقان داۋالاش ۋە ھەربىي ياردەم سىياسەتلىرىنى خۇلاسىلەپ، خىتاينىڭ ئافرىقادىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى ۋە بۇنىڭغا قارىتا ئافرىقا دۆلەتلىرىدە شەكىللەنگەن ئەندىشىلەرنى سىستېمىلىق مۇلاھىزە قىلغان. دوكلاتتا يەنە ئۈچ ئافرىقا دۆلىتى ئۈلگىلىك مىسال قىلىنىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ مۇداخىلە سىياسىتىنىڭ ھەر قايسى دۆلەتلەردە ئوخشىمىغان شەكىللەردە ئىپادىلىنىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. دوكلاتنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا، دۇنياۋى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرگە ئەمەلىي تەۋسىيەلەر سۇنۇلۇپ، بۇ ساھەدىكى كەلگۈسى تەتقىقاتلار ئۈچۈن يېڭى يۆنىلىشلەر كۆرسىتىپ بېرىلگەن.
بۇ دوكلاتنىڭ ئىلمىي قىممىتى، ئۇنىڭ خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنىڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ ئۆلچەملىك خاراكتېرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن بىر مۇكەممەل نەزەرىيەۋى رامكا بىلەن تەمىنلىگەنلىكىدە ياتىدۇ. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئافرىقا دۆلەتلىرىدىكى دېموكراتىك بولمىغان ئەمەلىيەتلەر ھەمدە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى سەۋەبلىك غەربنىڭ قوللىشىنىڭ سۇسلىشىشى، خىتاينىڭ بۇ قىتئەدىكى تەسىرىنى كېڭەيتىشى ئۈچۈن مىسلىسىز ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇق يارىتىپ بەردى. غەربنىڭ قەرز ۋە ياردەملىرىگە قاتتىق سىياسىي شەرتلەرنى قويۇشىغا سېلىشتۇرغاندا، خىتاي «ھېچقانداق شەرتسىز» ياردەم بېرىشنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، پەقەت ئافرىقا دۆلەتلىرىدىن ئۆزىنىڭ «يادرولۇق دۆلەت مەنپەئەتى»گە ھۆرمەت قىلىشىنى تەلەپ قىلدى. بۇ ئەھۋال، غەرب شىركەتلىرىنىڭ ئافرىقادىن مەبلەغلىرىنى قايتۇرۇۋېلىشىغا ئەگىشىپ، خىتاينىڭ مەبلەغ سېلىشىنى زور دەرىجىدە ئاشۇردى. گەرچە 2010-يىللاردىن كېيىن خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئارىلىشىشىدا بىر ئاز ئاستىلاش كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ھازىر قايتىدىن جانلىنىش باسقۇچىغا كىردى. بۇ خىل ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت، كېيىنچە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقلىرىغا زېمىن ھازىرلىدى. شۇڭلاشقا، بۇ دوكلات مەزكۇر مۇناسىۋەتلەرنىڭ تارىخىي يىلتىزى، نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ۋە كەلگۈسى يۈزلىنىشلىرىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، بۇ ساھەدىكى تەتقىقاتچىلار، سىياسەت مۇتەخەسسىسلىرى ۋە ئاۋام ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك پايدىلىنىش مەنبەسى بولالايدۇ.
بۇ دوكلات، 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا شەكىللىنىشكە باشلىغان ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى ۋە نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى ئومۇملاشتۇرۇپ بايان قىلىدۇ. بۇ ئومۇمىي ئانالىزدا، بىز ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ ئىقتىسادىي، ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە سىياسىي قاتارلىق جەھەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا، سودا ۋە مەبلەغ ئېقىمىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرىنى گەۋدىلەندۈرىمىز؛ شۇنداقلا خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان داۋالاش ۋە ھەربىي ياردەم سىياسەتلىرىنى خۇلاسىلەيمىز. بىز يەنە خىتاينىڭ ئافرىقادىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى ۋە ئافرىقالىقلارنىڭ خىتاينىڭ قىتئەدىكى كېڭەيمىچىلىك پائالىيەتلىرىگە قاراتقان ئەندىشىلىرىنىمۇ چوڭقۇر مۇلاھىزە قىلىمىز. بۇنىڭدىن سىرت، ئۈچ دۆلەتنى ئۈلگىلىك مىسال قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئافرىقادىكى ئارىلىشىش سىياسىتىنىڭ ھەر قايسى دۆلەتلەردە قانداق پەرقلىق شەكىللەردە نامايان بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىمىز. ئاخىرىدا، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن ئەمەلىي تەۋسىيەلەرنى بېرىپ، كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلار ئۈچۈن يېڭى يۆنىلىشلەرنى ئوتتۇرىغا قويىمىز.
بۇ تەتقىقات تۈرىنىڭ مالىيە مەنبەسى RAND شىركىتىنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان سىياسەت مەركىزى (CAPP) مەسلىھەتچىلەر قوللىشىدىن كەلدى. بىز بۇ تەتقىقات دوكلاتىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى جەريانىدا قىممەتلىك ياردەم ۋە قوللاش كۆرسەتكەن رافىق دوسسانىغا ھەمدە CAPP مەسلىھەتچىلەر ھەيئىتىنىڭ مالىيە جەھەتتىكى كۈچلۈك قوللىغانلىقىغا چىن كۆڭلىمىزدىن رەھمەت ئېيتىمىز. شۇنداقلا، دوكلاتىمىزنى چوڭقۇر تەكشۈرۈپ، ئىنتايىن قىممەتلىك تۈزىتىش پىكىرلىرىنى بەرگەن جېننىفېر بوئېي، باش ئەلچى داۋىد شىنن ۋە تىموتىي خىس قاتارلىق مۇتەخەسسىسلەرگە چوڭقۇر مىننەتدارلىقىمىزنى بىلدۈرىمىز.
خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان ھازىرقى زامان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يىلتىزىنى 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا تۇتاشتۇرۇشقا بولىدۇ. بۇ دوكلاتتا، بىز ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي، ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە سىياسىي جەھەتلىرىنى خۇلاسىلەپ، سودا-سېتىق ۋە مەبلەغ ئېقىمىنى، شۇنداقلا خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان داۋالاش ۋە ھەربىي ياردەملىرىنى ئومۇملاشتۇرىمىز. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۈچ دۆلەتنى ئۈلگىلىك مىسال قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ ئافرىقادىكى پائالىيەتلىرىنىڭ قىتئەدىكى ھەر قايسى دۆلەتلەردە قانداق پەرقلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىمىز. تۆۋەندىكىلەر بۇ دوكلاتنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرىدۇر:
III. دوكلاتنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە تەپسىلىي خۇلاسىسى