ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەدەنىيەت سىجىللىقى:  چىڭ ھۆكۈمرانلىرىنىڭ تەختكە چىققاندىن كېيىن كۇڭزى تەلىماتىنى قوبۇل قىلىشى،كۇڭزىنىڭ ئىمتىھان سىستېمىسىنى (كېجۈ) داۋاملاشتۇرۇشى ۋە ئۆزلىرىنى قانۇنلۇق خىتاي سۇلالىسى دەپ ئاتىشى، «بېسىۋېلىنىش» ئەمەس، بەلكى بىر «سىياسىي ھۆكۈمدار ئالمىشىش» دەپ چۈشەندۈرۈلىدۇ.
چېگرالارنىڭ كېڭىيىشى: چىڭ دەۋرىنىڭ بۈگۈنكى زامانىۋى خىتاي چېگرالىرىنىڭ شەكىللىنىشىدە ۋە ئوخشىمىغان مىللەتلەرنىڭ چوڭقۇر بىرلىشىشىدە ھالقىلىق رول ئوينىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ.
4.تاشقى مەنبەلىك پارچىلاش خاراكتېرلىك بايانلارغا قارشى ئاگاھلاندۇرۇش
يازغۇچى «يېڭى چىڭ تارىخى»  (New Qing History) غا ئوخشاش غەرب ئاكادېمىك قاراشلىرىنىڭ ۋە ئۆتمۈشتە ياپونىيە ئوتتۇرىغا قويغان «مانجۇرىيە ۋە موڭغۇلىيە خىتاي ئەمەس» دېگەن «سۆز-چۆچەكلەر»نىڭ خىتاينىڭ پۈتۈنلۈكىنى پارچىلاشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ:
سىياسىي مونوپۇللۇق: بۇ خىل تارىخىي تەرجىمىلەرنىڭ خىتاي خەلقى ئارىسىدا مىللەت ئايرىمچىلىقنى ئەۋج ئالدۇرۇش ۋە مىللىي بىرلىكنى ئاجىزلىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىغا دىققەت تارتىدۇ.
تارىخىي رېئاللىق: خىتاي تارىخىنى پەقەت بىرلا مىللەت ئەمەس، بەلكى بۇ زېمىندا ياشايدىغان بارلىق مىللەتلەر ئورتاق ياراتقانلىقىنى  بايان قىلىدۇ.
ماقالىنىڭ خۇلاسە بۆلۈمىدە، خىتاي مىللىتىنىڭ تەرەققىياتىنىڭ تاق تەرەپلىمىلىك بىر «ئاسسىمىلياتسىيە» ئەمەس، بەلكى كۆپ تەرەپلىمىلىك بىر «بىرلىشىش» جەريانى ئىكەنلىكىنى قەيت قىلىدۇ:
ئورتاق تەقدىر:  خىتايدىكى مىللەتلەر زامانىۋى دەۋردە ئىمپېرىيالىزمغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشلەر جەريانىدا ئورتاق بىر سىياسىي گەۋدىگە ئايلانغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
دۆلەت بىخەتەرلىكى: تارىخنى توغرا چۈشىنىشنىڭ پەقەت ئاكادېمىك مەسىلە ئەمەس؛ بەلكى مىللىي بىرلىكنى قوغداش، مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە «بىر جوڭخۇا مىللىتى گەۋدىسى ئېڭى»نى (Zhonghua Minzu Gongtongti Yishi) كۈچەيتىش ئۈچۈن ھالقىلىق ئاساس ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، ما روڭ خىتاي تارىخىنى زامانىۋى غەربچە مىللەتچىلىك قېلىپلىرى بىلەن چۈشەندۈرۈشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى، چىڭ(مانجۇ) ۋە يۈەن (موڭغۇل)سۇلالىسىگە ئوخشاش سۇلالىلەرنىڭ خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ بىر پارچىسى ئىكەنلىكىنى ۋە تارىخنى پۈتۈنلۈك نۇقتىسىدىن «كۆپ مەنبەلىك، ئەمما بىر گەۋدە» دەپ باھالاش كېرەكلىكىنى ياقىلايدۇ.
پىروفېسسور ما روڭنىڭ ماقالىسى خىتاينىڭ رەسمىي «مىللىي بىرلىك»  (جوڭخۇا مىللىتى) رامكىسىدا ئىنتايىن كۈچلۈك بىر مۇداپىئە قۇرۇپ چىققان. ئەمما ئىلمىي نۇقتىدىن قارىغاندا، بۇ خىل ماقالە ھەم مېتودولوگىيەلىك ھەم ئۇقۇم جەھەتتىن چوڭقۇر ئانالىز قىلىنىشقا تېگىشلىك.
1. خىتاي تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىدە كىملىك قۇرۇلۇشى: «مىللەت/خەلق» ۋە «مەدەنىيەت/سىياسىي» پارادىگمىسىبۇ بۆلۈمدە خىتاي تارىخىدا تىلغا ئېلىنغان مىللەتلەرنىڭ زامانىۋى «مىللەت» (nation) ئۇقۇمىنىڭ ئورنىغا «خەلق»(people) ياكى «ئېتنىك گۇرۇپپا» دەپ ئاتىلىشىنىڭ ئىلمىي ۋە قانۇنىي جەھەتتىكى نەتىجىلىرى ئانالىز قىلىنىدۇ. شۇنداقلا، «خۇا-يې» (خىتاي-ياۋايى) ئايرىمىسىنىڭ  ئاتالمىش مەدەنىيەت ئىددىئالىرى بىلەن سىياسىي چەتكە قېقىش ئەمەلىيەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت كۆرسىتىپ بېرىلىدۇ.
«Nation».1. 1 (مىللەت) ۋە «People» (خەلق) ئايرىمىسى: ھەق-ھوقۇقلارنىڭ كۆرۈنمەسلىكىمۇ ياكى كونتېكىستمۇ ؟
ما روڭنىڭ «nation» ئۇقۇمىنى خىتاي تارىخىغا تەتبىقلاشنى رەت قىلىشى، ئەمەلىيەتتە ياۋروپا مەركەزلىك «ۋېستفالىيە ئىگىلىك ھوقۇق مودېلى»نىڭ خىتاينىڭ «تيەنشيا» (ئاسمان ئاستىدىكى ھەممە نەرسە) سىستېمىسى بىلەن بولغان  ماسلاشماسلىقىدىن چىققان. زامانىۋى خەلقئارا قانۇندا، «nation» بىر توپلۇقنىڭ ياكى گۇرۇپپىنىڭ مىللەت سالاھىيىتى  بولغاندا ئاندىن «ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى» (self-determination) غا ئىگە بولالايدۇ. ئادەتتە. ئەمما تارىخىي جەرياندا خىتاينىڭ موڭغۇل ياكى مانجۇلارنى «مىللەت» دەپ ئاتىماي «خەلق/توپلۇق» دەپ ئاتىلىشى ئۇلارنىڭ  مىللەت ئىكەنلىكىنى ۋە ھوقۇقىنى يوققا چىقارمايدۇ؛ ئەكسىچە بۇ ھەق- ھوقۇقلارنى « كۆپ مىللەتلىك دۆلەت»مودېلى ئىچىگە جايلاشتۇرىدۇ.
بېنېدىكت ئاندېرسون[6] مىللەتنى «تەسەۋۋۇر قىلىنغان بىر جەمئىيەت» دەپ تەرىپلەپ، بۇنىڭ 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىكى بىر ئويدۇرما ئىكەنلىكىنى قەيت قىلىدۇ. خىتاي نۇقتىسىدىن قارىغاندا، موڭغۇل ياكى مانجۇ كىملىكلىرى سىياسىي بىر ئىگىلىك ھوقۇق بىرلىكى (دۆلەت-مىللەت) ئەمەس، مەدەنىيەت ۋە مەمۇرىي بىر «سالاھىيەت گۇرۇپپىسى»دۇر. 1912-يىلى چىڭ سۇلالىسى گۇمران بولغاندىن كېيىن يولغا قويۇلغان «بەش مىللەت بىرلىكى»(Wuzu Gonghe) )(خەن،مانجۇ،موڭغۇل،تىبەت،خۇي)مودېلى، بۇ مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقىنى ئايرىم-ئايرىم دۆلەت-مىللەت سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى يېڭى قۇرۇلغان خىتاي جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچى ئامىللىرى سۈپىتىدە قارىغان(جاۋ، 2004).
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يەرلىك خەلقلەر ھوقۇقى خىتابنامىسى (UNDRIP)، «peoples» (خەلقلەر) تېرمىنولوگىيەسىنى ئىشلىتىپ، مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش شەرتى يوقلارنىڭ مەدەنىيەت ئاپتونومىيەسى ۋە قوغدىنىش ھوقۇقلىرىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. شۇڭا ما روڭنىڭ بۇ خىل تېرمىنولوگىيەلىك تاللىشىدىكى مەقسىتى ، بۇ مىللەتلەرنىڭ «ھەق-ھوقۇقلىرىنى» يوققا چىقىرىش ئەمەس، بەلكى بۇ ھەق- ھوقۇقلارنى ئىزدەيدىغان ئاساسنى «ئايرىمچىلىقنى تەرغىب قىلىدىغان مىللەتچىلىكتىن» «بىر گەۋدىلەشكەن پۇقرالىققا» يۆتكەشتىن ئىبارەتتۇر.
2.1. مەدەنىيەت كىملىكى بىلەن سىياسىي كىملىك: «خىتاي-ياۋايى» ئايرىمىسىنىڭ چېگرالىرى