ياۋروئاسىيانىڭ قەلبىدىن ئوتتۇرا شەرق تىنچلىقىغا سوزۇلغان كۆۋرۈك: قازاقىستان ۋە ئىبراھىم كېلىشىملىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە، 2025-يىلى 6-نويابىر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى (ئا ق ش) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ۋە قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ، ئىسراِئىلىيە بىلەن بىر قىسىم مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى نورماللاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» ىگە قاتنىشىش قارارىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك نۇقتىدىن ئانالىز قىلىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيەلىك قەدەم، ياۋروئاسىيانىڭ قەلبىگە جايلاشقان ۋە ئەنئەنىۋىي ھالدا نازۇك بىر مۇۋازىنەت دىپلوماتىيەسىنى يۈرگۈزۈپ كەلگەن قازاقىستان ئۈچۈن ھەم مۇھىم پۇرسەتلەرنى ھەم سەل قاراشقا بولمايدىغان خەتەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تارىخىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر. بۇ ئۇقتۇرۇشنىڭ، قازاقىستان جۇمھۇررەئىسى قاسىم-جومارت توقايېۋنىڭ باشقا تۆت ئوتتۇرا ئاسىيا رەھبىرى بىلەن بىرلىكتە ۋاشىنگتوندا قاتناشقان C5+1 ئالىي دەرىجىلىكلەر يىغىنى ئەسناسىدا ئېلان قىلىنىشى، ۋەقەنىڭ ۋاقىت جەھەتتىكى ئەھمىيىتىنى ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى كۈچىيىۋاتقان دىپلوماتىك ئارىلىشىشىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
قازاقىستاننىڭ بۇ مۇساپىگە داخىل بولۇشى، كېلىشىملەرنىڭ جۇغراپىيەلىك ۋە سىمۋوللۇق چېگرالىرىنى تۇنجى قېتىم ئەرەب دۇنياسى ۋە شىمالىي ئافرىقىنىڭ سىرتىغا، يەنى ئوتتۇرا ئاسىياغا كېڭەيتىپ، ئۇنىڭغا يېڭى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك بىر ئۆلچەم ئاتا قىلدى. بۇ ئۆزگىرىش، پەقەتلا ئاستانەنىڭ تاشقى سىياسەتتىكى ئالدىنقى نىشانلىرىنى ئەمەس، بەلكى ياۋروئاسىيا گېئوسىياسىتىدىكى ئۆزگىرىۋاتقان كۈچ تەڭپۇڭلۇقى، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنانى ئىشغال قىلىشىدىن كېيىن رايوندا ئوتتۇرىغا چىققان يېڭى ئىزدىنىشلەر ۋە خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان تەسىرىگە قارشى تۈزۈلگەن ئىستراتېگىيەلەرنى چۈشىنىش ئۈچۈنمۇ ھالقىلىق بىر ئەھۋال تەتقىقاتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ تەتقىقات، «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» نىڭ مەيدانغا كېلىش ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى، قازاقىستاننىڭ بۇ مۇساپىگە داخىل بولۇش سەۋەبلىرى، قارارنىڭ گېئوسىياسىي، بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي تەرەپلىرى، يوشۇرۇن خەتەرلەر ۋە كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن پۇرسەتلەرنى، خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر ئىلمىنىڭ ئاساسلىق نەزەرىيەۋى رامكىلىرى ئاساسىدا، تەمىنلەنگەن مەنبەلەردىكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆز قاراشلىرىنى بىرىكتۈرۈش ئارقىلىق مۇھاكىمە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ماقالە داۋامىدا، قازاقىستاننىڭ ئەنئەنىۋىي «كۆپ يوللۇق» تاشقى سىياسەت ئىدىيەسىنىڭ بۇ قارار بىلەن قانداق بىر تەدرىجىي تەرەققىياتنى باشتىن كەچۈرگەنلىكى تەكشۈرۈلىدۇ. غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرنى كۈچەيتىش، رۇسىيە ۋە خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھلىقنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ۋە ئىسلام دۇنياسىدىكى ئورنىنى قايتىدىن بېكىتىش قاتارلىق مۇرەككەپ نىشانلارنىڭ، بۇ قەدەم بىلەن قانداق بىرلىكتە باشقۇرۇلۇشقا تىرىشچانلىق كۆرسىتىلگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ئۇندىن باشقا، قارارنىڭ ئىقتىسادىي ئاساسلىرى، بولۇپمۇ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە تېخنىكا يۆتكەش قاتارلىق مەسىلىلەر ۋە ئىچكى سىياسەتتىكى يوشۇرۇن تەسىرلىرىمۇ تەپسىلىي شەرھلىنىدۇ. ئاخىرىدا، بۇ ئانالىزنىڭ مەقسىتى، قازاقىستاننىڭ «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىشىنىڭ پەقەت بىر تاشقى سىياسەت تاللىشى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى دۆلەتنىڭ 21-ئەسىردىكى يەر شارىۋى رولىغا دائىر جاسارەتلىك بىر تەسەۋۋۇرنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىشتۇر.
ئىبراھىم كېلىشىملىرىنىڭ مەيدانغا كېلىشى ۋە ئاساسلىق مەزمۇنى
-2020يىلى ئامېرىكانىڭ ۋاسىتىچىلىكىدە يولغا قويۇلغان «ئىبراھىم كېلىشىملىرى»، ئوتتۇرا شەرقتە ئون يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان دىپلوماتىك تۇرغۇنلۇقنى تۈپتىن تەۋرىتىۋەتكەن بىر ئۆزگىرىش سۈپىتىدە تارىخقا يېزىلدى. بۇ كېلىشىملەر، ئىسراِئىلىيە بىلەن ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە بەھرەين ئارىسىدا تولۇق دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئورنىتىلىشىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئارقىلىق، رايوندىكى ئەرەب-ئىسراِئىلىيە توقۇنۇشىنىڭ ھەل قىلىنىشىغا يۈزلەنگەن ئەنئەنىۋىي ئۇسۇللاردىن رادىكال بىر ئايرىلىشنىڭ سىمۋولى بولدى. بۇ «يېڭىچە نورماللىشىش» مۇساپىسى، پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ ھەل قىلىنىشىنى ئىسراِئىلىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرنى نورماللاشتۇرۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتى دەپ قارىغان 2002-يىلدىكى ئەرەب تىنچلىق تەشەببۇسىدىن ئەمەلىيەتتە ئايلىنىپ ئۆتۈلگەنلىكىدىن دېرەك بېرەتتى. كېلىشىملەرنىڭ ئاساسلىق پەلسەپەسى، ئورتاق تەھدىت تۇيغۇسى ۋە ئۆزئارا ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر ئاساسىدا ئەمەلىيەتچىل بىر ھەمكارلىق سۇپىسى بەرپا قىلىش ئارقىلىق، ئىدېئولوگىيەلىك پەرقلەرنى يېڭىشتىن ئىبارەت ئىدى.
كېلىشىملەرنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ماراكەش ۋە سۇداننىڭمۇ بۇ مۇساپىگە قاتنىشىشى بىلەن تېخىمۇ مۇستەھكەملەندى. بۇ كېڭىيىش، نورماللىشىش مۇساپىسىنىڭ پەقەت پارس قولتۇقى رايونى بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدىغانلىقىنى ۋە تېخىمۇ كەڭ بىر جۇغراپىيەگە يېيىلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. گەرچە ھەر بىر دۆلەتنىڭ قاتنىشىش سەۋەبى ئوخشىمىسىمۇ (ماراكەش ئۈچۈن غەربىي سەھرايى كەبىردىكى ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئامېرىكا تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىشى، سۇدان ئۈچۈن تېررورلۇقنى قوللايدىغان دۆلەتلەر تىزىملىكىدىن چىقىرىلىشقا ئوخشاش)، ئورتاق نۇقتا، ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋەتلەرنى كۈچەيتىش ۋە ئىسراِئىلىيە سۇنغان ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك پۇرسەتلەردىن پايدىلىنىش ئىدى. بۇ مۇساپە، رايوندىكى ئەڭ مۇھىم پەرقلىنىش سىزىقىنىڭ ئەمدى ئەرەب-ئىسراِئىلىيە توقۇنۇشى ئەمەس، بەلكى ئىراننىڭ كۈچىيىۋاتقان رايونلۇق تەسىرىگە قارشى شەكىللەنگەن ئورتاق ئەندىشە ئىكەنلىكىنىمۇ ئىسپاتلىدى.