21 – ئەسىردىكى ئۇيغۇر تىراگېدىيەسى: كۆچ – كۆچ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

م.ئۇيغۇرئوغلى | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى | ئەنقەرە
دوتسېنت ئەركىن ئەمەت تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان ئۇيغۇرلارنىڭ 21- ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ تىراگېدىيەلىرىدىن بىرى بولغان كۆچۈش ھېكايىسى ئاقچاغ نەشرىياتى تەرىپىدىن 2018 -يىلى نەشر قىلىندى. تارىختا مىسلى  كۆرۈلمىگەن ئېغىر زۇلۇم ئاستىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ رېئال ھايات كارتىنىسىنىڭ بىر پارچىسى بولغان289 بەتلىك  بۇ ئەسەر ئۆزىنىڭ چىنلىقى، ئاخبارات قىممىتىنىڭ يۇقىرىلىقى، بېرىدىغان ئۇچۇرنىڭ كۆپ قاتلاملىقى ۋە ھەقىقىي ھايات ھېكايىسىنى مەنبە قىلغانلىقى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلەر بىلەن بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارتىۋاتقان زۇلۇمى ۋە ياشاۋاتقان كۈلپىتىنى بىلىشىمىزدە، شۇنداقلا يازمىچە ئىسپات قالدۇرۇشىمىزدا تولىمۇ قىممەتلىكتۇر.
پۈتۈن دۇنيا ئەللىرى دېموكراتىيە ۋە ئىنسانىي ھەق – ھوقۇقنى ئۆزىنىڭ ئورتاق قىممەت قارىشىغا ئايلاندۇرۇۋاتقان بۈگۈنكى مەدەنىي دەۋردە ئۇيغۇرلارنىڭ ئېغىر زۇلۇم دەستىدىن ئانا ۋەتىنىنى تەرك ئېتىپ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقىلىپ كېتىشى ۋە كۆلەملىك كۆچۈشى خىتاينىڭ ئىنسانىيلىقىغا ، دۇنيانىڭ ۋىجدانىغا ، مۇسۇلمانلارنىڭ ئىمانىغا ۋە  غەربنىڭ قىممەت قاراشلىرىغا سوغۇق سوئال تاشلاپ تۇرماقتا.
شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ئەسلىدە خىتاي كوممۇنىستلىرى 1949 – يىلى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلغاندىن تارتىپلا خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئۆزىگە ناھايىتى چوڭ تەھدىت ۋە خىرىس دەپ بىلگەن مەسىلىلەرنىڭ بىرى ئىدى.سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا مۇستەقىل دۆلەتلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن نەتىجىلەنگەن كېيىن يېڭىدىن شەكىللەنگەن رايون تەڭپۇڭلۇقى ۋە تىز سۈرەتتە ئېشىپ بارغان خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچى بۇ رايوندا شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەسلىدىنلا مەۋجۇت بولغان ئىستراتېگىيەلىك كۈچىنى تېخىمۇ ئاشۇردى. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە بالقان يېرىم ئارىلىدىكى ئېتنىك توقۇنۇشلار بولۇپمۇ 11- سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن بىراقلا ئۆزگەرگەن رايون تەڭپۇڭلۇقى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا تۇتقان قاتتىق قول سىياسىتىنىڭ تېخىمۇ ئېغىرلىشىشىغا سىياسىي زېمىن ھازىرلاپ بەردى.شەرقىي تۈركىستاندىكى خەلقلەرنىڭ ئەڭ ئەقەللىي بولغان ئېتنىك، مەدەنىي ۋە سىياسىي ھەق- ھوقۇقلىرىنى ئۆزىگە تەھدىت كۆرگەن خىتاي ھۆكۈمىتى «قاتتىق زەربە بېرىش » سىياسىتىنى ئاتالمىش «ئۈچ خىل كۈچ»كە زەربە بېرىش نامىدا يۈرگۈزۈپ، يەرلىك خەلقنىڭ مىللىي ئېڭى، دىنى ئېتىقادى، تىلى، تارىخى، ئۆرپ-ئادىتى ۋە كۈلتۈرىنى باشتا سۇسلاشتۇرۇش، ئاخىرىدا يوق قىلىش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچى بىلەن ئاسسىمىلياتسىيە ھەرىكىتى ئېلىپ باردى. بۇنىڭ بىلەن شەرقىي تۈركىستاندا ئېتنىك ۋە دىنى بېسىملار تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە ئېغىرلاشتى.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كۈنسېرى ئاشقان بېسىم ۋە سىياسەتلىرى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىشىش قەدىمىنى تېزلەشتۈردى ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىدا يېڭى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى شەكىللەندۈرۈپ قويدى.بۇنىڭ بىلەن كىيىنكى يىللاردا شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق داۋاسى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىچى -سىرتىدا بىردىنلا جانلىنىشقا باشلىدى.بولۇپمۇ ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب دۇنياسىنىڭ دىققىتىنى تارتىپ خەلقئارالىق سىياسىي سەھنىلەردە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ئاكتىپ تىلغا ئېلىنىدىغان بولدى. شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنىڭ خەلقئارادا كۈچىيىشىدىن ئەندىشە ھېس قىلغان خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستانغا بولغان زۇلۇمىنى تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئېغىرلاشتۇردى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىچىدىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئومۇميۈزلۈك بېسىقتۇردى. 11 – سېنتەبىر ۋەقەسى بىلەن شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئاراغا تېخىمۇ كەڭ كۆلەمدە يۈزلىنىشى خىتاينىڭ دۆلەت پۈتۈنلىكىگە ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلدى.
بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارانىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىنى دەستەك قىلىپ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ئوتتۇرىدىن يوق قىلىشقا ئۇرۇنىشى ئاشكارىدۇر. پەقەت خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشىنى دەستەك قىلىپ تۇرۇپ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن يۈرگۈزگەن ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ ئامېرىكىنىڭ تەنقىدىگە ئۇچرىشى، ياۋروپا بىرلىكىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە بولغان قىزىقىشىنى ئاشۇرۇشى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى ۋە باشقا كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىنىڭ بىردەك ئەيىبلىشىگە ئۇچرىشى قاتارلىق سىياسىي ھادىسىلەر خىتاي دۆلىتىنى خەلقئارادا تولىمۇ پاسسىپ ھالغا چۈشۈرۈپ قويدى.بۇنىڭ بىلەن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىلگىرىكى يىللاردا ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە تۈركىيەدە ئېلىپ بارغان شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خەلقئارالىق تېررورىزمغا باغلاشقا ئۇرۇنغان تىرىشچانلىقلىرى بىكارغا كەتتى. ھەتتا خىتاينىڭ  بۇ سىياسىتى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىشىشى ۋە خەلقئارادىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ جانلىنىشىنى ئىلگىرى سۈردى. بۇنىڭ بىلەن شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا سىياسىي سەھنىدىكى يىرى ئاساسەن مۇقىملاشتى.