يەر شارىۋى جىھادىي ھەرىكەتلەر ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش ياساپ، خىتاينى يېڭى زەربە ئوبيېكتى قىلىپ بېكىتتىمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ماقالە ئامېرىكىدىكى دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە تاشقى سىياسەت تەتقىقات ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق سەھنە بولغان «War on the Rocks» مۇنبىرىدە 2026-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان «خىتاي ئەمدى ئەلقائىدىنىڭ زەربە نىشانىغا ئايلاندى» ناملىق ئىلمىي ئەسەر ئاساسىدا پۈتۈلدى. يەر شارى خەۋپسىزلىكى ۋە قوراللىق گۇرۇپپىلار تەتقىقاتىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن ئەربابلار — لۇكاس ۋېببېر بىلەن كولىن پ. كلاركنىڭ قەلىمىدىن چىققان بۇ ئەسەر، خەلقئارا تېررورلۇقنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەرىتىسىدە يۈز بېرىۋاتقان تارىخىي بۇرۇلۇشنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئاپتورلار ماقالىدە، خىتاينىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، «ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» قاتارلىق مىللەت ھالقىغان تەشكىلاتلارنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك زەربە نىشانىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقىنى چوڭقۇر مۇلاھىزە قىلغان. بولۇپمۇ تەشكىلات ئەمىرى شەيخ سەئەد بىن ئاتىف ئەلئەۋلاقىنىڭ خىتايغا قاراتقان كەسكىن باياناتلىرى بىلەن بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈستىدىن يۈرگۈزۈۋاتقان زۇلۇم سىياسىتى ئوتتۇرىسىدىكى سەۋەب-نەتىجە باغلىنىشىنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىپ، كەلگۈسىدىكى خەلقئارا خەۋپسىزلىك ۋەزىيىتىنىڭ يېڭى مەنزىرىسىنى سىزىپ چىققان.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە خىتاينىڭ ئورنىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، يەر شارىۋى جىھادىي تەشكىلاتلارنىڭ خىتايغا بولغان دىققىتىمۇ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشقان. بولۇپمۇ «ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» تەشكىلاتىنىڭ ئەمىرى شەيخ سەئەد بىن ئاتىف ئەلئەۋلاقىنىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان باياناتى بۇ ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشنىڭ روشەن بەلگىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان. ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، ئەۋلاقى خىتاي ھۆكۈمىتىنى بىۋاسىتە تەھدىت ئاستىغا ئېلىپ، ئۇنى «بۇتپەرەس، دىنسىز» دۈشمەن دەپ ئاتىغان ۋە خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قاراتقان ھەرىكەتلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى ھۇجۇملارنى ئاقلايدىغان ئاساس ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. بۇ خىل بايانلار مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ خىتايغا قارشى تەشۋىقاتىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، تارىخىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، جىھادىي تەشكىلاتلار ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىدارىنى دائىم مۇبالىغە قىلىپ كۆرسىتىشكە ئادەتلەنگەن بولۇپ، ئۇلار مېدىيا ۋە تەشۋىقات سۇپىلىرىدىن پايدىلىنىپ، ھەم «يېقىن دۈشمەن» (يەرلىك ھۆكۈمەتلەر) ھەم «يىراق دۈشمەن» (غەرب ئەللىرى) گە قارشى كەڭ كۆلەملىك تەھدىتلەرنى تارقىتىپ كەلگەن. بىراق، ماقالىدە تەكىتلەنگىنىدەك، ئەمەلىيەتتە خىتاي نىشانلىرىغا قىلىنغان جىھادىي ھۇجۇملار ئاساسەن تارقاق ۋە پۇرسەتپەرەسلىك خاراكتېرىنى ئېلىپ كەلگەن. بۇنىڭ سەۋەبى ھەققىدە توختالغان ئاپتورلار، خىتاينىڭ ئىچكى بىخەتەرلىك سىستېمىسىنىڭ غەرب دۆلەتلىرىنىڭكىدىن پەرقلىق ئىكەنلىكىنى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ نوپۇس ئۈستىدىن ئىنتايىن قاتتىق نازارەت ۋە كونتروللۇق يۈرگۈزىدىغانلىقىنى، بۇ خىل سىستېمىنىڭ خىتاي زېمىنىدا تېررورلۇق ھۇجۇملىرىنىڭ يۈز بېرىش مۇمكىنچىلىكىنى ئىنتايىن تۆۋەنلىتىۋەتكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. ھەتتا ۋەقە يۈز بەرگەن تەقدىردىمۇ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاخبارات كونتروللۇقى سەۋەبىدىن بۇ ھەقتىكى خەۋەرلەرنىڭ چەكلىك تارقىلىدىغانلىقى ماقالىدە ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان.
شۇنداقتىمۇ، ماقالە ئاپتورلىرىنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، گەرچە «ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» تەشكىلاتىنىڭ ئەمەلىي ھەرىكەت ئىقتىدارى ئۆزگەرمىگەن ۋە تەسىر دائىرىسى چەكلىك بولغان تەقدىردىمۇ، ئۇلارنىڭ ئۇچۇر تارقىتىش دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. تارىختا بۇ تەشكىلاتنىڭ تەشۋىقاتى ئاساسلىقى يەمەن ھۆكۈمىتى ۋە باشقا رايونلۇق دۈشمەنلەرگە ئوخشاش يەرلىك رەقىبلەرگە قارىتىلغان ئىدى. ھازىرقى ۋەزىيەتتە بولسا، ئاپتورلارنىڭ پىكرىچە، خىتايغا دىققەتنى مەركەزلەشتۈرۈش مەزكۇر جىھادىي گۇرۇپپا ئۈچۈن يېڭى ئەزالارنى جەلپ قىلىش ۋە ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇق قىممىتىنى نامايان قىلىشنىڭ بىر يولى ھېسابلىنىدۇ. ئۇلار ئۆزىنى چوڭ دۆلەتلەرگە قارشى تۇرۇش بايانىنىڭ ئىچىگە ئورۇنلاشتۇرۇۋاتقان بولۇپ، ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ بوشلۇقتا پاكىستاندىكى «بەلۇجىستان ئازادلىق ئارمىيەسى» ۋە ئافغانىستاندىكى «ئىسلام دۆلىتى خۇراسان ئۆلكىسى» قاتارلىق باشقا دۆلەتسىز ئاكتىيورلارمۇ مەۋجۇت بولۇپ، بۇ تەشكىلاتلارنىڭ ھەر ئىككىلىسى جەنۇبىي ئاسىيادىكى خىتاي مەنپەئەت نۇقتىلىرىنى كۆپ قېتىم نىشانغا ئالغان.
تەشۋىقاتتىكى نۇقتىلىق ئۆزگىرىش ھەققىدە توختالغاندا، ماقالىدە «ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» نىڭ تەشۋىقاتىدا يەھۇدىيلار ۋە ئامېرىكىلىقلار يەنىلا «ئەھلىسەلىب-سىيونىست ئىتتىپاقى» ۋە «قوش يامانلىق» دەپ تىلغا ئېلىنىۋاتقان بولسىمۇ، خىتاينىڭ ئەمدىلىكتە پەقەت بىر سىرتقى ياكى قوشۇمچە ئاكتىيور سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنمايۋاتقانلىقى تەكىتلىنىدۇ. ئەكسىچە، بېيجىڭ ھازىر «ھەربىر ھەرىكىتى» كۆزىتىلىۋاتقان ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ئاز سانلىقلىرىغا قاراتقان خورلاشلىرى ئۈچۈن «جاۋابكارلىققا تارتىلىدىغان» بىر ھاكىمىيەت سۈپىتىدە ئايرىم كۆرسىتىلىۋاتىدۇ. ئاپتورلارنىڭ ئانالىزىغا كۆرە، بۇ ئۆزگىرىش تېخىمۇ كەڭ بىر يۈزلىنىشنىڭ تېزلىشىۋاتقانلىقىغا ئىما قىلىدۇ. يەنى، ئەلقائىدە شۆبىلىرى خىتاينىڭ ئىچكى باستۇرۇشلىرىنى ۋە يەر شارىۋى پائالىيەت ئىزلىرىنى، بولۇپمۇ مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان رايونلاردىكى مەۋجۇتلۇقىنى، جىھادىي زوراۋانلىقلارنى قوزغاشنىڭ قانۇنىي ئاساسى سۈپىتىدە رامكىغا ئېلىۋاتىدۇ.