راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىرىزىسنىڭ يېقىنلاشقان ھالقىلىق پەيتىدە بولسا، دوكلات تېخىمۇ كونكرېت بىر ھەرىكەت پىلانىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. ئالدى بىلەن، ھازىرقى ئىستىخبارات نەتىجىلىرى ئاستىدا، ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك جازالارنىڭ خىتاينىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزمى ئۈستىدە ھەقىقەتەن ئىستراتېگىيەلىك بىر تەسىر يارىتىپ-ياراتمايدىغانلىقىنى سوغۇققانلىق بىلەن تەھلىل قىلىش كېرەك. ئەگەر ئۈنۈملۈك بولىدىغانلىقى نەتىجىسىگە ئېرىشسە، خىتايغا دىپلوماتىك يوللاردىن، تاجاۋۇزچىلىقىنى داۋاملاشتۇرغان تەقدىردە مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىقتىسادىي چەكلىمىلەرگە دۇچ كېلىدىغانلىقىغا دائىر ئېنىق ۋە ئىشەنچلىك بىر سىگنال بېرىلىشى كېرەك. ئەگەر بۇ سىگنال كارغا كەلمىسە ۋە بېيجىڭ تەييارلىقلىرىنى داۋاملاشتۇرۇۋەرسە، پىلانلىق ھالدا، دەسلەپتە خىتاينىڭ دوللار سىستېمىسىغا ئەڭ بېقىنىدىغان چوڭ بانكىلىرىنى ۋە چېگرا ھالقىغان بانكىلار ئارا پۇل ئۆتكۈزۈش سىستېمىسى (CIPS) نى نىشان قىلغان «پۇل-مۇئامىلە جازالىرى» يولغا قويۇلۇشى كېرەك. شۇنىڭ بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى داۋاملاشتۇرۇشى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان (مەسىلەن، ئىلغار تېخنىكىلىق يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر، ئايروپىلان موتورى زاپچاسلىرى) ماللارغا قارىتىلغان «ئېكسپورت كونتروللۇقى» كۈچەيتىلىشى كېرەك. پۈتۈن بۇ جەريان بويىچە، ئىتتىپاقداشلارنىڭ قاتنىشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن دىپلوماتىك بېسىم ۋە رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزملىرى ئاكتىپ ھالدا ئىشلىتىلىشى كېرەك. دوكلات، پۈتۈن بۇ قەدەملەرنىڭ پەقەت ئىشەنچلىك ھەربىي تەييارلىقلار ۋە كۈچلۈك بىر دىپلوماتىك ئىتتىپاق بىلەن قوللانغاندىلا ئاندىن ئەھمىيىتى بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەش ئارقىلىق، ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنىڭ يالغۇز يېتەرلىك بولمايدىغانلىقىنى ئالاھىدە كۆرسىتىدۇ.
RAND  شىركىتىنىڭ «خىتاي مەسىلىسىدە ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى» ناملىق دوكلاتى، 21-ئەسىرنىڭ چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ ماھىيىتىنى ۋە بۇ رىقابەتتە ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنىڭ رولىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يېزىلغان، ئىنتايىن ئەستايىدىل، كەڭ دائىرىلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن قىممەتلىك بىر ئەسەردۇر. دوكلات، مەسىلىنى بىر دۆلەتنىڭ ياكى بىر پەننىڭ تار نۇقتىئىنەزىرىدىن ئەمەس، كۆپ ئاكتىيورلۇق، كۆپ پەنلىك ۋە ھەم سۈپەتلىك ئانالىزلارنى ھەم مىقدارلىق سانلىق مەلۇماتقا ئاساسلانغان مودېللاشنى ئۇستىلىق بىلەن بىرلەشتۈرگەن بىر پۈتۈنلۈك رامكىسىدىن مۇزاكىرە قىلىشى بىلەن كۆزگە كۆرۈنىدۇ. بۇ ئۇسۇل، ئۇنى پەقەت ئىلمىي بىر تېكىست بولۇشتىن چىقىرىپ، بىۋاسىتە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرگە خىتاب قىلىدىغان بىر ئىستراتېگىيە قوللانمىسىغا ئايلاندۇرىدۇ. دوكلاتنىڭ ئەڭ چوڭ كۈچى، ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچىنىڭ سېھىرلىك بىر تاياق ئەمەسلىكىنى، ئەمما توغرا شارائىت ئاستىدا ۋە توغرا ئىستراتېگىيە بىلەن يولغا قويۇلغاندا ئۈنۈملۈك بىر دۆلەت ئىدارە قىلىش ۋاسىتىسى بولالايدىغانلىقىنى كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇر.
بۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇنداق كەڭ دائىرىلىك بىر تەتقىقاتنىڭمۇ تەبىئىي ھالدا بەزى چەكلىمىلىرى ۋە تېخىمۇ كۆپ مۇنازىرە تەلەپ قىلىدىغان ساھەلىرى بار. دوكلاتنىڭ يوشۇرۇن ھالدا يېتەرسىز قالغان بىرىنچى نۇقتىسى، ئىقتىسادىي مودېللاشنىڭ تەبىئىتىدىن كېلىپ چىققان چەكلىمىلەردۇر. DCGE  مودېللىرى، ئەقلىي ئاكتىيورلار ۋە بازار تەڭپۇڭلۇقى پەرەزلىرىگە تايىنىدۇ. ئەمما، تەيۋەنگە ئوخشاش يەرشارىۋى ئەھمىيەتكە ئىگە بىر رايوندا، بىر كىرىزىس پەيتىدە بازارلارنىڭ ئەقلىي ھەرىكەت قىلىشى كۈتۈلمەيدۇ. پۇل-مۇئامىلە ۋەھىمىسى، كاپىتال قېچىشى، ئىشەنچنىڭ يىمىرىلىشى قاتارلىق «ئەقلىي بولمىغان» ئامىللار ۋە بۇلار يارىتىدىغان زەنجىرسىمان رېئاكسىيەلىرى، مودېلنىڭ مۆلچەرلىگىنىدىنمۇ كۆپ چوڭ ۋە ۋەيران قىلغۇچ ئىقتىسادىي زەربىلەرگە سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن باشقا مودېل، جازادىن قېچىش  (sanctions evasion)، قارا بازار پائالىيەتلىرى ۋە بىر مۇستەبىت تۈزۈمنىڭ سىياسىي مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن بەرداشلىق بېرەلەيدىغان ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقنىڭ چېكى قاتارلىق ئۆلچىنىشى قىيىن بولغان ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنى تولۇق ئەكس ئەتتۈرۈشتە قىينىلىشى مۇمكىن.
ئىككىنچىدىن، دوكلات خىتاينىڭ يوشۇرۇن ئۆچ ئېلىش ھەرىكەتلىرىنى زور دەرىجىدە سىممېتىرىك (يولغا قويۇلغان جازالارغا ئوخشاش قارشى جازالار) دەپ پەرەز قىلىشقا مايىل. ھالبۇكى بېيجىڭنىڭ ئاسسىممېترىك ۋە كۈتۈلمىگەن ئۆچ ئېلىش ۋاسىتىلىرىنى ئىشلىتىش يوشۇرۇن كۈچى يۇقىرىدۇر. مەسىلەن، خىتاي، غەرب شىركەتلىرىنىڭ دۆلەتتىكى مال-مۈلۈكلىرىنى مۇسادىرە قىلالايدۇ، ھالقىلىق سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى ۋە مىنېراللارنىڭ ئېكسپورتىنى پۈتۈنلەي توختىتىش ئارقىلىق غەربنىڭ يېشىل ئېنېرگىيە ۋە مۇداپىئە سانائىتىنى پالەچ ھالغا كەلتۈرەلەيدۇ ياكى غەربنىڭ پۇل-مۇئامىلە ئۇل ئەسلىھەسىگە قارىتا كەڭ كۆلەملىك تور ھۇجۇملىرىنى ئۇيۇشتۇرالايدۇ. بۇ خىل ئاسسىممېترىك قارشى ھەرىكەتلەرنىڭ يارىتىدىغان قالايمىقانچىلىقى ۋە تەننەرخى، دوكلاتنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنى مەركەز قىلغان مودېللاشتىن ھالقىپ ئۆتكەن بىر تەسىرگە ئىگە بولۇشى ۋە غەرب ئىتتىپاقىنىڭ قەتئىيلىكىنى تېزلىكتە يىمىرىشى مۇمكىن. دوكلات بۇ خەتەرلەرنى تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن بولسىمۇ، بۇ ئاسسىممېترىك ئۆچ ئېلىش سېنارىيەلىرىنىڭ تەپسىلىي بىر ئانالىزىنى ۋە يوشۇرۇن ئاقىۋەتلىرىنى يېتەرلىك چوڭقۇرلاشتۇرمىغان.