ئۇيغۇر مىللىي مەپكۇرەسى ھەققىدە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىروف. در. ئالىمجان ئىنايەت | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
«مەپكۇرە <مەفكۇرە>» ئاتالغۇسى  ئەرەبچە «پىكىر <فىكىر>» سۆزىدىن ياسالغان بولۇپ، سۆز مەنىسى «پىكىر يۈرگۈزۈلگەن» ياكى «پىكىردە بولغان نەرسە»، «تەسەۋۋۇر شەكلىدىكى غايە» دېگەندىن ئىبارەت. بۇ سۆز ئۇقۇم جەھەتتىن «مەقسەت قىلىنغان»، «يەتمەكچى بولغان غايە»، «يەتمەكچى بولغان يۈكسەك مەقسەت» دەپ ئىزاھلىنىدۇ. پەلسەپىۋى جەھەتتىن «ئەمەلىيەتتە بولمىغان، پەقەت پىكىردە تەسەۋۋۇر قىلىنغان، ھېچقاچان تولۇق ئەمەلىيلەشتۈرگىلى بولمايدىغان ئەڭ يۈكسەك مەقسەت» دەپ چۈشەندۈرۈلىدۇ. بۇنىڭدىن شۇنى چۈشەنگىلى بولىدۇكى، مەپكۇرە ئېرىشمەكچى بولغان، لېكىن ھېچقاچان تولۇق ئېرىشكىلى بولمايدىغان بىر مەقسەت / غايىدۇر. بۇ يۈكسەك مەقسەت / غايە يول كۆرسەتكۈچ بىر ئۆرنەك، بىر پىرىنسىپتۇر.
مەپكۇرە بىر خىل مىللىي ئاڭ، بىر خىل ئىدېئولوگىيەدۇر. ئىچكى جەھەتتىن مىللەتلەرنى بىرلەشتۈرىدۇ، بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا ئۈندەيدۇ. تاشقى جەھەتتىن تاجاۋۇزچى خاراكتېرلىك بولىدۇ. چۈنكى ھەر مىللەت قۇدرەت تېپىپ دۇنياغا ھاكىم بولۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. شۇڭا ئىنسانىيەت تارىخىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ كۆپ قىسمى ئەسلىدە مىللىي مەپكۇرەلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشتۇر.
ئۇيغۇرلارنىڭ ئەپسانىۋى ھۆكۈمدارى ئوغۇز خاننىڭ مەپكۇرەسى دۇنياغا ھاكىم بولۇش ئىدى. ئۇنىڭ «مەن ئۇيغۇرنىڭ خاقانى بولىمەن. يەرنىڭ تۆت بۇلۇڭىنىڭ خاقانى بولسام كېرەكتۇر. سىلەردىن ئىتائەت تىلەيمەن» دېگەن سۆزى، «كۈن تۇغ بولغىل كۆك قۇرىقان»، يەنى «قۇياش بايراق، ئاسمان چېدىر بولسۇن» ئىپادىسى بۇ مەپكۇرەنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. بۈگۈن بۇ مەپكۇرە تۈركلەردە «قىزىل ئالما» دېگەن ئۇقۇم بىلەن ئىپادىلىنىۋاتىدۇ. ئەسلىدە بۇ مەپكۇرە دىنىي ئېتىقادتىن كەلگەن. چۈنكى كۆك تەڭرى ئېتىقادى ياكى ئىسلام ئېتىقادى بويىچە كۆكتە تەڭرى / ئاللاھ بىر / يېگانە بولغان ئىكەن، ئۇنىڭ يەريۈزىدىكى ۋەكىلى بولغان ھۈكۈمدارمۇ بىر / يېگانە بولۇشى كېرەك . ئوغۇز خان، چىڭگىز خان ۋە كېيىنكى ئوسمانلى ھۈكۈمدارلىرى مانا مۇشۇنداق بىر مەپكۇرە بىلەن ھەرىكەت قىلغان.
سوتسىيولوگىيە ئالىمى ۋە مۇتەپەككۇر زىيا گۆكالپنىڭ مەپكۇرە ھەققىدىكى قاراشلىرى ھازىرقى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەپكۇرەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتا يول كۆرسىتىپ بېرىشى مۇمكىن. زىيا گۆكالپنىڭ قارىشى بويىچە، بىر جەمئىيەت رەقىب جەمئىيەتكە مەغلۇپ بولغاندا، ئۆزىنى يېڭىلىشى، ئۆزگەرتىشى ۋە كۈچلەندۈرۈشى كېرەك . بولمىسا، پۈتۈنلەي ھالاك بولۇپ كېتىدۇ. پالاكەتكە ئۇچرىغان جەمئىيەتلەرنىڭ ئەزالىرى ئۆزلىرىنى ئەمەس، جەمئىيەتلىرىنى ئويلايدىغان بولىدۇ. بۇ ئورتاق تۇيغۇ مەپكۇرە، دەپ ئاتىلىدۇ. مەپكۇرەلەر مىللەتلەر كىرىزىسقا دۇچ كەلگەن بوھرانلىق مەزگىللەردە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. جەمئىيەتنىڭ مەۋجۇدىيىتى خەۋپكە دۇچ كەلگەندە، خەلق ئۆزلىرىنى بىرلەشتۈرىدىغان بىر سۆز تاپىدۇ. بۇ سۆز ئەتراپىدا بىرلىشىدۇ. ئو سۆز مەپكۇرە بولىدۇ. كونا پىكىرلەر يېتەرلىك بولمىسا، جەمئىيەت بىردىنلا پىكرىنى ئۆزگەرتىپ يېڭى پىكىرنى تېپىشقا تىرىشىدۇ. مەپكۇرەسى بولمىغان مىللەتلەر غالىب كەلسىمۇ يوقىلىپ كېتىدۇ، مەپكۇرەسى بولغان مىللەتلەر يېڭىلسىمۇ يېڭىدىن تىرىلىدۇ. مەپكۇرەلەر ئېتىقادتىن كېلىپ چىقىدۇ.
بۇ قاراشلارغا تايىنىپ ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەپكۇرەسىنىڭ ئومۇمىي رامكىسىنى بېكىتىپ چىقىشقا بولىدۇ دەپ ئويلايمەن. ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، ئۇيغۇرلار ھازىر ناھايىتى چوڭ بىر كىرىزىسقا، بوھرانغا دۇچ كەلدى. خىتايدا كۈنسايىن شىددەتلىنىپ كېتىۋاتقان خىتاي مىللەتچىلىكى ۋە خىتاي ھاكىمىيىتى يۈرگۈزۈۋاتقان مەجبۇرى ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەۋجۇدىيىتىگە تەھدىت سالماقتا. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھازىر ئۇيغۇر مىللىتى يوقىتىلىش ۋە يوقىلىش خەۋپى ئاستىدا تۇرماقتا. خەلقئارا جامائەتچىلىك، ئىسلام دۇنياسى ۋە ھەتتا تۈرك دۇنياسىمۇ ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان ئادالەتسىزلىككە، ناھەقچىلىككە، زۇلۇمغا قارشى جىددىي بىر ئىنكاس قايتۇرالمايۋاتىدۇ. شۇڭا، ئۇيغۇرلار خەۋپتىن ۋە ھالاكەتتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن يەنىلا ئۆز كۈچىگە تايىنىپ ئىش كۆرۈشكە مەجبۇر. بۇ ۋەزىيەت ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋال ۋە رېئاللىقىغا ماس كېلىدىغان يېڭى بىر مەپكۇرەنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنى تەقەززا قىلماقتا.
بىز دۇنيادىكى خىلمۇ خىل مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيىلەرنى تەكشۈرۈپ كۆرىدىغان بولساق، بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ كۈچلۈك مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيەنىڭ مىللەتچى خاراكتېرلىك مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە ئىكەنلىكىنى كۆرىمىز. چۈنكى ئىرق، تىل ۋە دىننى ئاساس قىلغان مىللەتچىلىك ئىچكى جەھەتتىن جەمئىيەت ئەزالىرىنى ئويغىتىش، كۈچلەندۈرۈش، بىرلەشتۈرۈش، ھەرىكەتلەندۈرۈش؛ تاشقى جەھەتتىن رەقىب كۈچلەرنىڭ سىياسىي ۋە مەدەنىيەت ھۇجۇمىغا قارشى ئۆزىنى قوغداش رولىغا ئىگە. مىللەتچىلىك بۇ كۈچىنى مىللىي تارىخ، مىللىي كىملىك ۋە مىللىي مەدەنىيەتتىن ئالىدۇ.