پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى: دۆلەت مەنپەئەتى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تەڭقىسلىق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پاكىستان، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمدىن قاچقان سانى تولىمۇ ئاز، ئىنتايىن ئاجىز بىر ئۇيغۇر مۇساپىرلىرى توپىغا ساھىبخانلىق قىلماقتا. لېكىن، كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ مۇساپىرلار ئاساسىي ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەردىن مەھرۇم ھالدا ياشىماقتا. خىتاي دائىرىلىرىنىڭ بېسىمى ئاستىدا، پاكىستانلىق ئەمەلدارلار ئۇيغۇرلارنى نازارەت ئاستىدا تۇتۇش، پاراكەندە قىلىش ۋە بەزى ئەھۋاللاردا دۆلەتتىن قوغلاپ چىقارماقتا. دوكلاتلاردا، پاكىستان خەۋپسىزلىك كۈچلىرىنىڭ خىتاي بىلەن ئاخبارات ئورتاقلىشىپ، ئۇيغۇر جامائىتىنى كۆزىتىۋاتقانلىقى ۋە بەزى مۇساپىرلارنىڭ خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىلگەنلىكى كۆرسىتىلگەن. بۇ كىشىلەر خىتايدا قىيناش، تۈرمىگە تاشلىنىش ياكى تېخىمۇ ئېغىر مۇئامىلىلەرگە دۇچ كەلمەكتە.
ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنىڭ ئەھۋالى، بولۇپمۇ 2023-يىلى رامىزان ئېيىدا زور دەرىجىدە ئېغىرلاشتى. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا روزا تۇتۇشنى چەكلىگەنلىكى توغرىسىدىكى خەۋەرلەر، پاكىستاندىكى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىگە قىلىنىۋاتقان نازارەت ۋە تەھدىتلەرنى كۈچەيتتى. قانۇنىي سالاھىيەتتىن مەھرۇم نۇرغۇن ئۇيغۇر، ئولتۇرۇش ياكى پۇقرالىق سالاھىيىتى ئېلىشتا بىيۇروكراتىك توسالغۇلارغا ئۇچرىماقتا، بۇ ئۇلارنى دۆلەتتىن قوغلاپ چىقىرىلىش خەۋپىگە دۇچار قىلماقتا. 2023-يىلى نويابىردا، «ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى» پاكىستانلىق ئەمەلدارلارنىڭ بىر قانچە ئۇيغۇر مۇساپىرنى نازارەت ئاستىغا ئالغانلىقىنى خەۋەر قىلدى، بۇ خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ نارازىلىقىنى قوزغىدى.
پاكىستاندىكى ئۇيغۇرلار، خىتاينىڭ ئۇزۇن قولىنىڭ تەسىرى ئاستىدا قورقۇنچ ئىچىدە ياشىماقتا. خىتاي دائىرىلىرىنىڭ، پاكىستانلىق ئەمەلدارلارغا ئۇيغۇرلارنىڭ پائالىيەتلىرىنى كۆزىتىش ۋە ھەرىكىتىنى چەكلەش توغرىسىدا بېسىم قىلىۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى پاكىستاننى «خىتايدىن قاچقان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا بېسىم ئىشلىتىش» بىلەن ئەيىبلىدى ۋە بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن، پاكىستاننىڭ بۇ پوزىتسىيەسى پەقەت مۇساپىرلارغا قارىتا سەل قاراشلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە ئاكتىپ ماسلىشىشتەك بىر جىنايەت شېرىكچىلىكىدۇر. بۇ سىياسەتلەر، 1951-يىلىدىكى مۇساپىرلار كېلىشىمى، ب د ت نىڭ قىيناشقا قارشى تۇرۇش ئەھدىنامىسى ۋە باشقا خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرىغا خىلاپ بولۇپ، پاكىستاننى كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلغۇچى ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويماقتا.
ئىچكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر: ئىسلام ئىتتىپاقلىقى ئارزۇسىنىڭ يىمىرىلىشى ۋە يوتۇبېر پروپاگاندىسى
مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان بىر دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن پاكىستان، تارىختا كەشمىر، پەلەستىن ۋە باشقا مۇسۇلمان جامائەتلىرىنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغدايدىغان بىر دۆلەت سۈپىتىدە تونۇلغان. ئەمما، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىرىزىسىغا قارىتا سۈكۈت قىلىشى، پاكىستاننىڭ بۇ ئارزۇسىنىڭ چىنلىقىغا داغ چۈشۈردى. كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن، بۇ سۈكۈت، پاكىستاننىڭ ئىسلام قېرىنداشلىقى پىرىنسىپىغا خىيانەت قىلغانلىقىنى ۋە ئەخلاقىي چۆكۈشكە يۈز تۇتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مۇسۇلمانلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرى ئۈچۈن كۈرەش قىلىدىغان دىنىي ۋە جىھادىي گۇرۇپپىلارنىڭمۇ بۇ مەسىلىدە سۈكۈت قىلىشى ئالاھىدە دىققەتنى تارتىدۇ. بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ سۈكۈت قىلىشى، دۆلەتنىڭ قاتتىق كونتروللۇقى، خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ۋە ھىندىستان بىلەن بولغان خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرىنىڭ ياراتقان ئىستراتېگىيەلىك مەجبۇرىيەتلەر بىلەن چۈشەندۈرۈلۈشى مۇمكىن.
جامائەت پىكرى سەۋىيەسىدە، ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان تونۇش چەكلىك، ئەمما ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى، بولۇپمۇ X (سابىق تىۋىتتېر)، بەزى پاكىستانلىقلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا ھېسداشلىق قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. مەسىلەن: شەرقىي تۈركىستاندىكى روزا چەكلىمىسى قاتارلىق ۋەقەلەر، خەلق ئارىسىدا نارازىلىق قوزغىغان، ئەمما بۇ نارازىلىقلار دۆلەت تەرىپىدىن باستۇرۇلغان. يەرلىك تاراتقۇلارنىڭ ئۇيغۇر كىرىزىسىغا چەكلىك ئورۇن بېرىشى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى بايانى جامائەت مۇنازىرىسىنى توسۇپ قويغان. ئەمما، تېخىمۇ ئەندىشە قىلارلىق بىر يۈزلىنىش شۇكى، پاكىستانلىق يوتۇبېرلارنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرىنى ئاقلاش مۇسابىقىسىگە كىرىشىشىدۇر. بەزى داڭلىق پاكىستانلىق مەزمۇن ئىشلىگۈچىلەر، خىتاينىڭ رايوندىكى سىياسەتلىرىنى «تېررورلۇققا قارشى كۈرەش» ۋە «ئىقتىسادىي تەرەققىيات» دەپ چۈشەندۈرگەن ئونلارچە ۋىدېيولارنى ئېلان قىلدى[1, 2, 3]… بۇ ۋىدېيولار، خىتاينىڭ رەسمىي بايانىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇيغۇر تۈركلىرىگە قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى يا كۆرمەسكە سېلىپ ياكى قانۇنلاشتۇرۇپ كۆرسەتمەكتە. بۇ مەزمۇنلارنىڭ كۆپىنچىسى، خىتاينىڭ پاكىستاندىكى ئىقتىسادىي تۈرلىرىنى ماختايدىغان تەلەپپۇزدا بولۇپ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى مۇنازىرە قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ ياكى مەسىلىنى خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى دەپ كۆرسىتىدۇ.