پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى: دۆلەت مەنپەئەتى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تەڭقىسلىق (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يوتۇبېرلارنىڭ پائالىيەتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، پاكىستاننىڭ جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارىلىشى مۇمكىن. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي قوللىشى ياكى دۆلەتنىڭ ئىلھاملاندۇرۇشى بىلەن ئىشلەندى دەپ قارالغان بۇ مەزمۇنلار، پاكىستان جەمئىيىتىدە خىتايغا قارىتا ئىجابىي بىر ئوبراز يارىتىشنى مەقسەت قىلماقتا. لېكىن، بۇ تەشۋىقات ئۇرۇنۇشلىرى كىشىلەرنى ئۇيغۇرلارنىڭ ياشاۋاتقان پاجىئەسىگە كۆزگە يۇمۇشقا ئېلىپ بارىدۇ ۋە پاكىستاننىڭ ئىسلام ئىتتىپاقلىقى ئارزۇسىنى تېخىمۇ ئاجىزلىتىدۇ. يوتۇبېرلارنىڭ بۇ مۇسابىقىسى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا پاكىستاندىكى پىكىر ئەركىنلىكى مۇھىتىنىڭ چەكلىمىگە ئۇچرىغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىپ بېرىدۇ، چۈنكى تەنقىدىي ئاۋازلار بوغۇلۇۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاينى ياقلايدىغان مەزمۇنلارغا يول ئېچىلماقتا. كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرى، بۇ خىل مەزمۇنلارنىڭ پاكىستان جەمئىيىتىدە ئۇيغۇر كىرىزىسىغا بولغان تونۇشنى باستۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيەتتىن قېچىشىغا يول قويۇۋاتقانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. بۇ ئەھۋال، پاكىستاننىڭ ئۆز پۇقرالىرىنىڭ پىكىر ئەركىنلىكىنى چەكلەۋاتقانلىقىنى ۋە ئىسلامىي كىملىكىنى گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتلەر ئۈچۈن قۇربان قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ زىددىيەت، بولۇپمۇ ياشلار ۋە ئاكتىپ پائالىيەتچىلەر ئارىسىدا ھۆكۈمەتكە قارىتا نارازىلىقنى كۈچەيتمەكتە، بۇمۇ ئۇزۇن مۇددەتتە ئىچكى مۇقىمسىزلىققا يول ئېچىشى مۇمكىن.
رايونلۇق ۋە يەرشارىۋى مۇناسىۋەتلەر: ھىندىستان ئامىلى ۋە كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرى بىلەن توقۇنۇش
پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى، رايونلۇق ۋە يەرشارىۋى گېئوپولىتىكىلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ھىندىستان بىلەن داۋاملىشىۋاتقان رىقابەت، بولۇپمۇ كەشمىر مەسىلىسى ۋە چېگرا توقۇنۇشلىرى، پاكىستاننىڭ تاشقى سىياسىتىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئاساسلىق ئامىللاردۇر. ھىندىستاننىڭ رايون خاراكتېرلىك كۈچ سۈپىتىدە قەد كۆتۈرۈشى، پاكىستاننى خىتاينىڭ ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك ياردىمىگە تېخىمۇ بېقىندى ھالغا كەلتۈردى. پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى، پەقەت ئىقتىسادىي بىر تۈرلا ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ھىندىستانغا قارشى ئىستراتېگىيەلىك بىر تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئامىلى دەپمۇ قارالماقتا. خىتاينىڭ ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە كەشمىر مەسىلىسىدە پاكىستاننى قوللىشى ۋە ھىندىستانغا قارشى دىپلوماتىك بىر قالقان بىلەن تەمىنلىشى، بۇ ئىتتىپاقنىڭ خەۋپسىزلىك قاتلىمىنى كۈچەيتتى. بۇ دائىرىدە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلىش، پاكىستان ئۈچۈن پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ھىندىستانغا قارشى ھاياتىي مۇھىم بىر ئىتتىپاقدىشىدىن ئايرىلىپ قېلىش خەۋپىنىمۇ تۇغدۇرىدۇ.
مۇسۇلمان دۇنياسىدا، پاكىستاننىڭ سۈكۈتى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى قاتارلىق سۇپىلاردىمۇ ئەكس ئەتمەكتە.ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە پەقەت مۆتىدىل باياناتلارنى بېرىپ، خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى كۈرەش ھېكايىسىنى قوللىدى. بۇ، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تۈرلىرى ئارقىلىق مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ئۈستىدىكى ئىقتىسادىي ئ‍ۇتۇقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. پاكىستاننىڭ بۇ ئورتاق تونۇشقا ماسلىشىشى، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئورنىغا ئىقتىسادىي ۋە خەۋپسىزلىك مەنپەئەتلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرى، بۇ پوزىتسىيەنى مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ كوللېكتىپ بىر ئەخلاقىي مەغلۇبىيىتى دەپ باھالىماقتا.
يەرشارى سەۋىيەسىدە، پاكىستاننىڭ پوزىتسىيەسى غەرب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قىيىنلاشتۇرماقتا. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە كانادا، شەرقىي تۈركىستاندىكى دەپسەندىچىلىكلەر سەۋەبىدىن خىتاي ئەمەلدارلىرىغا ئېمبارگو يۈرگۈزۈپ، جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈشكە چاقىرغان. پاكىستاننىڭ خىتاي تەرەپتە تۇرۇشى، غەرب بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك باغلىنىشلىرىنى خەۋپكە ئىتتىرمەكتە. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا پاكىستاننىڭ خىتاينىڭ «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرىنى ئاقلايدىغان باياناتلىرىغا قوشۇلۇشى، بۇ خىيانەتنى تېخىمۇ ئاشكارا ھالەتكە كەلتۈردى. كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن، بۇ ئەھۋال، پاكىستاننىڭ ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىغا بولغان ساداقىتىدىن يۈز ئۆرۈگەنلىكىنى ۋە مۇستەبىت بىر ھاكىمىيەتنىڭ دەپسەندىچىلىكلىرىنى قوللاۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن خۇلاسىلەر: ئەخلاقىي ۋە ئىنسانىي چۆكۈش
كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى پەقەت بىر سۈكۈت قىلىشلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى دەپ ئاتالغان سىياسەتلىرىگە ئاكتىپ جىنايەت شېرىكچىلىكىدۇر. خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى قوللايدىغان باياناتلار ۋە ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنىڭ نازارەت قىلىنىشى ھەمدە دۆلەتتىن قوغلاپ چىقىرىلىشى، پاكىستاننى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق قانۇنىنى دەپسەندە قىلغۇچى ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويماقتا. بۇ سىياسەتلەر، پاكىستاننىڭ ئۆز مۇسۇلمان ئاھالىسىنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغداش ئارزۇسى بىلەن زىددىيەتلىشىپ، ئىسلام قېرىنداشلىقى پىرىنسىپىنى يەر بىلەن يەكسان قىلماقتا.
ئىچكى جەھەتتە، پاكىستاننىڭ سۈكۈتى ۋە يوتۇبېرلار ئارقىلىق يۈرگۈزۈلۈۋاتقان پروپاگاندا، خەلق ئارىسىدا نارازىلىق پەيدا قىلماقتا ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ئەخلاقىي قانۇنىيلىقىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا. ئۇيغۇر كىرىزىسىغا بولغان تونۇشنىڭ ئېشىشى، بولۇپمۇ ياشلار ۋە ئاكتىپ پائالىيەتچىلەر ئارىسىدا، ھۆكۈمەتكە قارىتا تەنقىدلەرنى كۈچەيتىشى مۇمكىن. بۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە ئىچكى مۇقىمسىزلىققا يول ئاچىدۇ. يەرشارى سەۋىيەسىدە، پاكىستاننىڭ پوزىتسىيەسى مۇسۇلمان دۇنياسىدىكى يېتەكچىلىك ئارزۇسىنى زەخىملەندۈرىدۇ ۋە خەلقئارا جەمئىيەتتە كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىسى بولۇش جەھەتتىكى ئىشەنچلىكلىكىنى يوقىتىدۇ.
پاكىستان سىياسەتلىرىنىڭ ئىنسانىي بەدەللىرى، ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنىڭ ياشاۋاتقان پاجىئەسىدە ئېنىق كۆرۈنمەكتە. بۇ مۇساپىرلار، پاكىستاندا بىخەتەر بىر پاناھلىق تېپىشنىڭ ئورنىغا، خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ داۋامى بولغان بىر مۇھىتتا ياشىماقتا. پاكىستاننىڭ بۇ سىياسەتلىرى، پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ ئەخلاقىي ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشلىرىنىڭمۇ دەپسەندىچىلىكىدۇر.