دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىمىزدا دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ بوشلۇق تۈسى ياكى ئالاھىدىلىك نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلىنىشىنىڭ ئۇقۇمنىڭ كۈنىمىزدىكى مەنىسى ۋە ۋارىيانلىرىنى چۈشىنىشىمىزدە مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. يەنى بۇ ئۇقۇمنىڭ تارىخىي يىلتىزى ۋە پەيدا بولۇش سەۋەبلىرى قاتارلىقلار ئالدىنقى شەرت ۋە ئۇقۇمنىڭ ئۆزگىرىشگە توسالغۇ بولۇشتىن چىقىپ، كۈنىمىزدىكى مەنىسى قايتىدىن ئىزاھلىنىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ كۈنىمىزدە ئۇقۇم جەھەتتە تولدۇرماقچى بولغان بوشلۇق، ئۆتمۈشتىن ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ.
دىئاسپورانىڭ ئېتنىك-مىللىي جەھەتتىكى مەنىسى
شېففېر «چەت ئەللەردە دىئاسپورا سىياسىتى»ناملىق كىتابىدا،ئېتنىك-مىللىي دىئاسپورا ئۇقۇمىنى ئىككى نۇقتىدىن ئىزاھلايدۇ. بىرىنچىسى، شېففېر دىئاسپورا ئۇقۇمىغا مۇناسىۋەتلىك مۇنازىرىلەرنى مەلۇم بىر ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي توپلۇق نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلىدۇ(2003-10). بۇنداق قىلىشتىكى سەۋەبلەردىن بىرى، دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ ئۇقۇم سەپىرىنى داۋاملاشتۇرۋاتقان بىر كەلمە بولۇشىدۇر. دىئاسپورا ئۇقۇمى مۇشۇ نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىنغىنىدا، ئېتنىك-مىللىي دىئاسپورالار بىلەن بۇنىڭغا ئوخشاش توپلۇقلارنى بىر-بىرىدىن تولۇق ئايرىغىلى بولىدۇ. دەرۋەقە، نۇرغۇن ژۇرنالىست، ئانتروپولوگ (ئىنسانشۇناس)، جەمئىيەتشۇناس ۋە سىياسەتچى دىئاسپورا كەلىمىسىنى تېررىتورىيەلىك بولمىغان كىملىكلەر (غەيرى تېررىتورىيەلىك كىملىك) ئۈچۈن ئىشلەتمەكتە. بۇنداق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە شالغۇت كىملىكلەرنىڭ ئانا ۋەتەن ئۇقۇمى بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوق. شېففېر دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ كۈنىمىزدىكى مەنىسىگە دائىر بۇ مۇنازىرىلەرگە قوشۇمچە قىلىپ، دىئاسپورا سىرتىدىكى مىللەتتىن ھالقىغان تۆت ئىجتىمائىي گەۋدىنىڭ دىئاسپورا دەپ ئاتىلىۋاتقانلىقىنى ئېيتىپ، بۇنىڭ توغرا ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. مىللەتتىن ھالقىغان تۆت ئىجتىمائىي گەۋدە تۆۋەندىكىچە: دۇنياۋى دىنلار (مۇسۇلمان دىئاسپوراسى)، سىياسىي-ئىدىئولوگىيەلىك گۇرۇپپىلار (پان-ئەرەب گۇرۇپپىلىرى، بەزى ئىجتىمائىي دېموكراتىك پارتىيەلەر)، مىللەتتىن ھالقىغان تىل توپلۇقلىرى (فىرانكوفون دىئاسپوراسى ۋە ئىسپانچە سۆزلىشىدىغانلار)، دۇنياۋى ياشلار كۈلتۈرى قاتارلىقلار ( 2003-73).
شېففېر تەتقىقاتلىرىدا ئەزالىرىنىڭ ئۆزلىرىنى (ئورتاق كىملىكى، ئالاھىدىلىكلىرى ۋە ئوخشاشلىقلىرى بولغان)بىر مىللەتنىڭ مەنسۇبى سۈپىتىدە كۆرىدىغان گۇرۇپپىلارغا مەركەزلەشكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئېتنىك-مىللىي سۈپىتىنى ئىشلىتىشىنىڭ ئىككىنچى سەۋەبى ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ (2003-11). بىر ئاناۋەتەن تەسەۋۋۇرى بولمىغان گۇرۇپپىلار ئۈچۈن دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ ئىشلىتىلىشىنى مۇۋاپىق كۆرمىگەن بۇ قاراش، دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتىغىمۇ پايدىلىق. كوھېن دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ ئېتنىك توپلۇقلار ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئۇقۇمغا قاراپ ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. شۇڭا دىئاسپورا كەلىمىسىگە «ئېتنىك-مىللىي»دېگەن سۈپەتنى قوشۇشنىڭ ھاجىتى يوق، دىئاسپورانىڭ ئۆزى ئېتنىك-مىللىي دېگەن ئۇقۇمغا قاراپ ئۆزگەرمەكتە. بۇنىڭغا ئاساسەن، دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ ئېتنىك-مىللىي دېگەن كونتېكىسنىڭ سىرتىدا ئىشلىتىلىشى (مۇسۇلمان دىئاسپورا، كوممۇنىستىك دىئاسپورا دېگەنلەر دىنىي ياكى ئىدىئولوگىيەلىك گۇرۇپپىلارنىڭ دىئاسپورا نۇقتىسىدىن ئىپادىلىنىشى)توغرا ئەمەس.
دىئاسپورانىڭ ئالاھىدىلىكلىرى: ھەر ئېتنىك توپلۇق دىئاسپورامۇ؟
مەزكۇر ماقالىدە ئوچۇق ھالدا «ياق»جاۋابى بېرىلگەن يۇقىرىدىكى سوئالغا مۇناسىۋەتلىك مۇنازىرىلەر، تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆپ چاغلاردا بىر-بىرىگە ئوخشاپ كېتىدىغان، لېكىن بەزى نۇقتىلاردا ئوخشىمايدىغان قاراشلىرىنى چۆرىدىگەن ھالدا ئېلىپ بېرىلسا بولىدۇ.
دىئاسپورا تەتقىقاتلىرى ساھەسىدە نوپۇزلۇق شەخسلەردىن بىرى بولغان شۇنداقلا ئەسەرلىرىگە ئەڭ كۆپ مۇراجائەت قىلىنىدىغان تەتقىقاتچى ۋىليام سافران، دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ مەزمۇنىدىن بەكرەك خاراكتېرىگە مەركەزلىشىدۇ. ۋىليام سافران » زامانىۋى جەمئىيەتتە دىئاسپورا: ئارزۇ قىلىنغان ئانا ۋەتەن ۋە قايتىش»ناملىق ماقالىسىدە، دىئاسپورانىڭ «نېمە ئىكەنلىكى»ئەمەس، «قانداق ئىكەنلىكى» ئۈستىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزۈپ، بىر دىئاسپورا توپلۇقىنىڭ ئالتە ئاساسلىق ئالاھىدىلىكىنى بايان قىلىدۇ. بۇلار تۆۋەندىكىچە:
• ئۆزلىرى ياكى ئەجداتلىرى مەلۇم بىر مەركەزدىن ئىككى ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ (ئەتراپقا ياكى يات) رايونغا تارقالىدۇ.
• ئاناۋەتىنى توغرۇلۇق (جۇغراپىيەسى، تارىخى ۋە غەلبىلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ئورتاق خاتىرىسى، ئارزۇسى ۋە غايىسى بولىدۇ.
• ماكانلاشقان، پاناھلىنىۋاتقان ياكى مېھمان بولىۋاتقان مەملىكەت ياكى جەمئىيەت تەرىپىدىن تولۇق قارشى ئېلىشقا ئېرىشەلمىگەنلىكىگە، ھەتتا قەتئىي قارشى ئېلىشقا ئېرىشەلمەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ ۋە بۇ سەۋەبتىن ئۆزلىرىنى قىسمەن بولسىمۇ چەت ئەللىك ۋە چەتكە قېقىلغاندەك ھېس قىلىدۇ.
• تارىخىي ئاناۋەتىنىنى ئۆزلىرىنىڭ ھەققىي ۋە يېگانە ئۆي-ماكانى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىدۇ، شارائىت پىشىپ يېتىلگەندە ئۆزلىرى ياكى كېيىنكى ئەۋلادلار ئاناۋەتىنىگە قايتىدۇ ياكى قايتىشى كېرەك.
• ھەر دائىم ئانا ۋەتىنىنىڭ قوغدىلىشى ياكى قايتىدىن ئىسلاھ قىلىنىشى ۋە ئاناۋەتىنىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە تەرەققىياتى ئۈچۈن كۈچ چىقىرىشى كېرەكلىكىگە ئىشىنىدۇ.
• ئاناۋەتىنى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ قېلىشقا ئەھمىيەت بېرىدىغان بولۇپ، مىللىي ئېڭى ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرى ئاساسەن مۇشۇ مۇناسىۋەت دائىرىسىدە بولىدۇ.
سافران يۇقىرىقىلارغا قوشۇمچە قىلىپ يەنە مۇنداق دەيدۇ: «ھېچبېرىدە يەھۇدىي دىئاسپوراسىنىڭ <ھەققىي ئارزۇسى>قاندۇرۇلمىسىمۇ، كۈنىمىزدە ئەرمەنى، مەغرىبى (شىمالىي ئافرىقا)، تۈرك، پەلەستىن، كۇبا، گىرىك ۋە خىتاي دىئاسپورالىرىغا يەنىلا مۇشۇ دائىرىدە مۇئامىلە قىلىشقا بولىدۇ.» (1999-364).