ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېخىمۇ مۇھىمى ، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا مىللەتلەر مەجلىسى ئەھدىنامىسىدىن پەرقلىق ھالدا ب د ت شەرتنامىسىدا ئورۇن بېرىلگەن بولۇپ، ب د ت شەرتنامىسىنىڭ 1 – ماددا (2) ۋە 55- ماددىسىدا، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خەلقلەرنىڭ قانۇن جەھەتتىن باراۋەرلىكىگە ھۆرمەت قىلىش ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى تايانچ قىلىدىغان دوستانە مۇناسىۋەتلەرنى گۈللەندۈرۈش مەجبۇرىيىتىنى قوبۇل قىلدى. سوۋېت ئىتتىپاقى مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىنىڭ چىقىرىلىشىنى كونا مۇستەملىكىلەرنىڭ ياردىمى بىلەن قوللىدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى پىرىنسىپلىرىدىن نېمىلەرنى چۈشىنىش كېرەكلىكى توغرىسىدا ب د ت كېلىشىملىرىدە يىپ ئۇچى بېرىلمىدى. لېكىن، باشتىن تارتىپلا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئالدى بىلەن مۇستەملىكە خەلقلەرنىڭ مۇستەقىللىقىغا مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىلەر دەپ قارىلىدىغانلىقى ھەققىدە بىردەكلىك بار ئىدى. كىمنىڭ مۇستەملىكە خەلقى دەپ قارىلىدىغانلىقى ۋە مۇستەملىكە خەلقنىڭ قەيەردە مۇستەقىللىقلىرىنى روياپقا چىقىرىدىغانلىقى مەسىلىسى ئېنىقسىز ئىدى. بۇ دائىرىدە، 19 – ئەسىردە لاتىن ئامېرىكىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان دېڭىز ھالقىغان مۇستەملىكە زېمىنلىرىنىڭ خەلقئارا ياكى ئىچكى مەمۇرىي چېگرالىرىغا ئاساسەن مۇستەملىكە تۈزۈمىدىن مۇستەقىل بولىدىغانلىقىنى مەزمۇن قىلغان uti possidetis  پىرىنسىپىنىڭ ئىجرا قىلىنغانلىقى كۆرۈلمەكتە. ئۆلچەم سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان بۇ فورمۇلا كولومبىيە ۋە ۋېنېسۇئېلا ئارىسىدىكى كېلىشمەسلىككە مۇناسىۋەتلىك شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە مەجلىسىنىڭ ئايرىغۇچى قارارىدا روشەن شەكىلدە تىلغا ئېلىندى. ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى ئىسپانىيە مۇستەملىكىلىرى 19 – ئەسىردە مۇستەقىللىقلىرىنى ئېلان قىلغاندا، بىر جامائەت قانۇنى ۋە دۆلەت قانۇنى پىرىنسىپى سۈپىتىدە «uti possidetis 1810» دەپ تىلغا ئېلىنىۋاتقان پىرىنسىپنى قوبۇل قىلدى. بۇنىڭ بىلەن، يېڭى قۇرۇلغان جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ كونا ئىسپانىيە ئۆلكىلىرىنىڭ چېگرالىرىغا ئىگە بولىدىغانلىقى قوبۇل قىلىندى.[23] بۇ شەكىلدە چېگرالىرى بېكىتىلگەن رايوننىڭ ئاھالىسى خەلق، دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. بۇ پىرىنسىپ ئېنىق قىلىپ ئوتتۇرىغا قويمىغان بولسىمۇ، ئەڭ چوڭ مۇستەملىكە بولغان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ مۇستەقىللىقىدىمۇ ئاساس بولدى. 13 مۇستەملىكە رايون مەۋجۇت چېگرالىرى ئىچىدە دۆلەت بولۇپ مۇستەقىللىقلىرىنى قولغا كىرگۈزدى ۋە مۇستەملىكە چېگرالىرى 1783 – يىلى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئەنگلىيە ئارىسىدىكى خەلقئارالىق چېگراغا ئايلاندى. بۇ نۇقتا مۇستەملىكىلەرگە خاتىمە بېرىش نۇقتىسىدىن نېمىشقا ناھايىتى مۇستەسنا ئەھۋاللاردا خەلق سايلىمى ئۆتكۈزۈلگەنلىكىنى ئىزاھلاپ بېرىدۇ.[24]  بۇ مۇستەقىللىق مىساللىرى 20 – ئەسىردىن باشلاپ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن پايدىلىنىش دەپ تەسۋىرلەنمەكتە. مۇستەملىكە چېگرالىرى ئىچىدە ياۋروپا سىرتىدىكى رايونلاردا ياشايدىغان كىشىلەرنىڭ مۇستەملىكە ھۆكۈمەتلەردىن قۇرتۇلۇشى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. مۇستەملىكە تۈزۈملىرىنىڭ ئاخىرلىشىشى چەكلىك دائىرىدە مۇئەييەن مىقداردا غەلىبىلىك داۋاملاشتى. 1980 – يىللاردا بارلىق مۇھىم مۇستەملىكە زېمىنلىرى مۇستەقىل بولدى. كۆپ خىللىققا ئىگە قۇرۇلمىلار ئۈستىدە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ تۇيۇقسىز پارتلاش تەسىرى پەيدا قىلىشىدىن ئەندىشە قىلغان يېڭى دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئەنسىرەپ كېتىپ، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ مۇستەملىكىلەرنىڭ مۇستەقىللىق ئېرىشىشى ئارقىلىق ئەمەلىيلەشكەنلىكىنى قوبۇل قىلدى.
بۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا تايىنىدىغان تەلەپلەردە تۇرغۇنلۇق كۆرۈلدى. بۇنىڭدا پەقەت كونا مۇستەملىكىلەرنىڭ ئەمەس، خۇسۇسەن بېلگىيەنىڭ رولى بار. 1966 – يىلى ئېلان قىلىنغان كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسىنىڭ تەييارلىق خىزمەتلىرى دائىرىسىدە بۇ دۆلەتلەر 1950 – يىللاردىن باشلاپ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ چەكلىمىسىز ئىجرا قىلىنىشى ۋە بۇ شەكىلدە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ بارلىق خەلقلەر ئۈچۈن كۈچكە ئىگە بولۇشى پىكرىدە چىڭ تۇردى.[25] بۇنىڭ سەۋەبى، كۆپلىگەن خەلقلەرنىڭ ئەمەلگە ئاشمىغان ئارزۇلىرىغا ھۆرمەت قىلىش ئەمەس، ئاساسلىقى جۇمھۇرىيەتلىرى مۇستەملىكە دەپ قارىلىۋاتقان بولغاچقا، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ بىر پارچىسى سۈپىتىدە مۇستەقىللىق ئېلان قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە دەپ قارىلىۋاتقان سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە پەرقلىق نوپۇسقا ئىگە يېڭى ئۈچىنچى دۆلەتلىرىگە قارشى بىر تەھدىت ئامىلى يارىتىش ئىرادىسى ئىدى. مۇستەملىكە رايونلارنىڭ كۈچلۈك مۇستەقىللىق تەلەپلىرى ئالدىدا ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۇرۇنۇشلىرى ئۇتۇققا ئېرىشەلمىدى.