RAND  ياۋروپانىڭ 2025-يىللىق مۆلچەرى: نەزەردىن ساقىت قىلىنغان كىرىزىسلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئېرىك سىلۋېرستېن، ئارتۇر ھونىچ، زسوفىيە ۋولفورد ۋە فوك نېدېرۋېن قاتارلىقلار تەرىپىدىن يېزىلىپ، RAND  ياۋروپا تەتقىقات مەركىزىنىڭ 2025-يىللىق مۆلچەرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە مەزكۇر ئورگاننىڭ كەلگۈسى ۋە ئالدىن پەرەز تەتقىقاتلىرى مەركىزى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «2025-يىلىدىكى مۇھىم يۈزلىنىشلەر» (Trends in focus 2025) ناملىق دوكلاتتا، غەرب دۇنياسى، بولۇپمۇ بۈيۈك بېرىتانىيە ۋە ياۋروپانىڭ كەلگۈسى بەش يىلدا دۇچ كېلىشى مۇمكىن بولغان، ئەمما نۆۋەتتىكى سىياسەت مۇنازىرىلىرىنىڭ شاۋقۇن-سۈرەنلىرى ئىچىدە نەزەردىن ساقىت قىلىنىش خەۋپىگە ئۇچراۋاتقان سىستېمىلىق مەسىلىلەر ھەققىدە ئەتراپلىق مۆلچەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ دوكلات پەقەت نۆۋەتتىكى يۈزلىنىشلەرنى تىزىپ چىقىش بىلەنلا قالماي، بەلكى بۇ يۈزلىنىشلەرنىڭ بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋىتىنى ۋە يوشۇرۇن زەنجىرسىمان تەسىرلىرىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن بىر ئالدىن ئاگاھلاندۇرۇش سىستېمىسى رولىنى ئويناشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ ئانالىزنىڭ ئاساسلىق قىممىتى شۇكى، ئۇ ئادەتتە ئايرىم-ئايرىم مۇھاكىمە قىلىنىدىغان بىخەتەرلىك، ئىجتىمائىي ساغلاملىق ۋە ئېكولوگىيەلىك سىجىللىق قاتارلىق ساھەلەرنى بىر-بىرىنى ئوزۇقلاندۇرىدىغان ۋە چوڭقۇرلاشتۇرىدىغان بىر پۈتۈن كىرىزىسلار گەۋدىسى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىپ، بۇ پۈتۈنلۈك نۇقتىئىنەزەرى ئارقىلىق ئىستراتېگىيەلىك بىر تەسەۋۋۇر بىلەن تەمىنلەيدۇ. دوكلاتتا، گېئوسىياسىي رىقابەت كەسكىنلىشىۋاتقان، ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلار ئاجىزلىشىۋاتقان ۋە يەرشارىنىڭ چېگرالىرى «رادىكال بېكىنمىچىلىك دەۋرى»گە[1] قەدەم قويۇۋاتقان بىر پەيتتە، پاسسىپ كىرىزىس باشقۇرۇش ئۇقۇمىدىن تەشەببۇسكار ئىستراتېگىيەلىك ئالدىن كۆرۈشكە ئۆتۈشنىڭ جىددىي تەقەززاسىنى تەكىتلەيدۇ.
دوكلات ئانالىزىنى «يەرشارىۋى ئارقا كۆرۈنۈش» نى تەسۋىرلەش بىلەن باشلاپ، كېيىنكى ئۈچ ئاساسلىق تېمىنىڭ يىلتىز تارتىدىغان زېمىنىنى ئىنچىكىلىك بىلەن سىزىپ بېرىدۇ. بۇ ئارقا كۆرۈنۈش، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان لىبېرال خەلقئارالىق تەرتىپ ئاساس چۈشەنچىلىرى تەۋرىنىپ قالغان، سىستېمىلىق داۋالغۇش دەۋرى سۈپىتىدە خاراكتېرلەندۈرۈلگەن. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، بۇ داۋالغۇشنىڭ ئارقىسىدا بەش ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچ ياتماقتا: نوپۇس ئۆزگىرىشى ۋە ساغلاملىق، كىلىمات ئۆزگىرىشى، گېئوسىياسىي رىقابەت، ئىقتىسادىي بېكىنمىچىلىك ۋە تېخنىكىنىڭ ئىنقىلابىي تەسىرى. نوپۇس ھەرىكەتچانلىقى، غەربىي ياۋروپا ۋە شەرقىي ئاسىيادا ياشىنىۋاتقان ۋە كېمىيىۋاتقان نوپۇس بىلەن سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا قاتارلىق رايونلاردىكى ياش ۋە كۆپىيىۋاتقان نوپۇس ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ دېموگرافىيەلىك پەرق، بىر تەرەپتىن تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەردىكى ساغلاملىق سىستېمىلىرى ۋە ئىشچى كۈچى بازارلىرىغا بېسىم ئېلىپ كەلسە، يەنە بىر تەرەپتىن كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە ئىقتىسادىي پۇرسەتسىزلىك كەلتۈرۈپ چىقارغان يېڭى كۆچمەنلەر دولقۇنىنى كۈچەيتمەكتە[2]. كىلىمات ئۆزگىرىشى بولسا ئەمدى يىراقتىكى بىر تەھدىت ئەمەس، بەلكى يېمەك-ئىچمەك ۋە سۇ بىخەتەرلىكىگە خەۋپ ئېلىپ كېلىۋاتقان، يېڭى ساغلاملىق خەۋپلىرىنى پەيدا قىلىۋاتقان ۋە ئىجتىمائىي مۇقىمسىزلىقنى قۇترىتىۋاتقان ھازىرقى بىر كىرىزىس دەپ تەسۋىرلەنگەن. دوكلاتتا، گېئوسىياسىي رىقابەتنىڭ پەقەت ئامېرىكا-خىتاي ئوقىدىلا ئەمەس، شۇنداقلا رۇسىيە، ئىران قاتارلىق ئاكتىيورلارنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك سىياسەتلىرى ۋە ئوتتۇرھال كۈچلەرنىڭ كۈچىيىۋاتقان ھەرىكەت بوشلۇقى بىلەن كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە تېخىمۇ مۆلچەرلىگۈسىز بىر ھالەتكە كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىلگەن.[3] COVID-19 يۇقۇمى ۋە رايونلۇق توقۇنۇشلار بىلەن ئاجىزلىقى ئىسپاتلانغان يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرلىرى، كۈچىيىۋاتقان بايلىق مىللەتچىلىكى ۋە ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت، ئىقتىسادىي بېكىنمىچىلىكنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا. ئاخىرىدا، سۈنئىي ئىدراكتىن (AI) بىئوتېخنىكىغىچە بولغان تېخنىكىلىق ئىنقىلابلار، بىر تەرەپتىن ئۈنۈمدارلىق ۋە باياشاتلىقنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن غايەت زور پۇرسەتلەرنى ياراتسا، يەنە بىر تەرەپتىن تەڭسىزلىك، ئەخلاقىي چىرىكلىك ۋە يامان مەقسەتتە ئىشلىتىش خەۋپلىرىنى ئېلىپ كەلمەكتە[4]. بۇ يەرشارىۋى مەنزىرە، دوكلاتنىڭ كېيىنكى بۆلەكلىرىدە تەھلىل قىلىنغان ئۈچ ئاساسلىق يۈزلىنىش يۆنىلىشىنىڭ نېمە ئۈچۈن يەككە ۋەقەلەر ئەمەس، بەلكى چوڭقۇر ۋە قۇرۇلمىلىق بىر ئۆزگىرىشنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر رامكا بىلەن تەمىنلەيدۇ.
1-تېما: بىخەتەرلىك ۋە جەمئىيەت تەڭپۇڭلۇقى: ياۋروپانىڭ «قورال ۋە سېرىقماي» تەڭقىسلىقى
دوكلاتنىڭ بىرىنچى ئاساسلىق تېمىسى، كۈچىيىۋاتقان گېئوسىياسىي جىددىيچىلىككە قارىتا ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇرۇش ۋەدىسىنىڭ پەيدا قىلىدىغان كۆپ قاتلاملىق ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي ئاقىۋەتلىرىنى تەپسىلىي كۆزدىن كەچۈرىدۇ. دوكلاتتا، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ 2035-يىلىغىچە ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GSYİH) نىڭ %5 ىنى دۆلەت مۇداپىئەسىگە ئاجرىتىشتەك چوڭ بىر نىشاننى[5] (دوكلاتتا بىر پەرەزلىك سېنارىيە سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان) مۇھاكىمە قىلىش ئارقىلىق، بۇ ئەھۋالنىڭ پەيدا قىلىدىغان «قورال ۋە سېرىقماي» (Guns vs. Butter) تەڭقىسلىقىنى ئۈچ كىچىك يۈزلىنىش ئارقىلىق كونكرېتلاشتۇرىدۇ.