خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋاشىنگتون ئىنستىتۇتى (Ocak 2025)، ئامېرىكانىڭ خىتاينىڭ تەسىرىنى تورمۇزلاش ئۈچۈن ئىككى خىل ئىستراتېگىيە قوللىنىشىنى تەكلىپ قىلىدۇ: ھاكىمىيەت ئىسلاھاتىغا باغلانغان نىشانلىق قايتا قۇرۇش ياردىمى بېرىش ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمىنى ئاسانلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېمبارگولارنى يېنىكلىتىش. ئەمما، ئىچكى سىياسىي چەكلىمىلەر ۋە خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرى، بۇ ئۇسۇلنىڭ ئەمەلىيلىشىشىنى چەكلەيدۇ ۋە غەرب دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ تەشەببۇسكار ئارىلىشىشىغا سېلىشتۇرغاندا پايدىسىز بىر ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ (Washington Institute, Ocak 2025). BBC Arabic (Ocak 2025)، غەربنىڭ ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى قوغدىشى، بولۇپمۇ غەربنىڭ چەكلىك ئىقتىسادىي ياردىمى سەۋەبىدىن ئىككى يۈزلىمىچىلىك دەپ قارالسا، تەھرىرۇششامنى يىراقلاشتۇرۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
گېئوپولىتىكىلىق ئىنكاسلار
خىتاينىڭ سۈرىيە بىلەن ئارىلىشىشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى ۋە غەرب سىياسەتلىرىنىڭ ئۆزئارا تەسىرى، ئوتتۇرا شەرقتىكى تەسىر كۈچ كۈرىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان تېخىمۇ كەڭ بىر رىقابەتنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بىرىنچىدىن، خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان تەسىرى: تەھرىرۇششام بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك ھەمكارلىق، خىتاينىڭ ئارىلىشىۋالماسلىق مودېلىنى ئىراق ۋە يەمەن قاتارلىق باشقا توقۇنۇشتىن كېيىنكى دۆلەتلەرگە خىتاب قىلىدىغان ئەمەلىيلىشىشچان بىر تاللاش سۈپىتىدە مۇستەھكەملىشى مۇمكىن (SCMP, 3 Mayıs 2025). سۈرىيەنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا بىرلەشتۈرۈلۈشى، خىتاينىڭ رايونلۇق سودا تورلىرىنى كۈچەيتىپ، ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىقىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن. ئەمما، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتا مەغلۇپ بولۇش، بولۇپمۇ سۈرىيەدە جامائەت پىكرىنىڭ ئىنكاسى مەسىلىنى چوڭايتسا، بېيجىڭنىڭ مۇسۇلمان دۇنياسىدىكى ئىشەنچلىكلىكىنى ئاجىزلاشتۇرۇشى مۇمكىن (Lebanon24, Ocak 2025). ئىككىنچىدىن، ئۇيغۇر خەۋپى: سۈرىيەنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاي سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلىشى، باشقا مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەرنى بېيجىڭغا جەڭ ئېلان قىلىشقا ئىلھاملاندۇرۇپ، دومىنو ئۈنۈمىنى يارىتىشى مۇمكىن. بۇ، پاكىستان، ئىئ‍وردانىيە ۋە مىسىر قاتارلىق دۆلەتلەردە، يەنى جامائەت پىكرى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە قايناۋاتقان جايلاردا «بىر بەلباغ، بىر يول» تۈرلىرىنى خەتەرگە ئۇچرىتىشى مۇمكىن (Lebanon24, Ocak 2025). بۇنداق بىر سېنارىيە، بولۇپمۇ تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر دىئاسپورا تورلىرىنى ھوقۇق قوغداش تىرىشچانلىقلىرىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇشقا ئىلھاملاندۇرۇشى مۇمكىن (Al-Istiqlal, Ocak 2025). ئۈچىنچىدىن، غەربنىڭ چېكىنىشى: غەربنىڭ ئېھتىياتچان پوزىتسىيەسى، سۈرىيەنى خىتاي ۋە رۇسىيەگە تارتتۇرۇپ قويۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ ۋە ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ (Washington Institute, Ocak 2025). ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى قوغداش، ئەخلاقىي جەھەتتىن مەجبۇرلىغۇچى بولسىمۇ، تەھرىرۇششامغا تەسىر كۆرسىتىش ئۈچۈن مۇھىم ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈشلەر بولمىسا ئۈنۈملۈك بولمايدۇ. غەربنىڭ ئېمبارگولىرى سۈرىيەنى تېخىمۇ يىراقلاشتۇرۇپ، بېيجىڭغا يېقىنلاشتۇرىدۇ (SCMP, 3 Mayıs 2025). تۆتىنچىدىن، تۈركىيەنىڭ مۇھىم رولى: تەھرىرۇششامنىڭ ئاساسلىق قوللىغۇچىسى ۋە ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنىڭ ئاۋازلىق قوغدىغۇچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن تۈركىيە، ئۆزگىچە بىر ئورۇنغا ئىگە. شىمالىي سۈرىيەدىكى تەسىرى، بولۇپمۇ تەھرىرۇششام ئەنقەرەنىڭ رايونلۇق بۈيۈك پىلانلىرى بىلەن ماسلىشىشقا تىرىشسا، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى چوڭايتىشى مۇمكىن (Al-Istiqlal, Ocak 2025). ئەمما، تۈركىيەنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تۈرلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي باغلىنىشلىرى، ئۇنىڭ ھوقۇق قوغداش ھەرىكىتىنى يۇمشىتىشى ۋە مۇرەككەپ بىر ھەرىكەتچانلىق يارىتىشى مۇمكىن (Syria TV, Mart 2025).
خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋىتى يەرشارىۋى كۈچ رىقابىتىنىڭ كىچىكلىتىلگەن بىر ئەينىكى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ ۋە ئۇيغۇر كىرىزىسى ھالقىلىق بىر ئايرىلىش سىزىقى سۈپىتىدە ئالاھىدە گەۋدىلىنىدۇ. نەتىجە، تەھرىرۇششامنىڭ يەرلىك ۋە رايونلۇق بېسىملارنى باشقۇرۇش ئىقتىدارىغا، خىتاينىڭ دىپلوماتىك چاققانلىقىغا ۋە غەربنىڭ ئىستراتېگىيەسىنى ماسلاشتۇرۇش ئىرادىسىگە باغلىق بولىدۇ.
كەلگۈسىدىكى مۇمكىنچىلىكلەر