يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2025-يىلى 6-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئىسرائىلىيە بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا پارتلىغان، كېيىنچە «12 كۈنلۈك ئۇرۇش» دەپ ئاتالغان ھەربىي توقۇنۇش، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ گېئو-سىياسىي ۋەزىيىتىگە بىۋاسىتە ۋە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. ئىسرائىلىيەنىڭ ئىراننىڭ يادرو ئەسلىھەلىرى ۋە ھەربىي بازىلىرىغا قىلغان كەڭ كۆلەملىك ھاۋا ھۇجۇملىرى، شۇنداقلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «يېرىم كېچىدىكى بولقا» (Midnight Hammer) ناملىق ھەربىي ھەرىكىتى ئارقىلىق بۇ ئۇرۇشقا ئارىلىشىشى، توقۇنۇشنى يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈردى. ئىراننىڭ بۇنىڭغا جاۋابەن ئىسرائىلىيە زېمىنىغا يۈزلىگەن ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار بىلەن ھۇجۇم قىلىشى، رايوننى ئۇرۇش قاينىمىغا تارتىپ كىرىش ئېھتىماللىقىنى تۇغدۇردى[6] [11].
ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى، بولۇپمۇ قازاقىستان، ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىزىستان ھۆكۈمەتلىرى بۇ توقۇنۇشنىڭ تەرەققىياتىغا جىددىي دىققەت قىلدى. رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئەندىشىسى، توقۇنۇشنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى ۋە ئۇنىڭ ئاقىۋىتىدە ئىراننىڭ ئىچكى ۋەزىيىتىنىڭ مۇقىمسىزلىشىشى، نەتىجىدە مۇساپىرلار ئېقىمىنىڭ شىمالغا قاراپ يۈزلىنىشى ئىدى. شۇڭلاشقا، تۈركىستان دۆلەتلىرى بىردەك ھالدا تەرەپلەرنى تەمكىنلىككە ۋە دىپلوماتىك ھەل قىلىش يولىنى تاللاشقا چاقىردى. قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان تېزلىكتە ھەرىكەتكە كېلىپ، ئوتتۇرا شەرقتىكى پۇقرالىرىنى تارقاقلاشتۇرۇش پىلانلىرىنى ئىجرا قىلىشقا باشلىدى ۋە ھاۋا قاتنىشى لىنىيەلىرىنى ئىران ھاۋا بوشلۇقىدىن يىراقلاشتۇرۇپ قايتىدىن تەڭشىدى[6] [11].
ئۇرۇشنىڭ ئەڭ بىۋاسىتە تەسىرى رايوننىڭ ئەشيا ئوبوروتى ۋە سودا يوللىرىدا كۆرۈلدى. ئىراننىڭ پورتلىرى ۋە تىرانسپورت لىنىيەلىرىنىڭ ھەربىي زەربە نىشانىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقى، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنى جەنۇبىي سودا كارىدورلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قايتىدىن ئويلىشىشقا يېتەكلىدى. قازاقىستان مىللىي ئىقتىساد مىنىستىرىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، توقۇنۇش سەۋەبىدىن جەنۇبىي ئەشيا ئوبوروتى يوللىرىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشى، دۆلەت ئىقتىسادىغا خەۋپ ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. شۇ سەۋەبتىن، ئۆزبېكىستان ۋە قازاقىستان ئىران ئارقىلىق ئۆتىدىغان يوللارغا تايىنىشنى ۋاقىتلىق ئازايتىپ، تىرانس-كاسپىي (ئوتتۇرا كارىدور) قاتارلىق باشقا ئالتىرناتىپ يوللارغا يۈزلىنىشنى تېزلەتتى[6] [8].
ئىسرائىلىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەۋجۇتلۇقى، ئىران ئۈچۈن باش ئاغرىقى ۋە تەھدىت مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. ئىسرائىلىيە ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ قازاقىستان، ئەزەربەيجان ۋە ئۆزبېكىستان بىلەن قويۇق ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي-تېخنىكىلىق مۇناسىۋەت ئورنىتىپ كەلدى. قازاقىستان ئىسرائىلىيەنىڭ مۇھىم نېفىت تەمىنلىگۈچىسى بولسا، ئەزەربەيجان ئىسرائىلىيەنىڭ ھەربىي ئۈسكۈنىلىرىنى سېتىۋالغۇچى ۋە ئىرانغا قارشى ئىستراتېگىيەلىك شېرىك ھېسابلىنىدۇ. تېھران، ئىسرائىلىيەنىڭ بۇ رايوندىكى پائالىيەتلىرىنى ئۆزىنى قورشىۋېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارايدۇ ۋە بۇنىڭغا قارشى «بىخەتەرلىك دىپلوماتىيەسى» نى كۈچەيتمەكتە. ئىران مەتبۇئاتلىرى ۋە رەسمىي باياناتلىرىدا، ئىسرائىلىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا جاسۇسلۇق ۋە ھەربىي بازىلارنى قۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئەيىبلەپ، رايون دۆلەتلىرىنى بۇ ھەمكارلىقتىن ئاگاھلاندۇرۇپ كەلمەكتە[10].
بۇ توقۇنۇش، ئىراننىڭ رايوندىكى «بىخەتەرلىك چەمبىرىكى» ئۇقۇمىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. ئىران ئۆزىنىڭ شىمالىي چېگرالىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن، ئىسرائىلىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىنى چەكلەشنى مۇھىم مەسىلە دەپ قارايدۇ. شۇڭلاشقا، 2025-يىلدىكى كىرىزىستىن كېيىن، ئىران ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان بىخەتەرلىك ۋە ئستىخبارات ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشكە تىرىشتى. بولۇپمۇ چېگرا بىخەتەرلىكى، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ساھەلىرىدە يېڭى مېخانىزملارنى ئورنىتىشقا تىرىشماقتا. تېھراننىڭ مەقسىتى، رايون دۆلەتلىرىنى ئىسرائىلىيەنىڭ تەسىرىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىك ئوربىتىسىغا تارتىشتۇر[10] [12].
يادرو مەسىلىسىمۇ بۇ كىرىزىسنىڭ مۇھىم بىر تەرىپىدۇر. ئانالىز ۋە ئىستىخبارات مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، 2025-يىلىدىكى ئۇرۇشتىن ۋە ئۆزىنىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىلىرىنىڭ قىسمەن ۋەيران قىلىنىشىدىن كېيىن، ئىران رەھبىرى ئەلى خامەنېيى يادرو ئىستراتېگىيەسىدە ئۆزگىرىش ياسىغان بولۇشى مۇمكىن. خەۋەرلەرگە قارىغاندا، تېھران يادرو قوراللىرىنى ئىخچاملاشتۇرۇش ۋە ئۇنى باشقۇرۇلىدىغان بومبا بېشىغا ئورنىتىش تېخنىكىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا يېشىل چىراغ ياققان. ئەگەر ئىران يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتكە ئايلانسا، بۇ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتىۋېتىدۇ ۋە رايون دۆلەتلىرىنى يېڭى بىر قوراللىنىش مۇسابىقىسىگە ياكى چوڭ كۈچلەرنىڭ (بولۇپمۇ خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ) يادرو كۈنلۈكى ئاستىغا كىرىشكە مەجبۇرلايدۇ[9].
ئاخىرىدا، ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقىنىڭ بۇ توقۇنۇشقا بولغان پوزىتسىيەسىمۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. ئېلىپ بېرىلغان رايونلۇق تېلېفون تەكشۈرۈشلىرىنىڭ نەتىجىسىگە قارىغاندا، گەرچە قازاقىستان ۋە تاجىكىستاندا ئىرانغا سىياسىي جەھەتتىن ھېسداشلىق قىلىش نىسبىتى (تەخمىنەن %42) مەۋجۇت بولسىمۇ، ئەمما ئىرانغا ھەربىي جەھەتتىن ياردەم بېرىشنى قوللاش نىسبىتى تۆۋەن (قازاقىستاندا ئاران %5). بۇ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، تۈركىستان خەلقى ۋە ھۆكۈمەتلىرى ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «نېيتراللىق» ۋە «ئۆزىنى قوغداش» نى ئەڭ مۇھىم ئورۇنغا قويىدۇ، ھەمدە ئىراننىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇشلىرىغا چېتىلىپ قېلىشنى خالىمايدۇ. بۇ جامائەت پىكرى، رايون رەھبەرلىرىنىڭ ئىران سىياسىتىنى بەلگىلىشىدە مۇھىم بېسىم ئامىلى بولۇپ قالماقتا[11].
5. دۆلەتلەر بويىچە ئايرىم تەھلىل: مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۆپ قاتلاملىق قۇرۇلمىسى