راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىراق دوكلات، بۇ غايەت زور كۈچنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ، ئۇنىڭ ئاپتوماتىك ھالدا ئىشلىتىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدىغانلىقىنى، سابىق يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر بىلەن ئېلىپ بېرىلغان چوڭقۇر سۆھبەتلەرگە ئاساسلىنىپ ئوتتۇرىغا قويىدۇ. سۆھبەتلەر، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ، بىر توقۇنۇش باشلىنىشتىن ئىلگىرى يەنى «ئالدىنى ئېلىش» (preemptive) خاراكتېرلىك ھالدا كەڭ دائىرىلىك جازالارنى يولغا قويۇش مەسىلىسىدە قاتتىق ئىككىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئىككىلىنىشلەرنىڭ ئارقىسىدا ياتقان ئاساسلىق سەۋەبلەر ئىنتايىن ئىستراتېگىيەلىكتۇر. بىرىنچىسى، بۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىزچىل تۇتۇپ كەلگەن سىياسىتىدىن تۈپتىن چەتنەپ كېتىش بولۇپ، مۆلچەرلىگۈسىز ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئىككىنچىسى، جازا كوزىرىنى ئۇرۇش باشلىنىشتىن بۇرۇن ئويناش، كىرىزىس پەيتىدە دىپلوماتىك سۆھبەت ئۈستىلىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ قولىدىكى ئەڭ مۇھىم كوزىرلارنىڭ بىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
ئۈچىنچىسى ۋە بەلكىم ئەڭ مۇھىمى، ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك جازالار، خىتايغا ھەم ئامېرىكانىڭ ئىستىخبارات ئىقتىدارىنىڭ چوڭقۇرلۇقى ھەققىدە ھالقىلىق ئۇچۇرلارنى ئاشكارىلاش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ، ھەم بېيجىڭغا ئۆزىنىڭ تاجاۋۇزچىلىقىنى قانۇنىيلاشتۇرۇش (ھەقلىقلەشتۈرۈش) ئۈچۈن بىر «زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى» ھېكايىسى بەرپا قىلىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ. بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارا ئىقتىساد ئىشلىرى بويىچە دۆلەت بىخەتەرلىك مەسلىھەتچىسىنىڭ مۇئاۋىنى دالىپ سىنگىنىڭ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىدىن ئىلگىرىكى ۋەزىيەتنى باھالىغاندا ئېيتقىنىدەك، ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك جازالار «ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدىكى بىرلىكنى بۇزۇشى ۋە پۇتىنغا ‹ئامېرىكانىڭ ھېچقاچان تىنچلىقنى قوغداش نىيىتى يوق ئىدى› دېگەن باھانە بىلەن تاجاۋۇزنى باشلاش پۇرسىتى بېرىشى مۇمكىن ئىدى». ئوخشاش لوگىكا، بىر تەيۋەن سېنارىيەسىدىمۇ كۈچكە ئىگە بولىدۇ. بېيجىڭ، ئامېرىكانىڭ ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك جازالىرىنى، ئۆزىنى «مۇداپىئە» مەقسەتلىك بىر ھەرىكەتكە ئىتتىرگەن بىر تاجاۋۇزچىلىق دەپ كۆرسىتەلەيدۇ.
بۇنىڭغا قارىماي، دوكلات ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك جازا تاللىشىنىڭ مۇزاكىرە ئۈستىلىدىن پۈتۈنلەي ئىتتىرىلىپ كەتمىگەنلىكىنىمۇ بىلدۈرىدۇ. بولۇپمۇ، خىتاينىڭ بىر ئىشغالىيەت نىيىتىنىڭ «ئېنىق» ئىكەنلىكىگە دائىر قارشى تۇرغىلى بولمايدىغان ئىستىخبارات مەلۇماتلىرى بولسا ۋە بۇ ئىشغالىيەتنىڭ قېچىپ قۇتۇلغۇسىز ئىكەنلىكىدە بىر ئورتاق تونۇش شەكىللەنسە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قەدەمنى ئالالايدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇنداق بىر قارار، دۆلەت بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ رەھبەرلىكىدە، خەزىنە مىنىستىرلىقىنىڭ پۇل-مۇئامىلە مۇقىملىقى ئەندىشىسى، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ دىپلوماتىك ئەكس تەسىرلەر ھەققىدىكى ئەندىشىلىرى ۋە مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ ۋەزىيەتنىڭ كەسكىنلىشىش خەۋپىگە دائىر باھالىشى ئارىسىدا قۇرۇلىدىغان نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇق بىلەن ئېلىنىدۇ. ئەمما بۇ يولغا كىرىلگەن تەقدىردىمۇ، ئامېرىكانىڭ يالغۇز ھەرىكەت قىلىش ئورنىغا، ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيە باشچىلىقىدىكى ئاچقۇچلۇق ئىتتىپاقداشلىرىنى بۇ جەريانغا قاتناشتۇرۇش ئۈچۈن كۈچلۈك دىپلوماتىك بېسىم ۋە رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزمىنى ئىشقا سالىدىغانلىقى ئېنىقتۇر. بۇ ئەھۋال، ئىستراتېگىيەنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنىڭ زور دەرىجىدە ئىتتىپاقداشلارنىڭ پوزىتسىيەسىگە باغلىق بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
تىنچ ئوكياندىكى ئاچقۇچلۇق ئىتتىپاقداشلار: ئىككىلىنىش ۋە بېقىندىلىق
RAND  دوكلاتى، ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى ئىستراتېگىيەسىنىڭ يولغا قويۇلۇشچانلىقى ۋە ئۈنۈمىنىڭ، ئامېرىكانىڭ بىر تەرەپلىمە كۈچىدىن زىيادە، ئىتتىپاقداشلار بىلەن قۇرۇلىدىغان كوللېكتىپ بىر ئىرادىگە باغلىق ئىكەنلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، تىنچ ئوكياندىكى ئىككى ئاچقۇچلۇق ئىتتىپاقداش بولغان ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيەنىڭ مەيدانى، ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئەڭ ئاجىز ھالقىلىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. ھەر ئىككى دۆلەت بىخەتەرلىكىنى ئامېرىكا ئىتتىپاقىغا، ئىقتىسادىي گۈللىنىشىنى بولسا زور دەرىجىدە خىتاي بىلەن بولغان چوڭقۇر سودا باغلىنىشىغا قەرزداردۇر. دوكلاتنىڭ ئۈچىنچى ۋە تۆتىنچى بۆلەكلىرى، بۇ ئىككى دۆلەت دۇچ كەلگەن بۇ مۇرەككەپ ئىككىلىنىشنى، ئۆزلىرىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتلىرى ۋە چەكلىمىلىرى رامكىسىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىدۇ.
ئاۋسترالىيەنىڭ ئەھۋالى، تەرەققىي قىلغان ئىقتىسادىي گەۋدىلەر ئارىسىدا خىتايغا بولغان قۇرۇلمىلىق بېقىندىلىقنىڭ ئەڭ كۆزگە كۆرۈنەرلىك مىسالىدۇر. دوكلاتنىڭ ئانالىزىغا قارىغاندا، ئاۋسترالىيەنىڭ ئىقتىسادىي تەقدىرى، خىتاينىڭ سانائەت ئېھتىياجلىرىغا گويا لەڭگەرلەنگەن ھالەتتىدۇر. 2022-23-يىللىق مالىيە يىلىدا، ئاۋسترالىيەنىڭ ئومۇمىي تاۋار ۋە مۇلازىمەت ئېكسپورتىنىڭ تەخمىنەن %29.7 گە يېقىن غايەت زور بىر قىسمى يالغۇز خىتايغا قىلىنغان. بۇ نىسبەت، دۆلەتنىڭ ئەڭ چوڭ باشقا ئۈچ سودا شېرىكى بولغان ئامېرىكا، ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيەنىڭ توپلام نىسبىتىدىن (%28.7) مۇ يۇقىرىدۇر. بولۇپمۇ تۆمۈر رۇدىسى، مېتاللورگىيەلىك كۆمۈر ۋە سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) قاتارلىق ئاساسلىق تاۋارلارنىڭ ئېكسپورتىدا خىتاي، ئورنىنى ئالماشتۇرۇش قىيىن بولغان بىر بازاردۇر. بۇ چوڭقۇر ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش، ئاۋسترالىيەنىڭ تاشقى سىياسىتىدە بىر خىل «خىتايغا نىسبەتەن ئالاھىدە ئەھۋال» يارىتىپ، بېيجىڭغا قارشى قاتتىق ئىقتىسادىي تەدبىرلەرنى ئېلىشنىڭ تەننەرقىنى ئىنتايىن قىممەتكە چۈشۈرمەكتە.