ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تاللاشلىرىمىز، بىزگە ئەڭ چوڭ تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىل بولۇپ، بۇ پەقەت بىلىش بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك ئەمەس، بەلكى تاللاش، ئىختىيار قىلىش قابىلىيىتىمىز بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئىككى نەرسىدىن قايسىسىنىڭ ياخشى، قايسىسىنىڭ ناچار ئىكەنلىكىنى بىلىپ تۇرۇپ، ناچار، يامان بولغاننى تاللىغۇچىغا بۇ مەلۇماتنىڭ نېمە پايدىسى بولسۇن؟ بىر ئىنساننىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان، ھەتتا تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان خاراكتېرىنى ھاسىل قىلغان ئامىل، ئىنساننىڭ تاللىشىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. ئىنسان، تۇغۇلغاندىن كېيىن تەبىئىي ھالدا، ھەتتا مەجبۇرىي ھالدا تاللاشقا باشلايدۇ. ئىنساننىڭ فىترەت جەھەتتىن يۈزلەندۈرۈلگەنلىرى بىلەن ھۆر ئىختىيارلىقى بىلەن تاللىغانلىرى ئارىسىدىكى ماسلىشىشنىڭ ۋۇجۇدقا چىقىشى ئۈمىد قىلىنغان نۇقتىدۇر.
ئىنساننىڭ ئىختىيارلىقىنى ئىشقا كىرىشتۈرۈشى دۇنياغا كېلىش بىلەن تەڭ باشلىنىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئىنسان ئىختىيارلىقىنى ئەركىن ھالدا ئىشلىتەلمىگەن ۋە بۇ سەۋەبتىن ياخشى – يامان، توغرا – خاتا، چىرايلىق – سەتكە ئوخشاش زىتلىقلار ئىچىدە تاللاش ئەركىنلىكى بولمىغان تۇغۇلۇشتىن ئىلگىرى، قىلمىش – ئەتمىشلىرىنىڭ ( تەقدىرىنىڭ ) بەلگىلەنگەنلىكى ھەققىدىكى ئېيتىلمىلارنىڭ زىتلىق ئىچىدە ئىكەنلىكى روشەندۇر. ئىبن تەيمىييە ئېيتقاندەك: « تۇغۇلۇشتىن ئىلگىرى پۈتۈۋېتىش يوق، پەقەت ئىنساننىڭ تاللاشتا رول ئوينايدىغان يۈزلەندۈرۈش مەۋجۇت »تۇر. ئالىمىمىزنىڭچە ياخشى، توغرا ۋە چىرايلىققا فىترەت جەھەتتىن يۈزلەندۈرۈش سەۋەبىدىن، ئىنسان دىن نۇقتىسىدا ئىسلامنى، ھەرىكەت جەھەتتە ياخشىنى تاللايدۇ. چۈنكى فىترەت مۇكەممەل بولغاننى تاللاشقا مايىل قىلىنغان.
« تۇغۇلغان ھەر ئىنسان فىترەت ئۈستىدە تۇغۇلىدۇ. بۇ فىترەت مۇئەييەن بىر تىل ئىشلىتىلگەن مەدەنىيەت مۇھىتى ئىچىگە كىرگۈچە ئۆزىنىڭ ساپ ھالىتىنى ساقلاپ قالىدۇ. » ياكى « تۇغۇلغان ھەر ئىنسان فىترەت ئۈستىدە تۇغۇلىدۇ. ئاندىن كېيىن ئاتا – ئانىسى ئۇنى يەھۇدىي، خىرىستىيان ۋە مەجۇسىي قىلىدۇ. » مەنىسىدىكى ھەدىسلەر فىترەتنىڭ ئىچى بوش ھالەتتە ئەمەسلىكىنى، ئىجابىيلىققا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ سەۋەبتىن ئۆز مەيلىگە قويۇۋېتىلگەن ۋاقىتتا ھەقىقەتنى تاپىدىغان فىترەت، خاتا ھالدا يۈزلەندۈرۈلگەن ۋاقىتتا توغرا يولدىن ئادىشىپ كەتمەكتە ۋە ھەنىف ئالاھىدىلىكىنى يوقۇتۇپ قويماقتا. ئىبن تۇفەيلنىڭ ھەيي ب. يەكزانى، ئىبن نەفىسنىڭ « ئەر – رىسالە ئەل كامىلىييە »سى، ئۆزى يالغۇز ھالدا بىر ئارالدا چوڭ بولغان ئىنساننىڭ ھاياتقا يېتەكچىلىك قىلىدىغان ھەر تۈرلۈك ھەقىقەتنى ئۆز تەبىئىتىنىڭ تەقەززاسى سەۋەبىدىن تاپالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشقان پەلسەپەۋى رومان ژانىرىغا ئەڭ ياخشى مىسال بولالايدۇ.
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن نەقىل قىلىنغان فىترەت ھەققىدىكى ھەدىسنىڭ پەرقلىق ۋارىيانتلىرى مەۋجۇت. بەزى رىۋايەتلەردە « فىترەت ئۈستىدە تۇغۇلدى » شەكلىدە ئەمەس، « ئىسلام فىترىتى ئۈستىدە تۇغۇلىدۇ » دېگەن شەكىلدە تىلغا ئېلىنماقتا. بۇ يەردىكى « ئىسلام » ئىبارىسىنى چىقىش نۇقتىسى قىلغان بەزى ئالىملار رەشت ( ئاقىل ۋە بالىغ ) بولماستىن بۇرۇن ۋاپات بولغان غەيرى مۇسلىم بالىلارنىمۇ مۇسۇلمان كاتېگورىيەسى ئىچىگە كىرگۈزگەن ۋە ئۇلارنىڭ جەننەتكە كىرىدىغانلىقى ھەققىدە ھۆكۈم چىقارغان. مۇتەزىلە مۇتەپەككۇرلىرى ۋە ئىسلام پەيلاسوپلىرىمۇ ئىنسان فىترىتى بىلەن نەبىلەر ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئەۋەتىلگەن ۋەھىينىڭ ئوخشاش ماھىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئېيتقاندا، ئەسلىدە « ئىسلام ئۈستىدە تۇغۇلۇش » ئىپادىسىنى ئاساس قىلغانلىقى مەلۇم بولماقتا.
مۇسۇلمان ئالىملارنىڭ ئىنساننىڭ فىترىتى ھەققىدىكى قاراشلىرى بىلەن غەربتە بۇ ھەقتە ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلار ئوتتۇرىسىدا ئۆزئارا كېسىشكەن ۋە پەرقلىنىپ تۇرىدىغان نۇقتىلار بار. بولۇپمۇ ج. لۇكۇن ( J. Locke’un ) تېخىمۇ چۈشىنىشلىك ھالغا كەلتۈرگەن « تابيۇلە راسا ( Tabula Rasa )، يەنى قۇرۇق زېھىن » چۈشەنچىسىنى ئىسلام ئالىملىرىدىمۇ ئۇچرىتىمىز. غەززالىنىڭ « مۇنقىز » ناملىق ئەسىرىدىكى سۆزلىرى بۇنى ئەكس ئەتتۈرمەكتە:
« بىلىڭلاركى، فىترەت نۇقتىسىدىن ئىنسان جەۋھىرىنىڭ ئىچى قۇرۇق بولۇپ، ئاللاھ ياراتقان كائىناتقا مۇناسىۋەتلىك بىرەر ئىلىم ئۇنىڭدا يوق. »
غەززالى بۇ ئىچى قۇرۇق بولۇشنىڭ، ئالەملەر ( مەۋجۇدىيەتلەر )گە مۇناسىۋەتلىك بىلىم خاراكتېرلىك ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. زېھىننىڭ مەۋجۇدىيەت ھەققىدە بىلىمگە ئىگە بولماسلىقى، تەجرىبە ۋە چۈشەنچە ھاسىل قىلالىغۇدەك زېھىن خاراكتېرلىك بوشلۇقنىڭ ئىنساندا بار ئىكەنلىكىدە شەك يوق. كۆزىتىش ۋە تەجرىبە تولدۇرىدىغان بۇ بوشلۇقنى، ئىنساننىڭ ئايرىم بىر تۈر سۈپىتىدە ئىگە بولىدىغان خاراكتېر ئالاھىدىلىكلىرىدىن ئايرىش كېرەك. بۇ خاراكتېر خاسلىقى ئىنساننىڭ ياخشى – يامان، توغرا – خاتا، چىرايلىق – سەت … قاتارلىق زىتلىقلارنى بىر – بىرىدىن پەرقلەندۈرۈش قابىلىيىتىگە ئىگە بولغان ھالدا دۇنياغا كەلگەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ ئىككى زىتلىق ئىچىدە تاللاش، پەرقلەندۈرۈش ئېلىپ بېرىش كېرەك.
2. ئىنسان تەبىئىتىنىڭ ( فىترىتىنىڭ ) زىددىيەتلىك قۇرۇلمىسى ۋە ئىنساننىڭ تەبىئىتىگە بولغان نوپۇزى
قۇرئان، ئىنسان فىترىتىدىكى زىددىيەتلىك قۇرۇلمىغا كىشىنىڭ دىققىتىنى ئاغدۇرۇپ مۇنداق دېمەكتە:
« كىشىنىڭ ئۆزلۈكىگە ۋە ئۇنى شەكىللەندۈرگۈچىگە قەسەمكى، ئاللاھ ئۇنىڭغا ياخشى ۋە يامانلىقنى بىلگەن ھالدا مۇئامىلە قىلىش قابىلىيىتىنى بەخش ئەتتى. كىمكى بۇ ئۆزلۈكنى ياخشىلاپ پاكلىسا نىجاتلىققا ئېرىشىدۇ، كىمكى ئۇنى ياخشىلاپ پاكلىمىسا زىيان تارتىدۇ. »