مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابدۇراھمان ئارسلان: ئەنئەنە پەقەتلا ئۆتمۈشتە باشتىن ئۆتكۈزۈلگەن نەرسىمۇ؟ مۇشۇنداق ئاددىي نەرسىمۇ؟ ئەنئەنە مۇئاۋىيە بىلەن باشلانغان نەرسىمۇ؟ مۇسۇلمان بۈگۈن بۇ ھەقتە ئويلىنىۋاتىدۇ. مودېرنىزم دۇنياسىنى قاپلاپ كەتكەنلىكتىن قۇرئان ۋە سۈننەتتىن قالسىلا يىگانە پاناگاھ بولغان ئەنئەنىنى بۇزۇپ تاشلاۋاتىدۇ. مېنىڭچە مۇسۇلمان ھۆرلىك ئەمەس، بەلكى ئىمانىسپىزمنى  تەلەپ قىلىۋاتىدۇ. نېمە ئۈچۈن؟ چۈنكى ئەنئەنە ھەققىدە ئويلىنىپ باقمىغانلىقتىن. قۇرئاندىن بىر ئايەتنى ئېلىپ «بىز ئەجدادىمىزنى بۇ يولدا كۆردۇق» دەيدۇ، يەنە بىر ئايەتنى ئېلىپ «كونىلارنىڭ ئەپسانىسى» دەيدۇ، يېڭىنى ئۆتمۈشكە تايىنىپ تۇرۇپ سەلبىيلەشتۈرىۋاتىدۇ. ھالبۇكى، بۇ يەردە ئايەت ئۆتمۈشكە تايىنىپ تۇرۇپ ئىنكار قىلىنسا، يەنە بىرسىدە ئايەت ئۆتمۈشكە ئائىت ھالغا كەلتۈرۈلۈپ سەلبىيلەشتۈرۈلىدۇ. بۇنىڭدىن ئىنسانلار مودېرنىزمدىن ئۆگەنگەن ئەنئەنە ھەققىدىكى تەنقىدنى كۆرىگىلى بولمايدۇ.
ئۇستاز، ئەسلىدە بىز ۋاقىت ۋە ماكان ھەققىدە توختالغاندا مودېرنىزمدىن باشقا بۇ ئۇقۇملارنىڭ ئۆزىگە خاس مەنالىرىنى يەنە ئەنئەنىدىن ئۆگىنىمىز ئەمەسمۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: بىزنىڭ بۈگۈنىمىزنى شەكىللەندۈرگۈچى كىم؟ بىز بۈگۈنىمىزنى ھازىرقى چۈشەنچىلىرىمىز ئارقىلىق قۇرۇپ چىقتۇقمۇ؟ خالىساقمۇ – خالىمىساقمۇ ئۆتمۈشتىن كەلگەنلەر ئاساسىدا بىر شەيئى ئۈستىدە سۆز قىلالايمىز. بۇ بىزنىڭ ئىلكىمىزدە ئەمەس، تەقدىرىمىز مۇشۇنداق. «ھەر پەيغەمبەر ئىلگىرىكىلەرنىڭ ئىزىغا ۋارىس سۈپتىدە ئەۋەتىلگەن». بۇ بىكاردىن بىكارغا ئېيتىلغان سۆزمۇ؟ ئۇ ئىزنىڭ ئىزچىل بولۇشى ئىنسانىيەت تارىخىدىكى مۇھىم نۇقتا. ئويلىنىشقا تېگىشلىك ئاساسلىق مەسىلە، ئۇ ئىزلار يوقاپ كەتكەن ۋاقىتتا قانداق قىلىمىز؟ ئەجىبا تارىختا ئۇ ئىزلار يوقاپ كېتىشكە يۈزلەنگەن ۋاقىتتا پەيغەمبەر كېلەتتىمۇ؟ بولۇپ، بىزلەر مانا بۇ مەسىلىلەر ھەققىدە ئويلانمىدۇق. ئۇ ئىزلار ھەر ۋاقىت خاتامۇ؟ بىز ئۈچۈن يورۇقلۇق بولۇپ چاقنىيالمامدۇ؟
غەرپتە مودېرنىزمنىڭ ئەنئەنىگە قارشى چىقىشىنى توغرا چۈشىنىمەن. چۈنكى غەرپتە ئەنئەنە دوگمىچىلىق بىلەن ئوخشاش بولۇپ قالغانىدى. ھالبۇكى، بىزدە ئۇنداق ئەمەس. بىز بۇلار ھەققىدە توختالغاندا باياتىنقى سوئالىڭىزدىكى زۇھد (تەركى دۇنيالىق، ئۆزىگە ئەزىيەتنى راۋا كۆرۈش) ھەققىدە توختۇلۇشىمىز كېرەك. بۇ سەۋەپتىن بىز بۇ مودېرنىزمدىن قۇتۇلماقچى بولساق، ئالدى بىلەن ئۇقۇملارنىڭ ئەسلىگە قايتىشىمىز كېرەك. مۇسۇلمانلار بۈگۈن ئۆزىگە خاس ئۇقۇملارنىڭ مەنىسىنى ئۆزگەرتىۋەتتى. بۇ كائىناتنىڭ مەۋجۇدىيىتىنىڭ فىترىتىگە مودېرنىزم بىلىم ئارقىلىق، پەلسەپە ئارقىلىق ۋەياكى نېمە دېسىڭىز دەڭ، مەلۇم ۋاستىلەر ئارقىلىق ئېغۋاگەرچىلىك قىلىۋاتىدۇ. مۇسۇلمانلارمۇ ئۆزىنى ئۇنىڭغا ماسلاشتۇرغانلىقتىن ئىسلامنىڭ ئۇقۇملىرىنىڭ فىترىتىگە ئېغۋاگەرچىلىك قىلدى ۋە قىلىۋاتىدۇ. مەن «گىنۋاز» ئېغۋاگەرچىلىكنى مۇشۇنداق ئىزاھلايمەن. ئۇقۇملارنىڭمۇ فىترىتى بار بولۇپ، ئۇنىڭغا قول تىقىلدى. مىللەت ئۇقۇمى بۇنىڭ ئەڭ يارقىن مىسالىدۇر. ئىسلام بۇنى باشقىچە ئىزاھلايدۇ، ئۇلۇسچىلىق باشقا شەكىلدە ئىزاھلايدۇ. بۇ سەۋەپتىن مېنىڭچە بۇ ئۇقۇملارنى ئۆزى خاس بولغان ئورۇنغا قويۇشىمىز كېرەك. شۇنداق قىلغاندا بۇلار ئارقىلىق يېڭى چۈشەنچە دۇنياسى بەرپا قىلىپ، بۇ دۇنيانىڭ سىرىتىغا چىقالايمىز دەپ قارايمەن. بۇ دۇنيانىڭ سىرىتىغا چىقىش دېگەنلىك، ئىسلامنىڭ ئۆزىگە خاس ئۇقۇملىرى ئارقىلىق يېڭى چۈشەنچە دۇنياسى قۇرۇپ چىقىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش دېگەنلىكتۇر. چۈشەنچە بەرپا بولماستىن دۇنيانىڭ سىرىتىغا چىققىلى بولمايدۇ، چىقىش مۇمكىن ئەمەس. بۇنى پەقەت ئۇقۇملارنى ئۆزىنىڭ مەنا دۇنياسىغا قايتۇرۇش ئارقىلىقلا ۋۇجۇتقا چىقارغىلى بولىدۇ. چۈنكى ئىنساننىڭ ھەرىكىتىنى كەلتۈرۈپ چىقارغۇچى ئامىل دەل مەنا، بىلىمدۇر. چۈنكى بىلىم بولماستىن، بىلىمگە ئاساسەن تەپەككۇر قىلماستىن بىر ئەمەل (ئىش – ھەرىكەت)، چۈشەنچە ئوتتۇرىغا چىقمايدۇ. بۇ سەۋەپتىن بىزنىڭ  چۈشەنچىلىرىمىزگە ئۇل بولغان بىلىم توغرا بىلىم بولۇشى كېرەك. مودېرنىزم تەرىپىدىن بۇلغانغان بىلىم بولماسلىقى لازىم. مۇسۇلمانلار بۇلغانمىغان دېيىشى مۇمكىن. مەسىلەن: مەدەنىيەت. سىز خالىغىنىڭىزچە «ئىسلام مەدەنىيىتى» دەڭ، لېكىن ئۇ ئۇقۇم سىزنى ئېلىپ بارغان بىر دۇنيا بار. سىز ئۇ يەردىن ئۆتمۈشىڭىزنى ئوقۇغان ۋاقتىڭىزدا باشقا بىر نەرسە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. مىللەت ۋە ئادالەت ئۇقۇمىمۇ مانا مۇشۇنداق.