رەقەملىك دەۋردە تېررورىزمنىڭ شەكىل ئۆزگەرتىشىئاسىمېترىك تەھدىتلەر، توردا رادىكاللىشىش ۋە دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2015-يىلى ئۇكرائىنادا يۈز بەرگەن ئېنېرگىيە تورى ھۇجۇمى، دىجىتال تېررورىزمنىڭ يېتىپ بارالىغان خەتەرلىكلىك دەرىجىسىنىڭ ئىسپاتى بولۇپ، «Black Energy 3»  ناملىق ۋىرۇسلۇق يۇمشاق دېتالنى ئىشلەتكەن ھۇجۇمچىلار، ئۇكرائىنانىڭ غەربىدىكى Prykapattyaoblenergo توك تارقىتىش شىركىتىنىڭ SCADA (تەكشۈرۈپ كونترول قىلىش ۋە سانلىق مەلۇمات توپلاش) سىستېمىلىرىغا سىڭىپ كىردى. ھۇجۇمچىلار، يىراقتىن كونترول قىلىش ئارقىلىق توك ئېقىمىنى ئۈزۈپ تاشلاپ، تەخمىنەن 225،000 ئابۇنتنىڭ توكىنى ئۈزدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا زاپاس توك مەنبەلىرىنى ئىشتىن توختاتتى ۋە شىركەتنىڭ ئالاقە مەركەزلىرىنى DDoS ھۇجۇملىرى بىلەن قۇلۇپلاپ ئابونتلارنىڭ كاشىلا  شىكايەت قىلىشىنى توسۇپ قويدى. بۇ ھەرىكەت، بىر تور ھۇجۇمىنىڭ فىزىكىلىق ئۇل ئەسلىھەگە (Cyber-Physical Systems) بىۋاسىتە بۇزغۇنچىلىق قىلىپ پۇقرالارنىڭ ھاياتىغا تەھدىت سالالايدىغانلىقىنى، ئىسسىنىش ۋە يورۇتۇشقا ئوخشاش ئاساسىي ئېھتىياجلارنىڭ تەمىناتىنى ئۈزۈپ تاشلاپ بىر «تېررور» مۇھىتى يارىتالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.
بۇ دۆلەت سەۋىيەسىدىكى ھۇجۇملار بىلەن بىرگە، RAND  دوكلاتىدا ئانالىز قىلىنغان  يەككە ۋەقەلەر (A1, A4, B2 قاتارلىقلار)، دىجىتال  تېررورىزمنىڭ مىكرو سەۋىيەسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مەسىلەن، «A4» ۋەقەسىدە، ئىجتىمائىي مۇھىتىدا رادىكال بىر يېتەكچى تاپالمىغان بىر شەخسنىڭ، ئىنتېرنېتنى بىر «ئوچۇق ئۇنىۋېرسىتېت»تەك ئىشلىتىپ بومبا ياساش، ئۆزىنى قوشۇپ پارتلىتىش جىلىتكىسى تەييارلاش ۋە ئىدېئولوگىيەلىك تەلىم-تەربىيە تېمىلىرىدا ئۆزىنى تەربىيەلىگەنلىكى كۆرۈلگەن. «A10»  ۋەقەسىدە بولسا، ئىنتېرنېت، فىزىكىلىق دۇنيادا (مەسچىتتە) باشلانغان بىر مۇناسىۋەتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، ئەشيا- تەمىنات پىلانلىرىنى تۈزۈش ۋە ھەربىي تەلىم-تەربىيە ئۈچۈن چەت ئەلگە چىقىشنى تەرتىپلەش سورۇنى سۈپىتىدە رول ئوينىغان. بۇ يەككە ۋەقەلەر، ماكرو سەۋىيەدىكى تور ھۇجۇملىرى بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىنتېرنېتنىڭ شەخسلەرنى ئەجەللىك بىرەر قورالغا ئايلاندۇرۇش يوشۇرۇن كۈچىنىڭمۇ بارلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
خۇلاسىلىگەندە، تارىخىي مەلۇماتلار رەقەملىك تېررورىزمنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىنىڭ تاسادىپىي ئەمەسلىكىنى كۆرسەتمەكتە. ھۇجۇملار بارغانسېرى تېخىمۇ مۇرەككەپ، تېخىمۇ نىشانلىق ۋە تېخىمۇ ۋەيران قىلغۇچ ھالغا كەلمەكتە. ئېستونىيەدىكى ھۇجۇم بىر ئاگاھلاندۇرۇش ئىدى، گىرۇزىيەدىكى ھۇجۇم بىر سىناق ئىدى، ئۇكرائىنادىكى ۋەقە  بولسا رەسمىي بىر كۈچ كۆرسىتىش ئىدى. كەلگۈسىدىكى ھۇجۇملار، پەقەت سىستېمىلارنى قۇلۇپلاش بىلەنلا قالماي، سۇ توسما قاپقاقلىرىنى ئېچىۋېتىش، يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىلىرىنىڭ سوۋۇتۇش سىستېمىلىرىنى بۇزۇش ياكى ئاپتوماتىك ماشىنىلارنى يولدىن چىقىرىۋېتىشكە ئوخشاش تېخىمۇ قورقۇنچلۇق نەتىجىلەرنى تۇغدۇرۇشى مۇمكىن. يۈز بەرگەن ۋەقەلەر، دىجىتال دۇنيانىڭ بىخەتەرلىكىگە، فىزىكىلىق دۇنيانىڭ بىخەتەرلىكىدىن ئايرىپ قارىماسلىق كېرەكلىكىنى ئاچچىق تەجرىبىلەر بەدىلىگە ئۆگەتمەكتە.
كونىراپ قالغان دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرى ۋە بىيۇروكراتىك ھۇرۇنلۇق
«Modern Diplomacy» (زامانىۋى دىپلوماتىيە) ماقالىسىدا تەكىتلەنگەن «كونىراپ قالغان دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرى» (Outdated State Strategies)، رەقەملىك تېررورىزم بىلەن كۈرەش قىلىشتا  ئەڭ ئاجىز ھالقا بولۇپ، دۆلەتلەر، 21-ئەسىرنىڭ تورنى ئاساس قىلغان، تېز ۋە ئۆزگىرىشچان تەھدىتلىرىگە قارشى، 20-ئەسىرنىڭ تەبىقىلەشكەن، ئاستا  ئىشلەيدىغان  بىيۇروكراتىك قۇرۇلمىلىرى بىلەن ئىنكاس قايتۇرۇشقا تىرىشماقتا. بۇ ئىستراتېگىيەلىك ماسلاشماسلىق، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك يوچۇقلىرىدىن پايدىلىنىش ۋە ھەر دائىم بىر قەدەم ئالدىدا تۇرۇش ئەۋزەللىكىنى بەرمەكتە. دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىزىسى، جۇغراپىيەلىك چېگرالارغا، فىزىكىلىق كونتروللۇققا ۋە دۆلەتنى مەركەز قىلغان تەھدىت قورالىغا  تايىنىدۇ ،ئەمما بۇنىڭ ئەكسىچە  دىجىتال تېررورىزم چېگراسىز، مەۋھۇم ۋە دۆلەت سىرتىدىكى ئاكتىيورلار ھۆكۈمران بولغان بىر ساھەدۇر.
مەۋجۇت دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ خاتالىقى، ئىنتېرنېتنى كونترول ئاستىغا ئالغىلى بولىدىغان ياكى سېنزۇر قىلغىلى بولىدىغان تۇراقلىق بىر ۋاسىتە دەپ قارىشىدۇر. RAND  دوكلاتىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، تېررورلۇق مەزمۇنلىرىنى ئىنتېرنېتتىن ئۆچۈرۈش (take-down) ياكى تور بەتلىرىنى تاقاش تىرىشچانلىقلىرى،  «مۈشۈككە ئويۇن،چاشقانغا قىيىن»بولۇۋاتىدۇ (whack-a-mole) . بىر تور بېكەت تاقالغاندا، مىنۇتلار ئىچىدە پەرقلىق بىر نام بىلەن يېڭىسى ئېچىلماقتا ياكى مەزمۇن Dark Web قا ئوخشاش زىيارەت قىلىش تەس بولغان  سەھىپىلەرگە يۆتكەلمەكتە. دۆلەتلەرنىڭ بۇ چەكلىمىچى ئۇسۇلى، مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۇ ياقتا تۇرسۇن، تېررورچىلارنىڭ «دۆلەت بىزنى جىمىقتۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ» دېگەن دەۋاسىنى كۈچەيتىپ،  مەزلۇمىيەت تۇيغۇسىنى ئوزۇقلاندۇرۇرۇپ ،رادىكاللىشىشنى تېخىمۇ ئەۋج ئالدۇرماقتا. ئۇنىڭدىن باشقا، زىيادە نازارەت قىلىش ۋە سېنزۇر قىلىش ، دېموكراتىك جەمئىيەتلەردە پۇقرالارنىڭ ئەركىنلىك مۇنازىرىسىنى قىزىتماقتا ۋە دۆلەت بىلەن پۇقرا ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ مۇناسىۋىتىگە زىيان يەتكۈزمەكتە.
بىيۇروكراتىك ھۇرۇنلۇق، دۆلەتلەرنىڭ تېخنىكىدىكى سۈرئەتكە يېتىشىۋېلىشىغا توسالغۇ بولماقتا. تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى، يېڭى چىققان بىر شىفىرلىق ئۇچۇرلىشىش ئەپىنى، بىر شىفىرلىق پۇلنى ياكى سۈنئىي ئەقىل قورالىنى دەرھال  ھۇجۇم ھەرىكەت پىلانلىرىدا قوللىنالايدۇ؛ ھالبۇكى دۆلەتلەرنىڭ بۇ يېڭى تېخنىكىلارغا قارشى قانۇنىي بەلگىلىمە چىقىرىشى، خامچوت ئايرىشى ۋە خادىم تەربىيەلىشى ئايلار، ھەتتا يىللارغا سوزۇلماقتا. بۇ «ۋاقىت پەرقى»، تېررورچىلارغا كەڭ ۋاقىت،پۇرسەت تەمىنلىمەكتە. مەسىلەن، دائېشنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىسى بىلەن مىڭلىغان چەت ئەللىك جەڭچىنى قوبۇل قىلغان مەزگىلىدە، دۆلەتلەر تېخىچە ئىجتىمائىي تاراتقۇنىڭ بىر مىللىي بىخەتەرلىك تەھدىتى ياكى  ئەمەسلىكىنى مۇنازىرە قىلىۋاتاتتى.