كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سالاھىددىن ئەييۇبى ئىروسالىمنى ئىشغال قىلغاندىن كىين ياۋروپادىكى پادشاھلار خېلى ئۇزۇنغىچە نېمە قىلشىنى بىلەلمەي گاڭگىراپ قالغان. بۇنىڭغا قارىتا 1202 -يىلى پاپا 3-ئىننوسېنتيۇس  ( Innocentius) پۈتۈن ياۋروپادىكى پادىشاھلارنىڭ ھەممىسىنى مۇسۇلمانلارغا قارشى ئۇرۇشقا چاقىرغان. ئۇ كىم بۇ چاقىرىققا ئاۋاز قوشمىسا كاپىر دەپ ئىلان قىلىندىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ ئەھلىسەلىبنىڭ 4- قېتىم ئىروسالمغا يۈرۈش قىلشى ۋە ئەڭ دەھشەتلىكى ئىدى. بۇرۇنقى پاپالاردىن پەرقلىق ھالدا 3-ئىننوسېنتىيۇس ئۆزى بىۋاستە كىرسىت ئارمىيەسى بىلەن بىللە ماڭغان ئىدى. بۇ پۈتۈن ياۋروپا  خىرىستىيانلىرىنى تەسىرلەندۈرگەن بولۇپ ھەتتا گىرمانىيە ۋە فرانسىيەدە ئىككى قېتىم ئۆسمۈر كىرسىت ئارمىيسى تەشكىللەنگەن. گىرمانىيەدىكى ئۆسمۈر قوشۇنغا نىكولاس ئىسملىك بىر  ئۆسمۈر ، فىرانسىيەدىكسىگە بولسا فىلىپ ئىسملىك بىرى رەھبەرلىك قىلغان. بۇلارنىڭ ياشلىرى 15 ياش ئەتراپىدا بولۇپ  جەمئي 37 مىڭ بالا ئۆسمۈر بۇلارغا قېتىلىپ مۇقەددەس تۇپراق ئىروسالمنى قايتۇرۋېلىشقا قەسەم ئىچىشكەن. فىلىپ بىلەن نىكولاس بالا جەڭچىلەرگە چۈشىدە ھەزرەتى ئەيسانى كۆرگەنلىكى ۋە ئوتتۇرا دېڭىزغا بارغاندا تەڭرى مۇسا ئەلەيھىسالامغا قىزىل دېڭىزنى يېرىپ بەرگەندەك ئوتتۇرا دېڭىزنىمۇ يېرىپ بېرىشكە ۋەدە قىلغانلىقىنى ئېيتقان. لېكىن ئۇلار ئوتتۇرا دېڭىزغا بارغاندا دېڭىز يېرىلماي ئەگەشكۈچى بالىلار ئۈمۈدسىزلەنگەن .شۇنىڭ بىلەن  بىر قىسمى قايتىپ كەتكەن، يەنە بىر قىسمى بولسا  نىيىتىدىن يانماي كېمە ياساپ مىسرغا بارغان. بۇ يەردە قۇل سودىگەرلىرىگە تۇتۇلۇپ سېتۋىتىلگەن. 3-ئىننوسېنتيۇس  قالغان  بالا  قوشۇن  بىلەن كۆرۈشۈپ تەڭرىنىڭ ئاللىبۇرۇن ئۇلارنىڭ نىيەتلىرىنى ۋە قەھرىمانلىقلىرىنى قوبۇل قىلغانلىقىنى شۇڭا مۇسۇلمانلار بىلەن ئۇرۇش قىلشقا بارمىسىمۇ بولدىغانلىقىنى ئېيتىپ يولغا سالغان.
پاپا،  چاقىرىقىغا دادىسىنىڭ  ئۆلۈمى ۋە ئۆيلىنىش ئىشلىرى بىلەن بىر يىل ئۇرۇشقا كىرىشەلمىگەن ئاۋسترىيە- ۋېنگرىيە ئېمپىرىيەسى ئىمپېراتورىنى قاتتىق تەنقىد قىلغان . بۇرۇندىنلا  مۇسۇلمانلارنىڭ مەدەنىيىتىگە ھەۋەس قىلىدىغان ئاۋسترىيە- ۋىنگىرىيە ئىمپېرىيىسى ئىمپېراتورىغا پاپانىڭ ئاچچىقى بار ئىدى. ئىمپراتورنىڭ سارىيىدا خېلىلا كۆپ مۇسۇلمان ئالىملار بولۇپ ئو مۇسۇلمانلارغا ياكى يەھۇدىيلارغا ئۆچ ئەمەس ئىدى. شۇنداق بولسىمۇ پاپانىڭ چاقىرىقى ئۈچۈن ئىروسالمغا ئاتلاندى. ئو پۈتۈن پادىشاھلار ئىچىدە ئەڭ ياخشى نەتىجە ياراتقان بولۇپ ئەييۇبىيلەر  بىلەن سۈلىھ تۈزۈش ئارقىلىق پۈتۈن تۇتۇلغان خرىستىئانلارنى ئازادلىققا ئېرىشتۈرگەن، ئىروسالمنىڭ 10% تۇپرىقىنىڭ كونترول قىلىش ھوقۇقىنى قولىغا ئالغان. لېكىن پاپا  مۇسۇلمانلار بىلەن سۈلھ تۈزدى ۋە ئۇلارغا ئىچىدىن سۆيگۈسى بار دەپ خرىستىئان دىنىدىن قوغلاپ چىقىرىپ كاپىر ئېلان قىلدى. ( (Önder Kaya: Avrupa Tarihi Üzerine Yazılar
باشتا دەپ ئۆتكەندەك بۇ دەۋر خرىستىئان مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ كۈچلەنگەن دەۋرى بولۇپ، بۇ كۈچنى پادىشاھلار ۋە يەر ساھىبى ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ماددى ۋە ئەسكەرى ياردىمى بىلەن پاپانىڭ روھانىي كۈچى كاپالەتكە ئىگە قىلغان ئىدى.
4- 1450-1950 يىللار
كۈچ – كاپىتال ۋە پەن تېخنىكا
بۇ دەۋر ياۋروپا  تارىخىنىڭ ئەڭ دولقۇنلۇق سەھىپسىدۇر. ياۋروپا  ياكى بىز غەرب دەپ كېلىۋاتقان مەدەنىيەتنىڭ دۇنياغا ھۆكۈمران بولۇشىغا سەۋەب بولغان ئىدىيە، بىلىم ۋە ئىقتساد تەرەپلەردىكى ئەڭ كەسكىن ۋە ئەڭ رادىكال ئىنقىلابلارنىڭ دەۋرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئەدەبىيات سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى، ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ بايقىلىشى، ياۋروپا  ئاقارتىش ھەرىكتى ( Illumination)، دىنىي ئىنقىلاپ ، سانائەت ئىنقىلابى ۋە ئىككى جاھان ئۇرۇشى قاتارلىق زور ۋەقە-ھادىسىلەر بۇ دەۋردە يۈز بەردى.
بۇ دەۋرنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئەڭ قىسقا ۋە ئوبرازلىق قىلىپ ئېيتىشقا توغرا كەلسە، پۇلنىڭ دىن ۋە فېئودال پادىشاھ ئۈستىدىن غەلىبە قىلغان دەۋرىدۇر. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا سودىگەرلەرنىڭ (كاپىتالىستلار) پاپا ۋە ئىمپېراتورنى مەغلۇپ قىلغان دەۋرىدۇر.
15-ئەسىردە ئىتالىيەدە باشلىغان ئەدەبىيات سەنئەتنى قايتا گۈللەندۈرۈش ھەرىكىتى پۈتۈن بۇ غەلبىنىڭ ئىدىيۋى ئاساسىنى تەمىنلىگەن. 1453- يىلى تۈركلەرنىڭ كونستانتىنپولنى ئىشغال قىلىشى بىلەن ۋىزانتىيەدىكى نۇرغۇن پەيلاسوپ ۋە بىلىم ئىگىلىرى ئىتالىيەگە قېچىپ باردى ۋە بۇ يەردە قەدىمكى يۇنان ۋە رىمنىڭ تارىخى ۋە پەلسەپىسىنى تەتقىق قىلىشقا باشلىدى. يەنە بىر تەرەپتىن بۇ ۋاقىتتا تىجارەت بۇرۇنقىغا قارىغاندا تەرەققىي قىلىپ يېڭى بىر سىنىپ بولغان سودىگەرلەر سىنىپى  ئوتتۇرىغا چىقتى. ئۇلار تىجارەت يوللىرىنىڭ راۋان بولۇشىنى ۋە كۆپلەپ كاپىتالنىڭ جۇغلىنىشى ۋە ئوخشاش بولمىغان مەھسۇلاتلارنىڭ ئىشلەپچىقىرلىشىنى ئۈمىد قىلاتتى. لېكىن پاپانىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقى، ئاقسۆڭەك ۋاساللارنىڭ ئۆزىگە تەۋە بولغان زىمىنلاردىكى يەرلىك قانۇنى ۋە پاپا بىلەن ئىمپېراتورنىڭ ئېغىر باج سېلىقى ئۇلارنىڭ بۇ ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئىششىغا ئېغىر دەرىجىدە توسقۇنلۇق قىلدى. ئىتالىيە شەھەر دۆلەتلىرىدىكى سودىگەرلەرنىڭ تىجارەت كۆلىمنىڭ كېڭىيىشى مۇتلەق ھاكىمىيەتلەربىلەن بولغان زىددىيەتنى بارغانسېرى ئۆتكۈرلەشتۈردى.