خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تەھرىرۇششام، خىتاي بىلەن ماسلىشىشىنى مۇرەككەپلەشتۈرىدىغان مۇھىم ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىجتىمائىي-سىياسىي بېسىملارغا دۇچ كەلمەكتە. بۇلارنىڭ بىرى يەرلىك ئاھالىنىڭ كۈتكەنلىرى بولۇپ، ئۇزۇن يىل توقۇنۇش ۋە باستۇرۇشنى باشتىن كەچۈرگەن سۈرىيەنىڭ سۈننىي كۆپ سانلىق ئاھالىسى، يەرشارىۋى مۇسۇلمان دەۋالىرى بىلەن كۈچلۈك باغلىنىش ھېس قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىرىزىسى چوڭقۇر ئەكس سادا قوزغايدۇ، تەھرىرۇششام كونتروللۇقىدىكى رايونلاردا، بولۇپمۇ ئىدلىبتە، نامايىشلار ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ پائالىيەتلىرى  تەھرىرۇششامنىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈشىنى تەلەپ قىلماقتا (BBC Arabic, Ocak 2025). بۇ ئاساسىي قاتلام ھەرىكەتلىرى، تەھرىرۇششامنىڭ ئىقتىسادىي باغلىنىشنى ئەخلاقىي ھەمدەرتلىكتىن ئەلا بىلسە، يەرلىك قانۇنىي ئورنىنى خەۋپكە ئىتتىرىدۇ. يەنە بىرى ئىسلامچى كىملىك بولۇپ، تەھرىرۇششامنىڭ ئەلقائىدە بىلەن بولغان تارىخىي باغلىنىشى ۋە ھازىرقى مۆتىدىل ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشنى مەركەز قىلغان ئوبراز يارىتىش تىرىشچانلىقلىرى نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇقنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش، قوللىغۇچىلىرى ئارىسىدا ئىشەنچلىكلىكىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن، ئەمما ھالقىلىق بىر ئىقتىسادىي ھەمراھ بولغان خىتاينى يىراقلاشتۇرۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ (BBC Arabic, Ocak 2025).  تەھرىرۇششامنىڭ ئادالەت ۋە ئىسلامىي قىممەت قاراشلارنى تەكىتلەيدىغان سۆزلىرى، ئاساسىي قاتلىمىنى تىنچلاندۇرۇش ئۈچۈن سىمۋوللۇق ئىشارەتلەرنى قوللىنىشقا مەجبۇرلىشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن باشقا رايونلۇق دىنامىكىلار مەۋجۇت بولۇپ، تەھرىرۇششامنىڭ ئاساسلىق قوللىغۇچىسى تۈركىيە، مۇسۇلمان دۇنياسىدا ئەخلاقىي نوپۇز تىكلەش ئۈچۈن ئۇيغۇر مەسىلىسىنى قوللاندى، مۇھىم بىر بۆلۈك ئۇيغۇر دىئاسپوراسىغا ساھىبخانلىق قىلدى ۋە بۇ مەسىلىنى خەلقئارالىق سۇپىلاردا ئوتتۇرىغا قويدى (Al-Istiqlal, Ocak 2025). تۈركىيەنىڭ شىمالىي سۈرىيەدىكى تەسىرى، ھەيئەتى تەھرىرۇششامنى ئەنقەرەنىڭ مەيدانىغا ماس ھالدا شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە بايانات بېرىشكە ئىلھاملاندۇرۇشى مۇمكىن. بۇنىڭغا قارىتا، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە قاتار قاتارلىق خىتاي مەبلىغى سەۋەبىدىن شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلغان ئەرەب دۆلەتلىرى، رايونلۇق ئىناقلىقنى ساقلاش ئۈچۈن تەھرىرۇششامنى بىتەرەپلىككە تارتىشى مۇمكىن (Lebanon24, Ocak 2025). سۈرىيە جامائىتىنىڭ ئۇيغۇر كىرىزىسىدىن خەۋەردارلىقى، يەرشارىۋى تاراتقۇلار ۋە بولۇپمۇ تۈركىيە ۋە ياۋروپادىكى دىئاسپورا تورلىرى تەرىپىدىن بارغانسېرى ئاشۇرۇلماقتا.
Syria News (Nisan 2025)، ھەيئەتى تەھرىرۇششامنىڭ ئىككى خىل ئىستراتېگىيە قوللىنىشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: خىتاي بىلەن كۈچلۈك ئىقتىسادىي باغلىنىشنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە، يەرلىك ۋە رايونلۇق ئاممىنى تىنچلاندۇرۇش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە ئېھتىياتچانلىق بىلەن تەييارلانغان باياناتلارنى بېرىش. ھىندونېزىيە قاتارلىق باشقا مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەردە كۆرۈلگەن بۇ ئۇسۇل، جىددىيلىكنى پەسەيتىشى مۇمكىن، ئەمما جامائەتنىڭ كۈتكەنلىرىنى تولۇق قاندۇرالماسلىقى مۇمكىن (Syria News, Nisan 2025).
خىتاينىڭ مەيدانى: ئىقتىسادىي دىپلوماتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قاچۇرۇش
خىتاينىڭ سۈرىيە سىياسىتى، ئارىلىشىۋالماسلىق تەلىماتى ۋە ئىقتىسادىي دىپلوماتىيەگە تايىنىدۇ ھەمدە ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكلەرنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن مالىيە كۈچىنى ئىشلىتىدۇ. بېيجىڭ، شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تەدبىرلىرى دەپ بايان قىلىدۇ. بۇ، تەھرىرۇششامنىڭ ئۆزىنىڭ دائىشقا قارشى سۆزلىرى ۋە خەۋپسىزلىك ئالدىنقى شەرتلىرى بىلەن ماس كېلىدىغان بىر بايان (SANA, Nisan 2025). ئىقتىسادىي جەھەتتىن، خىتاينىڭ دەسلەپتە 10-20 مىليارد دوللارلىق قايتا قۇرۇش مەبلىغى سېلىش ۋەدىسى، تەھرىرۇششامنىڭ ئالدىنقى شەرتلىرىنى شەكىللەندۈرۈشتە مۇھىم بىر پىشاڭ بىلەن تەمىنلەيدۇ (Washington Institute, Ocak 2025). خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى، سۈرىيەنى «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسى سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ ۋە شەرتسىز ياردىمىنى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ شەرتلىك ۋە چەكلىك ئېمبارگولىرى بىلەن سېلىشتۇرىدۇ (SCMP, 18 Aralık 2024). بۇ بايان، سۈرىيەنىڭ قايتا قۇرۇش ئۈچۈن جىددىي ئېھتىياجلىرىغا جاۋاب بېرىپ، خىتاينىڭ شەرتسىز ئارىلىشىش تەمىنلەيدىغان بىر ھەمراھ سۈپىتىدىكى رولىنى تەكىتلەيدۇ.