ئامېرىكا سودا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دۇنياغا تەييارمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ي. قۇرۇم
ئامېرىكىنىڭ سابىق سودا ۋەكىلى ۋە خەلقئارا ئىقتىساد ئىشلىرى بويىچە دۆلەت خەۋپسىزلىك مەسلىھەتچىسىنىڭ سابىق مۇئاۋىنى مايكىل فرومان 2025-يىلى 8-ئايدا دۇنياغا داڭلىق «تاشقى سىياسەت» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان «سودا ئۇرۇشىدىن كېيىن: قائىدىگە ئاساسلانغان سىستېمىنىڭ خارابىلىكىدە قائىدىلەرنى قايتا قۇرۇش» ناملىق ماقالىسىدە، بىز ئۆتكەن يېرىم ئەسىردىن بۇيان تايىنىپ كەلگەن يەرشارى سودا سىستېمىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە تارمار بولغانلىقىنى جاكارلايدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىدە، دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) نىڭ جانسىز كارىدورلىرىدا ئەكس سادا بېرىۋاتقان بۇ ئۆلۈم ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» شوئارى ئاستىدىكى قوپال زەربىلىرى بىلەن تېزلەشكەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ يىلتىزى تېخىمۇ چوڭقۇرغا، يەنى ۋاشىنگتوندىكى ھەر ئىككى پارتىيە ئىچىدە يىلتىز تارتقان يەرشارىلىشىشقا قارشى كەيپىياتقا ۋە بۇ سىستېمىنىڭ خىتايدەك غايەت زور، دۆلەت يېتەكچىلىكىدىكى ئىقتىسادنىڭ تەھدىتى ئالدىدىكى ئاجىزلىقىغا تۇتىشىدۇ.
ئەمدى بۇ خارابىلىك ئۈستىدە تۇرۇپ، بىز ئەڭ ھالقىلىق سوئالغا دۇچ كېلىمىز: ئامېرىكا بۇ قالايمىقانچىلىقنى كۆزلەنگەن بىر چېقىش ھەرىكىتى سۈپىتىدە كونترول قىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا تېخىمۇ مۇكەممەل بىر قۇرۇلمىنى بەرپا قىلىشقا ھەقىقەتەن تەييارمۇ؟ ياكى بۇ پەقەت كونتروللۇقتىن چىققان بىر ۋەيرانچىلىق بولۇپ، ئامېرىكا ئۆزىنى ۋە پۈتكۈل دۇنيانى تېخىمۇ چوڭقۇر بىر تەرتىپسىزلىكنىڭ قوينىغا ئىتتىرىۋاتامدۇ؟ فروماننىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، ۋەزىيەت ئىنتايىن ئەندىشىلىك بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ ھازىرقى ھەرىكىتى ئۇنى يېڭى دۇنيا تەرتىپىگە تەييارلاشنىڭ ئورنىغا، ئەكسىچە ئۇنىڭ كېلەچىكىنى شەكىللەندۈرۈش ئىقتىدارىنى ئۆز قولى بىلەن بوغۇۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.
ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بىر تەرەپلىمىلىك، سودىگەرلىك ۋە قىسقا مۇددەتلىك مەنپەئەتنىلا كۆزلەيدىغان مېركانتىلىزمغا تايانغان ئىستراتېگىيەسى بىر ئۇلۇغۋار پىلاننىڭ ئىجرا قىلىنىشىدىن بەكرەك، بىر خىل ئىستراتېگىيەلىك تەشۋىشنىڭ ئىپادىسىگە ئوخشايدۇ. فروماننىڭ ئانالىزى بۇ يولنىڭ ئامېرىكىنى ئۈچ چوڭ، بىۋاسىتە خەتەرگە دۇچار قىلىدىغانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرىدۇ. بىرىنچىدىن، يۇقىرى تاموژنا بېجىنىڭ ئازابىنى ئەڭ ئاۋۋال ئامېرىكىلىق ئىستېمالچىلار، بولۇپمۇ جەمئىيەتنىڭ ئەڭ ئاجىز قاتلىمى تارتىدۇ. مىننېپولىس فېدېراتىپ زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، ئىمپورت تەننەرخىنىڭ تۆۋەنلىشىدىن كېلىدىغان پاراۋانلىق ئېشىشى ئەڭ نامرات ئائىلىلەردە ئەڭ باي ئائىلىلەرگە قارىغاندا 4.5 ھەسسە يۇقىرى بولىدۇ. بۇ، تاموژنا بېجىنىڭ ئەمەلىيەتتە ترامپ قوغداشنى ۋەدە قىلغان دەل شۇ كىشىلەرنىڭ يانچۇقىغا سېلىنغان باج ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئىككىنچىدىن، بۇ سىياسەت ئامېرىكا سانائىتىنىڭ رىقابەت كۈچىگە ئۆز قولى بىلەن پالتا چېپىشقا باراۋەر. ئامېرىكىنىڭ ئىمپورتىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى ئاخىرقى مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىشقا كېتىدىغان ئارىلىق مەھسۇلاتلار ۋە خام ئەشيالار بولغاچقا، بۇلارغا سېلىنغان باج ئامېرىكا كارخانىلىرىنىڭ تەننەرخىنى ئۆستۈرۈپ، ئۇلارنى خەلقئارا بازاردا ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ. فرومان 2018-يىلى پولات ۋە ئاليۇمىنغا قويۇلغان تاموژنا بېجىنىڭ ئاقىۋىتىنى ئەسلىتىدۇ: بۇ تەدبىر پولات-تۆمۈر سانائىتىدە مىڭغا يېقىن ئىش ئورنى ياراتقان بولسىمۇ، ئەمما بۇ مېتاللارنى ئىشلىتىدىغان باشقا ئىشلەپچىقىرىش ساھەلىرىدە 75 مىڭ ئىش ئورنىنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولغان. تېخىمۇ ئەندىشىلىك يېرى، ئامېرىكا پولات-تۆمۈر سانائىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى 2017-يىلىدىن بۇيان %32 تۆۋەنلىگەن. بۇ، قوغدىنىش سىياسىتىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتتە يېڭىلىق يارىتىشنى بوغۇپ، ئىقتىسادىي جانلىقلىقنى ئۆلتۈرىدىغانلىقىنىڭ ئەڭ روشەن دەلىلىدۇر.
ئۈچىنچى ۋە بەلكىم ئەڭ خەتەرلىك ئاقىۋەت بولسا «يۇقۇملىنىش» خەۋپىدۇر. ئامېرىكا «دۆلەت خەۋپسىزلىكى» دېگەن بۇ كەڭ ئۇقۇمنى باھانە قىلىپ، ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ پولات-تۆمۈر ۋە ئاپتوموبىللىرىغا تاموژنا بېجى قويغاندا، ئۇ ئەمەلىيەتتە پاندورانىڭ سىرلىق قۇتىسىنى ئاچقانلىقى بىلەن باراۋەر. بۇ ھەرىكەت باشقا دۆلەتلەرگە ئوخشاشلا قىلىش ئۈچۈن بىر «قانۇنىي ئاساس» يارىتىپ بېرىدۇ. نەتىجىدە، بىر دۆلەت كاكائو پۇرچىقىنى، يەنە بىرى ھاراقنى، يەنە بىرى ھايۋانات يەم-خەشەكلىرىنى «دۆلەت خەۋپسىزلىكى»گە تەھدىت دەپ جاكارلاپ، سودىنى خالىغانچە قورالغا ئايلاندۇرىدىغان بىر قالايمىقان ۋەزىيەت شەكىللىنىدۇ. بۇ، دۇنيانى قائىدىگە ئەمەس، بەلكى كۈچكە تايىنىدىغان، ھەر دۆلەت «قوشنىسىنى خاراب قىلىش بەدىلىگە ئۆزىنى بېيىتىش»قا ئۇرۇنىدىغان بىر قاراڭغۇ، كۈچ ھەممىنى بەلگىلەيدىغان دۇنياغا قايتۇرۇپ ئاپىرىدۇ. بۇ خىل ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان، تەھدىت ۋە ئۆچ ئېلىشلار بىلەن تولغان مۇھىتتا مەبلەغ سالغۇچىلار كۈتۈپ تۇرىدۇ، كارخانىلار كېڭىيىشنى توختىتىدۇ، ئىقتىساد ئېشىشى بوغۇلىدۇ. شۇڭلاشقا، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرى بىر ئىستراتېگىيەلىك تەييارلىق ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا ئىقتىسادىنىڭ مۇقىملىقى ۋە ئامېرىكىلىقلارنىڭ پاراۋانلىقىنى دوغا تىكىپ، قايتۇرۇپ كېلىدىغان نەتىجىسى ئىنتايىن گۇمانلىق بولغان بىر قىمار ئويۇنىغا ئوخشايدۇ.