خىتايدىكى  سۇ بايلىقىنىڭ كەلگۈسى : مۇھىم تەدبىرلەر، خىرىسلار ۋە مۇرەسسەلەر (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېزا ئىگىلىكىدىكى سۇ تېجەش جەھەتتە، خىتاي يېزا ئىگىلىك ۋە يېزا ئىشلىرى مىنىستىرلىكى سۇغىرىش سىستېمىسىنى ياخشىلاش ۋە چوڭ تىپتىكى مېخانىكىلاشقان دېھقانچىلىققا يۈزلىنىش ئارقىلىق سۇ ئىشلىتىشنى ئازايتىشنى  تەشەببۇس قىلغان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا،   زۆرۈر سۇغىرىش يېڭىلاشلىرىنى ئېلىپ بېرىشقا قۇربى يېتىدىغانلارغا يەر ئىجارىگە بېرىشكە ئىلھاملاندۇرۇلغان. لېكىن، بۇ تەشەببۇسلار پۈتۈن مەملىكەتتە بىردەك يولغا قويۇلمىغان. مەسىلەن، 2004-يىلىدىن 2015-يىلىغىچە شىمالىي خىتايدىكى يېزىلاردا قۇدۇق قېزىش ئىجازەتنامىسى تۈزۈمى يولغا قويۇلغان بولسىمۇ، قۇرغاق شىمالىي خىتايدىكى ئىجازەتنامىلەر پۈتۈن مەملىكەت ئومۇمىي سانىنىڭ ئاران %50 ىدىن سەللا ئاشقان. خېبېي ئۆلكىسىدىكى سىناق تۈرىدە دېھقانلارغا تېخىمۇ يۇقىرى  سۇغىرىش باھاسى بېكىتىپ، ئېشىپ قالغان سۇ ھەققىنى تەڭ تەقسىم قىلغان. گەرچە بۇ تۈر يەر ئاستى سۈيىدە سۇغىرىش مىقدارىنى كۆرۈنەرلىك ئازايتقان بولسىمۇ، نازارەت قىلىشنىڭ قىيىنلىقى ۋە قايتا تەقسىملەنگەن تولۇقلىمىنىڭ ھۆكۈمەتنىڭ يېزا ئىگىلىك ياردەم پۇلىغا يەتمەسلىكى سەۋەبىدىن بەزى يېزىلار بۇ تۈردىن ۋاز كەچكەن.
IV. ئېنىقسىز كەلگۈسىدىكى خىتاينىڭ سۇ بايلىقى تەدبىرلىرىدىكى مۇرەسسە ۋە خىرىسلار
خىتاينىڭ سۇ سىياسىتى، تەمىناتى ۋە ئېھتىياجىغا ئائىت قارارلىرى سۇ بېسىمىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سۇ بېسىمىمۇ سۇغا مۇناسىۋەتلىك قارارلارغا تەسىر كۆرسىتىپ، سۇ بېسىمى بىلەن سۇ بايلىقى قارارلىرى ئوتتۇرىسىدا ئۆز-ئارا قايتما ئىنكاس ھالقىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە كەلگۈسىدىكى سۇ بېسىمىغا تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن، سۇ بېسىمىنىڭ يېزا ئىگىلىك، سانائەت ۋە ئېنېرگىيە قاتارلىق ئىقتىسادىي ساھەلەرگە قانداق تەسىر كۆرسىتىشىنى، ئاۋامنىڭ بۇ ئۆزگىرىشلەرگە قانداق ئىنكاس قايتۇرۇشىنى، ھەمدە خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارا سىياسەت ئارقىلىق بۇ ئەھۋالغا قانداق تاقابىل تۇرۇشىنى چۈشىنىش زۆرۈر. بۇ دوكلاتتا، كەلگۈسىدىكى ئوخشىمىغان ئېھتىماللىقلارنى تەھلىل قىلىش ئۈچۈن بىر يۈرۈش سېنارىيەلەر تۈزۈلگەن. بۇ سېنارىيەلەر ئارقىلىق سۇ بىخەتەرلىكىگە نىسبەتەن مۇھىم بولغان ۋە خىتاينىڭ سۇ قىسلىقى بېسىمىغا قارشى تۇرۇش تەدبىرلىرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىللار ئېنىقلاپ چىقىلغان. ھەر خىل مەۋجۇت ئامىللار ۋە ئۇلارنىڭ ئۆز-ئارا تەسىرى، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى سۇ باشقۇرۇشىغا كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرى مۇھاكىمە قىلىنغان:
A. سىياسىي مۇقىملىق ۋە سۇ ئىدارە قىلىش
دۆلەتنىڭ سىياسىي مۇقىملىقى، يېڭىلىق يارىتىش تېخنىكىلىرىنى قوللىنىش ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ھەر قايسى دەرىجىلىرى ئارىسىدىكى ماسلىشىش خىتاينىڭ سۇ بىخەتەرلىكىنى ياخشىلايدىغان مۇھىم ئامىلدۇر. مۇقىم سىياسىي شارائىت ۋە ساغلام باشقۇرۇش، سۇ بايلىقىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك تەقسىملەش ئۈچۈن رايونلار ئارا ئىنژېنېرلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە تەرەققىياتىغا پايدىلىق شارائىت يارىتىدۇ. مەسىلەن، «جەنۇبتىن شىمالغا سۇ يۆتكەش قۇرۇلۇشى» غا ئوخشاش دۆلەتلىك تەمىناتنى كۆپەيتىش ئۇل ئەسلىھەلىرى نەچچە ئون يىللىق تىرىشچانلىقنى تەلەپ قىلىدۇ ۋە داۋالغۇپ تۇرىدىغان، ئۆزگىرىشچان رەھبەرلىك ئاستىدا مۇمكىن بولمايدۇ. بۇ قۇرۇلۇشلار تاماملانغاندىن كېيىن، سۇ تېجەيدىغان ھاجەتخانا ۋە شەھەرلەردە سۇ باھاسىنى ئۆستۈرۈش قاتارلىق ئۈنۈمنى ئۆستۈرىدىغان ئېھتىياجنى ئازايتىش چارىلىرى يولغا قويۇلىدۇ. بۇ پىروگراممىلار ئاۋام قوللىغاندىلا تېخىمۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولىدۇ.
ئەمما، دۆلەت ئىچىدىكى مالىمانچىلىق، نامۇۋاپىق باشقۇرۇش، چىرىكلىكنىڭ ئەۋج ئېلىشى، ئىشسىزلىق ۋە بۇلغىنىش قاتارلىق مەسىلىلەر دائىم نامايىش، سىياسىي زوراۋانلىق ۋە ھۆكۈمەتنىڭ  باستۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇنداق شارائىتتا، ئۆلكىلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش كۈچىيىدۇ ،نەتىجىدە يەرلىك ھۆكۈمەتلەر تېخىمۇ كەڭ نوپۇسقا پايدىلىق بولغان توسما ۋە سۇ يۆتكەش ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇش ۋە ئاسراش مەسئۇلىيىتىگە سەل قارايدۇ. زىيادە مەركەزلەشتۈرۈلگەن ھوقۇق ۋە سىياسەتنىڭ  نامۇۋاپىق  بولۇشى، سۇ باشقۇرۇش قارارىنى يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قولىغا قالدۇرىدۇ، ئۇلار دۆلەتنىڭ سۇ ئېھتىياجىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە يەرلىك مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشى مۇمكىن. ئۈنۈملۈك سۇ باشقۇرۇش،  پىلانلاپ ئىش قىلالايدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇل ئەسلىھە ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل سىياسەتلەرنى تەلەپ قىلىدۇ.
B. ئىقتىسادىي ئەھۋالنىڭ ھالقىلىق سۇ ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە سۇ باھاسىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى
بىر دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي كۈچى  سۇ  ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇشقا كېرەكلىك مالىيە بايلىقىنى يارىتىدۇ، ئىقتىسادى بايلىق يارىتىدىغان ساھەلەر بولسا سۇغا ئىھتىياجلىق . يېقىنقى يىللاردا، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ سۈرئىتى ئاستىلاپ، قەرز  ئاشقان بولسىمۇ، يەنىلا يىللىق 5% لىك GDP ئېشىشىنى ساقلاپ قالدى، بۇ غەرب سانائەت دۆلەتلىرىنىڭ ئوتتۇرىچە سەۋىيەسىدىن يۇقىرى. كۈچلۈك ئىقتىساد رەھبەرلەرگە يېڭى ۋە يېڭىلىق يارىتىش تېخنىكىلىرىغا مەبلەغ سېلىش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك، كاپىتالنى كۆپ تەلەپ قىلىدىغان تۈرلەرنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش پۇرسىتى سۇنىدۇ .