ئەنگلىيە پارلامېنتى بىرلەشمە كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ «ئەنگلىيە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك» دوكلاتىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇڭا، دوكلات بىر قاتار كۈچلۈك تەۋسىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. ھۆكۈمەتنىڭ «سېتىۋېلىش قانۇنى» دىكى يېڭى ئىختىيارىي ھوقۇقلارنىڭ قانچىلىك ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىنى باھالىشى، ئەگەر يېتەرلىك ئىشلىتىلمىسە، سەۋەبىنى تەكشۈرۈپ، تېخىمۇ كۆپ قوللاش بېرىشى كېرەكلىكى تەۋسىيە قىلىنغان. يېڭى قۇرۇلغان «بۈيۈك بىرىتانىيە ئېنېرگىيەسى» (Great British Energy) شىركىتى ۋە باشقا ئاممىۋى سېتىۋالغۇچىلارنىڭ قۇياش ئېنېرگىيەسى سېتىۋېلىش قارارىنى SSI غا يالغۇز تايىنىپ ئەمەس، بەلكى مۇستەقىل باھالاشلارغا ئاساسەن چىقىرىشى كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن. ھەمدە ھۆكۈمەتنى «قۇياش ئېنېرگىيەسى يول خەرىتىسى» دىكى يېتەرسىزلىكلەرنى جىددىي تۈگىتىپ، ئەنگلىيەنىڭ قۇياش ئېنېرگىيەسى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك خەۋپىنى ھەل قىلىدىغان ھاياتىي كۈچكە ئىگە بىر ئىستراتېگىيەنى تۈزۈپ چىقىشقا چاقىرغان.
بۇ ئاخىرقى باب، دوكلاتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق يادروسىنى گەۋدىلەندۈرۈپ، مەجبۇرىي ئەمگەكتىن ھايات قالغانلارنىڭ ئەنگلىيە سوتلىرىدا ئەدلىيەگە ئېرىشىش يوللىرىنى ۋە ئۇلار دۇچ كېلىۋاتقان غايەت زور توسالغۇلارنى مۇھاكىمە قىلغان. دوكلاتتا ھازىرقى قانۇنىي رامكىنىڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار ئۈچۈن يېتەرلىك قوغداش ۋە تولۇقلاش بىلەن تەمىنلىيەلمەيۋاتقانلىقىنى، شۇڭا يېڭى بىر ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئورنىتىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنداقلا، سىياسەت تۈزۈش جەريانىدا ھايات قالغۇچىلارنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاشنىڭ مۇھىملىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن.
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، مەجبۇرىي ئەمگەكتىن ھايات قالغانلار ئۆزلىرى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان دۆلەتلەردە ئەدلىيەگە ئېرىشىشتە زور قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىدۇ. ئۇلار دائىم ئاجىز گۇرۇپپىلاردىن كەلگەن بولۇپ، كۈچلۈك ۋە بايلىققا ئىگە سودا شىركەتلىرى ياكى دۆلەت ئاپپاراتلىرىغا قارشى تۇرۇشتا كۈچ ۋە بايلىق جەھەتتە تەڭسىزلىككە ئۇچرايدۇ. شۇڭا، ئۇلار ئۈچۈن ئەدلىيەگە ئېرىشىشنىڭ بىردىنبىر رېئال ئىمكانىيىتى، ئەنگلىيە سوتلىرىدا شىركەتلەرگە قارشى دېلو ئېچىش بولۇشى مۇمكىن. ھەق تەلەپ قانۇنى ئارقىلىق دېلو ئېچىشنىڭ جىنايى ئىشلار قانۇنىغا قارىغاندا بىر قانچە ئەۋزەللىكى بار: شەخسلەر دۆلەت ئورگانلىرىغا تايانماي دېلو ئاچالايدۇ، ئىسپاتلاش يۈكى تۆۋەنرەك بولىدۇ («ئېھتىماللىق تەڭپۇڭلۇقى»غا ئاساسلىنىدۇ)، ھەمدە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار شەخسىي تولۇقلىما ياكى تۆلەم ئالالايدۇ.
بىراق، ھازىرقى ئەھۋالدا بۇ خىل دېلولارنى ئېلىپ بېرىشمۇ ئىنتايىن قىيىن. بۇ دېلولار ئادەتتە سەل قاراش، يالغان تۇتۇپ تۇرۇش ۋە ئادالەتسىز بېيىش قاتارلىق ئەيىبلەشلەرگە ئاساسلىنىدۇ. دېلو ئاچقۇچىلار ئەنگلىيەدىكى ئانا شىركەتنىڭ چەت ئەلدىكى تارماق شىركەتلىرى ياكى ئۈچىنچى تەرەپ تەمىنلىگۈچىلىرى كەلتۈرۈپ چىقارغان زىيانغا قانداق جاۋابكار بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىشى كېرەك. بۇ، شىركەتنىڭ بۇ زىيانلارنى بىلىدىغانلىقى، كونترول قىلىدىغانلىقى ۋە مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالغانلىقىغا ئائىت كەڭ كۆلەملىك دەلىل-ئىسپاتلارنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ خىل دېلولار ئۇزۇن يىللارغا سوزۇلۇپ، غايەت زور خىراجەت تەلەپ قىلىدۇ.
بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، دوكلات ئۆزىنىڭ 2017-يىلدىكى دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويغان بىر مۇھىم تەۋسىيەنى قايتا تەكىتلىگەن: ئەنگلىيەدە «ئالدىنى ئېلىش مەجبۇرىيىتى» (duty to prevent) نى ئورنىتىش. بۇ، «پارىخورلۇق قانۇنى 2010» (Bribery Act 2010)  دىكى «پارىخورلۇقنىڭ ئالدىنى ئالماسلىق» جىنايىتى مودېلىغا ئاساسلانغان بولۇپ، بىر سودا تەشكىلاتىنىڭ ئۆزىگە مۇناسىۋەتلىك بىر شەخسنىڭ پارىخورلۇق قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالالمىسا، جىنايى جاۋابكارلىققا تارتىلىشىنى بەلگىلەيدۇ. بۇ مودېل ئەنگلىيەدىكى شىركەت ھەرىكىتىنى ئۆزگەرتىشتە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان. شۇڭا، مەجبۇرىي ئەمگەك ئۈچۈنمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش بىر ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئورنىتىش تەۋسىيە قىلىنغان. يەنى، بىر شىركەت ئۆز تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ ئالدىنى ئالالمىسا، ئۇ ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىغا تارتىلىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا، ئىسپاتلاش يۈكى شىركەتكە يۈكلىنىپ، ئۇ ئۆزىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن «يېتەرلىك تەدبىرلەر» (adequate procedures) نى قوللانغانلىقىنى ئىسپاتلىشى كېرەك. ئەگەر شىركەت بۇ يۈكنى ئۈستىگە ئالالمىسا، ئۇ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا تۆلەم تۆلەشكە مەجبۇر بولىدۇ. بۇ، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا ئەنگلىيە سوتلىرىغا كىرىش ۋە ئەدلىيەگە ئېرىشىش ئۈچۈن ئېنىق بىر يول ئېچىپ بېرىدۇ.
ئاخىرىدا، دوكلات «ھايات قالغۇچىلارنىڭ ئاۋازىنى سىياسەت تۈزۈشكە كىرگۈزۈش» نىڭ مۇھىملىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن. تەكشۈرۈش جەريانىدا، كومىتېت ھايات قالغانلارنىڭ بىۋاسىتە گۇۋاھلىقىنى ئاڭلىغان بولۇپ، بۇ ئۇلارغا مەجبۇرىي ئەمگەكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان سەۋەبلەر ۋە مۇھىت، شۇنداقلا ھايات قالغانلارنىڭ ئەدلىيەگە ئېرىشىش ۋە قايتا جەمئىيەتكە قوشۇلۇشتىكى قىيىنچىلىقلىرى ھەققىدە قىممەتلىك چۈشەنچىلەرنى بەرگەن. مۇستەقىل قۇللۇققا قارشى تۇرۇش كومىسسارى ئېلېنور لىئونسنىڭ بىر «ھايات قالغۇچىلار مەسلىھەت كېڭىشى» (Survivor Advisory Council) قۇرۇش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقى كۆرسىتىلگەن. بۇ خىل كېڭەش، سىياسەت تۈزگەندە ھۆكۈمەتنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك زىيانكەشلىرى ۋە ھايات قالغۇچىلىرىنىڭ ئېھتىياجى ۋە رېئاللىقىنى يېتەرلىك ئەكس ئەتتۈرۈشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ. ئامېرىكادا 2015-يىلى قۇرۇلغان شۇنىڭغا ئوخشاش بىر كېڭەش بار.