سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە مىللەتلەرنىڭ تەقدىرى: تېخنىكىدىن ھالقىغان ئىجتىمائىي رىقابەت (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى، دۇنيادىكى نوپۇزلۇق ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان ئامېرىكا راند (RAND) شىركىتى 2026-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلغان «يېڭى مىللەتلەر دەۋرى: سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى كۈچ ۋە ئەۋزەللىك» ناملىق دوكلاتىنى ئاساسىي مەنبە قىلغان. شۇنداقلا، تاشقى سىياسەت تەتقىقات ئىنستىتۇتى (FPRI) نىڭ 2026-يىلى 26-يانۋار ئېلان قىلغان «ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىلنى تېزلىتىش پىلانى بىلەن خىتاينىڭ ئەندىزىسى» ناملىق ئانالىزىمۇ قوشۇمچە مەنبە سۈپىتىدە پايدىلىنىلدى. بۇ ئىككى مۇھىم ھۆججەت دۇنيانىڭ سۈنئىي ئەقىل (AI) تېخنىكىسى ئارقىلىق زور بىر تارىخىي ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىش ئالدىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى، بۇ جەرياندا دۆلەتلەر ئارا رىقابەتنىڭ ماھىيىتى پەقەت تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكلا ئەمەس، بەلكى جەمئىيەت قۇرۇلمىسى، باشقۇرۇش ئەندىزىسى ۋە ئىنسانىي ئامىللارغا باغلىق ئىكەنلىكىنى يورۇتۇپ بەرگەن. مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ بىزگە سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە بىر مىللەتنىڭ قەد كۆتۈرۈشى ياكى چېكىنىشىنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى تارىخىي ۋە رېئال نۇقتىدىن چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ.
كىرىش سۆز: دۇنيا تارىخى يەنە بىر قېتىملىق غايەت زور بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا
دۇنيا تارىخى يەنە بىر قېتىملىق غايەت زور بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا. ئىنسانىيەت جەمئىيىتى خۇددى 18-ئەسىردىكى سانائەت ئىنقىلابىغا ئوخشاش، بەلكىم ئۇنىڭدىنمۇ چوڭقۇر ۋە كەڭ دائىرىلىك بىر تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ بوسۇغىسىغا كېلىپ قالدى. بۇ بولسىمۇ دەل سۈنئىي ئەقىل (AI) ئىنقىلابىدۇر. لېكىن، بۈگۈنكى كۈندە كۆپىنچە كىشىلەر ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ دىققىتى پەقەت تېخنىكىنىڭ ئۆزىگىلا، يەنى ئۆزەك (Chip)، سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى ۋە ھېسابلاش مودېللىرىغىلا مەركەزلەشكەن. ھالبۇكى، راند شىركىتىنىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان دوكلاتى بىزگە تېخىمۇ چوڭقۇر بىر ھەقىقەتنى ئەسكەرتىدۇ: سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى رىقابەتنىڭ ماھىيىتى تېخنىكىلىق ئەمەس، بەلكى ماھىيەت جەھەتتىن ئىجتىمائىيدۇر (راند، 8-بەت).
تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنىڭ غايەت زور بولىدىغانلىقىنى كۆرىمىز. سانائەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە ئەنگلىيە ۋە كېيىنچە ياپونىيە (مېيجى ئىسلاھاتى ئارقىلىق) تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىپ دۇنياۋى كۈچكە ئايلانغان بولسا، بۇ ئۆزگىرىشكە ماسلىشالمىغان ئوسمانىيلار ئىمپېرىيەسى ۋە چار رۇسىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر ئارقىدا قالغان ياكى پارچىلىنىپ كەتكەن (راند، 1-3-بەتلەر). بۇ تارىخىي دەرس بىزگە شۇنى ئۇقتۇرىدۇكى، بىر دۆلەتنىڭ تەقدىرى ئۇنىڭ يېڭى تېخنىكىنى قانچىلىك تېز قوبۇل قىلىشى ۋە ئۇنى جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسى قاتلاملىرىغا قانچىلىك ئۈنۈملۈك سىڭدۈرەلىشى بىلەن بەلگىلىنىدۇ.
سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىمۇ دەل ئوخشاش قانۇنىيەت رول ئوينايدۇ. قايسى دۆلەتنىڭ جەمئىيىتى بۇ يېڭى تېخنىكىنى قوبۇل قىلىشقا، ئۇنى ئىقتىساد ۋە ھەربىي ساھەلەرگە تەتبىقلاشقا ھەمدە تېخنىكا كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئىجتىمائىي زىلزىلىلەرنى باشقۇرۇشقا قادىر بولسا، شۇ دۆلەت غەلىبە قىلىدۇ (راند، 11-بەت). دېمەك، رىقابەت ئەۋزەللىكى پەقەت ئەڭ كۈچلۈك سۈنئىي ئەقىل مودېلىغا ئىگە بولۇش بىلەنلا ئەمەس، بەلكى شۇ تېخنىكىنىڭ جەمئىيەتتە قانچىلىك كەڭ كۆلەمدە «ئومۇملىشىشى» (Diffusion) بىلەن بەلگىلىنىدۇ.
بۇ جەرياندا، ئامېرىكا ياكى باشقا ھەر قانداق بىر دۆلەتنىڭ بۇ دەۋردە ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قېلىشى ئۈچۈن، پەقەت ئىلغار چىپ ۋە مودېللارنى ياساپ چىقىشى يېتەرلىك ئەمەس. بەلكى، بىر خىل «مىللىي يېڭىلىنىش» (National Renewal) ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇشى كېرەك (راند، 16-بەت). بۇ ئىستراتېگىيە تېخنىكىنىلا ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ روھىنى، تۈزۈلمىنى ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشلىرىنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
راند دوكلاتىدا دۆلەتلەرنىڭ رىقابەت كۈچىنى بەلگىلەيدىغان يەتتە ئاساسلىق ئىجتىمائىي ئالاھىدىلىك ئوتتۇرىغا قويۇلغان: مىللىي ئىرادە ۋە ئارزۇ، بىرلىككە كەلگەن مىللىي كىملىك، ئورتاق پۇرسەت، ئاكتىپ دۆلەت، ئۈنۈملۈك ئورگانلار (تۈزۈلمە)، ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىشچانلىق، شۇنداقلا كۆپ خىللىق ۋە كۆپ مەنبەلىكلىكتۇر (راند، 10-12-بەتلەر). كىمنىڭ بۇ ساھەلەردە ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولۇشى، سۈنئىي ئەقىلنى قانداق ئىشلىتىشىگە باغلىق. تۆۋەندە بىز بۇ ئالاھىدىلىكلەرنى ۋە ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەسىنى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىمىز.
1. ئىككى خىل ئىستراتېگىيە: ئامېرىكىنىڭ تېزلىتىشى ۋە خىتاينىڭ ئومۇملاشتۇرۇشى
بۇ نۇقتىنى FPRI نىڭ ئانالىزىدىكى ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىدىكى پەرقلەر ئېنىق يورۇتۇپ بېرىدۇ. خىتاينىڭ ھەربىي ۋە پۇقراۋى تېخنىكىنى بىرلەشتۈرۈش (Military-Civil Fusion) ئىستراتېگىيەسى ئەمەلىيەتتە بىر خىل «ئومۇملىشىش ئەندىزىسى» (Diffusion Model) بولۇپ، تېخنىكىنى تەجرىبىخانىدىن ئەمەلىي قوللىنىشقا تېز سۈرەتتە ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي نۆۋەتتە سودا خاراكتېرلىك يېڭىلىقلارنى تېزلىكتە ھەربىي ئىشلارغا تەتبىقلاپ، كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىشكە جىددىي ئەھمىيەت بەرمەكتە (FPRI دوكلاتى).
بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەسىمۇ ئىلگىرىكى تېخنىكا كەشپىياتىغىلا ئەھمىيەت بېرىشتىن ھالقىپ، «تېزلىتىش پىلانى» (Acceleration Plan) ئارقىلىق بىيۇروكراتىك توسالغۇلارنى يوقىتىشقا تىرىشماقتا. ئامېرىكىنىڭ مەقسىتى سۈنئىي ئەقىلنى قوشۇن ئىچىدە سىناق قىلىش باسقۇچىدىن ھەقىقىي جەڭگىۋارلىققا ئايلاندۇرۇش سۈرئىتىنى ئاشۇرۇشتۇر. بۇ رىقابەتتە «كىم ئەڭ تېز ئۆگىنىپ، تېخنىكىنى ئەڭ تېز ئورۇنلاشتۇرالىسا، شۇ يەڭگۈچى بولىدۇ» دېگەن پىرىنسىپ ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ (FPRI دوكلاتى).