مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش ۋە يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاتا-ئانىسى بۇ لاگېرلارغا قامالغان بالىلار «دۆلەت يېتىملىرى» (state orphans) دەپ ئايرىلىپ، ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇلماقتا. بۇ مەكتەپلەردە ئوقۇتقۇچىلار ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى خىتاي تىلىنى ئاساسلىق تىل قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ، ئانا تىلىنى ئىشلەتكەنلەر ۋە ئۆز مەدەنىيىتىنى ئىپادىلىگەنلەرنى جازالايدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى لايىھەلىگەن ئوقۇش پىروگراممىسى خىتاي تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە ئىدېئولوگىيەسىنى مەركەز قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇيغۇر تىلى ۋە دىنىي ئەمەلىيەتلەرنى چەكلەيدۇ. بۇ خىل تىل ئاسسىمىلياتسىيەسى ئەمەلىيەتلىرى، 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 20-ئەسىرلەردە يەرلىك ئامېرىكىلىق بالىلارنى ياۋروپا-ئامېرىكا مەدەنىيىتىگە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان ياتاقلىق مەكتەپلەردە يولغا قويۇلغان سىياسەتلەرگە ئىنتايىن ئوخشايدۇ.
خىتاينىڭ ئۇسۇللىرى: تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە مائارىپ سىياسەتلىرى
خىتاينىڭ «تىل قىرغىنچىلىقى»، ئانتروپولوگ جوئان سمىس فىنلېي تەسۋىرلىگەندەك، ئۇيغۇر تىلىنى ھەر خىل ۋەيران قىلىش ۋە مەجبۇرلاش ئۇسۇللىرى ئارقىلىق مەجبۇرىي يوقىتىشنى كۆرسىتىدۇ. خىتاينىڭ بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۇسۇللىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: (1) قوش تىللىق مائارىپ ھەرىكىتى، بۇ دەسلەپتە قوش تىللىق سىستېمىنى (ئۇيغۇرچە ۋە خىتايچە) تەشەببۇس قىلغان؛ (2) دۆلەت تىلى سىياسىتى، بۇ مەكتەپلەردە پەقەت خىتاي تىلىنىلا ئىشلىتىشنى مەجبۇرلايدۇ؛ (3) «شىنجاڭ سىنىپى»، بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇرلار خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئەۋەتىلىدۇ؛ (4) مائارىپ سىياسەتلىرىگە بويسۇنمىغانلارنى قايتا تەربىيەلەش بىلەن تەھدىت سېلىش؛ (5) ئاتا-ئانىسى قايتا تەربىيەلەشكە تۇتۇلغان بولغان بالىلارنى «دۆلەت يېتىملىرى» دەپ ئايرىش. بۇ ئىستراتېگىيەلەر دىرك موزېسنىڭ «مەڭگۈلۈك بىخەتەرلىك» نەزەرىيەسىگە ئۇيغۇن كېلىدۇ. 2017-يىلدىكى «خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ باستۇرۇشى» مەزگىلىدە كۈچەيتىلگەن تېررورلۇق، دىنىي ئاشقۇنلۇق ۋە بۆلگۈنچىلىكتىن ئىبارەت «ئۈچ يامان كۈچ»كە قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرى، مەدەنىيەت جەھەتتىكى بىردەكلەشتۈرۈشنى ئىشقا ئاشۇرىدىغان تەدبىرلەرنى يولغا قويۇش ۋە يولغا قويۇشنى ئاقلايدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك مېخانىزم بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ.
شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمران كۈچلەرنىڭ تىل ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ تارىخىي يىلتىزى چوڭقۇر. چىڭ سۇلالىسى (1644-1911) دەۋرىدە، شەرقىي تۈركىستاننى بويسۇندۇرۇش تىرىشچانلىقى كۇڭزىچىلىق مەكتەپلىرىنى قۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، بۇ مەكتەپلەر خىتاي تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، يەرلىك تۈركىي مۇسۇلمان سەرخىللىرىنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشقا ئىشلىتىلگەن. تىل ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى بىرلىككە كېلىشكە قارىتىلغان بۇ دەسلەپكى باستۇرۇش سىياسەتلىرى، كېيىنچە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھۆكۈمرانلىقىدىكى سىياسەتلەرگە ئۈلگە بولغان. مەدەنىيەت ئىنقىلابى (1966-1976) مەزگىلىدە، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىللىرى ۋە كىملىكلىرى يېڭىدىن ھۇجۇمغا ئۇچرىغان، چۈنكى ھۆكۈمەت يەككە خىتاي كىملىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ئۇيغۇر تىلىنى قاتتىق باستۇرغان. بۇ زۇلۇم دولقۇنلىرى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا تىلنى يوقىتىش ۋە مەدەنىيەتتىن ئۈزۈلۈپ قېلىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان، بۇ ھازىرقى زاماندىكى ئۇيغۇر تىلىنى تېخىمۇ چەتكە قېقىش ۋە خىتاي تىلىنى ھۆكۈمران ئالاقە ۋاسىتىسى قىلىپ مۇستەھكەملەيدىغان سىياسەتلەرگە يول ئاچقان.
ئامېرىكىنىڭ ئۇسۇللىرى: تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە مائارىپ سىياسەتلىرى
ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ يەرلىك مىللەتلەر مائارىپىغا ئائىت سىياسەتلىرى، ھەر بىر يەرلىك ئامېرىكىلىقنىڭ ۋە پۈتكۈل گۇرۇپپىنىڭ كىملىكىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن. 19- ۋە 20-ئەسىرلەردە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ياتاقلىق مەكتەپلىرىنى يولغا قويۇشتا قوللانغان ئۇسۇللار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: (1) يەرلىك ئامېرىكىلىق ئائىلىلەرنى ئايرىش؛ (2) پەقەت ئىنگلىز تىلىدا ئوقۇتۇش ۋە غەرب ئىدېئولوگىيەسىنى ئاساس قىلغان ئوقۇش پىروگراممىلىرىنى يولغا قويۇش؛ (3) يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ تىللىرىنى قانۇنسىز قىلىش. بۇ ئۇسۇللار يەرلىك تىللارنى باستۇرۇپ، ياۋروپا-ئامېرىكا مەدەنىيىتىگە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنىڭ ۋاسىتىسى بولغان. بۇ ئىستراتېگىيەلەر، تىلنى يوقىتىشنىڭ يەرلىك كىملىكلەرنى ئۆچۈرۈش ۋە يەرلىك خەلقلەرنى ياۋروپا مەركەزلىك مەدەنىيەت رامكىسىغا سىڭدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ قورالى سۈپىتىدە قانداق ئىشلىتىلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بۇ ياتاقلىق مەكتەپلەرنىڭ تولۇق تەسىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ قۇرۇلۇشىغا سەۋەب بولغان تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشنى تەكشۈرۈش كېرەك. 1819-يىلى، قۇرۇلتاي يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنى «مەدەنىيلەشتۈرۈش» ئۈچۈن «مەدەنىيلەشتۈرۈش فوندى قانۇنى» نى ماقۇللىغان. 1890-يىلى ئىندىئان ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندا، ھۆكۈمەت ھايات قالغانلارنى يېڭى جەمئىيەت تەرتىپىگە «ئاسسىمىلياتسىيە» قىلىشقا مەجبۇرلىغان ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن تونۇغىلى بولىدىغان ھەر قانداق ئالاھىدىلىكىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى مائارىپ ئورگانلىرىنى «ئىندىئان مەسىلىسى» نىڭ ئاخىرقى ھەل قىلىش چارىسى دەپ قاراپ، يەرلىكلەرنى ئامېرىكا جەمئىيىتىگە سىڭدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان. ئوقۇتقۇچىلار يەرلىك ئامېرىكىلىقلارغا خۇسۇسىي مۈلۈك، ماددىي بايلىق، خىرىستىيان ئائىلىلىرى ۋە دېموكراتىك جەمئىيەت ھەققىدە دەرس ئۆتكەن، ئەمما بۇ دەرسلەر ياۋروپالىقلارنىڭ يەر-زېمىننى ئىگىلىۋېلىشىغا ئوخشاش ئىدىيەلەرنىمۇ سىڭدۈرگەن. ئوقۇتقۇچىلار يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ يەرلىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشىنى ئامېرىكىنىڭ كېڭىيىشىنىڭ ھەقلىق بىر قىسمى سۈپىتىدە مۇلاھىزە قىلغان.
ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئۇسۇللىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىش: شەرقىي تۈركىستان ۋە ئامېرىكا