خەلقئارا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە نېمە ئۈچۈن ئارىلىشىشى كېرەك؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«بەلكىم جازا لاگېرلىرى تاقىلىدۇ، ئەمما قاچان؟ جازا لاگېرلىرىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى قىرغىنچىلىققا ئۇچراپ تۈگىتىلگەندە، ھايات قالغانلىرى  مانا بۇ رەسىمدىكىدەك بولۇپ كەتكەندە تاقىلىدۇ ۋە بىز بۇ ھاياتلارنى  تونۇيالامدۇق؟»
ئامېرىكا باشلىق  قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنىڭغا ئارىلىشىپ توختىتىش قانۇنىغا قول قويغان دۆلەتلەر قىرغىنچىلىق بولغان ھامان دەرھال ئارىلىشامدۇ؟ شەرقىي تۈركىستاندا شۇنچە ئېغىر زۇلۇم ۋە يوشۇرۇن قىرغىنچىلىق بولۇۋاتسا دۇنيا نېمە ئۈچۈن جىددىي تەدبىر قوللانمايدۇ؟ دېمەك بۇ دۇنيانىڭ قولىدىن كەلمەيدۇ، بىز قولىدىن كېلىدىغان ئىشلارنى سوراپ جازا لاگېرلىرىنى تاقىتىشنى تەلەپ قىلايلى، دېگەندەك سوئال ۋە ئىنكاسلارغا  ھەر كۈنى دۇچ كېلىپ تۇرغانلىقىم ئۈچۈن، بۇ ھەقتىكى قىسقىچە ئىزدىنىشلىرىمنى كۆپچىلىك بىلەن ئورتاقلىشىش نىيىتىگە كەلدىم. ئەسلى خەلقئارا قانۇن بويىچە قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدى ئېلىنىشى ۋە قىرغىنچىلىققا ئارىلىشىپ توسۇلۇشى كېرەك. ئەمما خەلقئارا قانۇن باشقا ئۇنى يۈرگۈزۈش باشقا. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بۇنى يۈرگۈزۈش ئۈچۈن ئەلۋەتتە دۆلەتلەرنىڭ قوشۇلۇشى ۋە ئۇلارنىڭ كۈچى بىلەن يۈرگۈزىدۇ. ئەمما دۆلەتلەر ئەڭ ئاۋۋال ئۆز دۆلەت مەنپەئەتىنى ئويلايدىغانلىقى، يەنى بىخەتەرلىك، ئىقتىساد، ئېنېرگىيە، گېئوپولىتىكا دېگەندەك قاتتىق سىياسەتلەردىكى پايدا مەنپەئەتىنى ئۆلچەم قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، بۇ قانۇنلارنى يۈرگۈزۈش يەنىلا دۆلەتلەرنىڭ قىزىقىش قىزىقماسلىقىغا باغلىق بولىدۇ.
1990  – يىلدىكى بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنادا يۈز بەرگەن قىرغىنچىلىقتا، دىپلوماتىك ياردەملەر كىشىلىك ھوقۇق ياردەملىرى،  تىنچلىقنى ساقلاش دېگەندەك ياردەملەر بېرىلگەن بولسىمۇ،1995 – يىلدىكى كەڭ كۆلەملىك سېرىبرىنېتزا قىرغىنچىلىقى يۈز بەرمىگىچە ئەسكىرى كۈچ بىلەن ئارىلاشمىدى. دارفۇر دىكى قىرغىنچىلىقتىمۇ گەرچە ئامېرىكا قىرغىنچىلىق دەپ تونۇغان بولسىمۇ ئارىلىشىشنى رەت قىلدى. رىۋاندادىكى قىرغىنچىلىقتا 800،000 ئادەم ئۆلۈپ بولغاندا ئاندىن ئارىلاشتى. 1990 – يىللاردا باشلانغان جەنۇبىي سۇداندىكى قىرغىنچىلىققا پەقەت دىپلوماتىك بېسىم قىلىش ۋە ئىنسانىي قۇتقۇزۇش ياردەملىرىنى قىلىش بىلەن چەكلەندى.
بۇنىڭ تۆۋەندىكىدەك سەۋەبلىرى بار: بىرىنچىدىن خەلقئارادىكى قىرغىنچىلىق (genocide) ھەققىدىكى قانۇندا جازا بېرىش ئۈچۈن چوقۇم جىسمانىي جەھەتتىن قىرغىنچىلىققا ئۇچراشنى تەلەپ قىلىدۇ. مەدەنىي قىرغىنچىلىق بىر مىللەتنى تۈپ يىلتىزىدىن قىرغىن قىلىپ يوقىتىۋېتىش بولسىمۇ بۇ قانۇنغا كىرگۈزۈلمىگەن. ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە ۋە كانادادىكى يەرلىك مىللەتلەر (indigenous)  مەدەنىي قىرغىنچىلىقنى قانۇنغا كىرگۈزۈش ئۈچۈن 1948- يىلى بىر قېتىم ۋە 2008 – يىلى ئىككىنچى قېتىم ب د ت نىڭ ئىشىكى ئالدىغا ئېلىپ باردى. ئامېرىكا ۋە ئاۋسترالىيەنىڭ قاتتىق قارشى تۇرۇشى بىلەن  ئەمەلگە ئاشۇرالمىدى. جىسمانىي قىرغىنچىلىق ئوچۇق ئاشكارا بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا پاكىتلىرىنى تېپىش ئىنتايىن قىيىن.
ئىككىنچىدىن، genocide  (قىرغىنچىلىق) قىلغۇچى تەرەپنىڭ نىيىتى ئېنىق بولۇشى كېرەك ۋە بۇ نىيەتنىڭ ئېنىق ئىكەنلىكىنى ئۇنىڭ بىر دىنىي ئىرقىي ۋە مەدەنىيىتى ئۆزىگە ئوخشىمىغان بىر توپلۇمنى قانداق قىرىۋېتىش نىيىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتىكى پىلانلار بىلەن ئىسپاتلاپ كۆرسىتىش لازىم. ئادەتتە قىرغىنچىلىق قىلغۇچى ھەرگىزمۇ نىيىتى ۋە پىلانىنى ئاشكارىلىمايدىغانلىقى ئۈچۈن، بۇنى خەلقئارالىق سوتتا ئىسپاتلاش قىيىنغا توختايدۇ.
ئۈچىنچىدىن، خىتاي قىرغىنچىلىقنى دۇنيانىڭ كۆزىدە خۇددى يەھۇدىيلارنى توپلاپ گاز بىلەن ئۆلتۈرگەندەك  ياكى روھىڭيالىقلارنى دۇنيانىڭ كۆزىدە چاناپ كاۋاپ قىلىپ ئۆلتۈرگەندەك ئۆلتۈرمىگەنلىكى، ئەكسىچە پۈتۈن ئۆلتۈرۈش ۋە قىرغىن قىلىش پىلانىنى پەردازلاپ يوشۇرۇن ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقى ئۈچۈن، دۇنياغا جىسمانىي جەھەتتىكى قىرغىنچىلىق ھەققىدە تولۇق پاكىت كۆرسىتىش قىيىنغا توختاۋاتىدۇ.
تۆتىنچىدىن، يۇقىرىدا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك ئەڭ ئاساسلىق سەۋەب دۆلەتلەر ئۆز مەنپەئەتىنى كېلىدىغان پايدا زىياننى ئەڭ ئاۋۋال ئويلىشىدىغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۇلارنىڭ دۆلەت ئىستراتېگىيەسى ۋە قىزىقىشىغا باغلىق بولۇپ قالىدۇ. ئادەتتە دۆلەتلەر قىرغىنچىلىق (genocide) پەيدا قىلىدىغان ئىنسان ئەتكەسچىلىكى، پاناھلىق تىلىگۈچىلەرنىڭ سەلدەك ئېقىپ كىرىشى، قوزغىلاڭ ۋە قان تۆكۈلۈشلەرنىڭ چېگرا ئاتلاپ كېڭىيىشى قاتارلىق مەسىلىلەرنىڭ ئۆز دۆلىتىگە ناھايىتى كوپ چىقىم ۋە ئاۋارىچىلىك كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىدىن ئەنسىرىگەنلىكى ئۈچۈن قىرغىنچىلىقنى (گەنوكىدە)نى توسۇش ھەرىكىتىگە ئۆتىدۇ. ئۇنداقتا خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان قىرغىنچىلىققا دۆلەتلەر قانداق قارايدۇ؟ خىتاي  شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەسلى ئىگىلىرى بولغان بىرمۇ ئىنساننى مىدىرلاتماي ئىچىگە سولىۋالغانلىقى ئۈچۈن باشقا دۆلەتلەرگە بۇندىن كېيىن قېچىپ كېلەلەيدىغان كەڭ كۆلەملىك پاناھلىق تىلىگۈچى باش ئاغرىقى يوق. شەرقىي تۈركىستاننى تېخنىكلىق كۆزىتىش ئەسۋابلىرى بىلەن قاتتىق كونترول قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن سىرتقا ئادەم ئەتكەسچىلىكى قىلىش ئەھۋالىمۇ مۇمكىن ئەمەس، ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقى كەڭ كۆلەمدە قوزغىلىپ خىتايغا قارشى ھەرىكەت قىلالىغۇدەك ۋە بۇ ھەرىكەتنىڭ قوشنا دۆلەتلەرگە كېڭىيىپ كېتىشىدەك بوشلۇق يوق. ئۇنداقتا شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان قىرغىنچىلىق دۇنيا ئۈچۈن يۇقىرىقى باش ئاغرىقلارنى تېپىپ بەرمىگەنلىكى ئۈچۈن خەلقئارا جەمئىيەت جىددىي چارە قوللانمايۋاتامدۇ؟