مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(3) سەلبىي تەسىرلەر. شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ۋە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە كۆلەڭگە تاشلاپ تۇرۇۋاتقان بىر قىسىم مەسىلىلەر بار. مىڭلارچە ئۇيغۇر ئافغانىستان ۋە سۈرىيەدە «تېررورچى» قالپىقىنى كىيىپ تۇرۇۋاتىدۇ. بۇلارنىڭ ئاللىقانداق بىر يەرلەردە «تېررورلۇق» ھۇجۇمى سادىر قىلىپ قۇيۇش ئېھتىماللىقى ھەر قاچان مەۋجۇت. تۈركىيەدىكى نامايىشلاردا قارا ھىجاپلىق ئۇيغۇر ئاياللار ۋە دىنىي شوئارلار داۋاملىق مۇھىم سالماقنى ئىگىلىمەكتە. ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى خىتاي ئەلچىخانىسى تەشكىللىگەن پائالىيەتلەرگە قاتنىشىۋاتقان ئۇيغۇرلارمۇ بار. يەنە بىر قىسىم كىشىلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا «تېررورلۇق»قا ئائىت مەزمۇنلارنى تارقىتىۋاتىدۇ. خىتاي تارقاتقان بىر قىسىم پايدىسىز مەزمۇنلارنى ئاڭسىزلىق بىلەن تارقىتىۋاتقان كىشىلەرمۇ يوق ئەمەس. شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ۋە بىر قىسىم دەۋاچىلار ئارىسىدىكى زىددىيەت تۇرۇپ-تۇرۇپ سۇ يۈزىگە چىقىپ تۇرۇۋاتىدۇ. بۇ خىل ئىچكى نىزالار بەزىدە چېگرا ئاتلاپ سىرتقا يېيىلىپمۇ ئۈلگۈرمەكتە. چەتئەللىك قوللىغۇچىلارنى ئۆزىگە قارىتىش ياكى تۆھپە تالىشىش ئۈچۈن پات-پات ئىشلار بۇزۇلۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. ئۇيغۇر تەشكىلاتلار ئارىسىدىكى ماسلاشماسلىق تۈپەيلىدىن، بىر ئورۇنغا بىر قانچە تەشكىلات ئايرىم-ئايرىم، ھەتتا قارمۇ-قارشى ئىلتىماس سۇنىدىغان، بىرى-بىرىنىڭ ئىشىنى تۇلۇقلاش ئورنىغا بۇزىدىغان ئەھۋللارمۇ مەۋجۇت. مانا بۇلار مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە كۆلەڭگە تاشلاپ تۇرۇۋاتقان سەلبىي ئامىللاردۇر.
(4) ئەمگەك تەكرارلىقى. ئەمگەك تەكرارلىقى مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىدا ئىزچىل ساقلىنىپ كېلىۋاتقان بىر مەسىلىدۇر. بۇ مەسىلە ئاساسلىقى ئىككى شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. بىرى، بۇرۇنقىلار باشلىغان ئىشنى داۋاملاشتۇرۇش ئورنىغا، قايتىدىن باشتىن باشلاش. يەنە بىرى بولسا، ئوخشىمىغان تەشكىلات ۋە شەخسلەرنىڭ ئوخشاش ئىشنى ئۆز ئالدىغا قىلىشىدۇر. نۆۋەتتە، بۇ مەسىلە تېخىمۇ ئېغىرلىشىۋاتىدۇ. ئوخشاش تۈردىكى تەشكىلاتلارنىڭ كۆپلەپ قۇرۇلۇشى، ئۇيغۇرلارنىڭ قولىدىكى تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىنىڭ ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىشقا زىيادە مەركەزلىشىپ قېلىشى، سىياسەتچىلەر، پائالىيەتچىلەر ۋە ئاكادېمىكلەر ئارىسىدا روشەن بىر پەرقنىڭ بولماسلىقى، ھەممەيلەننىڭ «داۋانى ئاڭلىتىش»تىن ئىبارەت تەشۋىقات ساھەسىگە كىرىۋېلىشى، پۈتۈن سىياسىي تەشكىلاتلارنىڭ پائالىيەتلىرىنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق تەلەپ قىلىش» دائىرىسىدە بولۇپ، ئۆزىگە خاس نىشان ۋە يولغا ئىگە پەرقلىق تاللانما ئېقىملارنىڭ شەكىللىنەلمەسلىكى… قاتارلىقلار بۇنىڭ روشەن ئىپادىلىرى بولسا كېرەك.
(5) ئىختىساس ئىگىلىرى كەمچىللىكى. نۆۋەتتە، شەرقىي تۈركىستان دەۋا سېپىدە ھەر قايسى ساھەلەردىكى ئىختىساس ئىگىلىرىگە بولغان ئېھتىياج جىددىي ئاشماقتا. بولۇپمۇ، ئاخبارات، چەتئەل تىلى، ئالاقە، كومپيۇتېر، سىياسەت، خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە قانۇن… ساھەلىرىدە ئوقۇغان كەسپىي خادىملارغا ئېھتىياج زور. ھالبۇكى، بۇ ساھەلەردە ئىختىساس ئىگىلىرى ئېغىر دەرىجىدە كەمچىل بولۇۋاتىدۇ. ئەسلىدىنلا بۇ ساھەلەردە ئوقۇغانلارنىڭ ئاز بولۇشى ۋە ئوقۇغانلارنىڭمۇ دەۋا سېپىدىن يىراق تۇرۇۋېلىشى سەۋەبىدىن بۇ ساھەلەردىكى خىزمەتلەردە جىددىي بوشلۇقلار ساقلانماقتا. ھەر قايسى ساھەلەردە خىزمەت قىلىۋاتقان ئازغىنە ئىختىساس ئىگىلىرى ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالمايۋاتىدۇ.
(6) مەبلەغ يېتىشمەسلىك. مەبلەغ مەسىلىسى نۆۋەتتە چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر قارشىلىق ھەرىكەتلىرى يولۇقۇۋاتقان جىددىي مەسىلىلەردىن بىرى. ئىقتىسادىي كەمچىللىك تۈپەيلىدىن نۇرغۇن مۇھىم خىزمەتلەر تاشلىنىپ قېلىۋاتىدۇ. يەنە شۇ يېتەرلىك ئىقتىساد بولمىغانلىقى ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى مۇقىم مائاشلىق پۈتۈن كۈنلۈك خىزمەتچىلەرنى ئىشلىتىشتە قىينىلىپ كەلمەكتە. مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى ئاساسەن پىدائىي بولۇپ خىزمەت قىلماقتا. بۇ خىل ۋەزىيەت ئىشلارنىڭ ئاستا ۋە ئۈنۈمسىز بولۇشى، پىلانلىق تەرەققىياتنىڭ بولماسلىقى ۋە مەسئۇلىيەت سۈرۈشتە قىلغىلى بولماسلىق… دېگەندەك بىر قاتار ئېغىر مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. ئىقتىسادنىڭ كەمچىل بولۇشى يەنە تەشكىلاتلار ئارىسىدا مەبلەغ مەنبەلىرىنى تالىشىش، تۆھپە تالىشىش… قاتارلىق ناچار رىقابەت خاھىشىغا يول ئاچماقتا.
(7) ئىستراتېگىيەلىك پىلان بولماسلىق. قىسقا، ئوتتۇرا ۋە ئۇزاق ۋەدىلىك ئىستراتېگىيەلىك پىلانلارنىڭ بولماسلىقى چەتئەللەردە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىدە ئۇزۇندىن بۇيان ساقلىنىپ كېلىۋاتقان ۋە ئومۇميۈزلۈك مەۋجۇت بولغان بىر ئېغىر مەسىلىدۇر. بولۇپمۇ، قىسقا ۋە ئوتتۇرا ۋەدىلىك پىلان ۋە بۇ پىلان ئارقىلىق يەتمەكچى بولغان نىشان ئېنىق بولمىغانلىقى ئۈچۈن، مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ ھەممىسىدە ۋەزىيەتكە قاراپ ئىش قىلىش ئىستىلى ئومۇميۈزلۈك مەۋجۇت بولماقتا. بۇ ۋەجىدىن، مۇرەككەپ خەلقئارا ۋەزىيەتتە تەمتىرەپ قىلىش ئوتتۇرىغا چىقماقتا. قىسقا، ئوتتۇرا ۋە ئۇزاق ۋەدىلىك ئىستراتېگىيە پىلان بولمىغانلىقتىن قىسقا، ئوتتۇرا ۋە ئۇزاق ۋەدىلىك مەقسەت-نىشانلارمۇ ئېنىق بولمايۋاتىدۇ. نەتىجىدە، سىياسىي تەشكىلاتلارنىڭ نەتىجىسىنى باھالاشمۇ تەس بولۇۋاتىدۇ. ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى تېخىچە پىلان ۋە تۈر تۇرغۇزۇپ ئىش قىلىشنى ئۆگىنىپ بولالمىدى. ھەر قايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى، خەلقئارا تەشكىلاتلار ۋە تۈرلۈك يەرلىك تەشكىلاتلار بىلەن بولغان ئالاقىلەردە يەنىلا «دەرد تۆكۈش» ئاساسىي سالماقنى ئىگىلەۋاتىدۇ. بۇ ھال شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىدا داۋاملىق بىر ئىزدا چۆرگۈلەيدىغان قاتمال ۋەزىيەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، خەلقئارا سەۋىيەدە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قوللاشنى قولغا كەلتۈرۈشكە توسالغۇ بولماقتا.