ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەرتان بەشە[1]، مەرۋە سەرەن[2] | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئۈچۈن ئاقھۇن تەرجىمىسى
بۇ ماقالە، «ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» تېمىسىنى ئۇقۇم ۋە نەزەرىيىۋى دائىرىدە تەتقىق قىلىدۇ، ئۇنىڭ تەتبىقلىنىش ساھەلىرى ۋە ئامىللىرى ئۈستىدە توختىلىدۇ. تۈركىيەدە ئادەتتە تاكتىكا ۋە ھەرىكەت شەكىللىرىگە ئەھمىيەت بېرىلىدىغان ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنىڭ مۇھىم تەرىپىنى، ئەسلىدە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارنى نەزەردە تۇتقان ھالدا ئانالىتىك ۋە كۆپ قاتلاملىق ئۇچۇر توپلاش پائالىيەتلىرى شەكىللەندۈرۈشى كېرەك. شۇڭا ماقالىنىڭ تۈپ نىشانلىرىنىڭ بىرى، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ دەۋرىمىزدە قولغا كەلتۈرگەن ئۇتۇق ۋە مەنىسىنى چۆرىدىگەن ھالدا، دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ ئىچكى – تاشقى جەھەتتىن كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشىدىكى ئورنىغا ئىشارەت قىلىدۇ. بۇ دائىرىدە، دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكىگە خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغان مەۋجۇت ياكى ئوتتۇرىغا چىققۇسى تەھدىتلەرنى بايقاپ، تېررورىزم ۋەياكى شۇنىڭغا ئوخشاش سىياسىي زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىدىغان يىلتىزى چوڭقۇر خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشتا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئەھمىيىتىگە دائىر يىپ ئۇچلىرىنى بېرىشكە تىرىشىدۇ. ماقالىدە يەنە بۇ نىشانغا پاراللېل ھالدا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە ئۈنۈملۈك ۋە ئەمەلىي سىياسەتلەرنىڭ يولغا قويۇلۇشىغا قوشىدىغان تۆھپىلىرىگىمۇ ئورۇن بېرىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئىستىخبارات، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، تېررورىزم، تېررورىزمغا قارشى كۈرەش
«ئىستىخبارات» ئۇقۇمىغا بېرىلگەن ھەر خىل ئېنىقلىمىلار بىر يەرگە جەملەنگىنىدە، ئالدىنقى پىلانغا چىقىدىغان مۇددىئا ۋە ۋاسىتىلەر نۇقتىسىدىن ئادەتتە مۇئەييەن بىر ھادىسىنى تونۇش، ئوتتۇرىغا چىقىرىش، چۈشىنىش ۋە قىلىنىشى كېرەك بولغان ئىشلارنى پىلانلاش، قارار قىلىش، ئالدىنى ئېلىش، ھەرىكەتكە ئۆتۈش، ئىستراتېگىيە تۈزۈش، سىياسەت بەلگىلەش ۋە ئالاقىدار مۇددىئا ئۈچۈن مەخسۇس ۋاسىتىلەر ياكى مېتودلارغا تايىنىپ ئۇچۇر توپلاش ۋە ئۆزىگە خاس ئۇسۇللار بويىچە بۇ ئۇچۇرنى ئانالىز قىلىش، مۇھاكىمە قىلىش ۋە ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇش پائالىيىتى دەپ ئېنىقلىما بېرىلىدۇ (ئاكاد، 2011: 117؛ ئۆزداغ، 2008: 27؛ كۆسەلى، 2011: 7).
ئىستىخبارات ئىجرا قىلىنىش ساھەسى، قوللانغان ئۇسۇللار ۋە مۇددىئاسىغا كۆرە تاكتىكىلىق، تەتبىقلىنىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگىدۇر. چۈنكى دۆلەتلەرنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتىكى غەلىبىسىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان ئامىللارنىڭ ئەڭ مۇھىملىرىدىن بىرى تاكتىكىلىق، تەتبىقلىنىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئامىلىدىن قانچىلىك ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشىدۇر. چۈنكى، تېررورىزمغا قارشى كۈرەش، ئۆزى بىۋاسىتە ھالدا بىر خىل ئىستراتېگىيە بولغان ۋە بۇ ئىستراتېگىيەنى تاكتىكىلىق ئۇسۇللارغا تايىنىپ قەدەممۇ قەدەم ئىجرا قىلىشنى نىشان قىلغان تېررورىزم ھادىسىسىنى يوقىتىپ تاشلاشنى، ھېچبولمىغاندىمۇ كونتروللۇق ئاستىغا ئېلىپ، زىيانكەشلىكىنى ئەڭ تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ بولسا، ئىستىخباراتتىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشقا باغلىقتۇر.
تېررورىزم، بىر خىل سىياسىي زوراۋانلىق تۈرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، خىلمۇخىل تەشكىلاتلىنىش ۋە پائالىيەت شەكىللىرى بىلەن «ئاسىممېترىك (سىممېترىك بولمىغان) ئۇرۇش» خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. «ئاسىممېترىك ئۇرۇش» ئۇقۇمى، زامانىمىزدا كۈچى، مەنبەلىرى، بەزىدە ئىستراتېگىيەلىرى ۋە تاكتىكىلىرى پەرقلىق بولغان دۆلەتلەر، گۇرۇپپىلار ياكى كۈچلەر ئارىسىدىكى ئۇرۇشلار ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە (ئاكاد، 2011: 29). تېررورىزمنىڭ ئاسىممېترىك خاراكتېرى، تېررورچىلارغا ۋەقە پەيدا قىلىش جەھەتتە ۋاقىت ۋە ئورۇن بەلگىلەش، تېز قارار چىقىرىش ياكى ھەرىكەت قىلىش ۋەياكى شۇنىڭغا ئوخشاش جەھەتلەردە مۇئەييەن تاكتىكىلىق ئەۋزەللىك يارىتىپ بېرىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ھەرقانداق ئامىلنى سۇيىئېستىمال قىلىش ۋە ئىشلىتىش، قائىدە تونىماسلىق، ئاجىزلىقلاردىن پايدىلىنىشتەك جەھەتلەردە تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا ئىستراتېگىيەلىك مەنىدە مۇئەييەن ئىمكانىيەتلەرنى سۇنىدۇ. ئاسىممېترىك ئۇرۇش تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا يارىتىپ بېرىدىغان بۇ خىل ئىمكانىيەتلەر، دۆلەتلەرنىڭ تېررورىزم ۋە ئۇنىڭ ئىجرا قىلغۇچىسى بولغان تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا قارشى كۈرەشلىرىنى قىيىنلاشتۇرىدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىللاردۇر.
دېمەك، دۆلەتلەرنىڭ تېررورىزمغا قارشى كۈرەشلىرىدە غەلىبە قىلىشلىرىنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋاسىتىلىرىنىڭ ئالدىنقى قاتارىدىن پائال، ماس ۋە شۇنداقلا بىر ۋاقىتتا ئىجرا قىلىنىدىغان تاكتىكىلىق ئىستىخباراتتىن پايدىلىنىش ئورۇن ئالىدۇ. تېررورلۇق ۋەقەلىرىنىڭ ئالدىنىڭ ئېلىنىشى ۋە تېررورچىلارچىلارنىڭ پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈلۈشىدە ناھايىتى زۆرۈر بولغان تاكتىكىلىق ئىستىخبارات، تېررورىزم مەسىلىسىنىڭ پۈتۈنلەي يوقىتىپ تاشلىنىشىغا يەتسىمۇ، قىسقا مەزگىللىك خەۋپسىزلىك تەدبىرلىرىنىڭ ئېلىنىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىدۇ. تېررورىزم مەسىلىسىگە ئۇزۇن مۇددەتلىك شۇنداقلا ئۈزۈل – كېسىل چارە تېپىش، دۆلەتلەرنىڭ تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولغان ئامىللار، تېررورلۇق ۋەقەلىرىنى پەيدا قىلغۇچىلار، يانتاياق بولغۇچىلار ۋە تېررورىزمغا قارشى كۈرەش قىلغۇچى دۆلەتنىڭ ئىمكانىيەتلىرى توغرىسىدىكى ئانالىز ۋە مۆلچەرلەرنى تايانچ قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ماھىيەتتە ئىستىخبارات ھاسىل قىلىپ ئىجرا قىلىش قۇدرىتىگە باغلىقتۇر.
شۇنىڭ ئۈچۈن، تېررورىزمغا قارشى كۈرەشتە ۋاسىتە قىلىپ قوللىنىلىدىغان بولسا، ئىستىخبارات، تېررورىزمغا قارشى مەملىكەت ۋە خەلقئارا سەۋىيەدە كۈرەش قىلىش ئۈچۈن قارار چىقىرىش مېخانىزملىرى ۋە ئۇنى ئىجرا قىلغۇچىلارنىڭ زۆرۈر بولغان ئىستراتېگىيە ۋە سىياسەتلەرنى بېكىتىشىنى، ئىمكانىيەتنىڭ يېتىشىچە ئەڭ توغرا قارارلارنى چىقىرالىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن شەكىللەندۈرۈلىدۇ. بۇ دائىرىدە ھاسىل قىلىنغان ئىستىخبارات، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىمكانىيەت ۋە قابىلىيەتلىرى بىلەن كۈچلۈك، ئاجىز ۋە سەزگۈر نۇقتىلىرىنى، نىشانلىرىنى، سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيەلىرىنى ئېنىقلاپ، چوڭقۇرلاپ ئانالىز قىلىشنى نىشان قىلىدۇ.