2026-يىلىدىكى دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە سۈنئىي ئەقىل (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەزكۇر دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تېمىسى سۈنئىي ئەقىلنى باشقۇرۇش ۋە «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سۈنئىي ئەقىل» (sovereign AI) ئۇقۇمىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىدۇر. مۇتەخەسسىس كونستانتىنوس كومايتىس (Konstantinos Komaitis) نىڭ قارىشىچە، 2026-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قوللىشىدىكى يەرشارىۋى دىيالوگلار ئارقىلىق سۈنئىي ئەقىلنى باشقۇرۇش تىرىشچانلىقلىرى كۈچەيسىمۇ، ئەمما دۇنياۋى كېلىشىم ھاسىل قىلىش ئىنتايىن قىيىنغا توختايدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى كىشىلىك ھوقۇق ۋە خەتەرنى ئاساس قىلغان تەڭشەش ئەندىزىسىنى ئىلگىرى سۈرسە، ئامېرىكا يېڭىلىق يارىتىشنى قوغداش ئۈچۈن ئىختىيارىي ئۆلچەملەرنى تەشەببۇس قىلىۋاتىدۇ، خىتاي بولسا دۆلەتنىڭ سانلىق مەلۇمات ۋە سۈنئىي ئەقىلنى كونترول قىلىشىنى قەتئىي قوغداۋاتىدۇ، بۇنداق ئوخشىمىغان قىممەت قاراشلار دۇنياۋى باشقۇرۇش رامكىسىنىڭ «نازۇك ۋە تەكشىسىز» (fragile and uneven) بولۇپ قېلىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
نەتىجىدە، دۆلەتلەر ئىلىم-پەن باھالاشلىرى ۋە ئاشكارىلىق پىرىنسىپلىرىدا ئورتاقلىق ھاسىل قىلسىمۇ، ئەمما ئۆز ئۆزىنى باشقۇرىدىغان قوراللار، كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش ۋە ئۇچۇرنى كونترول قىلىش قاتارلىق يۇقىرى خەتەرلىك ساھەلەردە چەكلىمە قويۇشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ. دېمەك، 2026-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، سۈنئىي ئەقىلنى باشقۇرۇش شەكىل جەھەتتىن دۇنياۋى بولغىنى بىلەن، ماھىيەت جەھەتتىن يەنىلا گېئو-سىياسىي رىقابەتنىڭ قورالى بولۇپ قالىدۇ، بۇ خىل ۋەزىيەت دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ئىستراتېگىيە تۈزۈشىگە تۈرتكە بولىدۇ.
مۇشۇنداق ۋەزىيەتتە، نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۆزىنىڭ «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سۈنئىي ئەقىل» ئىستراتېگىيەسىنى تۈزۈشكە باشلىغان بولۇپ، تىرېشا راي (Trisha Ray) نىڭ ئانالىزىدا كۆرسىتىلىشىچە، بۇنىڭ ئاساسىي سەۋەبى «دۆلەتلەرنىڭ سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىپ قېلىشتىن بۇرۇن، بۇ تېخنىكىنى ئۆزلىرى كونترول قىلىش» ئىستىكىدۇر. مەسىلەن، ئامېرىكا «Stargate» تۈرى ئارقىلىق 500 مىليارد دوللارلىق مەبلەغ سېلىشنى پىلانلىغان بولسا، ھىندىستان ئۆزىنىڭ مۇستەقىل چوڭ تىل مودېلىنى ئېلان قىلىپ، دۆلەت ئىچى ئىقتىسادىنى قوغداش ۋە مىللىي قىممەت قاراشلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈشكە تىرىشماقتا.
لېكىن ئاپتور شۇنىمۇ ئەسكەرتىدۇكى، ھەر بىر دۆلەتنىڭ سانلىق مەلۇمات مەركىزىدىن تارتىپ مودېلغىچە بولغان بارلىق زەنجىرنى ئۆز ئالدىغا بەرپا قىلىشى ئىقتىسادىي ۋە ئەمەلىي جەھەتتىن مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا، دۆلەتلەر نېمىنى ئۆزى ياساش، نېمىنى سېتىۋېلىش ۋە قەيەردە ھەمكارلىشىش كېرەكلىكىنى تاللاشقا مەجبۇر بولىدۇ. بۇ جەرياندا ئاتالمىش «رەقەملىك ئاممىۋى ئۇل ئەسلىھەلەر» نى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان رىقابەت، دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان تېخنىكا قۇتۇپلىرىغا بۆلۈنۈپ كېتىشىنى تېخىمۇ تېزلىتىۋېتىشى مۇمكىن.
يىغىپ ئېيتقاندا، ئاتلانتىك كېڭىشىنىڭ بۇ دوكلاتى 2026-يىلى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى يىللاردا دۇنيا سىياسىيسىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ تۈرتكىسىدە قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقىنى ئىنتايىن ئەتراپلىق ۋە چوڭقۇر تەسۋىرلەپ بەرگەن. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئۇچۇر زەھەرلىنىشى»، «تېخنىكا توپلىمى ئۇرۇشى» ۋە «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سۈنئىي ئەقىل» قاتارلىق يېڭى ئۇقۇملار، بىزنىڭ كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ يۆنىلىشىنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن مۇھىم ئاچقۇچ ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ تەشۋىقات ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق قانداق كۈچىيىۋاتقانلىقى، غەرب دېموكراتىيەسى ۋە ئۇچۇر بىخەتەرلىكىگە قانداق تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغانلىقى دەل جايىدا يورۇتۇپ بېرىلگەن.
دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى شۇكى، ئۇ تېخنىكىنى پەقەت قورال دەپلا ئەمەس، بەلكى دۆلەتلەرنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان ئىستراتېگىيەلىك بايلىق سۈپىتىدە مۇئەييەنلەشتۈرگەن. ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ ئۆزەك ۋە سانلىق مەلۇماتتىن ھالقىپ، ئىدېئولوگىيە ۋە تۈزۈم رىقابىتىگە ئايلىنىپ كەتكەنلىكى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە دۇنيانىڭ «تېخنىكا ئىتتىپاقلىرى» غا بۆلۈنۈش خەۋپى بارلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. بۇ خىل بۆلۈنۈش كىچىك ۋە ئوتتۇراھال دۆلەتلەرنى قىيىن تاللاشقا دۇچار قىلىدۇ.
شۇنداقتىمۇ، دوكلات ئاساسەن ئامېرىكانىڭ مەنپەئەتى ۋە نۇقتىىنەزىرىنى چىقىش قىلىپ يېزىلغانلىقى ئۈچۈن، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ، جۈملىدىن ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە تۈرك دۇنياسىنىڭ بۇ رىقابەتتە قانداق ئورۇن تۇتىدىغانلىقى ھەققىدە يېتەرلىك مەلۇمات بېرىلمىگەن. بولۇپمۇ خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق «تەقىب قىلىش» ۋە «مېڭە يۇيۇش» تېخنىكىلىرىنى شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردا قانداق سىناق قىلىۋاتقانلىقى ۋە بۇنىڭ دۇنياغا ئېكسپورت قىلىنىش خەۋپى دوكلاتتا كونكرېت تىلغا ئېلىنمىغان. بۇ بوشلۇقلار، بىزنىڭ كەلگۈسىدە مەزكۇر تېخنىكىلارنىڭ ئىنسانىيەتكە، بولۇپمۇ زۇلۇم ئاستىدىكى خەلقلەرگە ئېلىپ كېلىدىغان خەتەرلىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇر تەتقىق قىلىشىمىزنى تەقەززا قىلىدۇ.
پايدىلانغان مەنبە:
Atlantic Council experts. (2026, January 15). Eight ways AI will shape geopolitics in 2026. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/dispatches/eight-ways-ai-will-shape-geopolitics-in-2026/