يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
مەزكۇر ماقالە 2025-يىلىدىكى يەرشارىۋى ۋە رايون خاراكتېرلىك جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ئارقا كۆرۈنۈشىدە، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا (غەربىي تۈركىستان) رايونىغا قاراتقان تاشقى سىياسىتىنىڭ ماھىيىتى، ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى ئانالىز قىلىدۇ. بولۇپمۇ 2025-يىلى ئىيۇندا يۈز بەرگەن ئىسرائىلىيە-ئىران توقۇنۇشى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى خەلقئارالىق يېتىم قالدۇرۇلۇش ۋەزىيىتىدە، تېھراننىڭ «شەرققە قاراش» سىياسىتىنىڭ قانداق قىلىپ مەجبۇرىيەتتىن ئىستراتېگىيەلىك تاللاشقا ئايلانغانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ماقالىدە، ئىراننىڭ بۇ رايوندىكى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى، مەزھەپ ۋە مەدەنىيەت دىپلوماتىيەسى، شۇنداقلا خەلقئارا شىمال-جەنۇب تىرانسپورت كارىدورى (INSTC) قاتارلىق چوڭ تىپتىكى ئېنېرگىيە ۋە قاتناش لايىھەلىرىدىكى رولى پاكىتلار ئاساسىدا يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىراننىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) ۋە ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى (EAEU) رامكىسىدىكى پائالىيەتلىرى، خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى ھەمدە رايوندىكى ئىسرائىلىيە ئامىلىغا قايتۇرغان ئىنكاسلىرى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنىدۇ.
1. يېڭى گېئو-سىياسىي رېئاللىق ۋە ئىراننىڭ «شىمالغا بۇرۇلۇشى»
سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن بۇيان، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاشقى سىياسىتىدە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى مۇھىم، ئەمما كۆپىنچە ھاللاردا ئىككىنچى دەرىجىلىك ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىش قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىپ كەلدى. لېكىن، 2020-يىللاردىن كېيىنكى يەرشارىۋى ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگىرىشى، بولۇپمۇ 2025-يىلىدىكى ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسى ۋە غەرب دۇنياسىنىڭ ئىرانغا قاراتقان ئېمبارگولىرىنىڭ كۈچىيىشى، تېھراننى ئۆزىنىڭ شىمالىي قوشنىلىرىغا قايتىدىن يۈزلىنىشكە مەجبۇر قىلدى. ئىران پرېزىدېنتى مەسئۇد پېزەشكىياننىڭ 2025-يىلى 12-ئايدىكى قازاقىستان ۋە تۈركمەنىستانغا قىلغان رەسمىي دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتى، بۇ «شىمالغا بۇرۇلۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى ۋە ئەمەلىي ئىپادىسى سۈپىتىدە باھالانماقتا. بۇ زىيارەت دىپلوماتىك قائىدە-يوسۇن بولۇپلا قالماي، تېھراننىڭ خەلقئارالىق سىياسىي بېسىم قورشاۋىنى بۆسۈپ ئۆتۈش ئۈچۈن تاشلىغان ئىستراتېگىيەلىك قەدىمىدۇر[1] [12].
بۈگۈنكى كۈندە ئىران ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيا پەقەت بىر بازار ياكى مەدەنىيەت قوشنىسىلا ئەمەس، بەلكى خەلقئارالىق سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قامالدىن قۇتۇلۇش، شۇنداقلا خىتاي ھەم رۇسىيە بازىرىغا تۇتىشىدىغان ئىشەنچلىك «ھاياتلىق  يولى» ھېسابلىنىدۇ. ئىران رەھبەرلىرىنىڭ نەزىرىدە، دۇنيانىڭ كۈچ مەركىزى غەربتىن شەرققە يۆتكىلىۋاتقان بىر پەيتتە، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى جۇغراپىيەلىك سىياسەتنىڭ مەركىزىگە ئايلانماقتا. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقى، خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق چوڭ كۈچلەرنىڭ «C5+1» شەكلىدىكى دىپلوماتىك پائالىيەتلىرىنىڭ كۆپىيىشى، تېھراننى بۇ رايوندىكى تەسىرىنى ساقلاپ قېلىش ۋە كېڭەيتىش ئۈچۈن تېخىمۇ ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىشقا دەۋەت قىلماقتا. كۆزىتىشلەرگە كۆرە ،ئىران تاشقى سىياسىتىدىكى «شەرققە قاراش» (Look East) ئىستراتېگىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەمەلىيەتتە «شىمال ئارقىلىق شەرققە تۇتىشىش» تاكتىكىسىغا ئايلانغانلىقى مەلۇم[1] [3].
2025-يىلى 6-ئايدا يۈز بەرگەن ئىسرائىلىيە بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى «12 كۈنلۈك ئۇرۇش» ۋە ئامېرىكىنىڭ ئىران يادرو ئەسلىھەلىرىگە قىلغان ھاۋا ھۇجۇمىدىن كېيىن، ئىراننىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى كالىندارىدا تۈركىستاننىڭ ئورنى ئۆزگەردى. جەنۇبىي ۋە غەربىي چېگرالىرىدىكى ھەربىي بېسىمنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، ئىران ئۆزىنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇقى» نى شىمالغا قاراپ كېڭەيتىشنى نىشان قىلماقتا. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت، ئىران ئۈچۈن ئاددىي قوشنىدارچىلىقتىن ھالقىپ، دۆلەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا مۇناسىۋەتلىك بىخەتەرلىك قالقىنىغا ئايلانماقتا. تېھران ئۈچۈن بۇ رايون، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بېسىمىنى يېنىكلىتىش ۋە دىپلوماتىك قوللاشقا ئېرىشىشتىكى مۇھىم سۇپا بولۇپ قالدى[6] [9].
ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئالغاندا، ئىران ئۇزۇن يىللىق ئېمبارگولارنىڭ تەسىرىدە ئاجىزلىغان ئىقتىسادىنى جانلاندۇرۇش ئۈچۈن، ئوتتۇرا ئاسىيانى مۇھىم شېرىك دەپ قارايدۇ. بولۇپمۇ بانكا ۋە پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ چەكلىمىگە ئۇچرىشى، ئىراننى قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان سودىدا يەرلىك پۇللارنى ئىشلىتىش، مال ئالماشتۇرۇش (Barter) ۋە ئېنېرگىيە سۋاپ (Swap) كېلىشىملىرىنى تۈزۈشكە مەجبۇر قىلدى. قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان قاتارلىق ئىقتىسادىي جەھەتتىن نىسبەتەن كۈچلۈك بولغان تۈركىستان دۆلەتلىرى، ئىران ماللىرى ئۈچۈن يېڭى بازار ۋە ئىراننىڭ خام نېفىت ھەم تەبىئىي گازىنى ئېكسپورت قىلىشتىكى يوشۇرۇن يوللاردۇر. شۇڭلاشقا، پېزەشكىيان ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسىتىدە «ئىقتىسادىي دىپلوماتىيە» ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلغان[3] [7].
نەزەرىيەۋى جەھەتتىن ئانالىز قىلغاندا، ئىراننىڭ نۆۋەتتىكى ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتىنى «رېئالىستىك-كونستىرۇكتىۋىزم» (Realist-Constructivist) رامكىسى ئىچىدە چۈشىنىش مۇۋاپىق. بىر تەرەپتىن، ئىران رېئالىستىك كۆز قاراش بىلەن ئۆزىنىڭ ماددىي مەنپەئەتلىرىنى، يەنى بىخەتەرلىك، ئېنېرگىيە يوللىرى ۋە ئىقتىسادىي پايدىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، كونستىرۇكتىۋىزملىق نۇقتىدىن، رايون بىلەن بولغان تارىخىي، مەدەنىيەت ۋە دىنىي رىشتىلەرنى (بولۇپمۇ «پارس مەدەنىيەت چەمبىرىكى» گە تەۋە بولغان تاجىكىستان بىلەن) ئىشلىتىپ، ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى ۋە كىملىك سىياسىتىنى يۈرگۈزۈشكە تىرىشىدۇ. لېكىن، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتە ماددىي مەنپەئەت ۋە رېئالىستىك ئېھتىياجلار، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە مەزھەپ خاراكتېرلىك غايىلەردىن ئۈستۈن تۇرماقتا[2].