2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ئۆتكەن يىگىرمە يىلدا ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچىنى خېلى كېڭەيتتى، ئەمما بۇنىڭ ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى ھەربىي ئۈستۈنلۈكىگە كۆرسىتىدىغان تەھدىتىنى مۇبالىغە قىلىۋېتىشكە بولمايدۇ. ئۇنىڭ دېڭىز ئارمىيەسىدە ئامېرىكانىڭكىدىن كۆپ كېمە بار ۋە بۇ ئەھۋال داۋاملىشىدۇ [26]. بۇ پەرق تېخىمۇ چوڭىيىدىغاندەك تۇرىدۇ. كېيىنكى ئون يىلدا ئامېرىكا فلوتى 290 كېمە ئەتراپىدا تۇرۇۋېرىدىغان بولسا، خىتاينىڭكى 370 تىن 435 كېمىگە كۆپىيىشى كۈتۈلمەكتە [27]. ئەمما كۆپلىگەن دېڭىز ھەربىي مۇتەخەسسىسلىرى ئەسكەرتكەندەك، فلوتنىڭ چوڭلۇقى ئۇنىڭ ئومۇمىي ئىقتىدارىنىڭ توغرا ئۆلچىمى ئەمەس، ئامېرىكا فلوتى پەقەت تونناژدىلا چوڭ بولۇپلا قالماستىن (ئامېرىكا كېمىلىرى ئېغىرراق)، يەنە ئىقتىدارى كۈچلۈكرەك دەپ قارىلىدۇ [28]. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتاي فلوتىنىڭ كۆپ قىسمى شەرقىي ئاسىياغا مەركەزلەشكەن، شۇڭا ئۇنىڭ چوڭلۇقى خىتاينىڭ شۇ رايوندىكى تەسىر كۈچىگە تېخىمۇ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، خىتاينىڭ دۇنياۋى ھەربىي كۈچ پوتېنسىيالىغا ئانچە مۇناسىۋەتلىك ئەمەس.
خىتاينىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا دېڭىز بازىسى قۇرۇش تىرىشچانلىقلىرى، ۋاشىنگتوندىكى كۆپلىگەن كىشىلەرنى خىتاينىڭ پات ئارىدا ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن مۇددەت ساقلاپ كەلگەن دېڭىز-ئوكيان ئۈستۈنلۈكىگە تەھدىت پەيدا قىلىدىغانلىقى ھەققىدە ئەندىشىگە سالدى. ۋاشىنگتوننىڭ خىتاينىڭ بازا قۇرۇشىنى كۆزىتىشىنىڭ ئورۇنلۇق ئىستراتېگىيەلىك سەۋەبلىرى بار، ئەمما بۇنىڭ بېيجىڭنىڭ دۇنياۋى ھەربىي ئورنىغا بولغان مۇھىملىقى دائىم مۇبالىغە قىلىنىدۇ. نۆۋەتتە، خىتاي ئاسىيانىڭ سىرتىدا جىبۇتىدا بىرلا ھەربىي بازا قۇردى. ئۇ باشقا بازىلارنى قۇرۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ، بۇ ئاساسلىقى ھىندى ئوكياندا بولۇۋاتىدۇ، خىتاي بۇ يەردە ئۆزى تايىنىدىغان ئوتتۇرا شەرقتىن كېلىدىغان ئېنېرگىيە تىرانسىپورتىنى بىخەتەرلىك كاپالىتىگە ئىگە قىلىشنى  ئۈمىد قىلىدۇ [29]. خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ خىتاينىڭ دۇنياۋى تىجارەت پورتلار تورىنىڭ بەزى لوگىستىكىلىق قولايلىقلىرىغا ئېرىشەلەيدىغانلىقى راست، ئەمما بۇ تور ھەربىي بازىلار تورى بېرەلەيدىغان ئىقتىدارنىڭ يېرىمىغىمۇ يېتەلمەيدۇ [30].
نىيەت ئىقتىدار ئەمەستۇر. خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان ئۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە ھەقىقىي دۇنياۋى دېڭىز ئارمىيەسى يارىتالايدىغان دەرىجىدە بازىلىرىنى كېڭەيتەلىشى ئىنتايىن قىيىن ۋە ئون يىللارچە ۋاقىت تەلەپ قىلىدۇ. دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ لوگىستىكىسى ئۈچۈن ئىشەنچلىك دۇنياۋى ئۇل مۇئەسسەسە قۇرۇش، ھەتتا قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى ياكى ھاۋا ئارمىيەسى ئۈچۈنمۇ بۇنداق ئۇل مۇئەسسەسە قۇرۇش ئۇزۇن مۇددەتلىك سىجىل تىرىشچانلىق، ناھايىتى پايدىلىق سىياسىي شارائىت ۋە ياخشى تەلەي تەلەپ قىلىدۇ [31].
ئەنگىلىيە ئۆزىنىڭ دۇنياۋى مەۋجۇتلۇقىنى بىر ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە قۇردى، ئامېرىكا بولسا كۆپ قىسمىنى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى غەلىبىنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە قۇردى، بۇ بىر ئالاھىدە تارىخىي پەيت ئىدى.
خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى كېڭىيىشى مۇمكىن، ئەمما ئون يىلدىن كېيىنمۇ خىتاينىڭ ئامېرىكانىڭ ئۆتكەن 75 يىلدا قۇرغان دۇنياۋى ھەربىي ئۈستۈنلۈكىگە سېلىشتۇرغىلى بولىدىغان نەرسىسى بولمايدۇ. ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى ھەربىي ئىزى ئونلىغان دۆلەتلەرگە جايلاشتۇرۇلغان يۈز مىڭلىغان قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى، ئۈچ چوڭ چەتئەل رايونىدىكى زور ھاۋا كۈچى، مىسلى كۆرۈلمىگەن دېڭىز بازىسى ھوقۇقى ۋە ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ھەمدە كەڭ دائىرىلىك دىپلوماتىك ۋە سىياسىي قوللاش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى ئامېرىكانىڭ ھازىرقىدەك ئەركىن دۇنيا مىقياسىدا ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارىغا تەھدىت سېلىشى مۇمكىن، ئەمما پەقەت بەزى زور چىقىملىق يوللارنى تاللىغاندىلا ئاندىن شۇنداق بولىدۇ. مەسىلەن: ئەگەر خىتاينىڭ فلوتى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكىگە ئوخشاش قىلىقلارنى قىلىپ، باشقا دۆلەتلەرنى دۇنيا مىقياسىدا بوزەك ئەتسە  ۋە بېسىم ئىشلەتسە، بۇ ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇش پەيدا قىلمىغان تەقدىردىمۇ، جىددىي مەسىلە ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر بېيجىڭ دۇنياۋى ئومۇمىي گەۋدىنىڭ قۇرغۇچى كۈچى دەپ قارالماقچى بولسا، ئۆزىنىڭ دۇنياۋى دېڭىز ئارمىيەسى مەۋجۇتلۇقىنى تېخىمۇ ياخشى ئىشلارغا ئىشلىتىشى كېرەك.
خىتاينىڭ بىۋاسىتە ئادەتتىكى ھۇجۇمغا قوشۇن يۆتكىشى ئېنىقكى ۋاشىنگتوننى ئىنكاس قايتۇرۇشقا مەجبۇر قىلىدىغان يېڭى ۋەزىيەت يارىتىدۇ. مەسىلەن: ئەگەر خىتاي لاتىن ئامېرىكىسىدا مۇھىم ئورۇن ئېلىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشسە، بۇنداق ئەھۋالنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولىدۇ. ئەمما بەزىدە بۇنىڭ ئېھتىماللىقى يۇقىرى ئەمەس، چۈنكى غەربىي يېرىم شاردىكى دۆلەتلەر خىتاي بىلەن بىخەتەرلىك جەھەتتىكى يېقىن مۇناسىۋەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش يولىدا بەك ئىلگىرىلەپ كەتسە، ئېنىقلا ئامېرىكانىڭ بېسىمىغا ئۇچرايدۇ. بەزىلەرنىڭ بۇ يۆنىلىشتە ئالغان كىچىككىنە قەدەملىرىگە قاراپلا، كەلگۈسى چوقۇم مۇشۇنداق بولىدىكەن دەپ ھۆكۈم چىقىرىۋېلىشقا بولمايدۇ.
شەرقىي ئاسىيادىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇق