ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستاپا نەجاتى بارىش
قىسقىچە مەزمۇنى
ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر ۋە پەتھىيلەر نەتىجىسىدە كەڭ كەتكەن جۇغراپىيەگە تارقالغان،شۇنداقلا بۇ جەرياندا ۋېزاتىنىيە (ھېلېن-گىرىك)، ئىران ۋە قىسمەن ھىندى  بولۇپ نۇرغۇن كۈلتۈر بىلەن ئۇچراشقان مۇسۇلمانلار ئارىسىدا، بۇ كۈلتۈرلەرگە نىسبەتەن زور دەرىجىدە قىزىقىش پەيدا بولدى. بولۇپمۇ ئىسكەندېرىيە، ھارران ۋە جۇندىشاپۇرغا ئوخشاش شەھەرلەرنىڭ پەتھىي قىلىنىپ بۇ شەھەرلەردىكى ئىلىم ئەنئەنئەسىنىڭ مۇسۇلمانلارغا كۆرسەتكەن تەسىرلىرى ئالاھىدە بولدى. دەرۋەقە، بۇ پەتھىيلەر نەتىجىسىدە مۇسۇلمانلار نوقۇل دىنى ئىلىملەر بىلەنلا كۇپايە قىلماستىن، قەدىمكىي چۈشەنچە ئەنئەنىسى ۋەكۈلتۈرلەر بىلەن تونۇشۇپ چىقىش مەقسىتىدە بۇلارغا مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەرنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلدۇرۇش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتتى، يەنى ئىسلام دۇنياسىدا دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى باشلايدۇ. ئىسلام مەدەنىيىتى ۋە بىلىم تارىخى نۇقتىسىدىن پەۋقۇلئاددە مۇھىم ھېسابلىنىدىغان بۇ تەرجىمە پائالىيەتلىرى  ھازىرغىچە نۇرغۇن تەتقىقاتنىڭ تېمىسى بولدى. لېكىن بۇ تەتقىقاتلاردا ئاساسەن دېگۈدەك تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەرنىڭ ئىسىملىرى، تەرجىمە قىلىنغان تېما، ساھەلەر ۋە تەرجىمانلارنىڭ نام-شەرىپلىرىنى زىكىر قىلىش بىلەنلا كۇپايە قىلىنغانلىقى كۆرۈلىدۇ. مەزكۇر ماقالىمىزدا ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى، قايسى تېما ۋە ساھەلەردە تەرجىمە پائالىيەتلىرى ئېلىپ بېرىلغاندىن سىرت، تەرجىمە پائالىيەتلىرىدىن ئىلگىرى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم جۇغلانمىسى ۋە سەۋىيەسىنىڭ قانداق ئىكەنلىكى ۋە تەرجىمە پائالىيەتلىرىنىڭ بۇ ساھەلەردىكى تەرەققىيات ياكى ئۆزگىرىشكە كۆرسەتكەن تەسىرلىرى، ئەسىرلىرى بىلەن غەرب دۇنياسىدىمۇ تونۇلغان مۇسۇلمان ئالىملاردىن مىسال بېرىلىش ئارقىلىق تونۇشتۇرۇلىدۇ. بۇ دائىرىدە ئىسلام دۇنياسىدا بىلىم ۋە تېخنولوگىيە ساھەلىرىدە 8-ئەسىردىن 10-ئەسىرگىچە بولغان مەزگىللەردە بارلىققا كەلگەن شانلىق دەۋر ۋە بۇ دەۋردە ئېلىپ بېرىلغان بەزى مۇھىم ئىلمىي پائالىيەتلەر ئىلىمنى- ئۇچۇر-مەلۇماتلار- قولغا كەلتۈرۈش ، ئۇلارنى سىستېمىلاشتۇرۇش ۋە ئىلىم ساھەسىدە يېڭىلىق بەرپا قىلىش قاتارلىق ئۈچ كاتېگورىيە بويىچە مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئىسلام، پەنلەر، تەرجىمە، بەيتۇل  ھىكمە، مۇسۇلمان ئالىملار
بىلىم مەدەنىيەت ۋە ئىنسانىيەت تارىخىنىڭ ئەڭ مۇھىم مىراسلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ مىراسقا ئەڭ كۆپ تۆھپىلەرنى قوشقانلار بولسا ئۆزلىرى ياشىغان جەمئىيەتتە بىلىمگە، ئىلمىي پائالىيەتلەرگە ۋە ئىلىم ئەھلىلىرىگە تېگىشلىك ئەھمىيەتنى بەرگەن شەخسلەردۇر. تۇنجى ئەمىرى «ئوقۇغىن»دېگەن دىننىڭ مەنسۇبلىرى بولغان مۇسۇلمانلارمۇ بىلىمگە ئەھمىيەت بېرىدىغان ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن زور ئۇتۇقلارنى قولغا كەلتۈرگەن جەمئىيەت ۋە مىللەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالىدۇ.
مۇسۇلمانلارنىڭ بىلىم تارىخىدا نامىنىڭ چىقىشقا باشلىغان مەزگىل، مۇسۇلمانلارنىڭ دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى بىلەن باشلايدۇ. ئەمەۋىلەر دەۋردە ئىسلام جەمئىيىتىدە دەسلەپكى تەرجىمە ھەرىكىتى خىمىيە ئىلمىنىڭ باشلامچىلىرىدىن ھېسابلىنىدىغان ئەمەۋى تەخت ۋارسلىرىدىن خالىد بىن يەزىد بىن مۇئاۋىيە (704-يىلى ئۆلدى) بىلەن باشلىنىپ، ئابباسىيلار دەۋرىدە قۇرۇلغان «بەيتۇلھىكمەلەر» بىلەن يۈكسەك پەللىگە يېتىدۇ. بۇ تەرجىمە پائالىيەتلىرى مۇسۇلمانلارنى ئوخشىمىغان ئىلىم ساھەلىرى بىلەنلا تونۇشتۇرۇپ قالماستىن، بۇ ئىلىم ساھەلىرىدە يېڭى ۋە مۇھىم ئەسەرلەرنى روياپقا چىقىرىشقا ۋە باشقىچە بىر تۈستىكى تەرجىمە پائالىيەتلىرىنىڭ باشلىشىغا تۈرتكە بولىدۇ.
بۇ ساھەدە يېزىلغان ماقالىلەر ۋە قامۇسلاردىكى  مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلارغا ئوخشاش نۇرغۇن ئەسەرگە نەزەر سالغىنىمىزدا، تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن قايسى ساھەدە تەرجىمە پائالىيىتى ئېلىپ بېرىلغانلىقى، قايسى ئەسەرلەرنىڭ تەرجىمە قىلىنغانلىقى ۋە تەرجىمانلارنىڭ نام-شەرىپلىرى ئۈستىدىلا توختالغانلىقىنى بايقايمىز. يەنە بىلىم تارىخى كاتېگورىيەسىدىكى ئەسەرلەردىمۇ ئاساسەن دېگۈدەك مۇسۇلمانلارنىڭ ئوخشىمىغان بىلىم ساھەلىرىدە روياپقا چىقارغان ئەسەرلىرى ۋە كۆزگە كۆرۈنگەن مۇسۇلمانلار ئالىملىرى تىلغا ئېلىنىدۇ. بىز بولساق ھەر خىلدىكى ئەسەرلەردىكى مەلۇماتلارغا ئاساسەن، 8- ۋە 10-ئەسىر ئارىلىقىدا ئاسترونومىيە، ماتېماتىكا، مېدىتسىنا، خىمىيە ۋە فىزىكاغا ئوخشاش پەن ساھەلىرىدە تەرجىمە خىزمەتلىرى ئېلىپ بېرىلماستىن  بۇرۇن مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ ساھەلەردىكى ئەھۋالىنىڭ قانداق ئىكەنلىكى، بۇ ساھەلەردە ئېلىپ بېرىلغان تەرجىمە خىزمەتلىرى ئەسناسىدا قايسى ئەسەرلەرنىڭ قانداق ۋە قەيەردىن ئېلىپ كېلىنىپ تەرجىمە قىلىنغانلىقى، تەرجىمىسى قىلىنغان بۇ ئەسەرلەرنىڭ مۇسۇلمان ئىلىم ئەھلىلىرىگە قانداق پايدىسى بولغانلىقىغا ئوخشاش سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەيمىز. ئارقىدىن بۇ ساھەلەردە كۆزگە كۆرۈنگەن ۋە يازغان ئەسەرلىرى تەرجىمە قىلىنىپ غەربتىكى تۇنجى ئالىي مەكتەپلەردە دەرسلىك كىتابى سۈپىتىدە ئوقۇتۇلغان ئۈلگىلىك مۇسۇلمان ئالىملارنى تىلغا ئېلىز ئارقىلىق، مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ ساھەلەردە تۆت ئەسىر ئىچىدە قولغا كەلتۈرگەن ئۇتۇقلىرى ۋە يەتكەن سەۋىيەلىرىنى يورىتىپ بېرىشكە تىرىشىمىز.
ماقالىمىزدا ئىبنۇن نەدىم (995)، ئىبىن جۇجۇل (994)، ئىبىن ئەبۇ ئۇسايبىيا (1269)غا ئوخشاش بۇ ساھەدە پايدىلىنىشقا تېگىشلىك كۆزگە كۆرۈنگەن مۇئەللىپلەر ۋە ئەسەرلەرگە مۇراجائەت قىلىش بىلەن بىرگە، يەنە بۇ ساھەدە غەرب دۇنياسىدا 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن باشلاپ كۈنىمىزگىچە داۋاملاشقان بىلىم تارىخى تەتقىقاتلىرى ۋە بىلىم تارىخچىلىقى ئەنئەنىسىنىڭ كۈنىمىزدىكى سەرخىل ۋەكىللىرىدىن بىرى بولغان پىروفېسسور دوكتور فۇئات سەزگىنىڭ تەتقىقاتلىرى بولۇپ، بۇ ساھەدە يېزىلغان تەتقىقاتلارغا، ماقالىلەرگە ۋە قامۇن ماددىلىرىغا مۇراجائەت قىلدۇق.