Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1102-يىلى كىرودلار ياشاۋاتقان زېمىنلارمۇ كىرگۈزۈلگەن ۋېنگرىيە دۆلىتى قۇرۇلدى. كىرودلار ۋېنگرلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا كىرگەن بولسىمۇ، ئۆزلىرى تەرىپىدىن تەشكىل قىلىنغان سابور دەپ ئاتىلىدىغان مەجلىس تەرىپىدىن باشقۇرۇلاتتى. كىرودلار 14-ۋە 16-ئەسىرلەر ئوتتۇرىسىدىكى مەزگىلدە ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا كىردى. لېكىن 17-ئەسىردە ئاۋسترىيە ۋە كىرودلار تەرىپىدىن تەشكىل قىلىنغان ئارمىيە ئوسمانلى ئارمىيەسىنى مەغلۇپ قىلدى، شۇنىڭ بىلەن  ئاۋسترىيە ھانسبۇرگ خاندانلىقى پادىشاھى ئاۋسترىيە، ۋېنگرىيە ۋە كىرود خانى پادىشاھى سالاھىيىتى بىلەن خانلىق تاجىنى كىيدى (مىللېر، 1994: 18). كىرودىيە بىلەن بوسىنىيە ئوتتۇرىسىدا كانجىيا دەپ ئاتىلىدىغان رايون چېگرا قىلىپ بېكىتىلدى. بۇ رايون ئەسلىدە ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىن قاچقان سىرپ كۆچمەنلەرنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا ئىدى. شۇڭا بۇ رايوندا سىرپلار ئالاھىدە ئىمتىيازغا ئىگە ئىدى. سىرپلار ئالاھىدە ئىمتىيازغا ئىگە بولسىمۇ ، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە خاندانلىقىغا مەجبۇرىي ئەسكەر بولاتتى. ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە خاندانلىقى كىرودلارنىڭ ئايرىم مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش تىرىشچانلىقلىرىنى توسۇش ئۈچۈن سىرپلاردىن ئۈنۈملۈك پايدىلاندى (بارتلېت، 2003: 8).
1830-يىلى مودېرن كىرود مىللەتچىلىكى رەسمىي باشلىدى. كىرود مىللەتچىلىك ھەرىكىتىدە ياش زىيالىلار، ئوقۇغۇچىلار ۋە ئوتتۇرا تەبىقە ئىنسانلىرى مۇھىم رول ئوينىدى. بۇ يەردىكى مەقسەت ئاساسلىقى قەد كۆتۈرۈش ئۈچۈن تېگىشلىك بولغان مىللىي غۇرۇرنى سىياسىي كۈچكە ئايلاندۇرۇش ۋە قايتىدىن جانلاندۇرۇش ئىدى. 19-ئەسىر كىرودلارغا نىسبەتەن مىللىي مۇستەقىللىق جەھەتتىن مۇھىم مەزگىل ھېسابلىنىدۇ. دىجاكاۋو پىسكوپوسى ج.ج. سترومايېر مىللىي پارتىيە قۇرۇپ چىقتى. ستروسمايېر ئورتاق سىلاۋ كۈلتۈرى ۋە دۆلەت بەرپا قىلىش مەقسىتىدە بىر يۇگوسلاۋ ئىدىيەسىنى قوللايتتى. 1848-يىلى كىرود زىيالىلىرى ئايرىم بىر كىرود كىملىكى بەرپا قىلىشقا ئاتلاندى. بۇ مەزگىلدە كىرودلارغا نىسبەتەن زىيانلىق ۋەزىيەتمۇ شەكىللىنىشكە باشلىغانىدى. ۋېنگرىيەدىكى قوزغىلاڭدا غەلبىگە ئېرىشكەن ۋېنگرلار ، 1867-يىلى ئاۋسترىيەلىكلەرگە ئوخشاش سىياسىي جەھەتتىن ئوخشاش سالاھىيەت ۋە ھەق-ھوقۇققا ئېرىشتى. ھانسبۇرگ خاندانلىقىغا سادىق بولغان كىرودلار، ۋېنگرلارنىڭ ھاكىمىيىتىدىن تولىمۇ بىئارام ئىدى. بۇ سەۋەبتىن ئىككى خىل كىرود مىللەتچىلىكى شەكىللەندى. بىرسى، ئىمپېرىيەگە سادىق بولغان ئاساستا ئىمپېرىيە ئىچىدىكىلەر باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش ھەق-ھوقۇققا ئېرىشىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىش لازىملىقىنى تەشەببۇس قىلاتتى. بۇ مەزگىلدە مىللەتچىلەر كىرودلارنىڭ مىللىي ئېڭىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن زور تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. بۇ تىرىشچانلىقلارنىڭ مەقسىتى كىرودلارنى مىللىي كىملىك ئېڭىغا ئىگە قىلىش ۋە كىردولارنى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئىدى (ۋاندرۇسكا ۋە ئۇربانىتسچ، 1974: 481).
ئەخلاقىي تۇيغۇ نەزەرىيەسى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەخلاقىي تۇيغۇ نەزەرىيەسى[1]  18-ئەسىر ئىنگلىز ئەخلاق پەلسەپەسىدە   شافتېسبۇرى ۋە خاچېسون [2] قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، ئىنساندا توغرا-خاتانى پەرقلەندۈرىدىغان ئەخلاقىي پرىنسىپنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى قاراشتۇر.
توماس خوببېس ئەخلاق بىلەن شەخسىي مەنپەئەتنىڭ مۇناسىۋىتىنى جازا ئارقىلىق چۈشەندۈرگەن. لېكىن 18-ئەسىردىكى ئىنگلىز پەيلاسوپلىرى بۇ قاراشتىكى مەسىلىلەرنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ئەگەر بىرى ئەخلاقسىز قىلمىش ئارقىلىق كۆپرەك پايدا ئالالىسا، خوببېسنىڭ نەزەرىيەسى يېتەرسىز بولغان بولىدۇ. ئىنسان پىسخىكىسى تەتقىق قىلىنغاندا، ئۇلار ئىنسانلارنىڭ پۈتۈنلەي شەخسىيەتچى ئەمەسلىكىنى، باشقىلارنىڭمۇ (جەمئىيەتىڭمۇ) مەنپەئەتىنىمۇ نەزەرگە ئالىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇڭا، بۇ پەيلاسوپلار شەخسىي مەنپەئەت قارىشىنى ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت ۋە ھەمكارلىق چۈشەنچىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈشكە تىرىشقان.
بۇنىڭغا ئاساسەن، ئەخلاقىي تۇيغۇ نەزەرىيەسى ئىنساندا پەقەت ئەخلاقىي ھادىسىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئالتىنچى سېزىمنىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ نەزەرىيە خوببېسنىڭ شەخسىي بەخت چۈشەنچىسىنى ئومۇمىي بەخت بىلەن تولۇقلاشقا تىرىشىپ،  ئەخلاقىي تۇيغۇنى شەخسىي بەخت بىلەن ئومۇمىي بەخت زىددىيەتلەشكەندە، قارار چىقىرىشقا يېتەكچىلىك قىلىدىغان ئىقتىدار سۈپىتىدە چۈشەندۈرگەن. ئەخلاقىي تۇيغۇ نەزەرىيەسى زامانىۋى يەرشارىلىشىش ئېقىمىغا ماس ھالدا، ئەخلاقنىڭ مۇستەقىل بولۇش جەريانىغا مۇھىم تۆھپە قوشقان. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ نەزەرىيە زامانىۋى ئېتىك نەزەرىيەسىنىڭ خوبېستىن كېيىن دۇنياۋىلىشىشى ۋە ئىجتىمائىيلىشىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان.
بۇ نەزەرىيە 19-ئەسىردىكى  جون ستۇئارت مىل ۋە جېرېمى بېنسام[3] نىڭ پايدىچىلىق (Utilitarianism) نەزەرىيەسىگە مۇھىم ئاساس بولغان. مەزكۇر نەزەرىيە خوببېسنىڭ ئىنسان پۈتۈنلەي شەخسىيەتچى دەيدىغان چۈشەنچىسىگە قارشى چىقىپ، ئىنساننىڭ ئىجتىمائىي تەبىئىتىنى تەكىتلىگەن. مەزكۇر نەزەرىيە ئىنساندا شەخسىي مەنپەئەت خاھىشىنىڭ بارلىقىنى ئېتىراپ قىلغان ھالدا، شەخسىي مەنپەئەت بىلەن ئىجتىمائىي مەنپەئەت، ئۆزىنى سۆيۈش بىلەن باشقىلارنىمۇ سۆيۈش، مېھىر-مۇھەببەت بىلەن شەخسىيەتچىلىكنىڭ ماسلىشىپ بىرگە مەۋجۇت بولالايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
بۇ قاراشنى ياقلىغۇچىلار بارلىق مەجبۇرىي ئەخلاق قانۇنلىرىغا قارشى چىقىپ، ئىنساندا خۇدانىڭ ئىرادىسى ۋە دۆلەت قانۇنىدىن مۇستەقىل ھالدا ئەخلاقىي قىممەتلەرنى ھېس قىلالايدىغان بىر ئەخلاقىي تۇيغۇنىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ئەخلاقىي تۇيغۇ ئومۇمنىڭ مەنپەئىتىدە ھەقىقىي قانائەت تاپىدۇ ۋە بىزنى نوقۇل شەخسىيەتچىلىكتىن ھۇزۇرئىزدەشتىن قۇتۇلدۇرۇپ، باشقىلارغا بولغان مەجبۇرىيەتلىرىمىزنى ئادا قىلىشقا يېتەكلەيدۇ.[4]
يەنە قاراڭ: ئەخلاقچىلىق، كامۇس، ئېتىكا، سوقرات.
[1] moral sense theory
[2] Shaftesbury ve Hutcheson
[3] Jeremy Bentham ve John Stuart Mill
[4] Ahmet cevizci, s. 30.
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
تەھرىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت
رەقەملىك دەۋردە دىزىنفورماتسىيە : دۆلەت تەشۋىقاتى، ساختا خەۋەرلەر ۋە سۈنئىي ئەقىل كۆلەڭگىسىدىكى تەھدىتلەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھۆكۈمەتلەر، پىكىر ئەركىنلىكىنى باستۇرماستىن دىزىنفورماتسىيە بىلەن كۈرەش قىلىشتەك نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇقنى تېپىشى كېرەك. بۇ، ئېغىر تەكشۈرۈش قانۇنلىرى ئورنىغا، ئاشكارىلىق ۋە جاۋابكارلىقنى ئاشۇرىدىغان نىزامنامىلەرگە مەركەزلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. مەسىلەن، سىياسىي ئېلانلار ۋە تەسىر كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىدە كىمنىڭ پۇل تۆلىگەنلىكىگە دائىر ئېنىقلىق تەلەپ قىلىدىغان قانۇنلارنى چىقىرىش مۇمكىن. چەت ئەل دۆلەتلىرىنىڭ دۈشمەنلىك خاراكتېرلىك دىزىنفورماتسىيە سەپەرۋەرلىكلىرىگە قارشى خەلقئارالىق نورما ۋە كېلىشىملەر تۈزۈلۈشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھۆكۈمەتلەر، دىزىنفورماتسىيەنىڭ ياراتقان بوشلۇقىنى تولدۇرىدىغان سۈپەتلىك، مۇستەقىل ۋە يەرلىك ئاخباراتچىلىق ۋە ئاممىۋى ئاڭلىتىشنى مالىيە جەھەتتىن قوللاش ئارقىلىق ئىشەنچلىك ئۇچۇر مەنبەلىرىنى كۈچەيتىشى كېرەك.
دىزىنفورماتسىيە يايغۇچىلار سۈنئىي ئەقىل ئىشلەتكەندە، مۇداپىئەچىلەرمۇ ئوخشاش تېخنىكىنى ئىشلىتىشى كېرەك. «دىپفېيك» ۋە ئاۋاز كوپىيەلىرىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن تېخىمۇ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا يۈزلەنگەن تەتقىقاتلارغا مەبلەغ سېلىنىشى كېرەك. مېدىيانىڭ مەنبەسىنى ۋە ئۇنىڭغا كىرگۈزۈلگەن ئۆزگەرتىشلەرنى ئىز قوغلاشنى كاپالەتلەندۈرىدىغان رەقەملىك «سۇ بەلگىسى» (watermarking) ياكى بىلوكزەنجىر ئاساسىدىكى «مەزمۇن دەلىللەش» (content provenance) ئۆلچىمىگە ئوخشاش تېخنولوگىيەلىك چارىلەر، ئۇزۇن مۇددەتتە ئىشەنچلىك بىر ئۇچۇر ئېكولوگىيە سىستېمىسى بەرپا قىلىشقا ياردەمچى بولالايدۇ. بۇ قوراللارنىڭ پەقەت چوڭ شىركەتلەرنىڭلا ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىرگە مۇخبىرلار، پۇقراۋى تەشكىلاتلار ۋە ئادەتتىكى پۇقرالارنىڭمۇ ئىشلىتىشىگە سۇنۇلۇشى ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.
خۇلاسىلىگەندە، دىزىنفورماتسىيە بىلەن كۈرەش قىلىش، ئۈزلۈكسىز ھوشيارلىق ۋە ماسلىشىشنى تەلەپ قىلىدىغان ئۇزۇن مۇساپىلىك بىر مارافوندۇر. تېخنولوگىيەلىك، پسىخولوگىيەلىك، ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئۆلچەملىرى بولغان بۇ مۇرەككەپ مەسىلىگە بېرىلىدىغان جاۋابمۇ ئوخشاشلا كۆپ ئۆلچەملىك بولۇشى كېرەك. رېئاللىقنىڭ ئورتاق بىر زېمىن سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان، دەلىل-ئىسپاتقا تايانغان مۇنازىرىلەرنى قىلغىلى بولىدىغان ۋە ئورگان، تەشكىلاتلارغا بولغان ئىشەنچ ئۈزۈلمەي داۋاملىشالايدىغان بىر جەمئىيەتنىڭ ئىشقا ئېشىش – ئاشماسلىقى، بۇ كۈرەشتە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىمىزغا باغلىق.
[1]  دىزىنفورماتسىيە – ئۇچۇر بۇلغىنىشى.
شى جىنپىڭنىڭ نەزىرىدىكى دۇنيا: لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ مەخسۇس دوكلاتى ھەققىدە (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپتىن ئىلگىرىمۇ، شەرقى جەنۇبىي ئاسىيادا خىتاينىڭ تەسىرى ئاللىقاچان ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭكىدىن ئېشىپ كېتىشكە باشلىغان بولۇپ، بېيجىڭنى رايوندا يوق ئامېرىكىغا قارشى ئىشەنچلىك ۋە ھەر ۋاقىت ھازىر ھەمراھ قىلىپ كۆرسەتكەن ئىدى. شى جىنپىڭ ھازىرقى سىياسەت يۆنىلىشىنى ئىككى ھەسسە كۈچەيتىشى مۇمكىن. خىتاي سانائەت ۋە ھەربىي ئىشلاردا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئېشىپ كېتىش ئۈچۈن تېخنىكىغا زور مەبلەغ سېلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئۇ ۋاشىنگتوننى، بولۇپمۇ ئاسىيادا چەتكە قېقىشقا تىرىشىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ رۇسىيەسى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت كۈچەيتىلىدۇ. يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئوتتۇراھال كۈچلەر ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئارىسىدا باشقا يەرشارىۋى كۈچ مەركەزلىرىنى قۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىش تېزلىتىلىدۇ.
چوڭ سوئاللار ئىككى ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان مەسىلە ئەتراپىغا توپلىنىدۇ: بىرىنچىدىن، خىتاي ئىقتىسادى ھەربىي قۇرۇلۇشىنى ۋە شى جىنپىڭنىڭ سىياسەت يۆنىلىشىگە بولغان ئىشەنچنى قوللاش ئۈچۈن يېتەرلىك بايلىق يارىتالايدىغان ۋاقىت قانچىلىك داۋاملىشىدۇ؟ ئىككىنچىدىن، شى جىنپىڭ تەيۋەن ئەتراپىدا ياكى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا ئامېرىكا بىلەن ھەربىي جەھەتتىن توقۇنۇشۇش خەۋپىگە تەۋەككۈل قىلىپ، رەقىبىنى دۇنيا نەزىرىدە يەرگە قارىتىشنى مەقسەت قىلامدۇ؟ ۋاشىنگتون بىلەن بولغان توقۇنۇش تېز ياكى ئاستا يۈز بېرىشى مۇمكىن. ئەمما شى جىنپىڭ ھاكىمىيەتتە تۇرغان ۋە ئامېرىكا ئاسىيادا مۇھىم ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قالغان مۇددەت ئىچىدە، كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان رىقابەتنىڭ بولۇشى ئاللىبۇرۇن بىر مۇقەررەرلىكتۇر. بۇ خۇلاسە، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى يۆنىلىشى ۋە ئۇنىڭ دۇنياغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ھەققىدە چوڭقۇر ئويلىنىشقا چاقىرىدۇ.
سىز يالغانچىمۇ؟ (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەر دائىم بەنى ئىسرائىل قىسسىسىنى ئوقۇغۇنۇمدا خۇددى بۇ قىسسىلەرنى ئاللاھ خۇددى ئۇيغۇرلارغىلا نازىل قىلىپ بەرگەندەك تۇيغۇغا كېلىپ قالىمەن، بىزنىڭ بۇ قىسسىلەردىن ئالىدىغان دەرس، ساۋاقلىرىمىز ئىنتايىن كۆپ، ئىتتىپاقلىق ھەققىدىكى يۇقارقى يەكۈنمۇ شۇلارنىڭ بىرىدۇر. شۇنداق دېيىش مۇمكىنكى، ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان بىز ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئىتتىپاقلىق، بىزنىڭ ئىسلامنىڭ قايسى مەزھىپىدە بولۇشىمىز، ئايەت_ھەدىسلەرنى پەرقلىق چۈشىنىشلىرىمىز، ساقال قويۇش قويماسلىقىمىز، يۈز يۆگەش يۆگىمەسلىكىمىز، بالىلىرىمىزنى قايسى مەكتەپتە ئوقۇتۇشىمىز، قانداق سودا بىلەن شۇغۇللىنىشىمىز، ئامىننى ئۈنلۈك دېيىش ياكى پەس دېيىشىمىز، مائاشلىق ياكى مائاشسىزلىقىمىز، خەنزۇۋان ياكى ئۆززۇۋانلىقىمىز، باي ياكى نامراتلىقىمىز، قەيەرلىك ئىكەنلىكىمىز….قاتارلىق بىزنىڭ بۆلۈنىشىمىزنىڭ ئەقىلگە ھەتتا دىنغا ئۇيغۇن دەپ قارىۋالغان ھەرقانداق باھانە-سەۋەبلىرىمىزنىڭ ئۈستىدە تۇرىدۇ. يۇقارقىلارغا ئاساسەن دېيىش مۇمكىنكى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىتتىپاقلىقىغا زەررىچە زىيان يەتكۈزىدىغان ھەر قانداق سۆز ياكى ھەرىكەت ئېغىر گۇناھى كەبىر ھېسابلىنىدۇ. شۇڭلاشقا، ھەممىمىز ئېغىزىمىزدا سۆزلەۋاتقان، بارمىقىمىزدا تارقىتىۋاتقان ئاتالمىش راست ئۇچۇرلارنىڭ تەسىرى، ئاقىۋىتىنى ئېنىق دەڭسىشىمىز، < ئارىنى بۇزىدىغان راستلار> قانچە جەلپكار بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۆزىمىزگە ھاي بېرەلىشىمىز كېرەك. بولمىسا ساۋاپ كۆزلەپ جازاغا ئۇچراپ قېلىشىمىز، قۇرىمەن دەپ بۇزۇشىمىز، سىزىمەن دەپ جىجىشىمىز، خۇددى مۇھەممەد غەززالىنىڭ < دۈشمەنگە خىزمەت قىلىش ئۈچۈن خائىن بولۇشنىڭ ھاجىتى يوق، ھاماقەت بولساڭلا كۇپايە> دېگەن ئېسىل جۈملىسىدىكى ھاماقەتلەردىن بولۇپ قېلىشىمىز مۇمكىن.
ھېسسىيات ئۇقۇمىغا ئىسلامىي ۋە زامانىۋىي پىسخولوگىيە نۇقتىسىدىن نەزەر
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قەدىمكــى زامانلاردىــن باشــاپ ئىنســانلار مەۋجۇتلۇق، ئىنسـان كىملىكى، غايىسـى، ئىش – ھەرىكەتلىرى ۋە جەمئىيەت قۇرۇلمىلىرى توغرىسـىدا ئىزدىنىــپ كەلگــەن. بــۇ ئىزدىنىــش نەتىجىســىدە نۇرغۇنلىغــان كۆزقاراشــلار، پەلســەپىۋىي بــەس – مۇنازىرىلــەر ئوتتۇرىغــا چىققــان ۋە سىســتېمىلىق مېتـودلار بىلـەن تەرەققىـي قىلىـپ ئىجتىمائىي پەن بىلىملىرىنــى شــەكىللەندۈرگەن. پىســخولوگىيە بىلىمـى بۇلاردىـن بىـرى بولـۇپ، ئىنسـاننىڭ ئىـش – ھەرىكىتـى، مېڭـە فۇنكىسـىيىلىرى ۋە بۇلارنىـڭ ئوتتۇرىســىدىكى مۇناســىۋەتنى ئىلمىــي ئۇســۇلدا تەتقىــق قىلىدىغــان پەنــدۇر. پىســخولوگىيە 19-ئەســىرنىڭ ئاخىرىــدا گېرمانىيەلىــك پىسـخولوگ ۋىليـام ۋۇنتنىـڭ مۇسـتەقىل تەتقىقـات تەجرىبىخانىسـىنىڭ قۇرۇلۇشـى بىلـەن، بىئولوگىيە ۋە پەلسـەپە پەنلىرىدىن مۇسـتەقىل بىر ئىجتىمائىي پــەن ســۈپىتىدە ئايرىلىــپ چىققــان ),Henley 2019 .)ئۇنىڭدىــن كېيىنكــى ئىككــى ئەســىر مابەينىــدە بــۇ ســاھەدە تەرەققىياتــلار ئۈزلۈكســىز داۋاملىشــىپ كەلمەكتــە.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
مىللىي ئارمىيەنىڭ 74 يىللىقى خاتىرىلەندى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنستىتۇتىمىزتەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان «شەرقىي تۈركىستان ۋە مىللىي ئارمىيەنىڭ 74 – يىلى» تېمىلىق خاتىرىلەش پائالىيىتى 2019 – يىلى 4 – ئاينىڭ 6 – كۈنى ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى زالىدا ئۆتكۈزۈلدى.
1945 – يىلى 4 – ئاينىڭ 8 – كۈنى تەشكىللەنگەنلىكى جاكارلانغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى مىللىي ئارمىيەسىنىڭ 74 – يىللىقىنى خاتىرىلەش پائالىيىتىگە ئىنستىتۇت خادىملىرى ۋە ئەنقەرەدىكى ئۇيغۇرلاردىن بولۇپ كۆپ ساندا ئادەم قاتناشتى. پائالىيەت، قۇرئان كەرىم تىلاۋەت قىلىنىپ مىللىي ئارمىيە مەنسۇپلىرىنىڭ روھلىرىغا ئاتاپ دۇئا قىلىنغاندىن كېيىن، تۈركىيە ۋە شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق مارشلىرىنىڭ ئوقۇلۇشى بىلەن باشلاندى.
خاتىرىلەش پائالىيىتى ئىنستىتۇتىمىز مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ «دۆلەت ۋە ئارمىيە» دېگەن تېمىدىكى لېكسىيەسى بىلەن رەسمىي باشلاندى؛ ئۇ، دۆلەتنى تەشكىل قىلىدىغان ئامىللار ئىچىدە ئارمىيەنىڭ قانچىلىك مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى تارىخىي پاكىتلار ئارقىلىق ئىزاھلاپ ئۆتتى ۋە مىللىي ئارمىيەنى خاتىرىلەشنىڭ ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتتى.
ئارقىدىن ياش تەتقىقاتچى، تارىخ پەنلىرى دوكتورانتى مۇھەممەتئېلى مەمتىمىن «مىللىي ئارمىيە بىلەن گومىنداڭ ئارمىيەسىنىڭ كۈچ سېلىشتۇرمىسى» دېگەن تېمىدا تەييارلىغان دوكلاتىنى سۇندى. ئۇ، پائالىيەت ئىشتىراكچىلىرىغا مەزكۇر ئىككى تەرەپنىڭ ھەربىي كۈچىگە ئالاقىدار ناھايىتى ئەتراپلىق سانلىق مەلۇماتلارنى بەردى.
ئارقىدىن قەھرىمانماراش سۈتچى ئىمام ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى دوكتور ئالىمجان بۇغدا «مىللىي ئارمىيەنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى» دېگەن تېمىدا سۆز قىلىپ، سەئىدىيە خانلىقىدىن تارتىپ تاكى 1944 – يىلىدىكى جۇمھۇرىيەتكىچە بولغان تارىخىي جەريانلاردىكى ئەسكىرىي تەشكىلاتلىنىشلار توغرىسىدا ئەتراپلىق مەلۇمات بەردى.
ئارقىدىن ياش تەتقىقاتچى مەھمۇتجان ياسىن «مىللىي ئارمىيەدە ئىشلىتىلگەن ھەربىي ئۇنۋانلار ۋە ئوردېنلار» دېگەن تېمىدىكى دوكلاتىنى سۇندى. دوكلاتنىڭ بۇ قىسمىدا شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە شەرقىي تۈركىستان جۈمھۇرىيىتى مەزگىلىدە ئىشلىتىلگەن ھەربىي ئۇنۋانلار ۋە ئوردېنلار تونۇشتۇرۇلغاندىن سىرت، كىمنىڭ قايسى ئۇنۋانغا ۋە قانداق مېدال ياكى ئوردېنلارغا ئېرىشكەنلىكى توغرىسىدا ئەتراپلىق توختالدى.
پائالىيەت دوكتور ئالىمجان بۇغدانىڭ شېھىت ۋە غازىلارنىڭ روھىغا ئاتاپ قىلغان دۇئاسى بىلەن ئاخىرلاشتى.
ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش: شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ماقالىدە، خىتاي ئاخبارات ئاگېنتلىقى (CNS) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ۋە يۈ شاڭپىڭ بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن سۆھبەت ئارقىلىق، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تارىخ ياسىشىنى ۋە دىن سىياسەتلىرىنى مەشرۇ ھالغا كەلتۈرىدىغان سۆزلەم ئىستراتېگىيەلىرى ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق ۋە تەنقىدىي سۆزلەم ئانالىز مىتودلىرى بىلەن تەھلىل قىلىندى. ئانالىز نەتىجىلىرى، رەسمىي باياننىڭ تارىخىي رېئاللىقنى ئوبيېكتىپ بىر شەكىلدە ئەكىس ئەتتۈرمەستىن، ئەكسىچە دۆلەتنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي نىشانلىرى يۆنىلىشىدە قايتا قۇرۇپ چىققانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
بىرىنچىدىن، تەتقىقاتتا بايقالغان «تارىخنى قايتا رامكىلاش» ۋە «ئادەتتىكىلەشتۈرۈش» ئىستراتېگىيەلىرى، ئىسلامنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مىڭ يىللىق ھۆكۈمران مەدەنىيەت قۇرغۇچىلىق رولىنى سۇسلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. «كۆپ دىن بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» بايانى، كۆپ خىللىقنى قوللايدىغان دېموكراتىك بىر پوزىتسىيە ئەمەس، ئىسلامنى تارىخىي بىر «تاللام» دەرىجىسىگە چۈشۈرۈپ كىچىكلىتىدىغان تاكتىكىدۇر. يۈ شاڭپىڭنىڭ تۆت باسقۇچلۇق تارىخ قۇرۇلمىسى، ئىسلامنى «سىرتقى» ۋە «مەجبۇرىي تېڭىلغان» بىر ئامىل دەپ كودلىسا، بۇددىزم ۋە شامانىزمنى «يەرلىك» ۋە «ماسلاشقان» ئۆرنەكلەر سۈپىتىدە سۇنماقتا.
ئىككىنچىدىن، تېكىستتە تىلغا ئېلىنغان «ئىجتىمائىي دارۋىنىزملىق» قاراش، دىنلارنىڭ ھايات قېلىشىنى تېئولوگىيەلىك توغرىلىققا ئەمەس، سىياسىي ھاكىمىيەتكە ۋە خىتاي مەدەنىيىتىگە «ئاكتىپ ماسلىشىش» ئىقتىدارىغا باغلايدۇ. بۇ بايان، «ماسلاشمىغانلارنىڭ يوقىلىشى»نى ئەزەلىي بىر قانۇنىيەتتەك سۇنۇش ئارقىلىق، بۈگۈنكى كۈندىكى «ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى»  سىياسەتلىرىگە ۋە دۆلەت مۇداخىلىسىگە قانۇنلۇقلۇق ئاساس تەييارلاش بىلەن بىر ۋاقىتتا بىر تەھدىتنى (veiled threat) ئىما قىلىدۇ.
ئۈچىنچى ۋە ئەڭ دىققەت تارتىدىغان بايقاش، «يىلتىزىدىن ئۈزۈش»» (Disassociation) ۋە «شامانىزملاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيىسىدۇر. ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك دىنىي ئىبادەتلىرىنىڭ (مەقبەرە زىيارەتلىرى، تۇغ باغلاش) ئىسلامىي / تەسەۋۋۇپىي مەزمۇندىن ئۈزۈلۈپ «شامانىزم قالدۇقى» ياكى «فولكلورلۇق ئېلېمېنت» دەپ تامغىلىنىشى، ئېتىقادنىڭ ئىچىنى بوشىتىش ئۇرۇنۇشىدۇر. بۇ ئىستراتېگىيە بىلەن دىن؛ بىرلەشتۈرگۈچى، كۈچلەندۈرگۈچى ۋە سەپەرۋەر قىلغۇچى «ئۈممەت» ئېڭىدىن ئايرىۋېتىلىپ؛ زىيانسىز، ساياھەت خاراكتېرلىك ۋە دۆلەت كونتروللۇقىدىكى «ماددىي بولمىغان مەدەنىيەت مىراسى» كاتېگورىيىسىگە قامالماقتا.
يىغىپ ئېيتقاندا بۇ ماقالە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى؛ يۈ شاڭپىڭنىڭ بايانى، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنى پەقەتلاجۇغراپىيە جەھەتتىنلا ئەمەس، زېھنىي ۋە ئېتىقادىي دۇنياسىدىمۇ «ئىسلام دۇنياسى»دىن ئۈزۈپ،بىر جۇڭخۇا مىللىتى بىر خىللاشقان قۇرۇلمىسى ئىچىگە سىڭدۈرۈشنى نىشان قىلغان بىر «تارىخ قۇرۇلۇشى» (تارىخ قۇرۇپ چىقىش) تۈرىدۇر. ئۆتمۈشنىڭ «كۆپ دىنلىق» قىلىپ ئويدۇرۇپ چىقىلىشى، كەلگۈسىنىڭ «خىتايچىلاشقان»  جەمئىيىتىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن تايانچ يارىتىش تاكتىكىسىدۇر.
[1] 新疆何以形成多宗教并存格局？, https://m.chinanews.com/wap/detail/zw/dxw/2025/12-04/10526998.shtml, 7 Aralık 2025.
[2] 一教或两教为主、多教并存
[3]  (统治者大力推行伊斯兰教，强制佛教徒… 改信伊斯兰教)
[7] 各宗教在新疆传播过程中，由于主动适应社会的内在机制和能力不同，有的退出了历史舞台，有的生存延续了下来。
ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ئىستراتېگىيەسى: ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۈستۈنلۈك دەۋرىدىن كېيىنكى يۆنىلىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا ھۆكۈمەتلىرى ترامپنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ بەزى ئېلېمېنتلىرىنى ئۆزگەرتىشى مۇمكىن. ئۇلار تاشقى ياردەمنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشى، خەلقئارا تەشكىلاتلارغا قايتىدىن كىرىشى ياكى ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلىرىغا تېخىمۇ ئىللىق مۇئامىلە قىلىشى مۇمكىن. لېكىن، يېتەرسىز بولۇۋاتقان مەنبەنىڭ ياۋروپادىن ئېلىنىپ ئاسىياغا يۆتكەلگەندىن كېيىن، باشقا بىر ئامېرىكا پرېزىدېنتىنىڭ ئۇلارنى قايتۇرۇپ كېلىشى ناتايىن. چۈنكى، ئاسىيا بۇ مەنبەلەرگە ياۋروپادىنمۇ بەكرەك موھتاج. ئاپتورلار بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەنى سوۋېت ئىتتىپاقىنى چەكلەش ئۈچۈن يولغا قويۇلغان «چەكلەش» (containment) ئىستراتېگىيەسىنىڭ دەسلەپكى، نۇقسانلىق نۇسخىلىرىغا ئوخشىتىدۇ. دەسلەپكى «چەكلەش» ئىستراتېگىيەسىمۇ كېيىنچە تەدرىجىي مۇكەممەللەشتۈرۈلگەن. شۇنىڭغا ئوخشاش، «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسىمۇ ھازىر دەسلەپكى باسقۇچىدا تۇرۇۋاتىدۇ ۋە ئۇنى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مۇكەممەللەشتۈرۈش كېرەك. ئامېرىكا ئۇزۇن يىللارغىچە ئاسىياغا ۋە خىتايغا مەركەزلىشىدۇ. ھازىر بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ خىراجىتى ۋە خەۋپ-خەتىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرىدىغان تاللاشلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ قوللىغۇچىلىرى ۋە تەنقىدچىلىرى ئورتاق ئۈستىگە ئېلىشقا تېگىشلىك مۇھىم ۋەزىپىدۇر.
دىن، كىملىك ۋە ياتلىشىش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇشۇ خىل ئەھۋالدا ياتلىشىش ۋە كىملىك بوھرانىغا قارشى ئادالەت، بىرلىك، خۇش پېئىللىق، ئادىل بولۇش قاتارلىق پىرىنسىپلارغا ئېھتىياجىمىز چۈشىدۇ. دەرۋەقە، ئۆتمۈشتىن كۈنىمىزگىچە مۇسۇلمان تۈركلەر ئىسلامنى ئاساس قىلىنىپ روياپقا چىققان مەدەنىيەت ئەتراپىدا مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلدى. كۈنىمىزدىمۇ ئاساسى ئىسلام بولغان بۇ مەدەنىيەت ئەتراپىدا ھەرىكەت قىلىشقا ئېھتىياجلىقمىز. بىز بۇ يەردە كۆزدە تۇتقان مەدەنىيەت كائىنات، دۇنيا، ئىنسان ۋە جەمئىيەت ھەققىدىكى «مەنە ۋە غايە»نى كۆرسىتىدۇ. يەنى بۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇق غايىسىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ مەنە ۋە غايە ئەقىل ۋە تەپەككۇردىنمۇ ھالقىغان بولۇپ، بىزگە ھاياتلىق ھەققىدە نۇرغۇن جاۋابلار بېرىدۇ. بۇ مەنە ۋە غايىنىڭ ئورنىنى بىلىم بولۇپ ھەر قانداق بەشەرىي (ئىنسانىي)پائالىيەت بىلەن تولۇق مەنىدە تولدۇرۇپ بولغىلى بولمايدۇ. بۇ تولىمۇ قۇدرەتلىك بىر كۈچكى ئاللاھ، ئىنسان، جانلىقلار ۋە تەبىئەت توغرۇلۇق ئاساسلىق پىرىنسىپلارنى بىزگە تەقدىم قىلىپ، زېھنىيەت ۋە كىملىك ئاتا قىلىدۇ. نەتىجىدە ئىنسان ئۆزىگە، ياراتقۇچىغا، باشقا ئىنسانلارغا ۋە تەبىئەتكە ياتلىشىشتىن ساقلىنىپ قالىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت، مىللىي كۈلتۈرنى ئوزۇقلاندۇرىدۇ، مۇھاپىزەت قىلىدۇ ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈلۈشىدە ۋاسىتىلىك رول ئوينايدۇ، نورمال ۋە بىنورمال ھەرىكەت شەكىللىرىنى كۆرسىتىپ بېرىپ جەمئىيەتنىڭ پائالىيەت دائىرىسىنى بېكىتىپ چىقىدۇ. بىنورمال ئىش-ھەرىكەتلەرنى بولسا بىمالال شاللىۋېتىپ ئىجتىمائىي بىرلىك ۋە قېرىنداشلىققا خىزمەت قىلىدۇ. ئاشقۇن گۇرۇھۋازلىق خاھىشىدىن ھالقىغان خۇش پېئىللىق تۈسىنى ئالغان دىنى مەدەنىيەت تۈرتكىسىدە، دىنى قائىدىلەر جەمئىيەت ئەزالىرىنى بىر پۈتۈنلەشتۈرۈپلا قالماستىن ئىجتىمائىي تىزگىننى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتىمۇ پائال رول ئوينايدۇ. يەنە بىر جەھەتتىن تارىخىي كۈرەش ۋە قەھرىمانلىقلىرىمىزدا ئىپادىلەنگىنىدەك جىھاد روھى، نورمال ۋاقىتلاردا سەۋر ۋە ئىشلەش، قىيىن كۈنلەردە جاسارەت ۋە پىداكارلىق سىڭدۈرۈپ ماددىي ۋە مەنىۋى ھەمكارلىق تۇيغۇسىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ ھەمكارلىق تۇيغۇسىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىلغان ئەھۋالدا ئۈممەت ئېڭى شەكىللەندۈرۈپ مىللىي چېگرالاردىن ھالقىغان كۈچكە ئايلىنىدۇ. نەتىجىدە، دىن ئىنساننىڭ مەۋجۇتلۇق سەپىرىدە ئۆزى ۋە دۇنياغا دائىر ھەقىقەتلەرگە ئېرىشتۈرىدۇ. ھەقىقەتنىڭ سىرىنى يېشەلىگەن بىر جەمئىيەت پۈتۈن بىر كىملىك بەرپا قىلىشتا داۋاملىق ئاكتىپ ۋە ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدۇ.
21 – ئەسىردىكى ئۇيغۇر تىراگېدىيەسى: كۆچ – كۆچ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگىنىمىزدە مەزكۇر كىتاب –  خىتاينىڭ چەكتىن ئاشقان زۇلۇمغا ئۇچرىغان ۋە بۇ زۇلۇمغا چىدىماي 2014ۋە 2015- يىللىرى ئانا ۋەتىنىنى تەرك ئېتىپ خىتاينىڭ جەنۇبىدىن ۋىيېتنام، تايلاند ۋە مالايسىيا يولى ئارقىلىق تۈركىيەگە كۆچ قىلىشقا مەجبۇر بولغان بەختسىز ئۇيغۇرلارنىڭ سەپەر جەريانىدا باشتىن كەچۈرگەن ھەقىقىي تىراگېدىيەلىك كەچۈرمىشلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ماددىي – مەنىۋى يوقىتىشلىرىنىڭ جانلىق كارتىنىسى شۇنداقلا روھى بېسىم، كېسەللىك ، ئۆلۈم قاتارلىق بەدەللەرنى تۆلىگەن ناتىۋان خەلقنىڭ يازمىچە قالدۇرۇلغان يالدامىسىدۇر. بۇ كىتابتا ئاپتور ئۆتكەن ئەسىردىكى كۆچ ھەرىكىتىگە قوشۇلغان 21- ئەسىردىكى بۇ ئۈچىنچى قېتىملىق كۆچ ھەرىكىتىنى ۋە ئۇيغۇرلار ئۇچرىغان ئاچچىق تىراگېدىيەنىڭ ماھىيىتىنى كۈچىنىڭ يېتىشىچە يورۇتۇپ بېرىشكە تىرىشقان.
تۇنجى نۆۋەتلىك «تەتقىقات ۋە تەنقىد » كۇرسى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئاخىرلاشتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنستىتۇتىمىز تەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان تۇنجى نۆۋەتلىك «تەتقىقات ۋە تەنقىد» كۇرسى 2019 – يىلى 26 –يانۋار ئستانبۇلدا باشلىنىپ 27 –يانۋاردا مۇۋەپپەقىيەتلىك ئاخىرلاشتى.
2019 – يىلى 26 – يانۋاردىن 27 –يانۋارغىچە تۈركىيەنىڭ ئستانبۇل شەھرىدەتۈركىيەنىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىدىن كەلگەن ۋە باشقا دۆلەتلەردىن ئىنتېرنېت ئارقىلىق ئىشتىراك قىلغان ئالىي مەلۇماتلىق ياشلار، ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم ۋەپىروفېسسورئالىمجان ئىنايەت ئۇستازلارنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئاكادېمىك ماقالىلەرنى يېزىش، ئوقۇش، ئانالىز قىلىش، ئۇلارغا باھا بېرىشمېتودلىرى توغرىسىدا بويىچە لېكسىيە ئاڭلىدى.
ئىلمىي ماقالىلەرنىڭ تۈرلىرى، يېزىش مېتودلىرى ۋە ئۇلارغا ئەخلاقىي دائىرىدىن چەتنەپ كەتمىگەن ئاساستا تەنقىدىي باھا بېرىش ئۇسۇللىرى توغرىسىدا مەلۇماتقا ئىگە بولغانكۇرسانتلار، بۇ قېتىملق كۇرستا ئۇستازلارنىڭ دەرسنى قىزىقارلىق ۋە چۈشىنىشلىك تىل بىلەن سۆزلىگەنلىكىنى،ئۆزلىرىنىڭ بۇ قېتىملىق دەرستىن كۆپ نەرسىلەرنى ئۈگىنىۋالغانلىقىنى بىلدۈرۈشتى ۋە كۇرس ھەققىدە كۆز قاراشلىرىنى بايان قىلدى، بىر قىسىم بەزى تەكلىپ – پىكىرلەرنى بەردى.
كۇرس ئاخىرىدا 24 نەپەر كۇرسانتقا <شاھادەتنامە> تارقىتىپ بىرىلدى.
ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى ھەققىدە قايتا ئويلىنىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، بىر پۈتۈن ئىستراتېگىيەلىك «بۇرۇلۇش»تىن كۆرە، كۆپرەك پۇرسەتپەرەسلىك ۋە پارچىلانغان خاراكتېرگە ئىگە. دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي چەكلىمىلەر، ئاجىز ئورگان ئىقتىدارى ۋە غەيرىي رەسمىي سىياسەت قۇرۇلمىلىرى، مۇقىم ۋە ئىستراتېگىيەلىك بىر خىتاي سىياسىتىنىڭ شەكىللىنىشىگە توسالغۇ بولماقتا. گەرچە «يېڭى ئاسىيا» ئىستراتېگىيەسىدەك تەشەببۇسلار ئارقىلىق نۇتۇقتا زور ئارزۇلار ئىپادىلەنگەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇنى قوللايدىغان ئورگان ئۇل-ئەسلىھەسى ئىنتايىن ئاجىز. نۇتۇقتىكى ئارزۇ باشقا ئىش، ئورگاننى قايتا يۆنىلىشكە كەلتۈرۈش پۈتۈنلەي باشقا بىر ئىشتۇر. ياۋرو-ئاتلانتىك ئوقىدىن ھەقىقىي مەنىدە يۈز ئۆرۈش، تۈركىيە تاشقى سىياسەت مېخانىزملىرىنىڭ خادىملار، تەربىيەلەش، بىيۇروكراتىك مەدەنىيەت ۋە رايونلۇق مۇتەخەسسىسلىك قاتارلىق جەھەتلەردە تۈپتىن ئۆزگىرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
ئاخىرىدا شۇنى ئېيتىش كېرەككى، تۈركىيەنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىككە قارىتا بىر پۈتۈن «چوڭ ئىستراتېگىيە»سىنىڭ بولماسلىقى، بەلكىم ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن ئۆز قوشنىلىرى بىلەن يېقىن ھەمكارلىق ئورنىتىپ، ئۆزىنىڭ رىقابەت كۈچى ۋە بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىش يولىدا يېڭى بىر پۇرسەت بولۇشى مۇمكىن.
ئىنستىتۇتىمىزنىڭ «تەتقىقات ۋە تەنقىد» كۇرسىغا ئىلتىماس قىلىشىڭلارنى قارشى ئالىمىز
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنستىتۇتىمىز 2019 – يىلى 26 -، 27 – يانۋار كۈنلىرى «تەتقىقات ۋە تەنقىد» تېمىسى ئاستىدا ئىستانبۇلدا بىر يېرىم كۈنلۈك نەزەرىيە ۋە تەتبىق كۇرسى ئورۇنلاشتۇرۇشنى قارار قىلدى. بۇنىڭغا «سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيە» كۇرسىغا قاتناشقان كۇرسانتلارنى مەركەز قىلغان ھالدا جەمئىي 20 ئوقۇغۇچى قاتناشتۇرۇلىدۇ.
بۇ قېتىمقى كۇرسقا ئىزدىنىش، تەتقىق قىلىش روھىغا ئىگە، مۇئەييەن يېزىقچىلىق ئىقتىدارى بار ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى مەلۇماتلىق ئوقۇغۇچىلار قوبۇل قىلىنىدۇ. بۇ كۇرسقا قاتنىشىنى خالايدىغانلارنىڭ 2019 -يىلى 23 – يانۋارغىچە editor@uysi.org ئېلخەت ئادرېسىغا كىملىكتىكى بويىچە ئىسىم – فامىلىسى، ئوقۇغان / ئوقۇۋاتقان كەسپى ۋە ئۇنۋانى قاتارلىقلارنى يېزىپ يوللىشىنى ئۈمىد قىلىمىز.
دوكتور ئەركىن ئەكرەم
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى