خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يەر ئاستى سۈيىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرى ۋە مۇستەملىكىچىلىك سۇ سىياسىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستەملىكىچىلىك: بۇ ئۇقۇم، بىر دۆلەتنىڭ باشقا بىر دۆلەتنى ياكى رايوننى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن كونترول ئاستىغا ئېلىشى، بايلىقلىرىنى ئىگەللىۋېلىشى ۋە باشقۇرۇشى جەريانىنى ئىپادىلەيدۇ. مۇستەملىكىچى كۈچلەر، ئادەتتە مۇستەملىكە قىلىۋالغان زېمىنلاردىكى زېمىن ئىگىدارلىرىنى ئىشچى كۈچى سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ ۋە ئۆز مەدەنىيىتىنى تېڭىپ زېمىن ئىگىدارلىرىنى كىملىكسىزلەشتۈرىدۇ. بۇ جەرياندا،دىكتاتور ھاكىمىيەت، زوراۋانلىق، تەشۋىقات ۋە قانۇنىي بەلگىلىمىلەر قاتارلىق ھەر خىل ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستان نۇقتىسىدىن، خىتاينىڭ بۇ رايون ئۈستىدىكى يېقىنقى زاماندىكى ۋە ھازىرقى ھۆكۈمرانلىقىنى، بۇ كەڭ مۇستەملىكىچىلىك رامكىسى ئىچىدە باھالاشقا تامامەن بولىدۇ.
ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك: ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك، بىر دۆلەتنىڭ ئۆز چېگراسى ئىچىدىكى بەلگىلىك مىللىي، مەدەنىي ياكى جۇغراپىيەلىك گۇرۇپپىلارنى، تاشقى بىر مۇستەملىكىچى كۈچنىڭ قىلغىنىغا ئوخشاش ئۇسۇلدا يەرلىك   بايلىقلارنى سۈمۈرۈشى ۋە كونترول قىلىشىدۇر. بۇ، ئادەتتە دۆلەتنىڭ مەركىزىدىكى ھۆكۈمران گۇرۇھنىڭ، چەت ئەتراپتىكى ياكى «چەتكە قېقىلغان» گۇرۇپپىلار ئۈستىدىكى ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە مەدەنىيەت خاراكتېرلىك ھۆكۈمرانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ئىچكى مۇستەملىكىچىلىكتە، بايلىقلار مەركەزگە يۆتكىلىدۇ، يەرلىك خەلق سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەتكە قېقىلىدۇ، مەدەنىيەت كىملىكلىرى بېسىمغا ئۇچرايدۇ ۋە «تەرەققىيات» نامى ئاستىدا بېسىم ۋە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرى[2] يولغا قويۇلىدۇ. خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ماكانلاشتۇرۇلۇشى،  كەڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى (سۇ ئامبىرى، ئۆستەڭ، يوللار قاتارلىقلار) ۋە ئىقتىسادىي سىياسەتلەر (دېھقانچىلىق، سانائەت مەبلەغ سېلىشلىرى) بۇ ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك رامكىسى ئىچىدە باھالىنىپ، رايوننىڭ بايلىقلىرى ۋە ئىنسان كۈچىنىڭ قانداق قىلىپ مەركەزگە خىزمەت قىلىۋاتقانلىقىنى ۋە يەرلىك خەلقنىڭ بايلىقلىرىنىڭ قانداق سۈمۈرۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ (ۋېركىنى، 2010: 2-10) .[3]
بىئو-ھاكىمىيەت: فۇكولنىڭ قارىشىچە بىئو-ھاكىمىيەت، زامانىۋى دۆلەتلەرنىڭ شەخسلەرنىڭ بەدەنلىرى ۋە بىر پۈتۈن نوپۇس ئۈستىدىكى كونترول ۋە باشقۇرۇش شەكىللىرىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ، پەقەت شەخسلەرنىڭ جىسمانىي ساغلاملىقىنىلا ئەمەس، بەلكى نوپۇسنىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتىنى، ئۆلۈم نىسبىتىنى، كېسەللىكلىرىنى، ياشاش شارائىتىنى، دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىشىنى، ئولتۇراقلىشىش ئورۇنلىرىنى ۋە ئومۇمىي پاراۋانلىقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىئو-ھاكىمىيەت، ئىنتىزام مېخانىزملىرى (مەكتەپلەر، دوختۇرخانىلار، تۈرمىلەر) ۋە تەڭشەش مېخانىزملىرى (ستاتىستىكا، دېموگرافىيەلىك سانلىق مەلۇماتلار، ساغلاملىق سىياسەتلىرى) ئارقىلىق ئىشلەيدۇ. مەقسەت، نوپۇسنى «خىللاشتۇرۇش»، ئۈنۈمنى ئاشۇرۇش ۋە كونترول ئاستىدا تۇتۇشتۇر. شەرقىي تۈركىستاندا سۇ بايلىقلىرىنى باشقۇرۇش، بىئو-ھاكىمىيەتنىڭ كۈچلۈك بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە نامايەن بولماقتا. سۇغا ئېرىشىشنى كونترول قىلىش، دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىشىغا، يېمەكلىك بىخەتەرلىكىگە ۋە تۇرمۇش مەنبەلىرىگە بىۋاسىتە تەسىر قىلىدۇ. بۇ سۇ  كونترولى، شۇنداقلا نوپۇسنىڭ ئولتۇراقلىشىشىنى (مەجبۇرىي ئولتۇراقلاشتۇرۇشنى ياكى بەلگىلىك رايونلارغا كۆچۈشنى ئىلگىرى سۈرۈش)، ساغلاملىقىنى (ساپ سۇغا ئېرىشىش) ۋە ئومۇمىي ياشاش شارائىتىنى تەڭشەشتە رول ئوينايدۇ. سۇنىڭ ھايات ۋە ئۆلۈم ئۈستىدىكى بۇ بىۋاسىتە كۈچى، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئۈستىدىكى بىئو-سىياسەتلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يادرولۇق رول ئوينايدۇ (فۇكول، 2002: 43-44).[4]
مۇھىت ئادالەتسىزلىكى: بۇ ئۇقۇم، مۇھىت خەۋپ-خەتەرلىرى (بۇلغىنىش، خەتەرلىك چىقىرىندىلار، سۇ قەھەتچىلىكى قاتارلىقلار)، تەبىئىي بايلىقلار ۋە  پاكىز مۇھىتنىڭ،  ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىرق گۇرۇپپىلىرى ۋە تەبىقىلەر  ئارىسىدا پەرقلىق تەقسىملىنىشىنى ئىپادىلەيدۇ. ئادەتتە ئاز سانلىق مىللەتلەر، تۆۋەن كىرىملىك ۋە چەتكە قېقىلغان جامائەتلەر، مۇھىت بۇلغىنىشىدىن ۋە بايلىق كەمچىللىكىدىن ئادالەتسىز دەرىجىدە زىيانكەشلىككە ئۇچرىسا، تېخىمۇ ئالاھىدە ھوقۇقلۇق گۇرۇپپىلار بۇ يۈكلەرنىڭ ئازراق تەسىرگە ئۇچرايدۇ. مۇھىت ئادالەتسىزلىكى، مەۋجۇت ئىجتىمائىي باراۋەرسىزلىكلەرنى ، زىددىيەتلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ ۋە بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىگە، ساغلاملىقىغا ۋە تۇرمۇش مەنبەلىرىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ  (گونېنك، 2021:85) .[5]شەرقىي تۈركىستاندا سۇ بايلىقلىرىنىڭ باشقۇرۇلۇشى ۋە تەقسىملىنىشى ، مۇھىت ئادالەتسىزلىكىنىڭ كونكرېت بىر مىسالىنى نامايەن قىلىدۇ.  سۇنىڭ خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ دېھقانچىلىق مەيدانلىرىغا ياكى سانائەت رايونلىرىغا يۆتكىلىشى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى ۋە ئولتۇراق رايونلىرىنى سۇسىز قالدۇرۇپ، ئۇلارنىڭ تۇرمۇش مەنبەلىرىگە ۋە ياشاش سۈپىتىگە بىۋاسىتە تەھدىت سالماقتا. بۇ ئەھۋال، بايلىقلارنىڭ ۋە مۇھىت يۈكلىرىنىڭ ئادالەتسىز تەقسىملىنىشىنىڭ قانداق قىلىپ ئۇيغۇرلارنىڭ زىيىنىغا بولىۋاتقانلىقىنى تولۇق نامايەن قىلىپ بېرىدۇ.