يول قويۇشلار نىڭ ئاقىۋىتى: ئامېرىكا خىتاينىڭ ئالدىدا ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى قانداق يوقاتتى؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يول قويۇشلارنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغىنى، ۋاشىنگتوننىڭ ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرنى خىتايغا ئېكسپورت قىلىش چەكلىمىلىرىنى بوشىتىشى بولغان. بولۇپمۇ، ئامېرىكا ئېكسپورت چەكلىمىلىرى بوسۇغىسىنىڭ دەل ئاستىدا قالغان «Nvidia» نىڭ H20 ئۆزەكلىرىنى (chips) خىتايغا سېتىش چەكلىمىسى بىكار قىلىنغان. «The Wall Street Journal» گېزىتىنى مەنبە قىلغان ئۇچۇردا، ترامپنىڭ ئۆكتەبىر ئېيىدىكى كۆرۈشۈشتىن ئىلگىرى «Nvidia» نىڭ ئەڭ يېڭى تېخنىكىسى بولغان «Blackwell» ئۆزەكلىرىنىڭ سېتىلىشىنىمۇ شى بىلەن سۆزلىشىشنى ئويلىغانلىقى، بىراق مەسلىھەتچىلىرىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشى بىلەن بۇنىڭدىن ۋاز كەچكەنلىكى مەلۇم. بۇ ئەھۋال، ھۆكۈمەتنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ئەندىشىلىرىنى سودا كېلىشىمى ئۈچۈن نەقەدەر ئاسان نەزەردىن ساقىت قىلالايدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ يول قويۇش، بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ «ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش مەقسەتلىك ئىكەنلىكى ۋە بۇ سەۋەبتىن بېيجىڭ بىلەن بولغان سۆھبەتلەردە كېلىشىش تېمىسى قىلىنمايدىغانلىقى» پىرىنسىپىنى كۈچتىن قالدۇرغان ۋە خەتەرلىك بىر ئۈلگە ياراتقان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ترامپ ھۆكۈمىتى تەيۋەنگە بولغان قوللىشىنىمۇ قايتۇرۇۋالغان، تەيۋەن پىرېزىدېنتى لەي چىڭدې (Lai Ching-te) نىڭ ئامېرىكا ئارقىلىق پىلانلىغان بىر زىيارىتىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشى ئۈچۈن بېسىم قىلغان ۋە بېيجىڭنىڭ تەيۋەن ئۈستىدىكى بېسىملىرى داۋاملىشىۋاتقاندا ئىنتايىن ئاز مەنىۋى ياردەم كۆرسەتكەن.
ھۆكۈمەتنىڭ پەقەت سودىغىلا ئالدىنقى ئورۇن بېرىشى، باشقا چىگىش دىپلوماتىك ئىختىلاپلارنىڭ پەردازلىنىپ يوشۇرۇلۇشىغا سەۋەب بولغان. فىلىپپىن ھەق تەلەپ قىلىۋاتقان جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى رايونلارغا قارىتا خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان بېسىمى ۋە ئامېرىكانىڭ رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە سىستېمىلىرىغا قارىتىلغان «Salt Typhoon» ۋە «Volt Typhoon» غا ئوخشاش كەڭ كۆلەملىك تور ھۇجۇملىرىدەك ئىستراتېگىيەلىك تېمىلار كۈنتەرتىپتىن چۈشۈپ قالغان. ئامېرىكانىڭ ئۇزۇندىن بېرى تىلغا ئېلىپ كېلىۋاتقان خىتاينىڭ ئېغىر ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكلىرىگە مۇناسىۋەتلىك ئەندىشىلىرى، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان زۇلۇم ۋە ئىنسانىي بولمىغان مۇئامىلە، پۈتۈنلەي ئارقا پىلانغا ئىتتىرىۋېتىلگەن. بۇ، بىرىنچى نۆۋەتلىك ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ مەسىلىگە دىققەت تارتقان پوزىتسىيەسىدىن روشەن چەتنىشى ھېسابلىنىدۇ. ئىككىنچى نۆۋەتلىك ترامپ ھۆكۈمىتى، نەقەدەر يۈزەكى، تار ياكى نازۇك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، كۆز-كۆز قىلغۇدەك بىر كېلىشىم تۈزەلەش بەدىلىگە، بېيجىڭنى جاۋابكارلىققا تارتىشنىڭ ئورنىغا ئۇنى ئاقلاشقىمۇ رازىدەك كۆرۈنمەكتە.
بېيجىڭنىڭ ۋاشىنگتونغا قارىتا تاكتىكىلىق يول قويۇشلىرى بولسا، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋەتلىرىنى پەقەت «قۇتۇلۇش كۈنى» تاموژنا باجلىرى جازاسىدىن بۇرۇنقى ھالەتكىلا قايتۇرغان. بۇ ئەھۋال، بېيجىڭ ئۈچۈن پۈتۈنلەي راھەت بولمىسىمۇ، چىدىغىلى بولىدىغان بىر ۋەزىيەتتۇر. خىتاي، بۇ جەرياندا، يەنى، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئېكسپورتنى چەكلەش ئىمبارگوسىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىدا ئېلاستىكلىق كۆرسەتكەن، ۋاشىنگتون ۋە يەرشارى تەمىنات زەنجىرلىرى ئۈستىدىكى ئۆز رولىنىڭ تولدۇرۇلماس ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىپ ۋە يېڭى ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى يولغا قويۇپ بەك ئاز نەرسە يوقاتقان. بۇئۇتۇقلارغا ئېرىشىشى ئۈچۈن تۆلىگەن بەدىلى بولسا نەزەردىن ساقىت قىلغۇدەك دەرىجىدە ئاز بولغان. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ، تىكتوك (TikTok) نىڭ سېتىلىشىنى ياكى چەكلىنىشىنى قانۇنىي بېسىمغا ئىگە قىلىدىغان بىر ئامېرىكا قانۇنىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى كېچىكتۈرۈش ۋە بۇنىڭ ئاقىۋىتىنى سودا سۆھبەتلىرىگە قوشۇش قارارى، بېيجىڭنىڭ ئورنىنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن.ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قەدىمى، نەتىجە ئىتىبارى بىلەن ،خىتايغا  مەنپەئەتى كۆپ ۋە   بەدىلى  بەك ئاز بولغان، ئالماشتۇرالايدىغان بىر سودىلىشىش كوزىرى سۇنغانلىق بولغان.
تىكتوك ۋەقەسى، بېيجىڭنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ترامپ ھۆكۈمىتىگە قاراتقان دىپلوماتىك تاكتىكىسىنى يىغىنچاقلاپ بەرمەكتە: سۆھبەتلەرنىڭ دائىرىسىنى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يۈرىكىدىكى چوڭ ئىستراتېگىيەلىك تېمىلاردىن، رىقابەتنىڭ شاخچىلىرى بولغان، ئەمما ترامپ ھۆكۈمىتى ۋە ھالقىلىق سايلىغۇچىلار توپى ئۈچۈن مۇبالىغىلىك بىر ئەھمىيەتكە ئىگە نىسبەتەن تار سودا تېمىلىرىغا چۈشۈرۈش. يۇقىرى دەرىجىلىك ئامېرىكىلىق ئەمەلدارلارنىڭ، خىتاينىڭ ئادىل بولمىغان، بازار نى بۇزىدىغان ئادەتلىرى كەبى  تۈپ ۋە ئېغىر مەسىلىلەرنىڭ ئورنىغا خىتاي ئەمەلدارلار بىلەن تىكتوك ئۈستىدە بازارلىشىۋاتقان بولۇشى، بېيجىڭ ئۈچۈن چوڭ بىر دىپلوماتىك غەلىبىدۇر. ئوخشاش لوگىكا، خىتاينىڭ ئامېرىكادىن سېرىق پۇرچاق سېتىۋېلىش كېلىشىمى ئۈچۈنمۇ كۈچكە ئىگە. سېرىق پۇرچاق ئېكسپورتى يېقىنقى يىللاردا مۇھىم بىر سودا مەسىلىسى بولماسلىقىغا قارىماي، ترامپ بۇ كېلىشىمنى تۈزەلىگىنىنى جەنۇبىي كورېيەدە شىدىن قوپىرىۋالغان مۇھىم بىر يول قويۇش سۈپىتىدە سۇنغان. خىتاي، ۋاشىنگتون بىلەن سۆھبەتلەرنى تار بىر شەكىلدىكى سودا سۆھبەتلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، ئامېرىكىلىق سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنى بىر «قارىغۇچاشقان ئوۋى» (whack-a-mole – يەنى بىرىنى باسىمەن دېگۈچە يەنە بىرى چىقىدىغان) ئويۇنغا مەشغۇل قىلىپ قويماقتا. بۇ ئويۇندا ۋاشىنگتون، ئوتتۇرىغا چىققان مەلۇم تېمىلاردا بېيجىڭدىن ياردەم تىلەشكە مەجبۇر قالماقتا ۋە «قۇتۇلۇش كۈنى» تاموژنا باجلىرىغا سەۋەب بولغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن خىتاينىڭ  ناتوغرا ئىقتىسادىي سىياسىتى ھەققىدىكى ئېغىر مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلىشتىن يىراقلاشماقتا.
ۋاقىت ئۇتۇش ئويۇنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىقنىڭ كۈچى