يول قويۇشلار نىڭ ئاقىۋىتى: ئامېرىكا خىتاينىڭ ئالدىدا ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى قانداق يوقاتتى؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ بۆلۈمدە، شى جىنپىڭنىڭ يىراقنى كۆزدە تۇتقان ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرى بىلەن دونالد ترامپنىڭ ۋاقىتلىق ۋە سودا خاراكتېرلىك ئۇسۇلى ئارىسىدىكى تۈپ پەرق، خىتاينىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنىڭ ئاچقۇچى سۈپىتىدە سۇنۇلغان. ترامپ ئۆزىنى ئۇستا بىر سۆھبەتچى دەپ قارىسا، شىنىڭ رەقىبىگە زەربە بېرەلەيدىغان ۋە نەتىجىلىرىنى كۆرسىتەلەيدىغان توغرا پەيتنى كۈتۈشنى تاللىغانلىقى كۆرسىتىلمەكتە. شى، باشلىقلار يىغىنىدىن ئىلگىرى سىيرەك مەدەنلەرگە قارىتا كەڭ دائىرىلىك ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى يولغا قويۇپ ھېسابلىق بىر تەۋەككۈلچىلىك قىلغان. بۇ تەۋەككۇلچىلىككە قارىتا، ترامپنىڭ بىر كېلىشىم تۈزۈشكە بەكلا ھەۋەس قىلىدىغانلىقىنى ۋە شۇ سەۋەبتىن ئامېرىكانىڭ قاتتىق بىر ئىنكاس قايتۇرمايدىغانلىقىنى پەرەز قىلغانلىقى ئېنىق . سىيرەك مەدەنلەر ئىمبارگوسى ئارقىلىق دو تىكىشنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغانلىقى ۋە شىنىڭ ئىستراتېگىيەسىنىڭ كارغا كەلگەنلىكى تەكىتلەنمەكتە. بېيجىڭ، ۋاشىنگتوننى تەھلىل قىلغىنىدا، ئامېرىكانىڭ كوزىرلىرىنىڭ كەمچىللىكىنى ئەمەس، بەلكى ئىچكى سىياسىي پائالىيەتسىزلىكىنى كۆرمەكتە. خىتاي ئانالىزچىلىرى، ۋاشىنگتوننىڭ قولىدا خىتايغا تاقابىلەن ئوينىيالايدىغان كارتىلار (مەسىلەن خىتاينىڭ ئامېرىكا ئارقىلىق ئۆتىدىغان مۇھىم تەمىنات لىنىيەلىرىنى ئۈزۈپ تاشلىيالايدىغانلىقى) بارلىقىنى بىلىدۇ. بىراق خىتاي، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ  خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئۆچ ئېلىشى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان قىيىنچىلىقنىڭ  ئامېرىكادا يارىتىدىغان ئىچكى سىياسىي ئىنكاسىدىن بەك قورققانلىقى ئۈچۈن بۇ خىل كارتىلارنى ئوينىمايدىغانلىقىغا ئىشەنمەكتە.
رەھبەرلەرنىڭ سىياسىي ئورۇنلىرى ئارىسىدىكى پەرقمۇ بۇ ھەرىكەتچانلىقنى كۈچەيتمەكتە. شى، نۇرغۇنلىغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنى تازىلاپ ۋە بەش يىللىق پىلانىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، دۆلىتىدىكى سىياسىي ھاكىمىيىتىنى ئىسپاتلىغان ھالدا جەنۇبىي كورېيەگە كەلگەن. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا ترامپ، ئامېرىكا تارىخىدىكى ئەڭ ئۇزۇن  ئىقتىسادىي ئېشىش توختاپ قېلىشىغا رەئىسلىك قىلغان بىر رەھبەر سۈپىتىدە ئۈستەلگە ئولتۇرغان. ماقالىگە ئاساسلانغاندا، بەزى خىتاي ئاكادېمىكلىرى، 2025-يىلىدىكى ئىشتات ۋە يەرلىك سايلاملاردا دېموكراتلارنىڭ قولغا كەلتۈرگەن غەلىبىلىرىدىن كېيىن كۈچەيگەن ئىچكى سىياسىي بېسىم ۋە پۇل پاخاللىقىدىن كېلىپ چىققان ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار سەۋەبىدىن ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ 2026-يىلى بېيجىڭغا تېخىمۇ كۆپ كوزىر بېرىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىمەكتە. بېيجىڭنىڭ، ترامپ ھۆكۈمىتى بىلەن ئېلىپ بېرىۋاتقان دىپلوماتىك كۆرۇشۇشلىرىنى  كېلەر يىلىدىكى ئارىلىق سايلاملار مەزگىلىگە توغرىلاپ پىلانلاش ئىھتىمالىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بېيجىڭ، ترامپنىڭ جۇمھۇرىيەتچىلەرنى قوللاشنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن سايلام  تەشۋىقاتى جەريانىدا ماختىنالايدىغان بىر كېلىشىم تۈزۈشكە ھەۋەس قىلىدىغانلىقىنى ۋە بۇ ھەۋەسنىڭ تۈرتكىسىدە مۇھىم دىپلوماتىك يول قويۇش ئىپادە قىلىشى مۇمكىنلىكىنى ھېسابلىماقتا. بۇ ئەھۋال، ترامپنىڭ تۇنجى مەزگىلىدىكى سودا ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرغانلىقىنى ۋە زور دەرىجىدە ئىجرا قىلىنمىغان يېتەرسىز «بىرىنچى باسقۇچ» سودا كېلىشىمىنى ئەسلىتىدۇ.
شىنىڭ ئاساسىي نىشانى، ترامپنى ئۆزى قۇرغان «قارىغۇچاشقان ئوۋى» ئويۇنىغا مەشغۇل قىلىپ قويۇشتۇر. بۇنى قىلىۋېتىپ شى، ترامپنى ئۈمىدسىزلەندۈرۈش ئىشىنىمۇ ئۈستىگە ئالماقتا. پىرېزىدېنتنىڭ غەزەپلىنىپ، ماي ئېيىدىن بۇيان ئاۋازى بېسىقتۇرۇلغان ھۆكۈمەت ئىچىدىكى «خىتاي شۇڭقارلىرى» نى قويۇپ بېرىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. بىراق، بۇ ئېھتىماللىقنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە تۆۋەن ئىكەنلىكى مۆلچەرلەنمەكتە. ترامپنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا 2026-يىلى شى بىلەن ئۈچ قېتىم كۆرۈشۈشنى پىلانلىغانلىقىنى جاكارلىشى، ئەڭ مۇھىم سودىلىشىش كوزىرلىرىدىن بىرىنى، يەنى پىرېزىدېنت دەرىجىلىك ئۇچرىشىش ۋەدىسىنى ئالدىن تاپشۇرغاچ تۇرۇشى مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئەھۋال، بېيجىڭنىڭ قولىنى كۈچەيتمەكتە. بېيجىڭ، ئېھتىماللىقى بولغان يول قويۇشلىرىنى ترامپنى  ئاللىبۇرۇن ۋەدە قىلغان بۇ كەلگۈسىدىكى كۆرۈشۈشلەرگە باغلاپ تۇرۇش ئۈچۈن زاپاس ساقلاشنى خالايدۇ ۋە  ئالدىن ۋەدە بېرىلگىنى ئۈچۈن ۋاشىنگتونغا يول قويۇشقا بەك ئاز مەجبۇر بولىدۇ. بۇ سۆھبەتلەرنىڭ ۋاقىتچانلىقى، بېيجىڭنىڭ ئەڭ چوڭ پۇرسىتى بولۇپ، ترامپ بۇ يىغىنلارنى ئاممىغا ۋەدە قىلىش ئارقىلىق شىغا تېخىمۇ كۆپ ۋاقىت سوۋغا قىلغان.
كېلىشىم خام خىيالى ۋە بېيجىڭ قۇرغان يېڭى تەڭپۇڭلۇق
ماقالىنىڭ خۇلاسە قىسمى، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بېيجىڭنى تىنچىتىش تىرىشچانلىقلىرىنىڭ، «يول قويۇشلارنىڭ بىر يېقىنلىشىش ھەتتا مۇناسىۋەتلەرنى يۇمشىتىش بىلەن تەمىنلەيدىغان ياكى تەمىنلىمەيدىغانلىقى» غا دائىر پايدىلىق بىر تەبىئىي تەجرىبە رولىنى ئوينايدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. ئىسپاتلار، بېيجىڭنىڭ مۇناسىۋەتلەرنى يۇمشىتىشقا بەك ئاز قىزىقىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ترامپ ھۆكۈمىتى، يېقىنقى ئون يىلدا ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتى جىددىيچىلىكلىرىنىڭ مەركىزىدىكى ئىككى ئاساسلىق تېمىدا – تەيۋەن كىرىزىسى ۋە تېخنىكا چەكلىمىلىرى – ھالقىلىق نۇقتىلاردا يول قويغان بولسىمۇ، بەدىلىگە بېيجىڭدىن ئىنتايىن ئاز نەرسە ئالالىغان. خىتاي، ئامېرىكانىڭ يول قويۇشلىرىنى يانچۇقىغا سالماقتا، ئامېرىكاغا بىسىم قىلالايدىغان يېڭى مەسىلىلەرنى بېكىتمەكتە ۋە  ئۇرۇش توختىتىپ تۇرۇش تاكتىكىلىرىنى ۋاشىنگتون بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك رىقابەت ئۈچۈن ئۆزىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش مەقسىتىدە ئىشلەتمەكتە. مۇناسىۋەتلەرنى يۇمشىتىش بىلەن تىنچىتىش (appeasement) ئارىسىدىكى سىزىقنىڭ ھەر ۋاقىت ئىنچىكە ئىكەنلىكى، ئەمما تىنچىتىش ئىستىراتىگىيەسىنىڭ – پەقەت  قارشى تەرەپنىڭ  تېخىمۇ كۆپ يول قويۇش تەلىپىنى قويالايدىغان بولۇشىغا سەۋەب بولىدىغانلىقى، ھەتتا تېخىمۇ كۆپ تاجاۋۇزچىلىققا جۈرئەتكار قىلىدىغانلىقى  – تەيۋەن كىرزىسى ۋە تېخنىكا چەكلىمىلىرى مىسالىدىن مەلۇم بولۇپ تۇرماقتا.