رۇسىيەنىڭ ئىمپېرىيە ئۆتمۈشىنى سېغىنىشىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەغلۇبىيىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئانالىزنىڭ ئەڭ ئۆتكۈر يەكۈنلىرىدىن بىرى، رۇس جەمئىيىتىدە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان چەت ئەللىكلەرگە ئۆچمەنلىكنىڭ (كسېنوفوبىيە) نىڭ، ھازىرقى زامان رۇس ئىمپېرىيە پىلانىنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى توسالغۇ ئىكەنلىكىدۇر. دوكلاتتا نەقىل كەلتۈرۈلگەن راي سىناش نەتىجىلىرى بۇ ھەقىقەتنى ھەيران قالارلىق دەرىجىدە كۆز ئالدىمىزغا سۇنماقتا: ئۇكرائىنالىقلارغا ئوخشاش باشقا سىلاۋىيان خەلقلىرىنى «ئاسسىمىلياتسىيە قىلغىلى بولىدىغان» دەپ قارايدىغان چۈشەنچىنىڭ، كاۋكاز ياكى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىگە كەلگەندە رادىكال بىر شەكىلدە چەتكە قېقىش پوزىتسىيەسىگە ئۆزگىرىشى، «رۇس دۇنياسى» پىلانىنىڭ ئومۇميۈزلۈك بىر قۇچاق ئېچىش ئەمەس، بەلكى ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت قاتلىمىغا ئاساسلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ زىھنىيەت، رۇسىيەنىڭ قوشنا خەلقلەرگە «باراۋەر شېرىكلەر» سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشىنى مۇمكىنسىز قىلىپ، ئۇلارنى ھەمىشە ئىككىنچى دەرىجىلىك، «كىچىك ئىنى» مەرتىۋىسىگە قاماپ قويماقتا.
بۇ كسېنوفوبىيەلىك يۈزلىنىشلەر، سوۋېت ھاكىمىيىتىنىڭ 70 يىللىق ئىدېئولوگىيەلىك تەشۋىقات-تەربىيەسىدىن قەتئىينەزەر يوقىتىلمىغان، پەقەتلا ئاممىۋى ساھەدىن باستۇرۇلۇپ، شەخسىي ساھەگە ئىتتىرىلگەن. كوممۇنىزمنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن دۆلەت كونتروللۇقىنىڭ يوقىلىشى، بۇ باستۇرۇلغان ھېس-تۇيغۇلارنىڭ بىر يانار تاغدەك پارتلىشىغا سەۋەب بولغان. 1990-يىللاردا بالقانلاردا يۈز بەرگەن مىللىي تازىلاش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق، بۇ پارتلاشنىڭ ئەڭ پاجىئەلىك مىسالى ئىدى. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، كاۋكازدىمۇ ئوخشاش بىر جەريان يۈز بەرگەن، ئەمما بۇ رايون خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققەت دائىرىسى سىرتىدا قالغانلىقى ئۈچۈن، ئاساسەن رۇسىيەنىڭ ئۆز ئىنسابىغا تاشلاپ قويۇلغان.
رۇسىيەنىڭ كاۋكازدىكى سىياسىتى، رايوندىكى مىللىي ئۆچمەنلىكنى پەسەيتىش ئورنىغا تېخىمۇ ئەۋج ئالدۇرغان. ئەنئەنىۋى «سەۋزە ۋە كالتەك» تاكتىكىسى، يەنى يەرلىك سەرخىللارغا پارا بېرىپ ئۇلارنى كونترول ئاستىدا تۇتۇش ۋە قارشىلىق كۆرسەتكەنلەرنى بولسا زور كۈچ بىلەن يانجىش ئىستراتېگىيەسى، مەڭگۈلۈك بىر تىنچلىق ئېلىپ كېلەلمىگەن. بولۇپمۇ چېچىنىستاندا ئېلىپ بېرىلغان ئىككى قانلىق ئۇرۇش، رۇسىيەنىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ چېكىنى ۋە سىياسىي ھەل قىلىش چارىسى تېپىش جەھەتتىكى يېتەرسىزلىكىنى ئاشكارىلىغان. بۇ جەريان، رايوندىكى رۇسىيەگە قارشى كەيپىياتنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرگەن ۋە رۇسىيەنىڭ رايوندىكى ئەخلاقىي ۋە سىياسىي نوپۇزىنى پۈتۈنلەي يوققا چىقارغان.
بۇ سىياسىي ۋە ھەربىي مەغلۇبىيەتنىڭ ئەڭ كونكرېت نەتىجىسى، كاۋكازنىڭ نوپۇس جەھەتتىن «رۇسلاردىن تازىلىنىشى» بولغان. دوكلاتتا بېرىلگەن چېچىنىستان مىسالى، بۇ جەرياننىڭ نەقەدەر ۋەيران قىلغۇچ ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ: پەقەت بىر قانچە يىل ئىچىدە نوپۇسنىڭ تۆتتىن بىرىنى تەشكىل قىلىدىغان بىر جامائەتنىڭ دېگۈدەك پۈتۈنلەي يوق بولۇپ كېتىشى، پىلانلىق بىر مىللىي تازىلاشتىن پەرقى يوق. بۇ ئەھۋال، پەقەت چېچىنىستانغىلا خاس بولۇپ قالماي، پۈتۈن شىمالىي كاۋكاز ۋە جەنۇبىي كاۋكاز جۇمھۇرىيەتلىرىگە يېيىلىپ، رايوننىڭ مىللىي خەرىتىسىنى مەڭگۈلۈك ئۆزگەرتىۋەتكەن. بۇ نوپۇس ھەقىقىتى، رۇسىيەنىڭ رايوندا قايتىدىن تولۇق بىر ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش خىياللىرىنى مۇمكىنسىز قىلماقتا.
رۇسىيە رېۋىزىيىنىزمى ۋە «قورقۇپ كەتكەن 16 دۆلەت»
رۇسىيەنىڭ 2008-يىلى گىرۇزىيەگە ھەربىي مۇداخىلە قىلىشى ۋە 2014-يىلى قىرىمنى ئىشغال قىلىۋېلىشى، موسكۋانىڭ ئىمپېرىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئارزۇسىنىڭ پەقەتلا بىر نۇتۇق ئەمەسلىكىنى، بەلكى ھەربىي كۈچ ئىشلىتىپ خەلقئارا قانۇن ۋە چېگرالارغا ھۆرمەت قىلمايدىغان كونكرېت بىر سىياسەت ئىكەنلىكىنى پۈتۈن دۇنياغا كۆرسەتتى. بۇ ھەرىكەتلەر، بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ سابىق تەسىر دائىرىسىدىكى دۆلەتلەر ئۈچۈن بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى. شۇ ۋاقىتقىچە رۇسىيە بىلەن ئەمەلىيەتچىل مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا تىرىشىۋاتقان نۇرغۇن دۆلەتلەر، ئەمدى موسكۋانىڭ نىيىتى ھەققىدە ھېچقانداق شەك قىلمىدى. بۇ ئەھۋال، سابىق سوۋېت رايونىدا چوڭقۇر بىر قورقۇنچ ۋە ئىشەنچسىزلىك دولقۇنىنى پەيدا قىلدى.
دوكلاتتا ئىشلىتىلگەن «ئىگىسىز قالغان 14 دۆلەت» (forlorn fourteen) ئىپادىسى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ 1991-يىلدىن كېيىنكى ئاجىز ئەھۋالىنى مۇكەممەل بىر شەكىلدە خۇلاسىلەيدۇ، بۇ گۇرۇپپىغا پولشا ۋە فىنلاندىيەگە ئوخشاش تارىختا رۇس تەھدىتىنى ئۆز جېنىدا ھېس قىلغان دۆلەتلەرنىڭ قوشۇلۇشى بىلەن «قورقۇپ كەتكەن 16 دۆلەت» (scared sixteen) كە ئايلىنىشى، تەھدىت تونۇشىنىڭ نەقەدەر كېڭەيگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. پولشا ئۈچۈن بۇ، 18- ۋە 19-ئەسىرلەردىكى پارچىلىنىش جاراھىتىدىن قايتا جانلىنىشىدىن دېرەك بېرىدۇ، فىنلاندىيە ئۈچۈن بولسا، 1940-يىلدىكى قىشلىق ئۇرۇشتا ئېلىپ بارغان شەرەپلىك كۈرىشىنىڭ ۋە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە داۋاملاشتۇرغان نازۇك تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىنىڭ نەقەدەر ئاجىز ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئەسكەرتمىسى بولدى.
بۇ قورقۇنچنىڭ ئەڭ تەبىئىي ۋە ئەقىلگە مۇۋاپىق نەتىجىسى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن غەربكە، بولۇپمۇ ناتوغا سىغىنىش ئىزدىنىشلىرى بولدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن ناتوغا قوشۇلغان پولشا ۋە بالتىق دۆلەتلىرى ئۈچۈن، رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىقى بۇ قارارلىرىنىڭ نەقەدەر توغرا ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتى ھېسابلىنىدۇ. بۇ دۆلەتلەر، ئىتتىپاقنىڭ 5-ماددىسىدا كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان كوللېكتىپ مۇداپىئە كۈنلۈكىنى، مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ بىردىنبىر كاپالىتى دەپ قارىماقتا. شۇ سەۋەبتىن، ھەربىي خىراجەتلىرىنى ئاشۇرماقتا، ناتونىڭ شەرقىي قاناتتىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن تەشۋىقات ئېلىپ بارماقتا ۋە رۇسىيەگە قارشى ئەڭ قاتتىق پوزىتسىيەلەرنى قوللانماقتا.