توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قۇرئان كەرىمدە ئۇرۇشقا يول قويۇلغان ئىككىنچى خىل ئەھۋال بولسا، كۈنىمىزدە خەلقئارا قانۇندا ئىسانىي مۇداخىلە ئۇقۇمىغا ئوخشاش خۇسۇسىيەتكە ئىگىدۇر. يەنى، بىر مۇسۇلمان جەمئىيەت (بۇنىڭغا ئا دەيلى) غەيرى مۇسۇلمان بولغان ئۆزگە بىر جەمئىيەت (بۇنىڭغا ب دەيلى)نىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان ئەھۋالدا، باشقا مۇسۇلمان جەمئىيەتتىن (بۇنىڭغا س دەيلى)ئارىسىدىكى دىنى رىشىتى سەۋەبلىك ياردەم تەلەپ قىلغان ئەھۋالدا س جەمئىيەتنىڭ ئا جەمئىيەتكە ياردەم قىلىشى كېرەك. بۇ يەردە يەنە مۇنداق مۇستەسنا ئەھۋال بار، ب ۋە س بىر-بىرىگە ھۇجۇم قىلماسلىق توغرىسىدا كېلىشكەن بولسا س جەمئىيەت ئا جەمئىيەتكە ياردەم قىلالمايدۇ. قۇرئاندا غەيرى مۇسۇلمان بىلەن بولغان تەقدىردىمۇ تۈزۈلگەن كېلىشىمگە رىئايە قىلىشنىڭ ئىككى مۇسۇلمان جەمئىيەت ئارىسىدىكى دىن رىشىتىسىدىنمۇ مۇھىم ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. ئەنفال سۈرىسىنىڭ 72-ئايىتىدە بۇ ئەھۋال مۇنداق بايان قىلىنىدۇ: « ئىمان ئېيتقانلار، (ئاللاھنى ۋە ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرىنى سۆيۈش يۈزىسىدىن يۇرتىنى تاشلاپ) ھىجرەت قىلغان، پۇل ـ ماللىرى ۋە جانلىرى بىلەن ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلغانلار (يەنى مۇھاجىرلار)، (يۇرتىدا مۇھاجىرلارغا) جاي بەرگەنلەر ۋە ياردەم كۆرسەتكەنلەر (يەنى ئەنسارلار) ـ ئەنە شۇلار ئەلۋەتتە بىر ـ بىرىگە ئىگىدۇر (يەنى بىر ـ بىرىگە ياردەمچىدۇر، بىر ـ بىرىگە مىراسخوردۇر). ئىمان ئېيتقان ئەمما (مەدىنىگە) ھىجرەت قىلمىغانلار بىلەن سىلەرنىڭ ئوتتۇراڭلاردا تاكى ئۇلار ھىجرەت قىلغانغا قەدەر ئۆزئارا ئىگە بولۇش (يەنى ياردەملىشىش، مىراسخور بولۇش) بولمايدۇ؛ ئەگەر دىن ئىشىدا ئۇلار سىلەردىن ياردەم تەلەپ قىلسا، ئۇلارنىڭ دۈشمىنى بىلەن سىلەرنىڭ ئاراڭلاردا كېلىشىم بولمىسىلا، ئۇلارغا ياردەم بېرىشىڭلار كېرەك، ئاللاھ سىلەرنىڭ قىلىۋاتقان ئىشىڭلارنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر » (يۈكسەل، 2014:172).
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ۋە مۇسۇلمانلارغا ئىسلامنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا مەككىلىك مۇشرىكلەر قاتتىق زۇلۇم سالىدۇ. بېسىم ۋە زۇلۇم كۈچىيىپ كەتكەچكە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇسۇلمانلارنى ھىجرەت قىلىشقا بۇيرۇيدۇ. مۇسۇلمانلارنىڭ بىر قىسمى ھەبەشىستانغا، يەنە بىر قىسمى مەدىنىگە ھىجرەت قىلىدۇ. بىراق مەككە مۇشرىكلىرىنىڭ مۇسۇلمانلارغا سالغان زۇلۇمى چەككە يەتكەندە مەككىلىك مۇشرىكلارغا قارشى جىھاد قىلىش توغرىسىدا ئايەتلەرنىڭ نازىل بولۇشى بىلەن مەدىنە دۆلىتى مەككىلىلەر بىلەن ئۇرۇش قىلىدۇ. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ۋە دەسلەپكى تۆت خەلىپە دەۋرىدە ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشلار ھەقلىق ۋە يوللۇق قوغدىنىش پىرىنسىپىغا ئاساسەن ئىشقا ئاشىدۇ. ئىسلامنىڭ بىرىنچى ئەسىرىدە پەقەت مەكلىلىكلەرلا ئەمەس ئىسلامنىڭ تېز سۈرئەتتە تارقىلىپ كېتىشىنى ئۆزىگە تەھدىت دەپ قارىغان ۋىزاتىنىيە ۋە ساسانى ئىمپېرىيەلىرى ۋە ئۇلارغا قاراشلىق رايونلارمۇ بۇ ئەھۋالغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئىسلام دۆلىتىگە ھۇجۇم قوزغىغان (ئۆزەل، 2014: 45-46). يەنى ئىسلامنىڭ تۇنجى ئەسىرىدە ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشلار زېمىن ۋە غەنىمەت ئۈچۈن ئەمەس يوللۇق قوغدىنىش ئۈچۈن قىلىنغان. بۇ ئۇرۇشلار نەتىجىسىدە ئاندىن زېمىن ۋە غەنىمەت قولغا كەلگەن. ئۇرۇشقا مۇراجائەت قىلىشنىڭ سەۋەبلىرى يېڭى زېمىن ۋە غەنىمەت قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن بولمىغان.
قۇرئانى كەرىمدە قايسى خىل ئەھۋاللاردا ئۇرۇشقا يول قويۇلغانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەر نەزەرگە ئېلىنىغىدا، مۇنداق زىددىيەتلىك ئەھۋاللار كۆرۈلىدۇ. ئەممەۋىلەر دۆلىتى، ئابباسىيلار دۆلىتى، ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ۋە بۇ دۆلەتلەردىن سىرت ئۆزلىرىنى ئىسلام دۆلىتى دەپ ئاتىغان دۆلەتلەرنىڭ ئېلىپ بارغان ئۇرۇشلىرى ئىچىدە يوللۇق قوغدىنىشقا مۇناسىۋەتلىك ئۇرۇشلار بولغىنىدەك، ھۇجۇم خاراكتېرلىك ئۇرۇشلارمۇ ئۇچرايدۇ. قۇرئاندىكى ھەقلىق ۋە يوللۇق ئۇرۇشقا مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەردە زېمىن، غەنىمەت، شان-شۆھرەتكە ئوخشاش سەۋەبلەر تۈپەيلى ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشلار يوللۇق ۋە ھەقلىق دەپ قارالمايدۇ. بۇ پاسسىلاردىن ھالقىپ ئۆتۈش ئۈچۈن ھەر قايسى مەزھەپلەردىن ئىسلام فىقىھچىلىرى «نەسىھ» ئۇقۇمىغا مۇراجائەت قىلغان ۋە قۇرئاندىكى ھەقلىق ۋە  يوللۇق ئۇرۇشلارغا كەلتۈرۈلگەن چەكلىمە ۋە پاسىللاردىن مەلۇم دەرىجىدە ئاشالىغان. نەسىھ ئۇقۇمىنىڭ قۇرئاندا ئۇرۇشقا مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرنىڭ ھۆكۈملىرىنى يۇمشىتىشى دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب تەرىقىسىدە دۇنيانىڭ ئىككىگە بۆلۈنۈپ كېتىشىگە نەزەرىيە جەھەتتىن شارائىت يارىتىپ بەرگەن. بۇ دائىرىدە دارۇل ئىسلام –دارۇل ھەرب دۇنيا تەسەۋۋۇرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن نەسىھ ۋە مەنسۇھ (ھۆكۈمسىز قالدۇرۇلغان ياكى ئۆزگەرتىلگەن)
2.2- دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب ئايرىمىنىڭ يىلتىزى: نەسىھ-مەنسۇھ تەدبىقى