Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئارزۇسى ۋە شەرقىي تۈركىستان (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۇنيا T شەكىللىك يولغا كېلىپ قالدى. بىر تەرەپتە خىتاي ۋە بىر تەرەپتە غەرب. غەرب مەدەنىيىتى تارىخىدىكى ئەڭ قىيىن ۋە ھەل قىلغۇچ نۇقتىغا كېلىپ قالدى. فېئودالىزمنىڭ جاھىللىقىنى، فاشىزمنىڭ ئىرقچىلىقىنى، كوممۇنىزمنىڭ زوراۋان ۋە دىكتاتورىلىقىنى يەڭگەن لىبېرالىزم فاشىزم ۋە كوممۇنىزمنىڭ بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان خىتايچە دۆلەت كاپىتالىزمى (State Capitalism) ئۈستىدىن غالىب كېلەلەمدۇ يوق؟ بىز بۇ توقۇنۇشنىڭ قەيىرىدە؟ دۇنيانىڭ ھازىرقى خەرىتىسىدىن مەلۇم بولغان شۇكى بىزنىڭ تەقدىرىمىز غەرب لىبېرالىزمنىڭ غەلىبە قىلىشىدا.
ئۇنداقتا،لىبېرالىزمنىڭ ئىنسانىيەتكە يەنە ئېيتىپ بەرگۈدەك ھېكايىسى بارمۇ؟ بۇنى كۆرىمىز.
پايدىلانغان ماتېرىياللار:
خانتىڭتون: مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى،
ئۇيغۇرلار ژۇرنىلى 1-3- سان، مايكىل پىلىزبېرى: 100 يىللىق مارافون.
لىن يۈتاڭ: جۇڭگولۇقلار
Arnold Toynbee: A Study of History
Andrew Heywood: Politics
Benedict Anderson: Hayalet Cemmatler
Yuvval Noah Harary: 21 Lessons for 21th Century
Fukuyama: Tarihin Sonu ve Son Adam
Marshall G.Hudgson: Rethinking of World History
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 15-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 15-سان
بۇ ساندىكى مەزمۇنلار تۆۋەندىكىچە:
بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
جىمجىت ئىستېلا : خىتاينىڭ تېخنىكا ۋە مەدەنىيەت ئارقىلىق يەرشارى تەرتىپىنى قايتا شەكىللەندۈرۈش ئىستراتېگىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ ھازىرقى ئىستراتېگىيەسى ئىلگىرىكى «بىر بەلباغ، بىر يول» قۇرۇلۇشىغا ئوخشاش كۆزگە كۆرۈنەرلىك قاتتىق كۈچ ئىشلىتىشتىن، تېخنىكا، مەدەنىيەت ۋە ئىستېمالچىلىققا يۆگەلگەن، تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە سىڭىپ كىرىشچان يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسىگە قاراپ تەرەققىي قىلدى. بۇ، ئىقتىساد، تېخنىكا، مەدەنىيەت ۋە ئىدىيە ساھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ قاتلاملىق، ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتتۇر. غەرب دۇنياسى بۇ يېڭى رىقابەتنىڭ ماھىيىتىنى تولۇق چۈشىنىشى كېرەك. بۇ پەقەت بازار ئۈلۈشى ياكى كىنو بېلىتى كىرىمى ھەققىدىكى رىقابەت ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىرنىڭ قائىدىلىرىنى كىمنىڭ يېزىپ چىقىدىغانلىقى، كەلگۈسى دۇنيانىڭ ئۇچۇر ئېكولوگىيەسى، ئەخلاقىي پىرىنسىپلىرى ۋە مەدەنىيەت يۆنىلىشىنى كىمنىڭ بەلگىلەيدىغانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك بىر ئىستراتېگىيەلىك كۈرەشتۇر. ئەگەر غەرب بۇ جىمجىت ئىستېلاغا قارىتا ئاگاھ بولماي، ئۇنى پەقەت نورمال بازار رىقابىتى دەپ قاراپ، ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئۇنىۋېرسال بىر ئىستراتېگىيە تۈزۈپ چىقالمىسا، كەلگۈسىدە بىر كۈنى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ دۇنيا قارىشى ۋە قىممەت قارىشىنىڭ، ئۆزلىرى ھەر كۈنى ئىشلىتىۋاتقان تېخنىكا ۋە مەدەنىيەت مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئىككىلىك كودى (binary code) ئىچىدە ئاستا-ئاستا «خىتايچىلاشتۇرۇلغانلىقى»نى ھەيرانلىق ئىچىدە بايقاپ قېلىشى مۇمكىن.
شى جىنپىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خاتالىقلىرى ۋە خىتاينىڭ چېكىنىش سۈرئىتىنىڭ تېزلىشىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يىغىپ ئېيتقاندا، سۇڭ گوچېڭنىڭ بۇ ماقالىسى شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كېسەللىكلىرىگە قويۇلغان چوڭقۇر دىئاگنوز بولۇپ، ئاپتور يۇقىرىدىكى بەش نۇقتا ئارقىلىق خىتاينىڭ  «تېزلىشىۋاتقان خارابلىشىش» يولىغا كىرىپ قېلىۋاتقانلىقىنى ئىلمىي دەلىللىگەن. ماقالىنىڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ مۇرەككەپ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ھادىسىلەرنى «بەش خاتا تونۇش» تىن ئىبارەت ئېنىق رامكىغا سېلىپ تەھلىل قىلغان، بولۇپمۇ «چۆكۈپ كەتكەن تەننەرخ» ۋە «يۇمشاق  كۈچ» قاتارلىق ئۇقۇملارنى ئىشلىتىپ، خىتاينىڭ كۈچىيىشىنىڭ يۈزەكى، چېكىنىشىنىڭ بولسا سېستىماتىك ئىكەنلىكىنى قايىل قىلارلىق دەرىجىدە شەرھلەپ بەرگەن. شۇنداقلا، ئاپتور خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىتى بىلەن تاشقى دىپلوماتىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى ناھايىتى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن.
بىراق، ماقالە ئاپتورى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ چىدامچانلىقى ۋە كىرزىسقا تاقابىل تۇرۇشتا قوللىنىۋاتقان ۋاقىتلىق تەدبىرلىرىنىڭ ئۈنۈمىنى سەل تۆۋەن مۆلچەرلىگەن بولۇشى مۇمكىن. گەرچە خىتاي نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ غايەت زور ئىقتىسادىي كۆلىمى ۋە ئىجتىمائىي كونتروللۇق تورى يەنىلا مەلۇم دەرىجىدە ھاكىمىيەتنى ساقلاپ تۇرۇش كۈچىگە ئىگە. ئۇندىن باشقا، ماقالىنىڭ خۇلاسىسى بىر قەدەر دېتېرمىنىزملىق (مۇتلەقلەشتۈرۈۋېتىش) تۈسىنى ئالغان بولۇپ، كەلگۈسىدىكى ئۆزگىرىشچان ئامىللارغا يېتەرلىك ئورۇن قالدۇرمىغاندەك تەسىرات بېرىدۇ. شۇنداقتىمۇ، بۇ ماقالە خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشتە يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ۋە رېئال ئەھمىيەتكە ئىگە مۇھىم ئەسەر ھېسابلىنىدۇ.
پايدىلانغان مەنبە:
宋國誠. (2025). 習近平誤國的五個迷思──我對未來世局的看法（10之5）2025/12/12. Mirror Media Article Link Media.
ترامپنىڭ سىياسىي مىراسى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامــپ ئامېرىكاغــا پىرېزىدېنــت بولغــان تــۆت يىلنــى ئامېرىــكا ۋە دۇنيــا سىياســىتىنىڭ بۇرۇلـۇش نۇقتىسـى دېسـەك ئاشـۇرۇۋەتكەن بولمايمىـز. چۈنكـى بــۇ دەۋردە بــۇرۇن ســۇ يۈزىگــە چىقمىغــان نۇرغــۇن زىددىيەتلــەر ئۆزىنــى كۆرســەتتى، دۇنيــا سىياســىتىدە تەرەپلــەر ئېنىــق بولۇشـقا باشـلىدى، بىزگـە يۈرگۈزۈلگەن زۇلـۇم دۇنيا دۆلەتلىرى تەرىپىدىــن تارىختــا كۆرۈلــۈپ باقمىغــان دەرىجىــدە دىققــەت – نەزەرگــە ئېلىنــدى، خەلقئــارا جەمئىيەتنىــڭ خىتايغــا بولغــان ھوشـيارلىقى ئاشـتى ۋە دۇنيـا ئامېرىـكا ۋە خىتاينـى چۆرىدىگەن ھالـدا قايتىدىـن شەكىللىنىشـكە باشـلىدى. ئۇنداقتـا، ترامـپ بـۇ بۇرۇلۇشـنى بارلىققـا كەلتۈرگـەن كىشـىمۇ ياكـى ئاللىبۇرۇن شەكىللىنىشــكە باشــلىغان بۇرۇلۇشــنى تېزلەتتىمــۇ؟ بــۇ ماقالىـدە نوختىلىـق ھالـدا ترامـپ ھۆكۈمىتىنىـڭ قالـدۇرۇپ كەتكــەن سىياســىي مىراســى نېمــە ۋە بــۇ مىــراس ئامېرىــكا ۋە مەۋجـۇت دۇنيـا تەرتىپىگـە قانـداق تەسـىر كۆرسـىتىدۇ؟ دېگـەن سوئالنى چۆرىدەپ تەھلىل يۈرگۈزۈلۈش بىلەن بىرگە، يەنە يۇقىرىقى ئىككى سوئال ھەققىدىمۇ توختىلىدۇ. ماقالـە تـۆت بۆلەككـە ئايرىلغـان. بىرىنچـى بۆلىكـى ترامپنىـڭ پىرېزىدېنـت بولۇشـتىن بـۇرۇن سىياسـەتكە ئالاقىدار ســۆزلىگەن ســۆزلىرىگە ئاساســەن ئۇنىڭغــا پىرېزىدېنتلىــق يىللىرىــدا تاقــاپ قويۇلغــان »تەخمىــن قىلغىلـى بولماسـلىق« ماركىسـىنىڭ تـازا توغـرا ئەمەسـلىكى بىلـەن باشـلىنىدۇ. ئۇنىڭدىـن كىيىـن ترامـپ ھۆكۈمىتىنىـڭ تـۆت يىـل جەريانىـدا ئىچكـى سىياسـەت ۋە دىپلوماتىيـە ساھەسـىدە قىلغـان مۇھىـم )توغـرا ۋە خاتـا( ئىشـلىرى ئوتتۇرىغـا قويۇلىـدۇ. ئىچكـى سىياسـەت جەھەتتـە، ئامېرىـكا جەمئىيىتىدىكـى قۇتۇپلىشـىش، ۋىرۇســنى ياخشــى كونتــرول قىلالماســلىقىنىڭ ئىچكــى ۋە تاشــقى سىياســەتكە بولغــان تەســىرى ۋە ئەدلىيــە ساھەســىدىكى ئۆزگەرتىشــلىرى تىلغــا ئېلىنىــدۇ . تاشــقى سىياســەت جەھەتتــە، ترامــپ ھۆكۈمىتىنىــڭ بۇرۇنقــى ھۆكۈمەتلەرنىــڭ يــەر شــارى خاراكتېرلىــك تاشــقى سىياســىتىنىڭ ئەكســىچە، رايــون خاراكتېرلىــك سىياسـەت يۈرگۈزگەنلىكـى ئوتتۇرىغـا قويۇلىـدۇ. بـۇ نوقتىدىـن چىقىـش قىلغـان ھالـدا، ئوتتـۇرا شـەرق،ياۋروپا ۋە شـەرقىي ئاسـىيادىكى سىياسـەتلىرى تەھلىـل قىلىنىـدۇ. ترامـپ دەۋرى تاشـقى سىياسـىتىنىڭ ئـەڭ يارقىـن نوقتىسـى بولغـان خىتـاي ۋە ياۋروپـا ئىتتىپاقـى بىلـەن بولغـان مۇناسـىۋىتىنىڭ قانـداق ئۆزگەرگەنلىكـى ۋە بۇنىــڭ ســەۋەبىنىڭ نېمــە ئىكەنلىكــى، شــۇنداقلا، بــۇ خىــل مۇناســىۋەتنىڭ دۇنيانىــڭ ئومۇمىــي تەرەققىيــات مۇساپىسـىگە قانـداق تەسـىر كۆرسـىتىدىغانلىقى بىرقـەدەر تەپسـىلىي مۇلاھىزە قىلىنىـدۇ.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
غەربنىڭ ئاجىزلىشىپ، «باشقىلار»نىڭ گۈللىنىشى يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرەمدۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەلۋەتتە، ترامپنىڭ سودا ئۇرۇشى قاتارلىق ئامىللار ئاسىيانىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغا بەلگىلىك تەسىرلەرنى كۆرسەتتى، چۈنكى ئاسىيانىڭ گۈللىنىشى كۆپ جەھەتتىن ئامېرىكا بازىرىنىڭ ئېچىۋېتىلىشىگە تايانغان ئىدى. بىراق، بۇ «يەر شارىلىشىشنىڭ ئاخىرلاشقانلىقى»دىن دېرەك بەرمەيدۇ، بەلكى ئۇنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنىڭ ۋە مەركىزىنىڭ ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي ئامېرىكا بازىرىغا بولغان تايىنىشىنى ئازايتىش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچى بىلەن تىرىشماقتا ۋە يەر شارى جەنۇبىدىكى يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بازارلارغا بىۋاسىتە يۈزلەنگەن يېڭى تىپتىكى تەمىنات زەنجىرلىرىنى قۇرۇپ چىقماقتا. بۇ خىل «يېڭىچە يەر شارىلىشىش» پەقەتلا دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىپلا قالماستىن، بەلكى يەر شارى جەنۇبىدىكى دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى ۋە خەلقئارا سەھنىدىكى سۆز ھوقۇقىنىمۇ ئاشۇرىدۇ.
خۇلاسە: ئۆزگىرىش ئىچىدىكى ئۈمىد
ماقالىنىڭ ئاخىرىدا، ئاپتور ھازىرقى دۇنيا تەرتىپى ھەققىدىكى كۆپ سانلىق پەرەزلەرنىڭ ئاساسەن دېگۈدەك كۆڭۈلسىز ۋە ئۈمىدسىزلىك روھىدا ئىكەنلىكىنى، ئەمما رېئاللىقنىڭ كىشىلەر ئويلىغاندەك ئۇنچىۋالا قورقۇنچلۇق ئەمەسلىكىنى تەكىتلەيدۇ. دۇنيا تەرتىپى ئاخىرلاشمايۋاتىدۇ، بەلكى ئۆزگىرىۋاتىدۇ. ئەگەر يادرو ئۇرۇشى قاتارلىق چوڭ ئاپەتلەر يۈز بەرمەيدىكەن، يېڭى خەلقئارا تەرتىپ كونا تەرتىپنىڭ بەزى ئاساسلىق پىرىنسىپلىرى ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇنىڭ خاتالىقلىرىنى تۈزىتىدىغان، تېخىمۇ كۆپ دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان مۇھىم پەرقلىق نۇقتىلار بىلەن قايتىدىن شەكىللىنىپ چىقىدۇ.
شۇڭا، ئامېرىكىنىڭ «يولدىن چىقىپ كەتكەنلىكى» ياكى غەربنىڭ تەسىر كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىشى سەۋەبىدىنلا پۈتكۈل دۇنيا تەرتىپىنىڭ ۋەيران بولىدىغانلىقى ھەققىدىكى قاراشقا ئالدىراپ ئىشىنىپ كەتمەسلىك كېرەك. ئەكسىچە، ھازىرقى زاماندا قالايمىقانچىلىق ۋە بۇزغۇنچىلىق كۈچلىرى بىلەن بىر قاتاردا، داۋاملىشىش، ماسلىشىش ۋە ئورتاق تونۇش كۈچلىرىنىڭمۇ مەۋجۇتلۇقىنى تونۇپ يېتىش مۇھىم. ئاپتور 14-ئەسىردىكى ئالەمشۇمۇل تارىخچى ئىبنى خەلدۇننىڭ: «دۇنيانىڭ يېڭىباشتىن بەرپا بولۇشى» دېگەن سۆزىنى نەقىل كەلتۈرۈش ئارقىلىق، بىزنىڭ تارىخىي ئۆزگىرىشكە نىسبەتەن تېخىمۇ كەڭ قورساق ۋە ئۈمىدۋار بىر پوزىتسىيەدە بولۇشىمىز كېرەكلىكىنى، چۈنكى ھەر قانداق بىر تەرتىپنىڭ ئاجىزلىشىشىنىڭ يەنە بىر يېڭى تەرتىپنىڭ تۇغۇلۇشى ئۈچۈن پۇرسەت يارىتىدىغانلىقىنى ئېسىمىزگە سالىدۇ.
View Fullscreen
دېموكراتىيەگە تايىنىپ تىيانشا ھاكىمىيىتىنى بەرپا قىلىش مۇمكىنمۇ؟
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دېموكراتىيــە ئۇقۇمــى تۇنجــى قېتىــم گىرېــك پەيالســوپى ئەپالتۇننىڭ )م.ئى 427 – 347« )دۆلەت« ياكى »جۇمھۇرىيەت« ناملىــق ئەســىرىدە ئۇچرايــدۇ. قەدىمىــي گىرېــك پەيالســوپى ســوقرات )م.ئــى 469 – 399 )بەختلىــك ۋە مۇســتەھكەم ئىجتىمائىــي تۇرمــۇش بەرپــا قىلىشــتا رول ئوينايدىغــان دۆلــەت ئەندىزىســىنى مەزمــۇن قىلغــان بىــر ئەســىرىدە »ئىنســانلارنى باشقۇرۇش«مەنىســىنى بىلدۈرىدىغــان دېموكراتىيــە ئۇقۇمىنــى ئىشـلىتىپ، دۆلـەت سىياسـىتىنى شەكىللەندۈرۈشـتە ئىنسـانلارنى بـاراۋەر ھەق-ھوقۇقلارغـا ئىگـە قىلىدىغـان ھاكىمىيـەت شـەكلىنى تەشــەببۇس قىلىــدۇ. گىرېــك تارىخچــى ۋە سىياســەتچى پولىيبىيـۇس )م.ئـى 203 – 120)ھەقىقىـي دېموكراتىيەنىـڭ كـۆپ خىللىــق ۋە كــۆپ ســانلىقنى ئاســاس قىلىدىغــان ھاكىمىيــەت شــەكلى بولىدىغانلىقىنــى، ھەقىقىــي بولمىغــان دېموكراتىيەنىــڭ بولسـا مۇسـتەبىت ھاكىمىيەت شـەكلى ئىكەنلىكىنى ئەسـكەرتىپ، دېموكراتىيــە ئۇقۇمىنىــڭ ئېنىقلىمىســىنى بېرىــدۇ. نېمىــس پەيالسـوپ ئىممانۇئېـل كانـت )1724 – 1804 )ئىگىلىـك ھوقـۇق شـەكىللىرىگە ئاساسـەن دۆلەتلەرنى ئوتوكراتىك، ئارىسـتوكراتىك ۋە دېموكراتىــك دەپ ئۈچكــە ئايرىيــدۇ . ئۇنىــڭ قارىشــىچە، مۇكەممـەل ھاكىمىيـەت شـەكلى دېموكراتىيـە بولـۇپ، دېموكراتىيە تىنچلىقنىـڭ ئاساسـىي ۋە كاپالىتىـدۇر. بۇ قاراشـنىڭ تۈرتكىسـىدە خەلقئـارا مۇناسـىۋەت ئىلىمـى ساھەسـىدە »دېموكراتىيـە تىنچلىـق نەزەرىيەســى «پەيــدا بولــدى. بــۇ نەزەرىيــە دېموكراتىــك دۆلەتلەرنىـڭ بىـر- بىرىگـە ھۇجـۇم قىلمايدىغانلىقىنـى ۋە بارلىـق دۆلەتلەرنىڭ دېموكراتىيەلىشىشـى بىلەن دۇنيا مىقياسـىدا تىنچلىق ئىشــقا ئاشــىدىغانلىقىنى ئاساســىي مەزمــۇن قىلىــدۇ.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
شەرقىي تۈركىستان داۋاسىدا قانۇنىي كۈرەش يولى قوللانمىسى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىق تور بېتىدىن ئىستەمىخان سادىق ۋە گۇرۇپىسى تەرىپىدىن تەييارلانغان « شەرقىي تۈركىستان داۋاسىدا قانۇنىي كۈرەش يولى قوللانمىسى » ئېلان قىلىندى.
مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنىڭ كىملىك كۈرىشى ۋە ئاز سانلىقلار فىقھىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

[3] ئاز سانلىق؛ ئاساسىي ئورۇندا بولمىغان، بىر دۆلەتنىڭ باشقا نوپۇسىغا سېلىشتۇرغاندا سان جەھەتتە ئاز بولغان، بۇ دۆلەتنىڭ پۇقراسى بولغان ئېتنىك، دىن ۋە تىل جەھەتتە نوپۇسنىڭ باشقا قاتلاملىرىدىن پەرقلىنىدىغان، ئوچۇق – ئاشكارا بولمىسىمۇ، ئۆز كۈلتۈرىنى، ئەنئەنىسى ۋە تىلىنى مۇھاپىزەت قىلىش جەھەتتە ئۆزئارا ھەمكارلىشىش تۇيغۇسىغا ئىگە گۇرۇپپىدۇر (ئونگۇر)، 2011: 68).
[4] بۇ ساننىڭ 1960 – يىللاردا 100 مىڭ ئەتراپىدا ئىكەنلىكى نەزەرگە ئېلىنغىنىدا، قىتئەدىكى كۆچمەن ۋە ئىسلامغا كىرگۈچىلەر سانىنىڭ ناھايىتى تېز ئاشقانلىقى كۆرۈلىدۇ (جەمالۇددىن ئەتىييە، 1423 / 2003: 12).
[5] ياۋروپادا ئولتۇراقلاشقان مۇسۇلمانلارنىڭ نوپۇسى پەرقلىق بولۇپ، بېلگىيە ۋە فىرانسىيەدە %6-8، دانىيە، ئەنگلىيە، شىۋېتسىيە، گېرمانىيە، گوللاندىيە ۋە ئاۋستىرىيەدە %4-5، ئىسپانىيە، ئىتالىيە ۋە نورۋېگىيەدە %2-3 ئەتراپىدا مۇسۇلمان ياشىماقتا (ئارچىك، 2011: 3؛ يەنە، The Economic and Social Aspects of Migration, 2003: 16 گە قاراڭ.)
ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشى ۋە كىملىك كىرىزىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ماقالىنىڭ يېشىل ئېنېرگىيە ۋە ئىقلىم ئۆزگىرىشى سىياسىتىگە بولغان باھاسىنىمۇ ئويلىشىپ بېقىش كېرەك بولۇپ، ئاپتورلار ياۋروپانىڭ يېشىل ئېنىرگىيە ئۆتكۈنچى دەۋر سىياسىتىنى نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي رىقابەت كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان ئامىل سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە مايىل بولغان. بىراق، يىراقنى كۆزلىگەندە ، ياۋروپانىڭ كاربونسىزلاشتۇرۇشقا ۋە يېشىل تېخنىكىلارغا سالغان مەبلىغى، كەلگۈسىدىكى يەرشارى ئىقتىسادىدا يېڭى بىر رىقابەت ئەۋزەللىكىگە ئايلىنىش ئېھتىماللىقىغا يېتەرلىك ئۈمىدۋارلىق بىلەن قارىمىغان. يىغىپ ئېيتقاندا، «ياۋروپا قانداق قىلىپ ئۇتتۇرۇپ قويدى؟» ماقالىسى ياۋروپانىڭ نۆۋەتتىكى كېسەللىكلىرىگە قويۇلغان دەل ۋە ئېنىق دىياگنوز بولۇش بىلەن بىرگە، ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلىرى ۋە ئوقۇرمەنلىرى ئۈچۈنمۇ دۇنيانىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قانداق ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە پايدىلىنىش ماتېرىيالى ھېسابلىنىدۇ.
Matthijs, M., & Tocci, N. (2025). How Europe Lost: The Old Continent’s New Peril. Foreign Affairs.
دىندارلىق نوقۇل ئېتىقادتىن ئىبارەتمۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا، مۇسۇلمانچە دىندارلىقتا ئىلىم، ھېس-تۇيغۇ ۋە ھەرىكەت (ئەمەل) ئارىسىدا دىئالىكتىكىلىق مۇناسىۋەت بولۇشى كېرەك. چۈنكى دىندارلىق نە نوقۇل ئىلىملا ئەمەس، نە ھېس-تۇيغۇلا ئەمەس نە قۇرۇق ئەمەلدىنلا ئىبارەت ئەمەس. بۇ ئۈچ ئامىل ئىچىدە بىرىگىلا ئېسىلىۋېلىش ياكى بىرىنىلا ئاساس قىلغان دىندارلىق تەجرىبىسى سەلبىي ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇڭا دىندارلىقتا ئىمان تۇيغۇسى ئىلىم بىلەن ئوزۇقلىنىشى، ئىلىم بولسا ئەخلاقىي ھەرىكەتلەر (ئەمەللەر)بىلەن بېزىلىشى كېرەك. يەنى ھەققىي دىندارلىقنىڭ ئىشقا ئېشىشى ئۈچۈن بۇ ئۈچ ئامىل بىر يەردە بولۇشى ۋە بىر-بىرلىرى بىلەن ماس ھالدا ھەرىكەت قىلىشى لازىم. دەرۋەقە، ئىسلامىي دىندارلىق تۈرلىرى ئېتىقاد، ئىبادەت ۋە ئەخلاق جەھەتلەردە ئانالىز قىلىنىپ كەلمەكتە ۋە ھەققىي دىندارلىقنىڭ بۇ ئۈچ ئامىلنىڭ مۇۋاپىق بىرلىشىشىدىن ھاسىل بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىلمەكتە.
تەرجىمە قىلغۇچى: ئالىم ئىمىن
ئۇيغۇرلار سېتىلىدۇ | دوكلات تەرجىمىسى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇرلار سېتىلىدۇ
شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) دىن ھالقىغان قايتا تەربىيەلەش، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە نازارەت
ئاۋىسترالىيە ئىستراتېگىيىلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى چىقارغان ئېنگىلىزچە دوكلات تەرجىمىسى
تەرجىمە قىلغۇچى: مەمەتتوختى ئاتاۋۇللا
ئەسكەرتىش : بۇ دوكلات ئەسلى دوكلات يازغان ئاۋىسترالىيە ئىستراتېگىيىلىك سىياسەت ئىنستىتۇتىنىڭ ئىجازىتى بىلەن تەرجىمە قىلىندى ۋە تورغا قويۇلدى.
دوكىلاتنىڭ ئەسلى ئادرېسى:
https://www.aspi.org.au/report/uyghurs-sale
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

한국어 | 中文 | Tiếng Việt
Monday, Feb, 23, 2026
BROWSE ALL SECTIONS
Aug 28, 2025, 09:07 am
China has responded to President Lee Jae-myung’s recent comments that Seoul can no longer pursue the traditional “security with the US, economy with China” strategy, stressing that the development of bilateral ties should not be subject to third-party influence.
Chinese Foreign Ministry spokesperson Guo Jiakun said at a regular press briefing on August 27, “A healthy, stable, and deepening China–Korea relationship is in the fundamental interests of both peoples, and contributes to peace, stability, development, and prosperity in the region and the world. This is the shared understanding of both sides.” He added, “The growth of China–Korea ties originates from mutual interests and neither targets a third country nor should be affected by one.”
Guo further emphasized policy consistency: “China’s policy toward Korea remains stable and continuous. We hope South Korea will work with us to ensure the strategic cooperative partnership continues to develop in a healthy and stable manner.”
While the official remarks struck a principled and moderate tone, Chinese state media took a sharper stance. An editorial in the Global Times, an affiliate of the Communist Party’s People’s Daily, criticized Lee’s statement, suggesting Seoul is ignoring the core challenge of maintaining “strategic autonomy” amid shifting global order.
The editorial warned that if South Korea were to follow Washington unconditionally on sensitive issues such as semiconductors, supply chains, Taiwan, and the South China Sea, it would “tie its national destiny to a dangerous vehicle.” It said distancing from China would bring “severe damage to Korea’s economy and people’s livelihoods” and undermine the country’s fundamental interests.
It further argued that a stable China–Korea relationship is “one of Korea’s most valuable strategic assets” and a foundation for resisting external pressure and preserving peace on the Korean Peninsula. Seoul, the editorial urged, must decide whether to be “a pawn on the chessboard or a player with independent judgment.”
Lee Sung-hoon’s quant pay seen near $1 million
BLACKPINK names “GO” as title track
‘Life of Pi’ extra Lunar New Year performance spar..
Star-led films heat up Lunar New Year box office
Kim Kun-hee probe suffers another courtroom defeat
Zo returns with Humint, embraces subtle acting
Seoul pushes fast passage of U.S. investment act
“Hallyu ban to be removed quickly”: Hopes of thaw in Seoul-Beijing ties
Jang Won-young shines as BVLGARI’s holiday muse
Address : In-Young Bldg., 34, Uisadang-daero 1-gil, Yeongdeungpo-gu, Seoul
Copyright by ASIATODAY CO., LTD.  All rights resereved
يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقلار: 2025-يىللىق ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ خىتاينىڭ ھەربىي كۈچى توغرىسىدىكى دوكلاتىغا نەزەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا شۇنى خۇلاسىلەش مۇمكىنكى، مەزكۇر دوكلات خىتاينىڭ «تىنچ قەد كۆتۈرۈش» شوئارىنىڭ ئەمەلىيەتتە «ھەربىي قەد كۆتۈرۈش» بىلەن ئالماشقانلىقىنى دەلىللىدى. دۇنيا 21-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا، ئىككى چوڭ دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ ھەربىي، تېخنىكىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك تىركىشىشى سايىسىدە شەكىللىنىدىغان يېڭى، مۇرەككەپ بىر دەۋرگە قەدەم قويىدۇ. ئامېرىكىنىڭ بۇ ۋەزىيەتكە قانداق تاقابىل تۇرۇشى ۋە خىتاينىڭ ئۆز كۈچىنى قانداق ئىشلىتىشى، كەلگۈسى  خەلقئارا تىنچلىقى ۋە مۇقىملىقىنى بەلگىلەيدىغان ئاچقۇچلۇق ئامىل بولۇپ قالىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 9-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 9-سان
بۇ سان دوكىلاتتىكى مەزمۇنلار تۆۋەندىكىچە:
دوكىلاتنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
404 خاتالىقى - ھېچقانداق مەزمۇن تېپىلمىدى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ژۇرنىلىنىڭ يېڭى سانى نەشىردىن چىقتى!
ئەسەر ئەۋەتىش ئىلخەت ئادرىسى :
تەپسىلاتىنى بۇ يەردىن ئوقۇڭ…
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Uluslararası İlişkilerde Temel Yaklaşımlar. Der. A. Eralp, İstanbul, İletişim.
Wallerstein, Immanuel. (2007). Avrupa Evrenselciliği, İktidarın Retoriği. İstanbul,
Viotti, Paul R. and Mark V. Kauppi. (2010). International Relations Theory.
Fourth Edition, New York, Longman.
تەرجىمان: ئۆمەر قۇربان
ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياۋروپانىڭ يېڭى تۈزۈمىدە  ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ  ئىجرا قىلىنىشى (1918 – 1923) ئۇرۇش غالىبلىرىنىڭ كۈچىيىشىگە، ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولغانلارنىڭ ئاجىزلىشىشىغا خىزمەت قىلىدىغان شەكىلدە لايىھەلەنگەندۇر.[14]خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر تۈپەيلى  كۆزلەنگەن مۇددىئانىڭ ئىشقا ئېشىش كاپالىتى يوق ئەھۋاللاردا ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتى  ئۆتكۈزۈشتىن ۋاز كېچىلدى. ئۇرۇش غالىبلىرىغا پايدىلىق زېمىن ئۆتكۈزۈپ بېرىش ئەھۋاللىرىنىڭ كۆپىنچىسى – ئېلساس – لورېنلارمۇ شۇنىڭ ئىچىدە –  خەلق سايلىمى ئۆتكۈزۈلمەستىنلا ئىشقا ئاشۇرۇلدى. يېڭىدىن قۇرۇلغان ياكى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرىنىڭ بېكىتىلىشىدە تېخىمۇ پەرقلىق ئۇسۇللار قوللىنىلدى. رۇسىيە ئۇرۇشتىن بالدۇر ئايرىلغانلىقى ئۈچۈن، ھەقىقىي مەنىدىكى ئۇرۇش غالىبى ئەمەس، ئىككىلەمچى ئۇرۇش غالىبى ھېسابلىناتتى. تىلنى ئاساس قىلىش قائىدىسىگە ئاساسەن چېگرالار سىزىلدى. ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولغانلارنىڭ زېمىنلىرىدا يېڭىدىن قۇرۇلغان دۆلەتلەر ياكى بىتەرەپ دۆلەتلەر تەرىپىدىن دەۋا قىلىنغان جايلاردا ئۇرۇش غالىبلىرى خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەرنىڭ نازارىتى ئاستىدا خەلق سايلىمى ئۆتكۈزدى.[15] ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولغان ئاۋسترىيە بىلەن ۋېنگىرىيە ئارىسىدىكى دەتالاشلىق ئۆدېنبۇرگ / سوپروندا بولسا، ئۇرۇش غالىبلىرى مەغلۇپ بولغان دۆلەتلەر ئارىسىدىكى مۇۋازىنەتنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشتى.
ئۇرۇش غالىبلىرىنىڭ  ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن قانچىلىق يىراق ئىكەنلىكىنى كۆپ سانلىق گېرمانچە سۆزلىشىدىغان ئۇپېن ۋە مالمېدينىڭ بېلگىيەگە بېرىلىشى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۆتكۈزۈلىدىغان ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتىنىڭ گېرمانىيەگە پايدىلىق رەۋىشتە نەتىجىلىنىش ئېھتىمالى كۈچلۈك بولغان بۇ رايون ئۈچۈن، ۋېرسائىللېس تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ 34 – ماددىسى «كېلىشىم ئىجرا قىلىنغاندىن باشلاپ 6 ئاي ئىچىدە بېلگىيە دائىرىلىرى ئۇپېن ۋە مالېديدە تىزىملىك تۇرغۇزىدۇ؛ بۇ رايونلاردا ياشايدىغانلار يازما ھالەتتە قىسمەن ياكى پۈتۈنلەي بۇ رايوننىڭ گېرمانىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ئاستىدا قېلىشنى خالاپ – خالىمايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر.   بېلگىيە ھۆكۈمىتىنىڭ نەتىجىنى مىللەتلەر مەجلىسىگە مەلۇم قىلىش ۋە مىللەتلەر مەجلىسىنىڭ قارارىغا بويسۇنۇش مەجبۇرىيىتى بار» دېگەن مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. بېلەت تاشلاش ھوقۇقىغا ئىگە 34726 كىشىدىن پەقەت 270 ئادەملا تىزىملىككە ئىسمىنى يازدۇردى. بېلگىيەلىك سوتسىيالىستلار بۇ ئەھۋالغا كومېدىيە، دەپ باھا بەردى.[16]
زېمىندىن ئايرىلىپ قېلىش جازا، زېمىنلارنى قولغا كىرگۈزۈش مۇكاپات دەپ قارالغان بولغاچقا، گېرمانىيەنىڭ دۆلەتلەر ھوقۇقىغا خىلاپ ھۇجۇمى ۋە زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغان بېلگىيە دەتالاشسىزلا ئورۇنلۇق، دەپ قوبۇل قىلىندى. مەسىلىنىڭ زېمىننىڭ قايسى دۆلەتكە ئائىت  بولىدىغانلىقى نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلىنىشى، مۇناسىۋەتلىك زېمىنلاردا ياشاۋاتقانلارنىڭ ئىرادىسىنى ئەكس ئەتتۈرۈشىگە توسقۇنلۇق قىلدى. ئوبيېكتىپ نەزەر تاشلانغىنىدا، بەزى يېڭى چېگرالارنىڭ مىللەتلەرنىڭ چېگرالىرى سۈپىتىدە سىزىلغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بۇنىڭ پايدىسى كېلىشمەسلىكلەرنىڭ بىر تەرەپ قىلىنىشى ياكى ھېچبولمىغاندىمۇ ئازىيىشىدۇر. يېڭى تۈزۈمنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى پوزىتسىيەسى خالىغانچە سىياسەتلەر تۈپەيلى ئەيىبلەشلەرگە ئۇچرايدۇ.
ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

[28]  Yeniden birleşmeyi hedefleyen Federal Almanya Fransa’nın da desteği ile bu tezi reddetmiştir. Antonio Cassese, The self-determination of Peoples, bknz.: Louis Henkin (Hg.) The International Bill of Rights. The Covenant on Civil and Political Rights, New York, 1981, 92-113.
[29] MURSWIEK, Dietrich Die Problematik eines Rechts auf Sezession – neu betrachtet. Bknz.: Archiv des Völkerrechts 31(1933), 307-332.
خىتاي ۋىرۇسىدىن كېيىنكى دۇنيا ۋە  شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىزنىڭ داۋايىمىز ب د ت ، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى، UNPO، خەلقئارا سوت … قاتارلىق دۆلەت  ھالقىغان تەشكىلاتلارنىڭ يولى بىلەن بولىۋاتقان بولسا بۇنىڭدىن كېيىن بىزگە تولىمۇ پايدىسىز بىر ھالەت شەكىللىنىدۇ. چۈنكى بۇ تەشكىلاتلارنىڭ كۈچىنى يوقىتىشنىڭ ياكى باشقا كۈچلەرنىڭ قولى بىلەن باشقا قىممەت قاراشلارغا ۋەكىللىك قىلىدىغان پاراللىل تەشكىلاتلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشنىڭ ئېھتىماللىقى يۇقىرى. ئەسلىدە بۇ تەشكىلاتلارمۇ ھازىرغىچە كۆرۈنۈشتە مۇستەقىل بولغاندەك قىلغان بىلەن كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ كۈچلۈك تەسىرى ئاستىدا ئىدى. يېقىنقى يىللاردا بۇ تەشكىلاتلاردا خىتاينىڭ كۈچى ئېشىپ بېرىۋاتاتتى. شۇڭا بۇلار بىلەن داۋا قىلىشنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن ئىستقبالى پارلاق بولماسلىقى مۇمكىن. شۇڭا ئامېرىكا، گېرمانىيە، ياپۇنىيە، ھىندىىستان، رۇسىيە، تۈركىيە، مالايسىيا، ھىندونېزىيە قاتارلىق مۇھىم دۆلەتلەر بىلەن مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش ئارقىلىق داۋانى خەلقئارالىق تەشكىلاتلار چەمبىرىكىدىن چىقىرىپ دۆلەتلەر چەمبىرىكىگە ئەكىرىش ئاقىلانە تەدبىر بولىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ ئامېرىكا، گېرمانىيە، ياپۇنىيە، ھىندىىستان، تۈركىيە، رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش تولىمۇ مۇھىم. بۇنىڭدىن باشقا ، داۋانى دىندارلار تۈركىيە ۋە مالايسىيەگە ئوخشاش مۇسۇلمان دۆلەتلەرگە، دېموكراتچىلار ئامېرىكا ۋە گىرمانىيەگە ئوخشاش غەرب دۆلەتلىرىگلا تارتىپ تۇرۇۋالىدىغان خاھىشنى يوق قىلىش لازىم. ھەممە دۆلەت ۋە مەدەنىيەتنىڭ مەنپەتىمىز ئۈچۈن پايدىلىق تەرىپى بارلىقىنى تونۇپ يىتىش، بىرىنى ئۇلۇغلاپ بىرىنى چەتكە قېقىپ تەرەپباز بولىۋالىدىغان كېرەكسىز ھاياجاننى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ،  دۇنياغا كەڭرى نەزەر بىلەن قاراش  كېرەك.