قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، قۇرئاننى  پىرىنسىپ جەھەتتە تەپسىر قىلىش ئۇنچىۋېلا ئاسان ئىش ئەمەس. مەسىلەن، بەقەرە 2:102، مائىدە 5:  106-107، ھىجر 15 : 90-91، سەجدە 5:32، نەجم 53: 5-18 ۋە نۇرغۇن ئايەتتە كۆزدە تۇتۇلغان مەنىنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ھەقىقەتەن تەس ھەتتا مۇمكىن ئەمەس. دەرۋەقە، ئەبۇ جافەر ئەن-نەھھاس (338-950)، مەككى ب ئەبى تالىب (ئۆ. 437-10145)، فاخرەددىن ئەر رازى (ئۆ. 606-1210) ۋە ئەبۇ ھەييان ئەل ئەندەلۇسى (ئۆئ 745-1344)غا ئوخشاش بۈيۈك ئالىملار ۋە مۇپەسسىرلەرمۇ بەزى ئايەتلەرنى تەپسىر قىلىشتا تولىمۇ قىيىنالغانلىقلىرىنى تەن ئېلىشقانىدى. مەسىلەن، نەھھاس مائىدە 5 – 106 ئايىتىنى قۇرئاندىكى چۈشىنىش ئەڭ قىيىن بولغان ئايەتلەردىن بىرى دەپ قارىغان. مەككى ب. ئەبى تالىبمۇ ئوخشاشلا مائىدە 5 : 106-108 ئايەتلىرى توغرۇلۇق «مەنىلەر ئالىمىدە ھەم ئىرابە ھەم مەنە ھەمدە ھۆكۈم جەھەتتىن  چۈشىنىش قىيىن ئايەتلەردىن بىرىدۇر.» ئەبۇ ھاييام ئەل-ئەندۇلۇسى بولسا ئەنفال 8-5 ئايەتتىكى < كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِن بَيْتِكَ بِالْحَقِّ> ئىبارىسنىڭ ئىرابىسى توغرىسىدا ئوندەك قاراش ئوتتۇرىغا قويغاندىن كېيىن بۇ قاراشلارنىڭ ھېچقايسىنىڭ قايىل قىلارلىق ئەمەسلىكىنى تەكىتلىگەندىن كېيىن، ئايەتتىكى ئىراب مەسىلىسى ئۈستىدە كۆپ ئىزدەنگەنلىكىنى، ھەتتا چۈشىدە بىر كىشى بىلەن بۇ ئايەت ئۈستىدە مۇلاھىزە قىلىشقانلىقىنى ئېيتقانىدى.
قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش: ئەڭ مۇكەممەل تەپسىر ئۇسۇلى!
قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ياكى قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىش… بۇ جۈملە زامانىۋى دۇنيادىكى <مەشھۇر>ئىسلامچى-قۇرئانچىلار كۆككە كۆتۈرۈپ كېلىۋاتقان جۈملىلەردىن بىرىدۇر. بۇ قاراش كۈنىمىزدە نۇرغۇن مۇسۇلماننى قۇرئاننى قۇرئان بىلەن چۈشىنىشنىڭ ئەڭ مۇۋاپىق، ئاسان ۋە توغرا تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى ئىكەنلىكىگە ئىشەندۈرۈپ قويىۋاتقاندەك قىلىدۇ. شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىپ تەپسىر قىلىشنىڭ رېتورىك ياكى ئېيتىم جەھەتتە كونا ھېكايىسى باردۇر. بىلىشىمىزچە، بۇ ھېكايىنىڭ بەرپاچىسى سەلەفى چۈشەنچىسىگە سىستېمىلىق سالاھىيەت ئاتا قىلغان ئىبنى تەيمىييەدۇر (ئۆ. 728-1328). چۈنكى ئىبنى تەيمىييە «تەپسىر ئۇسۇللىرىنىڭ ئەڭ ئېسىلى <ئەھسانۇ تۇرۇكىت تەپسىر> نېمە؟» دېگەن تەرىقىدىكى سوئالغا «مۇقەددىمەتۇل تەپسىر»ناملىق ئەسىرىدە، «قۇرئاننىڭ قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىنىشىدۇر»دەپ جاۋاب بېرىپ مۇنۇلارني بايان قىلغان: «بىر ئايەتتە قىسقا ۋە مۈجمەل تەرىقىدە بايان قىلىنغان بىر خۇسۇس باشقا بىر ئايەتتە ئىزاھلىنىپ تەپسىر قىلىنىدۇ، يەنە بىر ئايەتتە قىسقا قىلىپ زىكىر قىلىنغان بىر خۇسۇس باشقا بىر ئايەتتە ئەتراپلىق ئىزاھلىنىدۇ .»
«قۇرئان ئۆز ئۆزىنى تەپسىر قىلىشقا كۇپايىدۇر»دېگەن تەرىقىدە خۇلاسە قىلىشقا بولىدىغان بۇ قاراش، كېيىنكى مەزگىللەردە ئىنبى كەسىرنىڭ (774-1373) تەپسىر مۇقەددىمىسى بولۇپ زەركەشى (794-1392) ۋە سۇيۇتى (911-1505)غا ئوخشاش ئالىملارنىڭ ئۇلۇمۇل قۇرئان (قۇرئان ئىلىملىرى)ناملىق ئۆلمەس ئەسەرلىرىدە كەڭ ئورۇن ئالغان. بۇنىڭدىن سىرت، مەزكۇر قاراش تەپسىردە بىرلەمچى قائىدە ۋە ئەڭ مۇۋاپىق ئۇسۇل سۈپىتىدە تەكىتلەنگەن بولسىمۇ، مەيلى كىلاسسىك دەۋىردە زەركەشى ۋە سۇيۇتىغا ئوخشاش ئالىملار بولسۇن مەيلى زامانىۋى دەۋىردە زۇركانىغا ئوخشاش تەتقىقاتچىلار بولسۇن بۇ قاراش توغرۇلۇق قايىل قىلارلىق قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويالمىدى. مەسىلەن، زەركەشى  «مەسىلە»تېمىسىدىكى ئەسىرىدە «قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىشنى ئەڭ مۇۋاپىق ۋە مۇكەممەل تەپسىر ئۇسۇلى دەپ بايان قىلغان بىراق بۇ مەسىلە دائىرىسىدە ئىبنى تەيمىىيەنىڭ بىر قانچە جۈملىلىك قاراشىنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بولدى قىلغان. تەپسىرنىڭ ئاساسلىق مەنبەلىرى توغرىسىدا توختالغان بۆلۈمدە بولسا قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ھەققىدە پەقەتلا ئېغىز ئاچمىغان. زەركەشىنىڭ بۇ بۆلۈمدە بەرگەن مەلۇماتىغا كۆرە، تەپسىرنىڭ تۆت ئاساسلىق مەنبەسى بار: 1. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كەلگەن رىۋايەتلەر، 2. ساھەبىنىڭ سۆزلىرى، 3. ئەرەبچە، 4. پەيغەمبەرنىڭ ئىبنى ئابباس توغرۇلۇق: ئاللاھىم ئۇنى دىندا چوڭقۇر چۈشەنچە ۋە ئىدارك ئىگىسى قىلغىن ۋە ئۇنىڭغا دىننى چۈشەندۈرۈش قابىلىيىت ئاتا قىلغىن»دېگەن مەزمۇندىكى دۇئاسىدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان ۋە مەلۇم جەھەتتىن «مەقبۇل رەي بىلەن تەپسىر قىلىش»مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان ئەت-تەپسىر بىل مۇقتەزادۇر.