سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىرود مىللەتچىلىك ھەرىكىتىدە ھىيرىيان ھەرىكىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. ھىيرىيان ھەرىكىتى كىرود مىللىتىنى قايتىدىن قۇدرەت تاپقۇزۇش ئۈچۈن قۇرۇلغان ھەرىكەتنىڭ نامى ئىدى. بۇ ھەرىكەتنىڭمۇ ئىككى تەرىپى بار بولۇپ، كىرود ۋە سلاۋ بولۇش ئىدى.بۇ ھەرىكەت سلاۋلارنىڭ بىر مىللەت ئىكەنلىكى ۋە ئايرىم بىر دۆلەت بولۇشى لازىملىقى چۈشەنچىسىنى تەرغىپ قىلاتتى. لېكىن بۇنى تەرغىپ قىلغۇچىلار كىرودلارنىڭ ئىمپېرىيە ئىچىدىكى ئاجىز سىياسىي ئورنى ۋە ئىقتىسادىي ئەھۋالى، شۇنداقلا  مودېرن پان-سلاۋىزم ھەرىكىتى تۈپەيلى مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشەلمىدى. بەزى سىرپلار ھىرىيان ھەرىكىتىنى رومەن كاتولىك چېركاۋىنىڭ ئورتودكىس چېركاۋى ۋە سىرپ مىللەتچىلىكىگە قارشى ھەرىكەت دەپ قارىدى. سلوۋېنلار ھىيرىيان ھەرىكىتىگە گۇمان بىلەن قارايتتى. ئۇلار بۇ ھەرىكەتنى يېڭى بىر مىللىي كىملىك بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقلىرىغا قارشى تەھدىت دەپ چۈشەندى (كۇۋالو، 1990: 10). كىرود مىللەتچىلىكى ئاساسەن مۇداپىئەنى ئاساس قىلاتتى. بۇ مىللەتچىلىك دەسلەپ ۋېنگرلارغا قارشى سىياسىي كۈرەش سۈپىتىدە باشلاپ، ئۆز كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش يولىدا ھەرىكەت قىلدى. بۇنىڭدىن سىرت، كىرودلار ھامان بىر كۈنى مۇستەقىل بولىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىنى داۋاملىق ساقلاپ كەلدى. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پىلتىسى ساراجېۋودا بوسنىيەلىك بىر سىرپ تەرىپىدىن ئاۋسترىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ تەخت ۋارىسىغا سۇيىقەست قىلىشى بىلەن يېقىلدى. بۇنىڭغا ئەگىشىپ بارلىققا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر بارلىق سلاۋلارنى بىرلەشتۈرۈش ئىدىيەسىنىڭ تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئوينىدى. ئۇرۇش بارلىق سلاۋلاردا ئۆز دۆلىتىنى قۇرۇش ئۈچۈن تېپىلغۇسىز پۇرسەت ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇردى. 1915-يىلى پارىژدا يۇگوسلاۋ كومىتېتى قۇرۇلدى. كومىتېت يېڭى بىر يۇگوسلاۋىيە دۆلىتى قۇرۇلۇشى يولىدا تىرىشچانلىق كۆرستىۋاتقانلارنى قوللاش ئۈچۈن ئىتتىپاقداش ئىزدەشنىڭ كويىغا كىردى. بۇ تىرىشچانلىقنىڭ نەتىجىسىدە  1917-يىلى 20-ئىيۇندا كورفو ئەھدىنامىسى ئىمزالاندى (بارتلېت، 2003: 14). بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرقى كۈنلىرىدە سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن مىللىي كېڭىشى زاگرېپتا قۇرۇلدى. 1919-يىلى 19-ئۆكتەبىردە كىرود سابور مەجلىسى رەسمىي بايانات ئېلان قىلىپ ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئۈزۈپ تاشلىغانلىقىنى ۋە بارلىق سىياسىي، قانۇنىي، ۋە ئىقتىسادىي كېلىشىملەرنىڭ ئىناۋەتسىز ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، مۇستەقىل كىرود دۆلىتىنى جاكارلىدى. سابور خىتابنامىسى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بۇ مەشھۇر باياناتتايەنە، كىرودلارنىڭ جەنۇبىي سلاۋلار بىلەن بىرلىكتە بىر دۆلەت قۇرۇش نىيىتى بارلىقىمۇ ئەسكەرتىلگەنىدى (بارتېلېت، 2003: 14). 1918-يىلى 24-نويابىردا چاقىرىلغان مىللىي كېڭەش كومىتېتى يىغىنىدا سلوۋېنلار، كىرودلار ۋە سىرپلاردىن تەشكىل تاپقان بىرلەشمە دۆلەت قۇرۇپ چىقىش قارار قىلىندى. بىرلەشمە دۆلەت قۇرۇپ چىقىش پىكىرىگە كىرود دېھقانلار پارتىيەسى قارشى چىقىپ، بۇنىڭ ئورنىغا فېدراتسىيە قۇرۇپ چىقىشنى تەشەببۇس قىلدى. 1918-يىلى 2-دېكابىردا سىرپ، سلوۋېن ۋە كىرود پادىشاھلىقىنىڭ قۇرۇلغانلىقى جاكارلاندى. 1918-يىلى سىرپلارنىڭ نوپوزىنى بەكرەك ھېس قىلغىلى بولىدىغان يېڭى ئاساسىي قانۇن كوسوۋا ئۇرۇشىنىڭ خاتىرە كۈنىدە ماقۇللاندى. 1919-يىلىمۇ ۋاقىتلىق پارلامېنت تەشكىل قىلىندى (دىراگنىچ، 1992: 64).
1934-يىلى پادىشاھ ئالېكساندېر مارسىليادا سۇيىقەستكە ئۇچرىدى. پادىشاھ ئالېكساندېرغا سۇيىقەست قىلغان تېررورچى ماكېدونىيە مىللەتچى پارتىيەسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ، پاۋېلىچ رەھبەرلىگىدىكى رادىكال كىرود مىللەتچىلەرگە ۋاكالىتەن بۇ سۇيىقەستنى سادىر قىلغانىدى. كىرود ھەقلىرى پارتىيەسى رەھبىرى بولغان پاۋېلىچ سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن پادىشاھلىقىغا قارشى چىقىپ كەلگەن بۇ تېررورچى كىرود ئىنقىلاب تەشكىلاتىنى قۇرغانىدى. تەشكىلاتنىڭ مەقسىتى مۇستەقىل كىرود دۆلىتى قۇرۇپ چىقىش ئىدى (دراگنىچ، 1992: 18). خاندانلىق 1938-يىلىغىچە شاھزادە پاۋۇل تەرىپىدىن ۋاكالىتەن باشقۇرۇلدى (لەمپې، 1996: 195). 1938-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن سايلاملاردا كىرودلار تەرىپىدىن قۇرۇلغان دېھقانلار پارتىيەسى تەخمىنەن %44 ئاۋازغا ئېرىشتى. شاھزادە پاۋۇل دۆلەت پۈتۈنلىكىنىڭ گىتلىر رەھبەرلىگىدىكى ناتسىست گېرمانىيەنىڭ تەھدىتى ئاستىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە 1919-يىلى ۋېرسايلېس ئەھدىنامىسىدە بېكىتىلگەن ياۋروپا تەڭپۇڭلۇقىنىڭ بۇزۇلۇش خەۋپىدە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. كىرودلارنىڭ نېمىسلار بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىللىقىنى جاكارلىشىدىن ئەندىشە قىلىناتتى. ھۆكۈمەت كىرودلارنىڭ ئاپتونومىيە تەلەپ قىلىشىغا ئۇزۇن مۇددەت بەرداشلىق بېرەلمەيتتى. دېھقانلار پارتىيەسى باشلىقى ۋىلادكو ماكېك ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ سىرپ پىرېزىدېنتى دىروگىسا كىۋېكوۋىك كىرودىيەنى ئاپتونومىيەلىك سالاھىيىتىگە ئىگە قىلىشنى مەزمۇن قىلغان يېڭى ئاساسىي قانۇن ئۈستىدە مۇزاكىرە ئۆتكۈزۈشكە باشلىدى ( بارتېلېت، 2003:18).
1939-يىلى 20-ئاۋغۇستتا ماقۇللانغان يېڭى ئاساسىي قانۇن ئارقىلىق كونا تۈزۈم ئۆزگەرتىلىپ، دۆلەتنىڭ نامىدىن يۇگوسلاۋىيە دېگەن ئاتاق چىقىرىپ تاشلاندى. بۇنىڭدىن سىرت، يېڭى ئاساسىي قانۇن ئارقىلىق يەنە كىرودلارغا ئۆز ھۆكۈمىتىنى قۇرۇپ چىقىش ۋە پىرېزىدېنتىنى ئۆزلىرى سايلاش ھوقۇقى بېرىلدى. فېدراتىپ دۆلەت سالاھىيىتىگە ئىگە بولغان كىرودىيەنىڭ تۆۋەندىكىدەك ھوقۇقلىرى  بار ئىدى: ئىچكى ئىشلاردا مۇستەقىل بولۇش، قانۇن، مائارىپ، سانائەت، سودا ۋە مالىيە ئىشلىرىنى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بىر تەرەپ قىلىش (لامپ، 1996: 191). كىرودلار بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ بىر قىسمى بولغان ۋە نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى كىرودلاردىن تەشكىل تاپقان سىرجېم رايونى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.