خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەرز سىرتمىقى ۋە گېئوپولىتىكىلىق خېيىم-خەتەرلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەھلىلىمىزنى تاجىكىستانغا يۆتكىگىنىمىزدە تېخىمۇ ئېغىر ۋەزىيەتنى كۆرىمىز. تاجىكىستان قەرز خەۋپىگە ئەڭ ئاسان ئۇچرايدىغان دۆلەت بولۇپ، دۆلەتنىڭ تاشقى ئاممىۋى قەرزى GDP نىڭ %50 گە يېقىنلىشىپ قالغان، بۇنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى خىتايغا بولغان قەرزدۇر . مانا بۇ رېئاللىق دۈشەنبەنىڭ بېيجىڭغا سىياسىي جەھەتتە نېمە ئۈچۈن بۇ قەدەر بېقىندى ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. تاجىكىستان ھۆكۈمىتى قوش تەرەپلىك قەرزلەردىن باشقا يەنە، 2017-يىلى 500 مىليون دوللارلىق ياۋرو زايومى (Eurobond) تارقاتقان. دۇنيا بانكىسىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، بۇ 10 يىللىق دۆلەت زايومىنىڭ ئۆسۈم نىسبىتى %7.125 قىلىپ بېكىتىلگەن بولۇپ، بۇ تاجىكىستاننىڭ روغۇن سۇ ئېلېكتىر قۇرۇلۇشىغا مەبلەغ توپلاش ئۈچۈن تۇنجى قېتىم خەلقئارالىق زايوم تارقىتىشى ئىدى . بۇ جەريان بىر تەرەپتىن تۈرنى ئىلگىرى سۈرسە، يەنە بىر تەرەپتىن 2030-يىللارنىڭ باشلىرىدا دۆلەتكە غايەت زور سودا مەقسەتلىك قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش خەۋپ-خەتىرىنى ئېلىپ كېلىدۇ . نۆۋەتتە تاجىكىستاننىڭ قەرز تۆلەش چىقىمى دۆلەت مالىيە كىرىمىنىڭ تەخمىنەن %20 نى خورىتىۋاتقان بولۇپ، كەلگۈسىدە بۇ نىسبەتنىڭ يەنىمۇ ئۆسۈشى مۆلچەرلەنمەكتە .
يۇقىرىقى ئامىللار سەۋەبلىك، گەرچە خىتاينىڭ مەبلىغى مەملىكەت مىقياسىدا تاشيول، ئېلېكتىر ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە كانچىلىق تۈرلىرىگە ئاساس سالغان بولسىمۇ، بۇ قەدەر يۇقىرى مەركەزلىشىش تاجىكىستاننى پۇل قىممىتىنىڭ داۋالغۇشىغا ۋە بېيجىڭنىڭ گېئوپولىتىكىلىق نىشانلىرىدىكى ئۆزگىرىشلەرگە قارىتا ئىنتايىن ئاجىز ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويدى . نەتىجىدە، نىسپىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، تاجىكىستان ھازىر سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى رايونىدىكى خىتايغا ئەڭ كۆپ بېقىنىدىغان ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ ئالدىنقى قاتارىغا ئۆتتى . بۇ بېقىندىلىق دۆلەتنىڭ سىرتقى سىياسىتىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىپ، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە شەرتسىز يان بېسىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتىدۇ.
ئەمدى نەزىرىمىزنى ئۆزبېكىستانغا ئاغدۇرساق، مەنزىرە سەل پەرقلىنىدۇ، ئەمما يادرولۇق مەسىلە يەنىلا ئوخشاش. دوكلاتتا قوشۇمچە قىلىنىشىچە، ئۆزبېكىستاننىڭ ھۆكۈمەت كاپالەتلىك قىلغان تاشقى قەرزى 2017-يىلىدىكى GDP نىڭ تەخمىنەن %8 دىن، ھازىرقى %36 تىن %40 كىچە بولغان نىسبەتكە شىددەت بىلەن ئۆرلىگەن . بۇ سۈرئەت تاشكەنتنىڭ ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش سىياسىتىنىڭ خەۋپلىك تەسىرلىرىدىن بىرىدۇر. تاشكەنت گەرچە كۆپ تەرەپلىك خەلقئارالىق ئورگانلاردىن كەڭ دائىرىدە قەرز ئالغان ۋە خەلقئارا زايوم بازارلىرىغا كىرگەن بولسىمۇ، ئەمما باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە ئوخشاشلا، خىتاي يەنىلا ئۇنىڭ ئاچقۇچلۇق قوش تەرەپلىك ھەمكارلاشقۇچىسىدۇر. بۇ ئەھۋال بولۇپمۇ ئېنېرگىيە، خىمىيە ۋە قاتناش-توشۇش ساھەلىرىدە ئەڭ روشەن ئىپادىلىنىدۇ.
گەرچە ئۆزبېكىستاننىڭ قەرز بەرگۈچىلىرى قوشنىلىرىغا سېلىشتۇرغاندا مەلۇم دەرىجىدە كۆپ مەنبەلىك بولسىمۇ، خىتاي بانكىلىرى ۋە دۆلەت قوللىشىدىكى كارخانىلار دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ساھەلىرىگە چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەن بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ رايوندىكى قۇرۇلمىلىق تەسىر كۈچىنى يەنىمۇ كۈچەيتىدۇ . خىتاي مەبلەغلىرى ئارقىلىق ئۆزبېكىستاننىڭ سانائەت زەنجىرىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىنى ئىگىلىۋالماقتا.
تېخىمۇ دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، مۇشۇ ئون يىلنىڭ ئاخىرىدا قەرز قايتۇرۇشتىكى كەچۈرۈم قىلىنىش مۇددىتى  ئاخىرلىشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن قەرەلى توشقان قەرزنى تۆلەش مۇددىتى يېتىپ كېلىپ، قەرز قايتۇرۇش مىقدارى شىددەت بىلەن ئۆرلەيدۇ؛ ھالبۇكى، بۇ ھەقتە ئاخباراتلاردا ئاز خەۋەر بېرىلىدۇ. بۇ ئەھۋال يۈز بەرگەندە، ئۆزبېكىستاننىڭ بۇنىڭغا قانداق تاقابىل تۇرىدىغانلىقى ھازىرچە نامەلۇم. قازاقىستان ۋە تۈركمەنىستانغا كەلسەك، خەۋپ-خەتەرلەر تېخىمۇ مۈجمەل ۋە ۋاسىتىلىك ھالەتتە ئىپادىلىنىدۇ. «دىپلومات» ژۇرنىلى قازاقىستاننىڭ ئاممىۋى تاشقى قەرزىنى ئالاھىدە تىلغا ئالغان بولۇپ، ئاستانەنىڭ دۇنيا كاپىتال بازارلىرىغا كىرىش ئىمكانىيىتى بىر قەدەر كەڭ بولغاچقا، ئۇنىڭ ئەھۋالى خېلىلا ياخشى، تاشقى قەرزى GDP نىڭ %25 تىن تۆۋەن سەۋىيەسىدە تۇرماقتا. ئەمما چوڭ تىپتىكى دۆلەت ئىلكىدىكى كارخانىلار غايەت زور تاشقى قەرزلىرىنى، جۈملىدىن نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە قاتناش ساھەسىدىكى خىتاي ھەقدارلىرىغا بولغان قەرزلەرنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان.
سىياسىي ئىقتىساد نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلغاندا، بۇ يوشۇرۇن ۋە شەرتلىك مەجبۇرىيەتلەر  ئەگەر ئۈنۈملۈك باشقۇرۇلمىسا، ئىقتىسادىي چېكىنىش مەزگىلىدە ئاخىرى بېرىپ دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق خاراكتېرلىك مۈلۈك-قەرز جەدۋىلىگە يۆتكىلىپ كېلىش خەۋپى بار. بۇ قازاقىستان ئۈچۈن كۆرۈنۈشتە بىخەتەر تۇرىدىغان، ئەمما ماھىيەتتە پارتلاشقا تەييار تۇرغان بىر بومبىغا ئوخشايدۇ.