خىتاي ئېلان قىلغان كورونا ۋىروسىنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ سانى توغرىمۇ؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاندىن ئۇ دۆلىتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئورگانلىرىغا (پرېزىدېنت مىتتېرراند ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى رولاند دۇماس) خەۋەر قىلىدۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلار پاناھلىق بىرىشنى مەخپىي تەستىقلىغان ئىدى. ئۇلار بىر قىسىم جۇڭگو ئىشلىرى مۇتەخەسسىسلىرىگە ( ئالتە نەپەر، ئىككى نەپەر دىپلوماتىيە ئەمەلدارىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ) پارىژغا بېرىپ، شياڭگاڭغا يېتىپ كىلىۋالغان قاچقۇن ئۆكتىچىلەرنى ئۇرۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن مەخپىي تورالغۇ ھازىرلاش ۋەزىپىسىنى تاپشۇرىدۇ. بىر ئەنگلىيە ئاخبارات ئەمەلدارى دەرھال لوندوندىن چوڭ قۇرۇقلۇققا كىلىپ، ئۇلارنىڭ قېچىشىنى قۇلايلاشتۇرۇپ ئۇلارنى ساختا پاسپورت بىلەن تەمىنلەيدۇ، ھەتتا ئۇلارنىڭ ئاشكارا بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن قىياپەتلىرىنى ئۆزگەرتىپ پارىژغا ئوغرىلىقچە قاچۇرۋىتىدۇ.
«سېرىق قۇش» ھەرىكىتىدىن مەلۇم بولىشىچە، ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقىنى ئىككىنچى قېتىم كۆرۈشكە مۇۋەپپەق بۇلالمىغان، مەن ئۇ ھەرىكەتنىڭ تەپسىلاتلىرىنى بىر يىل ئىلگىرى كۆرگەن ھۆججەتلىك بىر فىلىمدە ئۇچراتتىم، ئۇ فىلىم DW شىركىتى تەرىپىدىن «سېرىق قۇش ھەرىكىتى: ئاخبارات مۇلازىمىتى ۋە تيەنئەنمېن مەيدانى قوزغىلىڭى» نامىدا ئىشلەنگەن ئىكەن.
ئەگەر سىز خىتاي ۋىرۇستا ئۆلگەنلەرنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى يوشۇرۇپ قالالمايدۇ دەپ قارىسىڭىز، خاتالاشقان بولىسىز. چۈنكى دېڭ شياۋپىڭ دەۋرىدە كوممۇنىستىك پارتىيە تيەنئەنمىندىكى قىرغىنچىلىقىنىڭ بارلىق ئىزلىرنى يوقاتتى. مەيلى ئۇنىڭ دەۋرىدە بولسۇن، ياكى ئۇنىڭدىن كىيىنكى دەۋرلەردە بولسۇن تىيەنئەنمىندىكى چوڭ قىرغىنچىلىقنى تىلغا ئېلىش قەتئىي مەنئى قىلىندى، ھەمدە ئۇ قىرغىنچىلىققا ئالاقىدار بارلىق ئارخىپلار يوق قىلىندى، پەقەت «4-ئىيۇن» ۋەقەسى دەپلا ئاتالدى، 21-ئەسىردىكى يېڭى بىر ئەۋلاد كىشىلەر ئۇ چوڭ قىرغىنچىلىقنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى بىلمەيدۇ دېسەك خاتالاشمايمىز، ھەتتا تانكىنىڭ ئالدىدا تۇرغان مەشھۇر شەخىسنىڭ ئوبرازىمۇ مەۋجۇت ئەمەس.
سىز ABC تور بىتىدىكى تيەنئەنمېن مەيدانىنىڭ 30 يىللىقى مۇناسىۋىتى يېزىلغان دوكلاتتا (خىتاي ياشلاردىن ئۆلگە خاراكتېرلىك «تانكا ئادەم» ئوبرازىنى قانداق قىلىپ ئۆچۈردى؟) دېگەن كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان جۈملىنى ئۇچۇرتىسىز. ئەگەر ھەرىكەتنىڭ بەزى رەھبەرلىرى چەتئەلگە قېچىپ كەتمىگەن بولسا، يەر يۈزىدە ھېچكىم ئۇ ھەرىكەتتە يۈز بەرگەن ئىشلارنىڭ تەپسىلاتىنى ئېنىق بىلمىگەن بولاتتى.
كوممۇنىستىك پارتىيە ھەممە ئىشتا ساختىپەزلىك قىلىدۇ، ماۋنىڭ ئاچارچىلىق مەسىلىسىنى بىر تەرەپ قىلىش مەسىلىسى بىلەن دېڭنىڭ تيەنئەنمىن مەيدانىدىكى تىنچ نامايىشنى بىر تەرەپ قىلىشى ئارىسىدا ھېچقانداق پەرقى يوق.
قازاقىستان پۇقراسى ئۆمەر بېكلېي خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن قولغا ئېلىنىپ شەرقىي تۈركىستاندىكى قايتا تەربىيلەش لاگېرىدا 8 ئاي مەھبۇس قالغان. شەرقى تۈركىستان خىتاي تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان رايۇن بولۇپ خىتاينىڭ ئالتىدىن بىر قىسمىغا توغرا قىلىدۇ، ھەمدە خىتاينىڭ ئۇران، ئالتۇن، نېفىت ۋە تەبىئىي گاز زاپىسىنىڭ كۆپ قىسمى ئۇ رايۇندىن چىقىدۇ،بۇ رايۇن ئاسىيا بىلەن ياۋرۇپانى تۇتاشتۇرىدىغان ياۋرو-ئاسىيا كېڭىيىش ئىستراتېگىيىسىدىكى مۇھىم ئورۇن ھېسابلىنىدۇ.
شەرقىي تۈركىستاننى بويسۇندۇرۇش ئارقىلىق روسىيەنىڭ سىبىرىيەدىكى تۆمۈر يوللىرى بىلەن رىقابەتلىشىپ، تاجىكىستان ۋە ئافغانىستاندىن ئۆتىدىغان يول ئارقىلىق تۈركىيە ۋە ئىرانغا يېتىپ بارالايدۇ. پاكىستاننىڭ گۋادار پورتى ئارقىلىق ئەرەب دېڭىزىدىكى چوڭقۇر سۇغا يېتىپ بارىدۇ، تۇرۇبا يولى ۋە تۆمۈر يول ئارقىلىق قازىغىستاندىن ئۆتۈپ كاسپىي دېڭىزىغا تۇتىشىدۇ. بۇ رايون بولمىسا، خىتاي ئاسىيا تىنچ ئوكياندىكى ئورنىدىن مەھرۇم قالىدۇ.
پاراج خاننا ئۆزىنىڭ «ئىككىنچى دۇنيا» ناملىق كىتابىنىڭ ئىككىنچى قىسمى «ئاسىيا ئىشلىرى» دېگەن بابنىڭ توققۇزىنچى بۆلىمىدىكى «شىزاڭ ۋە شىنجاڭ: يېڭى بامبۇك پەردىسى» دېگەن تېمىدا بۇ ھەقتە توختالغان. 138-146-بەتلەر.
بۇ رايون ناھايىتى مۇھىم بولۇپ، خىتاي 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ ئۇيغۇر نوپۇسى بەدىلىگە خەنزۇلارنى ئولتۇراقلاشتۇرۇش ئارقىلىق نوپۇس خەرىتىسىنى ئۆزگەرتىشكە تەخىرسىز ئۇرۇنۇپ كەلدى. بۇ ئەھۋال ئۇيغۇرنىڭ ھەر بىر مەدەنىيەت كىملىكىنى تارمار قىلغان ئاساستا ئەللىك يىل داۋاملاشتى، بۇ قىرغىنچىلىق ئاخىرى مىللەتچىلىك تەلىپىنىڭ ئېشىشىغا ئېلىپ باردى ۋە ئۇنى باستۇرۇش ھەرىكىتى مەدەنىيەت ئىنقىلابىدىن كېيىنكى ئەڭ يۇقىرى باسقۇچقا يەتتى. بۇ يۇقىرى باسقۇچتا ئۆزگەرتىپ تەربىيلەش لاگىرى قۇرۇلدى، بۇ ۋاقىتتىكى باستۇرۇش پەقەت رېۋىزمچى پۇرسەتپەرەس ئوڭ قاناتلارغا خاس بولماي بەلكى پۈتۈن ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن ئومۇمى بولدى.