يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ب د ت مەزگىلىدە يولغا قويۇلغان باشقا خەلقئارا ئەھدىنامىلەرنى مۇنداق ئىپادىلەشكە بولىدۇ: « ھەر تۈرلۈك ئىرقى كەمسىتىشنى تۈگىتىش ھەققىدىكى خەلقئارا ئەھدىنامە » (1965)؛ « دىن ياكى ئېتىقادنى ئاساس قىلغان ھەر تۈرلۈك كەمسىتىش ۋە ئايرىمچىلىقنى تۈگىتىش خىتاپنامىسى » (1981)؛ « بالىلار ھەق – ھوقۇقى خىتاپنامىسى » (1959)؛ « بالىلار ھەق – ھوقوقى ئەھدىنامىسى » (1989). 1950 – يىللاردا ۋە كېيىنكى مەزگىلدە ياۋروپا ئىتتىپاقى، ياروپا خەۋپسىزلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى تەرىپىدىن تەشكىل قىلىنغان ۋە يولغا قويۇلغان ھۆججەتلەرمۇ بار. « مىللىي ئاز سانلىقلارنى قوغداشقا مۇناسىۋەتلىك ئەھدىنامە » 1995 – يىلى قوبۇل قىلىنىپ، 1998 – يىلى يولغا قويۇلدى. « رايون خاراكتېرلىق تىللار ۋە ئاز سانلىقلار تىللىرى ياۋرپا شەرتنامىسى » 1992 – يىلى قوبۇل قىلىنىپ، 1998 – يىلى يولغا قويۇلدى. بۇ ئىككى ھۆججەت ياۋرپا ئىتتىپاقىنىڭ ھۆججىتى بولۇپ، ياۋروپا خەۋپسىزلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى تەرىپىدىن چىقىرىلغان ھۆججەتلەرنى مۇنداق تىزىپ چىقىشقا بولىدۇ: « ھېلسىنكى يىغىنى خىتاپنامىسى » (1975)؛ « ياۋروپا خەۋپسىزلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئىنسانى تەرەپ كوپەنھاگ يىغىنى باياناتى » (1990)؛ « مىللىي ئاز سانلىقلارنىڭ مائارىپ ھەق – ھوقۇقىغا مۇناسىۋەتلىك لەھەي تەۋسىيەسى ۋە ئىزاھلاتلىرى » (1996 – يىلى ئۆكتەبىر)؛ « مىللىي ئاز سانلىقلارنىڭ تىل ھەق – ھوقۇقىغا مۇناسىۋەتلىك ئوسلو تەۋسىيەسى ۋە ئىزاھاتلار » ( 1998 – يىلى فېۋرال)؛ « مىللىي ئاز سانلىقلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتقا ئاكتىپ قاتنىشىشىغا مۇناسىۋەتلىك لۇند تەۋسىيەسى ۋە ئىزاھاتلار » (1999 – يىلى سېنتەبىر)؛ رادىيو ۋە تېلېۋېزىيە تەشۋىقاتىدا ئاز سانلىقلار تىلىنىڭ ئىشلىتىلىشىگە مۇناسىۋەتلىك قوللانما ۋە ئىزاھاتلار » (2003 – يىلى ئۆكتەبىر) .
19 – ئەسىردە 25 ئەتراپىدا مۇستەقىل دۆلەت بار ئىدى. مەسىلەن: 1880 – يىللاردا دۇنيادىكى مۇستەقىل دۆلەتلەرنىڭ سانى يۇقىرىدىكى سانغا يىقىن ئىدى. ئوسمانلى ئىمپىرىيىسى، ئىران، خىتاي، ياپۇنىيە، رۇس ئىمپىرىيىسى، ئەنگىلىيە، فرانسىيە، ئىسپانىيە، پورتىگالىيە، بىلگىيە، گوللاندىيە، گېرمانىيە، ئىتالىيە، دانمارىكا، گىرېتسىيە، ئامېرىكا، مېكسىكا، ئارگىنتىنا، برازىلىيە، بولۋىيە، ئېكۋاتۇر، پىرۇ، چىلى، ۋېنېزۇئېلا، كۇلۇمبىيە قاتارلىقلار مۇستەقىل دۆلەتلەر بار ئىدى. كۈنىمىزدە بولسا مۇستەقىل دۆلەتلەر سانى 204كە يەتتى. دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا بۇ ساننى ئاشۇرۇش ئۈچۈن كۈرەش ئېلىپ بېرىماقتا. بۈگۈن پەقەت ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ سانى 25.
6.	كىشىلىك ھوقۇق توغرۇلۇق خەلقئارالىق مەسىلىلەر
كىشىلىك ھوقۇق، ب د ت ئەھدىنامىسىنىڭ 13، 55، 68 ۋە 76 – ماددىلىرىدا كۆرسىتىلگەندەك باشقا بۆلۈملەردىمۇ مۇقەددەس ھوقۇق دەپ كۆرسىتىلىدۇ. بۇ سەۋەپتىن ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشتىكى ھوقۇقى ئۇنى قوغداشقا تەشۋىق قىلىشتىمۇ ئوخشاشلا كۈچكە ئىگە. لېكىن ب د ت نى شەكىللەندۈرگەن 200دىن ئارتۇق ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي، مەدەنىي ۋە ئىدىئولوگىيەلىك ئوخشىماسلىقلار تېز سۈرئەتتە ۋە ئۈنۈملۈك نەتىجە ھاسىل قىلىشقا ئىمكانىيەت بەرمەيۋاتىدۇ.
ب د ت تەرىپىدىن تەييارلانغان دوكلاتتا، مەزكۇر تەشكىلات كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشتا دۇچ كەلگەن ئاساسلىق مەسىلىلەردىن بەزىلىرى تۆۋەندىكىدەك كۆرسىتىپ ئۆتۈلگەن:
1. ھۆكۈمەتلەر بەرگەن ۋەدىلىرىدە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر.
2. ب د ت نىڭ قۇرۇلمىسىدا ۋە دىپلوماتىيە ساھەدە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر.
3. ئىدىئولوگىيەلىك رىقابەتتىن كېلىپ چىققان مەسىلىلەر.
4. مەسىلىگە قاراش نۇقتىئىنەزىرى ۋە ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغان مەسىلىلەر.
5. ۋەقە – ھادىسىلەرنى چۈشىنىشتە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر.
6. چارە دەپ قارالغان ئىنكاس قايتۇرۇشتىكى ئۇسلۇب ۋە ئىجرائاتلاردىكى ئىپتىدائىيلىق.
7. خەۋەر ئىگىلەش جەريانىدىكى مەسئۇلىيەتلەر.
8. ئىقتىسادىي مەنبە مەسىلىسى .
ھۆكۈمەتلەرنىڭ بەرگەن ۋەدىلىرىدە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر. ھۆكۈمەتلەر كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەڭ ئاساسلىق ئەركىنلىكلەرنى قوغداش ۋە تەرغىپ قىلىشتا خەلقئارا ھەمكارلىقنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش مەسىلىسىدە، زىممىسىگە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ۋە تەرغىپ قىلىش ئۈچۈن خىزمەتلەر ئېلىپ بېرىش مەسئۇلىيىتىنى ئارتقان خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق خىتاپنامىسى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدە تۈزۈلگەن خەلقئارالىق ئەھدىنامىلەرگە ئوخشاش ھۆججەتلەرنى قوبۇل قىلىشىغا قارىماستىن، ئىجرائاتلاردا ھازىرمۇ مەيلى ئۆز دۆلىتىدە بولسۇن ياكى خەلقئارا سەۋىيەدىكى كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ئۈچۈن كۆپلىگەن ھۆكۈمەت تەرىپىدىن بېرىلگەن كاپالەتلەرگە قارشى ئوچۇق – ئاشكارە بىپەرۋالىق بىلەن بىرلىكتە، دەپسەندە قىلىشمۇ كۆزگە چىلىقماقتا.
گەرچە بەزى ھۆكۈمەتلەر ئۆزىنىڭ ھوقۇق دائىرىسىدە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ئۈچۈن خىزمەتلەر ئېلىپ بېرىلغان، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ دەپسەندە قىلىنماسلىق مەسىلىسىدە خەلقئارا سەۋىيەدە ياردەمگە چاقىرىلسىمۇ، كۆپىنچە ۋاقىتتا ئۆز مەنپەئەتىنى، دوستلىرىنى قوغداشنى ياكى ئۆكتىچىلىرىنى قورقۇتماسلىق تەرەپتارى بولماقتا. بۇ سەۋەپتىن بېرىلگەن كاپالەتلەر خەلقئارا سەۋىيىدە ئورۇندالمايۋاتىدۇ ۋە نەتىجىدە خەلقئارا جەمئىيەت كۆپىنچە ئۆزىنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى قوغداشتا چارىسىز قالماقتا .