خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يەر ئاستى سۈيىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرى ۋە مۇستەملىكىچىلىك سۇ سىياسىتى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي تۈركىستاندىكى يەر ئاستى سۈيىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرىنىڭ ئانالىزى، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەملىكىچىلىك ۋە ئىچكى مۇستەملىكىچىلىكىنىڭ سۇ سىياسەتلىرىدە قانداق ئەكىس ئەتكەنلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ بەلگىلىمىلەر، شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئۈستىدە كۆپ قىرلىق تەسىرلەرگە ئىگە بولۇپ، نامراتلىق،مەدەنىيەتنىڭ يېمىرىلىشى، سۇ بايلىقلىرى ئۈستىدىكى ئاپتونومىيەنىڭ يوقىلىشى ۋە ئېغىر مۇھىت ئادالەتسىزلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. سۇ، پەقەت بىر تەبىئىي بايلىق بولۇپلا قالماي، دۆلەتنىڭ نوپۇسنى، جۇغراپىيەنى ۋە ئىقتىسادنى قايتا قۇرۇش تىرىشچانلىقلىرىدا بىر بىئو-ھاكىمىيەت ۋاسىتىسى سۈپىتىدە رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ ئەنئەنىۋى سۇ باشقۇرۇش سىستېمىلىرىنىڭ، مەسىلەن، كارىزلارنىڭ يوق قىلىنىشى ياكى ئەھمىيەت بېرىلمەسلىكى،  پەقەت ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇپلا قالماي، شۇنداقلا يەنە ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە مىللىي كىملىكىنىڭ ئاساسىي ئامىللىرىنىمۇ خورىتىۋاتىدۇ. بۇ سۇ سىياسەتلىرى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئاسسىمىلاتسىيە ۋە كونترول ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى سۈپىتىدە چۈشەندۈرۈلسە تامامەن بولىدۇ. بۇ سىياسەتلەر يېزا-قىشلاقلارنى قايتا قۇرۇش، ئولتۇراقلىشىشنى كونترول قىلىش، ئۆز مەدەنىيىتىنى تېڭىش ۋە سىڭدۈرۈش سىياسەتلىرى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىكتۇر. شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ پاسسىپ قارشىلىق كۆرسىتىشى، مەدەنىيەت ئەمەلىيەتلىرىنى ئىمكانقەدەر داۋاملاشتۇرۇشى ۋە خەلقئارا سۇپىلاردا ھوقۇقىنى قوغدىشىغا ئوخشاش ھەر خىل قارشىلىق شەكىللىرى خىتاي دۆلىتىنىڭ سىياسىي تۈزۈلمىسى ۋە  شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئۈستىدىكى يۇقىرى بېسىملىق سىياسەتلىرى تۈپەيلىدىن زور دەرىجىدە ئاجىزلىماقتا. سىستېمىلىق بېسىملار ۋە ئېغىر چەكلىمىلەر، خەلقنىڭ ھوقۇق تەلەپ قىلىش ۋە كىملىكىنى قوغداش تىرىشچانلىقلىرىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتمەكتە.
شەرقىي تۈركىستاندىكى سۇ باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرىنىڭ تەنقىدىي تەھلىلى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ رايوندىكى سىياسەتلىرىنىڭ، مۇستەملىكىچىلىك ۋە ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك ئەمەلىيەتلىرىنىڭ سۇ بايلىقلىرى ئارقىلىق قانداق مۇستەھكەملەنگەنلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ. «سۇغا قاراپ شەھەرنى، يەرنى، نوپۇسنى ۋە سانائەتنى بەلگىلەش» پرىنسىپى، مەركەزلىك پىلانلاش ئۇسۇلىنىڭ، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئەنئەنىۋى سۇ ئىشلىتىش ئۇسۇللىرىنى ۋە تۇرمۇش مەنبەلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ، خىتايلارنى مەركەز قىلغان سانائەت ۋە دېھقانچىلىق تۈرلىرىنى قوللاۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ ئەھۋال، سۇنىڭ بىر بىئو-ھاكىمىيەت ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكىنى ۋە نوپۇسنىڭ دېموگرافىيەلىك قۇرۇلمىسىنى، ئولتۇراقلىشىش ئورۇنلىرىنى ۋە ئىقتىسادىي پائالىيەتلىرىنى دۆلەتنىڭ مەنپەئەتى بويىچە ئۆزگەرتىۋاتقانلىقىنى نامايەن قىلىپ بېرىدۇ.
يەر ئاستى سۈيىنى تارتىپ چىقىرىشتا قوللىنىلغان بورىۋاي  ۋە سۇ سەۋىيەسىنى كونترول قىلىش سىستېمىلىرى، ئەنئەنىۋى كارىز سىستېمىسىغا ئوخشاش يەرلىك ۋە خاس قۇرۇلمىلارنى چەتكە قاقىدۇ ۋە دۆلەتنىڭ سۇ بايلىقلىرى ئۈستىدىكى مۇتلەق ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەيدۇ. بۇ ئۇسۇل، سۇ باجلىرى ۋە ئىجازەت ئېلىش شەرتلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر دېھقانلىرىنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ، مۇھىت ئادالەتسىزلىكىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ ۋە دۆلەتنىڭ ئەقەللىي سۇ ئىھتىياجىنى  جىنايى ھەرىكەت سۈپىتىدە جازالاش يوشۇرۇن كۈچىنى ئاشۇرىدۇ. ئاتالمىش «ئىلمىي باشقۇرۇش ئۇسۇللىرى»نى مەجبۇرىي ئومۇملاشتۇرۇش ، ئۇيغۇر خەلقنىڭ مىڭلىغان يىللىق ئېكولوگىيەلىك بىلىم جۇغلانمىلىرىنى، تەجرىبىلىرىنى ۋە ئەنئەنىۋى سۇ باشقۇرۇش ئەمەلىيەتلىرىنى چەتكە قېقىش بىلىم قاتلام پەرقىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى سۇ سىياسەتلىرى، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى ئومۇمىي گېئو-سىياسىي، دېموگرافىيەلىك ۋە ئىجتىمائىي-مەدەنىيەت كونترول ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر. سۇ، نامراتلىق ، مەدەنىيەتنىڭ يېمىرىلىشى ۋە مۇھىت ئادالەتسىزلىكى قاتارلىق مەسىلىلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرىدىغان بىر ۋاسىتە سۈپىتىدە ئىشلىمەكتە. بۇ سىياسەتلەر، شۇنداقلا رايوندىكى كەڭ نازارەت سىياسەتلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ۋە كىملىكلىرىنى قوغداش تىرىشچانلىقلىرىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان سىستېمىلىق بىر بېسىم مېخانىزمىنى شەكىللەندۈرمەكتە. شەرقىي تۈركىستاندىكى سۇ باشقۇرۇش، زامانىۋى  مۇستەملىكىچىلىكنىڭ بىر مىسالى سۈپىتىدە، بايلىقلارنىڭ سىياسىي ھۆكۈمرانلىق ۋاسىتىسى سۈپىتىدە قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى ۋە بۇ ئەھۋالنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەر ئۈستىدىكى ۋەيران قىلغۇچى تەسىرلىرىنى نامايەن قىلىپ بېرىدۇ.
[1] 新疆维吾尔自治区地下水资源管理条例. https://xjrb.ts.cn/xjrb/20251117/250374.html
[2]  (Assimilation Policies)
[3] Lorenzo Veracini, Settler Colonialism-A Theoretical Overview, London, Palgrave Macmillan, 2010, s.1-14.
[4] Foucault, M. (2002). Toplumu savunmak gerekir (Ş. Aktaş, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları
[5] Gonenç, D. (2021). Çevresel Adalet. İçinde Çevre Hukuku ve Politikaları: Kavramlar, Teoriler ve Tartışmalar (s. 83-108). Seçkin.
[6] Escobar, A. (1995). Encountering development: The making and unmaking of the third world (STU – Student edition). Princeton University Press.
[7] Wegerich, Kai. «Hydro-hegemony in the Amu Darya Basin.» Water Policy, vol. 10, no. S2, July 2008, pp. 19-32. IWA Publishing, doi:10.2166/wp.2008.208.