خىتاينىڭ خەلقئارالىق ساقچىلارنى تەربىيلىشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىزلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى كۇرسلارنىڭ  ئېغىرلىق نۇقتىسى چېگرا ھالقىغان جىنايەت گورۇھلىرىغا قارشى كۈرەش قىلىشتۇر. زەھەرلىك چېكىملىك، ئادەم ۋە قورال-ياراغ ئەتكەسچىلىكىگە ئوخشاش كىلاسسىك جىنايەتلەردىن باشقا، يېقىنقى يىللاردا بۇ رايوننى بازا قىلغان ۋە بىۋاسىتە خىتاي پۇقرالىرىنى نىشانلىغان غايەت زور تور ئالدامچىلىقى تورلىرى بېيجىڭ ئۈچۈن جىددىي بىر تەھدىتگە ئايلاندى[42-بەت]. شۇڭلاشقا، بۇ رايوندىكى دۆلەتلەرگە تور جىنايەتلىرى، رەقەملىك ئەدلىيەلىك دەلىل-ئىسپات توپلاش ۋە ئىستىخبارات ھەمبەھرىلەش قاتارلىق تېمىلاردا بېرىلگەن كۇرسلار خىتاينىڭ ئەمەلىي ۋە جىددىي مەنپەئەتلىرىگە خىزمەت قىلىش ئۈچۈندۈر.
ئافرىقا قىتئەسى خىتاينىڭ ئەڭ كەڭ دائىرىدە كۇرس ئۇيۇشتۇرغان جۇغراپىيەسى بولۇپ، بۇ ئەھۋال قىتئەنىڭ مۇرەككەپلىكىنى ۋە بېيجىڭنىڭ بۇ رايونغا قاراتقان كۆپ تەرەپلىمىلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەھمىيىتىنىڭ زور ئىكەنلىكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.  بۇ رايوندا، بىر تەرەپتىن ساقچىلىق ئاساسى ماھارەتلىرى ۋە جىنايەتكە قارشى كۈرەش قاتارلىق ئۇل ئىقتىدار يېتىلدۈرۈش پىروگراممىلىرى تەمىنلەنسە، يەنە بىر تەرەپتىن نۇرغۇن دۆلەتلەردىكى ئاجىز ۋە مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن «جامائەت تەرتىپى ۋە ھاكىمىيەت بىخەتەرلىكى» مەركەز قىلىنغان كۇرسلارغا ئېغىرلىق بېرىلگەن[43-بەت]. خىتاينىڭ بۇ «تولۇق ئىسپېكتىرلىق» ئۇسۇلى ئۇنى  ئافرىقا قىتئەسىدىكى نۇرغۇن ھۆكۈمەتلەر ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان بىر بىخەتەرلىك شېرىكىگە ئايلاندۇرىدۇ.
تىنچ ئوكيان ئارال دۆلەتلىرىدا خىتاينىڭ بىخەتەرلىك ساھەسىگە ئارىلىشىشلىرى نىسبەن ئەڭ چوڭ تەسىر پەيدا قىلغان بولۇپ، بۇ كىچىك دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە ئارمىيە بولمىغاچقا، ساقچى تەشكىلاتى بىردىنبىر ۋە ئەڭ مۇھىم بىخەتەرلىك ئاكتىيورى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا خىتاينىڭ بۇ دۆلەتلەردىكى ساقچى تەشكىلاتلىرى ئۈستىدە قۇرغان تەسىرى پۈتكۈل دۆلەت بىخەتەرلىك ئاپپاراتى ئۈستىدىكى تەسىر دېگەنلىكتۇر. بېيجىڭنىڭ سۇلايمان تاقىم ئاراللىرىغا ئۇزۇن مۇددەتلىك «ساقچى مەسلىھەتچىلەر ئۆمىكى» ئەۋەتىپ، ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدىن قالغان  ئىجتىمائىي كونتروللۇق ئەندىزىسى بولغان «فېڭچياۋ تەجرىبىسى» نى ئېكسپورت قىلىشقا ئۇرۇنۇشى[42-بەت]، خىتاينىڭ ئۆز باشقۇرۇش سىستېمىسىنى  بىۋاسىتە باشقا دۆلەتلەرگە ئىكسپورت قىلىش، تەتبىقلاشلاشتا نەقەدەر جۈرئەتلىك ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. ساموئادا بىر ساقچى ئىنستىتۇتى قۇرۇلۇشى ۋە فىجى بىلەن كەڭ كۆلەملىك «ساقچى ئالماشتۇرۇش» پىروگراممىلىرىنىڭ يولغا قويۇلۇشىمۇ بېيجىڭنىڭ بۇ رايوندا ئۇزاق مۇددەتلىك بىخەتەرلىك ئۇل ئەسلىھەسى قۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر[42-بەت].
خۇلاسىلىگەندە، كارنىگى خەلقئارا تىنچلىق فوندى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ خەلقئارادا ساقچى تەربىيلىشى: يەر شارىۋى ئىزلىرى» ناملىق بۇ دوكلات، خىتاينىڭ يەر شارى مىقياسىدا بىخەتەر بىلەن تەمىنلىگۈچى  رولىنى ۋە بۇ رولنىڭ ئارقىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئاساسلىق پايدىلىنىش مەنبەسىدۇر. دوكلات  بىزگە سۇنغان مول ئەمەلىي سانلىق مەلۇماتلار، مۇستەبىت بىخەتەرلىكنى ئىدارە قىلىش ئەندىزىسىنى ئېكسپورت قىلىش، دۇنياۋى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ۋە غەربنى مەركەز قىلغان لىبېرال تەرتىپكە ئالتېرناتىپ بىر قۇرۇلما بەرپا قىلىش ئۈچۈن  ساقچى كۇرسلىرىنى قانداق  پىلانلىق ۋە سىستېمىلىق شەكىلدە قوللانغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ تەتقىقات بۇ كۇرسلارنىڭ  «ياخشى» ۋە «يامان» تەرەپلىرى ئارىسىدا ئۆتكۈر بىر پەرق يارىتىپ، خىتاينىڭ جىنايەتكە قارشى كۈرەش  قانۇنلۇق ھەمكارلىقىنى مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرگە مەخسۇس ياردەم بېرىش ۋە ئۆزىنىڭ باستۇرۇش خاراكتېرلىك ئىچكى بىخەتەرلىك ئەندىزىسىنى يېيىش قاتارلىق تېخىمۇ قاراڭغۇ نىيەتلەر ئۈچۈن بىر پەردە قىلىپ ئىشلەتكەن قوش مەقسەتلىك ئىستراتېگىيەسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.
دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم تۆھپىسى، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامى ئاستىدا شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويغان ۋە خەلقئارا سەھنىدە ئېغىر تەنقىدلەرگە ئۇچرىغان كەڭ كۆلەملىك نازارەت قىلىش ۋە باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى بىر «مۇۋەپپەقىيەت ھىكايىسى» سۈپىتىدە باشقا دۆلەتلەرگە قانداق بازارغا سالغانلىقىنى كونكرېت دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇشى بولۇپ، بۇ ئۆز نۆۋىتىدە، بېيجىڭنىڭ ئۆز قىلمىشلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇش ۋە دۇنيا مىقياسىدا مۇستەبىت ئۆلچەملەرنى نورماللاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ ئەڭ ئەندىشىلىك تەرىپىنى  ئېچىپ بەرگەنلىكتۇر.
بۇ تەتقىقات بۇ پائالىيەتلەرنىڭ كۇرسلارنى قوبۇل قىلغۇچى دۆلەتلەرگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنىڭ ئەستايىدىللىق بىلەن كۆزىتىلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. خىتاينىڭ  ياردىمى بەزى ئەھۋاللاردا دۆلەت ئىقتىدارىنى ئاشۇرسىمۇ، كۆپىنچە ھاللاردا مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ باستۇرۇش ئاپپاراتلىرىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە زېمىن ھازىرلاش ۋە دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك بىيۇروكراتىيەسىدە بېيجىڭغا قارىتا بىر بېقىندىلىق يارىتىش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، گرېيتېنس، كاردون ۋە ۋالتزنىڭ بۇ باشلامچى خىزمىتى پەقەت خىتاينى  چوڭقۇرلاپ چۈشىنىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى دۇنياۋى دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە خەلقئارا بىخەتەرلىكنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە ئويلىنىۋاتقان بارلىق سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر، ئاكادېمىكلار ۋە ئاممىۋى تەشكىلات پائالىيەتچىلىرىنىڭ ئويلىنىشى ئۈچۈنمۇ جىددىي ۋە ھالقىلىق سوئاللارنى ئوتتۇرىغا تاشلىماقتا.
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
پايدىلانغان دوكلات:
Greitens, Sheena Chestnut, Isaac Kardon, and Cameron Waltz. China’s Foreign Police Training: A Global Footprint. Washington, DC: Carnegie Endowment for International Peace, November 2025.