دۆلەتلەر نېمە ئۈچۈن مەغلۇپ بولىدۇ؟: كۈچ، باياشاتلىق ۋە يۇقسۇللۇقنىڭ يىلتىزى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنداقتىمۇ خىتاينىڭ ئىقتىسادى، ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشى ۋە كەلگۈسى سېنارىيەسى شۇنداقلا كىتابنىڭ ئەڭ چوڭ تېمىسى بولغان ئورگانلارنىڭ ھەل قىلغۇچ ئامىل ئىكەنلىكى كۆز قارىشى ھەققىدە مەسىلىنى باشقا تەرەپتىن ئويلايدىغان ئىككى كىشىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش ئەرزىيدۇ. بۇنىڭ بىرى خىتاينىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەت مۇتەخەسسىسى ، چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتى پىروفېسسورى يەن شۆتۈڭ (阎学通)، يەنە بىرى بولسا ھىندى پۇشتىدىن بولغان سىنگاپورلۇق دىپلومات ۋە گىئوپولىتىكا مەسلىھەتچىسى كىشور ماھىبۇنانىي    (Kishore Mahbubani) دۇر. يەن شۆتۇڭ خىتاينىڭ قەدىمكى رەھبەرلىك پەلسەپەسىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق ، «رەھبەرلىك كۈچى» نى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ گۈللىنىشى ۋە يىمىرىلىشىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىل دەپ قارىغان. ئۇنىڭ قارىشىچە دۆلەتنىڭ ئورگانلىرى ۋە تۈزۈمى ئەمەس رەھبەرنىڭ قابىلىيىتى ، تاللىغان ئىستراتېگىيەلەرنىڭ ئەقىلگە مۇۋاپىقلىقى ، دەۋرگە ماسلىقى ۋە ئىلغارلىقى  دۆلەتنىڭ كۈچىنىڭ ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يەن مىسال سۈپىتىدە ترامپ ھۆكۈمىتىنى تىلغا ئالىدۇ ۋە ئامېرىكىدا دۆلەت تۈزۈمى ۋە ئورگانلارنىڭ خاراكتېرى ئوخشاش ئەھۋالدا نېمە ئۈچۈن 2016 – 2020 يىلى ئارىلىقىدىكى ترامپ دەۋرىدە ئامېرىكا ھەم ئىقتىسادى ھەم يۇمشاق كۈچ ھەم ئىناۋەت جەھەتتە چېكىنىپ كېتىدۇ، دەپ سورايدۇ ۋە جاۋابىنى ترامپنىڭ لىدىرلىقىنىڭ لاياقەتسىزلىكى دېگەن يەكۈننى چىقىرىدۇ.
كىشور ماھبۇبانى بولسا غەربنى خىتاينى چۈشىنىشتە پۈتۈنلەي خاتالاشتى دەپ قارايدۇ ۋە 1986- يىلىدىن باشلاپ The Economist   قاتارلىق نوپۇزلۇق مېدىيالاردا خىتاينىڭ ئىقتىسادىنىڭ پات – يېقىندا گۇمران بولىدىغانلىقى ھەققىدە پەرەز ۋە تەتقىقاتلارنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ كېلىۋاتقانلىقىنى ، لېكىن خىتاينىڭ ئىقتىسادىنى ئىككى خانىلىق سۈرئەت بىلەن ئېشىپ دۇنياۋى مۆجىزە ياراتقانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. ئۇ يەنە ئامېرىكانىڭمۇ ناھايىتى كۈچلۈك ئاساسقا ئىگە دۆلەت ئىكەنلىكىنى ، لېكىن 4 مىڭ يىللىق دۆلەت تەجرىبىسىگە ئىگە بىر مەدەنىيەتنىڭ ۋارىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن باشقۇرۇش ۋە كىرىزىسلارنى بىر تەرەپ قىلىش جەھەتتە مول تەجرىبىگە ئىگە ئىكەنلىكى تىلغا ئالىدۇ. ئۇ يەنە غەربلىكلەرنىڭ خىتاينى ئىسلاھات ئېلىپ بارمايدىغان قاتمال دەپ قارايدىغانلىقىنى، ئەمەلىيەتتە بولسا خىتاينىڭ توختىماي ئىسلاھات ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقىنى، شۇنداقلا سوۋېت ئىتتىپاقنىڭ يولىدا مېڭىپ قالماسلىق ئۈچۈن سوۋېتنى تا ھازىرغىچە تەتقىق قىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
يىغىپ ئېيتقاندا، دارون ئاجەمئوغلىنىڭ نەزەرىيەسى غايەت زور ئالقىشقا ئېرىشتى . ئۇ دۆلەت ئورگانلىرى سىغدۇرۇشچان ،دۆلەت ئىچى سىستېمىلار دېموكراتىك شۇنداقلا ھوقۇق مەركەزلەشمىگەن بولسا بەزى يىللاردا ئاز ئىقتىسادى ئېشىش بولسىمۇ لېكىن ئۇزۇن مەزگىلدە ئېنىق كۆرۈنەرلىك ئېشىش بولىدىغانلىقىنى ۋە چوڭ كىرىزىسلارنىڭ يۈز بەرمەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ياۋروپا ئاجەمئوغلى تەسۋىرلىگەن سىستېمىغا ئىگە. لېكىن ھازىر ئىقتىسادى بەك ناچار بولسىمۇ نىسبەتەن تۇرغۇن ھالەتكە چۈشۈپ قالدى. بۇ ئەھۋال ئاجەمئوغلىنىڭ نەزەرىيەسىنى سىنايدىغان بىر ئەھۋال بولۇشى مۇمكىن.  ئەگەر ياۋروپا كەلگۈسى نەچچە يىل ئىچىدە چوڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادى كىرىزىسقا دۇچ كەلمەي بۇ تۇرغۇنلۇقتىن ئۆتۈپ كېتەلىسە ، ئۇنىڭ نەزەرىيەسى بەلكىم بۇ ساھەدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق نەزەرىيەگە ئايلىنىشى مۇمكىن.
پايدىلانغان مەنبەلەر
Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. The Crown Publishing Group.
Mahbubani, K. (2024, October 2). Has China collapsed? Kishore Mahbubani’s answer [Video]. Rise of Asia. https://www.youtube.com/watch?v=43LY9CVkgys&t=584s
The Foreign Correspondents’ Club, Hong Kong. (2024, September 3). Club lunch: Kishore Mahbubani’s take on the structural strengths and weaknesses of the US and China [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=OOeRWvVEIiQ&t=910s
阎学通. (2020). 大国领导力. 中信出版集团.
阎学通. (2021, June 7). 领导权和制度何者是基础？完整版 《大国领导力》 国际关系理论、道义现实主义、政治领导力、政治权力、政治制度、改革能力 [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=qMY-FpBfXw0&t=1867s