سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (18-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر يېڭىلدى، سىياسىي پارتىيە ۋە گۇرۇھلار 1918-يىلى سېنتەبىردە زاگرېبتە ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلماسلىقىنى مەزمۇن قىلىدىغان بايانات ئېلان قىلدى، بۇ ئەھۋال سىياسىي پارتىيە ۋە گۇرۇھلارغا تىنچلىق مۇزاكىلىرى ئۆتكۈزۈش بېرىش پۇرسىتى يارىتىپ بەردى. 1918-يىلى 6-ئۆكتەبىردە سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن مىللىي كېڭىشى قۇرۇلدى. كېڭەش ئاۋسترىيە ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ جەنۇبىي سلوۋ زېمىنىدىن چېكىنگەندىن كېيىن 1918-يىلى 29-ئۆكتەبىردە مۇستەقىللىقىنى جاكارلىدى. سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن مىللىي كېڭىشى قۇرۇلغاندىن كېيىنلا ئارقا-ئارقىدىن بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا، سلوۋېنىيە، دالماچيا ۋە كىرودىيە مىللىي ھۆكۈمەتلىرى، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى قوشۇنلىرى چېكىنىپ چىققان جەنۇبىي سلاۋ زېمىنلىرىدا سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن دۆلىتى قۇرۇلدى (ئىرۋىن، 1984: 458).
1941-يىلى ياش پائالىيەتچى ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ ۋە سەبداشلىرى ياش مۇسۇلمانلار تەشىلاتىنى قۇرۇپ چىقتى. بۇ تەشكىلات فاشىزم ۋە كوممىنىزمغا قارشى قۇرۇلدى، نېمىسلارنىڭ ھۇجۇمى تۈپەيلى بۇ تەشىلات ۋاقىتلىق تارقىلىپ كەتتى. ئۇرۇشتىن كېيىن ئىززەتبېگوۋىچ تەشكىلات ئەزالىرىنى قايتىدىن تەشكىللەپ چىقتى. ئىززەتبېگوۋىچ بۇ پائالىيەتلىرى سەۋەبىدىن ئۈچ يىل تۈرمىدە ياتتى (ستوكېس، 2005: 6). 1941-يىلى 6-ئاپرېلدا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى باشلىغاندىن كېيىن نېمىس قوشۇنلىرى يۇگوسلاۋىيەنى ئىشغال قىلدى. بۇ دەۋردە مۇسۇلمانلار نېمىس فاشىزمىغا ۋە سىرپ چېتلىك قوراللىق كۈچلىرىگە قارشى تىتو رەھبەرلىك قىلغان پارتىزان قىسىملىرىغا قوشۇلدى (فىرېدمەن، 2000: 177). 1943-يىلى سېنتەبىردە ئىتالىيەنىڭ تەسلىم بولۇشى ۋە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ غەلىبە قىلىدىغانلىقى ئېنىق بولۇپ بولغاندىن كېيىن، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا مەركىزى ھۆكۈمەت قۇرۇپ چىقىش تەييارلىقلىرىنى باشلىدى.1943-يىلى 25-يانۋاردا بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن فاشىتلارغا قارشى خەلق كېڭىشى قۇرۇلدى. بۇ ۋاقىت كىشىلىك ھوقۇقلىرىغا ھۆرمەت قىلىپ دېموكراتىيە قىممەت ئۆلچەملىرىگە رىئايە قىلىش پىرىنسپى ئۈستىگە قۇرۇلغان يېڭى بوسنىيە دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇش ۋاقىتى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. سىياسىي جەھەتتە يېڭى بوسنىيە دۆلىتىنى قۇرۇش ۋە بۇ دۆلەتنىڭ فېدراتىپ يۇگوسلاۋىيە ئىچىدە جۇمھۇرىيەت سۈپىتىدە مەۋجۇدلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇش بوسنىيەدە ياشاۋاتقان پەرقلىق ئېتنىك گۇرۇپپىلار ئۈچۈن زور ئۇتۇق ھېسابلىناتتى. ئوتتۇرا ئەسىردىكى بوسنىيە دۆلىتى بوسنىيە مىللىتىنىڭ ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە مەدەنىيەت كىملىكلىرىنى قوغداش ۋە كەلگۈسى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈشتە مۇھىم سىمۋول ھېسابلىناتتى (رىپپىن، 2008: 5).
1943-يىلى 29-نويابىردا يۇگوسلاۋىيەنىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن فاشىزمغا قارشى خەلق ھەرىكىتى يۇگوسلاۋىيەنىڭ فېدراتىپ جۇمھۇرىيەت  بولۇپ قۇرۇلغانلىقىنى، بوسنىيەنىڭمۇ بۇ فېدراتىپ دۆلەتنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلدى. 1945-يىلى 6-ئاپرېلدا پارتىزان قىسىملىرى سارايبوسنانى ئازاد قىلدى. بىر نەچچە كۈن ئىچىدە بوسنىيەنىڭ ھەممىسى پارتىزانلار قىسىملىرىنىڭ قولىغا ئۆتتى. بوسنىيە گىرېتسىگوۋېنادا خەلق ھۆكۈمىتى قۇرۇلدى. پارتىزانلار بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنانىڭ يۇگوسلاۋىيە فېدراتىپ دۆلىتى ئىچىدە تەڭ ھەق-ھوقۇقلارغا ئىگە بولىدىغان بىرلەشمە دۆلەت بولىدىغانلىقىنى مۇسۇلمانلارغا يەتكۈزدى. 1946-يىلى ماقۇللانغان يۇگوسلاۋىيە ئاساسىي قانۇنىدا يۇگوسلاۋىيەنىڭ دىنى ئېتىقادلارغا ھۆرمەت قىلىدىغان لايىك دۆلەت بولىدىغانلىقىغا دائىر ماددا ئورۇن ئالدى (باگۋېل، 1991: 490).
بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىش مۇساپىسى
بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا مىللەت بەرپا قىلىش مەقسىتىدىكى ئىدېئولوگىيەلەر ئىككى خىل شەكىلدە تەرەققىي قىلدى. بىرىنچىسى، رەسمىي ھالدا قوبۇل قىلىنغان غەيرى دىنى ئىدېئولوگىيە، ئىككىنچىسى، پان ئىسلامچى مىللىي ئىدېئولوگىيە ئىدى. 1941-يىلى سىياسىي ۋە دىنى تەشكىلات سۈپىتىدە قۇرۇلغان ياش مۇسۇلمانلار ھەرىكىتىنىڭ پائالىيەت ئوبيېكتى بولغان بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا، 1968-يىلى يۇگوسلاۋىيەنى تەشكىل قىلىدىغان ئالتە جۇمھۇرىيەتتىن بىرى ئىكەنلىكى ئېلان قىلىندى (ستوكېس، 2005:6). رەسمىي ھالدا قوبۇل قىلىنغان ئىدېئولوگىيەگە كۆرە، مۇسۇلمانلارنىڭ ئىجتىمائىي-ئېتنىك كىملىكلەرگە، دىنى ئەنئەنىلەرگە، دىنى ئەدەبىيات ۋە سىياسىي-مەدەنىي مەنىۋى بايلىقلارغا ئىگە ئىكەنلىكى ئېتىراپ قىلىندى (پاۋكوۋىك، 2000: 94). بۇ ئەھۋال كوممۇنىست
يۇگوسلاۋىيەدە بوسنىيەلىكلەرنىڭ مىللەت سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنىشى بىلەن نەتىجىلەندى. 1948-يىلىدىكى نوپۇس ئېنىقلاش خىزمىتىدە ئىشلىتىلگەن «مىللىتى كۆرسىتىلمىگەن مۇسۇلمانلار»ئىبارىسىنىڭ ئورنىغا،  1971-يىلى ئېلىپ بېرىلغان نوپۇس ئېنىقلاش خىزمىتىدە «مۇسۇلمانلار»ئىبارىسى ئىشلىتىلدى. ھۆكۈمەت يۇگوسلاۋىيەدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ كوممۇنىستلارنىڭ قوللىشى بولماي تۇرۇپ نە ئېتىراپ قىلىنمايدىغانلىقىنى نە مىللەت بولالمايدىغانلىقىنى پۇرىتىپ قويدى (پاۋكوۋىك، 2000: 95).
بوسنىيە-گىرېتسىگوۋىنا مىللەتچىلىكى پان-ئىسلامىزمغا ماسلاشتۇرۇلدى، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋىنالىق مۇسۇلمانلار ئىسلامنىڭ مۇسۇلمان مىللىتى ۋە سىياسىي كىملىكىنىڭ ئاساسىي ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلاتتى. بۇ ئىسلامىي ئىدېئولوگىيە 1941-يىلىدىن باشلاپ مۇسۇلمانلارنىڭ دىنى تەلىم-تەربىيە ئېلىشى كېرەكلىكىنى، توغرا يولدىكى ئىسلامىي جەمئىيەت بەرپا قىلىشنى، ئازادلىقنى ۋە بارلىق ئىسلام ئالىمىنى بىرلەشتۈرۈشنى ياقلايتتى. كوممۇنىستىك ھاكىمىيەت 1940-يىللارنىڭ ئاخىرىدا ياش مۇسۇلمانلار تەشكىلاتىنىڭ بەزى ئەزالىرىنى تۈرمىگە تاشلاپ، بەزىلىرىگە ئۆلۈم جازاسى بەرگەن بولسىمۇ، ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ 1960-يىللارنىڭ ئاخىرىدا مەدرەسلەردىكى مۇسۇلمان ئوقۇغۇچىلارنىڭ لىدېرى بولۇپ ھەرىكەتكە ئۆتتى (ئىززەتبېگوۋىچ، 2003: 27). ئىززەتبېگىۋوچ «Islam izmedju Istoka i Zapada  » (شەرق بىلەن غەرب ئارىلىقىدا ئىسلام) ناملىق كىتابنى يېزىپ چىقتى. ئىززەتبېگوۋىچ بۇ كىتابىنى تۈرمىگە قامىلىشتىن ئىلگىرى يازغانىدى. لېكىن بۇ كىتابنىڭ يازما نۇسخىسى 20يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ساقلاندى. ئىززەتبېگوۋىچنىڭ بۇ كىتابى ئۇ تۈرمىدە يېتىۋاتقان مەزگىلدە، ئامېرىكالىق بىر كىشى تەرىپىدىن نەشىر قىلىندى ( ستوكېس، 2005: 7).