رەقەملىك سەھنە، كۆرۈنمەس زوراۋانلىق: خىتاينىڭ «ئورتاق تەقدىر» ھېكايىسىدىكى ئۇيغۇر ئوبرازى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلەن، دۇنيا مىقياسىدا تەسىر قوزغىغان «قارا ئەپسانە: ۋۇكۇڭ»  (Black Myth: Wukong) ئويۇنى، بىۋاسىتە بىر دۆلەت تەشۋىقات مەھسۇلاتى بولمىسىمۇ، خىتاينىڭ «تېخنىكىلىق مىللەتچىلىك» ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇكەممەل بىر ئىپادىسىدۇر. ئويۇن، خىتاي تاراتقۇ بايانلىرىدا «مىللىي پەخىرنىڭ يەرشارىۋى سەھنىسى» سۈپىتىدە تەرىپلىنىدۇ. جوسېف ناي (Joseph Nye) نىڭ «يۇمشاق كۈچ» ئۇقۇمىنىڭ رەقەملىك بىر ئىپادىسى ھېسابلىنىدىغان بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ پەقەت ئىقتىسادىي چوڭ كۈچ ئەمەس، ئوخشاش ۋاقىتتا يۇقىرى ئېستېتىك ۋە تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە بىر مەدەنىيەت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاشقا يارايدۇ   (ناي، 2004، جىن 2016) . مەدەنىيەت سانائىتى، «مىللىي بولغاننىڭ يەرشارىلىشىشى» (سىرتقا چىقىش) ئىستراتېگىيەسى بىلەن بىرلىشىپ، ئويۇننىڭ شېئىرىي كۈچىنى سىياسىي بىر قانۇن قورالىغا ئايلاندۇرىدۇ.
ب. كونتروللۇق قاتنىشىش ۋە سەھنىلەشكەن كۆپ خىللىق
ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ رەقەملىك ئويۇنلاردىكى ۋە ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىدىغان كۆرگەزمىلەردىكى ۋەكىللىك قىلىنىشى (تەمسىلى) بولسا، خىتاي ھۆكۈمرانلىق قۇرۇلمىسىنىڭ «سەھنىلەشكەن» تەرىپىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئۇسسۇللار، نەقىشلەر ۋە مۇزىكىلار، ئويۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەلىرى ئىچىدە «خىتاي موزايكىسىنىڭ تەبىئىي ۋە زىيانسىز رەڭلىرى» سۈپىتىدە سەھنىلەشتۈرۈلىدۇ. ھېنرى جېنكىنس تەرىپلىگەن تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراپ تەرەققىي قىلغان «قاتنىشىشچان مەدەنىيەت»، بۇ يەردە دۆلەت قولى بىلەن تەتۈرىگە ئۆرۈلۈپ بىر «باشقۇرۇلىدىغان ياكى كونتروللۇق قاتنىشىش» مودېلىغا ئايلىنىدۇ (جېنكىنس، 2006). ئىشلەتكۈچى، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە ئائىت مەزمۇن ئىشلەپچىقارغاندا ياكى ئىستېمال قىلغاندا، سىستېما ياكى تۈزۈم بەلگىلەپ بەرگەن «ئىناق جەمئىيەت» چېگرالىرىدىن ھالقىيالمايدۇ. ئېتنىك كىملىك، سىياسىي تەلەپلىرىدىن خالىي، پەقەت ئېستېتىك بىر ئىستېمال ئوبيېكتى (تېرە/كىيىم) سۈپىتىدە مەۋجۇت بولىدۇ.
ج. ئىدېئولوگىيەلىك چاقىرىق ۋە «ئويۇن ئەمگىكى»
لۇئىس ئالتۇسسېر ئوتتۇرىغا قويغان «ئىدېئولوگىيەلىك چاقىرىق»  (Interpellation) ئۇقۇمىنى رەقەملىك دۇنياغا تەدبىق قىلساق بولىدۇ. بۇ سىستېما ئىشلەتكۈچىگە «ھەي، پۇقرا!» دەپ بۇيرۇق قىلمايدۇ، ئەكسىچە «كەل، ئوينا ۋە بايقا» دەپ چاقىرىق قىلىدۇ. ئىشلەتكۈچى ئويۇنغا قاتنىشىش ئارقىلىق، ئۆزلۈكىدىن سىستېمىنىڭ بىر سۇبيېكتىغا ئايلىنىشنى قوبۇل قىلىدۇ. گىرامشىنىڭ « خەلقنىڭ رازىلىقىنى شەكىللەندۈرۈش » نەزەرىيەسى، بۇ يەردە كۇكلىچ ئوتتۇرىغا قويغان «ئويۇن ئەمگىكى» (Playbour) ئۇقۇمى بىلەن بىرلىشىدۇ (كۇكلىچ، 2005). ئىشلەتكۈچى مەۋھۇم ھېكايىدە ئىلگىرىلەش ئۈچۈن سەرپ قىلغان ۋاقىت ۋە زېھنىي ئەمگىكى ئارقىلىق، ئەمەلىيەتتە ھاكىمىيەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ھېكايىلىرىنى ئۆز قولى بىلەن قايتا ئىشلەپچىقىرىدۇ.
ھېكايىگە سېلىنغان ھېسسىي مەبلەغ (مەسىلەن، رەقەملىك پېرسوناژنى قۇتقۇزۇش ياكى مەۋھۇم شىنجاڭ ساياھىتىدە نومۇر يىغىش) ئاستا-ئاستا سىياسىي جەھەتتىن ماسلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شەخس ئويۇندىكى «مۇۋەپپەقىيەت» تۇيغۇسىغا مەست بولغانسېرى، پەرق ئەتمەستىن ياكى سەزمەستىن خىتاينىڭ «مىللىي ئورتاق گەۋدىسى» ناملىق كوللېكتىپ مىللەت تەسەۋۋۇرىغا سىڭىپ كېتىدۇ. ئويۇن ئاخىرلاشقاندا قولدا قالغىنى پەقەت بىر مەۋھۇملۇق ئەمەس، بەلكى كاللىغا ئورنىتىلغان ماسلىشىش خام خىيالىدۇر.
5. مەدەنىيەت ۋەكىللىكى (تەمسىل) ۋە جىمىقتۇرۇش: «سەھنە» تۈزۈمى ۋە ئېستېتىك ئېكىسپىلاتاتسىيە
ۋەكىللىك قىلىش (تەمسىل) مەسىلىسى، بولۇپمۇ «ئاز سانلىق» كىملىكلىرى تىلغا ئېلىنغاندا تېخىمۇ سەزگۈرلۈك تەلەپ قىلىدۇ. مەدەنىيەت ۋەكىللىكى ھېچقانداق ۋاقىتتا بىتەرەپ ئەينەك ئەمەس؛ ئۇ مىشېل فۇكو (Foucault) تەرىپلىگەن «سەھنە تۈزۈمى»نىڭ مەھسۇلىدۇر. فۇكونىڭ قارىشىچە، ھاكىمىيەت پەقەت بېسىم ئىشلىتىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ؛ ئۇ نەرسىلەرنى كۆرۈنەرلىك قىلىش يەنى سەھلىنەشتۈرۈش ئارقىلىق ئۇلارنى بىلىم ۋە كونترول ئوبيېكتىغا ئايلاندۇرىدۇ (فۇكو، 1977). خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى رەقەملىك تۈرلىرى گەرچە مەدەنىيەت پەرقلەرنى  ۋە بايلىقلىرىنى تەبرىكلەۋاتقاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ پەرقلەرنى ئېستېتىكىلاشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي تەسىرىنى يوقىتىدۇ.
ئا. ھېس قىلىنغۇچىنىڭ تەقسىملىنىشى ۋە سۆزلىيەلمەيدىغان سۇبيېكتلار
ئۇيغۇرلارنىڭ رەقەملىك سەھنىدىكى «مەۋجۇتلۇقى»، ئۇلارنىڭ ئۆز ھېكايىلىرىنى سۆزلەش ھوقۇقىنىڭ تارتىۋېلىنىشى بەدىلىگە كېلىدۇ. ژاك رانسىيېر (Jacques Rancière) نىڭ «ھېس قىلىنغۇچىنىڭ تەقسىملىنىشى» ئۇقۇمى بۇنى ئېنىق چۈشەندۈرىدۇ: ھاكىمىيەت كىمنىڭ سۆزلىيەلەيدىغانلىقىنى، كىمنىڭ پەقەت ئاۋاز چىقىرالايدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان ئېستېتىك بىر تۈزۈمدۇر (رانسىيېر، 2004). خىتاينىڭ رەقەملىك ھېكايىلىرىدە ئۇيغۇرلار «سەھنىدىكى ئارتىسلار»دۇر، ئەمما سىياسىي «سۆز» (logos) ئىگىسى ئەمەس؛ ئۇلار پەقەت مەدەنىيەت خاراكتېرلىك بىر «ئاۋاز»  (phone) سۈپىتىدە مەۋجۇت. بۇ ئارتىسلىق رولى ھەقىقىي ۋەكىللىك ئەمەس، بەلكى دۆلەت تەرىپىدىن بېكىتىلگەن، ھەممىنى كۆرۈپ تۇرغۇچى بىر نازارەت مۇنارى رولىنى ئوينايدۇ.
ب. مەنىنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە ستېرېئوتىپ فېتىشىزمى
ستۇئارت ھول (Stuart Hall) تەكىتلىگەندەك، ۋەكىللىك قىلىش ھوقۇقىنىڭ كۈچى «مەنىنى مۇقىملاشتۇرۇش» جەھەتتە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ. خىتاينىڭ مىللىي بىرلىك بايانى ياكى ھېكايىلىرى «ئورتاق كىملىك»نى تالاش-تارتىشسىز ئۆلچەم قىلىپ بېكىتىدۇ؛ بۇنىڭ سىرتىدىكىلەر يا «تېررورچى» ياكى «تەربىيەلىنىشكە مۇھتاج غەلىتە ئۆزگە» دەپ قارىلىدۇ (ھول، 1997). ھومى بابھا (Homi Bhabha) بۇنى «قېلىپلاشقان ئوبراز دەپ ئاتايدۇ. يەنى ھۆكۈمرانلىق سالاھىيىتىدىكى ھېكايىلەر، ئۆزگىنى «بىلىنگەن ۋە تەكرارلىغىلى بولىدىغان» بىر قېلىپقا (مەسىلەن: پەقەت ئۇسسۇل ئوينايدىغان، گىلەم توقۇيدىغان ئۇيغۇر) قاماپ، ئۇنىڭ تارىخىي ئېقىشچانلىقى ۋە سىياسىي تەھدىت سېلىش يوشۇرۇن كۈچىنى توڭلىتىپ قويىدۇ (بابھا، 1994).
ج. «ئۆزگىنى يېيىش» ۋە تاۋار سۈپىتىدە ئېتنىكلىق