خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قارا تىزىملىككە كىرگۈزۈلگەن باشقا خىتاي شىركەتلىرى ئارىسىدا SenseTimeنىڭ رەقىبى مېگۋى ۋە شەرقىي تۈركىستاندا بۇلۇت مۇلازىمەتلىرىنى باشقۇرىدىغان بىر سۇپېر كومپيۇتېر ئىشلەپچىقارغۇچىسى داۋنىڭ ئۇچۇر سانائەت شىركىتى بار. بۇنىڭدىن تاشقىرى، قارا تىزىملىككە قوشۇلغانلار ئارىسىدا باشقا بىر يۈز تونۇش شىركىتى كلاۋدۋالك تېخنولوگىيەسى، قانۇن ئىجرا قىلىش ئورگانلىرى بىلەن خىزمەت قىلىدىغان بىر تور بىخەتەرلىك گۇرۇپپىسى شيامېن مېييا پىكو، سۈنئىي ئەقىل شىركىتى يىتۇ تېخنولوگىيەسى، بىر بۇلۇت ھېسابلاش شىركىتى لېئون تېخنولوگىيەسى ۋە بۇلۇت كۆزىتىش سىستېمىلىرىنىڭ ئىشلەپچىقارغۇچىسى نېتپوسا تېخنولوگىيە شىركىتى قاتارلىقلار بار.
2021-يىلى يانۋاردا ترامپ ھۆكۈمىتى، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن چېتىشلىق بولغانلىقى ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستاندىن ئىمپورت قىلىنىدىغان پاختا،پەمىدۇر ھەمدە بۇ ماتېرىياللاردىن ئىشلەپچىقىرىلغان بارلىق مەھسۇلاتلارنى  ئىمپورت قىلىشنى چەكلىگەنلىكىنى ئېلان قىلدى.  بۇ چەكلىمە، ئامېرىكا تاموژنا ئەمەلدارلىرىغا شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن خام ماتېرىياللار بىلەن ياسالغانلىقىدىن گۇمانلانغان ئىمپورت مەھسۇلاتلارنى، بىۋاسىتە خىتايدىن ياكى باشقا بىر دۆلەت ئارقىلىق ئامېرىكاغا كىرسىمۇ توختىتىش ھوقۇقى بەردى.
بۇ سىياسىي ھەم ئىقتىسادىي جازا تەدبىرلىرى ۋە خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قارىتىلغان ئىمبارگولار خىتاينىڭ كۈچلۈك غەزىپىنى قوزغىدى. ئەمما ھازىرغىچە بولغان ئەھۋاللاردىن قارىغاندا، بۇ جازا تەدبىرلىرىنىڭ يېتەرلىك بولمىغانلىقى ۋە خىتاينىڭ لاگېرلارنى تاقاش نىيىتىنىڭ تېخى يوقلۇقى، ئۇيغۇر رايونىدا بولۇۋاتقان ئىشلارنىڭ ئۆزىنىڭ ئىچكى مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى داۋا قىلىشنى  داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى كۆرۈنمەكتە.
غەرب دۇنياسىنىڭ ئىنكاسلىرىنىڭ ئەكسىچە، كۆپچىلىك نوپۇسى مۇسۇلمان بولغان دۆلەتلەرنىڭ كۆپى ئۇيغۇر رايونىدىكى زۇلۇملارغا يا سۈكۈت قىلدى يا خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى ئوچۇق ماختىدى. خىتاي بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتى بولغان مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ كۆپى، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋەتلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ جىمجىت تۇرماقتا. 2019-يىلى ئىيۇلدا، تەخمىنەن 40 مۇسۇلمان دۆلەت، خىتاينىڭ «دىققەتكە سازاۋەر كىشىلىك ھوقۇق ئۇتۇقلىرىنى» ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى «تېررورلۇق بىلەن كۈرەش» تىرىشچانلىقلىرىنى ماختايدىغان بىر خەت ئىمزالىدى.
مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى، ئىنكاسلىرىنى بېيجىڭنىڭ باياناتلىرى بىلەن بىردەك تۇتتى. خىتاينىڭ باياناتىغا ئوخشاش، ئۇلارنىڭ خىتابىمۇ ب د ت شەرتنامىسىنىڭ 2(7) ماددىسى ۋە بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىشى دەپ قارالغان مەسىلىلەرگە ئارىلاشماسلىق پىرىنسىپى بىلەن يېقىندىن باغلانغان. بۇنداق دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سېخىيلىقىغا شۇ قەدەر باغلىق ھالغا كەلگەنكى، ئۇلار ئاۋۋاللىق تىزىملىكىدە بولمىغان بىر مەسىلىدە مەيدان تۇتۇشنىڭ ھېچقانداق پايدا بەرمەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ.
بۇ دىسسېرتاتسىيەنىڭ  3- بۆلۈمىدە تىلغا ئېلىنغاندەك، 2019-يىلى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 41-يىغىنىدا، 20 دۆلەت خىتاينىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا ئاز سانلىقلارغا قارىتىلغان مۇئامىلىسىنى ئەيىبلەيدىغان خەتكە ئىمزا قويدى، ھالبۇكى، 37 دۆلەتنىڭ ئەلچىلىرى خىتاينى «كىشىلىك ھوقۇقتا خەلقنى مەركەز قىلغان تەرەققىيات پەلسەپىسىدە چىڭ تۇرۇپ، پۇقرالىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى تەرەققىيات ئارقىلىق قوغداپ دىققەتكە سازاۋەر ئۇتۇقلار» نى قولغا كەلتۈرگەنلىكى ئۈچۈن ماختىدى. بۇ خەتكە ئىمزا قويغان مۇسۇلمان دۆلەتلەر تۆۋەندىكىلەردۇر: ئالجىرىيە، بەھرەين، باڭلادېش، جىبۇتى، مىسىر، ئىران، ئىراق، كۇۋەيت، ئومان, پاكىستان, سەئۇدى ئەرەبىستان, سومالى, سۇدان, سۇرىيە, تاجىكىستان, تۈركمەنىستان, بىرلەشكەن ئەرەب خەلىپىلىكى, ئۆزبېكىستان, يەمەن ۋە پەلەستىن.
2020 -يىلى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ كۈچىيىۋاتقان ئەيىبلەشلىرىگە جاۋابەن، بېلارۇسىيە 45 دۆلەت نامىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 44-نۆۋەتلىك يىغىنىدا، خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى قوللايدىغان بىر ئورتاق باياناتنى ئېلان قىلدى. باياناتتا مۇنداق دەپ تەكىتلەندى: «خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قانۇن بويىچە تېررورلۇق ۋە ئەسەبىيلىككە قارشى تۇرۇش ھەم شۇ جايدىكى بارلىق مىللەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن قوللانغان بىر قاتار تەدبىرلىرىگە يۇقىرى بېرىمىز. ئۆتكەن ئۈچ يىلدا شەرقىي تۈركىستاندا بىر قېتىممۇ تېررورلۇق ھۇجۇمى يۈز بەرمىدى، بارلىق مىللەت خەلقى تىنچ-ئىناق، مۇقىم مۇھىتتا بەختلىك تۇرمۇش كەچۈرمەكتە».
2019 -يىلدىكىگە ئوخشاش، بۇ باياناتمۇ بەھرەين، جىبۇتى، مىسىر، ئىران، ئىراق، ئومان، پاكىستان، پەلەستىن، سەئۇدى ئەرەبىستان، سۇدان، سۇرىيە، بىرلەشكەن ئەرەب خەلىپىلىكى ۋە يەمەن قاتارلىق نۇرغۇنلىغان مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى.
قىزىقارلىق يېرى شۇكى، 2019-يىلىدىكى خەتكە ئىمزا قويغانلار قاتارىدىكى تاجىكىستان ۋە تۈركمەنىستان 2020-يىلدىكى بۇ باياناتقا كىرگۈزۈلمىگەن. بۇنى ئۇ دۆلەتلەرنىڭ مەيدانى ئۆزگەرگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ دېيىشتىنمۇ بەكرەك، بەلكىم ۋاقتىدا قوشۇلۇشقا ئۈلگۈرەلمىگەنلىكىنىڭ نەتىجىسى دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، ئۇلار بۇ قېتىمقى تىزىملىكتە يوق ئىدى. ئالجىرىيە، بولىۋىيە، بۇركىنا فاسو، نىگېرىيە، ئومان، فىلىپپىن، قاتار ۋە سومالى قاتارلىق دۆلەتلەرمۇ بۇ قېتىمقى تىزىملىكتىن ئورۇن ئالمىدى.
ئەھمىيەتلىك نۇقتىسى شۇكى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنى (بۇ باياناتتا) داۋاملىق قوللىغان دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى يا نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەركىب تاپقان ياكى كۆپ ساندا مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللىتى بار دۆلەتلەر ئىدى.