رەقەملىك مېديا ۋە شەخسنىڭ پىسخىكىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىروفېسسور دوكتور ئەرول گۆكا
ت ر ت ئاكادېمىيەسى : «يېڭى بىر دېڭىز» دەپ ئاتالغان تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسى ھەققىدە چۈشەنچە بەرسىڭىز؟
(پىروفېسسور) ئەرول گۆكا: شۇنداق، تېخنىكا ۋە مېديا بەلگىلىگەن ۋە شەكىللەندۈرگەن بۇ دۇنيانى مەن «تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسى» دەپ ئاتايمەن، بىز ئىچىدە بولغان بۇ دۇنيانى بۇ ئۇقۇم بىلەن ئەڭ ياخشى ئىپادىلىيەلەيمىز دەپ قارايمەن. بۇ دۇنيا يېڭى بىر دېڭىز، يېڭى دېدىم، چۈنكى بۇرۇنقى دۇنيايىمىزدىن پۈتۈنلەي پەرقلىق. دېڭىزغا ئوخشىتىشىمنىڭ سەۋەبى بولسا ھەربىرىمىز بۇ دۇنياسىز نەپەس ئالالمايمىز، ھەمدە بۇ دۇنيا بىزنى خۇددى دېڭىزدىكى بېلىققا ئوخشاش ئۆز دائىرىسىگە كىرگۈزىۋالدى. بۇ يېڭى دېڭىزنى  چۈشەنمەي تۇرۇپ، پىسخىكىمىزغا باھا بېرىشىمىز مۇمكىن ئەمەس.
«ئۇسلۇپ» ھەر  تارىخىي مەزگىلدە بار ئىدى، ئەمما  زامانىۋى دۇنيادا «تېخنىكا» دېگەن بىر ئالاھىدىلىككە ئىگە بولدى. «Medium» دېگەن سۆز ئالاقە قىلىنغان مۇھىت دېگەن مەناغا ئىگە بولۇپ، ھەردائىم بار ئىدى. ئەمما زامانىۋىلىشىش بىلەن يېزىق ئومۇملاشتى، كېيىن سۈرەت ۋە ئەڭ ئاخىرىدا رەقەملىق تېخنىكا ئومۇملىشىش بىلەن كۈنىمىزدىكى كۆپ قىرلىق  مېديا شەكىللەندى. تېخنىكا ۋە زامانىۋى مېديا گەرچە پەرقلىق بولسىمۇ ئەسلىدە بىر – بىرىگە ئوخشاپ قالىدۇ. ئۇلارنىڭ ئوخشاش ئالاھىدىلىكى بولسا يىلتىزلىرىدىكى سۈنئىيىلىك.
سۈنئىيلىكنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن،ھەقىقەت بىلەن چىنلىقنى پەرقلەندۈرۈشىمىز كېرەك.  بىر نەرسىنىڭ سۈنئىي بولۇشى ئۇنىڭ ساختا ئىكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ، ئەمما ئەسلى سەھىھ ھالىتىدىن، يەنى ئۆزىنىڭ ھەقىقىتىدىن پەرقلىق ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. مەن بۇنى ئوغۇت ۋە ھورمۇن بىلەن گىنىنى ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق خاس تەمى ئۆزگەرتىلگەن مېۋە، كۆكتاتلارنى  مىسال قىلىش ئارقىلىق ئەڭ ياخشى چۈشەندۈرەلەيمەن. زامانىۋى تېخنىكا ئارقىلىق يېتىشتۈرۈلگەن بىر مېۋە كۆرۈنۈشتە مېۋە بولسىمۇ ئەمما ئەسلى ھالىتىدىن ئىنتايىن پەرقلىق بولغانغا ئوخشاش، زامانىۋى مېديانىڭ ۋاستىسى بىلەن ئالاقە مۇھىتلىرىدىمۇ (يەنى مېديا)، ئەلۋەتتە ئالاقىنىڭ  ئالاھىدىلىكلىرى تېخىچە مەۋجۇت، پەقەت ئادەتلەنگەن ساپ ئالاقىدىن ئوبدانلا پەرقلىقتۇر…
تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى مەۋھۇملۇق، شەيئىلەرنىڭ ۋە مۇناسىۋەتلەرنىڭ (ئىنسان – ئىنسان ۋە ئىنسان – تەبىئەت مۇناسىۋەتلىرىنىڭ) سۈنئىي بىر خاراكتېرگە ئىگە بولۇشى. ئەلۋەتتە سۈنئىيلىك، شەيئىلەرنى ۋە مۇناسىۋەتلەرنى ساختا دېگەنلىك ئەمەس. سۈنئىي دېيىشتىكى مەقسىتىمىز، شەيئىلەرنىڭ ۋە مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئەسلىدە بولمىغان، سەھىھ مەۋجۇتلىقىغا كېيىن قوشۇلغان تەرەپلىرىنىڭ ئالدىنقى پىلاندا بولۇشى. بىر نەرسە سۈنئىي بولغاندا چىنلىقتىن خالىي ئەمەس، ئەمما ھەقىقىيمۇ ئەمەس. يېزا ئىگىلىكتىكى زامانىۋىلىشىش بارغانسىرى قەدەممۇ – قەدەم يەۋاتقانلىرىمىزنىڭ تەمىنى ئۆزگەرتىۋاتقان بولسا، تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسىنىڭ يېڭى ئالاقە مۇھىتلىرىدا چۈشىنىش شەكىلىللىرىمىزمۇ بۇرۇنقىدىن ئىنتايىن پەرقلىق… ئۆتكەنلەردە يېڭى مۇتەپەككۇرلاردىن بەزىلىرىنىڭ Manuel De Landa, Bruno Latour, Brain Massumi ماقالىلىرىنى ئوقۇشقا تەمشەلدىم، داۋاملاشتۇرۇشقا تاقىتىم قالمىدى. تىل پۈتۈنلۈكىنىڭ، تەبىئەت –  كۈلتۈر، ئىنسان  –  ھايۋان،  ئىنسان، ماشىنا، ئەر – ئايال، ھايات – ئويۇن پەرقىنىڭ رەت قلىنغانلىقىنى، پەقەت تەسىرلىنىشكە ۋە تۇيغۇلىرىغا ئەھمىيەت بېرىلگەن بىر چۈشەنچە ئاساسىي ئىقىم بولغان بىر دۇنيانى تەسەۋۋۇر قىلالمايمەن. شۇڭلاشقا پوست ئىنسان (ئىنساندىن كېيىن) تەرەپدارى Rosi Braidotti دەك ئاياللار ھوقۇقىنى قوغدىغۇچى – سوتسىيالىست، ئېپىستېمولوگى ( بىلىش بىلىمى) ۋە سۇبيېكتىپلىقنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتكەندەك تۇرىدۇ.  ئۇلارنىڭ پىكىرى بويىچە قۇرامىغا يەتكەن ياشلار بىلەن بىر- بىرىمىزنى چۈشىنىشىمىز بارغانسېرى قىيىنلىشىۋاتىدۇ. ئۇقۇملار تەسىرىنى يوقاتقان بىر دۇنيادا ياشاۋاتىمىز. بۇنى «پەلسەپەسىزلىشىش» دەپ ئاتىساق بولىدۇ. بۇرۇن ئەمدى «ياخشى ھايات» مەسىلىسى بىلەن مەشغۇل بولمايمىز دەيتتىم. كۆرىۋاتىمەنكى، مەشغۇلىيىتىمىزنى تەمىن ئېتىدىغان ئۇقۇملاردىنمۇ زېھنىمىزنى ئۇزاقلاشتۇرىۋاتىمىز. پەلسەپىۋى ئىزدىنىشتىن ۋە ھايات مەلۇماتلىرىدىن قورقىمىز. ھاياتىمىزدىن ئۇزاقلاشتۇرغان بىۋاستە تۇيغۇ، قوللىنىشچان مەلۇماتلارنىڭ قىممىتىنى بىلمەيمىز. ھېكمەت، ئىرپان سۆزلىرىنى مەناسىز دەپ قاراپلا قالماي، ئۇ ۋاقىتتا كۆڭلىمىز نېمىنى خالىسا شۇنىڭغا ئىشىنىمىز. بىلىمگە ئۆز خاھىشىمىز بويىچە تەبىر بېرىپ، پال، سىھىر، يېڭىچە غەلىتە ئېتىقادلار بىلەن دىنلارنى پەيدا قىلىپ پېتىقلاپ ئويناشنى ياقتۇرىمىز.
تېخنىكىلىك ئىلگىرىلەشلەرنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، ئاۋال قۇشلارنىڭ ئۇچۇشى توغرۇلۇق پاراڭلىشاتتۇق، كېيىن ئاۋاز، كېيىن نۇر سۈرئىتى توغرۇلۇق پاراڭلىشىدىغان بولدۇق… بارغانسېرى سۈرئىتىمىزنى تېزلەتتۇق ياكى سۈرئەتكە قاراپ ئاڭقىراشلىرىمىزنى، چۈشەنچە ۋە باھالاشلىرىمىزنى شەكىللەندۈردۇق، شەكىللەندۈرىۋاتىمىز. ھەقىقەت تەسەۋۋۇرلىرىمىزمۇ بۇنىڭغا ماس ھالدا ئۆزگىرىۋاتىدۇ. سۈرئىتىمىزگە شۇنچە كۆڭۈل بۆلىۋاتىمىز، ئەمما تەمكىنلىكنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنىمۇ ئۇنتۇپ قالدۇق.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى : تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئامىلى، رەقەملىق مېديا. رېئال تۇرمۇشتا ئۆزىنى يوشۇرغان ئىنساننىڭ رەقەملىق مېديا مۇھىتىدا چېگرالىرى يوقامدۇ؟ رەقەملىق مېديا دەۋرىدە ياشىغان ئادەمنىڭ تەكەببۇرلۇقى ۋە ئۆزىنى كۆز- كۆز قىلىش مەسىلىلىرىگە قانداق باھا بېرىسىز؟