سىيرەك توپا: خىتاينىڭ غەربكە قارشى يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قورالى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ تۇنجى قەدىمى سىيرەك توپا ۋە باشقا ھالقىلىق مىنېراللار ئۈچۈن خىتاينىڭ ئىگىدارچىلىقى ۋە كونتروللۇقى سىرتىدا بىر قېزىش، ئېرىتىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش شىركەتلىرى تورى قۇرۇپ چىقىشتۇر. كىنگې بۇنىڭ بىر نەچچە يىل ۋاقىت ئالىدىغان، تەننەرخى يۇقىرى ۋە جاپالىق بىر مۇساپە بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىسىمۇ، ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە ئۈچۈن بۇنىڭ بىر مەجبۇرىيەت ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تىلغا ئالىدۇ. شۈبھىسىزكى، گىرېنلاندىيەنىڭ سىيرەك توپا مىنېراللىرى ئۈچۈن رىقابەت كەسكىنلىشىۋاتقاندا، ئەنگلىيەنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىل بىر ئىستراتېگىيە ئۈچۈن ياۋروپا بىلەن بىرلىكتە ئىشلىشى كېرەكلىكى يۆنىلىشىدىكى ئانالىزلارمۇ بۇ تىرىشچانلىقلارنىڭ مۇھىملىقىنى قوللايدۇ.
ئىككىنچىدىن، غەربنىڭ قۇياش ۋە شامال ئېنېرگىيەسى، كۆنەكسىمان مودۇللار، كونا تىپتىكى ئۆزەكلەر، توكلۇق ئاپتوموبىللار ۋە باشقا نۇرغۇن ئىستراتېگىيەلىك سانائەت ساھەلىرىدە بېيجىڭنىڭ سانائەت سىياسەتلىرى ۋە سېخىي ياردەم پۇللىرى بىلەن قوللاشقا ئېرىشكەن خىتاي رىقابىتىنىڭ غايەت زور دولقۇنىغا قارشى ئېلاستىكلىق بەرپا قىلىشى كېرەك. بۇ نۇقتىدا 2022-يىلى ئامېرىكا پارلامېنتى تەرىپىدىن ماقۇللانغان ۋە نۇرغۇن يۇقىرى تېخنىكا ساھەلىرىدىكى تەشەببۇسلارنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەشنى نىشان قىلغان «ئۆزەك ۋە ئىلىم-پەن قانۇنى» (Chips and Science Act) بىر ئۈلگە سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە باشقا غەرب ئىتتىپاقداشلىرىنىڭمۇ ئوخشاش دائىرىلىك ۋە يېتەرلىك مەبلەغ بىلەن تەمىنلەنگەن ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈپ چىقىشى زۆرۈر.
بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئاخىرقى نىشانى پەقەت خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئىستراتېگىيەسى بىلەن يۈرگۈزۈۋاتقان تۈردىكى بىر تەھدىتكە قارشى قوغدىنىش بولماسلىقى كېرەك. ئەسلى مەقسەت خىتايدىن مۇستەقىل ياكى نىسبەتەن ئايرىۋېتىلگەن، ئۆز-ئۆزىنى قامدىيالايدىغان، يېڭىلىق يارىتىشچان ۋە رىقابەت كۈچىگە ئىگە يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەت ۋە تەمىنات زەنجىرلىرىنى بەرپا قىلىشتۇر. بۇ، ئۆتكەن ئوتتۇز يىللىق يەرشارىلىشىش پارادىگمىسىدىن رادىكال بىر ئايرىلىشنى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ ئىقتىسادىي سىياسەتلەرنىڭ مەركىزىگە قويۇلغان يېڭى بىر دەۋرنىڭ باشلانغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
جامېس كىنگېنىڭ «Chatham House» ئۈچۈن يازغان ئانالىزى خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېكسپورت تېخنىكىلىرىغا كىرگۈزگەن چەكلىمىلىرىنىڭ يەرشارى كۈچ قۇرۇلمىسىدىكى تېكتونىكىلىق بىر سىيرىلىشنىڭ ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ روشەن ئالامىتى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ ھەرىكەت بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى گېئوپولىتىكىلىق بىر قورالغا ئايلاندۇرۇش جەھەتتىكى قەتئىي ئىرادىسىنى ۋە ئىقتىدارىنى ئېنىق نامايان قىلماقتا. خىتاي ئەمدى پەقەت «دۇنيانىڭ زاۋۇتى» ئەمەس، بەلكى يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ ۋە ھالقىلىق تېخنىكىلارنىڭ كونترول مەركىزىگە ئايلاندى.
UNIDO ۋە ASPI غا ئوخشاش ئورگانلارنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرى بىلەن كۈچەيتىلگەن بۇ ئانالىز غەرب دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسنىڭ كۆلىمىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرىدۇ: يەرشارى ياسىمىچىلىق سانائىتىدىكى ئۈلۈشى تېزلىكتە ئېرىپ كېتىۋاتقان، ھالقىلىق تېخنىكا رىقابىتىدە ئارقىدا قېلىۋاتقان ۋە ئېنېرگىيەگە ئۆتۈشتىن رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەگىچە بولغان نۇرغۇن ساھەلەردە ئىستراتېگىيەلىك بىر رەقىبىگە بېقىنىپ قالغان بىر غەرب رېئاللىقى.
بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، كىنگې تەۋسىيە قىلغان «خەۋپ-خەتەرنى ئازايتىش» ئىستراتېگىيەسى بىر سىياسىي تاللاشتىن كۆرە، ئىستراتېگىيەلىك بىر مەجبۇرىيەتتۇر. ئورۇنباسار تەمىنات زەنجىرلىرىنى قۇرۇش، يەرلىك يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەتنى جانلاندۇرۇش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇش غەربنىڭ كەلگۈسىدىكى ئىقتىسادىي گۈللىنىشى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە پەقەتلا ئىقتىسادىي بىر رامكىدىن قاراش دەۋرى ئاخىرلاشتى. غەرب ئۈچۈن ئەمدى مەسىلە خىتاينىڭ يۈكسىلىشىنى ھازىرقى سىستېما ئىچىدە باشقۇرۇش ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي بېقىندىلىق بىر قورالغا ئايلانغان دۇنيادا ئىستراتېگىيەلىك چىدامچانلىققا ئاساسلانغان يېڭى بىر پارادىگما بەرپا قىلىشتۇر. ئەكسىچە بولغاندا، بېيجىڭنىڭ كېيىنكى «بوغما نۇقتا» ھەملىسىگە دۇچ كەلگەندە بەك كېچىككەن بولۇشى مۇمكىن.