خىتايدا ئىقتىساد ۋە سانائەت: تاشقى سودا غەلىبىلىرى ۋە ئىچكى بازارنىڭ ۋەيران بولۇشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتايدا ئىقتىساد ۋە سانائەت: تاشقى سودا غەلىبىلىرى ۋە ئىچكى بازارنىڭ ۋەيران بولۇشى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
خىتاي ئىقتىسادى 2026-يىلى پەرەزلىرىدە دۇنيا سەھنىسىدە ئۆزىگە ئىشەنگەن بىر دۆلەتنى تەسۋىرلىمەكتە. دونالد ترامپنىڭ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى سۈپىتىدە ۋەزىپە باشلىشى بىلەن قوزغالغان سودا ئۇرۇشلىرىدا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئامېرىكا تاموژنا باجلىرىغا قارشى ئۈنۈملۈك قارشىلىق كۆرسەتتى ۋە «قۇتۇلۇش كۈنى»دىن بۇيان ئىقتىسادىي جەھەتتە ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى تاشقى دۇنياغا نامايان قىلدى. ۋاشىنگتوننىڭ بېسىملىرىغا قارىماي، خىتاي پەقەتلا پۈت تېرەپ تۇرالاشلا ئەمەس، بەلكى دۇنيا ئىقتىسادىي سىستېمىسىدىكى سالمىقىنى قوغداپ قالغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.
بېيجىڭنىڭ بۇ جەرياندىكى ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك كوزىرى، سىيرەك مەدەنلەر (REE) ئۈستىدىكى دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىقى بولدى. ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفونلاردىن تارتىپ جەڭ ئايروپىلانلىرىغىچە بولغان ھەر خىل ئېلېكتىرونلۇق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىشتا ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە بۇ بايلىقلارنىڭ ئىكىسپورتىنى چەكلەيدىغانلىق تەھدىتى، ئامېرىكانى كېلىشىم ئۈستىلىگە ئولتۇرۇشقا مەجبۇرلىدى. بۇ ھەرىكەت، خىتايغا چەت ئەل تېخنىكىسىغا بولغان بېقىنىندىلىقىنى ئازايتىش ۋە ئۆز-ئۆزىگە يېتىش نىشانلىرىغا ئۇلىشىش يولىدا ئېھتىياجلىق بولغان ۋاقىتنى قازاندۇردى.
سودا ئۇرۇشىنىڭ شىددىتىگە قارىماي، خىتاينىڭ ئېكسپورت ھەجىمىدە تۆۋەنلەش ئەمەس، ئەكسىچە ئېشىش كۆرۈلدى. دۇنيا بازارلىرىنىڭ خىتاي مەھسۇلاتلىرىنى قوبۇل قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇشى، بېيجىڭنىڭ ۋاشىنگتوندىن كەلگەن تاشقى زەربىلەرگە قارشى تۇرۇش كۈچىنى ئىسپاتلىدى ۋە خەلقئارا سەھنىدىكى ئورنىنى مۇستەھكەملىدى. خىتاي، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «خەۋپ-خەتەردىن قۇتۇلدۇرۇش» (de-risking) كۈنتەرتىپى قاتارلىق ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىگە مۇناسىۋەتلىك ھەر قانداق تەھدىتكە قارشى، سىيرەك مەدەنلەر كارتىسىنى قايتا ئىشلىتىشتىن يانمايدىغانلىقى ھەققىدە بىشارەت بەرمەكتە.
بىراق، تاشقىرىغا ئاڭلىتىلغان بۇ مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسىنىڭ ئەكسىچە، ئىچكى بازاردا ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچلەر ئەندىشە قىلغۇدەك سەۋىيەگە چۈشۈپ قالدى. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئۆسۈش مودېلىنىڭ ئاساسىي موتورى بولغان كۆچمەس مۈلۈككە مەبلەغ سېلىش  (FAI)، 2025-يىلىنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا %12 نىسبىتىدە كەسكىن چۈشۈپ كەتتى. يۇقۇم يىللىرى چىقىرىۋېتىلگەندە، ئۇل ئەسلىھە ۋە ئىشلەپچىقىرىشقا سېلىنغان مەبلەغدىكى بۇ ۋەيران بولۇش، يېقىنقى يىگىرمە يىلنىڭ ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەسىنى كۆرسەتمەكتە ۋە ئىقتىسادىي مۆجىزىنىڭ سىجىللىقى توغرىسىدا سوئال بەلگىسى پەيدا قىلماقتا.
مەبلەغ سېلىشتىكى بۇ كەسكىن تۆۋەنلەشنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسىي سەۋەبلەرنىڭ بىرى، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ  مالىيەسىدە يۈز بەرگەن چوڭقۇر كىرىزىستۇر. تارىختىن بۇيان مەبلەغ سېلىشقا يېتەكچىلىك قىلىپ كەلگەن يەرلىك ھۆكۈمەتلەر مالىيەسى، كۆچمەس مۈلۈك كىرىزىسى ۋە ئازايغان يەر سېتىش كىرىملىرى سەۋەبىدىن قۇرۇقدىلىپ قالدى. بانكا ساھەسىدىكى مەسىلىلەر ۋە ئىشلەپچىقىرىش پايدىسىدىكى تۆۋەنلەشمۇ بۇ مالىيە قىيىنچىلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا.
مەۋجۇت قەرز سانلىق مەلۇماتلىرى، كىرىزىسنىڭ كۆلىمىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويماقتا. يەرلىك ھۆكۈمەتلەر تەرىپىدىن تارقىتىلغان زايۇملارنىڭ زور بىر قىسمى يېڭى مەبلەغ سېلىشنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى مەۋجۇت قەرزلەرنى ئايلاندۇرۇش (قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش) مەقسىتىدە ئىشلىتىلمەكتە. قەرز ئېلىش تەننەرخى تېز سۈرئەتتە ئېشىپ بارغان بۇ مۇھىتتا، كەڭ كۆلەملىك قەرز قۇرۇلمىسى ئىسلاھاتى ئېلىپ بېرىلمىسىلا، مەبلەغ سېلىشنىڭ داۋاملىق ئازلايدىغانلىقى ۋە ئىقتىسادىي ئۆسۈشنىڭ ئاستىلايدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە.
نەتىجىدە بېيجىڭ، 2025-يىلىدا سىرتقا نىسبەتەن ئامېرىكا تاموژنا باجلىرىنى ئەمەلدىن قالدۇرالىغان  دۇنياۋى بىر كۈچ سۈپىتىدە ماختانغان بولسىمۇ، ئىچكى جەھەتتە مەبلەغ سېلىش ئازايغان ۋە مالىيە كىرىزىسى بىلەن كۈرىشىۋاتقان زىددىيەتلىك بىر ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنى نامايان قىلماقتا. مەبلەغ سېلىش سانلىق مەلۇماتلىرىدىكى بۇ پاسسىپ ئەھۋال، خىتاي ئىقتىسادى دۇچ كېلىۋاتقان قۇرۇلما خاراكتىرلىك قىيىنچىلىقلارنىڭ تەسىرىنى ئاشۇرغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر: G2  تەڭپۇڭلۇقى ۋە ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك يالغۇزلۇقى
دونالد ترامپنىڭ تېز ئىنكاس قايتۇرىدىغان تۇراقسىز سىياسەتلىرى ۋە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدىكى مۆلچەرلىگىلى بولماسلىق ئەھۋالى، 2026-يىلىدا دۇنيا سىياسىي جۇغراپىيەسىنى «G2» ئوقىغا ئولتۇرغۇزماقتا. شى جىنپىڭ بىلەن ترامپ ئوتتۇرىسىدا ئورنىتىلغان دىيالوگ ۋە ھاسىل قىلىنغان «ئوق چىقىرىشنى توختىتىش» كېلىشىمى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى ئىستراتېگىيەلىك بىر قىيىنچىلىققا سۆرىمەكتە. ئەگەر بۇ ئىككى تەرەپلىك تىنچلىق داۋاملىق بولسا ۋە يېڭى كېلىشىملەر بىلەن مۇستەھكەملەنسە، بىريۇسسېل، ياۋروپانىڭ مەنپەئەتلىرىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغان قارارلار ئېلىنىدىغان ئۈستەلدە ئۆزىگە ئورۇن تاپالماي، چەتكە قېقىلىش خەۋپى بىلەن  يۈزلەشمەكتە.
خىتاينىڭ تاشقى سىياسەت نەزەرىيەسىدە ياۋروپانىڭ مۇھىملىقى ۋە سالمىقى بارغانسېرى ئازايماقتا. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى، بىريۇسسېلنىڭ تەلەپلىرى ئالدىدا ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە يول قويۇشلارغا قاشتاشلىق قىلىپ، موسكۋا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنى داۋاملاشتۇرماقتا. بولۇپمۇ رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى دائىرىسىدە خىتاي، رۇسىيەنىڭ يېنىدا تۇرۇشنى داۋاملاشتۇرماقتا ۋە ئادىل بىر تىنچلىق ئۈچۈن بېسىم قىلىشىنىشتىن قېچىپ، ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرىگە پەرۋا قىلمايۋاتماقتا.
تەيۋەن مەسىلىسىدىمۇ بېيجىڭ، ھەربىي بېسىم ۋە قورقۇتۇش سىياسەتلىرى ئىشلىتىشتىن تارتىنىپ قالمايۋاتىدۇ. سىيرەك مەدەن تەمىنات زەنجىرلىرى ئۈستىدىكى دۇنياۋى تەسىر كۈچىدىن جاسارەت ئالغان خىتاي، باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئەندىشىلىرىنى  پەرۋايىغا ئالماستىن ئۆز كۈنتەرتىپىنى ئىجرا قىلماقتا. تەيۋەن بوغۇزىدىكى جىددىيچىلىك، خىتاينىڭ رايون خوجايىنلىقىنى (ھۆكۈمرانلىقىنى) مۇستەھكەملەش ئارزۇسىنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىپادىسى سۈپىتىدە يەنىلا مەۋجۇت بولۇپ كەلمەكتە.