خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياۋروپا مەركەزلىك ۋېستفالىيە تۈزۈمى دۆلەتلەر ئارىسىدىكى بايلىق، كۈچ، نوپۇز ۋە خەلقئارادىكى روللار نۇقتىسىدىن پەيدا بولغان تەڭسىزلىكلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان رىئاللىقلارغىمۇ بىمالال ماسلىشىپ كېتەلىدى. بۇ تەڭسىزلىك «چوڭ كۈچلەر»نىڭ رولىغا تايىنىدىغان «يەر شارى خاراكتېرلىك باشقۇرۇش»شەكلىنى پەيدا قىلدى. بۇ ئەھۋال تەبىئىي ھالدا غەربنىڭ ئۈستۈنلىكىنى ۋە غەرب مەركەزلىك دۇنيانىڭ كاپالەتكە ئاستىغا ئېلىنىشىدا تۈرتكلىك رول ئوينىدى.
نەتىجىدە، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرى پۈتكۈل دۇنيا بىر تەرەپتىن غەرب دۆلەتلىرىگە ئوخشاش بولۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان، ئۇنى دوراشقا مەجبۇر ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىدىغان ۋە بۇ دائىرىدە ئۇلار بىلەن مۇناسىۋەت ئورناتقان دۆلەتلەر ۋە مىللەتلەردىن تەشكىل تاپقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن غەربنىڭ ئۈستۈنلىكىنى ئىزچىلىققا ئىگە قىلىدىغان مېخانىزمىلىق رولىنى ئۆتىدى.
6-3- خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن كېيىنكى دەۋىر: گىرەلىشىپ كەتكەن كۆپ مەركەزلىك دۇنيا
20-ئەسىر ھەر جەھەتتىن «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»نىڭ ئالتۇن دەۋرى ھېسابلانسىمۇ، بۇ ئەسىرنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ئاكتىيور ئالاھىدىلىكلىرى، مۇناسىۋەت شەكىللىرى، دۇنيانىڭ ئالاھىدىلىكلىرى ۋە زامان-ماكان ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر نۇقتىسىدىن يېڭى دەۋىرگە قەدەم قويۇلغانلىقىنىڭ كۈچلۈك ئىشارەتلىرى پەيدا بولۇشقا باشلىدى. شەكسىزكى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمرىلىشى بىلەن سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشى ئۆزگىرىشنىڭ دۇنيا مىقىياسىدا تېز سۈرئەتتە ۋە چوڭقۇر ھېس قىلغىلى بولىدىغان تەرىقىدە يۈز بېرىشىگە سەۋەب بولدى. كۈنىمىزدە مودېرىن خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى كۈچلۈك قۇرۇلما ۋە مۇساپىلارغا تەھدىت سالىدىغان، ئۆزگىرىشكە مەجبۇرلايدىغان مۇھىم ئۆزگىرىشلەر يۈز بەرمەكتە. دەۋىرنىڭ روھى ئۆزگەرمەكتە، ئۇچۇر-ئالاقە ۋە خەۋەرلىشىش تېخنولوگىيەلىرىدىكى ئىنقىلابنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدىغان ئىقتىسادىي، سىياسىي، ئىجتىمائىي دىنامىكلار ئاكتىيورلارنى، قۇرۇلمىلارنى ۋە بۇلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى ئۆزگەرتمەكتە.
ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن ھالقىغان يېڭى دۇنيا ۋەزىيىتىگە شاھىت بولماقتىمىز. مودېرىنلىشىش ھادىسىسى ۋە ئۇنىڭ ئىپادىسى بولغان دۇنيا سىياسىتى ئۈستىدىمۇ كۈچلۈك مۇلاھىزىلەر ئېلىپ بېرىلماقتا. بولۇپمۇ، ئىگىلىك ھوقۇق ماھىيەت جەھەتتىن زور دەرىجىدە بۇرۇلۇش ھاسىل قىلغان، دۆلەتتىن ھالقىغان كۈچلەر قۇدرەت تېپىۋاتقان، شەخسنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ ئىنسانىيەتنىڭ مەنپەئەتىنى تەشەببۇس قىلىدىغان چۈشەنچىلەرخەلقئارا قىممەت ئۆلچىمىگە ئايلىنىۋاتقان، دۆلەتلەر ئارا مۇناسىۋەتلەردىن سىرت جەمئىيەتلەرئارا، شەخسلەر ئارا، گۇرۇھلار ئارا، شىركەتلەرئارا، دۆلەتلەر-جەمئىيەتلەرئارا، دۆلەتلەر-گۇرۇھلار ئارا، شەخسلەر-دۆلەتلەرئارا مۇناسىۋەتلەر مەلۇم دەرىجىدە بېقىندىلىق ھالەتكە كېلىپ بىر-بىرىدىن ئايرىلمايدىغان دەۋىرگە قەدەم قويدۇق. بەزىلەر تەرىپىدىن «پوستمودېرىن دەۋىر»دەپ ئاتالغان بۇ دەۋىرنى دۇنيا سىياسىتى نۇقتىسىدىن ھازىرچە «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن كېيىنكى دەۋىر»دەپ ئاتىدۇق ۋە ئۆزگىرىشلەرنى مۇشۇنى چۆرىدىگەن ھالدا ئانالىز قىلىشقا تىرىشتۇق.
ئۆزگىرىشنىڭ ئامىللىرى ۋە نەتىجىلەر
دۇنيا سىياسىتىدىكى بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ غول ئامىلىنى ئۇچۇر-ئالاقە، قاتناش ۋە بىلىم ساھەلىرىدىكى ئىنقىلابنىڭ تەسىرى بىلەن پەيدا بولغان ۋە «بازارلار چېگرالاردىن نەپرەتلىنىدۇ»دېگەن چۈشەنچىدىن ئوزۇقلانغان ئىقتىسادىي-مالىيە-سودا جەھەتتىكى يەر شارىلىشىش ھادىسىسى تەشكىل قىلىدۇ. بۇنىڭ تۈرتكىسىدە ھەر خىل ئالاھىدىلىك ۋە سەۋىيەدىكى ئاكتىيورلار ئورۇن ئالغان ھەم كۆپ قىرلىق ھەمدە زىچ ۋە تېز سۈرئەتلىك مۇناسىۋەت شەكىللەنمەكتە. قىسقىسى، دۇنيا سىياسىتى ئاكتىيورلار، مەسىلىلەر، مۇساپىلار ھەتتا قۇرۇلمىلار جەھەتتىن كۆپ خىللاشماقتا.
دۇنيا مىقىياسىدا مەيدانغا كەلگەن بۇ ئۆزگىرىشلەر ئادەتتە «يەر شارىلىشىش»دېگەن ئۇقۇم ئاستىدا ئانالىز قىلىنماقتا. دۇنيا تۈزۈمىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن يەر شارىلىشىش ھەم دۇنيانىڭ كىچىكلىشىشنى ھەمدە دۇنيا ئېڭىنىڭ كۈچىيىشىنى كۆرسىتىدۇ (روبېرتسون، 1999:21). يەر شارىلىشىشقا ئەگىشىپ ئۇچۇر تورلىرى ۋە بۇ تورلار ئىچىدىكى ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى ھەمبەھرىلىشىشنىڭ زىچلىقى، سۈرئىتى كۈچەيمەكتە. بۇ ئەھۋال مۇناسىۋەت شەكىللىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈپ ئىلاستىكىلىق ھالەتكە ئېلىپ كېلىپ كۆپ خىلاشتۇرماقتا. نەتىجىدە، ھەممە ئادەم ھەممە نەرسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدىغان، شۇنداقلا ھەممە ئادەم ھەممە نەرسىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان كۆپ قىرلىق مۇناسىۋەتلەر تورىدىن تەشكىل تاپقان جاھان خاراكتېرلىك قۇرۇلما شەكىللەنمەكتە.
بۇ دائىرىدە دۇنيا ياكى يەر شارى مەدەنىيەتلەر، كۈلتۈرلەر، مىللىي جەمئىيەتلەر، مىللەت ئىچى ۋە خەلقئارالىق ھەرىكەتلەر بىلەن خەلقئارالىق تەشكىلاتلىنىش، كىچىك ۋە ئېتنىك توپلۇقلار، جەمئىيەتتىكى تەبىقە ۋە گۇرۇھلار، شەخسلەرنىڭ بارغانچە بېسىم ئاستىغا ئېلىنىشى بىلەن بىرگە، ئوخشىمىغان سەۋىيە ۋە شەكىللەردە كۈچەيتىلىپ مەلۇم نۇقتىغا قىستىلىشى نەتىجىسىدە پەيدا بولغان ئىجىمائىي-كۈلتۈر خاراكتېرلىك سىستېمىغا ئۆزگەرمەكتە (روبېرتسون، 1999:103). يەر شارىلىشىش ھادىسىسى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرىدىكى دۆلەتلەر ۋە مىللەتلەرنىڭ ئەكسىچە، شەخسلەرنى، ئېتىك توپلۇقلارنى ۋە بىر پۈتۈن ھالدا پۈتكۈل ئىنسانىيەتنى دۇنيا سىياسىتىنىڭ كۈنتەرتىپىگە ئېلىپ كىردى. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ مىللىي دۆلەتلەرنى مۇتلەقشتۈرىدىغان پىرىنسىپلىرىغا زىت بولغان، ھەر ئاكتىيور ياكى كۈچ مۇئەييەن دەرىجىدە يەنە بىر ئاكتىيور ياكى كۈچ تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان يېڭى دۇنيا شەكىللەنمەكتە.
يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە پەيدا بولغان زامان-ماكان مۇناسىۋىتىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئىپادىسى بولسا «زامان-ماكاننىڭ قىستىلىشىدۇر». ھارۋېينىڭ قارىشىچە، ئىقتىسادىي پائالىيەتلەرنىڭ زىچلىشىشى نەتىجىسىدە ھەر ۋاقىت كاپىتالىزىمنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالغان ماكاننىڭ زامان ۋاستىسى ئارقىلىق يوق بولىۋاتقانلىقىغا شاھىت بولىۋاتىمىز. نەتىجىدە بىر جەھەتتىن ماكان جەھەتتىكى توساقلار ئازىيىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن دۇنيادىكى ماكانلار ئىچىگە ئالغان نەرسىلەرگە قارشى تېخىمۇ سەزگۈر مۇئامىلە قىلماقتىمىز (ھارۋېي، 1989:307).