تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىل ھوقۇقىنى مەنپەئەت مەركەزلىك ھىمايە قىلغۇچى دۇنيا قاراش تىلغا ئېكولوگىيەلىك ۋە ئېستېتىك بىر قىممەت ۋە ئېپىستېمىك بىر مەنبە دەپ قارايدۇ.[59] بۇ چۈشەنچە بويىچە، ھەر بىر تىل ئىنسان ئەۋلادىنىڭ ئورتاق مىراسى، دەپ قارىلىپ، تىلنىڭ ئۆزىگە ئەھمىيەت بېرىلىدۇ. ھەربىر تىل، ئىنساننىڭ ھېس قىلىش، ئويلاش ۋە ياشاش شەكلىنىڭ پەرقلىق ئىپادىسى سۈپىتىدە ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق بايلىقى دەپ قەدىرلەنگەن بولغاچقا، بارلىق تىللار سۆزلىگۈچىلىرى ۋە سۆزلىگۈچىلىرىنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىدىن مۇستەقىل ھالەتتە قوغدىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ قاراش بويىچە، ئىنسان ئەۋلادىنىڭ تارىختا ياراتقان سەنئەت، پىكىر ۋە ئەنئەنىلىرى قانداق مۇھاپىزەت قىلىنىۋاتقان بولسا، ئۇلارنىڭ توشۇغۇچىسى بولغان تىللارنىڭمۇ ئۇلارغا ئوخشاش، ھەتتا ئۇنىڭدىن مۇھىم ئورۇنغا قويۇلۇپ مۇھاپىزەت قىلىنىشى شەرتتۇر.[60] بۇ يەردە تىل خىلمۇخىللىقىنىڭ ئۆزى بىر بايلىقتۇر. مىساللار ئادەتتە ئېستېتىك خاراكتېرنى ئاساس قىلىدىغان بولۇپ، دۇنيا كۆپ خىللىق ۋە تىل بىلەن تېخىمۇ رەڭلىك ۋە دىنامىك بولىدۇ، قارايدۇ.
تىل خىلمۇخىللىقىغا بىيولوگىيەلىك خىلمۇخىللىققا ئوخشاش قارىلىپ، تىللارنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى ئېكولوگىيەلىك ئاساس ۋە ئېكوسىستېما ئۇقۇملىرى بىلەن مۇناسىۋەتلەشتۈرۈلىدۇ. ئېكوسىستېما ئۇقۇمى بىر پۈتۈن ھالەتتە ياشاۋاتقان مەۋجۇداتلارنىڭ مۇناسىۋەتلەر توپى تۈرتكىسىدە مەۋجۇت بولغانلىقى قارىشىنى چىقىش قىلىدۇ. ئېكوسىستېمىدىكى ئامىللارنىڭ، ئېلېمىنتلارنىڭ ھەرقانداق بىرىگە يەتكەن زىياننىڭ سىستېمىنىڭ ھەممىسىگە نىسبەتەن مۆلچەرلىگۈسىز ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىش ئېھتىمالى بار.[61] بىر جانلىق نەسلىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشى دۇنيانى قانداق كىچىكلىتىپ، ئېكولوگىيەلىك سىستېمىغا قانداق زىيان يەتكۈزسە، بىر تىلنىڭ ئۆلۈشى ۋە يوقىلىپ كېتىشىمۇ شۇنداقتۇر؛ بىر تىلنىڭ يوقىتىپ تاشلىنىشى، ئىنساننىڭ ئورتاق مەۋجۇتلۇقىدىكى بىر نەرسىلەرنىڭ پۈتۈن زامان ئۈچۈن يوقىتىپ تاشلىنىشىدۇر. دېمەك، تىل ھوقۇقىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى، بارلىق تىللارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشى ئۈچۈن مۇھىمدۇر. تىللار ئىنسان ئەۋلادىنىڭ ئورتاق مىراسىدۇر ۋە ئىنسانىيەت پۈتكۈل تىللار ئوتتۇرىغا قويغان مەدەنىيەت ۋە مەلۇمات بىرىكمىلىرىدىن پايدىلانماقتىدۇر. بۇ پوزىتسىيەنىڭ يىپ ئۇچلىرىنى بەزى خەلقئارالىق ھۆججەتلەردىمۇ كۆرۈش مۇمكىن. ياۋروپا رايونلۇق ۋە ئاز سانلىقلار تىللىرى شەرتنامىسىنىڭ مۇقەددىمىسىدىكى «بىر قىسىم يوقاپ كېتىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن ياۋروپانىڭ چوڭ رايون ۋە ئاز سانلىق تىللىرىنىڭ؛ ياۋروپانىڭ مەدەنىيەت بايلىقىغا… قوشىدىغان تۆھپىلىرى نەزەردە تۇتۇلۇپ» دېگەندەك ئىبارىلەرمۇ قىسمەن مۇشۇ قاراشنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
مەنپەئەت مەركەزلىك تىل ھوقۇقىنى ياقلايدىغان قاراش، تىل ھوقۇقىغا كىشىلىك ھوقۇق كاتېگورىيەسىدە قارىمايدۇ. چۈنكى (بۇ يەردە)، ھوقۇق كىشىلەرنى ئەمەس، تىلنىڭ دەل ئۆزىنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ پوزىتسىيە، تىل ھوقۇقىنى مۇھاپىزەت قىلىش ۋە قوغداش جەھەتتە ئاجىزلىق قىلماقتا. تىل ھوقۇقىنى قوغداش، بايان قىلىنغان پايدىنى كەلتۈرۈۋاتقان بولۇپ، بۇ مۇھىم بىر نۇقتا ھېسابلىنىدۇ، بىراق، بۇ ئومۇملاشقان پايدىلارنى تىل ھوقۇقىنىڭ ئاساسلىق بىر سەۋەبى  دېگەندىن، ئۇنىڭ ئارزۇ قىلىنغان بىر يانداش مەھسۇلاتى دېگەن تۈزۈك.[62] يەنە كېلىپ ھەقدارلىق تىل ۋە مەدەنىيەت ياراتقان پايدىغا تاياندۇرۇلغاندا، مۇقەررەر ھالدا، قىممەت نۇقتىسىدىن بىر تىل ۋە مەدەنىيەت دەرىجە قاتلىمى يارىتىدۇ-دە، بۇنىڭ نەتىجىسى بەزى تىللارنىڭ قۇربان قىلىنىشىغا بېرىپ تاقىلىدۇ.[63] قىسقىسى، بۇنداق بولغاندا تىل ھوقۇقى تولۇق مەنىدە كاپالەت ئاستىغا ئېلىنمايدۇ. شۇڭا، تىل ھوقۇقىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كۈچكە ئىگە قىلىدىغان باشقا بىر خىل پوزىتسىيە ئېھتىياج بار.