يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىشىلىك ھوقۇق ئۇقۇمى، ئەڭ ئاددىي ۋە ئەڭ ئاساسلىق ئېنىقلىمىسى بىلەن ئىزاھلانغاندا، ئىنساننىڭ پەقەت ۋە پەقەت ئىنسان سۈپتىدە تۇغۇلۇشى سەۋەبىدىن ئىگە بولغان ھەق – ھوقۇقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ھەق – ھوقۇقلار، كىشىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە قەدىر – قىممىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىلىملەردىن ھاسىل قىلىنغان ۋە ھەر ئىنسان بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بەزى زۆرۈرىيەتلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ زۆرۈرىيەتلەر، كىشىنىڭ قىممىتىنى ئىتىراپ قىلىش ۋە قوغداش ئىستەكلىرى سۈپتىدە، يەنى ئىنسانلارنى پەقەت ئىنسان بولغانلىقى ئۈچۈن قوغداش ئىستىكى سۈپتىدە شەكىللىنىدۇ ( كۇچۇرئادى، 1982، 169 – 170 ). ئىنساننى باشقا جانلىقلاردىن ئايرىپ تۇرىدىغان بارلىق ئىمكانىيەتلەر، ئىنساننىڭ ئىنسان بولۇشتىكى قەدىر – قىممىتى ۋە ئىززەت – ھۆرمىتىنى بەلگىلەيدۇ. كىشىلەردە ئىنساننىڭ ئىمكانىيەتلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، ئىنسان تۈرىنىڭ داۋاسى، ئىنسان بولغان ھەر قانداق كىشىنىڭ مەجبۇرىيىتى بولغاندەك، يەنە بىر تەرەپتىن بۇ تۈرنىڭ ئەزاسى بولغان ھەر بىر ئەزانىڭ ھەق – ھوقۇقىدۇر. بۇ كىشىلەرنى پەقەت ئىنسان بولغانلىقى ئۈچۈن قوغداشنى تەلەپ قىلىش دېگەنلىكتۇر ( چەچەن، 2000 ). قىسقىسى، كىشىلىك ھوقۇق، ئىنساننىڭ ئىنسان بولۇش سۈپتى بىلەن قەدىر – قىممىتى ۋە ئىززەت – ھۆرمىتىنى قوغداش ئۈچۈن شەكىللەندۈرگەن ھەق – ھوقۇقىدۇر. ئىنسانغا خاس بىر دۇنيانىڭ بەرپا قىلىنىشى ۋە بۇنىڭ قوغدىلىشىنى تەلەپ قىلىش ۋە بەرپا قىلىش يەنە ئىنسانلار ھاسىل قىلىدىغان شەرت – شارائىت بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر.
كىشىلىك ھوقۇقنى ھەم كىشى ھەم دۆلەت نۇقتىسىدىن ئوتتۇرىغا قويۇش مۇمكىن. يەنى دۆلەت دەرىجىسىدە قوبۇل قىلىنغان بىر خىتاپنامە ئارقىلىق كىشىلىك ھوقۇق ھىمايە ئاستىغا ئېلىنغاندەك، ھەر بىر شەخسمۇ كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشقا مەسئۇلدۇر. بۇ يەردە ھەر ئىككى نۇقتىدىن ئوخشاش نەرسە تەلەپ قىلىنماقتا، يەنى ئىنساننىڭ ئىمكانىيەتلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش شەرت – شارائىتىنىڭ بەرپا قىلىنىشى. بۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش، كىشىلەرگە ئىنساندەك ياشاش ئىمكانىيىتىنىڭ بەرپا قىلىنىشى بىلەن ئەمەلگە ئاشىدۇ ۋە بۇ شەرت – شارائىت تۈزۈم دەپ ئاتالغان نەرسىنىڭ دەل ئۆزىدۇر. يەنى كىشىلىك ھوقۇق مۇئەييەن خاراكتېردىكى تۈزۈمنىڭ پرىنسىپلىرىدۇر ( يېلدېز، 2006 ). لېكىن بۇلارنى قوغداشقا مەسئۇل تۈزۈملەر، ئۆزى قۇرغان تۈزۈمنى باشلامچى بولۇپ ئۆزى دەپسەندە قىلماقتا.
بۇ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، كىشىلىك ھوقۇقنى قوغدىشى كېرەك بولغان دۆلەت(لەر)، ئەپسۇسكى كۈنىمىزدە كۈچ ۋە ھاكىمىيەت ئۈچۈن ئۇنى ئەڭ كۆپ دەپسەندە قىلىدىغان ئاپپاراتلارغا ئايلىنىپ قالدى. ئۇنىڭدىن باشقا خەلقئارا خىتاپنامە ۋە كېلىشىملەر بەزىدە قەغەز ئۈستىدىكى يېزىقتىن ھالقىپ ئۆتەلمىدى. مىسال كۆرسىتىشكە توغرا كەلسە، 1948 – يىلى 10 – دېكابىردا ب د ت دا قوبۇل قىلىنغان خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق خىتاپنامىسى قانۇنى جەھەتتىن جازالاش كۈچىگە ئىگە ئەمەس. لېكىن سىياسى جەھەتتىن بېسىم پەيدا قىلىش كۈچىگە ئىگە. بۇ سەۋەپتىن خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق خىتاپنامىسى بىر دۆلەت تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىش – قىلىنماسلىقى – كىشىلىك ھوقۇقنىڭ قوغدىلىشى جەھەتتىن – مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە، نەتىجە ئالىدىغان كۈچكە ئىگە ئەمەس.
يەر شارىلىشىش بىلەن بىرلىكتە ئوتتۇرىغا چىققان تەرتىپ ۋە تۈزۈملەر، يېڭى شەكىلدىكى دەپسەندىچىلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش بىلەن بىرگە، يېڭى تەدبىرلەرنىڭ ئېلىنىشىنى تەقەززا قىلماقتا. لېكىن بېسىلىدىغان ھەر قەدەم ئۆزى ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ غايىسى بولغان، ئىنساننى ۋاستە بولۇشتىن چىقىرىپ تاشلايدىغان پەلسەپىۋى چۈشەنچە ئۈستىگە قۇرۇلۇشى لازىم. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، كىشىلىك ھوقۇق ئاساسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھالدا ئوتتۇرىغا قويۇلغانلارنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە نۇقتىغا يىغىنچاقلاش مۇمكىن:
1.	ھەق – ھوقۇق بىر تەرەپلىمە بولماستىن، بەلكى مەجبۇرىيەتنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ھەق – ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەت بىر – بىرىنى تولۇقلايدىغان مۇناسىۋەت ئىچىدە بولىدۇ.
2.	كىشىلىك ھوقۇق ھەر ئىنسان بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەزى زۆرۈرىيەتلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، كىشىلەرنىڭ ئىنسان سۈپتىدە ئىمكانىيەتلىرىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈپ ياخشلىغاندا، بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك ھالدا تەلەپلىرى سۈپتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.
3.	كىشىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسى 19 – ئەسىردىن تارتىپ « مىللىي دۆلەت » چۈشەنچىسىدە ئۆزگۈرۈش پەيدا قىلدى. بۇ ئۆزگۈرۈش ھازىرمۇ داۋاملاشماقتا. بۇ سەۋەپتىن كىشىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسى ۋە بۇ چۈشەنچە بىلەن « مىللىي دۆلەت » چۈشەنچىسى ئوتتۇرىسىدىكى ماسلىشالماسلىق، كېلەچەكتە مىللىي دۆلەتلەرنىڭ يوقۇلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
4.	كىشىلىك ھوقۇقنىڭ تەبئىي ھامىيسى دۆلەتتۇر. لېكىن كۈنىمىزدە دۆلەتلەر كىشىلىك ھوقۇقنى پەقەت ھىمايە قىلمايلا قالماستىن، ئۇلارنى ئۆز ئاپپاراتلىرى ئارقىلىق دەپسەندە قىلىۋاتىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق ئەڭ كۆپ دەپسەندە قىلغۇچىلار كۈچنى ئىلكىدە تۇتقۇچىلاردۇر. بۇ دەپسەندىچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئۈچۈن يېڭى بىر ئاتالغۇ، « قانۇنلۇق تېروررزم » ئاتالغۇسى ياساپ چىقىلدى.
كىشىلىك ھوقۇقنىڭ قوغدىلىشى ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويۇلىشى كېرەك بولغانلار تۆۋەندىكىچە: