رەقىبىڭنى بىل، ئۆزۈڭنى بىل:  خىتاي پەيدا قىلغان مەسىلىلەرنى توغرا باھالاش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۆچمەس مۈلۈك كىرىزىسى خىتاينىڭ يەرلىك ھۆكۈمەتلىرىنىڭ مالىيەسىگىمۇ زور تەسىر كۆرسەتتى. بۇ شەھەرلەر ئۇزۇن ۋاقىتتىن بېرى ئاممىۋى مۇلازىمەت ۋە ئاساسىي قۇرۇلۇشلارغا مەبلەغ سېلىش ئۈچۈن يەر سېتىشقا تايىنىپ كەلگەنىدى. ئەمدى يەر-مۈلۈك قىممىتى ۋە يەر سېتىشنىڭ ئاجىزلىشىشى بىلەن، بۇ شەھەرلەر كىرىمسىز قېلىپ، قەرز تۆلەش ۋە ئاساسىي مۇلازىمەتلەرنى تەمىنلەشتە قىينالماقتا. 2024-يىلى ئاپرېلدا، بلۇمبېرگنىڭ ئانالىزىغا كۆرە، خىتاينىڭ يەرلىك ھۆكۈمەتلىرى يەر سېتىشتىن سەككىز يىل ئىچىدىكى ئەڭ تۆۋەن كىرىمنى قولغا كەلتۈرگەن. بۇنى تولۇقلاش ئۈچۈن ئۇلار يەرلىك كارخانىلارغا خالىغانچە جەرىمانە قويۇش، يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ مۇكاپاتلىرىنى قايتۇرۇۋېلىش، ھەتتا مائاش تۆلەش ئۈچۈن شەخسىي شىركەتلەردىن قەرز سوراشقا مەجبۇر بولغان. ھەتتا خىتاي پۇقرالىرىنىڭ بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي باشقۇرۇش قابىلىيىتىگە بولغان ئىشەنچىمۇ ئاجىزلاشماقتا. «ۋال سىترىت ژۇرنىلى»نىڭ مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، 2023-يىلى ئىيۇندىن 2024-يىلى ئىيۇنغىچە تەخمىنەن 254 مىليارد دوللار مەبلەغ جىمجىتلا دۆلەتتىن چىقىپ كەتكەن — بۇ ئىچكى نارازىلىقنىڭ ئېنىق ئىپادىسى. ياشلار بارغانسېرى يىراقلىشىۋاتقان نەتىجىلەر ئۈچۈن توختاۋسىز تىرىشىشنى تەلەپ قىلىدىغان جەمئىيەت بېسىمىغا قارشى «يانتۇ بولۇش» ئۇسۇلىنى تاللىماقتا. ياشلار ئارىسىدىكى ئىشسىزلىق نىسبىتى رېكورت يۇقىرى سەۋىيەگە كۆتۈرۈلگەن بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي ياشلىرى ئاچچىق رېئاللىققا يۈزلەنمەكتە: يۇقىرى مائارىپ ئۇنۋانى ۋە قاتتىق ئەمگەك ئەمدىلىكتە مۇقىم خىزمەت ياكى ئىجتىمائىي يۈكسىلىشنى كاپالەتكە ئىگە قىلالمايدىغان بولۇپ قالدى.
ئىلگىرى خىتاينىڭ تېز كۆتۈرۈلۈشىگە تۈرتكە بولغان خەلقئارالىق مۇھىتمۇ ئەندىشىلىك ھالەتكە كەلدى. بۇرۇن خىتاينىڭ كەڭ بازىرىدىن پايدىلىنىشقا ئالدىرايدىغان چەت ئەل شىركەتلىرى ئەمدى ئېھتىياتچان مۇئامىلە قىلماقتا، بەزىلىرى ھەتتا چېكىنىش يوللىرىنى ئىزدەۋاتىدۇ. خىتايغا كىرگەن چەت ئەل مەبلىغى 2021-يىلدىن 2023-يىلغىچە 80 پىرسەنت چۈشۈپ، 30 يىل ئىچىدىكى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشتى. بېيجىڭنىڭ 2021-يىلدىكى تېخنىكا ساھەسىگە قاراتقان زەربىسى مىليارد دوللارلىق قىممەتنى يوق قىلدى. دۆلەتنىڭ مۆلچەرلىگۈسىز نازارەت ۋە سىياسىي مۇھىتى كۆپ دۆلەتلىك شىركەتلەرنى خىتايغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسىنى قايتا ئويلىنىشقا مەجبۇرلىدى. 2024-يىلى سېنتەبىردە، شاڭخەيدىكى ئامېرىكا سودا پالاتاسىنىڭ تەكشۈرۈشى يامان مەنزىرىنى ئاشكارىلىدى: چەت ئەل شىركەتلىرىنىڭ يېرىمىدىنمۇ ئازى خىتاينىڭ بەش يىللىق ئىقتىسادىي كەلگۈسىگە ئىشەنچ قىلالىغان — بۇ تەكشۈرۈشنىڭ 25 يىللىق تارىخىدىكى ئەڭ تۆۋەن ئىشەنچ دەرىجىسى ئىدى.
دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا قوبۇل قىلىنغاندىن كېيىنكى يىللاردا، خىتاي ئۆزىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش قابىلىيىتى ۋە چەت ئەل مەبلىغىگە بولغان يۇقىرى تەلىپىدىن پايدىلىنىشنى ئۈمىد قىلغان دۆلەتلەرنىڭ قىزغىن قارشى ئېلىشىغا ئېرىشتى. خىتاي ھازىرمۇ دۇنيا بازارلىرىغا قاتتىق تايىنىدۇ، بىراق نۇرغۇن چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىر كۈچى ۋە ھەربىي قۇدرىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاقىۋەتلىرىدىن كۈنسايىن ئەنسىرىمەكتە. مەسىلەن، باشتا «بىر بەلباغ، بىر يول» قۇرۇلۇشىنى ئاساسىي قۇرۇلمىلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ يولى دەپ قارىغان كۆپلىگەن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر، ھازىر بۇ تۈرنىڭ  مۇھىت ۋە يەرلىك ئەمگەكچىلەرگە كۆرسىتىدىغان سەلبىي تەسىرىدىن غەم قىلىپ، ئۇنىڭ نەتىجىلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرمەكتە. ئاۋسترالىيە ۋە كانادا قاتارلىق تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر خىتاي مەبلىغىدىن كېلىپ چىقىدىغان دۆلەت بىخەتەرلىك خەۋپىدىن قوغدىنىش ئۈچۈن يېڭى مەبلەغ نازارەت قىلىش تۈزۈملىرىنى يولغا قويدى.
-2019 يىلى مارتتا، ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتى «ئىستراتېگىيەلىك نەزەر» دوكلاتىدا خىتاينى رەسمىي «تۈزۈملۈك رەقىب» دەپ ئاتىدى. بۇ خىتاينى پەقەت ئازراق مەسىلىسى بار بازار پۇرسىتى دەپ قارايدىغانلا ئەنئەنىۋى قاراشتىن ۋاز كېچىشنى بىلدۈرەتتى. بۇنىڭدىن كېيىن، ياۋروپا ئىتتىپاقى ياۋروپانىڭ مۇھىم ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلمىلىرى، تېخنىكا ۋە رەقەملىك ساھەلىرىگە خىتاي مەبلىغىنى قاتتىق چەكلەش ۋە خىتاي ئىشلەپچىقارغان ئېلېكتىر ماشىنىلىرىغا 45 پىرسەنتكىچە باج قويۇش قاتارلىق قاتتىق نازارەت تەدبىرلىرىنى يولغا قويدى.
شى جىنپىڭ بولسا خىتاينىڭ ئىچكى ۋە خەلقئارالىق زىددىيەتلەرنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرىدىغان مۈجمەل، پاسسىپ قارار چىقىرىش ئۇسۇلى بىلەن خاراكتېرلىنىدىغان باشقۇرۇش يولىنى ئېلىپ كەلدى. ئۇ ھوقۇقنى كىچىك بىر تۈركۈم سادىق كىشىلەرگە مەركەزلەشتۈرۈش ئارقىلىق، سىياسىي قارارلارنى چەكلەيدىغان ئىچكى تەڭپۇڭلۇق ۋە نازارەت مېخانىزمىنى ئاجىزلاشتۇردى. بېيجىڭنىڭ دەسلەپكى كوۋىد-19 ۋاباسىغا تۇتقان پوزىتسىيەسى بۇنىڭ تىپىك مىسالى: مۇھىم ئۇچۇرلارنى يوشۇرۇش ۋە ئاگاھلاندۇرغۇچىلارنى بېسىقتۇرۇش ۋىرۇسقا قارشى خەلقئارالىق ھەرىكەتنى كېچىكتۈرۈپ، ۋىرۇسنىڭ خىتاي سىرتىغا تېز تارقىلىشىغا سەۋەب بولدى. ئەسلىدە يەرلىك دەرىجىدە ياخشى باشقۇرالايدىغان مەسىلە دۇنياۋى ساغلاملىق كىرىزىسىغا ئايلىنىپ، خىتاي خەلقئارالىق تەنقىدكە ئۇچرىدى. بۇ ۋەقە پەرقلىق پىكىرلەرنى باستۇرىدىغان ۋە تەنقىدىي ئاۋازلارنى بوغىدىغان سىستېمىنىڭ ئېغىر ئاقىۋەتلىرىنى كۆرسىتىپ بەردى.