دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئۇقۇمنىڭ يەھۇدىيلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى جۇغراپىيەلىك مۇناسىۋەت نۇقتىسىدىن چۈشەندۈرىدىغان بۇ نەزىرىيە قاتتىق تەنقىد قىلىنماقتا. گۇرۇپپا ياكى توپلۇق كىملىكىنىڭ نەسەب يىلتىزى ۋە جۇغراپىيەلىك كېلىپ چىقىشى بولۇپ ئىككى جەھەتتىن بەرپا قىلىنىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن بويارىن، يەھۇدىي كىملىكىنى جۇغراپىيەلىك مۇناسىۋەت نۇقتىسىدىن ئەمەس ئەۋلاتلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت نۇقتىسىدىن ئىزاھلاشنىڭ تېخىمۇ مۇۋاپىق بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇ يەنە دىئاسپورانىڭ قانداقتۇر ئۇرۇش ياكى پالاكەتنىڭ تەبىئىي نەتىجىسى ئەمەسلىكىنى، يەھۇدىيلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ يەھۇدانىڭ قولدىن چىقىپ كېتىشىدىن نەچچە ئەسىر ئىلگىرىمۇ ئۆزلىرى خالاپ باشقا دىيارلاردا ياشىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ (بويارىن، 2007، 85-118). مەيلى جۇغراپىيەلىك مۇناسىۋەت بولسۇن مەيلى يەھۇدىيلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت بولسۇن، ھەر ئىككىلىسىدە «ئورتاق ئاڭ»تولىمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. سۈرگۈن ۋە سۈرگۈن ئېڭى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ يەھۇدىي تارىخىغا خاس ئىكەنلىكى ۋە يۈزلەرچە يىللىق كۆچنىڭ ئەكسىچە يەھۇدىي مىللىي ئېڭىنى پائال قىلىپ كەلگەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلىنىدۇ (مارىيانستراس، 1999-358). سۈرگۈن ئۇقۇمى نوقۇل ئۇقۇم جەھەتىنلا ئەمەس تارىخىي ھادىسە بولۇش سۈپىتى بىلەنمۇ يەھۇدىيلارغا نىسبەتەن تولىمۇ مۇھىم ئەھىيەتكە ئىگە. مىلادىن ئىلگىرى 586-يىلى يۈز بەرگەن بابىل سۈرگۈنى، تەسنىيەدە (تەۋرات) <رەب سېنى دۈشمەنلىرىنىڭ ئالدىدا غەزەبلەندۈرىدۇ…. ۋە دۇنيانىڭ بارلىق مەملىكەتلىرىدە لايغەزەل بولىسەن (ھۆججەت، 2001-1) تەرىقىسىدە بايان قىلىنىدۇ.>
كۈنىمىزدە (2011-يىلدىكى سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا)، 13 مىليون 428مىڭ 300 بولغان يەھۇدىي نوپۇسىنىڭ 5 مىليون 703مىڭ 700نىڭ ئىسرائىلىيەدە، 7 مىليون 724مىڭ 600ى (يېرىمىدىن كۆپرەكى)ئىسرائىلىيە سىرتىدا ياشايدۇ (پېرگولا، 2010-5). ئاناۋەتىنىدە بىر دۆلەت بولمىغان 2534 يىللىق مەزگىلدىن كېيىن، مۇستەقىل بىر دۆلەت (ئىسرائىلىيە)قۇرۇلغان 1948-يىلىدىن كېيىنمۇ دىئاسپورا يەھۇدىيلارغا نىسبەتەن زور ۋە مۇھىم مۇۋازىنەت ئامىلى ھېسابلىنىدۇ.
بەكرەك يەھۇدىيلار ئۈچۈن ئىشلىتىپ كېلىنىۋاتقان دىئاسپورا ئۇقۇمى، تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا ئانا ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ ئۆزگە دىيارلاردا ياشايدىغان بەزى ئېتنىك ۋە ئىجتىمائىي توپلۇقلار ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلگەن بولۇپ، بۇ توپلۇقلار ئىچىدە ئافرىقلىقلار ۋە ئەرمەنىلەر بار.ئافرىقا قىتئەسى سىرتىدا ياشايدىغان ئافرىقالىقلار ئۈچۈن «دىئاسپورا»ئۇقۇمىنىڭ ئىشلىتىلىشىدىن ئىلگىرىمۇ ئافرىقالىقلار ۋە يەھۇدىيلار ئوتتۇرىسىدا زىھنى ۋە ئىجىتىمائىي پاراللىللىق مۇناسىۋىتى قۇرۇلغانىدى. 19-ئەسىردە پان-ئافرىقىچىلىق دەۋاسىنىڭ باشلامچىلىرىدىن بولغان ۋ.ئې.ب. دۇ بويىس (W.E.B. Du Bois) ۋە ئېدۋارد ۋىلموت بالىدېنغا (Edward Wilmot Blyden) ئوخشاش مۇتەپەككۇرلار بۇ پاراللىللىق مۇناسىۋىتىنى قۇرغان شەخسلەردۇر (دۇفوكيس، 2011-21). ئېدۋارد ۋىلموت بالىدېن (1832-1912) ئاناۋەتىنىگە قايتىش چۈشەنچىسى نۇقتىسىدىن سىيونىزمنىڭ پەۋقۇلئادە رول ئوينىغانلىقىنى تەكىتلەپ، ئافرىقا ئىرقىنىڭ تارىخى بىلەن (قۇللۇق، زۇلۇم، سۈرگۈن، تىراگېدىيە)يەھۇدىي تارىخى ئوتتۇرىسىدا زور ئوخشاشلىق بارلىقىنى دەيدۇ (برەكمەن، 2010-2). يەھۇدىيلار ۋە قارا تەنلىكلەر ئوتتۇرىسىدا بۇ ئوخشاشلىقنىڭ ئەكسىچە، «دىئاسپورا»كەلىمىسى 1965-يىلىغىچە ئافرىقالىقلار ئۈچۈن پەقەتلا ئىشلىتىپ باقمىدى. «قارا تەنلىكلەر دىئاسپوراسى» تۇنجى بولۇپ ئابىئولا ئىرېلې تەرىپىدىن 1965-يىلى ئۆكتەبىردە نەشىر قىلىنغان «نېگرىتۇد ياكى قارا تەنلىكلەرنىڭ كۈلتۈر مىللەتچىلىكى » ناملىق ماقالىسىدە (1965) ئىشلىتىلگەن. «ئافرىقا دىئاسپوراسى»جورج شېپپېرسون تەرىپىدىن «چەت ئەللەردىكى ئافرىقالىقلار ۋە ئافرىقا دىئاسپوراسى»ناملىق لېكسىيەسىدە (1966) تىلغا ئېلىنغان. دۇفويكس (2011)بۇ تېرمىنلارنىڭ 1950-يىلدىن باشلاپ ئىلمىي ساھەدە ئىشلىتىلىشكە باشلىغانلىقىنى دەيدۇ. پاۋۇل گىلروي ئافرىقا دىئاسپوراسىنى «قارا ئاتلانتىك: مودېرنىزم ۋە قوش ئاڭ»ناملىق كىتابىدا ئافرىقا تارىخى ۋە مەدەنىيىتىنى ئاساس قىلغان ھالدا ئىزاھلايدۇ. بۇ كىتاب 1993-يىلى نەشىر قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ دىئاسپورا ئۇقۇمى ۋە ھادىسىسىنىڭ ئىلمىي سەۋىيەدە تەتقىق قىلىنىشىدا كۆرىنەرلىك تۆھپىسى بار.