2025 -يىللىق مىيۇنخېن بىخەتەرلىك دوكلاتى:  كۆپ قۇتۇپلىشىش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمما بىرازىلىيەنىڭ بۇ رولىنى جارى قىلدۇرۇشىمۇ بىر قاتار چەكلىمىلەرگە ئۇچرايدۇ. ئۇنىڭ «تەرەپ تۇتماسلىق» سىياسىتى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ كەسكىنلىشىشىگە ئەگىشىپ بارغانسېرى قىيىنلاشماقتا. ترامپنىڭ قايتا سايلىنىشى بىرازىلىيەگە ئىقتىسادىي بېسىم ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. دۆلەت ئىچىدە، لۇلا بىلەن بولسونارو قوللىغۇچىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي قۇتۇپلىشىش تاشقى سىياسەتتە بىرلىككە كېلىشكە توسالغۇ بولماقتا.
بۇ باب جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ ئىرقىي ئايرىمىچىلىق تۈزۈمى ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى 30 يىلدا، ئافرىقىنىڭ «تەبىئىي رەھبىرى» ۋە خەلقئارادىكى «ئەخلاقىي ئۈلگە» بولۇشتەك ئورنىدىن قانداق چۈشۈپ كەتكەنلىكىنى تەھلىل قىلىدۇ. دوكلاتتا جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ تاشقى سىياسىتىدە ئىككى خىل زىددىيەتلىك يۈزلىنىشنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان:  بىر تەرەپتىن، ئۇ ئۆزىنىڭ دېموكراتىيەگە ئۆتۈش تارىخىدىن ئىلھام ئېلىپ، دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق، خەلقئارا قانۇن ۋە كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقنى تەشەببۇس قىلىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، ئافرىقا مىللىي كونگرېسى  (ANC)نىڭ تارىخىي مىراسىدىن كەلگەن غەربكە، بولۇپمۇ ئامېرىكىغا بولغان چوڭقۇر ئىشەنمەسلىك تۇيغۇسى بار.
يېقىنقى يىللاردا، بۇ ئىككىنچى يۈزلىنىش بارغانسېرى ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى. جەنۇبىي ئافرىقا غەرب دۆلەتلىرىنى خەلقئارا قانۇننى «تاللاپ» ئىجرا قىلىدۇ دەپ تەنقىد قىلىپ (مەسىلەن، ئىراق، لىۋىيە ۋە غەززە مەسىلىلىرىدە)، ئۆزىنى غەربكە قارشى تۇرغۇچى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە باشلىدى. بۇ ئۇنىڭ كېسەك ئالتۇنغا بولغان يېقىنلىقىدا روشەن ئىپادىلىنىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزىدا، جەنۇبىي ئافرىقا «تەرەپ تۇتماسلىق»نى باھانە قىلىپ، ئەمەلىيەتتە رۇسىيەگە مايىل پوزىتسىيە تۇتتى، ھەتتا رۇسىيە بىلەن بىرلىكتە ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزدى.
بۇ سىياسىي يۈزلىنىشنىڭ ئارقىسىدا ئىقتىسادىي ۋە ئىچكى مەسىلىلەر ياتىدۇ:
دوكلاتتا يەكۈنلىنىشىچە، جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ كەلگۈسى يېڭى بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە مۆتىدىل سىياسەت يۈرگۈزۈپ، ئۆزىنىڭ بۇرۇنقى «كۆۋرۈكلۈك» رولىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرەلەيدىغان-كەلتۈرەلمەيدىغانلىقىغا باغلىق.
«2025 -يىللىق مىيۇنخېن بىخەتەرلىك دوكلاتى:  كۆپ قۇتۇپلىشىش» ھازىرقى دۇنيا ۋەزىيىتىنىڭ مۇرەككەپ ۋە زىددىيەتلىك ماھىيىتىنى چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق ھالدا ئېچىپ بېرىدۇ. دوكلاتنىڭ يادرولۇق يەكۈنى شۇكى، دۇنيا ھەقىقەتەن «كۆپ قۇتۇپلىشىش» دەۋرىگە قەدەم قويماقتا، ئەمما بۇ جەريان ئۈمىد قىلىنغاندەك تىنچلىق ۋە ھەمكارلىققا ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ كەسكىن رىقابەت، قۇتۇپلىشىش ۋە بۆلۈنۈشكە يۈزلەنمەكتە. چوڭ دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ تار مەنپەئەتلىرىنى قوغلىشىپ، دۇنياۋى قائىدىلەر ۋە ھەمكارلىق مېخانىزملىرىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا.
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسلىق ئاكتورلار ھەققىدىكى تەھلىلدىن شۇنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇكى، ھەر بىر كۈچ مەركىزى ئۆزىنىڭ تەسەۋۋۇرىدىكى دۇنيا تەرتىپىنى قۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئۆزلىرىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى چەكلىمىلىرىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ. ئامېرىكا دۇنياۋى رەھبەرلىكتىن ۋاز كېچىشكە يۈزلەنگەن، خىتاي گۈللىنىش يولىدا نۇرغۇن توسالغۇلارغا ئۇچرىماقتا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچكى-تاشقى كرىزىسلارغا پېتىپ قالغان، رۇسىيە بولسا ئۆز كۈچىدىن ئاشىدىغان قىمار ئويناۋاتىدۇ. ھىندىستان، بىرازىلىيە، ياپونىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بۇ بوشلۇقتا ئۆز تەسىرىنى كېڭەيتىشكە تىرىشىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭمۇ ئۆز چەكلىمىلىرى بار.
دوكلاتنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ۋە ئەڭ مۇھىم يەكۈنى شۇكى، بۇ خىل خەتەرلىك يۈزلىنىشنى ئۆزگەرتىشنىڭ بىردىنبىر يولى «قۇتۇپلىشىشنى ئازايتىش» (depolarization) تىن ئىبارەت. بۇنىڭ ئۈچۈن، دۆلەتلەرنىڭ پەقەت تاشقى سىياسىتىنىلا ئۆزگەرتىشى يېتەرلىك ئەمەس، تېخىمۇ مۇھىمى، ئۇلار ئۆز دۆلىتىنىڭ ئىچىدىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي قۇتۇپلىشىشنى ھەل قىلىشى كېرەك. چۈنكى ئىچكى بۆلۈنۈش ھەمىشە تاشقى سىياسەتتىكى تار مەنپەئەتچىلىك ۋە رادىكاللىقنىڭ مەنبەسى بولۇپ كەلگەن. پەقەت دۆلەت ئىچىدە ئورتاق تونۇش شەكىللەنگەندىلا، دۆلەتلەر خەلقئارا سەۋىيەدە ئورتاق مەنپەئەتنى كۆزلەيدىغان، ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرىدىغان سىياسەتلەرنى يولغا قويالايدۇ. دېمەك، تېخىمۇ تىنچ، مۇقىم ۋە ئادىل دۇنيا قۇرۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتى ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئۆز ئىچكى ئىشلىرىنى تەرتىپكە سېلىشىدۇر. بۇ دوكلات كەلگۈسى بىر نەچچە يىللىق دۇنيا سىياسىتىنىڭ يۆنىلىشىنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇھىم بىر يىپ ئۇچى بىلەن تەمىنلەيدۇ.