تۈزۈملەر جېڭىدە ئۇرۇش توختىتىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ كەلگۈسى ۋە غەرب ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك تەسىرلەر
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە، دوروسىي سىمس تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان ۋە 2025-يىلى 10-ئاينىڭ 31-كۈنى «دى ۋېلت گېزىتى» دە ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكا ۋە خىتاي: تۈزۈم ئۇرۇشىدا ئۇرۇش توختىتىش» (USA und China: Waffenstillstand im Krieg der Systeme) سەرلەۋھىلىك كۆز قاراش ماقالىسى شۇنداقلا مارتىن بېننىڭخوف ۋە مارتىن كوللىڭنىڭ ئىمزاسى بىلەن يەنە 2025-يىلى 10-ئاينىڭ 31-كۈنى «ھاندېلسبلات گېزىتى» دە ئورۇن ئالغان «خىتاي رەھبىرىنىڭ سۆزلىرى ياۋروپالىقلارنىڭ قۇلىقىغا مەسخىرە قىلىۋاتقاندەك ئاڭلىنىدۇ» (Die Worte von Chinas Staatschef klingen wie Hohn für die Europäer) ۋە «شى جىنپىڭنىڭ ئۆزىنى يېڭى سودا تەرتىپىنىڭ قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشى» (Wie Xi sich als Hüter einer neuen Handelsordnung inszeniert) سەرلەۋھىلىك ئانالىزلىرىنى ئاساس قىلىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى (ئامېرىكا) بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (خ خ ج) ئوتتۇرىسىدىكى سىستېمىلىق رىقابەتنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ۋە كەلگۈسىنى كۆپ قاتلاملىق نۇقتىدىن تەكشۈرمەكتە. بۇ ئانالىزلار، 2025-يىلى ئۆكتەبىردە جەنۇبىي كورېيەدە ئېچىلغان ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) باشلىقلار يىغىنى ۋە ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ترامپ بىلەن خىتاي دۆلەت پىرېزىدېنتى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىسىدىكى سۆھبەتنى ئاساس قىلىپ، ئىككى يەرشارىۋى كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنىڭ «ئۇرۇش توختىتىش» باسقۇچىغا ئۆزگەرگەنلىكىنى، ئەمما بۇنىڭ تىنچلىقنى بىلدۈرمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى، بۇ ۋاقىتلىق سۈكۈت دەۋرىنىڭ ئاستىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك چوتلارنى، بېيجىڭنىڭ سۆزى بىلەن ھەرىكىتى ئارىسىدىكى چوڭقۇر يېرىقنى ۋە غەرب دۇنياسى، بولۇپمۇ ياۋروپا ئۈچۈن ئوتتۇرىغا چىققان مەۋجۇتلۇق خاراكتېرلىك خىرىسلارنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك زۆرۈرىيەتلەرنى چۈشەندۈرۈپ بېرىشىدە ياتىدۇ. بۇ تەتقىقات، مەزكۇر مەنبەلەردىكى سانلىق مەلۇماتلارنى بىرىكتۈرۈش ئارقىلىق، يەرشارىۋى كۈچ كۈرىشىنىڭ جەريانىغا مۇناسىۋەتلىك ئەتراپلىق سىياسىي ھۆكۈمنى سۇنۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئۇرۇش بوسۇغىسىدىن ئۇرۇش توختىتىشقا: ئىستراتېگىيەلىك بىر زۆرۈرىيەت ۋە «دەھشەت تەڭپۇڭلۇقى»
21-ئەسىرنىڭ بەلگىلىگۈچى گېئوپولىتىك دىنامىكى بولغان ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كۈچەيگەن سودا ئۇرۇشى بىلەن ئەمەلىيلىشىپ، يەرشارى ئىقتىسادىنى بىر دۇنيا ئىقتىسادىي ئۇرۇشى تەھدىتى بىلەن ئۇچراشتۇردى. دوروسىي سىمس، ناپولېئون بوناپارتقا ئائىت «خىتاينىڭ ئۇخلىشىغا يول قويۇڭ. ئويغانغاندا دۇنيانى تەۋرىتىدۇ» دېگەن سۆز بىلەن باشلىغان ئانالىزىدا، بۇ پەرەزنىڭ ئىككى ئەسىردىن كېيىن ئەمەلگە ئاشقانلىقىنى تەكىتلىمەكتە[1]. خىتاينىڭ ئۇزۇن بىر ئاجىزلىق دەۋرىدىن كېيىن قايتىدىن يەرشارىۋى كۈچ سۈپىتىدە سەھنىگە چىقىشى ۋە 21-ئەسىرنىڭ ھۆكۈمران كۈچى بولۇش يولىدىكى ئوچۇق نىشانى، ھازىرقى دۇنيا تەرتىپىنىڭ رەھبىرى بولغان ئامېرىكانى بىۋاسىتە بىر خىرىس بىلەن يۈز كۆرۈشتۈردى. بۇ خىرىسنىڭ ئەڭ ئۆتكۈر ئىپادىلىنىشى، ئاخىرقى ئايلاردىن بۇيان كۈچەيگەن ۋە ئىككى تەرەپنىڭ «ئەڭ خەتەرلىك قوراللىرىنى» ئۈستەلگە قويغان سودا ئۇرۇشىدا كۆرۈلدى. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ترامپ، خىتاي ماللىرىغا قارىتا %150 دىن ئاشىدىغان تاموژنا بېجى تەھدىتىدە بولۇپ، ئەمەلىي بىر ئىمپورت چەكلەش سىگنالى بەردى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا غەربتىن خىتايغا تېخنىكا يۆتكەش قائىدىلىرىنى چىڭىتتى. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بولسا قايتۇرما زەربە بېرىش مەقسىتىدىكى تاموژنا بېجىدىن ھالقىپ، غەرب سانائىتى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنىڭ (NTE) ئېكسپورتىنى پۈتۈنلەي توختىتىش تەھدىتىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئېلېمېنتلار باتارېيە، ئاپتوموبىل، ھەربىي تەمىنات ۋە سان-ساناقسىز ئىلغار تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ ھەمدە خىتاي، ئون يىللاردىن بۇيان سىستېمىلىق بىر سىياسەت بىلەن بۇ ساھەدە يەرشارىۋى بىر مونوپول ئەھۋالىغا يەتتى[1].
بېيجىڭنىڭ بۇ تەھدىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشى، پەقەت ئامېرىكادىلا ئەمەس، شۇنداقلا ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە دۇنيانىڭ باشقا سانائەتلىشىش رايونلىرىدىكى زاۋۇتلاردا ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنىڭ توختىشىنى بىلدۈرەتتى. نويابىر ئېيىنىڭ باشلىرىدا ئىككى تەرەپ بۇ ئاخىرقى قەدەملەرنى تاشلاشقا تەييارلىنىۋاتقان بىر مۇھىتتا، ترامپ ۋە شى جىنپىڭنىڭ جەنۇبىي كورېيەدىكى باشلىقلار يىغىنىدا بۇ تەھدىتلەرنى ئۆزئارا قايتۇرۇۋېلىش قارارى ئېلىشى، يەرشارىۋى بىر نەپەس ئېلىش پۇرسىتى ئېلىپ كەلدى. ئەمما بۇ ئەھۋال، سىمىسنىڭ توغرا  ئىبارىسى بويىچە، بىر «سودا تىنچلىقى» ئەمەس، بىر «ئۇرۇش توختىتىش» خاراكتېرىگە ئىگە. بۇ ئۇرۇش توختىتىش، ئىشەنچكە ئەمەس، ئۆزئارا ھېسابلاشلارغا ۋە ھەر ئىككى تەرەپنىڭ كەڭ كۆلەملىك بىر توقۇنۇشنىڭ ۋەيران قىلغۇچى نەتىجىلىرىدىن ساقلىنىش ئارزۇسىغا ئاساسلانماقتا. بارلىققا كەلگەن بۇ يېڭى تەڭپۇڭلۇق، بىر خىل «دەھشەت تەڭپۇڭلۇقى» (Gleichgewicht des Schreckens) دەپ ئېنىقلىما بېرىلىشى مۇمكىن. بۇ تەڭپۇڭلۇق، ھەر ئىككى تەرەپنى ئەھۋالنى بىر تەرەپلىمە ھالدا قايتىدىن كۈچەيتىۋېتىشتىن توسۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. ئەمما بۇ ئاجىز تەڭپۇڭلۇق، غەربنىڭ بۇ ئەھۋالنى مەڭگۈلۈك تىنچلىق بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ سالماسلىقى كېرەكلىكى يۆنىلىشىدە جىددىي بىر ئاگاھلاندۇرۇشنىمۇ بىللە ئېلىپ كەلمەكتە[1]. كۆزەتكۈچىلەر، قولغا كەلتۈرۈلگەن كېلىشىمنى قىسمەن بىر كېلىشىم ياكى بىر «قەلئە تىنچلىقى» (Burgfrieden) دەپ ئېنىقلىما بەرگەن بولسىمۇ، بۇنىڭ ۋاقىتلىق بىر ھەل قىلىش چارىسىدىن ھالقىپ كەتمەيدىغانلىقى ئېنىق [3].