يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

« يەرشارىلىشىش ئىبارىسى مۇنداق ئىككى مەنىدە ئىشلىتىلمەكتە: بىرىنچى مەنىسىدە يەر شارى پىلانىتى؛ ئىككىنچى مەنىسىدە بىر پۈتۈن ياكى بىر پۈتۈن دەپ چۈشىنىلگەن ئامىللار زەنجىرى نەزەردە تۇتۇلماقتا. بۇ ئىككىنچى مەنىدە يەرشارىلىشىش – ئىقتىسادى، ئىجتىمائىي ۋە كۈلتۈر جەھەتتىن بارغانسېرى قېلىپلىشىپ بىر خىللاشقان بىر دۇنيانى ۋە ئەگەر ئەمەلىي كۈچ بىلەن زورلاپ تېڭىلمىسا، بۇ بىر خىللىشىش بىلەن ئوخشاش ۋاقىتتا مەۋجۇت بولغان، ئوخشاشماسلىقلارنىڭ ئىتىراپ قىلىنىپ مەۋجۇتلىقىنى داۋاملاشتۇرۇشىغا قارىتا دىئالىكتىكىلىق مۇناسىۋەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر جەرياننى ئىپادىلەيدۇ. يەنى، يەرشارىلىشىش بىردىن ئارتۇق ئامىل يانمۇيان ئورۇن ئالغان، زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن مۇرەككەپ جەرياننىڭ ئىسمىدۇر » ( تۈركباغ، 2002: 229 ). قىسقىچە قىلىپ ئېيتساق، « دۇنيانىڭ تاق ماكان سۈپتىدە ئىدراك قىلغىلى بولىدىغان دەرىجىدە تارىيىپ كىچىكلىشى مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان بىر جەريان » ( تۇتار، 2000:18 )نى ئىپادىلەيدىغان يەرشارىلىشىش؛ ئىقتىسادى، سىياسى، ئىجتىمائى ۋە كۈلتۈر جەھەتتىكى قەدىرىيەتلەرنىڭ ۋە بۇ قەدىرىيەتلەر دائىرىسى ئىچىدە شەكىللەنگەن جۇغلانمىلارنىڭ مىللىي تېرىتۇرىيەدىن ھالقىتىلىپ دۇنياغا تارقىتىلىشى  دەپ قارالماقتا. يەرشارىلىشىشنى ئىدارك قىلىش ئۈچۈن دۆلەت چېگرىسى بولمىغان بىر دۇنيانى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرۈش ئۈنۈملۈك باشلىنىش بولىدۇ. بۇ تۈزۈمدە چېگرالار ئارقىلىق بىر – بىرىدىن ئايرىۋېتىلمىگەن بىر دۇنيا تەسەۋۋۇر قىلىنماقتا. بۇ ئەھۋالدا رايۇن خاراكتېرلىق كۈلتۈرلەرنىڭ ئەھمىيىتى قالمايدۇ. بۇنداق بىر دۇنيادا شۈبھىسىزكى، يېڭىدىن شەكىللىنىدىغان جەمئىيەتتە شەخسلەر ئارىسىدا ئوخشاشماسلىقلار ھاسىل بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ ئۆزگىچىلىكلەرگە قارىتا كەڭ ئىجتىمائىي مۇھىت شەكىللىنىدۇ.
يەرشارىلىشىش ئاساسەن دېگۈدەك تاۋار، مۇلازىمەت ۋە ئىنسان ئامىلىنىڭ ئەركىن ئايلىنىشى بىلەن يەرشارىدىكى ئىقتىسادىي ئىلگىرلەشنى تەكىتلىسە؛ يېڭى دۇنيا تەرتپىدە ھەممىدىن بەك دۇنيانىڭ يېڭى ۋەزىيىتىنى قانۇنى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر جەھەتتىن مۇلاھىزە قىلىدىغان چۈشەنچىنى ئۆزىگە ئۇل قىلدى. بۇ دائىرىدە يەرشارىلىشىشنى ئوتتۇرىغا چىقارغان ئامىللارغا نەزەر تاشلىغان ۋاقىتىمىزدا، يەرشارىلىشىشنىڭ ھەم سەۋەبى بولۇپ ھېسابلانغان، ھەم نەتىجىسى سۈپتىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ مۇقىملىشىپ قالغان، ئارقىمۇئارقا يۈزبەرگەن ئۈچ يېڭىلىقنى تىلغا ئېلىش مۇمكىن. بۇلار، 1970 – يىللاردا خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى، 1980 – يىللاردا ئالەم بوشلۇقىدا ئالاقە ئىنقىلابىنىڭ ئېلىپ بېرىلىشى ۋە 1990 – يىللاردا سوۋىت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىپ تارىخقا كۆمۈلىشىدۇر.
خەلقئارا شىركەتلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى مىللەت ھاسىل قىلغان مىللىي بازار بىرلىكىنى ۋە مىللىي دۆلەتنى ئاجىزلاشتۇرغان بولۇپ، بۇنىڭ نەتىجىسىدە مىللىي دۆلەتلەردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان ئورگان ۋە تەشكىلاتلار پەيدا بولۇپ، دۇنيا ئىقتىسادىي جەھەتتىن بىر يەرشارى دۆلىتىگە ئايلىنىشقا باشلىدى. شىمالىي ئامېرىكا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (NAFTA)، ياۋروپا ئىتتىپاقى، يىراق شەرقى بىرلىكى (APEK)گە ئوخشاش رايۇن خاراكتېرلىق ئىتتىپاقلار بىلەن بىرگە، دۇنيا بانكىسى، دۇنيا سودا تەشكىلاتى، IMFغا ئوخشاش يەرشارىۋى ئىقتىسادىي تەشكىلاتلار، General Motors, Coca Cola, Mitsubishi غا ئوخشاش خەلقئارالىق شىركەتلەر ( ۋە بارغانسېرى تويلىشىش ئارقىلىق بىرلىشىپ چوڭايغان قىممەت – قاراشلار ) بۇ جەريانغا تەسىر كۆرسەتكەن قۇرۇلمىلار سۈپتىدە دۇنيادا ھۆكۈم سۈرۈشكە باشلىدى. بۇ سەۋەپتىن بۇ يۆنىلىش مۇشۇنداق داۋام قىلسا، كېلەچەكتە مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىن زىيادە، مالىيە كۈچى نۇرغۇن دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىدىن يۇقىرى بولغان يەرشارى خاراكتېرلىق شىركەتلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىق ساھەسى مۇنازىرە قىلىنىدۇ. ئەھۋال مۇشۇنداق بولغاچقا بۇ شىركەتلەر ئىشىكنى ئېچىۋېتىش سىياسىتى يۈرگۈزۈپ، بىردىنبىر بازار دەپ قارىغان دۇنيادا ئەڭ يۇقىرى چەكتىكى پايدىغا ئېرىشىپ، رىقابەت كۈچلىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تەپتارتماستىن ھەر تۈرلۈك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى سادىر قىلماقتا. بۇنىڭدىن سىرت، خەلقئارا ۋەزىيەت يارىتىپ بەرگەن پۇرسەتتىن پايدىلانغان بەزى كۈچلۈك دۆلەتلەرمۇ خەلقئارا قانۇن، خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ قائىدە-پىرىنسىپلىرىغا زىت ھالدا تىرروتورىيەسىدىكى مىللەت ۋە توپلۇقلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى دەپسەندە قىلماقتا.