«ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نىڭ ئۈچ يىلدىن كېيىنكى تەسىرىنى باھالاش (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمما ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋە شىركەتلەرنىڭ ئۇيغۇر نوپۇسىغا قىلغان مۇئامىلىسىگە بەزى ئىجابىي ۋە روشەن تەسىرلىرى بولغانلىقى كۆرۈلمەكتە. ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ تەسىرلىرىنى ئىككى كاتېگورىيەدە ئەڭ ياخشى ئانالىز قىلغىلى بولىدۇ. بىرىنچىسى، ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان تېخىمۇ كەڭ بېسىم سىستېمىلىرىغا بولغان تەسىرى. ئىككىنچىسى، رايوندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسەتلىرىنىڭ تېخىمۇ تار مەنىدە يولغا قويۇلۇشىغا بولغان تەسىرى.
ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى خىتايغا ئۇيغۇرلارغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك بېسىمىنى ئازايتىش ئۈچۈن بېسىم قىلىدىغان بىر قاتار خەلقئارالىق ئىنكاسلارنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەمەلىي قورالىدۇر. خىتاينىڭ خەلقئارالىق بېسىملارغا — ئەڭ دىققەت تارتىدىغان ۋە كۆرۈنەرلىك بولغىنى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى دائىرىسىدىكى ئىجرا ھەرىكەتلىرىدۇر — بولغان ئىنكاسى تۇتۇپ تۇرۇلغان كىشىلەر سانىدا (يۈز مىڭلىغان) زور بىر ئازىيىش كۆرۈلۈشى، ئۇيغۇرلارنىڭ ساياھەت قىلغاندا ئۇچرايدىغان تەكشۈرۈش نۇقتىلىرىنىڭ ئېلىپ تاشلىنىشى ۋە ئاز بىر قىسىم ئۇيغۇرنىڭ دۆلەتتىن ئايرىلىشىغا رۇخسەت قىلىنىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەركىزىي ۋە شىنجاڭ ھۆكۈمەتلىرى يەنە رايوندىكى ئىشچى ھەقلىرىگە بولغان باغلانغانلىقىنى نامايان قىلىش ئۈچۈن زور تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي «بۈگۈنكى كۈندە دىن ۋە مىللىي كىملىككە ئاساسلانغان دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ مەجبۇرىي ئەمگەك سەپەرۋەرلىكى»نى يۈرگۈزۈپ ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىپ، ھەتتا خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە مۇناسىۋەتلىك ئاساسلىق كېلىشىملىرىدىن ئىككىنى تەستىقلىدى. باستۇرۇشتىكى بەزى روشەن ئازىيىشلار رايون ئۈچۈن تېخىمۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قىسمى بولۇشى مۇمكىن. ئەمما، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان ئىقتىسادىي بېسىمنىڭ (ۋە بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان شىركەت بېسىمىنىڭ) كەم دېگەندە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلغان مۇئامىلىسىنىڭ خەلقئارالىق تۇيغۇسىنى ياخشىلاش تىرىشچانلىقلىرىدا بىر رول ئوينىغانلىقى مۇۋاپىق بىر قاراش. ئۇندىن باشقا، خىتاينىڭ ئامېرىكىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك ئىددىئالىرىنى ۋە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنى ئوچۇق-ئاشكارا ھالدا رەت قىلىشى قانۇننىڭ ۋە يولغا قويۇلۇشىنىڭ خىتاينىڭ قارارلىرىدا مۇھىم رول ئوينىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
شۇنىسى ئېنىق بولۇشى كېرەككى، كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتۇپ تۇرۇش، كەڭ كۆلەملىك كۆزىتىش ۋە ئېغىر ئىجتىمائىي كونتروللۇق ئۇيغۇرلارنى داۋاملىق بىئارام قىلماقتا ۋە مەجبۇرىي ئىشچى يۆتكەش پىروگراممىلىرى ئارقىلىق يۆتكەپ ئورۇنلاشتۇرۇلغان كانلار، زاۋۇتلار ۋە دېھقانچىلىق مەيدانلىرى ئۇلارنىڭ ھاياتى ۋە پائالىيەتلىرىنى كونترول قىلىدىغان مەركەزگە ئايلانغان. ئەمما بېيجىڭنىڭ خەلقئارالىق نارازىلىققا ۋە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىغا كۆزىتىش ئۈسكۈنىلىرىنىڭ ۋە بەزى تەكشۈرۈش نۇقتىلىرىنىڭ ئېلىپ تاشلىنىشى قاتارلىق كۆرۈنەرلىك بېسىم بەلگىلىرىنى ئۆزگەرتىپ ۋە ئىشچى ھوقۇقلىرىغا نامدا بولسىمۇ مۇلازىمەت قىلىپ ئىنكاس قايتۇرغانلىقىمۇ تالاش-تارتىشسىز بىر ھەقىقەت. بۇ ئۆزگىرىشلەر ئۇيغۇر خەلقىگە خىتاي ئاساسىي قانۇنى دائىرىسىدىكى ھوقۇقلارنى بېرىشكە يېتەرلىك بولمىسىمۇ، سەل قارىغىلى بولمايدۇ ياكى كۆرمەسكە سېلىشقا بولمايدۇ.
ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك پىروگراممىلىرىدىكى تەجرىبىلىرىنىڭ تەسىرىنى باھالاشقا كەلگەندە، مۇناسىۋەتلىك ناھايىتى ئاز مەلۇمات بار. رايوندىكى كەڭ تارقالغان دۆلەت بېسىمى ھەم يەرلىكتىكى ئەھۋالنى، ھەم ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ خىزمەت شارائىتىنى قانداق تەسىرگە ئۇچراتقانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئۇيغۇر خەلقى بىلەن ئەركىن ۋە توسالغۇسىز سۆھبەتلىشىشنى ئىمكانسىز قىلماقتا. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغىنىدەك، خىتايدا پائالىيەت قىلىۋاتقان بىر قانچە شىركەت ھۆكۈمەتنىڭ ئىشچى پىلانلىرىدىن قاچقانلىقىنى ۋە بۇ ھوقۇققا خىلاپلىق قىلىدىغان پىروگراممىلار ئارقىلىق شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىن ئىشچى قوبۇل قىلىشنى رەت قىلغانلىقىنى جۈرئەت بىلەن قوبۇل قىلغان؛ باشقىلىرى بولسا تېخىمۇ جىمجىت ھالدا چېكىنگەن. بەزى ئەھۋاللاردا تەمىنلىگۈچىلەر ئىشچى قوبۇل قىلىش ئۇسۇللىرىنى خەلقئارالىق ئىشچى ئۆلچەملىرىگە تېخىمۇ ئۇيغۇن ھالەتكە كەلتۈرۈپ ئۆزگەرتكەن. بۇ، شۈبھىسىزكى، ئۇيغۇر ۋە باشقا ئىشچىلار ئۈچۈن بىر نېمەت.
بۇلاردىن سىرت، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دوكلاتلىرى 2023-يىلى (ھۆكۈمەتنىڭ بۇ ئۆلچەم بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىستاتىستىكىلارنى ئېلان قىلغان ئەڭ ئاخىرقى يىل) دۆلەت ئورگانلىرى تەرىپىدىن ئۈچ مىليوندىن ئارتۇق ئىشچى يۆتكەشنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرۇلغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ بىر ئىلگىرىكى يىلغا سېلىشتۇرغاندا كۆرۈنەرلىك بىر ئېشىش. شۇڭلاشقا، پىروگراممىلاردىن تەسىرگە ئۇچرىغان كىشىلەرنىڭ سانىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى ئىكەنلىكى ئېنىق. ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى بېسىمىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئىشچى يۆتكەش پىروگراممىلىرىنى ئىشلىتىش مەسىلىسىدە تېخىمۇ چىڭ تۇرۇشقا ئىلھاملاندۇرۇش يوشۇرۇن خەۋپى بار. بۇ، تېخىمۇ كەڭ بىر ئۆزگىرىشنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن سىجىل، ھەتتا ئاشۇرۇلغان بېسىمنىڭ زۆرۈر ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.