ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى «خىتاي ئامىلى» (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئەھۋالدا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلىرىگە قارىتا ئامېرىكانىڭ بېسىمى، ئەمدىلىكتە ساپ ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە ئەخلاقىي مەجبۇرىيەت نۇقتىسىدىن ئەمەس، بەلكى خىتاينى ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئاجىزلىتىش قورالى سۈپىتىدە قوللىنىلىشى مۇمكىن. يەنى، ئۇيغۇر مەسىلىسى ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى «ئىقتىسادىي ئۇرۇش» (Economic Warfare) ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قىممەتكە ئىگە بولىدۇ.
مەسىلەن، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش تەدبىرلىرى (UFLPA غا ئوخشاش قانۇنلار)، ئامېرىكانىڭ يەرلىك سانائىتىنى قوغداش ۋە خىتاينىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى بۇزۇش ئىستراتېگىيەسى بىلەن تولۇق ماس كېلىدۇ. شۇڭا، گەرچە ھۆججەتتە «دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش» شوئارلىرى ئازايغان بولسىمۇ، ئەمما خىتاي بىلەن بولغان سىستېمىلىق رىقابەتنىڭ كەسكىنلىشىشى، خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ يەنىلا مۇھىم بىر «گېئو-سىياسىي كارت» (Geopolitical Card) سۈپىتىدە ساقلىنىپ قالىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىشقا بولىدۇ.
بىراق، بۇ خىل سىياسەتنىڭ خەتىرى شۇكى، ئەگەر ئامېرىكا بىلەن خىتاي مەلۇم بىر سودا كېلىشىمىگە كەلسە ياكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلەر تەقەززا قىلسا، كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنىڭ ئۈستەل يۈزىدىن ئېلىۋېتىلىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. شۇڭا، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ئۈچۈن ئامېرىكانىڭ يېڭى ئىستراتېگىيەسىگە ماسلىشىشنىڭ يولى ئۇيغۇر مەسىلىسىنى پەقەت بىر «كىشىلىك ھوقۇق دەردى» سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى «خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەھدىتىنىڭ ئىسپاتى» ۋە «ئامېرىكانىڭ مىللىي بىخەتەرلىكىگە مۇناسىۋەتلىك مەسىلە» سۈپىتىدە چۈشەندۈرۈشتىن ئىبارەت.
ئاخىرىدا، ئامېرىكانىڭ ئۆز ئىچكى قىسمىدىكى «ۋوك» (Woke) ئىدېئولوگىيەسىگە قارشى تۇرۇشى ۋە ئەنئەنىۋى قىممەت قاراشلارغا قايتىشى، بەلكىم ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ۋە مىللىي كىملىكىنى قوغداش كۈرىشى ئۈچۈن بەزى ئوڭ قانات سىياسىيونلارنىڭ ھېسداشلىقىنى قوزغىشى مۇمكىن. لېكىن، ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، بۇ يېڭى ئىستراتېگىيە ھېسسىياتقا ئەمەس، ھېساب-كىتابقا تايىنىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇر سىياسىي ھەرىكىتىنىڭمۇ تېخىمۇ رېئالىستىك ۋە مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان دىپلوماتىيە يولىغا مېڭىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ئامېرىكانىڭ خەلقئارا سەھنىگە تېخىمۇ قاتتىق، تېخىمۇ مەنپەئەتپەرەس ۋە ھەربىي كۈچكە تايانغان بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ سۈپىتىدە قايتىپ كەلگەنلىكىنى جاكارلىدى. بۇ ھۆججەت لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا مىللىي دۆلەتلەرنىڭ كەسكىن رىقابەت دەۋرىنىڭ كەلگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلدى.
بۇ ئىستراتېگىيە خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەرەققىياتىغا، بولۇپمۇ «بىر بەلباغ بىر يول» قۇرۇلۇشى ۋە يۇقىرى تېخنىكا يۈكسىلىشىگە قارىتا ئېغىر توسالغۇلارنى پەيدا قىلىدۇ. ئامېرىكا ئافرىقا ۋە باشقا رايونلاردا خىتاي بىلەن بولغان بايلىق تالىشىش كۈرىشىنى ئاشكارا ئېلان قىلدى. بۇ ۋەزىيەتتە، خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت «رىقابەت» تىن ھالقىپ، «دۈشمەنلىشىش» باسقۇچىغا قەدەم قويىدۇ. بۇ يېڭى دەۋردە، كۈچ ۋە مەنپەئەت ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان بولۇپ، كىچىك مىللەتلەر ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەر ئۆز تەقدىرىنى مۇشۇ چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەت توقۇنۇشى ئىچىدىن ئىزدىشىگە توغرا كېلىدۇ.
پايدىلانغان مەنبە:
The White House. (2025, November). National Security Strategy of the United States of America. Washington, D.C.: Executive Office of the President. Retrieved from
[1]مۇھىم ئىجتىمائىي پاكىتلار ۋە مەسىلىلەرگە (بولۇپمۇ ئىرقىي ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت مەسىلىلىرىگە) ئاڭلىق ھەم ئاكتىپ دىققەت قىلىدىغان بىر ھالەتنى بىلدۈرىدۇ،ھالبۇكى، كۆپىنچە ھاللاردا، كىشىلەرنىڭ بۇ مەسىلىلەر ھەققىدىكى قاراشلىرىنىڭ ھەقىقىي كۆيۈنۈش ياكى ئەمەلىي ھەرىكەتتىن خالىي ئىكەنلىكىنى (يەنى قۇرۇق گەپ ياكى ساختىپەزلىك ئىكەنلىكىنى) بىلدۈرىدىغان مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ. (ۋېبستىر لۇغىتىدىن)
ئىكەنلىكىنى) بىلدۈرىدىغان مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ. (ۋېبستىر لۇغىتىدىن)