ئامېرىكانىڭ «2025-يىللىق ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى» ۋە خىتاي (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ 2025-يىللىق «ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى»دا ئورۇن ئالغان دۆلەت دەرىجىلىك مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتى ھەققىدە مۇھاكىمە
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە، ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «2025-يىللىق ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى» نىڭ خىتايغا ئائىت بۆلىكىنى ئاساس قىلىپ، خىتاينىڭ دۆلەت دەرىجىلىك مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتىنى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەرگە قارىتا يولغا قويۇلۇشىنى كۆپ قاتلاملىق مۇھاكىمە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ماقالىدە بۇ سىياسەتنىڭ خاراكتېرى، كۆلىمى، خەلقئارالىق تەسىرى ۋە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ھەقتىكى سىياسەت يۆنىلىشى تەھلىل قىلىنىدۇ.
مۇھاكىمىمىزگە ئاساس بولغان بۇ مۇھىم ھۆججەت، يەنى «2025-يىللىق ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى»، 2025-يىلى 29-سېنتەبىر كۈنى ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسى تەرىپىدىن ئۆزىنىڭ رەسمىي تور بېكىتىدە ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئۇ ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلىرىدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى باھالاشتىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە تەسىر دائىرىسى ئەڭ كەڭ يىللىق دوكلاتلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ دوكلات ئاددىي بىر كۆزىتىش دوكلاتى بولماستىن، بەلكى ئامېرىكانىڭ «ئادەم ئەتكەسچىلىكى قۇربانلىرىنى قوغداش قانۇنى» (Trafficking Victims Protection Act, TVPA) غا بىۋاسىتە ئاساسلانغان قانۇنىي ۋە سىياسىي باھالاش مېخانىزمىدۇر.
دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇنىڭدا دۆلەتلەرنىڭ ئادەم ئەتكەسچىلىكىگە قارشى تۇرۇش تىرىشچانلىقىغا ئاساسەن بېكىتىلگەن دەرىجىلەر، ئامېرىكانىڭ شۇ دۆلەتلەرگە قاراتقان دىپلوماتىك بېسىمى، ئىقتىسادىي ياردەم سىياسىتى ۋە يۈرگۈزۈش ئېھتىمالى بولغان جازا تەدبىرلىرىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. خىتاينىڭ بۇ دوكلاتتا ئۇدا سەككىز يىل ئەڭ تۆۋەن دەرىجە بولغان «3-دەرىجە» (Tier 3) قاتارىغا كىرگۈزۈلۈشى، ئۇنىڭ دۆلەت مىقياسىدا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇۋاتقان كەڭ كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنىڭ خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىبلىنىۋاتقانلىقىنىڭ روشەن ئىپادىسىدۇر. شۇڭلاشقا، بۇ دوكلات پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق ھۆججىتى بولۇپلا قالماي، بەلكى خىتاي-ئامېرىكا مۇناسىۋىتىدىكى مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈنلەرنىڭ بىرىنى شەكىللەندۈرىدىغان، خەلقئارا سىياسەتكە يۆنىلىش بېرىدىغان مۇھىم بىر ھۆججەتتۇر.
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ مۇرەككەپ مۇھىتىدا، كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى دۆلەتلەر ئارا دىپلوماتىيە ۋە ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنىڭ مۇھىم بىر مەيدانىغا ئايلاندى. ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ يىلدا بىر قېتىم ئېلان قىلىنىدىغان «ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى» دەل مۇشۇ مەيداندىكى ئەڭ كۈچلۈك قوراللارنىڭ بىرى سۈپىتىدە، ھەرقايسى ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئادەم ئەتكەسچىلىكى جىنايىتىگە قارشى تۇرۇشتىكى مەسئۇلىيىتى ۋە تىرىشچانلىقىنى باھالاش ئارقىلىق، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىنى قوغداشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. 2025-يىللىق دوكلاتتا خىتاينىڭ يەنە بىر قېتىم ئەڭ تۆۋەن دەرىجە بولغان «3-دەرىجە» گە قويۇلۇشى تاسادىپىي ئەمەس، بەلكى بۇ دۆلەتنىڭ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەرگە قارىتا سىستېمىلىق ھالدا يولغا قويۇۋاتقان دۆلەت دەرىجىلىك مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتىنىڭ خەلقئارا قانۇنلارغا ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ئەخلاق-پىرىنسىپلىرىغا ئوچۇق-ئاشكارا خىلاپ ئىكەنلىكىنىڭ يەنە بىر قېتىملىق ئىسپاتىدۇر. بۇ مۇھاكىمە مەزكۇر دوكلاتتىكى پاكىتلارنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەكنى بىر دۆلەت سىياسىتى سۈپىتىدە قانداق يولغا قويۇۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ خەلقئارالىق تەسىرىنى ۋە دوكلاتنىڭ ئۆزىنىڭ بىر سىياسىي ھۆججەت سۈپىتىدىكى ئىستراتېگىيەلىك قىممىتىنى ئېچىپ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
دوكلاتنىڭ ئومۇمىي رامكىسى ۋە خىتايغا بېرىلگەن «3-دەرىجە»نىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى
«ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى» نىڭ دۆلەتلەرنى دەرىجىگە ئايرىش سىستېمىسى ئاددىي بىر تۈرگە ئايرىش ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ «ئادەم ئەتكەسچىلىكى قۇربانلىرىنى قوغداش قانۇنى» غا بىۋاسىتە باغلانغان بىر قانۇنىي ۋە سىياسىي باھالاش مېخانىزمىدۇر. دوكلاتتا[1]، «3-دەرىجە» دىكى دۆلەتلەر «ئادەم ئەتكەسچىلىكىنى تۈگىتىشنىڭ ئەڭ تۆۋەن ئۆلچەملىرىگە تولۇق ماس كەلمەيدىغان ۋە بۇ ئۆلچەملەرگە يېتىش ئۈچۈن كۆرۈنەرلىك تىرىشچانلىق كۆرسەتمەيدىغان ھۆكۈمەتلەر» دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن. بۇ ئېنىقلىمىدىكى ھالقىلىق نۇقتا، مەسىلىنىڭ ئېغىر-يېنىكلىكىدىن ھالقىپ، ھۆكۈمەتنىڭ بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشقا بولغان سىياسىي ئىرادىسىنىڭ بار-يوقلۇقىغا مەركەزلەشكەنلىكىدۇر. خىتاينىڭ ئۇدا سەككىز يىل بۇ دەرىجىدە قېلىشى، ئۇنىڭ بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشنى خالىمايلا قالماستىن، بەلكى ئادەم ئەتكەسچىلىكىنىڭ، بولۇپمۇ مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ، بىۋاسىتە ئىجراچىسى ۋە ئىلگىرى سۈرگۈچىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكلاتتا ئالاھىدە تەكىتلەنگەندەك، «ھۆكۈمەتنىڭ بىرەر سىياسىتى ياكى ھەرىكەت ئەندىزىسى» نىڭ ئادەم ئەتكەسچىلىكىنى شەكىللەندۈرۈشى «3-دەرىجە» گە قويۇشنىڭ مۇھىم ئاساسى ھېسابلىنىدۇ[2]. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتىكى ھەرىكەتلىرى دەل مۇشۇ تۈرگە كىرىدۇ. بۇ، خىتايدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنىڭ يەككە كارخانىلار ياكى جىنايى گۇرۇھلارنىڭ قىلمىشى ئەمەس، بەلكى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قارىتا يولغا قويۇلۇۋاتقان، دۆلەت ئاپپاراتلىرى تەرىپىدىن تەشكىللىنىپ، سىياسىي مەقسەتلەرگە خىزمەت قىلدۇرۇلۇۋاتقان بىر دۆلەت جىنايىتى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ خىل باھالاش خەلقئارا جەمئىيەتكە، بولۇپمۇ خەلقئارا شىركەتلەرگە، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتتە، بولۇپمۇ تەمىنلەش زەنجىرىدە، ئىنتايىن ئېغىر ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي خەتەرلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ.
دۆلەت تەرىپىدىن يولغا قويۇلۇۋاتقان كەڭ كۆلەملىك مەجبۇرىي ئەمگەك: دوكلاتنىڭ يادرولۇق زاكونى