ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كەنتنىڭ ئىستىخبارات ساھەسىگە قوشقان ئەڭ چوڭ تۆھپىسى، رەسمىي ۋە ئانالىتىك ماھىيەتكە ئىگە بىر كەسپىي قابىلىيەت ۋە مېتودنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ئىدى. كەنت، ئىستىخبارات ئانالىزىنىڭ مۇناسىۋەتلىك مەسىلە توغرىسىدا ئەستايىدىل ۋە چۈشىنىشلىك بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيتتى (CIA, 2011a).
كەنتنىڭ ئىستىخبارات دۇنياسى ۋە مېتودلىرىغا قوشقان ئەڭ مۇھىم تۆھپىسى، بۇ ساھەدە ئىستىخباراتنىڭ توپلىنىپ ئىشلىتىلىشىچىلىك مۇھىم ئورۇندا تۇرۇشى كېرەك بولغان ئانالىز خىزمەتلىرىنىڭ ئەھمىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇر (CIA, 2011a).
شۇنىڭ بىلەن، ئىستىخبارات ئانالىزچىلىرى تەپەككۇر قىلىدىغان، لوگىكىلىق ۋە ئىلمىي مېتودلارنى بىرلەشتۈرۈپ ئىجرا قىلىدىغان كىشىلەر سۈپىتىدە ئىستىخبارات دۇنياسىدا ئۆتمۈشتىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ زور قىزىقىش قوزغاشقا باشلىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئىستىخبارات تېخنولوگىيەسى ۋە يوشۇرۇن ئۇچۇر توپلاش تېخنىكىلىرى مۇھىم بولسىمۇ، سىياسەت ئوتتۇرىغا قويغۇچىلار دۇچ كېلىدىغان مۇرەككەپ مىللىي خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرى توغرىسىدا «تەپەككۇرنى تايانچ قىلىدىغان ئانالىز» تېخىمۇ ئۈستۈن ئورۇندا تۇراتتى (داۋىس، 2003: 11).
ئۇنىڭ قارىشىچە، ئانالىزچى مۇئەييەن تەپەككۇر سىستېمىسى ئىچىدىكى ئىلمىي مېتودولوگىيەدىن پايدىلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئىجتىمائىي پەنلەر ئانالىزچىغا مۇئەييەن سىستېما، مېتود ۋە نەزەرىيە سۇنىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئاساسىي تېمىسىنى ئاساسلىقى ئىجتىمائىي پەنلەر تەشكىل قىلىدۇ ۋە تەتقىقاتچىغا / ئانالىزچىغا مېتودولوگىيەلىك رامكا سۇنىدۇ (كەنت، 2003: 141).
ئۇ، بۇنىڭدىن باشقا تەكرارلانغان ئىستىخبارات مەسىلىلىرىنىڭ تەكشۈرۈلۈشى ۋە دەم ئېلىشقا چىققان ئىستىخبارات ئىجرا قىلغۇچىلىرىنىڭ تەجرىبىلىرىنى ھۆججەتلەشتۈرۈش مەقسىتىدە «ئىلغار تىپتىكى ئىستىخبارات خىزمەتلىرى ئىنستىتۇتى»[4]  قۇرۇپ چىقىشقا رىغبەتلەندۈردى. لېكىن، كەنتنىڭ بۇ نىشانىغا ئۇيغۇن بىر ئىنستىتۇت، 1967 – يىلى CIA دىن دەم ئېلىشقا چىقىپ ئارىدىن 8 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، يەنى 1975 – يىلى «ئىستىخبارات تەتقىقاتلىرى مەركىزى»[5] دېگەن نامدا قۇرۇلدى (داۋىس، 2002).
2000 – يىلى CIA تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئىستىخبارات ئانالىز مەكتىپىگە ۋاپاتى (1986) دىن 14 يىل ئۆتكەندىن كېيىن شېرمان كەنتنىڭ نامى بېرىلدى (داۋىس، 2002). CIA نىڭ قارمىقىدا قۇرۇلغان «شېرمان كەنت ئخ ئانالىز مەكتىپى» ياكى باشقىچە نامى بىلەن «شېرمان كەنت مەركىزى»، CIA ئۇنىۋېرسىتېتى قارمىقىدا خىزمەت قىلماقتا ۋە تەشكىلات ئىچىدىكى خادىملار شۇنداقلا ئىستىخبارات خىزمەتچىلىرىگە نەزەرىيە، ئىدىيە ۋە ئىستىخبارات ئانالىزىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش قاتارلىق جەھەتلەردە تەربىيەلەش كەسپىيلىشىشلىرىگە ھەسسە قوشماقتا. مەزكۇر مەركەز يەنە «The Kent Center Occasional Papers (كەنت مەركىزى ئالاھىدە ئەھۋاللار بەس – مۇنازىلىرى)» ناملىق دوكلاتلىرى بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئورۇنلارغا دۆلەت خەۋپسىزلىك مەنپەئەتلىرىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى ئۈچۈن ئالدىنى ئېلىش شۇنداقلا ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ئۇچۇرلارنى سۇنۇپ كەلمەكتە (CIA, 2011b).
كەنتنىڭ قارىشىچە، ئىستىخباراتنىڭ ئۈچ ئاساسىي ئامىل بار بولۇپ، بۇلار ئۇچۇر- مەلۇمات، تەشكىللەش ۋە پائالىيەتتۇر (كەنت، 2003: 1، 51، 136). ئىستىخبارات مۇئەييەن بىر خىل مەلۇماتنى قولغا چۈشۈرۈش مەقسەتلىك ئىزدىنىش مۇساپىسىنىڭ ئاخىرىدا قولغا كەلتۈرۈلگەن بۇ ئۇچۇرلارنىڭ مەيلى ھېسسىي، مەيلى ئاڭلىق بولسۇن، مۇئەييەن زېھنىي كۈچ سەرپ قىلىنغان ئانالىزنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان بىر ئەھۋال ياكى نەتىجىدۇر. ئىستىخبارات ئىشى قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۈنۈملۈك بىر ھەرىكەتنىڭ ئاساسىي شەكىللەندۈرۈشكە كېرەكلىك ئۇچۇرغا؛ باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا توغرا جاۋابقا ئېرىشىش تىرىشچانلىقىدىن باشقا نەرسە ئەمەستۇر (كەنت، 2003؛ IX, X, XI). بۇ نۇقتىدىن ئىستىخبارات بىر پائالىيەت تۈرىدۇر. بۇ پائالىيەتلەر ئاساسلىقى <كۆزىتىش> ۋە <تەكشۈرۈش> ماھىيىتىدۇر.[6]
كەنتنىڭ چۈشەنچىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ماھىيەت جەھەتتىن تاشقى سىياسەت ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىك مەسىلىسى بولۇپ، «ئۇرۇش ۋە تىنچلىق مەزگىللىرىدە دۆلىتىمىزنىڭ تاشقى سىياسەتلىرى تاياندۇرۇلۇشى كېرەك بولغان مەلۇماتلاردۇر» (ئۆزداغ، 2008: 146). ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىرىشى كېرەك بولغان مەلۇمات ناھايىتى كۆپتۇر. بولۇپمۇ ئۇرۇش مەزگىلىدە بۇ ئىشنىڭ ئۇتۇققا ئېرىشتۈرۈلۈشى، يەنى ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئوتتۇرىغا قويۇشقا لازىملىق مەلۇماتنىڭ توپلىنىشى ئۈچۈن، ئون مىڭلارچە تەربىيەلەنگەن كىشى بۇ ئىشقا ئاجىرىتىلىشى لازىم. تىنچلىق پەيتلىرىدە ئادا قىلىنىشى كېرەك بولغان ۋەزىپىنىڭمۇ ئادا قىلىنىشى ئوخشاش نىسبەتتە قىيىندۇر (كەنت، 2003: X). دېمەك، ئىستىخبارات مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرنىڭ كويىغا چۈشكەن ئاكتىپ كىشىلەر تەشكىل قىلغان كەسپىي بىر تەشكىلاتنىڭ ئىشىدۇر (كەنت، 2003: 51، 52). خۇسۇسەن ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنى يارىتىش مۇساپىسى خۇسۇسىي تىرىشچانلىقلارنىڭ ئەكسىچە قىيىن ۋە ئەستايىدىل ئىش تەقسىماتىنى تەقەززا قىلىدىغان گۇرۇپپا خىزمىتىدۇر. بۇ گۇرۇپپىدا «كەسپىيلىك» ئەڭ مۇھىم نۇقتا بولۇپ، ئەزالىرىنىڭ كەسپىي بولۇشى بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكىدۇر.
شېرمان كەنتنىڭ قارىشىچە، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات پەقەت بىر خىل مەلۇمات توپلاش خىزمىتىدىنمۇ بەكرەك ھاسىل قىلىنغان ئۇچۇرلارنىڭ توغرا مۇھاكىمە قىلىنىشى ۋە ئىشلىتىلىشىدۇر. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتتا خۇلاسىلىگەندە مەلۇماتنى رەتلەش، بىرلەشتۈرۈش، مۇھاكىمە قىلىش ۋە ئىشلىتىش ئاساس بولۇپ، كۆپلىگەن ئىلمىي ساھەلەردىن پايدىلىنىشنى شەرت قىلىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات پائالىيەتلىرى پەنلەر ۋە ساھەلەر ئارا بىر خىزمەتتۇر، يەنى بىر خىل ئاكادېمىك پائالىيەتتۇر.[7]