«ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى: خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى مۇھاكىمە يىغىنى» ئۇقتۇرۇشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەسلى قانۇنلۇق ئېگىلىرى بولغان ئۇيغۇر قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەر خىتاينىڭ يۈرگۈزگەن ئاسمىلاتسىيە ۋە يوق قىلىش سىياسىتى نەتىجىسىدە، ئانا تىل، مائارىپ، مەدەنىيەت، دىن ۋە سىياسىي جەھەتتە تۈرلۈك خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە.
خىتاينىڭ ئاساسىي قانۇنى ۋە مىللىي تېرىتورىيەلىك ئاپتۇنۇمىيە قانۇنىغا ئاساسەن ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنىنىڭ رەسمىي قانۇنلۇق تىلى بولغان ئۇيغۇر تىلى 2017-يىلى 1-سىنتەبىردىن ئىتىبارەن رەسمىي يۇسۇندا ئۇيغۇر مائارىپىدا ئىشلىتىش چەكلەندى. نەتىجىدە، خىتاي ئۆزىنىڭ ئاساسىي قانۇنى ۋە مىللىي تېرىتورىيەلىك ئاپتۇنۇمىيە قانۇنىغا خىلاپلىق قىلىپ، ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ يەسلى ۋە ئوتتۇرا-باشلانغۇچ مەكتەپلىرىدە ئۇيغۇرچە دەرسلىك كىتاپلىرى تامامەن يىغىۋېلىپ، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا ئۇيغۇرچە دەرسنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، ئۇيغۇر مىللىي مائارىپىنى تامامەن خىتايچە مائارىپقا ئايلاندۇردى.
يەسلى مائارىپىدىن باشلاپ، ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلەرنى ئائىلەدىن ئايرىپ ياتاقلىق مەكتەپتە ئوقۇتۇش ئارقىلىق، خىتاي مائارىپىنىڭ تەسىرى تىزلەشتۈرۈلمەكتە. ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلەر ئائىلەدە ئۇيغۇر مىللىي ئۆرپ-ئادىتى ۋە مىللىي كىملىكىدىن تامامەن مەھرۇم قالدۇرۇلۇپ، خىتايچە تۇرمۇش ۋە خىتايچە تەپەككۇر مۇھىتىدا يېتىشتۈرۈلمەكتە.
مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسدىمۇ ئانا تىل مائارىپىنى كۈچەيتىش ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنى ساقلاش ئۇيغۇرلار دۇچ كەلگەن نۆۋەتتىكى جىددى ۋە مۇھىم مەسىلىگە ئايلانماقتا.
قازاقىستان ۋە قىرغىزىستاندىكى مىللىي ئۇيغۇر مائارىپى ۋە ئانا تىل ئوقۇتۇشىغا ھۆكۈمەتنىڭ ياردىمى ئازىيىپ كەتكەچكە، ئۇيغۇر ئائىلىلەرنىڭ ئۇيغۇر مەكتەپلىرىگە بالىلارنى بېرىشكە ئاكتىپ ئاۋاز قوشۇشىمۇ ئىلگىرىكى يىللاردىكىدەك تازا يىتەرلىك بولمايۋاتىدۇ.
يۇقارقىدەك ۋەتەن ئىچى – سىرتىدىكى ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى يولۇققان جىددى مەسىلىلەر ۋە ھەل قىلىش يوللىرى ئۈستىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن مۇھاجىرەتتە ۋەتەن – مىللەت تەقدىرى ئۈسىتىدە ئىزدىنىۋاتقان 20 ئۇيغۇر تەتقىقاتچىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات ئېنىستىتوتىنىڭ بىرلىكتە ھەمكارلىشىپ ئويۇشتۇرۇشىدا 2018-يىلى 8- ۋە 9- دىكابىر كۈنلىرى مەلۇم بىر دۆلەتتە ”ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى: خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى“ مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزۈلىدۇ.
يىغىندا ئوتتۇرا ئاسىيا، تۈركىيە، ئامېرىكا، كانادا، ياۋرۇپا، ياپۇنىيە ۋە ئاۋىستىرالىيەدىن كەلگەن ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلار ۋەتەن ئىچى – سىرتىدىكى ئۇيغۇر مىللىي مائارىپىنىڭ مەۋجۇت ئەھۋالى، ئۇيغۇر كىملىكى ۋە ئانا تىل ئوقۇتۇشى، ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار ۋە ئۇنىڭ ھەل قىلىش يوللىرى قاتارلىق تېمىلارنى چۆرىدىگەن ئاساستا ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى ھەققىدە ئىلمىي مۇھاكىمە ئېلىپ بارىدۇ.
يىغىن كۈنتەرتىپى ۋە مۇھاكىمە قىلىنىدىغان مۇھىم تېمىلار:
2018-يىلى 8-دېكابىر شەنبە
1-بۆلۈم: ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى
ئۇيغۇر يەسلى مائارىپىدا ئانا تىل ئوقۇتۇشى ئەھۋالى
ئۇيغۇر يەسلى مائارىپىدا قوش تىل ئوقۇتۇشى باھانىسىدا خىتايچە مائارىپ خىرىسى ۋە ئۇنى ھەل قىلىش يوللىرى
ئوتتۇرا-باشلانغۇچ مائارىپىدا ئانا تىل ئوقۇتۇشى ئەھۋالى
ئوتتۇرا-باشلانغۇچ مەكتەپلەردىكى قوش تىل مائارىپى باھانىسىدا خىتايچە مائارىپ خىرىسى ۋە ئۇنى ھەل قىلىش يوللىرى
مائارىپشۇناسلىق ئىلمىدا ئانا تىل ئوقۇتۇشى ۋە قوش تىل مائارىپى ھەققىدە مۇھاكىمە
2-بۆلۈم: مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر مائارىپى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى
قازاقىستاندىكى ئۇيغۇر مائارىپى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى
قىرغىزىستان، تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى ئۇيغۇر ئائىلە مائارىپى دۇچ كېلىۋاتقان قېيىنچىلىقلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى
غەرب ئەللىرىدىكى ئۇيغۇر ئائىلە مائارىپى دۇچ كېلىۋاتقان قېيىنچىلىقلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى
مۇھاجىرەتتىكى مەۋجۇت ئۇيغۇر ئانا تىل كۇرسلىرى دۇچ كېلىۋاتقان قېيىنچىلىقلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى
مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلاردا ئانا تىل ۋە ئۇيغۇر مىللىي كىملىكى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى
مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلەر ئۈچۈن تىل تەتقىقاتچىلىرى، پىسىخولوگلار ۋە پىداگوگلاردىن تەركىپ تاپقان بىر يۈرۈش ئانا تىل دەرسلىكى تۈزۈشنىڭ تەخىرسىزلىكى ۋە دەرسلىك تۈزگۈچىلەر گۇرۇپىسىنى قۇرۇش ھەققىدە
ئۇيغۇرلار توپلۇشۇپ ئولتۇراقلاشقان دۆلەت ۋە شەھەرلەرنىڭ ھەممىسىدە ئۇيغۇر ئانا تىل سىنىپلىرىنى ئېچىشنىڭ تەخىرسىزلىكى ۋە ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ يوللىرى ھەققىدە
2018-يىلى 09-دېكابىر يەكشەنبە
3-بۆلۈم: ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى ھەققىدە يۇمىلاق ئۈستەل مۇھاكىمىسى ۋە يىغىن خۇلالىسى
«ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى: خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى» مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ يوقىرى سۈپەتتە تەرتىپلىك ئېلىپ بېرىلىشى ئۈچۈن، يىغىن ھەققىدە تۆۋەندىكىدەك بەلگىلىمىلەر بېكىتىلدى:
1. بۇ قېتىمقى مۇھاكىمە يىغىنى 12-ئاينىڭ 8- ۋە 9- كۈنلىرى ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولۇپ، پائالىيەت جەمىئىي ئىككى كۈن داۋاملىشىدۇ.
2. ئۇيغۇر مىللىي مائارىپى: خىرىسلار ۋە ھەل قىلىش يوللىرى» مۇھاكىمە يىغىنىدا ئوتتۇرا ئاسىيادىن كېلىدىغان تەتقىقاتچىلار سىرتىدا باشقا بارلىق دوكلات بەرگۈچىلەر ئايرۇپىلان بېلىتىنى ئۆزى كۆتۈرىدۇ. ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى مۇناسىۋەتلىك ئورگانلار بىلەن ئالاقە قىلىپ، قاتناشقۇچىلارنىڭ ياتاق ۋە تاماق راسخۇتلىرىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىش ئۈچۈن تېرىشىدۇ. ئىقتىسادى قېيىنچىلىقى بار تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن ئايرۇپىلان بېلىتىنىمۇ ھەل قىلىشقا كۈچەيدۇ.