مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ زۇلۇمىغا قايتۇرغان ئىنكاسىنى ئىككى جۈملىگە يىغىنچاقلاش مۇمكىن: نېمە قىلىش كېرەك؟ ۋە قانداق قىلىش كېرەك؟ يەنى قارشىلىق كۆرسىتىش كېرەكمۇ ياكى سۈكۈت قىلىش كېرەكمۇ؟ قارشىلىق قىلىشقا توغرا كەلسە، قانداق قىلىش كېرەك؟ مانا مۇشۇ مەسىلىلەرنى چۆرىدەپ ئالدى بىلەن دەۋا سېپى سىرتىدىكى كىشىلەر ئىككىگە ئايرىلدى: قارشىلىق قىلغۇچىلار ۋە داۋاملىق سۈكۈت قىلغۇچىلار. قارشىلىق يولىنى تاللىغانلار يەنە ئۆز ئىچىدىن ئىككىگە ئايرىلدى: ئاشكارا سەھنىگە چىققۇچىلار ۋە پەردە كەينىدە خىزمەت قىلغۇچىلار. ئارقىدىن، ئاشكارا سەھنىگە چىققانلار يەنە ئىككىگە ئايرىلدى: كونا تەشكىلاتلار بىلەن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلغۇچىلار ۋە يېڭىدىن تەشكىلات قۇرغۇچىلار ياكى ئۆز ئالدىغا ئىش قىلغۇچىلار.
خىتاي ئىشغالچى دائىرىلىرى تەرىپىدىن 2014- يىلىنىڭ باشلىرىدىن تارتىپ يولغا قۇيۇلغان «قاتتىق زەربە بېرىش » نامىدىكى كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش ھەرىكەتلىرى 2017- يىلىنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەرىجىسىگە بېرىپ يەتتى. شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەرنى تامامەن يوق قىلىشنى مەقسەت قىلغان بۇ قىرغىنچىلىق بۈگۈن ئەڭ ۋەھشىي شەكىلدە داۋام قىلماقتا. بۇ جەرياندا مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار خىتاينىڭ قەتلىئامىغا قارشى ئۈزلۈكسىز قارشىلىق كۆرسەتتى. بولۇپمۇ، 2017- يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدىن باشلاپ، چەتئەلدىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرى بىر بالداق يۇقىرى ئۆرلىدى. بۇ مەزگىلدىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرى شەكىل، سان، كۆلەم ۋە تەسىر… قاتارلىق جەھەتلەردىن تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىقتى. بۇ بۆلۈمدە مۇشۇ مەزگىللەردە ئېلىپ بېرىلغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرى شەكىل، كۆلەم، سۈپەت، ئۈنۈم ۋە تەسىر نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
1.3. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكىللىرى
بۇ مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ تۈرى كۆپ، مەزمۇنى مول بولدى. بۇ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى دىپلوماتىك پائالىيەتلەر، ئاخبارات جېڭى، گۇۋاھلىق بېرىش، مۇراجىئەت قىلىش، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ ئارخىپىنى تۇرغۇزۇش، لېكسىيە سۆزلەش، ئۇزاققا يۈرۈش، يېڭى تەشكىلات قۇرۇش ۋە تۈرلۈك پائالىيەتلەردىن پايدىلىنىپ زۇلۇمنى پاش قىلىش… قاتارلىق ئون نەچچە كاتېگورىيەگە ئايرىشقا بولىدۇ. بۇ كاتېگورىيەلەرنىڭ ھەر بىرى يەنە ئۆز ئىچىدىن بىر قانچىگە بۆلۈنىدۇ. تۆۋەندە بۇلارنى قىسقىچە ئايرىم-ئايرىم بايان قىلىمىز.
بىرىنچى، دىپلوماتىك پائالىيەتلەر. بۇ خىلدىكى پائالىيەتلەر ئاساسلىقى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى… قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى، ھەر قايسى خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ پارلامېنت، ھۆكۈمەت، سىياسىي پارتىيە ۋە ئاممىۋىي تەشكىلاتلىرى بىلەن ئېلىپ بارغان تۈرلۈك پائالىيەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنىڭ يامانلىشىشىغا ئەگىشىپ مۇھاجىرەتتىكى تەشكىلاتلارنىڭ ئۆزلىرى تۇرۇشلۇق دۆلەتلەرنىڭ پارلامېنت، ھۆكۈمەت، سىياسىي پارتىيە ۋە ئاممىۋىي تەشكىلاتلىرى بىلەن بولغان ئالاقىسىمۇ كۆپەيدى. جۈملىدىن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ب د ت ۋە ياۋروپا پارلامېنتىدىكى پائالىيەتلىرىمۇ جانلاندى. بۇ جەرياندا، ھەر قايسى دۆلەتلەردە تۇرۇشلۇق شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ئۆز دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىي ساھەسىگە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى تېخىمۇ كۈچەپ تونۇشتۇردى؛ خىتاي دائىرىلىرىنىڭ جىنايىتىنى پاش قىلدى ۋە خىتايغا قارشى بىرلىك سەپ ھاسىل قىلىشقا تېرىشتى.
ئىككىنچى، نامايىش. شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىدىكى ئەڭ كىلاسسىك ۋە ئەڭ كۆپ قوللىنىلغان قارشىلىق كۆرسىتىش شەكىللىرىدىن بىرى نامايىشتۇر. يېقىنقى بىر قانچە يىلدىن بۇيان مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار خىتايغا قارشى كەڭ كۆلەملىك نامايىش قىلدى. بۇ جەرياندا بىر نەچچە قېتىم خەلقئارالىق نامايىش پائالىيىتى تەشكىللىنىپ، ئون نەچچە دۆلەتتە تەڭ ئېلىپ بېرىلدى. ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى خىتاي ئەلچىخانىسى ئالدىدا، سىياسىي مەركەزلەرنىڭ ئالدىدا ياكى شەھەرنىڭ ئاۋات مەيدانلىرىدا سانسىز قېتىملاپ نامايىش ئۇيۇشتۇرۇلدى. بۇلارنىڭ ئىچىدىن «بىر ئاۋاز، بىر قەدەم» نامايىشى، بىريۇسسېل نامايىشى ۋە جەنۋە نامايىشىنى ئالاھىدە كۆرسىتىش مۇمكىن. بۇ مەزگىلدە يەنە نامايىشلارنىڭ تۈرى كۆپ بولدى. ھەر خىل يېڭى نامايىش شەكىللىرى بارلىققا كەلدى. بۇلارنى ئومۇمەن ئوپچە نامايىش، يالغۇز كىشىلىك نامايىش ۋە مارافونچە نامايىش، دەپ ئۈچ تۈرگە ئايرىش مۇمكىن. گوللاندىيەدىكى ئاكتىپ پائالىيەتچى ئابدۇرېھىم غېنى ئايلاردىن بۇيان ئامستېردامدىكى دام مەيدانىدا يالغۇز كىشىلىك نامايىش قىلىپ كېلىۋاتىدۇ[3]. ئامېرىكىدىكى ئاكتىپ پائالىيەتچى سالىھ خۇدايار باشچىلىقىدا ۋاشىنگتوندىكى ئاقساراينىڭ ئالدىدا ئېلىپ بېرىلغان ئامېرىكا ھۆكۈمىتىدىن ياردەم تەلەپ قىلىش نامايىشى ئايلارچە داۋام قىلدى[4].