2036-يىلغا نەزەر: دۇنيا سىياسىي گېئومېتىرىيەسىنىڭ قايتا سىزىلىشى ۋە كەلگۈسى ئون يىلنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەرىتىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىشى (Proliferation) مەسىلىسىدە دوكلات ئىنتايىن ئېنىق سىگنال بەرگەن: كەلگۈسى ئون يىلدا تېخىمۇ كۆپ دۆلەتلەر يادرو كۇلۇبىغا قوشۇلىدۇ. ئىران بۇ تىزىملىكنىڭ بېشىدا تۇرغان (%66) بولۇپ، ئۇنىڭدىن قالسا سەئۇدى ئەرەبىستانى ۋە جەنۇبىي كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەر بار. بۇ ئەھۋال ئوتتۇرا شەرق ۋە شەرقىي ئاسىيا ۋەزىيىتىنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىدىغانلىقىنى، ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك كاپالەتلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنىڭ تۆۋەنلەۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
دوكلاتنىڭ يەنە بىر دىققەتكە سازاۋەر قىسمى «جەنۇبىي يەر شارى» (Global South) دۆلەتلىرىنىڭ كۆزقارىشىدۇر. لاتىن ئامېرىكىسى، ئافرىقا ۋە ئاسىيانىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلىرىدىن كەلگەن مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشى غەربلىك كەسىپداشلىرىدىن روشەن پەرقلىنىدۇ. ئۇلار خىتاينىڭ دۇنياۋى يېتەكچى ئورۇنغا چىقىشىغا تېخىمۇ زور ئۈمىد بىلەن قارايدىغان (%76) بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ ئىچكى جەھەتتىن بۆلۈنۈپ كېتىش ئېھتىماللىقىنىمۇ يۇقىرى (%22) دەپ مۆلچەرلىگەن.
بۇ پەرقلىق كۆزقاراش تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ غەرب يېتەكچىلىكىدىكى خەلقئارا تەرتىپتىن نارازىلىقىنى ۋە يېڭى بىر كۈچ مەركىزىنىڭ (يەنى خىتاينىڭ) باش كۆتۈرۈشىنى مەلۇم دەرىجىدە قوللايدىغانلىقىنى ياكى بۇنىڭغا تەبىئىي جەريان دەپ قارايدىغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. جېيمىس ماززارېللا (James Mazzarella) نىڭ ئىزاھلىشىچە، بۇ خىل قاراش ئامېرىكىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك مەسئۇلىيەتتىن چېكىنىشى ۋە ئىچكى سىياسىي زىددىيەتلىرىنىڭ سىرتتىن قانداق كۆرۈنۈۋاتقانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
ئامېرىكا دوللىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە يېڭى پۇل-مۇئامىلە تەرتىپى
يەر شارى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىدا، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنىڭ قانداق بولۇشى ھەققىدە دوكلاتتا قىزىقارلىق مەلۇماتلار بار. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى دوللارنىڭ يەنىلا دۇنيادىكى ئاساسلىق پېرېۋوت پۇلى بولۇپ قالىدىغانلىقىغا ئىشەنگەن بولسىمۇ، %80 تىن كۆپرەك كىشى باشقا پۇللارنىڭ ياكى مۈلۈكلەرنىڭ دوللارنىڭ ئورنىغا خىرىس قىلىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. بۇ يەردە ئەڭ چوڭ خىرىس قىلغۇچى سۈپىتىدە خىتاي پۇلى (يۈەن) ئەمەس، بەلكى «شىفىرلىق پۇل» (Cryptocurrency) لەر (%34) كۆرسىتىلگەن.
خىتاي پۇلىنىڭ (رېنمىنبى) دوللارغا خىرىس قىلىش نىسبىتى %21 دەپ مۆلچەرلەنگەن بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى تەسىرىنىڭ تېخى ئامېرىكىغا يېتەلمىگەنلىكىنى، ئەمما «سۈنئىي پۇل» ۋە رەقەملىك پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ كەلگۈسىدە ئەنئەنىۋى بانكا سىستېمىسىغا زور زەربە بېرىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مۇتەخەسسىس ئالىشا چاڭگانى (Alisha Chhangani) نىڭ قارىشىچە، خىتاي دوللاردىن قېچىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ چېگرا ھالقىغان چىقىم سىستېمىسى (CIPS) نى كېڭەيتىۋاتقان بولسىمۇ، دوللار يەنىلا يەر شارى سودىسىنىڭ قان تومۇرى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ.
كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە «سۇ ئۇرۇشلىرى»
دوكلاتتا كىلىمات ئۆزگىرىشى مەسىلىسىنىڭ جىددىي تەھدىت قاتارىدىن سەل ئارقىغا سۈرۈلگەنلىكى كۆرسىتىلگەن. يەنى، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ نۆۋەتتىكى دىققىتى تېخىمۇ كۆپ ھالدا چوڭ دۆلەتلەر ئارا ئۇرۇش ۋە گېئوپولىتىك رىقابەتكە مەركەزلەشكەنلىكى ئۈچۈن، كىلىمات ئۆزگىرىشى «بىرىنچى نومۇرلۇق تەھدىت» تىزىملىكىدە ئورنى تۆۋەنلىگەن. بىراق بۇ كىلىمات مەسىلىسىنىڭ ھەل بولغانلىقىنى ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ جىددىي بىخەتەرلىك كىرىزىسى ئالدىدا ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇھىت مەسىلىسىگە سەل قاراۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
شۇنداقتىمۇ، دوكلاتتىكى بىر سانلىق مەلۇمات ئىنتايىن قورقۇنچلۇق: زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %64 تى كەلگۈسى ئون يىلدا تاتلىق سۇ مەنبەسى تالىشىش سەۋەبىدىن ئۇرۇش پارتلايدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. بۇ خىل «سۇ ئۇرۇشلىرى» (Water Wars) بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئافرىقا قاتارلىق سۇ قىس رايونلاردا يۈز بېرىشى مۇمكىن بولۇپ، دۇنياۋى مۇقىمسىزلىقنىڭ يەنە بىر يېڭى مەنبەسىگە ئايلىنىشى ئېھتىمالغا ناھايىتى يېقىن.
خەلقئارا ئورگانلارنىڭ چىرىشى ۋە دېموكراتىيەنىڭ چېكىنىشى
خەلقئارا تۈزۈم ۋە ئورگانلارنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچ دوكلاتتا ئىنتايىن تۆۋەن باھالانغان. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (UN)، دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) ۋە دۇنيا بانكىسى قاتارلىق ئورگانلارنىڭ تەسىر كۈچىنىڭ كەلگۈسىدە كۆرۈنەرلىك ئاجىزلايدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن. بولۇپمۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تەسىرىنىڭ ئاجىزلىشىدىغانلىقىنى %71 مۇتەخەسسىس قوللىغان. بۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان خەلقئارا تەرتىپنىڭ (Liberal International Order) ئاخىرقى باسقۇچقا كېلىپ قالغانلىقىنىڭ بېشارىتىدۇر.
بۇنىڭ بىلەن بىرگە، دۇنيا مىقياسىدا دېموكراتىيەنىڭ چېكىنىشىنىڭ (Democratic Depression) داۋاملىشىدىغانلىقى، ئاشقۇن مىللەتچىلىك ۋە مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ كۈچىيىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، دېموكراتىيەنىڭ چېكىنىشىنى مۆلچەرلىگەنلەرنىڭ كۆپىنچىسى دۇنيانىڭ كەلگۈسى ئون يىلدا تېخىمۇ بىخەتەر بولمايدىغانلىقىنى، خەلقئارا ھەمكارلىقنىڭ ئازىيىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قانداق دەرسلەر بار؟
ئاتلانتىك كېڭىشىنىڭ بۇ دوكلاتى بىزگە كەلگۈسى ئون يىلنىڭ نوقۇل تىنچ تەرەققىيات يىللىرى ئەمەس، بەلكى كەسكىن رىقابەت، توقۇنۇش ۋە قايتا تەشكىللىنىش يىللىرى بولىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى. دوكلاتنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى، ئۇنىڭ غەرب دۇنياسىنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ كىرىزىسىنى يوشۇرماي ئاشكارىلىغانلىقى ۋە خىتاينىڭ خىرىسىغا ئەمەلىي كۆز بىلەن قارىغانلىقىدۇر.