نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور دوكلاتىدا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى پۇقرالىرىنىڭ چەت ئەل پاسپورتلىرىغا ئىنتىلىشىنىڭ بىر سەۋەبىنىڭ ۋىزىسىز ساياھەت ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. خىتاي پاسپورتى تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەرگە، ھەتتا كارىب دېڭىزى دۆلەتلىرىنىڭ پاسپورتىغا سېلىشتۇرغاندا ئاجىز. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئىككىنچى پاسپورتنىڭ يەنە بىر مۇھىم سەۋەبى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى كاپىتال كونتروللۇقى ۋە دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ خاتا مېڭىشىدىن ئەندىشە قىلىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك[111, 112]. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، باي خىتاي پۇقرالىرى تېخىمۇ ياخشى تۇرمۇش سۈپىتى ۋە ئەڭ مۇھىمى، قانۇنىي جەھەتتىن مۇقىم جايلارغا كۆچۈش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدىغان دۆلەتلەرنى ئىزدەيدۇ.
ئاپتور قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى «قىبرىس مەبلەغ سېلىش پىروگراممىسى» (CIP) پىلانىنىڭ بەزى تالاش-تارتىشلىق تەرەپلىرىنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىن كەلگەن پايدا ئالغۇچىلارغا خاس ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي سېتىۋالغۇچىلىرى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى كاپىتال كونتروللۇقىنى ئېنىق بۇزىدۇ. بەزى ئەھۋاللاردا، بانكا كارتىسى ئىشلىتىش ئارقىلىق پۇل يۇيۇشقا قارشى تەرتىپلەر بۇزۇلىدۇ[113, 114, 115]. ئاپتور يەنە قىبرىس جۇمھۇرىيىتى پاسپورتىغا ئىگە بىر قىسىم خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى پۇقرالىرىنىڭ چەت ئەللەردە جىنايى قىلمىشلارغا قاتناشقانلىقىنى بايان قىلىدۇ. مىسال سۈپىتىدە 2023-يىلى ئاۋغۇستتا سىنگاپوردا پۇل يۇيۇش ۋە ياساش پىلانىغا قارشى تۇيۇقسىز ھۇجۇمدا ئون گۇماندار تۇتۇلغانلىقىنى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە 2 مىليارد دوللار ئەتراپىدىكى مال-مۈلۈكنىڭ مۇسادىرە قىلىنغانلىقىنى تىلغا ئالغان[116]. ئۇلارنىڭ ئىچىدە قىبرىس پاسپورتىغا ئىگە ئىككى كىشى بولۇپ، ئۇلار پۇل يۇيۇش ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش بىلەن ئەيىبلەنگەن[117]. ئۇلار ۋاڭ دېخەي[118] ۋە سۇ خەيجىن[119, 120] قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى پۇقرالىرى چەت ئەل پۇقرالىقىغا ئېرىشكەندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى پۇقرالىقىنى ئاپتوماتىك يوقىتىپ قويىدىغانلىقى، چۈنكى خىتاينىڭ مۇناسىۋەتلىك قانۇنىنىڭ 3-ماددىسىدا قوش پۇقرالىقنىڭ ئېتىراپ قىلىنمايدىغانلىقى ئېنىق بېكىتىلگەن[121]. ئۇنىڭ بايان قىلىشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت تاراتقۇلىرى خىتاي پۇقرالىرىنىڭ غەرب ئەللىرىگە كۆچۈشى توغرىسىدا كۆرۈنەرلىك سۈكۈت قىلىدۇ. گەرچە چەت ئەللەردە ئۆي-مۈلۈك سېتىۋېلىشقا قولايلىق يارىتىپ بېرىدىغان خىتاي تور بېكەتلىرى[122] ياكى WeChat ھېساباتلىرى مەۋجۇت بولسىمۇ، بۇ مەسىلىنىڭ خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى تەرىپىدىن ئىزچىل ئىلگىرى سۈرۈلىدىغان كۈنتەرتىپتىن قالدۇرۇلۇشى تاسادىپىيلىق ئەمەس[123]. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، بۇ ھەيران قالارلىق پەرقلەر ھەققىدىكى بىر قەدەر ئەقىلگە ئۇيغۇن بىر چۈشەندۈرۈش، چەت ئەلدە پۇقرالىق ياكى تۇرۇشلۇق ئورۇنغا ئىلتىماس قىلغان خىتايلارنىڭ سانىنىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقانلىقى ياكى تاشلاشقا تەييارلانغانلىقى، ھەمدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دائىرىلىرىنىڭ بۇنداق نومۇسلۇق تېمىدىن ساقلىنىشنى خالايدىغانلىقىدۇر[124]. شۇ ۋاقىتتا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ باش ئەلچىخانىلىرى چەت ئەللەردىكى بۇ يېڭىدىن بارلىققا كېلىۋاتقان خىتاي جامائەتلىرى بىلەن ئاكتىپ ھالدا ئالاقە قىلىدۇ، چۈنكى ئۇلار خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھېكايىلىرىنى تارقىتىش ۋە تاشقى سىياسىي نىشانلىرىنى قوللاش ئۈچۈن «قايمۇقتۇرۇش ۋاسىتىلىرى» دەپ قارىلىدۇ[124]. بۇ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىمۇ شۇنداق. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، بۇ پەرەز ئىتالىيەنىڭ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى RAI3 تاراتقۇسىنىڭ دوكلات قىلغان بىر قىزىقارلىق ھېكايىسى ئارقىلىق ئىسپاتلانغان[125, 126].
دوكلاتنىڭ تۆتىنچى بابى ۋاسىلىكوس سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) تېرمىنالىنىڭ قۇرۇلۇشىنى ئانالىز قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، بۇ تۈر قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم بولۇپ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئېغىر ئارىلىشىشى بار. تۈرنىڭ لايىھەسى ۋە ئاممىۋى ئاشكارا تەمىنلەشكە كەلسەك، ئاپتور تۈرنىڭ مەقسىتىنىڭ قىبرىسقا سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) كىرىش ئېغىزى قۇرۇش، دۆلەتنىڭ تېخىمۇ كەڭ ياۋروپا گاز بازىرى بىلەن باغلىنىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە ئارالنىڭ ئېنېرگىيە يالغۇزلۇقىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. ئۇ ۋاسىلىكوس «سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز» تېرمىنالى بولمىسا، قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ يىللىق پارنىك گازى قويۇپ بېرىش ئۈچۈن 200 مىليون ياۋرو بىلەن 300 مىليون ياۋرو ئارىلىقىدا ياۋروپا ئىتتىپاقىغا جەرىمانە تۆلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن[127].
ئاپتور ۋاسىلىكوس تۈرىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى تەرىپىدىن تولۇق قوللانغانلىقىنى ۋە Connecting Europe Facility (CEF) پىروگراممىسى ئارقىلىق 101 مىليون ياۋرو ياردەمگە ئېرىشكەنلىكىنى، شۇنداقلا ياۋروپا مەبلەغ سېلىش بانكىسى (EIB) ۋە ياۋروپا قايتا قۇرۇش ۋە تەرەققىيات بانكىسى (EBRD)دىن جەمئىي 230 مىليون ياۋرو قەرز ئالغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭ كۆرسىتىشىچە، 2019-يىلى ئاممىۋى ئاشكارا تەمىنلەشنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىغا ئۈچ تەمىنلىگۈچى يېتىپ كەلگەن، ئەمما ئۇلارنىڭ ئىككىسى چىقىپ كەتكەن ۋە خىتاي نېفىت تۇرۇبا يولى قۇرۇلۇشى (CPP)-Metron بىرلەشمىسى مۇسابىقىدە قالغان بىردىنبىر تەمىنلىگۈچى بولغان.