نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور قىبرىستا ھازىر ئىككى كۇڭزى ئىنستىتۇتى بار بولۇپ، بۇلار قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتى (UCY) ۋە قىبرىس تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا (CUT) [143, 147]. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى كۇڭزى ئىنستىتۇتى 2014-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، خىتاي خەلقئارا مائارىپ فوندى، قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە بېيجىڭ مائارىپ ئىنستىتۇتىنىڭ ئورتاق كارخانىسى[143]. خىتاي ئاكادېمىك ئورگانلىرى شۇنداقلا خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ لەفكوشادىكى ئەلچىخانىسى قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتى كۇڭزى ئىنستىتۇتى ئارقىلىق ئوقۇش مۇكاپاتلىرى ۋە بىر تۈركۈم باشقا مەبلەغ پۇرسەتلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ[144]. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، ئىنستىتۇتنىڭ تور بېكىتىدىكى ئېلانلارنىڭ بىرى ئۇنىڭ ۋەزىپىسىنىڭ پەقەت خىتاي تىلى ۋە خەتتاتلىقنى ئۆگىتىش بىلەنلا چەكلەنمەي، تېخىمۇ كەڭ كۈنتەرتىپنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[145].
ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە قىبرىس تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدىن باشقا، قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى باشقا ئۇنىۋېرسىتېتلارمۇ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مائارىپ ئورگانلىرى بىلەن ھەمكارلىشىۋاتىدۇ، ياۋروپا قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتى (EUC) بۇ جەھەتتە گەۋدىلىك ئورۇندا تۇرىدۇ. ياۋروپا قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتى 2016-يىلى «بىر بەلباغ بىر يول ئۇنىۋېرسىتېت ئىتتىپاقى»غا قاتناشقان ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى 20 دىن ئارتۇق يۇقىرى مائارىپ ئورگىنى بىلەن ھەمكارلىق كېلىشىمى ئىمزالىغان[149]. 2019-يىلى ئىيۇلدا ياۋروپا قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتىدا خىتاي-قىبرىس مەدەنىيەت مەركىزى قۇرۇلغان[150]. 2023-يىلى سېنتەبىردە ياۋروپا قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن خىتاي ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى (CASS) خىتاي تەتقىقات مەركىزىنى ئاچقان[151]. ئاپتور خىتاي ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى نىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت كېڭىشىنىڭ بىۋاسىتە نازارىتى ئاستىدىكى مىنىستىرلىق دەرىجىلىك ئورگان ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، ياۋروپا قىبرىس ئۇنىۋېرسىتېتى-خىتاي ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى خىتاي تەتقىقات مەركىزى ياۋروپادا قۇرۇلغان بۇ خىلدىكى ئاز ساندىكى ئورتاق ئورگانلارنىڭ بىرى بولۇپ، قىزىق يېرى، ئۇ ئاساسلىقى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە دوست دەپ قارىلىدىغان دۆلەتلەردە قۇرۇلغان.
ئاپتور قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدىكى خىتايلىق ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانىنىڭ كۈنسېرى كۆپىيىۋاتقانلىقىنى، 2019-يىلى 53%-47% ئارىسىدا بولسا، 2019-يىلى ئومۇمىي ساننىڭ %53 گە يەتكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ[171]. ماقالىدىكى Annex 2 گە ئاساسلانغاندا، 2022/2023-ئوقۇش يىلىدا قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى ئالىي مائارىپ ئورگانلىرىدا جەمئىي 559 خىتايلىق ئوقۇغۇچى بارلىقى كۆرسىتىلگەن. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى شەخسىي ئورگانلارغا تىزىملاتقان، بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى باجدىكى ئەۋزەللىك بولۇشى مۇمكىن. ئاپتور بۇ يېڭىدىن بارلىققا كېلىۋاتقان خىتاي ئوقۇغۇچىلار جامائىتىنىڭ خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن نىشانغا ئېلىنىش ۋە كونترول قىلىنىش خەۋپىنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ ئەھۋال ئاكادېمىك ئەركىنلىك دەرىجىسىگە، ھەتتا قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاشقى سىياسىتىگىمۇ بەلگىلىك دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ يۇمشاق كۈچ تەشۋىقاتى يەنە يەرلىك تاراتقۇلار بىلەن ھەمكارلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ «جۇڭگونىڭ ھېكايىسىنى ياخشى سۆزلەش» ئىستراتېگىيەسى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ چەت ئەلدىكى ئاممىۋى دىپلوماتىيەسىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى[176]. ئاپتور خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدە ئۆزىنىڭ ئوبرازى ۋە ھېكايىلىرىنى تارقىتىش ئۈچۈن «كېمە كىرالاپ دېڭىزغا چىقىش» («借船出海») ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[177]. بۇنىڭدا يەرلىك قىبرىس جۇمھۇرىيىتى تاراتقۇلىرىنى ئۆزىنىڭ ئۇچۇرلىرىنى كۈچەيتىش ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، قىبرىس ئاخبارات ئاگېنتلىقى (CNA) 1997-يىلى فېۋرالدىن باشلاپ خىتاينىڭ دۆلەت خەۋەر ئاگېنتلىقى شىنخۇا بىلەن ھەمكارلىق كېلىشىمى تۈزىگەن[178]. 2017-يىلى فېۋرالدا سىپرۇس رادىيو-تېلېۋىزىيەسى (CyBC) بىلەن خىتاي خەلقئارا رادىيوسى (CRI) ھەمكارلىق كېلىشىمى ئىمزالىغان[179]. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەڭ چوڭ خەلقئارا تېلېۋىزىيە قانىلى خىتاي يەر شارى تېلېۋىزىيە تورى (CGTN) نىڭ قىبرىس تېلېۋىزىيە تىجارەتچىلىرى بىلەن دۆلەتتە تارقىتىش مۇمكىنچىلىكى توغرىسىدا مۇزاكىرە قىلىۋاتقانلىقى خەۋەر قىلىنغان. قىبرىس رادىيو-تېلېۋىزىيە ئورگىنىنىڭ ئۆزىنىڭ باشقۇرۇشىدىكى تاراتقۇلار بىلەن خىتاي تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنى ئىلھاملاندۇرۇشقا ۋە قوللاشقا مايىل ئىكەنلىكى كۆرۈنىدۇ[180]. 2023-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئەلچىخانىسى بىلەن Cyprus Mail گېزىتى ئورتاق ھالدا «مەدەنىيەت ئەينىكى» ناملىق ئالاھىدە سەھىپە تەسىس قىلغان، بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مەدەنىيەت مۇناسىۋىتىنى سىستېمىلىق تەشۋىق قىلىدۇ[181].