مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كوللېكتىپ جازالاش، بىر ئائىلە ئەزاسىنىڭ «گۇمانلىق» ھەرىكىتى سەۋەبىدىن پۈتۈن ئائىلىنىڭ جازالىنىشىنى بىلدۈرىدۇ. بىر كىشىنىڭ چەتئەلدە تۇغقىنى بولۇشى، دىنىي كىتاب ئوقۇشى ياكى مەسچىتنى زىيارەت قىلىشى پۈتۈن ئائىلىنىڭ نازارەت ئاستىغا ئېلىنىشىغا، خىزمىتىدىن ئايرىلىشىغا ياكى تۇتقۇن قىلىنىشىغا يول ئاچىدۇ. بۇ زامانىۋى قانۇن سىستېمىلىرىنىڭ تۈپ پرىنسىپلىرىدىن بىرى بولغان «شەخسىي مەسئۇلىيەت پرىنسىپى»نى ئوچۇق-ئاشكارە دەپسەندە قىلىشتۇر.
ئەسلىگە كەلمەس يوقاپ كېتىشلەر، لاگېرلارغا ئەكىتىلگەندىن كېيىن ھېچقانداق خەۋەر ئالغىلى بولمىغان، «يوقالغان» ئون مىڭلىغان كىشىنى كۆزدە تۇتىدۇ. ئائىلىلەر يېقىنلىرىنىڭ نەدىلىكىنى، ھايات ياكى ئەمەسلىكىنى، ياكى قاچان قويۇپ بېرىلىدىغانلىقىنى بىلمەيدۇ. بۇ ئېنىقسىزلىق پىسخىكىلىق قىيىن-قىستاق سەۋىيەسىدە بىر ئازاب يارىتىدۇ. بەزى يوقاپ كېتىش ۋەقەلىرىدە، شەخسلەرنىڭ لاگېرلاردا ئۆلۈپ كەتكەنلىكى ياكى ئەزا كۆچۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەنلىكىگە دائىر ئەندىشىلىك دەۋالار مەۋجۇت.
قانۇنىي يول بىلەن ئىلتىماس قىلىشنىڭ مۇمكىن بولماسلىقى، مۇستەسنا ھالەتنىڭ نەقەدەر ئەتراپلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئادۋوكاتقا ئېرىشىش، ئەدلىيەلىك تەكشۈرۈش، ئۈستىدىن ئەرز قىلىش ياكى ھەرقانداق بىر قانۇنىي مېخانىزمغا مۇراجىئەت قىلىش ھوقۇقى يوق. خەلقئارا قانۇن مېخانىزملىرىغا (ب د ت، خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى) مۇراجىئەت قىلىشمۇ ئەمەلىيەتتە مۇمكىن ئەمەس، ھەم  خىتاي بۇ ئورگانلارنىڭ سوت ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلمايدۇ.بۇ مۇستەسنا ھالەت «تېررورلۇق» ۋە «بۆلگۈنچىلىك» بايانلىرى بىلەن نورماللاشتۇرۇلىدۇ ۋە قانۇنىيلاشتۇرۇلىدۇ. ھەر تۈرلۈك ئۆكتىچىلىك، مەدەنىيەت ئىپادىلىرى ياكى دىنىي ئەمەلىيەتلەر بۇ كاتېگورىيەلەرگە كىرگۈزۈلۈپ جازالىنىدۇ. بۇ بايانلار ھەم ئىچكى جامائەت پىكىرىدە ھەم خەلقئارا ساھەدە بۇ سىياسەتلەرنى ئاقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
4.4.  نەزەرىيەۋى تۆھپە ۋە ئاكادېمىك ئەھمىيىتى
«مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» ئۇقۇمى ئولىگارخىيە، مۇستەملىكىچىلىك ۋە توتالىتارىزىم نەزەرىيەلىرىگەھاكىممۇتلەقلىق نەزەرىيەلىرىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە ئەسلىي تۆھپىلەرنى سۇنىدۇ.تەرەپتىن ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. بۇ ئۇقۇم مەۋجۇت نەزەرىيەلەرنى كېڭەيتىش بىلەن بىرگە، 21-ئەسىر مۇستەملىكىچىلىكىنىڭ ئۆزىگە خاسلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يېڭى ئانالىز قوراللىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
1.4.4. ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىنىڭ كېڭەيتىلىشى
بىرىنچىدىن، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى ئولىگارخىيەلىك جەريانلارنىڭ ئۇنىۋېرساللىقىنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، مۇستەملىكىچىلىك شارائىتىنىڭ بۇ جەريانلارنى قانداق قىلىپ سۈپەت جەھەتتىن ئۆزگەرتىدىغانلىقىنى، شىددەتلىك قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئەسلىگە كەلمەس ھالغا كەلتۈرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مىچېلسنىڭ «تۇنچ قانۇنى»، دېموكراتىك تەشكىلاتلارنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئولىگارخىيەلىك قۇرۇلمىلارغا قاراپ تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى ئىچكى دىنامىكىلار بىلەن چۈشەندۈرسە، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنيىتىقانۇنىيىتى تاشقى زوراۋانلىق ۋە بېسىۋېلىشنىڭ ئولىگارخىيەنى قانداق قىلىپ توساتتىن ۋە مەجبۇرىي تېڭىدىغانلىقىنىتاڭىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ، ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىنىڭ پەقەت ئىچكى دىنامىكىلارغىلادىنامىكىلارنىلا ئەمەس، بەلكى تاشقى ئارىلىشىش ۋە مۇستەملىكىچى زومىگەرلىكنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان، ھېسابلاپ چىقىدىغان شەكىلدە كېڭەيتىلىشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، مىچېلس نەزەرىيەسى ئولىگارخىيەلىشىشنىڭ مۇقەررەرلىكىنى، ئەمما يەنىلا قىسمەن ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولىدىغانلىقىنى ئىشارەت قىلسا، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنيىتىقانۇنىيىتى مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ ئىنتايىن قىيىنلىقىنى، چۈنكى قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنىڭ سىستېمىلىق يوقىتىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ بولسا ئولىگارخىيەگە قارشى كۈرەش ئىستراتېگىيەلىرىنى قايتىدىن ئويلىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
2.4.4. پوست-كولونىيال نەزەرىيە بىلەن دىئالوگ
ئىككىنچىدىن، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى، كلاسسىك ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىنىڭ ياۋروپا مەركەزلىك پەرەزلىرىنى گۇمان ئاستىغا ئېلىشقا ۋە مۇستەملىكىدىن كېيىنكى (پوست-كولونىيال) تەجرىبىلەرنى مۇھىم ساناپ نەزەرىيەۋى رامكىغا مەركىزىي ئورۇندا كىرگۈزۈشكە ئىمكانىيەت يارىتىدۇ. ئېدۋارد سەئىدنىڭ شەرقشۇناسلىق (ئورىيېنتالىزىم) تەنقىدى، غەربنىڭ شەرقنى قانداق قىلىپ «باشقىلار»  قىلغانلىقىنىئۆزگىلەشتۈرگەنلىكى» ۋە بۇ ئارقىلىق مۇستەملىكىچى زومىگەرلىكنى قانداق ئاقلىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ «قالاق»، «تېررورچى» ۋە «مەدەنىيلەشتۈرۈلۈشى كېرەك بولغان» جەمئىيەت سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىشى، ئوخشاش بىر شەرقشۇناسلىق نۇتۇقىنىڭ يۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
گايرى سپىۋاكنىڭ «تۆۋەن قاتلام» (تۆۋەن قاتلام /ئاۋازىنى ئاڭلىتالمايدىغانلار) ئۇقۇمى، ئۇيغۇرلارنىڭ خەلقئارا ساھەدە ئۆز ئاۋازىنى ئاڭلىتىش كۈرەشلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر رامكا سۇنىدۇ. سپىۋاكنىڭ مەشھۇر سوئالى «ئاستىنقى قاتلام سۆزلىيەلەمدۇ؟» ،شەرقىي تۈركىستان شارائىتىدىكى ئاچچىق بىر رېئاللىققا ئىشارەت قىلىدۇ: ئۇيغۇرلار سۆزلەشكە تىرىشسىمۇ، كۈچلۈك دۆلەت بايانلىرى ۋە تاراتقۇ كونتروللۇقى سەۋەبىدىن ئۇلارنىڭ ئاۋازى بېسىپ قويۇلىدۇ ياكى بۇرمىلىنىدۇ.
فىرانتز فانوننىڭ مۇستەملىكىچىلىكنىڭ پىسخىكىلىق زوراۋانلىق ئانالىزى، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتىنىڭ ئونتولوگىيەلىك (مەۋجۇتلۇققا ئائىت) ئۆلچىمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىم. فانون مۇستەملىكىچىلىكنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي شۈمۈرگىچلىكلاسۈمۈرگىچىلىكلا ئەمەس، بەلكى مۇستەملىكە قىلىنغانلارنىڭ ئۆز قىممىتىنى، كىملىكىنى ۋە ئىنسانلىقىنى يوقىتىش ئۇرۇنۇشى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيىتىدىن نومۇس قىلىشقا ئىتتىرىلىشى، بۇ پىسخىكىلىق زوراۋانلىقنىڭ كونكرېت بىر ئۈلگىسىدۇر.
3.4.4. تېخنىكا ۋە ھوقۇق مۇناسىۋىتىنىڭ قايتىدىن ئۇقۇملاشتۇرۇلۇشى