مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ رامكىدا قولىڭىزدىكى ماقالە؛ (1) مېدىيا ۋە ئاخبارات تەتقىقاتىدىكى يېڭى تەرەققىياتلارغا ئومۇمىي چۈشەنچە بېرىش، (2) ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىۋاتقان ساھە بولۇش سۈپىتىدە مېدىيا پىسخولوگىيەسى تايانغان ئاساسلىق ئاخبارات نەزەرىيەلىرىنى (3) بۇ نەزەرىيەلەرنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي ۋە شەخسىي تۇرمۇشتىكى ئىپادىلىرىنى، (4) شۇنداقلا شەخسنىڭ ھەرىكەت ئۆلچىمىنى نەزەرىيەۋى نۇقتىدىن تەتقىق قىلىدۇ.
2. ئېنىقلىما ۋە تارىخىي تەرەققىيات
مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ بارلىققا كېلىشى ئىجتىمائىي پسىخولوگىيە دائىرىسىدە بولدى. گېرمان قان سىستېمىسىدىكى ئامېرىكىلىق پىسخولوگ خۇگو مۇنستېربېرگ (Hugo Munsterberg) «The Photoplay: A Psycholigical Study»(پىسخىكا تەتقىقاتى) ناملىق ئەسىرىدە ئىستىمالچى(كۆرۈرمەن، تىڭشارمەن، ئوقۇرمەن) سىنىقى ئېلىپ بارغان بولۇپ، كىنونىڭ كۆرگۈچىلەرگە كۆرستىدىغان تەسىرى ئۈستىدە تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان (مۇنستېربېرگ ، 1916). ئىستىمالچىلار ئۈستىدىكى تەتقىقاتلارغا ئاساس ۋە باشلامچى بولۇپ ھېساپلىدىغان بۇ كىتاب يەنىلا تۇنجى تەجرىبە تەتقىقات ئالاھىدىلىكىنى ساقلاپ كەلمەكتە.
كىتاب; ئېكران كۆرۈنۈشلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، سىنارىيە بىلەن ئىجتىمائىي ئەسلىمە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت، تاماشىبىنلارنىڭ دىققىتى ۋە ھېسسىياتىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ھەرىكەتلىك رەسىملەرنىڭ شەكلى ۋە سەنئەت ئەسەرلىرىنىڭ قوراللىرى ۋە مەقسىتى ھەققىدە توختالغان.
سىنارىيە: پىسخىكىلىق تەتقىقاتلاردىن كېيىن، 1950-يىللاردا تېلېۋىزور كۈندىلىك تۇرمۇشقا سىڭىپ كىرگۈچە مېدىيا پىسخولوگىيەسى تەتقىقاتى بىر قەدەر ئاستا بولدى. بۇ ۋاقىتلاردىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلار كۆپىنچە ئېلانلارنىڭ ئىستېمالچىلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىگە مەركەزلەشتى. ئىلمىي تەتقىقاتلار بەكرەك بالىلار بىلەن مېدىيانىڭ مۇناسىۋىتى (ئەينى ۋاقىتتىكى ئەنئەنىۋى شەكىللەردە) ھەققىدە ئېلىپ بېرىلدى. دەسلەپكى تەتقىقاتلار كىنوچىلىق، گېزىت مەزمۇنى ياكى ناخشا تېكىستلىرىنىڭ جىنسىيەت مەسىللىرىدە سەلبىي تەسىر پەيدا قىلىشى، ئىرقچىلىق ھېسسىياتلىرىغا ئۇل سېلىپ بېرىش ۋە تاماشىبىنلارنى زوراۋانلىققا يېتەكلەش قاتارلىق تېمىلار ئۈستىدە بولدى (برېۋىر ، 2011: 5).
«بالىلار ۋە مېدىيا مۇناسىۋىتى» نى چۆرىدىگەن ھالدا شەكىللەنگەن مېدىيا پىسخىكىسى تەتقىقاتلىرى بۈگۈنمۇ داۋاملاشماقتا. لېكىن، يېڭى مېدىيا تېخنىكىلىرىنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشى ۋە ھەرخىل مېدىيا قوراللىرىنىڭ بالىلارغىلا تەسىر كۆرسىتىپ قالماي، ھەر خىل ياشتىكى كىشىلەرگىمۇ تەسىر كۆرسىتىشى مېدىيانىڭ پىسخىكىلىق مۇددىئاسىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە زورىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى (قىرىق ، 2013: 193).
مېدىيا بىلەن پىسخولوگىيە ئىلمى ئوتتۇرىسىدىكى قويۇق مۇناسىۋەتتە مېدىيا پىسخولوگىيەسىنى تەكشۈرۈپ چىققىلى بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ يەردە مېدىيا، ئاخبارات ۋە ئاخباراتچىلىق تەتقىقاتلىرىنىڭ ساھەگە مۇناسىۋەتلىك ئانالىزلىرىدا پىسخىكىلىق مېتۇتلاردىن پايدىلىنىش كېرەكلىكىنى تەكىتلەش لازىم. مۇشۇنداق بولغاندا، مېدىيانىڭ شەخىس، گۇرۇپ، كۈلتۈر ۋە سىياسەتكە كۆرستىدىغان تەسىرىنى تەتقىق قىلغان ۋاقىتتا ئېلىپ بېرىلغان پسىخولوگىيەلىك سىناق، نەزەرىيە ۋە ئۇقۇملاردىن پايدىلىنىشنى مېدىيا پىسخولوگىيەسى دەپ ئېنىقلىما بېرىشكە مۇمكىن بولىدۇ. بەكرەك پسىخولوگىيەنىڭ بىر تارمىقى سۈپىتىدە ماتىرىياللاردا يەر ئالغان مېدىيا پىسخولوگىيەسى ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتى ۋە مېدىيا ئارىسدىكى ئىنتىراكتىڧلىقنى (ئۆز-ئارا ئۇچۇرلىشىشنى) تېما قىلىدۇ. بۇ مۇناسىۋەت شەخسنىلا ئەمەس، ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مېدىيا بىلەن شەخس ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ تېمىسى بولغاندەك، بۇ مۇناسىۋەتتىن كېلىپ چىققان ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش ياكى ھەرىكەتلەرمۇ مېدىيا پىسخولوگىيەسىنىڭ تېمىسىدۇر. شۇڭلاشقا، ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ(سوتسىيال مېدىيا) تەسىرىدە مەيدانغا كەلگەن سىياسىي ھەرىكەتلەر، ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ ۋاستىسى بىلەن ئۆزگىرىدىغان سىياسىي ئاڭ ۋە ئاۋاز بېرىش (بېلەت تاشلاش) پائالىيەتلىرىنى مەزكۇر شەخسىي ۋە ئىجتىمائىي ئىنتىراكتىڧلىق دائىرىسىدە بولىدۇ، دەپ قاراشقا بولىدۇ (مانگولد ، 2013: 78).
پىسخىكا نۇقتىسدىن دائىم تەكىتلىنىدىغان «مېدىيا» نىڭ پەقەت ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنى ئەمەس، «ئالاقە» ئۇقۇمىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىش كېرەك. مېدىيا پىسخولوگىيەسى ئالاقە پىسخولوگىيەسىگە ئوخششىپ كىتىدىغان بولۇپ، كىشىنىڭ (شەخسىي ئىچكىي ئالاقە) ياكى باشقا كىشىلەر بىلەن بولغان ئالاقىسدىكى ھەرىكەتچانلىق (دىنامىكلىك) بىلەنمۇ چېتىلىدۇ (رۇبىن، پېرس&پوۋېل، 1985). باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، مېدىيا پىسخولوگىيەسى تېخنىكا ۋاسىتىلىرىنى ئۇل قىلغان بولۇش شەرتى ئاستىدا شەخسنىڭ تورداشلار ياكى ئۇنى ئوراپ تۇرغان دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقە جەريانىدىكى پىسخىكا ۋە ئىجتىمائىي ئامىللىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، مېدىيا قاناللىرى ئارقىلىق بارلىققا كەلگەن ئالاقىنىڭ ئۆز-ئارا (ئەۋەتكۈچى ۋە قوبۇل قىلغۇچى) بولۇشىنى تېما قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، مېدىيا پسىخولوگىيەسى دائىرىسىدە تېخنىكىلىق قوراللارنىڭ تەرەققىياتىنى ئەستايىدىل تەكشۈرۈش ئۇنى تېخنىكا تەرەققىياتىغا (ئىجتىمائىي تاراتقۇ پىسخولوگىيەسى، كۆپ ۋاسىتە مۇھىتىنىڭ پىسخولوگىيەسى) پاراللېل ھەرىكەتكە قويىدۇ ( سەنبورن& ھاررىس، 2014).