تاشكەنت قۇرۇلتىيىنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىدىكى رولى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىستاننى ئىېستلا قىلغان موڭغۇللار 13– ئەسىردە تۇرپاندىكى ئۇيغۇر دۆلىتىنىمۇ ئۆز سىياسى تەسىر دائىرسىگە ئالغاندى. چىڭگىزخاننىڭ ئۆلۈمىدىن كىيىن بۇ تۇپراقلارغا ئوغلى چاغاتاي ھۆكۈم سۈردى. 14-ئەسىرگە كەلگەندە بىر تەرەپتە ئالتۇن ئوردا ھاكىميىتدىكى جەنۇبى روسىيە ۋادىلىرىدا ياشىغان ئۇيغۇرلار ئۆز مەۋجۈدىيىتىنى قوغداپ قالغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن موڭغۇل ئەسكەرلىرى بىلەن ئانادولۇغىچە كەلگەن ئۇيغۇرلار ئانادولۇدا ئەرەتنا ئۇيغۇر بەگلىكىنى قۇردى. بۇلاردىن باشقا سەلچۇق ھاكىميىتى ئاستىدا ياشىغان ئۇيغۇرلارمۇ بار ئىدى.
11- ئەسىردە ئۇيغۇرلار ئارسىدا ئىسلام يىيىلىشقا باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇيغۇرلار ئاستا-ئاستا سىياسى كىملىكىنى ئۇنتۇشقا باشلىدى. چۈنكى ئىسلام يىيىلغانسىرى خەلق ئارسىىدا مۇسۇلمانلىق كىملىكى كۈچىيىشكە باشلىدى. ئىسلامنىڭ بۇ رايوندا تېز يىيىلىشىدا سوپى – موللىلارنىڭ رولى چوڭ بولدى ۋە «خوجىلار» تۇرپان ۋە ئەتىراپىدىكى رايونلاردا سىياسى كۈچ بولۇپ شەككىلىنىشكە باشلىدى. «خوجىلار» بولسا ئانادولۇدا سەئىد نامى بىلەن ئاتالغا تەرىقەت پىشىۋالىرىنىڭ تۈركىستاندىكى نامى ئىدى. بۇ دىن تارقاتقۇچى خوجىلار تەرىپىدىن قۇرۇلغان پەرقلىق تەرىقەتلەر ئارسىدا سىياسى ھوقۇق كۆرىشى يۈز بەردى. 15 – ئەسىردىن 17- ئەسىرگىچە قەشقەرنى مەركەز قىلغان «ئاق تاغلىقلار» بىلەن يەركەننى مەركەز قىلغان «قارا تاغلىقلار» ئارسىدىكى تۈگىمەس جەڭگى-جېدەللەر دۆلەتنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، تاشقى كۈچنىڭ ھۇجۇمىدىن مۇداپىئەسىز ھالغا چۈشۈرۈپ قويدى. 1678- يىلى قەشقەرىيەنىڭ قالماقلار تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىشى بىلەن تەڭ قەشقەرىيەنىڭ بىر پۈتۈنلىكى قەشقەر، يەركەن، خوتەن ۋە ئاقسۇ دەپ بۆلۈنۈپ كەتتى.  بۇنىڭ بىلەن ئىچكى نىزالار بىسسققان بولسىمۇ لىكىن تاشقى دۈشمەن كۈچلەرگە قارشى قارشلىق ھەرىكەتلىرى كۆپۈيىشكە باشلىدى. قالماقلاردىن كىيىن 17 – ئەسىرگە كەلگەندە ئالتاي تېغى بىلەن ئىلى ۋادىسى ئارسىغا جايلاشقان جۇڭغارلار شەرقى تۈركىستان خەلقىنى سىياسى تەسىر دائىرسىگە ئالدى. جۇڭغارلار دەۋرىدە بۈگۈنكى تارىم ۋادىسى «ئالتە شەھەر» نامى بىلەن ئاتىلىشقا باشلىدى. جۇڭغار ھاكىمىيتىدە ياشىغان خەلقلەر ئېتنىڭ كىملىكى بىلەن ئەمەس بەلكى شۇغۇللىنىدىغان كەسپى بىلەن ئاتىلاتتى. بۇ رايوندا ياشىغان خەلقلەر تېرىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلىقى ئۈچۈن موڭغۇلچىدىكى « تېرىقچى » مەنىسنى بىلدۈردىغان تارانچى نامى بىلەن ئاتالدى. بۇ چاغلاردا تارانچىلار بىلەن جۇڭغارلار ئوتتۇرسىدا تالايلىغان قانلىق ۋەقەلەر يۈز بىرىپ تارانچىلار بۇ يەردىن كۆچ قىلشقا مەجبۇر بولدى. لىكىن تارانچىلار باشقا يەرگە كۆچ قىلغان ۋە كەسپىنى ئۆزگەرتكەن ھالەتتىمۇ يەنىلا تارانچىلار دىگەن نامىنى ساقلاپ كەلدى شۇنداقلا نەدىن كەلگەنلىكىنىمۇ ھېچ ئۇنۇتمىدى. يەنە بىر تەرەپتىن نوپۇسىمۇ كۆپۈيۈشكە قاراپ يۈزلەندى. شەرقى تۈركىستاندىكى مۇسۇلمان خەلق ئىچىدە ئېتنىك كىملىكىنى ئەڭ بالدۇر تونۇغانلار بولۇش بىلەن بىرگە كىملىكىنى « ئۇيغۇر » كىملىكىگە ئۆزگەرتىشنى تاللىغانلار يەنىلا شۇ تارانچىلار ئىدى.
1756- يىلى خىتاينىڭ بۇ رايونغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشى بىلەن جۇڭغار ھاكىمىيىتىگە خاتىمە بىرىلدى. خىتايلار رايوننى جۇڭغارىيە ۋە قەشقەرىيەدىن ئىبارەت ئىككى رايونغا ئايرىۋەتتى.  1863- يىلى قۇرۇلغان قەشقەر خانلىقى 15 يىل ختايغا قارشى مۇستەقىللىق ئۇرىشى ئىلىپ باردى ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن ئوسمانلى دۆلىتى بىلەن مۇناسىۋەت ئورناتتى. لىكىن 1878- يىلى ياقۇپبەگنڭ ئۆلۈمى بىلەن تەڭ قەشقەرىيە خىتايلارنىڭ قولىغا چۈشۈپ قالدى.(شەرقى تۈركىستاننىڭ «شىنجاڭ» ئاتىلىشى مۇشۇ دەۋىردىن باشلىنىدۇ) بۇ يەردە قەشقەرىيەلىك دىگەن بىر كىملىكىنىڭ مەۋجۈتلىقى ھەققىدە توختىلىش لازىم. 15- ئەسىردە ئاق تاغلىقلارنىڭ كۈچلۈك چاغلىرىدا قەشقەرىيەلىك دىگەن كىملىك شەكىللىنىشكە باشلىغاندى. ھەتتا تاشكەنت قۇرۇلتىيدىمۇ قەشقەرىيەلىك كىملىكىنى قوللىنىش ئوتتۇرىغا قويۇلغاندى.  چۈنكى «قەشقەرىيە» يالغۇز قەشقەردىكى يەرلەنىلا كۆرسەتمەستىن پۈتۈن شەرقى تۈركىستاننى كۆرىسىتەتتى.
19- ئەسىردە شەرقى تۈركىستاندىكى مالمانچىلىقتا نۇرغۇن ئۇيغۇرلار رۇس تۇپراقلىرىغا ئۆتۈپ كەتتى. بولۇپمۇ يەتتە سۇ ۋە پەراغانە ۋادىسىدىكى تەرەققى قىلىۋاتقان رۇس سانائەت رايونى ئۇيغۇرلارنى ئۆزىگە جەلپ قىلدى.  تارانچىلارنى بولسا ھەم جۇڭغارلار ھەم چىڭ سۇلالسى كۆچ قىلىشقا مەجبۇرلىغاندى. تارانچى شەرقى تۈركىستاندىكى ئىجتىمائى – ئىقتىسادى گەۋدىنىڭ بۇ تۇپراقتىكى ئومۇمىي ئاتىلىشىغا ئايلىنىپ كەتكەندى.