ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەلۇمكى، تىل ئۆگىنىش ۋە ئۆگىتىش جەريانىدا جىق ئۇچرايدىغان تۆت تىل قابىلىيىتى مەۋجۇت، بۇلار « ئاڭلاش، سۆزلەش، ئوقۇش، يېزىش» دەپ ئاتىلىدۇ. تىل ئۆگىنىدىغان ياكى ئۆگىتىدىغانلارنىڭ نىشانى بۇ تۆت قابىلىيەتكە ئىگە بولۇش ياكى ئىگە قىلىش. بىر كىشىنىڭ تىل بىلىدىغان بىلمەيدىغانلىقى، قانچىلىك بىلىدىغانلىقى، قانچىلىك ئاكتىپ، توغرا ۋە راۋان ئىشلىتەلەيدىغانلىقى، قارشى تەرەپنى چۈشەنگەن چۈشەنمىگەنلىكى ۋە ئۇنىڭ بىلەن ئالاقە قۇرالىغان قۇرالمىغانلىقىنى بۇ تۆت قابىلىيەت ئارقىلىق بىلەلەيمىز. تىل ئىگىلەش جەريانىدا بۇ تۆت قابىلىيەتنىڭ نورمال تەرتىپى بىر كىشىنىڭ تۇغۇلغاندىن باشلاپ تىل ئىگىلەش جەريانى بىلەن ئوخشاش تەرتىپتە بولىدۇ. كىشى تۇغۇلغاندىن باشلاپ ئانىسىدىن، ئائىلىسىدىن ۋە ئەتراپتىكى مۇھىتتىن تىل تاۋۇشلىرى ئاڭلاشقا باشلايدۇ. بىر مەزگىلدىن كېيىن بۇ تاۋۇشلارنى چۈشىنىشكە ۋە ئوخشاش شەكىلدە ئىنكاس قايتۇرۇشقا باشلايدۇ، يەنى سۆزلەيدۇ. بىر كىشى ئانا تىلى ياكى بىرىنچى تىلىنى ئىگىلەش جەريانىدا ھېسابلىنىدىغان مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇنقى مەزگىل يەنى 6 ياشتىن بۇرۇن «ئاڭلاش ۋە سۆزلەش» قابىلىيىتىگە ئىگە بولىدۇ. مەكتەپكە باشلىغاندىن كېيىن ئاندىن تىلنى ئۆگىنىشكە باشلايدۇ. شۇڭلاشقا «ئوقۇش ۋە يېزىش»قابىلىيىتىنى مەكتەپ تەربىيەسى بىلەن، يەنى ئۆگىنىش ئارقىلىق ئىگىلەيدۇ. يۇقىرىدا «ئانا تىل» بۆلۈمىدە مەقسەتلىك ئۆگىنىش ئۇسۇلىنى ياقلىغۇچىلارنىڭ قارىشى بويىچە بولغاندا،
ئانا تىلنىڭ ئىگىلەنگەن تىل ئىكەنلىكىنى ۋە بىزنىڭمۇ بۇ قاراشقا قوشۇلىدىغانلىقىمىزنى دەپ ئۆتكەن ئىدۇق. ئاز ئەۋۋەل تىل ئۆگىنىش باسقۇچىدا ئانا تىلنى ياكى بىرىنچى تىلنى ئىگىلەش ياكى ئۆگىنىش جەريانىدا تۆت ئاساسى قابىلىيەتكە ئىگە بولۇش مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇن ۋە مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن دەپ ئىككى مەزگىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى تىلغا ئالدۇق. بۇرۇن «ئاڭلاش ۋە سۆزلەش» قابىلىيىتىگە مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇن، «ئوقۇش ۋە يېزىش» قابىلىيىتىگە مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن ئىگە بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىدۇق. يەنى بىر كىشى ئانا تىلى ياكى بىرىنچى تىلىنى ئاڭلاش ۋە سۆزلەش قابىلىيىتىگە ئىگە بولىدىغان مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇنقى مەزگىلدە ئىگىلەيدۇ. ئوقۇش ۋە يېزىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولىدىغان مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىنكى مەزگىلدە بولسا ئۆگىنىدۇ. يۇقىرىدا «ئانا تىل» ئۈچۈن بىكىتكەن ئېنىقلىمىزدىمۇ «ئىگىلەش ۋە ئۆگىنىش» ئىبارىلىرىنى بىللە ئىشلەتكەنىدۇق. شۇنداق قىلىپ سەۋەبىنىمۇ چۈشەندۈرگەن بولدۇق. بۇلارنى چۈشەندۈرۈشىمىزنىڭ سەۋەبى بولسا، «ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىنىڭ ئېنىقلىمىسىدىن كېيىن، تېمىغا تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىپ ئاتالغۇنى تېخىمۇ ئېنىق ئايدىڭلاشتۇرۇش، بىر كىشىنىڭ ئانا تىلى ۋە ئىككىنچى تىلىنىڭ ئورنى ۋە ئەھۋالىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسىتىش، بىر كىشى قانداق ئەھۋالدا ئىككى تىللىق بولىدىغانلىقى ياكى كىملەرنى ئىككى تىللىق دەيدىغانلىقىمىزغا جاۋاب تېپىش ئۈچۈن ئىدى. بۇ جەرياندا «ئىككى تىللىق بولۇش »ئاتالغۇسىنىڭ تۈرلىرىنىمۇ تىلغا ئالىمىز ۋە كۆرۈپ تۇرۇۋاتقان ھەم ياشاۋاتقان مۇھىتىمىزدىن مىساللار كۆرسىتىمىز.
«ھاياتىنىڭ ھەرقانداق بىر مەزگىلىدە ئانا تىلىدىن باشقا ئىككىنچى بىر تىلنى بەلگىلىك مىقداردا ئىشلەتكەن كىشىنى ئىككى تىللىق دېيىلىدۇ» دەپ ئىزاھات بەرگەن دەمىرجان، Weinreich, Haugen, Diebold Stern قاتارلىق تىلشۇناسلارنىڭ قاراشلىرىغا ئاساسەن، ئاتالغۇنىڭ ئېنىقلىمىسىنىڭ تېخى ئېنىق بىكىتىلمىگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان (دەمىرجان، 1990:20). Macnamaraغا نىسبەتەن، بىر كىشى بىرىنچى تىلى يېنىدا ئىككىنچى تىلدىكى «ئاڭلاش، سۆزلەش، ئوقۇش، يېزىش» قابىلىيەتلىرىنىڭ مەلۇم بىرىنى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەدە بولسىمۇ ئىشلىتەلىسە «ئىككى تىللىق» دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. Östreicher ئىككى تىللىق كىشىنى، ئىككى ئايرىم تىلنى ئارىلاشتۇرماي ئىشلەتكەن كىشى؛ Bloomfield  بولسا، ئىككى تىلنى ئانا تىلى سەۋىيەسىدە ئىشلەتكەن كىشى دەپ ئىزاھلىغان (دەمىرجان، 1990:20). ئىككى تىللىق كىشى ئىككى تىلنى ئىشلىتەلەيدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشى لازىم. Kielhöfer ۋە Jonekeit (1998:11) ئىككى تىللىق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يىتىش مەسىلىسىنى تىلغا ئالغاندا، ھەر ئىككى تىلدا كىشىنىڭ ئۆزىنى «ئۆز ئۆيىدىكىدەك، ئۆي ئىگىسىدەك» ھېس قىلىشىنىڭ ئىككى تىللىق بولۇش ئاتالغۇسىدا ھەل قىلغۇچ نۇقتا ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىدۇ. بۇ يەردە دېيىلمەكچى بولغىنى، كىشىنىڭ ئىككىنچى تىلىنىمۇ ئانا تىلىدەك قىينالماي، ئارىلاشتۇرماي، ناتونۇش ھېس قىلماي تۇرۇپ ئىشلىتىشىدۇر. بۇنىڭدىن باشقا، ئوخشاش كىشىلەرنىڭ ھەر ئىككى تىلنىڭ پۈتۈن تەرەپلىرىدە (تىل، يېزىق، ئاڭلاش، ئوقۇش) –بىز دەۋاتقان تۆت تىل قابىلىيىتى- ئوخشاش سەۋىيەدە، ئوخشاش قابىلىيەتتە بولۇپ بولالمايدىغانلىقى، كۆپرەك ئىككى تىل ئارىسىدا بىر تەڭپۇڭسىزلىق ۋە يۇقىرى تۆۋەنلىك بولىدىغانلىقى، بىرىنىڭ يەنە بىرىدىن كۈچلۈكرەك بولىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان (Kielhöfer ۋە  Jonekeit1998:11).