RAND  ياۋروپانىڭ 2025-يىللىق مۆلچەرى: نەزەردىن ساقىت قىلىنغان كىرىزىسلار (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچى يۈزلىنىش، «كۈچىيىۋاتقان ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا خۇمار بولۇش مۇھىتىدا روھىي ساغلاملىقنىڭ ناچارلىشىشى» دەپ دىققەتنى تارتىدۇ. دوكلاتتا، ئۆسمۈرلەر ۋە ياش قۇرامىغا يەتكەنلەر ئارىسىدا كۈچىيىۋاتقان چۈشكۈنلۈك، تەشۋىشلىنىش، ئۆزىگە زىيان سېلىش ۋە ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش نىسبىتى بىلەن كۆپ ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئىشلىتىش ئوتتۇرىسىدا كۈچلۈك باغلىنىش بارلىقىنى كۆرسەتكەن تەتقىقاتلارغا ئىشارەت قىلىنغان[11]. ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى، پەقەت بىر ئىجتىمائىي ئالاقە قورالى بولۇشتىن ھالقىپ، ئىجتىمائىي قۇتۇپلىشىشنى كۈچەيتىدىغان، توردا بوزەك قىلىشقا زېمىن ھازىرلايدىغان ۋە ياشلارنىڭ ئۆزلۈك تونۇشىنى بۇزىدىغان بىر مەيدانغا ئايلىنىپ قالدى. ئۇنىڭدىن باشقا، رەقەملىك تېخنىكىلارنىڭ ئاياللار ۋە قىزلارغا قارىتىلغان زوراۋانلىقنى (VAWG) ئاسانلاشتۇرغانلىقى ۋە ئاياللارغا ئۆچمەنلىك قىلىدىغان (مىسوجىنىستىك) مەزمۇنلارنىڭ تارقىلىشىغا سەۋەب بولغانلىقى كۆرسىتىلگەن[12]. تېخنىكا ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ سۇپىلارنىڭ ياشلارنىڭ بىلىش ۋە ھېسسىيات تەرەققىياتىغا كۆرسىتىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرلىرى ھەققىدە ھېلىھەم ناھايىتى ئاز نەرسە مەلۇم. بۇ ئەھۋال، پەقەت بىر جامائەت ساغلاملىقى مەسىلىسى بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا كەلگۈسى جەمئىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ۋە ھېسسىيات جەھەتتىكى چىدامچانلىقىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقان بىر مەسىلىدۇر.
ئىككىنچى يۈزلىنىش، «ئىقتىسادىي ھەرىكەتسىزلىك ۋە مەكتەپكە كېلىش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىشى» مەسىلىسىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. يۇقۇمدىن كېيىنكى دەۋردە، بولۇپمۇ  ئەنگىلىيەدە مەكتەپكە كەلمەسلىك نىسبىتىنىڭ ئىككى ھەسسە ئېشىشى[13]، ياشلارنىڭ مائارىپ سىستېمىسىدىن ئۈزۈلۈپ قېلىۋاتقانلىقىنىڭ ئەندىشىلىك بىر بېشارىتىدۇر. مائارىپتىن بالدۇر ئايرىلىش، ياشلارنىڭ كېيىنكى ياشلىرىدا جىنايەتكە ئارىلىشىپ قېلىش خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ ۋە ئىشقا ئورۇنلىشىش ئىمكانىيىتىنى ئېغىر دەرىجىدە چەكلەيدۇ[14]. بۇ ئەھۋال، «تەلىم-تەربىيە ۋە ئىشقا ئورۇنلىشىشتىن چەتتە قالغانلار» نىڭ سانىدىكى ئېشىش بىلەن بىرلەشكەندە، دۆلەتلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ئېشىش يوشۇرۇن كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. دوكلاتتا، بولۇپمۇ 35 ياشتىن تۆۋەن ياشلارنىڭ ساغلاملىق مەسىلىلىرى سەۋەبىدىن ئىقتىسادىي جەھەتتە پاسسىپ قېلىشىنىڭ كۈچىيىۋاتقان بىر يۈزلىنىش ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىش ئارقىلىق[15]، مەسىلىنىڭ پەقەت بىر مائارىپ ياكى ئىشقا ئورۇنلىشىش مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ياش ئەۋلادلارنىڭ ئومۇمىي بەخت-سائادىتى ۋە ساغلاملىق ئەھۋالىدىكى ناچارلىشىشنىڭ بىر ئىپادىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئۈچىنچى يۈزلىنىش بولسا بۇ ئىككى مەسىلىنىڭ تەبىئىي بىر نەتىجىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان «بالىلارنىڭ زوراۋانلىققا ئارىلىشىشىدىكى ئېشىش» دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن. ئىجتىمائىي تەڭسىزلىك، نامراتلىق، ياشلار مۇلازىمىتىگە ئېرىشىشنىڭ چەكلىنىشى ۋە تەشكىللىك جىنايەت گۇرۇھلىرىنىڭ ياشلارنى قايمۇقتۇرۇش ئۈچۈن رەقەملىك تاراتقۇلارنى ئىشلىتىشى قاتارلىق ئامىللار، بالىلارنىڭ زوراۋانلىق گىردابىغا تارتىلىشىغا سەۋەب بولماقتا[16]. مەكتەپتىن يىراقلاشقان ۋە كەلگۈسى ئۈمىدىنى يوقاتقان ياشلار، جىنايەتچى گۇرۇھلار ئۈچۈن ئاسان نىشانغا ئايلانماقتا. دوكلاتتا، ئەنگلىيە ۋە ۋېلىشتا 13-19 ياشقىچە بولغان ياشلار ئارىسىدىكى قەستلەپ ئۆلتۈرۈش نىسبىتىدىكى ئېشىش قاتارلىق كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار بىلەن بۇ خەتەرگە دىققەتنى تارتىدۇ[17]. بۇ ئۈچ يۈزلىنىش، بىر-بىرىدىن مۇستەقىل مەسىلىلەر ئەمەس، بەلكى بىر-بىرى بىلەن زىچ باغلانغان ۋە بىر-بىرىنى ئوزۇقلاندۇرىدىغان بىر كىرىزىس تۈگۈنىدۇر. روھىي جەھەتتە يىمىرىلگەن، مائارىپتىن ئۈزۈلگەن ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە ھەرىكەتسىز قالغان بىر ياش ئەۋلاد، زوراۋانلىق ۋە جىنايەتكە تېخىمۇ ئوچۇق ھالەتكە كېلىدۇ، بۇمۇ جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي بىخەتەرلىكى ۋە مۇقىملىقىغا تەھدىت سالىدۇ. بۇ، ياۋروپانىڭ ئىجتىمائىي كېلىشىمىنىڭ كەلگۈسى ۋە ئەۋلادلار ئارىسىدىكى ئادالەتنىڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى جەھەتتە ھالقىلىق بىر خىرىستۇر.
3-تېما: ئۆزگىرىۋاتقان بىر يەرشارى ۋە ئىجتىمائ‍ىي ئەسلىگە كېلىشچانلىق:  پارادوكىس ۋە تەڭقىسلىقلار
دوكلاتنىڭ ئاخىرقى ئاساسلىق تېمىسى، «ئەسلىگە كېلىشچانلىق» (resilience) ئۇقۇمىنى يەرشارىۋى، ئىجتىمائىي ۋە شەخسىي قاتلاملاردا مۇھاكىمە قىلىش ئارقىلىق، ھازىرقى زامان جەمئىيەتلىرىنىڭ زەربە ۋە كىرىزىسلارغا قارشى قانچىلىك تەييار ئىكەنلىكىنى سورايدۇ. دوكلاتتا، ئەسلىگە كېلىشچانلىقىنىڭ، يۇقۇمغا تەييارلىق قىلىشتىن تارتىپ تور بىخەتەرلىكىگىچە، كىلىماتقا ماسلىشىشتىن تارتىپ شەخسىي روھىي ساغلاملىققىچە بولغان كەڭ بىر دائىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، ئەمما سىياسەت بەلگىلەشتە دائىم سەل قارىلىدىغان بىر ساھە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تېما ھەم ئۈچ كىچىك يۈزلىنىش ئارقىلىق تەھلىل قىلىنغان.