رۇسىيە – ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ گېئوپولىتىك، ھەربىي ۋە مەدەنىيەت قاتلاملىرى ئۈستىدە ئۇنىۋېرسال مۇھاكىمە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2023-يىلىدىن باشلاپ، ئۇرۇش ھەرىكەتچان باسقۇچتىن ئورۇن ئېلىش ۋە خورىتىش ئۇرۇشىغا (War of Attrition) ئۆزگەردى. كارنېگ خەلقئارا تىنچلىق فوندىنىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى مايكول كوفمان (Michael Kofman) نىڭ «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىدىكى 2026-يىلدىكى تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، ئۇرۇش بەشىنچى يىلىغا قەدەم قويغاندا «ماسلىشىش، چىدامچانلىق ۋە خورىتىش» ئۇرۇشىغا ئايلانغان. ئالدىنقى سەپتىكى «ئۆلۈم رايونى» (Kill Zone)  دەپ ئاتىلىدىغان، تەخمىنەن 10-12 مىل چوڭقۇرلۇقتىكى رايونلاردا، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار (Drones) ۋە ئېلېكتىرونلۇق جەڭ قىلىش ۋاسىتىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىشى، ئەنئەنىۋى بىرونېۋىكلىك قىسىملارنىڭ بۆسۈپ كىرىشىنى ئىنتايىن قىيىنلاشتۇرۇۋەتتى. رۇسىيە ئارمىيەسى گەرچە ئادەم كۈچى ۋە ئوق-دورا جەھەتتە ئەۋزەللىككە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما 2025-يىلىدىكى ئىلگىرىلەشلىرى ناھايىتى ئاستا بولغان ۋە غايەت زور چىقىم بەدىلىگە كەلگەن.[3][15]
ئۇرۇشنىڭ تېخنىكىلىق تەرەپلىرىدە، ئۇكرائىنا ئارمىيەسى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان تېخنىكىسىنى يېڭىلاپ، رۇسىيەنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئېنېرگىيە ۋە نېفىت ئەسلىھەلىرىگە زەربە بېرىشنى كۈچەيتكەن. بۇ ئىستراتېگىيە رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي تايانچىنى ئاجىزلىتىش ۋە ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى چەكلەشنى مەقسەت قىلىدۇ. «مۇداپىئە تېز يوللانمىسى» (Defense Express) نىڭ 2026-يىلى 2-ئايدىكى دوكلاتىغا قارىغاندا، رۇسىيە تەرەپتىن بىر مىليون ئىككى يۈزمىڭدىن ئارتۇق ئادەم ھاياتىدىن ئايرىلغان بولۇپ، مىڭلىغان تانكا ۋە برونېۋىكلار ۋەيران قىلىنغان.[16][17]
تۆۋەندىكى جەدۋەلدە ئۇرۇشنىڭ ئوخشىمىغان باسقۇچلىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشلەر سېلىشتۇرۇلدى:
ئەدەبىيات ۋە سەنئەتتىكى قارشىلىق — مەدەنىيەت ئارقىلىق ھايات قېلىش
ئۇرۇش پەقەت جەڭ مەيدانىدىلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىيات ساھەسىدىمۇ كەسكىن داۋام قىلماقتا. ئۇكرائىنا يازغۇچىلىرى ۋە سەنئەتكارلىرى ئۆز ئەسەرلىرى ئارقىلىق دۇنياغا ئۇكرائىنانىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىش بىلەن بىرگە، مىللىي كىملىكنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقماقتا. ۋاشىنگتون پوچتاسى (The Washington Post) تەرىپىدىن 2025-يىلىدىكى ئەڭ ياخشى كىتابلارنىڭ بىرى دەپ باھالانغان ئارتېم چاپاي (Artem Chapeye) نىڭ «ئادەتتىكى كىشىلەر ئاپتومات كۆتۈرمەيدۇ» (Ordinary People Don’t Carry Machine Guns) ناملىق ئەسىرى، بىر تىنچلىقپەرۋەر زىيالىينىڭ قانداق قىلىپ قولىغا قورال ئېلىشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى ۋە ئۇرۇشنىڭ ئىنسانىي قىياپىتىنى تەسۋىرلەپ بېرىدۇ. بۇ ئەسەر، ئۇرۇشنىڭ پەقەت ئەسكەرلەرنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل بىر جەمئىيەتنىڭ تاللىشى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.[18][19]
يەنە بىر مۇھىم ئەسەر، 2025-يىللىق ئورۋېل مۇكاپاتىغا (Orwell Prize) ئېرىشكەن ۋىكتورىيە ئامېلىنا (Victoria Amelina) نىڭ «ئاياللارغا قاراش، ئۇرۇشقا قاراش»  (Looking at Women،  Looking at War) ناملىق كىتابىدۇر. ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، ئاپتور 2023-يىلى رۇسىيەنىڭ كراماتورسكىدىكى بىر رېستورانغا قىلغان باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمىدا قازا قىلغان. ئۇنىڭ بۇ ئەسىرى ئۇرۇش جىنايەتلىرىنى خاتىرىلەش ۋە ئاياللارنىڭ ئۇرۇشتىكى رولىنى يورۇتۇپ بېرىشتە ئىنتايىن مۇھىم ھۆججەت خاراكتېرلىك قىممەتكە ئىگە. ئامېلىناغا ئوخشاش يازغۇچىلارنىڭ قۇربان بېرىشى، ئۇكرائىنا مەدەنىيىتىنىڭ «يوقىتىلغان گۈللىنىش» (Executed Renaissance) دەۋرىنى ئەسلىتىدۇ، ئەمما بۇ قېتىم ئۇلارنىڭ ئاۋازى دۇنيا مىقياسىدا ئاڭلانماقتا.[20][21][22]
2025-يىللىق تاراس شەۋچېنكو نامىدىكى دۆلەت مۇكاپاتىنىڭ ساھىبلىرىدىن بىرى بولغان شائىر يۇرىي ئىزدرىك (Yuriy Izdryk) نىڭ «توپلام» (Collection) ناملىق شېئىرلار توپلىمى ۋە «دوۋبۇش» (Dovbush) ناملىق فىلىمنىڭ ئىجادكارلىرى، ئۇكرائىنا سەنئىتىنىڭ ئۇرۇش دەۋرىدىمۇ ھاياتىي كۈچىنى ساقلاپ قالغانلىقىنىڭ جانلىق ئىسپاتىدۇر. بۇنىڭدىن باشقا، ئالدىنقى سەپتە قازا قىلغان شائىر ماكسىم كرىۋتسوفنىڭ (Maksym Kryvtsov) «ئوق كۆزىدىكى شېئىرلار»  (Poems from the Loophole) ناملىق ئەسىرىمۇ خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىپ، لىتۋادا تەرجىمە مۇكاپاتىغا ئېرىشتى.[23][24][25]
رۇسىيە جەمئىيىتى ۋە ئۆكتىچىلەرنىڭ كۆز قارىشى
رۇسىيە تەرەپتىن قارىغاندا، بۇ ئۇرۇش پەقەت ئۇكرائىناغىلا ئەمەس، بەلكى رۇسىيەنىڭ ئۆز كەلگۈسىگىمۇ قىلىنغان ھۇجۇمدۇر. تۈرمىدە قازا قىلغان رۇسىيە ئۆكتىچىسى ئالېكسېي ناۋالنىينىڭ (Alexei Navalny) »ۋەتەنپەرۋەر:  بىر ئەسلىمە» (Patriot:  A Memoir) ناملىق كىتابى، پۇتىن تۈزۈلمىسىنىڭ چىرىكلىكى ۋە رۇسىيەدىكى ئەركىنلىك كۈرىشىنىڭ پاجىئەلىك قىسمىتىنى بايان قىلىدۇ. ناۋالنىينىڭ ئۆلۈمى ۋە ئۇنىڭ قالدۇرغان يازمىلىرى، رۇسىيە جەمئىيىتىنىڭ نۆۋەتتىكى روھىي ھالىتىنى ۋە پۇتىننىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى ئۈمىدسىزلىكنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ كىتاب 2025-يىللىق پۇشكىن ئۆيى كىتاب مۇكاپاتىنىڭ قىسقا تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن.[26][27]
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، مىخايىل زىگار (Mikhail Zygar) نىڭ «ئۇرۇش ۋە جازا:  پۇتىن، زېلېنسكىي ۋە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىش يولى» (War and Punishment) ناملىق كىتابى، پۇتىننىڭ تارىخنى بۇرمىلاش ئارقىلىق ئۇرۇشنى قانداق ئاقلىغانلىقىنى ۋە بۇ جەرياندىكى سىياسىي ھېساباتلارنى ئاشكارىلايدۇ. ئوۋېن ماتېۋۇس (Owen Matthews) نىڭ «چېكىدىن ئېشىش:  پۇتىننىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ئىچكى ھېكايىسى» (Overreach) ناملىق كىتابى بولسا، كىرىمىل سارىيىنىڭ ئىچكى قارار چىقىرىش جەريانى ۋە پۇتىننىڭ يېتىم قالدۇرۇلغان «كوۋىد كۆپۈكى»دىكى ھالىتىنى تەسۋىرلەيدۇ.[28][29]
گېئوپولىتىك ئاقىۋەتلەر ۋە كەلگۈسى سېنارىيەلەر