يېڭى ياۋروئاسىيا تەرتىپى ۋە ئامېرىكا پارادوكسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالە، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەسىنىڭ تارىخىي ئاساسلىرىغا چوڭقۇرلاپ، ھازىرقى سىياسەت ئۆزگىرىشىنىڭ قانچىلىك رادىكال بىر ئۈزۈلۈش ئىكەنلىكىنى كۆز ئالدىمىزغا نامايان قىلىدۇ. 1940-يىللاردا سىياسەتشۇناس نىكولاس سپايكېماننىڭ، ياۋروئاسىيانىڭ دېڭىز قىرغىقىدىكى رايونلارنى، يەنى «گىرۋەك بەلۋاغلىرى» (rimlands) نى كونترول قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن مەشھۇر نەزەرىيەسى نەقىل كەلتۈرۈلىدۇ: «كىمكى گىرۋەك بەلۋاغلىرىنى كونترول قىلىدىكەن، ئۇ ياۋروئاسىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ. كىمكى ياۋروئاسىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىكەن، ئۇ دۇنيانىڭ تەقدىرىنى كونترول قىلىدۇ.». ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، دونالد ترامپتىن باشقا، شۇ ۋاقىتتىن بۇيانقى ھەر بىر ئامېرىكا پىرېزىدېنتى سپايكېماننىڭ بۇ ئاساسىي چۈشەنچىسىنى ئورتاقلاشقان. بۇ پىرېزىدېنتلار شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكانىڭ ئامېرىكا مەنپەئەتىگە تەھدىت سېلىشى مۇمكىن بولغان كۈچلۈك بىر ياۋروئاسىيا گۇرۇھىنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە ھەرگىز يول قويماسلىقى كېرەكلىكى توغرىسىدىمۇ بىردەك پىكىردە بولغان. رايونلۇق كۈچلەرنىڭ، مەيلى ئىتتىپاقداش سۈپىتىدە بولسۇن ياكى ئامېرىكاغا قارشى ماسلاشقان ئۆكتىچىلىك ئىچىدە بىر يەرگە جەم بولۇشى، ئامېرىكانىڭ ئۈستۈنلۈكىگە قارىتىلغان بىر تەھدىت دەپ قارالغان. شۈبھىسىزكى، بۇ ئەھۋال 1910-ۋە 1930-يىللاردا يۈز بەرگەندە، ئامېرىكا ئىككى قېتىملىق ۋەيران قىلغۇچ دۇنيا ئۇرۇشىغا سۆرەپ كىرىلگەن. بۇ تارىخىي ساۋاقنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە، ئامېرىكا رەھبەرلىرى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ھەم ئاسىيا ھەم ياۋروپا بىخەتەرلىكىگە مەھكەم باغلانغان، ئەمما كېيىنكى 50 يىلدا رەقىبلىرىنى بۆلۈنگەن، ئىتتىپاقداشلىرىنى بولسا ئايرىم ھالدا تۇتۇشقا تىرىشقان.
بۇ ئۇسۇل، ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىنى ئون يىللارچە داۋاملاشتۇرغان بولسىمۇ، سمىس ۋە فوردنىڭ قارىشىچە ئەمدى «مەقسىتىگە ئۇيغۇن ئەمەس». ئامېرىكا ھازىر، باش كۆتۈرۈۋاتقان بىر ياۋروئاسىيا ھەربىي-سانائەت گۇرۇھىنىڭ ئېھتىماللىقىغا دۇچ كەلمەكتە. سېتىۋېلىش كۈچى بويىچە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە بولغان خىتاي، رۇسىيە بىلەن ئىسمى ئېنىق قويۇلمىغان بىر ئىتتىپاق ماھىيىتىدىكى شېرىكلىك مۇناسىۋىتىنى قۇرماقتا. ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ كۈچلۈك ئارمىيەسى ۋە تور ھۇجۇملار، دېڭىز تىرانسپورتىنى قالايمىقانلاشتۇرۇش ۋە دېزىنفورماتسىيە پائالىيەتلىرى قاتارلىق ئارىلاش ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىشتا ئۇزۇن يىللىق تەجرىبىسى بار. رۇسىيەنىڭ شىمالىي كورېيە بىلەن ئۆزئارا مۇداپىئە شەرتنامىسى ئىمزالىشى، خىتاينىڭ بېلۇرۇسىيە ۋە سېربىيە بىلەن بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈشى بۇ گۇرۇھنىڭ ھەربىي تەرىپىنى چوڭقۇرلاشتۇرغان قەدەملەردۇر. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خىتاي ۋە رۇسىيە، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇپپىسى ـ BRICS قاتارلىق ئاپپاراتلاردىن پايدىلىنىپ، پىلانلىرىغا بىر خىل قانۇنىيلىق تۈسىنى بېرىشكە ئۇرۇنماقتا.
ئاپتورلار، بۇ بوشاڭ رەقىبلەر ئىتتىپاقىنىڭ ئورتاق مەنپەئەتتىن بەكرەك «ئورتاق شىكايەتلەر» تەرىپىدىن ھەرىكەتلەندۈرۈلىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، ئامېرىكانىڭ بۇنى كۆرمەسكە سېلىۋالالمايدىغانلىقىنى تەكىتلىمەكتە. ۋاشىنگتون، رايونلار ئارا مۇناسىۋەتلەرگە مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق ئىتتىپاقلىرىنى بىرلەشتۈرۈشى لازىم. پىرېزىدېنت جو بايدىننىڭ «دېموكراتىك ئىتتىپاقلارنىڭ مۇسكۇللىرىنى» بەرپا قىلىش تەسەۋۋۇرى ۋە AUKUS شەرتنامىسىنىڭ ئاتلانتىك ئوكيان ۋە تىنچ ئوكياندىكى ئىتتىپاقداش مۇداپىئە سانائەتلىرى ئارىسىدا يېڭى ئالاقىلەرنى قۇرۇش تىرىشچانلىقى، بۇ ئېھتىياجنى ھېس قىلغان قەدەملەر سۈپىتىدە ماختالماقتا. چۈنكى ئىتتىپاقداشلارمۇ بۇ يېڭى رېئاللىقنى ھېس قىلماقتا. ئۇكرائىنادا رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش ھەرىكەتلىرىگە ياردەم بېرىۋاتقان خىتاي تېخنىكىلىرى ۋە شىمالىي كورېيە ئەسكەرلىرى، ياۋروپالىق شېرىكلەرنىڭ ئاسىيا گېئوپولىتىكىسىنىڭ گىرۋىكىدە قېپقالالمايدىغانلىقىنى چۈشىنىشىگە سەۋەب بولدى. ئوخشاش شەكىلدە، ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى شېرىكلەرمۇ ئۇكرائىنادا بۈگۈن يۈز بېرىۋاتقان ئىشلارنىڭ، ئەتە خىتاينىڭ تەيۋەنگە قانداق مۇئامىلە قىلىدىغانلىقىغا تەسىر كۆرسىتەلەيدىغانلىقىنى چۈشىنىپ يەتتى. ياپونىيەنىڭ سابىق تاشقى ئىشلار مىنىستىرى يوشىماسا ھاياشىنىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، «ياۋروپادىكى بىخەتەرلىك بىلەن تىنچ ئوكياندىكى بىخەتەرلىك بىر-بىرىدىن ئايرىلالمايدۇ.». يېقىنقى يەتتە يىلدا فىرانسىيە، گېرمانىيە، گوللاندىيە، ئەنگلىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ، ئاسىيا دېموكراتىك دۆلەتلىرى بىلەن چىداملىق تەمىنلەش زەنجىرى قۇرۇشنىڭ ۋە دېڭىز-ئوكيانلاردا ئەركىن سەپەر قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدىغان يېڭى ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەلىرىنى ھازىرلىشى بۇ چۈشەنچىنىڭ بىر نەتىجىسىدۇر.
3. «قوش بالا»: خىتاي-رۇسىيە ھەمكارلىقىنىڭ كۆپ قاتلاملىق ماھىيىتى