شەرقىي تۈركىستاندا ھاياتنىڭ بارلىق ساھەسىنىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇلۇشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقى جەھەتتە، «جۇڭگو مىللەت ئېڭىنى مۇستەھكەملەش» (铸牢中华民族共同体意识) ئىبارىسى كلاسسىك بىر مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىق تۈرى. ئاندېرسوننىڭ (1983) «تەسەۋۋۇر قىلىنغان جامائەتلەر» نەزەرىيىسى بىلەن مەسىلىگە قارىغاندا، بۇ ئىستراتېگىيە ئۇيغۇرلارغا، قازاقلارغا ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە «خىتاي» كىملىكىنى سىڭدۈرۈشنى نىشان قىلماقتا. سىمىسنىڭ (1986) ئېتنىك مىللەتچىلىك نەزەرىيىسى، بۇ خىل يۇقىرىدىن تېڭىلغان كىملىك تۈرلىرىنىڭ ئادەتتە قارشىلىققا ئۇچرايدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. «بۆلۈنگۈچىلىككە قارشى تۇرۇش» (反分裂) شوئارى بولسا بۇ قارشىلىقنى جىنايەتچىلەشتۈرۈشنىڭ ئاساسلىق ۋاسىتىسى: ئۇيغۇر تىلىنى، مەدەنىيىتىنى ياكى كىملىكىنى قوغداش تىرىشچانلىقلىرى «مىللەت بىرلىكىگە تەھدىت سېلىش» دەپ ئاتالماقتا؛ باشقا كىملىك ھېكايىلىرى « بۆلۈنگۈچىلىك »  دەپ ئەيىبلىنىپ باستۇرۇلماقتا. بۇ شوئار، مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسىگە قارشى تۇرىدىغان ھەر قانداق ھەرىكەتنى بىخەتەرلىك تەھدىتىگە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، سىمىس مۆلچەرلىگەن قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئالدىنئالا جىنايەتچىلەشتۈرۈش رامكىسىغا سېلىپ قويماقتا. شۇڭا « بۆلۈنگۈچىلىككە قارشى تۇرۇش» پەقەت رېئاكسىيە خاراكتېرلىك شوئارلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىق تۈرىنىڭ ئالدىدىكى مۇمكىن توسالغۇلارنى ئالدىنئالا بىتتەرەپ قىلىشنى نىشان قىلغان ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيىسىدۇر. مەسىلەن، بالىسىغا ئۇيغۇرچە ئىسىم قويغان، دىنىي تەلىم تەلىپىدە بولغان ياكى ئەنئەنىۋى كىيىم كىيىش ئۇسۇلىنى داۋاملاشتۇرغان شەخسلەرمۇ يوشۇرۇن ھالدا «بۆلگۈنچى ئىدىيەلىك» (分裂思想) دەپ قارىلانماقتا. بۇ، قارشىلىق كۆرسىتىشنى تېخى پەيدا بولماستىنلا ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن كۈندىلىك مەدەنىيەت ئەمەلىيەتلىرىنىڭ ھەممىسىنى كۆزىتىش ۋە نازارەت ئاستىغا ئالىدىغان مېخانىزم پەيدا قىلىدۇ.
ۋىلىيامىسنىڭ (1977) «ھۆكۈمرانلىق ۋە مەدەنىيەت»  ئانالىزى، ھۆكۈمرانلىقنىڭ پەقەت سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ۋە كۈندىلىك تۇرمۇش سەۋىيىسىدىمۇ ئىشلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ۋىلىيامىس «ئاساسلىق – باسقىن، قالدۇق، ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان» (dominant, residual, emergent) مەدەنىيەت شەكىللىرىنى ئايرىيدۇ. شەرقىي تۈركىستان شارائىتىدا، خىتاي مەدەنىيىتى «باسقىن» (dominant) دەپ تېڭىلىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى «قالدۇق» (residual) (ئۆتمۈشكە ئائىت، ئۆتۈپ كەتكەن) دېگەن تەرىقىدە لايىھەلىنىدۇ، «ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان» (emergent) شەكىل بولسا ئەبجەش بىر «سوتسىيالىستىك جۇاڭخۇ مىللىتى» كىملىكى سۈپىتىدە قۇرۇلۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. لېكىن بۇ ھۆكۈمرانلىق تۈرى تاماملىنىپ بولغىنى يوق. خولنىڭ  (1986) تەكىتلىگىنىدەك، مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقى ھەر دائىم «سۆھبەت ۋە قارشىلىق»  (negotiation and resistance) نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
«شىنجاڭنى قانۇن بويىچە ئومۇميۈزلۈك ئىدارە قىلىش» (全面依法治疆) ئىبارىسى، گىرامشىنىڭ «ئورگانىك زىيالىيلار» (organic intellectuals) ئۇقۇمىنى ئەسلىتىدۇ. پارتىيە، قانۇنچىلارنى ۋە ئاكادېمىكلارنى ھۆكۈمرانلىق تۈرىنىڭ قانۇنلاشتۇرغۇچىلىرى قاتارىدا سۈپەتلىمەكتە. گىرامشى، ھۆكۈمرانلىقنىڭ ھېچقاچان تاماملىنىپ بولمايدىغانلىقىنى، ئىزچىل قايتا ئىشلەپچىقىرىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تېكىستتە «مۇقىملىق ئاساسى يەنىلا يېتەرلىك مۇستەھكەم ئەمەس» (稳定的基础还不够牢固) دېگەن ئىبارە، ھۆكۈمرانلىقنىڭ نازۇكلىقىنى ئېتىراپ قىلماقتا.
بۇ ئېتىراپ، ئەمەلىيەتتە ھۆكۈمرانلىق تۈرىنىڭ مەغلۇبىيىتىنى ۋاسىتىلىك قوبۇل قىلىشتۇر. گىرامشىنىڭ (1971: 276) «نوپۇز كىرىزىسى» (crisis of authority) ئۇقۇمى بۇ يەرگە ماس كېلىدۇ: «كونىسى ئۆلۈۋاتىدۇ، لېكىن يېڭىسى تېخى تۇغۇلمىدى. بۇ ئارىلىقتا نۇرغۇنلىغان كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلمەكتە.» شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىزچىل خەۋپسىزلىك تەھدىتىنى تەكىتلەش، ھۆكۈمرانلىقنىڭ رازىلىق ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى زورلۇق ئارقىلىق ساقلىنىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. گىرامشىنىڭ قارىشىچە، ھەقىقىي ھۆكۈمرانلىق زورلۇقنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرىدۇ، شەرقىي تۈركىستاندا بولسا زورلۇق ئەڭ يۇقىرى چەككە چىقىرىلغان.
دۆلەت قۇرۇلمىسى ۋە خەۋپسىزلىك ئاپپاراتى
ماكس ۋېبېرنىڭ  (1922/1978) دۆلەت نەزەرىيىسى، زامانىۋى دۆلەتنى «قانۇنلۇق جىسمانىي زوراۋانلىق مونوپولى»نىڭ ئىگىسى دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. لېكىن ۋېبېر، بۇ مونوپولنىڭ قانۇنلۇق بولۇشى ئۈچۈن ئەقلىي-قانۇنىي رامكىلارغا ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تېكىست، «پارتىيە كومىتېتى بىر تۇتاش پىلانلايدۇ، تارماقلار ئۆز ۋەزىپىسىنى ئادا قىلىدۇ، بۆلەكلەر بىر-بىرى بىلەن يېقىندىن ماسلىشىدۇ، تىك ۋە توغرىسىغا بىرلىكتە ئىلگىرىلەيدۇ» (党委统筹揽总、部门各司其职、条块紧密结合、纵横联动推进) دېگەندەك ئىبارىلەر بىلەن، ۋېبېرنىڭ ئەقلىي بىيۇروكراتىيە مودېلىنى ئەسلىتىدىغان بىر قۇرۇلما ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بىراق «پارتىيە دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى باشقۇرىدۇ، پارتىيە قانۇننى باشقۇرىدۇ» (党管国安、党管政法) دېگەن ئىبارە، ۋېبېر ئايرىغان سىياسىي رەھبەرلىك بىلەن بىيۇروكراتىيە ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانى خىرەلەشتۈرمەكتە. پارتىيە-دۆلەت بىرىكمىسى، بىيۇروكراتىيەنىڭ «قىممەت قاراشلاردىن خالى»  (value-free) بولالمايدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
ۋېبېرنىڭ بىيۇروكراتىيە ئىدېئال تىپى، قاتلام، كەسپىي ماھارەت، يازما قائىدىلەر، شەخسىي بولمىغان مۇناسىۋەتلەر ۋە كەسپىي تۈزۈلمىگە ئاساسلىنىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى بۇ ئالاھىدىلىكلەرنىڭ بەزىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالسىمۇ، لېكىن مۇھىم بىر پەرقى بار: ۋېبېرچە بىيۇروكراتىيىدە «قانۇنىي-ئەقلىي نوپۇز»(legal-rational authority) ئاساس بولسا، شەرقىي تۈركىستاندا ئىدېئولوگىيەلىك سادىقلىق ۋە پارتىيە ئىنتىزامى بىيۇروكراتىيەنىڭ ئاساسلىق ئىشلەش پىرىنسىپىدۇر. بۇ، رىگبىنىڭ (1990) «يەككە تەشكىلاتلىق جەمئىيەت»(mono-organizational society) ئۇقۇمى بىلەن بىر-بىرىگە ماس كېلىدۇ: خىتايدا دۆلەت، پارتىيە ۋە جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدىكى چېگرالار خىرە بولۇپ، يەككە تەشكىلىي لوگىكا (پارتىيە لوگىكىسى) ھەر قايسى ساھەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.