خىتاينىڭ ھەربىي تېخنىكا ھۆكۈمرانلىقى ۋە غەربنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىقى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ جەرياندىكى خىتاينىڭ «ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىقى» مۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. بېيجىڭ، غەربنىڭ «تەمىناتتا مۇستەقىللىق » (decoupling) سۆزلەملىرىنى كۆزىتىۋاتىدۇ، ئەمما غەربنىڭ بۇ سۆزلەملەرنى ھەرىكەتكە ئايلاندۇرىدىغان ئىقتىدارنى يارىتالمىغانلىقىنى كۆرۈۋاتىدۇ. خىتاي، غەربنىڭ ئىقتىسادىي بېقىندىلىقىنى بىر «كوزىر» كەبى ئىشلىتىپ، يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان بىر ئۇرۇشنى ئۆز شەرتلىرىگە توغۇرلاپ تۇرۇپ ۋە ئۆز ۋاقتىدا باشلاش ئەۋزەللىكىگە ئىگە. غەربنىڭ 2027-يىل مۆلچەرىگە مەركەزلىشىشى توغرا بولسىمۇ، تەييارلىقلارنىڭ يېتەرسىزلىكى ئەڭ چوڭ خەتەر ئامىلىدۇر.
غەرب بىخەتەرلىكى ئۈچۈن كەڭ دائىرىلىك خۇلاسىلەر ۋە دومىنو ئېففىكتى
خىتايغا بولغان بېقىندىلىق مەسىلىسى، ماقالىدىمۇ تەپسىلىي بايان قىلىنغىنىدەك پەقەت ئۇچقۇلار ياكى ئالاھىدە ھەربىي ئۈسكۈنىلەر بىلەنلا چەكلىنىدىغان بىر مەسىلە ئەمەس. بۇ بېقىندىلىق تورى؛ مىكرو ئېلېكتىرونىكا، خىمىيەلىك ماددىلار، دورىگەرلىك سانائىتى، سىيرەك مېتاللار ۋە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە تېخنىكىلىرىغا ئوخشاش ھازىرقى زامان جەمئىيىتىنىڭ ھايات قېلىشى ئۈچۈن ھالقىلىق بولغان بارلىق ساھەلەرگە سىڭىپ كەتكەن. بىر ئۇرۇش زامانىدا پەقەت باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭلا ئەمەس، ئانتىبېيوتىكلار ياكى ئېلېكتىر ئىشلەپچىقىرىدىغان تىرانسفورماتورلارنىڭ، باتارىيەلەرنىڭ تەمىناتى خەۋپكە دۇچ كېلىشى مۇمكىن. بۇ، «ئۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ ئومۇميۈزلۈك ئاجىزلىشىشى» (total war)  دېگەنلىكتۇر.
ناتو ئىتتىپاقى ئۈچۈن بۇ ئەھۋال، «ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق» ئۇقۇمىنىڭ ماھىيىتىدىن يىراقلىشىپ قېلىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. ئىتتىپاق ئەزالىرى قەغەز يۈزىدە كۈچلۈك ئارمىيەلەرگە ئىگە بولۇشى مۇمكىن، ئەمما بۇ ئارمىيەلەرنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقى خىتاينىڭ تەمىنات زەنجىرلىرىگە باغلىق بولسا، ناتونىڭ توسۇش كۈچى گۇمانلىق ھالغا كېلىدۇ. ۋاشىنگتون ياكى بىريۇسسېلدىكى قارار چىقارغۇچىلار، ھەربىي ھەرىكەت بۇيرۇقىنى بېرىۋاتقاندا، بېيجىڭنىڭ ئۆچ ئېلىش سۈپىتىدە قايسى سانائەتىكىسپورتىنى كېسىپ تاشلايدىغانلىقىنى ھېسابلاپ ،شۇنىڭغا كۆرە بۇيرۇق بېرىشكە  مەجبۇر بولسا، بۇ پۇت-قولى باغلىنىپ قېلىش دېگەنلىكتۇر.
كەلگۈسىدىكى يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان بىر ئۇرۇشتا، مەيلى ياۋروپا مەيدانىدا بولسۇن ياكى ھىندى-تىنچ ئوكياندا بولسۇن، بۇ ئەشيا تەمىناتىدىكى ئاجىزلىقلار ھەم  ئۇرۇش مەيدانىدىكى ھەرىكەت نەتىجىلىرىنى ھەم ئۈستەلدىكى دىپلوماتىك سودىلىشىش كۈچىنى بەلگىلەيدۇ. دىپلوماتىيەدە  تاللىيالىغانلىرىڭىز قانچىلىك بولسا،قولىڭىزنىڭ كۈچىمۇ شۇنچىلىك بولىدىغان گەپ. خىتاي، غەربنىڭ تاللاش ئىمكانىيىتى يوقلۇقىنى بىلىدىغانلا بولسا، دىپلوماتىك بېسىملارغا بويۇن ئەگمەيدۇ ۋە ئۆزىنىڭ كۈنتەرتىپىنى تېڭىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
بۇ دائىرىدە، غەربنىڭ ئېنېرگىيە ئۆزگەرتىش (يېشىل ئېنېرگىيە) نىشانلىرىمۇ زىددىيەتلىك بىر خەۋپنى ياراتماقتا. غەرب، قېزىلما يېقىلغۇغا بولغان بېقىندىلىقىدىن قۇتۇلۇپ،يېشىل ئېنىرگىيەگە يۈزلىنىش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقانلىقى ئۈچۈن، قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرى ۋە باتارېيە تېخنىكىلىرىدا خىتايغا تېخىمۇ بېقىنىدىغان ھالغا كەلمەكتە. بۇ، يېشىل ئېنىرگىيە نىشانى بىلەن مىللىي بىخەتەرلىك ئارىسىدا يېڭى بىر جىددىيچىلىك شەكىللەندۈرمەكتە. خاننىڭ ئانالىزى، مەسىلىنىڭ پەقەت ھەربىي كۈچ بىلەنلا ئەمەس، سانائەتنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك قارىغۇلىقتىن قۇتۇلۇش ۋە كەلگۈسى تەسەۋۋۇرى
سانا خاننىڭ ماقالىسىنى تۇتقۇ قىلىپ ئېلىپ بېرىلغان بۇ چوڭقۇر ئانالىز، غەرب دۇنياسىنىڭ خىتاي ئالدىدا باشتىن كەچۈرۈۋاتقان «ئىستراتېگىيەلىك قارىغۇلۇق»ىدىن ئاستا-ئاستا ئويغىنىۋاتقانلىقىنى، ئەمما داۋالاش ئىمكانلىرىنىڭ كېسەللىكنىڭ ئىلگىرىلەش سۈرئىتىگە كۆرە يىتەرسىز ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. غەربنىڭ تەمىنات لىنىيەلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، يەرلىك ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرۇش ۋە «دوست دۆلەتلەردىن تەمىنلەش» (friend-shoring) ئىستراتېگىيەلىرى توغرا قەدەملەر بولسىمۇ، قىسقا مۇددەتتە تولۇق مۇستەقىللىقنى كاپالەتلەندۈرۈشتىن يىراق.
گەرچە سەرمايىلەر، رىغبەتلەندۈرۈش ۋە قايتا ئىشلەش تۈرلىرى ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولسىمۇ، خىتاينىڭ ھالقىلىق دۆلەت مۇداپىئە ۋە سانائەت تېخنىكىلىرى ئۈستىدىكى «قۇلۇپلاش ھوقۇقى» (stranglehold)  كەلگۈسى ئون يىل بويىچە داۋاملىشىدىغان بىر رېئاللىقتۇر. بېيجىڭ، بۇ قۇرۇلمىۋى سىممېتىرىك بولمىغان ئەۋزەللىكىنى گېئو-سىياسىي كىرىزىسلەردە ئىستراتېگىيەلىك جانلىقلىققا ئېرىشىش ۋە رەقىبلىرىنى چەكلەش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. غەرب ئۈچۈن «ئاجىز نۇقتا»، دەل ئەڭ كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلىۋاتقان تېخنىكا ساھەسىدۇر.
ياۋروپا ۋە ئامېرىكا ئۈچۈن قىلىشقا تېگىشلىك ئىش؛ پەقەت ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرۇشلا ئەمەس، خىتاي زاپچاسلىرىغا ئېرىشىش ئۈزۈلۈپ قالغاندا يۈز بېرىدىغان قىيامەتكە  (worst-case scenarios)  قارىتا جىددىي ھالەت پىلانلىرىنى يولغا قويۇشتۇر. بۇ، پۇقرالارنىڭ ئىستېمال ئادەتلىرىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن تارتىپ، ئۇرۇش ئىقتىسادى مودېللىرىنىڭ تىنچلىق مەزگىلىدە سىناق قىلىنىشىغىچە بولغان ماھىيەتلىك بىر ئىدىيە ئۆزگىرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، خاننىڭ ئەسىرى ئاكادېمىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەدەبىياتقا مۇھىم بىر تۆھپە قوشماقتا. ماقالە، 21-ئەسىردە ئىگىلىك ھوقۇق چېگرالىرىنىڭ  تەمىنات لىنىيەسى  سىزما جەدۋەللىرى تەرىپىدىن بەلگىلىنىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. خىتاينىڭ بۇ سىزما جەدۋەللەر ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىق كۈرىشى، كەلگۈسى دەۋرنىڭ ھايات-ماماتلىق گېئو-سىياسىي كۈرىشى بولىدۇ.
ئىزاھاتلار ۋە مەنبەلەر:
خىتاينىڭ بازاردىكى ھۆكۈمرانلىقى ۋە مونوپول كۈچى: مەنبە ماقالىدە ۋە خەلقئارالىق مەلۇماتلاردا كۆرسىتىلگەندەك، 2024-يىلغا كەلگەندە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، يەرشارى سودا ۋە ھەربىي ئۇچقۇ ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ، بۇ ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلىدىغان سىيرەك مېتاللارنىڭ ۋە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە مىكرو ئۆزەكلەرنىڭ خام ئەشيالىرىنىڭ %80 دىن %90 گىچە بولغان قىسمىنى كونترول قىلماقتا. بۇ نىسبەت، يەرشارى تەمىنات زەنجىرىدە «يەككە مەغلۇبىيەت نۇقتىسى» (single point of failure) نى شەكىللەندۈرمەكتە.