يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىللىي دۆلەت ۋە كىلاسىك ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسى ئىچكى ئىگىلىك ھوقۇق جەھەتتىنلا ئەمەس تاشقى ئىگىلىك ھوقۇق جەھەتتىنمۇ زور ئۆزگىرىشلەر ھاسىل قىلدى. شۇنى تەكىتلەپ ئۆتۈش كېرەككى، تاشقى ئىگىلىك ھوقۇق جەھەتتە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر ئىچكى ئىگىلىك ھوقۇق جەھەتتە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ دىققەت قوزغايدۇ. تارىخىي مۇساپىلەردە دۆلەتلەر تاشقى مۇناسىۋەتلەر دائىرىسىدە نۇرغۇن كېلىشىملەرنى ئىمزا قويغانىدى، بۇ ئەھۋال خەلقئارا نىزاملار دەپ ئاتىلىدىغان قانۇن قائىدە-پىرىنسپلارنى پەيدا قىلدى. بۇ نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، خەلقئارا قانۇنمۇ مىللىي دۆلەتنىڭ تاشقى ئىگىلىك ھوقۇقىنى مەلۇم دەرىجىدە چەكلەپ تۇرىدىغان ساھە بولۇپ قالدى (جەبەجى، 2008: 30). دۆلەتلەرنىڭ بىر-بىرىدىن مۇستەقىل ھالدا ياشىيالمايدىغانلىقىنى نەزەردە تۇتقىنىمىزدا، دۆلەتلەر بىر-بىرلىرى بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىپ ئۆز-ئارا كېلىشىم ھاسىل قىلىشقا ئېھتىياجى تەبىئىي ھالدا مۇناسىۋەتلەرنى تەرتىپكە سالىدىغان قائىدە-پىرىنسىپلار ۋە نىزاملارغا بولغان زۆرۈرىيەتنى تۇغدۇردى. بۇ ئەھۋال خەلقئارا ۋە دۆلەتتىن ھالقىغان تەشكىلاتلارنى پەيدا قىلدى، شۇڭا بۇ تەشكىلاتلارنىڭ ئىقتىسادىي، سىياسىي ياكى ھەربىي قۇرۇلمىسى سەۋەبلىك دۆلەتلەر ياۋروپا ئىتتىپاقى، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى-ناتو، ئامېرىكا قىتئەسى دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئوخشاش دۆلەتتىن ھالقىغان ياكى خەلقئارا ئورگانلارغا ئەزا بولدى. دۆلەتلەر بۇ تەشكىلاتلارنىڭ چىقارغان قارار ۋە ھۆكۈملىرىگە رىئايە قىلىدىغانلىقلىرى توغرىسىدا ۋەدە بېرىشتى، ياۋروپا ئىنسان ھەقلىرى ئەھدىنامىسى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قىيىن-قىستاقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەھىنامسىغا ئوخشاش ئەھدىنامىلەرگە قول قويۇپ، بۇ ئەھدىنامىلەردە بېكىتىلگەن قائىدە-پىرىنسىپلارغا رىئايە قىلىش مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئالدى (ئۇيغۇن، 2003: 254).
مىللىي دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا ئورگانلارغا ئەزا بولۇش ۋە خەلقئارا ئەھدىنامىلەرنى قوبۇل قىلىشىمۇ مىللىي دۆلەت ۋە كىلاسىك ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنىڭ ئاجىزلىشىشىغا سەۋە بولغان مۇھىم ئامىللاردىن بىرىدۇر، بۇ ئەھۋال دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرى خالاپ ئىگىلىك ھوقۇقىدىن قىسمەن ۋاز كېچىشىگە سەۋەب بولدى. ئەسلىدە دۆلەتلەرنىڭ مۇشۇنداق ئەھۋالغا چۈشۈپ قېلىشى خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ تەقەززاسىدىن بولغان. دەرۋەقە، خەلقئارا تۈزۈمدە بىر دۆلەتنىڭ ھېچقانداق دۆلەت بىلەن ياكى خەلقئارا ئورگان بىلەن ھەمكارلاشماي مۇستەقىل ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ھازىرقى كۈندە  مۇمكىن ئەمەس ئىش ئىكەنلىكىنى نەزەردە تۇتقىنىمىزدا،  دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا تەشكىلات ۋە ئەھدىنامىلەرگە ئەزا بولۇشىنى نورمال دەپ قاراشقا بولىدۇ. مىللىي دۆلەتلەرنىڭ بۇ ئەھۋالنى قوبۇل قىلىشىنى دەل  يەر شارىلىشىش بىلەن ئىزاھلاش مۇمكىن. ۋېليام ئاكېۋېسنىڭ قارىشىچە، يەر شارىلىشىشنىڭ كەينىدىكى يېڭى لىبېرال ئىدىئولوگىيە خەلقئارا تۈزۈمنىڭ ئۈچ ئاساس ئۈستىگە قۇرۇلۇشىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. بۇ ئاساسلارغا كۆرە، خەلقئارا سىياسەتنىڭ ئاساسلىق ئويۇنچىلىرى مىللىي دۆلەتلەر بولماستىن شەخسلەر، توپلۇقلار، گۇرۇھلار، شىركەتلەر، شەخسىي ئورگانلار بولۇپ، دۆلەتنىڭ خەلقئارادىكى ئاساسلىق رولى تېرروتورىيەسىدىكى توپلۇق، قاتلاملارنىڭ مەنپەئەتلىرىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماقتا. دۆلەت خەلقئارا سىياسەتنىڭ يېڭى ئويۇنچىلىرىنىڭ ئارزۇ-ئىستەكلىرى ۋە مەنپەئەتلىرىنىڭ تەقەززاسى بويىچە ھەرىكەت قىلىدىغان مىخانىزمغا ئايلىنىپ قالماقتا، يېڭى خەلقئارا تۈزۈمدە دۆلەت مۇھىم ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئالغان بولۇپ، خەلقئارا قانۇن بېكىتىپ بەرگەن مەسئۇلىيەتلىرىنى تېرروتورىيەسىدە ئورۇنداشقا مەسئۇلدۇر. شۇڭا يېڭى دۇنيا تۈزۈمىدە مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ پىرىنسىپى بويىچە ھەرىكەت قىلىشى تولىمۇ مۈشكۈل.
ھۆكۈمەتلەردىن ھالقىغان تەشكىلاتلارمۇ مىللىي دۆلەت ۋە كىلاسىك ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنىڭ ئاجىزلىشىشىدا مۇھىم ئوينىغان ئامىللاردىن بىرىدۇر. بۇ يەردە كۆزدە تۇتۇلغان ھۆكۈمەتلەردىن ھالقىغان تەشكىلاتلار دەل ئاممىۋى تەشكىلاتلارنى كۆرسىتىدۇ. بۇ تەشكىلاتلار ھۆكۈمەتنىڭ قۇرۇلمىسىنىڭ سىرتىدا پائالىيەت قىلىدىغان، سودا  قىلىپ كىرىم قىلىشنى كۆزلىمەيدىغان ۋە شەخسلەر خالىسانە ئەزا بولۇپ خىزمەت قىلىدىغان قۇرۇلمىلاردۇر. كاپىتالىست ئىشلەپچىقىرىش شەكلىنىڭ دۇنيا مىقىياسىدا ئومۇملىشىشى، بولۇپمۇ تەرەققىي تاپمىغان ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە مۇھىت قوغداش خىزمەتلىرىنىڭ خەلقئارالىق ئىقتىسادىي ئويۇنچىلارنىڭمۇ كۈتكىنىكدەك بولماسلىقى، تاۋار-مەھسۇلاتلارنىڭ دۇنيا مىقىياسىدا ئادىل ھالدا تەقسىم قىلىنماسلىقى، دېموكراتىيە ۋە ئىنسان ھەقلىرىنىڭ يولغا قويۇلۇشىنىڭ ھەر قايسى رايونلاردا ئوخشاش بولماسلىقى قاتارلىقلار ھۆكۈمەتلەردىن ھالقىغان تەشكىلاتلار دەپ ئاتىلىدىغان ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولدى (جەبەجى، 2008:33). بۇ تەشكىلاتلار ھۆكۈمەتنىڭ دىققىتىنى خەلقنىڭ ئارزۇ-تەلەپلىرى ۋە مەسىلىلىرىگە بۇراپ جامائەت پىكىرى تەشكىل قىلىدۇ ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا ھۆكۈمەتكە بېسىم ئىشلىتىپ ھەق تەلەپ قىلىدۇ. بۇ تەشكىلاتلار ھۆكۈمەتنىڭ قارار ۋە ھۆكۈم چىقىرىشىغا تەسىر كۆرسىتىش، ھۆكۈمەتنىڭ سىياسەتلىرىنى ئۆزگەرتىشكە ئوخشاش پائالىيەتلەرنىمۇ قىلىدۇ. ئاممىۋى تەشكلاتلارنىڭ نوپۇزى كۈچەيگەنسېرى ھۆكۈمەتلەرمۇ ئۇلارنىڭ ئارزۇ-تەلەپلىرىگە قۇلاق سېلىشقا شۇنچە مەجبۇر بولىدۇ، ھەتتا ھوقۇقىدىن نىسبەتەن ۋاز كېچىدۇ (يىلدىرىم، 2004:82).