ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ نۇرغۇن ساھەسى بىخەتەرلىك شوئارى ئاستىدا قانۇنلۇق تۈسكە ئىگە قىلىش ۋە خەتەرنى بىر تەرەپ قىلىش مەقسىتىدە سان-سىپىرلىق (رەقەملىك)ھالىتىدە نازارەت قىلىنىدۇ. شەھەرلەردىكى ئاممىۋى سورۇنلارنى پۈتۈنلەي قورشاۋغا ئېلىپ بولغان «موبېسې»كامېرالار، كىملىك نومۇرلىرى بىلەن بېجىرىلگەن رەسمىيەتلەر، بارماق ئىزى، بىئومېتىرلىق ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان كارتلارنىڭ ئومۇملىشىشى قاتارلىقلار نەزەرگە ئېلىنغىنىدا، پۇقرالار كەڭ دائىرىلىك ۋە بىر گەۋدىلەشكەن ئېلېكتىرونلۇق ئۇچۇر-مەلۇمات سىستېمىسىدا سان-سىپىرلىق نەرسىگە ئايلاندۇرۇلدى. تىجارىي شىركەتلەرمۇ پۇقرالارنىڭ رۇخسىتىسىز سىپىرلىق ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى جۇغلاپ، ئىستېمالچىلارنى ئەھۋالىنى ئىگىلەپ چىقىدۇ.
سان-سىپىرلىق نازارەت ۋە كۆزىتىش پۈتكۈل دۇنيادا مىللىي دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش نامى ئاستىدا ئىنسانلارنى نازارەت قىلىپ «گۇماندار»لارغا ئايلاندۇرۇشىنى كۆرسىتىدۇ.
سان-سىپىرلىق نازارەت ۋە كۆزىتىش ھادىسىسىنى ئۇچۇر-مەلۇمات مەدەنچىلىكى دائىرىسىدە ئانالىز قىلىش كېرەك. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئۇچۇر-مەلۇمات مەدەنچىلىكىگە ئوخشاش، ئىنتېرنېت تور بەتلىرىدە تور سەھىپىلىرى قانداق خاتىرىلىنىپ قالسا، سان-سىپىرلىق كۆزىتىشتىمۇ مۇشۇنداق ئەھۋال ئۇچرايدۇ. قىسقىسى، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلىپ بېرىلغان ھەر قانداق ئىش سان-سىپىر ھالىتىدە كۆزىتىلىپ نازارەت قىلىنىدۇ.
خەۋەر ۋە سودا ئۇچۇرلىرىنىڭ چېكىنىڭ ئېنىقسىزلىشىشى: ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا خەۋەر ۋە ئېلان ئۇقۇملىرى بىر-بىرىگە زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ، خەۋەر تور بەتلىرى بولۇپ بارلىق تور بەتلىرى خۇددى تېلېۋىزور قاناللىرىدا بولغىنىدەك ئېلاندىن كىرىم قىلىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلان بېرىشنىڭ مەقسىتى تېلېۋېزورلاردىكىگە ئوخشاش ئومۇمىي بولماستىن مەلۇم بىر ئىجتىمائىي قاتلامغا قارىتىلغان بولىدۇ، يەنى كونكرېت بولغان بولىدۇ. بۇنىڭدا ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ دىققىتىنى ئېلانلارغا جەلپ قىلىش ئۈچۈن، كۆپ ۋاقىتلاردا ئېلانلار خۇددى خەۋەر تەرىقىسىدە بېرىلىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت، يېڭى مېدىيانىڭ ھەددىن زىيادە تېكىستچانلىقى ۋە قويۇق تەسىر كۆرسىتىش ئالاھىدىلىكلىرى قاتارلىقلار خەۋەر تېكىستلىرىنىڭ بەزى كەلىمىلىرىنىڭ ئىشلەتكۈچىنى « ئېلانغا جەلپ قىلىش»ۋەزىپىسىنى ئۆتىشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.
ئېلان بومباردىمانى: ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئېلانلار ئەنئەنىۋى مېدىياغا سېلىشتۇرغاندا بىمالال، لېكىن قائىدىسىز تەرىقىدە بېرىلمەكتە. ئەنئەنىۋى مېدىيادا ئېلانلار مەلۇم قائىدىلەرگە ئاساسەن بېرىلىدىغان بولسا، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا قائىدە زىت ھالدا بېرىلىپ كەلمەكتە.
ئىشلەتكۈچىلەر ئېلانلارنىڭ بومباردىمانى ئاستىدا قالماقتا. ئىشلەتكۈچىلەر خالىغان ئۇچۇر-مەلۇمات ياكى تېمىغا چوقۇم ئېلانلارنى كۆرمەي تۇرۇپ ئېرىشىشى تولىمۇ قىيىن. مەسىلەن، بىر ئىشلەتكۈچى بىر خەۋەر تور بېتىنى زىيارەت قىلىمەن، دەپ قالسا تۇنجى بولۇپ ئېكراندا خەۋەر ئەمەس ياكى بىر ئاپتوموبىل ياكى كىيىم-كېچەكنىڭ رەسىمىنى كۆرۈشكە مەجبۇر بولىدۇ. تەخمىنەن 20 سېكۇنت داۋاملىشىدىغان بۇ ئېلاننى ئىشلەتكۈچى تاقىۋىتەي دېسىمۇ تاقاپ بولالمايدۇ، ئىشلەتكۈچى يەنىلا تاقىۋېتىپ بولغۇچە بۇ ئېلاننى كۆرۈپ بولىدۇ.
قايمۇقتۇرغۇچى ماۋزۇلار ۋە يالغان ماركىلار: سودا مەقسەتلىك تور بەتلىرىنىڭ ئاساسلىق كىرىم مەنبەسى ئېلاندۇر. شۇڭا ئېلانلارنى قانچىلىك كۆپ ئىشلەتكۈچىگە يەتكۈزۈش تور بېتى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئاساسلىق ۋاسىتىلىرىدىن بىرىگە ئايلانماقتا، بۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا قەستەن قايمۇقتۇرغۇچى ماۋزۇلار، يالغان ماركىلار ئىشلىتىلمەكتە. ئىنتېرنېت دۇنياسىنى كېزىۋاتقان تور ئىشلەتكۈچىلىرى ئېكراندا كۆرگەن بۇ جەلپ قىلارلىق ۋە قايمۇقتۇرغۇچى ماۋزۇلارنى كۆرۈپ دەرھال بۇ ئۇلىنىشلارنى ئاچىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار يېڭى مەزمۇن ۋە ئۇچۇر-مەلۇماتنى كۆرۈشنىڭ ئورنىغا نۇرغۇن ئېلاننى كۆرۈپ چىقىدۇ.
نەپرەتكە تولغان گەپلەرنىڭ ئېقىپ يۈرۈشى: نەپرەتكە تولغان گەپلەر دېگەندە، بىر تەرەپلىمە قاراشلار ۋە نادانلىقتىن ئوزۇقلىنىدىغان، ئوخشىمىغان پىكىر-قاراشلارغا ھۆرمەتسىزلىك قىلىنىدىغان، ھاقارەت، ۋە دۈشمەنلىككە تولغان گەپلەرنى كۆرسىتىدۇ. نەپرەتكە تولغان گەپلەر بىلەن نەپرەت تۇيغۇسىنى بىر-بىرىدىن ئايرىش كېرەك. نەپرەت تۇيغۇسى ھەممە ئادەمدە بولىدىغان تۇيغۇدۇر، لېكىن بۇ تۇيغۇنى بىرسى گەپ-سۆز ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرىدە ئەكس ئەتتۈرسە ئۇنداقتا نەپرەتكە تولغان گەپ-سۆز ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا نەپرەتكە تولغان گەپ-سۆزلەرنىڭ ئېقىپ يۈرۈشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش تولىمۇ تەس. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇر-مەلۇماتلارنىڭ ئىشلەتكۈچىلەر تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇشى دەل مۇشۇنداق ناچار ئەخلاقىي قىلمىشىنىڭ ئېقىپ يۈرۈشىگە سەۋەب بولماقتا.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ سۆزلەرنىڭ تارقىلىپ يۈرۈشى جىنايەتلەرنىڭ سادىر بولۇشىغا زېمىن تەييارلاپ بەرمەكتە. دېموكراتىك ئورگانلار ۋە ئىنسان ھەقلىرى مەركىزى تەرىپىدىن بۇ ھەقتە ئېلان قىلىنغان بىر دوكلاتتا، كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ سۆزلەر بىلەن جىنايى قىلمىشلار ئوتتۇرىسىدا زىچ مۇناسىۋەت بارلىقى ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ مەركەز بەزى تەشكىلات خاراكتېرلىك گۇرۇھلارنىڭ ئىدىيەسىنى ھەر خىل مەتبۇئات، ئاممىۋى مۇزىكا، ئىنتېرنېت ئارقىلىقلا تەشۋىق قىلىپ كېلىۋاتقانلىقلىرىنى ئەسكەرتىپ، بۇنداق تەشۋىقات خاراكتېرلىك پائالىيەتلەرنىڭ كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ سۆزلەر بىلەن جىنايى قىلمىشلارنىڭ جەمئىيەتتە نورمال ئىشلاردەك بىلىنىشىگە سەۋەب بولۇۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى.
كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ-سۆزلەر نورمالدا ئالتە خىل بولىدۇ:
1- سىياسىي خاراكتېرلىك گەپ-سۆزلەر: سىياسىي چۈشەنچە ۋە بۇ چۈشەنچىنى ياقلايدىغانلارنى ھۇجۇم نىشانى قىلىش.
2- ئاياللارغا قارىتىلغان گەپ-سۆزلەر: جىنسىي ئىبارىلەر ئىشلىتىپ قىلىنىدىغان گەپ-سۆزلەرنى كۆرسىتىدۇ. بۇنداق گەپ سۆزلەردە ئوچۇق-ئاشكارا دېيىلمىسىمۇ، ئادەتتە ئاياللارنىڭ قىلغانلىرى ياكى قىلالمىغانلىرى تەنقىد قىلىنىدۇ.
3- چەت ئەللىك ۋە كۆچمەنلەرگە قارىتىلغان كەمسىتىش خاراكتېرلىك گەپ-سۆزلەر: بۇنىڭدا چەت ئەللىكلەر، كۆچمەنلەر ۋە ئىرقىي توپلۇلۇقلار ھۇجۇم نىشانى قىلىنىدۇ.