يەر شارى بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ داۋاملىق پارچىلىنىشى ۋە 2026-يىلىدىكى ھەل قىلغۇچ سىناقلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
دۇنيا سىياسىي سەھنىسىدە ئەڭ كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە ئاقىللار ئامبىرىنىڭ بىرى بولغان ئەنگلىيەدىكى «Chatham House» (خان جەمەتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى) تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-دېكابىردا ئېلان قىلىنغان «2025-يىلى يەر شارى بىخەتەرلىك  تەھدىتكە تەرتىپى مەغلۇب بولدى: 2026-يىلى ھەل قىلغۇچ سىناقلار كېلىدۇ» ناملىق بۇ ماقالە، ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تارىخىدىكى ئەڭ كەسكىن ۋە مۇرەككەپ بىر دەۋرنىڭ سۈرىتىنى سىزىپ بەردى. ماقالە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى توقۇنۇشلار، يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش مېخانىزمىنىڭ ئىناۋەتسىزلىشىشى ۋە يېڭى تېخنىكىۋى تەھدىتلەرنىڭ كۈچىيىشى قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك كىرىزىسلارنى مەركەز قىلىپ تۇرۇپ، 2025-يىلىنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك تەرتىپى ئۈچۈن «مەغلۇبىيەتلىك بىر يىل» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بولۇپمۇ يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى، ئالەم بوشلۇقى بىخەتەرلىكى ۋە ئارىلاشما ئۇرۇش (Hybrid Warfare) تۈرىدىكى تەھدىتلەرنىڭ دۇنياۋى تەرتىپنى قانداق ۋەيران قىلىۋاتقانلىقى ماقالىنىڭ ئاساسىي تېمىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
بۇ تەتقىقاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەتلا ئۆتۈپ كەتكەن ۋەقەلەرنى تىزىپ چىقىش بىلەن چەكلەنمەستىن، بەلكى 2026-يىلىنىڭ دۇنيا تارىخىدا قانداق قىلىپ بىر «ھەل قىلغۇچ بۇرۇلۇش نۇقتىسى» بولۇپ قالىدىغانلىقىنى ئىلمىي دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويىدۇ. خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشىچە، بۇ ماقالە غەرب دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ نۆۋەتتىكى گېئو-سىياسىي رېئاللىققا بولغان ئەندىشىلىرىنى ۋە تەييارلىق دەرىجىسىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەت ھېسابلىنىدۇ. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆز قاراشلار، دۇنيانىڭ قايتىدىن «كۈچلەر رىقابىتى» دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقىنى، خەلقئارا قانۇن ۋە نورمىلارنىڭ ئاجىزلىشىپ، ئۇنىڭ ئورنىنى «مىللىي مەنپەئەت» ۋە «ھەربىي كۈچ» ئىگىلەشكە باشلىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەرمەكتە.
يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش مېخانىزمىنىڭ ئىناۋەتسىزلىشىشى  ۋە «ئۈچىنچى يادرو دەۋرى» نىڭ خەۋپى
2025-يىلى دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەرتىپىدىكى ئەڭ چوڭ چېكىنىش، شۈبھىسىزكى، يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش كېلىشىملىرىنىڭ  كۈچىدىن قېلىشى ۋە يادرو كۈچلىرى ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ قايتىدىن كەسكىنلىشىشىدۇر. ماقالىدە تەكىتلەنگىنىدەك، 2026-يىلى 2-ئاي دۇنيا تارىخى ئۈچۈن ئىنتايىن ھالقىلىق بىر پەيت بولۇپ قالىدۇ؛ چۈنكى بۇ ۋاقىتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن رۇسىيە فېدېراتسىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى «يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قوراللارنى قىسقارتىش شەرتنامىسى» (New START) نىڭ مۇددىتى توشىدۇ. بۇ شەرتنامە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى يادرو كۈچى ئوتتۇرىسىدىكى   ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىقنى ساقلاپ تۇرۇۋاتقان بىردىنبىر ۋە ئاخىرقى تۈۋرۈك ئىدى. بۇ كېلىشىمنىڭ مۇددىتىنىڭ توشۇشى، دۇنيانى يادرو قوراللىرىنى چەكلەيدىغان ھېچقانداق قانۇنىي رامكا يوق بىر ۋەزىيەتكە ئىتتىرىشى مۇمكىن.
رۇسىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يادرو سىناقلىرىنى قايتىدىن كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشى، ئەسلىدىنلا نازۇك بولغان ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى تېخىمۇ بۇزۇپ تاشلىدى. بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى جەريانىدا يادرو تەھدىتىنى بىر دىپلوماتىيە قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى، يادرو قوراللىرىنىڭ «مۇداپىئە» (Deterrence) رولىدىن «تەھدىت» (Coercion) رولىغا ئۆتۈشىنى تېزلىتىۋەتتى. بۇ ئەھۋال باشقا دۆلەتلەرنىڭمۇ ئۆز بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇش ئىستىكىنى قوزغىدى. ماقالىدە ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان بىر نۇقتا شۇكى، ئامېرىكا پرېزىدېنتىنىڭ (تېكىستتە ترامپ تىلغا ئېلىنغان) جەنۇبىي كورېيەنىڭ يادرو يېقىلغۇلۇق سۇ ئاستى پاراخوتىغا ئىگە بولۇش پىلانىنى قوللىشى، رايوندىكى شىمالىي كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ «يادرو دومىنو ئېففېكتى» (Nuclear Domino Effect) ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بېرىشىگە سەۋەب بولدى. بۇ، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدا يادرو قوراللىنىش مۇسابىقىسىنىڭ كونترولدىن چىقىپ كېتىش ئېھتىماللىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
خىتاينىڭ يادرو ئىستراتېگىيەسىدىكى ئۆزگىرىشلەر بولسا بۇ ۋەزىيەتنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتتى. خىتاي نۆۋەتتە ئۆزىنىڭ يادرو ئامبىرىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن سۈرئەتتە كېڭەيتىۋاتقان بولۇپ، مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، بۇ ئون يىلنىڭ ئاخىرىغىچە خىتاينىڭ قىتئەلەر ئارا باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا (ICBM) سانى ئامېرىكا ياكى رۇسىيەنىڭ سەۋىيەسىگە يېتىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال دۇنيانىڭ ئەنئەنىۋى «ئىككى قۇتۇپلۇق» يادرو تەڭپۇڭلۇقىدىن (ئامېرىكا-سوۋېت ئىتتىپاقى مودېلىدىن)، تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك بولغان «ئۈچ قۇتۇپلۇق» (ئامېرىكا-رۇسىيە-خىتاي) يادرو دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. «Chatham House» نىڭ ئانالىزچىلىرى بۇنى «ئۈچىنچى يادرو دەۋرى» دەپ ئاتىغان بولۇپ، بۇ يېڭى دەۋردە خاتا ھۆكۈم قىلىش ۋە تاسادىپىي ئۇرۇش پارتلاش خەۋپى ئىلگىرىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن يۇقىرى بولۇشى مۇمكىن.
يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتمەسلىك كېلىشىمى (NPT) گە بولغان ئىشەنچنىڭ ئاجىزلىشىشى، 2026-يىلى ئۆتكۈزۈلىدىغان كۆزدىن كەچۈرۈش يىغىنىدا ئۆزىنى كۆرسىتىدۇ. ئەگەر يادروغا ئىگە دۆلەتلەر ئۆز مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلمىسا، يادرو قورالى يوق دۆلەتلەرنىڭ بۇ كېلىشىمدىن چېكىنىپ چىقىش ياكى ئۆز ئالدىغا يادرو قوراللىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرىلايدۇ. ماقالىدە  بۇ ۋاقىت «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئورتاق مەنپەئەت ئەتراپىدا ئۇيۇشالايدىغانلىقى ياكى مىللىي مەنپەئەتلەرنىڭ ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقى» نى بەلگىلەيدىغان ھەل قىلغۇچ پەيت دەپ تەسۋىرلەنگەن.
تېخنىكىلىق ماس كەلمەسلىك — ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار (Drones) ۋە ھاۋا مۇداپىئەسىدىكى بوشلۇق