نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بارلىق بۇ سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ئاپتورنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ قىبرىس مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتا ۋاسىتىچى سۈپىتىدە پائال رول ئېلىشى مۇمكىن ئەمەس. ئەگەر بىرەر ئىش يۈز بەرسە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئارىلىشىشى ئادەتتە مۇناسىۋەتلىك تەرەپلەرنىڭ تەكلىپىنى تەلەپ قىلىدۇ، بۇ ھازىرقى قىبرىس شارائىتىدا مۇمكىن ئەمەستەك كۆرۈنىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، گەرچە بېيجىڭنىڭ قىبرىسنىڭ تېررىتورىيەسىنىڭ پۈتۈنلۈكىنى، جۈملىدىن دېڭىز چېگرالىرىنى ب د ت  دېڭىز ھوقۇقى ئەھدىنامىسى (UNCLOS) بويىچە قوللايدىغانلىقى ئېيتىلسىمۇ، تۈركىيەنىڭ شەرقىي ئوتتۇرا دېڭىزدىكى ھەرىكەتلىرى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۆز قوشنىلىرىدىكى تالاش-تارتىشلىق تەلىپىگە ئوخشايدۇ. لەفكوشانى قوغداش ئارقىلىق، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى تەلىپىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە قوش ئۆلچەم بىلەن ئەيىبلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئادىل ۋاسىتىچى سۈپىتىدىكى ئىشەنچىلىكىگە زىيان يېتىدۇ. ئاپتور يەنە، بېيجىڭنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ كۈنسېرى غەرب بىلەن ماسلىشىۋاتقانلىقىنى چوقۇم كۆزىتىدىغانلىقىنى ۋە بۇ ئۆزگىرىش قىبرىسنىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ناچارلىشىشى ۋە ئارالغا بولغان ئامېرىكىنىڭ قىزىقىشىنىڭ ئېشىشى بىلەن گەۋدىلەنگەنلىكىنى كۆرسەتكەن. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، قىبرىس يېقىندا ئامېرىكا بىلەن ئىستراتېگىيەلىك دىيالوگ باشلىغان[13] ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) غا يېقىنلاشقانلىقىنى قەيت قىلغان.
ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، 1981-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ب د ت نىڭ قىبرىستىكى تىنچلىق ساقلاش قىسمى (UNFICYP) نىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددتىنى يېڭىلاشنى قوللاپ بېلەت تاشلىغان، بۇ ئۇنىڭ ب د ت   تىنچلىق ساقلاش ۋەزىپىسى ئۈچۈن تۇنجى قېتىم ئىجابىي بېلەت تاشلىشى ئىدى. شۇنىڭدىن باشلاپ، قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ھەمىشە ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشى (UNSC)نىڭ دائىمىي ئەزالىرىنىڭ، جۈملىدىن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ «ب د ت نىڭ قىبرىستىكى تىنچلىق ساقلاش قىسمى» ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىنى قوللىشىغا تايىنىپ كەلگەن. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، 2011-يىلدىن 2023-يىلغىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى «ب د ت نىڭ قىبرىستىكى تىنچلىق ساقلاش قىسمى»غا ھەربىي خادىملار ۋە پۇقراۋى ساقچىلارنى ئەۋەتكەن[15] (Figure 1). مايور گېنېرال لىيۇ چاۋنىڭ 2011-يىلى يانۋاردىن 2014-يىلى ئاۋغۇستقىچە «ب د ت نىڭ قىبرىستىكى تىنچلىق ساقلاش قىسمى» قىسىم قوماندانى بولغانلىقى، ھازىرقى ساقچى باش نازارەتچىسى مىڭجۇ شۇنىڭ 2024-يىلى نويابىردىن باشلاپ «ب د ت نىڭ قىبرىستىكى تىنچلىق ساقلاش قىسمى» يۇقىرى دەرىجىلىك ساقچى مەسلىھەتچىسى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتەۋاتقانلىقى بايان قىلىنغان[16].
ماقالىدە، ئاپتور پارتىيە ۋە پارلامېنت دىپلوماتىيەسىنىڭ بېيجىڭنىڭ دىپلوماتىيە قوراللىرى ئىچىدىكى بىر يېڭى قورال ئىكەنلىكىنى، سىياسىي كۈچ مەركەزلىرى بىلەن ئالاقە قىلىشنىڭ كۆپ تەكشۈرۈلمىگەن يولى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (CPC) مەركىزىي كومىتېتىنىڭ خەلقئارا بۆلۈمى (IDCPC) بۇ ئىشقا مەسئۇل بولغان[17]. ئاپتور «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتىنىڭ خەلقئارا بۆلۈمى»نىڭ يېقىنلىشىشىنىڭ ھۆكۈمەتلەر ئارا مۇناسىۋەتكە قارىغاندا تېخىمۇ جانلىق، دىپلوماتىك قائىدىلەر بىلەن چەكلەنمىگەن ۋە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ[20]. قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەھبەرلىرى ۋە سىياسىي پارتىيەلىرى ھەمىشە «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى»نىڭ تەشەببۇسلىرىغا ئىنكاس قايتۇرۇپ كەلگەن. ئاپتور 2018-يىلدىن باشلاپ «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى» بىلەن قىبرىسنىڭ ئاساسلىق سىياسىي پارتىيەلىرى، يەنى ئىشچىلار ئىلغار پارتىيەسى (AKEL) ۋە دېموكراتىك يىغىلىشى (DISY) قاتارلىقلار، شۇنداقلا پارلامېنت سەۋىيەسىدىكى ئالاقىلەرنىڭ كۆرۈنەرلىك جانلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ (Figure 2). بولۇپمۇ ئىشچىلار ئىلغار پارتىيەسى بىلەن «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى» ئوتتۇرىسىدىكى ئىككى تەرەپلىك ئالاقىلەرنىڭ ئالاھىدە تۇراقلىق ئىكەنلىكى بايان قىلىنغان[22, 23, 24, 25]. ئاپتور پارلامېنت سەۋىيەسىدىكى ئالاقىلەرنىڭمۇ جانلانغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[26, 27].