خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گەرچە ئوتتۇرا شەرق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان مۇئامىلىسىنى بىۋاسىتە ئەيىبلىشى ئېھتىماللىقتىن يىراق بولسىمۇ، يېتەرلىك بېسىم ئۇلارنى ئەرەب ئەللىرى ئىتتىپاقى، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە ب د ت (بۇ ئورگانلارنىڭ بەزىلىرى خىتاينى ئاللىقاچان ئەيىبلىگەن) قاتارلىق رايونلۇق ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلار ئېلان قىلغان باياناتلارنى قوللاشقا يۈزلەندۈرەلەيدۇ. بۇ، مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەرنىڭ ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىشنى رەت قىلىشىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن. پۈتۈن ئوتتۇرا شەرق مىقياسىدا ئۇيغۇر دەۋاسىغا بولغان قوللاشنىڭ كۈچىيىشى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ پائالىيەتلىرى، شۇ رايون ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ھەمكارلىشىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئاخىرقى تۈرتكىلىك ئامىل بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا، ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى باشچىلىقىدىكى خەلقئارا ئىسلام تەشكىلاتلىرىنى، خىتاينىڭ قىلمىشلىرىغا تېخىمۇ تەنقىدىي پوزىتسىيەدە بولۇشقا ھەمدە غەرب تاراتقۇلىرى ۋە ھۆكۈمەتلىرىگە بولغان ئەنئەنىۋى ئىشەنچسىزلىكىنى تۈگىتىشكە ئۈندەش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ كۈچ چىقىرىش كېرەك. بۇ جەھەتتە، دۇنيا ئىماملار كېڭىشىنىڭ مەيدانى ۋە مەسىلىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى، باشقا خەلقئارا ئىسلام تەشكىلاتلىرىنىڭ ئۆز پوزىتسىيەسىنى قايتا ئويلىشىشى ئۈچۈن ياخشى بىر ئۈلگە بولالايدۇ.
زىيالىيلارمۇ مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەردە ئۇيغۇر دەۋاسىغا ھەمدەم بولۇشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ئۆز ئېتىقادى ۋە كەچۈرمىشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا تېخىمۇ ئوچۇق بولۇشى مۇمكىن. ئۆلىمالار، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دىنىي ئالىملار ۋە رەھبەرلەر، قوللاش ۋە ھەمدەم بولۇشنى كۈچەيتىشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ جەھەتتە، دۇنيا ئىماملار كېڭىشىنىڭ يېقىنقى باياناتلىرى باشقا دىنىي تەشكىلاتلارنى دىنىي ھەمدەملىكنى ئىلگىرى سۈرۈشكە ئىلھاملاندۇرۇشتا ياخشى بىر ئۈلگىدۇر.
ئىبراگىموۋنىڭ تەتقىقاتى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايدىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىستېمىلىق زۇلۇمىغا قارشى ئۈنۈملۈك بىر ئىنكاس قايتۇرۇشى ئۈچۈن بىر قاتار تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ تەكلىپلەر تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
ئىبراگىموۋنىڭ تەتقىقاتىدىن كەلگەن ئەڭ مۇھىم خۇلاسىلەرنىڭ بىرى شۇكى، مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەرنىڭ پوزىتسىيەسى ئىقتىسادىي مەنپەئەت، ئىگىلىك ھوقۇق پىرىنسىپىغا سادىق بولۇش ۋە غەرب مەنبەلىرىگە بولغان ئىشەنچسىزلىك قاتارلىق مۇرەككەپ ئامىللارنىڭ بىرىكىشىدىن كېلىپ چىققانلىقىدۇر. ئەمما، بۇ سۈكۈتنىڭ ئارقىسىدىكى يادرولۇق ئامىل، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي كۈچى ھەمدە بۇ كۈچنىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى تەسىرىدۇر.
تەتقىقاتچى تەتقىقاتىنىڭ ئاخىرىدا، ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل ئىسلام ئۈممىتى ئىچىدىكى ھەمدەملىكنىڭ ۋە ئورتاق قىممەت قاراشلارغا بولغان ساداقىتىنىڭ بىر سىنىقى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ، قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىك مەنپەئەتلەردىن ھالقىپ، دىنىي ۋە ئەخلاقىي پىرىنسىپلارغا ئاساسلانغان بىر مەيداننى نامايان قىلىشى، ھەم ئۇيغۇرلارنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىرىنى يېنىكلىتىشكە ھەم خەلقئارا جەمئىيەتتە ئىسلامنىڭ يادرولۇق قىممەتلىرىنى قوغداشقا تۆھپە قوشىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ ئەتراپلىق تەتقىقات، خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قاراتقان سىستېمىلىق زۇلۇمىنىڭ ماھىيىتى ۋە كۆلىمىنى ئېچىپ بېرىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ۋە بولۇپمۇ ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ ۋەزىيەتكە قايتۇرغان ئىنكاسىنىڭ يېتەرسىزلىكىنى تەنقىدىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىدۇ. ئىبراگىموۋنىڭ تەتقىقاتى مۇستەھكەم ئەمەلىي دەلىللەرگە ۋە چوڭقۇر نەزەرىيەۋى تەھلىلگە تايىنىپ، مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەرنىڭ سۈكۈتىنىڭ ئارقىسىدىكى مۇرەككەپ ئامىللارنى يورۇتۇپ بېرىدۇ ۋە بۇ ۋەزىيەتنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن كونكرېت تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.