خىتاي تەرەققىيات مودېلىنىڭ قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرى: ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىش مەسىلىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتايدا قوشۇلما قىممەت بېجى، بىر تاۋار ياكى مۇلازىمەت ئىستېمال قىلىنغان جايدا ئەمەس، بەلكى ئىشلەپچىقىرىلغان جايدا يىغىلىدۇ ۋە ئېرىشىلگەن كىرىم مەركىزىي ھۆكۈمەت بىلەن يەرلىك ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدا تەڭ بۆلۈنىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلىق ئالاھىدىلىك، يەرلىك ئەمەلدارلارنى باج ئاساسىنى كېڭەيتىش مەقسىتىدە ئىمكانقەدەر كۆپ يۇقىرى ۋە تۆۋەن ئېقىندىكى سانائەت پائالىيەتلىرىنى ئۆز رايونلىرىدا تۇتۇپ قېلىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ. نەتىجىدە، ئۆلكە ۋە شەھەر رەھبەرلىرى ئەمەلىيەتتە بىر سانائەت مەبلەغ سالغۇچىسى ياكى ئىگىلىك تىكلەش سەرمايىدارىدەك ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.
لېې، بۇ ئەھۋالنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئەنخۇي ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى خېفېينىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى مىسال قىلىدۇ (خېفېي مودېلى): خېفېي، ئېلېكتىر ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچى «Nio» ۋە «BOE» قاتارلىق شىركەتلەرگە 25 مىليارد دوللارلىق دۆلەت سەرمايىسى سېلىش ئارقىلىق، كېيىن 96 مىليارد دوللارلىق قوشۇمچە مەبلەغ جەلپ قىلغان ۋە تەخمىنەن 9 مىليارد دوللار باج كىرىمىگە ئېرىشكەن. ئەمما، خېفېينىڭ مۇۋەپپەقىيىتى، ئۇ مەبلەغ سالغان شىركەتلەرنىڭ نىسبەتەن پىشىپ يېتىلگەنلىكىگە تايانسا، باشقا ئۆلكىلەر بۇ مودېلنى تەقلىد قىلىشقا ئۇرۇنغاندا، مەركىزىي ھۆكۈمەت تولۇقلىمىسىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئالدىراپ «كاربون نۇسخىسى»دىكى سانائەت توپلىرىنى قۇرۇپ چىققان. بۇ، كۆلەمنى مۇكاپاتلايدىغان باج ۋە تولۇقلىما سىستېمىسىنىڭ لوگىكىلىق بىر نەتىجىسىدۇر.
III. يەر-مۈلۈك كىرىزىسى كەلتۈرۈپ چىقارغان تېزلەتكۈچ مېخانىزم
لېې، بۇ بىيۇروكراتىك رىغبەتلەندۈرۈشلەرنىڭ ئۆتمۈشتە يەر-مۈلۈك ساھەسىنىڭ مۇھىم رولى سايىسىدا مەلۇم دەرىجىدە تەڭپۇڭلاشتۇرۇلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. يەرلىك ھۆكۈمەتلەر، شەھەر يەرلىرىنىڭ مۈلۈك ھوقۇقى دۆلەتكە تەۋە بولغانلىقى ئۈچۈن، يەر سېتىشتىن ئېرىشكەن كىرىملەر بىلەن خامچوتىنىڭ ئۈچتىن بىرى ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپرەك قىسمىنى قامدايتتى. بۇ ئەھۋال، يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ سانائەت مەبلىغىگە مەركەزلىشىش مەجبۇرىيىتىنى ئازايتاتتى.
ئەمما 2021-2022-يىللىرى، خىتاينىڭ يەر-مۈلۈك كۆپۈكى يېرىلدى . يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ يەر سېتىشتىن ئالغان كىرىمى 2021-يىلى 1.3 تىرىليون دوللاردىن، 2024-يىلى 670 مىليارد دوللارغا چۈشۈپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بېيجىڭ، يەر-مۈلۈك كۆپۈكىگە سەۋەب بولغان مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ۋاسىتىلىرى ئۈستىدىكى نازارەتنى كۈچەيتتى. مالىيە ئىمكانىيىتى تارىيىپ كەتكەن يەرلىك بىيۇروكراتلار ئۈچۈن، يېڭى ئىش ئورۇنلىرىنى يارىتىش، ئېشىشنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە باج ئاساسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن مۇراجىئەت قىلغىلى بولىدىغان ئەڭ ئاخىرقى ۋە ئەڭ ئىشەنچلىك پىشاڭ، سانائەت ئىشلەپچىقىرىش قابىلىيىتىنى تېزدىن ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت بولۇپ قالدى. بۇ، خەتەردىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغان بىيۇروكراتلار ئۈچۈن «كارۋانغا قېتىلىش»نىڭ ئەڭ بىخەتەر يولىغا ئايلاندى.
IV. مالىيە سىستېمىسىنىڭ ئەگرىلىكى ۋە تۆۋەن پايدا ئايلانمىسى
ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىش مەسىلىسىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇۋەتكەن ئىككىنچى قۇرۇلمىلىق نۇقسان، خىتاينىڭ دۆلەت ھۆكۈمرانلىقىدىكى مالىيە سىستېمىسىدۇر. لېې، خىتاي بانكىلىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ياكى يۇقىرى خەتەرلىك خۇسۇسىي كارخانىلار (مەسىلەن، بىيوتېخنىكا)نىڭ ئورنىغا، كېپىللىك سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە بولىدىغان فىزىكىلىق مۈلۈكلەرگە ئىگە، دۆلەت تەستىقلىغان ۋە تۆۋەن خەتەرلىك كونكرېت تۈرلەرگە (زاۋۇتلار، ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرى) قەرز بېرىشنى ئەۋزەل كۆرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ خەتەرنى باشقۇرۇش مەركەز قىلىنغان تاللاش، قىس مەنبەلەرنى نىسبەتەن تۆۋەن پايدا ئېلىپ كېلىدىغان فىزىكىلىق ئاساسىي قۇرۇلۇش ۋە ياسىمىچىلىققا يۈزلەندۈرمەكتە.
بۇنىڭ نەتىجىسى، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ دۇنيا سەۋىيەسىدىكى بىر قۇرۇلۇش سۈرئىتىگە ئىگە بولۇشى، ئەمما سوزۇلمىلىق ھالدا تۆۋەن پايدا نىسبىتىگە ئىگە بولۇشىدۇر. تەلەپ ئاجىزلاشقاندا ياكى بازار ئادەم كۆپىيىپ كەتكەندە، شىركەتلەر ئىشلەپچىقىرىشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن باھانى چۈشۈرمەكتە ۋە ئېكسپورتنى ئاشۇرماقتا. بۇمۇ پايدا نىسبىتىنى تېخىمۇ تۆۋەنلىتىۋەتمەكتە. مەسىلەن، خىتاي ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىنىڭ ئوتتۇرىچە پايدا نىسبىتى، كۈچلۈك ئېتىبارلار سەۋەبىدىن 2023-يىلىدىكى %5.0 دىن 2024-يىلى %4.4 كە چۈشۈپ كەتتى.
ئۇنىڭدىن باشقا، لېې، ئۈزلۈكسىز تۆۋەن پايدا نىسبىتىنىڭ شىركەتلەرنىڭ مەھسۇلات ئېچىش ۋە خىزمەتچى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن قايتا مەبلەغ سالىدىغان نەق پۇلىنىڭ بولماسلىقى دېگەنلىك ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭمۇ ئائىلە كىرىمىنىڭ ئېشىشىنى ۋە ئىستېمالچىلارنىڭ تەلىپىنى تۆۋەنلىتىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشى پەقەت ساھەۋى بىر مەسىلە بولۇپلا قالماي، تۆۋەن پايدا، ئاجىز مەبلەغ، تۇرغۇن ئىش ئورنى يارىتىش ۋە ئىزچىل ئاجىز تەلەپ ئايلانمىسىنى پەيدا قىلىش ئارقىلىق خىتاي ماكرو ئىقتىسادىغا نىسبەتەن بىر تورمۇز رولىنى ئوينايدۇ.
خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ مەبلەغكە ئېرىشىشىمۇ يەنە بىر ھالقىلىق مەسىلە. دۆلەت قوللىغان بانكىلار قىزىقمايدىغان، يۇقىرى ئېشىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە ساھەلەر (تېخنىكا، خۇسۇسىي مائارىپ)گە بولغان بېسىم (2020-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ)، دۇنياۋى ئىگىلىك تىكلەش سەرمايىسى ۋە خۇسۇسىي سەرمايە ئېقىمىنى ئېغىر دەرىجىدە قۇرۇتۇۋەتتى. 2021-يىلى 67 مىليارد دوللار بولغان چەتئەل مەبلىغى، 2023-يىلى 19 مىليارد دوللارغا تۆۋەنلىدى. بېيجىڭنىڭ بۇ مەبلەغ بوشلۇقىنى دۆلەت قوللىغان فوندلار بىلەن تولدۇرۇش تىرىشچانلىقى بولسا، بۇ فوندلارنىڭ كاپالەت تەلەپ قىلىشى، ئېغىر قايتۇرۇۋېلىش ماددىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى ۋە ئاممىۋى پۇلنى قالايمىقان ئىشلىتىش قورقۇنچى بىلەن خەتەرلىك دو تىكىشلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇشى سەۋەبىدىن يېتەرسىز بولۇپ قالدى.
V. كارخانا دەرىجىسىدىكى ھەرىكەت ۋە باھا ئۇرۇشلىرى