سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە پارتىزان تەشكىلاتى سۈرگۈندىكى خانلىق ھۆكۈمەتنىڭ رەھبىرى ئىۋان سۇباسىك بىلەن كېلىشىم ھاسىل قىلدى. 1944-يىلى 1-نويابىردا ھاسىل قىلىنغان مەزكۇر كېلىشىمگە كۆرە، ئۇرۇشتىن كېيىن پارتىزانلار تەرىپىدىن قۇرۇلىدىغان ھۆكۈمەتتە سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەتتىن ئۈچ كىشى ۋەزىپە ئۆتەيتتى (جېلاۋىچ، 1983: 295). بۇ ئۆزگىرىشلەردىن سىرت، 1944-يىلى مايدا خەلق ئازادلىق كومىتېتى كىرودىيەدە دۆلەتنىڭ پارلامېنت، ھۆكۈمەت ۋە ئەدلىيە ئورگانلىرىنى تەشكىل قىلدى. بۇ ئەھۋال يېڭى قۇرۇلىدىغان يۇگوسلاۋىيەدە كىرودىيەمۇ ئورۇن ئالىدىغان باسقۇچ ھېسابلىناتتى. ج.ب تىتو ئۇرۇشتىن كېيىن تۇنجى بولۇپ 1945-يىلى مايدا ۋاقىتلىق ھۆكۈمەت قۇرۇپ چىقتى. 1944-يىلى نويابىردا چاقىرىلغان ئاساسىي قانۇنغا مۇناسىۋەتلىك بىر يىغىندا پادىشاھلىق تۈزۈم بىكار قىلىنىپ ئورنىغا فېدراتىپ يۇگوسلاۋىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقى جاكارلاندى. يېڭى دۆلەت 6 جۇمھۇرىيەتلىك فېدراتسىيە سۈپىتىدە قۇرۇلغان بولۇپ، بۇ  بىرلەشمە جۇمھۇرىيەتلەر سلوۋېنىيە، كىرودىيە، بوسىنە-گىرېتسىگوۋېنا، سىربىيە، ماكېدونىيە ۋە قاراتاغ قاتارلىقلار ئىدى (بېلوف، 1985: 73).
1960-يىللاردا يۇگوسلاۋىيەنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ئىككى جەھەتتە كىرودىيەگە تەسىر كۆرسەتتى. بىرىنچىسى، كىرودىيەدە ساياھەت سانائىتىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ئىدى، بۇنىڭ تۈرتكىسىدە كىرودىيەدىكى مېھان-سارايلارغا چەت دۆلەتلەردىن زور مىقداردا كىرىم كىردى. لېكىن بۇ پۇللار بېلگىرادتىكى مەركىزى ھۆكۈمەتنىڭ چۆنتىكىگە چۈشەتتى. بۇ سەۋەبتىن، كىرودىيەدىكى مەنپەئەت گۇرۇھلىرى ساياھەت كىرىملىرىنىڭ كىرودىيەدىن چىقماسلىقى ئۈچۈن مەركەز ھۆكۈمەتتىن سىياسەت يولغا قويۇشىنى،ھەتتا مۇناسىۋەتلىك سىياسەت ۋە بەلگىمىلەر ئۈستىدە ئىسلاھ ئېلىپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى (بارتلېت، 2003: 29). ئىسلاھات تەلەپلىرى كىرودىيە كوممۇنىستىك ھەرىكىتىدىكى ئۈچ سىياسەتچىنىڭ  قوللىشىغا ئېرىشتى. بۇ تەلەپ تۈرتكىسىدە يۇگوسلاۋىيە ئىچىدە كىرودىيەگە تېخىمۇ كۆپ ھەق-ھوقۇق بېرىش دولقۇنى كۆتۈرۈلدى. مەسىلەن، كىرودىيەدە بۇنىڭ ئۈچۈن ئوقۇغۇچىلار نامايىش ئۆتكۈزدى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر ئىش تاشلىدى. لېكىن نامايىشلارنى مەركەز ھۆكۈمەت ساقچىلارنىڭ قولى بىلەن باستۇرۇۋەتتى ( بارتلېت، 2003: 20).
كىرودىيەگە تېخىمۇ كۆپ ھەق-ھوقۇق بېرىش مەسىلىسى كۈنتەرتىپكە كېلىۋاتقان كۈنلەردە، يۇگوسلاۋىيە ھۆكۈمىتى كىرودىيەنىڭ بۇرۇنقىغا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ تاشقى پېرېۋوت ساقلىشىغا رۇخسەت قىلدى. 1967، 1971 ۋە 1974-يىللاردا يۇگوسلاۋىيە ئاساسىي قانۇنىغا تۈزىتىش كىرگۈزۈلدى، نەتىجىدە جۇمھۇرىيەت ۋە ئاپتونوم رايونلارغا تېخىمۇ كۆپ ھەق-ھوقۇقلار بېرىلدى (ستوجانوۋىك، 1995: 342). 1974-يىلى يۇگوسلاۋىيە ئاساسىي قانۇنىغا تۈزىتىش كىرگۈزۈلۈش نەتىجىسىدە، كىرودىيەنىڭ ئۆز-ئۆزىنى باشقۇرۇشقا مۇناسىۋەتلىك ھەق-ھوقۇقلارنىڭ دائىرىسى كېڭەيتىلدى. 1971-يىلىدا ئېلىپ بېرىلغان ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈش خىزمىتى تۈرتكىسىدە كىرودىيە جۇمھۇرىيىتى «مىللىي»دېگەن ئۇنۋانغا ئېرىشكەن بولسا، 1974-يىلدىكى ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈش خىزمىتى تۈرتكىسىدە «ئۆز ئۆزىنى باشقۇرىدىغان»دېگەن ئۇنۋانغا ئىگە بولدى (ھىلې، 1995: 599). بۇ ئۇنۋان شەرھىىيلەنگەندە يۇگوسلاۋىيە ھاكىمىيىتىدىن ئايرىلىپ چىقىش تەلىپىنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدىغانلىقىنى، سوتسىيالىستىك ھاكىمىيەت ئىچىدە ئۆز-ئۆزىنى باشقۇرۇش دېگەن تەرىقىدە شەرھىيلىنىشى لازىملىقى ئەسكەرتىلدى (ئىلگار، 1992: 77). كېيىنكى مەزگىللەردە كىرودىيەگە ئىقتىسادىي جەھەتتىن مەلۇم ئىمتىيازلار بېرىلىشىگە يول قويۇلدى. بۇ دائىردە مەركىزى ھۆكۈمەت كىرودىيەنىڭ ساياھەتتىن كېلىدىغان كىرىملارنى ئىقتىسادنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئىشلىتىشىگە رۇخسەت قىلدى.
1979-يىلى يۇگوسلاۋىيەدە ئىقتىسادىي كىرىزىس پارتىلدى. 1980-يىللارنىڭ بېشىغىچە، ئىشلەپچىقرىش ساھەسىدە ئېغىر مەسىلىلەر كۆرۈلدى، ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ سۈرئىتى كۆرىنەرلىك دەرىجىدە ئاستىلىدى. 1980-يىلىدا يۇگوسلاۋىيە پىرېزىدېنتى ج.ب تىتونىڭ ئۆلۈمى بىلەن ئىقتىسادىي كىرىزىس تېخىمۇ كەسكىنلەشتى. تىتونىڭ ئۆلۈمى، بېسىقتۇرۇلغان مىللەتچىلىك تۇيغۇلىرىنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى ئاۋازدا ياڭرىتىلىشىغا زېمىن تەييارلاپ بەردى. يەنە بىر تەرەپتىن 1974-يىلى ئېلىپ بېرىلغان ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش خىزمىتى تۈرتكىسىدە جۇمھۇرىيەتلەرگە بېرىلگەن ئاپتونومىيەلىك ھوقۇقلار ۋە ئىمتىيازلار جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ سىربىيەدىن مۇستەقىل ھالدا ھەرىكەت قىلىشىغا شارائىت ياراتتى (ئىلگار، 1992: 77). سىرپلار ئىككى ئايرىم ئاپتونوم رايون بولغان كوسوۋا ۋە ۋولۋودىناغا بېرىلگەن ھەق-ھوقۇقلارغا چىدىماي قالدى. ئالبانلار سىرپلارنىڭ بۇ خىل كەيپىياتىدىن بىئارام بولۇشقا ھەتتا ئەنسىرەشكە باشلىدى (سىلوۋىك، 2000: 150). بۇ سەۋەبتىن، ئالبانلار سىربىيەدىن تېخىمۇ كۆپ ئاپتونومىيەلىك ھوقۇق ئېلىش مەقسىتىدە 1981-يىلى كەڭ كۆلەملىك نامايىش ئۆتكۈزۈشكە باشلىدى. كوسوۋادىكى نامايىشلار ۋە ئاپتونوم رايونلاردا بارلىققا كەلگەن ئۆزگىرىشلەردىن نارازى بولغان سىرپلار، 1981-يىلىنىڭ ئاخىرىدا چاقىرىلغان سىرپ كوممۇنىستىك پارتىيەلەر بىرلەشمىسى يىغىنىدا ئاپتونوم رايوننىڭ ۋەزىيىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى ۋە ئۆزلىرىنىڭ نارازىلىقلىرىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلدى. 1984-يىلى سىرپ كوممۇنىستىك كومىتېتى سىربىيەنىڭ پۈتۈنلىشىشى ۋە فېدراتسىيە ئىچىدىكى ئۆزگىرىشلەردىن نارازى ئىكەنلىكىنى جاكارلىدى. سىرپ پارتىيەلىرى 1974-يىلى ئېلىپ بېرىلغان ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈش خىزمىتىگە پىسەنتمۇ قىلماي، يۇگوسلاۋىيەدە «قايتىدىن پۈتۈنلىشىش مۇنبىرى»نى قۇرۇپ چىقىپ، سىرپ مىللەتچىلىكىنىڭ قايتىدىن باش كۆتۈرۈشى ئۈچۈن زور تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. بۇ جەرياندا سىرپلارنىڭ تەلەپلىرىنى ئورۇنداش ئۈچۈن مىلوسېۋىچ ھاكىمىيىتىنىڭ بېسىمى نەتىجىسىدە سىربىيە ۋە كوسوۋا ئاساسىي قانۇنلىرىغا تۈزىتىش كىرگۈزۈلدى. سىربىيەنىڭ بۇ قىلمىشى سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيەدە بىئارامچىلىق پەيدا قىلدى. بۇ دۆلەتلەر كېيىنچە ئۆزلىرىنىڭ دۆلىتىدىمۇ مۇشۇنداق ئىشنىڭ يۈز بېرىشىدىن ئەندىشە قىلاتتى. لېكىن بۇ ئۆزگىرىشلەر يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىش مۇساپىسىنىڭ سۈرئىتىنى كۈچەيتتى.
كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى