خىتاينىڭ ئالتېرناتىپ دۇنيا تەرتىپى ئامېرىكا ئۇنىڭدىن نېمىلەرنى ئۆگىنىشى كېرەك؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ پىلانى ئۆزگەرتىلگەن دۇنيا تەرتىپى ھەققىدىكى ئېنىق بەلگىلەنگەن غايىدىن باشلىنىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى پەقەت كۆپ قۇتۇپلۇق بولۇپلا قالماستىن، مۇتلەق ئىگىلىك ھوقۇققا؛ خەلقئارالىق بىردەكلىك ۋە ب د ت نىزامنامىسىغا ئاساسلانغان بىخەتەرلىككە؛ ھەر دۆلەتنىڭ ئۆز ئەھۋالىغا ئاساسەن بەلگىلەنگەن كىشىلىك ھوقۇققا؛ «ئاچقۇچلۇق ھەل قىلىش چارىسى» سۈپىتىدىكى تەرەققىياتقا؛ ئامېرىكا دوللىرىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى تۈگىتىشكە؛ ۋە ھېچقانداق دۆلەت ياكى ئادەمنى قالدۇرۇپ قويماسلىققا ئاساسلانغان بىر سىستېمىنى قۇرماقچى بولۇۋاتىدۇ.
بېيجىڭنىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، بۇ كۆز قاراش ئامېرىكا قوللاۋاتقان سىستېما بىلەن كەسكىن پەرقلىنىدۇ. 2023-يىلىدىكى بىر دوكلاتتا، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ۋاشىنگتوننى «سوغۇق ئۇرۇش مەنتىقىسىگە چىڭ ئېسىلىۋالغان» ۋە «ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى ئارقىلىق كىچىك گۇرۇھلارنى قۇرۇپ رايوندا بۆلگۈنچىلىك پەيدا قىلغان، توقۇنۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، تىنچلىقنى بۇزغان» دەپ ئەيىبلىگەن.
دوكلات يەنە مۇنداق دەيدۇ: ئامېرىكا «باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىدۇ»، دوللارنىڭ خەلقئارالىق زاپاس پۇل بولۇش سالاھىيىتىنى قوللىنىپ «باشقا دۆلەتلەرنى ئامېرىكانىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەسىگە خىزمەت قىلدۇرىدۇ» ۋە «باشقا دۆلەتلەرنىڭ پەن-تېخنىكا ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى توسىدۇ». ئەڭ ئاخىرىدا، مىنىستىرلىق ئامېرىكانى «مەدەنىيەت جەھەتتە ھۆكۈمرانلىق» قىلىۋاتىدۇ دەپ جاكارلىغان ۋە «ئامېرىكانىڭ مەدەنىيەت كېڭەيمىچىلىكىدىكى ھەقىقىي قوراللىرى ماتتېل شىركىتى ۋە كوكاكولانىڭ ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىدۇر» دەپ كۆرسەتكەن.
خىتاي ئۆز كۆز قارىشىنىڭ دۇنيا خەلقىنىڭ كۆپچىلىكىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقىنى جاكارلايدۇ. خىتاي مەركەز سەھنىدە تۇرىدۇ، لېكىن ئامېرىكانى قوشقاندا ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئۆزىگە خاس رولى بار. 2024-يىلى فېۋرالدا چاقىرىلغان مىيۇنخېن بىخەتەرلىك يىغىنىدا، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى خىتاي بىلەن ئامېرىكانىڭ دۇنيانىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىقىغا مەسئۇل ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. خىتاي بىلەن رۇسىيە چوڭ دۆلەتلەر مۇناسىۋىتىنىڭ يېڭى مودېلىنى ئىزدەشكە ۋەكىللىك قىلىدۇ. خىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى دۇنيانىڭ ئىككى چوڭ بازىرى ۋە مەدەنىيىتى بولۇپ، ئىدېئولوگىيە ئاساسىدا قۇتۇپ شەكىللەندۈرۈشكە قارشى تۇرۇشى كېرەك. ۋاڭ يىنىڭ سۆزى بويىچە، خىتاي «ئەڭ چوڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەت» سۈپىتىدە جەنۇبتىكى دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارالىق ئىشلاردىكى ۋەكىللىك نىسبىتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ئۇلار بىلەن ھەمكارلىشىشنى ۋە بىرلىكنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
خىتاينىڭ بۇ كۆز قارىشى دېگۈدەك بارلىق دۆلەتلەرنى جەلپ قىلىدىغان قىلىپ لايىھەلەنگەن. بۇنىڭدا دېموكراتىك بولمىغان دۆلەتلەرنىڭ تاللىشىغىمۇ ھۆرمەت قىلىنىدۇ. چوڭ كۈچ ھېسابلانمايدىغان دېموكراتىك دۆلەتلەر خەلقئارالىق سىستېمىدا تېخىمۇ كۆپ ئاۋازغا ۋە دۇنياۋىلىشىشنىڭ پايدىسىدىن تېخىمۇ كۆپ ئۈلۈشكە ئېرىشىدۇ. چوڭ دېموكراتىك دۆلەتلەرمۇ ھازىرقى سىستېمىنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا يېتەرلىك ياكى ئەمەسلىكىنى، خىتاينىڭ تېخىمۇ ياخشى تەكلىپلىرى بار-يوقلۇقىنى ئويلىنىپ كۆرەلەيدۇ. ئامېرىكا ۋە باشقا جايلاردىكى كۆزەتكۈچىلەر خىتاينىڭ داغدۇغىلىق سۆزلىرىگە نەزىرىنى ئاغدۇرۇشى مۇمكىن، لېكىن ئۇلار بۇنى ئۆز زىيىنىغا شۇنداق قىلىدۇ: ھازىرقى خەلقئارالىق تەرتىپتىن نارازىلىق، خىتاينىڭ تەكلىپلىرىگە بۇرۇنقىغا قارىغاندا تېخىمۇ قۇلاق سالىدىغان دۇنياۋى ئاممىنى شەكىللەندۈردى.
خىتاي 20 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان ئورتاق بىخەتەرلىك، سىستېما خىلمۇخىللىقى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «يېڭى بىخەتەرلىك چۈشەنچىسى»نى تەرغىب قىلىپ كەلدى. ئەمما يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خىتاي ئۆزىنى ئۆز كۆز قارىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىقتىدارىغا ئىگە بولدى دەپ قارايدىغان بولدى. شۇ سەۋەبتىن، شى جىنپىڭ ھاكىمىيەتنىڭ دەسلەپكى ئون يىلىدا ئۈچ ئايرىم دۇنياۋى پىروگراممىنى ئوتتۇرىغا قويدى: 2013-يىلى «بىر يول بىر بەلباغ پىلانىONE ROAD ONE BELT» BRI))، 2021-يىلى «دۇنياۋى تەرەققىيات تەشەببۇسىGLOBAL DEVELOPMENT INITIATIVE » (GDI)، 2022-يىلى «دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسىGLOBAL SECURITY INITIATIVE» (GSI). بۇلارنىڭ ھەر بىرى خەلقئارالىق سىستېمىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە خىتاينىڭ ئۇنىڭدىكى مەركىزىي ئورنىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە تۆھپە قوشىدۇ.
BRI دەسلەپتە تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئوتتۇرا كىرىملىك ئىقتىسادلارنىڭ قاتتىق ئۇل مۇئەسسەسە ئېھتىياجلىرىنى ھەل قىلىش، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خىتاي قۇرۇلۇش سانائىتىنىڭ ئارتۇقچە ئىقتىدارىدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن بىر سۇپا ئىدى. ئۇ كېيىن خىتاينىڭ جۇغراپىيەلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىگە ئايلاندى.  بۇ خىتاينىڭ رەقەملىك، ساغلاملىق ۋە پاكىز تېخنولوگىيە ئېكولوگىيەسىنى دۇنيا مىقياسىدا كېڭەيتىش؛ ئۇنىڭ تەرەققىيات مودېلىنى ئىلگىرى سۈرۈش؛ ھەربىي ۋە ساقچى كۈچلىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش؛ ۋە ئۆز پۇلىنىڭ قوللىنىلىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
GDI كەڭ كۆلەمدە دۇنياۋى تەرەققىياتقا مەركەزلىشىدۇ ۋە خىتاينى شوپۇرنىڭ ئورنىغا قويىدۇ. بۇ تەشەببۇس كۆپىنچە ب د ت بىلەن بىرلىكتە  نامراتلىقنى تۈگىتىش، رەقەملىك تۇتاشتۇرۇش، كىلىمات ئۆزگىرىشى، ھەمدە ساغلاملىق ۋە ئوزۇق-تۈلۈك بىخەتەرلىكى قاتارلىق كىچىك كۆلەملىك تۈرلەرنى قوللايدۇ. ئۇ كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ھەققىدىكى خىتاينىڭ قارىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. مەسىلەن: بۇ پىروگرامما ھەققىدىكى بىر ھۆكۈمەت ھۆججىتىدە باشقا دۆلەتلەر «كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيەنى تەكىتلەش ئارقىلىق تەرەققىيات مەسىلىلىرىنى چەتكە قاققان» دەپ ئەيىبلەنگەن.