ب د ت دىكى خىتاي-رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى: ماسلىشىشنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە پەرقلەرنىڭ كۈچىيىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىنىڭ قالدۇق ئىشلىرى مېخانىزمى (IRMCT) نىڭ باش كاتىپلىرىنى تەيىنلەشكە ئالاقىدار ھەر ئىككى يىلدا بىر ئېلىپ بېرىلىدىغان ئاۋاز بېرىشلەرمۇ قىسمەن ئىختىلاپ بىلەن ئاخىرلاشماقتا. خىتاي «ھەئە» دېگەن بولسا، رۇسىيە بىتەرەپ قالغان. خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىنىڭ قالدۇق ئىشلىرى مېخانىزمى بولسا ب د ت سىستېمىسى ئىچىدە رۇۋاندا ۋە سابىق يۇگوسلاۋىيە خەلقئارا سوت مەھكىمىلىرىنىڭ قالغان ۋەزىپىلىرىنى تاماملاش ئۈچۈن قۇرۇلغان ئورگاندۇر. خىتاينىڭ قوللىشى ئۇنىڭ ب د ت نى ئاساس قىلغان قانۇنىي مېخانىزملار ۋە كۆپ تەرەپلىك رامكىلارغا تۇتقان ئومۇمىي پوزىتسىيەسىگە ماس كېلىدۇ. رۇسىيەنىڭ بىتەرەپ قېلىشى بولسا، ئۆزى دائىم تەنقىد قىلىدىغان بۇ مېخانىزمغا قارشى مەيدانىنى ۋە بۇ تۈردىكى مەسئۇلىيەتلەرنى دۆلەتلەرنىڭ ئۆز سوت ھوقۇقىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىشنى تەرغىب قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ مىساللار ئىككى دۆلەتنىڭ خەلقئارا قانۇن ۋە ئەدلىيەگە تۇتقان پوزىتسىيەسىدىكى ئاساسلىق پەرقلەرنى ۋە ئۆز دۆلەت مەنپەئەتىنى قانداق شەرھلەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى قىسمەن پەرقلەر 2022-يىلدىن كېيىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشتى. مەسىلەن، رۇسىيە ئۇكرائىناغا كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇز قىلغاندىن كېيىن، ئۇكرائىنا مەسىلىسىدىكى جىددىي ئالاھىدە يىغىن قارارىدا رۇسىيە «قارشى» ئاۋاز ئىشلەتكەن، خىتاي بولسا بىتەرەپ قالغان. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش پەرقلەر غەززە (2023- ۋە 2024-يىللار) ۋە سۇدان (2024-يىل) دىكى ئىنسانپەرۋەرلىك ئۇرۇش توختىتىشقا ئالاقىدار قارارلاردىمۇ يۈز بەرگەن. بۇ قارارلاردا خىتاي «قوللاپ» ئاۋاز بەرگەن بولسا، رۇسىيە بىتەرەپ قالغان. ئىنسانپەرۋەرلىك خادىملىرىنى قوغداش ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تەدبىرلىرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە مۇناسىۋەتلىك قارارلارمۇ 2024-يىلى پىكىر ئوخشىماسلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. لىۋىيە دېڭىز تەۋەلىكىدىكى دېڭىز تەكشۈرۈش ھوقۇقىنى يېڭىلاشقا ئالاقىدار ھەر يىلى تەكرارلىنىدىغان قارارلاردا، ھەر ئىككى دۆلەت 2018-يىلدىن 2021-يىلغىچە «قوللاپ» ئاۋاز بەرگەن ئىدى. بىراق، 2022- ۋە 2023-يىللىرى رۇسىيە بىتەرەپ قالغان، خىتاي بولسا قارارلارنى قوللاشنى داۋاملاشتۇرغان. 2024-يىلى بولسا ھەر ئىككىلىسى بىتەرەپ قالغان. بۇ ئۆزگىرىشلەر خەۋپسىزلىك كېڭىشىدەك ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم مۇنبەردىمۇ، ئىككى دۆلەتنىڭ يەرشارىۋى كىرىزىسلار ۋە رايونلۇق توقۇنۇشلارغا تۇتقان سىياسىتىدە بارغانسېرى روشەنلىشىۋاتقان ئىنچىكە پەرقلەرنىڭ ۋە مەنپەئەت ئوخشىماسلىقىنىڭ بارلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.
خۇلاسە: ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىققا سايە تاشلىغان زىددىيەتلەر
خىتاي بىلەن رۇسىيە، بولۇپمۇ ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە يەنىلا يېقىن ماسلىشىش ھالىتىنى ساقلىماقتا. بىراق، 2018-2024-يىللىرى ئارىسىدىكى ئاۋاز بېرىش ئەندىزىلىرى تېخىمۇ مۇرەككەپ بىر مەنزىرىنى سىزىپ بېرىدۇ. ئومۇمىي كېڭەشتىكى قارشى ئاۋازلارنىڭ ۋە خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى قىسمەن پىكىر ئوخشىماسلىقلىرىنىڭ، بولۇپمۇ ئىنسانپەرۋەرلىك، قانۇنىي ۋە يېڭى تېخنىكىلارغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە كۆپىيىشى، ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنىڭ ھەر دائىم بىردەك كۆپ تەرەپلىك ھەرىكەتكە ئايلىنىپ كەتمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ پەرقلەر ئۇلارنىڭ ئوخشىمىغان ئەھمىيەت تەرتىپى، ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلىرى ياكى يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشقا تۇتقان ئوخشىمىغان تاكتىكىلىق پوزىتسىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرۈشى مۇمكىن. خىتاينىڭ كۆپ تەرەپلىك ئۆلچەملەرگە نىسبەتەن ئېھتىياتچان مۇئامىلە قىلىشى، رۇسىيەنىڭ بولۇپمۇ ئۆز مەنپەئەتىگە بىۋاسىتە چېتىلىدىغان مەسىلىلەردە بارغانسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان پوزىتسىيەسى بىلەن روشەن سېلىشتۇرما ھاسىل قىلماقتا (گەرچە بېيجىڭ يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش يۆنىلىشىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئارزۇسىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان بولسىمۇ). بۇ ئەھۋال ئىككى دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسىتىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئاساسىي قىممەت قاراشلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىنچىكە پەرقلەرنى ئاشكارىلايدۇ. خىتاي تېخىمۇ چوڭ يەرشارىۋى كۈچ سۈپىتىدە خەلقئارا ئۆلچەم ۋە ئورگانلارنىڭ تەرەققىياتىغا تېخىمۇ ئىجابىي پوزىتسىيە تۇتۇشقا يۈزلەنگەن بىر پەيتتە، رۇسىيە ھازىرقى خەلقئارا سىستېمىنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ئەمەس دەپ قارىغان ئەھۋاللاردا تېخىمۇ كەسكىن بىر پوزىتسىيەنى تۇتۇشى مۇمكىن.
كەلگۈسىدە، خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ مۇناسىۋەت يۆنىلىشىنى ئاشكارىلايدىغان بىر قانچە ساھەنى يېقىندىن كۆزىتىش مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە:
گېئوپولىتىكىلىق جىددىيلىك نۇقتىلىرى: ئۇكرائىنا، غەززە ۋە باشقا توقۇنۇش رايونلىرىدىكى ئاۋاز بېرىش ھەرىكەتلىرى، ئىككى دۆلەتنىڭ ھەمكارلىققا بولغان ساداقىتىنى، ئىستراتېگىيەلىك بەدەللىرىنى ۋە ئوخشىمىغان مەنپەئەتلىرىنى قانداق تەڭشەيدىغانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. بۇ خىلدىكى كىرىزىسلار ھەم ئورتاق قىممەت قاراشلىرىنى، ھەم دۆلەت مەنپەئەتلىرىنى سىنايدىغان مۇھىم پەيت ھېسابلىنىدۇ.
يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكىلار ۋە ئۆلچەملەر: سۈنئىي ئەقىل، ئۆزى باشقۇرۇلىدىغان قورال سىستېمىلىرى ۋە تور بوشلۇقىنى ئىدارە قىلىش (بولۇپمۇ ئۇرۇشنى تەرتىپكە سېلىشقا مۇناسىۋەتلىك) توغرىسىدىكى قارارلار، قائىدە-يوسۇن تاللاشلىرى ۋە ئەھمىيەت تەرتىپىدىكى يېڭى پەرقلەرنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشى، شۇنداقلا ھازىرقى پەرقلەرنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشى مۇمكىن. بۇ تېخنىكىلىق تەرەققىياتلار خەلقئارا قانۇن ۋە ئەخلاق ئۆلچەملىرىنىڭ قايتا شەكىللىنىشىنى تەلەپ قىلىدىغان يېڭى ساھەلەرنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ.