راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىراق، ئەگەر ئامېرىكا، G7 ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتارلىق كەڭ ئىتتىپاقداشلار بىلەن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىپ، خىتاينىڭ پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى نىشان قىلغان كەڭ دائىرىلىك ۋە ماسلاشتۇرۇلغان جازالارنى يولغا قويسا، ئەھۋال پۈتۈنلەي ئۆزگىرىشى مۇمكىن. بۇنداق بىر كوللېكتىپ ھەرىكەت، خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن كۈتۈلمىگەن بىر «زەربە» تەسىرىنى يارىتىشى مۇمكىن. رەھبەرلىك، كىچىك بىر ئارالنى ئىشغال قىلىش ھەرىكىتىنىڭ ئىقتىسادىي بەدىلىنىڭ (يەرشارى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىن چەتكە قېقىلىش، چوڭ بازارلارغا كىرىشنى يوقىتىش قاتارلىقلار) سىياسىي پايدىسىدىن كۆپ ئېغىر كېلىدىغانلىقىنى ھېس قىلىشى مۇمكىن. پارتىيە ئىچىدىكى بۆلۈنگەن قۇرۇلما، بۇ خىل تاشقى بېسىمغا قارشى تېخىمۇ ئاجىزدۇر ۋە ئەمەلىيەتچىل گۇرۇپپا، ھەرىكەتنىڭ توختىتىلىشى ئۈچۈن تېخىمۇ كۈچلۈك بىر دەلىلگە ئىگە بولىدۇ. بۇ ئەھۋالدا رەھبەر، جامائەت پىكرى ئالدىدا ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنى قاتتىق بىر تىل بىلەن ئەيىبلەپ ئۆچ ئېلىش تەھدىتلىرىنى ياغدۇرغان ھالدا، پەردە ئارقىسىدا دىپلوماتىك يوللار ئارقىلىق ئابرۇيىنى ساقلايدىغان بىر چېكىنىش يولى (off-ramp) ئىزدەشكە كىرىشىشى مۇمكىن. بۇ سېنارىيە، جازالارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنىڭ، خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى توغرا ئوقۇش ۋە خەلقئارا ئىتتىپاقنىڭ كېڭىيىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش بىلەن قانچىلىك يېقىندىن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى كۆزگە كۆرۈنەرلىك بىر شەكىلدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئىككىنچى سېنارىيە: ئومۇمىي ئىشغالىيەت ۋە رادىكاللاشقان رىغبەتلەندۈرۈش قۇرۇلمىسى
ئىككىنچى سېنارىيە، تېخىمۇ قاراڭغۇ ۋە رادىكال بىر كەلگۈسىنى تەسۋىرلەيدۇ: خىتاينىڭ، تەيۋەننى پۈتۈنلەي ئىشغال قىلىشقا ۋە بۇ يولدا ئامېرىكا بىلەن ئومۇمىي ئۇرۇشنى كۆزگە ئېلىشقا قارار قىلغان بىر ئەھۋال. دوكلات، بۇنداق بىر قارارنىڭ ئېلىنىشى ئۈچۈن رىغبەت قۇرۇلمىسىنىڭ بۈگۈنكىدىن تۈپتىن پەرقلىق بولۇشى كېرەكلىكىنى ۋە بۇنىڭ پەقەت بىر قاتار سەلبىي ئۆزگىرىشلەرنىڭ بىر يەرگە كېلىشى بىلەن مۇمكىن بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ سېنارىيەدىكى ئاساسلىق پەرەزلەر، بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشلىرىدىن ئىلگىرىكى شارائىتقا ئوخشايدۇ: خەلقئارا سىستېما دەرىجىسىدە، يەرشارىۋى قالايمىقانچىلىق، چوڭ بىر ئىقتىسادىي كاساتچىلىق، خەلقئارا ئاپپاراتلار ۋە نورمىلارنىڭ (بولۇپمۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش قاتارلىقلار) پۈتۈنلەي يىمىرىلىشى ۋە دۇنيانىڭ رەقىب ھەربىي بىلوكلارغا بۆلۈنۈشى.
دۆلەت سەۋىيەسىدە، خىتايدا كۈچلۈك سىياسىي داۋالغۇشلار ۋە ھوقۇق تالىشىشلار نەتىجىسىدە، مۆتىدىل ۋە ئەمەلىيەتچىل كادىرلارنىڭ پۈتۈنلەي تازىلانغانلىقى، ئۇلارنىڭ ئورنىغا رادىكال، مىلىتارىست ۋە ھەددىدىن زىيادە مىللەتچى بىر گۇرۇپپىنىڭ خ ك پ ئىچىدە ھاكىمىيەتنى پۈتۈنلەي قولىغا ئالغان بىر قۇرۇلما ئوتتۇرىغا چىققان. جەمئىيەت، كۈچلۈك تەشۋىقات ۋە سىياسىي سەپەرۋەرلىكلەر بىلەن ئۇرۇش ئىدىيەسىگە تەييارلانغان، قارشى ئاۋازلار بولسا پۈتۈنلەي باستۇرۇلغان. شەخسىي سەۋىيەدە بولسا، دۆلەتنىڭ بېشىدا ئەمدى شى جىنپىڭغا ئوخشاش نىسپىي ھالدا ئېھتىياتچان بىر مۇستەبىت ئەمەس، ئۇرۇشنىڭ قېچىپ قۇتۇلغۇسىز ۋە ھەتتا مىللىي قايتا تۇغۇلۇش ئۈچۈن «زۆرۈر» ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدىغان، ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن قاتتىق ۋە رادىكاللاشقان يېڭى بىر رەھبەر بار. بۇ رەھبەر، ئامېرىكادىن كەلگەن ھەر بىر قەدەمنى دۈشمەنلىك نىيىتىنىڭ ئىسپاتى دەپ شەرھلەيدۇ.
بۇ خىل رىغبەت قۇرۇلمىسى ئاستىدا، ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ يولغا قويىدىغان ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي جازالىرىنىڭ ھۈركۈتۈش كۈچى يارىتىش ئېھتىماللىقى «نۆلگە يېقىن» دۇر. چۈنكى بۇ نۇقتىغا كەلگەن بىر خىتاي رەھبەرلىكى، غەربتىن كېلىدىغان جازالارنى ئاللىقاچان يىللار ئىلگىرى مۆلچەرلىگەن ۋە ئىقتىسادىنى بۇ زەربىگە قارشى تەييارلاش ئۈچۈن كەڭ دائىرىلىك قەدەملەرنى ئالغان. بۇ قەدەملەر ئارىسىدا، ھالقىلىق ماتېرىياللاردىن (يېمەك-ئىچمەك، ئېنېرگىيە، ھەربىي ئەسلىھەلەر) غايەت زور مىقداردا زاپاس ساقلاش، دوللار سىستېمىسىغا ئالتېرناتىف پۇل-مۇئامىلە مېخانىزملىرى ،مەسىلەن، CIPS نىڭ كېڭەيتىلىشى، غەرب بازارلىرىغا بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتىپ ئىچكى ئىستېمالغا ياكى «دوست» دۆلەتلەر بىلەن سودىغا يۆنىلىش قاتارلىقلار بار.
بۇ سېنارىيەدە، ئىقتىسادىي جازالارنىڭ رولى ۋە مەقسىتى تۈپتىن ئۆزگىرىدۇ. ئەمدى مەقسەت، ئۇرۇشتىن «ھۈركۈتۈش» (deterrence) ئەمەس، باشلانغان ياكى باشلىنىش ئالدىدا تۇرغان بىر ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى «يىمىرىش»(attrition) تۇر. جازالار، خىتاينىڭ يەرشارى يېقىلغۇ، يېمەك-ئىچمەك، زاپاس زاپچاس ۋە ئىلغار تېخنىكا زاپچاسلىرىغا ئېرىشىشىنى ئۈزۈپ، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ (PLA)  ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە يۇقىرى زىچلىقتىكى بىر ھەربىي ھەرىكەتنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئاجىزلاشتۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ. خىتاينىڭ زاپاسلىرى قانچىلىك چوڭ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، غايەت زور بىر ئۇرۇش ماشىنىسىنى ۋە 1.4 مىليارد ئىنساننى مەڭگۈ بېقىپ تۇرالمايدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ سېنارىيەدە جازالار، ھەربىي ئىستراتېگىيەنى قوللايدىغان بىر ئۇرۇشنى يىمىرىش ۋاسىتىسىگە ئايلىنىدۇ. بۇ ئىككى زىت سېنارىيە، ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچىنىڭ ھەممە دەردكە داۋا بىر چارە ئەمەسلىكىنى، ئۇنىڭ ئۈنۈمىنىڭ پۈتۈنلەي شۇ ۋاقىتتىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەزمۇنغا باغلىق ئىكەنلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئىقتىسادىي ئاقىۋەتلەرنى مودېللاش: سانلىق مەلۇماتلار بىلەن جازانىڭ بەدەللىرى