پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى: دۆلەت مەنپەئەتى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تەڭقىسلىق (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى  | تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
پاكىستاننىڭ تاشقى سىياسىتى، رايوندىكى خەۋپسىزلىك تەھدىتلىرى، ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ۋە مۇسۇلمان دۇنياسىدا يېتەكچى بولۇش ئارزۇسى قاتارلىق مۇرەككەپ ھەم زىددىيەتلىك ئامىللار ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلاش يولىدىكى بىر كۈرەشتۇر. بۇ تەڭلىمىنىڭ مەركىزىدە، خىتاي بىلەن بارغانسېرى چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقى ياتىدۇ، بولۇپمۇ خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى (CPEC)، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ بايراقدار تۈرى سۈپىتىدە بۇ مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ ئىتتىپاق پاكىستاننىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىرىزىسىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى شەكىللەندۈردى. شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئومۇميۈزلۈك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەك، دىن ۋە مەدەنىيەتنى يوقىتىش ۋە باشقا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن سىستېمىلىق خاتىرىلەندى ۋە ئەيىبلەندى. كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، پاكىستاننىڭ بۇ كىرىزىسقا قارىتا سۈكۈت قىلىشى، ھەتتا بەزىدە ئاكتىپ ھەمكارلىشىشى پەقەت گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتپەرەستلىك بولۇپلا قالماي، بەلكى چوڭقۇر ئەخلاقىي ۋە ئىنسانىي مەھرۇملۇق دەپ قارىلىشى كېرەك. بولۇپمۇ، پاكىستاننىڭ ھىندىستان بىلەن داۋاملىشىۋاتقان خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرى ۋە بۇ سەۋەبتىن خىتايغا بولغان بېقىندىلىقى، ئۇيغۇر مەسىلىسىدە خىتاي سىياسەتلىرىنى قوللىشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. بۇنىڭدىن سىرت، پاكىستانلىق يوتۇبېرلارنىڭ بەس بەستە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرىنى ئاقلاش مۇسابىقىسىگە كىرىشى، دۆلەتنىڭ بۇ سۈكۈتىنىڭ جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرۈش يولى بىلەن قانداق دەستەكلىنىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ. بۇ ئانالىز، پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىنى تارىخىي نۇقتىدىن قولغا ئېلىپ، ھىندىستان ئامىلى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ پىروپاگاندىسىنىڭ (تەشۋىقاتىنىڭ) تەسىرىنى تەكىتلەيدۇ، سىياسەتنىڭ ئىنسانىي، ئىچكى، رايونلۇق ۋە يەرشارىۋى قاتلاملىرىنى تەكشۈرىدۇ ۋە پاكىستاننىڭ دۆلەت مەنپەئەتى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تەڭقىسلىقى ھەققىدە سوئال ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش: خىتاينى قوللايدىغان سىياسەتنىڭ يىلتىزى ۋە زىياﺋۇلھەق
پاكىستاننىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى 1960-يىللاردا باشلانغان ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاق سۈپىتىدە شەكىللەنگەن ئىدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە، ھىندىستان بىلەن بولغان رىقابەت، بولۇپمۇ كەشمىر مەسىلىسى ۋە چېگرا توقۇنۇشلىرى پاكىستاننى خىتاي بىلەن يېقىنلىشىشقا ئۈندىگەن. خىتاي، ھىندىستانغا قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئامىلى سۈپىتىدە پاكىستانغا ھەربىي ۋە دىپلوماتىك ياردەم بەرگەن، بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بېقىندىلىقنى كۈچەيتكەن. ئەمما، ئۇيغۇر مەسىلىسىگە قاراتقان سىياسىتى، 1977-1988-يىللىرى ئارىسىدا پاكىستاننى باشقۇرغان سابىق پىرېزىدېنت زىياﺋۇلھەق دەۋرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ئاساسەن خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن بىر سىزىقتا داۋاملاشقان. زىياﺋۇلھەق دەۋرىدە، پاكىستان شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا تېخىمۇ ھېسداشلىق پوزىتسىيەسىدە بولغان، بىر قىسىم ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىغا پاناھلىق بەرگەن ۋە خىتاينىڭ رايوندىكى سىياسەتلىرىگە مۆتىدىل تەنقىدلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ دەۋر، پاكىستاننىڭ ئىسلام دۇنياسىدا يېتەكچى بولۇش ئارزۇسىنى كۈچەيتىش تىرىشچانلىقى، ئافغانىستاندىكى سوۋېت ئىشغالىيىتىگە قارشى كۈرەش ۋە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى بىلەن شەكىللەنگەن.
زىياﺋۇلھەق دەۋرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى ئىستراتېگىيەلىك سۈكۈت ۋە خىتاينى قوللاش بىلەن خاراكتېرلەنگەن. 1990-يىللاردىن باشلاپ، خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنىڭ ئېشىشى، پاكىستاننىڭ بۇ ئىتتىپاققا بولغان بېقىندىلىقىنى تېخىمۇ ئاشۇردى. 2015-يىلى باشلانغان  پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى، 62 مىليارد دوللارلىق سېلىنما بىلەن پاكىستاننىڭ ئۇل مۇئەسسەسە قۇرۇلۇشلىرى، ئېنېرگىيە ۋە قاتناش ساھەلىرىنى ئۆزگەرتىپ، خىتاينى پاكىستاننىڭ ئەڭ مۇھىم ئىتتىپاقدىشى ھالىتىگە كەلتۈردى. بۇ ئىقتىسادىي بېقىندىلىق، ھىندىستان بىلەن داۋاملىشىۋاتقان خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرى بىلەن بىرلىشىپ، پاكىستاننىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارىتا تەنقىدىي پوزىتسىيەدە بولۇشىنى ئاساسەن مۇمكىنسىز ھالغا كەلتۈردى. ھىندىستاننىڭ رايون خاراكتېرلىك كۈچ سۈپىتىدە قەد كۆتۈرۈشى ۋە كەشمىردىكى جىددىيچىلىكلەر، پاكىستاننى خىتاينىڭ ھەربىي ۋە دىپلوماتىك ياردىمىگە تېخىمۇ موھتاج قىلدى. مەسىلەن: خىتاي ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە كەشمىر مەسىلىسىدە پاكىستاننىڭ مەيدانىنى قوللاپ، ھىندىستانغا قارشى بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچ ئامىل بولۇپ كەلدى. بۇ نۇقتىدا، خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلىش، پاكىستان ئۈچۈن پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى خەۋپسىزلىك جەھەتتىنمۇ ئىستراتېگىيەلىك بىر خەتەر ھېسابلىنىدۇ.
پاكىستاننىڭ خىتاينى ياقلايدىغان پوزىتسىيەسى رەسمىي باياناتلاردىمۇ ئېنىق كۆرۈنمەكتە. 2019-يىلى بىر پاكىستانلىق دىپلومات شەرقىي تۈركىستاندا دىنىي ياكى مەدەنىيەت زۇلمى يوقلۇقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، خىتاينىڭ «تېررورلۇققا قارشى كۈرەش» بايانىنى قوللىغان. 2021-يىلى بولسا، ئەينى ۋاقىتتىكى باش مىنىستىر ئىمران خان شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى توغرىسىدىكى سوئاللاردىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، خىتايغا بولغان ئىشەنچىسىنى تەكىتلىگەن ۋە غەربنىڭ تەنقىدلىرىنى سىياسىي غەرەزلىك دەپ ئاتىغان. بۇ تارىخىي ئىزچىللىق، پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر كىرىزىسىگە قاراتقان سىياسىتىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي مەجبۇرىيەتلەر بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ھىندىستان بىلەن بولغان خەۋپسىزلىك مەركەزلىك گېئوپولىتىكىلىق ئىستراتېگىيەلەر بىلەنمۇ شەكىللەنگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى: ئۇيغۇر مۇساپىرلىرى پاجىئەسى