ئامېرىكا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكى ۋە كەلگۈسى تېخنولوگىيەلەر ئۈچۈن قىلىنىدىغان كۈرەش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ بۇ تاجاۋۇزچىل ئىستراتېگىيەسى، ئاكادېمىك ماقالىلەردىن پاتېنت سانىغىچە، ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىسىدىن بازار ئۈلۈشىگىچە بولغان نۇرغۇن ساھەدە كونكرېت نەتىجىلەرنى بېرىشكە باشلىدى. دوكلاتتا، خىتاي تەتقىقاتچىلىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى ماقالە ۋە پاتېنت سانىدا دۇنيادا چوققا  ئورۇنغا چىققانلىقى، خىتايدا ئىشلەنگەن AI مودېللىرىنىڭ ئامېرىكا مودېللىرى بىلەن بولغان ئىقتىدار پەرقىنى تېزلىكتە قىسقارتقانلىقى بىلدۈرۈلگەن. خىتاي كىۋانت ئالاقىسىدە  قۇرغان 10 مىڭ كىلومېتىردىن ئۇزۇنلۇقتىكى تورى ۋە قويۇپ بەرگەن كىۋانت سۈنئىي ھەمراھلىرى بىلەن ئامېرىكىدىن ئېشىپ كەتتى. بىيوتېخنولوگىيە ساھەسىدە بولسا، دۇنيا مىقياسىدىكى دورا خام ماتېرىيالى ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ مەركىزىي بازىسىغا ئايلاندى ۋە گېن سانلىق مەلۇماتلىرىنى توپلاش ئىقتىدارىنى غايەت زور دەرىجىدە كېڭەيتتى. دوكلاتتا، خىتاينىڭ بۇ ئىلگىرىلىشىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەتلا ئەمەس، بەلكى ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن.
خىتاينىڭ تېخنولوگىيەلىك يۈكسىلىشى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەرشارىۋىي تەمىنات زەنجىرلىرى ئۈستىدىكى كونتروللىقى بىلەن تېخىمۇ خەتەرلىك بىر ھالەتكە كەلمەكتە. دوكلاتتا، خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى، دورا تەركىبلىرى ۋە ھالقىلىق تېخنولوگىيەلىك ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈشلەر جەھەتتىكى مونوپول ئورنىنى، گېئوسىياسىي بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىش نىيىتى ۋە ئىقتىدارىنى قايتا-قايتا ئىسپاتلىغانلىقى ئەسكەرتىلگەن. 2010-يىلى ياپونىيەگە يۈرگۈزۈلگەن سىيرەك توپا ئېلېمېنتى ئېمبارگوسى ۋە يېقىنقى يىللاردا ھەر قايسى دۆلەتلەرگە قارشى قوللىنىلغان سودا چەكلىمىلىرى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېقىندىلىقلارنى بىر بېسىم ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىشتىن يانمايدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ئەگەر خىتاي كەلگۈسىدىكى تېخنولوگىيەلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرلىرىنىمۇ كونتروللۇقىغا ئالسا، ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرى ئىستراتېگىيەلىك قارارلارنى چىقىرىشتا بېيجىڭنىڭ تەستىقىغا موھتاج بولىدىغان بىر ھالەتكە چۈشۈپ قېلىشى مۇمكىن.
بۇ سېنارىيە ئەمەلگە ئاشقان تەقدىردە، يەرشارىۋىي تەرتىپنىڭ مۇستەبىتلىشىش يۈزلىنىشىگە كىرىشى مۇقەررەر. خىتاي تەرەققىي قىلدۇرغان كۆزىتىش تېخنولوگىيەلىرى، سۈنئىي ئەقىلگە ئاساسلانغان تەكشۈرۈپ-چەكلەش سىستېمىلىرى ۋە رەقەملىك كونترول مېخانىزملىرى، خىتاي تېخنولوگىيەسى بىلەن بىرلىكتە دۇنياغا ئېكسپورت قىلىنىدۇ. دوكلاتتا، بۇ ئەھۋالنىڭ پەقەت شەخسىي ئەركىنلىكلەرگە تەھدىت سېلىپلا قالماي، بەلكى دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنىمۇ ئاجىزلاشتۇرىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ (PLA) پۇقراۋى تېخنولوگىيەلەرنى ھەربىي ئىقتىدارىغا بىرلەشتۈرۈش ئىقتىدارى (پۇقراۋى-ھەربىي بىرىكىش)، كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشلاردا ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈكىنى يوقىتىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا.
رىقابەتتەغەلىبە قىلىش: 1. سۈنئىي ئەقىل (AI)
سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە ئۈستۈنلۈكنى ساقلاش ۋە مۇستەھكەملەش، ئامېرىكا ئۈچۈن پەقەت بىر نوپۇز مەسىلىسىلا بولۇپ قالماستىن ، بەلكى ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقى ئۈچۈن بىر زۆرۈرىيەتتۇر. دوكلاتتا، ئامېرىكىنىڭ ھازىرچە سۈنئىي ئەقىل يېڭىلىقلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىل  مودېللىرى تەرەققىياتىدا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغانلىقى ئېتىراپ قىلىنغان بولسىمۇ، ئەممە بۇ  ئۈستۈنلۈكنىڭ ئاجىز ئاساسلارغا قۇرۇلغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. خىتاي، بولۇپمۇ سانلىق مەلۇماتقا ئېرىشىش ۋە قوللىنىش ساھەسىدىكى ئەۋزەللىكلىرى بىلەن رىقابەتتىكى  پەرقنى تىز قىسقارتماقتا . ئامېرىكىنىڭ بۇ مۇسابىقىدە ئۈستۈنلۈكنى ساقلىشى ئۈچۈن، پەقەت يۇمشاق دېتال ۋە ئالگورىزىم تەرەققىي قىلدۇرۇشقىلا ئەمەس، بەلكى سۈنئىي ئەقىلنىڭ فىزىكىلىق ئۇل ئەسلىھەسى بولغان قاتتىق دېتال ۋە ئېنېرگىيە سىستېمىلىرىغىمۇ ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك.
سۈنئىي ئەقىل ئېكو سىستېمىسىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ئاجىز نۇقتىسى، قاتتىق دېتال تەمىناتىدا ئىمپورتقا بېقىنىشدۇر. دوكلاتتا، ئامېرىكىنىڭ ئەڭ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرىنى لايىھەلەش جەھەتتە ئۈستۈن بولسىمۇ، بۇ ئۆزەكلەرنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئوراش جەھەتتە تەيۋەن ۋە جەنۇبىي كورېيەگە ئوخشاش شەرقىي ئاسىيا دۆلەتلىرىگە، ئۆزەكلەرنىڭ خام ماتېرىيالى بولغان خىمىيەلىك ماددىلار ۋە ئاز ئۇچرايدىغان ئېلېمېنتلار جەھەتتە بولسا خىتايغا بېقىنىدىغانلىقى تەكىتلەنگەن. يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىشدا بولمىسا بولمايدىغان ساپلىقى يۇقىرى خىمىيەلىك ماددىلارنىڭ كۆپ قىسمى خىتايدىن ئىمپورت قىلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنى قۇرۇش ۋە ئىشلىتىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان پىرىسلانغان توك يولى تاختىلىرى (PCB)، تور ئۈسكۈنىلىرى ۋە سوۋۇتۇش سىستېمىلىرىدىمۇ خىتايدا ئىشلەنگەن مەھسۇلاتلار ھۆكۈمرانلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال، يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان بىر توقۇنۇشنىڭ ياكى ئېمبارگونىڭ، ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەسىنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۇپ قويالايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
دوكلاتتا،  بۇ خەتەرلەرنى تۈگىتىش ئۈچۈن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ يەرلىك ئىشلەپچىقىرىشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان تاجاۋۇزچىل بىر سانائەت سىياسىتى يۈرگۈزۈشى تەكلىپ قىلىنغان. بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ خىمىيەلىك ماددىلىرى ۋە پىرىسلانغان  بىرىكمە توك يولى تاختىلىرىغا ئوخشاش مۇھىم سەپلىمىلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىنىڭ ئامېرىكىغا ياكى ئىشەنچلىك ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە يۆتكىلىشى ئۈچۈن ياردەم پۇلى بېرىلىشى  ۋە  ياكى باجدا ئىتىبار  بېرىلىشى كېرەك. دوكلاتتا، 2030-يىلىغىچە مۇھىم خىمىيەلىك ماددىلار ئىشلەپچىقىرىشى «دۆلەت ئىچىگە يۆتكەش» (onshoring) ئارقىلىق كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى ۋە PCB ئىشلەپچىقىرىشى ئۈچۈن شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلار بىلەن ئورتاق ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرى قۇرۇلۇشى تەۋسىيە قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا، سۈنئىي ئەقىل ئۆزەكلىرىنىڭ ئاساسلىق توشۇغۇچىسى بولغان IC ئۇل ئەسلىھەسىگە (IC substrates)  مەبلەغ سېلىش كرېدىتلىرىنىڭ كېڭەيتىلىشى كېرەكلىكى بىلدۈرۈلگەن.