Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش ۋە يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور ئاخىرىدا، گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆز ھەرىكەتلىرىنى دۆلەت بىرلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ بىر يولى دەپ ئاقلىسىمۇ، ئۇنىڭ ھەرىكەتلىرى تىلنى ئورتاقلاشتۇرۇش، دۆلەت بىرلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش ياكى بىخەتەرلىكنى كۈچەيتىشتىن ھالقىپ كېتىپ، ئاخىرىدا ئۇيغۇر ئىسلام كىملىكىنىڭ پۈتۈنلەي يىلتىزىدىن قومۇرۇلۇشى ۋە يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ يەردە تەتقىق قىلىنغان ھەر بىر دېلو ئوخشىمىغان ۋاقىت ۋە قىتئەلەردە يۈز بەرگەن بولسىمۇ، ھەر بىرىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئورتاق ئەندىزىلەر، دۆلەت ئېلىپ بارغان ئۇيغۇرلارغا قارشى ھەرىكەتلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئاتىلىشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. رافائىل لەمكىن «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئاتالغۇسىنى ئىجاد قىلغاندا، ئۇ بىر مەدەنىيەت ياكى كوللېكتىپ كىملىكنى ئۆلتۈرۈشنىڭ، گەرچە بىر گەۋدىنى ئۆلتۈرۈشتىن پەرقلىق بولسىمۇ، ئوخشاشلا بىر گۇرۇپپىنىڭ يوقىلىشىغا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكچى بولغان. گەرچە «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» ئاخىرىدا 1948-يىلدىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىدىن چىقىرىۋېتىلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېنىقلىمىسىنىڭ كەڭ ئېتىراپ قىلىنىشى، ئۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق تەھلىلىدىكى مۇھىملىقىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. ئاپتور بۇ ئىلمىي ماقالە ئارقىلىق، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى تەتقىقاتىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ تەكشۈرۈشنى تەشەببۇس قىلىشنى، مەزلۇم گۇرۇپپىلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن ھايات قېلىش كۈرىشىگە ئېتىراپ بېرىشنى، ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت ھەققىدە تېخىمۇ ئوچۇق دىيالوگنى ئىلگىرى سۈرۈشنى ئۈمىد قىلىدۇ. «گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى جىسمانىي جەھەتتىن ئۆلتۈرمىگەن تەقدىردىمۇ، ئۇلار يەنىلا ئۇيغۇرلارنى ئۆلتۈرمەكتە».
View Fullscreen
پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى: دۆلەت مەنپەئەتى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى تەڭقىسلىق (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پاكىستاننىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى، كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، دۆلەت مەنپەئەتى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر بىر ئىككىلىنىشنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر پاجىئەدۇر. ھىندىستان بىلەن داۋاملىشىۋاتقان خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرى، پاكىستاننىڭ خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئاشۇرۇپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىرىزىسىدا سۈكۈت قىلىشنى ۋە خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى قوللاشنى قىستاپ كەلدى. زىياﺋۇلھەق دەۋرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، پاكىستاننىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرىگە بېرىۋاتقان ئىزچىل قوللىشى، پەقەت ئىستراتېگىيەلىك بىر تاللاش بولۇپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرىغا قىلىنغان بىر خىيانەت دەپ قارىلىشى كېرەك. پاكىستانلىق يوتۇبېرلارنىڭ خىتاينىڭ سىياسەتلىرىنى ئاقلاش مۇسابىقىسىگە كىرىشى، بۇ سۈكۈتنىڭ جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرى بىلەن قانداق قوللاپ-قۇۋۋەتلىنىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىنىڭ ياشاۋاتقان ئىنسانىي كىرىزىسى، پاكىستاننىڭ خەلقئارا قانۇنىي مەجبۇرىيەتلىرىگە خىلاپلىق قىلغانلىقىنى ۋە خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە جىنايەت شېرىكچىلىكى قىلغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىرىزىسىغا بولغان يەرشارىۋى تونۇش كۈچەيگەنسېرى، پاكىستان ئەخلاقىي كىملىكى بىلەن گېئوپولىتىكىلىق ئالدىنقى شەرتلىرى ئارىسىدا بىر كېلىشىم ھاسىل قىلىشقا مەجبۇر. ھىندىستان بىلەن بولغان خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرى ۋە خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىق بۇ كېلىشىمنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرسىمۇ، پاكىستاننىڭ ئەخلاقىي ۋە ئىنسانىي مەسئۇلىيەتلىرىنى پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىشى، ھەم ئىچكى ھەم خەلقئارا مەشرۇئىيىتىنى خەۋپكە ئىتتىرىدۇ. ئۇيغۇر كىرىزىسى، پاكىستاننىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئەخلاقىي چېگرالىرىنى سىنايدىغان بىر سىناق تېشىدۇر، بۇ سىناقتىن ئۆتۈپ-ئۆتەلمەسلىكى، پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭلا ئەمەس، بەلكى پاكىستاننىڭ ئۆز كەلگۈسىنىڭ تەقدىرىنىمۇ بەلگىلەيدۇ. پاكىستاننىڭ بۇ كىرىزىستە تۇتىدىغان پوزىتسىيەسى، ئۇنىڭ پەقەت بىر دۆلەت سۈپىتىدىلا ئەمەس، بەلكى بىر ئەخلاقىي ئاكتور سۈپىتىدىكى كىملىكىنىمۇ قايتىدىن نامايان قىلىدۇ.
كوممۇنىزمدىن كېيىنكى خىتاي: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەييارلىق قىلىش (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىچكى موڭغۇل، گۇاڭشى ۋە نىڭشيا: بۇ رايونلارنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئۆزگىچە ئەھۋالى بار. ئىچكى موڭغۇلدا خىتايلار مۇتلەق كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان بولغاچقا، موڭغۇلىيە جۇمھۇرىيىتى بىلەن بىرلىشىش مۇمكىن ئەمەس، شۇڭا ئۇنىڭ مۇستەقىل بولۇشى ئەڭ مۇۋاپىق تاللاش. گۇاڭشىدىكى جۇاڭ (Zhuang) مىللىتى خىتايلارغا كۆپ دەرىجىدە سىڭىپ كەتكەن بولسىمۇ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ ستالىنچى دۆلەتلىرىنىڭمۇ پۇرسەت كەلگەندە مۇستەقىل ئىگىلىك ھوقۇقىنى تاللىغانلىقىنى ئۇنتۇپ قېلىشقا بولمايدۇ. نىڭشيادىكى خۇيزۇ مۇسۇلمانلىرى يېقىنقى يىللاردىكى دىنىي باستۇرۇش سەۋەبىدىن ئۆز كىملىكىنى قايتىدىن تونۇشقا باشلىغان، ئۇلارمۇ مۇستەقىللىققا قىزىقىشى مۇمكىن.
ئاپتور ئاخىرىدا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتى يىمىرىلگەندىن كېيىن، ئامېرىكا ئالدىن تەييارلانغان يېتەكچى پىرىنسىپلار بىلەن، يېڭىدىن بارلىققا كەلگەن جۇمھۇرىيەتلەرنى تېزلىكتە ئېتىراپ قىلىپ، ئۇلار بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، چېگرا تالاش-تارتىشلىرىنى ھەل قىلىشقا ياردەم بېرىپ، ئۇلارنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا ئەزا بولۇشىنى قوللاپ، ۋە ئەڭ مۇھىمى، كىشىلىك ھوقۇق ئىسلاھاتىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ئارقىلىق، بۇ ئۆتكۈنچى دەۋرنىڭ تىنچ ۋە مۇقىم ئۆتۈشىگە رەھبەرلىك قىلىشى كېرەكلىكىنى خۇلاسىلىگەن. بۇ تەدبىرلەر ئامېرىكىنىڭ ئۆزىنىڭ تۈپ تاشقى سىياسەت پىرىنسىپلىرىغا ھۆرمەت قىلىپ، نارازىلىقنى يېنىكلىتىپ، سابىق زالىملارغا قارشى ئۆچ ئېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ئۈزۈلمەس زوراۋانلىق ۋە ھەتتا ئىچكى ئۇرۇش دەۋرىيلىكىدىن ساقلىنىدۇ.
قوشۇمچە ئىزاھات: دوكلاتنىڭ بۇ بابىدىن كېيىن، «خىتايدا ھەقىقەت ۋە يارىشىش جەريانىنى قانداق باشلاش كېرەك» ۋە «ئاساسىي قانۇن قۇرۇلتىيى پىلانى» ناملىق ئىككى بابمۇ بار. بۇ بابلاردا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى خىتاينىڭ ئۆتمۈشتىكى جىنايەتلەرنى قانداق تەكشۈرۈپ، ئاشكارىلاپ، كەچۈرۈم ۋە يارىشىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش، ھەمدە يېڭى بىر دېموكراتىك ئاساسىي قانۇننى قانداق تۇرغۇزۇش ھەققىدە تەپسىلىي پىلانلار ۋە تەكلىپلەر بېرىلگەن. بۇلارمۇ خىتاينىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولغان قەدەملەر سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن.
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 14-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 14-سان
بۇ ساندىكى مەزمۇنلار تۆۋەندىكىچە:
بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
مۇسۇلمان زىھنىنىڭ پادىلىشىشى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمان زىھنىنىڭ پادىلىشىشى
ئىمپېرىيەلەر دەۋرىدە سىياسىي تۈزۈملەر شەرق جەمئىيەتلىرىدە (شەرق مۇستەبىتلىكى) «پادىچى-پادا مۇناسىۋىتى» ئۈستىگە قۇرۇلدى. گرېتسىيەدە «كېمە-كاپىتان مۇناسىۋىتى»گە تايانغان «شەھەر دۆلەتلىرى»، ئوتتۇرا ئەسىردىكى ياۋروپادا «كېنىزەكلەر-فېئودال-خانلىقلار» مەۋجۇت ئىدى. بۇرژۇۋازىيەنىڭ باش كۆتۈرۈشى بىلەن، ياۋروپا «مىللىي-ئۇلۇس»دۆلەتكە ئۆتتى. ئەرەبىستاننىڭ جەنۇبىدىكى يەمەندە رىم ئىمپېرىيەسىدىكى «پارلامېنت»قا ئوخشاپ كېتىدىغان خانلىقلار (مەيىن-سەبە) تۈزۈمى بار ئىدى.  داۋۇت ئەلەيھىسساللام بىلەن ئوغلى سۇلايمان ئەلەيھىسساللام قۇرغان يەھۇدىي خانلىقى، بېلىقىسنىڭ گېپى بويىچە تىپىك «شەرقىي مۇستەبىلىكى»بولسا، ئۆزىنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى دۆلەت «شۇرا-پارلامېنت» ئىدى. شىمالىي ئەرەبىستاندا (چۆلدە)بىر-بىرىدىن مۇستەقىل قەبىلىلەر ياشايتتى. ئىسلام دەل مۇشۇنداق مۇھىتقا ۋەھىي بولۇپ كەلدى. بۇ رايون پارس ۋە ۋىزاتىنىيە ئىمپېرىيەلىرىنىڭ سىياسىي نوپۇزى ئاستىدا ئىدى. مۇستەقىل قەبىلىلەر ئۆزلىرى ياشاۋاتقان رايوندىكى سىياسىي مەسىلىلەرنى، ياشانغانلار ۋە ئېسىلزادىلەردىن تەركىب تاپقان «شۇرا»ھەيئىتى ئارقىلىق ھەل قىلاتتى. قۇرئاندا مۇسۇلمانلارغا دەل مۇشۇ يول تەۋسىيە قىلىندى ( 3/159, 42/38).
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
ئوچۇق تۈگۈنلۈك
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوچۇق تۈگۈنلۈك[1] ئىنسان تىلىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە خاس ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرىدۇر. بۇ ئۇقۇم تىلنىڭ چەكسىز شەكىلدە يېڭى پىكىرلەرنى ئىپادىلەش ئىقتىدارىنى ئىپادىلەيدۇ. ئىنسانلار تىلنى ئىشلىتىپ ھەر دائىم بۇرۇن ھېچ ئاڭلانمىغان ياكى قوللانمىغان ئىپادىلەرنى ۋۇجۇدقا چىقىرالايدۇ. باشقا ھايۋانلارنىڭ ئالاقە سىستېمىلىرى بولسا بۇ جەھەتتە ناھايىتى چەكلىك. ھايۋانلار مەلۇم بەلگىلەر ۋە سىمۋوللار ئارقىلىق پەقەت چەكلىك ئۇچۇرلار توپلىمىنى قوللىنالايدۇ. مەسىلەن: بىر قۇشنىڭ سايرىشى ياكى بىر ھەرىنىڭ ئۇسسۇلى، تۈرىگە خاس مەلۇم ئۇچۇرلارنى يەتكۈزۈش بىلەن چەكلىنىدۇ. بۇ بەلگىلەر، مەلۇم ئاگاھلاندۇرۇش ياكى ئۇچۇر يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ، ئەمما ھايۋانلار بۇ بەلگىلەرنى كېڭەيتىپ يېڭى مەنىلەرنى پەيدا قىلالمايدۇ. ئەمما ئىنسانلار ئۈچۈن تىللىق ئىجادىيەت چەكسىزدۇر. بۇرۇن ھېچ ئىشلىتىلمىگەن سۆزلەرنى بىرلەشتۈرۈپ يېڭى مەنە ۋە ئىپادىلەرنى يارىتالايمىز. ھەر كۈنى ئاڭلىغان ياكى ئېيتقان جۈملىلىرىمىزنىڭ كۆپىنچىسى، شۇ ۋاقىتتا ئىجاد قىلىنغان ئۆزگىچە بىرىكمىلەردۇر.
[1] open-endedness
Current Human Rights Issues in the East Turkestan
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Current Human Rights Issues in the East Turkestan
ئالاھىدە ئەسكەرتىش:  بۇ دوكلات داۋاملىق يېڭىلىنىپ تۇرىدىغان بولغاچقا، پايدىلانغۇچىلارنىڭ چوقۇم ئىنستىتۇتىمىز بىلەن ئالاقىلىشىشى تەلەپ قىلىنىدۇ.
تىموتىي ھىسنىڭ «خىتاي ئارمىيەسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىدىكى رولى» توغرىسىدىكى ماقالىسىگە نەزەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىموتىي ھىسنىڭ ئانالىزىچە، خىتاي رەھبەرلىكى بۇ ئاجىزلىقلارنى ياخشى بىلىدۇ، شۇڭا ئۇلار ھازىرچە ئارمىيەنى چوڭ سىناقلارغا سېلىشتىن ئېھتىيات قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ نېمە ئۈچۈن تاشقى سىياسەتتە بەزىدە قاتتىق سۆزلەرنى ئىشلەتسىمۇ، ئەمەلىي ھەرىكەتتە ئېھتىياتچان بولىدىغانلىقىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي سەۋەبنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. خىتاي ئارمىيەسى ھازىرچە «قەغەز يولۋاس» بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇ تېخى «ھەقىقىي يولۋاس»قا ئايلىنىپ بولالمىغان بىر ئۆتكۈنچى باسقۇچتا تۇرماقتا.
ئاخىرىدا، بۇ ئىچكى ئامىللارنىڭ ھەممىسى قوشۇلۇپ، ئازاتلىق ئارمىيەنىڭ دۆلەتنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىنى قوغداشتىكى رولىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. چۈنكى ئىشەنچلىك ۋە تەجرىبىلىك بولمىغان بىر كۈچكە دۆلەتنىڭ تەقدىرىنى تاپشۇرۇش، ھەرقانداق بىر رەھبەر ئۈچۈن قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان خەتەردۇر. شۇڭا، شى جىنپىڭ بىخەتەرلىك تىزگىنىنى ئۆزى بىۋاسىتە باشقۇرىدىغان پارتىيە ئورگانلىرىغا مەركەزلەشتۈرۈشنى تاللىغان.
ماقالىگە تەنقىدىي باھا: ئارتۇقچىلىقلىرى ۋە كەمچىلىكلىرى
تىموتىي ھىسنىڭ بۇ ماقالىسى نۆۋەتتىكى خىتاي تەتقىقاتى ساھەسىدىكى ئىنتايىن مۇھىم بىر بوشلۇقنى تولدۇرغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق ئارتۇقچىلىقى تاشقى ھادىسىلەرگە (مەسىلەن، قوراللارنىڭ كۆپىيىشىگە) ئالدىنىپ قالماي، خىتاي سىياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ ئىچكى لوگىكىسىغا چوڭقۇر چۆكۈپ تەھلىل يۈرگۈزگەنلىكىدە. ماقالە «ھەربىي كۈچنىڭ ئېشىشى = ئۇرۇش خەۋپىنىڭ ئېشىشى» دېگەن ئاددىي ۋە تۈز سىزىقلىق تەپەككۇرنى رەت قىلىپ، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەدەنىيىتى، سىياسىي قۇرۇلمىسى ۋە ئەمەلىي ئېھتىياجىنى بىر گەۋدە قىلىپ، تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە رېئاللىققا يېقىن بىر مەنزىرىنى سىزىپ بەرگەن. بولۇپمۇ ئارمىيەنىڭ رولىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە سىياسىي ئورگانلارنىڭ رولىنىڭ ئېشىشى ھەققىدىكى كۆز قاراشلىرى ئۆزگىچە ۋە يېڭى ھېسابلىنىدۇ.
بىراق، بۇ ماقالىنىڭمۇ بەزى كەمچىلىكلىرى ياكى ئويلىنىشقا تېگىشلىك تەرەپلىرى بار. بىرىنچىدىن، ئاپتور خىتاي رەھبەرلىكىنى «تولىمۇ ئەقلىي ۋە ئىنچىكە ھېسابات قىلىدىغان ئاكتىيور» (Rational Actor) دەپ پەرەز قىلغاندەك قىلىدۇ. تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، دىكتاتۇرا تۈزۈملىرىدە رەھبەرلەرنىڭ شەخسىي ئارزۇ-ھەۋەسلىرى، خاتا ئۇچۇرلارغا ئىشىنىپ قېلىشى ياكى ئىچكى سىياسىي كىرىزىسلارنى تاشقى دۇنياغا يۆتكەش ئېھتىياجى، لوگىكىغا ماس كەلمەيدىغان ئۇرۇشلارنىڭ پارتلىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. ماقالىدە بۇ خىل «ئويلىمىغان يەردىن كېلىپ چىقىدىغان خەتەر»لەرگە يېتەرلىك ئورۇن بېرىلمىگەن.
ئىككىنچىدىن، ماقالىدە «كۈلرەڭ رايون» تاكتىكىلىرىنىڭ خەتىرى سەل يەڭگىللىتىپ قويۇلغان بولۇشى مۇمكىن. گەرچە بۇ تاكتىكىلار ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇش بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ رايوندىكى كىچىك دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا كۆرسىتىدىغان ئەمەلىي زىيىنى ۋە بۇنىڭ ئاقىۋىتىدە تاسادىپىي توقۇنۇشلارنىڭ كېلىپ چىقىش ئېھتىماللىقى يەنىلا يۇقىرى. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ «رولى ئاجىزلىغان» تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ «ھۈركۈتۈش» كۈچىنىڭ ئۆزىلا رايون ۋەزىيىتىنى ئۆزگەرتىۋېتىشكە يېتىدۇ.
دوكتور نەبىجان تۇرسۇنىنىڭ 1933يىلىدىكى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيەت خاتىرىسىگە چوڭ سوۋغاتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكتور نەبىجان تۇرسۇنىنىڭ 1933يىلىدىكى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيەت خاتىرىسىگە چوڭ سوۋغاتى
تارىخ پەنلىرى دوكتورى نەبىجان تۇرسۇننىڭ «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ناملىق ئەسىرىنىڭ 5-6- توملىرى « شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە ئۇيغۇر مىللىي گۈللىنىش ھەرىكەتلىرى » 12-نويابىر جۇمھۇرىيەت كۈنىگە ئاتاپ نەشردىن چىقىشقا باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن، سىز ئاپتورنىڭ 30 يىللىق جاپا-مۇشەققەتلىق ئىزدىنىش، ئەمگەك سىڭدۈرۈش نەتىجىسىدە يېزىپ روياپقا چىقىرىپ، مىللىتىمىزگە تەقدىم قىلغان «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ جەمئىي 8 تومى بىلەن يۈز كۆرۈشۈپ بولغان بولىسىز.
تارىخشۇناس نەبىجان تۇرسۇن 1930-يىللاردىكى شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ئىنقىلابى، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە ئۇنىڭ دۆلەتچىلىك سىستېمىلىرى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللىي ئازادلىق، مىللىي گۈللىنىش ۋە ھۆرلۈك كۈرەشلىرىنى مول تارىخىي مەنبەلەر، ھۆججەتلىرى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك تۈرلۈك، كۆپ تىللىق مەنبەلەر ۋە ماتېرىياللار ئارقىلىق تەپسىلىي، پاكىتلىق يورۇتۇپ بەرگەن.
بۇ 2 توملىق ئەسەردە دۇنيادىكى مەزكۇر دەۋر، يەنى 1931-1938-يىلللىرىگىچە بولغان ئۇيغۇر تارىخىي دەۋرىنى، بولۇپمۇ مەخسۇس شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تارىخىنى تولۇق، تەپسىلىي، ئىلمىي مېتود بىلەن ئەتراپلىق يورۇتۇپ بەرگەن ئەسەر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. گەرچە، بۇ خىل مەزمۇندىكى ئەسەرلەر يېزىلغان بولسىمۇ، بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى 2 توم شەكلىدە يورۇتۇپ باقمىغانىدى.
5-توم ئىنقىلابنىڭ 1931-يىلى قۇمۇل تاغلىرىدىن باشلىنىپ پۈتۈن ئۇيغۇرلار ئىلى -شەرقىي تۈركىستاندا قانات يېيپ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرۇشقىچە بولغان جەريانلارغا ئاتالغان بولسا، 6-توم شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۇنياغا كېلىش تۈزۈلمىسى، دۆلەتچىلىك ۋە مىللىي ئىدېئولوگىيە تەرەققىياتى، جۇمھۇرىيەتنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىدىكى خەلقئارالىق ۋە ئىچكى سەۋەبلەر شۇنىڭدەك سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يۆلىشىدىكى شېڭ شىسەينىڭ ۋەتەننى ئىگىلىگەندىن كېيىنكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمىي ۋەزىيىتى ۋە 1937-يىللاردىكى ئىككىنچى قېتىملىق قوراللىق ئىنقىلاب ۋە باشقا كۆپلىگەن مەسىلىلەرگە بېغىشلانغان.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئامېرىكا ئۇيغۇر نەشرىياتى
Orxuntekin@gmail.com
رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى «تۈگىمەس» ئۇرۇشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك خارابلىشىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىقتىسادىي جەھەتتىن، رۇسىيە نېفىت ئېكسپورتىغا تايىنىپ تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، قۇرۇلمىۋى كىرىزىسلار چوڭقۇرلىشىۋاتىدۇ. 2025-يىلى رۇسىيەنىڭ ياساش سانائىتى 2022-يىلىدىن بۇيانقى ئەڭ تېز سۈرئەتتە چېكىنگەن. ئەمگەك كۈچى يېتىشمەسلىك، پۇل پاخاللىقى ۋە ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ سۇسلىشىشى دۆلەتنىڭ مالىيە سىستېمىسىغا ئېغىر بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە. پەن-تېخنىكا ۋە ئالەم قاتنىشى ساھەسىدىكى چېكىنىشمۇ كۆرۈنەرلىك بولۇپ، رۇسىيەنىڭ خىتايغا بولغان بېقىنىشچانلىقىنى ئاشۇرغان. خىتاي ھازىر رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش ماشىنىسى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان يۇقىرى تېخنىكىلىق زاپچاسلارنىڭ ئاساسلىق تەمىنلىگۈچىسىگە ئايلانغان.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، رۇسىيە يادرو قورالىغا ئىگە بولسىمۇ، ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق كۆرسەتكۈچلىرى بويىچە «چوڭ دۆلەت» ئۆلچىمىگە تولۇق توشمايدىغان، زەئىپلىشىۋاتقان بىر كۈچتۇر. جەمئىيەت ئىچىدىكى پىسخىكىلىق جاراھەتلەر ۋە خەلقنىڭ ئۇرۇشقا بولغان پوزىتسىيەسىنىڭ مەنپىي يۆنىلىشكە بۇرۇلۇشى پۇتىن ھاكىمىيىتى ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك تەھدىتتۇر. مەزكۇر دوكلات كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار ۋە تارىخىي سېلىشتۇرمىلارغا تايانغانلىقى بىلەن ناھايىتى يۇقىرى ئىشەنچلىكلىككە ئىگە. گەرچە ماقالىدە غەرب مەركەزلىك نۇقتىئىينەزەر سەل گەۋدىلىك بولۇپ، مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ بەرداشلىق بېرىش كۈچىگە تۆۋەن باھا بېرىلگەن بولۇش ئېھتىماللىقى بولسىمۇ، رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشى ھەققىدىكى ئانالىزلار بۈگۈنكى يەرشارى خاراكتېرلىك گېئوپولىتىكىلىق تەڭشەشلەر ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.
Jones, S. G., & McCabe, R. (2026). Russia’s Grinding War in Ukraine: Massive Losses and Tiny Gains for a Declining Power. CSIS Briefs. Center for Strategic and International Studies. Washington, D.C. Retrieved from [CSIS Website].
خىتاي ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتا
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەرييارلىغۇچى: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ 2025-يىللىق دۇنيا دوكلاتىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان سىستېمىلىق باستۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى تەكىتلەندى. دوكلاتتا، خىتاينىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا (شەرقىي تۈركىستان) ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلگەن بولۇپ، رايوندىكى مەدەنىيەت ۋە دىنىي باستۇرۇشلارنىڭ كۈچەيگەنلىكىگە دىققەت قارىتىلدى.
مەدەنىي كىملىكنى يوقىتىش: يېزا-كەنت ۋە ئولتۇراق جايلارنىڭ ئىسىملىرى ئۆزگەرتىلمەكتە
دوكلاتتا، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان سىياسەتلەرنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقى ۋە بولۇپمۇ ئولتۇراق جايلارنىڭ ئىسىملىرى ئۆزگەرتىلىپ، رايوننىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىي قىياپىتىنىڭ يوق قىلىنماقچى بولۇۋاتقانلىقى ئىپادىلەندى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە قازاق قاتارلىق مۇسۇلمان جامائەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ئۇسۇلىنى نىشان قىلغانلىقى، ئۇيغۇرچە ئىسىملارنىڭ ئۆزگەرتىلىشى ۋە ئاممىۋى سورۇنلاردا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىشلىتىلىشىنى چەكلەش قاتارلىق قەدەملەرنى تاشلىغانلىقى بىلدۈرۈلدى. بۇ سىياسەتلەر خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقنىڭ بىر قىسمى دەپ باھالانماقتا.
ب د ت دوكلاتى ۋە خەلقئارالىق تەنقىدلەر
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى دوكلاتىدا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ 2022-يىلى ئېلان قىلغان دوكلاتىغىمۇ ئىشارەت قىلىندى. ب د ت دوكلاتىدا، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئازسانلىقلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكى بىلدۈرۈلگەنىدى. شۇنداق بولسىمۇ، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ قارىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ جىنايەتلەر ھەققىدە ھېچقانداق جاۋابكارلىق مېخانىزمى بەرپا قىلمىدى ۋە باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى داۋاملاشتۇردى.
خەلقئارالىق كەچۈرۈم تەشكىلاتى: ئىلگىرىلەش كۆرۈلمىدى
خەلقئارالىق كەچۈرۈم تەشكىلاتىمۇ كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ بايقاشلىرىنى قوللاپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىكى بېسىمىنى ئازايتىشقا قارىتىلغان ھېچقانداق ئىلگىرىلەشنىڭ كۆرۈلمىگەنلىكىنى جاكارلىدى. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ب د ت دوكلاتىدىكى تەۋسىيەلەرگە ئەمەل قىلمىغانلىقىنى ۋە خەلقئارالىق بېسىملارغا قارىماي سىياسىتىنى ئۆزگەرتمىگەنلىكىنى تەكىتلىدى.
خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسلىرى ۋە خىتاينىڭ پوزىتسىيەسى
ئامېرىكا ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرى باشچىلىقىدىكى نۇرغۇن دۆلەت ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇشلىرىنى تەنقىدلەشنى داۋام قىلماقتا. ياۋروپا پارلامېنتى ۋە ئامېرىكا كونگىرېسى خىتايغا قارىتا ھەر خىل جازا تەدبىرلىرى قارارلىرىنى قوبۇل قىلغان بولۇپ، بەزى دۆلەتلەر خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسەتلىرىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلدى. ئەمما خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ تەنقىدلەرنى رەت قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندا «تېرورلۇققا قارشى كۈرەش» ۋە «رادىكاللىققا قارشى تۇرۇش» باھانىسى بىلەن بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنىڭ ئېلىنغانلىقىنى ئاقلاشنى داۋاملاشتۇرماقتا.
كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ 2025-يىللىق دوكلاتى، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇشلىرىنىڭ توختىماي داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇ ئەھۋالنىڭ خەلقئارادا چوڭ ئەندىشە پەيدا قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
View Fullscreen
جۇغراپىيە تەقدىرنى بەلگىلەيدۇ
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يازمـا مەنبەلـەر ۋۇجۇدقـا چىققاندىـن بۇيان، شـەرقىي تۈركىســتان ھــەر قايســى دەۋردىكــى چــوڭ كۈچلەرنىــڭ رىقابــەت، كــۈچ تالىشــىش ۋە تىركىشــىش ساھەســى بولــۇپ كەلــدى. ھۇنــلار دەۋرىــدە ئاســىيادا ئــەڭ چــوڭ ئىككـى كـۈچ ھېسـابلىنىدىغان ھۇنـلار بىلـەن خىتايـلار شــەرقىي تۈركىســتان ئۈچــۈن ئــۈچ ئەســىر ئۆز-ئــارا تىركەشـتى. ھۇنـلار شـەرقىي تۈركىسـتاننى خىتايلارغـا تارتقــۇزۇپ قويماســلىق ئۈچــۈن زور كــۈچ چىقــاردى. ئوخشاشـلا كـۆك تـۈرك دۆلىتـى بىلـەن ئورخـۇن ئۇيغـۇر دۆلىتىمــۇ شــەرقىي تۈركىســتاننى مۇداپىئــە قىلىــش ئۈچــۈن ئەينــى دەۋردىكــى خىتــاي، تىبــەت ۋە ئــەرەب قاتارلىــق كۈچلــەر بىلــەن تىنىمســىز كــۈرەش قىلــدى.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
ئەخلاقىي ئارىفمېتىكا (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جېرېمى بېنسامنىڭ مەنپەئەتچىلىك چۈشەنچىسى، شەخسىي ۋە ئىجتىمائىي بەختنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان، ھېسابلىغىلى ۋە ئۆلچىگىلى بولىدىغان بىر ئەخلاق سىستېمىسىنى سۇنىدۇ. ھۇزۇرلارنىڭ كۈچى، داۋاملىشىش ۋاقتى، سۈپىتى ۋە باشقىلارغا تەسىرى قاتارلىق ئامىللارنى كۆزدە تۇتۇپ، ھەرىكەتلەرنىڭ ئەخلاقىي توغرىلىقىنى بەلگىلىمەكچى بولىدۇ. مەنپەئەتچىلىك، ئادالەت ۋە ئەخلاقىي ھەرىكەتلەرنىڭ جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي پاراۋانلىقىنى كۆزدە تۇتۇشى كېرەكلىكىنى ياقلايدۇ، ئەمما بۇ قاراش بەزىدە شەخسىي ھوقۇقلار ۋە ئەركىنلىكلەر نۇقتىسىدىن تەنقىد قىلىنغۇدەك تەرەپلەرگە ئىگە.[4]
[1] Moral aritlımetic
[2] Jeremy ·Bent ham
[3] utilitarianism
[4] Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, s. 34.
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
ئىنستىتۇتىمىزدا خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى مۇھاكىمە قىلىندى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن 2019 – يىلى 7-، 8 – ئىيۇن كۈنلىرى ئەنقەرەدە «نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى» تېمىسىدا ئىككى كۈنلۈك مۇھاكىمە يىغىنى چاقىرىلدى.
ئىنستىتۇت مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم رىياسەتچىلىك قىلغان يىغىنغا تۈركىيەنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كەلگەن زىيالىي ياشلار ئىشتىراك قىلدى. تۆت بۆلۈمدىن تەركىب تاپقان يىغىننىڭ بىرىنچى كۈنى چۈشتىن بۇرۇنقى بۆلۈمىدە، خىتاينىڭ يۈكسىلىشى ۋە نۆۋەتتە يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلىرى، ئۇنىڭ رايون ۋە دۇنيا دۆلەتلىرىگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى قاتارلىقلار مۇھاكىمە قىلىندى. يىغىننىڭ بىرىنچى كۈنى چۈشتىن كېيىنكى بۆلۈمىدە بولسا، يۈكسىلىۋاتقان خىتاينىڭ خەلقئارا سىستېما ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى، خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خىتاينى مۇھاسىرىگە ئېلىش سىياسىتى قاتارلىقلار توغرىسىدا لېكسىيە سۆزلەندى ۋە يىغىن ئىشتىراكچىلىرى ئەركىن – ئازادە ھالدا بۇ ھەقتە بەس – مۇنازىرە ئېلىپ باردى.
يىغىننىڭ ئىككىنچى كۈنى چۈشتىن بۇرۇنقى «خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تەقدىرى» تېمىلىق بۆلۈمىدە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتى، ئۇيغۇر ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىشىشى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇيغۇر ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە تۇتۇۋاتقان پوزىتسىيەسى ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى. چۈشتىن كېيىن ئاخىرقى بۆلۈمىدە بولسا، شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ ئېلىپ بېرىۋاتقان پائالىيەتلىرى، پائالىيەتچى ۋە سىياسەتچىلەرنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكى ۋە شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ چىقىش يوللىرى قاتارلىقلار ئىلمىي شۇنداقلا ئەتراپلىق ھالدا ئوتتۇرىغا قويۇلدى.
يىغىن ئاخىرىدا دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم سۆز قىلىپ، يىغىن توغرىسىدا تەپسىلىي دوكلات تەييارلاپ ئۇيغۇر جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىگە سۇنۇشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى تەكىتلىدى ۋە ئىشتىراكچى ياشلارغا يېزىلىدىغان دوكلات ھەققىدە كونكېرت ۋەزىپىلەرنىڭ تاپشۇرۇلىدىغانلىقىنى قەيت قىلدى.
5- ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىنىڭ 9- يىلى مۇناسىۋېتى بىلەن ئەنقەرەدە شەرقىي تۈركىستان مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«5-ئىيۇل ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقىنىڭ 9- يىلىدا شەرقىي تۈركىستان» مۇھاكىمە يىغىنى،  7- ئىيۇل شەنبە ئەنقەرەدە ئۆتكۈزۈلدى. ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى بىلەن ئۇيغۇر ئاكادىمىينىڭ ئۇيۇشتۇرۇشى ، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتايى ۋە شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكىنىڭ قوللاپ قۇۋۋەتلىشى بىلەن ئېچىلغان يىغىن ، قۇرئان كەرىم تىلاۋەت قىلىش، تۈركىيە ۋە شەرقىي تۈركىستان ئىستىقلال مارشى ئوقۇش بىلەن باشلاندى.
يىغىننىڭ ئېچىلىش مۇراسىمىدا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتاينىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ، ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى مۇدىرى دوكتۇر ئەركىن ئەكرەم، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكى ، شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ھىدايەتۇللاھ ئوغۇزخان، ئۇيغۇر ئاكادېمىيسى رەئىسى ئابدۇلھەمىت قاراخان ئېچىلىش سۆزى قىلدى . يىغىندا سۆز قىلغۇچىلار ئۈرۈمچى قەتلىئامى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھازىرقىي ۋەزىيىتى توغرىسىدا توختالدى.
پروفېسسۇر دوكتۇر ئورھان قاۋۇنجى، پروفېسسۇر دوكتۇر ئالىمجان ئىنايەت، پروفېسسۇر دوكتۇر كۇنۇرئالپ ئەرجىلاسۇن، دوكتۇر ئەركىن ئەكرەم، دوكتۇر ئەركىن ئەمەت، دوكتۇر ئۆمەر قۇل قاتارلىق ئاكادىمىيكلار ئۈرۈمچى قەتلىئامى،ئۈرۈمچى  قەتلىئامىنىڭ ئۇيغۇرلاغا بولغان تەسىرى، ئۈرۈمچى  قەتلىئامىنىڭ  شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنىڭ خەلقئارالىشىشىدىكى رولى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھازىرقى ۋەزىيىتى ۋە كىلەچىكى توغرىسىدا سۆز قىلىدى . يىغىندا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى ئۇچۇق ئاشكارە يوق قىلىش سىياسىتى يۈرگۈزىۋاتقانلىقى ، شۇنىڭ ئۈچۈن خىتاي ئۈرۈمچى قاتارلىق شەرقىي تۈركىستاننىڭ  ھەر قايسى جايلىرىدا قىرغىنچىلىق يۈرگۈزگەنلىكى تەكىتلەندى. يىغىندا يەنە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى ھەل بولـماي تۇرۇپ خىتاينىڭ  يىپەك يولى پىلانى ئەمەلگە ئاشمايدىغانلىقى تەكىتلەندى.