ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنداق كەسكىن ۋەزىيەتكە جاۋابەن، توكيو ھۆكۈمىتى ئۆز قوراللىق كۈچلىرىگە (رەسمىي ئاتىلىشى ياپونىيە ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش كۈچلىرى) ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان يولغا قويۇلۇپ كېلىۋاتقان قاتتىق سىياسىي ۋە قانۇنىي چەكلىمىلەرنى تەدرىجىي ھالدا بوشىتىشقا ۋە ئۆزگەرتىشكە باشلىدى. ھەتتا 2013-يىلىلا، ياپونىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن تۇنجى قېتىم ئاشكارا ئېلان قىلىنغان دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى دوكلاتىدا، خىتاينىڭ ياپونىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىكى زېمىنلار ئەتراپىدىكى ھەربىي ۋە ھۆكۈمەت پاراخوتلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنىڭ «تېز سۈرئەتتە كېڭىيىپ ۋە كۈچىيىپ كېتىۋاتقانلىقى»دىن ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرۇلغانىدى. بۇنىڭدىن ئۇزۇن ئۆتمەي، ياپونىيە ھۆكۈمىتى دۆلەتنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى تىنچلىقپەرۋەر ئاساسىي قانۇنىنىڭ 9-ماددىسىنى قايتىدىن شەرھلەپ، ياپونىيە ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش كۈچلىرىنىڭ ئىتتىپاقداش ۋە شېرىك دۆلەتلەرنىڭ ئارمىيەلىرى بىلەن تېخىمۇ قويۇق ۋە بىۋاسىتە ھەمكارلىشىشىغا قانۇنىي ئاساس يارىتىپ بەردى. يېقىنقى يىللاردا بولسا، ياپونىيە ھۆكۈمىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كەڭ كۆلەملىك بىر ھەربىي قۇرۇلۇش ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتىگە كىرىشىپ، يىللىق ھەربىي خىراجىتىنى دۆلەت ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ تەخمىنەن ئىككى پىرسەنتىگە (%2) يەتكۈزۈشكە ۋەدە بەردى. بۇ ناتو ئەللىرىنىڭ ئۆلچىمىگە يېقىنلىشىدىغان بىر نىسبەت. توكيو ھۆكۈمىتى يەنە ئىلگىرىكى پەقەت مۇداپىئەلىنىش ئىقتىدارىغىلا ئەھمىيەت بېرىش دائىرىسىدىن ھالقىپ، ھازىر دۈشمەن تەرەپنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچراشتىن بۇرۇن ياكى ئۇچرىغان ھامان ئۇنىڭغا قارشى زەربە بېرەلەيدىغان «قايتۇرما ھۇجۇم ئىقتىدارى» (counterstrike capabilities) نى، جۈملىدىن ئامېرىكادىن يۈزلىگەن دانە ئۇزۇن مۇساپىلىك توماخاۋك (Tomahawk) ناملىق قاناتلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى سېتىۋېلىش ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشنى ئۆزىنىڭ مۇھىم نىشانى قىلماقتا. راتنېر، ئامېرىكالىق سىياسەتشۇناس ۋە ياپونىيە مەسىلىلىرى مۇتەخەسسىسى مايكىل گىرىننىڭ 2022-يىلى «تاشقى سىياسەت» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان ماقالىسىدىكى بىر ھۆكۈمنى نەقىل كەلتۈرۈپ، بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ توكيونى «ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئەڭ مۇھىم ساپ بىخەتەرلىك ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەت» قىلىپ ئورنىتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ.
راتنېر ئاندىن فىلىپپىننىڭمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بىر ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقىنى بايان قىلىدۇ. ئۆتكەن نەچچە ئون يىل داۋامىدا، فىلىپپىن قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ۋە دىققىتى فىلىپپىن ئاراللار توپىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى، بولۇپمۇ مىنداناۋ ئارىلىدىكى، ھەر خىل بۆلگۈنچى ۋە توپىلاڭچى گۇرۇپپىلار بىلەن ئۇرۇش قىلىشقا مەركەزلەشكەن ئىدى. دۆلەتنىڭ ھەربىي مەبلەغ سېلىنمىسى ۋە ھەربىي ھەرىكەتلىرىمۇ ئاساسەن مۇشۇ ئىچكى بىخەتەرلىك تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇشقا قارىتىلغان. لېكىن بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، بۇ ئىچكى توپىلاڭلار كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاجىزلىغان بولسىمۇ، فىلىپپىن ئۈچۈن تېخىمۇ چوڭ ۋە تېخىمۇ بىۋاسىتە بولغان بىر تاشقى تەھدىت بارغانسېرى كۈچىيىپ ۋە گەۋدىلىنىپ چىقماقتا. بۇ دەل خىتاينىڭ فىلىپپىننىڭ دېڭىز-ئوكيان ھوقۇق-مەنپەئەتلىرىگە ۋە دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىغا، ئاساسلىقى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى رايونىدا، توختىماي ۋە سىستېمىلىق ھالدا دەخلى-تەرۇز قىلىشىدۇر. 2010-يىللاردا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كەڭ كۆلەملىك سۈنئىي ئارال ياساش ۋە ھەربىيلەشتۈرۈش ھەرىكىتىنى ئېلىپ بېرىپ، ئەسلىدە سۇ ئاستىدىكى خادا تاشلار ۋە كىچىك ئارالچىلار بولغان جايلارغا ھەربىي بازىلارنى، ئايرودروملارنى ۋە باشقا ھەربىي ئەسلىھەلەرنى قۇرۇپ چىقتى. بۇ يەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى فىلىپپىن ۋە ۋىيېتنام، مالايشىيا، بىرۇنېي قاتارلىق باشقا شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىمۇ ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقىنى دەۋا قىلىدىغان تالاش-تارتىشتىكى رايونلار ئىدى. خىتاي بۇ يەردىكى خادا تاشلاردىن بىرى بولغان سكاربورو دېڭىز ساھىلى (Scarborough Shoal، فىلىپپىنچە Panatag Shoal) نى ئۈنۈملۈك ھالدا قامال قىلىپ، فىلىپپىن بېلىقچىلىق كېمىلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى بېلىق تۇتۇش رايونى بولغان بۇ يەرگە كىرىشىنى چەكلەپ كەلمەكتە. يەنە بىر مۇھىم تالاش-تارتىشتىكى جاي، ئىككىنچى توماس ساھىلى (Second Thomas Shoal، فىلىپپىنچە Ayungin Shoal) دا بولسا، خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت قىسىملىرى ۋە دېڭىز ئارمىيە پاراخوتلىرى ئۇ يەردە گارنىزون قىلىپ تۇرۇۋاتقان فىلىپپىن دېڭىز ئارمىيە خادىملىرىغا يېمەك-ئىچمەك ۋە باشقا لازىمەتلىكلەرنى يەتكۈزۈپ بېرىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تەمىنات يەتكۈزۈش ھەرىكەتلىرىگە دائىم ھۇجۇم قىلىپ، سۇ توپى ئېتىپ ۋە پاراخوتلارنى سوقۇپ، بۇ تىرىشچانلىقلارنى ئېغىر دەرىجىدە قالايمىقانلاشتۇرۇپ كەلمەكتە. ھەتتا، خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت پاراخوتلىرى فىلىپپىننىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى دېڭىز قانۇنى ئەھدىنامىسى (UNCLOS) بويىچە بېكىتىلگەن مەخسۇس ئىقتىسادىي رايونى (EEZ) ئىچىدە نېفىت-گاز چارلاش ۋە قېزىش پائالىيىتى ئېلىپ بېرىۋاتقان پاراخوتلارنىمۇ پاراكەندە قىلىش ۋە قوغلاشتەك ھەرىكەتلەرنى سادىر قىلماقتا.