قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۇيۇتىگە كەلسەك، بىر مۇپەسسىر بىلىشكە تېگىشلىك قائىدە-پىرىنسپلار دائىرىسىدە بۇ توغرۇلۇق سۆز قىلغان سۇيۇتى، نامىنى ئېنىق تىلغا ئالمىغان ئالىملارنىڭ قاراشلىرىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ «ھەر كىم قۇرئاننى تەپسىر قىلماقچى بولسا، ئالدى بىلەن قۇرئانغا مۇراجائەت قىلىشى كېرەك، چۈنكى قۇرئاننىڭ بىر ئايىتىدە ئېنىق  زىكىر قىلىنمىغان بىر خۇسۇس باشقا بىر ئايەتتە ئوچۇق ئىزاھلىنىدۇ. يەنە بىر ئايەتتە قىسقىچە بايان قىلىنغان بىر خۇسۇس باشقا بىر ئايەتتە ئەتراپلىق بايان قىلىنىدۇ»دېگەن مەزمۇندا قاراش ئوتتۇرىغا قويغاندىن كېيىن، مۇجمەل-مۇبەييەن  (ئوچۇق بايان قىلىنغان)تەرىقىسىدىكى بۇ مەسىلە توغرۇلۇق مىساللارنى بەرگەن. لېكىن سۇيۇتى بۇ مەسىلىلەرنى ئەقىل دائىرىسىدە ئىزاھلىغانىدى. چۈنكى ئۇ قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش توغرىسىدا توختالغاندا بۇنى مۇستەقىل بىر تەپسىر ئۇسۇلى سۈپىتىدە ئەمەس، مۇپەسسىر بىلىشىگە تېگىشلىك قائىدە سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويغانن. قىسقىسى، سۇيۇتى قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر  قىلىش مەسىلىسىگە مۇپەسسىرنىڭ ئەقلىدىن مۇستەقىل بولغان، تېكىستىكى ئەسلى مەنبە ۋە مېتود سۈپىتىدە قارىغان. ئىبنى كەسىر «ئەڭ مۇۋاپىق ۋە توغرا تەپسىر ئۇسۇلى قايسى؟»دېگەن سوئالغا، ئىبنى تەيمىييەنىڭ بۇ ھەقتە دېگەنلىرىنى تەكرارلىغان ھالدا جاۋاب بېرىپ مۇنۇلارنى قەيت قىلغان: «قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلغاندا قىيىنچىلىققا يولۇققان چاغدا، سۈننەتكە مۇراجائەت قىلىش لازىم. چۈنكى سۈننەت قۇرئاننى تەپسىر قىلىپ ئوچۇقلاپ بېرىدۇ. دەرۋەقە، ئىمامى شافى <رەسۇللاھ بەرگەن ھەر ھۆكۈم ئۇنىڭ قۇرئاندىن چۈشەنگەن مەنىلەرگە تايىنىدۇ»دېگەن. بۇنىڭدىن سىرت ئاللاھ مۇنداق دەيدۇ: «(ئى مۇھەممەد!) سېنى كىشىلەر ئارىسىدا ئاللاھنىڭ كۆرسەتكىنى بويىچە ھۆكۈم قىلسۇن دەپ، ساڭا ھەقىقەتەن ھەق كىتابنى نازىل قىلدۇق. خائىنلارنىڭ تەرىپىنى ئالمىغىن» <نىسا: 4-105>.
«(ئى مۇھەممەد!) بىز كىتابنى (يەنى قۇرئاننى) پەقەت سېنىڭ كىشىلەرگە ئۇلار (دىنىدىكى) دەتالاش قىلىشقان نەرسىلەرنى بايان قىلىپ بېرىشىڭ ئۈچۈن، ئىمان ئېيتىدىغان قەۋمگە ھىدايەت ۋە رەھمەت بولسۇن ئۈچۈنلا نازىل قىلدۇق.» 16-44>
شۇڭلاشقا رەسۇللاھ «بىلىپ قېلىڭلاركى، ماڭا قۇرئان ۋە ئۇنىڭغا ئوخشاش يەنە بىرسى بېرىلدى»دېگەن ۋە بۇ يەردىكى«ئۇنىڭغا ئوخشاش»سۆز بىلەن سۈننىتىنى كۆزدە تۇتقان. سۈننەتمۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا قۇرئانغا ئوخشاش ۋەھىي قىلىنغان. لېكىن ئىككىسى ئارىسىدىكى پەرق، سۈننەت قۇرئان تىلاۋەت قىلىنغىنىدەك تىلاۋەت قىلىنمايدۇ. ئىمام شافى ۋە باشقا ئىماملار بۇ ھەقتە نۇرغۇن دەلىلنى كەلتۈرگەن بولۇپ، بۇ دەلىلەرنى بۇ ماقالىمىزدە بايان قىلمايمىز.
ھازىرقى دەۋىرگە كەلگەندە، زۇرقانىغا ئوخشاش بەزى تەتقىقاتچىلار قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش مەسىلىسىنى «رىۋايەت تەپسىرى»دائىرىسىدە تەھلىل قىلىپ، قۇرئاندا بولۇش ئېھتىماللىقى بولغان ئىزاھلارنى (ھۇۋە ماجائى فى قۇرئان)رىۋايەت تەپسىرىنىڭ غول ئامىللىرى سۈپىتىدە بايان قىلغان. ئايەتتىكى <مىنەل فەجر>سۆزىنىڭ بۇنىڭدىن بۇرۇنقى <ئەل ھاياتۇل ئەبيادۇ>سۆزىنى ئىزاھلىشىنى قۇرئاننى قۇرئان  ئارقىلىق تەپسىر قىلغىلى بولىدىغانلىقىنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە كۆرسەتكەن. م. ھۈسەيىن ئەز-زەھەبى بۇ مەسىلىنى تەپسىرنىڭ دەسلەپكى دەۋىردىكى مەنبەلىرى دائىرىسىدە تەتقىق قىلغان. زەھەبىنىڭ قارىشىچە، ساھەبە دەۋرىدە تەپسىرنىڭ تۆت ئاساسلىق مەنبەسى بار بولۇپ، بىرىنچىسى قۇرئانى كەرىمدۇر، شەكسىزكى قۇرئانى كەرىم ئايەتلىرىنىڭ تېكىستى (ئىجاز)، مۇتلەق، (مۇقەييەت)، (ئۇمۇم)، خۇسۇس، مۈجمەل، مۇپەسسەلگە ئوخشاش ھەر خىل ئىپادە ۋە ئۇسلۇب ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە. بۇنىڭدىن سىرت، بىر ئايەتتە  مۇجەز (ئىخچام)بايان قىلىنغان بىر خۇسۇس يەنە بىر ئايەتتە تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ، يەنە بەزى ئايەتلەردە مۈجمەل، ئام (ئومۇمىي: سان جەھەتتىن كۆپ بولغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ياكى مۇتلەق ئىپادە قېلىپلىرى بىلەن زىكىر قىلىنغان بىر خۇسۇس باشقا ئايەتلەردە مۇبەييەن (ئوچۇق)، خاس ۋە مۇقەييەت (مەلۇم نەرسىگە باغلىق ياكى نىسپىلىق)ھالدا بايان قىلىنىدۇ. بۇ سەۋەبلىك، تەپسىر پائالىيەتلىرىدە ئالدى بىلەن قۇرئانغا مۇراجائەت قىلىنىشى ۋە ئوخشاش مەسىلىگە مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرنى بىر پۈتۈنلۈك ئىچىدە سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئىزاھلىنىشى كېرەك.
بۇ قاراشقا ئاساسلانغاندا، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش ئەسلىدە مۇپەسسىرنىڭ ئەقلى سەۋىيەسى ۋە سوبىيكتىپچانلىقىغا باغلىق ئۆزگىرىشچان ئەھۋالدۇر. دەرۋەقە، زەھەبىمۇ مۇتلەقنىڭ مۇقەييەتكە (نىسپىلىق)، ئامنىڭ يەنى ئومۇمنىڭ خاسلىققا، مۇجمەلنىڭ ئېنىقلىققا ئايلاندۇرۇلۇشىنى قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش ئۇسۇلىدىن دەپ قارىغان، ئۇ يەنە قارىماققا بىر-بىرىگە زىتتەك كۆرۈنگەن ئايەتلەرنى بىر پۈتۈنلۈك ئىچىدە چۈشىنىپ ئىزاھلاشنى ۋە مەنە جەھەتتە قىرائەت ئوخشىماسلىقىنى نەزەرگە ئېلىشنىمۇ قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىشنىڭ يەنە بىر ئۇسۇلى دەپ قارىغان. مەسىلەن، ئىسرا (17-93)ئايەتتە ئۇچرايدىغان «زۇخرۇف»كەلىمىسىنىڭ ئىبنى مەسئۇد قىرائىتىدە «زەخەب»شەكلىدە ئېلىنىشى بۇ كەلىمىنىڭ «ئالتۇن»مەنىسىنى بىلدۈرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.