توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يىلتىز تارتقان ئىجتىمائىي توقۇنۇش نەزىرىيەسى: بۇرتوننىڭ قاراشلىرىغا پاراللىل ھالدا، ھەتتا بىرلىكتە ئاكادېمىك تەتقىقات ئېلىپ بارغان ئېدۋارد ئازار، توقۇنۇش نەزىرىيەلىرىنىڭ ئېھتىياجقا بەرگەن ئەھمىيىتىنى بىر قەدەم ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەكىتلەيدۇ. 1970-يىللارنىڭ ئاخىرىدا «يىلتىز تارتقان، ئىزچىللاشقان ئىجتىمائىي توقۇنۇش نەزىرىيەسى ( protracted social conflict )نى ئوتتۇرىغا قويۇپ، لىۋاندىكى ئىچكى ئۇرۇشنى ئىزاھلاشقا تىرىشىدۇ. كېيىنچە، سىرىلانكا، شىمالىىي ئىرلاندىيە، ئېپوپىيە، سۇدان، قىبرىس، ئىران، نىگېرىيە ياكى جەنۇبىي ئافرىقاغا ئوخشاش دۆلەتلەردىكى مەسىلىلەر ۋە توقۇنۇشلارنى ئانالىز قىلىپ چىقىدۇ.[42]ئازارنىڭ توقۇنۇشلارنىڭ پەيدا بولۇپ ئىزچىللىشىپ قېلىشى ياكى يىلتىز تارتىپ قېلىشىنى ماسلوۋنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجلار نەزىرىيەسىگە باغلاپ چۈشەندۈرۈش بىلەن بىرگە، ئاساسلىق ئېھتىياجلار نەزىرىيەسىدە نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىجتىمائىي، پىسخىكىلىق ۋە پىسخىك ئانالىز سەۋەبلەرنىمۇ قوشۇپ تەھلىل قىلىدۇ.  ئازار گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى زوارۋانلىق تۈسى بولغان تىركىشىشلەر ۋە توقۇنۇشلارنى بىخەتەرلىك، ئېتىراپ قىلىنىش، سالاھىيەت-نوپۇز، قوبۇل قىلىنىش، ھاكىمىيەت ۋە سىياسەت مەنبەلىرىنىڭ ئۈلۈشۈلۈشى قاتارلىقلار مەيلى شەخسىي بولسۇن مەيلى ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرىنى مەنسۇپ قىلغان ياكى  ئىپادىلىگەن گۇرۇپپا كىملىكلىرىنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان ئاساسلىق ئېھتىياجلىرى سەۋەبىدىن ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقىنى دەيدۇ. ئازار توقۇنۇش ۋە ئۇرۇشلار ھەققىدە يازغانلىرىنى 1990-يىللارنىڭ بېشىدىن باشلاپ قايتىدىن تۈزىتىپ چىقىپ، توقۇنۇش ۋە تىركىشىشلەرنىڭ بۇرۇنقى دەۋرلەردىن پەرقلىق ھالدا زېمىن، ئىقتىسادىي بايلىق ياكى شەرق-غەرب دۈشمەنلىكىدىن بەكرەك كوللېكتىپ كىملىكلەرنى چۆرىدىگەن ھالدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىنى ئېيتىپ، بۇلارنىڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا ئەمەس گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدا پەيدا بولۇپ دۆلەتلەر ئىچىدە شەكىللىنىدىغانلىقىنىمۇ ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئازارنىڭ نەزىرىيەسىنىڭ ئاساسلىق نۇقتىسىمۇ دەل مۇشۇ يەردىن كېلىدۇ. «يىلتىز تارتقان ياكى ئىزچىللىشىپ كەتكەن ئىجتىمائىي»توقۇنۇشلاردا ئاساسلىق ئوبيېكت سۈپىتىدە ئۆزلىرىنى ئېتنىك، دىنى، كۈلتۈر قاتارلىق كىملىكلەر بىلەن تەبىرلەيدىغان ياكى ئىپادىلەيدىغان گۇرۇپپىلارنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجلىرىنىڭ ھەل قىلىنالماسلىقىدىن، يەنى سىياسىي جەھەتتىن ئېتىراپ قىلىنماي تۈزۈمنىڭ سىرتىغا سىقىپ چىقىرىلىشى، ئىقتىسادىي ۋە كۈلتۈر ساھەلىرىدىن چەتكە قېقىلىشى ياكى بۇ ساھەلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنماسلىقى، كىملىك جەھەتتىن ئېتىراپ قىلىنىش ۋە ئىپادە قىلىش تەلەپلىرىنىڭ يوق قىلىنىشى، بىخەتەرلىك ئېھتىياجلىرىنىڭ ھەل قىلىنماسلىقى قاتارلىقلارنىڭ ئىنسانلارنى مەيلى شەخسىي مەيلى كوللېكتىپ جەھەتلەردە بولسۇن بۇ ئېھتىياجلارنى ھەل قىلىش بەدىلىگە توقۇنۇشقا ياكى كۈرەشكە ئىتتىرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئازار ئېھتىياج مەركەزلىك توقۇنۇشلاردا بىراۋلارنىڭ شەخسىي ئېھتىياج ۋە مەنپەئەتلىرىنىڭ مەلۇم بىر گۇرۇپپا ئىچىدە ھەل بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغانلىقىدىن كىملىكنىڭ شەخسلەرنى ئاسانلا سىياسىي تۈسكە ئىگە قىلىپ قويىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، شەخسلەرنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجلىرىنىڭ مەنپەئەتتىن بەكرەك ئونتولوگىيەلىك (ماھىيەتلىك ۋە مەۋجۇدلۇق)بولۇشى سەۋەبىدىن مۇرەسسە قىلىنمايدىغان ۋە ۋاز كەچكىلى بولمايدىغان نەرسە ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. ئەنئەنىۋى ئۇرۇش ياكى توقۇنۇش نەزىرىيەچىلىرى تەرىپىدىن غەيرى ئەقلى سۈپىتىدە تەبىرلەنگەن كىملىكنىڭ ۋە كۈلتۈرنىڭ ئىپادىسى ۋە سىياسىي تۈزۈم ئىچىدە قوبۇل قىلىنىشىغا ئوخشاش مەسىلىلەرنى دەۋرنىڭ بولمىسا بولمايدىغان ئامىللىرى دەپ قارايدۇ.[43]ئازار بىلەن بۇرتوننىڭ ئوخشاش قاراشلىرىنى قىسمەن بولسىمۇ قوبۇل قىلغان جاي روتمەن (jay rothman)، گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدا ياكى گۇرۇپپىلار بىلەن دۆلەت ھاكىمىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى كىملىك سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇشلارنىڭ ئېھتىياجلاردىن بەكرەك مەنپەئەتلەرنىڭ توقۇنۇشى ئىكەنلىكىنى، يەنى توقۇنۇشنىڭ مۇئەييەن كىملىككە ئىگە گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى مەنپەئەتلەردىن كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىپ، بارلىق كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشنىڭ مەنپەئەت توقۇنۇشى بولىدىغانلىقىنى، لېكىن بارلىق مەنپەئەت توقۇنۇشىنىڭ كىملىك توقۇنۇشى بولمايدىغانلىقىنى دەيدۇ.[44]ئازار، بۇرتون ۋە روتمەنگە ئوخشاش شەخسلەر كونكرېت نىشانلار تۈپەيلى ئېلىپ بېرىلىدىغان تىركىشىشلەرنىڭ، شۇنداقلا ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىجتىمائىي-پىسخىكىلىق ئامىللار ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىپ، بۇ ئامىللارنىڭ ئابستىراكىتلىق تەرىپى كونكرېت تەرىپىنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىپ  توقۇنۇشلارنىڭ كۆپ قىرلىق ھالەتتە كېلىپ چىقىدىغانلىقى،نەتىجىدە ئىزچىللىققا ئىگە بولۇپ قالىدىغانلىقىنى تەكىتلىشىدۇ. ئىزچىللىققا ئىگە بولۇپ كەتكەن مەسىلىلەر ئىچىدىكى ئىجتىمائىي-پىخسىكىلىق سەۋەبلەر كۆپ بولۇشى سەۋەبىدىن، بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش كونكرېت نىشانلار تۈپەيلى كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇشلارغا قارىغاندا تېخىمۇ تەسكە توختايدۇ. بۇ قاراش كېيىنچە نۇرغۇن ئىلىمشۇناس تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىدۇ.[45]