خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۇنيا سىياسىتىگە مۇناسىۋەتلىك بۇ قاراش خاتا ئەمەس لېكىن تارىخىي ئۆزگىرىشلەرنى، بۇلارغا تەسىر كۆرسەتكەن ھەتتا بەلگىلەيدىغان ئامىللارنى ۋە بۇ دائىرىدە «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»دېيىلىدىغان ئالاھىدە دۇنيا سىياسەت شەكلىنى تولۇق يورىتىپ بېرەلمەيدۇ. بۇ سەۋەبتىن بىز بۇ جايدا دۇنيا سىياسىتىنىڭ ئوخشىمىغان شەكىللىرى ۋە بۇ دائىرىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنى بىر قاتار ئۆلچەملەر دائىرىسىدە ئانالىز قىلىمىز. بىزچە، دۇنيا سىياسىتىدە تارىخىي ئۆزگىرىشلەر يۈز بېرىشى تۆۋەندىكى ئۈچ ئاساسلىق ئامىلنىڭ ئوخشاش ۋاقىتتا ئۆزگىرىشىگە باغلىق. بىرىنچىسى، مەۋجۇت سىياسىي كۈچلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى، ئىككىنچىسى، بۇ كۈچلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت شەكلى ۋە دەرىجىسى، ئۈچىنچىسى، ماكاننىڭ دائىرىسى ۋە بۇ دائىرىسىدە زامان-ماكاننىڭ مۇناسىۋىتىنىڭ ئالاھىدىلىكى.
بىرىنچىسى ئۈستىدە توختىلىشقا توغرا كەلسە، تەشكلىي قۇرۇلمىغا ئىگە سىياسىي ئاپىراتلار بولمىغان ئىپتىدائىي دەۋىرلەرنى بىر چەتكە قايرىپ قويساق، ئىنسانىيەت تارىخنىڭ ئوخشىمىغان دەۋىرلىرىدە بىر-بىرىگە ئوخشمايدىغان پەرقلىق سىياسىي ئاپىراتلارنى قۇرۇپ چىققان. بۇ دائىرىگە قەبىلىلەر، شەھەر دۆلەتلىرى، خاندانلىقلار، ئىمپېرىيەلەر، كىنەزەكلىكلەر، پادىشاھلىقلار، فىئودال قۇرۇلمىلار ۋە ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەر كىرىدۇ. بىز بۇ يەردە «ئىمپېرىيەلىك ياكى ھىمايە ئاستىغا ئېلىنغان سىياسىي قۇرۇلمىلار»بىلەن «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق-مۇستەقىل دۆلەتلەر»نى بىر-بىرىدىن ئايرىمىساق بولمايدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، چېگرالىرى ئېنىق بېكىتىلمىگەن زېمىنلاردا تولۇق مۇستەقىل بولمىغان، پەقەت «مۇستەقىلدەك كۆرىنىدىغان ياكى ئىگىلىك ھوقۇق تەلەپ قىلىدىغان»، مۇستەقىللىقى ۋاقىتلىق، تالاش-تارتىشلىق ياكى مەۋھۇم بولغان سىياسىي قۇرۇلمىلار بىلەن چېگرالىرى ئېنىق بېكىتىلگەن ۋە بۇ چېگرالار ئىچىدىكى زېمىن ۋە ئىنسانلارغا «تولۇق ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان» دۆلەتلەرنى ئايرىش كېرەك. بۇ ئايرىم سىياسىي كۈچلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى نۇقتىسىدىن مۇھىم بولۇپلا قالماستىن، بۇ سىياسىي قۇرۇلمىلاردىكى مۇناسىۋەتنىڭ شەكلىنى بەلگىلەش نۇقتىسىدىنمۇ مۇھىمدۇر.
دۇنيا سىياسىتىدىكى كۈچلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ شەكلى نۇقتىسىدىنمۇ بۇ مۇناسىۋەتنىڭ ئوخشمىغان ئۈچ خىل شەكلى بار. بىرىنچىسى، ھەر سىياسىي قۇرۇلما ئۆزگىرىلەردىن مۇستەقىل ئايرىم ھەرىكەت قىلىدىغان بولۇپ، بۇ «ئالاقسىزلىق»نى كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچىسى، سىياسىي قۇرۇلمىنىڭ ئۆزىدىن ئۈستۈن ھاكىمىيەتكە بويۇن ئېگىپ ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىرىشى نەتىجىسىدە مەيدانغا كەلگەن «پىرامىدالىق مۇناسىۋەت»شەكلى، ئۈچىنچىسى، سىياسىي قۇرۇلمىلارنىڭ بىر-بىرىدىن مۇستەقىل ھەرىكەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزگىلەر بىلەن بۇ دائىرىدە مۇناسىۋەت ئورنىتىشى نەتىجىسىدە ۋۇجۇدقا چىققان «باراۋەرلىك مۇناسىۋەت»شەكلى (يۇردۇسەۋ، 1996:23). يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان سىياسىي كۈچلەر خەۋەرلىشىش ۋە قاتناش ساھەسىدىكى «تېخنىكىلىق ئىمكانىيەتلەر» ۋە ئېتىقاد ۋە مەنىۋى بايلىقلاردىن ئوزۇقلىنىدىغان «دۇنيا قارىشى»غا باغلىق ھالدا تارىخنىڭ ئوخشىمىغان دەۋىرلىرىدە يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان مۇناسىۋەتلەر شەكىللىرىدىن بىرىگە ئاساسەن ھەرىكەت قىلغان ۋە بۇ دائىرىدە داۋاملاشقان مۇناسىۋەتلەرنىڭ نەتىجىسىدە زىچ-سۇس، ئىزچىل-ئىزچىل بولمىغان مۇناسىۋەتلەر پەيدا بولغان. بۇ ئەھۋال دۇنيا سىياسىتىنىڭ قۇرۇلمىسىنى بەلگىلىگەن.
ئۈچىنچىسى، دۇنيا سىياسىتىگە ساھىبخانلىق قىلغان ماكاننىڭ (زېمىن) ئالاھىدىلىكى ۋە دائىرىسى بىلەن بۇ دائىرىدە مەيدانغا كەلگەن «زامان-ماكان مۇناسىۋىتى»نىڭ ئەھۋالىمۇ دۇنيا سىياسىتىنى شەكىللەندۈرىدىغان مۇھىم ئامىللاردىن بىرىدۇر. بۇ جايدا «تارقاق» ياكى «بىر گەۋە» بولۇپ ئىككى خىل ماكاندىن ئېغىز ئېچىشقا بولىدۇ. «تارقاق ماكان»دۇنيانىڭ بىر-بىرىدىن خەۋەرسىز جۇغراپىيەلىك ماكاندىن تەشكىل تاپقانلىقىنى كۆرسىتىدىغان بولسا، «بىر گەۋدىلىك ماكان»ئىنسانلار ياشىغان رايون ۋە قىتئەلەرنىڭ بىر گەۋدىدىن تەشكىل تاپىدىغانلىقىنى، ھەتتا زېمىننىڭ ھەممىسىنىڭ ئاسمان ۋە يەر ئاستى بىلەن بىرلىكتە قوشۇلۇپ بىرلا ماكان بولىدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇنى مۇناسىۋەتلەرنىڭ زىچلىق دەرىجىسىنى ۋە سىياسىي كۈچلەرنىڭ بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسىتىش قابىليىتىنى بەلگىلەيدىغان «زامان-ماكان مۇناسىۋىتى»دائىرىسىدە چۈشىنىش كېرەك. ھارۋېنىڭ (1989) «زامان-ماكان قىسىلىشى»دېگەن ئۇقۇمىدىن ئىلھام ئېلىنغان ئاساستا بۇ «قىسىلىشنىڭ نىسبىتى»نىڭ دۇنيا سىياسىتىنىڭ شەكىل ئۆزگەرتىشىگە سەۋەب بولغان مۇھىم ئامىللاردىن ھېسابلىنىدۇ.
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان ئاساسلىق ئۆزگىرىش ئامىللىرى دائىرىسىدە دۇنيا سىياسىتىنى مودېرىن دۇنيادىن بۇرۇن، مودېرىن دۇنيا، مودېرىن دۇنيادىن كېيىن دېگەندەك دەۋىرلەرگە ماس ھالدا، «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن بۇرۇنقى دەۋىر»، «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرى» ۋە «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن كېيىنكى دەۋىر»دەپ ئۈچ دەۋىرگە ئايرىشقا بولىدۇ.
بۇ دەۋىرلەردىكى دۇنيا سىياسىتىنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن بۇرۇنقى دەۋىر كۆپ خىللىق بىراق بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋىتى بولمىغان يېپىق تۈزۈملەردىن تەشكىل تاپقانلىقى ئۈچۈن «ئۈزۈك-كۆپ مەركەزلىك»، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرى بىر پۈتۈن ۋە بىرلا مەركەزلىك بولۇش بىلەن بىرگە، غەربنىڭ تىزگىنىدە بولغانلىقى ئۈچۈن «غەرب مەركەزلىك»، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن كېيىنكى دەۋىر بولسا كۆپ خىللىق ۋە بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋەت ئىچىدىكى ئوچۇق تۈزۈملەردىن تەشكىل تاپقانلىقى ئۈچۈن «پۈتۈنلەشكەن-كۆپ مەركەزلىك»دەپ تەرىپلەش مۇمكىن.
2- خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن بۇرۇنقى دەۋىر- ئۈزۈك كۆپ مەركەزلىك دۇنيا
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىن بۇرۇنقى دەۋىر ئاساسلىقى ئىپتىدائىي ۋە ئوتتۇرا ئەسىرلەردىكى دۇنيا سىياسىتىنىڭ ئەھۋالىنى ئىپادە قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئىبارىدۇر. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ھادىسىسى بولمىغان بۇ دەۋىردە، مودېرىن دەۋىردىكى سىياسىي ئاكتىيور ۋە مۇناسىۋەت شەكلى بولمايدۇ، زامان-ماكان مۇناسىۋەتلىرىدىمۇ ئۈزۈكلۈك مەۋجۇت ئىدى. شۇڭا بۇ دەۋىر بىر-بىرىدىن ئۈزۈك نۇرغۇن يېپىق تۈزۈمدىن تەشكىل تاپقانلىقى ئۈچۈن دۇنيا سىياسىتىنى شەكىل جەھەتتىن «ئۈزۈك-كۆپ مەركەزلىك»دەپ تەرىپلىسەك بولىدۇ.