خىتاينىڭ يۈكسىلىشى توغرىسىدا قايتا ئويلىنىش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتايدا 2011 – يىلىدىكى 190 مىليون ئائىلە (ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %23ى) دىن ئىبارەت بولغان ئوتتۇرا قاتلامنىڭ 2025 – يىلىغا بارغاندا 370 مىليون ئائىلىدىن ھالقىپ كېتىدىغانلىقى ۋە ئومۇمىي نوپۇسنىڭ تەخمىنەن %75 ىنى تەشكىل قىلىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە.[11] سېتىۋېلىش كۈچى ئۈزلۈكسىز ئۆرلەپ ماڭغان شەھەرلىك كەسپىي ئوتتۇرا قاتلامنىڭ ئىستېمال تورىمۇ تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىدۇ. مەسىلەن، خىتاي دۇنيانىڭ ئەڭ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان ئاپتوموبىل بازىرى. ئامېرىكىنىڭ ئەڭ چوڭ ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچىسى بولغان GM نىڭ 2008 – يىلىدا خىتايدىكى ئومۇمىي سېتىش ھەجىمى 1 مىليون بولغان بولسا، 2011 – يىلىنىڭ پەقەت دەسلەپكى 8 ئېيىدىكى ئومۇمىي سېتىشى 1 مىليون 600 مىڭدىن ئېشىپ كەتتى.[12] بولۇپمۇ ئېسىل مەھسۇلاتلارغا بولغان تەلەپنىڭ كۈچىيىشى دىققەتنى تارتماقتا. GM نىڭ ئالىي مودېللىرىدىن كادىلاكنىڭ سېتىش نىسبىتى 2010 – يىلىدىن بۇيان (2011 – يىلىغىچە بولغان جەرياندا – ت) %55 ئاشتى. ھاراق ئىستېمالى 2005 – يىلىدىن 2009 – يىلىغىچە %104 ئاشقان خىتاينىڭ كىشى  بېشىغا توغرا كېلىدىغان يىللىق ئىستېمال مىقدارىدىن قارىغاندا، كېچىككەندىمۇ 2014 – يىلىغا بارغاندا دۇنيانىڭ ئالتىنچى چوڭ ھاراق بازىرىغا ئايلىنىشى كۈتۈلمەكتە.[13]
خەلقئارادىكى ئېسىل ئىستېمال بازىرىدىكى %27.5 لىك پېيى بىلەن 2009 – يىلى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن ھالقىپ ياپونىيەدىن كېيىنكى ئىككىنچى رەتتىن ئورۇن ئالغان خىتاينىڭ، پەقەت بىر قانچە يىل ئىچىدىلا دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئېسىل ئىستېمال بازىرى بولىدىغانلىقىغا كەسكىن نەزەر بىلەن قارالماقتا.[14] گەرچە ئائىلە بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېجەش نىسبىتىدە ئۆرلەش داۋاملىشىۋاتقان بولسىمۇ[15]، ئوتتۇرا مەزگىلدە كۈچىيىۋاتقان ئېسىل ئىستېمالنىڭ ئامانەت پۇلغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇقەررەردۇر. ئامانەت نىسبىتىدىكى تۆۋەنلەش سېلىنمىنى ئازايتىپ ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ سۈرئىتىنى ئاستىلىتىپ قويىدۇ. شۇنداقلا ئوتتۇرىچە كىرىم بىلەن تەڭ كۈچىيىۋاتقان ئېسىل ئىستېمال مەھسۇلاتلىرىغا بولغان تەلەپ تاشقى سودا تەڭپۇڭلۇقلىرىغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ.
سېتىۋېلىش كۈچى ئاشقان، ئىستېمال تەلەپلىرى ئۆزگەرگەن ئوتتۇرا قاتلامنىڭ مەركىزىي ھۆكۈمەت ۋە مەھەللىي ھۆكۈمەتلەردىن كۈتىدىغانلىرىمۇ كۆپەيمەكتە. خۇسۇسەن، شەھەردە ئولتۇراقلاشقان ئوتتۇرا قاتلام ئىجتىمائىي پاراۋانلىق، پىنسىيونېرلىق ۋە سالامەتلىك سۇغۇرتىسى دېگەندەك ئاساسىي پاراۋان دۆلەت سىياسەتلىرىنى ياخشىلاش بارغانچە زىچ ۋە يۇقىرى ئاۋاز بىلەن تەلەپ قىلىنماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى 362 مىليارد دوللار ئەتراپىدىكى يىللىق سودا ئېشىندىسىنىڭ كۆپ قىسمىنى كىرىمى تۆۋەن ئامېرىكا خەزىنە زايوملىرىغا ياتقۇزۇپ پايدىلانماقتا. ئامېرىكىنىڭ خىتايغا بولغان جەمئىي 1 تىرىليون 1 مىليارد دوللارغا يېتىدىغان قەرزى (2010 تەرجىمان) بولسا، نۆۋەتتە ھەم يۈەننىڭ قىممىتىنى ساقلاپ قالماقتا، ھەم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قولىغا كۈچلۈك سىياسىي كوزىر بەرگەن بولدى. كۈچىيىۋاتقان ئىجتىمائىي تەلەپلەر خىتاي ھۆكۈمىتىنى خامچوت ئېشىندىسىنى پاراۋان دۆلەت سەرپىياتلىرىغا يۈزلەندۈرۈشكە مەجبۇرلايدۇ-دە، بۇ مەركىزىي پۇل سىياسەتلىرىنى ئاستىن – ئۈستۈن قىلىش بىلەن بىرگە، ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە خىتاينىڭ قولىنى ئاجىزلىتىپ قويغان بولىدۇ.
باش كۆتۈرگۈسى ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى قوزغىتىدىغان يەنە بىر سەۋەب بولسا، خىتاينى ئوتتۇرا مەزگىلدە كۈتۈۋاتقان دېموگرافىك مۇساپىدۇر. ئۇزۇندىن بۇيان ئىجرا قىلىنىۋاتقان پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىنىڭ سايىسىدا خىتاينىڭ نوپۇس كۆپىيىشى تېز سۈرئەتتە تۆۋەنلىمەكتە. خىتاي نۆۋەتتە %0.47 لىك نوپۇس ئېشىش سۈرئىتى بىلەن دۇنيادا 156 – رەتتىن ئورۇن ئالماقتا. بۇ ھالەت داۋاملاشقان تەقدىردە، خىتاي نوپۇسىنىڭ 2030 – يىلىغا بارغاندا تۇرغۇنلۇق دەۋرىگە قەدەم قويىدىغانلىقى، ئارقىدىن، نۆۋەتتە ناھايىتى كۆپ ياۋروپا دۆلىتى ۋە ياپونىيەدىكى ئەھۋالغا ئوخشاش، تۆۋەنلەشكە باشلايدىغانلىقى تەخمىن قىلىنماقتا. قېرىغان نوپۇس بولسا، ئىقتىسادىي دىنامىزمنىڭ تۆۋەنلىشىشى بىلەن بىرگە، ئىجتىمائىي پاراۋانلىق، پىنسىيونېرلىق ۋە سەھىيە سەرپىياتلىرىنىڭ ئېشىپ كېتىشى دېگەنلىك بولىدۇ.
يەنە بىر چىقىم ئېغىزى بولسا، تېز سۈرئەتتىكى شەھەرلىشىش بىلەن بىرلىكتە ئېغىرلىشىۋاتقان ئۈستقۇرۇلما چىقىملىرى. ئەڭ يېڭى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئۈستقۇرۇلما ۋە قۇرۇلۇش چىقىملىرىنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئېشىشىدىكى پېيى تاشقى سودىنى ئارقىدا قالدۇرۇپ بىرىنچى رەتتىن ئورۇن ئالغان. كۈچىيىۋاتقان تەلەپنى قاندۇرۇش ئۈچۈن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋە بانكىلىرىنىڭ يەرلىك دائىرىلەرگە بەرگەن قەرزلىرىنىڭ بارغانسېرى خەۋپلىك باسقۇچقا كىرىپ قېلىۋاتقانلىقى ۋە شەھەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئون مىلياردلارچە دوللارلىق يوشۇرۇن قەرزلىرىنىڭ بارلىقى تەخمىن قىلىنماقتا.[16]
ئاخىرىدا تېز سۈرئەتلىك سانائەتلىشىش پەيدا قىلغان مۇھىت مەسىلىلىرى ۋە بۇلارنىڭ چىقىملىرىنى مۇھاكىمە قىلىش كېرەك. دۇنيادا ھەم ئومۇمىي ئېنېرگىيە ئىستېمالىدا ھەم كاربون گازى قويۇپ بېرىش جەھەتتە بايراقدار بولۇپ كېتىۋاتقان خىتاي، ئېغىر مۇھىت مەسىلىلىرىگە دۇچ كەلمەكتە. باشتا چوڭ شەھەرلەر بولۇپ خىتايدا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ھاۋا بۇلغىنىشى يۈز بەرمەكتە. ئومۇمىي سانى 560 مىليونغا يېتىدىغان شەھەر نوپۇسىنىڭ پەقەت %1 نىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئۆلچەملىرىگە ئاساسەن، پاكىز دېيىشكە بولىدىغان ھاۋادىن نەپەسلىنىۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلمەكتە.[17] خىتاي سەھىيە مىنىستىرلىقىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، بۇ بۇلغىنىش سەۋەبىدىن راك دۆلەتنىڭ بىرىنچى نومۇرلۇق ئۆلۈم سەۋەبىگە ئايلىنىپ قالغان.