ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ مۇھاكىمە ئامېرىكانىڭ داڭلىق خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ژۇرنىلى «تاشقى سىياسەت» (Foreign Affairs) نىڭ 2025-يىلى 27-ماي سانىدا ئېلان قىلىنغان، ئېلىي راتنېر (Ely Ratner) تەرىپىدىن يېزىلغان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلىكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» (The Case for a Pacific Defense Pact: America Needs a New Asian Alliance to Counter China) ناملىق ماقالىنى چۆرىدىگەن ھالدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. راتنېر ئەپەندى ھازىر مارافون تەشەببۇسى (Marathon Initiative) نىڭ مەسئۇلى بولۇپ، 2021-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جو بايدىن ھۆكۈمىتىدە ھىندى-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىك ئىشلىرىغا مەسئۇل دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرىنىڭ ياردەمچىسىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن. بۇ ۋەزىپە ئۇنىڭغا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى ھەققىدە چوڭقۇر ۋە بىۋاسىتە چۈشەنچىگە ئىگە بولۇش پۇرسىتى ياراتقان. ئۇنىڭ بۇ ماقالىسىمۇ دەل مۇشۇ تەجرىبىلىرىگە ئاساسلىنىپ، ئامېرىكانىڭ كەلگۈسىدىكى ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسىگە قارىتا مۇھىم بىر تەكلىپنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ماقالىنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى شۇكى، خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ھەربىي تەھدىتى ۋە رايوندا ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش ئىستىكى ئالدىدا، ئامېرىكانىڭ ھازىرقى ئىككى تەرەپلىك ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى ۋە يېقىنقى يىللاردا شەكىللەنگەن غەيرىي رەسمىي كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق مېخانىزملىرى يېتەرلىك ئەمەس. بۇنىڭ ئورنىغا، ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدە، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە فىلىپپىننى ئاساسىي ئەزا قىلغان، رەسمىي، كوللېكتىپ مۇداپىئە مەجبۇرىيىتىگە ئىگە «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى» نى قۇرۇپ چىقىش ھەم مۇمكىن ھەم زۆرۈر. راتنېر بۇ شەرتنامىنىڭ خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق ئىستىكىنى توسۇش، رايون مۇقىملىقىنى ساقلاش ۋە ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەنپەئەتلىرىنى قوغداشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ تەكلىپ ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتى ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى ساھەسىدىكى مۇتەخەسسىسلەر، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە ئاكادېمىكلار ئارىسىدا قىزغىن مۇنازىرە قوزغىشى مۇمكىن بولغان، ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە بىر پىكىر سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
راتنېر ماقالىسىنىڭ كىرىش قىسمىدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئاسىيا قىتئەسىدە يېڭى بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈش ۋاقتىنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىنى جەزملەشتۈرىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدا بۇنداق بىر شەرتنامە ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولمىغان ۋە زۆرۈرىيىتىمۇ يوق ئىدى. لېكىن، بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە، بولۇپمۇ خىتايدىن كېلىۋاتقان ۋە كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئومۇميۈزلۈك تەھدىت ئالدىدا، بۇنداق بىر ئىتتىپاقنى قۇرۇش ھەم مۇمكىنچىلىككە ئىگە ھەم ئىنتايىن زۆرۈر بىر ئىشقا ئايلانغان. راتنېرنىڭ كۆزىتىشىچە، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى ئاللىقاچان ئۆزلىرىنىڭ مۇداپىئە ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن زور مەبلەغلەرنى سېلىشقا باشلىغان ۋە ئۆزئارا ھەربىي ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇش يولىغا قەدەم قويغان. شۇنداقتىمۇ، ئەگەر كۈچلۈك ۋە ئېنىق بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە ۋەدىنامىسى بولمايدىكەن، پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ كەلگۈسى مۇقىمسىزلىققا ۋە ئېھتىماللىق توقۇنۇشلارغا قاراپ يۈزلىنىش خەۋپى ئاستىدا تۇرماقتا.
راتنېر، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك تاكتىكىلىق ئۆزگىرىشلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويغاندا، ئۇنىڭ «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» دەپ ئاتالغان ئۇزۇن مۇددەتلىك گېئوپولىتىك ئارزۇلىرىنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرمىگەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى ئېنىق: ئۇلار تەيۋەننى قورال كۈچى بىلەن بولسىمۇ ئىگىلەشنى، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئۆز كونتروللۇقىغا ئېلىشنى، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنى پارچىلاپ ئاجىزلاشتۇرۇشنى ۋە ئاخىرقى ھېسابتا پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. راتنېرنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، ئەگەر خىتاي بۇ نىشانلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرالىسا، نەتىجىدە خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى يېڭى بىر خەلقئارا تەرتىپ شەكىللىنىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خەلقئارادىكى ئورنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلەپ، قۇرۇقلۇق بىلەنلا چەكلىنىدىغان، ئىقتىسادىي جەھەتتە كىچىكلەپ كەتكەن، بىخەتەرلىك كاپالىتى ئاجىزلىغان، شۇنداقلا دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك بازارلار ۋە ئىلغار تېخنولوگىيەلەرگە تولۇق ئېرىشىش ياكى ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قالغان بىر دۆلەت دەرىجىسىگە چۈشۈپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.