تېخنىكىلىق بېقىندىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك كونترول: ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئېنۋىدىيە (Nvidia) ئېكسپورت سىياسىتى ۋە خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچى توسالغۇ — ئىقتىسادىي بايلىق ۋە سىجىللىق مەسىلىسى. نۆۋەتتە خىتاي ئىقتىسادى تۈرلۈك قۇرۇلمىلىق خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە. يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز يۈكىنىڭ ئېغىرلىشىشى ۋە ئۆي-مۈلۈك بازىرىدىكى داۋالغۇشلار، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىگە ئاجرىتىدىغان مەبلىغىنى قايتا ئويلىشىشقا مەجبۇر قىلماقتا. سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى مەشىقلەندۈرۈش ئۈچۈن غايەت زور مىقداردا ئېنېرگىيە ۋە مەبلەغ تەلەپ قىلىنىدۇ. ئامېرىكانىڭ «مايكروسوفت»، «گۇگۇل» ۋە «ئامازون» قاتارلىق شىركەتلىرىنىڭ كاپىتال كۈچى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، خىتاي كارخانىلىرىنىڭ مەبلەغ سېلىش ئىقتىدارى چەكلىمىگە ئۇچرىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچى توسالغۇ — گېئو-سىياسىي زەنجىر ۋە تەيۋەن مەسىلىسى. «تەيۋەن خەۋەرلىرى» تورىنىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى يەنىلا تەيۋەننىڭ TSMC شىركىتى ئىشلەپچىقارغان ياكى ئامېرىكادىن ئىمپورت قىلىنغان ئۆزەكلەرگە تايىنىدۇ[6]. ئەگەر رايوندا ھەربىي توقۇنۇش يۈز بەرسە، بۇ تەمىنات زەنجىرىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىش خەۋپى يۇقىرى. بۇ خىل ئەھۋالدا، خىتاينىڭ «تەيۋەننى بىرلىككە كەلتۈرۈش» سىياسىي نىشانى بىلەن «تېخنىكىلىق تەرەققىيات» نىشانى ئوتتۇرىسىدا ئىستراتېگىيەلىك زىتلىق كېلىپ چىقىدۇ. خىتاي بىرلا ۋاقىتتا ھەم مۇقىم تەمىنات زەنجىرىگە، ھەم رايوندىكى ھەربىي ھەرىكەتلەرگە كاپالەتلىك قىلالمايدۇ.
تۆتىنچى توسالغۇ — ئىختىساسلىقلارنىڭ يۆتكىلىشى. سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەت — ئەسلىي ماھىيىتى بىلەن ئىختىساسلىقلار رىقابىتىدۇر.كۈزىتىشلەرگە ئاساسەن، يېقىنقى يىللاردا خىتايدىن نۇرغۇنلىغان يۇقىرى سەۋىيەلىك تېخنىكا خادىملىرى ۋە ئالىملارنىڭ چەتئەللەرگە، بولۇپمۇ غەرب ئەللىرىگە كېتىۋاتقانلىقى  مەلۇم. يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە سەرخىللارنىڭ ئازىيىشى، خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان تېخنىكا پەرقىنى كىچىكلىتىشىگە توسقۇنلۇق قىلىدۇ.
بەشىنچىدىن، ئۇچۇر مۇھىتىنىڭ چەكلىمىسى. چوڭ تىل مودېللىرى (LLMs) كۆپ خىل، ئوچۇق ۋە چەكلىمىسىز سانلىق مەلۇماتلارغا ئېھتىياجلىق. خىتاينىڭ قاتتىق بولغان تور باشقۇرۇش ۋە ئۇچۇر سۈزۈش سىستېمىسى، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ ئۆگىنىش ماتېرىياللىرىنىڭ كۆپ خىللىقىغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. ئامېرىكانىڭ ئوچۇق ئۇچۇر مۇھىتى بۇ جەھەتتە سانلىق مەلۇمات سۈپىتى ۋە كۆپ خىللىقى بويىچە ئەۋزەللىككە ئىگە.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى ئارزۇلىرى يۇقىرى بولسىمۇ، ئەمما تېخنىكا، ئىقتىساد ۋە سىستېما جەھەتتىكى توسالغۇلار ئۇلارنىڭ ئامېرىكادىن ئېشىپ كېتىش ئېھتىماللىقىنى تۆۋەنلەتمەكتە. ئامېرىكا ئۆزەكلىرىنى سېتىۋېلىش خىتاينىڭ قىسقا مۇددەتلىك ئېھتىياجىنى قاندۇرسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتلىك تېخنىكىدا مۇستەقىللىق مەسىلىسىنى ھەل قىلالمايدۇ.
بەشىنچى قىسىم: خۇلاسە — بۈيۈك كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھېسابات
يۇقىرىدىكى تەھلىللەر شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، دونالد ترامپنىڭ خىتايغا ئېنۋىدىيە ئۆزەكلىرىنى سېتىش قارارى، ئاددىي بىر ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ياكى سىياسىي ئاجىزلىقنىڭ ئىپادىسى ئەمەس. ئەكسىچە، بۇ قارار ئامېرىكانىڭ ئۆز تېخنىكا كۈچىگە بولغان ئىشەنچىسى ۋە خىتاينى «كونترول قىلىنغان رىقابەت» چەمبىرى ئىچىدە تۇتۇپ تۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەھسۇلىدۇر. بۇ سىياسەت ئارقىلىق ۋاشىنگتون بىر تەرەپتىن ئۆز شىركەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى قوغدىسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ يۆنىلىشىگە ۋاسىتىلىك تەسىر كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلغان.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى — خىتاينى ئامېرىكا مەركەزلىك تېخنىكا ئېكولوگىيەسىنىڭ خالتا كوچىسىغا قاماپ قويۇشتۇر. ئەگەر خىتاي ئامېرىكانىڭ قاتتىق ۋە يۇمشاق دېتاللىرىغا داۋاملىق تايانسا، ئامېرىكا كەلگۈسىدىكى ھەر قانداق بىر كىرىزىس پەيتىدە «تەمىنلەشنى ئۈزۈش» ياكى «تېخنىكىلىق جازالاش» ھوقۇقىنى ئۆز قولىدا ساقلاپ قالىدۇ. «سېمافور» (Semafor) تورىنىڭ ئانالىزىدا تەكىتلەنگەندەك، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەھدىتى ئامېرىكا سىياسىي ساھەسىدە ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلغان مەسىلە[5]، ئەمما بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۇسۇلىدا ترامپ ھۆكۈمىتى «تولۇق ئايرىلىش» (Decoupling) تىن كۆرە، «ئاستىرىتتىن  باشقۇرۇش» ئۇسۇلىنى تاللىغاندەك كۆرۈنىدۇ.
ئەلۋەتتە، بۇ قارار خەتەرلەردىن خالىي ئەمەس. خىتاينىڭ ئامېرىكا تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ ھەربىي ئىقتىدارىنى كۈچەيتىۋېلىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. شۇڭا، ئامېرىكانىڭ بۇ سىياسىتى «يۇقىرى خەتەر، يۇقىرى پايدا» پىرىنسىپىغا ئاساسلانغان بىر ئىستراتېگىيەلىك تەۋەككۈلچىلىك ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر ئامېرىكانىڭ مۆلچەرى توغرا چىقسا، خىتاي مەڭگۈلۈك «ئىككىنچى دەرىجىلىك» تېخنىكا ئىستېمالچىسى بولۇپ قالىدۇ؛ ئەگەر خاتا چىقسا، ئامېرىكا كۈچەيگەن بىر رەقىبكە دۇچ كېلىشى مۇمكىن.
لېكىن، ھازىرقى ۋەزىيەتتە، خىتاينىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرى ۋە ئۆزەك ياساشتىكى ھالقىلىق ئۈسكۈنىلەرگە بولغان ئېھتىياجى، ئامېرىكاغا بۇ ئىستراتېگىيەنى يولغا قويۇش ئۈچۈن پۇرسەت ۋە ئىشەنچ بەرمەكتە. ترامپنىڭ نەزىرىدە، خىتاينىڭ پۇلىنى ئېلىپ، ئامېرىكانىڭ تېخنىكا قەلئەسىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەش قارارى، ئەڭ ئەمەلىيەتچىل تاللاشتۇر.
ئاخىرقى ھېسابتا، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ تېخنىكا ئويۇنى پەقەت سودا ياكى ئۆزەك مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىرنىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بەلگىلەيدىغان چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك كۈرەشتۇر. ئامېرىكانىڭ ئېنۋىدىيە قارارى، بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇسابىقىنىڭ بىر كۆرۈنۈشى بولۇپ، ئۇنىڭ نەتىجىسى كەلگۈسى بىر نەچچە يىل ئىچىدە تېخىمۇ ئېنىق نامايان بولىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر تىزىملىكى (Bibliography):