ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ر.ي.ئە: 	رەددىيەچى يېڭى ئەنئەنىچىلىك
م.ل: 	مۆتىدىل لائىكلىك
ر.ئى: 	رادىكال ئىسلامچىلىق
«رادىكال ئىسلامچىلىق» كەڭ كۆرۈنىشى
«رادىكال ئىسلامچىلىق» تار كۆرۈنىشى
بۇ تىپلەرنىڭ، ھەر ئىككى تاماندا رادىكال ئىسلامچىلىق ئۇچىدا، ئۆز ئىچىدە بولسا بەكرەك ئىدېئولوگىيەلىك پەرق كۆرۈلۈشكە مايىللىقى كۆزگە چېلىقماقتا.
ئەنئەنىچىلىكنىڭ ئەنئەنىۋىي ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئوخشىماسلىقىنى ئەكس ئەتتۈرۈشىگە قارشى، لائىكلىك ھېچ بولمىسا پىرىنسىپتا غەرب مەنبەلىك ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ كەڭ بىر تۈرىنى ئۆز ئىچىگە ئالالىشى مۇمكىن. رادىكال ئىسلامچىلىق، ھەم ئىسلامنى ئۆزىنىڭ ئىدېئولوگىيەسى قىلىش ھەققىدە قەتئىي چىڭ تۇرۇۋېلىشى ھەم بۇ ئىسلامنى ئاددىيلاشتۇرۇپ، كەڭ تۈردە ئورتاقلىشىلغان ئاساسلىرىنى تەكىتلەشكە مايىللىقى ۋەجىدىن ئەڭ ئاز ئوخشىماسلىق ئىپادىلىگەن تىپ بولۇشى كېرەك.
↑ مودېرنىچلىك → ئىسلامىي بىر پۈتۈنچىلىك  (شەكىل 2)
بۇ شەكىل مۇمكىن بولغىنىدىن تېخىمۇ بۈيۈك بىر قارار سەۋىيەسىنى ئەسكە سالسىمۇ، تۈرلۈك ئىسلامىي تەركىبلەرنى ئۇنىڭ ئۈستىدە قوپال شەكىلدە تونۇش مۇمكىن بولۇپ، «ئۈلگىلىشىش» خەتىرىدىن قېچىش توغرىسىدا بىزگە ياردەم بېرىشى كېرەك. (شەكىل 2) دە پەقەتلا ئۆتكۈنچى ھالدا، (1) جامال ئابدۇنناسىر (1918-1970)، (2) ئەنۋەر سادات (1918-1981)، (3) ئىمام ھۇمەينىنى قويۇشىنى تەۋسىيە قىلىمىز. سەييىد قۇتۇپتەك بىر يازغۇچىنى ھاياتى بويىچە ئۆلچەك توغرىسىدا (4) نومۇرلۇق سىزىق بىلەن بىر يەردە ھەرىكەت قىلغان دەپ ئېيتالايمىز.
يۇقىرىدا تەتقىق قىلىنغان تىپلەرنىڭ كۈچلۈك ۋە ئاجىز تامانلىرى نېمىلەر ۋە قايسىلار غەلىبە قىلىش ئېھتىمالىنى تۆۋەنلىتىدۇ؟ كېلەچەك قانداق بولۇشى مۇمكىن؟ تۆۋەندىكى ئىپادىلەر، بۇ ئىدېئولوگىيەنىڭ ئۇزۇن مۇددەت ياشىيالىشى ئۈچۈن ئەڭ يېڭى ئەھۋالى ھەققىدە ئاز بولسىمۇ ئەمەلىي باھا بېرىش ۋە يۈكسەك سەۋىيەدىكى ئەخلاقىي مۇناسىۋەتنى ئىما قىلىش مەجبۇرىيىتىدە ئىكەنلىكى ئېھتىمالىنى ئاساس قىلغان ھالدا ناھايىتى يېتەرسىز بولغان بىر باھالاش تىرىشچانلىقىدىن ئىبارەت.
لائىكلىكنىڭ ئەڭ بۈيۈك كۈچى شۈبھىسىز ئەمەلىي ساھەلەردە ئۆزىنى نامايان قىلماقتا. لائىكلار سىنالغان ۋە ئىسپاتلانغان مودېللارغا كۆرە داۋام قىلماقتا. بۈگۈن ئۈچىنچى دۇنيادا، غەربنىڭ ھۆرمىتى بىر زامانلاردىكى بىلەن قەتئىي ئوخشىمايدۇ. نۇرغۇن ئۇلۇسنىڭ لىبېرال ناتسيونالىزم ۋە ماركسىزمغا ئوخشاش ئىدېئولوگىيەلەر ئاساسىدا تېخنولوگىيەلىك ھالدا تەرەققىي قىلىشىنى ياتسىراپ بولمايدۇ. ھالبۇكى تامامەن غەربلىك بولمىغان بىر ئىدېئولوگىيە، تېخىچە بۇ خۇسۇستىكى مۇناسىپلىقىنى ئوتتۇرىغا قويالىغان ئەمەس.
بۇندىن باشقا مودېرن لائىكلىك، دىنىي ئەركىنلىك ۋە قانۇنلار ئالدىدا باراۋەرلىك غايىلىرى بىلەن بىرگە دىن كۆپچىلىك بىلەن ئالاقىدار ھالدا كەڭ تۈردە قوبۇل  قىلىنغان بىر ئۇسلۇبنى ئېلىپ كەلگەن. مىسىر ۋە ھىندونېزىيە كەبى ئەللەرنى لائىكلىككە ئاپارغان ئەڭ مۇھىم ئامىل غەيرى مۇسۇلمانلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىدۇر. ئوخشاشلا ياشاۋاتقان دۆلەتلىرىدە ئاز سانلىق ھالەتتىكى مۇسۇلمانلار ئۈچۈنمۇ لائىكلىك ئەڭ ياخشى ئىدېئولوگىيەلىك ئەھۋالدۇر. مۇسۇلمان ئاز سانلىقلار تەتقىقاتى بۇ ماقالىدە ئورۇن ئالمىغان بولسىمۇ ئاز سانلىقلارنىڭ بۇ ماۋزۇ بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى نەزەردىن ساقىت قىلغىلى بولمايدۇ. بۇنىڭمۇ سىرتىدا، ئىسلام ئۈممىتىنىڭ بىر پۈتۈن ھالەتتە دۇنيا نوپۇسى ئىچىدە ئاز سانلىق ئىكەنلىكى، ھەتتا لائىكلىككە قارشى ئىسلام رېجىملىرىنىڭمۇ بۇنى ئىپادە قىلىشقا مەجبۇر قالغانلىقى ھەقىقەتتۇر. ئىرانلىقلار، شىمالىي كورىيەلىكلەرنى ئۆزلىرىگە قورال سېتىش ئۈچۈن قايىل قىلغىنىدا ياكى نىكاراگۇالىقلار بىلەن ھەمكارلىق ئېلان قىلغان ۋاقتىدا ئىسلامىي دەلىللەر سۇنۇلمىغانىدى.
لائىكلارنىڭ، غەرب پىكىر سىستېمىسىغا يېقىن بولۇشى ئۇلارغا نىسبەتەن ھەم بىر كۈچلۈكلۈك ھەم بىر زەئىپلىكتۇر. بۇ بىر تەرەپتىن ئۇلار غەربلىكلەر بىلەن قانداق مۇناسىۋەت قۇرۇشنى بىلىش ۋە غەرب كۈچىنىڭ مەنبەلىرىنى تونۇپ يېتىشتە باشقىلارغا كۆرە ئەۋزەللىككە ئىگە.  يەنە بىر تەرەپتىن بۈگۈن – بىر ۋاقىتلار تېخىمۇ يېڭىچە بولسىمۇ- لائىكلار، غەربچە بولغان ھەرقانداق نەرسىگە قارىقويۇق مەستانە بولۇشقا ياكى ھېچ بولمىسا شۇنداق كۆرۈنۈشكە تېخىمۇ مۇۋاپىقتۇر.  ئاساسىي لائىك پىكىرلەرنىڭ سىرتتىن كەلگەن بولۇشى، بۈگۈنكى مۇھىتتا ئوپئوچۇق بىر ئەۋزەلسىزلىك ھېسابلىنىدۇ.
لائىكلىكنىڭ شەرىئەت ھەققىدىكى مەيدانىنىڭ ئوچۇق ۋە ئىزچىللىققا ئىگە بولۇشى ھەم ئەۋزەللىك ھەم ئەۋزەلسىزلىك بولالايدۇ. ئوچۇق – ئاشكارىلىق، كۈنلۈك سىياسەتتە ئادەتتە بىر ئەۋزەللىك ئەمەس، ئۇقۇم سۈپىتىدە نىسبەتەن گۇڭگا شوئارلار كەڭ ئاممىغا تېخىمۇ جەلپكار تۇيۇلۇشى مۇمكىن. بىر ئىنقىلاب سۈپىتىدە، تېخىمۇ چوڭقۇر بىر مۇناسىۋەتنى ھەرىكەتلەندۈرۈشى مۇمكىن ۋە ماھىيەتلىك  ئاممىۋىي ئۆزگىرىش پىروگراممىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتتە تامامەن قەتئىي ۋە ئۈنۈملۈك شەكىلدە ئېلىپ بېرىلىشىنىڭ تەمىن ئېتىلىشىگە ياردەم بېرەلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، لائىكلىكنىڭ ئەۋزەللىك قەدەر ئەۋزەلسىزلىك تەشكىل قىلغۇچى يەنە بىر تەرىپى، قوللىغۇچىلارنىڭ ئاساسلىق قىسمىنىڭ ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي سەر خىللار قاتلىمى ئارىسىدا ئورۇن ئېلىشىدۇر. بۇ بىر تاماندىن قوللىغۇچىلىرىنى ئۆز ئېتىقادلىرىنى تەتبىقلاش ئۈچۈن ياخشى ئورۇنلاشتۇرغانلىق دېگەنلىك بولىدۇ. يەنە بىر تاماندىن لائىكلىكنىڭ سېكۇلار ئارىسىدا كۈچسىزلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. بۇ ئەھۋال ئىراندا پارتلىغان بولۇپ، غەربلىشىپ كەتكەن سەرخىللار بىلەن جەمئىيەتنىڭ قالغان قىسىملىرى ئارىسىدا بۆلۈنۈشكە سەۋەب بولغانىدى.