بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سەۋەب-نەتىجىلىك مۇناسىۋەت ۋە ئوبيېكتىپلىق مېخانىك كائىنات تەسەۋۋۇرىنىڭ تەبىئىي نەتىجىسىدۇر. بۇ تەسەۋۋۇر بويىچە بولغاندا كائىنات ئۆز قانۇنىيەتلىرى ئەتراپىدا سائەتكە ئوخشاش ھەرىكەت قىلىدىغان ماشىنا بولۇپ، ئېنېرگىيەسى تۈگىگۈچە ھەرىكەت قىلىدۇ. مۇشۇنداق بىر كائىناتتا پارچىلار ئوتتۇرىسىدىكى سەۋەب-نەتىجىلىك مۇناسىۋەت تېپىپ چىقىلغاندا بۇ مۇناسىۋەتنىڭ نەتىجىلىرىنى ئىزاھلاش ئاسان بولىدۇ. ئىلمىي نەتىجىگە ئەقىل، تەجرىبە ۋە كۆزىتىش ئۇسۇللىرى ئارقىلىق ئېرىشكىلى بولىدۇ، بۇ جەرياندا كۆزىتىلگەن شەيئى-ھادىسە بىلەن كۆزىتىش ۋە سىناق ئېلىپ بارغان بىلىم ئادىمى ھېس-تۇيغۇ جەھەتتىن بىر-بىرىدىن تامامەن ئايرىلىشى كېرەك (يىلدىرىم شىمشەك، 2000: 3). مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھەقىقەت ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ھالدا مەۋجۇتتۇر. ھەقىقەتنى پەقەت مۇشۇ ئۇسۇل ئارقىلىقلا بىلگىلى بولىدۇ. بىلىم ئادىمى بولسا ئۆزى يېتىشىپ چىققان مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي مۇھىتنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىن تامامەن خالىي بولۇشى كېرەك، يەنى ھېس-تۇيغۇسىنى تەتقىقات  ئوبيېكتىغا ئارىلاشتۇرماسلىق لازىم.
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمىنىڭ ئېپىستىمولوگىيەلىك (بىلىش ئۇسۇلى)مۇنازىرىسى ئىككى خىل تەرىقىدە بولغان بولۇپ، بىرىنچىسى بىلىم ۋە بىلىشنىڭ مەنبەسىنىڭ نېمە بولۇشى بولسا، ئىككىنچىسى بىلىم ۋە بىلىشنىڭ مەزمۇنى، ماھىيىتى ۋە ئېرىشىش ئۇسۇلىدۇر. بىلىم ۋە بىلىشنىڭ مەنبەسى ئۈستىدە مۇنداق ئىككى خىل پەلسەپىۋى نۇقتىئىنەزەر ئوتتۇرىغا چىقتى: بىرىنچىسى ئىنسان ئەقلى ۋە ئىقتىدارىنى تەكىتلەيدىغان نۇقتىئىنەزەر بولۇپ،بۇ ئىدېئالىست خاھىش دەپ ئاتىلىدۇ، ئىككىنچىسى، بىلىمنىڭ ئىگىسى ۋە مەنبەسىنىڭ ئەقىلنىڭ سىرتىدا مۇستەقىل ئوبيېكتىپ بىر كائىنات بارلىقىنى تەشەببۇس قىلىدىغان پەلسەپىۋى قاراش بولۇپ، بۇ رېئالىزم دەپ ئاتىلىدۇ.
رېئالىزمدىمۇ ھەر خىل قاراشلار بار بولۇپ، بىلىمنىڭ ماھىيىتى ۋە مېتودىغا دائىر قاراشلار ئىككى خىل بولىدۇ. راتسىيونالىستىك پەلسەپە بىلىش ئۇسۇلى ئۈچۈن ئەقىلنى يەنى يەشمە خۇلاسە ئۇسۇلىنى ئاساس قىلىدۇ. تەجرىبە پەلسەپىسىدە دۇنياغا دائىر ئۇچۇر-مەلۇماتلارغا پەقەت تاشقى دۇنيانى كۆزىتىش ۋە تەجرىبە قىلىش ئارقىلىق ئېرىشكىلى بولىدۇ، دەپ قارىلىدۇ. لېكىن ھەر ئىككى پەلسەپە ئېقىمىدا مېتافىزىكىدىن خالىي بولغان ئەقىل ئاساس قىلىنىدۇ، راتسىيونالىستىك پەلسەپە دېسكارتېس تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولسا، تەجرىبە پەلسەپىسى (ئىلمىي تەجرىبىدىن ئۆتۈشنى تەشەببۇس قىلىدۇ) لوك، بېكون، ھوببېسقا ئوخشاش مۇتەپەككۇرلارنىڭ تۈرتكىسىدە ھازىرقى زامانغىچە يېتىپ كەلگەن. مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرىدىكى بىلىم پەلسەپىسى توغرۇلۇق ئېلىپ بېرىلغان بۇ خىلدىكى مۇنازىرىلەرنىڭ كېيىنكى دەۋرلەرگە ھەتتا كۈنىمىزدىكى بىلىم چۈشەنچىسىگىمۇ زېمىن تەييارلاپ بەرگەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. كۈنىمىزدە ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە ھېلىھەم نوپۇزلۇق ھېسابلىنىدىغان ئەمەلىيەتچانلىق ئۇسۇلى (پوزىتىۋىزم)دەل بۇلاردىن ھېسابلىنىدۇ. ئەقىل، كۆزىتىش، تەجرىبە، ئوبيېكتىپچىلىق، ئومۇمىيلىق، سانلىق ئىلمىي مېتودلار دەل مۇشۇنىڭغا ئاساسەن شەكىللىنىدۇ. ئەمەلىيەتچانلىق ئۇسۇلى ۋىيانا ئېقىمى تەرىپىدىن ئەڭ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلىدۇ. ۋىيانا ئېقىمىنىڭ قارىشىچە، بىلىم پەننىي ۋە غەيرى پەننىي دەپ ئىككى خىل بولىدۇ. ئىلىم-پەن پەقەتلا ئوبيېكتىپ دۇنيا بىلەنلا چەكلىنىدۇ (دەمىر، 2000:31). بىلىم ئادىمى كونكرېت ھادىسىلەرنى ئاساس قىلىپ تەجرىبە ۋە كۆزىتىش ئارقىلىق ھەققى پەننىي بىلىمگە ئېرىشەلەيدۇ، باشقىچە يول بىلەن ئېرىشىشى مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا دىن، ئەنئەنە، كۈلتۈر، سەنئەت، ئېستېتىك قاتارلىقلارنى تەجرىبىدىن ئۆتكۈزگىلى بولمايدۇ، سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىدىن ئىزاھلىغىلى تېخىمۇ بولمايدۇ، بۇ سەۋەبتىن بۇلار پەننىي بىلىمنىڭ سىرتىدا بولىدۇ. بۇ چۈشەنچە مېخانىك كائىناتنى ئىزاھلاش ۋە تەبىئەتنىڭ ھەرىكەت قانۇنىيىتىنى بايقاپ چىقىشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئىنسان تەبىئەت سىرلىرى ۋە قانۇنىيىتىنى قانچە كۆپ بايقاپ تەبىئەتنى ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئالسا، ئۆزى ۋە جەمئىيەتكە دائىر بارلىق ئۇچۇر ۋە مەلۇماتلارنىڭ تۈرلىرىنى  شۇنچە كونترول قىلالايدۇ.
بۇ تىزگىنلەش ئارزۇسى زامانىۋى ھاياتقا بىلىم جەھەتتىن ئاساس يارىتىپ بېرىدۇ. يەنى زامانىۋى ھاياتنىڭ ئاساسى بىلىمدۇر. زامانىۋى ئىنسان مەيلى تىرىكچىلىك قىلىشتا بولسۇن، مەيلى تۇرمۇشىنى قولايلاشتۇرىدىغان قوراللار، ۋاسىتىلەردە بولسۇن،  مەيلى كۆڭۈل ئېچىش ئېھتىياجلىرىنى ھەل قىلىشتا بولسۇن ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى ئىجادلار، يېڭىلىقلار ۋە تېخنىكىلارغا بېقىندىدۇر (رۇسسېل، 2000:31).  بۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك كۈنىمىزدە نۇرغۇن ئىنسان بىلىم دېگەن كەلىمىنى ئاڭلىغان چاغدا كالىسىغا دەرھال تەجرىبىخانىلار، سىناق پىروبىركىلىرى، كومپيۇتېرلار، ئالەم كېمىسى ۋە ئاق خالات ئىچىدىكى دوختۇرلار كېلىدۇ. مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرىدىن بۇيان ئىزچىل مۇنازىرە قىلىنىپ كېلىنىۋاتقان بىلىم ئەسلىدە تەبىئىي پەنلەر بولۇپ، پەقەت ماددىي دۇنيا بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك. بۇ پەنلەر يېڭى تېخنولوگىيەنىڭ ئاساسى بولغانلىقى ئۈچۈن، ئىنسانلارنىڭ كاللىسىغا بىلىم دېگەندە ئالدى بىلەن تەبىئىي پەن كېلىدۇ. چۈنكى بۇ پەنلەر ئىنسانلارنىڭ كونكرېت ئېھتىياجلىرىنى قامداشتا ئىشقا يارايدىغان تېخنولوگىيەلەر ئىدى. لېكىن ئىلاھىيەت، سەنئەت، جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە، ئانتروپولوگىيە، سىياسەتكە ئوخشاش بەشەرىي  (ئىنسانىي)بىلىملەرنىڭ ئىلمىيلىكى تەبىئىي پەنگە سېلىشتۇرغاندا نىسبەتەن تۆۋەن بولىدۇ. ئوبيېكتىپ ھادىسە ۋە شەيئىلەر ئۈستىدە تەجرىبىخانىلاردا تەتقىق ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ، لېكىن ئىنسان ۋە جەمئىيەتكە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەرنى تەجرىبىخانىلاردا سىناق قىلىپ تەتقىق قىلغىلى بولمايدۇ، بۇ ئويلىغاندەك ئاسان ئىش ئەمەس. شۇڭلاشقا مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمىنىڭ ئاساسلىق تايانچ كۈچى بولغان ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم) بىلىم چۈشەنچىسىدىكى بىلىم  بولسا كونكرېت تەبىئىي پەنلەردۇر.