تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تەدرىجىي ئۆزگىرىشى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيەنىڭ خىتايغا قارىتىلغان ئەڭ ئوچۇق ۋە قاتتىق دىپلوماتىك ئىنكاسلىرىنىڭ بىرى بولسا، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ 2019-يىلى قىلغان يازما باياناتى ئىدى. باياناتتا، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى «تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرىغا» ئورۇنلاشتۇرغانلىقى توغرىسىدىكى ئىددىئالارغا ئائىت «ھازىر تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرىدا بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ مەجبۇرىي نەزەربەند قىلىنىۋاتقانلىقى ھەقىقىتىنى ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان بىر ئەھۋالغا كېلىپ قالدى» دېگەن ئىبارىلەر قوللىنىلدى. مىنىستىرلىق «بۇ ئەھۋال، زور بىر ئىنسانىي تىراگېدىيە. خىتاي دائىرىلىرىنى، ئۇيغۇرلارنىڭ تۈپ ئىنسان ھوقۇقلىرىغا ھۆرمەت قىلىشقا ۋە تۇتۇپ تۇرۇش لاگېرلىرىنى تاقاشقا چاقىرىمىز» دېدى. باياناتتا يەنە، بۇ قىلمىشلارنىڭ «سىستېمىلىق ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى» دەپ باھالانغانلىقى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىنكاسىنى قوزغىغانلىقى تەكىتلەندى. بۇ بايانات تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى ئاخىرقى قېتىملىق كۈچلۈك ۋە ئوچۇق ئىنكاسلىرىدىن بىرى ئىدى. لېكىن، كېيىنكى يىللاردا تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشى بىلەن بىرگە ئەنقەرەنىڭ بۇ مەسىلىدە تېخىمۇ ئېھتىياتچان باياناتلارنى ئېلان قىلغانلىقى كۆرۈلدى.
4. «تۈركىيەنىڭ تەڭپۇڭلاشتۇرۇش سىياسىتى» ۋە ئىچكى زىددىيەتلەر
بارسېلونا ئاپتونوم ئۇنىۋېرسىتېتى شەرقىي ئاسىيا تەتقىقات ۋە تەكشۈرۈش مەركىزىدىن دوكتور جەرەن ئەرگەنچ (Dr. Ceren Ergenç) بۇنىڭ سەۋەبىنىڭ تۈركىيەنىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان «تەڭپۇڭلاشتۇرۇش سىياسىتى» ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى. «مەسىلەن، خىتايدىن بىر مەبلەغ ئېلىشى ياكى پۇل ياردىمى ئېلىشى كېرەك. شۇ ۋاقىتتا ئىچكى جەھەتتە خىتايغا بىر ئىلتىپات سۇنىدۇ. مەسىلەن، بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنى چېگرادىن قوغلاپ چىقىرىدۇ. ئاندىن كېيىن ب د ت دا ياكى باشقا بىر خەلقئارالىق تەشكىلاتتا، ئۇيغۇرلار ئۈچۈن مەۋجۇت ئەھۋالغا جىق تەسىرى بولمايدىغان بىر بايانات ئېلان قىلىدۇ». ئەرگەنچنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ئا ك پ ئىچىدە ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدە بىر بۆلۈنۈش بار ئىكەن. بىر قىسىم كىشىلەر خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا قارىتىلغان بىر سىياسەت يۈرگۈزۈشنى، يەنە بىر قىسىمى بولسا ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدە ئائىت تېخىمۇ كۆپ تەشەببۇسكار بولۇشنى تەلەپ قىلىدىكەن. ئەرگەنچنىڭ پىكرىچە، 2017-يىلى ئىمزالانغان «جىنايەتچىلەرنى تاپشۇرۇش كېلىشىمى» نىڭ تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسىدە ھازىرمۇ ماقۇللانمىغانلىقىنىڭ سەۋەبى دەل مۇشۇ بۆلۈنۈش ئىكەن. خىتايدا بولسا بۇ كېلىشىم 2020-يىلى ماقۇللانغان ئىدى. بۇ، تۈركىيەنىڭ سىرتقى سىياسىتىدە دۇچ كېلىۋاتقان ئىچكى بېسىملارنى ۋە مۇرەككەپلىكلەرنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
4.1  ئۇيغۇر جامائەتچىلىكىنىڭ پىكىرلىرى ۋە ئۈمىدلىرى
ئۆزىمۇ ئەسلى قەشقەر شەھىرىدىن بولغان ئاكادېمىك پىروفېسسور دوكتور ئابدۇرېشىت جېلىل قارلۇق، بىر ئىنىسىنىڭ خىتاينىڭ «قايتا تەربىيەلەش لاگېرى» دەپ ئاتىغان يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا كۆرگەن قىيىن-قىستاقلار سەۋەبىدىن سۆزلەش ئىقتىدارىنى يوقىتىپ پالەچ بولۇپ قالغانلىقىنى ۋە ئائىلىسىدىن كەم دېگەندە تۆت كىشىنىڭ ھازىرمۇ بۇ لاگېرلاردا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى بايان قىلدى. قارلۇقنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، 2020-يىلغا كەلگەندە تۈركىيە ئاخباراتىدا خىتايدىكى ئۇيغۇرلارغا ئائىت خەۋەرلەر «چىقمايدىغان بولۇپ قالغان»، ئەردوغاننىڭ ب د ت دا قىلغان نۇتۇقلىرىدا بولسا بۇ مەسىلە «خىتاينىڭ بايانىنى قوللايدىغان تەكىتلەر بىلەن، بىر نەچچە قۇر بىلەنلا ئۆتۈپ كەتكەن». قارلۇق: «بۇ جەرياندا تۈركىيە بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئارىسىمۇ ئېچىلىۋاتىدۇ. قېرىنداشلىق رىشتىلىرى سوراققا تارتىلىۋاتىدۇ. كىشىلەر ناھايىتى بىئارام بولۇۋاتىدۇ» دېدى. بۇ، تۈركىيە سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ شەرقىي تۈركىستان دىياسپوراسىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خىتاي بولسا، ب د ت نى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەلقئارالىق ئورۇنلارنىڭ «قىيىن-قىستاق، ناچار مۇئامىلە، زورلاپ داۋالاش، ناچار قاماش شارائىتى، جىنسىي ۋە جىنسقا ئاساسلانغان زوراۋانلىق» قاتارلىق ئەيىبلەشلىرىنى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە باشقا غەرب دۆلەتلىرىنىڭ «ئويدۇرما» لىرى دەپ ئاتايدۇ. ژۇرنالىست ياۋۇز سەلىم دەمىرئاغمۇ بۇ ئەيىبلەشلەرنى «ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى (CIA) مەنبەلىك ئورۇنلار» تەرىپىدىن تارقىتىلغان «يالغان خەۋەرلەر» دەپ بايان قىلدى. بۇ خىل بايانلار خىتاينىڭ مەسىلىنى قانداق سىياسىيلاشتۇرۇشقا ۋە خەلقئارالىق تەنقىدلەرنى قانداق رەت قىلىشقا تىرىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خەۋەر ئۈچۈن خىتاي باش ئەلچىخانىسىدىن تېخىمۇ تەپسىلىي پىكىر ئېلىش تىرىشچانلىقلىرى نەتىجىسىز ئاخىرلاشتى.
تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكى مەنبەلىرى بولسا «ئۇيغۇرلار، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمىزنىڭ ئاساسلىق كۈنتەرتىپ مەسىلىلىرىدىن بىرى بولۇپ، دۆلىتىمىزنىڭ ئۇسۇلى ئىنسانىي غەمخورلۇق  تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەن» دېگەن بىر بايانات ئېلان قىلدى. باياناتتا يەنە، «خىتاينىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلىش رامكىسىدا، ئۇيغۇرلار تىنچلىق، خاتىرجەملىك ۋە باياشاتلىق ئىچىدە ياشاشنى داۋام قىلىشى كېرەك، دىنىي ئەركىنلىكى ۋە كۈلتۈرەل كىملىكىنىڭ قوغدىلىشىغا ئائىت ئۈمىد ۋە سەزگۈرلۈكلىرىمىز خىتاي بىلەن ھەر دەرىجىلىك ئالاقىلىرىمىزدە ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا» دېيىلدى. بۇ بايانات تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئىنسان ھوقۇقى ئەندىشىلىرى بىلەن تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى، لېكىن ئىگىلىك ھوقۇق ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكى پىرىنسىپلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنى داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
4.2  ئۇيغۇرلارنىڭ تۈركىيەدىن كۈتۈۋاتقان ئۈمىدلىرى