Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
خىتاي ئېلان قىلغان كورونا ۋىروسىنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ سانى توغرىمۇ؟ (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2020-يىلىدا بىر ئادەم خىتاي تەمىنلىگەن سان-سىپىرلاردا شەك قىلىپ قالسا ئۇنىڭ ئۈچۈن چوقۇم ھەر باھانە-سەۋەبلەر تەلەپ قىلىنىشى كېرەك. چۈنكى ئۇ بىھۇدە شەك قىلمايدۇ، خىتاي ئۆزىگە زىيانلىق نەرسىنى ئوتتۇرغا قويمايدۇ. ئۇنىڭ ھازىرقى رەسمىي مەلۇماتلىرىغا ئىشىنىشنى تەكىتلەيدىغان تارىخى كەچمىشى يوق. خىتاينىڭ ھەر قانداق مەلۇماتىغا قارىتا گۇمانىزم پۇزىتسىيە بولۇش ئەڭ ئاقىلانىلىك بولسا كېرەك، ئۇنىڭدىن باشقا پۇزىتسىيە ئۆزىنى ئالدىغانلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس. بۇنىڭغا دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ خىتاي ۋىروسى ھەققىدىكى دوكلاتى مىسال بۇلالايدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ مۇستەقىل تەكشۈرۈش ۋاستىلىرى يوق، بولۇپمۇ خىتاينىڭ ئىچىدە تېخىمۇ شۇنداق. بۇنداق ئەھۋالدا ئۇلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي سانلىق مەلۇماتلىرىغا تايىنىپ دۇنياغا مەلۇمات بەردى.
خىتاينىڭ سانلىق مەلۇماتلىرى توغرىمۇ؟ ئۇنىڭ چىنلىقىغا جەزم قىلغىلى ياكى ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ، پەقەت گۇمان بىلەن قارايمىز. خىتاي كومپارتىيەسىگە قارىتا توغرا پۇزتسىيە بولسا گۇمان بىلەن قاراپ ئاخىرقى نەتىجىنى كۈتۈشتىن ئىبارەت. ئەمما خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سانلىق مەلۇماتىغا مۇتلەق ئىشەنچ بىلەن قاراش، ئۇنىڭ مەلۇماتىنى پىداكارلىق بىلەن مۇداپىئە قىلىش، گۇمان نەزىرىدە قارىغۇچىلارنى سېرىق تەنلىككە قارشى مىللى ئۆچمەنلىك بىلەن ئەيىبلەش قاتارلىقلار بىمەنىلىكتۇر.
مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتىنىڭ 2026-يىللىق خىتاي مۆلچەرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى قۇرۇلما خاراكتىرلىك  ئۆزگىرىشلەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىقتىسادىي بىرلىشىشنىڭ ئورنىنى ئىستراتېگىيەلىك ئايرىلىش ئالغان بۇ يېڭى دەۋردە، «ئۆزئارا نەپ يەتكۈزۈش» (win-win) سۆزلىرى كۈچىنى يوقاتتى. ھەم خىتاينىڭ قۇرۇلمىۋىي ئىقتىسادىي مەسىلىلىرى ھەم ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خەۋپتىن خالىيلاشتۇرۇش قارارى، مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۆلىمىدىن كۆرە ماھىيىتىنى ئۆزگەرتمەكتە. ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن قارىغاندا، ئالدىمىزدىكى جەريان، كىرىزىس باشقۇرۇش ماھارەتلىرى سىنىلىدىغان، كۈلرەڭ رايونلار ئازىيىدىغان ۋە تەرەپلەر ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىل بولۇش سالاھىيىتىنى قوغداش ئۈچۈن تېخىمۇ قاتتىق تەدبىرلەرگە مۇراجىئەت قىلىدىغان بىر مەزگىل بولىدۇ. مېركاتور خىتاي تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى دوكلاتلىرى، بۇ بورانلىق دېڭىزدا بىر كومپاس رولىنى ئويناپ، قارارلارنىڭ سانلىق مەلۇماتقا ئاساسلانغان ۋە ئەقلىي ئاساستا ئېلىنىشى كېرەكلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئوتتۇرىغا قويماقتا.
MERICS China Forecast 2026 Survey Results, Nov 26, 2025.
MERICS EU-China Hub, Nov 26, 2025.
كېيىك ئوۋلاش ۋە كوللېكتىپ نىجاتلىق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ بىزگە قاراتقان زۇلۇم سىياسىتىگە قارىساقلا  رۇسسونىڭ «ئويۇن نەزەرىيەسى»نى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنەلەيمىز. خىتاي دۆلىتى، پارتىيەسى ۋە خەلقىدىن تەشكىل تاپقان بارلىق خىتاي ئوۋچىلىرىنىڭ كوللېكتىپ ھالەتتە ۋە ھەمكارلىق ئىچىدە، شۇنداقلا ئەزالىرى ئوتتۇرىسىدا بىر-بىرلىرىنىڭ مەقسەتكىلا مەركەزلىشىدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغانلىقىنى بىلگەن ئاساستا كېيىكنى، يەنى بىزنى قانداق ئوۋلاپ كەلگەنلىكىگە قارىساقلا، كىمنىڭ بەكرەك مەقسىتىگە ئېرىشكەنلىكىنى بىلەلەيمىز.
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 8-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 8-سان
تەييارلىغۇچىلار: نىجات تۇرغۇن ، م.تەڭرىقۇت ۋە مەمەتئېلى مەمەتئېمىن
تەھرىرلەر: ئابدۇرەھىم دۆلەت ۋە پاسىبان
ئالماس ھاجى: خەلقئارالىق ئالىي كېڭەش قۇرۇش توغرىسىدا تەكلىپ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇڭلاشقا، تەشكىلاتلىرىمىز ھازىرقى يەككە گەۋدىلىنىش ۋە ھەركىم ئۆزى بىلگەننى قىلىشتەك ھالەتنى ئۆزگەرتىپ، ئۆز ئالاھىدىلىكلىرىنى جارى قىلدۇرۇشقا تۈرتكە بولىدىغان، دۇنيا ۋەزىيىتىگە ماسلاشقان ھالدا، ھەمكارلىشىپ ھەرىكەت قىلىشقا يېتەكچىلىك قىلالايدىغان بىر يېڭى سىستېما —شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى خەلقئارالىق ئالىي كېڭەش (قىسقارتىپ: شەرقىي تۈركىستان ئالىي كېڭىشى، ش ت ئا، SHTA) سىستېمىسىنى بارلىققا كەلتۈرۈش زۆرۈر. بۇنداق ئادالەت ۋە باراۋەرلىك ئاساسىدا شەكىللەنگەن بىرلىشىش كۈچلۈك ئاممىۋى ئاساسقا ئىگە بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى بىلەن يېڭى ھاياتى كۈچنى جارى قىلدۇرۇپ، ئومۇمىي ئېتىراپ قىلغان يېڭى قۇرۇلمىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ. بۇ ئارقىلىق ۋەزىيىتىمىزدە يېڭى بۇرۇلۇش، يېڭى يۈكسىلىش بارلىققا كېلىدۇ .
1. بۇ ئىشنى قوللايدىغان تەشكىلاتلار، شەخسلەر بۇ ھەقتىكى تەشۋىقاتنى كۈچەيتىپ، كۈچلۈك جامائەت پىكىرى ھازىرلاش، بۇ ھەقتىكى ئىجابى پىكىرلەرنى توپلاشقا ئەھمىيەت بېرىش لازىم.
2. ئالدى بىلەن ھەرقايسى دۆلەتلەردە تۇرۇۋاتقان تەشكىلاتلاردىن 3تىن 5 كىچە تەشكىلاتتىن تەركىب تاپقان تەييارلىق كومتېتىنى قۇرۇپ، كېڭەش ئېچىلىشتىن بۇرۇن زۆرۈر بولغان تەييارلىق خىزمەتلىرىنى پۇختا ئىشلەش لازىم.كېڭەشكە قاتنىشىدىغان نامزاتلار ئالدىن كۆرسىتىلگەندىن كېيىن نامزاتلارنىڭ سالاھىيىتى قاتتىق تەكشۈرۈلۈپ بېكىتىلىشى لازىم. ئوخشىمىغان كۆز قاراشتىكىلەرگە چەك قويماسلىق، بىرمۇ خائىن، جاسۇسلارنىڭ كىرىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش پىرىنسىپىنى ئىزچىللاشتۇرۇش زۆرۈر.
3. تەييارلىق خىزمەتلىرى ئىشلىنىپ پۈتكەندىن كېيىن، ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ يېتەكچىلىرى، مۇھاجىرەتتە ياشاۋاتقان كۆزگە كۆرۈنگەن ئۆلىمالار، زىيالىيلار، مۇستەقىل پائالىيەتچىلەرنىڭ سايلام بىلەن كۆرسىتىلگەن ۋەكىللىرى قاتناشقان ھالدا يىغىن چاقىرىش ۋە بۇ يىغىندا كېڭەشكەن ھالدا شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى خەلقئارالىق ئالىي كېڭىشىنىڭ رەھبەرلىك ئورگىنىنى تەسىس قىلىش؛ ئالىي كېڭەشنىڭ نىزامنامىسىنى ماقۇللاش، شۇ ئاساستا تەشكىلى پىرىنسىپى، خىزمەت تەرتىپى، قائىدە-تۈزۈملىرىنى بەلگىلەش؛ ئالىي كېڭەش تەشكىلى ئاپپاراتلىرىنى تەسىس قىلىش ۋە تەستىقلاش.
4. شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ خەلقئارالىق ئىستراتېگىيەلىك كۈرەش پىلانىنى تۈزۈپ چىقىش، ياكى تۈزۈلگەن پىلان بولسا مۇھاكىمە قىلىپ تەستىقلاش.
5. ئالىي كېڭەشكە قاتناشقان تەشكىلاتلارنىڭ مۇستەقىللىقى ۋە ئۆز ئالاھىدىلىكلىرىگە ئاساسەن تۈزگەن خىزمەت پىلانلىرىغا ھۆرمەت قىلغان ھالدا نۆۋەتتىكى خىزمەت پىلانلىرىنى تۈزۈش ۋە خىزمەت ۋەزىپىلىرىنى بەلگىلەش، تەقسىم قىلىش؛ ئىجرائىيە باسقۇچلىرى، خۇلاسە كونتروللۇقىنى تىكلەش.
6. يەنە باشقا مۇھىم نۇقتىلار…
يۇقىرىدا شەخسى قاراشلىرىمنى ئوتتۇرىغا قويدۇم، قېرىنداشلارنىڭ قوللاپ-قۇۋۋەتلىشىنى، خاتالىرىنى تۈزىتىپ، كەم تەرەپلىرىنى تولۇقلىشىنى، بىر-بىرىگە يەتكۈزۈپ كەڭ دائىرىدە جامائەت پىكىرى توپلاشقا ئەھمىيەت بېرىشىنى ؛ شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ دىققەت ئېتىبارىغا ئېلىپ، كۆڭۈل بۆلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
ھۆرمەت بىلەن: ئالماس ھاجى
ئەسكەرتىش: بۇ تەكلىپ ئالماس ھاجى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، بارلىق جاۋابكارلىقى قەلەمگە ئالغۇچىغا ئائىتتۇر.
خىتاي بىلەن ياۋروپانىڭ تۈركىستاننى  ئۆزىگە جەلپ قىلىش رىقابىتىنىڭ سىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئەھۋال ھېچ يەردە قازاقىستاندىكىدىن گەۋدىلىك ئەمەس، بۇ يەردە فىرانسىيە ئەڭ چوڭ تۈركىستان دۆلىتىنىڭ يادرو سانائىتىنىڭ تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئويناشنى كۆزلەۋاتىدۇ. ئۆزبېكىستان پىرېزىدېنتى شەۋكەت مىرزىيايېۋنىڭ ئۆتكەن ھەپتە پارىژغا قىلغان سەپىرى فىرانسىيەنىڭ تۈركىستاننىڭ ئەڭ كۆپ نوپۇسلۇق دۆلىتىگىمۇ ئوخشاش ئىستەك-ئارزۇلىرى بارلىقىنىڭ ئىسپاتى. مىرزىيايېۋنىڭ فىرانسىيە پىرېزىدېنتى ئېممانۇئېل ماكرون بىلەن كۆرۈشۈشىدىن ئىلگىرى، ئۆزبېكىستان دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى كارخانا ناۋويىئۇران بىلەن فىرانسىيە شىركىتى ئورانو ئاراسىدا ئۇران چىقىدىغان رايونلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئۇران سانائىتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ھەققىدە ھەمكارلىق كېلىشىمى ئىمزالاندى.
فىرانسىيە، شۇنداقلا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قالغان دۆلەتلىرىنىڭ تۈركىستاندىن ئۇران تەمىنلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشقا قىزىقىدۇ. مانا بۇ سەۋەبتىن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرا يولنى زامانىۋىلاشتۇرۇشقا مەبلەغ سېلىشنى مەقسەت قىلماقتا، ئۇ بۇ يولنىڭ ئۇراننى ياۋروپاغا ئېكسپورت قىلىشتا مۇھىم رول ئوينىشى مۇمكىنلىكىنى تولۇق بىلىدۇ. ھېچقانچە ھەيران قالارلىق ئەمەستۇركى، خىتايمۇ رايوننىڭ ئۇرانىغا ئېرىشىشنى خالايدۇ. يىللار داۋامىدا، بېيجىڭ «بىر بەلباغ بىر يول قۇرۇلۇشى» ياكى رايوندىكى دۆلەتلەر بىلەن ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەرنى تۈزۈش ئارقىلىق تۈركىستاندىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا زور مىقداردا مەبلەغ سالدى.
كەلگۈسى ئايلار ۋە يىللاردا ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاينىڭ تۈركىستاندا تەسىر دائىرىسى تالىشىشنىڭ كۈچىيىشىگە شاھىت بولىدىغانلىقىمىزنى كۈتمەكتىمىز. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندىمۇ، بۇ رايون دۇنياۋى كۈچ كۈرىشىدە مۇھىم مەركەز نۇقتىسىغا ئايلىنىشى مۇمكىن.
مەنبە: Why China and Europe are competing to woo Central Asia
[1] ئوتتۇرا ئاسىيا كەلىمىسىنىڭ ئورنىغا تۈركىستان قوللىنىلدى
خىتاينىڭ «شىنجاڭ» تېرمىنولوگىيەسى ئارقىلىق ھۆكۈمرانلىق بەرپا قىلىش ئۇرۇنۇشلىرى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فۇكولتنىڭ[1] ھوقۇق ۋە ئۇچۇر-مەلۇمات ياكى بىلگى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە دائىر نەزەرىيىسى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىق سىياسىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن كۈچلۈك بىر تەھلىل ئۇسۇلى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. فۇكولت ھوقۇقنىڭ پەقەت جىسمانىي ياكى ھەربىي كۈچكىلا تايانماستىن، بەلكى بىلگى (ئۇچۇر-مەلۇمات، ھەتتا بىلىم) ئىشلەپچىقىرىش، ئېيتىلما ۋە چۈشەنچىلەرنى يېتەكلەش ۋە جەمئىيەتنىڭ تونۇشىنى شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق يۈرگۈزۈلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ نەزەرىيە بويىچە، ھوقۇقنىڭ «ئىشلەپچىقارغۇچى» تەرىپى، مەلۇم چۈشەنچىلەرنى، ئاتالغۇلارنى ۋە تارىخىي رىۋايەتلەرنى قايتىدىن بېكىتىش، چۈشەندۈرۈش ۋە تەرىپلەش ئارقىلىق جەمئىيەتكە سىڭدۈرۈلگەن بىر «ھەقىقەت تۈزۈمى»نى بەرپا قىلىدۇ. خىتاي دۆلىتىمۇ مۇشۇ ئۇسۇلدا، «شىنجاڭ» ئاتالغۇسى ئەتراپىدىكى تارىخىي بايانلار ۋە تېرمىنلارنى، رايوندىكى سىياسىي ھۆكۈمرانلىقىنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن قايتا تۈزۈپ چىقماقتا ۋە ئۆز مەنپەئىتىگە ماس كېلىدىغان بىر «رېئاللىق»نى ياراتماقتا.
«خىتاينىڭ ئوبرازى ھەققىدىكى 2025-يىللىق يەر شارىۋى تەكشۈرۈش»كە باھا (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يەردىكى كۆرۈنەرلىك خاتالىقلارنىڭ بىرى، «ئوبراز» بىلەن «رېئال كۈچ» نى ئارىلاشتۇرۇۋېتىشتۇر. دوكلاتتا خىتاينىڭ خەلقئارا تەرتىپكە كۆرسىتىۋاتقان جىمجىت تەھدىتلىرى ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي تاجاۋۇزچىلىقلىرى تىلغا ئېلىنماي، پەقەت غەربنىڭ كەمچىلىكلىرىلا گەۋدىلەندۈرۈلگەن. بۇ خىل تاللاش خاراكتېرلىك سانلىق مەلۇماتلار دوكلاتنى ئىلمىي قىممىتىدىن كۆرە، سىياسىي باياناتنامە تۈسىگە تېخىمۇ يېقىنلاشتۇرۇپ قويغان.
خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاي بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشىنى ئارزۇ قىلىشى، دۇنيانىڭ چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى جىددىيلىكتىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دوكلاتتا خىتاي تەرەپنىڭ «ھەمكارلىق تەرەپدارى» سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىشى، ئەمەلىيەتتە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك توقۇنۇشنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى كۆرمەسكە سېلىش بەدىلىگە قولغا كەلگەن دەپ قاراشقا بولىدۇ.
شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ كۆرمەسكە سېلىنىشى
دوكلاتنىڭ ئەڭ جىددىي تەنقىد قىلىنىشقا تېگىشلىك تەرىپى شۇكى، ئۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنىڭ دۇنياۋى ئوبرازىغا كۆرسىتىۋاتقان پاسسىپ تەسىرىنى پۈتۈنلەي يوشۇرغان. خەلقئارادىكى تاراتقۇلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە سىستېمىلىق نازارەت مەسىلىلىرىنى كۈن تەرتىپكە ئېلىپ كېلىۋاتقان بىر پەيتتە، دوكلاتنىڭ پەقەت «ئىجابىي ئوبراز» نىلا ئەكس ئەتتۈرۈشى ئۇنىڭ ئىشەنچلىكلىكىگە جەڭ ئېلان قىلىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قاتتىق قول سىياسەتلىرىنى «تەرەققىيات ۋە مۇقىملىق» نىڭ مۇۋەپپەقىيىتى سۆپىتىدە خەلقئارا جەمئىيەتگە سېتىش تاكتىكىسى، دوكلاتتىكى «دۆلەتنى باشقۇرۇش ئىقتىدارىغا بېرىلگەن باھا» لاردا ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. ئەگەر دوكلات ھەقىقىي ئۆلچەملىك بولسا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلەرگە بولغان جىددىي ئەندىشىلىرىنىمۇ نەزەردە تۇتۇپ بىر تەرەپ قىلىشى كېرەك ئىدى.
بۇ نۇقتا تەكشۈرۈشنىڭ پۈتۈنلەي بىر «سىياسىي قوغداش قورالى» ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. دوكلاتتا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايغا بولغان «ئىشەنچى» نىڭ ئاشقانلىقى دەۋا قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئىشەنچنىڭ قايسى خىل تەنقىدىي سۈزگۈچتىن ئۆتكەنلىكى نامەلۇم. خىتاي ئۆزىنىڭ ئىچكى خاتالىقلىرىنى تاشقى تەشۋىقات ئارقىلىق يوشۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا[3].
خۇلاسە ۋە ئىلمىي باھالاش
خۇلاسە قىلغاندا، يەرشارى ۋاقىت گېزىتى (环球时报) تەتقىقات ئورنىنىڭ بۇ دوكلاتى خىتاينىڭ سىرتقا يۈزلەنگەن تەشۋىقات ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم بىر پەللىسىدۇر. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق جەلپكارلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش بىلەن بىرگە، شۇنى جەزملەشتۈرۈشكە بولىدۇكى، بۇ سانلىق مەلۇماتلار ھەقىقىي بىر دۇنيا مەنزىرىسىنى ئەمەس، بەلكى بېيجىڭ دۇنياغا كۆرسەتمەكچى بولغان بىر دۇنيانى تەسۋىرلەيدۇ.
كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتىدا، بۇ خىل دوكلاتلارنىڭ ئارقىسىدىكى سىياسىي غەرەزنى ۋە مېتودولوگىيەلىك بوشلۇقلارنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىش تەتقىقاتچىلارنىڭ مەسئۇلىيىتىدۇر. خىتاينىڭ يەر شارىۋى ئوبراز قۇرۇلۇشى بىر تەرەپتىن قۇدرەت تېپىشنى نىشان قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىچكى ۋە تاشقى جەھەتتىكى كىشىلىك ھوقۇق خاتالىقلىرىنى يوشۇرۇشقا خىزمەت قىلماقتا.
Global Times Institute. Global Survey on Impression and Understanding of China 2025: Impression, Perception and Evaluation of China by People from 46 Countries. Beijing: Global Times, January 2026. https://www.globaltimes.cn/page/202601/1353255.shtml
خىتاي – ئوتتۇرا ئاسىيا سودا تەڭپۇڭسىزلىقىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ گېئو-سىياسىي ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى توغرىسىدا (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچىدىن، ئىقتىسادىي قۇرۇلمىدىكى تەڭپۇڭسىزلىق: گەرچە رايون ئارقىلىق ئۆتىدىغان سودا ھەجىمى ئاشقان بولسىمۇ، بۇ تەرەققىيات ئاساسلىقى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كارخانىلار ۋە «شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش ئارمىيەسى» (بىڭتۈەن) باشقۇرۇشىدىكى سانائەت رايونلىرىدا مەركەزلەشكەن. يەرلىك ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بۇ يۇقىرى قىممەتلىك تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئىشتىراك قىلىش نىسبىتى تۆۋەن بولۇپ، كۆپىنچە تۆۋەن تېخنىكىلىق ئەمگەك ساھەلىرىگە قىسىلىپ قالماقتا.
ئىككىنچىدىن، دېموگرافىك تەسىر: «يىپەك يولى ئىقتىساد بەلبېغى» قۇرۇلۇشى ۋە سانائەتلىشىش جەريانى، تېخنىكىلىق خادىم ۋە ئەمگەك كۈچى ئېھتىياجى سەۋەبىدىن خىتاي ئىچكى ئۆلكىلىرىدىن نوپۇس كۆچۈشىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بۇ جەريان رايوننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىدا ئۆزگىرىش پەيدا قىلىپ، يەرلىك مىللەتلەرنىڭ نوپۇس نىسبىتىگە تەسىر كۆرسەتمەكتە.
ئۈچىنچىدىن، تىل ۋە مائارىپ سىياسىتى: خەلقئارا سودا ۋە تېخنىكا ئالاقىسىدە خىتاي تىلىنىڭ ئاساسلىق قورال تىلى سۈپىتىدە قوللىنىلىشى، رايوندىكى دۆلەت تىلى (خىتاي تىلى) مائارىپىنىڭ كۈچىيىشىگە تۈرتكە بولماقتا. بۇ ئەھۋال، ئۇيغۇر تىلىنىڭ مائارىپ ۋە ئاممىۋى ساھەدىكى ئىشلىتىلىش دائىرىسىنىڭ تارىيىشىغا، ھەتتا ئاستا – ئاستا يوقىلىشىغا ئېلىپ كەلمەكتە.
تۆتىنچىدىن، مۇھىت مەسىلىسى: رايوندىكى ئېغىر سانائەت ۋە پولىسىلىكون polysilicon ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرىنىڭ كېڭىيىشى، سۇ بايلىقى ۋە تۇپراق سۈپىتىگە بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە. سانائەت تەرەققىياتى بىلەن ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت كۈچەيمەكتە.
بەشىنچىدىن، رايونلۇق يېتىملىك: ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت ۋە تارىخىي جەھەتتىن يېقىن بولغان بۇ قوشنىلىرىدىن كۈتكەن سىياسىي قوللاش ئۈمىدىنى ئاساسەن دېگۈدەك يوققا چىقىرىۋاتىدۇ. گېئو-سىياسىي رېئاللىق، مىللىي ۋە دىنىي رىشتىلەرنىڭ ئورنىنى نوقۇل دۆلەت مەنپەئەتى ئېلىۋاتىدۇ.
7. خۇلاسە: ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشنىڭ سىياسىي نەتىجىسى
خۇلاسىلىگەندە، 2025-يىلىدىكى خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا سودا مۇناسىۋىتىدىكى ئېشىش، رايوننىڭ گېئو-سىياسىي تەرتىپىدىكى خىتاي تەسىرىنىڭ كۈچەيگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي ئىقتىسادىي قوراللار ۋە سودا ئايرىمىسى ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى مۇستەھكەملەپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك «ئۆتۈش يولى» ۋە «بايلىق بازىسى»لىق ئورنىنى يەنىمۇ كۈچەيتتى.
بولۇپمۇ يېشىل ئېنېرگىيە ساھەسىدىكى ھەمكارلىق، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەمگەك ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنى خەلقئارا تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇردى. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ بۇ ئىقتىسادىي سىستېمىغا ئارىلىشىشى، رايونلۇق سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن شەكىلدە تەرەققىي قىلىشىغا شارائىت ھازىرلىدى.
شەرقىي تۈركىستانغا نىسبەتەن، خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا سودىسىنىڭ كېڭىيىشى دۆلەتنىڭ رايوننى كونترول قىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش بىلەن بىرگە، يەرلىك خەلقنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن چەتكە قېقىلىش خەۋپىنى كۈچەيتمەكتە. بۇ جەريان، ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ ھەممىلا ۋاقىتتا ئىجتىمائىي ئادالەت ياكى سىياسىي ئەركىنلىك ئېلىپ كەلمەيدىغانلىقىنى، ئەكسىچە دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ مەركەزلىشىشىگە خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتى ۋە رايوندىكى مۇسۇلمان كۈچلەر بىلەن ھەمكارلىقى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۇنيانىـڭ ھەرقايسـى يەرلىرىـدە نۇرغـۇن سـۈكۈتتىكى پەريـاد ئاۋازلىرى، كـەڭ دائىرىدىكى تاراتقــۇلاردا يەريــاد ئاۋازلىرىنىــڭ تارقىلىشــىنى ۋە سىياســىي جەھەتتىكــى ئىمبارگــو جازالىرىنىــڭ يولغــا قۇيۇلۇشــنى كۈتمەكتــە. شــەرقىي تۈركىســتاندا خىتــاي تەرىپىدىـن ئېلىـپ بېرىلىۋاتقـان باسـتۇرۇش سىياسـىتى پەقــەت ئاخبــارات ۋاســتىلىرى بىلەنــلا چەكلىنىــپ قالماســتىن، بەلكــى سىياســىي جەھەتتىنمــۇ قــەدەم بېسىلىشـىنى كۈتمەكتە بولغان سـۈكۈتتىكى پەريادلاردىن بىرســى. كۆرگىنىمىــزدەك، شــەرقىي تۈركىســتاندا ئېلىــپ بېرىلىۋاتقــان ۋەھشــىي باســتۇرۇش ۋە ئىرقىــي قىرغىنچىلىققــا ئائىــت مەلۇماتــلار جاپالىــق ئىزدىنىشــلەر نەتىجىســىدە كــەڭ خەلققــە ئېــلان قىلىنماقتــا.
گەرچــە شــەرقىي تۈركىســتانلىق مۇســۇلمانلار باشــتىن كەچۈرگــەن كىشــىنى چۆچۈتىدىغــان زۇلــۇم ئاخبـارات ۋاسـتىلىرىدا ئـورۇن ئاجرىتىلىـپ كـەڭ خەلقنىـڭ دىققىتىنـى تارتقان بولسـىمۇ،ئەمما تېخىچە سىياسـىي مەنىـدە يەنىلا يېتەرلىـك بىـر شـەكىلدە كـۈن تەرتىپكـە ئېلىنمىـدى. شۇڭلاشـقا شـەرقىي تۈركىسـتاندا يـۈز بەرمەكتـە بولغـان قەتلىئـام، سىسـتېمىلىق ئىرقىـي قىرغىنچىلىق ۋە ھـەق – ھوقۇققا دەخلــى تــەرۇز قىلىــش قىلمىشــلىرى مۇنــداق بىــر مۇھىــم ســوئالنى ئوتتۇرىغــا قويــدى: مۇســۇلمان دۆلەتلـەر شـەرقىي تۈركىسـتان ئۈچـۈن نېمىشـقا ئـاۋاز چىقىرالمايۋاتىـدۇ؟ بـۇ سـوئالغا خىتاينىـڭ رايـون ۋە دۇنيــاۋى ھەرىكەتلەندۈرگــۈچ كۈچىدىكــى ئېنېرگىيــە ۋە ســودا مۇناســىۋەتلىرىگە قــاراپ چىقىــش ئارقىلىــپ جــاۋاپ بەرگىلــى بولىــدۇ. شــەك – شۈبھىســىزكى، بــۇ ســوئالنىڭ جاۋابــى، خىتاينىــڭ قوشـنا بولغـان مۇسـۇلمان دۆلەتلەردىكـى ھۈكۈمەتلەرنـى قولغـا كەلتۈرگەندەك،ئـەرەب دۇنياسـىنى ۋە باشــقا مۇســۇلمان پائالىيەتچىلەرنىمــۇ كونتروللۇقىغــا ئالغانلىقىــدۇر. شــۇنداقلا شــەرقىي تۈركىســتاندا ئېلىـپ بېرىلىۋاتقـان زۇلۇمغـا قارشـى سـۈكۈتتە تۇرۇشـىدا ھـەر قايسـى دۆلەتلەرنىـڭ ئوخشـىمىغان سىياسـىي سـەۋەبلەر ۋە جۇغراپىيلىـك ئىسـتىراتېگىيىلىك قىيىنچىلىقـلار بـار.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
ئۇيغۇرلانىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارىختىــن بۇيــان، ئىنســانلارنىڭ تۇغۇلغاندىــن كېيىــن قانچىلىــك ئۆمــۈر كۆرۈشــى داۋاملىــق تــالاش – تارتىـش قىلىنغـان مەسـىللەردىن بىـرى بولـۇپ كەلـدى. ئىنســانلارنىڭ قانچىلىــك ئۆمــۈر كۆرۈشــى ياكــى يېشــى ئوخشــىمىغان رايــون ۋە جەمئىيەتلــەردە ئوخشــاش بولمىغــان. شــۇنداقلا ئادەملەرنىــڭ ئوتتۇرىچــە ئۆمرىمــۇ زامــان ۋە ماكانغــا ئاساســەن پەرقلىــق بولغــان. بولۇپمــۇ ئۇيغۇرلارغــا ئوخشــاش ئۆزگىلەرنىــڭ بويۇنتۇرۇقــى ئاســتىدىكى مىللەتلــەردە ياشــاش ھوقۇقىغــا مــاس ھالــدا ياشــاش مۇددىتــى — ئۆمــرى ئىزچىــل سىياســىي غەرەزلەرنىــڭ ئۆزگىرىشــىگە باغلىــق بولــۇپ كەلگــەن. 1950 – يىللارنىـڭ بېشـىدا دۇنيـا نوپۇسـى 2 مىليـارد 640 مىليــون ئەتراپىــدا بولــۇپ، ئادەملەرنىــڭ ئوتتۇرىچــە ئۆمــرى 48 يــاش ئىــدى. 1970 – يىللاردىــن كېيىــن دۇنيا نوپۇســى ئېشــىپ 4 مىليــارد 250 مىليونغــا يەتتـى، كىشـىنىڭ ئوتتۇرىچـە ئۆمـرى بولسـا 8.59 ياشـقا يۈكســەلدى. 21 – ئەســىرنىڭ بېشــىدا دۇنيــا نوپۇســى 6 مىليــارد 260 مىليونغــا يەتكــەن بولســا، ئادەملەرنىــڭ ئوتتۇرىچــە ئۆمــرى 4.65 ياشــقا ئۆرلىــدى. 2020 – يىلغــا كەلگەندە بولسا دۇنيا نوپۇسى 7 مىليارد 780 مىليوندىن ئاشـتى، ئادەملەرنىـڭ ئوتتۇرىچـە ئۆمـرى بولسـا 74 ياشـقا يېقىنلاشــتى.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
خىتاي ئىستىخباراتىنىڭ يۇشۇرۇن غەرزى نېمە؟
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2021-يىلى 12-ئاينىڭ 25-كۈنى ماشىڭرۈي «شىنجاڭ ئاپتونۇم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى» گە سىكىرىتار بولۇپ تەيىنلەنگەندىن كىيىن، مۇھاجىرەتتىكى، بولۇپمۇ تۈركىيەدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ يۇشۇرۇن ئېڭىدا ساقلىنىپ كېلىۋاتقان ۋەتەننىڭ ۋەزىيىتى «ياخشىلىنىپ قالسا» دېگەن ئەيمىنىشلىك تەلپۈنۈشلەر زاھىر بولۇشقا باشلىدى.  خېلى خېلى ئۇقۇمۇشلۇقلارنىڭمۇ ئاڭلىق ياكى ئاڭسىز رەۋشتە «ياخشىلىنىپ قالسا» دېگەن ئۈمىدلىك تەسەۋۋۇرلىرىغا شاھىت بولدۇم. ناۋادا ۋەتەننىڭ ۋەزىيىتى «ياخشىلىنىپ قالسا» قانداق بولماقچى؟ «ياخشلىنىپ قالسا» دېگەن پسىخىكىلىق تەلپۈنۈش بىلەن «ياخشلىنىپ كېتىش» ئېھتىماللىقى رېئاللىقا ئايلىنىپ بىر نۇقتىدا ئۇچراشسا قانداق ئاقىۋەتلەر يۈز بېرىشى مۇمكىن؟
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۈگۈنكى كۈندىكى نۇرغۇنلىغان ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (TEM) ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق خىزمەتلىرىنى ئادىل ۋە ئۈنۈملۈك ئىشلەيدىغانلىقىغا بولغان ئۈمىدىنى بارغانسېرى يوقىتىپ قويماقتا. كىشىلىك ھوقۇقتا دۇنياۋى ئىجرائىيە بىردەكلىكىنىڭ بولماسلىقى، ب د ت نىڭ ئايرىمىچىلىق قىلىپ، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارىتا تەرەپ تۇتۇشى ئۇنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە دۇرۇسلۇقىنى يوقىتىپ قويۇشىغا ئېلىپ باردى. پۈتۈن دۇنيا تەرىپىدىن ئالدانغان، تاشلىۋېتىلگەن، ئىستەكلىرى بەربات قىلىنغان ۋە ئۈمدسىزلەنگەن كۆپلىگەن ۋاكالەتسىز مىللەتلەر ئۆزىنىڭ ئەڭ ئەقەللىي ھەق – ھوقۇقلىرىنى قولغا ئېلىش ئۈچۈن تەدرىجىي ھالدا زوراۋانلىق يوللىرىنى تاللاشقا مەجبۇر بولماقتا. چۈنكى، دۇنيا جامائەتچىلىكى پەقەت بىرەر زوراۋانلىق ھەرىكىتى ۋەياكى توقۇنۇش بولغاندىلا ئاندىن ھەرىكەتكە ئۆتمەكتە. بۇ سەۋەبتىن ھازىر دۇنيادىكى 65 دۆلەتتە ئىچكى توقۇنۇش يۈز بەرمەكتە.
كېيىنكى 60 يىلدىن بىرى سىياسىي بېسىم، مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسى، ئىقتىسادىي سۈمۈرگۈچىلىك، ئېكولوگىيەلىك ۋەيرانچىلىق، ئىرقى كەمسىتىش، خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، قىيىن -قىستاق، سوئال – سوراقسىز جازا، ئېتنىك قىرغىنچىلىق… ئەمدىلىكتە بولسا، كەڭ كۆلەملىك يوقىتىش ئۈچۈن جازا لاگىرلىرىغا سولىنىپ تارىخنىڭ بەتلىرىدىن يوقىتىۋىتىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن شەرقىي تۈركىستان خەلقىمۇ بۇ ئەھۋاللاردىن مۇستەسنا ئەمەس. تىنچلىق يولى بىلەن دۇنيا جامائىتىنىڭ دىققىتىنى تارتالمىغان شەرقىي تۈركىستان خەلقى 1990- يىللاردىن باشلاپ، تەدرىجىي قوراللىق ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولدى. خىتاي ھۆكۈمىتى 11- سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى دۇنيا جامائەتچىلىكى ئارىسىدا «تېررورچى» قىلىپ كۆرسىتىشكە كۈچلۈك تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. لېكىن، دۇنيا جامائىتى خىتاينىڭ پۈتكۈل تىرىشچانلىقىغا قارىماي، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ «تېررورىست» ئىكەنلىكىگە ئىشەنمىدى. بۇنىڭ ئەڭ ياخشى مىسالى بولسا، خىتاينىڭ تۇنجى قېتىم ب د ت ئىرقى ئايرىمچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتى تەرىپىدىن سوراققا تارتىلىشىدۇر.
ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ب د ت دىكى رولى كۈنسېرى ئاجىزلىشىۋاتقان، خىتاينىڭ رولى بارغانسېرى كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، ب د ت ئىرقى ئايرىمچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتىنىڭ خىتاينى سوئال – سوراققا تارتىشىنىڭ سەۋەبى نېمىدۇ؟ ئەجەبا ئامېرىكا ۋە غەرب ئەللىرىنىڭ ب د ت دىكى كۈچىنى ھازىرمۇ ساقلاپ قىلىۋاتقانلىقىنى دۇنيا جامائىتىگە كۆرسىتىپ قويۇشمۇ؟ ياكى ھەر قايسى ساھەلەردە بارغانسېرى خىتاي بىلەن كېلىشەلمەيۋاتقان غەرب دۆلەتلىرى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مايىللىقىغا ھازىردىن باشلاپ ئېرىشىش ئۈچۈنمۇ؟ ۋەياكى غەرب ئەللىرىدە كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئىسلامدىن قورقۇش پىسخىكىسىغا قارشى مۇسۇلمان بولغان شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى قوللىغاندەك كۆرۈنۈش ئۈچۈنمۇ؟ ياكى بولمىسا غەرب ئەللىرىدە بارغانسېرى قوللاشقا ئېرىشىۋاتقان ئىرقچى سىياسىي پارتىيەلەر تەرىپىدىن ئاياق – ئاستى قىلىنىشقا باشلىغان دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق، قانۇننىڭ ئۈستۈنلىكى قاتارلىق «غەرب قىممەت قارىشى» نىڭ تېخى ئۆلمىگەنلىكىنى كۆرسىتىش ئۈچۈنمۇ؟ بىلمەيمىز. لېكىن بىز ھەرقانداق پۇرسەتتىن تولۇق پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ دەۋاسىنى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە تونۇشتۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشىمىز كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كەلگۈسىدە نېمىلەرنىڭ بولىدىغانلىقىنىمۇ دىققەت نەزىرىمىزگە ئېلىپ ھەرىكەت قىلىشىمىز لازىم.
تارىختىكى ئەڭ ئەجەللىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ۋە كورونا (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاسىيا زۇكىمى كەڭ كۆلەمدە ۋاكسىنا سېلىشنىڭ مۇھىملىقى ۋە تەسىرىنى نامايان قىلىدىغان ئەڭ مۇھىم مىساللارنىڭ بىرىگە ئايلاندى.
11. < HIV> ئەيدىز ۋىرۇسى
20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ، مايمۇندىن ئىنسانلارغا ئۆتكەنلىكى تەخمىن قىلىنغان تۇنجى بايقالغان ئەيدىز ۋىرۇسى 1959-يىلى كونگودا كۆرۈلگەن. ئەپسۇس، ئۇنىڭ دىئاگنوزى ۋە ئىسمى پەقەت 1980-يىللاردىلا ئوتتۇرىغا قويۇلغان. يېقىنقى 30 يىلدا 36 مىليون ئادەمنىڭ جېنىغا زامىن بولغان ۋىرۇسنى داۋالاشنىڭ چارىسى يوق. پەقەت ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرىنى قوللىنىش ۋە كېسەلگە گىرىپتار بولغاندىن كېيىن ئۆمۈرلۈك دورا بىلەن داۋالاش كېرەك.
نۆۋەتتە دۇنياغا تارقىتىلىۋاتقان كورونا ۋىرۇسى ياكى ترامپنىڭ ئىپادىسى بويىچە ئېيتقاندا «خىتاي ۋىرۇسى» كەينىگە ئۆلۈملەر ۋە كارىنتانىلارنى قالدۇرۇپ كەتمەيدۇ.
90-يىللاردىن باشلاپ كەڭ ئومۇملىشىۋاتقان يەر شارىلىشىش ھادىسىسىگە، بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كېتىش دولقۇنىغا خاتىمە بېرىدىغان، دۆلەتلەرنى بېكىنمە ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويىدىغان، سالامەتلىك ئۈچۈن  ئىنسانلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرى ۋە ئەركىنلىكلىرى ئەھمىيەتسىز بولۇپ قالىدىغان، بىخەتەرلىك ئەندىشىسىنى كۈچەيتىۋېتىدىغان، ھوقۇق مەركەزگە مەركەزلەشكەن مۇستەبىت دۆلەت تەلىپىنى ئۇلغايتىدىغان، كېسەل ئىنسان-خەتەرلىك ئىنسان ئايرىمى ئوتتۇرىغا چىقىپ ئىنسان چۈشەنچىسىنىمۇ ئۆزگەرتىۋېتىدىغان، ئۇلۇس مەنپەئەتى ۋە دۆلەت سىرى دېگەندەك ئۇقۇملارغا زىيان بېرىدىغان خەتەرلىك بىر ۋىرۇسقا دۇچ كېلىۋاتىمىز. بۇ ۋىرۇس 2020-يىلدىكى ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىق سايلىمىغا تەسىر كۆرسىتىشى، ئامېرىكا-ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى ئۈزۈكلۈكنى تېخىمۇ ئېچىۋېتىشى،خىتاينىڭ يۈكسىلىشىنى تورمۇزلاپ قويۇشى، ئىراندا ھاكىمىيەتكە قارشى ئىسيانلارنى كۈچەيتىشى مۇمكىن (يىلدىراي ئوغۇر).
https://tr.euronews.com/2020/02/16/tarihteki-en-olumcul-salginlar-hangileriydi-neden-olustular-ve-nasil-sona-erdiler
https://www.karar.com/bir-virus-dunyayi-nasil-degistirir-1549512
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 11-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 11-سان
بۇ سان دوكىلاتتىكى مەزمۇنلار تۆۋەندىكىچە:
دوكىلاتنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ: