مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ سۈپىتىگە قارىتا باھا بېرىش بىر قەدەر تەس. چۈنكى قولىمىزدا بۇ ھەرىكەتلەرنى سۈپەت نۇقتىسىدىن باھالايدىغان بىر ئۆلچەم يوق. شۇنداقتىمۇ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ شەكلى ۋە كۆلىمى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، سۈپىتىنى بەك ياخشى دېگىلى بولمايدۇ.
نامايىشلار كۆپلەپ ئۆتكۈزۈلدى. ئەمما، تۆلەنگەن بەدەلگە چۇشلۇق ئۈنۈم قازانغانلىرى كۆپ ئەمەس. تەشكىللەش خىزمىتىدە ئىزچىل بىر قىسىم ئەجەللىك نۇقسانلار ساقلىنىپ كەلدى. پىلانلاش ئىشلىرى دېگەندەك ياخشى ئەمەس. بىر نەچچە قېتىملىق سۈپەتلىك چوڭ نامايىشلار ئېلىپ بېرىلغان بولسىمۇ، بىر قىسىم نامايىشلاردا ۋە يىغىلىشلاردا بەزى كۆڭۈلسىزلىكلەر يۈز بەردى.
كۆپلىگەن گۇۋاھلىق ۋىدېئولىرىنىڭ سۈپىتى تۆۋەن. ۋاقىت، كۆرۈنۈش ۋە تېكىست قاتارلىقلار ئوبدان ئورۇنلاشتۇرۇلمىغان. بەزىلىرىنىڭ ۋاقتى بەك ئۇزۇن بولۇپ، مۇناسىۋەتسىز گەپلەر قىستۇرۇلغان، تېگىشلىك تەپسىلاتلار يېتەرلىك تىلغا ئېلىنمىغان بولۇپ، پاكىتلىق قىممىتى يۇقىرى ئەمەس. ئەلۋەتتە يۇقىرى سۈپەتتە ئىشلەنگەن گۇۋاھلىق ۋىدېئولىرىمۇ يوق ئەمەس. بىراق، بۇنداقلىرىنىڭ سانى بىر قەدەر ئاز.
دىپلوماتىك پائالىيەتلەرنىڭ سۈپىتىدە مەسىلە ئېغىر. گەرچە «دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى»نىڭ خەلقئارا سەھنىلەردە ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى خېلى سۈپەتلىك بولسىمۇ، بىراق، ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ ئۆز دۆلىتىنىڭ ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى كۆڭۈلدىكىدەك ئەمەس. لوبىچىلىق خىزمەتلىرى ياخشى ئىشلەنمەيۋاتىدۇ. شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى پىلان ۋە تۈر تۇرغۇزۇپ پائالىيەت قىلىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ بولالمىدى. ھەر قايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى ۋە ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار بىلەن بولغان مۇئامىلىدە ئەھۋال تونۇشتۇرۇش ۋە دەرد تۆكۈش يەنىلا مۇھىم سالماقنى ئىگىلەۋاتىدۇ.
قىسقىسى، قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ سانى ۋە كۆلىمى زور بولسىمۇ، سۈپىتى ئادەمنى خۇشال قىلغۇدەك دەرىجىدە ئەمەس. تەبىئىيكى، يېڭى باشلانغان ھەر قانداق ئىشتىن دەمالىققا يۇقىرى سۈپەت تەلەپ قىلىشمۇ مەنتىقىگە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. دەۋا سېپىنىڭ بۇ دەرىجىدە كېڭىيىشى مۇشۇ بىر مەزگىلنىڭ مەھسۇلى بولغاچقا، سۈپەت كونترولىنى ساقلاشمۇ قىيىن.
4.3. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ ئۈنۈمى ۋە تەسىرى
خۇددى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ سۈپىتىگە قارىتا باھا بېرىش تەس بولغاندەك، بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ ئۈنۈمى ۋە تەسىرىگە قارىتا بىر نەرسە دېيىشمۇ ئوڭاي ئەمەس. چۈنكى ھەرىكەتلەرنىڭ دائىرىسى كەڭ، كونكرېت پىلان ۋە يەتمەكچى بولغان نىشانلار مۈجمەل بولغانلىقى ئۈچۈن، كونكرېت كۆزلەنگەن مەقسەتنىڭ نېمىلىكىنى ۋە بۇ مەقسەتلەرنىڭ ئەمەلگە ئېشىپ-ئاشمىغانلىقىنى بىلىش قىيىن. شۇنداقتىمۇ بۇيەردە بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ ئۈنۈمى ۋە تەسىرى سۈپىتىدە بىر قىسىم نەتىجىلەرنى كۆرسىتىپ ئۆتۈش مۇمكىن.
بىرىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ۋە ئۇيغۇرلار كەڭ كۆلەمدە تونۇلدى. خەۋەر قىلىنىش جەھەتتە، بۇ قىسقىغىنا بىر مەزگىلدىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ تەسىرىنىڭ تارىختىكى ھەر قانداق چاغدىكىدىن يۇقىرى بولغانلىقى ئېنىق. «مەنمۇ ئۇيغۇر» ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھەرىكىتىنىڭ تەشكىللىگۈچىسى خالمۇرات ئۇيغۇرنىڭ دېيىشىچە، مەزكۇر ھەرىكەتنىڭ ئۆزىلا 120 دىن ئارتۇق خەلقئارالىق چوڭ تاراتقۇ ۋە 800 دىن ئارتۇق يەرلىك تاراتقۇ تەرىپىدىن خەۋەر قىلىنغان.
ئىككىنچىدىن، خەلقئارالىق جامائەت پىكىرى يارىتىلدى. خىتاي ئىشغالچى ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى رەزىللىكلىرىنىڭ كەڭ كۆلەملىك پاش قىلىنىشى زور دەرىجىدە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى. نەتىجىدە، كۆپلىگەن خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە دۆلەتلەر كەينى-كەينىدىن خىتاي ھۆكۈمىتىنى ئەيىبلەشكە باشلىدى. ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلىپ كەلگەن ئىسلام دۆلەتلىرىمۇ خەلقئارا جامائەت پىكىرىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ ئاستا-ئاستا خىتاينى ئەيىبلەش تەرەپكە ئۆتۈۋاتىدۇ. بۇ جەھەتتە، مالايسىيا بىلەن تۈركىيەنى مىسال كۆرسىتىش مۇمكىن. يەنە نۇرغۇنلىغان ئاممىۋىي تەشكىلاتلار ۋە ئىلمىي ئورگانلار تەرىپىدىن ئۇيغۇرلار توغرىسىدا پائالىيەتلەر تەشكىللەندى.
ئۈچىنچىدىن، بىر قىسىم دۆلەتلەردە ئۇيغۇرلارغا ئائىت قارارلار ئېلىندى ۋە قانۇنلار چىقىرىلىشقا باشلىدى. ھازىرغىچە گېرمانىيە بىلەن شىۋېتسىيەنىڭ مۇناسىۋەتلىك تارماقلىرى ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرماسلىق ھەققىدە قارار ئالدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى قارار ماقۇللاپ جازا لاگېرلىرىنى تاقاشنى تەلەپ قىلدى. ئامېرىكا پارلامېنتىدا ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك ئىككى قانۇن لايىھەسى تونۇشتۇرۇلغان بولۇپ، قانۇن چىقىرىش خىزمەتلىرى ئالاقىدار تەرتىپلەر بويىچە داۋام قىلىۋاتىدۇ.
تۆتىنچىدىن، خىتاي ھۆكۈمىتى جازا لاگېرلىرىنى ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇر بولدى. خىتاي ھۆكۈمىتى باشتا جازا لاگېرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلغان ئىدى. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ كۈچىيىشى بىلەن بارلىققا كەلگەن خەلقئارالىق بېسىمنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ گەپ ئوينىتىشقا باشلىدى. ئاخىرىدا لاگېرلارنىڭ بارلىقىنى تۇلۇق ئېتىراپ قىلدى. يېقىنقى مەزگىللەردىن بۇيان، لاگېر سەتچىلىكىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن بىر قىسىم دۆلەتلەرنىڭ ياللانما ئۆمەكلىرىنى شەرقىي تۈركىستانغا تەكلىپ قىلىپ، يالغان خەۋەر تارقىتىپ، خەلقئارا جامائەت پىكىرىنىڭ بېسىمىنى يەڭگىللەتمەكچى ۋە شۇ ئارقىلىق ئوبرازىنى قوغدىماقچى بولۇۋاتىدۇ. يەنە بىر قىسىم ساختا لاگېر كۆرۈنۈشلىرىنى تەييارلاپ ئېلان قىلدى.
بەشىنچىدىن، بىر قىسىم كىشىلەر جازا لاگېرلىرىدىن قۇيۇپ بېرىلدى. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ تەسىرىدە بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ جازا لاگېرلىرىدىن قۇيۇپ بېرىلگەنلىكى مەلۇم. بەزىلەر گۇۋاھلىق بەرگەندىن كېيىن، ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ قۇيۇپ بېرىلگەنلىكى ياكى كۆرۈشتۈرۈلگەنلىكىنى خەۋەر قىلدى. قازاقىستان قاتارلىق چەت دۆلەتلەرنىڭ ۋەتەنداشلىقىغا ئۆتكەندىن كېيىن شەرقىي تۈركىستانغا قايتىپ لاگېرغا قامالغان نۇرغۇن كىشىلەر ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ دەۋا قىلىشى ۋە مۇناسىۋەتلىك دۆلەتلەرنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن قۇيۇپ بېرىلدى.