ب د ت دىكى خىتاي-رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى: ماسلىشىشنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە پەرقلەرنىڭ كۈچىيىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېڭى كۈنتەرتىپلەرمۇ قوشۇمچە ئىختىلاپلارنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. دۆلەت باشقۇرۇش تەۋەلىكىدىن ھالقىغان رايونلارنىڭ دېڭىز-ئوكيان بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقى ئەھدىنامىسى (BBNJ) 2023-يىلى ب د ت دېڭىز قانۇنى ئەھدىنامىسى (UNCLOS) رامكىسىدا قوبۇل قىلىنغان بولۇپ، خىتاي 2023- ۋە 2024-يىللىرى «قوللاپ» ئاۋاز بەرگەن، رۇسىيە بولسا «قارشى» چىققان. شۇنىڭغا ئوخشاش، ھەربىي ساھەدە سۈنئىي ئەقىلنى مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن ئىشلىتىشكە چاقىرىدىغان 2024-يىللىق قاراردا، خىتاي «قوللاپ» ئاۋاز بەرگەن، رۇسىيە بولسا «رەت» قىلغان. ئەجەللىك قورال سىستېمىلىرى (LAWS) كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان خەۋپلەرنى تىزگىنلەشكە مۇناسىۋەتلىك بىر قارار 2023-يىلى تۇنجى قېتىم كۈنتەرتىپكە كىرگۈزۈلۈپ، 2024-يىلى يەنە بىر قېتىم ئاۋازغا قويۇلغان. بۇ قاراردا خىتاي بىتەرەپ قالغان، رۇسىيە بولسا «قارشى» ئاۋاز ئىشلىتىپ، قىسمەن پىكىر ئايرىلىشى يۈز بەرگەن. ئەخلاقىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بۇ يېڭى مەسىلىلەر خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ كەلگۈسىدىكى ھەمكارلىق ھەرىكىتىنى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن بولغان يوشۇرۇن ئىختىلاپ ساھەلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
يادرو قورالسىزلاندۇرۇش ۋە يادرو قوراللىرىنىڭ ئىنسانىيەتكە ئېلىپ كېلىدىغان ئاقىۋەتلىرىگە مۇناسىۋەتلىك ب د ت قارارلىرىدا ئىككى دۆلەتنىڭ مەيدانىدىكى پەرق كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە روشەنلەشتى. رۇسىيە كۆپ ھاللاردا «قارشى» ئاۋاز بەرگەن بولسا، خىتاي ئادەتتە «قوللاپ» ياكى «بىتەرەپ» تۇرغان. بۇ ئەھۋال ھەم قارشى ئاۋاز، ھەم قىسمەن پىكىر ئوخشىماسلىقى سەۋەبىدىن ماسلىشىشنىڭ ئاجىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. يادرو قوراللىرىدەك سەزگۈر بىر ساھەدە ئوتتۇرىغا چىققان بۇ پەرقلەر، ئىككى دۆلەتنىڭ خەۋپسىزلىك تەرتىپى ۋە يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش ئىستراتېگىيەلىرىدە تۈپ پەرقلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئاشكارىلايدۇ.
سەزگۈر گېئوپولىتىكىلىق جىددىيلىكلەردىمۇ قىسمەن پىكىر ئوخشىماسلىقلىرى كۆپەيگەن. 2022-يىلدىن 2024-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئۇكرائىناغا مۇناسىۋەتلىك بەش قاراردا خىتاي بىتەرەپ تۇرغان، رۇسىيە بولسا «قارشى» ئاۋاز ئىشلەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھەر ئىككى دۆلەت رۇسىيە ئىشغالىيىتى ئاستىدىكى رايونلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىغا مۇناسىۋەتلىك باشقا قارارلارغا ئورتاق قارشى چىققان. خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى (خ ج س م) نىڭ دوكلاتىغا ئالاقىدار قارارلاردا، يەنى 2023- ۋە 2024-يىللىرى مەھكىمىنىڭ پائالىيەتلىرى ۋە يەكۈنلىرى خۇلاسىلەنگەن قارارلاردا، خىتاي بىتەرەپ قالغان، رۇسىيە بولسا «ياق» دېگەن (2022-يىلدىن بۇرۇن بۇ قارارلار ئاۋازغا قويۇلماي قوبۇل قىلىناتتى). گەرچە ھەر ئىككى دۆلەت خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىگە ئەزا بولمىسىمۇ، ئۇلارنىڭ ئاۋاز بېرىشتىكى بۇ پەرقى ئوخشىمىغان پوزىتسىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. رۇسىيەنىڭ قارشىلىقى، مەھكىمە پىرېزىدېنت ۋىلادىمىر پۇتىن ۋە باشقا يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار ئۈستىدىن تۇتۇش بۇيرۇقى چىقارغاندىن كېيىن، خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىنى قانۇنسىز دەپ كۆرسىتىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاينىڭ بىتەرەپلىكى بولسا، تېخىمۇ ئېھتىياتچان ۋە تەمكىن بىر مەيداننى نامايان قىلىدۇ. بۇ مىساللار ئىككى دۆلەتنىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتلىرى ۋە خەلقئارا قانۇن ئورگانلىرىغا تۇتقان ئوخشىمىغان پوزىتسىيەسىنى روشەن گەۋدىلەندۈرىدۇ.
خەۋپسىزلىك كېڭىشى: يۇقىرى دەرىجىدىكى ماسلىشىش ۋە كۆپىيىۋاتقان قىسمەن ئىختىلاپلار
ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشى خەلقئارا تىنچلىق ۋە خەۋپسىزلىكنى قوغداشتا ئاساسلىق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالغان، بەش دائىمىي ئەزاسى رەت ھوقۇقىغا ئىگە ھالقىلىق ئورگاندۇر. خىتاي بىلەن رۇسىيە خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ئادەتتە بىر-بىرىگە قارشى ئاۋاز ئىشلەتمەيدۇ. چۈنكى بىر دائىمىي ئەزا رەت قىلىش نىيىتىنى بىلدۈرسە، قارارلار كۆپىنچە ئاۋازغا قويۇلمايدۇ. بىراق، قىسمەن پىكىر ئوخشىماسلىقى كۆپىيىپ، بولۇپمۇ خىتاي «قوللاپ» ئاۋاز بەرگەندە رۇسىيە «بىتەرەپ» قالىدىغان ئەھۋاللار كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشتى. 2018-يىلى پەقەت ئىككى قاراردا (%4) مەيدان پەرقى كۆرۈلگەن بولسا، 2024-يىلى سەككىز قاراردا (%17) قىسمەن پىكىر ئوخشىماسلىقى يۈز بەرگەن. بۇ ئېشىش ئىككى دۆلەتنىڭ خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى ھەمكارلىقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى ساقلاپ قالغانلىقىنى، ئەمما بەزى مەسىلىلەردە دىپلوماتىك مانېۋىر بوشلۇقى ۋە دۆلەت مەنپەئەتلىرىنىڭ ئوخشىمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بەزى مەسىلىلەر ئىزچىل پىكىر ئوخشىماسلىقىغا سەۋەب بولماقتا. غەربىي سەھرادىكى ب د ت تىنچلىق ساقلاش ۋەزىپىسىنىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىنى ئۇزارتىشقا مۇناسىۋەتلىك ھەر يىللىق ئاۋاز بېرىشتە، خىتاي ئادەتتە «قوللاپ» ئاۋاز بەرگەن بولسا، رۇسىيە بىتەرەپ قالغان. بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ ب د ت تىنچلىق ساقلاش ۋەزىپىلىرىنى سۆزدە ئىپادىلىگەن قوللىشى بىلەن يۇقىرى دەرىجىدە ماس كېلىدۇ. رۇسىيە گەرچە نۇرغۇن تىنچلىق ساقلاش ۋەزىپىلىرىنى قوللاشنى داۋاملاشتۇرغان بولسىمۇ، يېقىنقى يىللاردا تېخىمۇ كۆپ بىتەرەپ قېلىشقا يۈزلەنگەن. بۇ ئەھۋال رۇسىيەنىڭ ئۆزىگە جانلىق ھەرىكەت بوشلۇقى قالدۇرۇش ۋە مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان ۋەدىلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى نامايان قىلىدۇ.