ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەرجىمە پائالىيەتلىرىنىڭ ھارۇنۇررەشىد (-193170/786-809)دەۋرىدە كۈچەيگەنلىكىگە، بولۇپمۇ مېدىتسىنا ساھەسىدە مۇھىم ئەسەرلەرنىڭ روياپقا چىققانلىقىغا شاھىت بولىمىز. بولۇپمۇ ئەنقەرە ۋە ئاممۇرىيە[26] پەتىھ قىلىنغاندىن كېيىن بۇ رايونلاردىكى كىتابلار باغدادقا ئېلىپ كېلىنىپ، يۇھاننا ماسېۋيېچ باشچىلىقىدا شەكىللەنگەن كومىتېت تەرىپىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان.[27]يەنە ئەينى دەۋردە ئىرانلىق ئەبۇ سەھل ب نەۋباختمۇ خەلىپىنىڭ بۇيرۇقىغا بىنائەن، پارسچىدىن ئەرەبچىگە ئەسىرلەر تەرجىمە قىلغان.[28]ھەتتا بۇ دەۋردە شۇنچىلىك كۆپ ئەسەر تەرجىمە قىلىنغانكى،سۇلتان مەنسۇر تەرىپىدىن سالدۇرۇلغان «ھىزانەتۇل ھىكمە»مۇ تەرجىمە ئىشلىرىغا يېتىشەلمەيدىغان ھالەت شەكىللەنگەنلىكتىن، سارايدا كۇتۇپخانا سۈپىتىدە پايدىلىنىش ئۈچۈن تېخىمۇ كەڭ جاي سالدۇرۇلىدۇ. بۇ كۇتۇپخانىغا دائىر مەنبەلەردە بەزىدە «ھىزانەتۇل ھىكمە»، بەزىدە «بەيتۇلھىكمە»تەبىرى ئىشلىتىلىدۇ.[29]ھارۇنۇررەشىدنىڭ ئاخىرقى يىللىرى بىلەن سۇلتان مەمۇننىڭ دەسلەپكى يىللىرى، يەنى 9-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى بەشتە بىرى بىلىملەرنىڭ تەرەققىيات دەۋرى نۇقتىسىدىن يېڭىلىق باسقۇچىنىڭ مۇقەددىمىسى بولالايدىغان يېڭىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە دەۋردۇر.[30]
ئابباسىيلار خەلىپىسى مەمۇن (198-218/813-833) ئوتتۇرا ئەسىردە ئەڭ غول ئىلىملەر ئاكادېمىيەسى ھېسابلىنىدىغان «بەيتۇلھىكمە»نى قۇرۇپ چىقتى، ئىلىملەرنىڭ ئاكادېمىيەسىنىڭ قۇرۇلۇشى تەرجىمە ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن زور ئۆزگىرىش ھېسابلىنىدۇ. بۇ دەۋردە قەدىمكى گىرىك، ھىند، پارس ۋە ناباتى كۈلتۈرلىرىگە تەۋە ئىلمىي ۋە پەلسەپىۋى ئەسەرلەر ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىدۇ. سۇلتان مەمۇن 215/830-يىلى ۋېزاتىنىيە قوشۇنلىرىنى ئېغىر دەرىجىدە مەغلۇب قىلىدۇ، ئۇ قولغا ئالغان ۋېزاتىنىيە زېمىنلىرىدىن نۇرغۇن ئەسەرنى يىغدۇرۇپ سارىيىدىكى كۇتۇپخانىغا يەنى بەيتۇلھىكمىگە قويدۇرىدۇ. شۇنداقلا، ئۇ سارايدىكى بۇ كۇتۇپخانىنى تېخىمۇ كېڭەيتىپ كىتابلارنىڭ تۈرلىرىنى كۆپەيتىش ئۈچۈن زور مەبلەغ ئاجرىتىدۇ، سۇلتان يەنە سارايدىكى كۇتۇپخانىنىڭ مۇدىرى بولغان سەلم ئەل ھاررانى بىلەن يۇھاننا ماسېيېھ بىن ماتار ۋە ئىبنۇل بىترىقتىن تەشكىل تاپقان ھەيئەتنى كىتاب ئېلىپ كېلىش ئۈچۈن ۋېزاتىنىيەگە ئەۋەتىدۇ.[31]
ھەم  ئابباسىيلار خەلىپىكى تېررىتورىيەسىدىكى چېركاۋ مەكتەپلىرىدىن ھەمدە قوشنا رايونلاردىن ئېلىپ كېلىنگەن كىتابلار بىلەن تولغان بەيتۇلھىكمە كۇتۇپخانىسى، ئوتتۇا ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئىلىمىي پائالىيەتلەر قويۇق ئېلىپ بېرىلغان ئىلىم مەركىزى ھالىتىگە كېلىدۇ. بۇ ئىلىم مەركىزىدە باشقۇرغۇچى، مۇئەللىپ، تەرجىمان، كاتىپ، يېزىلغان كىتابلارنى كۆپەيتىدىغان كۆچۈرگۈچىلەر، كىتاب تۈپلىگۈچىلىرى ئىشلەيتتى. بەيتۇلھىكمە ئۈستىدە ئىزدەنگەن ۋە كۇتۇپخانىسىدىن پايدىلانغان ئىبنۇن نەدىمنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، گىرىكچىدىن سۇرىيانىچە، سۇرىيانىچەدىن ئەرەبچىگە ياكى بىۋاستە گىرىكچىدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلالايدىغانلارنىڭ سانى 47گە، پارسچىدىن ئەرەبچىگە ئەسەر تەرجىمە قىلالايدىغانلارنىڭ سانى 16گە، سانكسرىتچىدىن ئەرەبچىگە ئەسەر تەرجىمە قىلالايدىغانلارنىڭ سانى 3كە يەتكەنىكەن.[32]
مەمۇن دەۋرىدە تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بەيتۇلھىكمەدىن قالسا ئەڭ كۆپ ئىلمىي پائالىيەت ئېلىپ بېرىلغان جاي رەسەتخانىلاردۇر. مەمۇن ئاسترونومىيەگە پەۋقۇلئاددە قىزىقاتتى، ئۇ بۇ ئىشتىياقى تۈرتكىسىدە باغدادنىڭ شەمماسىيە قۇۋىقى ۋە ئارقىدىن دەمەشققە يېقىن جايدىكى قاسىيۇن تۆپىلىكىدە رەسەتخانا قۇرۇپ چىقىدۇ.بۇ سەۋەبتىن سۇلتان مەمۇن ئاسترونومىيە تارىخىدا ھەققىي مەنىدە رەسەتخانا قۇرۇپ چىققان تۇنجى كىشى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئىلغار ۋاستىلارنى ئىشلىتىش ۋە داۋاملىق ئاسمان جىسملىرىنى كۆزىتىش ئارقىلىق، بۇرۇنقىلار ھېسابلاپ چىققان سان-سىفىرلاردىن تېخىمۇ ئېنىق ۋە توغرا نەتىجىگە ئېرىشىشنى كۆزلىگەنىدى. ھەتتا باتلاميۇسنىڭ» سىنتاكسى-ئالماگېست-مەكىستى» ناملىق ئەسىرىدىكى مەلۇماتلار ۋە ئاسترونومىيە ساھەسىدە ھېسابلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ۋاستە ۋە ئۈسكۈنىلەرنىڭ بۇ ئىشقا ئاز كېلىپ كېلىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن مەمۇن، تېخىمۇ ئىلغار ئۆلچەش ۋە كۆزىتىش ئۈسكۈنىلىرى ياساتقۇزۇپ ئاسترونومىيەلىك خەرىتىلەر تەييارلاتقۇزۇپ چىققانىدى. شۇنداقلا ئۇ دەۋردە قۇرۇلغان ئىككى رەسەتخانىدىن بىرىسى بولغان قاسىيۇن رەسەتخانىسىدا قۇياش، ئاي ۋە بەزى پلانېتالار يىل بويى كۆزىتىلىگەنىدى. بۇ خىلدىكى كۆزىتىش غەرب دۇنياسىدا 16-ئەسىردە ئاران باشلىغانىدى. [33]يەنە سۇلتان مەمۇن دەۋرىدە بەزى باي ئائىلىلەرنىڭمۇ شەخسىي كۇتۇپخانىلار قۇرۇپ تەرجىمە ۋە ئىلمىي پائالىيەتلەر ئۈچۈن ئىقتىسادىي جەھەتتىن زور كۈچ چىقارغانلىقى مەلۇم. مەسىلەن، مۇساب شاكىرنىڭ گېئومېتىرىيە ۋە ئاسترونومىيە ساھەلىرىدىكى پائالىيەتلىرى بىلەن تونۇلغان ۋە تارىختا بەنى مۇسا ئاكا-ئۇكىلار دەپ بىلىنىدىغان ھەسەن، ئەھمەد ۋە مۇھەممەد ئىسىملىك ئۈچ ئوغلى مەشھۇر تەرجىمان ھۇنەين  بىن ئىسھاق باشچىلىق يەنە بىر ھەيئەتنى، سۇلتان مەمۇنغا ئوخشاش ۋېزاتىنىيەگە ئەۋەتىدۇ ۋە نۇرغۇن پۇل سەرپ قىلىپ كىتاب سېتىۋالىدۇ.[34]
تەرجىمانلار بۇ دەۋردە ھۆكۈمدارلار، ھوقۇقدارلار، ئىلىمخۇمار بايلار ۋە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىدۇ. ھەتتا تەرجىمانلارغا بەزىدە تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەرنىڭ ئېغىرلىقىدەك ئالتۇنلارنىڭ ئىنئام قىلىنغانلىقى رىۋايەت قىلىنىدۇ. مەنبەلەردە قەيت قىلىنغان بىر رىۋايەتكە كۆرە، سۇلتان مەمۇن، گىرىكچىدىن قىلىنغان تەرجىمە ئەسەرلەر ئۈچۈنلا 300000 دىنار[35] پۇل سەرپ قىلغان. يەنە بەزى تەرجىمە ئەسەرلىرىنىڭ تارازىنىڭ بىر تەرىپىگە، يەنە بىر تەرىپىگە ئالتۇن قويۇلۇپ تارتىلغانلىقى، تەرجىمانلارنىڭ بۇ ئالتۇن  بىلەن مۇكاپاتلانغانلىقى رىۋايەت قىلىنىدۇ.[36]