توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇغۇر پەكتاش -ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن خەلقئارالىق تېررورىزىم بىلەن مۇسۇلمان دۇنياسى ئارىسىدا قانداق مۇناسىۋەت بارلىقى مەسىلىسىدە ئۈستىدە نۇرغۇن تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلدى. بۇ ماقالىمىزدە بۇ تەتقىقاتلاردا داۋاملىق تىلغا ئېلىنىپ تۇرىدىغان دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب ئۇقۇملىرى بىلەن ئاشقۇن تەشكىلاتلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت ئانالىز قىلىنىدۇ. بۇ دائىرىدە تۇنجى بولۇپ دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تۈزۈم تەسەۋۋۇرى ئۈستىدە ئىزاھات بېرىلىدۇ. ئىككىنچى قەدەمدە بولسا دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تەسەۋۋۇرى بىلەن ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئاساسىي ھېسابلىنىدىغان ۋېستفالىيە تۈزۈمى ئارىسىدىكى توقۇنۇشنىڭ سەۋەبلىرى يورىتىلىدۇ. ئۈچىنچى قەدەمدە، تېررورىزىم ۋە خەلقئارالىق تېررورىزىم ئۇقۇملىرىغا قىسقىچە ئىزاھات بېرىلىدۇ. ئاخىرىدا بولسا دارۇل ئىسلام تۈزۈمى ۋە ۋېستفالىيە تۈزۈمى تەسەۋۋۇرى دائىرىسىدە ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ خەلقئارادىكى ئەھۋالى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ماقالىدە ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن خەلقئارا تۈزۈمگە نىسبەتەن زور تەھدىت سۈپىتىدە كۆرۈلۈشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرى، بۇ تەشكىلاتلار قوبۇل قىلغان دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تەسەۋۋۇرىنىڭ زامانىۋى مىللىي دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرى ۋە فونكسيەسىگە دۇئېل ئېلان قىلىش دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ.
دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب، ۋېستلفالىيە تۈزۈمى، ئاشقۇن تەشكىلاتلار
كۈنىمىزدە خەلقئارالىق تېررورزىم ۋە زوراۋانلىق ۋەقەلىرى بىلەن ئىسلام ئارىسىدا قانداق بىر مۇناسىۋەت بارلىقى مەسلىسى ئۈستىدە نۇرغۇن تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلدى. 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن ئەل-قائىدە، تالىبان، بوكو ھارام ۋە دائېشقا ئوخشاش ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ قىلمىشلىرى نۇرغۇن ئاكادېمىك تەتقىقلارغا تېما بولۇپ كەلدى. بۇ ئاكادېمىك ماقالىلەر بۇ ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ ئىدىيەلىرى، مەقسەتلىرى ۋە قايسى خىل ئۇسۇللار بىلەن نوپۇز تىكلەپ ئاكتىپ بولالايدىغانلىقىنى يورىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئاشقۇن تەشكىلاتلارنى زور تەھدىت ھالىتىگە ئېلىپ كەلگەن ئامىل ھازىرقى خەلقئارا تۈزۈمگە خەۋپلىك ۋە زىيانلىق بولغان ئىدىيە ۋە ئېيتىملارنى قوبۇل قىلىشلىرى ۋە بۇلارنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا خەلقئارا سەۋىيەدە مۇۋاپىق شارائىت تاپالىشى ئىدى.
زامانىۋى مىللىي دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ ئاساسىنىڭ ۋېستفالىيە تىنچلىق ئەھدىناسىدىن كېيىنلا سېلىنغانلىقى توغرىسىدا بىردەك قاراش مەۋجۇت. ۋېستفالىيە تۈزۈمىنىڭ ئىككى ئاساسلىق پىرىنسىپى بار بولۇپ، بىرىنچىسى دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ تەڭ ۋە باراۋەر بولۇشى بولسا ئىككىنچىسى، دۆلەتلەرنىڭ بىر-بىرىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىقىدىن ئىبارەت. بۇ تۈزۈم ياۋروپادا ئاپرىدە بولغان بولۇپ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ھەر خىل ئامىللارنىڭ قوشۇلۇپ بىر پۈتۈن ھالغا كېلىشى بىلەن خەلقئارالىق تۈزۈمگە ئايلانغان. ۋېستفالىيە تۈزۈمى خەلقئارالىق سالاھىيەتكە ئىگە بولۇش جەريانىدا ئۆزىگە جەڭ ئېلان قىلغان ئۆزگە دۇنيا تۈزۈمى تەسەۋۋۇرلىرىنىمۇ پاسسىپ ھالغا چۈشۈرۈپ قويغان، ھەتتا ياشاش ھوقۇقى بەرمىگەن بولۇپ، بۇ تۈزۈم تەسەۋۋۇرلىرىدىن بىرى ھازىر ئاشقۇن تەشكىلاتلار قوبۇل قىلغان دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تۈزۈمىدۇر.
دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تۈزۈمى ئۆزلىرىنى ئىسلام دۆلىتى دەپ قوبۇل قىلغان دۆلەتلەرنىڭ 8-ئەسىردىن باشلاپ باشقا دۆلەتلەرگە كېڭىيىش ئۈچۈن پايدىلانغان تۈزۈم تەسەۋۋۇرىدۇر. بۇ تۈزۈمدە مۇسۇلمان ھۆكۈمدارلارنىڭ باشقۇرۇشىدا ئىسلام قانۇنى ئىجرا قىلىنغان دۆلەت ۋە رايونلار دارۇل ئىسلام (ئىسلام دۆلىتى) دەپ تەرىپلىنىدۇ. باشقا دۆلەتلەر بولسا دارۇل ھەرب (ئۇرۇش دۆلىتى)دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئاخىرقى نىشان دارۇل ئىسلامنى زېمىنغا ھۆكۈمرانلىق قىلدۇرۇشتىن ئىبارەت. يەنى دۇنيانىڭ ھەممىسىنى ئىسلام قانۇنى ئىجرا قىلىنىدىغان ماكان ھالىتىگە كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ قاراش ئەممەۋىلەر ۋە ئابباسىيلار دەۋرىدىن ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ياۋروپا دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان 1956-يىلدىكى قىرىم ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرىغىچە ئۆزلىرىنى ئىسلام دۆلىتى دەپ ئاتىغان دۆلەتلەرنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپى بولغان. بىر قىسمى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ يىمرىلىشى نەتىجىسى، يەنە بىر قىسمى جاھانگىرلىك ۋە مۇستەملىكە مۇساپىسىدىن كېيىن مۇستەقىلىككە ئېرىشكەن ۋە خەلقىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمان بولغان دۆلەتلەرنىڭ يۇقىرى قاتلام كىشىلىرى ۋېستفالىيە تۈزۈمىنى قوبۇل قىلىدۇ. خەلىپىلىنىڭ بىكار قىلىنىپ تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن دارۇل ئىسلام تۈزۈمىنى ياقلايدىغان بىرمۇ دۆلەت چىقمايدۇ. ۋېستفالىيە تۈزۈمى بولسا سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن رەقىپسىز ھالەتكە كېلىدۇ. بىراق، نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسىمى مۇسۇلمان بولغان دۆلەتلەرنىڭ ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتلەردىن خەلقىنىڭ ئارزۇ-تەلەپلىرىنى قامدىيالماسلىقى ھەتتا قانۇنلۇق سالاھيىتىدىن ئايرىلىپ قېلىشقا باشلىشى، شۇنداقلا دۆلەتسىز بىر قىسىم مۇسۇلمان توپلۇقلارنىڭ زۇلۇم ۋە بېسىمغا ئۇچرىشى قاتارلىقلار دارۇل ئىسلام –دارۇل ھەرب تۈزۈمىنى قوبۇل قىلغان ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ باش كۆتۈرۈپ نوپۇز تىكلىشىگە شارائىت ھازىرلاپ بېرىدۇ.