ئىجىتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەشۋىقات مودېرن دېموكراتىك سىستېمىلاردا ھوقۇقنى قولغا كەلتۈرۈش ياكى ھوقۇق تارتىۋېلىشتىكى مۇھىم ۋاسىتىلەرنىڭ ئالدىنقى قاتارىدا تۇرىدۇ.  تەشۋىقات-لاتىنچىدىكى؛ باغۋەنلەرنىڭ يېڭى ئۆسۈملۈكلەرنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن ئۆسۈملۈكنىڭ يۇمران بىخلىرىنى يەرگە تىكىشى دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان propagare دېگەن سۆزدىن كېلىپ چىققان.  Propaganda سۆزىگە ئوكسفورد لۇغىتىدە «بىر تەلىمات ياكى تەتبىقاتنى قوللاش ياكى تەسەۋۋۇر قىلىش» ( B r o w n، 1992 : 11) دەپ تەبىر بېرىلگەن. (D e n e n h ، 2003 : 17) تەشۋىقات ئۇقۇمىنى؛ جەمئىيەتنىڭ نۇقتىئىنەزەرى ۋە ھەرىكىتىگە، كىشىلەرنىڭ مەلۇم نۇقتىئىنەزەر ۋە مەلۇم ھەرىكەتنى قوللىنىشىغا تەسىر كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇش دەپ تەبىر بېرىدۇ.
لېنارد دۇب (L e o n a r d W  D o o b) ئۆزىنىڭ « جامائەت پىكرى ۋە تەشۋىقاتى » ( 1996 : 23 ) دېگەن ئەسىرىدە تەشۋىقات ئۇقۇمىنى؛ تەشۋىقاتچىلارنىڭ تەلقىن قىلىش ئارقىلىق گۇرۇپپالارنىڭ پوزىتىسيەسى ۋە شۇ پوزىتسىيەگە ئاساسەن پەيدا بولغان ھەرىكەتلەرنى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان پۈتكۈل سىستېمىلىق پائالىيەتلىرى دەپ شەرىيھلەيدۇ، بۇ ئارقىلىق تەشۋىقاتنىڭ بىر خىل خەۋەرلىشىش مېتودى بولۇش سۈپىتى بىلەن قانچىلىك كۈچى بارلىقى ۋە قانچىلىك مۇھىم ڧۇنكىسىيەلىك رولغا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
تەشۋىقات: سىياسىي سىستېمىنى قولغا كەلتۈرۈشنى ئەمەلگە ئاشۇرماقچى بولغان كىشىلەرنىڭ سايلىغۇچىلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويغان؛ كۆپىنچە سايلىغۇچىلارنىڭ تەلەپ-ئىستەكلىرىگە ئاساسەن لايىھەلەنگەن پىراگراممىلىرىنى كۆرسىتىدۇ. بىر تەشۋىقات سايلىغۇچىلارنىڭ تەلىپنى قاندۇرالىسا ياكى سايلىغۇچىلارنىڭ تەلەپ-ئىستەكلىرىنى ئۆزگەرتەلىسە، ئۇلارنى قايىل قىلالىسا، سايلىغۇچىلارنى تەشۋىقات ئىگىدارلىرىنىڭ خاھىشى بويىچە ھەرىكەتكە كەلتۈرەلىسە، باشقىچە قىلىپ ئېيىتقاندا،  ئېلىپ بېرىلغان تەشۋىقات تەشۋىقات ئىگىدارلىرىنىڭ مەقستىگە خىزمەت قىلالىسا ۋە ئۇنىڭ ئىستىكىنى قاندۇرالىسا غەلبىلىك بولغان بولىدۇ.
تەشۋىقاتنىڭ تەبىرىگە ئاساسەن، تەشۋىقاتنىڭ مەقسىتىنى ئۈچ ماددىغا يىغىنچاقلاشقا بولىدۇ. بۇ مەقسەتلەر مۇنداق :  نىشان قىلىنغۇچىلار ئارىسىدا يېڭى ئىدىيە ياكى ھەرىكەتلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، نىشان قىلىنغانلار ئىچىدىكى ھازىرقى ئىدىيە ياكى ھەرىكەتنىڭ سالمىقىنى ئاشۇرۇش، ئەڭ ئاخىرىدا نىشان قىلىنغۇچىلار ئارىسىدا ساقلىنىۋاتقان ئىدىيە ياكى ھەرىكەتلەرنى ئۆزگەرتىش.  بۇ رامكىدا، يۇقىرىقى مەقسەتلەر تەشۋىقات ئىگىلىرىنىڭ نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشىدا زور  رول ئوينايدۇ( (Onaran,  1984:  67. يەنە بىر تەرەپتىن، تەشۋىقات سىياسىي سىستېمىنى قولغا كەلتۈرۈش قورالى بولۇپلا قالماستىن ، بەلكى بېسىم گۇرۇھى ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ ئۆزىنىڭ مەقسىتى ئۈچۈن سىياسىي كۈچلەرگە يېتەكچىلىك قىلىدىغان فۇنكسىيەلىك مېخانىزما رولىنى ئۆتەيدۇ. بۈگۈن ئاممىۋى تەشكىلاتلار ئېھتىياجىغا قاراپ تەشۋىقات قورالى ۋە ئۇسۇلىنى قوللىنىپ سىياسىي كۈچكە يېتەكچىلىك قىلماقتا ھەمدە ئۇلارنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئاساسەن قارار چىقىرىشقا مەجبۇرلىماقتا.
ئاساسلىق مەقسىتى نىشان قىلىنغۇچىلارنىڭ كۆزلىگەن ھەرىكەت ياكى ئىدىيە ئۆزگىرىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش بولغان تەشۋىقات – قوللىنىش ساھەسى، قۇرۇلۇش مەقسىتى، مەنبەسى، مەزمۇنى ۋە نىشان قىلىنغۇچى تەرەپنىڭ خاراكتېرى، سەۋىيەسى ۋە ئورنىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن ئوخشاش بولمىغان ئۇسۇل ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىۋاتىدۇ. بۇ ئۇسۇللارنى : ھەرخىل ئەلرايى پائالىيەتلىرى، ئەل رايىنى تەكشۈرۈش خىزمەتلىرى ، يۈز تۇرانە ئاۋاز يىغىش ماھارەتلىرى، ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى، پارتىيە يىغىلىشلىرى، ئۇچرىشىشىلار، ۋاراقچە ۋە لوزۇنكا قاتارلىقلارغا ئايرىشقا بولىدۇ. گەرچە نۇرغۇن تەشۋىقات ئۇسۇللىرى كۆرسىتىلمىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئىشلىتىش زىچلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا يۇقىرىقى ئۇسۇللار ئەڭ كۆپ ئۇچرايدۇ .
يۇقىرىدا بايان قىلىنغان تەشۋىقات ئۇسۇلى ۋە قوراللىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك كلاسسىك دەۋرنىڭ تەشۋىقات قوراللىرى بولۇپ، ھەممىسى دېگۈدەك  يۈز تۇرانە ئۇچرىشىش ياكى بىرلەمچى مۇناسىۋەتلەرنى ئاساس قىلىدۇ. ھالبۇكى، تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە ئاممىۋى تاراتقۇلارنىڭ ئومۇملىشىشى ۋە كۆپ خىللىشىشىغا ئەگىشىپ ، سەپلىمە خەۋەرلىشىش سىستېمىلىرىمۇ تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئۆز كارامىتىنى كۆرسىتىشكە باشلىدى( A z i z , 2007 : 57 ؛ K i u o l u , 2006 ) .
يەنە بىر تەرەپتىن، بولۇپمۇ ڧوتو-سىنلىق مېدىيا ساھەسىنىڭ تەرەققىياتى مېدىيانى بولۇپمۇ تېلېۋىزورنى ئەڭ ئۈنۈملۈك تەشۋىقات قورالىغا  ئايلاندۇردى. ھازىر مۇتلەق كۆپ ساندىكى تېلېۋىزىيە قاناللىرىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى سىياسىي تەشۋىقات بولۇپ قالدى( Qualter، 1980 : 297 ) . يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، ئامېرىكىنىڭ پرىزدېنتلىق سايلىمى مەزگىلىدە، پىرېزىدېنت  نامزاتلىرىنىڭ تېلېۋىزوردىكى مۇنازىرىلىرىنىڭ سايلىغۇچىلارنىڭ تاللىشىدا غايەت زور تەسىر پەيدا قىلىدىغانلىقى تەتقىقاتلاردا ئېنىق كۆرسىتىلدى ( V A a l ۋە B a t ، 2010 – يىلى ).