بېيجىڭ پەلەستىن كارتىسىنى قانداق ئوينايدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىراق بۇ ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك، «ئامېرىكا سايىسى» ئاستىدا داۋاملاشماقتا. ئىسرائىلىيەنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقدىشى بولغان ئامېرىكا، ئىسرائىلىيەنىڭ ئەڭ سەزگۈر ھەربىي ۋە قوش مەقسەتلىك تېخنولوگىيەلىرىنى خىتايغا سېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز دىپلوماتىك ۋە سىياسىي بېسىم ئىشلىتىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۆتمۈشتە ئىسرائىلىيەنىڭ خىتايغا «فالكون» بالدۇر ئاگاھلاندۇرۇش ئايروپىلانى قاتارلىق ئىلغار سىستېمىلارنى سېتىشقا ئۇرۇنۇشىنىڭ ئامېرىكانىڭ كۈچلۈك بېسىمى بىلەن بىكار قىلىنىشى، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىدۇر. شۇڭلاشقا بېيجىڭ، ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە ھەر دائىم «ئامېرىكا ئامىلى» نى نەزەردە تۇتۇشقا ۋە نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا مەجبۇر. خىتاي بۇ ئىككىلىنىشنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي يوللارنى بىر-بىرىدىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئايرىيدىغان بىر «بۆلۈملەشتۈرۈش (compartmentalization) » ئىستراتېگىيەسىنى قوللانماقتا. بۇ خىل ئىستراتېگىيە، بېيجىڭنىڭ بىر تەرەپتىن ب د ت دا ئىسرائىلىيەنى تەنقىد قىلىدىغان قارارلارنى قوللىغاچ، يەنە بىر تەرەپتىن تېل ئاۋىۋ بىلەن مىلياردلارچە دوللارلىق تېخنولوگىيە كېلىشىملىرىنى ئىمزالىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە.
ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسىدىكى رولى: «تەرەققىيات ئارقىلىق تىنچلىق بەرپا قىلىش» مودېلى
خىتاي پەلەستىن-ئىسرائىلىيە مەسىلىسىگە ھەل قىلىش چارىسى سۇنغاندا، غەربنىڭ ئادەتتە دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە سىياسىي سۆھبەتلەرگە ئالدىنقى ئورۇن بېرىدىغان قىممەت قاراش مەركەزلىك دىپلوماتىك مودېلىغا ئوخشىمايدىغان، «تەرەققىيات ئارقىلىق تىنچلىق بەرپا قىلىش» (development-led peace) دەپ ئاتاشقا بولىدىغان پەرقلىق بىر ئەندىزىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بېيجىڭنىڭ ئاساسلىق تەشەببۇسى شۇكى، سىياسىي مۇقىمسىزلىق، رادىكاللىق ۋە توقۇنۇشنىڭ يىلتىزى ئىقتىسادىي مەھرۇملۇق، ئىشسىزلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە كەمچىللىكىگە تۇتىشىدۇ. بۇ ئۇسۇلغا ئاساسلانغاندا، ئەگەر پەلەستىن ئىقتىسادى كەڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرى بىلەن جانلاندۇرۇلۇپ، سودا يوللىرى ئېچىلسا ۋە خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسى ئۆستۈرۈلسە، زوراۋانلىق ۋە توقۇنۇشقا بولغان مايىللىق ئازىيىپ، سىياسىي كېلىشىم ھاسىل قىلىش تېخىمۇ ئاسانلىشىدۇ. بۇ، ماھىيەتتە خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك تەرەققىيات مودېلىنى ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ تۈپ پەلسەپەسىنى ئوتتۇرا شەرق تىنچلىق مۇساپىسىگە تەتبىقلاش ئۇرۇنۇشىدۇر.
خىتاينىڭ 2023-يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىران ئارىسىدا دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ قايتا تىكلىنىشىگە مۇرەسسەچىلىك قىلىشى، بۇ مودېلنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان مۇھىم بىر مىسالدۇر. بىراق، پەلەستىن-ئىسرائىلىيە توقۇنۇشى، ئىككى رايونلۇق كۈچنىڭ رىقابىتىدىن كۆپ مۇرەككەپ. چۈنكى بۇ يەردە ئامېرىكا، تەڭلىمىنىڭ پەقەت بىر پارچىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىسرائىلىيە بىخەتەرلىكىنىڭ ئاخىرقى كاپالەتچىسى سۈپىتىدە مۇساپىنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالىدۇ. خىتاي بۇ رېئاللىقنى ئېنىق بىلىدۇ، شۇڭا ئۇ بىۋاسىتە يۈزلىشىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، ب د ت قاتارلىق كۆپ تەرەپلىك سۇپىلاردىن پايدىلىنىپ خەلقئارا قانۇنغا ئاساسلانغان ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىشقا ۋە ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈش ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق تىنچلىقنىڭ «ماددىي ئاساسى» نى يارىتىشقا كۈچەۋاتىدۇ. بېيجىڭنىڭ ئاخىرقى نىشانى، ئامېرىكانى مۇساپىدىن سىقىپ چىقىرىشتىن كۆرە، ئۆزىنى كەم بولسا بولمايدىغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئاكتىيورغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق تەڭلىمىنى ئۆز مەنپەئەتىگە بۇراشتۇر.
چەكلىمىلەر: ئەجدىھانىڭ ئاجىز تەرەپلىرى
خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى كۈچىيىۋاتقان تەسىرى ۋە كۆلەملىك دىپلوماتىيەسىگە قارىماي، پەلەستىن-ئىسرائىلىيە مەسىلىسىدە مۇرەسسەچىلىك قىلىش ئىقتىدارىنى چەكلەيدىغان بىر قاتار قۇرۇلمىۋى چەكلىمىلەر مەۋجۇت. بۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىمى، خىتاينىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى ئوبراز مەسىلىسىدۇر. شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتى تۈپەيلىدىن بېيجىڭ، خەلقئارا جامائەت پىكرىدە، بولۇپمۇ غەرب ئەللىرىدە ئېغىر تەنقىدلەرگە دۇچ كەلمەكتە. گەرچە نۇرغۇن ئەرەب دۆلەتلىرى ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ ۋە خىتاينىڭ «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» پىرىنسىپىنى قالقان قىلىپ بۇ مەسىلىدە سۈكۈت قىلىۋاتقان بولسىمۇ، «ئەرەب كوچىسى» دەپ ئاتالغان ئاۋام خەلق نەزىرىدە ۋە دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ جامائەت پىكرىدە بۇ ئەھۋال بىرخىتايغا نىسبەتەن ئىشەنچسىزلىك ۋە سەمىمىيەت گۇمانىنى پەيدا قىلماقتا. پەلەستىن خەلقىنىڭ ئادالەت ئىزدەش كۈرىشىنى قوللاۋاتقان بىر كۈچنىڭ، يەنە بىر مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتكە قاراتقان سىياسەتلىرى، خىتاينىڭ مۇرەسسەچىلىك رولىنىڭ ئەخلاقىي ئاساسىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان، نىيىتىدىن گۇمانلاندۇرىدىغان بىر «ئەجەللىك ئاجىزلىق» دەپ قارالماقتا.
ئىككىنچى چوڭ چەكلىمە بولسا، «قاتتىق كۈچ» ئىقتىدارىنىڭ نىسپىي يېتەرسىزلىكىدۇر. ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ھەربىي بازىلىرى، ئىسرائىلىيەگە بېرىدىغان يىللىق مىلياردلارچە دوللارلىق ھەربىي ياردىمى ۋە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان بىخەتەرلىك كاپالەتلىرى، ۋاشىنگتونغا سۆھبەت ئۈستىلىدە تەڭداشسىز بىر نوپۇز ۋە توسۇش كۈچى ئاتا قىلماقتا. خىتاي بولسا، رايوندا تېخى بۇ دەرىجىدە ھەربىي مەۋجۇتلۇققا ياكى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەس. مۇمكىن بولىدىغان بىر تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى نازارەت قىلىدىغان ياكى تەرەپلەرگە ئەھمىيەتلىك بىخەتەرلىك كاپالەتلىرىنى سۇنالايدىغان ھەربىي قۇدرىتىنىڭ بولماسلىقى، خىتاينىڭ ۋەدىلىرى ۋە مۇرەسسەچىلىك تىرىشچانلىقلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى چەكلىمەكتە. ئىقتىسادىي كۈچ شۈبھىسىز مۇھىم بىر ۋاسىتە، لېكىن ئوتتۇرا شەرقكە ئوخشاش «قاتتىق كۈچ» تەڭلىمىلەرنى بەلگىلەيدىغان بىر جۇغراپىيەدە، يالغۇز ئۆزى ھەل قىلغۇچ رول ئوينىيالمايدۇ.