جىمجىت ئىستېلا : خىتاينىڭ تېخنىكا ۋە مەدەنىيەت ئارقىلىق يەرشارى تەرتىپىنى قايتا شەكىللەندۈرۈش ئىستراتېگىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
يەرشارى رىقابەت مەيدانى ئەمدى پەقەت ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچ ۋە ھەربىي مۇسكۇللار بىلەنلا ئۆلچەنمەيدۇ. 21-ئەسىردىكى ھۆكۈمرانلىق تالىشىش رىقابىتىنىڭ يېڭى، تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە تېخىمۇ مۇرەككەپ بىر سېپى ئېچىلدى: بۇ بولسىمۇ قىممەت قاراش، مەدەنىيەت ئۆلچىمى ۋە تېخنىكا ئەخلاقىنى بەلگىلەش ھوقۇقى ئۈچۈن قىلىنىۋاتقان كۈرەشتۇر. يېقىندا گېرمانىيەنىڭ «دۇنيا گېزىتى» (Die Welt) ئېلان قىلىنغان ئانالىزدا كۆرسىتىلگەندەك، DeepSeek  سۈنئىي ئىدراكى، TikTok  ئىجتىمائىي سۇپىسى، Labubu  ئويۇنچۇقلىرى ۋە BYD ئېلېكتىرلىك ماشىنىلىرى قاتارلىق خىتاي مەھسۇلاتلىرىنىڭ دۇنيا مىقياسىدا ئومۇملىشىشى پەقەتلا خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ھالقىشىنى نامايان قىلىپلا قالماستىن، بەلكى بېيجىڭنىڭ دۆلەت كاپىتالىزمى بىلەن ئىدىيەۋى كونتروللۇقنى بىرلەشتۈرۈپ، غەرب دۇنياسىنىڭ قىممەت قاراش سىستېمىسىنى ئاستا-ئاستا ئۆزگەرتىۋاتقانلىقىدىن بېشارەت بېرىدۇ. بۇ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى ئىدىيەۋى كۈرەشلەردىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغان، ئىستېمالچىلىق ۋە تېخنىكىغا يۆگەلگەن يېڭى بىر خىل جىمجىت ئىستېلادۇر .
ئالگورىزىمنىڭ قوراللىنىشى: ئىدىيەۋى كونتروللۇقنىڭ يېڭى ۋاسىتىلىرى
خىتاينىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەسىنىڭ يادروسى ئۇنىڭ تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلىرىغا ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي قىممەت قارىشىنى سىڭدۈرۈشىدە ئىپادىلىنىدۇ. DeepSeek  غا ئوخشاش تىل مودېللىرى بۇنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالى. ئۇنىڭ فۇنكسىيەسى پەقەت سەزگۈر مەسىلىلەردە «ئەستە تۇتۇش بوشلۇقى» پەيدا قىلىشتەك پاسسىپ تەكشۈرۈش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، ئۇ «سوتسىيالىستىك يادرولۇق قىممەت قارىشى» بويىچە تەربىيەلەنگەن بولۇش سۈپىتى بىلەن، دۇنياۋى ئىشلەتكۈچىلەرگە «ئىناقلىق»، «ۋەتەنپەرۋەرلىك» ۋە «ئىشەنچ» قاتارلىق ئۇقۇملارنىڭ خىتايچە نۇسخىسىنى ئاكتىپلىق بىلەن سىڭدۈرىدۇ. بۇ ئالگورىزملار خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنى ئىجرا قىلىدىغان رەقەملىك ۋاسىتىگە ئايلانغان بولۇپ، ئۇلار دۇنياغا كېڭەيگەنسېرى، بېيجىڭنىڭ ئۇچۇر تەكشۈرۈش مېخانىزمىنى ۋە رەسمىي ھەقىقەت نۇسخىسىنى ئۆزلىرى بىلەن بىرگە ئېكسپورت قىلىدۇ. بۇ، غەربنىڭ ئەركىن پىكىر ۋە ئوچۇق ئۇچۇر ئېقىمىغا بولغان ئەنئەنىۋى ئىشەنچىسىگە قىلىنغان بىۋاسىتە ۋە يوشۇرۇن جەڭ ئېلانى بولۇپ، «رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقى» ئۇقۇمىنى خەلقئارالاشتۇرۇش ئارقىلىق، ئىنتېرنېت ئەركىنلىكىگە يېڭى تەھدىت شەكىللەندۈرمەكتە.
مەدەنىيەت ترويا ئېتى: كۆڭۈل ئېچىشنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان تەسىر كۆرسىتىش كۈچى
بېيجىڭ ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسىنىمۇ ئۈزلۈكسىز تەڭشەپ كەلدى. ئىلگىرىكى كۇڭزى ئىنىستىتۇتلىرىغا ئوخشاش بىۋاسىتە، ھۆكۈمەت تۈسى قويۇق بولغان تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىنىڭ غەرب جەمئىيىتىدە كۈچلۈك گۇمان ۋە قارشىلىققا ئۇچرىغانلىقىنى ھېس قىلغاندىن كېيىن، خىتاي ھازىر تېخىمۇ يۇمشاق، ئىستېمالچىلارنى مەركەز قىلغان يوللارنى تاللىدى. TikTok، PopMart نىڭ Labubu قونچاقلىرى ۋە «نېجا» فىلىمىگە ئوخشاش مەدەنىيەت مەھسۇلاتلىرى «سىياسەتسىز» نىقابى ئاستىدا بازارغا كىرىدۇ. ئۇلار كۆڭۈل ئېچىش، مودا ۋە ئىستېمال ئارقىلىق دۇنيادىكى ياشلارنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلىغا ۋە ئېستېتىك قارىشىغا سىڭىپ كىرىدۇ. بۇ مەھسۇلاتلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى پەقەت ھوللېۋۇدنىڭ مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقىغا جەڭ ئېلان قىلىپلا قالماي، تېخىمۇ مۇھىمى، ئۇ غەربتىكى يېڭى ئەۋلادنى خىتاينىڭ مەدەنىيەت ئامىللىرىغا كۆندۈرىدۇ ۋە نورماللاشتۇرىدۇ، شۇنداقلا بېيجىڭنىڭ سىياسىي رېئاللىقىغا بولغان سەزگۈرلۈكىنى تۆۋەنلىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، TikTok غا ئوخشاش سۇپىلار غايەت زور ئىشلەتكۈچى مەلۇماتلىرىنى توپلاش ئارقىلىق، ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ئۇچۇر توپلاش ۋە جامائەت پىكرىگە يېتەكچىلىك قىلىش ئىقتىدارىنى ھازىرلايدۇ. بۇ، مەدەنىيەت ئېكسپورتى بىلەن سانلىق مەلۇمات كونتروللۇقىنى بىرلەشتۈرگەن مۇرەككەپ بىر ئىستراتېگىيەلىك قورالدۇر.
كەلگۈسىنى كودلاشتۇرۇش: تېخنىكا ئەخلاقىنىڭ يېڭى ئۆلچەملىرى
ئەڭ چوڭقۇر ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان ئۆزگىرىش بولسا، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى تېخنىكىلارغا ئەخلاق ۋە قىممەت قاراش ئۆلچەملىرىنى سىڭدۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر. «ئادالەت دەرىجىسى» ناملىق كىتابتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىدىيە، يەنى شوپۇرسىز ماشىنىلارغا كۇڭزىچىلىقنىڭ «ھۆرمەت» ۋە «دەرىجە» ئۇقۇملىرىنى كودلاشتۇرۇش، پەقەت بىر خىيالىي پەرەز ئەمەس، بەلكى بېيجىڭنىڭ كەلگۈسىدىكى يەرشارىۋى تېخنىكا ئۆلچەملىرىنى بەلگىلەش ئارزۇسىنىڭ نامايەندىسىدۇر. ئەگەر BYD غا ئوخشاش خىتاي شىركەتلىرى دۇنيا ئېلېكتىرلىك ماشىنا ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلىق قاتناش سىستېمىسى بازىرىدا ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئىگىلىسە، ئۇلارنىڭ تېخنىكىسىغا سىڭدۈرۈلگەن بۇ كوللېكتىپىزملىق ۋە قاتلاملىق ئەخلاقىي رامكىلار ئەمەلىيەتتە يەرشارىۋى ئۆلچەمگە ئايلىنىشى مۇمكىن. بۇ، تېخنىكا ئەخلاقىنىڭ كىم تەرىپىدىن بېكىتىلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ھوقۇق مەركىزىنىڭ كىرىمنىي جىلغىسى ۋە بىريۇسسېلدىن بېيجىڭغا يۆتكىلىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ، غەربنىڭ شەخسنى مەركەز قىلغان، ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇقنى ئاساس قىلغان قىممەت قاراش سىستېمىسىغا قىلىنغان ئەڭ تۈپ خاراكتېرلىك جەڭ ئېلانى بولۇپ، تېخنىكىلىق ھۆكۈمرانلىق (techno-authoritarianism) نىڭ يەرشارى مىقياسىدا كېڭىيىشىنىڭ باشلىنىشى بولۇشى مۇمكىن.
خۇلاسە: يېڭى دەۋر رىقابىتىگە تاقابىل تۇرۇش