ئۇقۇم ۋە ئۇنىڭ ئەھمىيىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتىدا ئۇقۇملارنى مودېللاش ۋە چۈشىنىش مۇھىم يۆنىلىشكە ئايلانماقتا. بۇ ساھەدىكى ئاساسلىق تەرەققىياتلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
ئا) چوڭ تىل مودېللىرى  (LLMs)
– GPT-4 ۋە باشقا ئىلغار تىل مودېللىرى ئۇقۇملارنى تونۇش ۋە قوللىنىشتا ئىنسانلارغا يېقىنلاشقان ئىقتىدارنى كۆرسەتمەكتە
– بۇ مودېللار كونتېكستقا قاراپ ئۇقۇملارنى ماسلاشتۇرۇش ۋە يېڭى ئۇقۇملارنى تەركىب قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە
– نېۋرون تور قۇرۇلمىسى ئارقىلىق ئۇقۇملارنىڭ ھەرخىل سەۋىيەدىكى ئابستراكتلىقىنى ئەكس ئەتتۈرەلەيدۇ
ب) مۇلتىمودال ئۆگىنىش
– كۆرۈش، ئاڭلاش ۋە تېكىست قاتارلىق كۆپ خىل ئۇچۇر مەنبەلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ ئۇقۇملارنى تونۇيدۇ
– ئىنسانلارنىڭ كۆپ سېنسورلۇق ئۆگىنىش ئۇسۇلىغا ئوخشاش يولدا ئۇقۇملارنى ئۆزلەشتۈرىدۇ
– DALL-E ۋە Midjourney غا ئوخشاش سىستېمىلار كۆرسەتكەندەك، ئۇقۇملارنى كۆرۈنەرلىك شەكىلدە ئىپادىلىيەلەيدۇ
س) تەبىئىي تىل بىلەن ئۆزئارا تەسىر
– ئۇقۇملارنى چۈشىنىش ۋە قوللىنىشتا تېخىمۇ تەبىئىي دىيالوگ شەكلىدە مۇئامىلە قىلالايدۇ
– كونتېكستنى ھېسابقا ئېلىپ ئۇقۇملارنى توغرا چۈشەندۈرۈش ئىقتىدارى كۈچەيمەكتە
– مەنىنىڭ نازۇك پەرقلىرىنى پەرقلەندۈرۈش قابىلىيىتى تەرەققىي قىلماقتا
نېۋرو تەسۋىرلەش تېخنىكىسى ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدىكى فىزىئ‍ولوگىيەلىك ئاساسلىرىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسەتمەكتە:
ئا) رېئال ۋاقىتلىق مېڭە پائالىيىتى تەسۋىرلىرى
– ئۇقۇملار ئاكتىپلاشقاندا مېڭىنىڭ ھەرخىل رايونلىرىدىكى ھەمكارلىشىش ئۆرنەكلىرى بايقالماقتا
– مېڭىنىڭ تىل، كۆرۈش ۋە ئەستە تۇتۇش مەركەزلىرى ئارىسىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەر ئاشكارىلانماقتا
– ئۇقۇملارنىڭ يېڭى شارائىتلارغا ماسلىشىش جەريانى كۆزىتىلمەكتە
ب) نېۋرون تورلىرىنىڭ دىنامىكىسى
– ئۇقۇملار ساقلانغان نېۋرون تورلىرىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە خۇسۇسىيەتلىرى ئۆگىنىلمەكتە
– سىناپسلارنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئاجىزلىشىشى ئارقىلىق ئۇقۇملارنىڭ ئۆزگىرىش جەريانى تەتقىق قىلىنماقتا
– نېۋروپلاستىكلىقنىڭ ئۇقۇملارنى ئۆگىنىشتىكى رولى چۈشەندۈرۈلمەكتە
س) ئۇقۇملارنىڭ تارقاق خاراكتېرى
– ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدە تارقاق ھالدا ساقلىنىدىغانلىقى دەلىللەنمەكتە
– بىر ئۇقۇمنىڭ ئاكتىپلىنىشى كۆپلىگەن مېڭە رايونلىرىنىڭ ھەمكارلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ
– ھەرخىل سېنسور ئۇچۇرلىرى ۋە ئەستە تۇتۇش تۈرلىرى بىرلىشىپ ئۇقۇملارنى شەكىللەندۈرىدۇ
كۆپ مەدەنىيەتلىك ئۇقۇم تەتقىقاتى ھازىر پىسخولوگىيە ۋە ئانتروپولوگىيە ساھەلىرىدە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلىۋاتقان يۆنىلىشكە ئايلانماقتا. يوشىھىسا ناكامۇرا ۋە سارا ھەمىلتوننىڭ 2022-يىلدىكى سېلىشتۇرما تەتقىقاتى، شەرق ۋە غەرب مەدەنىيەتلىرىدە ئاساسىي ئۇقۇملارنىڭ چۈشىنىلىشىدىكى پەرقلەرنى ئاشكارىلىغان. مەسىلەن، «شەخس» ئۇقۇمى غەرب مەدەنىيىتىدە مۇستەقىل، يەككە ئىندىۋىدنى كۆرسەتسە، شەرق مەدەنىيەتلىرىدە كۆپىنچە مۇناسىۋەتلەر تورى ئىچىدىكى شەخس سۈپىتىدە چۈشىنىلىدۇ.
بۇ تەتقىقاتلار يەنە يەرشارىلىشىش دەۋرىدە مەدەنىيەتلەر ئارىسىدىكى ئۇقۇملارنىڭ قانداق بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ھازىرقى ۋاقىتتا، ئۇقۇملارنىڭ مەدەنىيەتلەر ئارىسىدا كۆچۈش ۋە ئۆزگىرىش جەريانى، ھەمدە بۇ جەرياندا ئۇلارنىڭ مەنىسىنىڭ قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقى زور قىزىقىش قوزغىماقتا.
كۆپ مەدەنىيەتلىك مۇھىتتا چوڭ بولغان بالىلارنىڭ ئۇقۇملارنى قانداق ئۆزلەشتۈرىدىغانلىقى ھەققىدىكى تەتقىقاتلارمۇ مۇھىم نەتىجىلەرنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ تەتقىقاتلار كۆرسەتكەندەك، بۇنداق بالىلار ئوخشاش بىر ئۇقۇمنىڭ ھەرخىل مەدەنىي كونتېكستلاردىكى مەنىسىنى تەڭ تۇتالايدىغان «مەدەنىي چېۋەرلىك» يېتىلدۈرەلەيدىكەن.
مولېكۇلالىق بىئ‍ولوگىيە ساھەسىدىكى يېڭى تەتقىقاتلار ئۇقۇملارنىڭ بىئ‍وخىمىيەلىك ئاساسلىرىنى ئاشكارىلىماقتا. مارتا تورتوسانىڭ 2023-يىلدىكى تەجرىبىلىرى، ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەستە تۇتۇشتا مۇھىم رول ئوينايدىغان CREB پىروتېنىنىڭ ئۇقۇملارنى ساقلاشتىكى رولىنى بايقىغان. بۇ پىروتېن سىناپسلارنىڭ كۈچىيىشىگە ۋە يېڭى نېۋرون باغلىنىشلارنىڭ شەكىللىنىشىگە مەسئۇل.
بۇ ساھەدىكى يەنە بىر مۇھىم بايقاش، ئۇقۇملارنىڭ ساقلىنىشىدا ئېپىگېنېتىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ رولى. گېن ئاكتىپلىقىنىڭ ئۆزگىرىشى يېڭى ئۇقۇملارنىڭ ساقلىنىشىغا ۋە كونا ئۇقۇملارنىڭ ئۆزگىرىشىگە يول ئاچىدىكەن. بۇ بايقاش ئۇقۇملارنىڭ نەسىلدىن-نەسىلگە قانداق ئۆتىدىغانلىقى ھەققىدە يېڭى سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
تەتقىقاتچىلار يەنە ئۇقۇملارنىڭ ساقلىنىشىدا نېۋروترانسمىتتېرلارنىڭ رولىنىمۇ تەكشۈرمەكتە. دوپامىن ۋە سېروتونىن قاتارلىق خىمىيەلىك ۋاسىتىچىلار يېڭى ئۇقۇملارنىڭ ئۆزلەشتۈرۈلۈشىدە ۋە ئەستە ساقلىنىشىدا مۇھىم رول ئوينايدىكەن.
كېيت رىچاردسوننىڭ «دىنامىك ئۆگىنىش سىستېمىلىرى» نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنى ئۆگىنىش جەريانىنى يېڭىچە چۈشەندۈرمەكتە. بۇ نەزەرىيە بويىچە، ئۇقۇملار مۇقىم سىستېما ئەمەس، بەلكى دائىم ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان دىنامىك سىستېما سۈپىتىدە قارىلىدۇ. ئۆگەنگۈچىنىڭ تەجرىبىسى، مەۋجۇت بىلىملىرى ۋە ئۆگىنىش مۇھىتى بىرلىشىپ ئۇقۇملارنىڭ شەكىللىنىشىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
ئۆگىنىش نەزەرىيەسىدىكى يەنە بىر مۇھىم يېڭىلىق، ئۇقۇملارنىڭ شەكىللىنىشىدە ھېسسىيات ۋە ئىجتىمائىي ئامىللارنىڭ رولىغا بېرىلگەن ئەھمىيەت. ئۆگىنىش جەريانىدىكى ئىجابىي ھېسسىيات ۋە ئىجتىمائىي ئۆز-ئارا تەسىر، ئۇقۇملارنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە مۇقىم شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولىدىكەن.
بەدەنچىل بىلىش نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ بەدەن تەجرىبىسى بىلەن زىچ باغلانغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. فىرانسىسكو ۋارېلا (Francisco Varela) ۋە ئېۋان تومپسون (Evan Thompson) لارنىڭ تەتقىقاتلىرى كۆرسەتكەندەك، ھەتتا ئەڭ ئابستراكت ئۇقۇملارمۇ بەدەن تەجرىبىسىگە ئاساسلانغان. مەسىلەن، «يۇقىرى» ۋە «تۆۋەن» دېگەن مەۋھۇم ئۇقۇملار بەدەننىڭ ۋېرتىكال (تىك) ھالەتتىكى تەجرىبىسىدىن كېلىپ چىققان.
يېڭى نېۋرو تەسۋىرلەش تەتقىقاتلىرى بۇ نەزەرىيەنى قوللايدىغان پاكىتلارنى تەمىنلىمەكتە. ئابستراكت ئۇقۇملارنى ئويلىغاندا، مېڭىنىڭ ھەرىكەت ۋە سېزىش مەركەزلىرى ئاكتىپلىشىدىكەن. مەسىلەن، «تۇتۇش» بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۇقۇملارنى ئويلىغاندا، قول ھەرىكىتىگە مەسئۇل مېڭە رايونلىرى ئاكتىپلىشىدۇ.