ۋەيران قىلىش سىياسىتى ۋە يىمىرىلىۋاتقان دۇنيا تەرتىپى: 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك دوكلاتىغا نەزەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسىتى خەلقئارا ھەمكارلىقنىڭ ئۈچ چوڭ تۈۋرۈكىگە (كانتچە تىنچلىق ئۈچبۇلۇڭى) بىۋاسىتە ھۇجۇم قىلدى: كۆپ تەرەپلىمىلىك ئورگانلار، ئوچۇق ئىقتىساد ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلار. ئامېرىكا «مىللەتلەرنىڭ ئۈستۈنلۈكى» نى تەكىتلەپ، 66 خەلقئارالىق تەشكىلات ۋە كېلىشىمدىن چېكىنىپ چىقتى. بۇنىڭ ئىچىدە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى، پارىژ كىلىمات كېلىشىمى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كىلىمات ئۆزگىرىشى رامكا ئەھدىنامىسى قاتارلىق مۇھىم مېخانىزملار بار [8].
تېخىمۇ ئېغىر بولغىنى، ئامېرىكا خەلقئارا ياردەم مەھكىمىسى (USAID) نىڭ تاقىلىشىدۇر. بۇ قارار دۇنيا مىقياسىدا ئېغىر ئىنسانپەرۋەرلىك كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇپ، مۆلچەرلىنىشىچە، USAID نىڭ ياردىمىنىڭ توختاپ قېلىشى 2030-يىلغىچە 14 مىليون ئادەمنىڭ (بولۇپمۇ ئاياللار ۋە بالىلارنىڭ) ئۆلۈمىگە سەۋەب بولۇشى مۇمكىن [9]. سۇدانغا ئوخشاش دۆلەتلەردە ئامېرىكا ياردىمىنىڭ كېسىلىشى سەۋەبىدىن مىڭلىغان ئاشخانىلار تاقىلىپ، مىليونلىغان ئادەم ئاچارچىلىق خەۋپىگە دۇچ كەلدى [10].
ئامېرىكىنىڭ خەلقئارا دىپلوماتىيەسىدىكى كەسپىيلىكنىڭ ئورنىنى شەخسىيەتچىلىك ۋە سىياسىي ساداقەتمەنلىك ئىگىلىدى. «2025-يىللىق پىلان» (Project 2025) نىڭ تەسىرىدە، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىدىكى يۈزلىگەن كەسپىي دىپلوماتلار ئىشتىن بوشىتىلدى ۋە ئۇلارنىڭ ئورنىغا سىياسىي تەيىنلەنگۈچىلەر قويۇلدى. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكىنىڭ يەرشارىۋى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇپلا قالماي، بەلكى ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ئىشەنچنىمۇ زىيانغا ئۇچراتتى [11].
«دونرو پىرىنسىپى» ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ دەپسەندە قىلىنىشى
ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ھەرىكەتلىرى خەلقئارا قانۇننىڭ ئەڭ ئاساسىي پىرىنسىپلىرى — زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلماقتا. دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ۋېنېزۇئېلا پىرېزىدېنتى نىكولاس مادۇرونى تۇتۇپ كېتىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان ھەربىي ھەرىكىتى، خەلقئارا قانۇنغا قىلىنغان ئوچۇق-ئاشكارا ھۇجۇم دەپ قارالغان. بۇ خىل سىياسەت «دونرو پىرىنسىپى» (Donroe  Doctrine ) يەنى (مونرو پىرىنسىپى بىلەن دونالد ترامپنىڭ ئىسمىنىڭ بىرىكىشى) دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ غەربىي يېرىم شاردا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى قايتا تىكلەش ئۇرۇنۇشىنى بىلدۈرىدۇ [12].
ئامېرىكىنىڭ گرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ھەققىدىكى قايتا-قايتا تەھدىتلىرى ۋە رەت قىلىنغان تەقدىردە تاموژنا بېجى ئارقىلىق ياۋروپا دۆلەتلىرىنى جازالاش پىلانى، ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدا زور ئەندىشە قوزغىدى. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ھەتتا مېكسىكا، كولومبىيە قاتارلىق قوشنا دۆلەتلەرگە ھەربىي كۈچ ئىشلىتىش، كانادانى 51-ئىشتات سۈپىتىدە قوشۇۋېلىش ھەققىدە پەرەزلەرنى قىلغان [13].
بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئەنئەنىۋى دېموكراتىك ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى سۇسلاشتۇرۇپ، ئەكسىچە مۇستەبىت رەھبەرلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىۋاتىدۇ. ئۇكرائىنا پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر زېلېنسكىي ئاقسارايدا سوغۇق مۇئامىلىگە ئۇچرىغان بىر پەيتتە، رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ ئالياسكىدا قىزىل گىلەم بىلەن كۈتۈۋېلىنىشى، ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلارنى قاتتىق چۆچۈتتى. بۇ خىل «قىممەت قاراش دىپلوماتىيەسى» دىن ۋاز كېچىپ، «سودا دىپلوماتىيەسى» گە ئۆتۈش، ئامېرىكىنىڭ «ئەركىن دۇنيانىڭ رەھبىرى» لىك ئورنىدىن ئۆزلۈكىدىن ۋاز كەچكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى [14].
دانىيە ئىستىخبارات ئورگانلىرى ھەتتا ئامېرىكىنى «يوشۇرۇن دۆلەت خەۋپسىزلىكى تەھدىتى» قاتارىدا باھالىغان بولۇپ، بۇ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) تارىخىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئەھۋالدۇر [15]. ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ «خەلقئارا قانۇنغا ئېھتىياجىم يوق، مېنىڭ ھوقۇقۇمنىڭ چېكى پەقەت ئۆزۈمنىڭ ئەخلاقى» دېگەن مەزمۇندىكى سۆزلىرى، خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئاساسىي قائىدىلىرىنىڭ تۈپتىن ئىنكار قىلىنغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر [8].
ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىيىنچىلىقى: «رەت قىلىش بىلەن قوبۇل قىلىش» ئارىسىدا
ياۋروپا دۆلەتلىرى نۆۋەتتە ۋاشىنگتوندىن كەلگەن زىددىيەتلىك سىگناللار ئارىسىدا قىسىلىپ قالدى. بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا ياۋروپانى ئۆز مۇداپىئەسىگە ئۆزى مەسئۇل بولۇشقا مەجبۇرلىماقتا؛ يەنە بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا ياۋروپانىڭ مۇداپىئە سانائىتىنىڭ مۇستەقىللىقىنى چەكلەپ، ئۇلارنى ئامېرىكا قوراللىرىنى سېتىۋېلىشقا قىستىماقتا. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ NATO ئەزالىرىدىن مۇداپىئە چىقىمىنى مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ 5 پىرسەنتىگە يەتكۈزۈشنى تەلەپ قىلىشى، گەرچە بەزى دۆلەتلەرنى ھەربىي خامچوتىنى ئاشۇرۇشقا مەجبۇرلىغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ تەلەپ ياۋروپا ئىقتىسادىغا ئېغىر يۈك ئېلىپ كەلدى [16].
ئۇكرائىنا مەسىلىسىدە، ئامېرىكىنىڭ قوللىشىنىڭ سۇسلىشىشى ۋە ياردەملەرنىڭ توختاپ قېلىشى ياۋروپانى جىددىي تەدبىر قوللىنىشقا مەجبۇرلىدى. «PURL» (ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلغان ئۇكرائىنا ئېھتىياجلىرى تىزىملىكى) ناملىق يېڭى مېخانىزم ئارقىلىق، ياۋروپا دۆلەتلىرى ئۆز پۇلىغا ئامېرىكىدىن قورال سېتىۋېلىپ ئۇكرائىناغا ئەۋەتىدىغان، بەدىلىگە ئامېرىكىدىن كېيىنچە تولۇقلىما ئالىدىغان بىر سىستېما شەكىللەندى. بۇ ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ ئۇكرائىناغا ياردەم بېرىش يۈكىنى ياۋروپانىڭ زىممىسىگە، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ياۋروپانىڭ پۇلىنى ئامېرىكا ھەربىي سانائىتىگە يۆتكىگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ [17].
ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئامېرىكىنىڭ قوللىشى ئاستىدا ئاشكارىلانغان «28 نۇقتىلىق تىنچلىق پىلانى» ياۋروپا رەھبەرلىرىنى قاتتىق چۆچۈتتى. بۇ پىلاندا ئۇكرائىنانىڭ زېمىنلىرىدىن ۋاز كېچىشى ۋە NATO غا كىرىشىنىڭ چەكلىنىشى تەلەپ قىلىنغان بولۇپ، بۇ رۇسىيەنىڭ مەنپەئەتىگە تېخىمۇ ئۇيغۇن ئىدى. بۇ ئەھۋال ياۋروپالىقلارنىڭ «ۋاشىنگتون بىزنىڭ ئىتتىپاقدىشىمىزمۇ ياكى خەتەرلىك ئامىلمۇ؟» دەپ ئويلىنىشىغا سەۋەب بولدى [18].