توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپقان جەمئىيەت ۋە مىللەتلەر غەرب دۇنياسىدىكى ئوخشاش مەرىپەت ئويغىنىش ۋە ئىسلاھات دەۋرىنى باش كەچۈرمىگەن. شۇڭلاشقا ئۇلارغا نىسبەتەن ۋېستفالىيە دۆلەت تۈزۈمىنى ئاساسلىق پىرىنسپ سۈپىتىدە قوبۇل قىلغان دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق جەھەتتىكى باراۋەرلىكى، ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق ۋە بۇ پىرىنسپلار ئاساسىدا دۆلەتلەرنىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىنى قوغدىشى، خەلقئارا تۈزۈمدە دۆلەتلەردىن ھالقىغان پاپالىق بولۇپ يۇقىرى ھاكىمىيەت نوپۇزى بولمىغان بىر تۈزۈمنىڭ ئەھمىيىتى يوق. نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپقان جەمئىيەتلەردە كىشىلەرگە نىسبەتەن مىللىي دۆلەت مەقسەت بولماستىن ۋاستىدۇر. مۇسۇلمانلار دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلارغا چارە تاپالماي كېلىۋاتقان زامانىۋى مىللىي دۆلەتلەر ۋە بۇ دۆلەتلەر قوبۇل قىلغان ۋېستفالىيە تۈزۈمىگە مۇسۇلمانلارنىڭ ئىجابىي قاراپ كەتمەسلىكىگە ھەيران قالمىساقمۇ بولىدۇ. مىسىردا ھەسەن ئەل بەننا (قۇتۇپ 2014) ۋە سەييىد قۇتۇپ (2014)نىڭ قاراشلاردىن ئىلھام ئېلىنىپ قۇرۇلغان مۇسۇلمان قېرىنداشلار تەشكىلاتى، پاكىستاندا مەۋدۇدى (2014)نىڭ ئىدىيەسى بىلەن بارلىققا كەلگەن ئىسلام جامائىتى ۋە تۈركىيەدىكى «مىللىي گۆرۈش ھەرىكىتى»گە ئوخشاش خەلقئارا تۈزۈمنى تەنقىد قىلىدىغان ھەرىكەتلەرنىڭ ئالقىشقا ئېرىشىشى بۇ ئەھۋالنى مۇئەييەنلەشتۈرمەكتە.
غەرب دۆلەتلىرىگە نىسبەتەن ئاساسلىق تەھدىت بولسا 1990-يىللاردىن كېيىن ھەرىكەت دائىرىسىنى كېڭەيتكەن خەلقئارا تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىدۇر. ئەل قائىدە، تالىبان، بوكو ھارام ۋە دائىشقا ئوخشاش خەلقئارا تېررورلۇق تەشكىلاتلارنى خەلقئارا تۈزۈمگە تەھدىت ھالىتىگە ئېلىپ كەلگەن ئامىل بۇ تەشكىلاتلارنىڭمۇ مۇسۇلمانلارغا نېجادلىق رېتسىپى سۈپىتىدە دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنى تەرغىپ قىلىشىدۇر. بۇ سەۋەبتىن غەربلىك تەتقىقاتچىلار دارۇل ئىسلامنى ياقلايدىغان شەخس ۋە تەشكىلاتقا ئوخشاش مۇئامىلە قىلىشىدۇ. بىراق شۇنىسى روشەنكى، ئاشقۇن تەشكىلاتلار بىلەن دارۇل ئىسلامنى ياقلايدىغان باشقا قۇرۇلما (مەيلى دۆلەت بولسۇن مەيلى سىياسىي پارتىيە، جەمئىيەت بولسۇن) ئارىسىدا دارۇل ئىسلامنى قانداق بەرپا قىلىش مەسىلىسىدە روشەن پەرق مەۋجۇت. كۈنىمىزدە مۆتىدىل ئىسلامچىلار بىلەن ئەسلىيەتچى ئىسلامچىلار دېگەن ئايرىمنىڭ بولۇشىمۇ ئۇسۇل ۋە ۋاستىدىكى ئوخشىماسلىقلاردىن بولغان. ئاشقۇن تەشكىلاتلارنى مەقسىتى دائىرىسىدە مەلۇم دەرىجىدە چەكلەپ تۇرىدىغان ھېچقانداق دىنى، قانۇنى ۋە ئىنسانىي قائىدە-پىرىنسىپلار يوق. بۇ ئاشقۇن تەشكلاتلار بىگۇناھ كىشىلەر ياشايدىغان بىر بىنانى، ئادەتتىكى سودا-سېتىق مەركىزىنى، بازارنى ياكى مەلۇم دىننىڭ ئىبادەتخانلىرىنى پارتىلتىش ئارقىلىق مەقسىتىگە يېتىدىغانلىقىنى ئويلىشىۋالىدۇ. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىگە ئوخشاش تارىختىكى ئىسلام دۆلەتلىرى ۋە كۈنىمىزدە دارۇل ئىسلامنى ياقلايدىغان مۇسۇلمان قېرىنداشلار تەشكىلاتىغا ئەل قائىدە، دائېشقا ئوخشاش ئاشقۇن تېررورلۇق تەشكىلاتلار بىلەن ئوخشاش مۇئامىلە قىلىش ئېغىر خاتالىقتۇر.
تارىختا بولغىنىدەك كۈنىمىزدىمۇ ئىسلامنى قوبۇل قىلغان جەمئىيەت، مىللەت ۋە توپلۇقلارنى يەكپارە سۈپىتىدە چۈشىنىشكە بولمايدۇ. ئىسلامنىڭ سۈننىيلىك ۋە شىئەلىككە ئوخشاش ئىككى پەرقلىق ئاساسلىق مەزھىپى بولغنىدەك، ھەر مەزھەپ ئىچىدىمۇ بىر-بىرىدىن پەرقلىق ئىدىيەلىرى بولغان يانداش مەزھەپلەرمۇ بار. مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويغان خانتىڭتون، بىر-بىرلىرى بىلەن ئىختىلاپ ئىچىدىكى مۇسۇلمان جەمئىيەتلەرنىڭمۇ ئىسلام مەدەنىيىتى ئەتراپىغا يىغىلالايدىغانلىقىنى ۋە بۇ مەدەنىيەتنىڭ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى بارلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ غەرب مەدەنىيىتى بىلەن توقۇنۇشىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. بېرنارد لېۋىس ۋە ھېنرى كىسىنجېرگە ئوخشاش تونۇلغان ئانالىزچىلارمۇ دارۇل ئىسلام دۇنيا تەسەۋۋۇرىنى قوبۇل قىلغان بارلىق مۇسۇلمانلارغا ئوخشاش مۇئامىلە قىلىدۇ. بۇ قاراش ھەقىقەتەن يۈزەكى ۋە خاتادۇر. ئەل قائىدە ۋە دائېشقا ئوخشاش ئاشقۇن تېررورلۇق تەشكلاتلىرى بىلەن باشقا مۇسۇلمانلارغا ئوخشاش مۇئامىلە قىلىش مۆتىدىل ھېسابلىنىدىغان مۇسۇلمانلارنىمۇ ئاشقۇنلاشتۇرۇشى مۇمكىن. ئەلۋەتتە ئاشقۇن تەشكىلاتلار دەل مۇشۇنداق بولۇشىنى خالايدۇ. ئەل قائىدىنىڭ دۇنيا سودا مەركىزىنى يوق قىلىپ مىڭلارچە بىگۇناھ ئادەمنىڭ جېنىغا زامىن بولۇشى دۇنيا مىقىياسىدا بولۇپمۇ غەرب دۆلەتلىرىدە مۇسۇلمانلارغا يوشۇرۇن تېررورچى نەزىرىدە قارايدىغان ئەھۋاللارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولدى. مۇسۇلمان بولغانلىقلىرى ئۈچۈنلا بېسىم ھەتتا جىسمانىي قىيىن-قىستاققا دۇچ كەلدى. مۇسۇلمانلارغا تۇتۇلغان بۇ سەلبىي پوزىتسىيە نۆۋەتتە ئىسلامدىن ئەندىشە قىلىش ھادىسىسى سۈپىتىدە نامايەن بولدى.
جېنكىنىس قەيت قىلغىنىدەك، بىر داۋانىڭ ھەقلىق ياكى ئەمەسلىكى ۋە بۇ داۋانى ياقلىغۇچىلارنىڭ كىم ئىكەنلىكى ئۇلارنى تېررورچى قىلمايدۇ. ئۇلارنى تېررورچى قىلغان ئۇلار سادىر قىلغان ھەرىكەتلەرنىڭ ماھىيىتى ۋە ئالاھىدىلىكىدۇر. كىسىنجېر داۋاملىق سەلبىي تەرىپلەپ كېلىۋاتقان مۇسۇلمان قېرىنداشلار تەشكىلاتىنىڭ رەھبىرى مۇھەممەد مۇرسى ھەربىي-سىياسىي ئۆزگىرىش بىلەن ئاغدۇرۇپ تاشلانغاندا تېررورزىمغا مۇراجائەت قىلىش ئۇياقتا تۇرسۇن زوراۋانلىق قىلمىشىغىمۇ مۇراجائەت قىلمىغان. خەلق نامايىش ئۆتكۈزۈپ ھەربىي ھاكىمىيەتنى ئەيىبلىگەن، خالاس.
تەرجىمان: ئوسمان قۇربان