خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ ئالدىغا «مىللىي» (ئۇلۇس) ئىبارىسىنىڭ قوشۇلۇپ كۈنىمىزدىكى مەنىسىگە ئىگە بولۇشى مىللىي دۆلەت ئاپىرىدە بولۇشقا باشلىغان يىللارغا توغرا كېلىدۇ. لېكىن بۇ ئۆزگىرىشتىن بۇرۇن، 11-13-ئەسىرلەردە، ياۋروپادا ھاكىمىيەت سۈرگەن «رېسبوبلىك خىرىستىيان»نىڭ ئورنىغا، ئاستا-ئاستا مىللىي (ئۇلۇس) بولمىغان ھاكىم مۇتلەق مونارخىيەلىك «مودېرىن» مۇستەقىل دۆلەتلەر دەسسەشكە باشلىدى. بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ كېيىنكى ۋاقىتلىرىدا يەنى 16-ئەسىردە پۈتكۈل ياۋروپا مىقياسىدا تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ھېسابلىنىدىغان دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر شەكىللىنىشكە باشلىدى، بۇ ئەسىردە فېئودالىزمنىڭ يەرلىك ۋە نىسپىي خاراكتېرىگە ئىگە بولغان مەنپەئەتلىرى ئاجىزلاپ «ئورتاق مەنپەئەت» پەيدا بولدى، بۇ يەردىكى «ئورتاق مەنپەئەت»كۈنىمىزدىكى «دۆلەت ۋە ئامما مەنپەئەتى»دېگەن ئۇقۇمغا توغرا كېلىدۇ (فىلپوت، 2000: 210).
مۇشۇ يەردە مىللەت ۋە مىللىي (ئۇلۇس) دۆلەت ئۇقۇملىرى ئۈستىدە توختىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ھازىرقى زامان مىللىي دۆلەتنىڭ پەيدا بولۇشى توغرۇلۇق نۇرغۇن تەتقىقات ئېلىپ بېرىلدى. بۇ تەتقىقاتلاردا ھازىرقى زامان مىللىي دۆلەت ئۇقۇمى پەرقلىق قاراش ۋە مېتودلار نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلىندى، لېكىن مىللىي دۆلەت ئۈستىدە ئىزدەنگەن نەزىرىيەچىلەر مىللەتنىڭ مەلۇم شارائىت ئاستىدا شەكىللەنگەن بىر ئىجتىمائىي گەۋدە ئىكەنلىكى مەسىلىسىدە بىردەكلىك ھاسىل قىلىشتى. ئوخشىمىغان نەزەرىيەلەر، مېتودلار ۋە مۇنازىرىلەر مۇشۇنداق مۇرەككەپ شارائىتلاردا پەيدا بولىدۇ. بۇ شەرت-شارائىتلارنى ئىممانۇئېل ۋاللېرستېيىنغا ئوخشاش ئىقتىسادى نۇقتىدىن ئىزاھلىغان نوپۇزلۇق نەزىرىيەچىلەر بولغىنىدەك، بارتسقا ئوخشاش سىياسىي ئانالىزچىلار ياكى بېندېك ئاندېرسون ۋە ئېرنېست گېللنېرگە ئوخشاش شەخسلەر مەسىلىنى سانائەت جەمئىيىتى ياكى تەبىئىي بولمىغان توقۇلما توپلۇقلار ۋەياكى جامائەتنى چىقىش قىلغان ھالدا ئىزاھلاشتى.
بارلىق نەزىرىيەچىلەر ۋە ئانالىزچىلار بىردەك ھالدا شۇنى قوبۇل قىلىشتى: مىللەتچىلىك، مىللەت ۋە مىللىي (ئۇلۇس) دۆلەت غەرب دۇنياسىدا 18-ئەسىردە ئاپىرىدە بولدى (كېدورې، 1960). ئا.د. سىمىس (1999: 10) مۇنداق دەيدۇ: «بىر-بىرىگە بېقىندى ھالەتتىكى يېڭىچە بىر سىياسىي گەۋدە، راتسىيونال دۆلەت، يېڭىچە ئىجتىمائىي توپلۇق شەكلى، تېررىتورىيەلىك مىللەت تۇنجى بولۇپ غەربتە پەيدا بولدى. 18-ئەسىردە پەيدا بولغان بۇ ئۆزگىچە ۋە يېڭى قۇرۇلما ياۋروپا ۋە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى خەلقلەرنى جەلپ قىلدى ۋە تېز سۈرئەتتە تارقالدى (تىللى، 1995).
18-ئەسىردە مىللەت ۋە مىللىي (ئۇلۇس) دۆلەت قۇدرەت تېپىپ، مىللەتچىلىك ئىدېئولوگىيە تۈسىگە ئايلانغان بولسىمۇ، «مىللەت»دېيىلىدىغان بىر ھېس-تۇيغۇ ياكى چۈشەنچە بىرلىكى 15-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پەيدا بولغان. شۇڭا ماكياۋېلى ۋە ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ چۈشەنچىلىرىنىڭ مۇھىملىقىغىمۇ دەل «مىللەت ھېسسىياتى » سەۋەب بولغان. بۇ شەخسلەرنىڭ ئىدىيەلىرى، ئالدىدا مىللەت ياكى مىللىي سۈپىتى بولغانلا ھادىسە ۋە ئۇقۇملارنىڭ شەكىللىنىشىنىڭ ئىلھام مەنبەسى بولغان. سىمىس (1999: 137-138) مىللىي دۆلەت پەيدا بولۇشتىن ئىلگىرى، 16-17-ئەسىرلەردە «مىللىي خاراكتېر» ۋە «مىللىي ئەقىل» دېگەندەك ئۇقۇملارنىڭ ئىشلىتىلىپ،ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ جەلپ قىلارلىق ھالغا كەلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىمۇ يۇقىرىدا تىلغا ئىلىنغان ئۇقۇملار بىلەن بىرلىكتە 18-ئەسىردىن باشلاپ كەڭ ئىشلىتىلىشكە باشلىغان. 18-ئەسىردىن ئىلگىرىمۇ مەنپەئەت ئۇقۇمى ئىشلىتىلەتتى، لېكىن مىللىي مەنپەئەت ئورنىغا «ھۆكۈمدارنىڭ مەنپەئەتى»، «خاندانلىقنىڭ مەنپەئەتلىرى»گە ئوخشاش پەرقلىق ئۇقۇملار قوللىنىلاتتى (فىرانك، 1970: 20). دەرۋەقە، چارلېس بېرد مەنپەئەت ئۇقۇمىنى ھازىرقى زاماندىكى مەنىسى ۋە رېئالىستىك قاراش نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىدۇ، ئۇ «مىللىي غۇرۇر»، «دۆلەت ۋە ئامما مەنپەئەتى» ۋە «ئومۇمىي مەنپەئەت» دېگەندەك ئۇقۇملارنىڭمۇ مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمى بىلەن بىرلىكتە 18-ئەسىردە پەيدا بولغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ دەۋردە خەلقنىڭ سىياسىي پائالىيەتلەرگە كەڭ كۆلەمدە قاتنىشىشى نەتىجىسىدە مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمى پۈتكۈل مىللەتكە ئالاقىدار مەنىگە ئىگە بولۇشقا باشلىغانىدى (ئۇزگەل، 2004: 55).
بۇ يەردە شۇنى ئالاھىدە تەكىتلەپ قويۇش زۆرۈركى، 15-ئەسىردىن 18-ئەسىرگىچە بولغان مەزگىللەردە شەكىللەنگەن مىللىي دۆلەت ئەمەلىيەتتە بىيۇروكراتىك دۆلەتتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس. بۇ 300 يىللىق جەرياندا شەكىللەنگەن مىللىي دۆلەتتە ئاساسلىقى كەسپىي ھەربىي كۈچ، بۇرۇنقى تۈزۈمنىڭ قالدۇقلىرى بولغان ئاقسۆڭەكلەرگە قارشى چىقىپ ئۈستۈنلۈككە ئېرىشكەن بۇرژۇئازىيە سىنىپى، بۇ سىنىپ بىلەن ئىتتىپاقلاشقان ئوقۇمۇشلۇق زىيالىي قاتلاملار ئورۇن ئالدى. بۇ قاتلاملارنىڭ باشچىلىقىدا ئېلىپ بېرىلغان ھەربىي، مەدەنىيەت ۋە پەن-مائارىپ ساھەلىرىدىكى زور ئىنقىلاب، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا بىر پۈتۈن خەلقنى ئاساس قىلغان مائارىپ ۋە مەجبۇرىي ئەسكەرلىك تۈزۈمى تۈرتكىسىدە شەكىللەنگەن سېكۇلارلىشىش ھادىسىسى مىللىي دۆلەتنى ياراتتى. بۇنچىۋالا غايەت زور ئۆزگىرىشنىڭ تېگىدىكى مەنتىق بولسا دۆلەتنىڭ پارچىلانمايدىغان قۇرۇلما بولۇشى ئىدى. بۇ ئەھۋال پۈتكۈل پۇقرالارنىڭ بىر قېلىپتا ئوخشاش بولۇشىنى تەقەززا قىلاتتى. قىسقىسى، پۇقرالىق دەل مىللەتنىڭ ئۆزى ئىدى.