تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سەلەپىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بۇ كىملىكى كونا دىنى ئەنئەنىلەرگە مايىل تالىباننىڭ مۇتەئەسسىپ ۋە ئاشقۇن سىياسەتلىرىگە ماس كېلەتتى. ئافغان ۋە ئەرەبلەرنىڭ ئورتاق دۈشمەنگە قارشى كۈرەش قىلىش جەريانىدا شەكىللەنگەن تەقدىر ئوخشاشلىقى ئىدىئولوگىيەلىك جەھەتتە بىر يەرگە قەتئىي كەلمەيدىغان تالىبان بىلەن سەلەپىلىك ئوتتۇرىسىدىكى بەزىبىر بىر تەرەپلىمە قاراشلار ۋە ئەنئەنە رېفلىكىسلىق پوزىتسىيە ۋە خاھىشلارنى نىسبەتەن بولسىمۇ يۇمشاتتى. ھەتتا بۇ ئىككى گۇرۇھنى بىرلەشتۈردى.
ئوتتۇرا ئاسىيا سەلەپىلىك ئويغىنىش ھەرىكىتىدە كېلىنگەن بۇ سەۋىيەدە، زوراۋانلىققا مۇراجائەت قىلىش ۋە «تالىبانلىشىش» كەلتۈرۈپ چىقارغان بەزى ئاقىۋەتلەرنى تەكىتلەش كېرەك. بۇ ئاقىۋەتلەردىن بىرسى، بەز تۈركىي جۇمھۇرىيەتلەردىكى ھاكىمىيەتلەر «تالىبانلىشىش» ۋە ئاشقۇنلۇقنى باھانە قىلىپ خەلقىگە غەيرى دېموكراتىك ئۇسۇللارنى قوللىنىش ئارقىلىق ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش كۈچىدى. بۇ ھاكىمىيەتلەر «دىنى خەۋپ»كە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن خەلقىگە بېسىم ۋە چەكلىمە سىياسىتى يولغا قويدى. تالىباننىڭ بىۋاستە ياكى ۋاستىلىك ھالدا ئېلىپ بارغان زوراۋانلىق قىلمىشلىرى، شۇنداقلا رايوندا ئەۋجىگە چىققان زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكى قاتارلىق زور ۋەقەلەر خەلقئارادىكى چوڭ كۈچلەرنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا قول تىقىشىغا باھانە بولۇپ بەردى.
بومبايدىكى قانلىق تېررورلۇق ۋەقەلىرى ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش قىلمىشلار رايونلۇق دىپلوماتىك مۇناسىۋەت تورىغا ئېغىر دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەندىن سىرت، ھىندىستان ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلار ھاكىمىيەتلەرنىڭ ھۇجۇم نىشانىغا ئايلاندى. سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كېيىن ئىسلام بىلەن قايتىدىن مۇشەررەپ بولۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن مۇسۇلمانلارنىڭ نەزىرىدە جىھادقا ئوخشاش پاكىز قېلىشقا تېگىشلىك ئۇقۇملار بۇلغاندى. جىھادنىڭ ئاساسلىق غايىسى بولغان «سىياسىي ئىشغالىيەتچىلەرگە ۋە زالىملارغا قارشى كۈرەش قىلىش» ئىدىيەسىدىن چەتنەش كۆرۈلۈپ، يوقىلاڭ ۋە بىھۇدە نىشانلارغا يۈزلىنىش بارلىققا كەلدى. سەلەپىلىكنىڭ ئاساسلىق ئۇقۇملىرىدىن بولغان «ئەل-ۋەلا ۋە ۋەل بەرا»ئىدىيەسى كونتېكىستىن ئايرىۋېتىلىپ، شىئەلەر، سوپىيلار، بىگۇناھ غەيرى مۇسۇلمانلار، ئاممىۋى تەشكىلاتلار «جىھادنىڭ نىشانى»قىلىپ كۆرسىتىلدى. بۇ ئەھۋال ئىسلامنىڭ ھەم رايوندا ھەم دۇنيادا ئوبرازىنىڭ خۇنۇكلىشىشىگە سەۋەب بولدى.
مۇسۇلمانلار بىرلىك، ئىتتىپاقلىق ۋە ھەمكارلىققا زۆرۈر ئېھتىياجلىق بولىۋاتقان بۇ كۈنلەردە، ئاشقۇنلار ۋە مۆتىدىللار دەپ ئىككىگە ئايرىلدى. رايوندىكى يامان نىيەتلىك كۈچلەر مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ ناچار ئەھۋالىدىن پايدىلىنىپ مۇسۇلمانلارغا زىيانلىق مەسىلىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەبچى بولدى. رايوننى مۇقىمسىزلىق پاتقىقىغا سۆرەپ كىرمەكچى بولغان چوڭ كۈچلەر ئوتتۇرا ئاسىيا رايوندىكى ناچار ئىجتىمائىي-سىياسىي ۋەزىيەتتىن پايدىلىنىپ، ئاشقۇن دىنى گۇرۇھلارنىڭ قولى ئارقىلىق رەزىل مەقسىتىنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ كويىدا يۈرمەكتە. رايوندىكى ئاشقۇن دىنى گۇرۇھلار بىر تېررورلۇق ۋاستىسى سۈپىتىدە چوڭ كۈچلەرگە ياكى زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكى قىلىدىغان قارا جەمئىيەت گۇرۇھلىرىگە بىلىپ بىلمەي خىزمەت قىلماقتا.
ئەل قائىدىچى سەلەپى ئىدىئولوگىيەنىڭ غەرب دۇنياسىغا بولغان دۈشمەنلىكى، جىھاد ۋە شاھادەتنى بىرىنچى پىلانغا قويۇشى قاتارلىقلار زۇلۇمغا ئۇچرىغان ۋە ئىززەت-ئابرويى ئاياغ-ئاستى قىلىنغان بەزى دىندارلارنى جەلپ قىلسىمۇ، ئەل قائىدىنىڭ تىنىمسىز كۈرەش قىلىش پەلسەپىسى ۋە ئەخلاقىنىڭ بولماسلىقى باشقا ئىسلامىي تەشكىلاتلارغا ھەر ۋاقىت ئەندىشە ئېلىپ كەلدى. ئىنسانىيەتكە نېمىلەرنى تەقدىم قىلىدىغانلىقى ھازىرغىچە مەۋھۇم بولۇپ كەلگەن بۇ تەشكىلات، پىرىنسىپقا زور ئەھمىيەت بېرىدىغان ئىسلامچىلار نۇقتىسىدىنمۇ ئىشەنچ بېرەلمەيدىغان تەشكىلاتتۇر. بۇنىڭدىن غول سەلەپى ئېقىملار نۇقتىسىدىنمۇ ئەل قائىدە تەشكىلاتى، ئۆلىمالارنى ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلەرنىڭ پىرېزىدېنتلىرىنى ئاسانلا تەكفىر قىلىشى، مۇسۇلمانلار دىيارىغا زوراۋانلىق ۋە تېررورلۇق ئۇرۇقىنى تېرىپ بۇ دىيارلارنى ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلاندۇرۇۋېتىشى، بىگۇناھ ئىنسانلارغا ھۇجۇم قىلىشى قاتارلىقلار ھەققىي ۋە چىن سەلەپىلىكتىن چەتنىگەن ئاشقۇنلۇق ھېسابلىنىدۇ.
بولۇپمۇ ئەرەب باھارى ئەسناسىدا ئەركىنلىك، كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە تەلەپلىرى بىلەن مەيدانلارغا چىققان زور تۈركۈمدىكى مۇسۇلمانلار ئەل-قائىدىدىن پەرقلىق بىر يولنى تۇتتى. بۇنىڭدىن قاتتىق بىئارام بولغان ئەل-قائىدىچى تەشكىلاتلار، ئوتتۇرا ئاسىياغا ئوخشاش سىياسىي سۈركىلىشكە سەھنە بولىۋاتقان رايونلاردا تالىبان ۋە ئۇنىڭ ھىمايىسىدىكى تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ئارقىلىق مەزھەپ ئىختىلاپلىرى پەيدا قىلىپ ۋە ئىراننىمۇ بۇ ئىشقا سۆرەپ كىرىپ، ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشنىڭ كويىدا يۈرمەكتە. ئەل-قائىدە ئىراقتا يولغا قويغان بۇ سىياسىتىنى كۈنىمىزدە سۈرىيەدە سىنىماقتا. ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ۋەزىيىتىدىكى ئۆزگىرىشلەر ئەل-قائىدىنى رايوندا تالىبان بىلەن بىرلىكتە سۈننىيلىكنىڭ ھامىيسى سالاھىيىتىگە ئىگە قىلىپ قويۇشى مۇمكىن.
ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ۋەزىيىتىنىڭ مۇقىمسىز بولۇشى ئەل-قائىدىدەك تەشكىلاتلارنىڭ مەۋجۇت بولۇشىنىڭ ئالدىنى شەرتىدۇر. بۇ سەۋەبتىن 2012-يىلىنىڭ بېشىدا تالىبان بىلەن باشلىغان تىنچلىق سۆھبەتلىرىگە چوقۇم بۇزغۇنچىلىق قىلىنىدۇ. بۇ مۇھىم خىزمەتكە باشلامچىلىق قىلغان ئافغانىستاننىڭ سابىق پىرېزىدېنتى بۇرھانەددىن راببانىنىڭ سۇيىقەستكە ئۇچرىشىغا بۇ نۇقتىدىن قاراش كېرەك. راببانى ئۆلۈپ كېتىشتىن بۇرۇن ئىسلام ئالىملىرىنى ئادەم بومبا ھۇجۇمىنڭ ئىسلامدا ھارام ئىكەنلىكى توغرىسىدا پەتۋا چىقىرىشقا قايىل قىلىش ئۈچۈن ئالاھىدە كۈچ چىقارغانىدى. ئەل-قائىدىچى سەلەپىلىك ھەجىم جەھەتتىن كىچىك بولغان لېكىن پەيدا قىلغان تەسىرى ۋە ئوبرازى جەھەتتىن كۈچلۈك بولغان ئىدىئولوگىيەدۇر.