سۈنئىي ئەقىل ھۆكۈمرانلىقى ۋە يۇمشاق كۈچ رىقابىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ «ئوچۇق كودلۇق» ئىستراتېگىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا يەتكۈزىدىغان خەۋپلىرى ۋە ئېلىپ كېلىدىغان پۇرسەتلىرى ھەققىدە مۇلاھىزە
سۈنئىي ئەقىل ھۆكۈمرانلىقى ۋە يۇمشاق كۈچ رىقابىتى
خىتاينىڭ «ئوچۇق كودلۇق» ئىستراتېگىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا يەتكۈزىدىغان خەۋپلىرى ۋە ئېلىپ كېلىدىغان پۇرسەتلىرى ھەققىدە مۇلاھىزە
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
2025-يىلى 25-ئىيۇل ئامېرىكادىكى نوپۇزلۇق ئىستراتېگىيە ۋە تاشقى سىياسەت ژۇرنىلى «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) دا ئېلان قىلىنغان، جورجتاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىخەتەرلىك ۋە زامانىۋى تېخنىكا مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى ئوۋېن ج. دانىيېلس (Owen J. Daniels)  بىلەن خەننا دومېن (Hanna Dohmen) يازغان « سەل قارالغان خىتاي سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسى: بېيجىڭنىڭ يۇمشاق كۈچ ئارقىلىق دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىقنى قولغا كەلتۈرۈشى» ناملىق ئىلمىي ماقالىدە، بۈگۈنكى كۈندە دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قانداق قىلىپ قاتتىق ھەربىي كۈچتىن رەقەملىك يۇمشاق كۈچكە يۆتكىلىۋاتقانلىقىنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بېرىلگەن. مەزكۇر ماقالىدە خىتاينىڭ «DeepSeek» ۋە «Moonshot AI» قاتارلىق شىركەتلىرى ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۆزەك (Chip) ئېمبارگوسى  ئاستىدىمۇ، ئەرزان ۋە يۇقىرى ئۈنۈملۈك «ئوچۇق كودلۇق» (Open-source) سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى دۇنياغا تارقىتىش ئارقىلىق، يەر شارى جەنۇبى ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان ئەللەردە قانداق قىلىپ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىۋاتقانلىقى ئانالىز قىلىنغان. بۇ ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ پەقەت تېخنىكىلىق تەرەققىياتنىلا ئەمەس، بەلكى بۇ تېخنىكىلارنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى «قورال» (Weaponization of Software) غا ئايلىنىش جەريانىنى ئاشكارىلايدۇ. دەل مۇشۇنداق بىر تارىخىي شارائىتتا، خىتاينىڭ مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈچۈن بۇ تېخنىكىلىق بۆسۈشلەرنىڭ نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقى، بۇ تېخنىكىلارنىڭ زۇلۇمنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇش ئېھتىماللىقى ياكى ئەكسىچە، مىللىي ئازادلىق كۈرىشىدە بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش مۇمكىنچىلىكى بار-يوقلۇقىنى ئىلمىي نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىش جىددىي بىر مەسىلىگە ئايلاندى.
خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى «ئەرزان ۋە ئوچۇق» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ماھىيىتى
خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى تەرەققىياتى يېقىنقى يىللاردا غەرب دۇنياسىنىڭ مۆلچەرىدىن ھالقىپ كەتتى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنى ئاشۇرۇشىنى چەكلەش ئۈچۈن ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئۆزەكلەرنى ئېكسپورت قىلىشنى قاتتىق كونترول قىلغان بولسىمۇ، خىتاي شىركەتلىرى بۇ چەكلىمىلەرنى ئايلىنىپ ئۆتۈشنىڭ ئۆزگىچە يولىنى تاپتى. «DeepSeek»  شىركىتىنىڭ R1 ناملىق مودېلى ۋە «Moonshot AI» نىڭ Kimi K2 مودېلىنىڭ ئېلان قىلىنىشى، خىتاينىڭ ئاز سەرپىيات ۋە تۆۋەن تەننەرخ بىلەن ئامېرىكانىڭ OpenAI غا ئوخشاش ماگناتلىرىغا رىقابەت ئېلان قىلالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. بۇ يەردىكى ھالقىلىق نۇقتا شۇكى، خىتاي ئۆزىنىڭ مودېللىرىنى «يېپىق» (Closed) ئەمەس، بەلكى «ئوچۇق» (Open) ھالەتتە دۇنياغا سۇندى. بۇ ئىستراتېگىيە ئارقىلىق خىتاي  تېخنىكىلىق توسالغۇنى بۆسۈپ ئۆتۈشنىلا ئەمەس، بەلكى يەر شارى مىقياسىغا سىياسىي تەسىر كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلغان ئىدى.
خىتاينىڭ «ئوچۇق مودېل» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئارقىسىدا ئىنتايىن ئىنچىكە گېئو-سىياسىي ھېسابلار يوشۇرۇنغان. 2025-يىلىنىڭ بېشىدا، DeepSeek R1 نىڭ ئايلىق ئاكتىپ ئىشلەتكۈچىسى 33 مىليون بولغان بولسا، ئاپرېل ئېيىغا كەلگەندە بۇ سان ئۈچ ھەسسە ئېشىپ 97 مىليونغا يەتكەن. تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ مودېلنىڭ ھەرخىل  ئۆزگەرتىپ ياسالغان نۇسخىلىرى (Derivative versions) ئەسلى مودېلدىن بەش ھەسسە كۆپ چۈشۈرۈلگەن. بۇ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاي تېخنىكىسى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى تەتقىقاتچىلار، شىركەتلەر ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئاساسىي ئۇل ئەسلىھەسىگە سىڭىپ كىرمەكتە. بۇ خىل «تېخنىكىلىق بېقىنىش» شەكىللەنگەندىن كېيىن، خىتاينىڭ بۇ دۆلەتلەر ئۈستىدىكى نوپۇزى تەبىئىي ھالدا ئاشىدۇ.
خىتاي تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى «ئاممىۋى پاراۋانلىق» نامىدا سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى بىلەن تەمىنلەش ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ «بىخەتەرلىك ۋە كونترول»نى ئاساس قىلغان ئۇسۇلىغا قارشى بىر قۇتۇپ شەكىللەندۈرمەكتە. ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكاسى ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسىنى قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن قىممەت باھالىق ئامېرىكا تېخنىكىسىغا ئەمەس، بەلكى ئەرزان ۋە ئۆزگەرتىشكە بولىدىغان خىتاي مودېللىرىغا تايىنىشقا مەجبۇرلىقى  خىتاي كومپارتىيەسى   (CCP)    نىڭ  تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىشتىكى «يۇمشاق كۈچ» (Soft Power) دىپلوماتىيەسىنىڭ ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ كۈچلۈك پۇرسىتىگە ئايلاندى.
خىتاينىڭ بۇ تېخنىكىلىق ھۇجۇمى پەقەت بازارنى ئىگىلەش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى گو جياكۇننىڭ ئېيتقىنىدەك، خىتاي «سۈنئىي ئەقىلنىڭ پايدىسىنى باشقا دۆلەتلەر بىلەن ئورتاقلىشىشنى» خالايدىغانلىقىنى تەشۋىق قىلىۋاتىدۇ. بۇ يەردىكى «ئورتاقلىشىش» ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ قىممەت قارىشى، سانلىق مەلۇمات ئۆلچىمى ۋە رەقەملىك ئىدارە قىلىش ئەندىزىسىنىڭ دۇنياغا كېڭىيىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئەگەر دۇنيادىكى كۆپ قىسىم رەقەملىك سىستېمىلار خىتاينىڭ R1 ياكى Kimi K2 مودېللىرىنىڭ ئۇلىغا قۇرۇلسا، كەلگۈسىدىكى ئىنتېرنېت ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش سىستېمىسى خىتاينىڭ كۆزىتىشى ۋە كونتروللۇقى ئاستىغا چۈشۈپ قېلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى.