ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتى: پۇت تىرەپ تۇرۇشتىن مەۋجۇتلۇقىنى قايتا ئويلىنىشقىچە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتايدا تىجارەت قىلىش بىر قانچە يىلتىز تارتقان ماكرو ئىقتىسادىي خىرىسلار تۈپەيلىدىن تېخىمۇ قىيىنلاشتى. خىتاي سانائەتكە تايىنىدىغان ئىقتىسادىنى يېڭى ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشكە ئۆزگەرتىش جەريانىدا، مەبلەغ سېلىش ۋە ئىستېمالنى باستۇرىدىغان بىر قىسىم زىددىيەتلەر پەيدا بولدى. بۇ خىرىسلار سانائەت پايدىسىنىڭ تۆۋەنلىشى، ھەقىقىي ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ ئېشىشىنىڭ ئاستىلىشى، ئىستېمالنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە ئىزچىل ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىشى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
2023- ۋە 2024-يىللىرىنىڭ كۆپ قىسمىدا خىتايدا كارخانا پايدىسىنىڭ تۆۋەنلىشى نورمال ئەھۋالغا ئايلاندى، گەرچە يېقىندا بىر ئاز ئەسلىگە كەلگەن بولسىمۇ. بۇنداق تۆۋەن پايدىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىنىڭ بىرى خىتاي بازىرىدىكى شىركەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن رىقابەت بولۇپ، ھۆكۈمەت بۇنى «نەيجۈەن» (内卷) يەنى «ئىچكى بۇرۇلۇش» دەپ سەلبىي تەرىپلىگەن. ھەددىدىن زىيادە رىقابەت تۆۋەن ئىچكى ئېھتىياجنىڭ نەتىجىسى بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ سانائەت ساھەسىدىكى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىدىن پايدىلىنىش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە چۈشۈشى بىلەن ئۆلچىنىدىغان ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. تۆۋەن ئىچكى ئېھتىياج يەنە تېخىمۇ تۆۋەن باھادا ئېكسپورت قىلىشقا بولغان زور بېسىمنى كەلتۈرۈپ چىقاردى [6-بەت، 6-رەسىم].
بۇ خىرىسلار تۈپەيلىدىن، ياۋروپا شىركەتلىرى يېقىنقى بىر نەچچە يىلدا خىتايدا تىجارەت قىلىشنىڭ بارغانسېرى قىيىنلىشىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى، ھەتتا 2025-يىلى 1-ئايدىن 2-ئايغىچە ئېلىپ بېرىلغان ئەڭ يېڭى سودا ئىشەنچى تەكشۈرۈشىدىمۇ ھېچقانداق ياخشىلىنىش ئالامىتى كۆرۈلمىدى. گەرچە ئاجىز ئېھتىياج ۋە پۇل پاخالسىزلىقى بېسىمى قاتارلىق ماكرو ئىقتىسادىي ئەھۋالدىن كېلىپ چىققان بەزى خىرىسلار خىتايدىكى بارلىق شىركەتلەرگە ئورتاق بولسىمۇ، باشقا بەزى خىرىسلار خىتايدا تىجارەت قىلىۋاتقان چەت ئەل شىركەتلىرىگە خاس ئىدى.
ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى ساھە پايدىسىغا بولغان تونۇشى ئەزەلدىن بۇنچە ناچار بولۇپ باقمىغانىدى. 7-رەسىمدە كۆرسىتىلگەندەك، 2017-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان بارلىق جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ ئۆز ساھەسىنىڭ كەلگۈسىدىكى پايدىسىغا بولغان پوزىتسىيەسى كۆرسىتىلگەن. شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، خىتاي 2022-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئۆزىنىڭ ئەڭ چەكلىمىلىك «نېل-COVID» سىياسىتىنى بوشاتتى، بۇ ئەسلىدە 2023-يىلى شىركەتلەر ئارىسىدا تېخىمۇ كۆپ ئۈمىدۋارلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى كېرەك ئىدى. ئەمما، ھېچقانداق ئاكتىپ ئۆزگىرىش خاتىرىلەنمىدى. ئەكسىچە، ئۈمىدسىزلىك شىددەت بىلەن ئاشتى، ئۈمىدۋارلىق ۋە بىتەرەپ پوزىتسىيە ھەر ئىككىسى تۆۋەنلىدى.
تەتقىقاتتا 2022-يىلىدىن باشلاپ ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى كەيپىياتىنىڭ ئېنىق ناچارلاشقانلىقى، ھەمدە بۇ ئەھۋالنىڭ 2025-يىلدىكى ئەڭ يېڭى سانلىق مەلۇماتلارغىچە ھەر يىلى تېخىمۇ ئېغىرلاشقانلىقى بايقالدى. خىتايدىكى تىجارىتىنى كېڭەيتىشنى پىلانلاۋاتقان ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ سانى ئەزەلدىن بۇنچە ئاز بولۇپ باقمىغان. 8-رەسىمدە كۆرسىتىلگەندەك، ئومۇمىي يۈزلىنىش ئىنتايىن ناچار بولۇپ، كۆز قاراشلار ھەتتا يۇقۇم مەزگىلىدىكىدىنمۇ تېخىمۇ سەلبىي ئىدى. ئەڭ كۆرۈنەرلىك بولغىنى، 2025-يىلى بارلىق سودا ئىشەنچى تەكشۈرۈشىگە جاۋاب بەرگەنلەرنىڭ %36.38 ى ئۆزلىرىنىڭ ھازىرقى خىتاي تىجارىتىنى كېڭەيتىشنى خالىمايدىغانلىقىنى ئېيتتى، يەنە %25.84 ى بولسا ئېنىق پىكرى يوقلىقىنى بىلدۈردى.
بۇ يۈزلىنىش كەسپىي مۇلازىمەت قاتارلىق بەزى ساھەلەردە تېخىمۇ روشەن ئىدى. بۇ ساھە مەسلىھەتچىلىك، ئىستراتېگىيەلىك مەسلىھەت بېرىش ۋە ئەھۋال تەكشۈرۈش شىركەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ھەمدە بەلكىم خىتايدا تىجارەت قىلىۋاتقان بىر قانچە چەت ئەل مەسلىھەتچىلىك شىركىتىگە قارىتا ئېلىپ بېرىلغان يۇقىرى دەرىجىلىك تەكشۈرۈشلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇشى مۇمكىن. بۇ خىل ئەھۋاللاردا، شىركەتلەرنىڭ ئىشخانىلىرى بېسىپ كىرىلىپ، خادىملار سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكى نىزاملىرىغا ئەمەل قىلمىغانلىقى ياكى خىتايدىكى سەزگۈر تېمىلاردا تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇپ قېلىندى. كەسپىي مۇلازىمەت شىركەتلىرى ئارىسىدا، 2025-يىلى جاۋاب بەرگەنلەرنىڭ %43.9 ى خىتايدىكى تىجارىتىنى كېڭەيتىشنى خالىمايدىغانلىقىنى چۈشەندۈردى، يەنە %34.15 ى ئېنىق پىكرى يوقلىقىنى ئېيتتى، پەقەت %21.95 ىلا كېڭىيىش پىلانىنى تەستىقلىدى. بۇ سان 2022-يىلى خىتاي تىجارىتىنى كېڭەيتىشنى خالايدىغان كەسپىي مۇلازىمەت شىركەتلىرىنىڭ %69.44 لىك نىسبىتىدىن زور دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن.
4.1  ئومۇمىي يۈزلىنىشلەر
كەيپىياتنىڭ ناچارلىشىشىنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق ئامىللارنى ئېنىقلاشتا، تەتقىقاتچىلار تۆت كەڭ تۈرنى كۆزدە تۇتتى: خىتاينىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي ئەھۋالى، بىئارام قىلىدىغان خىتاي نىزاملىرى، ئۆز دۆلىتىنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالى ۋە خىتايدىن خەتەرنى ئازايتىشقا يېتەكلەيدىغان تاشقى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش تەدبىرلىرى. بۇ ئامىللارنىڭ نىسپىي مۇھىملىقى ساھەلەر بويىچە ئوخشىمايدۇ، ئەمما بىر قىسىم ئومۇمىي يۈزلىنىشلەر كۆرۈلىدۇ.
پۇل پاخالسىزلىقى، پايدىنىڭ كىچىكلىشىشى، مۇھىم ساھەلەردىكى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇشنىڭ كۈچىيىشى، بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىغا بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەندىشىلەر ۋە چەت ئەل تالانتلىرىنى ساقلاپ قېلىشتىكى قىيىنچىلىقلار تۈپەيلىدىن، ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرى كەلگۈسى ئىككى يىلدا خىتايدىكى تىجارىتىنىڭ ئېشىشىغا نىسبەتەن ئۈمىدسىز قارايدۇ. 9-رەسىمدە كۆرسىتىلگەندەك، بارلىق ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرى ئىچىدە، ساھەنىڭ ئېشىشىغا بولغان ئۈمىدسىزلىك نىسبىتى ئەزەلدىن بۇنچە يۇقىرى بولۇپ باقمىغان. 2025-يىلدىن كېيىنكى ئىككى يىلدا، جاۋاب بەرگەنلەرنىڭ %30 گە يېقىنى ئۆز ساھەسىنىڭ ئېشىش يوشۇرۇن كۈچىگە نىسبەتەن ئۈمىدسىز ھېس قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن، بۇ 2023-يىلى دوكلات قىلىنغان نىسبەتتىن ئىككى ھەسسە كۆپ.