سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (17-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قانۇنى نۇقتىدىن قارالغىنىدا، بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنادىكى ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ھۆكۈمدارلىقىنى ئىككى دەۋرگە ئايرىشقا بولىدۇ. بىرىنچى دەۋر 1878-1908 يىللىرى ئوتتۇرىسىدىكى مەزگىلدۇر. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا بۇ دەۋردە خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن باشقۇرۇلغان بولسىمۇ، رەسمىي ھالدا ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ تېررىتورىيەسى ئىچىدىكى ۋىلايەت  ئىدى. ئىككىنچى دەۋر، 1908-1918 يىللىرى ئارىسىدىكى مەزگىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (پىنسون، 1993: 91). بۇ دەۋردە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ باشقۇرۇلۇشىغا تاپشۇرۇلغان ئىدى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا ھەربىي قانۇنىي تۈزۈملىرى ئىجرا قىلىنىۋاتقان ۋە چەكلىك دەرىجىدە ئەركىنلىككە ئىگە بولغان بولسىمۇ، ھېچقاچان ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ باقمىدى. ياۋروپادىكى چوڭ دۆلەتلەر 1878-يىلى ئىيۇلدا چاقىرىلغان بېرلىن يىغىنىدا سان ستېفانودا ئېلىپ بېرىلغان خىزمەتلەرنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈش ئۈچۈن بىر يەرگە يىغىلدى. بۇ دۆلەتلەر رۇسىيەنىڭ بالقان رايونىدىكى نوپۇزى ۋە ئاق دېڭىزغا كېڭەيمىچىلىك سىياسىتىدىن بىئارام بولىۋاتاتتى. 1878-يىلىدىن كېيىن بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ سياسىي سالاھىيىتىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق قانۇنى ھۆججەتلەر 1879-يىلى ئىستانبۇل قۇرۇلتىيى ۋە بېرلىن كېلىشىمىنىڭ 25-ماددىسىدا ئېنىق كۆرسىتىلدى  . بوسنىيە-گىرېتسىگۋوېنا قانۇنىي جەھەتتىن ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىگە تەۋە بولغان تۇرۇپمۇ، بېرلىن قۇرۇلتىيىدا ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ ئىشغال قىلىشىغا رۇخسەت قىلىنىدى (فىرېدمەن، 2000: 170). بۇ قۇرۇلتاي چوڭ دۆلەتلەرنىڭ  كىچىك مەملىكەتلەرنىڭ سىياسى تەقدىرىگە قارار بېرەلەيدىغانلىقىغا تىپىك مىسال بولايدۇ.
ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ بوسنىيە ئىشغالىيىتى بوسنىيەگە پەقەتلا پايدىلىق بولمىدى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانى 1882-يىلىدىن 1903-يىلىغىچە بولغان مەزگىللەردە ئاۋسترالىيەلىك دىپلوماتىك شۇنداقلا تارىخچى بېنجامىن كاللېي باشقۇردى (فىرېدمەن، 2000: 171). كالاي بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ مەنپەئەتىنى ئەمەس ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ مەنپەئەتى بويىچە ئىش تۇتتى. غەلىتە بولغىنى، 1883-يىلىمۇ كىرودىيەگە ۋېنگرىيەلىك لورد كۇئېن ۋالىي قىلىپ تەيىنلەندى. بۇ ئىككى شەخس بۇ ئىككى مەملىكەتنى ئاۋستىرىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىگە قارشى چىقماسلىقى ئۈچۈن كۈچلۈك تەدبىرلەرنى قوللاندى (فىرېدمەن، 2000: 172).
بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ ئىشغالىيەتتىن كېيىنكى قانۇنىي سالاھىيىتى خەلقئارا قانۇن نۇقتىسىدىن توغرا ئەمەس ئىدى. قانۇنىي جەھەتتىن بوسنىيەگە ئىگىدارچىلىق قىلىش ھوقۇقى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ ئىلكىدە ئىدى، لېكىن ھەققىي كۈچ ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيەنىڭ چاڭگىلىدا ئىدى (پىنسون، 1993: 86). بۇ زىددىيەتلىك ئەھۋال بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ قانۇنىي سالاھىيىتىنى تېخىمۇ مۇرەككەپ ھالىغا كەلتۈرۈپ قويدى. قانۇنىي جەھەتتىن ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى پادىشاھى بوسنىيەنىڭ ھۆكۈمدارى ئىدى، لېكىن ئەمەلىيەتتە ئوسمانلى پادىشاھىنىڭ ھېچقانداق ئىجرا قىلىش كۈچى يوق ئىدى. يەنە بىر تەرەپتىن، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا ياۋروپانىڭ تەلىپى ۋە ئوسمانلى بىلەن ھاسىل قىلىنغان كېلىشىم نەتىجىسىدە ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ بىر پارچىسى بولۇشتىن بەكرەك ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ تېررىتورىيەسىگە جايلاشقان ئىمتىيازلىق جاي ئىدى (پىنسون، 1993: 87). ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادىكى ھاكىمىيىتى بېرلىن كېلىشىمىدىن كېيىن ئۈچ شەرت بىلەن مەلۇم دەرىجىدە چەكلىك ھالەتكە كەلتۈرۈلدى: بىرىنچىسى، ياۋروپانىڭ مەنپەئەتى ۋە مەقسىتىگە ئاساسەن بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا تىنچلىق ۋە جەمئىيەت تەرتىپى بەرپا قىلىش. ئىككىنچىسى، ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ بوسنىيەدىكى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ داۋاملىشىشى ۋە ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى تەرىپىدىن بوسنىيەگە مۇناسىۋەتلىك چىقىرىلىدىغان ھەر قانداق قانۇننىڭ ئوسمانلى پادىشاھىنىڭ تەستىقىدىن ئۆتۈشى. ئۈچىنچىسى، خەلقئارالىق كېلىشىملەر ئىمزالىنىدىغان ۋاقىتتا، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ بوسنىيەدىكى ھاكىمىيىتىنىڭ ۋاقىتلىق ئىكەنلىكىنىڭ چوقۇم ئەسكەرتىلىشى قاتارلىقلار (پىرېك، 1905: 31).
ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ ئەسلىدىكى مەقسىتى بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا، دالماچيا ساھىللىرى ۋە ئىسترىيا قاتارلىق جايلارنى ئىشغال قىلىپ دېڭىز يولىنى ئېچىش ئىدى. بۇ سەۋەبتىن، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى  ئوسمانلى ئىمېپرىيەسىنىڭ بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادىكى ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە تارىخى رىئاللىقلارغا زىت ئىشلارنى قىلاتتى. ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا  ئىچكى ئىگىلىك ھوقۇقىنى چاڭگىلىدا تۇتتى (پىنسون، 1993: 92). ئوسمانلى دۆلىتى ئاجىزلىشىشقا ۋە ئوتتۇرا ياۋروپادىن چېكىنىشكە باشلىغان مەزگىللەردە، باشقا دۆلەتلەرنى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىگە قارشى ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن ئىتتىپاقلاشتۇرۇش ئېھتىياجى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ھابسبۇرگ پادىشاھلىقىمۇ ئاجىزلىشىشقا باشلىدى. ھابىسبۇرگنىڭ بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادىكى ئىقتىسادىي سىياسىتى گۈللىنىش ۋە تەرەققىياتنى ئەمەس شۈمۈرۈشنى ئاساس قىلاتتى. 1908-يىلى بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا رەسمىي ئىشغال قىلىندى،  شۇنىڭ بىلەن بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمېپرىيەسىنىڭ مۇستەملىكىسىگە ئايلاندى،  ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى پادىشاھى بولسا بوسنىيەدىكى قانۇنىي نوپۇزىدىن ئايرىلىپ قالدى (ھال، 2008:8). 1910-يىلى ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى تەرىپىدىن ماقۇللانغان بوسنىيە ئاساسىي قانۇنىغا ئاساسەن قۇرۇلغان يېڭى بوسنىيە پارلامېنتى، يېڭى قانۇنلارنى چىقىرىپ بوسنىيەدە يېڭى قانۇن سىستېمىسى بەرپا قىلىشقا باشلىدى (ئىبراھىماگىك، 1999: 154).
1913-يىلى باھار ئايلىرىغىچە ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە بىلەن سىربىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر ئىنتايىن كەسكىن بولدى. سىربىيە تېررىتورىيەسىنى ئىزچىل كېڭەيتىپ ماڭدى، بۇ سەۋەبتىن ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە، سىربىيەنىڭ ئالبانىيەنىڭ ساھىللىرىنى ئىشغال قىلغان تەقدىردە ئۆزىگە نىسبەتەن ئادرىياتىكتا زور تەھدىت پەيدا بولىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەنىدى. ھابىسبۇرگ خانلىقىنىڭ ۋارىسى بولغان دۇك فىرانز فېردىناند ئۆلدى، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى سىربىيەگە جەڭ ئېلان قىلدى، شۇنىڭ بىلەن بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پارتىلدى. مۇسۇلمانلار پۇرسەتنى غەنىمەت بىلىپ دەرھال تەشكىللىنىشكە باشلىدى، 1919-يىلىدا يۇگوسلاۋىيە مۇسۇلمانلار تەشكىلاتى قۇرۇلدى (مالكوم، 1994: 163).