ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر سىياسىتىدىكى پوزىتسىيەلىرىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گەرچە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى پەقەت پەلەستىن مەسىلىسى بىلەنلا توختاپ قالمىغان بولسىمۇ، بەلكى دە تەسىر دائىرىسىنى تېخىمۇ كېڭىيىپ، ھەرقايسى جەمئىيەتلەردىكى مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەر دۇچ كەلگەن كرىزىسلارغا ئارىلاشقان بولدى. دەرۋەقە، ئۇ ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ دىپلوماتىيە سىياسىتىدىكى ئاساسلىق ئامىلغا ئايلاندى، شۇڭا ئۇ بەزىدە غەرب بىلەن رىقابەتلىشىدىغان ئاساسلىق كۈچ سۈپىتىدە كۆرۈنىدۇ، بۇ تۈركىيە پىرېزىدېنتى رەجەپ تاييىپ ئەردوغاننىڭ نۇتقىدا، جۈملىدىن ئۇنىڭ 2017 – يىلى ئامېرىكا ئېرۇسالىمنى ئىسرائىلىيەنىڭ پايتەختى دەپ جاكارلىغاندا قىلغان سۆزىدە: «يېرۇسالېم مۇسۇلمانلار ئۈچۈن قىزىل سىزىق. …» دېيىشى، ھەمدە «ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئەزالىرىنى ئىستانبۇلدا باشلىقلار يىغىنىغا چاقىرىمىز» دېيىشلىرى ۋە باشقىلار… . بۇ يەردىن بىز ئەرەب ۋە ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ تاشقى سىياسەت باشلىقلار يىغىنىدا بۇ تەشكىلاتنىڭ ئورنىنى كۆرەلەيمىز، ئەمما ئۇ ئۇيغۇر مەسىلىسىدە بىر قېتىممۇ بۇنىڭغا ئوخشاش پوزىتسىيە تۇتۇپ باقمىدى.
4. ئۇيغۇر مەسىلىسىگە قارىتا ئەرەب – خىتاي مۇناسىۋىتى ۋە 11 – سېنتەبىر ۋەقەسى
11 – سېنتەبىر ۋەقەسى بولسا، خىتاي تەرەپ خەلقئارا سەھنىلەردە يېڭىدىن دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنى ئورنىتىش، باشقا دۆلەتلەرنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە قوللۇنۇشتا، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي مەنپەئەت كۈرىشىدە ئامېرىكا (ئا ق ش) بىلەن رىقابەتكە چۈشۈشىدە ئەڭ چوك پۇرسەت ۋە تۇتقۇلارنىڭ بىرى سۈپىتىدە قوللاندى. ھەمدە خىتاي پۈتۈن تىرىشچانلىقىنى ئاساسلىق بىر يۆنىلىشكە قاراتقان بولۇپ؛ ئاستىرتتىن، «ئامېرىكىنىڭ بىر تەرەپلىمىلىك زومىگەرلىكى ۋە دۇنيانى ئۆز كونتىروللىقغا ئېلىۋېلىشى 2001 – يىلى 11 – سېنتەبىر ۋەقەسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى» دېگەن ئىددىئانى ئاستىرتتىن بازارغا سالدى.
خىتاي سىياسىي تەسىرىنى ئاسىيا رايونلىرىنىڭ نېفىتىغا مەركەزلەشتۈردى، ئۇ يەردىكى ئىقتىسادىي پائالىيەتلىرىنى كېڭەيتتى ۋە دۇنيانىڭ مۇھىم سۇ يوللىرىغا ھەربىي ھۆكۈمرانلىق قىلىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئاساس قىلىپ، تەشكىللىك ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك تەدبىرلەر ئارقىلىق ئوتتۇرا شەرق رايونىدا مەۋجۇتلۇقىنى تۇرغۇزۇش تەسەۋۋۇرىغا ئاساسەن، ئۇنىڭ مۇھىم نۇقتىسى بولىدىغان سىياسىي گۇرۇپپىلارنى قۇرۇپ چىقىشقا ھەرىكەت قىلدى.
ئەگەر 11 – سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىتىگە قارالسا، ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ «دىن خەلقلەرنىڭ ئەپيۇنى» دېگەن پىرىنسىپىدا ئىسلامنىڭ تېرورلۇقنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان قانۇنلارنى ئېلان قىلدى. ھەمدە بۇخىل قانۇنلىرىنى چىقىرىش ئارقىلىق ئىسلامنىڭ تەسىرىنى مۇسۇلمانلارنىڭ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىدىن پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىشنى ئاساس قىلىدىغان يوليورۇق – بەلگىلىمە چىقىرىشقا باشلىدى. نەتىجىدە، دىنىي مەكتەپلەر، مەدىرىسە ۋە كىتاپخانىلارنى تاقىدى ۋە دىنىي كىتابلارنى سېتىشنى چەكلىدى. شۇنداقلا، مەجبۇرى خەنزۇ تىلىنى يولغا قويۇش ۋە ماركسىزم كوممۇنىزم پىرىنسىپلىرىنى يولغا قويۇش ۋە ئوقۇغۇچىلار ۋە خىزمەتچىلەر ئارىسىدا ئانا تىلنىڭ قوللىنىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئارقىلىق بارلىق مەكتەپ دەرسلىكىنى ئۆزگەرتىش ئېلىپ باردى. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇيغۇرلارنىڭ بېكەت، ئايرودۇرۇم قاتارلىق ئاممىۋى سورۇنلاردا دىنىي شوئارلارنى ئادا قىلىشى چەكلىدى. گەرچە خىتاينىڭ ئاساسىي قانۇندا دىنىي ئەركىنلىكنى رەسمىي ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بەزى ماددالار بولسىمۇ، ئەمما بۇ رايوندىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئەھۋالىغا قارايدىغانلا بولساق، ئەمەلىيەتتە ئاممىۋى تۇرمۇشتا ھېچقانداق ئىپادىسى يوق.
4. ئۈرۈمچى قىرغىنچىلىقى (2009 – يىلى 7 – ئاينىڭ 5 – كۈنى) ۋە ئەرەب باھارى
خىتاي ھۆكۈمەت دائىرىلىرى بۇ رايوننىڭ پايتەختى بولغان ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇر ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇغۇچىلىرى ئۇيۇشتۇرغان تىنچ نامايىشقا قارىتا ئىنكاس قايتۇرۇش سۈپىتىدە، 2009 – يىلى 7 – ئاينىڭ 5 – كۈنىدىن 7 – كۈنىگىچە، يۈزلىگەن ئۇيغۇر نامايىشچىلىرىنى ئۆلتۈرۈپ، مىڭلىغانلىرىنى يارىلاندۇردى ۋە نۇرغۇنلىرى مەجبۇرىي غايىب قىلىندى. بۇ ئوقۇغۇچىلار ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈلگەن زۇلۇم سىياسىتى ۋە ھاياتنىڭ ھەرقايسى تەرەپلىرىدە ئۇلارغا قويۇلغان چەكلىمىلەر ۋە ئۇلارنىڭ دىنىي كىملىكىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇش نەتىجىسىدە كوچىلارغا چىققان ئىدى.
ئېنىقكى، بۇ ئەمەلىي جەريان شۇنى ئىسپاتلىدىكى؛ ئەرەب باھارى بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى بولمىغان بۇ مەسۇم خەلقنى تۈپ يىلتىزىدىن يۇقۇشۇش ياكى تامامەن خىتايچىلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ، شەرقىي تۈركىستان (ئۇيغۇر رايونى) غا قاراتقان ئىستراتېگىيىسىدىكى كەڭ قورساقلىق ياكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ساداسى، ئەندىشىسىنى ئاڭلاش، ئارزۇسىغا قۇلاق سېلىش ئورنىغا ۋەھشىيانە زوراۋانلىق ۋە ئوچۇق – ئاشكارا زىيانكەشلىك قىلىشقىغىچە بولغان مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا ئايلانغان ئىدى. بۇنىڭ تەسىرى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كىملىكىنى ئۆچۈرۈمەكچى بولۇۋاتقان بۇ كىشىلەرگە ناھايىتى تەسىر كۆرسەتتى. خىتاي تۈرمىلىرىدە نامايىش قىلغانلىقى سەۋەبىدىن يۈزلىگەن ھەتتا مىڭلىغان ئوقۇغۇچىلار غايىب بولدى، نەتىجىدە بۇ رايوندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى زور دەرىجىدە ناچارلاشتى. بۇ رايوندا يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئېغىر جىددىيلىك ۋە قانلىق باستۇرۇشلار ۋە ساقچىلارنىڭ كۈچلۈك كونترول قىلىۋېلىشىغا شاھىت بولدى. ھەتتاكى ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ۋە مۇتەخەسسىسلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى تەخمىنەن ئۈچ مىليون مۇسۇلماننىڭ رايوندىكى ئاتالمىش «سىياسىي تەربىيەلەش لاگىرلىرى» دا تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلىدى. تۇتقۇنلار سانى داۋاملىق يېڭىلىنىۋاتىدۇ.
ئۈچىنچىسى: ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى ھازىرقى سىياسىتى