ئامېرىكا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكى ۋە كەلگۈسى تېخنولوگىيەلەر ئۈچۈن قىلىنىدىغان كۈرەش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكنىڭ يەنە بىر ھالقىلىق تەرىپى بولسا، ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە تەمىنات زەنجىرلىرىنىڭ دوست بولمىغان دۆلەتلەردە ياكى گېئوسىياسىي جەھەتتە خەتەرلىك رايونلاردا ھەددىدىن زىيادە مەركەزلىشىپ قېلىشىدۇر. يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەردىن تارتىپ سىيرەك مىنېراللارغىچە، دورا خام ماتېرىياللىرىدىن ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەلىرىگىچە بولغان نۇرغۇن ساھەدە خىتايغا بولغان بېقىندىلىق، ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنى چەكلەيدىغان ئەڭ چوڭ خەتەر ئامىلىدۇر. دوكلاتتا بۇ بېقىندىلىقلارنىڭ كىرىزىس پەيتىدە تەھدىت سېلىش ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلىپ، تەمىنات زەنجىرلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشنىڭ ۋە «دوست دۆلەتلەردىن تەمىنلەش» (friend-shoring) ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇشنىڭ زۆرۈرلۈكى ئىپادىلەنگەن. بۇ دائىرىدە، تاموژنا بېجى، مەبلەغ سېلىشنى تەكشۈرۈش ۋە ئېكسپورتنى كونترول قىلىش قاتارلىق ۋاسىتىلەرنىڭ، دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن تېخىمۇ تەشەببۇسكار ۋە ماسلاشقان ھالدا ئىشلىتىلىشى كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن.
كەلگۈسىدىكى تېخنولوگىيەلەر ئۈچۈن مۇسابىقە
ئامېرىكا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكىنىڭ ئاخىرقى نىشانى، كەلگۈسىدىكى دۇنيانى شەكىللەندۈرىدىغان ئۈچ ئاساسلىق تېخنولوگىيە ساھەسىدە مۇنازىرىسىز رەھبەرلىكىنى قولغا كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت: سۈنئىي ئەقىل (AI)، كىۋانت تېخنولوگىيەلىرى (ھېسابلاش، سېزىش ۋە ئالاقە) ۋە بىيوتېخنولوگىيە. دوكلاتتا بۇ ئۈچ ساھەنىڭ تاللىنىشىنىڭ تاسادىپىي ئەمەسلىكى، چۈنكى بۇ تېخنولوگىيەلەرنىڭ ھەر بىرىنىڭ ھەم پۇقرالارنىڭ پاراۋانلىقىنى ئاشۇرىدىغان غايەت زور ئىقتىسادىي يوشۇرۇن كۈچكە، ھەم ئۇرۇش ۋە بىخەتەرلىكنىڭ ماھىيىتىنى ئۆزگەرتىدىغان بۇزغۇنچىلىق كۈچىگە ئىگە ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن. بۇ تېخنولوگىيەلەرنىڭ 2040-يىلىغىچە يەرشارى ئىقتىسادىغا 29 تىرىليون دوللارلىق تۆھپە قوشىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. شۇڭا بۇ مۇسابىقىدە ئارقىدا قېلىش، ئامېرىكا ئۈچۈن پەقەت ئىقتىسادىي زىيانلا ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋىي نورما ۋە ئۆلچەملەرنى بەلگىلەش ھوقۇقىنى مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرگە ئۆتكۈزۈپ بېرىش دېگەنلىك بولىدۇ.
بۇ تېخنولوگىيەلەرنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكى، ئۇلارنىڭ «قوش ئىشلىتىش» (dual-use) خاراكتېرىدۇر. سۈنئىي ئەقىل، كېسەللەرگە دىياگنوز قويۇشتا بۆسۈش يارىتالايدىغان بولۇش بىلەن بىرگە، تور ھۇجۇملىرىنى ئاپتوماتلاشتۇرالايدۇ ياكى قورال سېستىمىلىرىنى ئاپتوماتىك باشقۇرالايدۇ. كىۋانت تېخنولوگىيەلىرى يېڭى دورىلارنىڭ بايقىلىشىنى تېزلىتەلەيدىغان بولۇش بىلەن بىرگە، ھازىرقى سېستىمىلارنىڭ شىفرىسىنى بۇزۇپ، يەرشارىۋىي پۇل-مۇئامىلە بىخەتەرلىكى ۋە ئىستىخبارات تورلىرىغا خەۋپ ئېلىپ كېلەلەيدۇ. بىيوتېخنولوگىيە بولسا، كېسەللىكلەرنى داۋالاش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا گېن ئىنژېنېرلىقى ئارقىلىق مەلۇم نوپۇسلارنى نىشان قىلغان بىيولوگىيەلىك قوراللارنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىغا زېمىن ھازىرلاپ بېرەلەيدۇ. دوكلاتتا بۇ خەتەرلەرنى كونترول قىلىشنىڭ پەقەت ئامېرىكىنىڭ تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى قولىدا تۇتۇشى بىلەنلا مۇمكىن بولىدىغانلىقى، ئەكسىچە بولغاندا بۇ كۈچلۈك ۋاسىتىلەرنىڭ  ئامرىكىنىڭ دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرىغا تەھدىت سالىدىغان ئاكتىيورلارنىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتۈپ كېتىدىغانلىقى ئىپادىلەنگەن.
تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ تېخنولوگىيەلەرنىڭ بىر-بىرى بىلەن باغلىنىشلىق بولۇشى (convergence)، ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتنى ھەسسىلەپ ئاشۇرماقتا. كەلگۈسىدىكى مۇداپىئە ۋە بىخەتەرلىك سىستېمىلىرى بۇ ئۈچ تېخنولوگىيەنىڭ بىرلىشىشىگە ئاساسلىنىدۇ. مەسىلەن، بىيولوگىيەلىك تەھدىتلەرنى بايقايدىغان بىر سىستېما، كىۋانت سېنزورلىرىدىن كەلگەن سانلىق مەلۇماتلارنى بىر تەرەپ قىلىدىغان سۈنئىي ئەقىل ئالگورىزملىرىنى ۋە گېن ئانالىزى قىلىدىغان بىئوتېخنولوگىيەلىك ۋاسىتىلەرنى بىرلىكتە ئىشلىتىدۇ. بۇ ئۈچ تېخنولوگىيەدىكى بۇخىل ماسلىشىش، بەزىلىرىگە ئەمەس ، بەلكى ھەممىسىگە قارىتا تېخنولوگىيە رەھبەرلىكىنىڭ قولغا كەلتۈرۈلۈشىنى تەقەززا  قىلىدۇ. دوكلاتتا، ئامېرىكىنىڭ پەقەت يېڭىلىق يارىتىش باسقۇچىدىلا ئەمەس، بەلكى بۇ تېخنولوگىيەلەرنىڭ كۆلەملەشتۈرۈلۈشى، تىجارەتلەشتۈرۈلۈشى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئۇل ئەسلىھەسىنىڭ قۇرۇلۇشى باسقۇچلىرىدىمۇ رەھبەر بولۇشى كېرەكلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن.
رىقابەتتە غەلىبە قىلىشنىڭ يەنە بىر تەرىپى بولسا ۋاقىتتۇر. دوكلاتتا، بولۇپمۇ كىۋانت ھېسابلاشقا ئوخشاش ساھەلەردە ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىنلىكى بولغان بىر ئاساسلىق بۆسۈشنىڭ (breakthrough)، ھازىرقى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بىر كېچىدىلا ئۆزگەرتىۋېتەلەيدىغانلىقى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلگەن. كىۋانت كومپيۇتېرلىرىنىڭ ھازىرقى شىفىرلارنى يېشەلەيدىغان كۈنى كەلگەندە — يەنى «Q-Day» (كىۋانت كۈنى) دە، مۇداپىئەسىز تۇتۇلۇپ قالغان بىر دۆلەتنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى تولدۇرغۇسىز زىيانغا ئۇچرىشى مۇمكىن. شۇڭا دوكلاتتا، ئامېرىكىنىڭ رېئاكسىيەلىك پوزىتسىيەنىڭ ئورنىغا، تېخنولوگىيەلىك كۈتۈلمىگەن ئەھۋاللارنى ئالدىن پەرەز قىلىدىغان  تەشەببۇسكار بىر ئىستراتېگىيە يۈرگۈزۈشى كېرەكلىكى، بۇنىڭ ئۈچۈن ھۆكۈمەت ۋە خۇسۇسىي ساھەنىڭ ماسلىشىپ ئىشلىشىنىڭ شەرت ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن.
خىتاينىڭ « كۆرۈنگەن قولى»: دۆلەت قوللىشىدىكى رىقابەت
دوكلاتتا، ئامېرىكىنىڭ تېخنولوگىيە جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكىگە قارىتا ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ مۇرەككەپ تەھدىتنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىدىن كېلىۋاتقانلىقى سانلىق مەلۇماتلار ۋە كونكرېت مىساللار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان. خىتاي، «كۆرۈنمەس قول» پىرىنسىپىغا ئاساسلانغان ئەركىن بازار ئىگىلىكىنىڭ ئەكسىچە، دۆلەتنىڭ «كۆرۈنگەن قولى» بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەرگە بىۋاسىتە يۆنىلىش كۆرسەتمەكتە ۋە ئۇلارنى مالىيە جەھەتتىن قوللىماقتا. ئۆتكەن ئون يىلدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سۈنئىي ئەقىل، كىۋانت ۋە بىيوتېخنولوگىيە ساھەلىرىگە تەخمىنەن 900 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغانلىقى تەخمىن قىلىنماقتا. بۇ رەقەم، ئامېرىكىنىڭ ئوخشاش مەزگىلدىكى ھۆكۈمەت خىراجىتىدىن ھەسسىلەپ يۇقىرى. خىتاي، «خىتايدا ئىشلەنگەن 2025» (Made in China 2025)  دېگەن پاكىتلىق ھۆججەت ئارقىلىق يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك مەھسۇلاتلاردا تاشقى دۇنياغا بېقىنىشنى ئازايتىشنى ۋە يەرشارى بازارلىرىدا ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىشنى ئوچۇق-ئاشكارا نىشان قىلماقتا.