شەرقىي تۈركىستاندا ھاياتنىڭ بارلىق ساھەسىنىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇلۇشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋېبېرنىڭ نوپۇز تىپىدا، «جەلپكار نوپۇز تىپى» (charismatic authority) ئەنئەنە ۋە ئەقلىي قائىدىلەردىن ھالقىپ، رەھبەرنىڭ شەخسىي خۇسۇسىيەتلىرىگە ئاساسلانغان نوپۇزدۇر. بۇ تېكىستتە «باش سېكرېتار شى جىنپىڭ تەكىتلىدى» (习近平总书记强调) دېگەن ئىبارىنىڭ تەكرارلىنىشى، جەلپكار نوپۇز تىپىنىڭ ئامىللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئايسېنشتادنىڭ (1968)«جەلپكار نوپۇزنى ئادەتتىكىلەشتۈرۈش»ئانالىزى، جەلپكار نوپۇزنىڭ قانداق مۇئەسسەسەلەشتۈرۈلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ «يېڭى دەۋر جۇڭگوچە سوتسىيالىزم ئىدىيىسى» (习近平新时代中国特色社会主义思想) ئاساسىي قانۇنغا كىرگۈزۈلۈپ، شەخسىي نوپۇز مۇئەسسەسە قۇرۇلمىسىغا سىڭدۈرۈلگەن. بۇ، ۋېبېر ئالدىن پەرەز قىلغان ئەقلىي-قانۇنىي ھوقۇققا ئۆتۈشنىڭ ئەكسىچە، شەخسنى ئاساس قىلغان جەلپكار نوپۇز ئامىلىنىڭ مۇستەھكەملىنىشىدۇر.
ماركسىست دۆلەت نەزەرىيەچىسى نىكوس پولانتزاس  (1978) «دۆلەت، ھوقۇق، سوتسىيالىزم» ناملىق ئەسىرىدە، كاپىتالىستىك دۆلەتنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي سىنىپلارنىڭ قورالىلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ «نەزەرىيەۋى ئاپتونومىيەسى» بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. پولانتزاس، 1970-يىللاردا غەربتە گۈللەنگەن «ھاكىممۇتلەق دۆلەتچىلىك»(authoritarian statism) يۈزلىنىشىنى تەھلىل قىلىپ، دۆلەتنىڭ كىرىزىس دەۋرلىرىدە ئىجرا قىلىش ھوقۇقىنى كۈچەيتىپ، پۇقرالار ئەركىنلىكىنى چەكلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن. بۇ تېكىست، بۇ ھاكىممۇتلەق دۆلەتچىلىكنىڭ تېخىمۇ ئىلغار شەكلىنى ئەكىس ئەتتۈرمەكتە.
پولانتزاسنىڭ ئانالىزىنى جېسسوپ  (1990) كېڭەيتىدۇ: دۆلەت «ئىستراتېگىيەلىك باغلانغان» بىر ئاپپاراتتۇر، يەنى ئوخشىمىغان ئىجتىمائىي كۈچلەرنىڭ كۈرەش مەيدانىدۇر، لېكىن بۇ مەيدان بىتەرەپ ئەمەس، بەزى ئىستراتېگىيەلەرنى ۋە ئاكتىيورلارنى قۇرۇلما جەھەتتىن ئەۋزەل ئورۇنغا ئىگە قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا دۆلەت قۇرۇلمىسى، خىتاي بىيۇروكراتلارنى ۋە پارتىيە كادىرلىرىنى سىستېمىلىق تۈردە ئەۋزەل ئورۇنغا ئىگە قىلغان بولسا، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنى ناچار ئورۇنغا قويىدۇ. «ھەممە ساھە، ھەممە جەريان، ھەممە يۆنىلىش»  (全域、全程、全方位) خەۋپسىزلىك ئۇسۇلى، بۇ قۇرۇلمىلىق باراۋەرسىزلىكنى خەۋپسىزلىك تىلى بىلەن قانۇنلاشتۇرىدۇ.
ئالتۇسسېر  (1971) نىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان پولانتزاس، دۆلەتنىڭ پەقەت زوراۋانلىق قوراللىرى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئىدېئولوگىيەلىك ئاپپاراتلار بىلەنمۇ ئىشلەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تېكىستتىكى «دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىق مائارىپىنى ئومۇملاشتۇرۇش» (国家通用语言文字教育推广) ۋە «يېڭى دەۋر فېڭچياۋ تەجرىبىسى» (新时代’枫桥经验‹) دېگەندەك مېخانىزملار، ئىدېئولوگىيەلىك دۆلەت ئاپپاراتلىرىنىڭ مىساللىرىدۇر. بۇ مېخانىزملار، جىسمانىي زوراۋانلىقتىن باشقا، مائارىپ، تىل ۋە جەمئىيەتنى باشقۇرۇش ئارقىلىق ئىدېئولوگىيەلىك ماسلىقنى بەرپ قىلىشنى نىشان قىلىدۇ.
ئالتۇسسېرنىڭ  (1971) «ئىدېئولوگىيەلىك دۆلەت ئاپپاراتلىرى»  ئانالىزى، مائارىپ سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق شەخسلەرنى قانداق شەكىللەندۈرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا مەجبۇرىي خىتايچە مائارىپ، پەقەت تىل ئۆگىتىشلا ئەمەس، بەلكى ««جۇڭگولۇق ياكى جۇاڭخۇالىق» كىملىكىنى قۇرۇشتۇر. باتلېرنىڭ  (1997) «بويسۇندۇرۇش»(subjection) ئۇقۇمى بۇنى ئىزاھلاشقا ماس كېلىدۇ: ھوقۇق ئاساسلىق شەخسلەرنى بېسىم ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى مەلۇم بىر كىملىككە چاقىرىش ئارقىلىق يېتىشتۈرىدۇ. «جۇاڭخۇا مىللىتى ئورتاق ئېڭى» سۆزى، ئۇيغۇرلارغا ئاساسلىق شەخس سۈپىتىدە سۇنۇلۇۋاتىدۇ، لېكىن بۇ ئاساسلىق شەخس بولۇش ئۆز مەدەنىيەت كىملىكىدىن ۋاز كېچىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ئىقتىساد-سىياسەت: تەرەققىيات-خەۋپسىزلىك باغلىنىشى
مارك داففېلدنىڭ  (2001) «يەرشارىنى ئىدارە قىلىش ۋە يېڭى ئۇرۇشلار» ناملىق ئەسىرى، 1990-يىللاردىن باشلاپ خەۋپسىزلىك بىلەن تەرەققىياتنىڭ قانداق بىرلەشتۈرۈلگەنلىكىنى تەنقىد قىلىدۇ. «لىبېرال تىنچلىق» سۆزى ئاستىدا، تەرەققىيات پىروگراممىلىرى ئەمەلىيەتتە نوپۇسنى كونترول قىلىش قوراللىرىغا ئايلانماقتا. بۇ تېكىستتىكى «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات ئارقىلىق يۇقىرى سەۋىيەلىك خەۋپسىزلىكنى ئىلگىرى سۈرۈش»(以高质量发展促进高水平安全) سۆزى، دەل داففېلد تەنقىد قىلغان پارادىگمىدۇر. تەرەققىيات، كىشىلەرنىڭ باياشاتلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى خەۋپسىزلىك ئۈچۈن قورال قىلىنماقتا. بۇ ئۇسۇل، ئىقتىسادىي ئېشىشنى ئىجتىمائىي كونترول ۋە سىياسىي بىرلىشىشنىڭ بىر قورالىغا ئايلاندۇرۇپ، يەرلىك نوپۇسنىڭ مۇستەقىل ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا.
داففېلدنىڭ «تەرەققىيات-خەۋپسىزلىك باغلىنىشىنى» (development-security nexus) تەنقىد قىلىشى، شەرقىي تۈركىستاندا ئۈچ سەۋىيىدە نامايان بولماقتا. بىرىنچىدىن، «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش»  سىياسەتلىرى ئەمەلىيەتتە نوپۇسنىڭ ھەرىكەتچانلىقىنى كونترول قىلىش ۋە ئەنئەنىۋى تۇرمۇش ئۇسۇللىرىنى ئۆزگەرتىش قوراللىرىدۇر. ئىككىنچىدىن، «شىنجاڭغا سانائەت ئارقىلىق ياردەم بېرىش» (产业援疆) سىياسەتلىرى، خىتاينىڭ شەرقىي رايونلىرىدىن كاپىتال ۋە ئىش كۈچى يۆتكەشنى ئاسانلاشتۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇيغۇر نوپۇسىنى تۆۋەن مائاشلىق، تېخنىكا تەلەپ قىلمايدىغان خىزمەت ساھەلىرىگە يۈزلەندۈرمەكتە. ئۈچىنچىدىن، «بىڭتۇەن» (兵团) (ئىشلەپچىقىرىش ۋە قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى) گە ئوخشاش قۇرۇلمىلار، ئىقتىسادىي تەرەققىيات بىلەن ھەربىي-ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارنى بىۋاسىتە بىر گەۋدە قىلماقتا.
ئېسكوبارنىڭ  (1995) «تەرەققىياتقا دۇچ كېلىش» (Encountering Development) ناملىق ئەسىرى، «تەرەققىيات»ئۇقۇمىنىڭ ئۆزىنىڭ بىر ھوقۇق تېخنىكىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. تەرەققىيات سۆزى، «قالايمىقان» جەمئىيەتلەرنى «زامانىۋى» لاشتۇرۇش ۋەدىسى بىلەن، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنى سىرتتىن تېڭىلغان قائىدە-يوسۇنلارغا ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرگە بويسۇندۇرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «زامانىۋىلاشتۇرۇش» (现代化) سۆزى، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي ئەمەلىيەتلىرىنى (بوستان دېھقانچىلىقى، سودا كارۋانلىرى، قول ھۈنەرۋەنچىلىك) «قالاق» دەپ ئاتاپ، سانائەت دېھقانچىلىقى ۋە زاۋۇت ئىشلەپچىقىرىشقا ئايلاندۇرۇشنى قانۇنلاشتۇرماقتا. بۇ، پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ئېپىستېمولوگىيەلىك (بىلىم نەزەرىيەسىگە ئائىت) بىر زوراۋانلىقتۇر: يەرلىك بىلىم ۋە ئەمەلىيەتلەر قائىدىنىڭ سىرتىدىكى نەرسىلەر، دەپ تامغىلانماقتا ياكى «خىتاي مەدەنىيىتى»نىڭ مۇھىم بىر قىسمى دەپ تەرىپلەنمەكتە.