كوممۇنىزمدىن كېيىنكى خىتاي: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەييارلىق قىلىش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور ئالدى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى باشقۇرىدىغان بىر قانچە مۇھىم تەتقىقات ئورنىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرغان. بۇلارنىڭ ئىچىدە ۋۇخەن ۋىرۇس تەتقىقات ئورنى (Wuhan Institute of Virology) ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. 1956-يىلى قۇرۇلغان بۇ ئورۇن، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ SARS ۋىرۇسى تارقالغاندىن كېيىن، بىيولوگىيەلىك بىخەتەرلىك 4-دەرىجىلىك (BSL-4) تەجرىبىخانىسىنى قۇرۇشنى باشلىغان. بۇ تەجرىبىخانا فىرانسىيەنىڭ لىئون (Lyon) شەھىرىدىكى BSL-4 تەجرىبىخانىسىنىڭ تېخنىكىسى ۋە ئەسلىھەلىرىنى ئىشلىتىپ، 2015-يىلى پۈتكەن. ۋۇخەن ۋىرۇس تەتقىقات ئورنى ئوتتۇرا شەرق نەپەسلىنىش سىندىرومى (MERS)، زىكا، SARS ۋە SARS غا ئوخشاش ۋىرۇسلاردىن تارتىپ، نىپا، ئېبولا، ئەيدىز ۋىرۇسى ۋە ھەر خىل ھاشاراتلار ئارقىلىق تارقىلىدىغان ۋىرۇسلارغىچە بولغان كېسەللىك قوزغاتقۇچىلارنى تەتقىق قىلىدىغان دۆلەت ئىچىدىكى «مۇنەۋۋەرلەر مەركىزى»گە ئايلانغان. ئاپتور، بۇ ئورۇندىكى ئەڭ داڭلىق تەتقىقاتچى، دوكتور شى جېڭلى (Shi Zhengli) نىڭ شەپەرەڭ كورونا ۋىرۇسى ۋە فۇنكسىيەنى كۈچەيتىش (gain-of-function, GoF) تەتقىقاتىدىكى خەلقئارالىق ھەمكارلىقلىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئالغان. ۋۇخەن ۋىرۇس تەتقىقات ئورنىنىڭ ئىلگىرى ھەربىي باشقۇرۇش بۆلۈمى (Military Management Division, MMD) نى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقى ۋە ئۇنىڭ قوش ئىشلىتىلىش خاراكتېرى ھەققىدىكى ئەندىشىلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان.
ئىككىنچى مۇھىم ئورۇن خاربىن ۋېتېرىنارىيە تەتقىقات ئورنى (Harbin Veterinary Research Institute, HVRI) بولۇپ، 1948-يىلى قۇرۇلغان بۇ ئورۇن ھايۋان ۋىرۇسلىرى، بولۇپمۇ H5N1 ۋە H7N9 قاتارلىق قۇش زۇكىمى ۋىرۇسلىرىنى تەتقىق قىلىشتا خەلقئارادا تونۇلغان. ئۇ 2018-يىلى خىتاينىڭ ئىككىنچى BSL-4 تەجرىبىخانىسىغا ئايلانغان. بۇ ئورۇندىكى داڭلىق تەتقىقاتچى، دوكتور چېن خۇالەن (Chen Hualan) نىڭ قۇش زۇكىمى ۋىرۇسلىرىنى بىيو-ئىنژېنېرلىق قىلىش تەجرىبىلىرى، بولۇپمۇ 2013-يىلى H5N1 بىلەن H1N1 ۋىرۇسلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ، سۈت ئەمگۈچىلەر ئارىسىدا ھاۋا ئارقىلىق تارقىلالايدىغان يېڭى بىر خىمىرا (chimera) ۋىرۇسىنى ياساپ چىققانلىقى قاتتىق تالاش-تارتىش قوزغىغان. بۇ ئورۇن يەنە ياپونىيەنىڭ يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر بويىچە يەر شارى تەتقىقات تورى (J-GRID) بىلەن، بولۇپمۇ دوكتور يوشىخىرو كاۋائوكا (Yoshihiro Kawaoka) بىلەن قويۇق ھەمكارلىق ئورناتقان، بۇ ھەمكارلىق خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان ۋىرۇس تەتقىقات تورىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئۈچىنچى ئورۇن خىتاي تېببىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى ۋە بېيجىڭ ئىتتىپاق تېببىي ئىنستىتۇتى (Chinese Academy of Medical Sciences and Peking Union Medical College, CAMS-PUMC). بۇ ئورگان BSL-3/4 تەجرىبىخانىلىرى، دوختۇرخانىلار ۋە مائارىپ ئاپپاراتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن مەملىكەتلىك ئۇل ئەسلىھەگە ئىگە. ئۇنىڭ قارمىقىدىكى تېببىي بىيولوگىيە ئورنى (كۇنمىڭ)، ھايۋان تەجرىبىخانىسى پەنلىرى ئورنى (بېيجىڭ) ۋە كېسەللىك قوزغاتقۇچى بىيولوگىيە ئورنى (بېيجىڭ) قاتارلىقلار خېيىم-خەتىرى ئالاھىدە يۇقىرى تەتقىقاتلار بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. يېقىندا ئاشكارىلانغان ئېلخەتلەر كۇنمىڭدىكى تېببىي بىيولوگىيە ئورنىنىڭ ئامېرىكىنىڭ تېكساس ئۇنىۋېرسىتېتى تېببىي شۆبىسى (UTMB) بىلەن ھەمكارلىشىپ، بىر BSL-4 تەجرىبىخانىسىنى قۇرغانلىقىنى ۋە بۇ يەردە ئالاھىدە خەتەرلىك ۋىرۇس تەتقىقاتى ئېلىپ بېرىلغانلىقىنى كۆرسەتكەن. بۇ ئورگان يەنە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ھەربىي تېببىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى (Academy of Military Medical Sciences, AMMS) بىلەن زىچ ھەمكارلىشىپ، زىكا ۋىرۇسىغا ئوخشاش ۋىرۇسلارنى كونترول قىلىش ۋە GoF تەتقىقاتى ئېلىپ بارغان.
تۆتىنچى ئورۇن ھەربىي تېببىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى (Academy of Military Medical Sciences, AMMS) بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ ئەڭ كۆپ خىللاشقان ۋە ئۆز-ئۆزىنى تەمىنلەيدىغان يۇقىرى خەتەرلىك ۋىرۇس تەتقىقات ئورنى بولۇشى مۇمكىن. ئۇ ۋۇخەن ۋىرۇس تەتقىقات ئورنى ۋە خىتاي تېببىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى قاتارلىق دۆلەت ئىچىدىكى ئورگانلار بىلەن ۋە UTMB غا ئوخشاش خەلقئارالىق شېرىكلەر بىلەن قويۇق مۇناسىۋەت ئورناتقان. بۇ ئورگاندىكى مۇھىم شەخس، گېنېرال-مايور چېن ۋېي (Chen Wei)، بىيولوگىيەلىك مۇداپىئە ۋە بىيولوگىيەلىك تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مۇتەخەسسىسى بولۇپ، كانادانىڭ دۆلەتلىك مىكروبىيولوگىيە تەجرىبىخانىسى (NML) دىكى ئالىم چيۇ شياڭگو (Qiu Xiangguo) بىلەن ھەمكارلاشقان، چيۇ كېيىن ئېبولا ۋە خېنىپا ۋىرۇسى (Henipavirus) ئەۋرىشكىلىرىنى ۋۇخەن ۋىرۇس تەتقىقات ئورنىغا ئەۋەتكەنلىكى ئۈچۈن ئىشتىن بوشىتىلغان. ھەربىي تېببىي پەنلەر ئاكادېمىيەسى يەنە 2021-يىلى ۋۇخەن ۋىرۇس تەتقىقات ئورنىنىڭ شى جېڭلى بىلەن ھەمكارلىشىپ، SARS-CoV-2 ۋىرۇسى بىلەن يۇقىرى خەتەرلىك تەدرىجىي يۇقتۇرۇش (serial passaging) تەجرىبىسى ئېلىپ بارغان.
بۇ تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ تەھدىتىگە قارىتا، ئاپتور ئۈچ خىل ھەرىكەت تاللانمىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ ھەممىسى بىيولوگىيەلىك قورال ماتېرىياللىرىنى ۋە ئۇنى ئىشلەپچىقىرىش ئۇل ئەسلىھەلىرىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ، ھەمدە جۇغراپىيەلىك تارقاق ۋە كېسەللىك قوزغاتقۇچى جەھەتتە كۆپ خىللاشقان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ بىيولوگىيەلىك قوراللار پىروگراممىسىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا نىشانلىنىشىنى تەكىتلەيدۇ.