توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نىسپىي مەھرۇملۇق نەزىرىيەسى: يىلتىزى ج. دېيۋىس بىلەن تېد ر.گۇررغا تۇتۇشىدىغان، ئارزۇ-ئارمانلار بىلەن مەۋجۇت ئەھۋال ئوتتۇرىسىدىكى پەرق سەۋەبىدىن ئىنسانلارنىڭ نىسپىي بولسىمۇ مەھرۇملۇق ھالىتىگە چۈشۈپ قالىدىغانلىقى ۋە ۋاستىلىك ھالدا ئۈمىدسىزلىنىپ قالىدىغانلىقىنى ياقلايدىغان بۇ نەزىرىيەدە «ئاساسلىق ئىنسانىي ئېھتىياجلار نەزىرىيەسى»دىن پەرقلىق تەرىقىدە، مۇتلەقلىقتىن بەكرەك نىسپىيلىك تەكىتلىنىدۇ. [46]يەنى گۇرۇپپىلارنىڭ مەۋجۇت ھالىتى ياكى ئورنى بىلەن ئارزۇ قىلغان ھالەت ياكى ئورنى ئوتتۇرىسىدا پەرق ئېشىپ كەتكەن ئەھۋالدا توقۇنۇش كېلىپ چىقىدۇ، مەھرۇملۇقنىڭ سەۋبى بولسا سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە كۈلتۈر جەھەتلەردە ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدىغان گۇرۇپپىنىڭ يولغا قويغان سىياسىتىدۇر. گۇرر توقۇنۇش كېلىپ چىقىش ئۈچۈن مۇنداق تۆت ئامىلنىڭ شەرت ئىكەنلىكىنى دەيدۇ: ئىنسانلارنىڭ مەھرۇملۇق ئىچىدە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشى، بۇ مەھرۇملۇقنىڭ ھەممە گۇرۇپپىنىڭ ئەمەس ئۆزى تەۋە بولغان گۇرۇپپىنىڭلا بېشىغا كەلگەنلىكىنى ھېس قىلىشى، بۇ ئەھۋالنىڭ ھەقسىزلىق ۋە تەڭسىزلىك ئىكەنلىكىنى ئويلىشى ۋە بۇنى ئۆزگەرتىشنىڭ بىردىنبىر يولىنىڭ سىياسىي ھەرىكەت ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشى قاتارلىقلاردۇر. گۇرر كېيىنچە نەزىرىيەسىگە گۇرۇپپىلارنىڭ ئالدى بىلەن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئايرىمچىلىققا دۇچ كېلىشى كېرەكلىكىنى قوشۇپ قويىدۇ.[47] نىسپىي مەھرۇملۇق نەزىرىيەسىدە ئۆزگىرىش ئىچىدىكى ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ۋە كۈلتۈر شارائىتلىرىنىڭ ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. 1917-يىلىدىكى بولشىۋىك ئىنقىلابى، 1952-يىلدىكى مىسىر ئىنقىلابى ياكى 1960-يىللاردا قارا تەنلىك ئامېرىكالىقلارنىڭ كۈرەشلىرى قاتارلىقلارنى مىسال قىلىشقا بولىدۇ.[48]
رىجىم-ھۆكۈمەت نەزىرىيەسى: رىجىمغا مۇناسىۋەتلىك باشقا بىر قاراشمۇ توماس ھوببېسنىڭ «لەۋىئاتخان» (Leviathan) ناملىق ئەسىرىدە مەركىزى ھاكىمىيەت بولمىغان ئەھۋالدا ئىنسانلارنىڭ جان-جەھلى بىلەن كۈرەش قىلىدىغانلىقى، تۇغما ۋە پىخسىكىلىق نەزىرىيەلەرنىڭمۇ ئاساسلىق ئىدىيەلىرى ئىچىدە بولغان ئىنساننىڭ ماھىيەت جەھەتتىن رەزىل بولۇشىنىڭ ئىپادىسى ھېسابلىنىدىغان ھاكىمىيەت يەنى دۆلەت بولمىغان مالمانچىلىق ئەھۋاللاردا ئىنسانلارنىڭ كۈرەشلىرىنىڭ زوراۋانلىق ۋە توقۇنۇش تۈسى ئېلىپ بىر-بىرلىرىنى يوق قىلغۇچە داۋاملىشىدىغانلىقى چۈشەنچىسىنى ئاساس قىلىدۇ. يەنى ھاكىمىيەت بولمىغان ئەھۋاللاردا، ئىنسانلارنىڭ مەقسەت ۋە قەدرىيەتلىرى ئۈچۈن رىقابەت ۋە كۈچ تالىشىش كۈرىشىگە كىرىدىغانلىقى، ئورتاق قائىدە-پرىنسىپلاردىن مەھرۇم ۋە ئوبيېكتىپ چۈشەنچىلەر نوپۇزلۇق ئورۇندا تۇرىدىغان بۇ خىلدىكى كۈرەشلەرنىڭ نەتىجىسىنىڭ قانلىق توقۇنۇش بولىدىغانلىقى ئاساسلىق چىقىش نۇقتىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
بۇ قاراشنى كېيىنچە ۋىليام زارتمان ئافرىقادىكى توقۇنۇشلارنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنىڭ دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ ئاجىزلىقى ياكى كەملىكى ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ، بۇ خىل ئەھۋالغا «كۈچ بوشلۇقى»دەپ ئېنىقلىما بېرىش ئارقىلىق تېخىمۇ كېڭەيتكەن.  بۇ نەزىرىيەنىڭ مەزمۇنى كېڭەيتىلىش جەريانىدا، نەزىرىيەنىڭ ئورتودوكىسلىققا دائىر قىسمىنىڭ دۆلەتنى نوقۇل بىخەتەرلىك بەرپا قىلىدىغان تەدبىرلەرنى ئالىدىغان فۇنكسىيەگە ئىگە دەپ قارىشى تەنقىد قىلىنىپ، دۆلەتنىڭ ئىجتىمائىي، كۈلتۈر ۋە سىياسىي بولۇپ باشقا مەسئۇلىيەتلىرىنڭمۇ بارلىقى، بۇ ساھەلەرگە يېتەرلىك دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىلمىسە ئوخشىمىغان سەۋىيەدە بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ توقۇنۇش پەيدا بولىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. شۇنداقلا مالمانچىلىق يۈز بەرگەن دەۋرلەردە چوقۇم زوراۋانلىق تۈسى بولغان تىركىشىشلەر ياكى توقۇنۇشلار يۈز بەرسىمۇ، بۇ سەۋەبلىك كېلىپ چىققان ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي كىرزىسلەرنىڭ توقۇنۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇقەررەردۇر.[49]
«رىجىم نەزىرىيەسى»يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان رامكا ئىچىدە ئانالىز قىلىنسىمۇ، بەزى مەنبەلەردە نىسبەتەن ئەتراپلىق تەھلىل قىلىنىپ مەيلى خەلقئارا تەرتىپ ۋە تۈزۈمنىڭ بولسۇن مەيلى ئۇلۇس رىجىملىرىنىڭ خاراكتېرىنىڭ توقۇنۇشلار بىلەن بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. بولۇپمۇ، دۆلەت رىجىملىرىنىڭ خاراكتېرى يەنى، دۆلەت ئىچىدىكى ھەر قايسى گۇرۇپپىلارنىڭ سىياسىي، كۈلتۈر ھەق-ھوقۇقلىرى ۋە ئەركىنلىكلىرىگە قويغان چەكلىمىلىرىنىڭ دەرىجىسى ، بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتلىرى، ئېتىراپ قىلىنىش، سالاھىيەت-نوپۇزغا ئوخشاش ئەھۋاللار بىلەن مۇناسىۋەتلەشتۈرۈلىدۇ. كوللېكتىپ كىملىك گۇرۇپپىلىرىنىڭ بۇلاردىن مەھرۇم قالدۇرۇلۇشى، چەتكە قېقىلىشى ياكى يېتەرلىك دەرىجىدە ھەمبەھرىلەنمەسلىكى قاتارلىقلار مەسىلە پەيدا قىلىپ توقۇنۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش قاراشلار بۇرۇنقى قىسىملاردىكى «ئاساسلىق ئېھتىياجلار، نىسپىي مەھرۇملۇق، ھاكىمىيەت ۋە سىنىپ توقۇنۇشلىرى»غا ئوخشاش ھەرخىل نەزىرىيەلەر رامكىسىدىن تەھلىل قىلىنغانلىقتىن «رىجىم نەزىرىيەسى»نۇقتىسدىن قايتا تەھلىل قىلمايمىز.
ئەقلىي تاللاش نەزىرىيەسى: س.تىللى بىلەن ساۋۇل باككاش باشلامچىلىقىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئەقلىي تاللاش نەزىرىيەسى»، شەخس بىلەن گۇرۇپپىلارنىڭ مەقسەتلىرىگە يېتىش ئۈچۈن توقۇنۇشتىن ۋاستە سۈپىتىدە پايدىلىنىدىغانلىقىنى يەنى، ئىختىلاپ ۋە توقۇنۇشلارغا قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر شارائىت يارىتىپ بەرسىمۇ، مۇھىمى ئالدىن بېكىتىلىپ بولغان مەقسەتلەرگە (مەنپەئەت، كۈچ، سالاھىيەت-نوپۇز، ھاكىمىيەت، سىنىپى قاتلام…)غا يېتىش ئۈچۈن شەخس ياكى گۇرۇپپىلارنىڭ زوراۋانلىق تۈسى بولغان كۈرەش ۋە توقۇنۇشلارغا مۇراجىئەت قىلىدىغانلىقلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇ. بۇ يەردە تەكىتلىنىشى كېرەك بولغان نۇقتا شۇكى، ئىختىلاب ۋە توقۇنۇشلارنىڭ غەيرى ئەقلىي بولۇشتىن بەكرەك ئەقلىي سەۋەبلەر تۈپەيلى كېلىپ چىقىشىدۇر. بۇ نەزىرىيەدىكى يەنە بىر مۇھىم نۇقتىمۇ توقۇنۇشقا كىرگەن تەرەپنىڭ يوقىتىپ قويغىنىغا قايتىدىن ئېرىشىش، قولىدا بولسا تېخىمۇ كۆپىگە ئېرىشىش ئارزۇسى بىلەن توقۇنۇشنى داۋاملاشتۇرۇشى، بۇ تەرىقىدە توقۇنۇشنىڭ تېخىمۇ ۋەھىملىك ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشىدۇر.[50]