ئامېرىكا راستىنلا قايتىدىن گۈللەندىمۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ترامپ ھۆكۈمىتى ئېلان قىلغان «دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى» (NSS) ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتكەن. بۇ ئىستراتېگىيەدە ئامېرىكانىڭ دىققىتى غەربىي يېرىم شارغا مەركەزلەشتۈرۈلگەن، «مونرو تەلىماتى» نىڭ ترامپچە يېڭى نۇسخىسى (Trump Corollary) ئوتتۇرىغا قويۇلغان ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى «دۈشمەن» دەپ قارىلىپ، ئۇلارنىڭ مۇداپىئە مەسئۇلىيىتىنى ئۈستىگە ئېلىش رەت قىلىنغان. ترامپنىڭ نەزىرىدە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پەقەت بىر «سودا-سېتىق» بولۇپ، ئۇ خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ ۋە رۇسىيە پىرېزىدېنتى پۇتىنغا ئوخشاش مۇستەبىت رەھبەرلەر بىلەن شەخسىي دوستلۇق ئورنىتىشقا مايىل بولغان.
دوكلاتتا ترامپنىڭ «مەن ئۇرۇش قىلمايمەن» ۋە «ئۇرۇشلارنى توختىتىمەن» دېگەن شوئارلىرىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. مەسىلەن، ترامپ 2025-يىلى 6-ئايدا ئىراننىڭ يادرو ئەسلىھەلىرىگە چەكلىك ھەربىي ھۇجۇم قوزغاپ، ئۇلارنى «بىتچىت قىلغانلىقىنى» ئېلان قىلغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ پەقەت بىر قېتىملىق زەربە بولۇپ، ئۇ دەرھال ئۇرۇش توختىتىشقا ئالدىراپ مەسىلىنى تۈپتىن ھەل قىلمىغان. ئۇكرائىنا مەسىلىسىدە بولسا، ترامپ رۇسىيە بىلەن بولغان سۆھبەتلەردە ئۇكرائىنانىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە تېز نەتىجە قازىنىشقا ئۇرۇنغان.
ترامپىزمنىڭ يەنە بىر چوڭ خەتىرى شۇكى، ئۇ كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە قىممەت قاراشلىرىنى تاشقى سىياسەتتىن پۈتۈنلەي چىقىرىۋەتكەن. ترامپنىڭ 2025-يىلى رىيادتا سۆزلىگەن نۇتقىدا، «باشقا دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ قەلبىنى تەكشۈرۈش بىزنىڭ ئىشىمىز ئەمەس، بىزنىڭ ۋەزىپىمىز پەقەت ئامېرىكانى قوغداش» دېيىشى، ئامېرىكانىڭ ئەخلاقىي رەھبەرلىك ئورنىنى زەخىملەندۈردى. دوكلاتتا يەنە ترامپنىڭ ئامېرىكا ئاساسىي قانۇنىي تۈزۈمىگە ۋە مۇتەخەسسىسلەر قوشۇنىغا ھۇجۇم قىلىپ، دۆلەتنىڭ ئىستىخبارات ھەم دىپلوماتىيە سىستېمىسىنى ئاجىزلاشتۇرغانلىقى، خىتاي ۋە رۇسىيە ئىشلىرى مۇتەخەسسىسلىرىنى ۋەزىپىسىدىن يىراقلاشتۇرغانلىقى قاتتىق تەنقىد قىلىنغان.
«قەتئىي يەرشارىۋى رەھبەرلىك» — يېڭى ئىستراتېگىيە ۋە ئۇنىڭ تۈۋرۈكلىرى
روبېرت د. بىلاكۋىل يۇقىرىقى بارلىق ئىستراتېگىيەلەرنىڭ (بولۇپمۇ ترامپىزم ۋە تېجەش سىياسىتىنىڭ) كەمچىلىكلىرىنى تولۇقلاش ئۈچۈن، «قەتئىي يەرشارىۋى رەھبەرلىك» (Resolute Global Leadership) ناملىق يېڭى، بىرىكمە ئىستراتېگىيەنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە «مۇتلەق ئۈستۈنلۈك» ئېقىمىنىڭ كۈچكە تايىنىش پىرىنسىپى بىلەن «لىبېرال خەلقئاراچىلىق» ئېقىمىنىڭ ئىتتىپاقداشلىققا تايىنىش نۇقتىسىنى بىرلەشتۈرگەن بولۇپ، ئىنتايىن رېئاللىققا ئۇيغۇن لايىھە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ ئاساسلىق 11 تۈۋرۈكى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
كۈچ سېلىشتۇرمىسى — ئامېرىكا ۋە خىتاينىڭ ئەۋزەللىكلىرى ھەم ئاجىزلىقلىرى
ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسىملىرىدىن بىرى، ئاپتورنىڭ ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئۇنىۋېرسال دۆلەت كۈچىنى ئىنچىكە سانلىق مەلۇماتلار بىلەن سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىشىدۇر. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، گەرچە خىتاي ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدا تېز سۈرەتتە تەرەققىي قىلغان بولسىمۇ، ئامېرىكا يەنىلا نۇرغۇن ھالقىلىق ساھەلەردە مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئىگە.
ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكلىرى: دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە بولۇپ (30 تىرىليون دوللارلىق GDP)، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ %26 نى ئىگىلەيدۇ. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىم 85 مىڭ دوللار بولۇپ، خىتاينىڭكىدىن (13,300 دوللار) بەش ھەسسە يۇقىرى. تېخنىكا جەھەتتە، بولۇپمۇ كەلگۈسى ئۇرۇش ۋە ئىقتىسادنىڭ يادروسى بولغان سۈنئىي ئەقىل (AI) ساھەسىدە ئامېرىكا يېتەكچى ئورۇندا تۇرىدۇ. 2024-يىلىدىكى ئەڭ ئىلغار 4 دانە سۈنئىي ئەقىل مودېلىنىڭ ھەممىسى ئامېرىكادا ئىشلەنگەن.
ھەربىي جەھەتتە، ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئە چىقىمى (849 مىليارد دوللار) خىتاي ۋە رۇسىيەنى قوشقاندىنمۇ كۆپ. ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ 11 ئاۋىياماتكىسى ۋە 71 يادرو سۇ ئاستى پاراخوتى دۇنيا ئوكيانلىرىدا تەڭداشسىز كۈچكە ئىگە. ئۇندىن باشقا، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى ئىتتىپاقداشلىق تورى ۋە دىپلوماتىيەسى ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ «كۆرۈنمەس كۈچى» ھېسابلىنىدۇ. دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ ئامېرىكادا بولۇشى، ئۇنىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىنىڭ ئۈزۈلمەس بۇلىقىدۇر.
خىتاينىڭ قۇرۇلمىۋى ئاجىزلىقلىرى: ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي سىرتتىن قارىماققا كۈچلۈكتەك كۆرۈنگەن بىلەن، ئىچكى جەھەتتە ئېغىر كىرىزىسقا پېتىپ قالغان. ئىقتىسادىي ئېشىش سۈرئىتى تارىختىكى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈپ قالدى (مۇستەقىل ئورگانلارنىڭ مۆلچەرىچە %2.4 ئەتراپىدا). قەرز نىسبىتى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ %300 دىن ئېشىپ كەتكەن. ئەڭ ئېغىر مەسىلە نوپۇس كىرىزىسى بولۇپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۆلچەرلىشىچە، خىتاي نوپۇسى 2100-يىلىغىچە 633 مىليونغا، يەنى ھازىرقىنىڭ يېرىمىغا قىسقىرىشى مۇمكىن.
ھەربىي جەھەتتە، خىتاي ئازاتلىق ئارمىيەسىدە (PLA) چىرىكلىك ئېغىر بولۇپ، 2025-يىلى راكېتا ئارمىيەسىدىكى نۇرغۇن گېنېراللارنىڭ تازىلىنىشى بۇنىڭ ئىسپاتىدۇر. ئامېرىكا ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، خىتاينىڭ راكېتالىرىغا يېقىلغۇ ئورنىغا سۇ قاچىلاپ قويۇشتەك ئېغىر چىرىكلىك دېلولىرى يۈز بەرگەن بولۇپ، شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيەگە بولغان ئىشەنچىسىگە دەز كەتكەن. بۇ ئامىللار خىتاينىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك رىقابەتتە ئامېرىكانى يېڭىشىنىڭ تەسلىكىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
دوكلات ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئەھمىيىتى