خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك يىراقنى كۆرۈشى بىلەن ئىقتىسادىي رېئاللىقى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گېرمانىيەلىكلەرنىڭ خىتاي ھەققىدىكى ئىككى خىل نۇقتىئىنەزەرى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ئانالىز 2025-يىلى 20-ئۆكتەبىردە، گېرمانىيەنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئىككى مەتبۇئات ئورگىنى بولغان «Frankfurter Allgemeine Zeitung»  (FAZ) ۋە «Handelsblatt»تا بىرلا ۋاقىتتا ئېلان قىلىنغان ئىككى مۇھىم ماقالىنى، تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، گېرمانىيەلىكلەرنىڭ ئىككى خىل نۇقتىئىنەزەرىنى ئاساس قىلىدۇ. گۇستاۋ تېئىل (Gustav Theile) تەرىپىدىن FAZ دا يېزىلغان «خىتاي رەھبەرلىكى ھازىر كەلگۈسى يىللارنىڭ ئىستراتېگىيەسىنى تۈزمەكتە»[1] ناملىق ماقالىدە، بېيجىڭنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك پىلانىنىڭ كۈچى ۋە غەربنىڭ بۇ پىلانلارنى چۈشىنىشتىكى خاتالىقلىرى تەكىتلەنسە، مارتېن بېننىڭخوف (Martin Benninghoff) نىڭ «Handelsblatt»تا ئېلان قىلىنغان «بېيجىڭ ئويلىغاندەك ئۇنچە كۈچلۈك ئەمەس»[2] ناملىق ماقالىسىدە بولسا خىتاي ئىقتىسادى دۇچ كېلىۋاتقان ئوبوروت قىسىنچىلىقى (Deflation) ۋە ھۆكۈمەتنىڭ بۇ كىرىزىسنى باشقۇرۇشتىكى ئوپئوچۇق ئاجىزلىقىغا مەركەزلەشكەن. ئوخشاش بىر كۈندە ئېلان قىلىنغان بۇ ئىككى بىر-بىرىگە زىت نۇقتىئىنەزەر، غەربتە خىتايغا قاراتقان ھازىرقى ئىككىلىنىشنى — بىر تەرەپتىن توختىتىۋالغىلى بولمايدىغان ئىستراتېگىيەلىك رەقىب، يەنە بىر تەرەپتىن بولسا ئىچكى ئاجىزلىقلارغا تولغان بىر گىگانت دېگەن قاراشنى — پۈتۈن ئوچۇقلۇقى بىلەن ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇ ماقالىنىڭ مەقسىتى، مەزكۇر ئىككى تېكىستنى  تەھلىل قىلىش ئارقىلىق خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) بۈيۈك تەسەۋۋۇرى بىلەن بۇ دۆلەت دۇچ كېلىۋاتقان ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي رېئاللىقلار ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنى، ئوبيېكتىپ نۇقتىئىنەزەر بىلەن كۆپ قاتلاملىق باھالاش سۈزگۈچىدىن ئۆتكۈزۈپ ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئىبارەت.
ئىستراتېگىيەلىك ئۇپۇق ۋە پىلانلاش كۈچى – FAZ نىڭ نۇقتىئىنەزەرى
گۇستاۋ تېئىلنىڭ ئانالىزى، غەرب كۆزەتكۈچىلىرىنىڭ دائىم سادىر قىلىدىغان بىر خاتالىقىنى كۆرسىتىپ بېرىش بىلەن باشلىنىدۇ: خىتاينىڭ بەش يىللىق تەرەققىيات پىلانىنى «چۈشىنىش قىيىن بولغان بىيۇروكراتىك ھۆججەتلەر» دەپ قاراپ، ئۇنىڭغا سەل قاراش. تېئىلنىڭ قارىشىچە، بۇ غەربنىڭ سادىر قىلغان ئېغىر بىر ئىستراتېگىيەلىك خاتالىقىدۇر، چۈنكى خ ك پ بۇ پىلانلار ئارقىلىق ئەمەلىيەتتە قەيەرگە بارماقچى ئىكەنلىكىنى ۋە قايسى ساھەلەردە دۇنياغا جەڭ ئېلان قىلىدىغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا جاكارلىماقتا. ماقالىدە، ئەگەر ياۋروپا ئۆتمۈشتىكى بەش يىللىق پىلانلارنى، بولۇپمۇ «خىتايدا ياسالغان 2025» قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەتلەرنى ئەستايىدىللىق بىلەن ئوقۇغان بولسا، خىتاينىڭ ياۋروپا سانائىتىگە كۆرسىتىۋاتقان ھازىرقى ئۆزگەرتكۈچ تەسىرىنى تېخىمۇ بۇرۇن مۆلچەرلىيەلەيدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ئاپتوموبىل، خىمىيە ۋە ماشىنىسازلىق قۇرۇلۇشى قاتارلىق بىر ۋاقىتلاردا گېرمانىيە سانائىتىنىڭ يۈرىكى بولغان ساھەلەرنىڭ، بۈگۈنكى كۈندە خىتاينىڭمۇ ئاساسلىق سانائەت تۈرلىرىگە ئايلىنىشى، بۇ يىراقنى كۆرەلمەسلىكنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىسپاتىدۇر. تېئىل، گېرمانىيە باشقۇرغۇچىلىرىنىڭ ئون يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت مابەينىدە خىتاينىڭ ئېلېكتىر ماشىنىلارغا ئۆتۈش پىلانىنى بىر «چاقچاق» دەپ قارىغانلىقىنى ئەسلىتىپ، بۇ كەمسىتىش پوزىتسىيەسىنىڭ بەدىلىنىڭ قانچىلىك ئېغىر ئىكەنلىكىنى ئىما قىلىدۇ.
تېئىل ماقالىسىنىڭ كۈچى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي نىشانلىرىنى ئاددىي رەقەملەر سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى شى جىنپىڭنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنىڭ ئىپادىسى سۈپىتىدە چۈشىنىشىدە ئىپادىلىنىدۇ. خىتاي ئىقتىسادىنىڭ رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ھەر يىلى تەخمىنەن %5 ئېشىشى، پەقەت بىر ئىقتىسادىي مەلۇمات بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا بېيجىڭنىڭ 2035-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنى ئىككى ھەسسە ئاشۇرۇش يۆنىلىشىدىكى مۇستەھكەم سىياسىي نىشانىنىڭ نامايەندىسىدۇر. تېئىل، بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئىرادىنىڭ يىلتىزىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى، دېڭ شياۋپىڭنىڭ 1990-يىللارنىڭ بېشىدىلا يەر شارىدىكى ئاز ئۇچرايدىغان مېتاللارنى ئىستراتېگىيەلىك بىر كوزىر سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغانلىقىنى دۇنياغا جاكارلىغانلىقىنى ئەسلىتىش ئارقىلىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك پىلانلىرىنىڭ پەقەت ۋاقىتلىق ھەۋەس ئەمەس، بەلكى ئەۋلادلار ئارا داۋاملىشىش خاراكتېرىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. بېيجىڭنىڭ ئادەتتە نىشانلىرىنى تۆۋەنرەك بېكىتىپ، كېيىن بۇ نىشانلاردىن ئېشىپ كېتىش يۈزلىنىشىمۇ، رېجىمنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىنىمۇ، غەربنى ھەيران قالدۇرۇش ئىقتىدارىنىمۇ نامايان قىلىدۇ.
ماقالە، ئانالىزىنى نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىك تالاش-تارتىشلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ. ئامېرىكا-خىتاي سودا ئۇرۇشىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى، تېئىلنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكانىڭ دۇنيا ئىقتىسادىدىكى كۈچلۈك ئورنىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقىنى، خىتاينىڭ تەسىرىنىڭ بولسا بارغانسېرى كۈچىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ كۈچ سىنىشىشتا بېيجىڭنىڭ ھازىرچە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەنلىكى ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن ئاجىزلاۋاتقان ئىچكى ئىقتىسادىنى قانداق جانلاندۇرىدىغانلىقىنى، كەلگۈسىدە قايسى سانائەت تۈرلىرىگە ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى دۇنياغا نامايان قىلىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنغان. بۇ يېڭى نۇقتىلىق ساھەلەر، غەرب ھېلىھەم ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان سۈنئىي ئىدراك، ئىنسانسىمان ماشىنا ئادەملەر ۋە ئېلېكتىر ئۇچار تاكسىلار قاتارلىق كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن تېخنولوگىيەلەردۇر. تېئىل ماقالىسىنىڭ ئاخىرىدىكى ئاگاھلاندۇرۇش، بولۇپمۇ «سانائەتسىزلىشىش» خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتقان گېرمانىيە ئۈچۈن ئىنتايىن ئەھمىيەتلىكتۇر: خىتاينىڭ پىلانلىرىنى ئەستايىدىللىق بىلەن ئوقۇش، ئەمدى بىر تاللاش ئەمەس، بەلكى بىر مەجبۇرىيەتتۇر.
ئىقتىسادىي رېئاللىق ۋە ئىدارە قىلىشتىكى ئاجىزلىق: Handelsblatt نىڭ نۇقتىئىنەزەرى