يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېڭى مېدىيانىڭ «ئاپتوماتلاشتۇرۇش ئىقتىدارى» ئۇنىڭ كومپيۇتېر ئارقىلىق ئىشلىتىلىشى سەۋەبىدىن بولغان (8). كومپيۇتېر ئارقىلىق يېڭى مېدىيا مەھسۇلاتلىرى يېڭى رېئاللىق تەرتىپىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ، شۇڭا ئۇلارغا ئۈنۈم قوشقىلى بولىدۇ. كومپيۇتېرنىڭ ياردىمىدە يېڭى پېرسوناژلار بارلىققا كېلىدۇ ۋە ئۇنى ھەقىقىي نەرسىلەرگە ئوخشاتقىلى بولىدۇ. ئىنسانلارنىڭ سۆزىگە ئوخشايدىغان ئاۋازلارنى چىقارغىلى، نېمە دېيىش كېرەكلىكىنى كومپيۇتېردا تەڭشىگىلى، شۇڭا، مەۋھۇم تىياتىرخانىلاردا مەۋھۇم ئارتىسلارنى بارلىققا كەلتۈرگىلى بولىدۇ (9).
«ئۆزگىرىشچانلىق» يېڭى مېدىيانىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكىدۇر. ئەنئەنىۋى مېدىيادا ئىشلەنگەن كۆرۈنۈش ۋە ئاۋاز ئېلېمېنتلىرى تەركىب ۋە تەرتىپنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ تەرتىپلەش ئېلېمېنتلارنى قايتا ئىشلىتىش مەقسىتىدە بەزى ماتېرىياللاردا ساقلاپ قويۇش ئۈچۈندۇر. يېڭى مېدىيادا ئۇنىڭ ئەكسىچە پەرقلەندۈرگىلى بولىدىغان كۆچۈرۈلمىلەرنىڭ ئورنىغا ئوخشىمىغان نۇسخىلار ئىشلىتىلىدۇ. بۇلار ئىنسانلارنىڭ قولى بىلەن ئەمەس، كومپيۇتېرلار تەرىپىدىن توپلانغان بولىدۇ. بۇ مودۇللۇقنى پەيدا قىلغىنىمۇ يېڭى مېدىيانىڭ ئۆزگىرىشچانلىقىدۇر (10).
ئۆزگىرىشچانلىق ئىقتىدارىدىن پايدىلىنىپ مېدىيا ئېلېمېنتلىرىنى سانداندا ساقلىغىلى بولىدۇ. شۇڭا، بۇ ئېلېمېنتلارنى كېيىن ئىشلىتىش، ئەسلەش، كۆرسىتىش ۋە ئۆچۈرۈش مۇمكىن بولىدۇ. بۇ ئېلېمېنتلارنى ئوخشىمىغان مۇھىتتا ئوخشىمىغان مەقسەتتە ئىشلىتىشكە بولىدۇ. بۇ ئېلېمېنتلارنىڭ مودۇللۇق قۇرۇلمىسى بولغاچقا، ئۇلارنى مۇستەقىل بىر تەرەپ قىلىشقا بولىدۇ. مېدىيا ئېلېمېنتلىرىنى تىزىملىكنىڭ ياردىمىدە زىيارەت قىلغىلى بولىدۇ، ھەر خىل ئۇلىنىشلار ئارقىلىق بارلىق ئېلېمېنتلار دەرەخكە ئېسىلغان مېۋىلەرگە ئوخشاش مۇستەقىل تۇرالايدۇ. بۇنداق بولغاندا، ئۇچۇرغا ئاسان ۋە تېز ئېرىشكىلى بولىدۇ (11). بۇنىڭ نەتىجىسىدە، بىخەتەرلىك تەھدىتى پەيدا قىلىدىغان بىر قۇرۇلما ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى.
يېڭى مېدىيانىڭ «transcoding»، يەنى «ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارى» ئارقىلىق ئۇنى بىر رەقەملىك فورماتتىن يەنە بىر رەقەملىك فورماتقا ئايلاندۇرغىلى بولىدۇ. كومپيۇتېر ئىشلەپچىقارغان ھەممە نەرسە (ئانالوگ) بىر خىل قۇرۇلمىدىن رەقەملىك قۇرۇلمىغا ئايلىنىدۇ. مەسىلەن، لېنتىدىكى بىر مۇزىكا رەقەملەشتۈرۈلۈپ CD غا كودلىنىدۇ. لېنتىدىكى مۇزىكىنىڭ نامى، ئۇنى قويغىلى بولىدىغان بۇراش قۇلىقى ۋە ئېچىپ-تاقاپ ئاۋازىنى تەڭشەيدىغان تولغىما تەڭشەك كونۇپكىسى بار. رەقەملىك مۇھىتتا، بۇ مۇمكىنچىلىكلەردىن باشقا، ھۆججەتنىڭ ئىسمى، چوڭ-كىچىكلىكى، تىپى ۋە شەكلى قاتارلىق رەقەملىك ئىقتىدارلار بار (12). شۇڭلاشقا ، ئۇ زىيارەت قىلىش ۋە كونترول قىلىش ئاسان بولۇش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ھۆججەتلەر بىر بوشلۇقتا ئەمەس، بەلكى ھەر قانداق جايدا ياكى نۇرغۇن رەقەملىك مۇھىتتا بىرلا ۋاقىتتا ساقلانغان بولىدۇ.
يېڭى مېدىيا كومپيۇتېردا بارلىققا كەلگەنلىكى ئۈچۈن كومپيۇتېر ئارقىلىق تارقىتىش، ساقلاش ۋە تارقىتىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇڭا، مەھسۇلاتنىڭ كۈلتۈرەل ئالاھىدىلىكىمۇ تەسىرگە ئۇچرايدۇ. كۈلتۈرەل ئالاھىدىلىكى ۋە ئۇقۇملىرى كومپيۇتېر دۇنياسىغا ئاساسەن قايتا يارىتىلىۋاتىدۇ. ھازىر تارقىتىش يوللىرى، ئىشلىتىش ئەندىزىسى ۋە مەھسۇلات تۇيغۇسى قاتارلىقلاردا ئۆزگىرىش بولۇۋاتىدۇ. مەسىلەن، ھېكايە سۆزلەش ئەنئەنىۋى مېدىيادا بەزى قائىدىلەر ئىچىدە ئېلىپ بېرىلاتتى، يېڭى مېدىيادا بۇ قائىدىلەر بۇزۇلۇپ، يېڭى قائىدىلەر ياكى قائىدىسىزلىكلەر بارلىققا كەلدى. شۇڭلاشقا، يېڭى مېدىيانى تونۇش ئۈچۈن كومپيۇتېرنى تولۇق چۈشىنىشكە توغرا كېلىدۇ (13). تارقىتىش يوللىرىنى ئېلېكترونلۇق مۇھىتقا يۆتكەش بىخەتەرلىك مەسىلىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتتى. ئىلگىرى ئۇچۇرلارنى قەغەزدە توشۇش ۋە ساقلاش ئاز ۋە ئاددى بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى تەلەپ قىلاتتى. يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ئارقىلىق توشۇلغان ئۇچۇرلارغا تېخىمۇ ئاسان ئېرىشكىلى بولىدۇ ، ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ ئۇچۇرلار ئۆزگەرتىشكە ئوچۇق بولىدۇ (14).
يېڭى مېدىيانى ئەنئەنىۋى مېدىيا بىلەن سېلىشتۇرغاندا، تۆۋەندىكى نۇقتىلار مەيدانغا كېلىدۇ: يېڭى مېدىيا ئەنئەنىۋى مېدىيا مەھسۇلاتلىرىنىڭ رەقەملىك ئۆزگىرىشىدىن تەركىب تاپىدۇ. رەقەملىك مېدىيانى تەشكىل قىلىدىغان ئېلېمېنتلار ئوخشاش بىر كودتا ساقلىنىدۇ، بۇنداق بولغاندا بىر ئۈسكۈنىدە ئوخشىمىغان مېدىيا تىپلىرىنى تاپقىلى بولىدۇ. يېڭى مېدىيا ئىختىيارى يازمىلارغا يول قويىدۇ. ھالبۇكى، مەھسۇلاتلار ئەنئەنىۋى مېدىيادا تەرتىپلىك بولىدۇ. رەقەملىشىش ئارقىلىق بىر ئۇچۇر يوقىلىپ كېتىشى مۇمكىن. تۈركۈملەر تەمسىلىدە بۇنداق ئەھۋال يۈز بەرمەيدۇ. ئادەتتىكى مېدىيادا مەھسۇلاتلارنى كۆپەيتىش ئۇنىڭ سۈپىتىنى تۆۋەنلىتىۋىتىدۇ. رەقەملىك مېدىيانىڭ سۈپىتى تۆۋەنلىمەيدۇ. يېڭى مېدىيانىڭ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش (ئىنتېراكتىف) قۇرۇلمىسى بار. ئەنئەنىۋى مېدىيا بولسا رۇخسەت قىلىنغان دائىرىدە ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ. شۇڭلاشقا، رەقەملەشتۈرۈلگەن ئۇچۇرلارنىڭ كەمچىلىكى بىر قەدەر يۇقىرى (15).
يېڭى مېدىيا ئەنئەنىۋى مېدىياغا ئوخشىمىغاچقا يېڭى مېدىيا شەكىللەندۈرگەن كۈلتۈرەل كۆنۈشلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. مەسىلەن، رەقەملىك كامېرا بىلەن تارتىلغان رەسىمنى كومپيۇتېر يۇمشاق دېتالى بىلەن ئاسانلا ئۆزگەرتكىلى بولىدۇ. شۇڭا، تېخنىكا بىلەن رەسىمگە ئېرىشىش، ئۆزگەرتىش ۋە ئۆچۈرۈش جەريانى كۈلتۈرەل ئادەتلەرنىڭ شەكىللىنىشىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
تېخنىكىلىق تەرەققىيات بىلەن نۇرغۇن كۆپەيتىش ئۇسۇلى ۋە ئىشلىتىش ئىمكانىيىتى تۇغۇلدى، بۇنىڭ بىلەن فوتو-سىنلار يېزىقتىن مۇھىمراق ئورۇنغا ئۆتتى. ئالدىنقى ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ تەرەققى قىلغان ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئىستېمال كۈلتۈرىدە (16) ئۆزگىرىش بولدى. ئۇلار ماقالىلەرنى قىسقارتىش ۋە خۇلاسىلەش ئارقىلىق تېز ئوقۇيدىغان بولدى. شۇنىڭ بىلەن، ئۇچۇرلارنىڭ تەپسىلاتلىرى قىممەتسىزلىشىشكە، شەكلىي قىممەت گەۋدىلىنىشكە باشلىدى (17).