2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يىللاردا جىددىيچىلىكنى پەسەيتىشنى ئاسانلاشتۇرغان ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلەر ئىككى تەرەپنىڭ ئىچكى سىياسىي قوللىشى، ھەربىي ۋاسىتىلەر ئارقىلىق كەلگۈسىدە ئېرىشكىلى بولىدىغان نەتىجىلەرنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى بىرلىكتە تونۇپ يېتىشى، شۇنداقلا ئۇرۇش خەتىرىنى ۋە ئۇنىڭغا دائىم تەييارلىق قىلىش چىقىمىنى ئازايتىشتا ئورتاق مەنپەئەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.
كېيىنكى ئون يىل ئىچىدە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدا بۇنداق ھادىسىلەرنىڭ يۈز بېرىدىغان-بەرمەيدىغانلىقى نامەلۇم. جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش مەزگىلى بىلەن ھازىرقى زامان ئارىسىدىكى ئالاھىدە كۆزگە چېلىقىدىغان مۇھىم بىر مەسىلە شۇكى، ۋاشىنگتون بىلەن موسكۋا 1960-يىللارنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە ياۋروپادىكى مەۋجۇت ۋەزىيەتنىڭ نېمىدىن ئىبارەت ئىكەنلىكى ھەققىدە ئاساسەن ئورتاق تونۇشقا ئىگە بولغان بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكا بىلەن خىتاي شەرقىي ئاسىيادىكى مەۋجۇت ۋەزىيەتنىڭ نېمىدىن ئىبارەت ئىكەنلىكى ھەققىدىكى تونۇشتا ئاساسىي جەھەتتىن بىرلىككە كېلەلمەيۋاتىدۇ، بۇ مۇھىم توسالغۇ بولۇپ تۇرماقتا.
شۇنداقتىمۇ، ئامېرىكا-سوۋېت جىددىيچىلىكىنى پەسەيتىشنى ئامېرىكا-خىتاي جىددىيچىلىكىنى پەسەيتىشنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكىنىڭ  ئۆزگەرمەس يول خەرىتىسى دەپ قاراشقا بولمايدۇ. ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدىكى جىددىيچىلىكنىڭ يۇمشىشى ئامېرىكا-سوۋېت تەجرىبىسىگە بەزى جەھەتلەردىن ئوخشاپ كېتىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇنىڭ ئۆزىگە خاس قوزغاتقۇچ كۈچلىرى بولۇشى مۇقەررەر. ئەڭ بولمىغاندىمۇ، 1970-يىللاردىكى جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش ئەڭ توقۇنۇشچان چوڭ كۈچلەر مۇناسىۋەتلىرىدىمۇ ئىجابىي ئۆزگىرىش پوتېنسىيالىنىڭ بارلىقىنى ئەسكەرتىپ تۇرىدۇ.
ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر
ئامېرىكا-خىتاي ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىنى ئۈچ ساھەگە بۆلگىلى بولىدۇ: بىرىنچىسى، دۇنيا گېئوپولىتىكىسىغا ئەڭ مۇناسىۋەتلىك بولغان نىسبىي ئىقتىسادىي كۆلەم بولۇپ، بۇ ئاساسلىقى ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئومۇمىي ئىقتىسادىي سوممىسى ۋە ئۇنىڭ ئۆسۈش يۆنىلىشى بىلەن بەلگىلىنىدۇ؛ ئىككىنچىسى، بولۇپمۇ سودا ۋە مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق ئىككى ئىقتىساد ئارىسىدىكى ئۆز ئارا تايىنىش دەرىجىسى؛ ئۈچىنچىسى، يېقىنقى يىللاردا قوش ئىشلىتىلىشچان تېخنىكىلارنىڭ كۆپىيىشى سەۋەبىدىن بارغانسېرى قىيىنلىشىۋاتقان تېخنىكا مۇناسىۋىتى.
نىسبىي ئىقتىسادىي كۆلەم
خىتاينىڭ ئۆتكەن ئون يىلدا ۋاشىنگتوندا شۇنچە كۆپ ئەندىشە پەيدا قىلىشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىدىن بىرى ئۇنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئۆسۈشى ۋە كەلگۈسىدىكى پوتېنسىيالىدۇر. بۇ ئۆسۈش نۇرغۇن ئامېرىكىلىقلارنىڭ قەلبىدە قورقۇنچ پەيدا قىلدى. بۇ قورقۇنچ پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى گېئوپولىتىكىلىق سەۋەبلەردىنمۇ كېلىپ چىققان. ئىقتىسادىي كۈچ دۇنيا سىياسىتىدىكى دۆلەت كۈچىنىڭ مۇھىم بەلگىلىگۈچىسىدۇر. ئەگەر خىتاي دۆلەت ئىقتىسادىي كۈچىدە ئامېرىكىدىن زور دەرىجىدە ئېشىپ كەتسە، دۇنياغا ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى يۈرگۈزۈش ئۈچۈن ئەمەلىي ئۇرۇنغۇدەك يېتەرلىك مەنبەگە ئىگە بولالىشى مۇمكىن [7].
بۇنداق ئەھۋال يۈز بەرگەندە، بىرگە مەۋجۇت بولۇش .ئاساسەن مۇمكىن بولمايدۇ ۋە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدىكى ھۆكۈمرانلىق تالىشىش ئۇرۇشىنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى زور دەرىجىدە كۈچىيىدۇ [8]. خۇشاللىنارلىقى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچتە ئامېرىكىدىن زور دەرىجىدە ئېشىپ كېتىدىغانلىقى ھەققىدىكى ئىلگىرىكى مۆلچەرلەر ھازىر خاتا چىقىدىغاندەك كۆرۈنۈۋاتىدۇ. ئەلۋەتتە، كەلگۈسى ئون ياكى يىگىرمە يىل ئۈچۈن ئىقتىسادىي مۆلچەر قىلىش قىيىن، ئەمما COVID-19 كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىقتىسادىي كىرىزىستىن بۇيان، ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ يېقىن كەلگۈسىدە تەخمىنەن ئىقتىسادىي تەڭلىكتە تۇرۇشى تېخىمۇ مۇمكىن بولىدىغاندەك قىلىدۇ. خىتاي ئامېرىكىغا نىسبەتەن چوڭ رەقىبلىق ئورنىدا تۇرۇۋېرىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئىقتىسادىي كۈچتە ئامېرىكىدىن ئېشىپ كېتىدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس. بۇ تەڭلىك خىتاينىڭ ئىلگىرىكى يۇقىرى ئىقتىسادىي ئۆسۈش سەۋىيەسىنى داۋاملاشتۇرۇشى مۇمكىن بولغان ۋاقىتتىكىگە قارىغاندا، ئامېرىكا ۋە خىتاينىڭ 2030-يىللار ۋە 2040-يىللاردا بىرگە مەۋجۇت بولۇشىنى تېخىمۇ مۇمكىنچىلىككە ئىگە قىلىشى مۇمكىن.
خىتاي ئىقتىسادى COVID-19 ۋە شى جىنپىڭنىڭ ئۇنىڭغا تۇتقان پوزىتسىيەسىدىن كېلىپ چىققان جىددى ئاستىلاشتىن ئەسلىگە كەلدى، ئەمما 2024-يىلغا كەلگەندە، ئۇ يەنىلا خېلى ئېغىر يېقىن ۋە ئوتتۇرا مۇددەتلىك قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلمەكتە. بۇلار ئىچىگە قەرزگە چۆكۈپ كەتكەن مۇقىم مۈلۈك سېكتورى، ئاستىلىغان ئۈنۈمدارلىقنىڭ ئاستىلىشى، ئامېرىكا بىلەن بولغان داۋاملىشىۋاتقان سودا ئۇرۇشى (بۇ ياۋروپاغىچە كېڭىيىشى مۇمكىن) ۋە ئازىيىۋاتقان نوپۇس قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ، بىر يول» تەشەببۇسى بىر چاغلاردا ياۋرو-ئاسىيا ۋە دۇنيا مىقياسىدا ئىقتىسادىي تەسىرىنى كېڭەيتىش ئارزۇسىنىڭمەركىزىدە تۇراتتى، ئەمما خىتاينىڭ ھەمكارلىرىنىڭ بۇ قۇرۇلۇشتىن گۇمانلىنىشقا باشلىغانلىقى ۋە بېيجىڭنىڭ ھەددىدىن زىيادە زور مەبلەغ سېلىش ئېلىپ كەلگەن مالىيە بېسىمى سەۋەبلىك، بۇ ئىستەك ھازىر تۆۋەنلىگەندەك كۆرۈنىدۇ [9].