مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش ۋە يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالە ئۇيغۇرلار ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىقلارغا قارشى قوللىنىلغان ۋەيران قىلغۇچ تىل سىياسەتلىرىنى تەكشۈرۈش، مەدەنىيەت كىملىكىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان سىستېمىلىق ھەرىكەتلەردىكى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئوخشاشلىقلارنى ئاشكارىلايدۇ، بۇ ئوخشىمىغان تارىخىي ۋە جۇغراپىيەلىك شارائىتلاردىكى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ ئەندىزىلىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى تىل سىياسىتى ۋە ياتاقلىق مەكتەپلەرنى ئامېرىكىدىكىلەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئۈچ مۇھىم ئوخشاشلىق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ: (1) ئائىلىلەرنى مەجبۇرىي ئايرىش ئارقىلىق ئەۋلاددىن-ئەۋلادقا داۋاملىشىدىغان باغلىنىشنى ئۈزۈش؛ (2) يەرلىك تىللارنى چەكلەش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھۆكۈمران تىلدا مەجبۇرىي ئوقۇتۇشنى يولغا قويۇش ئارقىلىق مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش؛ (3) بۇنىڭ نەتىجىسىدە، باستۇرۇلغان گۇرۇپپىنىڭ كىملىكىنىڭ ھاياتىي مۇھىم قىسىملىرىنى يوقىتىش.
بىرىنچىدىن، مەجبۇرىي ئايرىش ياكى ئانتروپولوگ دوكتور ئادرىئان زېنز (Adrian Zenz) تەسۋىرلىگەندەك، «ئەۋلاد ئارا ئايرىش» ئۇسۇللىرى، شەخسلەرنى ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت يىلتىزىدىن ئۈزۈپ تاشلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ مىساللارنى يانمۇ-يان تەكشۈرگەندە، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ تارىختا يەرلىك ئامېرىكىلىقلار دۇچ كەلگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ قايتىلىنىۋاتقان ئېلېمېنتلىرىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقى ئېنىق بولىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىنى يىمىرىش تىرىشچانلىقى، ھۆكۈمەتنىڭ تەشەببۇسلىرىغا قارشى تۇرغان ئاتا-ئانىلارنى قايتا تەربىيەلەش بىلەن تەھدىت سېلىش ۋە ئۇيغۇر «يېتىملىرى» نى ئۆز مەھەللىلىرىدىن ئايرىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ھەرىكەتلەر ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى يىمىرىپ، قايتا شەكىللەندۈرمەكتە، بۇ يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ مەجبۇرىي ئايرىلىشىغا ئوخشايدۇ.
ئىككىنچىدىن، ئۇيغۇر ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىق جەمئىيەتلەر ھۆكۈمران جەمئىيەتكە سىڭىپ كىرىشنىڭ ۋاسىتىسى سۈپىتىدە، ھاياتىنىڭ بارلىق تەرەپلىرىدە ھۆكۈمران تىلنى ئىشلىتىشى ئ‍ۈچۈن قاتتىق بېسىمغا ئۇچرىغان. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن، رەسمىي ھۆججەتلەر ئوقۇتقۇچىلار ۋە ئوقۇغۇچىلارنىڭ مەكتەپ ھويلىسىدا پەقەت خىتاي تىلىنى ئىشلىتىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئوقۇغۇچىلار يەنە كېچىدە خىتاي تىلىنى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىشى ۋە ھەر يەكشەنبە كۈنى خىتاي تىلى ئىمتىھانى بېرىشى كېرەك. بىر ئوقۇغۇچى ئۆز ئانا تىلىنى ئىشلەتكەنلىكى ئۈچۈن تۇتۇلۇپ قالسا، ئۇلارنىڭ ئىپادىسىنى باھالاش نومۇرى تۇتۇپ قېلىنىدۇ. يەرلىك ئامېرىكىلىقلار ئۈچۈن، ياتاقلىق مەكتەپ ئەمەلدارلىرى يەرلىك تىللارنى ئىشلىتىشنى سىستېمىلىق چەكلىگەن، ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلىگەن بالىلارنى جازالاپ، ئۇلارنى ئىنگلىز تىلىنى ئۆگىنىشكە مەجبۇرلىغان.
ئۈچىنچىدىن، ئۇيغۇر ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىق جەمئىيەتلەر، بالىلىرىنى ئائىلە ۋە مەھەللىسىدىن ئايرىۋېتىش سىياستى سەۋەبىدىن ھەر ئىككىلىسى مەدەنىيەت مىراسلىرىنى بىر ئەۋلادتىن يەنە بىر ئەۋلادقا يەتكۈزەلمەيدىغان ھالغا چۈشۈپ بولغان بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ پات ئارىدا يوقىلىپ كېتىش خەۋپىنى كۈچەيتكەن. نۇرغۇن ئۇيغۇر بالىلىرى ھازىر ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ئالاقە قىلىشتا قىينىلىۋاتىدۇ. ئوخشاشلا، نۇرغۇن يەرلىك ئامېرىكىلىقلار يا ئۆز تىللىرىنى قانداق سۆزلەشنى پۈتۈنلەي ئۇنتۇپ كەتكەن ياكى ئۆز تىلىنى سۆزلەشتىن بەك قورقۇپ كەتكەن. بەزى ئەھۋاللاردا، بۇ كەچۈرمىشلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان روھىي زەخىم شۇنچىلىك چوڭقۇر بولۇپ، يەرلىك ئامېرىكىلىقلار ئۆز تىلىنى ئەستە تۇتقان تەقدىردىمۇ، ئۇنى بالىلىرىغا ئۆگىتىشنى تاللىمىغان.
ئۇيغۇرلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىمۋوللۇق قارشىلىقى
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك مائارىپ ئىسلاھاتلىرى ئۇيغۇر تىلىنى ئاشقۇنلۇقنىڭ سىمۋولى قىلىپ نىشانلىغان. بۇ زۇلۇمغا قارشى، نۇرغۇن ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ئەگەر خىتاي كىملىكىگە بويسۇنمىسا، كەلگۈسى ئىستىقبالىنىڭ قاراڭغۇ بولىدىغانلىقىنى ھېس قىلغان. ئەمما، ئىنگلىز تىلى «ئۈچىنچى بوشلۇق» تا قارشىلىقنىڭ بىر شەكلى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان، بۇ ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ زۇلۇمدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن بىر جاي تاپالايدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن. كېيىنكى مۇستەملىكە نەزەرىيەچىلىرىدىن ھومى بابا (Homi Bhabha) نىڭ 1994-يىلدىكى «مەدەنىيەتنىڭ ئورنى» (The Location of Culture) ناملىق ئەسىرىدە، ئۇ مەدەنىيەت ئارىلاشمىسىنىڭ ئۈچىنچى بوشلۇقىنى مۇستەملىكىچى بىلەن مۇستەملىكە قىلىنغۇچى ئوتتۇرىسىدىكى سەنئەتنىڭ ئۆز-ئارا تەسىرى ئارقىلىق يارىتىلغان ئوتتۇرا يول دەپ ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئانتروپولوگ داررېن بايلېر (Darren Byler) نىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇرلار ئادەتتە خىتاي تىلىغا بىۋاسىتە قارشى تۇرمايدۇ، بەلكى ئىنگلىز تىلى ئارقىلىق ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىش يولىنى تاپىدۇ، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنى يامان ئىش دەپ قارىمايدۇ. بۇ ئۈچىنچى بوشلۇقتا، مەدەنىيەت، ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە دىنىي زىيانكەشلىك ئىچىدە، ئۇيغۇرلار ئۆز مەدەنىيىتى ۋە كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن بىخەتەر مۇھىت يارىتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆزلىرىنىڭ شەرتلىرى بويىچە گۈللىنىشىگە كۈچ بېرىدىغان تەجرىبىلەرنى ئورتاقلىشىدۇ.