خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەرز سىرتمىقى ۋە گېئوپولىتىكىلىق خېيىم-خەتەرلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر سىياسىي مۇلاھىزە ماقالىسىنىڭ ئاساسىي مەنبەسى نوپۇزلۇق تەھلىل ئورگىنى «bno IntelliNews» تەرىپىدىن يېزىلىپ «www.intellinews.com» تورىدا ئېلان قىلىنغان «بېيجىڭنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەرز كونتروللۇقىنىڭ كېڭىيىشى» (Beijing’s expanding grip on Central Asian debt) ناملىق ئىستراتېگىيە دوكلاتىدۇر. دۇنيا بانكىسىنىڭ 2025-يىلى دېكابىردا ئېلان قىلغان «خەلقئارا قەرز دوكلاتى» (IDR) ئاساسىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ تېكىست، نۆۋەتتىكى يەرشارى سىياسىي ئىقتىسادىدىكى ئەڭ نازۇك مەسىلىلەرنىڭ بىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. مەزكۇر دوكلات خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي سىڭىپ كىرىشى ۋە ئۇنىڭ كۆپ قاتلاملىق گېئوپولىتىكىلىق ئاقىۋەتلىرىنى مۇھاكىمە قىلغان بولۇپ، رايوننىڭ كەلگۈسى سىياسىي مەنزىرىسىنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق مەلۇماتلار بىلەن تەمىنلەيدۇ.
دوكلاتنىڭ كىرىش قىسمىدىلا ئىنتايىن مۇھىم بىر ماكرولۇق يۈزلىنىش ئوتتۇرىغا قويۇلغان، ئۇ بولسىمۇ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ كۈندىن-كۈنگە خىتاينىڭ تەسىر ئوربىتىسىغا تارتىلىۋاتقانلىقىدۇر. بۇ جەرياندا بېيجىڭ ھۆكۈمىتى رايوندا بىر بېسىم مەنبەسى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ھەل قىلغۇچ بىر «مۇقىملاشتۇرغۇچى ئامىل» سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ. بۇ خىل دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي قىياپەت، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىنىڭ نەقەدەر ئىنچىكە ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانغا ئاساسلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دۇنيا بانكىسىنىڭ يۇقىرىقى دوكلاتىدا ئالاھىدە تەكىتلەنگەن بىر نۇقتا، قەرزنىڭ قوش بىسلىق خاراكتېرىدۇر. بىر تەرەپتىن، ئەگەر مەبلەغ مۇۋاپىق ئورۇنلاشتۇرۇلمىسا، يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزلەشكەن قەرز ئېلىش قىلمىشى غايەت زور خەۋپ-خەتەرلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، ئەگەر بۇ قەرزلەر ئۈنۈملۈك ۋە ئىشلەپچىقىرىش كۈچىگە ئىگە ئۇل ئەسلىھەلەرگە توغرا يېتەكلەنسە، رايوننىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ئېشىشىغا پۇختا ئاساس سالالايدۇ. خىتاي دەل مۇشۇ رېئاللىقنى چىقىش قىلىپ، ئۆزىنى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ كۆپ قىسىم دۆلەتلىرىنى دەسمايە بىلەن تەمىنلەيدىغان ئەڭ ئاساسلىق مەنبە قىلىپ كۆرسىتىۋاتىدۇ.
ئانالىزنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر قاتلىمىغا نەزەر سالساق، خىتاينىڭ بۇ مەقسەتكە يېتىشتە قوللانغان كونكرېت مېخانىزملىرىنى كۆرىمىز. خىتاي ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسى (Exim Bank) ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» قۇرۇلۇشىغا (BRI) باغلانغان مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش تۈرلىرى ئارقىلىق، بېيجىڭ رايوندىكى بىر قانچە ھۆكۈمەتنىڭ ئەڭ ئاساسلىق قوش تەرەپلىك ھەقدارىغا ئايلاندى. بۇ پەقەت ئاددىي بىر پۇل مۇئامىلە ھادىسىسى بولماستىن، بەلكى دۆلەت كاپىتالىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
خىتاينىڭ قەرز بېرىش ئەندىزىسى غەربنىڭ ياكى باشقا خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ قىسقا مۇددەتلىك خامچوتنى قوللاش ياردەملىرىگە ئوخشىمايدۇ. ئەكسىچە، خىتاينىڭ قەرزلىرى ئاساسلىقى كۆزگە كۆرۈنىدىغان ئەمەلىي مۈلۈكلەرگە مەركەزلەشكەن بولۇپ، بۇلار يىراق رايونلارنى تۇتاشتۇرىدىغان تاشيوللار، ئىلگىرى تۆمۈريول ئۇل ئەسلىھەلىرى چەكلىك بولغان جايلاردىكى زامانىۋىلاشتۇرۇلغان تۆمۈريول كارىدورلىرى ۋە ھالقىما چېگرا تۇرۇبا تورلىرىغا ئۇلانغان دەرىجىسى ئۆستۈرۈلگەن ئېلېكتىر ئىستانسىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
بۇ تۈرلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ئۈچۈن بۇ قەدەر جەلپ قىلارلىق ئىكەنلىكىنى تەھلىل قىلغىنىمىزدا، بۇنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى بىلەن يۈزلىشىشكە توغرا كېلىدۇ. بۇ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى مۇستەقىل بولغاندىن بۇيان سودا، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە سانائەتنىڭ كېڭىيىشىگە ئېغىر توسالغۇ بولۇپ كېلىۋاتقان ئاستا خاراكتېرلىك ئۇل ئەسلىھە بوشلۇقىنى تولدۇرۇشنى نىشان قىلغان. دەرۋەقە، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئۆزلىرىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جىددىي ئېھتىياجلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن بۇ قەرزلەرگە تەلپۈنمەكتە.
بىراق، سىياسىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ بىر تەرەپلىك مەنپەئەتلىنىش ئەمەس. بېيجىڭ بۇ خىل كەڭ كۆلەملىك سېلىنمىلارنىڭ ئاخىرى بېرىپ ئۆزىگە ئېلىپ كېلىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك يوشۇرۇن مەنپەئەتلىرىنى ناھايىتى ئېنىق كۆرۈپ يەتكەن. بۇ سېلىنمىلار پەقەتلا قەرز ئۆسۈمىنى يىغىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى مەزكۇر دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي تومۇرىنى كونترول قىلىش ۋە ئۇلارنى بېيجىڭنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىگە تۇتاشتۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. مەسىلەن، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستانغا ئوخشاش دۆلەتلەرنى ئالساق، خىتاي قوللىغان تۈرلەر قاتناش-توشۇشنى ياخشىلاپ، ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسى يېتىشمەسلىك قىيىنچىلىقىنى يېنىكلەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ قۇرۇلۇشلار تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك خۇسۇسىي ئىگىلىك پائالىيەتلىرى ئۈچۈن ئاساس سالدى. سىرتقى تەرىپىدىن قارىغاندا، بۇ بىر كۆڭۈلدىكىدەك تەرەققىياتتۇر.
يەنە بىر جەھەتتىن، بېيجىڭ بۇ خىل ئۇل ئەسلىھە تەرەققىياتىنى رايونلۇق سودا كارىدورلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇش ئارقىلىق، دېڭىزغا چىقىش يولى يوق، قۇرۇقلۇققا قاپسىلىپ قالغان بۇ ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنى مەۋجۇت بولغان ۋە يېڭىدىن تەرەققىي قىلىۋاتقان ياۋرو-ئاسىيا تەمىنلەش زەنجىرىگە تېخىمۇ زىچ بىرلەشتۈرۈشكە ياردەم بەردى. بۇ خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىقنى مۇستەھكەملەشتىكى ئىستراتېگىيەلىك قەدىمىنىڭ بىر قىسمىدۇر.