لى چياڭنىڭ شەپىسىزلا يۈكسىلىشى: خىتاي باش مىنىستىرىنىڭ قايتىدىن مۇھىم ئورۇن تۇتۇشقا باشلىشىنىڭ سەۋەبى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2025-يىلى 4-ئىيۇن
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
گەرچە نۇرغۇن كىشىلەر 2012-يىلى نويابىردا شى جىنپىڭ كومپارتىيەنىڭ باش سېكرېتارى بولغاندىن بۇيان خىتاي سىياسىتى بىر كىشىلىك سەھنىگە ئايلاندى دەپ قارىسىمۇ، ئەمەلىيەت ئۇنىڭدىن كۆپ مۇرەككەپ. يېقىنقى سىگناللار ھوقۇق تەڭپۇڭلۇقىدا ئىنچىكە ئۆزگىرىشلەرنىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بەرمەكتە. گەرچە شى جىنپىڭ خىتاينىڭ مۇتلەق رەھبىرى سۈپىتىدە ئۆز ھوقۇقىنى تولۇق مۇستەھكەملىگەن بولسىمۇ، ھازىر ئۇ دۆلەتنى ئىدارە قىلىشنىڭ مۇھىم تەرەپلىرىنى، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي سىياسەت تۈزۈش ئىشلىرىنى، ئۆزىنىڭ ئورۇنباسارى، باش مىنىستىر لى چياڭغا ھاۋالە قىلىۋاتقاندەك قىلىدۇ.
بۇ كۈتۈلمىگەن بىر بۇرۇلۇشنى كۆرسىتىدۇ. شى جىنپىڭ دەسلەپتە، ئۆزىنىڭ ئەڭ يۇقىرى رەھبەرلىك ئورنىغا رىقابەتچى بولغان لى چياڭنىڭ سابىق مەنسەپدىشى لى كېچياڭنى چەتكە قېقىش ئارقىلىق ھوقۇقىنى مۇستەھكەملىگەن. 2013-يىلىدىن 2023-يىلىغىچە باش مىنىستىر بولغان لى كېچياڭنىڭ ھوقۇقى، شى جىنپىڭنىڭ ئىقتىسادىي سىياسەت تۈزۈش ئىشلىرىنى پارتىيە ئورگانلىرىغا سىڭدۈرۈشى ۋە باش مىنىستىر باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەت كابىنېتى بولغان دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنى ئاجىزلىتىشىغا ئەگىشىپ تەدرىجىي ئاجىزلىغانىدى. گەرچە پارتىيە ھەمىشە ھۆكۈمەت ئورگانلىرىغا يېتەكچىلىك قىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن ھۆكۈمەت ئورگانلىرى ئىلگىرى تېخنىكا خاراكتېرلىك سىياسەت ساھەلىرىدە بىر قەدەر كۆپ ئاپتونومىيەگە ئىگە ئىدى.
ھازىر 70 ياشلارغا كىرگەن ۋە مىسلى كۆرۈلمىگەن ئۈچىنچى بەش يىللىق ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان شى جىنپىڭ، قول سېلىپ بىۋاسىتە كونترول قىلىشتىن تېخىمۇ «ئالدىن كۆرەر» رەھبەرلىك ئۇسلۇبىغا ئۆتۈۋاتقاندەك قىلىدۇ: يەنى ئۇ ئاخىرقى قارار چىقىرىش ھوقۇقىنى ساقلاپ قېلىپ، كۈندىلىك سىياسەت بېكىتىش ئىشلىرىنى ھازىر پارتىيەنىڭ 24 كىشىلىك سىياسىي بىيۇروسىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن سادىق ئەگەشكۈچىلىرىگە ئىشەنچ بىلەن تاپشۇرماقتا. ئۇلارنىڭ ئىچىدە بۇ ئۆزگىرىشنىڭ مۇھىم نەپكە ئېرىشكۈچىسى بولغان لى چياڭ كۆزگە كۆرۈنەرلىك بولۇپ، ئۇ جېجياڭ ئۆلكىسىنىڭ يەرلىك كادىرلار سېپىدىن ئۆسۈپ، 2004-يىلىدىن 2007-يىلىغىچە شى جىنپىڭنىڭ جېجياڭدىكى ئىش بېجىرىش باشقارمىسىنىڭ باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن.
ئاشكارا مەنبەلەردىكى سانلىق مەلۇماتلار لى چياڭنىڭ سىياسىي ئورنىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مېنىڭ دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋەرلىرى ۋە رەسمىي نىزامنامىلەرنى تەھلىل قىلىشىمچە، ئۇ 2023-يىلى مارتتا باش مىنىستىر بولغاندىن بۇيان، ئۆزىدىن ئىلگىرىكى باش مىنىستىرلارغا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ يىغىنغا رىياسەتچىلىك قىلغان، تېخىمۇ كۆپ ھوقۇققا ئېرىشكەن ۋە تېخىمۇ يۇقىرى ئاممىۋى ئوبرازغا ئىگە بولغان. ئۇنىڭ بۇ شەپىسىز يۈكسىلىشى ئىقتىسادىي ئېشىشقا تېخىمۇ پايدىلىق بولغان سىياسىي كۈنتەرتىپ بىلەن ماس قەدەمدە يۈز بەردى. بۇ ئەھۋال ئۇنى كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي سۆھبەتلىرىدە ۋە خىتاينىڭ كېيىنكى نۆۋەتلىك رەھبەرلىك قاتلىمىدا مۇھىم بىر شەخسكە ئايلاندۇرۇشى مۇمكىن.
شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى بەلكىم ئەڭ تەسىر كۈچىگە ئىگە سىياسەت مېخانىزمى، 2013-يىلى پارتىيە رەھبەرلىرى بىلەن سىياسەت ئىجرا قىلىش ئورگانلىرى ئوتتۇرىسىدىكى بىر غەيرىي رەسمىي ماسلاشتۇرۇش گۇرۇپپىسى سۈپىتىدە قۇرۇلۇپ، 2018-يىلى دائىمىي ئورگانغا ئۆستۈرۈلگەن ئومۇميۈزلۈك ئىسلاھاتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش مەركىزىي كومىتېتى (CCCDR) بولۇشى مۇمكىن. شى جىنپىڭ رىياسەتچىلىك قىلغان بۇ كومىتېت، ئۇنىڭ بازار، سودا، يېڭىلىق يارىتىش، ئېنېرگىيە ۋە ئىجتىمائىي پاراۋانلىق قاتارلىق ساھەلەردىكى ئىسلاھاتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دۆلەت ئىچى كۈنتەرتىپىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى مۇھىم ۋاسىتىگە ئايلانغانىدى. ئۇ بۇ كومىتېتتىن پايدىلىنىپ دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنى چەتكە قېقىپ، ئىقتىسادىي سىياسەت بېكىتىش ھوقۇقىنى پارتىيە ئىچىگە مەركەزلەشتۈرگەن.
لېكىن، ئومۇميۈزلۈك ئىسلاھاتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش مەركىزىي كومىتېتى 2024-يىلى 8-ئايدىن بېرى يىغىن ئاچمىدى. ئاشكارا پارتىيە خاتىرىلىرىگە قارىغاندا، شى جىنپىڭ 2022-يىلى ئۆكتەبىردە ئۈچىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىنى باشلىغاندىن بۇيان بۇ كومىتېتنى ئاران ئالتە قېتىم چاقىرغان، بۇ سان بىرىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە 38 قېتىم، ئىككىنچى ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە 27 قېتىم ئىدى. ئوخشاشلا، ئۇنىڭ ماكرو ئىقتىساد ۋە مالىيە سىياسىتى بويىچە ئاساسلىق ماسلاشتۇرۇش ئورگىنى بولغان مەركىزىي مالىيە-ئىقتىساد ئىشلىرى كومىتېتى (CFEAC) بۇ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە ئاران تۆت قېتىم يىغىن ئاچقان، بۇ ئالدىنقى ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدىكى 11 قېتىملىق يىغىنغا سېلىشتۇرغاندا كۆرۈنەرلىك ئاز. ئۇنىڭ ئەڭ يېقىنقى يىغىنى 2024-يىلى 2-ئايدا ئېچىلغان.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، لى چياڭنىڭ نوپۇزى كۈچىيىۋاتىدۇ. باش مىنىستىر بولغاندىن كېيىن، ئۇ ئاران ئىككى يىلدا دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ سەككىز قېتىملىق ئومۇمىي يىغىنىغا رىياسەتچىلىك قىلغان بولۇپ، بۇ سان ئۇنىڭ ئالدىنقى ئىككى باش مىنىستىر ۋېن جياباۋ (2003-2013) ۋە لى كېچياڭنىڭ ھەر قانداق بەش يىللىق ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە ئۆتكۈزگەن يىغىنلىرىنىڭ سانىغا تەڭ كېلىدۇ. بۇ يىغىنلار ئىلگىرى يىللىق خىزمەت دوكلاتى ۋە خوڭكۇڭ ھەم ئاۋمېننىڭ باش مەمۇرلىرىنى تاللاشتەك رەسمىيەتلەرگە مەركەزلەشكەن بولسا، لى چياڭنىڭ قولىدا تېخىمۇ ماھىيەتلىك مەزمۇنلارغا ئىگە بولدى. ئۆتكەن ئىككى يىلدا بۇ يىغىنلار پارتىيەنىڭ بېيدەيخېدىكى يازلىق يىغىلىشىدىن كېيىن دۆلەتلىك كۈنتەرتىپنى بېكىتىپ، مارت ئېيىدىكى پارلامېنت يىغىنىدىن كېيىن يوليورۇق چۈشۈردى.