قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قۇرئاندىن باشقا مەنبەنى قوبۇل قىلىشنى شىرىك دەپ قارىغان ۋە بۇ قاراشقا «ھۆكۈم پەقەت ئاللاھىنىڭدۇر»دېگەن مەزمۇندىكى ئايەتلەرنى ئاساس قىلغان بۇ ئېقىم كىلاسسىك تەپسىر ئۇسۇللىرىنىمۇ كارغا كەلمەيدىغان نەرسىگە چىقىرىۋەتتى. قۇرئاننىڭ ئۆز-ئۆزىنى ئىزاھلاپ باشقا ھېچقانداق مەنبەگە ئېھتىياج يوقلىقىنى ياقلايدىغان ئەھلى قۇرئاننىڭ قارىشىچە، يېتەرلىك سەۋىيەدە ئەرەبچە بىلىش قۇرئاننى توغرا چۈشىنىپ ئىزاھلاشقا كۇپايە قىلاتتى. مەسىلەن، چەكرالەۋى « ئاللاھ سىلەرگە رىزىق قىلىپ بەرگەن ھالال، شېرىن يېمەكلىكلەردىن يەڭلار، ئەگەر ئاللاھغىلا ئىبادەت قىلىدىغان بولساڭلار، ئاللاھنىڭ ھىممىتىگە شۈكۈر قىلىڭلار » (ھۇد سۈرىسى: 11-114)مەزمۇنىدىكى ئايەتكە ئاساسەن نامازنى 24 سائەت  ئىچىدە قىلسا بولىدىغان ئىبادەت ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى. ئۇ  يەنە نامازلارنىڭ رەكەت سانى مەسىلىسىدە فاتىر (35-1) ئايىتىگە مۇراجائە قىلىپ « جىمى ھەمدۇسانا ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ئۆرنەكسىز ياراتقۇچى، پەرىشتىلەرنى ئىككى قاناتلىق، ئۈچ قاناتلىق، تۆت قاناتلىق ئەلچىلەر قىلغۇچى ئاللاھقا خاستۇر! ئاللاھ يارىتىشتا خالىغىنىنى زىيادە قىلىدۇ، ئاللاھ ھەقىقەتەن ھەر نەرسىگە قادىردۇر » دېگەن مەزمەندىكى بۇ ئايەتنى مۇنداق شەرھىيلىدى: « ئى ئاسمان ۋە زېمىن ئەھلى! ئاللاھنىڭ رازىلىقىغا نائىل بولۇش ئۈچۈن بەش ۋاقىت نامىزىڭدا فاتىھە سۈرىسىنى ئوقۇڭلار. ئاللاھ سىلەرنى <قىيام، قىرائەت، رۇكى>دەك ئالتە رۇكىنى بولغان نامازغا يۈزلەندۈرۈش ئۈچۈن ئەلچى پەرىشتىلىرىنى ئەۋەتتى». نامازنى باشلاش تەكبىرىدە قوللارنى قۇلاققا كۆتۈرۈش مەسىلىسىدە «(ئى مۇھەممەد!) ئېيتقىنكى، «ئېيتىپ بېقىڭلارچۇ، ئەگەر ئاللاھ سىلەرنىڭ قۇلىقىڭلارنى گاس، كۆزۈڭلارنى كور قىلىپ قويسا، دىللىرىڭلارنى پېچەتلىۋەتسە (يەنى سىلەرنى ھېچ نەرسىنى چۈشەنمەيدىغان قىلىپ قويسا)، ئۇلارنى ئاللاھتىن باشقا يەنە قايسى ئىلاھ ئەسلىگە كەلتۈرەلەيدۇ؟» (ئەنئام 6-46)مەزمۇنىدىكى ئايەتكە مۇراجائەت قىلغان چەكرالەۋى بۇ ئايەتنى مۇنداق شەرھىيلىگەن: «ئاللاھتىن باشقا سىلەرگە بۇلارنىڭ ھەممىسىنى قايتۇرۇپ بېرىدىغان ھېچكىم بولمىغانلىقى ئۈچۈن، نامازدا قوللىرىڭلارنى قۇلىقىڭلارغا كۆتۈرسەڭلار، كۆزۈڭلارنى ئوڭ-سولغا يۈرگۈرتمىسەڭلار ۋە قەلبلىرىڭلاردا ھەر دائىم ئاللاھتىن قورقۇش تۇيغۇسى بولسا سىلەر ئۈچۈن خەيرىلىكتۇر.»
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان مىساللاردىن  چۈشىنىۋېلىشقا بولىدىكى، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىپ شەرھىيلەش ئەڭ مۇۋاپىق ۋە ئەڭ مۇكەممەل ئۇسۇل بولۇش ئۇياقتا تۇرسۇن سۈيئىستېمالغا ئوچۇق ۋە نامۇۋاپىق تەپسىر قىلىش ئۇسۇلىدۇر. بۇ نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، ئەھلى قۇرئان ئېقىمىنىڭ قاراشلىرى تولىمۇ ئاشقۇن ھېسابلىنىدۇ. لېكىن شۇنىسى ئېنىقكى، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر  قىلىش ئۇسۇلى تامامەن مۇپەسسىرنىڭ  پاراسىتىگە زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر. مەسىلەن، سۇيۇتى بۇ ھەقتە توختالغاندا بىر ئايەتتىكى  ئېنىق بولمىغان ئىپادىنىڭ باشقا بىر ئايەتتە ئوچۇقلانغانلىقى بىلدۈرۈپ، « بۇ كۈندە، (سائادەتمەنلەرنىڭ) يۈزلىرى نۇرلۇق بولىدۇ. (ئۇلار) پەرۋەردىگارىغا قاراپ تۇرىدۇ » (قىيامەت: 75-22،23)( وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ) مەزمۇنىدىكى ئايەتلەرنىڭ ھەم رەيەتۇللاھنىڭ ھەمدە ئەنئام (6-103)ئايىتىدىكى « كۆزلەر ئاللاھنى كۆرمەيدۇ، ئاللاھ كۆزلەرنى كۆرۈپ تۇرىدۇ، ئاللاھ (بەندىلىرىگە) مېھرىباندۇر، ھەممىدىن خەۋەرداردۇر » ئىبارىسىنىڭ «ئۇنى كۆرەلمەيدۇ»ئەمەس، «ئۇنى ئېدراك قىلالمايدۇ» ( لاَّ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ)دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغانلىقىغا دەلىل بولىدىغانلىقىنى دېگەن.
يۇقىرقىلاردىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، بۇ يەردە قۇرئان ئەمەس مۇپەسسەر سۆزلەيدۇ ياكى قۇرئاننى سۇيۇتى سۆزلىتىدۇ. تېخىمۇ روشەن قىلىپ ئېيتساق، قايسى ئايەتنىڭ قايسى ئايەتنى تەپسىر قىلغانلىقى ۋە قايسى ئايەتنى قايسى ئايەتنىڭ تۈرتكىسىدە چۈشىنىپ شەرھىيلەش لازىملىقىنى مۇپەسسىر بەلگىلەيدۇ. دەرۋەقە، سۇيۇتىنىڭ قارىشىچە، قىيامەت (75، 22-23) ئايەتلەر ئەنئام (6-103)ئايەتتىكى مەنىنى ئەھلى سۈننەتنىڭ  رۇيەتۇللاھ ئېتىقادىغا ماس ھالدا ئىزاھلايدۇ. بىر نەرسىنىڭ ياكى شەيئىنىڭ شەكىل ۋە كۆرۈنۈشىنىڭ ئۇنىڭ ماھىيەتلىك ئالاھىدىلىكىگە باغلىق بولۇشى ۋە ئاللاھنىڭ بارلىقىدىن قىلچە شەكلەنمەسلىك پىرىنسىپى دائىرىسىدە، مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەردىكى تەسۋىرلەردىن دۇنيا ھاياتىدىن پەرقلىق بولىدىغان ئاخىرەت ھاياتىدا ئاللاھنىڭ زاتىنىڭ كۆرىنىدىغانلىقىنى ئەقلىي جەھەتتىن مۇمكىن ھېسابلايدىغان سۈننىي ئالىملەرنىڭ قارىشىچە، ئەنئام (6-103)ئايىتىدە ئۇچرايدىغان «ئېدراك»، «رۇيەت» (كۆرۈش)تىن پەرقلىق مەنىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئايەتتە ئاللاھنىڭ كۆرىنىدىغانلىقى ئەمەس ئىدراك قىلىنىدىغانلىقى دېيىلىدۇ.
لېكىن مۇتەزىلەر بۇ قاراشنىڭ زىتىنى ياقلىغان. يەنى ئەنئام (6-103) ئايىتى مۇتەزىلىنىڭ قارىشىچە ئاللاھنىڭ كۆرىنىدىغانلىقىنىڭ ئەمەس كۆرۈنمەيدىغانلىقىنىڭ دەلىلىدۇر. مۇتەزىلە ئالىملىرى ئېدراك ۋە «
رەئە »پېئىللىرى ئارىسىدىكى پەرق توغرىسىدا مۇنازىرىدە «ئېدراك»نىڭ ئىھاتا مەنىسىنى بىلدۈرمەيدىغانلىقىنى ياقلىغان. مەسىلەن، قازى ئابدۇلجەببار (415-1025)مۇنداق دېگەن: « ئىھاتا (قورشاش)كەلىمىسى نە ھەققىي نە ئىستىلىستىكلىق جەھەتتىن ئىدراك مەنىسىنى بىلدۈرمەيدۇ. شۇنى بىلمەمسىلەر: ئەرەبلەر <سېپىل شەھىرى مۇھاسىرىگە ئالدى>دېيىشىدۇ. بىراق <ئۇنى ئىدراك قىلدۇ>دېمەيدۇ… لېكىن بۇ شەرھىي مۇپەسسىرلەرنىڭ شەرھىيىسىگە زىت بولۇپ مەقبۇل ئەمەس. مۇناسىۋەتلىك ئايەتتە ئۇچرايدىغان ئىدراك سۆزىنى قورشاۋ ياكى مۇھاسىر سۆزىگە تەڭ قىلىش جايىز ئەمەس.»