ۋاشىنگتوننىڭ خىتاي سىياسىتىدىكى  پىكىر بىرلىكىنىڭ پارچىلىنىشى: يېڭى رېئالىزم ۋە زىددىيەتلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش ئامېرىكىنىڭ يېڭى ئېلان قىلىنغان «دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى» دىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. يېڭى ھۆججەتتە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ «دېگۈدەك تەڭداش كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت» كە ئايلانغانلىقى ئېتىراپ قىلىنغان بولۇپ، بۇ بايدېن ھاكىمىيىتى دەۋرىدىكى خىتاينى «خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزگەرتىش نىيىتى ۋە ئىقتىدارىغا ئىگە يەككە رىقابەتچى» دەپ تەرىپلەشتىن تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. قىزىقارلىق يېرى شۇكى، گەرچە بۇ خىل يۇمشاق مەيدان ئامېرىكا پارلامېنتىدىكى جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسىنىڭ كۆپىنچە ئەزالىرىنىڭ خىتاينى «ئامېرىكىنىڭ بىرىنچى نومۇرلۇق دۈشمىنى» دەپ قارايدىغانلا ئەنئەنىۋى مەيدانىغا زىت بولسىمۇ، ئەمما پارلامېنت ئەزالىرى ترامپنىڭ غايەت زور سىياسىي تەسىرى ۋە ئاممىۋى ئاساسىدىن ئەيمىنىپ، ئۇنىڭغا ئاشكارا قارشى تۇرۇشقا جۈرئەت قىلالمايۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ترامپنىڭ شى جىنپىڭ بىلەن بولغان يۇقىرى قاتلام دىپلوماتىيەسى، پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن تېخىمۇ قەرەللىك ۋە مەزمۇنلۇق دىيالوگلارنى ئېلىپ بېرىشىغا سىياسىي مۇھىت يارىتىپ بەرمەكتە. بۇنىڭ تىپىك مىسالى سۈپىتىدە، 2025-يىلى سېنتەبىردە ۋاشىنگتون ئىشتاتىدىن كەلگەن جۇمھۇرىيەتچى مايكىل بائۇمگارتنېر ۋە دېموكراتچى ئادام سىمىس قاتارلىق ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى ئەزالىرىنىڭ خىتاينى زىيارەت قىلىشىنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ. ئادام سىمىسنىڭ «خىتاي مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ، ئامېرىكىمۇ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ» دېگەن سۆزى، ۋاشىنگتوننىڭ تەپەككۇر ئۇسۇلىنى رېئاللىققا ماسلاشتۇرۇشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.[2]
بۇ خىل سىياسىي ئۆزگىرىشنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي چىدامچانلىقى ۋە ئامېرىكا ئىمبارگولىرىنىڭ ئويلىغاندەك ئۈنۈم بەرمەسلىكىدەك قاتتىق رېئاللىق ياتىدۇ. ماقالىدە خىتاينىڭ ئىچكى قىسىمدا قۇرۇلمىلىق خىرىسلارغا ۋە سىرتتا مۇرەككەپ مۇھىتقا دۇچ كېلىۋاتقانلىقى ئېتىراپ قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ھەربىي زامانىۋىلىشىشى، دىپلوماتىك تەسىر كۈچىنىڭ ئېشىشى (بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە) ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنىڭ زورىيىشى، خىتاينىڭ خەلقئارا ئىشلاردا ئوينايدىغان رولىنىڭ بارغانسېرى ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بەزى ئانالىزچىلار ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن تېخىمۇ يېقىندىن ھەمكارلاشسا، خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە «غەلىبە» قىلالايدۇ دەپ قارىسىمۇ، ئەمەلىيەت شۇكى، خىتاي ئامېرىكىنىڭ ئىمبارگولىرى، تاموژنا بېجى ۋە ئېكسپورت كونتروللۇقىغا ماسلىشىش ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك ئۆستۈرگەن. ھەتتا، خىتاي ئامېرىكا ئاپتوموبىل سانائىتى ۋە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ئاساسى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان سىيرەك توپا مېتاللىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەشتىكى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكى ئارقىلىق ئامېرىكىغا زىيان يەتكۈزۈش ئىقتىدارىنى نامايان قىلغان. ئامېرىكا سودا مىنىستىرى جىنا رايموندو (Gina Raimondo) نىڭ خۇاۋېي شىركىتى ھەققىدىكى «ئۇلار ھەر قاچانقىدىنمۇ كۈچلۈك بولۇپ كەتتى» دېگەن سۆزى ۋە ئالىملاردىن جېننىفېر لىند (Jennifer Lind) بىلەن مايكىل ماستاندۇنو (Michael Mastanduno) نىڭ  ئېمبارگوغا تاقابىلەن  خىتاينىڭ يېڭىلىق يارىتىشىنى تېزلەتكەنلىكى ھەققىدىكى يەكۈنلىرى، ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىي بېسىم ئىشلىتىش ۋاسىتىلىرىنىڭ چەكلىمىسىنى ۋە بۇ سىياسەتلەرنىڭ قايتا ئويلىنىشقا موھتاج ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلاپ بەرمەكتە.
ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ۋە شېرىكلىرى بىلەن بىرلىشىپ خىتايغا قارشى تۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ  ئىشقا ئېشىش ئېھتىماللىقىمۇ تۆۋەن مۆلچەرلەنمەكتە. گەرچە سانلىق مەلۇمات جەھەتتىن ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ئومۇمىي مىقدارى خىتايدىن كۆپ چوڭ بولسىمۇ، ئەمما نۇرغۇن دۆلەتلەر پەقەت خىتاينىڭ قاتتىق قوللۇقىدىنلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكىنىڭ سىياسىتىدىكى مۇقىمسىزلىقتىنمۇ ئەنسىرەپ ئۆزىنى قاچۇرۇشنى ئويلىماقتا. بولۇپمۇ جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيىسىدىكى «ئامېرىكا بىرىنچى» (America First) قاناتىنىڭ قەرەللىك ھالدا ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىش ئېھتىماللىقى، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىگە گۇمان تۇغدۇرماقتا. بۇ جەرياندا ئاكادېمىك ساھەدە خىتاينىڭ دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئىگىلەپ، خىتاي مەركەزلىك تەرتىپ ئورنىتىشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقى ھەققىدىكى ئومۇملاشقان پەرەزگە جەڭ ئېلان قىلىدىغان يېڭى قاراشلارمۇ ئوتتۇرىغا چىقماقتا. بۇ قاراشلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي گەرچە ئامېرىكىغا بېقىنىشنى خالىمىسىمۇ، ئەمما قوراللىق توقۇنۇش ياكى ئۇزۇن مۇددەتلىك تىركىشىشنىڭ ئۆزىنىڭ تەرەققىياتىغا توسقۇنلۇق قىلىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن. خىتاي بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى، دۇنيا بانكىسى ۋە خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى قاتارلىق ئاپپاراتلاردىكى تەسىر كۈچى ئارقىلىق مەۋجۇت خەلقئارا تەرتىپتىن زور مەنپەئەت ئالماقتا، شۇڭا خىتاي مەۋجۇت ۋەزىيەتنى  ئاغدۇرۇپ تاشلاشنى ئەمەس، بەلكى ئۆزىگە پايدىلىق شەكىلدە تۈزىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.