تارىخ،ئىبرەت ۋە ھەدىس (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەتتىنچىسى: بۇ ھەدىستن خاتالىقلىرىمىزدىن خۇلاسە چىقىرىشنىڭ لازىملىقى چىقىدۇ. مەن باشتا تارىخنى ئۆگىنىش ۋە يېزىش كېرەك دېدىم، ئەمدى بىز تارىخنى خاتىرلەپلا قويدۇق، يادلىدۇق ئەمما خاتالىقلار ئۈستىدە مەخسۇس ئويلانمىساق، ئۇ ھەقتە ئىنچىكە تەتقىقات ئېلىپ بارمىساق، ئالدىنقى قېتىملىق ئالدىنىشلىرىمىزنىڭ كونكرېت ئامىللىرىنى، تەپسىلاتلىرىنى ئىنچىكە شەكىلدە بىر تەكشۈرۈپ چىقمىساق، مېنىڭچە بىز يەنە دەرس ئالالمايمىز. ئوخشاش خاتالىقنى سادىر قىلىشىمىز مۇمكىن. مەسىلەن، بىزنىڭ مۇشۇ يېقىنقى زامان تارىخىمىزدا ناھايىتى روشەن بىر مىسال بار، تۆمەر خەلىپە بىلەن خوجىنىياز ھاجىمنىڭ ۋەقەسى. ھەممىمىز بىلىمىز، تۆمۈر خەلىپە ئۈرۈمچىگە ئېلىپ كېتىلگەندىن كېيىن، شۇ يەردە ئۆلتۈرۈلدى. يەنى ئۆستۈرۈلۈپ ئۆلتۈرۈلدى. ئەمدى خوجىنىياز ھاجى تۆمۈر خەلىپىنىڭ ئەڭ يېقىن سەبدىشى، تۆمۈر خەلىپە ئۇنىڭ يېتەكچىسى. خوجىنىياز ھاجى تۆمۈر خەلىپىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن شۇ كەچۈرمىشلەرنى بىۋاسىتە بىلىدۇ ھەتتا شاھىد دېسەكمۇ خاتا بولمايدۇ. ئەمما ئوخشاش قىسمەتنى يەنە بىر قانچە يىل ئۆتكەندىن كېيىن خوجىنىياز ھاجى تەكرارلىدى. ئەمدى بۇنىڭدىن خوجىنىياز ھاجى تۆمۈر خەلىپىنىڭ خاتالىقىنى توغرا ئويلانمىدى ياكى ئۇ ھەقتە توغرا خۇلاسىگە كەلمىدى ۋە ياكى ئۇ مەسىلە ھەققىدە پەقەت ئويلانمىدى. يەنە تەكرارلاپ شۇنى تەكىتلىگۈم كېلىدۇ: خاتالىقلىرىدىن خۇلاسە چىقىرىش بىر مىللەت نىسبەتەنلا ئەمەس، بىر شەخسكە نىسبەتەنمۇ ئىنتايىن مۇھىم. ئەگەر بىز ئالدىنقى قېتىملىق ئېمتىھاندا تۆۋەن ئالساق: مەن ئالدىنقى قېتىم ۋاقتىدا تەكرارلىمغانلىقىم ئۈچۈن ياكى تەكرارلىغان ئۇسۇلۇم توغرا بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئېمتىھاندا يۇقىرى نومۇر ئالالماي قالدىم. ئەمدى مۇنداق قىلاي» دېيەلىسەكچۇ؟ مېنىڭچە بىز ياخشى نەتىجىگە ئېرىشىشىمىز مۇمكىن. ئەگەر بىر تەشكىلات، بىر دۆلەت، بىر مىللەت ئۆزىنىڭ تارىخىدىكى خاتالىقلىرىنى تەكشۈرۈپ چىقىپ، ئۇ ھەقتە تەپسىلىي بىر دەرس چىقارسىچۇ؟ مېنىڭچە بۈگۈنكى ۋە كەلگۈسى تېخىمۇ پارلاق تېخىمۇ گۈزەل بولىدۇ.
سەككىزىنچىسى: بىز بۇ ھەدىستىن يەنە بىر مۇھىم قانۇنىيەتنى چىقىرالايمىز. ئۇ بولسىمۇ، خاتالىقلار تەكرارلىنىدۇ. مۇشۇ ھەدىستكى «بىر مۇئمىن بىر قېتىم چۈشكەن قاپقانغا ئىككىنچى قېتىم چۈشمەيدۇ» دېگەنلىكنىڭ ئۆزىدىن، مۇشۇنداق بىر ھادىسىنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھاياتىدا مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. چۈنكى ئايەت ۋە ھەدىسلەردىكى چەكلەنگەن ئىشلار ئەمەلىيەتتە شۇ چەكلەنگەن ئىشنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىدىن ئاندىن چەكلىنىدۇ. ئەگەر ئۇنداق بىر ئىش مەۋجۇت بولمىسا، ئۇ ۋاقىتتا بۇنى چەكلەشنىڭ نېمە ھاجىتى؟ مەسىلەن، يۇقىرىدا ئۆلۈپ قالغان ھايۋاننىڭ، قاننىڭ ۋە چوشقا گۆشىنىڭ ھارام ئىكەنلىكىنى سۆزلىدۇق. ئاللاھ نېمە ئۈچۈن ئۇنى ھارام قىلىدۇ؟ چۈنكى ئىنسانلارنىڭ ئارىسىدا شۇ نەرسىلەرنى يەيدىغان بىر رېئاللىقنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىدىن ھارام قىلىنىدۇ. دېمەك، بىز بۇ ھەدىستىن، خاتالىقنىڭ تەكرارلىنىدىغانلىقىنى ھېس قىلالايمىز ۋە كۆرۈپ يېتەلەيمىز. تارىخ ئىلمىدە «تارىخ تەكرارلىنامدۇ ياكى تەكرارلانمامدۇ؟» دەيدىغان بىر تالاش-تارتىش بار. بەزى تارىخچىلار تەكرارلىنىدۇ دەپ قارايدۇ. يەنە بەزى تارىخچىلار تارىخ تۈز سىزىقلىق لىنىيە بويىچە ئالدىغا قاراپ مېڭىۋىرىدۇ، تەكرارلانمايدۇ دەيدۇ. بىز بۇنىڭ قايسىسىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى تالاشمايلى، ئەمما بىز ھېچبولمىسا تارىخ تولۇق، ئۆز شەكلى بويىچە تەكرارلىنىدۇ دېگەننى قوبۇل قىلمىساقمۇ، ئەمما تارىختا ئۆتكەن خاتالىقلارنىڭ تەكرارلىنىدىغانلىقىنى بىز ھەدىستىن چىقىرالايمىز. توغرا، بىرىنچى قېتىملىق خاتالىققا ياكى بىرىنچى قېتىملىق ئالدىنىشقا ئىككىنچى قېتىملىقى ئوخشىماسلىقى مۇمكىن. ئۇنىڭ شەكلى، ۋاقتى، ئورنى ھەتتا بىزنى ئالدىغان ئادەملەر ئوخشىماسلىقى مۇمكىن. شۇنداقلا ئالدىنىشنىڭ ھەجمى، ۋەزنى ئوخشىماسلىقى مۇمكىن. ئەمما ئۇنىڭ ماھىيىتى ۋە خاراكتېرى ئوخشاش بولسا، دېمەك ئۇ ئوخشاش خاتالىق. ئوخشاش ئالدىنىش دېسەك بولىۋىرىدۇ. چوقۇم ئۇنىڭ شەكلىنىڭ ھەممە يېرىنىڭ ئوپمۇ-ئوخشاش بولۇشىنىڭ ھاجىتى يوق. خاراكتېرى ۋە ماھىيىتى ئوخشاش بولسىلا يېتەرلىك. بىزنىڭ ئېڭىمىزدا خاتالىقنىڭ تەكرارلىنىدىغانلىقىدىن ئىبارەت مۇشۇ قانۇنىيەت مەۋجۇت بولسا، مېنىڭچە بىزنىڭ تەپەككۇرىمىز زور دەرىجىدە ئۆزگىرەيدۇ. ئۇ ۋاقىتتا بىز ئۆزىمىزنىڭ خاتالىقلىرى ھەققىدە تېخىمۇ ھۇشىيار بولىمىز، ئۇنىڭدىن دەرس ئېلىش ئۈچۈن تېخىمۇ ئالدىرايمىز.