يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىللىي دۆلەتنىڭ ئاساسلىق تايانچىسى بولغان ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمى كۈنىمىزدە دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنى ئىزاھلاشقا قۇربى يەتمەيۋاتىدۇ. كىلاسىك مەنىدە ئىگىلىك ھوقۇق بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى مۇناسىۋەتلەردىكى مۇتلەق كۈچىنى ئىپادە قىلاتتى. كۈنىمىزدە بولسا مىللىي دۆلەت قارار چىقىرىش مىخانىزمىسىنىڭ يېگانە كۈچى بولۇشتەك سالاھىيىتىدىن بارغانچە ئايرىلىپ قالماقتا (جەبەجى، 2008:27). دۇنيانىڭ ھازىرقى ۋەزىيىتىگە قارىساق، مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ كىرىزىس ئىچىدە تۇۇۋاتقانلىقىنى تەن ئالماي تۇرالمايمىز. ھېچ بولمىغاندا ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ ھەممىگە قادىر بولۇشتەك سالاھىيەتتىن چىققانلىقىنى ئېتىراپ قىلىمىز. ۋېستفالىيەچە ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمى توغرۇلۇق ئەينى ۋاقىتتا سۈنئىي يارىتىلغان بەزى ئەپسانىلەر زاۋالىققا يۈز تۇتتى (ئۆزلۈك ۋە دوغان، 2010:132). مەسىلەن، بىر دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ھالقىىپ ئۆتكىلى بولمايدىغان چېگرالار پەيدا قىلغانلىقى ۋە ۋېبېرنىڭ قارىشىدىكى دۆلەتنىڭ قانلۇنلۇق كۈچ ئىشلىتىش ھوقۇقىغا ئىگە بولىدىغانلىقى توغرىسىدا قاراش پۇت تىرەپ تۇرالمايدىغان ھالەتكە كەلدى (مەنسسبېچ، 2007:13). بولۇپمۇ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا قاتتىق تەكىتلەنگەن ئىگىلىك ھوقۇق مىللىي دۆلەتنىڭ كاپىتال، بايلىق، ئىنسان، شىركەتلەر ۋە ئۇچۇر-مەلۇماتلار ئۈستىدىكى نوپۇزى ۋە ھاكىمىيىتىدىن ئايرىلىپ قېلىشىقا باشلىشى بىلەن كىرىزىسكە كىرىپ قالدى (پىلپوت، 2001:298). 1970-يىللارنىڭ ئوتتۇرىدىن باشلاپ بۇ كىرىزىس تۈپەيلى ۋېستفالىيە تۈزۈمى ئېغىر تەھدىت ئاستىدا قالدى. ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ بۇنچىلىك ئېغىر تەھدىت ئاستىدا قېلىشىغا ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئەپسانە ۋە قاراشلار ئۈستىدە مۇنازىرىلەرنىڭ بولۇشىغا يەر شارىلىشىش ھادىسى سەۋەب بولماقتا (ئارسلانەل ۋە ئەريۈجەل، 2013). يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مەيدانغا كەلگەن نۇرغۇن ئۆزگىرىش ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ باشقىچە سەۋىيەگە كەلگەنلىكىگە ئىشارەت قىلىدۇ. بۇ مۇساپىدە فېدارالىزىم، كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى، قانۇن دۆلىتى، ئىنسان ھەقلىرى، خەلقئارا قانۇن، خەلقئارا، خەلقئارالىق تەشكىلاتلار، دۆلەتتىن ھالقىغان شىركەتلەر ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىلەن «مۇتلەق، چەكسىز، يېگانە، بۆلۈنمەيدىغان»دېگەندەك ئالاھىدىلىكلىرى بولغان كىلاسىك ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنى كۈنىمىزدە ياقلاشنىڭ كۆپ ئەھمىيىتى قالمىدى. كۈنىمىزدە ھەر قانداق بىر دۆلەتنىڭ مۇتلەق ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشى ئىمكانسىز ھالەتكە كېلىپ قالدى. چۈنكى يەر شارىلىشىش مۇساپىسىدە ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆز ئالدىغا قارار چىقىرىپ سىياسەت يولغا قويالايدىغان ساھە ۋە مەسىلىلەر ئىزچىل ئازىيىپ بارماقتا. قىسقىسى، يەر شارىلىشىش ھادىسى تۈپەيلى دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ساھەسىدە زور ئۆزگىرىشلەر بارلىققا كەلدى، لېكىن بۇ ئۆزگىرىشلەر مىللىي دۆلەتنىڭ زىيانىغا بولماقتا. بۇنداق بولۇشىدىكى سەۋەب خەلقئارالىق جەمئىيەت، گۇرۇھ ۋە توپلۇقنىڭ شۇنداقلا خەلقئارا قانۇننىڭ قۇرۇلمىلىق ئالاھىدىلىكگە ئىگە بولۇشىدۇر. بۇ دائىرىدە خەلقئارالىق كېلىشىملەر تۈرتكىسىدە خەلقئارالىق رەسمىي ئورگانلار مىللىي دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتىگە زىت ھالدا ھوقۇق دائىرىسىنى تېز سۈرئەتتە كېڭەيتمەكتە، خەلقئارا قانۇن كۈچەيمەكتە ۋە ھەر قايسى دۆلەتلەر نۇرغۇن ساھەدىكى خىزمەتلەرنى ۋە سىياسەتلەرنى خەلقئارا كېلىشىملەرنى نەزەردە تۇتقان ھالدا ئېلىپ بارماقتا (شاھىن، 2006:126).
خەلقئارا قانۇننىڭ دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى زىچلىق، خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ سانىدىكى كۆپىيىش ۋە قارارلارنىڭ ئىناۋەتلىك كۈچىنىڭ بولۇشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى بەكرەك ئىقتىسادىي جەھەتتىكى يەر شارىلىشىشقا مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن، جەنۇب دۆلەتلىرىنىڭ تەكشىسىز ئىقتىسادىي يەر شارىلىشىش سەۋەبىدىن نۇرغۇن ساھەدە پاسسىپ ھالەتتە خەلقئارا ھەمكارلىققا كىرىپ قالغانلىقىنى نەزەردە تۇتساق، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدا ئاجىزلىشىشنىڭ بارلىققا كەلگەنلىكى تەخمىن قىلىش تەس ئەمەس. ئىگىلىك ھوقۇق دائىرىسىنىڭ تارىيىپ كېتىشىنىڭ يەنە بىر سەۋەبى ھاكىمىيەت ياكى ھۆكۈمەتنىڭ ئاجىزلىشىشىدۇر. يېڭچە-لىبېرال پىرىنسىپلار دائىرىسىدە دۆلەتنىڭ قايتىدىن قۇرۇلمىشىشىمۇ ھاكىمىيەت ياكى ھۆكۈمەتنىڭ ئاجىزلىشىشىنى تېزلەتتى، شۇنداقلا ھاكىمىيەت چۈشەنچىسى ۋە ھۆكۈمەت كۈچىدىكى ئاجىزلىشىشمۇ قۇرۇلمىلىق تۈس ئالدى، يېقىنقى مەزگىللەردىكى سىياسىي چۈشەنچىنىڭ مەھسۇلاتى بولغان كىچىك تىپلىق دۆلەت قۇرۇش ئىدىيەسىمۇ ھەر نەرسە ۋە ئۆزگىرىشنى كونترول قىلىشنىڭ كويىدا يۈرۈيدىغان كىلاسىك ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان قاراشنىڭ نەتىجىسىدۇر (ھىرست ۋە تومپسون، 2003:23).
مىللىي دۆلەت كۈچلۈك ئىگىلىك ھوقۇققا ئېھتىياجلىق دەۋىرلەرنىڭ مەھسۇلاتى بولۇپ، بۇ دەۋىرلەردە دۆلەتنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتە تۈردەشلىك ۋە بىر پۈتۈنلۈك پەيدا قىلالاشى ئۈچۈن بارلىق كۈچنى ئىلكىدە تۇتۇشى زۆرۈر دەپ قارالغان ۋە مۇشۇ دائىرىدە شارائىت يارىتىلغانىدى. بىراق ئەركىن ئىقتىساد، خۇسۇسىيلاشتۇرۇش، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ھوقۇق دائىرىسىنىڭ كېڭەيتىلىشى، ئۈچىنچى كەسىپنىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە دېموكراتىيەلىشىشقا ئوخشاش ئامىللار دۆلەتنىڭ ۋەزىپە ۋە فونكسىيەسىنى ئازايتىپ، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ئاجىزلىشىشىغا سەۋەب بولدى. بۇ دائىرىدە دۆلەتنىڭ ۋەزىپە ۋە فونكسىيەلىرىنى مۇمكىن قەدەر بازارغا تاپشۇرۇپ بېرىش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلغان خۇسۇسىيلاشتۇرۇش سىياسەتلىرى ھۆكۈمەتنىڭ ئاجىزلىشىشىنى، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى كىلاسىك مەنىسى ۋە قۇرۇلمىسىدىن ئايرىلىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى (توپمپسون، 2003:209).