توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋېبېرچى توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى:نوپۇزلۇق جەمئىيەتشۇناس ۋېبېر توقۇنۇش دەپ تەبىرلەنگەن نەرسىنى سىياسىي كۈچ تەقسىمىدىن ئىقتىسادقا، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي سالاھىيەتتىن كۈلتۈر ساھەلىرىگىچە كېڭەيتىپ، ئىقتىساد مەركەزلىك مەنپەئەتلەرنى رەت قىلماستىن ماركىسىزمدىكى سىنىپ ئۇقۇمىنىڭ چالا ۋە يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى تەنقىدلەش ئارقىلىق قايتىدىن تەبىرلەپ چىققان. [37]توقۇنۇشلانى (كۈرەش ۋە تىركىششلەر)مۇ (ماركسىزملىق نەزىرىيەدىكى ئوخشاش ئاشقۇن ۋە كۈچلۈك تەرىقىدىمۇ بولمىسىمۇ) ھاكىمىيەتنى قولغا كىرگۈزۈش مەقسىتىدىكى ئوخشىمىغان ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي سالاھىيەتتىكى گۇرۇپپىلارنىڭ  ئۆز-ئارا تىركىشىش ۋە كۈرەشلىرى دەپ تەرىپلەيدۇ.بەزى مەنبەلەردە ۋېبېرنىڭ چۈشەنچىسىنىڭ ۋاستىلىك ھالدا ئىقتىسادىي، سىياسىي، كۈلتۈر ياكى سالاھىيەت قاتارلىقلارنى مەركەز قىلغان ھالدا ئېلىپ بېرىلىدىغان كۈچ تىركىشىشلىرىگە ئايلىنىپ كېتىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ.  ۋېبېرچى توقۇنۇش نەزىرىيەسىنىڭ ئورتاق نۇقتىسى بولسا، توقۇنۇشنىڭ سىياسىي ھاياتنى چىقىش قىلغان ھالدا شەرھىيلىنىشىدۇر. [38]
داھرېندورف ۋە كولىنسنىڭ توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى:  بۇ نەزىرىيەلەر تىلغا ئېلىنغاندا جەمئىيەتشۇناسلىق ساھەسىدە تۇنجى ئەقىمىزغا كېلىدىغىنى داھرېندورفتۇر. داھرېندورف ماركسنىڭ سىنىپ ۋە سىنىپ پەرقى سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغان ئىقتىسادىي توقۇنۇش، ۋېبېرنىڭمۇ ھاكىمىيەت ۋە سالاھىيەت-نوپۇز، كۈچ نەزىرىيەلىرىنى بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق سىياسىي، ئىقتىسادىي، كۈلتۈر ۋە باشقا ئىجتىمائىي ساھەلەرگە تەۋە پەرقلىق گۇرۇپپىلار (نوپۇزىنى داۋاملاشتۇرماقچى بولغان ھۆكۈمران گۇرۇپپا بىلەن بۇ نوپۇزغا قارشى چىققۇچىلار) ئوتتۇرىسىدىكى مەنپەئەت توقۇنۇشىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇ ماركىسنىڭ ئىككىلا سىنىپ ئۇقۇمىغا قارشى چىقىپ سىنىپ ئۇقۇمىنىڭ تۈرلىرىنى كۆپەيتىدۇ. جەمئىيەتشۇناسلىق ساھەسىدە توقۇنۇش نەزىرىيەچىلىرى ئىچىدە يەنە بىر مۇھىم شەخس بولسا كولىنس بولۇپ، ئۇ ماركىسزمنىڭ سىنىپ مەركەزلىك توقۇنۇش نەزىرىيەسىدىن ھالقىش ئارقىلىق ۋېبېرنىڭ سالاھىيەت-نوپۇز ۋە كۈچ كۈرىشى ياكى توقۇنۇشىغا دائىر چۈشەنچىسىنى يېڭىدىن شەرھىيلەپ چىقىدۇ. كولىنس توقۇنۇشنىڭ بەزىدە پەرقلىق كۈلتۈر مەنسۇبلىرى ئوتتۇرىسىدا، بەزىدە تەشكىللىك كۈچ ھېسابلىنىدىغان پەرقلىق گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدا يۈز بېرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.[39]
2)ئېھتىياجلار ۋە مەنپەئەت نەزىزىيەلىرى
قۇرۇلمىلىق نەزىرىيەلەر ئىچىدىكى جەمئىيەتشۇناسلىق مۇنازىرىلىرىدىن سىرتىدىكى باشقا نەزىرىيەلەرگە قارىغىنىمىزدا، بۇ نەزىرىيەلەر بەكرەك ئېھتىياجلار، مەنپەئەتلەر، ھاكىمىيەتنىڭ خاراكتېرىگە ئوخشاش تېمىلارغا مەركەزلەشكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. تۆۋەندە بۇلارغا قاراپ چىقايلى.
ئاساسلىق ئېھتىياجلار نەزىرىيەسى: ئارىستوتىل، ماركس ۋە  فرويىد بولۇپ نۇرغۇن مۇتەپەككۇر ۋە ئىلىم ئىگىلىرى ئېھتىياج مەھرۇملىقىنىڭ كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرگە سەلبىي تەسىر ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى تەكىتلەشكەن. لېكىن ئىنسانلارنىڭ ئېھتىياجلىرى ۋە بۇ ئېھتىياجلاردىن مەھرۇم قېلىشى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نەتىجىلەرنى سىستېملاشتۇرۇپ چىققان ئابراھىم ماسلوۋدۇر (Abraham Maslow).[40]بۇرتون، ماسلوۋدىن يەنىمۇ بىر قەدەم ئىلگىرىلىگەن ھالدا ھەر ۋاقىت ھەر يەرگە ماس كېلىدىغان ئېھتىياجلارنىڭ بارلىقىنى، بۇلار قامدالمىغان-ھەل قىلىنمىغان تەقدىردە ئىختىلاب ياكى توقۇنۇش كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇرتون ئېھتىياجلارنىڭ ھەل قىلىنماسلىقى ياكى قامدالماسلىقىنىڭ ئىختىلابلار ۋە توقۇنۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. يەنى ناملىرى ۋە مەزمۇنلىرى قانداق بولۇشتىن قەتئىينەزەر تۈزۈم ياكى سىستېما ئىنسانىي ئېھتىياجلارنى ھەل قىلمىغان ئەھۋاللاردا ئىختىلابلار ۋە توقۇنۇشلارنىڭ پەيدا بولىدىغانلىقىنىمۇ تەكىتلەيدۇ.[41]