يەرشارىلىشىش مۇساپىسىدە مىللىي دۆلەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەر شارىلىشىش كۈنىمىزدە تۇرمۇشىمىزنىڭ ھەر ساھەسىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن ئاچقۇچلۇق ئۇقۇمغا ئايلاندى. ئۇ بەزىدە دۇنيادىكى مىللەت ۋە جەمئىيەتلەرنىڭ بىر-بىرىگە ئوخشاپ قېلىش جەريانىنى ۋە بۇنىڭغا ماس ھالدا ئوخشاش مەدەنىيەتنىڭ بارلىققا كېلىشىنى، بەزىدە بولسا جەمئىيەتلەرنىڭ، توپلۇقلارنىڭ ۋە مەدەنىيەتلەرنىڭ بىر-بىرىدىن پەرقلىق ئىكەنلىكىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە. بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، يەر شارىلىشىش ئۆز ئىچىدىكى زىددىيەت ۋە مەۋھۇملۇقلار بىلەنمۇ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىككە ھادىسىدۇر (ئەكەن، 2006:243). يەر شارىلىشىش ھادىسىسى توغرۇلۇق ھازىرغىچە بىرلىككە كەلگەن ئېنىقلىمىنىڭ بولماسلىقى، يەر شارىلىشىش ھادىسىسنىڭ تولىمۇ كۆپ قىرلىق ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ (كوچەر، 2004:103). مارتىن شاۋېرنىڭ قارىشىچە، يەر شارىلىشىش دائىرىسىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرنى ئۇقۇملاشتۇرۇشقا تىرىشقان نەزەرىيەچىلەر مۇنداق ئۈچ نۇقتىينەزەر ۋە قاراشنى ئاساس قىلىدۇ. بىرىنچىسى، پوست-مودېرنست نەزىرىيەچىلەر (ئۆزگىرىش)، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى نەزەرىيەچىلەر (ئۆتۈش)، يەر شارىلىشىش نەزىرىيەچىلىرى (مۇساپە ياكى جەريان)دىن ئىبارەت (شاۋېر، 2000:9).
يەر شارىلىشىش يىلتىزى 16-ئەسىرگىچە تۇتۇشىدىغان، بىراق ئاخىرقى چارەك ئەسىردە بولۇپمۇ قاتناش ۋە ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەسى ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن غايەت زور ئۆزگىرىشلەر نەتىجىسىدە ئىنسانىيەتنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلانغان ھادىسىدۇر (ئارسلانەل ۋە ئەريۈجەل، 2013:24). يەر شارىلىشىش دۇنيانىڭ زامان ۋە ماكان جەھەتتىن كىچىكلەپ كېتىشى ۋە دۇنيانى بىرلا ماكان سۈپىتىدە چۈشىنىش ئېڭىنىڭ ئومۇملىشىشى دەپ تەرىپلەنمەكتە (ئارسلانئوغلۇ، 1998:124-125). رونالد روبېرتسوننىڭ  تەبىرى بويىچە ئېيتقاندا، يەر شارىلىشىش دۇنيانىڭ كىچىك «يېزا»ھالىتىگە كېلىشىدۇر (روبېرتسون، 1998:22). كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا، يەر شارىلىشىش كۈنىمىزدە بەكرەك شىمال-غەربلىك باي دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتلەردە تۆۋەن دەپ قارىلىدىغان دۆلەتلەر ئالدىدىكى ئۈستۈنلىكى دەپ قارىلىدۇ. بۇ باي دۆلەتلەر بېكىتكەن قائىدە-پىرىنسپىلارغا رىئايە قىلغانلارنىڭ يەرشارىلىشىش دائىرىسىگە كىرگۈزۈلىدىغانلىقى، رىئايە قىلمىغانلارنىڭ بولسا چەتكە قېقىلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى خاھىشلار كۈچەيمەكتە (تالاس، 2005:101). مەسىلىگە تېخىمۇ كەڭ دائىرىدىن قارىساق، مودېرنىزىمنىڭ يەنى كاپىتالىزىمنىڭ غەرب دۇنياسىدىن دۇنياغا باشقا يەرلىرىگە كېڭىيىشىدۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، يەر شارىلىشىش مودېرنىزىمنىڭ كېڭىيىشىدىن باشقا نەرسە ئەمەس (گىددېنس، 1998:67).
يەر شارىلىشىش ئالدى بىلەن ئىقتىسادىي ساھەدە ئۆزىنى نامايەن قىلغانلىقتىن بولسا كېرەك، ئىقتىسادىي ئامىللار بەكرەك تەكىتلەنمەكتە. دۇنيا بازارلىرىنىڭ يەر شارىلىشىشى بۇنىڭغا مىسال بولالايدۇ. كۈنىمىزدە، يەرشارىلىشىش دېيىلگەندە ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك رىقابەت ساھەلىرىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇچۇر-ئالاقە تېخنولوگىيەسىنىڭ يەرلىك ۋە مىللىي بازارلاردىن چىقىپ دۇنيا بازارلىرىغا كېڭىيىۋاتقانلىقى توغرىسىدا ئومۇميۈزلۈك قاراش مەۋجۇت. يەر شارىلىشىش توغرىسىدىكى ئانالىزلارغا قارالغىنىدا بۇ قاراشلارنىڭ توغرىلىقىنى ھېس قىلغىلى بولىدۇ (تالاس ۋە كايا، 2007:151).
يەر شارىلىشىش ئىقتىسادىي ساھە بولۇپ خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە باشقا خەلقئارالىق مەسىلىلەرنىڭ ئالدىدىكى چەكلىمە ۋە توسالغۇلار ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈرۈلگەن مۇساپە بولۇش، شۇنداقلا لىبېرال (ئەركىن) قىممەت قاراشلىرىنىڭ ئومۇملىشىشى بولۇپ لىبېراللىشىش سۈرئىتىنى تېزلەشتۈرگەن جەريان دېگەن مەنىدىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، يەر شارىلىشىش ئۇقۇمى جاھانگىرلىك ۋە ئالەمشۇمۇللۇققا ئوخشاش ئۇقۇملار بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك دەپ قارالماقتا. بولۇپمۇ جاھانگىرلىك مەنىسىدە ئىشلىتىش كەڭ ئومۇملاشماقتا. ئىقتىسادىي يەر شارىلىشىش دائىرىسىدە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتىگە زىيانلىق ئۆزگىرىشلەر بارلىققا كەلمەكتە، ئامېرىكا بولۇپ ئىقتىسادىي كۈچلۈك دۆلەتلەر جاھانگىرلىك مۇنداق قىلىپ ئېيتقاندا، كېڭەيمىچىلىك قىلىشنىڭ كويىدا يۈرمەكتە. يەر شارىلىشىشنىڭ دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن بىر پۈتۈن ۋە بىر گەۋدىلىشىشىنى ئىپادىلەيدىغانلىقىنى ياقلايدىغان نەزىرىيەچىلەرنىڭ قارىشىچە،  يەر شارىلىشىش مەبلەغ بايلىقى كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ يېڭى بازارلارنى يارىتىش ۋە يۇقىرى پايدىغا ئېرىشىش غەرىزىدە قانۇن ۋە شارائىتلارنىڭ ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىشىدا ماسكا ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ (شاھىن، 2006:21).
مەدەنىيەت جەھەتتىكى يەر شارىلىشىش ئىقتىسادىي يەر شارىلىشىشتىن قالسا ئەڭ كۈچلۈك يەر شارىلىشىش تېمىلىرىدىن بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. بىر تەرەپتىن يەر شارىلىشىشنىڭ ئۆزىنىڭ بىر مەدەنىيەت مەھسۇلاتى بولۇشى، يەنە بىر تەرەپتىن مەدەنىيەتلەرنىڭ يەر شارىلىشىشنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ ئۆزگىرىشى مەدەنىيەت بىلەن يەر شارىلىشىش ئارىسىدا ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش مۇناسىۋىتىنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ (تالاس، 2004:242).
يەر شارىلىشىشنى ئىدېئولوگىيە سۈپىتىدە ئانالىز قىلغىنىمىزدا، يەر شارىلىشىشنىڭ زادى قانداق نەرسە ياكى قانداق نەرسە ئەمەسلىكى مەسىلىسىمۇ مۇھىم تېمىلاردىن ھېسابلىنىدۇ. بۇ سەۋەبتىن يەر شارىلىشىش قانداقتۇر ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشنىڭ بىردىنبىر شەرتى، بىۋاستە جەريانى ياكى ئاخىرقى نەتىجىسىمۇ ئەمەس. بۇنىڭدىن باشقا، خەلقئارا ئۇچۇر-ئالاقە ۋە مېدىيا پۇرسەت ۋە شارائىتلارنى مۇتلەق مەنىدە ئومۇملاشتۇرۇشنى ۋەياكى مەدەنىيەتلەرنى بىر-بىرىگە چوقۇم يېقىنلاشتۇرۇشنى زۆرۈر قىلمايدۇ. قىسقىسى، يەر شارىلىشىش مىللىي مەدەنىيەتنى پارچىلاش ياكى يوق قىلىش دېگەنلىكمۇ بولمايدۇ (تالاس ۋە كايا،2007: 152).