2036-يىلغا نەزەر: دۇنيا سىياسىي گېئومېتىرىيەسىنىڭ قايتا سىزىلىشى ۋە كەلگۈسى ئون يىلنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەرىتىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىندا ئامېرىكىدىكى داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى ئاتلانتىك كېڭىشى (Atlantic Council) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «2036-يىلغا مەرھابا: 450 نەپەر مۇتەخەسسىسنىڭ نەزىرىدە كەلگۈسى ئون يىللىق دۇنيا ۋەزىيىتى» ناملىق ئىستراتېگىيەلىك دوكلات خەلقئارا سىياسەت، بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى تەتقىقاتچىلارنىڭ كۈچلۈك دىققىتىنى قوزغىدى. مەزكۇر دوكلات ئورگاننىڭ «Scowcroft» ئىستراتېگىيە ۋە بىخەتەرلىك مەركىزى تەرىپىدىن تەييارلانغان بولۇپ، 2026-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان. دوكلات ئاپتورلىرى مارىي كەيت ئايلۋارد (Mary Kate Aylward)، پېتىر ئېنگېلكې (Peter Engelke)، ئۇرى فرىيدمان (Uri Friedman) ۋە پول كىيىلسترا (Paul Kielstra) قاتارلىق تەجرىبىلىك ئانالىزچىلاردىن تەركىب تاپقان. ئۇلار دۇنيانىڭ 72 دۆلىتىدىن كەلگەن 447 نەپەر يۇقىرى دەرىجىلىك ئىستراتېگىيەچى ۋە كەلگۈسىشۇناسلار بىلەن ئېلىپ بېرىلغان راي سىناش نەتىجىسىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ بۇ ھۆججەتنى شەكىللەندۈرگەن.
مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەت بىرەر رايون ياكى ساھە بىلەنلا چەكلەنگەن مۆلچەر بولماستىن، بەلكى بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئۆتكۈر مەسىلىلەرنى — خىتاينىڭ يۈكسىلىشى، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ كەلگۈسى، رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ئاقىۋىتى، يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەرەققىياتى قاتارلىق تېمىلارنى ئومۇميۈزلۈك ئۆز ئىچىگە ئالغان. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆزقاراشلار، بولۇپمۇ غەرب دۇنياسىنىڭ ئۆز ئىچىدىكى بۆلۈنۈشى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك تەرتىپنىڭ ئۆزگىرىشى ھەققىدىكى باھالار سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە. ئاپتورلارنىڭ بايانىغا ئاساسلانغاندا، تەكشۈرۈشكە قاتناشقان مۇتەخەسسىسلەرنىڭ %63 تى كەلگۈسى ئون يىلدا دۇنيانىڭ ھازىرقىدىن تېخىمۇ يامانلىشىپ كېتىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن بولۇپ، بۇ خىل «قاراڭغۇ كەيپىيات» دوكلاتنىڭ ئومۇمىي روھىغا سىڭىپ كەتكەن.
دوكلاتنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى، ئۇنىڭ سانلىق مەلۇماتلار بىلەن مۇتەخەسسىسلەرنىڭ سۇبيېكتىپ ھۆكۈملىرىنى بىرلەشتۈرگەنلىكىدۇر. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، راي سىناشقا قاتناشقۇچىلارنىڭ يېرىمىغا يېقىنى ئامېرىكا پۇقرالىرى بولسىمۇ، ياۋروپا ۋە «جەنۇبىي يەر شارى» (Global South) دۆلەتلىرىدىنمۇ زور سالماقتا ۋەكىللەر قاتناشقان بولۇپ، بۇ دوكلاتنىڭ مەلۇم دەرىجىدە غەرب مەركەزلىك بولۇش بىلەن بىرگە، باشقا رايونلارنىڭ ئاۋازىنىمۇ ئەكس ئەتتۈرۈشكە تىرىشقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تۆۋەندە بىز بۇ دوكلاتنىڭ مەزمۇنىنى بىر قانچە چوڭ تېما ئاستىدا ئانالىز قىلىمىز.
خىتاينىڭ كۈچىيىشى ۋە دۇنياۋى تەرتىپنىڭ خىرىسقا ئۇچرىشى
دوكلاتنىڭ ئەڭ يادرولۇق ۋە دىققەت قوزغايدىغان نۇقتىلىرىنىڭ بىرى خىتاينىڭ يەر شارىدىكى تەسىر كۈچىنىڭ ئېشىشىغا بولغان مۆلچەردۇر. تەكشۈرۈشكە قاتناشقان مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئامېرىكىنىڭ 2036-يىلغا بارغاندا دۇنيادىكى يېتەكچى كۈچ بولۇش ئورنىنى ساقلاپ قالالمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. دوكلاتتا ئېنىق قىلىپ: «خىتاي ئىقتىسادىي جەھەتتە ئامېرىكىدىن ئېشىپ كېتىدۇ» دېگەن قاراش ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن. بولۇپمۇ %58 زىيارەت قىلىنغۇچى خىتاينىڭ دۇنيادىكى بىرىنچى ئىقتىسادىي كۈچكە ئايلىنىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن بولۇپ، بۇ ئامېرىكا ئۈچۈن (%33) بېرىلگەن بېلەت سانىدىن كۆرۈنەرلىك يۇقىرى. بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى، بۇ مۆلچەر پەقەت ئىقتىسادىي كۆلەم بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى دىپلوماتىيە ۋە تېخنىكا ساھەسىگىمۇ كېڭەيگەن.
بىراق، دوكلاتتا خىتاينىڭ ھەربىي قۇدرىتى مەسىلىسىدە ئامېرىكىدىن ھالقىپ كېتىشىگە بولغان ئىشەنچ بىر قەدەر تۆۋەن بولۇپ، %73 مۇتەخەسسىس ئامېرىكىنىڭ يەنىلا دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك ھەربىي كۈچ بولۇپ قالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ يەردە دوكلات ئاپتورلىرى بىر خىل زىددىيەتلىك ۋەزىيەتنى يورۇتۇپ بەرگەن: خىتاي گەرچە ئىقتىسادىي جەھەتتە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىسىمۇ، ئەمما ھەربىي جەھەتتە ئامېرىكا بىلەن تەڭلىشىش ئۈچۈن تېخى خېلى مۇساپىنى بېسىشى كېرەك. شۇنداق تۇرۇقلۇق، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ %90 كە يېقىنى دۇنيانىڭ «ئىككى قۇتۇپلۇق» (خىتاي ۋە ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى) ياكى «كۆپ قۇتۇپلۇق» رىقابەت دەۋرىگە قەدەم قويىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان ئەڭ خەتەرلىك سىگناللاردىن بىرى تەيۋەن بوغۇزى ۋەزىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك. تەكشۈرۈشكە قاتناشقۇچىلارنىڭ %70 تى خىتاينىڭ كەلگۈسى ئون يىل ئىچىدە تەيۋەننى مەجبۇرىي قورال كۈچى بىلەن بېسىۋېلىشقا ئۇرۇنىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن. بۇ نىسبەت ئالدىنقى يىللاردىكىدىن (2024-يىلى %50، 2025-يىلى %65) كۆرۈنەرلىك ئاشقان بولۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق نىيىتىگە بولغان ئەندىشىسىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئاپتورنىڭ ئانالىزىچە، خىتاينىڭ بۇ خىل ھەرىكىتى پەقەت رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى يەنە بىر قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پىلتىسىنى ئوت ئالدۇرۇشى مۇمكىن. زىيارەت قىلىنغۇچىلارنىڭ %40 تىن كۆپرەكى يېڭى بىر دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پارتلىشىنى مۆلچەرلىگەن بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە %43 كىشى ئۇرۇشنىڭ پارتلاش نۇقتىسىنى تەيۋەن ياكى شەرقىي دېڭىز/جەنۇبىي دېڭىز دەپ كۆرسەتكەن.