«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچىسى، پانوپتىك تەسىردۇر. گىرامشىنىڭ رازىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئۇقۇمى ۋە فۇكونىڭ ئۆز-ئۆزىنى تىزگىنلەش ئۇقۇمى بۇ يەردە بىرلىشىدۇ. ئابىدە، ئۇيغۇرلارنى داۋاملىق كۆزىتىش ئاستىدا تۇرۇۋاتقاندەك ھېس قىلدۇرىدۇ. ھەر بىر ئۇيغۇر، بۇ ئابىدىنى كۆرگىنىدە، خىتاي دۆلىتىنىڭ كۈچىنى، ھەر يەردە ئىكەنلىكىنى، مۇقەررەرلىكىنى ئەسلەيدۇ. ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن، بەلكىم ئاڭ ئاستىدا، «قوبۇل قىلىشنىڭ» تېخىمۇ ئوڭاي ياكى توغرا ئىكەنلىكىنى ئويلاشقا باشلىشى مۇمكىن. قارشى تۇرۇش ئىنتايىن قىيىن، ئىنتايىن جاپالىق بولۇپ، ئادەمنى چارچىتىدۇ، بەلكىم ئاقىۋىتى نۇقتىسىدىن پايدىسىزدۇر. مانا بۇ پانوپتىك ھاكىمىيەتنىڭ ئەڭ ئالىي شەكلىدۇر: ئىنسانلار ئۆزلىرىنى ئۆزلىرى تىزگىنلەشكە، ئۆزلىرىنى (مەۋجۇت بىنورمال ھالنى قوبۇل قىلىشقا) «قايىل قىلىشقا» باشلايدۇ.
3.4. زو زۇڭتاڭ خوتەنگە ھېچ كەلمىگەن: تارىخىي يالغاننىڭ ئاناتومىيەسى
تارىخىي مەنبەلەرنى تەكشۈرۈش، زو زۇڭتاڭنىڭ ھېچقاچان خوتەنگە كەلمىگەنلىكىنى كەسكىن بىر شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويماقتا. بۇلگېرنىڭ (1896، 289-325-بەتلەر) قەلەمگە ئالغان زو زۇڭتاڭنىڭ تەپسىلىي تەرجىمىھالى، 1876-1878-يىللىرىدىكى ھەربىي ھەرىكەتنىڭ يىلنامىسىنى قەدەممۇ-قەدەم بەرمەكتە. بۇ يىلنامىغا كۆرە، زو زۇڭتاڭنىڭ قوماندانلىق شىتابلىرى تۆۋەندىكىچە رەتكە تىزىلماقتا: 1876-يىلى گەنسۇ ئۆلكىسىدىكى سۇجۇ (جيۇچۈەن)، 1877-يىلىنىڭ مارت-ئاۋغۇست ئايلىرىدا قۇمۇل، 1877-يىلىنىڭ سېنتەبىر-دېكابىر ئايلىرىدا ئۈرۈمچى، 1878-يىلى بولسا تۇرپان ۋە ئەتراپى. بۇلگېرنىڭ تەپسىلىي بايانىدا خوتەنگە بارغانلىقى ھەققىدە ھېچقانداق خاتىرە يوق
چۇ ۋە ليۇنىڭ،( 1966). ئىنگلىزچە تەرجىمىھالىمۇ ئوخشاش ئۇچۇرنى دەلىللىمەكتە: «زو زۇڭتاڭنىڭ شىنجاڭ ئىستراتېگىيەسى، مەركىزىي كونترول نۇقتىلىرىنى (قۇمۇل، ئۈرۈمچى) كاپالەتكە ئىگە قىلىش ۋە جەنۇب ھەرىكەتلىرىنى ياردەمچىلىرىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىش ئىدى. زو زۇڭتاڭنىڭ يېشى (ئۇ مەزگىلدە 65 ياشتا ئىدى) ۋە سالامەتلىك ئەھۋالى، ئۇزۇن چۆل سەپەرلىرىگە توسالغۇ بولاتتى.» كىمنىڭ (Kim) (2004، 89، 176-بەتلەر) تەتقىقاتىمۇ ئوچۇق ھالدا مۇنداق كۆرسەتمەكتە: «1878-يىلى 1-، 2-ئايلاردا خوتەن ئىشغالىيىتىنى ليۇ جىنتاڭ باشقۇردى. زو زۇڭتاڭ، ئۈرۈمچىدىكى شىتابىدىن ئىستراتېگىيە بەلگىلىدى.» لاتتىمور  (1950، 121-بەت) بولسا مۇنداق خۇلاسىلەيدۇ: «زو زۇڭتاڭ، رايوننىڭ شىمالىغا مەركەزلەشتى. جەنۇبنى پۈتۈنلەي ياردەمچىلىرىگە تاشلاپ بەردى. خوتەنگە تەخمىنەن 1200 كىلومېتىر يىراقلىقتىن قوماندانلىق قىلدى.»
بۇ مەنبەلەردىن چۈشىنىۋېلىشقا بولىدۇكى، خوتەن ئىشغالىيىتى زو زۇڭتاڭنىڭ ئومۇمىي ئىستراتېگىيەلىك يېتەكچىلىكى ئاستىدا بولسىمۇ، بىۋاسىتە ئۇنىڭ قوماندانلىقىدا ياكى جىسمانىي مەۋجۇتلۇقىدا ئەمەلگە ئاشمىغان. زو زۇڭتاڭ، ياشىنىپ قالغانلىقى، سالامەتلىك مەسىلىلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئالدىنلىقلىرى سەۋەبىدىن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىدىكى مەركىزىي نۇقتىلاردا قېلىشنى تاللىغان، جەنۇبىي رايونلاردىكى ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ئۆزى ئىشىنىدىغان قوماندانلارغا تاپشۇرغان. بۇ تارىخىي ھەقىقەت، ھالقىلىق بىر سوئالنى ئوتتۇرىغا چىقارماقتا: زو زۇڭتاڭ خوتەنگە ھېچ كەلمىگەن بولسا، نېمە ئۈچۈن خاتىرە تاشلىرى دەل بۇ يەردە تىكلىنىدۇ؟
جاۋاب ئېنىق: چۈنكى تارىخىي ھەقىقەت، ئىدېئولوگىيەلىك ئېھتىياجدىن مۇھىم ئەمەس. خاتىرە تاشلىرىنىڭ مەقسىتى، ھەقىقەتلەرنى ئەكس ئەتتۈرۈش ئەمەس، بەلكى مەلۇم بىر سىياسىي رېئاللىقنى ئىشلەپچىقىرىشتۇر. خوتەندە زو زۇڭتاڭ ئابىدىسى تىكلەش، تارىخىي توغرىلىقنى ئەمەس، بۈگۈنكى كۈندىكى ھۆكۈمرانلىق بايانىنى مۇستەھكەملەشنى نىشان قىلىدۇ. زو زۇڭتاڭنىڭ ئەمەلىيەتتە قەيەردە بولغانلىقى، نېمىنى قىلغانلىقى ياكى قىلمىغانلىقى مۇھىم ئەمەس. مۇھىم بولغىنى، بۈگۈن ئۇيغۇر نوپۇسى ئەڭ زىچ بولغان رايوندا، خىتاي مىللەتچىلىك بايانىنىڭ ماددىي بىر ۋەكىلىنىڭ بولۇشى ۋە بۇ ۋەكىلنىڭ ھەر كۈنى كۆرۈلۈشى، نورماللىشىشى، سوئال سورىغىلى بولمايدىغان ھالغا كېلىشىدۇر.
4.4. «ياڭاق پادىشاھى» رىۋايىتىنىڭ ئويدۇرۇپ چىقىرىلىشى
خىتاينىڭ رەسمىي بايانىغا كۆرە، 1877-يىلىنىڭ ئاخىرىدا زو زۇڭتاڭنىڭ ئەسكەرلىرى خوتەندىكى مەشھۇر «ياڭاق پادىشاھى» (核桃树王) نى كۆرۈپ ھەيران قالغان ۋە «بۇ دەرەخ، دۇنيا دەرەخلىرىنىڭ ھۆكۈمدارىدۇر!» دېيىشكەن. كېيىنچە يەرلىك خەلق، زو زۇڭتاڭنى ئەسلەش ئۈچۈن بۇ دەرەخنىڭ يېنىغا «زۇڭتاڭ راۋىقى» (宗棠亭) نى ياسىغان. بۇ بايان يۈزەكى، مەسۇم ۋە ھەتتا رومانتىك كۆرۈنۈشى مۇمكىن: بىر گېنېرال ۋە ئەسكەرلىرى، تەبىئىي بىر گۈزەللىككە ھەيران قالىدۇ، يەرلىك خەلقمۇ بۇ گېنېرالنى مىننەتدارلىق بىلەن ئەسلەيدۇ. ئەمما تارىخىي خاتىرىلەر، بۇ باياننىڭ پۈتۈنلەي ئويدۇرما ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە.
بىرىنچىسى، زو زۇڭتاڭنىڭ ئەسكەرلىرى 1877-يىلى خوتەندە ئەمەس ئىدى. بۇلگېرنىڭ  (1896، 295-301-بەتلەر) يىلنامىسى ئېنىق كۆرسىتىپ تۇرۇپتىكى، 1877-يىلىنىڭ ئاخىرىدا چىڭ قىسىملىرى تېخى تۇرپان-قەشقەر لىنىيەسىدە ئىدى. خوتەننىڭ چىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتۈشى 1878-يىلى 1-، 2-ئايلاردا ئەمەلگە ئاشقان (كىم، 2004).  شۇڭلاشقا 1877-يىلى زو زۇڭتاڭنىڭ ئەسكەرلىرىنىڭ خوتەندە ياڭاق دەرىخىنى كۆرۈشى خىرونولوگىيەلىك (ۋاقىت تەرتىپى) جەھەتتىن مۇمكىن ئەمەس.