يېڭى «مونرو تەلىماتى» ۋە ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاينىڭ لاتىن ئامېرىكاسىدىكى تەسىرىنى چەكلەش ئىستراتېگىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا سىياسەت ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرى «پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد ئىنستىتۇتى» (PIIE) تەرىپىدىن 2026-يىلى 17-فېۋرال ئېلان قىلىنغان، تەتقىقاتچى مونىكا دې بوللې قەلىمىگە مەنسۇپ «ترامپنىڭ يېڭىچە مونرو تەلىماتى خىتايغا قارىتىلغان» ناملىق ماقالىسى، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى كۈچ تالىشىش ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. مەزكۇر دوكلاتتا، ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ ترامپ ھۆكۈمىتى دەۋرىدە، بولۇپمۇ 2025-يىللىق «دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى» رامكىسى ئاستىدا، لاتىن ئامېرىكىسىدىكى خىتاي تەسىرىنى سىقىپ چىقىرىش ئۈچۈن «مونرو تەلىماتى»نى قانداق شەكىلدە قايتىدىن جانلاندۇرغانلىقى، شۇنداقلا بۇنىڭ رايون بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى چوڭقۇر تەھلىل قىلىنغان. ماقالە نوقۇل ھالدا ۋەقەلەرنى بايان قىلىش بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بايلىق ۋە سودا يوللىرىنى تالىشىش كۈرىشىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئاپتور ماقالىدە ئامېرىكىنىڭ ۋېنېزۇئېلاغا قىلغان مۇداخىلىسى، كارىب دېڭىزىدىكى پاراخوتلارغا قىلىنغان ھۇجۇملار، كۇباغا قارىتىلغان ئىقتىسادىي بېسىم ۋە ئارگېنتىنانى قۇتقۇزۇش پىلانى قاتارلىق بىر قاتار ھەرىكەتلىرىنىڭ، ئامېرىكىنىڭ 2025-يىللىق دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان نىشانلار بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى غەربىي يېرىم شاردىكى ئامېرىكىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىش ۋە «سىرتقى كۈچلەر»نىڭ ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىلارنى ھەمدە بايلىقلارنى كونترول قىلىشىنى چەكلەشتىن ئىبارەتتۇر.
تارىخىي نۇقتىدىن ئالغاندا، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جامېس مونرو 1823-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان «مونرو تەلىماتى» ئەسلىدە ياۋروپا مۇستەملىكىچى كۈچلىرىنى ئامېرىكا قىتئەسىدىن يىراق تۇتۇشنى مەقسەت قىلغان ئىدى. بىراق، بۈگۈنكى كۈندە بۇ تەلىماتنىڭ مەزمۇنى ۋە ئوبيېكتى تۈپتىن ئۆزگەرگەن بولۇپ، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ نەزىرىدىكى «سىرتقى كۈچ» ئېنىقلا خىتاينى كۆرسىتىدۇ. خىتاي ئۆتكەن يىللاردا غەربىي يېرىم شاردا ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرىنى زور دەرىجىدە كېڭەيتكەن بولۇپ، بۇ خىل كېڭىيىش ئامېرىكىنىڭ ئەنئەنىۋى تەسىر دائىرىسىگە جىددىي خىرىس پەيدا قىلغان.
مەزكۇر ئانالىزدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى شۇكى، خىتاينىڭ رايوندىكى تەسىرى شۇنچىلىك چوڭقۇرلىشىپ كەتكەنكى، ئۇنى مەجبۇرىي توسۇشقا ئۇرۇنۇش خىتاي مەبلىغى، ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ۋە بازىرىغا تايىنىپ قالغان دۆلەتلەرنىڭ مۇقىمسىزلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. يەنى ئامېرىكىنىڭ بۇ خىل قاتتىق قول سىياسىتىنىڭ رايوندا ئىقتىسادىي داۋالغۇشلارنى پەيدا قىلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى گەرچە بۇ ئارىلىشىشلارنى «ئەركىن بازارنى قوللاش» ۋە «سىرتقى تەسىرلەرگە قارشى تۇرۇش» دەپ پەردازلىغان بولسىمۇ، لېكىن ئانالىزچىنىڭ قارىشىچە، بۇنىڭ ئارقىسىدىكى ئىقتىسادىي مەقسەتلەر ئىنتايىن ئېنىق. مەسىلەن، ۋېنېزۇئېلا پىرېزىدېنتى نىكولاس مادۇرونىڭ تۇتقۇن قىلىنىشى، مەزكۇر دۆلەتنىڭ غايەت زور نېفىت زاپىسىنى ئېچىش ئۈچۈن چەتئەل مەبلەغ سالغۇچىلارىغا يول ئېچىپ بېرىشى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك دەپ قارىلىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئارگېنتىناغا بېرىلگەن 20 مىليارد دوللارلىق قۇتقۇزۇش پۇلى ئامېرىكىنىڭ بۇ دۆلەتتىكى ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارغا ئېرىشىشنى كۆزلەيدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكىنىڭ بېسىمى بىلەن خىتاي شىركىتىنىڭ پاناما قانىلىدىن چىقىرىۋېتىلىشىمۇ ئامېرىكىنىڭ سودا يوللىرىدىكى مۇتلەق كونتروللۇقىنى ساقلاپ قېلىش ئۇرۇنۇشىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە باھالىنىۋاتىدۇ. بۇ ھەرىكەتلەر ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە بەلگىلەنگەن نىشانلارغا يېتىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتسىمۇ، لاتىن ئامېرىكىسىنى ئامېرىكا ۋە خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى گېئوپولىتىك تىركىشىشنىڭ ئاساسلىق سەھنىسىگە ئايلاندۇرۇپ قويۇۋاتىدۇ. ئاللىبۇرۇن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلارغا پېتىپ قالغان بۇ رايون ئۈچۈن بۇنداق تىركىشىش تېخىمۇ كۆپ قالايمىقانچىلىقلارنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
خىتاينىڭ لاتىن ئامېرىكىسىدىكى مەۋجۇتلۇقى بولسا كۆپ تەرەپلىمىلىك بولۇپ، بولۇپمۇ ئۇنىڭ «يېشىل بەلۋاغ ۋە يول تەشەببۇسى» ئارقىلىق ئېلىپ بېرىۋاتقان پائالىيەتلىرى دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. بۇ رامكا ئاستىدا خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى بانكىلىرى ۋە كارخانىلىرى قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە مەنبەلىرى، ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا زور مەبلەغ سالغان. تەخمىنىي سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2010-يىلدىن بۇيان خىتاي پەقەت قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە تۈرلىرىگىلا تەخمىنەن 35 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغان. تېخى بۇ رەقەم پېرۇدىكى جەنۇبىي ئامېرىكىنىڭ تىنچ ئوكيان قىرغىقىنى شاڭخەي بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان غايەت زور «چەنكاي پورتى» قۇرۇلۇشىغا سېلىنغان 1.3 مىليارد دوللارنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى بۇ پورتنىمۇ نىشانغا ئالغان بولۇپ، پېرۇ ھۆكۈمىتىنى « خىتاي پۇلىنىڭ بەدىلى ئىگىلىك ھوقۇقى بولىدۇ» دەپ ئاگاھلاندۇرغان.