جون تايلور گاتتوغا كۆرە ئۇقۇمۇشلۇق كىشى قانداق بولۇشى كېرەك؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەدام نەشرىياتى تەرىپىدىن مەملىكىتىمىز ( تۈركىيە ) دە توققۇزىنچى قېتىم نەشر قىلىنغان « مائارىپ قىرغىن قورالى ( Eğitim Bir Kitle İmha Silahı ) » ناملىق كىتاب، ئۆز ساھەسى ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئوقۇلغان كىتابلاردىن بىرى. ئا ق ش دا دۆلەت مەكتەپلىرىدە ئوتتۇز يىل ئوقۇتقۇچى بولغان جون تايلور گاتتو 80 يېشىدا بۇ كىتابنى قەلەمگە ئالغان. جون تايلور گاتتو ھەم ياخشى، ھەم ناچار مەكتەپلەردە ئوقۇتقۇچى بولغانلىقىنى، ھەتتا 1991 – يىلىدا شۇ يىللىق « مۇنەۋۋەر ئوقۇتقۇچى » بولۇپ تاللانغانلىقىنى كىتابىنىڭ باش بېتىدە بايان قىلغان. لېكىن بۇ مەزگىل ئۇنىڭ ئۈچۈن بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولغان ۋە شۇنىڭدىن كېيىن ھەر قايسى شىتاتلارنى ئايلىنىپ چىقىپ، زامانىۋى مائارىپ سىستېمىسىغا بولغان تەنقىدىنى باشقىلار بىلەن ئورتاقلاشقان.
ئاپتورنىڭ مائارىپقا ئەمەس، بەلكى زامانىۋى مائارىپ تۈزۈمىگە قارشى ئىكەنلىكىنى ئالدىنئالا بىلدۈرۈپ قويۇشنىڭ زىيىنى بولمىسا كېرەك. ئۇ مائارىپنىڭ ھەرقانداق كىشىدىن ئۆگىنىش شەكلىدە « ئوچۇق تەلىم – تەربىيە تۈزۈمى » بولۇشى كېرەكلىكىنى ياقىلايدۇ. گاتتونىڭ زامانىۋى مائارىپ تۈزۈمىگە قاراتقان كۆپ ساندا ئورۇنلۇق تەنقىدلىرى بار. يەنى، زامانىۋى مائارىپ شەخىسنىڭ خاسلىقىنى بىتچىت قىلىپ، بىر خىللاشقان كىشىلەر كوللېكتىپىنى شەكىللەندۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. كىشىلەرنى پادىغا ئايلاندۇرۇپ قويۇۋاتىدۇ. « غايىپ روھ » لارنى ۋۇجۇتقا چىقىرىۋاتىدۇ. بۇ مائارىپ تۈزۈمى سەۋەبىدىن بالىلىق مەزگىلنىڭ ئاخىرلىشىشى سوزۇلۇپ كېتىۋاتىدۇ ۋە يېتىلگەنلىك مەزگىلى كېچىكىۋاتىدۇ. چۈنكى زامانىۋى مائارىپ كاپىتالىستىك تۈزۈمنىڭ ئىكىسپالاتاسىيە چاقىنى ئايلاندۇرۇۋاتقان ئەڭ مۇھىم ساھەلەرنىڭ بىرى. خۇددى بۈگۈنكى دورا – دەرمەك ساھەسىگە ئوخشايدۇ…
مۇئەللىپ، جېمىس كونانت 1959 – يىلى يازغان بىر ماقالىسىنى ئوقۇۋاتقاندا زامانىۋى مائارىپ تۈزۈمى ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىشنى قارار قىلغان. ئاندىن ئالېكساندىر ئىنگلىس 1918 – يىلى ئېلان بىر كىتابى ئۇنىڭ كۆزىنى ئاچقان. مەزكۇر كىتابتىن زامانىۋى مائارىپنىڭ نېگىزلىك پەلسەپىسىنىڭ 1820 – يىللىرى پرۇسيەدە مەجبۇرى مائارىپ ئۈچۈن ئىجرا قىلىنغان تۈزۈم بىلەن ئوخشاش ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى بايقىغان. ئاپتور بۇ مەقسەتنى مۇنداق بايان قىلغان: زامانىۋىلاشقان، سانائەتلەشكەن جەمئىيەتلەردە مائارىپنىڭ مەقسىتى، تۆۋەن تەبىقىدىكىلەرنىڭ بىرلىشىۋېلىشىنى توسۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان ئوپراتسىيەدۇر.
ئاپتور تىلغا ئالغان مەزكۇر ماقالىدە زامانىۋى مائارىپنىڭ مەقسىتى تۆۋەندىكى ئالتە ماددىدا مۇنداق بايان قىلىنغان:
1.	يولغا كەلتۈرۈش. مەكتەپلەر ھاكىمىيەتكە قانداق ئىنكاس قايتۇرۇش ھەققىدە ئۆزگەرمەس ئادەتلەرنى بەرپا قىلىدۇ. بۇ ئەلۋەتتە تەنقىدىي تەپەككۇرنى يوق قىلىدۇ.
2.	بىرلىككە كەلتۈرۈش رولىنى ئوينايدۇ. بۇ نۇقتىدىكى ئاساسلىق مەقسەت، بالىلارنىڭ ھەممىسىنى بىر – بىرىگە ئوخشايدىغان قىلىش. چۈنكى قائىدە – تۈزۈمگە رىئايە قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ قايتۇرىدىغان ئىنكاسىنى ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدۇ.
3.	تونۇشتۇرۇش ۋە يۈزلەندۈرۈش. مەكتەپنىڭ ئاساسلىق مەقسەتلىرىدىن بىرسى، ھەر ئوقۇغۇچىغا ماس كېلىدىغان بىر ئىجتىمائىي رول تونۇشتۇرۇش بولۇپ، « ئوتتۇرىچە نۇمۇرى » ئۇ رولنى ئالدا قىلىدۇ.
4.	ئوخشاشمايدىغان قىلىش. جەمئىيەتتىكى ئىجتىمائىي رولى بەلگىلەنگەن بالىلار بۇنىڭغا ماس ھالەتتە تەربىيلىنىدۇ. بۇ ھەر بالىنىڭ ئۆزى قىلالايدىغان ئەڭ ياخشى ئىشنى قىلىشىغا توسالغۇ بولىدۇ.
5.	تاللاش. بۇ نوقتىغا تىلغا ئېلىنغان تاللاش، دارۋىن ئوتتۇرىغا قويغان تەبىئىي شاللىنىشقا ئوخشايدىغان ئىش بولۇپ، مەكتەپلەرنىڭ يەنە بىر ۋەزىپىسى، نامۇۋاپىق، يەنى ئوتتۇرىچە نۇمۇرى تۆۋەن بولغانلارنىڭ سەلبىي تەسىرگە ئۇچرىشى ۋە چەتكە قېقىلىشىنى كۆرسىتىدۇ.
6.	تەييارلاش. كېلەچەكتە يۇقىرىدىكى مەقسەتلەر ئاساسىدا ۋۇجۇتقا كېلىدىغان جەمئىيەت ئاق سۆڭەكلەرگە مۇھتاج بولىدۇ. بۇ سەۋەپتىن ئاز ساندىكى بالىلار بۇ مەقسەتتە تەربىيەلىنىدۇ.
جون تايلور گاتتو، ئا ق ش دىكى مائارىپ تۈزۈمىنىڭ ماھىيىتىنى چۈشەنمەكچى بولغانلارغا، جورجى ئورۋىلنىڭ « ھايۋانلار قورۇقى » ناملىقنى رومانىنى ئوقۇشنى تەۋسىيە قىلغان. ئاپتۇرنىڭ مائارىپ ھەققىدىكى تەنقىدى كۆز ئالدىمىزدا تۇرۇپتۇ. خوش، ئۇنداقتا مائارىپنىڭ قايسى شەكىلدە بولۇشى ھەققىدە ئۇ نېمە دەيدۇ؟ ياخشى بولغان مائارىپ تۈزۈمى ئوقۇغۇچىلارغا نېمىلەرنى ئاتا قىلىشى، نېمىلەرنى ئۆگىتىشى كېرەك؟ بۇ سوئالنىڭ جاۋابىنى ئۆزىدىن تەۋسىيە سورىغان نەۋرىسىگە يازغان بىر پارچە مەكتۇبتىن ئوقۇپ چىقايلى:
1.	ئۆزىنى بىلىش. مانا بۇ ئەڭ چوڭ مۇكاپات. بۇ مۇكاپات بولمىسا سەن ئۆزەڭنى يوقۇتۇپ قويغان بولسەن ۋە ئۆمۈر بويى چۆكۈپ كەتمەسلىك ئۈچۈن تىپىرلاپ تۇرۇشقا مەجبۇر بولىسەن. ھازىرغىچە سېنىڭ، خاراكتېرىڭنى تونۇپ يېتىش ئۈچۈن ئۆزۈڭ ھەققىدە كۆزىتىش سەپىرى ئېلىپ بارغان بولۇشۇڭ ۋە خاراكتېرىڭ ھەققىدە، يەنى خاراكتېرىڭنىڭ كۈچلۈك تەرىپى، ئاجىز تەرىپى، ئىنايىتى ۋە ئەيىپلىرى ھەققىدە بىر يەكۈنگە كېلىشىڭ كېرەك ئىدى. سەن ئوقۇۋاتقان قايسى ئوتتۇرا مەكتەپ ساڭا بۇ ھەقتە قانچىلىك ھەمدەمدە بولالايدۇ دەيسەن؟