دىكتاتورلارنىڭ يەتتە تۈرلۈك ئادىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تاراتقۇلار سايلام سەپەرۋەرلىك پائالىيەتلىرىنى، ناخشا – مۇزىكىلىرىنى، نامزاتلارنىڭ پىلان – پىروگراممىلىرى ھەتتا ئۇلارنىڭ ئەپتى – بەشىرىلىرى ئېچىپ تاشلانغان ئۇچۇرلارنى تارقاتقىنىدەك، ئېلانلار، بەس – مۇنازىرىلەر، سايلام پائالىيەتلىرى ۋە ۋەزىپىگە تەيىنلەش مۇراسىملىرىنىمۇ تارقىتىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى مەۋجۇت سىياسىي جەرياننىڭ ئۈنۈملۈك بولغانلىقىغا ئاممىنى ئىشەندۈرۈش مەقسەتلىك كۆرۈنۈشلەردىن ئىبارەتتۇر. بۇ ئىشەنچنى كۈچەيتىش ئۈچۈن «ئامېرىكا چۈشى»، «رەڭدار جەمئىيەت»، كىشىلىك ھوقۇقنى ھىمايە قىلىپ، دۇنيانى تېخىمۇ بىخەتەر ھالەتكە كەلتۈرۈشكە تىرىشىدىغان «تىنچلىقسۆيەر دۆلەت» دېگەندەك ئەپسانىلەر بازارغا سېلىنىدۇ.
نوئام چومىسكىنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكىدىكى تەشۋىقات «ئويلاشنى كونترول قىلىش (thought control)» ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان بولۇپ،  «زۆرۈرىي ئالداش (necessary illusions) » ئۇسۇلى ئارقىلىق ئاممىنى قايمۇقتۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ خىل ئالداش ئۇسۇلى پاش بولۇپ، قانۇنسىز قىلمىشلار ئاشكارىلانغاندا بولسا، «زىياننى كونترول قىلىش damage control) )» تىن ئىبارەت باشقا بىر خىل تەشۋىقات تاكتىكىسى ئىشقا سېلىنىدۇ، بۇ باسقۇچ تەكشۈرۈش كومىتېتلىرى، گۇۋاھلىق يىغىنلىرى قاتارلىق كۆپىنچە ھاللاردا تىلغا ئالغۇدەك نەتىجە چىقمايدىغان ئىشلاردا ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ. دىكتاتورلار ئۆتكۈزگەن خاتالىقى، ئارىلىشىپ قالغان سەتچىلىكى توغرىسىدىكى ئۇچۇرلارنى قامال قىلىش جەھەتتە مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغىنىدا، چېگرا ھالقىپ ھەربىي ھەرىكەت ئېلىپ بېرىشتەك ئۇسۇللارنى قوللىنىپ، خەلقنىڭ دىققىتىنى تاشقى دۈشمەنگە مەركەزلەشتۈرۈشىمۇ مۇمكىن.
دىكتاتورلار (ئادەتتىمۇ)، ھەقىقەت بىلەن يۈزلىشىپ قالغان چاغلىرىدىمۇ يالغان ئېيتىش يولىنى تاللايدۇ. دەرۋەقە، كۆپىنچە سىياسەتچىلەر يالغاننى ئوبرازىنى ياخشىلاش، دۆلىتىنىڭ مىللىي خەۋپسىزلىكىنى قوغداشقا پايدىلىق دەپ قارىغان ئىشلارنى قىلىش ۋەياكى ھەربىي ھەرىكەتلىرى ۋە باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى قوبۇل قىلدۇرۇشنىڭ ئۈنۈملۈك ۋاسىتىسى، دەپ قارايدۇ. ھاكىممۇتلەق رەھبەرلەر بىلەن «دېموكراتچى» رەھبەرلەر يالغان ئېيتىش جەھەتتە ئوخشاش بولۇپ، بۇ قىلمىش (بۈگۈنكى دۇنيا) سىياسىتىنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان بىر پارچىسىغا ئايلىنىپ قالدى. سايلام سەپەرۋەرلىك پائالىيەتلىرى يالغان راۋاج تاپىدىغان بىر بازاردىن ئىبارەت بولۇپ، بېلەت تاشلىغۇچىلار نامزاتلارنىڭ ئۆزلىرىگە بەرگەن ۋەدىلىرىنىڭ ئاۋازغا ئېرىشش ئۈچۈن قىلىنغان ئۇرۇنۇشلاردىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىنى ئوبدان بىلىدۇ.
دىكتاتورلار يالغاننى تەكرارلاش ئارقىلىق بىر تۈركۈم كىشىلەرنى ھەقىقەتتىن گۇمانلىنىدىغان، ئۆز نىشانىغا خىزمەت قىلىدىغان خۇراپىيلىقلارغا ئىشەندۈرگىلى بولىدۇ، دەپ ئويلايدۇ. لېكىن، يالغان ۋەيران قىلغۇچ ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئىككىنچى بۇش يالغانلارنى رەھىمسىزلەرچە تەكرارلىدى، ھۆكۈمىتى ۋە ئۇنى ياقلايدىغان مەتبۇئاتنىڭ ئۈزلۈكسىز يەل بېرىشى، ئۇنىڭغا قارشى كۈچلەرنىڭ ئاجىزلىشىشىغا ۋە ئۆكتىچىلىرىنىڭ بىتەرەپ تۇرۇشىغا ئېلىپ باردى؛ «شارون تىنچلىقپەرۋەر كىشىدۇر»، «ئىراقتا ئاممىۋى قىرغۇچى قوراللار بار»، «ھاماس تېررورلۇق تەشكىلاتى»… بۇلار پەقەت مىساللاردىن ئىبارەت. بەزى دىكتاتورلار سىياسىتىنى مەلۇم بىر جامائەتنى «تېررورچى» دېيىشكە مەركەزلەشتۈرۈشى مۇمكىن؛ بۇ خىل يالغانلار تەدرىجىي ھالدا ئاممىۋى خىتابنىڭ بىر پارچىسىغا ئايلىنىپ، ئۇنىڭ توغرا – خاتالىقىنى سۈرۈشتە قىلىش بىھۇدە ئىشتەك تۇيۇلۇشى، بۇ مەسىلىدىن گۇمانلانغۇچىلار خائىنلىق بىلەن ئەيىبلىنىش ياكى سېھىرگەر ئوۋلاش دولقۇنىغا دۇچ كېلىشى مۇمكىن.
«خېرىدار» چىللاش
دىكتاتورلار ئۆز پىكىرلىرىنى يېيىش، ئىچكى – تاشقى سىياسەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن سەزگۈر نۇقتىلارغا ئۆزىگە سادىق تەشۋىقاتچىلارنى ئورۇنلاشتۇرىدۇ؛ ئۇلارنىڭ نۇتۇق قابىلىيىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشىغا ۋە كارىزماسى بار كىشىلەر بولۇشىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلىدۇ. مەسىلەن، يۇقىرىدا بايان قىلىنغان دىكتاتورنىڭ (بىرەر تەشكىلاتنى تېررورچى، دەپ ئېلان قىلىشىغا ئوخشاش) يالغىنىنى بازارغا سالغۇچىلار قوبۇل قىلىپ، ئۇنى ئىشەنگۈدەك، ئاقىۋىتىنى ئاقلىغۇدەك دەرىجىدە پىششىقلاپ ئىشلەپ چىقىدۇ. چۈنكى، ئۇ پەقەت سۆزدىنلا ئىبارەت ئەمەس، باستۇرۇش ھەرىكەتلىرى، كۆرسەتمىلىك سوتلاشلار، كەڭ كۆلەملىك دەپسەندىچىلىك قىلمىشلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولۇپ، (يۇقىرىقىدەك تەييارلىقلار بۇ خىل قىلمىشلارنى) زۆرۈردەك، ھېچبولمىغاندىمۇ چۈشىنىشلىك قىلىپ كۆرسىتىدۇ.
كەۋاكىبى «ئۇلۇغلار تونىغا ئورۇنۇۋالغۇچىلار (بەلكى بۇلارغا پالتىچىلار، شەببىيھە دېگەن ئىسىملار چۈشۈشى مۇمكىن)» دەپ ئاتىغان بۇ تائىپىنىڭ خەتىرى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرىدۇ ۋە ئۇلارنى «مەغرۇر مۇستەبىتلەر يانىدىغان جەھەننەم ئاتەشىنىڭ يالقۇنجاپ تۇرغان بىر پارچىسى بولۇپ، ئىنسانىيەت ئارىسىدىكى باراۋەرلىك شەرىپىنى كۆيدۈرۈپ تاشلايدۇ» دەپ تەسۋىرلەيدۇ ۋە سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ، دىكتاتورلارنىڭ ئۇلارنى قولىدا تۇتۇپ تۇرۇش ئارقىلىق ئۈممەتنى «مەنپەئەتىنى كۆزدە تۇتۇۋاتقان نام ئاستىدا زىيانغا ئۇچرىتىدۇ، قوشنىسىغا زۇلۇم سالىدىغان، دۈشمەنلىك قىلىشنى تەقەززا قىلىدىغان ئۇرۇشقا يېتەكلەيدۇ، ئۇلاردا دىنىغا ياردەم قىلىشنى خالايدىغاندەك تۇيغۇ پەيدا قىلىدۇ ياكى ئۈممەتنىڭ مال – مۈلكىنى ھۇزۇر – ھالاۋىتى ۋە مۇستەبىتلىكىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن ئۈممەتنىڭ ئار – نومۇسى، مەملىكەتنىڭ تەقدىرى، دېگەن ناملار ئاستىدا سەرپ قىلىدۇ ۋەياكى ئۈممەتنى، ئادالەتسىزلىكىگە قارشى تۇرغۇچىلارنى ئۈممەتكە قارشى تۇرغۇچىلاردەك قىلىپ كۆرسىتىپ سۇيىئىستېمال قىلىدۇ. بەزىدە ھېكمەت ۋە سىياسەتنىڭ تەقەززاسى دېگەن نام ئاستىدا دۆلەت ۋە ئۈممەتنىڭ ھوقۇقىغا خالىغىنىچە مۇداخىلە قىلىدۇ. كەۋاكىبى، «دىكتاتورلار ئۆزلىرىنى ياردەم قىلغۇچى ۋە ھىمايە قىلغۇچى گۇرۇھلارغا موھتاج دەپ ھېسابلىمايدۇ، ئۇ ۋە مىنىستىرلىرى بىر گۇرۇھ ئوغرىلاردۇر» دەيدۇ.
باشقىلارنى قۇربان قىلىش