دىنىي تەربىيەدە ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-ھېكايە (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نۇرغۇن قوشۇمچە ئامىللار، مەسىلەن، كىتابلار بېسىلغان قەغەز، خەتنىڭ بېسىلىش تېخنىكىسى، ھېكايىلەرنىڭ ئىچىدىكى رەسىملەرنىڭ شەكلى ۋە ھەجىمى، ھېكايىلەرنى كۆرۈنۈش جەھەتتىن تاماملايدۇ. نەشرىيات تەرەققىي قىلغان بولسىمۇ بۇ قوشۇمچە ئامىللارنىڭ يەنىلا ئېستېتىك بولماسلىقى، ھېكايە كىتابلارنىڭ تەربىيەدىكى پايدىلىرىنى ئازايتماقتىدۇر.
بىر ھېكايە بالىغا ئوقۇپ بېرىلگەن ياكى ئېيتىپ بېرىلگەندىكى ئىنتوناتسىيە، روللارغا مۇۋاپىق بولغان ئاۋازغا ئوخشاش ئاڭلاش جەھەتتىكى ئامىللارمۇ ھېكايىلەر ئۈچۈن مۇھىمدۇر. مەسلەن بىر رادىيو پروگراممىسىدا ھېكايە ئوقۇغان بىرىنىڭ بۇلارغا چوقۇم دىققەت قىلىشى كېرەك. يەرلىك رادىئولار كۆپەيگەن بۈگۈنكى كۈندە، بەزى بالىلار پروگراممىلىرىدا ئوقۇلغان دىننىي ھېكايىلەردە، بۇ مەسىلە دىققىتىمىزنى ئىنتايىن بەك تارتماقتا.
شەكىل جەھەتتىن دىنىي ۋە ئەخلاقىي ھېكايىلەر دېيىشنىڭ ئورنىغا، تېخىمۇ مۇۋاپىق بىر ئۇسۇل بىلەن دىن ۋە ئەخلاق تەربىيىسىنى مەقسەت قىلىپ يېزىلغان ھېكايىلەر دېيىش مۇۋاپىق بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى شۇنداق ھېكايىلەر بار كى، ئەسلىدە بۇ كاتېگورىيەگە كىرمىسىمۇ، ئەخلاقىي بىر تەربىيە ئۈچۈن ئىشلىتىلسە بولىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، بۇ مەقسەت ئۈچۈن يېزىلغان ھېكايىلەردە نېمىلەرگە دىققەت قىلىنىشى كېرەك دېگەن سوئالغا جاۋاب ئىزدەش مۇۋاپىق بولىدۇ.
6 – دىنىي ۋە ئەخلاقىي تەربىيەنى مەقسەت قىلىپ يېزىلغان ھېكايىلەردە بولۇشقا تېگىشلىك ئومۇمىي ئالاھىدىلىكلەر.
ھېكايىنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان ئالتە ئاساسلىق ئېلېمىنتى باردۇر. بۇ ئېلېمىنتلار دىنىي ۋە ئەخلاقىي تەربىيىنى مەقسەت قىلىپ يېزىلغان ھېكايىلەردىمۇ كەم بولسا بولمايدۇ. شۇڭلاشقا بۇ قىسىمدا يېزىلىپ بولغان ھېكايىلەرگە ئەمەس، بۇنىڭدىن كېيىن يېزىلىدىغان ھېكايىلەرگە تەكلىپىمىزنى سۇنىمىز.
قۇرۇلما ھېكايىنىڭ بېشىدىن ئاخىرغىچە بولغان شەكىلىدۇر. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، ھېكايىنىڭ قۇرۇلمىسى قالايمىقان پارچىلارنى سىستېمىلىق قىلىپ يىغىش ۋە ئەڭ يۇقىرى سەۋىيىدە ئۇلارنىڭ تەرتىپىنى ساقلاپ قېلىشتۇر. ھېكايە مەنتىقىلىق مۇنازىرە ياكى ئالاقە ئورنىتىش ئۇسۇللىرى بىلەن شەكىللەندۈرۈلىدۇ. ۋەقەلىكلەر ۋە قەھرىمانلار يازغۇچى تەرىپىدىن مۇھىم رەت-تەرتىپ ئارقىلىق بېرىلىدۇ.
بالىلارغا ئەخلاقىي تېمىلارنى سۆزلەپ بېرىش ئۈچۈن ھېكايە يازغاندا، ئايەت ۋە ھەدىسلەرنى بىۋاسىتە نەقىل كەلتۈرۈشنىڭ ئورنىغا ئۇلاردا بايان قىلىنغان ئەخلاقىي ئاساسلارنى تەسۋىرلەش كېرەك، ھېكايە دىننىڭ ئىسمى بېرىلمەستىن سۇنىلىشى كېرەك. چۈنكى بالىلار ئالدى بىلەن ئەخلاقى مۇئامىلىلەرنى ئۆگىنىشى ۋە قوبۇل قىلىشى كېرەك. بۇ مۇئامىلىلەرنى ھېكايىنىڭ ئىچىدە تېخىمۇ ئاسان چۈشەندۈرەلەيمىز. دىنىي تېكىستلەر بىلەن بايان قىلساق، تېخىمۇ بەكراق قائىدىلىك بىر ئۇسۇل شەكىللىنىدۇ. ھالبۇكى ھېكايە ۋە ھېسداشلىقنىڭ نەتىجىسىدە بالا، ھېكايىنىڭ ئىچىگە جەلپ قىلىنىدۇ ۋە خۇددى ھېكايىنىڭ ئىچىدە تەربىيىلىنىۋاتقاندەك ھېس قىلىدۇ. چوڭ بولغاندىن كېيىن، بالا ئۆز يېشىغا مۇۋاپىق سەۋىيەدىكى دىنىي تېكىستنى ئوقۇغاندا، ئۇ مەزمۇنلارنى ئاللىبۇرۇن ئۆگىنىپ بولغان بولىدۇ.
مەركىزى ئىدىيە، يازغۇچىنىڭ تاللاشلىرىدىكى ياكى ھېكايىلىرىدە ئىپادىلەشكە تىرىشقان كۆز قارىشىدۇر. شۇڭلاشقا مەركىزى ئىدىيە ۋەقەلىكلەرنىڭ تاللىنىشى ۋە باھالىنىشىدىن ئىبارەتتۇر، دېيەلەيمىز. بۇ سەۋەبتىن جەمئىيەتنىڭ ۋە دىننىڭ ئۆز-ئارا تەسىرى، ھېكايە يازغۇچىسىنىڭ جىنسىيىتى، يېشى ۋە ئېتنىك قۇرۇلمىسىغا ئوخشاش ئامىللار، قىزىقىشلىرى ۋە قىيىنچىلىقلىرى پۈتۈنلەي ھېكايىدە ئەكس ئەتتۈرۈلىدىغان ئالاھىدىلىكلەردۇر.
دىن ۋە ئەخلاق بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھېكايىلەردە يازغۇچى، ئۆزىچە توغرا دەپ قارىغانلارنى ئەمەس، مەنبەسى ئىشەنچلىك مەزمۇنلارنى يېزىشى كېرەك. مەلۇم بىر ئېقىم ياكى جەمئىيەتنىڭ يېنىدا ياكى قارشى تەرىپىدە تۇرماستىن، ئوبيېكتىپ بىر كۆز قاراش بىلەن ھېكايىنى شەكىللەندۈرۈشى كېرەك.
ھېكايىدە تەجرىبە، تۇيغۇ، ھاياجان ۋە باھالاش ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا بولغان دىئالېكتىك تەسىردۇر. ھېكايىلەردە ھېسسىيات بىلەن چۈشەنچىلەر ۋە ئەقىل بىلەن ۋىجدان، ئۆزئارا تەسىر قىلىشى كېرەك. چۈنكى ئادەم تەجرىبىسىگە بۇ ئىككى تەرەپنىڭ بىرلىشىشى لازىم. شۇنىڭدەك ئادەمنىڭ ھېسسىي ۋە فىزىكىلىق قۇرۇلمىسىنىمۇ ئايرىماستىن ھېكايە يېزىش كېرەك. ئەگەر پەقەت مەنىۋى تەرىپىنى بايان قىلىش بىلەن ئادەمنىڭ ماددىي تەرىپىگە سەل قارالسا، بۇ ھېكايىلەر مەقسىتىگە يەتمىگەن بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن يازغۇچىلار ھېكايىلىرىدە قەلئەنىڭ چوققىسىدا تۇرۇپ كۆرگەنلىرىنى ئەمەس، خەلقنىڭ ھاياتىدا يۈز بەرگەنلەرنى ۋە خەلقنىڭ شۇ دەۋردىن كۈتكەن ئۈمىدىنى يېزىشى كېرەك.
رول بەلگىلەش يازغۇچىنىڭ ھېكايىدىكى پىرسۇناژلارغا بەرگەن روللىرىنى كۆرسىتىدۇ. ھېكايە قىلىشنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى بولسا ھېكايىدىكى روللار ئارىسىدىكى باغلىنىشلار، ئۇلارنىڭ تالاش تارتىشلىرى ۋە بىر بىرىنى تاماملىشىدۇر. يازغۇچى قەھرىمانلارنى ناھايىتى ياخشى بەلگىلىشى ۋە ئۇلارغا بەرگەن روللارغا ئىنتايىن بەك دىققەت قىلىشى كېرەك. پىرسۇناژلار ئادەتتىن تاشقىرى قابىلىيەتكە ئىگە بولماسلىقى، مەنتىقىلىق ۋە چۈشىنىشلىك ھەرىكەتلەرنى قىلىشى كېرەك. يامان ۋە سەلبىي روللارنى ئالغان پىرسۇناژلىرى قىلمىشلىرى كونكرېت تەسۋىرلەنمەسلىكى كېرەك، ھەمدە ئۇلارنى جەلپكار بايان قىلىشتىن قېچىش كېرەك.
مۇناسىۋەت بەلگىلەش
يازغۇچىنىڭ ھېكايىنى يېزىشى، ۋەقەلىكنى داۋاملاشتۇرۇشى، شەكىل بېرىشى ۋە مۇناسىۋەتلەرنى نەتىجىلەندۈرۈشىدۇر. رول بەلگىلەش ھېكايە ئىچىدىكى باغلىنىشلارنىڭ ئېنىقلىنىشى بولسا، مۇناسىۋەتلەرنى بەلگىلەش بولسا باغلىنىش ئىچىدىكى ھېكايىنىڭ ئىشلىتىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر.
قوشۇمچە پىرسۇناژلار
قوشۇمچە پىرسۇناژلار بولسا يازغۇچىنىڭ ھېكايىسىدە ئورۇن بەرگەن مۇھىم باشقا كىشىلەردۇر. بۇلار ھېكايىدىكى باش پىرسۇناژلارغا ياردەم قىلىدۇ.