سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە مىللەتلەرنىڭ تەقدىرى: تېخنىكىدىن ھالقىغان ئىجتىمائىي رىقابەت (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنىڭدىن باشقا، سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەسىرىدە مىللىي ئىرادىنىڭ «ھەددىدىن ئېشىپ كېتىش» (Overreach) خەۋپىمۇ بار. ئەگەر بىر دۆلەت سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆزىنى ھەددىدىن زىيادە كۈچلۈك ھېس قىلىپ، باشقا دۆلەتلەرگە ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى يۈرگۈزۈشكە ئۇرۇنسا، بۇ خۇددى تارىختىكى ئىمپېرىيەلەرنىڭ ھالاكىتىگە ئوخشاش ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن (راند، 70-بەت). شۇڭا، مىللىي ئىرادە بىلەن ئېھتىياتچانلىقنى بىرلەشتۈرۈش ئىنتايىن مۇھىم. سۈنئىي ئەقىل يەنە يېڭى دىنىي ئېتىقادلار ياكى ئىدېئولوگىيەلەرنى پەيدا قىلىش ئېھتىماللىقىغىمۇ ئىگە. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى كىشىلەرگە يېڭىچە دۇنيا قاراشلىرىنى سىڭدۈرۈپ، ئەنئەنىۋى قىممەت قاراشلارنى ۋەيران قىلسا، بۇ جەمئىيەتنىڭ پارچىلىنىشىنى تېزلىتىۋېتىدۇ (راند، 82-بەت). بۇنداق ئەھۋالدا، ئورتاق مىللىي كىملىكنى ساقلاپ قېلىش تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ. خۇلاسىلىگەندە، سۈنئىي ئەقىل مىللىي ئىرادە ۋە كىملىككە قوش يۆنىلىشلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ: ئۇ بىر تەرەپتىن دۆلەتنى قۇدرەت تاپقۇزۇپ، خەلقنى روھلاندۇرالىسا، يەنە بىر تەرەپتىن كىشىلەرنى ھورۇنلاشتۇرۇپ، جەمئىيەتنى پارچىلاپ تاشلىشى مۇمكىن. مۇھىمى، دۆلەتلەرنىڭ بۇ تېخنىكىنى قانداق باشقۇرۇشى ۋە ئۇنىڭ جەمئىيەتكە بولغان تەسىرىنى قانداق تىزگىنلىشىدۇر.
3. پۇرسەت ۋە ئادالەت: ئولىگارخىيە خەۋپىگە قارشى
«ئورتاق پۇرسەت» يارىتىش مۇۋەپپەقىيەت قازانغان جەمئىيەتلەرنىڭ يەنە بىر ئاساسلىق ئالاھىدىلىكىدۇر. بۇ، بىر دۆلەتتىكى بارلىق كىشىلەرنىڭ ئۆز قابىلىيىتىنى جارى قىلدۇرۇش، ئىشلەش ۋە تەرەققىي قىلىش پۇرسىتىگە ئىگە بولۇشىنى كۆرسىتىدۇ (راند، 91-بەت). سانائەت ئىنقىلابى دەسلىپىدە زور تەڭسىزلىك ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، كېيىنچە ئوتتۇرا سىنىپنىڭ كېڭىيىشىگە پۇرسەت ياراتقان (راند، 92-بەت). سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىمۇ ئەگەر بۇ تېخنىكا پەقەت ئاز ساندىكى سەرخىللارنىڭ قولىدا مەركەزلىشىپ قالسا، جەمئىيەتتىكى تەڭسىزلىك تېخىمۇ كېڭىيىپ، «پۇرسەت ئولىگارخىيەسى» (Oligarchy of Opportunity) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ (راند، 100-بەت).
سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىش ئورۇنلىرىنى ئىگىلىۋېلىش ئېھتىماللىقى زور بولۇپ، بەزى مۆلچەرلەردە 2050-يىلغىچە خىزمەت سائىتىنىڭ %70-80 پىرسەنتىنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش مۇمكىنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان (راند، 98-99-بەتلەر). ئەگەر بۇ جەريان مۇۋاپىق باشقۇرۇلمىسا، ئەمگەكچىلەر بىلەن مەبلەغ سالغۇچىلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرق تېخىمۇ چوڭىيىپ، جەمئىيەت مۇقىمسىزلىقى كېلىپ چىقىدۇ. شۇڭا، مۇۋەپپەقىيەت قازانغان جەمئىيەت سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان قورال سۈپىتىدە ئىشلىتەلەيدىغان جەمئىيەتتۇر.
بۇ يەردە ئەڭ ھالقىلىق ئۇقۇم «ئىنسانىي سۇبيېكتىپلىق» (Human Agency) ياكى ئۆز تەقدىرىگە ئۆزى خوجا بولۇش ھوقۇقىدۇر (راند، 94-بەت). سۈنئىي ئەقىلنىڭ كىشىلەرنىڭ ئورنىغا قارار چىقىرىشى، ئۇچۇرلارنى سۈزۈشى ۋە ھەتتا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشى ئىنسانلارنىڭ ئۆزلۈكىدىن يېڭىلىق يارىتىش ۋە تەشەببۇسكارلىق ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن. مەسىلەن، لوندون تاكسى شوپۇرلىرىنىڭ «بىلىم» (The Knowledge) ئىمتىھانى ئۈچۈن يىللاپ تىرىشىشى بىلەن GPS ئىشلىتىدىغان شوپۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرق، ھەقىقىي ماھارەت بىلەن تېخنىكىلىق قولايلىقنىڭ پەرقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ (راند، 95-بەت).
سۈنئىي ئەقىل بەزىدە تۆۋەن ماھارەتلىك ئىشچىلارنىڭ سەۋىيەسىنى ئۆستۈرۈپ، «باراۋەرلىك» يارىتىشى مۇمكىن. مەسىلەن، سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە يېڭى خىزمەتچىلەر تەجرىبىلىك خىزمەتچىلەر بىلەن ئوخشاش ئۈنۈمدە ئىشلىيەلىشى مۇمكىن. ئەمما، يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ ئەھۋال جاپا تارتىپ ماھارەت ئىگىلىگەنلەرنىڭ ئەمگىكىنى قىممەتسىز قىلىپ قويۇشى، نەتىجىدە ھەقىقىي ماھارەت ۋە ھۈنەرۋەنچىلىك روھىنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن (راند، 96-بەت).
ئالگورىزىملىق مۇستەبىتلىك (Algorithmic Tyranny) يەنە بىر چوڭ خەتەردۇر (راند، 98-بەت). ئالگورىزىملارنىڭ ئىشقا ئېلىش، قەرز بېرىش ياكى سوت ھۆكۈمى چىقىرىشتا ئىشلىتىلىشى، نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ئادىل مۇئامىلىگە ئېرىشىش ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ بۇ سىستېمىلاردا مەۋجۇت بولغان يوشۇرۇن بىر تەرەپلىمىلىك (Bias) جەمئىيەتتىكى ئاجىز توپىلارغا تېخىمۇ ئېغىر زەربە بېرىشى مۇمكىن (راند، 137-بەت). شۇڭا، دۆلەتلەر سۈنئىي ئەقىلنىڭ پايدىسىنى بارلىق پۇقرالارغا ئادىل تەقسىملەش ئۈچۈن كونكرېت سىياسەتلەرنى تۈزۈشى كېرەك. ئاجەمئوغلۇ ۋە جونسوننىڭ  تەكىتلىشىچە، تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ مېۋىسى ئۆزلۈكىدىن ھەممەيلەنگە تەگمەيدۇ، بەلكى بۇ توغرا ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تاللاشلارنىڭ نەتىجىسىدە ئەمەلگە ئاشىدۇ (راند، 100-بەت). ئەگەر بۇ تاللاشلار توغرا ئېلىپ بېرىلمىسا، سۈنئىي ئەقىل جەمئىيەتنى تېخىمۇ چوڭقۇر تەڭسىزلىك ۋە ئادالەتسىزلىككە مەھكۇم قىلىشى مۇمكىن.
ئاخىرىدا، پۇرسەت ۋە ئادالەت مەسىلىسى پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەتلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىي قەدىر-قىممەت مەسىلىسىدۇر. ئىنسانلارنىڭ ئۆز ئەمگىكى ۋە ئىجادىيىتى ئارقىلىق جەمئىيەتكە تۆھپە قوشۇش پۇرسىتى بولمىسا، جەمئىيەتنىڭ ھاياتىي كۈچى ئاجىزلايدۇ. شۇڭا، سۈنئىي ئەقىلنى ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى قۇدرەت تاپقۇزىدىغان شەكىلدە تەرەققىي قىلدۇرۇش زۆرۈر (راند، 101-بەت).
4. ئاكتىپ دۆلەت ۋە ئۈنۈملۈك ئورگانلار