21 – ئەسىردىكى ئۇيغۇر تىراگېدىيەسى: كۆچ – كۆچ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2008  –  يىلى بېيجىڭ ھۆكۈمىتى «بېيجىڭ ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنى»نىڭ بىخەتەرلىك باھانىسى بىلەن شەرقىي تۈركىستاندا نىكاھ ئوقۇلۇشى، جىنازا نامىزى، مۇبارەك جايلارنىڭ زىيارەت قىلىنىشى ۋە جامائەت سورۇنلىرىدا ناماز قىلىش قاتارلىق «23 خىل دىنى پائالىيەت» نى رەسمىي تۈردە چەكلىدى. بۇنىڭ بىلەن قالماي جامەلەرنىڭ تاملىرىغا مەمۇر، ئوقۇغۇچى، 18  ياشتىن تۆۋەنلەر، كوممۇنىستىك پارتىيە ئەزالىرى ۋە پىنسىيونىرلارنىڭ مەسچىتكە كىرىشىنى چەكلەش ھەققىدىكى ئاگاھلاندۇرۇشنى ئاستى ۋە ھەر مەسچىت بېشىدا تۇرغۇزغان بىخەتەرلىك خادىملىرى ئارقىلىق خەلقنىڭ ئىبادەت ئەركىنلىكىنى نازارەت ئاستىغا ئالدى. ساقچى، ئوقۇتقۇچى،ئىشچىلار ۋە ھۆكۈمەت خادىملىرىنىڭ دىنى پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشى ئومۇميۈزلۈك چەكلەندى ۋە پائالىيەتكە قاتناشقانلار ئىقتىسادىي ۋە ياكى قاماق جازاسى ئارقىلىق جازالاندى. شۇنىڭدەك ئاياللارنىڭ ھىجابلىنىشى، ئۇيغۇر ئەرلىرىنىڭ ساقال-بۇرۇت قويۇشى، ھەج قىلىش قاتارلىق خەلقنىڭ نورمال دىنى ئەركىنلىكى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي قارارى بىلەن بىردەك چەكلەندى.
سىياسىي ۋە دىنى بېسىملارنىڭ ئېشىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا شەرقىي تۈركىستاننىڭ مائارىپ ۋە تىلىغىمۇ تۈپتىن ئۆزگەرتىش ئېلىپ باردى. 1993  – يىلى 25 سېنتەبىردە ئېچىلغان ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق 8- نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 4 – قېتىملىق دائىمىي يىغىنىدا ئاپتونوم رايونلۇق تىل- يېزىق كومىتېتىنىڭ قارارى بىلەن «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى تەۋەسىدىكى سىياسىي، ئىقتىسادى ۋە ئىجتىمائىي خىزمەت، ئالاقە تىلى بىردەك خەنزۇ تىلىدا بولۇشى كېرەك» دېگەن تەكلىپ سۇنۇلغان ۋە ئاپتونوم رايون تەۋەسىدىكى بارلىق ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا بىردەك خىتايچە يېزىقنىڭ قوللىنىلىدىغانلىقى ماقۇللانغان. 1996 – يىلى 6- ئاينىڭ 14 -كۈنىدىن باشلاپ خەنزۇ تىلى سەۋىيە سىناش ئىمتىھانى تۇنجى يولغا قۇيۇلغان.2004 – يىلى مارت ئېيىدىن باشلاپ ئاپتونوم رايون تەۋەسىدىكى باشلانغۇچ،تولۇقسىز ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئۇيغۇرچە دەرسلىك ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان. ئۇيغۇرچىنىڭ مائارىپتىن قالدۇرۇشقا قارشى چىققان ۋە خىتايچە بىلمىگەن ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىلار ياكى خىزمەتتىن تازىلانغان ۋە ياكى مەجبۇرى بالدۇر پېنسىيەگە چىقىرىلغان. 2010- يىلىغا كەلگەندە شەرقىي تۈركىستاندا باشلانغۇچتىن تارتىپ ئۇنىۋېرسىتىتقىچە مائارىپ تىلىنىڭ خىتايچە بولۇشى ئومۇميۈزلۈك ئومۇملاشقان. خىتاينىڭ بۇ ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر قاتارلىق ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ كۈچلۈك نارازىلىقى ۋە قارشىلىقىغا ئۇچرىغان . بۇ قارشىلىقنىڭ نەتىجىسىدە شەرقىي تۈركىستاندا 5- فېۋرال غۇلجا قەتلىئامى ۋە 5- ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسىگە ئوخشاش قارشىلىق ھەرىكەتلىرى يۈز بەرگەن. ئەڭ ئەقەللىي ئىنسانىي كىشىلىك ھوقۇقلىرىنى تەلەپ قىلغان نۇرغۇن ئۇيغۇرلار ئوققا تۇتۇلغان ،تۈرمىگە سولانغان ۋە ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان.
5 – ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسىدىن كېيىن شىددەت بىلەن ئېشىپ بارغان مىللىي زۇلۇم شەرقىي تۈركىستاندىكى خەلقنى ئۆز پەرزەنتىنىڭ كەلگۈسىنى چەتئەلدىن ئىزدەشكە مەجبۇر قىلغان. كۈنسېرى ئېغىرلاۋاتقان زۇلۇمغا چىدىمىغان ئۇيغۇرلار 2014 ۋە 2015 -يىلى خىتاينىڭ جەنۇبىدىكى شەھەرلەر ئارقىلىق ۋىيېتنام، تايلاند ۋە مالايسىياغا قاچقان ۋە ئۇ دۆلەتلەردىن تۈركىيەگە كەلگەن.  بۇ كۆچ – ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى 1949- يىلى ئىشغال قىلىشىدىن كىيىنكى ئۈچىنچى قېتىملىق چوڭ كۆچۈشىدۇر.
21 –  ئەسىردەك كىشىلىك ھوقۇق پۈتۈن دۇنيانىڭ ئورتاق قىممەت قارىشىغا ئايلىنىۋاتقان مۇشۇنداق بىر دەۋردە مىڭلارچە ئۇيغۇرنىڭ بالا -چاقىلىرى بىلەن خىتاينىڭ جەنۇبىدىن پىيادە ھالدا ۋىيېتنام، تايلاند ۋە مالايسىياغا، ئۇ دۆلەتلەردىن بولسا تۈركىيەگە كېلىشى تەرەققىي قىلغان خىتاينىڭ يۈزىگە سۈرتۈلگەن قارا ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ قانچىلىك زۇلۇم، چارىسىزلىكتە قالغانلىقىنىڭ پولاتتەك ئىسپاتى ئىدى. بۇ كۆچ ئېقىمى بىلەن تۈركىيەگە كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ كۆچ ئەسناسىدا 200گە يېقىن كىچىك بالا ۋە ياشانغانلار ئۆلگەن.ئاپتورنىڭ توپلىغان مەلۇماتلىرىغا كۆرە 2014 ۋە 2015-يىلى تايلاند ۋە مالايسىيا يولى ئارقىلىق تۈركىيەگە كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 7500 ئەتراپىدا بولغان.
مەزكۇر كىتابنىڭ كىرىش قىسمىدىن باشلاپ باشقا پۈتۈن قىسمى كۆچكەن ئۇيغۇرلار بىلەن قىلىنغان بىۋاسىتە زىيارەت ۋە «ئەركىن ئاسىيارادىيوسى   »نىڭ كۆچكە مۇناسىۋەتلىك ئېلان قىلغان ئىشەنچلىك خەۋەرلىرىدىن تەركىب تاپقان.
كىتابنىڭ كىرىش قىسمى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىختىكى كۆچ قىلىشلىرى ھەققىدە قىسقىچە مەلۇمات بەرگەندىن باشقا ئۇيغۇرلارنىڭ كۆچ قىلىشنىڭ سەۋەبلىرى، كۆچ جەريانىدا ۋە كۆچتىن كىيىنكى ئۇچرىغان قىسمەت تىراگېدىيەلىرى ۋە ھازىر ياشاۋاتقان دۆلەتلىرىدىكى ئۇچرىغان ۋە ئۇچراۋاتقان قىيىنچىلىقلىرىغا ئالاھىدە ئورۇن بەرگەن . بۇ كۆچ ئەسناسىدا نۇرغۇن ئىنسانلار جان بەرگەن بولسىمۇ يەنىلا 7500 ئەتراپىدا ئۇيغۇرلار ئىلگىرى- كېيىن بولۇپ تۈركىيەگە كەلگەن. ئەمما ھازىرغىچە تايلاندتا 50، مالايسىيادا 11 جەمئىي 61 ئۇيغۇر مۇشۇ كۆچ ھەرىكىتىدە تۇتۇلۇپ قالغاچقا تايلاند ۋە مالايسىيا تۈرمىسىدە قاماقتا ياتماقتا.
مۇشۇ قېتىملىق كۆچ سەۋەبلىك خىتاي ھۆكۈمىتى 2017- يىلى 5- ئايدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار قاتارلىق تۈركى مىللەتلەرنىڭ چېگرا سىرتىغا چىقىشنى چەكلىگەن ۋە  بىر مىليونغا يېقىن بىگۇناھ ئۇيغۇرنى«تەربىيەلەش مەركىزى» ئىسىملىك ناتسىست لاگېرىدا تۇتۇپ تۇرۇۋاتىدۇ .