2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي ئاسىيادا مۇقىم ھەربىي تەڭپۇڭلۇق شەكىللەندۈرۈش ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ ئومۇمىي مۇناسىۋەتلىرىدە بىرگە مەۋجۇت بولۇش يولىنى تېپىشتىكى ئەڭ قىيىن مەسىلىدۇر. سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىدە، 1960-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە شەرق بىلەن غەرب ئارىسىدا يادرو تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئادەتتىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇق شەكىللەنگەن ئىدى. ئىككى تەرەپ تولۇق قوراللانغان ئەھۋالدا، ھېچقايسىسىنىڭ ئۇرۇشتىن ئالىدىغان نەتىجىسى يوق ئىكەنلىكى ئېنىق ئىدى. جىددىي نۇقتىلار بېرلىن تېمىغا ئوخشاش مۇستەھكەملەشلەر ئارقىلىق مۇقىملاشتۇرۇلغان. بۇ تەڭپۇڭلۇق ياۋروپانى مۇقىملاشتۇرۇشقا ۋە 1970-يىللاردا جىددىيچىلىكنى پەسەيتىشنىڭ ئاساسىنى سېلىشقا ياردەم قىلغان. كېيىنكى بىر نەچچە يىلدا شەرقىي ئاسىيادا بۇنىڭغا ئوخشاش تەڭپۇڭلۇققا ئېرىشىش ناھايىتى قىيىن بولىدۇ، ئەمما 2030-يىللارغا بارغاندا ۋەزىيەت بۈگۈنكىدىن بەكرەك تەڭپۇڭلاشقان بولۇشى مۇمكىن.
ئەڭ ئالدى بىلەن، خىتاي ئەتراپىدىكى تېررىتورىيەلىك مەسىلىلەر، بولۇپمۇ تەيۋەن، جەنۇبىي ۋە شەرقىي خىتاي دېڭىزلىرى ئۈستىدىكى زىددىيەتلەرنىڭ ياخشىلىنىشىنى خىيال قىلىش تەس. سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىدىكىنىڭ ئەكسىچە، تەيۋەن مەسىلىسىدە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدا مەۋجۇت ۋەزىيەتنىڭ نېمىدىن ئىبارەت ئىكەنلىكى ھەققىدە ھېچقانداق ئاساسىي كېلىشىم يوق. ۋاشىنگتون مەۋجۇت ۋەزىيەتنى ئاساسلىقى تېررىتورىيەلىك نۇقتىدىن كۆرسە، خىتاي ئاساسلىقى سىياسىي نۇقتىدىن كۆرىدۇ. بېيجىڭ تەيۋەندىكى سىياسىي مەۋجۇت ۋەزىيەتنىڭ ئامېرىكانىڭ ئىلھاملاندۇرۇشى بىلەن ئارالنىڭ قۇرۇقلۇقتىن مەڭگۈ ئايرىلىپ كېتىش ئېھتىماللىقىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىغا ئىشىنىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، ۋاشىنگتوندا ئومۇملاشقان كۆز قاراش بېيجىڭنىڭ ھەربىي كۈچ ئارقىلىق تېررىتورىيەلىك مەۋجۇت ۋەزىيەتنى ئۆزگەرتىشكە تەھدىت سېلىۋاتقانلىقىدۇر. بۇ ئىنتايىن مۇرەككەپ مەسىلە بولۇپ، ئۇنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئىككى تەرەپ جىددىي دىپلوماتىك خىزمەتلەرگە كىرىشىشى ۋە بەزى چەكلىمىلەرنى يولغا قويۇشى كېرەك.
بىر چاغلاردا، ھېچبولمىغاندا نەزەرىيەدە، تەيۋەن ئۈستىدىكى توقۇنۇشنى چوڭ كېلىشىم ئارقىلىق ئامېرىكانىڭ خىتاينىڭ بىرلىشىش ئارزۇسىغا يول قويۇشى ئارقىلىق ھەل قىلىش مۇمكىنچىلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولاتتى [32]. ئەمما بۇنداق سىياسەتنى بۈگۈن قوللايدىغانلار يوق ھەمدە ئۇنى قوللىنىش خىتاي رەھبەرلىكىنى باشقا جايلاردا تېخىمۇ تاجاۋۇزكار تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈشكە جۈرئەتلەندۈرۈپ قويۇشى مۇمكىن.
شۇڭا ھەربىي تەڭپۇڭلۇق پەيدا قىلىدىغان پوپوزا سىياسىتى مۇقىملىق ۋە بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ ئاساسى بولۇشى كېرەك. 2030-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا بارغاندا، بۇ رېئاللىق بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. ئامېرىكا ياكى خىتاينىڭ شەرقىي ئاسىيادىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇقنى خاتا چۈشىنىپ قېلىپ ئۇرۇشقا كىرىپ قېلىشىنىڭ نۇرغۇن ئامىللىرى بار، ئەمما يەنە ئون يىلدىن كېيىن ھەربىي تەڭپۇڭلۇق بۈگۈنكىدىن بەكرەك ئېنىق بولۇشى مۇمكىن.
ئامېرىكانىڭ شەرقىي ئاسىيادىكى كۈچەيتىلگەن ھەربىي ئورۇنلاشتۇرۇشلىرى، مەسىلەن: B-21 يوشۇرۇن بومباردىمانچى ئايروپىلانى، تېخىمۇ كۆپ يادرو كۈچى بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان ھۇجۇمچى سۇ ئاستى پاراخوتلىرى، تېخىمۇ كۆپ يىراق مۇساپىلىك راكېتا زاپىسى، كۈچەيتىلگەن قوماندانلىق ۋە كونترول تورلىرى، قوشۇن تارقىتىش، بازىلار ۋە مۇھىم ئۇل مۇئەسسەسەلەرنى مۇستەھكەملەش قاتارلىق ئامېرىكا يولغا قويۇۋاتقان تەدبىرلەر، تېخىمۇ مۇقىم تەڭپۇڭلۇق يارىتىشقا ياردەم قىلىشى كېرەك. بۇ تەڭپۇڭلۇق ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيەگە ئوخشاش مۇھىم ئىتتىپاقداشلارنىڭ كۈچەيتىلگەن ئىقتىدارى ۋە تەيۋەننىڭ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇشى ئارقىلىق كۈچەيتىلىدۇ.
2030-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا بارغاندا تاسادىپىي كېڭىيىپ كېتىش خەۋپىنى ئازايتىدىغان ھەربىي كىرىزىسنى باشقۇرۇش ئورۇنلاشتۇرۇشلىرى بەرپا قىلىنىشىمۇ مۇمكىن. شۇنى ئېتىراپ قىلىش كېرەككى، خىتاي بەزىدە بۇنداق ئۇسۇللارنى يولغا قويۇشتىن ئۆزىنى تارتىپ كەلگەن، چۈنكى ئۇ مۇقىمسىزلىقنى رايونلۇق نىشانلىرىغا پايدىلىق دەپ قارىغان. خىتاينىڭ بۇ جەھەتتىكى تارىخى كىشىگە ئۈمىد بەرمەيدۇ. ۋاشىنگتوننىڭ سوغۇق ئۇرۇش تەجرىبىسى ئۇنى بۇنداق تەدبىرلەرگە ئىجابىي قارىتالايدۇ، ھالبۇكى، بېيجىڭنىڭ ئۆزىنىڭ ھەربىي مەدەنىيىتىگە يېتەكچىلىك قىلىدىغان بۇنداق تارىخى يوق. شۇنداقتىمۇ، ئەگەر كېيىنكى ئون يىل ئىچىدە، مەسىلەن: شەرقىي ئاسىيانىڭ ھەربىيلىشىشىنىڭ كۈچىيىشى تۈپەيلىدىن ھەربىي ۋەقەلەر كۆپەيسە، بۇ بېيجىڭنى تېخىمۇ قۇرۇلما خاراكتېرلىك يول تۇتۇشقا ئىلھاملاندۇرۇشى مۇمكىن. 2023-يىلى 11-ئايدىكى بايدىن-شى جىنپىڭ يىغىنىدا ئالاقە قاناللىرىنى قايتا جانلاندۇرۇش توغرىسىدىكى كېلىشىمى توغرا يۆنىلىشتىكى قەدەم بولدى ۋە بەختكە قارشى، بۇ 2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا بارغاندا ئىشلەيدىغان كىرىزىس مېخانىزمىلىرىغا ئايلىنىشى مۇمكىن.
سىياسىي ھەربىي ئىستراتېگىيە مۇنازىرىلىرىدە، رەقىبلەرنى خاتىرجەم قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىش بەك ئاسان. شۇنداقتىمۇ، رەقىبلەر ئۆزلىرىنىڭ چەكلىمە قوللىنىشىنىڭ مېۋە بېرىدىغانلىقىنىمۇ بىلىشى كېرەك. ئامېرىكا چەكلىمە قوللىنىش ئارقىلىق بېيجىڭنى جۈرئەتلەندۈرۈپ قويۇشتىن ئەنسىرىگەندەك، بېيجىڭمۇ ئۆزىنىڭ چەكلىمە قوللىنىشىنىڭ ۋاشىنگتوننى تەيۋەننى قۇرۇقلۇقتىن مەڭگۈ ئايرىلىپ مۇستەقىل بولۇش يولىدا ئىلگىرىلەشكە ئىلھاملاندۇرۇپ قويۇشىدىن ئەنسىرەيدۇ، بۇ بېيجىڭ ئۈچۈن قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان ئىش. ۋاشىنگتون خىتاينىڭ تەيۋەننىڭ بىر تەرەپلىمە مۇستەقىللىق قەدەملىرىنى قوللىمايدىغانلىقى ۋە تەيۋەننى قۇرۇقلۇقتىن مەڭگۈ ئايرىپ تۇتۇپ تۇرۇشنى ئىزدىمەيدىغانلىقى ھەققىدە قايتا تىرىشچانلىق كۆرسىتىش ئارقىلىق بۇ چۈشەنچىدىن ساقلىنالايدۇ ياكى ھېچبولمىغاندا ئۇنى ئازايتالايدۇ.