يەر شارىۋى جىھادىي ھەرىكەتلەر ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش ياساپ، خىتاينى يېڭى زەربە ئوبيېكتى قىلىپ بېكىتتىمۇ؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2010-يىللارنىڭ بېشىغا كەلگەندە، ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، «ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» نىڭ Inspire، «ھىندىستان يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» نىڭ Resurgence ۋە Hitteen، شۇنداقلا پاكىستان تالىبانلىرىنىڭ Azan قاتارلىق مېدىيالىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىرىنى قەرەللىك يورۇتۇپ، شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنىڭ خەلقئارالىشىشىغا ياردەم بەرگەن. ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، 2016-يىلى، ئۇنىڭ ئەمىرى ئابدۇلھەق ئەلتۈركىستانى ئاشكارا ھالدا ئەلقائىدىگە بولغان بەيئىتىنى قايتا جەزملەشتۈرگەن. زاۋاھىرى شەرقىي تۈركىستان جەڭچىلىرىنى جىھادىي قەھرىمانلارنىڭ بىر قىسمى دەپ مەدھىيەلىگەن ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنى «دىنسىز ئىشغالچىلار» ۋە «خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى» دەپ ئاتاپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشنى خەلقئارالىق ئىسلامغا قارشى تۈزۈمگە قارشى كۈرەش بىلەن ئېنىق باغلىغان. ماقالىدە يەنە جەنۇبىي ئاسىيا جىھادىي مېدىيالىرىنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى كونتروللۇقىنىڭ تارىخىي بايانلىرى، لاگېرلار ۋە نازارەت قىلىش تەسۋىرلىرى بىلەن بۇ تېمىلارنى چوڭقۇرلاشتۇرغانلىقى قەيت قىلىنغان.
ماقالە ئاپتورلىرىنىڭ ئالاھىدە دىققىتىنى تارتقان يەنە بىر نۇقتا ئافرىقىدىكى ئىنكاسلار بولۇپ، ئەلقائىدىنىڭ شەرقىي ئافرىقا شۆبىسى بولغان «ئەلشەباب» خىتايغا قارشى ئۇچۇرلارنى زوراۋانلىق بىلەن بىرلەشتۈرۈشتە ئەڭ كەسكىن تارماقلارنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ئۇنىڭ Shahada خەۋەر ئاگېنتلىقى ئافرىقىدىكى «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنى بۇلاڭچىلىق دەپ ئەيىبلىگەن، خىتاينىڭ سومالىدا ھەربىي بازا قۇرۇش پىلانى بارلىقىدىن ئاگاھلاندۇرغان ۋە خىتاينىڭ سومالى قىسىملىرىغا بەرگەن ھەربىي ياردىمىنى تەنقىد قىلغان. ماقالىدە بايان قىلىنىشىچە، مەشغۇلات جەھەتتە، ئەلشەباب 2015-يىلدىكى موگادىشۇ «جازىرا» مېھمانخانىسىنىڭ پارتلىتىلىشىغا مەسئۇل بولغان ۋە خىتاي ئەلچىخانا خادىملىرىنى نىشانلاشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى ئېيتقان. 2025-يىلى ئىيۇندا، Shahada سومالىدىكى خىتاينىڭ «يوشۇرۇن» تەسىرىدىن ئاگاھلاندۇرۇپ، بېيجىڭنى «قەرز تۇزىقى دىپلوماتىيەسى» بىلەن ئەيىبلىگەن ۋە يەنە بىر قېتىم خىتاي مەنپەئەتلىرىنى قانۇنىي نىشان دەپ قاراشنى ئاقلاش ئۈچۈن ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇشلىرىنى دەلىل قىلىپ كەلتۈرگەن.
COVID-19 يۇقۇمى مەزگىلىدىكى بايانلارمۇ ماقالىدە تەھلىل قىلىنغان بولۇپ، يۇقۇم جىھادىيلارغا خىتايغا قارشى بايانلارنى چوڭقۇرلاشتۈرۈش ئۈچۈن يېڭى بىر رامكا تەمىنلىگەن. ۋىرۇس ۋۇخەندىن تارقالغاندا، بىر قانچە ئاخبارات ۋاسىتىلىرى بۇ يۇقۇمنى بېيجىڭنىڭ مۇسۇلمانلارغا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان ۋە بېرما دىكى مۇسۇلمانلارغا قاراتقان زىيانكەشلىكى ئۈچۈن كەلگەن ئىلاھىي جازا دەپ تەسۋىرلىگەن. 2020-يىلى فېۋرالدا، تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسىنىڭ «ئىسلام ئاۋازى» قانىلى «مۇجاھىدلارنىڭ خىتايدىكى تاجىسىمان ۋىرۇس يۇقۇمىغا بولغان قارىشى» ناملىق بىر سىن تارقاتقانلىقى، ئۇنىڭدا ۋىرۇسنى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرى ئۈچۈن ئاللاھنىڭ «ئۆچى» دەپ تەسۋىرلىگەنلىكى ماقالىدە مىسال قىلىنغان.
2021-يىلى ئاۋغۇستتا تالىباننىڭ ئافغانىستاننى ئىگىلىشى ئەلقائىدە ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك قىيىن تاللاش پەيدا قىلغانلىقى ماقالىدە ئالاھىدە تەھلىل قىلىنغان. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشى ۋە كېڭىيىۋاتقان رايونلۇق مەۋجۇتلۇقى ئۇنى مەركىزىي تەشۋىقات نىشانى قىلىپ تۇتۇپ تۇرغان، ئەمما تالىبان تېزلىكتە خىتاينىڭ ئېتىراپ قىلىشىنى ۋە مەبلىغىنى ئىزدىگەن. شۇڭا، ئەلقائىدە رەھبەرلىكى بۇنىڭغا تالىبان-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنى ئاشكارا تەنقىد قىلىشتىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن ساقلىنىش بىلەن بىرگە، خىتاي سىياسىتىگە بولغان ھۇجۇملارنى كۈچەيتىش ئارقىلىق ئىنكاس قايتۇرغان. ماقالىدە بايان قىلىنىشىچە، گەرچە يۇقىرىدىكى مىساللار بىر-بىرىگە ماسلاشمىغاندەك ياكى پەقەت نۆۋەتتىكى ۋەقەلەرگە قارىتا ئىنكاس خاراكتېرلىك كۆرۈنسىمۇ، بۇ تەھدىتلەرنىڭ چاستوتىسى ۋە كەسكىنلىك دەرىجىسىنىڭ ئاشقانلىقى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئەگەر بەزى جىھادىي گۇرۇپپىلارنىڭ يوشۇرۇن مەشغۇلات ئىقتىدارى يۇقىرى كۆتۈرۈلسە، خىتاي مەنپەئەتلىرىگە قارىتىلغان ھۇجۇملار تېخىمۇ يۇقىرى مەشغۇلات سۈرئىتىگە ئايلىنىشى مۇمكىن.
ئاخىرىدا، ماقالە ئاپتورلىرى بۇ بۇرۇلۇشنىڭ خەلقئارا تېررورىزم ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى يەكۈنلەپ، بۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان مۇھىت ئىچىدە، «ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» نىڭ بارغانسېرى گەۋدىلىك رول ئېلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ماقالىدە باشقا جايلاردا، «ئىسلام دۆلىتى» (ISIS) شۆبىلىرى، بولۇپمۇ «ئىسلام دۆلىتى خۇراسان ئۆلكىسى» نىڭمۇ شۇنىڭغا ئوخشاشلا شەرقىي تۈركىستاندىكى زىيانكەشلىكلەر ۋە بېيجىڭنىڭ تالىبان بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىپ، خىتاي پۇقرالىرىغا ھۇجۇم قىلىشقا ئوچۇق چاقىرىق قىلغانلىقى تىلغا ئېلىنغان. يېقىندا، ئۇلارنىڭ كابۇلدىكى بىر خىتاي رېستورانىغا قىلىنغان پارتلىتىش ھۇجۇمىغا مەسئۇل بولغانلىقى ماقالىدە پاكىت سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن. ئاپتورلار يەنە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسەن، «ئەلشەباب» بىلەن خۇسىيلار، شۇنداقلا «ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» بىلەن خۇسىيلار ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى، ئەگەر ۋەزىيەت داۋاملىق كەسكىنلەشسە، بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ ئافرىقا مۈڭگۈزى، ئادېن قولتۇقى ياكى بابۇلمەندەب بوغۇزىغا يېقىن جايلاردىكى خىتاي دېڭىز تىرانسپورتى مەنپەئەتلىرىگە ھۇجۇم قىلىشنى كۆزلىشى مۇمكىنلىكىنى پەرەز قىلىدۇ. ماقالىنىڭ خۇلاسە قىسمىدا، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، ئەگەر «ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە» گە ئوخشاش گۇرۇپپىلار قايتا جانلىنىپ، مەشغۇلات ئىقتىدارىنى قايتا قۇرۇپ چىقسا، بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرا شەرقتە خىتاي نىشانلىرىغا قىلىنىدىغان تېررورلۇق ھۇجۇملىرىنىڭ كۆپىيىش مۇمكىنلىكى ئاگاھلاندۇرۇلغان.
ئاساسلىق پايدىلانغان مەنبەلەر:
Webber, L., & Clarke, C. P. (2026, February). China Now Finds Itself in al-Qaeda’s Crosshairs. War on the Rocks.