مەزھەپچىلىك ۋە تەرىقەتچىلىك (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھۆكۈم قىلىش پەقەت ئاللاھقىلا مەنسۇپ. ئۇ سىلەرنى پەقەت ئۆزىگىلا ئىبادەت قىلىشقا بۇيرىغان. (سۈرە يۇسۇف 40.ئايەت) بۇ ئايەتنى دەلىل قىلىپ، بىر مۇجتەھىدنىڭ يەنە بىر مۇجتەھىدنى ياكى ساھابىنى تەقلىد قىلىشى (ئۆزى ئىجتىھاد قىلماي ئۇلارنىڭ ئىجتىھادىغا ماسلىشىشى)دەك تەقلىد قىلنىشى بۇيرۇلمىغان. بىرسىگە تەقلىد قىلىش ھەققى ۋە رۇخسىتى ھېچكىم ئۈچۈن يوقتۇر. بۇنىڭ سىرتىدىكىلەر، ئىجتىھاد قىلالىغۇدەك ئىلىمى بولمىغان ئاۋام-پۇقرادۇر(جۈملىدىن مۆمىنلەردۇر) بۇلارنىڭ تەقلىدتىن باشقا دىنىي بىلىمگە ئېرىشىش يولى بولمىغانلىقى ئۈچۈن تەقلىد قىلىدۇ. پەقەتلا بىر مۇجتەھىدنى تەقلىد قىلغاندىن كىيىن (بىر مەزھەپكە،قارتا ئەمەل قىلغاندىن)كىيىن باشقا بىر مۇجتەھىدكە ئۆتۈپ ئۇنىڭ ئىجتىھادى (مەزھىپى) بىلەنمۇ ئەمەل قىلالايدۇ. تۆت مەزھەپ ئوتتۇرغا چىققۇچە بولغان ئارلىقتا ساھابىلەر دەۋىردىن باشلاپ مۇسۇلمانلار  مۇشۇنداق قىلاتتى ۋە مۆتىۋەر  ئالىملاردىن ھېچبىرى بۇنى ئۇيغۇنسىز كۆرمەيتتى. ئۇنىڭدىن باشقا ئەڭ ئۈستۈن بولغاننى چوقۇم تەقلىد قىلىش مەجبۇرىيتى يوقتۇر …
ھەيران قالارلىق ئىش شۇكى، مۇجتەھىد ئەمەس فىقىھچىلار ئىماملىرىنىڭ بىر قارىشىنىڭ  زەئىپ، مەسنەدىنىڭ ساغلام ئەمەسلىكىنى بىلسىمۇ ۋە كۈچلەندۇرۇشكە ئىمكان تاپالمىغان ھالەتتىمۇ يەنەئۇنى تەقلىد قىلاتتى  .
قۇرئان ۋە سۈننەت كۈچەيتكەن قارشى پىكرىنى قۇبۇل قىلمايتتى. ئىماملىرىنى قوغداش ئۈچۈن ئۇزاق ۋە خىلۋەت تەئۋىل يوللىرغا قايدۇراتتى. (Kava ›i ,Kahire 1980c .||,s.158-159)
2. مەزھەپكە ماس كەلمىگەن سەھىھ ھەدىسلەرنى تەنقىد ۋە رەت قىلىش؛ مەشھۇر ۋە سەھىھ ھەدىس كىتاپلىرىنىڭ مۇقەللىد فىقىھچىلار تەرىپىدىن تەييارلانغان بەزى شەرھىلىرىدە بۇنىڭ كۆپلىگەن مىساللىرى بار. بۇنىڭدەك شەرھىلەر ئۆز مەزھىپىگە ماس كېلىدىغان ھەدىسلەرنى زەئىپ بولسىمۇ كۈچلەندۇرۇشكە، مەزھىپىگە ماس كەلمىگەن  ھەدىسلەرنى بولسا سەھىھ بولسىمۇ زەئىپىنى كۆرسىتىشكە تىرىشقان ئىدى .
3. ئىسلامنىڭ ئالىملارغا بەرگەن ئىجتىھاد ئەركىنلىكىنى چەكلەش ۋە ئىجتىھادلىرى بىلەن بەزى مەزھەپ ھۆكۈملىرىنى قۇبۇل قىلمىغان ئالىملارغا قارشى چىقماق،ئۇلارغا ئەزىيەت بېرىش ۋە ئىجتىھاد ھەركىتىگە توسقۇنلۇق قىلىش .
4. مەزھەپ مۇداپىئە قىلىش يولىدا ئىسلامنىڭ روھىغا زېت پوزىتسىيەلەردە بۇلۇش، مەقسەتنى ۋاستىگە پىدا قىلىش؛ ھەنەفىي فىقىھىشۇناسلىرىدىن بابەرتى (v .786/1384) ھەنەفىي مەزھەپىنىڭ ئەۋزەللىكى توغىرسىدا قەلەمگە ئالغان بىر يازمىسىدا شافىئى ۋە ھەنەفىي مەزھەپلىرىنىڭ بەزى ھۆكۈملىرىنى سىلىشتۇرۇپ نۆۋەت «چوڭ گۇناھ قىلغان ۋە ياكى كىچىك گۇناھتا چىڭ تۇرغان خەلىپىنىڭ چۈشۈپ چۈشمەيدىغانلىقى (يەنى ۋەزىپىسىدىن قالدۇرلىشى) يەنى ئىنىزال  ھۆكمىگە كەلگەندە «شافىئيلەرنىڭ قارشىغا ئاساسەن مۇنائىز بۇلىدۇ يەنى(خەلىپىلىكتىن) چۈشىدۇ. ھەنەفىيلەرنىڭ قارشىغا ئاساسەن چۈشمەيدۇ.» دىگەندىن كىيىن زامانىنىڭ ھۆكۈمدارىغا شۇنداق خىتاپ قىلغان: «ئەي سەگەك ۋە ھۇشىيار پادىشاھ !…بۇ مەزھەپنى تەقلىد قىلىش يەنى ئۇنىڭغا ماسلىشىش، قۇبۇل قىلىش كېرەكمۇ-كېرەك ئەمەسمۇ؟!»  Fatihktb .no :2269,vr .115/a .
بابەرتىنىڭ سۆزلىرىدىن چىققان مەنا شۇدۇر: ئەي پادىشاھ، بىزنىڭ مەزھەپنى تاللا؛ چۈنكى بۇ سايىدە ھەم گۇناھ قىلىپ ھەم سەلتەنەت سۈرىسەن .»
ئىسلام ؛قېرىنداشلىق،بىرلىك،باراۋەرلىك ،ھەمكارلىق ۋە ئۆز -ئارا ياردەم بىرىش دىنىدۇر.
بۆلىنىش،زۇلۇم، دىننى باھانە قىلىپ ئېزىش؛ يەنى پىتنە، قېرىنداش ماجرالىرى ئىسلامنىڭ قاتتىق چەكلىگەن، لەنەت قىلغان، يامان ئاقىۋەتكە دۇچار قىلىدىغان ھەركەتلىرىدۇر .
يەنە تەكرار تەكىتلەيمىزكى، مەزھەپلەر ئەمەس بەلكى مەزھەپ تەئەسسۇپلىقى جاھالەت ۋە غەپلەت سەۋەبىدىن ئىسلام تارىخىدا قېرىنداش ماجرالىرى بولغان. قانلار تۆكۆلگەن،ئائىللەر ۋەيران بولغان،گۈللىنىشلەر خاراب بولغان .
تارىختىن ئىبرەت ئېلىشىمىز، بىرلىك ۋە باراۋەرلىكىمىزنى ئەستايىدىل قوغداش ۋەزىپىسىدە ئاگاھلاندۇرغۇچى بولۇش مەقسىتى بىلەن بۇ جىدەللەرنىڭ بەزىلىرىنى ئېتىبارغا ئىلىندىغان ئىسلام مەنبەلىردىن نەقىل قىلىمەن.
بەزى مەغرىپ ئەللىرىگە فرانكلارنىڭ، شەرق مەملىكەتلىرگە بولسا موڭغۇللارنىڭ مۇسەللات قىلىنىشىنىڭ سەۋەبلىردىن بىرسىمۇ ھەم سۈننى مەزھەپلەر ئارىسىدا ھەمدە سۈننى بىلەن باشقا مەزھەپلەر ئارىسىدىكى شىددەتلىك تەئەسسۇپ، بۆلىنىش ۋە پىتنىدۇر .
بەزى ۋاقىتلاردا يۈز بەرگەن ئۇرۇشلاردىن مىڭلارچە مۇسۇلمانلارنىڭ قانلىرى ئاققان شەھەرلەر خاراپ بولغان.  ..” (Murtezâ Zebidî. İthâfü’s-sâde (İhyâ şerhi), c. I, s. 282; Füllânî, s. 75)
تۇغرۇل بەگنىڭ ۋەزىرى ئامىدۇل مۇلىك كۈندۇرىنىڭ تەسىرى بىلەن جامىئەلەردە، مۇنبەرلەردە ئەشئەرىلەر لەنەتلەنگەن، ھەنەفىيلەر بىلەن شافىئىيلەر بىر -بىرىگە يامان قاراشتا بۇلۇپ ماجرالار يۈز بەرگەن. قالايمىقانچىلىق ۋە پىتنە خوراسان، شام، ھىجاز ۋە ئىراققا تارقالغان. كۇشەيرى ئىمامۇل ھەرەمەين دەك زاتلارغا ئەزىيەت يەتكۇزگەن. زىندانغا تاشلانغان  ۋە سۇرگۇن قىلىنغان ،مەملىكىتىدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغان .
ئەشئەرىلەرنىڭ لەنەتلىنىش ئادىتى سۇلتان ئالپ ئارسىلان ۋە ۋەزىر نىزامۈلمۈلىك زامانىغا قەدەر داۋام قىلغان. پەقەت شۇلارنىڭ زامانىدىلا ئالدى ئېلىنغان ۋە يۇرتىدىن ئايرىلغان ئۆلىمالارنىڭ قايتىپ كېلىش مەسىلىسى ھەل قىلىنغان.     .( İbn Sübkî, Tabakâtü’ş-şâfiiyyeti’l-kübrâ, Kahire, 1965, c. III, s. 389-405; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târih, Beyrut, 1966, c. X, s. 33; Prof. Dr. O. Turan, Selçuklular Tarihi, İst. 1969, s. 241. )
ئەبۇلقاسىم كۇشەيرىنىڭ ئوغلى ئەبۇ ناسىر 469/1077- يىلى ھەجدىن قايتىشىدا باغداتتا قىسقا مۇددەت تۇرغان ۋە نىزامىيەدە ۋەز- نەسىھەت قىلغان .