قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەنە ۋە تەپسىردە بۇ پۈتۈنلۈك نەزەرگە ئېلىنمىغان ئەھۋالدا قۇرئاننىڭ ئۇقۇم دۇنياسىغا يات بولغان نۇرغۇن ئىنسان، ئاللاھنىڭ تىلىكىنى ياكى تىلىشىنى ئۇنىڭ خالىغانچە ئىش تۇتىدىغان، شۇنداقلا ئىنسانلارنى چەكسىز بولغان ئىلاھىي ئىرادىنىڭ قولىدىكى ئويۇنچاقتەك چۈشىنىپ قېلىشى مۇمكىن ۋە مۇشۇنداق خاتا چۈشىنىۋېلىش نەتىجىسىدە بىلىپ بىلمەي نېمىنى نېمىشقا قىلىدىغانلىقى مەۋھۇم، ھەر قانداق بىر ئەخلاقىي پىرىنسىپى يوق ئىلاھنىڭ بارلىقىغا ئىشىنىپ قېلىشى مۇمكىن. لېكىن ھەقىقەت مۇنداق ئەمەس. « ئاللاھ خالىغان ئادەمگە ئازاب قىلىدۇ، خالىغان ئادەمگە مەغپىرەت قىلىدۇ » دېگەن مەنىدىكى ئايەتلەر، يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك، گىراماتىكىلىق جەھەتتە « ئاللاھ خالىغانغا ئازاب قىلىدۇ، خالىغانغا مەغپىرەت قىلىدۇ » دېگەن شەكىلدىمۇ تەرجىمە قىلىشقا مۇۋاپىقتۇر. دەرۋەقە، مۇھەممەد ئەسەدكە ئوخشاش بەزى تەپسىرشۇناسلارمۇ بۇ ئايەتلەرنى مۇشۇ تەرىقىدە تەرجىمە قىلىپ چىققان. بىراق قۇرئاندا «ئاللاھنىڭ تىلىشى»گە مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن ئايەت مۇشۇنداق تەرجىمە قىلىشنىڭ ھەر ۋاقىت مۇۋاپىق بولمايدىغانلىقىنى، ھەتتا توغرا بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. قىسقىسى، بۇ خىل تەرجىمىلەر مەسىلىنى چۈشىنىشكە پايدىسى تەگمەيۋاتىدۇ، بىزچە « ئاللاھ خالىغان ئادەمگە ئازاب قىلىدۇ، خالىغان ئادەمگە مەغپىرەت قىلىدۇ » شەكلىدىكى ئىبارىلەرنى قۇرئاننىڭ پۈتۈنلىكى دائىرىسىدە «ئاللاھ لايىق كۆرمىگەن  ئادەمگە ئازاب  قىلىدۇ، لايىق كۆرگەن ئادەمنى مەغپىرەت قىلىدۇ»دېگەن تەرىقىدە چۈشىنىپ ئىزاھلاش كېرەك.
قىسىقىس، قۇرئاننى ئۆزىنىڭ ئىچكى پۈتۈنلىكى دائىرىسىدە چۈشىنىش تولىمۇ مۇھىمدۇر. بىراق بۇ پۈتۈنلىكنى بەرپا قىلىش ئىشى يەنىلا تەپسىر قىلغۇچى تەۋە بولغان بولىدۇ. قۇرئاننى ئۆز پۈتۈنلىكى ئىچىدە چۈشىنىپ تەپسىر قىلىشىمۇ پاراسەت تەلەپ قىلىدىغان ئىشتۇر، دەل مۇشۇ جەھەتتە مۇنداق بىر زىددىيەت كۆرۈلىدۇ: قۇرئاننى ئۆز پۈتۈنلىكى ئىچىدە چۈشىنىپ تەپسىر قىلىش توغرا ۋە ئوبېيىكتىپ مەنىنىڭ تېپىلىشىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ-يۇ، بىراق بۇ پۈتۈنلۈكنىڭ تەپسىر قىلغۇچى تەرىپىدىن بەرپا قىلىنىشى بىلىپ بىلمەي مەسىلە كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. دەرۋەقە، ئىسلام ئىدىيە تارىخىدا بىر-بىرىگە زىت مەزھەپ ۋە تەرىقەتلەرنىڭ ھەر بىرسى قاراشلىرىنى قۇرئانغا ئاساسانلا تاياندۇرۇشى، شۇنداقلا قۇرئاننى نەقىل قىلغاندا كۆپ ۋاقىتلاردا ئايەتلەر ئارىسىدا مۇناسىۋەت ئورنىتالىشى سوبىيكتىچانلىق خەتىرىنىڭ ئەمەلىيتتىكى ئىپادىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىشمۇ ياكى رىۋايەت تەپسىرىمۇ؟
قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىپ تەپسىر قىلىش دېيىلگەندە، «رىۋايەت تەپسىرى» ياكى «تەپسىردە رىۋايەت مېتوتى»غا مۇناسىۋەتلىك ئەنئەنىۋى ئۇسۇللارنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە غول ئۇسۇلى ئەقلىمىزگە كېلىدۇ. چۈنكى رىۋايەت تەپسىرى « ئايەتلەرنىڭ باشقا ئايەتلەر ئارقىلىق، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابىلەرنىڭ سۆزلىرى بىلەن ئىزاھلىنىشى»دەپ تەرىپلىنىدۇ. دەرۋەقە، يۇقىرىدا قەيت قىلىپ ئۆتۈلگىنىدەك، زۇركانىغا ئوخشاش ھازىرقى زامان تەتقىقاتچىلىرى «رىۋايەت تەپسىرى»نى ئىزاھلىغاندا دەسلەپ قۇرئاننىڭ ئۆز ئۆزىنى ئىزاھلاشتەك ئالاھىدىلىكى بارلىقىنى كۆزدە تۇتۇشقان. بۇنىڭدىن تاشقىرى، ئىبنى كەسىرنىڭ بۇ مەسىلىگە مۇناسىۋەتلىك قاراشلىرىنى ئەسلەپ كۆرىدىغان بولساق، بۇ تەپسىر ئالدى بىلەن قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىشكە تىرىشىشى، بۇ مۇمكىن بولماي قالسا ئىمام شافىنىڭ قۇرئانغا ئوخشاش سۈننەتنىڭمۇ ۋەھىينىڭ مەھسۇلى دېگەن قاراشىغا ئاساسەن سۈننەتكە مۇراجائەت قىلىش كېرەك.
دىققەت بىلەن قارايدىغان بولساق، يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان ئۇسۇللار ۋە ئىزاھاتلارغا ئاساسلانغاندا، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش پائالىيىتىدە تەپسىر قىلغۇچىنىڭ رولى زور دەرىجىدە چەكلىنىدۇ. تېخىمۇ ئىنچىكىلەپ دەيدىغان بولساق، تەپسىر قىلغۇچىنىڭ بۇ پائالىيەتىكى رولى قۇرئاننىڭ ئۆز ئۆزىنى تەپسىر بايانلىرىنى بىلدۈرۈش ۋە ئەگەر مۇناسىۋەتلىك ئايەتنىڭ تەپسىرىدە بۇ خىلدىكى بايانلارنى بىلدۈرۈش ئىمكانىيىتى بولماي قالسا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابىلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئىزاھلىرىنى مەزمۇن قىلغان رىۋايەتلەرنى نەقىل قىلىشتىن ئىبارەت. رىۋايەت تەپسىرىگە مۇناسىۋەتلىك بۇ كىلاسىك ئۇسۇل ئىمام ماتۇرىدىنىڭ (333-944) «تەپسىر»گە بەرگەن ئىزاھاتىغا ئوخشاپ كېتىدۇ. چۈنكى ئۇنىڭ قارىشىچە، تەپسىر قۇرئاننىڭ نازىل قىلىنىشىغا ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بايانلىرىغا شاھىت بولغان ساھابىلەرگە تەۋە پائالىيەت بولۇپ، «ئاللاھ نامىغا شاھىتلىق قىلىش»نى كۆرسىتىدۇ. تەۋىل (ئىزاھلاش)   فىقىھچىلارگە خاس پائالىيەت بولۇپ  كەلىمىنىڭ بىر نەچچە مەنىسىدىن  بىرسىنى تاللاشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ سەۋەبتىن، تەۋىل مۇتلەق توغرا بولمايدۇ.