خىتاينىڭ بىرما ئىستراتېگىيەسى: «باشقۇرۇلىدىغان پارچىلىنىش» ۋە گېئو-سىياسىي مەنپەئەت (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
2021-يىلىدىكى ھەربىي ئۆزگىرىشتىن كېيىن، بىرما (مىيانمار) دا قۇرۇلما خاراكتېرلىك تۈپ ئۆزگىرىش ۋە سىياسىي پارچىلىنىش ۋەزىيىتى شەكىللەندى. نۆۋەتتە بىرمادىكى ئىچكى توقۇنۇشلار سەۋەبىدىن زور كۆلەمدىكى ئىنسانپەرۋەرلىك كىرىزىسى يۈز بەرمەكتە، تەخمىنەن 18 مىليون كىشى ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمىگە موھتاج بولۇپ، 3.5 مىليوندىن ئارتۇق ئاھالە ماكانلىرىدىن ئايرىلدى. بۇ جەرياندا، بىرمانىڭ ئەڭ مۇھىم قوشنىسى بولغان خىتاينىڭ بۇ دۆلەتكە قاراتقان دىپلوماتىيە ۋە خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ئەنئەنىۋى «دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە پۈتۈنلۈكىنى ھۆرمەت قىلىش» پىرىنسىپىدىن ھالقىپ، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە مۇرەككەپ بولغان «باشقۇرۇلىدىغان پارچىلىنىش» (Managed Fragmentation) ئەندىزىسىگە ئۆتتى. تۆۋەندە بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ كونكرېت قاتلاملىرى ئانالىز قىلىنىدۇ.
1. سىياسىي پارچىلىنىشنى ئىستراتېگىيەلىك باشقۇرۇش
2021-يىلىدىكى سىياسىي ئۆزگىرىشتىن بۇرۇن، خىتاي بېرمىدا مۇقىم مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ بولۇشىنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن دەپ قارايتتى ۋە بۇنى قوللايتتى. ئەمما نۆۋەتتە، بىرما ھەربىي ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت زېمىنىنىڭ %50 تىن كۆپرەكىدە ئەمەلىي كونتروللۇقنى يوقىتىشى، بولۇپمۇ «1027-ھەرىكىتى» (Operation 1027) نەتىجىسىدە شىمالىي شان ئىشتاتى قاتارلىق خىتاي بىلەن چېگرالىنىدىغان ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم رايونلارنىڭ مىللىي قوراللىق كۈچلەرنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كېتىشى، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرىنى ئۆزگەرتىشىگە سەۋەب بولدى. خىتاي تەھلىلچىلىرىنىڭ قارىشىچە، بىرمانىڭ قىسقا مۇددەت ئىچىدە قايتىدىن بىرلىككە كېلىشى ناتايىن بولۇپ، بېيجىڭ ئۈچۈن ئەڭ مۇۋاپىق تاللاش – بۇ «قالايمىقانچىلىق»تىن ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا پايدىلىنىش ۋە بۇ پارچىلىنىش ئىچىدە ئۆزىنىڭ تەسىرى ۋە  رولىنى ساقلاپ قېلىشتىن ئىبارەت.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى تەڭپۇڭلۇق ساقلاش بولۇپ، خىتاي بىر تەرەپتىن ھەربىي ھاكىمىيەتنىڭ پۈتۈنلەي يىمىرىلىپ كېتىشىدىن ئەندىشە قىلىدۇ. چۈنكى ھەربىي ھاكىمىيەت يىقىلسا، ئورنىغا غەرب دۇنياسىنىڭ (بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ) قوللىشىغا ئېرىشكەن «مىللىي ئىتتىپاقلىق ھۆكۈمىتى» (NUG) كېلىشى مۇمكىن، بۇ بېيجىڭنىڭ رايوندىكى تەسىر كۈچىگە زور تەھدىت دەپ قارىلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، خىتاي خەلقئارا سەھنىدە ھەربىي ھاكىمىيەتنى دىپلوماتىك جەھەتتىن قوغدايدۇ، ئۇلارنى قورال-ياراغ، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان قاتارلىق ھەربىي ئەسلىھەلەر بىلەن تەمىنلەيدۇ ۋە ئىقتىسادىي ياردەمنى ئۈزۈپ قويماي تۇرىدۇ. خىتاينىڭ مەقسىتى ھەربىي ھاكىمىيەتنى ھاكىمىيەت بېشىدا ساقلاپ قېلىش، ئەمما ئۇنىڭ مۇتلەق كۈچىيىپ كېتىپ، خىتاينىڭ ئالقىنىنىڭ ئاستىدىن قۇتۇلۇپ كېتىشىگىمۇ يول قويماسلىقتۇر.
يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي ئۆزىنىڭ چېگرا بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي كارىدورلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن، «ۋا بىرلەشمە ئارمىيەسى» (UWSA) ۋە «ئاراكان ئارمىيەسى» (AA) قاتارلىق كۈچلۈك مىللىي قوراللىق تەشكىلاتلار بىلەن زىچ ھەمكارلىشىدۇ. بۇ ئۆكتىچى  قوراللىق كۈچلەر  ھەرىكەت داۋامىدا خىتاينىڭ  تېلېگراف تورى، خىتاي پۇلى ۋە بانكا سىستېمىسىنى ئىشلىتىدىغان بولۇپ، خىتايغا ئىقتىسادىي جەھەتتىن تولۇق بېقىنىپ قالغان. خىتاي بۇ بېقىندىلىقتىن پايدىلىنىپ، مەزكۇر قوراللىق كۈچلەرنى ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تۈرلىرىگە زىيان يەتكۈزمەسلىككە مەجبۇرلايدۇ، ھەتتا بەزى ھاللاردا مەركىزىي ھۆكۈمەتكە بېسىم ئىشلىتىشتە ئاستىرىتتىن قورال سۈپىتىدە پايدىلىنىدۇ.
نەتىجىدە، خىتاي بىرما زېمىنىدا ھەم «قانۇنلۇق ھۆكۈمەت» بىلەن، ھەم «ئەمەلىي ھاكىمىيەتلەر» بىلەن تەڭلا ئالاقە قىلىش ئارقىلىق، ئۆزىنى ۋەزىيەتنىڭ بىردىنبىر باشقۇرغۇچىسىغا ئايلاندۇرماقتا. بۇ خىل «پارچىلىنىشنى باشقۇرۇش» مېخانىزمى، بىرما ئىچىدىكى ھېچقانداق بىر كۈچنىڭ خىتايغا قارشى چىقالايدىغان دەرىجىدە كۈچىيىپ كەتمەسلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. خىتاي بۇ ئارقىلىق، بېرمىدا تىنچلىق ئورنىتىشتىن كۆرە، تەرەپلەرنىڭ ئۆزىگە بولغان بېقىنىشچانلىقىنى ئاشۇرۇشنى مۇھىم دەپ بىلىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
2. گېئو-ئىقتىسادىي مەنپەئەت: بايلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك يول
خىتاينىڭ بىرمادىكى سىياسىي ھەرىكەتلىرىنىڭ تۈپ ئاساسى ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە تۇتىشىدۇ. بېيجىڭنىڭ بۇ دۆلەتتىكى مەۋجۇتلۇقى پەقەت قوشنىدارچىلىق مۇناسىۋىتى بىلەنلا چەكلەنگەن ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تېخنىكا رىقابىتى ۋە ئېنېرگىيە يوللىرىنىڭ بىخەتەرلىكى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك. «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى لىنىيەسىدىكى «خىتاي-مىيانمار ئىقتىسادىي كارىدورى» (CMEC) بۇ نىشاننىڭ يادروسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
بۇ ئىقتىسادىي مەنپەئەتنىڭ بىرىنچى ھالقىسى «سىيرەك مەدەنلەر» (Rare Earth Elements) مەسىلىسىدۇر. خىتاي گەرچە يەر شارى تەمىناتىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىسىمۇ، ئەمما ئالىي دەرىجىلىك ئېلېكتىرون مەھسۇلاتلىرى، ئېلېكتىرونلۇق ماشىنىلار ۋە دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان «دىسپروزىي» ۋە «تېربىي» قاتارلىق ئېغىر سىيرەك مېتال رۇدىسىنى ئاساسەن بىرمادىن ئىمپورت قىلىدۇ. 2023-يىللىق سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خىتاي ئىمپورت قىلغان بۇ خىل رۇدىلارنىڭ %90 تىن كۆپرەكى بىرمانىڭ شىمالىدىكى قوراللىق كۈچلەر كونتروللۇقىدىكى رايونلاردىن كەلگەن بولۇپ، بۇ خىتاي سانائىتى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە.