كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەنە بىزگە بىلىنگەن ئەڭ بۇرۇنقى قانۇن بولغان « خامۇراپى قانۇنى » نىڭ بىرىنجى جۈملىسى مۇنداق باشلىندۇ. « كۆك تەڭرىسى ئانۇ ۋە ئۇرۇش تەڭرىسى ئېنىل مېنى يەر يۈزىنىڭ پادىشاھى قىلىپ تاللىدى…. مەن تەڭرىنىڭ ئادالىتىنى ئىنسانلارغا  يەتكۈزۈش ئۈچۈن مۇنداق قانۇنلارنى چىقىرىمەن ….
ماددا،  بىر كىشى بىرىنىڭ قولىنى چانىۋەتكەن بولسا ئۇ كىشىنىڭمۇ ئوخشاش قولى چانىلىدۇ..
ماددا، بىر كىشى يەنە بىر كىشىنىڭ قىزىنى ئۆلتۈرۋەتكەن بولسا زىيانغا ئۇچىرىغۇچى ئۇنىڭمۇ قىزىنى ئولتۈرىدۇ.( غەلىتە شۇنداقمۇ، دادسى ئۆلتۈرسە قىزى جېنىدىن جۇدا قىلنىدۇ. (
ماددا، بىر كىشى يەنە  بىر كىشىنىڭ ئوغۇل تۇغقىنىنى ئۆلتۈرسە 30 ئالتۇن ، قىزىنى ئۆلتۈرسە 20 ئالتۇن، قۇلىنى ئۆلتۈرسە 20 كۈمۈش تۆلەيدۇ. ( Yuvval Noah Harary: Sapience )
بۇ قانۇندا ئەر ۋە ئايالنىڭ شۇنداقلا قۇلنىڭ قىممىتى ئوخشىمايدۇ. بۇنى بۈگۈنكى دۇنيادا ھىچكىم قوبۇل قىلالمايدۇ . ئەكسچە خەلق  قوزغىلىپ مۇنداق بىر قانۇن چىقارغان پادىشاھنى ئاغدۇرۇپ تاشلىشى مۇمكىن.  لېكىن ئەينى ۋاقىتتا خاموراپىي بۇنى ئىلاھى قانۇن ۋە ئۆزىنى تەڭرىنىڭ تاللىغان كىشىسى دەپ قاراپ بۇ قانۇننى خەلققە قوبۇل قىلدۇرغان ۋە بۇ قانۇن بىلەن بابىلون پادشاھلىقنى باشقۇرغان. كېيىنكى بابلون پادشاھلىرىمۇ ئۆزلىرىنى خاموراپىينىڭ ئەۋلادى ياكى مىراسخورى قىلىپ كۆرستىش ئارقلىق ئۆزىنىڭ ھاكىميىتىنى قانۇنىيلاشتۇرغان.
قەدىمكى مىسىر ھۆكۈمدارلىرىمۇ (فىرئەۋىن) كۈچىنى موشۇنىڭغا ئوخشاش ئەپسانىلەردىن ئالغان.
مىسر ئەپسانىلىرىگە ئاساسلانغاندا قەدىم زاماندا ئوسرىس (Osiris) دەپ ئاتالغان ئىلاھىي پادىشاھ بولۇپ ئو پۈتۈن مىسىر ۋە باشقا رايونلارنىڭمۇ ھۆكۈمدارى ئىكەن.ئو تىنچلىقپەرۋەر ھۆكۈمدار بولۇپ ئىنسانلارغا مەدەنىيەت ، قانۇن، دېھقانچىلىق ۋە تەڭرىگە ئىتائەت قىلىش قاتارلىقلارنى ئۆگىتىدىكەن. ئۇنىڭ ئايالى ئىلاھە ئىسىس (Isis) ئىكەن. ئوسرىسنىڭ سېت ( Set) ئىسملىك يەنە بىر قېرىندىشى بولۇپ ئۇ بالايى – ئاپەت ئىلاھى ئىكەن. سېت بىر كۈنى پۇرسەت تېپىپ ئاكسى ئوسرىسنى ئۆلتۈرۈپتۇ ۋە مىسر تەختىنى ئىگەللەپتۇ. خانىش ئىسىس بۇنى قوبۇل قىلالماپتۇ ۋە بىركۈنى سېت ئۇخلاپ قالغاندا قۇشقا ئايلىنىپ سېتنىڭ روھىنى ئوغۇرلاپ ئۆزىنىڭ بەدىنىگە سولىۋاپتۇ . سېتنىڭ   روھى بىلەن بىرلىشىش ئارقىلىق ئىسىس مىسرنىڭ ئەپسانىۋىي قەھرىمانى خورۇس ( Horus ) قا ھامىلدار بوپتۇ ۋە 12-ئاينىڭ 25-كۈنى خورۇسنى يەڭگىپتۇ. (Wiliam James Durant: Oryantal Mirasimiz)  خورۇس بۈركۈت باش ،  ئىنسان تەنلىك بولۇپ تۇغۇلۇپتۇ. بۇ ۋاقىتتا سېت ئاكىسى ئوسىرسىنىڭ جەسىتىنى تېپىپ پارچىلاپ پۈتۈن مىسرغا چېچىۋىتپتۇ. خانىش ئىسىس سىڭلىسى بىلەن جەسەت پارچىلىرىنى تېرىپ كېلىپتۇ. تەڭرى ئانۇبىس (Anubis) پارچىلارنى موميالاش ئارقلىق  قايتىدىن بىرلەشتۈرۈپتۇ.  خورۇس  چوڭ بولۇپ يېتىشكەندە دادىسىنىڭ  ئىنتىقامىنى ئېلىش ئۈچۈن سېت بىلەن جەڭ قىلىپتۇ. جەڭدە خورۇس يەڭگەن بولسىمۇ لېكىن سېت ئۇنىڭ بىر كۆزىنى ئويۇپ تاشلاپتۇ.  بۈيۈك تەڭرى توس (Thoth ) ئۇنىڭ كۆزىنى ساقايتىپ قايتىدىن سېلىپ قويۇپتۇ. لېكىن خورۇس ئۇ كۆزىنى ئۆلگەن دادىسى ئوسىرسنىڭ كۆزىنىڭ ئورنىغا سېلىپ قويۇپتۇ. بۇنىڭ بىلەن ئوسىرىس تىرىلىپتۇ. ئوسىرىس تىرىلگەندىن كىين تەختتە ئولتۇرۇشنى رەت قىلىپ ئوغلى خورۇسنى پادىشاھ تەيىنلەپ ئۆزى جەننەتكە ئۈچۈپ كېتپتۇ. خورۇس مىسرنىڭ پادىشاھ بولۇپتۇ . ئەپسانىدە دېيلىشىچە، ئۇنىڭ روھىي ئەبەدىلئەبەد ئۆلمەيدىغان بولۇپ كېيىنكى پادىشاھ (فىرئەۋىن) كىم بولسا ئۇنىڭغا قونىدىكەن. ( The Legend of Pharoah, Osiris, Isis and Horus )
شۇڭا كېيىن فىرئەۋىن دەپ ئاتالغان مىسىر پادىشاھلىرىنىڭ ھەممىسى ئۆزىگە خورۇسنىڭ روھىنىڭ قونغان ئىلاھي پادىشاھ ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقلىق ئۆزىنىڭ ھاكىمىيىتىنى قانۇنلاشتۇرغان. خورۇس ، ئىسىس ۋە ئوسىرىس ئەپسانىلىرى قەدىمكى مىسىرنىڭ پادىشاھلىرىنىڭ ھوكۈمرانلىق يۈرگۈزىشىنىڭ قورالى بولۇپ كەلگەن. خەلق فىرئەۋىنلەرنى ئىلاھنىڭ پۇشتى ياكى ئىلاھنىڭ روھى تەجەللىي تاپقان كىشى دەپ بىلگەنلىكى ئۈچۈن ئۇلارغا شەرتسىز ئىتائەت قىلغان.
2-	مىلادىدىن بۇرۇنقى 1000- يىلدىن مىلادى 400- يىلىغىچە :  كۈچ — قەھرىمانلىق ۋە پەلسەپە
بۇ دەۋر يۇنان مەدەنىيىتى دەۋرى بولۇپ بۈگۈنكى ياۋروپا  مەدەنىيىتىنىڭ باشلانغۇچ دەۋرلىرىدۇر. يۇنانلىقلار سۇمەر ۋە مىسىرلىقلارنىڭ ئەپسانىلىرىنى ئاساس قىلىپ گرىك ئەپسانىلىرىنى ياراتقان. ئەلۋەتتە بۇ دەۋردە ئەڭ مۇھىم كۈچ ئامىلىدىن بىرى يەنىلا ئەپسانە رىۋايەت. لېكىن بۇلارنىڭ رولى يەنىلا باشتا سۆزلىنىپ ئۆتكەن سۇمەر ۋە مىسر ئەپسانىلىرىنىڭ رولى بىلەن ئوخشاش بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ قىسمىدا بۇلارنى تەكىتلەپ ئولتۇرمايمەن.