ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە ئۇنىڭ چارىلىرى (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەنە بىر تەرەپتىن جامائەت بىلەن  ئادا قىلىنغان نامازلار، جۈمە ۋە ھېيت نامازلىرى، بارلىق مۇسۇلمانلارنى بىر يەرگە جەم قىلىدىغان ھەج، زاكات، سەدىقە ۋە قۇربانغا ئوخشاش ئىبادەتلەر ئىجتىمائىي تەبىقىلەرنى بىر-بىرىگە يېقىنلاشتۇرىدۇ. دىن كېسەللەرنى يوقلاشنى، جىنازە نامازلىرىغا قاتنىشىشنى مۆمىنلەرنىڭ بىر-بىرى ئۈستىدىكى ھەقلىرى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىپ، تەكلىپكە ئىجابەت قىلىشقا ئوخشاش تەۋسىيەلەر ئارقىلىق مۇسۇلمانلارنى كولكېتىپ ھالدا ھەرىكەت قىلىشقا ئۈندەيدۇ، ئۇلارنى شەخسىي ھالەتتىن قۇتۇلدۇرۇپ كوللېتىپ ئاڭغا يەتكۈزۈشكە تىرىشىدۇ. ئوخشاش چۈشەنچە، ئوخشاش ھېس-تۇيغۇ ۋە مەقسەت ئەتراپىغا يىغىلىپ تۇرمۇشىنى بۇنىڭغا ئاساسەن رەتكە سالغان شەخسلەردىن تەشكىل تاپقان بۇ خىلدىكى جامائەت ياكى گۇرۇپپىلار باشقا ئىنسان دۆۋىلىرىدىن ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. كوللېكتىپ ئاڭ شەخسنى ئۆز قازىنىدا ئېرىتىپ تاشلايدۇ. نەتىجىدە جامائەت بىلەن پۈتۈنلىشىپ كەتكەن شەخس مەنپەئەتىنى، ئارزۇ-ئىستەكلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ جامائەتنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىشقا باشلايدۇ. مەلۇمكى، شەخسلەرنىڭ بىر يەرگە كېلىپ بىرلىكتە ئۆتكۈزگەن ۋاقىتلىرى ئۇزارغانسېرى ئارىسىدا شۇنچە چوڭقۇر مىھىر ۋە تەسىرات پەيدا بولىدۇ. شەخسلەرنىڭ بىر-بىرىنى تونۇش ۋە چۈشىنىش دەرىجىسى چوڭقۇرلاشقانسېرى جامائەتنى ۋە كوللېكتىپنى شۇنچە ئويلايدىغان بولىدۇ.
دىن بىر تەرەپتىن جامائەت ۋە كوللېكتىپ سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىشنى تەشەببۇس قىلسا يەنە بىر تەرەپتىن جەمئىيەت بىرلىكىنى بۇزىدىغان كىبىرلىك، ھاكاۋۇرلۇق، رىياكارلىق، شەخسىيەتچىلىك، سۇيئىستېمالچىلىق، مەنمەنچىلىك، باشقىلارنى تۆۋەن كۆرۈشكە ئوخشاش ئۆز مەپتۇنلۇق تۇيغۇلار سەۋەب بولىدىغان تەپرىقچىلىق ۋە ئىتتىپاقسىزلىقنى چەكلەيدۇ. ئىنساننىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى تىرىشچانلىقىنىڭ مۇكاپاتىنى يەنە شەخسىي ھالدا ئالىدىغانلىقى تەكىتلىنىدىغان دىندا ئۆزلۈك ۋە شەخسىيلىك ھەرگىزمۇ ناچار دەپ قارالمايدۇ ۋە توسالغۇغا ئۇچرىمايدۇ. لېكىن جامائەت ۋە كوللېكتىپ سۈپىتىدە ھەرىكەت  قىلىش تەشەببۇس قىلىنىدۇ. دىندىن ئىلھام ئالىدىغان، زۆرۈر تېپىلغاندا ماددىي ۋە مەنىۋى پىداكارلىق كۆرسىتىپ ھەققىدىن ۋاز كېچىدىغان، ياخشى ئىشلاردا بىر-بىرىنى قوللايدىغان، يامان ئىشلاردىن توسىدىغان ئىنسانلاردىن تەشكىل تاپقان جامائەت ياكى جەمئىيەتتە ئۆزىنى قالتىس چاغلايدىغان ئۆز مەپتۇنلارنىڭ پۇت تىرەپ تۇرۇشى مۇمكىن ئەمەس.
ماقالىمىزدا ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇشتا ئىشقا يارايدىغان دىنى چارىلەر ئۈستىدە توختالدۇق. ئىنساننىڭ تىرىشچانلىقى ۋە غەيرىتى نەتىجىسىدە ۋۇجۇدقا چىقارغان ئەسەرلىرىدىن زوق ئېلىپ، باشقىلاردىن تەرىپىدىن ئېتىراپ ۋە ئېتىبارغا ئېرىشىش ئارزۇسى بولغان ئۆز مەپتۇنلۇق ئىجابىي ۋە ئىشقا يارايدىغان ھادىسە بولسا، مەلۇم چەكتىن ئېشىپ كەتكەندە كېسەللىك دەرىجىسىگە بېرىپ يېتىپ، ھەم ئۆزىگە ھەمدە باشقىلارغا زىيان ئېلىپ كېلىدۇ. ئۆز مەپتۇنلۇقنى مۇۋاپىق تىزگىنلەش تولىمۇ مۇھىمدۇر.
ئۆز مەپتۇنلۇق تۇيغۇسى ۋە ھەرىكەتلەر ھەم پەيدا بولماستىن ھەمدە پەيدا بولغاندا دىققەت قىلىش كېرەك. بۇ نۇقتىدا دىن ئۆز مەپتۇنلۇققا شەخسىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتلەردە مۇئامىلە قىلىدۇ، شەخس ۋە جەمئىيەتنى ئۆز مەپتۇنلۇققا ئېلىپ بارىدىغان ئامىللارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، شەخسىي ئۆز مەپتۇنلۇقتىن باشقا جامائەت ۋە مىللەت ئۆز مەپتۇنلۇقىنىڭمۇ خاتالىقىنى تەكىتلەيدۇ.
ADASAL, Rasim (1979). Normal ve Anormal Açıdan Psikososyal Yönleriyle Kişilik ve Karakter Portreleri, İstanbul:
Minnetoğlu Yayınları.
ADLER, Alfred (2010). İnsanı Tanıma Sanatı, çev.:Kâmuran Şipal, İstanbul: Say Yayınları.
AKTAŞ, Aliye Mavili (1997). Grup Süreci ve Grup Dinamikleri, İstanbul:Sistem Yayıncılık.
ARSLANTÜRK, Zeki&AMMAN, Tayfun (2000). Sosyoloji, İstanbul: Kaknüs Yayınları.
ATAY, Selim (2009). “Narsistik Kişilik Envanteri’nin Türkçe’ye Standardizasyonu”, Gazi İİBF Dergisi, s. 181–196.
ATKINSON, Rıta L.-Rıchard C.&HILGARD, Ernest R. (1995). Psikolojiye Giriş, çev.:Kemal Atakay v dğr, İstanbul: Sosyal
AVCI, Harun (2012). “İnsanı Yalnızlığa İten Sebepler”, Sızıntı Dergisi, S. 399, s. 134-137.
BATUR, Senar&DEMİR, Hadiye K. (2009). “Depresyonun Tedavisi:Bilişsel-Davranışçı Yaklaşım”, Bilişsel-Davranışçı
Terapiler, Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
BAUMEISTER, Roy F.&VOHS, Kathleen D. (2001). “Narcissism as Addictionto Esteem”, Psychological Inquiry, Vol. 12,
No. 4, pp. 206–209.
BECK, Aaron T. (2008). Bilişsel Terapi ve Duygusal Bozukluklar, İstanbul: Litera Yayınları.
BOTTON, Alain de (2010). Statü Endişesi, Türkçesi.:Ahu Sıla Bayer, İstanbul: Sel Yayınları.
BUDAK, Selçuk (2003). Psikoloji Sözlüğü, Ankara:Bilim ve Sanat Yayınları.
BURSEVÎ, İsmail Hakkı (2011). Kitâbu’l-Furûq, Kelimeler Arasındaki Farklar, çev.:Ömer Aydın, İstanbul: İşâret Yayınları.
ÇAĞRICI, Mustafa (1997). “Haset”, İslam Ansiklopedisi, İstanbul:T.D.V.Y., c. 16, s. 378-379.
————————- (2011). “Tevazu”, DİA, İstanbul: T.D.V.Y., c. 40, s. 584-585.
————————- (2002). “Kibir”, DİA, Ankara: T.D.V.Y., c. 25, s. 562.
ÇANKAYA, Z.Cihangir (2011). Kişilerarası İletişimde Dinleme Becerisi, Ankara: Nobel Yayınları.
CATER, Tamra E., ZEIGLER-HILL, Virgil&VONK, Jennifer (2011). “Narcissism and recollections of early life
experiences”, Personality and Individual Differences 51 935–939, journalhomepage: www.elsevier.com/locate/paid.
CHAPAUX-MORELLI, Pascale&COUDERC, Pascal (2012). İkili İlişkilerde Duygusal Manipülasyon Narsist Bir Partnerle
Yüzleşmek, çev.:Işık Ergüden, İstanbul: İletişim Yayınları.