ترامپنىڭ كۆلەڭگىسىدىكى تىنچلىق پىلانى ئۇكرائىنا ئۈچۈن بىر ھەل قىلىش چارىسىمۇ ياكى گېئوپولىتىكىلىق بىر دو تىكىشمۇ؟ (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، بۇ ئەھۋال، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نىزامنامىسىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغان «دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق جەھەتتىكى باراۋەرلىكى» پىرىنسىپىنىڭ پۈتۈنلەي بۇزۇلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئەگەر بىر كىچىك ياكى ئوتتۇرا چوڭلۇقتىكى دۆلەتنىڭ تەقدىرى، ئۇنىڭ ئىشتىراكىمۇ بولمىغان ئەھۋالدا، يىراق بىر پايتەختتە قىلىنغان بىر تېلېفون سۆھبىتى ياكى بىر يوشۇرۇن كېلىشىم ئارقىلىق بەلگىلىنىدىكەن، ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمى ئەڭ كۈچلۈك بولغانلار ئۈچۈن مۇتلەق، باشقىلار ئۈچۈن بولسا كېلىشىشكە ئوچۇق بىر ئالاھىدە ھوقۇققا ئايلىنىدۇ. بۇ، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ كۈللىرىدىن بارلىققا كەلگەن ۋە دۆلەتلەرنىڭ چېگراسىنىڭ كۈچ يولى بىلەن ئۆزگەرتىلمەسلىكى پىرىنسىپىغا تايانغان «قائىدىلەرگە تايانغان خەلقئارا تەرتىپ» نىڭ تۈپتىن تەۋرىنىشىدۇر. مۇنداق بىر تەرەققىيات، ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغانلىقنىڭ ۋە مۇقىملىقنىڭ ئورنىنى، ھەر ۋاقىت ھەممە خىل ئىش يۈز بېرىشى مۇمكىن  بولغان خەتەرلىك بىر نامۇقىملىق ئالغان، كۈچ بىردىن-بىر ئۆلچەم بولغان بىر خەلقئارا سىستېمىغا، يەنى «ئورمان قانۇنلىرى»غا قايتىشنىڭ خەۋەرچىسىدۇر. بۇ، پەقەت بىر تاشقى سىياسەت تاللىشىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى بىر ئەخلاقىي چەتنەشنىڭمۇ ئىشىكىنى ئاچىدۇ.
دونالد ترامپنىڭ گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن تەييارلانغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن 28 ماددىلىق تىنچلىق پىلانى، ئىسمىدا «تىنچلىق» سۆزى بولغىنىغا باقماي، ماھىيەتتە ئۇكرائىنا ئۈچۈن ئادىل ۋە مۇقىم چارىلەرنى ئەمەس، ئامېرىكانىڭ ئىچكى سىياسىي ھېساباتلىرىنى ۋە چوڭ دۆلەتلەر سىياسىتىنىڭ ئەڭ پىراگماتىست، ئەڭ رەھىمسىز رېئاللىقلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر ھۆججەتتۇر. پىلان، قان تۆكۈلۈشنى توختىتىشقا ئوخشاش ئىنسانىي بىر ۋەدىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنۇپ، تاجاۋۇزچى تەرەپ بولغان رۇسىيەنى ئىستراتېگىيەلىك غەلىبىلەر بىلەن مۇكاپاتلايدىغان، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى تەرەپ بولغان ئۇكرائىنانىڭ ئىگىلىك ھوقۇق ھوقۇقىنى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنى نەزەردىن ساقىت قىلىدىغان ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ ئەڭ تۈپكى پىرىنسىپلىرىنى ئاياق ئاستى قىلىدىغان خەتەرلىك بىر فورمۇلا سۇنىدۇ. پىلاننىڭ، ئۇرۇشنىڭ ئەسلى تەرىپى بولغان ئۇكرائىناغا مەسلىھەت قىلىنماستىن، غەربىي ئىتتىپاقداشلار نەزەردىن ساقىت قىلىنىپ ۋە رەسمىي بولمىغان «يوشۇرۇن» يوللار ئارقىلىق تەييارلانغان بولۇشى، ئۇنىڭ پەقەت مەزمۇنىدىلا ئەمەس، بەلكى بارلىققا كېلىش شەكلى ۋە نىيىتىدىمۇ ئىنتايىن ئېغىر مەسىلە بارلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
بۇ پىلان، ئارقىسىدىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر نۇقتىسىدىن تەكشۈرۈلگەندە، ترامپنىڭ شەخسىي سىياسىي ئوبرازىنى كۈچەيتىش، «ئالدى بىلەن ئامېرىكا » دوكترىناسى رامكىسىدا ئامېرىكانى چىقىملىق بىر تاشقى يۈكتىن قۇتۇلدۇرۇش ۋە يوشۇرۇن ھالدا يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى رۇسىيە بىلەن مۇرەسسە قىلىش ئارقىلىق خىتايغا قارشى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش قاتارلىق كۆپ قەۋەتلىك ۋە مۇرەككەپ نىشانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. لېكىن بۇ نىشانلارنىڭ ھېچقايسىسى، ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ ئادالەت، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە بىخەتەرلىك ئىزدىنىشى بىلەن بىر يەرگە ماس كەلمەيدۇ. بۇ تۈپتىن زىتلىق سەۋەبىدىن، پىلاننىڭ تەرەپلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشى مۇمكىن ئەمەس. ئەكسىچە، ئۇنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ مۇنازىرە قىلىنىشىمۇ دىپلوماتىك جەريانلارنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىش، ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدا چوڭقۇر ئىشەنچسىزلىك پەيدا قىلىش ۋە رۇسىيەنى غەربنى بۆلۈشكە كۈشكۈرتۈش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
ئەڭ كەڭ ۋە ئەڭ تارىخىي نۇقتىدىن قارىغاندا، بۇ ۋەقە، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان پىرىنسىپلارغا تايانغان خەلقئارا سىستېمىنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ئىنتايىن ئەندىشە قىلارلىق بىر سىگنالدۇر. بىر چوڭ دۆلەتنىڭ، ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن ئۆزىدىن كىچىك بىر دۆلەتنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەشكە ئۇرۇنۇشى ۋە تاجاۋۇزچىلىقنى  قانۇنلاشتۇرىدىغان خەتەرلىك بىر ئۈلگە پەيدا قىلىش خەۋپى، يەرشارى مىقياسىدىكى بارلىق يوشۇرۇن جىددىيچىلىك نۇقتىلىرى ۋە ئاجىز خەلقلەر ئۈچۈن بىر تەھدىتتۇر. ئەگەر خەلقئارا جەمئىيەت، كۈچلۈكنىڭ گېپى گەپ بولىدىغان  بۇ خىل مۇتىھەملىكلەرگە يول بەرسە، پىرىنسىپلارغا تايانغان تەرتىپنىڭ ئورنىنى نوقۇل كۈچ ۋە مەنپەئەت كېلىشىملىرى ئالغان تېخىمۇ خەتەرلىك ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان بىر دۇنياغا قايتىش خەۋپى مۇقەررەر بولىدۇ. ھاسىل كالام، بۇ «تىنچلىق پىلانى»، تىنچلىققا بارىدىغان بىر يول خەرىتىسىدىن بەكرەك، ھازىرقى دۇنيا تەرتىپىنىڭ قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر ئاگاھلاندۇرۇش  ئوقى خاراكتېرىگە ئىگە.
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
BBC News. (2025, November 19). Why Trump’s latest peace plan for Ukraine is different.
CBS News. (2025, November 20). Pentagon officials arrive in Ukraine to discuss military tech, explore peace efforts.
ABC News. (2025, November 21). US revives Ukraine-Russia peace push as Zelenskyy on defensive.
Reuters. (2025, November 19). Ukraine’s Zelenskiy set for talks in Turkey in new peace drive.
Associated Press. (2025, November 20). Zelenskyy meets with the U.S. Secretary of the Army.
Politico. (2025, November 19). Witkoff back-channel push on Ukraine alarms allies.
Axios. (2025, November 19). Ukraine peace plan from Trump allies alarms European diplomats.
Axios. (2025, November 20). Trump allies‹ 28-point plan for Ukraine peace revealed.