ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ يەرشارى تەسىر دائىرىسىنى تالىشىشى: تىنچلىقپەرۋەرلىكمۇ ياكى كۈچ سىنىشىشمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ناملىق ماقالە ھەققىدە قىسقىچە ئانالىز
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مىيات ساندار زاۋ (Myat Sandar Zaw) نىڭ «تىنچلىقپەرۋەرلىكمۇ ياكى كۈچ سىنىشىشمۇ؟» ناملىق ماقالىسى، 21-ئەسىردىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئەڭ ھالقىلىق تېمىسى بولغان ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنى يېڭىچە بىر نۇقتىدىن، يەنى «تىنچلىق مۇرەسسەچىلىكى» مەيدانىدىن تۇرۇپ كۆزىتىپ، بۇ رىقابەتنىڭ ماھىيىتىنى «تاسادىپىي ۋە پارچە-پۇرات» (haphazard and piecemeal) دەپ خاراكتېرلەندۈرۈش ئارقىلىق، ئەنئەنىۋى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى پارادىگمىسىدىن ھالقىغان بىر چۈشەنچە بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ ئانالىزدا، زاۋنىڭ ئاساسلىق قاراشلىرىنى مەركەز قىلغان ھالدا، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى، تارىخىي سېلىشتۇرما ۋە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ئەمەلىي مىساللار ئارقىلىق بۇ مەسىلە مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
زاۋ ئوتتۇرىغا قويغان «تاسادىپىي رىقابەت» ئۇقۇمى، بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ تىنچلىق ئورنىتىش ھەرىكەتلىرىنىڭ بىر-بىرىگە قارشى تۇرىدىغان، ئالدىن پىلانلانغان بۈيۈك ئىستراتېگىيەلەرنىڭ بىر قىسمى ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە شارائىتقا قاراپ ئۆزگىرىدىغان، پۇرسەتپەرەسلىك تۈسىنى ئالغان، سىستېمىسىز ھەرىكەتلەر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قاراشنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئاساسلىق نەزەرىيەلىرى ئارقىلىق تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرۇش مۇمكىن.
زاۋ خىتاينىڭ تىنچلىقپەرۋەرلىك سىياسىتىنى «ئۇزۇن مۇددەتلىك» دەپ تەسۋىرلىگەن. بۇنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇپ ئانالىز قىلساق، خىتاينىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ بىر قانچە قاتلاملىق، ئىنچىكە پىلانلانغان بۈيۈك ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
ئىقتىسادىي دىپلوماتىيە ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول»: خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ يادروسى ئىقتىساد. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى پەقەت ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىلا ئەمەس، بەلكى خىتاي باشچىلىقىدىكى يېڭى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەرتىپ بەرپا قىلىشنىڭ قورالىدۇر. خىتاي بۇ تەشەببۇس ئارقىلىق دۆلەتلەرنى ئۆزىگە ئىقتىسادىي جەھەتتىن بېقىندى قىلىپ، سىياسىي جەھەتتە قوللاشقا ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىدۇ. مۇرەسسەچىلىك رولىنى ئويناش — مەسىلەن، پاكىستان بىلەن ئافغانىستان ياكى سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا — بۇ ئىقتىسادىي كارىدورلارنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە مۇقىملىقىنى كاپالەتلەندۈرۈشنىڭ مۇھىم بىر قىسمى. بۇ جەرياندا، غەرب دۆلەتلىرى ئەيىبلەۋاتقان «قەرز تۇزىقى دىپلوماتىيەسى» (debt-trap diplomacy) خىتاينىڭ سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىشتىكى يەنە بىر ۋاسىتىسى بولۇپ قالماقتا.
قىممەت قاراشتىن خالىي، ئەمەلىيەتچىل مۇرەسسە: – 2023يىلى خىتاينىڭ ۋاسىتىچىلىكىدە سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىراننىڭ دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشى خىتايچە مۇرەسسە مودېلىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. بۇ جەرياندا خىتاي ئىككى دۆلەتنىڭ ئىچكى سىياسىتى، دىنىي مەزھەپ توقۇنۇشى ياكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىغا ئارىلاشمىدى. پەقەتلا ئىككى تەرەپنىڭ ئورتاق مەنپەئەتى بولغان رايون مۇقىملىقى ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى نۇقتا قىلدى. بۇ خىل «قىممەت قاراشتىن خالىي» (value-neutral) ئۇسۇل، غەربنىڭ دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى شەرت قىلىدىغان ئارىلىشىشلىرىدىن زېرىككەن نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن جەلپ قىلارلىق بىر تاللاش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
چەكلىمىلىك ۋە تاللاشچانلىق: زاۋ ئېيتقاندەك، خىتاينىڭ ئاكتىپلىقى «تاللاشچان» (selective) خىتاي ئۆزىنىڭ بىۋاسىتە ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتى بولمىغان ياكى چوڭقۇر پاتقاققا پېتىپ قېلىش خەۋپى بار توقۇنۇشلارغا (مەسىلەن، سۇرىيە ئىچكى ئۇرۇشى ياكى رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى) ئاساسەن ئارىلاشمايدۇ. بۇ، ئۇنىڭ تىنچلىقپەرۋەرلىكىنىڭ يەرشارىۋى مەسئۇلىيەتتىن كۆرە، دۆلەت مەنپەئەتىنى ئاساس قىلىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
ئامېرىكىنىڭ ھازىرقى ھەرىكەتلىرىنى پەقەت ترامپنىڭ شەخسىيىتىگىلا باغلاپ قويۇش يۈزەكىلىك بولىدۇ. بۇنىڭ ئارقىسىدا ئامېرىكا جەمئىيىتى ۋە سىياسىي قۇرۇلمىسىدىكى چوڭقۇر ئۆزگىرىشلەر ياتىدۇ.
«ئەركىن دۇنيانىڭ يېتەكچىسى» رولىدىن چېكىنىش: ئىراق ۋە ئافغانىستاندىكى «ئاخىرلاشماس ئۇرۇشلار» (endless wars) ئامېرىكا خەلقىدە ئېغىر بەزگىنلىك ۋە ئىقتىسادىي يۈك پەيدا قىلدى. بۇ، ئامېرىكىنىڭ «يەرشارى ساقچىسى» بولۇش رولىغا قارىتا ئومۇميۈزلۈك گۇماننى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ترامپنىڭ «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» شوئارى بۇ كەيپىياتقا ۋەكىللىك قىلغان بولۇپ، ئۇ ئامېرىكىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى ۋە خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىدىن گۇمانلىنىدىغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا بىلدۈردى. بۇ خىل ئىچكى سىياسىي كەيپىيات، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ تۇراقسىزلىقىنى ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغانلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
سودا خاراكتېرلىك ۋە نەتىجە مەركەزلىك دىپلوماتىيە: ترامپ دەۋرىدىكى «ئىبراھىم كېلىشىمى» (Abraham Accords) بۇنىڭ ئەڭ ياخشى مىسالى. بۇ كېلىشىم ئىسرائىلىيە بىلەن بەزى ئەرەب دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى نورماللاشتۇرۇپ، قىسقا مۇددەتتە كۆرۈنەرلىك بىر «غەلىبە» قازاندى. بىراق، بۇ جەرياندا توقۇنۇشنىڭ يادروسى بولغان پەلەستىن مەسىلىسى پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىندى. بۇ، زاۋ ئېيتقان «يۇقىرى قاتلامدىكى، سودا خاراكتېرلىك كېلىشىملەرنىڭ ئاۋامنىڭ ۋە يىلتىز تارتقان مەسىلىلەرنى ھەل قىلالمايدىغانلىقى» دېگەن قاراشنى ئىسپاتلايدۇ. ئامېرىكا دىپلوماتىيەسى ئۇزۇن مۇددەتلىك، مۇرەككەپ تىنچلىق قۇرۇلۇشىدىن كۆرە، تېز، كۆزگە كۆرۈنىدىغان نەتىجىلەرنى قوغلىشىشقا يۈزلەنگەندەك قىلىدۇ.
ئىچكى سىياسىي بۆلۈنۈشنىڭ تاشقى سىياسەتكە تەسىرى: ئامېرىكا جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسى بىلەن دېموكراتلار پارتىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان قۇتۇپلىشىش، تاشقى سىياسەتنىڭ ئىزچىللىقىنى بۇزىدۇ. بىر ھۆكۈمەت ئىمزالىغان خەلقئارالىق كېلىشىمنى (مەسىلەن، ئىران يادرو كېلىشىمى، پارىژ كىلىمات كېلىشىمى)، كېيىنكى ھۆكۈمەتنىڭ بىكار قىلىشى ئامېرىكىنىڭ خەلقئارالىق ئىناۋىتىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنى ئىككىلىنىشكە سېلىپ قويىدۇ. بۇ تۇراقسىزلىق، ئامېرىكىنىڭ يەرشارىۋى يېتەكچىلىك رولىنى ئويناش ئىقتىدارىنى ئېغىر دەرىجىدە چەكلەيدۇ.