خىتاي ھەقىقەتەن ئامېرىكاغا نىسبەتەن مەۋجۇتلۇق تەھدىتى شەكىللەندۈرەمدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
سام روگگىۋىن (Sam Roggeveen) تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان «خىتاي ھەقىقەتەن ئامېرىكاغا نىسبەتەن مەۋجۇتلۇق تەھدىتى شەكىللەندۈرەمدۇ؟» ناملىق بۇ ماقالە 2025-يىلى 25-ئىيۇل «The Interpreter» تورىدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھازىرقى خىتايغا قاراتقان ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرىنىڭ يادروسىغا چېتىلىدىغان بىر سوئالنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: خىتاينىڭ كۈچىيىشى ئامېرىكا ئۈچۈن ھەقىقىي «مەۋجۇتلۇق تەھدىتى» ھېسابلىنامدۇ ياكى بۇ ئەندىشە باشقا بىر پىسخىك ھالەتنىڭ ئىپادىسىمۇ؟ ئاپتور بۇ سوئالغا جاۋاب بېرىش ئارقىلىق، ئامېرىكادىكى خىتايغا مۇناسىۋەتلىك مۇنازىرىلەرنىڭ ماھىيىتىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ.
بۇ ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ ئامېرىكادىكى ئاساسىي ئېقىمدىكى «خىتاي تەھدىتى» نەزەرىيەسىگە قارىتا تەنقىدىي پوزىتسىيە تۇتۇپ، مەسىلىنى ئۆزگىچە بىر نۇقتىدىن يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئاپتور ئامېرىكانىڭ خىتايغا بولغان ئەندىشىسىنىڭ ھەقىقىي ھەربىي ياكى سىياسىي تەھدىتىدىن ئەمەس، بەلكى يەرشارىدىكى «بىرىنچى دەرىجىلىك دۆلەت» دېگەن ئورنىنى يوقىتىپ قويۇشتەك «ئورۇن ئەندىشىسى» (status anxiety) دىن كېلىپ چىققانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، ئاپتور سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى ئامېرىكانىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىغا تۇتقان پوزىتسىيەسى بىلەن ھازىرقى خىتايغا تۇتقان پوزىتسىيەسىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، ئامېرىكا جەمئىيىتى ۋە سەرخىللىرىنىڭ ھەرىكىتىدىكى زىددىيەتنى ئېچىپ بېرىدۇ. بۇ ماقالە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر، بولۇپمۇ ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنى تەتقىق قىلغۇچىلار ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.
« Sputnik » ۋە «DeepSeek» پەيتى
ماقالە ئامېرىكالىق ئىقتىسادشۇناس ئالېكس تابارروكنىڭ (Alex Tabarrok) «گىرۋەكتىى ئىنقىلاب» (Marginal Revolution) ناملىق بىلوگىدا ئوتتۇرىغا قويغان بىر سېلىشتۇرمىسى بىلەن باشلىنىدۇ. تابارروك ئامېرىكانىڭ 1950-يىللاردىكى سوۋېت ئىتتىپاقى تەھدىتىگە بولغان ئىنكاسى بىلەن بۈگۈنكى خىتايغا بولغان ئىنكاسى ئوتتۇرىسىدىكى كۆرۈنەرلىك پەرقنى «سۆرىگۈچ (Sputnik) ۋە DeepSeek پەيتى» دەپ ئاتايدۇ.
-1957يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى «سىپۇتنىك-1» سۈنئىي ھەمراھىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك قويۇپ بەرگەندە، بۇ ئامېرىكادا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە مىللىي ئويلىنىش قوزغىغان. ئامېرىكانىڭ يەرشارىدىكى رەھبەرلىك ئوبرازى قاتتىق زەربىگە ئۇچراپ، «سىپۇتنىك پەيتى» دەپ ئاتالغان تارىخىي بۇرۇلۇش يۈز بەرگەن. بۇنىڭغا قارىتا ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە جەمئىيىتى ناھايىتى تېز ھەم كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇرغان. دۆلەتلىك ئىلىم-پەن فوندىنىڭ مەبلىغى بىر يىل ئىچىدە ئۈچ ھەسسە، ئون يىلغا يەتمىگەن ۋاقىتتا ئون ھەسسىدىن ئارتۇق كۆپەيتىلگەن. «دۆلەتلىك مۇداپىئە مائارىپ قانۇنى» ماقۇللىنىپ، ئۇنىۋېرسىتېتلار ئىسلاھ قىلىنغان، چەت ئەل تىلى ۋە ئىنژېنېرلىق كەسپىدىكى ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن يېڭى قەرز پۇل پىروگراممىلىرى يولغا قويۇلغان. ئوتتۇرا مەكتەپلەرنىڭ دەرسلىكلىرى «يېڭى ماتېماتىكا»نى مەركەز قىلىپ قايتىدىن لايىھەلەنگەن. ئامېرىكا دۆلەتلىك ئاۋىياتسىيە ۋە ئالەم قاتنىشى ئىدارىسى (NASA) ۋە ئىلغار تەتقىقات تۈرلىرى ئىدارىسى (ARPA، كېيىنكى DARPA) قاتارلىق ئورگانلار 1958-يىلى قۇرۇلغان.
بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكانىڭ خىتايدىن كېلىۋاتقان ئىلىم-پەن رىقابىتىگە بولغان ھازىرقى ئىنكاسى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل شىركىتى DeepSeek نىڭ OpenAI غا تەڭ كېلىدىغان مودېللارنى ئېلان قىلىشى بىلەن سىمۋوللاشتۇرۇلغان بۇ «DeepSeek پەيتى»گە، ئامېرىكا قەتئىي ئىرادە ۋە رىقابەت بىلەن ئەمەس، بەلكى «تەشۋىش ۋە چېكىنىش» بىلەن جاۋاب قايتۇرماقتا.
«نۆل يىغىندىلىق تەپەككۇر» ۋە خاتا چۈشەنچە
ئاپتور تابارروك ۋە «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى» نىڭ يازغۇچىسى داۋىد برۇكسنىڭ (David Brooks) بۇ ئۆزگىرىشنىڭ سەۋەبلىرى ھەققىدىكى مۇلاھىزىلىرىگە يۈزلىنىدۇ. تابارروك بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنى ئامېرىكادا «نۆل يىغىندىلىق تەپەككۇر»نىڭ (zero-sum thinking)، يەنى «خىتاينىڭ ئېرىشكەنلىكى ئامېرىكانىڭ يوقاتقانلىقى بولىدۇ» دەپ قارايدىغان ئىدىيەنىڭ ئەۋج ئېلىشىدىن دەپ چۈشەندۈرىدۇ.
بىرۇكس ئۆزىنىڭ بىر ماقالىسىدە بىلمەستىن بۇ قاراشنى كۈچەيتىۋەتكەن. ئۇ ئامېرىكانىڭ قانچىلىك ئارقىدا قېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن، خىتاينىڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر قاتار ئىلمىي ۋە تېخنولوگىيەلىك يۇچۇقلىرىنى تىزىپ چىققان. لېكىن، بىرۇكس خىتاينىڭ بۇ تەرەققىياتلىرىنىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن پايدىلىق تەرەپلىرى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، ھەمدە بۇلارنىڭ چوقۇم ئامېرىكانىڭ زىيىنىغا بولمايدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلمايدۇ. ئۇ خىتايدىكى تېخنولوگىيەلىك ئىلگىرىلەشلەرنى ئامېرىكاغا پەقەت سەلبىي ئاقىۋەت ئېلىپ كېلىدۇ، دەپ پەرەز قىلىدۇ.
ئەخلاقىي ھۆكۈم ۋە رېئاللىق
ئاپتور بىرۇكسنىڭ ئەھۋالغا ئەخلاقىي ھۆكۈم چىقىرىپ: «بۇ دۆلەت (ئامېرىكا) بەزىدە ھېرىپ-چارچىغاندەك، توختاپ قالغاندەك، ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىنى ۋە كەلگۈسى بىلەن بولغان ئالاقىسىنى يوقاتقاندەك بىلىنىدۇ» دېگەن سۆزىنى نەقىل ئالىدۇ. ئەمما ئاپتور بۇ ھۆكۈمنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى، چۈنكى ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي گۈللىنىشى، نامراتلىقنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە تۇرمۇش سۈپىتىنىڭ ياخشىلىنىشىغا ئائىت پاكىتلارنىڭ بۇ «چارچاش» نەزەرىيەسىنى رەت قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
تەھدىتنىڭ ماھىيىتى: سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى بىلەن بۈگۈنكى كۈننىڭ پەرقى