بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنداقكەن، ئىنسانلار تەجرىبە ئامىلى سۈپىتىدە ئورۇن ئالىدىغان تېببىي تەتقىقاتلارنىڭ ئەخلاقىي رامكىسى ئالدىن سىزىلغان بولۇشى كېرەك. مېدىتسىنا ساھەسىدىكى تەتقىقاتلارنىڭ مەقسىتى؛ ئورگانىزملارنىڭ ئىشلىشى، كېسەللىكلەرنىڭ سەۋەبلىرى ۋە داۋالاش ئىمكانىيەتلىرى دېگەندەك جەھەتلەردە مەلۇمات توپلاش، ئارقىدىن تەتبىقلاشقا بولىدىغانلىرىنى تەتبىقلاشتۇر. بەزى ئايرىم ئەھۋاللارنى ھېسابقا ئالمىغاندا (راكقا ئوخشاش) تېببىي تەتقىقاتتا بىرىنچى نىشان كېسەلنىڭ تەتقىقاتتىن پايدىلىنىشى ئەمەس. مەيلى كېسەل بولسۇن، مەيلى سالامەت بولسۇن، ئىنسانلار خەۋپكە تەۋەككۈل قىلىپ قاتنىشىشنى قوبۇل قىلغان تەتقىقاتلارنىڭ نەتىجىلىرى – كۈچلۈك ئېھتىمالدۇركى –ئۆزلىرىدىنمۇ بەك باشقا ئىنسانلارغا پايدا يەتكۈزىدىغان تەتقىقاتلاردۇر.(4)
ئەخلاقىي قىممەت – قاراشلار، بىزنى ئالدىمىزدا تۇرغان كىشىگە زىيان يەتكۈزۈشتىن توسۇپ قېلىشى كېرەك. ماددىي زىيان، ئالداش، سۇيىئىستېمال قىلىشتەك قىلمىشلار تەتقىقاتچى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن بىزگە ياراشمايدىغان ئىشتۇر. شۇنداقلا كىشىلەرنى قارىلاش، ئۇلارغا خىيانەت قىلىش ياكى ئۇلارغا توسقۇنلۇق قىلىشتىن ئۆزىمىزنى تارتىمىز. كىشىلەرگە قارىتا بۇ مەنىدە ئەخلاقىي بۇرچ تۇيغۇسى بىلەن مۇئامىلە قىلىمىز. مېدىتسىنا ساھەسىدىكى تەتقىقاتلاردىمۇ تەتقىقاتقا قاتناشقان كىشىلەرگە قارىتا ئۆتەيدىغان مۇئەييەن ۋەزىپىلىرىمىز بار.(5)
بۈگۈنگىچە تېببىي تەتقىقاتلار ئەسناسىدا كۆپ خىل سۇيىئىستېماللار بولدى. بۇلارنىڭ بىر قىسمى تەتقىقات داۋاملىشىۋاتقان ئەسنادا پەرق ئېتىلدى، بىر قىسمى بولسا، كېيىنچە ئوتتۇرىغا چىقتى. شۈبھىسىزكى، ئوتتۇرىغا چىقمىغان، سەلبىي تەتقىقاتلارنىڭ سانىمۇ خېلىلا كۆپ بولسا كېرەك… بىلىنىدىغانلارنىڭ ئەڭ مەشھۇرى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا ناتسىست گېرمانىيەسىدە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلاردۇر. تەجرىبە قىلىنغۇچىلارغا زىيان يەتكۈزگەن ياكى سەلبىي تەسىرلىرى بارلىقى بىلىنىدىغان يەنە نۇرغۇن تەتقىقات ئۈلگىلىرىمۇ بار. تۆۋەندە ئەخلاقىي جەھەتتىن يامان / خاتا بولغان، ماتېرىياللاردىن ئورۇن ئالغان بىر قانچە تەتبىقلاش مىسالىنى كۆرۈپ ئۆتىمىز:
1 – نورمال سۈيدۈك خالتىسىدا سۈيدۈكنىڭ بولۇپ – بولمايدىغانلىقىنى بىلىش ئۈچۈن 2 كۈنلۈك بولغان سالامەتلىكى نورمال 26 بوۋاقنىڭ سۈيدۈك يولى نەيچىسى تەكشۈرۈلدى. شۇنداق قىلىپ، بۇ بوۋاقلار سۈيدۈك خالتىسى تولۇق ۋە بوش ھالەتتە x نۇرلىرىغا دۇچار قىلىنغان بولدى.
2 – كانايچە ياللۇغىغا گىرىپتار بولغان 130 بالا ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان سېزىمچانلىقنى داۋالاشنىڭ تەسىرلىرىنى تەكشۈرۈش تەتقىقاتى دائىرىسىدە 91 بالىغا 14 يىل بويىچە تەسىرسىزلەشتۈرگۈچى ماددا ئوكۇل قىلىپ سېلىنغان بولسىمۇ، بۇنىڭدىن نە بالىلارنىڭ، نە ئائىلىلىرىنىڭ خەۋىرى بولمىدى.
3 – ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ لوۋا ئىشتاتىدا 11 مەھبۇس چىش گۆشى قاناش، ئىششىپ كېتىش، ئەسەبىيلىشىش دېگەندەك ئالامەتلەر كۆرۈلىدىغان سىناق خاراكتېرلىك سكوربات كېسەللىكىگە دۇچار قىلىندى. بىراق، كېسەللىكنىڭ بۇ كىلىنىكىلىق ھالىتى يۈز يىللاردىن بىرى مەلۇم ئىدى.
4 – بىر راك ئەملەش تەتقىقاتىدا دوختۇرخانىدا يېتىۋاتقان 22 بىمارغا راكقا سەۋەب بولىدىغانلىقى مەلۇم قىلىنماستىن جانلىق راك ھۈجەيرىلىرى سېلىندى.
5 – كلورومفېنىكولنىڭ كېزىكنى داۋالاشتىكى ئۈنۈمىنىڭ ئېنىق بولۇشىغا قارىماي، تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن 408 كېزىك بىمارىدىن 157 سىگە دورا بېرىش توختىتىلدى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە قولغا كەلتۈرۈلگەن نەتىجىلەر تۆۋەندىكىدەك بولدى:  كلورومفېنىكول بېرىلگەن تۈركۈمدىكى بىمارلار ئارىسىدا ئۆلۈپ كېتىش نىسبىتى %7.97 بولغان بولسا، دورا بېرىلمىگەن بىمارلاردا بۇ نىسبەت %22.9 بولدى. بۇ، ئەسلىدىنلا ئېنىق بولغان نەتىجىلەرنى جەزملەشتۈرۈش ئۈچۈن، 23 ئەتراپىدا ئادەمنىڭ ئۆلۈمىگە كۆز يۇمۇش دېمەكتۇر.
6 – LSD نىڭ تەسىرى تەكشۈرۈلىدىغان بىر تەتقىقاتقا ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ئىشتىراك قىلغۇچىلارغا سائىتىگە 2 دوللار پۇل بېرىپ، بۇ ئۇيۇشتۇرغۇچىغا قارىتا كۆرسىتىدىغان ئىنكاسلىرى كۆزىتىلگەن؛ بىراق، ماددىنىڭ پەيدا قىلىش ئېھتىمالى بولغان تەسىرلىرى توغرىسىدا ئۇلارغا ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن. بۇ تەتقىقاتقا ئىشتىراك قىلغان گۇرۇپپىنىڭ %15 ى پەقەت LSD قوللىنىپ باقمىغاندىن سىرت، بۇ ماددىنىڭ ئىسمىنىمۇ ئاڭلاپ باقمىغان كىشىلەردۇر.(5)
نورمال تېببىي مۇھىتتا، دوختۇر بىمارىغا ئۆزى مۇۋاپىق كۆرگەن ھەرقانداق بىر تېببىي داۋالاش ئۇسۇلىنى تەتبىقلايدۇ (ئەلۋەتتە بىمارنىڭ رۇخسىتىنى ئالغان ھالدا). دوختۇرنىڭ مەقسىتى ئالدىدىكى كىشىگە ياردەم قىلىشتۇر. بىمار داۋالىنىش ئۈچۈن ئۇ يەرگە بارغان بولۇپ، ئۇنى داۋالىماي تاشلاپ قويۇشتەك بىر ئىشنىڭ يۈز بېرىشى مۇمكىن ئەمەس. بىمارنىڭ تېببىي ھالىتىدە ئۆزگىرىش بولۇشى كۈتۈلۈۋاتقان بىر مەقسەتتۇر. ئەمما، تېببىي تەتقىقات كىلىنىكىلىق تەتبىقاتتا بولمايدىغان دەرىجىدە ئوچۇق، كەڭ دائىرىلىك ۋە بىر تۇتاش ھالەتتە ماتېرىياللاشتۇرۇلىدۇ. بىمار تەتقىقاتقا تېما بولۇۋاتقان تەكشۈرۈشتىن چېكىنەلەيدۇ ياكى تەتقىقات نەتىجىسىدە بىماردا ئىجابىي ئۆزگىرىش كۆرۈلمەسلىكىمۇ مۇمكىن. مەسىلەن، كىلىنىكىلىق دورا سىناقلىرىدا دورا ئالمىغان بىر كونترول گۇرۇپپىسى داۋالاشسىز قالىدۇ… شۇنى ئەستىن چىقارماسلىق كېرەككى، بىمارنىڭ نورمال داۋالىنىشى تەتقىقات يۈزىسىدىن ھېچبىر شەكىلدە دەخلىگە ياكى سەلبىي تەسىرگە ئۇچرىماسلىقى لازىم.(4)
تەتقىقاتقا قاتنىشىشى توغرىسىدا كىشىنىڭ / بىمارنىڭ ۋاقىپلاندۇرۇلۇشى ۋە رۇخسىتىنىڭ ئېلىنىشىنى كۆرسىتىدىغان «ۋاقىپلاندۇرۇپ ماقۇللۇقىنى ئېلىش» رەسمىيىتىنىڭ رولى ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلاردا مەركىزىي ئورۇنغا ئىگىدۇر. ئايدىڭلىتىلغان ئۇناش، ئىشتىراك قىلغۇچىنىڭ ئۆز ئالدىغا قارار قىلىشىغا ۋە كىشىلىك ئەركىنلىكىنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشىغا ياردەم قىلىدۇ.