مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۆزىتىشىمچە مۇسۇلمان ياشلارنىڭ، بولۇپمۇ تەلىم – تەربىيە كۆرگەنلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىدا ئادالەت ۋە باراۋەرلىك ئۇقۇمى بىر – بىرى بىلەن ئارىلىشىپ كەتكەن. سىز بۇلارنى تازلىماي تۇرۇپ قانداقمۇ مۇسۇلمانچە تەپەككۇر قىلىشقا كاپالەتلىك قىلالايسىز؟ ئادالەت ۋە باراۋەرلىك ئارىسىدا «قانداق پەرق بار ئۇستاز؟» دېيىشىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇلارنى مەندىن سورىسا، مەنمۇ ئەڭ ئىنچىكە نۇقتىسىغىچە چۈشەندۈرەلمەسلىكىم مۇمكىن. لېكىن مۇشۇنداق مالىمانچىلىق ئوتتۇرىدا مەۋجۇت. بۇ سەۋەپتىن بۇ ئۇقۇملارنىڭ مەنا دۇنياسىنى ئۇلارنىڭ ئۆزىگە قايتۇرۇپ بېرەيلى دەيمەن. ئۇنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ قايتىدىن ئويلىنايلى. چۈنكى بىزنىڭ دۇنيانى چۈشىنىشىمىز، پەلسەپە ئوتتۇرىغا چىقىرىشىمىز چۈشەنچە ھاسىل قىلىش بولۇپ، «مەناغا ئىگە قىلىشتۇر». پەلسەپە مەناغا ئىگە قىلىشتۇر. دۇنيانى نېمە بىلەن مەناغا ئىگە قىلىمىز؟ ئەگەر بىز پەلسە دېگەندە ئەقلىمىزگە غەرپ پەلسەپىسى كەلسە، ئوتتۇرىدا مۇشۇنداق بىر پەلسەپە مەۋجۇت. ئۇنداقتا ئىسلام پەلسەپىسى ھەققىدە سۆز قىلىش ئۇياقتا تۇرسۇن، تاۋچى پەلسەپە ھەققىدىمۇ سۆز قىلالمايمىز، ھىندى، بۇددىزم پەلسەپىسى ھەققىدىمۇ سۆز قىلالمايمىز. بۇنداق ئەھۋالدا پۈتكۈل پەلسەپىنى، ئىنسانىيەتنىڭ تەپەككۇر پائالىيىتىنى غەرپ پەلسەپىسى دەرىجىسىگە چۈشۈرۈپ قويغان بولىمىز. بۇنداق نادانلارچە تەپەككۇر بولامدۇ؟ ئىنسانلارنى مۇتەۋازى ياشاشقا تەكلىپ قىلغىنىڭىز پەقەت بىر بۇردا، بىر كۆينەككە دەۋەت قىلىش ئەمەس. مېنىڭچە بۇ قەيەردىن كېلىپ چىققان، قانداق كېلىپ چىققان؟ دېگەندەك سوئاللار ئۈستىدىمۇ ئويلىنىشىمىز كېرەك. مېنىڭچە بۇ بىزنى بىئارام قىلىدۇ. چۈنكى مۇسۇلمانلارنىڭ قانداق ياشىشى كېرەكلىكىنى بىلىدىغان بىر مۇسۇلمان، ياشاۋاتقان ھاياتىغا نەزەر سالسا نۇمۇس قىلىدۇ. مانا بۇ سەۋەپتىن بۇنى يوللۇقلاشتۇرۇشتۇر. ئىسلام ھېچقاچان خىرىستىيالىقتىكىدەك لايدا يېتىڭلار، ھەپتە بىر قېتىم يەڭلار ياكى ئالتە ئاي ھېچكىم بىلەن گەپلەشمەڭلار دېگەندەك تەۋسىيەنى بولمايدۇ. لېكىن بىزدىمۇ سۈكۈت روزىسى بار. خىرىستىيانلىق بۇلارنى ئۆزىچە بىر يەردىن تېرىۋالمىدى. بۇمۇ ئەسلىدە ئىلاھى نەرسىنى ئۆزگەرتىۋېتىپ ئىجرا قىلىشتۇر. بولمىسا ئىنسان نېمىنى يېڭىدىن ئىجات قىلدى؟ ئاتۇمنى ئىجاد قىلغان بولسا ئۇ ئايرىم بىر مەسىلە. مېنىڭچە ئىنسان ۋە ئىنسانىيەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك يېڭى ئىجاد يوق. بۇلار بىر ئۇلغا ئاساسلىنىدۇ. غەرپمۇ بۇنى ھىندىلاردىن، بۇددىستلاردىن ئالدى. يەنى، غەرپتە پاكلىنىش چۈشەنچىسى يوقتى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ھىندى پەلسەپىسىنىمۇ ئالدى. ھەلەنىك پەلسەپە بۇلارنىڭ تەسىرىگە قاتتىق ئۇچرىغان. ماناستېر ھاياتىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بۇنىڭ بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بۇ سەۋەپتىن بۇ يەردىكى تەركى دۇنيالىق ناھايىتى پەرقلىق نەرسە. چۈنكى ئۇ تەركى دۇنيالىقتىكى ئاساسلىق ئامىل نەپسىنىڭ ئۆلتۈرلىشى بولۇپ، ئىسلامدا نەپسىنى تەربىيلەش بار. ھىندۇئىزمدا، خىرىستىيانلىقتا بەدەن يۈك بولۇپ، بەدەن روھنىڭ ئاللاھقا يېتىپ بېرىشىغا توسالغۇ بولغان ئامىلدۇر. ئىسلام بۇ چۈشەنچىنى قوبۇل قىلالامدۇ؟ بىز بۇ سەۋەپتىن بەدەننى «سەتر» قىلىمىز. ئىسلامدىنمۇ بەكرەك بەدەنگە ئىگە چىقىدىغان بىر دىن يوق. بۇ سەۋەپتىن بەدەنگە بۇ قەدەر كۆڭۈل بۆلىدىغان بىر دىن ھەققىدە توختالغاندا، ئۇنى بۇنداق ئىستېمالخور ھالغا كەلتۈرەلمەيسىز. ئۇنى بۇ شەكىلدە سىياسەتنىڭ ۋاستىسىغا ئايلاندۇرالمايسىز. ئۇنىڭ بۇ دەرىجىدە پىسخولوگىيەنىڭ ئىلكىدىكى نەرسىگە ئايلاندۇرۇپ قويىشىغا يول قويالمايسىز. ئۇنى بۇ دەرىجىدە بىلىمنىڭ قول چوماقچىسى ھالىغا كەلتۈرۈپ قويالمايسىز. بۇ باشقا بىر پىلان بولۇپ، بۇ پىلان ھەققىدە قايتىدىن ئويلىنىش، ۋۇجۇتقا چىقىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش قانچىلىك دەرىجىدە مۇمكىنچىلىككە ئىگە؟ يەنى، ئەرزىمدۇ؟ ئەگەر ئەرزىيدۇ دەپ قارىساق، بۇ دۇنيانىڭ سىرىتىغا چىقىدىغان بىر بىلىمنى، بىر ئاڭنى قايتىدىن بەرپا قىلىپ، بۇنى قايتىدىن ئويلىنايلى. مېنىڭچە ئەنە شۇ ۋاقىتتا ئىسلام ھەقىقىي مەنىدە رەھمەتكە ئايلىنىدۇ. ئەمما ئىزچىل «بۈگۈن»گە ئوخشىتىلغان ئىسلام ھېچكىمگە رەھمەت بولالمايدۇ. ماڭا دەل ئەكسىچە رەھمەت يوللىرى ئېتىپ تاشلانغان، توسۇپ قويۇلغان بىر ئىسلام باردەك تۇيۇلىدۇ.  مېنىڭچە بۇ ئېيتىپ ئۆتكىنىمدەك 7 – ئەسىردىكى ئۇ ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئۈچ ئەسىر داۋاملاشقان مىسلىسىز ئىلمىي تىرىشچانلىقىغا ئوخشاش تىرىشچانلىقنى تەقەززا قىلىدۇ. ئەنە شۇ ۋاقىتتا ئىسلامى، يەنە تەكىتلەيمەن «ئىلىم ئەنئەنىسى گۈللىنىدۇ» ياكى ئىلىمي بايلىققا ئايلىنىدۇ. مېنىڭچە مۇھىم بولغان مەسىلە مانا بۇ. بولمىسا مەندىن تارتىپ ھەممىمىز ئۇ يەردىن ئۆگەنگەنلىرىمىزنى بۇ تەرەپتە سۆزلەپ ئولتۇرىمىز. مېنىڭچە بۇنداق بولماسلىقى، مودېرنىزمنى بۇ شەكىلدە مۇھاكىمە قىلماسلىقىمىز كېرەك ئىدى. بۇ ئىشقا كۆڭلۈم بەكمۇ يېرىم بولىدۇ. مودېرنىزم ھەممىدىن بەك ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر. ئۇنىڭ مەۋجۇدىيەت ھەققىدىكى چۈشەنچىسىنى مۇلاھىزە قىلىش ئارقىلىق ئاندىن بۇ ھەقتە سۆز قىلساق بولىدۇ. مودېرنىزم بىلەن مۇناسىۋەتلىك باشقا مەسىلىلەر ئەڭ ئاخىرىدا توختۇلۇشقا تېگىشلىك مەسىلىلەردۇر. مودېرنىزم مەسىلىسى ھاياتىمىزنى قانداق شەكىللەندۈرۈش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئەپسۇسكى بىز بۇ نۇقتىغا تېخىچە كېلەلمىدۇق. مېنىڭچە يېڭى نەسىللەر بۇ ئەھۋالغا ناھايىتى تېز ماسلىشالايدۇ. ئىسلام تىرىكىشىۋاتىدۇ، مۇسۇلمانلارغا قارىماستىن تىرىكىشىۋاتىدۇ. مېنىڭچە بۇنى غەرپمۇ كۆرىۋاتىدۇ.