كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كوسوۋودا رۇگوۋا رەھبەرلىكىدىكى ھەرىكەتنىڭ مۆتىدىل سىياسەتلىرىنىڭ ئالبانلارغا ئىجابىي ئۈنۈم ئېلىپ كەلمەيدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئەيىبلەشلەر، زوراۋانلىقنى يوللۇق ۋاسىتە دەپ قارايدىغان سىياسىي تەشكىلاتلارنىڭ كۈچىيىشىگە سەۋەب بولدى. ئالبانلارنىڭ ماندېلاسى دەپمۇ قارىلىدىغان دەماچىغا ئوخشاش لىدېرلار، كوسوۋو خەلق ھەرىكىتى تەشكىلاتىنىڭ كۈندىن كۈنگە كۈچىيىشىگە، نەتىجىدە 1993 – يىلىنىڭ دېكابىر ئېيىدا كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قۇرۇلۇشىغا زېمىن ھازىرلىدى. سېربىيە دۆلەت بىخەتەرلىك تارماقلىرىنىڭ ئالبان زىيالىيلارنى ئۆلتۈرۈشىگە نارازىلىق بىلدۈرگۈچىلەرنىڭ بىر يەرگە توپلىنىشى تۈرتكىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان يېڭى تەشكىلات، ئىبراھىم رۇگوۋانى «سېربىيەگە جاسۇسلۇق قىلىش ۋە تىل بىرىكتۈرۈش» بىلەن ئەيىبلىدى. ئاجىز بىر سىياسىي تەشكىلات سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسى (Ushtria Clirimtare e Kosoves) نىڭ ئومۇملىشىشى ۋە خەلقنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىشىدە ئىككى ۋەقە رول ئوينىدى. بۇلارنىڭ بىرىنچىسى، دايتون تىنچلىق كېلىشىمىدۇر. بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنا ئىچكى ئۇرۇشىغا خاتىمە بەرگەن كېلىشىمگە ئاساسەن، ب د ت نىڭ سېربىيەگە يۈرگۈزۈۋاتقان ئېمبارگوسى بىكار قىلىندى ۋە سېربىيە بىلەن قاراتاغدىن تەشكىل تاپقان يېڭى يۇگوسلاۋىيە خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىندى. دايتون كېلىشىمىدە كوسوۋونىڭ تارتقان زىيانلىرىنىڭ كۈنتەرتىپكە كەلمىگەن بولۇشى، ئالبانلار ئارىسىدا كۈچلۈك ئۈمىدسىزلىك پەيدا قىلدى، كوسوۋو ئالبانلىرى ئىبراھىم رۇگوۋا ۋەكىللىكىدىكى مۆتىدىل سىياسەتلەرنىڭ ئۈنۈمىنىڭ بولىدىغانلىقىدىن گۇمانلاندى (Ker-Lindsay, 2009: 14-15). ئىككىنچىسى، كوسوۋودا سېربىيە ساقچىلىرىنىڭ نامايىشچىلارغا كۈچ ئىشلىتىلىشى، ئالدى تەرەپتىكىلەرنى قەتل قىلىشى بىلەن نامايىشلارنىڭ كەڭ رايون ۋە قاتلاملارغا كېڭىيىپ كېتىشىدۇر. بۇ مەزگىلدە ئالبانلار ئارىسىدا قوبۇل قىلىنغان قاراش، سېربىيە ساقچىلىرى ئالبان خەلقىگە ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزمەكتە ۋە بۇنىڭغا پەقەت كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسىلا قارشىلىق كۆرسەتمەكتە، دېگەندىن ئىبارەت ئىدى.
كوسوۋودا سېربىيە دائىرىلىرىنىڭ پۇقرالارغا قارشى كۈچ ئىشلىتىشنى كۈندىن كۈنگە كۈچەيتىشىدىن كېيىن خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بېسىمى بىلەن 1999 – يىلى 6 – فېۋرالدىن 23 – فېۋرالغىچە رامبۇئىللېت سۆھبەتلىرى  ئۆتكۈزۈلدى. سېربىيە بىلەن كوسوۋو ئالبانلىرىنىڭ ۋەكىللىرى خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەرنىڭ ھىمايىسىدە ئۇچراشتى، سۆھبەتلەر نەتىجىسىدە تەرەپلەر ئارىسىدا كوسوۋونىڭ ئاپتونوم سالاھىيىتىنىڭ قوبۇل قىلىنىشى، سېربىيە ئەسكەرلىرىنىڭ چېگرا رايونلىرىدا ۋەزىپە ئۆتىشى، كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قورالسىزلاندۇرۇلۇشى ۋە خەۋپسىزلىكنىڭ ناتو تەرىپىدىن ساقلىنىشى قاتارلىق مەسىلىلەر توغرىسىدا بىردەكلىك ھاسىل قىلىندى. ئەپسۇسكى، سۆھبەتلەردىن كېيىن مىلوشېۋىچ ھۆكۈمىتى كېلىشىمنىڭ دۆلەت زېمىنلىرىدا ناتو ئەسكەرلىرىنىڭ تۇرغۇزۇلۇشىنى مەزمۇن قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، سۆھبەتلەر نەتىجىسىدە ھاسىل قىلىنغان كېلىشىم تېكستىنى رەت قىلدى. رامبۇئىللېت كېلىشىمىدە، ئۈچ يىل ئاخىرلاشقاندىن كېيىن كوسوۋونىڭ ھەل قىلغۇچ سالاھىيىتىنىڭ خەلقنىڭ ئاۋازى ۋە خېلسىنكى ھەل قىلغۇچ كېلىشىملىرىنى نەزەرگە ئالغان ھالدا سۆھبەت ئۆتكۈزۈشنى مەزمۇن قىلاتتى[12].
كوسوۋودىكى قۇرۇقلۇق توقۇنۇشلىرى ئاساسەن كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسى كۈچلىرى بىلەن سېربلار ئارىسىدا ئالبانىيە – كوسوۋو چېگرا رايونلىرىدا مەيدانغا كەلدى. ھاۋا ھەربىي ھەرىكەتلىرىدىن ئىلگىرى باشلانغان توقۇنۇشلار ئۆزئارا ئوق چىقىرىشنى توختىتىش ئېلان قىلىنغۇچە داۋاملاشتى. كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ھۇجۇملىرىغا قارشى ناھايىتى شىددەتلىك قايتۇرما ھۇجۇم قوزغىغان سېربىيە ئارمىيەسى، ئالبان ئاھالىلەر رايونلىرىغا باستۇرۇپ كىرىپ، قەتلىئام يۈرگۈزدى. ئەڭ شىددەتلىك توقۇنۇشلار ھاۋا ھەرىكەتلىرى مەزگىلىدە يۈز بەردى. سېربىيە دائىرىلىرى، كىرودىيە لىدېرى فرانجو تۇدجمان دۆلىتىدىن سۈر – توقاي قىلغان سېربلارنى كوسوۋوغا ئورۇنلاشتۇرۇشنى خالايتتى. رايوندا ياشايدىغان ئالبانلارنى زوراۋان ئۇسۇللارنى ئومۇملاشتۇرۇش ئارقىلىق كۆچۈشكە مەجبۇرلىغان مىلوشېۋىچ ھۆكۈمىتىنىڭ پۇقرالارغا يۈرگۈزگەن ئايىغى چىقماس قاتتىق قوللۇقى، كەڭ كۆلەملىك ئېتنىك تازىلاش ھەرىكىتىنىڭ دەسلەپكى بىشارىتى دەپ قارالدى. بوسنىيە – گېرتسېگوۋىنادا كېچىكىپ قالغان خەلقئارا جەمئىيەت كوسوۋودا ئوخشاش ئەھۋالغا دۇچ كېلىشنى خالىمايتتى. ناتو، 1998 – يىلىنىڭ ئاخىرىدا بىر تەرەپتىن يۇرت – ماكانلىرىدىن ھەيدەپ چىقىرىلغان ئالبان مۇساپىرلارنىڭ پاناھلىنىش ئىشلىرىغا ھەمدەم بولماقتا ئىدى (Ker-Lindsay, 2009: 14).
1999 – يىلىنىڭ مارت ئېيىدا سېربىيە دائىرىلىرىنىڭ پۇقرالارغا ھۇجۇم قىلىشنى كۈچەيتىشى بىلەن، ئامېرىكا ۋەكىلى رىچارد خولبرۇك مىلوشېۋىچ بىلەن كۆرۈشۈپ، پۇقرالارغا ھۇجۇم قىلىشنى توختىتىشنى تەلەپ قىلدى، ئەكسىچە بولغاندا مۇداخىلە قىلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈردى[13].
مىلوشېۋىچنىڭ بۇ تەكلىپنىمۇ رەت قىلىشى بىلەن، 1999 – يىلى 23 – مارتتا ناتو سېربىيەدىكى مۇھىم بازىلارغا ھاۋادىن زەربە بېرىشنى باشلىدى. مەقسەت، سىستېمىلىق ھالدا سادىر قىلىنىۋاتقان كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندىچىلىكلىرىگە خاتىمە بېرىش ۋە كوسوۋودا ئومۇميۈزلۈك ئېتنىك تازىلاش ئېلىپ بېرىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىن ئىبارەت ئىدى. بومباردىمان 78 كۈن داۋاملاشتى، ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 1244 – نومۇرلۇق ھۆججىتىنىڭ روھىغا ئاساسەن بومباردىمانغا خاتىمە بېرىلدى.