دۆلەتلەر نېمە ئۈچۈن مەغلۇپ بولىدۇ؟: كۈچ، باياشاتلىق ۋە يۇقسۇللۇقنىڭ يىلتىزى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

3  -بابتا چاۋشيەن ۋە كورېيەدىكى سىياسىي ئورگانلارنىڭ تارىخى تەھلىل قىلىنغان ، ھەمدە كورېيەنىڭ چاۋشيەن بىلەن ئاسمان زېمىن پەرق قىلىدىغان  ئىقتىسادى مۇۋەپپەقىيىتىنىڭ كورېيەدىكى سىياسىي ئورگانلارنىڭ  سىغدۇرۇشچان خاراكترى بىلەن چاۋشيەندىكى دىكتاتور تۈزۈم بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى سۆزلىگەن.  ئەمما ئاپتورلار بىر قىسىم دۆلەتلەرنىڭ دىكتاتور ئورگانلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا قىسقا مۇددەتلىك ئىشلەپچىقىرىش كارخانىلىرىغا نۇقتىلىق بايلىق ئاقتۇرۇش ئارقىلىق گۈللىنىشنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنىمۇ ئېتىراپ قىلغان، لېكىن  بۇنىڭ جەمئىيەتكە بولغان پايدىسىنىڭ چەكلىك بولغانلىقىنى تەكىتلىگەن (88-98 بەت). ئۇلار بۇ خىل  سىياسىي ئورگانلارنىڭ ئىقتىسادنى ئاشۇرۇش رولىنىڭ  ۋاقىتلىق ئىكەنلىكىنى، ئ‍ىچكى جەھەتتىكى جېدەل ۋە پۇت تىپىشىش نەتىجىسىدە ئاسانلا ۋەيران بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئاپتورلار بۇنىڭغا  سوۋېت ئىتتىپاقى مىسال قىلىپ كۆرسەتكەن.
4-باب ئورگانلارنىڭ سىياسىي توقۇنۇش  جەريانىدا قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقى ۋە ئۆتمۈشنىڭ ھازىرنى قانداق شەكىللەندۈرىدىغانلىقى ھەققىدە توختالغان. شۇنداقلا تارىخىي ۋەقەلەرنىڭ ئىقتىسادى تەرەققىيات ئەندىزىسىنى قانداق شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. مەسىلەن 1346 -يىلى خىتايدىن تارقالغاان بىر ۋابانىڭ ياۋروپادا غايەت زور كىشىنىڭ ئۆلۈشىگە سەۋەب بولغانلىقىنى ۋە نەتىجىدە پۈتۈن ياۋروپادا ئەمگەك كۈچى يېتىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقى ۋە بۇنىڭ نەتىجىسىدە شەرقىي ۋە غەربىي ياۋروپادا ئ‍ىككى خىل سىياسىي ۋە قۇرۇمسال ئۆزگىرىشنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى بايان قىلغان. (111-112 بەت ). مەسىلەن غايەت زور نوپۇسنىڭ قىرىلىپ كېتىشى غەربىي ياۋروپادا جەمئىيەتنىڭ دېھقانلارغا بولغان ئېھتىياجنى ئاشۇرۇۋەتكەن ۋە نەتىجىدە دېھقانلارنىڭ ئەركىنلىككە ۋە تېخىمۇ ياخشى شارائىتقا ئىگە بولۇشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. دېھقانلار ھۆكۈمران تەبىقە بىلەن مۇرەسسەلىشىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ قىممىتىنى ئاشۇرىدىغان بىر قىسىم توختاملارنى ئىمزالىغان. بۇ ئ‍ۆزگىرىش ئەنگلىيە ۋە غەربىي ياۋروپادا مۇرەسسە ۋە كېلىششكە تايانغان سىغدۇرۇشچان سىياسىي قۇرۇلمىلارنىڭ شەكىللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. لېكىن شەرقىي ياۋروپادا بولسا ئىشلار دەل ئەكسىچە بولغان، يەنى يەر ئىگىلىرى بۇ ھالەتنى سۈيىئېستىمال قىلغان دېھقانلارنى ئۆزلىرىگە قۇل قىلىۋالغان، بۇنىڭ بىلەن ئىكسپالاتاتسىيەگە تايانغان سىياسىي تۈزۈلمە ۋە ئورگانلار شەكىللەنگەن. بۇنىڭ ئىككى رايوندا كۈچنىڭ ئوخشىمىغان گۇرۇپپىنىڭ قولىدا ئىكەنلىكىدەك ۋەزىيەتتىن شەكىللەنگەن.
5-باب ستالىن ، يېڭى تاش قوراللار ئىنقىلابى ۋە مايا شەھەر-دۆلەتلىرىنىڭ ئورتاقلىقى ۋە بۇلار نېمە ئۈچۈن خىتاينىڭ  نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىنىڭ داۋام قىلالمايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدىغانلىقى ھەققىدە توختالغان. بۇلارنىڭ ئورتاقلىقىنىڭ دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ مەركەزىيەتچى، دۆلەت ھوقۇقىنىڭ ناھايىتى ئاز كىشىلەرنىڭ قولىغا مەركەزلىشىپ قالغانلىقى، زور كۆپچىلىك ئاممىنى شىلىۋېلىش ۋە ئ‍ېكسپالاتاتسيە قىلىش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ خىل ئورگانلار بىلەن باشقۇرۇلغان يۇقىرىدىكى ھاكىمىيەتلەردە قىسقا مەزگىللىك ئىقتىسادى گۈللىنىشنىڭ بولىدىغانلىقى لېكىن سىغدۇرۇشچانلىقى ۋە يېڭىلىق يارىتىش قابىلىيتىدىن مەھرۇم، قاتمال ۋە قاتتىق قۇرۇلمىغا ئىگە بولغاچقا ئۇزۇن مەزگىللىك ۋە سىجىل ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن. بۇ مەسىلىدە ھالقىلىق ئامىلىنىڭ ھوقۇقنى زىيادە مەركەزلەشتۈرۋېلىش ۋە باشقىلار بىلەن ، بولۇپمۇ تۆۋەن بىلەن ئورتاقلاشماسلىق ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. مەسىلەن ستالىننىڭ ۋە سوۋېتنىڭ بەش يىللىق پىلانىدىكى تەدرىجىي تەرەققىياتى ھەققىدە توختىلىپ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھالاك بولۇشىنىڭ دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ دىكتاتور ۋە ئېكسپالاتاتسىيەچى خاراكتېرىنىڭ ۋە بايلىقلارنىڭ نامۇۋاپىق تەقسىملىنىشىنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى  تەشەببۇس قىلىدۇ (141-147).
ئاپتورلار مانا بۇخىل ئوخشاشلىق ۋە تارىخ تەجرىبىنى ئاساس قىلىپ خىتاينىڭ ئىقتىسادىدىكى ئاجىز ھالقىلار ھەققىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزگەن . خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىنىڭ ئېشىشىنىڭ ئورگانلارنىڭ مەركەزىيەتچى ۋە سىياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ مۇستەبىت بولغان بىر مودېلغا تايانغانلىقىنى،  گەرچە خىتاي ئىقتىسادتا كۆرۈنەرلىك ئېشىشنى قولغا كەلتۈرگەن بولسىمۇ، بۇ ئەندىزىسىنىڭ چېكىگە يەتكەندىن كېيىن توختاپ قالىدىغانلىقى ۋە مۇقىمسىزلىق خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. بۇ تەرەققىيات ئەندىزىسىنىڭ يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ھاكىمىيەتلەرنىڭ ئىقتىسادى تەرەققىيات يۆلىنىشى بىلەن بىردەكلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان.