شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىككى خىل كارتىنىسى: بېيجىڭنىڭ تەرەققىيات خىيالى ۋە ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتى 21-ئەسىردىكى ئەڭ كەسكىن ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىنسانىي توقۇنۇشلارنىڭ بىرىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. بۇ سىياسەت بىر-بىرىگە تامامەن زىت، گويا ئىككى پاراللېل ئالەمدە مەۋجۇت بولغان بايانلار ئارقىلىق شەكىللەنمەكتە. بىر تەرەپتە، خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) تەشۋىقات ئاپپاراتلىرى بۇ رايوننى ئىقتىسادىي مۆجىزىلەرنىڭ، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنىڭ ۋە «خىتايچە زامانىۋىلىشىش»نىڭ پارلاق بىر كۆرگەزمىسى سۈپىتىدە دۇنياغا سۇنماقتا. يەنە بىر تەرەپتە بولسا، خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر ۋە ئىنسان ھەقلىرى قوغدىغۇچىلىرى بۇ پارلاق كۆرگەزمىنىڭ ئارقىسىدا بىر خەلقنىڭ مەدەنىي ۋە دىنىي كىملىكىنى سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان، تارىختىكى ئەڭ كەڭ دائىرىلىك ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قۇرۇلۇشلىرىنىڭ بىرىنىڭ يوشۇرۇنغانلىقىنى ھۆججەتلەشتۈرمەكتە. بۇ ئىككى باياننى خىتاينىڭ رەسمىي ئاخبارات ئورگىنى«Global Times» تا يېزىلغان بىر ئانالىز ۋە خىتايدىكى دىنىي ئەركىنلىكلەرنى كۆزىتىدىغان تەنقىدىي ئاخبارات ئورگىنى«Bitter Winter» نىڭ بىر ماقالىسى ئاساسىدا چوڭقۇرلاپ تەھلىل قىلىش بېيجىڭ ئىستراتېگىيەسىنىڭ قاتلاملىق قۇرۇلمىسىنى ۋە بۇنىڭ دۇنياۋى كۆلەمدىكى ئېغىر ئاقىۋەتلىرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستان كەلگۈسىسىگە قاراتقان كۆرۈشىنىڭ يادروسىدا ئۆز ھەققانىيىتىنى ئىقتىسادىي نەتىجىلىرىدىن ئالىدىغان تەۋرەنمەس بىر دەۋا ياتىدۇ. پارتىيەنىڭ ئاخبارات ئورگانلىرىدىن«Global Times» تا ئېلان قىلىنغان «خىتايچە زامانىۋىلىشىشنىڭ شىنجاڭ ئەمەلىيىتىنىڭ كەلگۈسى يولىنى ئىزدەش» سەرلەۋھىلىك ماقالە بۇ باياننىڭ مۇكەممەل بىر خۇلاسىسىدۇر. ماقالىگە ئاساسلانغاندا، «شىنجاڭ» يېقىنقى 70 يىلدا «ئارقىدا قېلىشتىن ئىلگىرىلەشكە، يېپىقلىقتىن ئېچىۋېتىشكە ۋە نامراتلىقتىن باياشاتلىققا» يۈزلەنگەن، تىللارغا داستان بىر ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈرگەن. بۇ بايان ئابستراكت ئىدېئاللاردىن كۆرە، كۆزنى چاقنىتىدىغان ئىستاتىستىكىلار بىلەن كۈچلەندۈرۈلگەن: 1955-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ 203 ھەسسە، ئاممىۋى كىرىمنىڭ 1391 ھەسسە ئېشىشىغا ئوخشاش سانلىق مەلۇماتلار ھۆكۈمەت يېتەكچىلىكىدىكى تەرەققىياتنىڭ سوئال-سوراقسىز مۇۋەپپەقىيىتى سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن. بۇ، پارتىيەنىڭ خەلققە سۇنغان بىر يوشۇرۇن ئىجتىمائىي كېلىشىمىدۇر: سىياسىي ساداقەت بەدىلىگە ماددىي پاراۋانلىق.
بۇ ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسى پەقەت رەقەملەردىنلا ئىبارەت ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىر مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قۇرۇلۇشى سۈپىتىدە رامكىلانغان. ماقالىدە مەركىزىي ھۆكۈمەت ۋە قېرىنداش ئۆلكىلەرنىڭ «مىسلى كۆرۈلمىگەن» قوللىشى، رايونغا ئەۋەتىلگەن ئونمىڭلىغان كادىر ۋە تېخنىك خادىملار، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا ئوخشاش دۆلەتلىك ئىستراتېگىيەلەر بىلەن رايون تەقدىرىنىڭ قانداق گىرەلىشىپ كەتكەنلىكى تەكىتلەنگەن. بۇ باياندا تۆمۈر يولدىن ئايرودۇرۇمغىچە بولغان غايەت زور ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى پەقەت ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ موتورى بولۇپلا قالماي، رايوننىڭ خىتاينىڭ ئاساسىي گەۋدىسىگە بىرلىشىشىنىڭ ماددىي سىمۋوللىرىدۇر. نامراتلىقنىڭ پۈتۈنلەي تۈگىتىلگەنلىكى ۋە تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ ئۆستۈرۈلگەنلىكى ھەققىدىكى دەۋا پارتىيە ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئىسپاتى سۈپىتىدە ئىلگىرى سۈرۈلگەن. بۇ پارلاق مەنزىرىدە «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى گۈلى»نىڭ ئېچىلغانلىقى ۋە ئوخشىمىغان مەدەنىيەتلەرنىڭ «خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ  ئاساسىي گەۋدە (主体) ئورنىدا تۇرۇشى» ئاستىدا ئىناق بىرلىشىپ، «ئورتاق مەنىۋى ماكان» بەرپا قىلغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. قىسقىسى، بېيجىڭ رايوندىكى سىياسەتلىرىنى بىر باستۇرۇش ھاكىمىيىتى سۈپىتىدە ئەمەس، بىر زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە مەدەنىيلەشتۈرۈش ۋەزىپىسى سۈپىتىدە كۆرسەتمەكتە.
مېدالنىڭ يەنە بىر يۈزى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 2025-يىلى سېنتەبىردە ئېلان قىلغان «يېڭى دەۋردىكى پارتىيەنىڭ شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش تەدبىرىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەلىيىتى» ناملىق ئاق تاشلىق كىتابىنىڭ «Bitter Winter» تەرىپىدىن قىلىنغان ئانالىزىدا ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. « ‹شىنجاڭ ئاجايىپ گۈزەل ماكان›: خىتاينىڭ يېڭى ئاق تاشلىق كىتابى كونتروللۇقنى مەدەنىيەت تەرەققىياتى سۈپىتىدە قايتىدىن ئوتتۇرىغا قويدى» سەرلەۋھىلىك بۇ ماقالە خ ك پ نىڭ بايانىدىكى مۇھىم بىر نۇتۇق ئۆزگىرىشىنى ئېنىقلاپ چىققان. ئىلگىرىكى يىللاردا بېيجىڭنىڭ سىياسەتلىرى «تېررورىزم، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئاشقۇنلۇق» دەپ ئاتالغان «ئۈچ خىل كۈچ بىلەن كۈرەش»نىڭ جىددىيلىكى بىلەن قانۇنلاشتۇرۇلاتتى. يېڭى ئاق تاشلىق كىتاب بولسا بۇ تىلنى زور دەرىجىدە تەرك ئېتىپ، شىنجاڭنى بىر «مەدەنىيەت تەرەققىياتى»، «مىللىي بىرلىشىش» ۋە «زامانىۋىلىشىش» مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسى سۈپىتىدە سۇنماقتا. بۇ نۇتۇق ئۆزگىرىشى يۈزەكى بىر ئۆزگەرتىش ئەمەس، ئەكسىچە، بېيجىڭنىڭ رايوندىكى مەسىلىلەرنى – بۇ مەسىلىلەرنىڭ بېشىدا دىنىي ئۆكتىچىلىك ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئاپتونومىيە تەلەپلىرى كېلىدۇ – ئاخىرقى ھېسابتا «ھەل قىلغانلىقى» ۋە ھازىرقى باستۇرۇش مودېلىنىڭ ئەمدى مۇقىم، تەكرارلىنالايدىغان ۋە ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن قانۇنلۇق بىر ھاكىمىيەت شەكلى ئىكەنلىكىنى جاكارلىشىدۇر.