كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە دۇنيا تەرتىپىنىڭ كەلگۈسى: ئەزا دۆلەتلەر، شېرىكلەر ۋە ئارزۇ قىلغۇچىلارنىڭ نۇقتىئىنەزەرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(كارنېگ خەلقئارا تىنچلىق فوندى دوكلاتىنىڭ خۇلاسىسى)
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى | تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ مۇھىم دوكلات، كارنېگ خەلقئارا تىنچلىق فوندىنىڭ يەرشارى تەرتىپى ۋە ئاپپاراتلىرى پىروگراممىسى تەرىپىدىن، ستىۋارت پاترىك ۋە ئېرىكا خوگاننىڭ يېتەكچىلىكىدە، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كۆپلىگەن نوپۇزلۇق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ (ئولىۋېر ستۇئېنكېل، ئالېكساندىر گابۇيېۋ، ئاشلېي ج. تېللىس، توڭ جاۋ قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان) تۆھپىسى بىلەن تاماملانغان بولۇپ، دوكلاتنىڭ مەركىزىي تېمىسى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى — brıcs (ئەسلىدىكى بىرازىلىيە، رۇسىيە، ھىندىستان، خىتاي، جەنۇبىي ئافرىقا) گۇرۇپپىسىنىڭ يېقىنقى تارىخىي كېڭىيىشى – 2024-يىلى ئۆكتەبىردە مىسىر، ئېفىئوپىيە، ئىران، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ؛ 2025-يىلى يانۋاردا ھىندونېزىيەنىڭ رەسمىي ئەزا بولۇشى، توققۇز دۆلەتنىڭ «شېرىك دۆلەت» قىلىپ بېكىتىلىشى- ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان، تۈركىيە قاتارلىق يىگىرمىدىن ئارتۇق دۆلەتنىڭ قوشۇلۇشقا تەكلىپ قىلىنىشى ياكى قىزىقىش بىلدۈرۈشى ۋە بۇ كېڭىيىشنىڭ كەلگۈسىدىكى دۇنيا تەرتىپىگە كۆرسىتىدىغان چوڭقۇر ۋە كۆپ قاتلاملىق تەسىرىنى تەھلىل قىلىشقا مەركەزلەشكەن. رۇسىيە قاتارلىق كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بۇ كېڭىيىشنى «غەربتىن كېيىنكى» يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ تاڭ نۇرى، «يەرشارى كۆپ سانلىقى» نىڭ ئاخىرقى ھېسابتا ھوقۇققا ئېرىشكەنلىكىنىڭ سىگنالى سۈپىتىدە تەشۋىق قىلماقتا.
تەھلىلچىلەر ئارىسىدا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى كېڭىيىشىنىڭ ھەقىقىي ئەھمىيىتى ھەققىدە قىزغىن مۇنازىرە داۋاملاشماقتا. نەزەرىيە جەھەتتىن، كېڭەيگەن «كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى+» گۇرۇپپىسى كەلگۈسىدە زور گېئوپولىتىكىلىق ۋە گېئو-ئىقتىسادىي كۈچكە ئايلىنىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. بۇ گۇرۇپپا ھازىر دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن %45 نى، دۇنيا ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (سېتىۋېلىش كۈچى تەڭپۇڭلۇقى ppp ئۆلچىمى بويىچە ھېسابلىغاندا) %35 تىن كۆپرەكىنى ۋە دۇنيا نېفىت ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ %30 نى ئىگىلەيدۇ. كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى يەنە 2014-يىلى 100 مىليارد دوللارلىق دەسلەپكى مەبلەغ بىلەن قۇرۇلغان جىددىي زاپاس فوندى (CRA) ۋە 2015-يىلى 50 مىليارد دوللارلىق دەسلەپكى رويخەتكە ئېلىنغان مەبلەغ بىلەن قۇرۇلغان يېڭى تەرەققىيات بانكىسى (NDB) قاتارلىق مەخسۇس ئاپپاراتلارنى بەرپا قىلىپلا قالماي، بەلكى 7 دۆلەت گۇرۇھى ۋە 20 دۆلەت گۇرۇھى مۇنبەرلىرىگە ئوخشاش «تورلاشقان كىچىك كۆپ تەرەپلىمىلىك» نى قوللىنىپ، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى، ساغلاملىق، كىلىمات ئۆزگىرىشى، ئىمكانىيەتلىك سىجىل تەرەققىيات ۋە تېخنىكا يۆتكەش قاتارلىق ئورتاق مەنپەئەتلىك تېمىلاردا دۆلەتلەر ئارا شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرى ۋە خىزمەت گۇرۇپپىلىرىنى قۇرۇپ، ھەمكارلىق دائىرىسىنى كېڭەيتتى ۋە قويۇقلاشتۇردى. كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇپپىسى ئۆزىنىڭ غەرب ھۆكۈمرانلىقىدىكى يەرشارى ئىقتىسادىي باشقۇرۇش ئاپپاراتلىرىغا جەڭ ئېلان قىلىش، شۇنداقلا ئامېرىكا دوللىرىنى دۇنيا ئىقتىسادىدىكى مۇستەھكەم ئورنىدىن سىقىپ چىقىرىش نىيىتىنى ئاشكارا جاكارلىدى. بۇ سەۋەبتىن، نۇرغۇن تەھلىلچىلەر كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشىنى تېخىمۇ باراۋەر، تەكشى خەلقئارا سىستېمىغا قاراپ ئىلگىرىلەشتىكى ھالقىلىق بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى سۈپىتىدە كۆرمەكتە.
قانداقلا بولمىسۇن، بۇ تەرەققىياتلارنىڭ دۇنيا تەرتىپىگە بولغان ئاخىرقى تەسىرى ۋە ئەمەلىي نەتىجىسى يەنىلا چوڭقۇر ئېنىقسىزلىق ئىچىدە تۇرماقتا. شۈبھىسىزكى، كېڭىيىۋاتقان بۇ ئىتتىپاق داۋالغۇپ تۇرغان دۇنيادىكى خەلقئارا ھەمكارلىقنىڭ ئىستىقبالى ۋە ماھىيىتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. لېكىن، ئاساسلىق ئېنىقسىزلىق – كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى+ نىڭ غەربتىن پەقەت «يىراقلىشىش»نىلا كۆرسىتەمدۇ ياكى ئۇنىڭدىن ھالقىپ، ئاشكارا ھالدا غەربكە «قارشى تۇرۇش» قا يۈزلىنەمدۇ دېگەن نۇقتىدا. بەزى تەھلىلچىلەر كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كەلگۈسىدە بىرلىككە كەلگەن، غەربكە قارشى بىر گۇرۇھقا ئايلىنىپ، كۆپ تەرەپلىمىلىكنىڭ ئىستىقبالىنى مۇرەككەپلەشتۈرۈشى، جۈملىدىن 20 دۆلەت گۇرۇھى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىچىدىكى بۆلۈنۈشلەرنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشى مۇمكىنلىكىنى پەرەز قىلىۋاتىدۇ. ئامېرىكا بىلەن خىتاي (بۇ گۇرۇپپىدا ھۆكۈمرانلىق ئورنىدا تۇرىدىغان) ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۈچىيىشى، شۇنداقلا ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە قارشى تۇرۇش ۋە ئۇنى جازالاش خاراكتېرلىك پوزىتسىيەسى بۇ ئېھتىماللىقنى كۈچەيتمەكتە. يەنە بىر تۈركۈم كۆزەتكۈچىلەر تېخىمۇ ئۈمىدۋار پوزىتسىيەدە بولۇپ، بۇ گۇرۇپپىنىڭ تەركىبىدىكى كۆپ خىللىققا (ئەزالار كۆپەيگەنسېرى بۇ خىللىق تېخىمۇ ئاشىدۇ) ۋە كۆپىنچە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئەزالىرى ۋە قوشۇلۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان دۆلەتلەرنىڭ دۇنيانى قاتتىق، بىر-بىرىگە قارشى گۇرۇھلارغا بۆلۈشنى خالىمايدىغانلىقىغا دىققەتنى ئاغدۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، بۇ دۆلەتلەر كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى پەقەت ئىسلاھاتچى نىشانلارنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى پايدىلىق بىر سۇپا ۋە ۋاسىتە دەپ قارىشى مۇمكىن، ھەمدە غەرب دۆلەتلىرى (ۋە باشقا ئوتتۇرھال كۈچلەر) بىلەن ئورتاق ئەندىشە تۇغدۇرىدىغان مەسىلىلەردە ھەمكارلىشىشقا يەنىلا ئوچۇق پوزىتسىيەدە بولۇشى مۇمكىن.
بۇ ئېنىقسىزلىقلار – يەنى، ھەر بىر كېسەك ئالتۇن دۆلىتى ۋە قوشۇلۇشنى ئارزۇ قىلغۇچى دۆلەتنىڭ كونكرېت نىشانلىرى ۋە ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى، بۇ گۇرۇپپىنىڭ كونكرېت ساھەلەردىكى مۇمكىن بولغان ئەھمىيىتى ۋە دۇنيا تەرتىپىگە بولغان يوشۇرۇن تەسىرى، شۇنداقلا كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدا ھەمكارلىشىش مۇمكىنچىلىكى ھەققىدىكى ئېنىقسىزلىقلار – ئۇچۇرغا ئاساسلانغان سىياسەت بەلگىلەشكە، شۇنداقلا بۇ ئىتتىپاقنىڭ يۆنىلىشىنى قانداق قىلىپ يەرشارىۋى كۆۋرۈك قۇرۇش تەرەپكە يېتەكلەش ھەققىدە ئىنچىكە ئويلىنىشقا توسالغۇ بولماقتا.