خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىتات چەلىكپالا | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئۈچۈن مەمەتجان تەرجىمىسى
مەزكۇر ماقالىدە «مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەت» ئۇقۇمىنىڭ يىلتىزى، ئالەمشۇمۇل سىياسىي دەستۇر سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشىنىڭ سەۋەبى ۋە مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەت تەرىقىسىدە تەرىپلىنىدىغان سىياسەتلەرنىڭ ھەقلىق، يوللۇق ۋە قانۇنلۇق قوبۇل قىلىنىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان تارىخىي مۇساپىلەر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ماقالىدە يەنە مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ تارىخى يىلتىزى تامامەن رېئالىستىك قاراش نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلىنىدۇ. بۇ ئۇقۇمغا نوقۇل نەزەرىيە جەھەتتىنلا ئەمەس تارىختىكى مەنىلىرى ۋە رېئاللىقتىكى ئىپادىلىرىگە ئاساسەن ئىزاھات بېرىلىدۇ. 20-ئەسىردە دۇنيا سىياسىتى ۋە ھازىرقى زامان مىللىي دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينىغان سىياسىي پەلسەپىۋى خاراكتېرگە ئىگە مىللىي دۆلەت ئۇقۇمى، مىللىي دۆلەتنىڭ نوپۇزىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقى ھەتتا يوق بولىدىغانلىقى تالاش-تارتىش قىلىنىۋاتقان 21-ئەسىرنىڭ بېشىدا، ھېلىھەم ئالەمشۇمۇل سىياسىي دەستۇر بولۇشتەك ئالاھىدىلىكىنى قوغدىماقتا. مىللىي مەنپەئەت كۈچ ۋە خەۋپسىزلىكتىن سىرت، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمىنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق نەزەرىيەلىرىدىن بىرى بولغان «رېئالىستىك نەزەرىيە ئېقىمى» دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى ئىزاھلاشتا ئەڭ كۆپ مۇراجىئەت قىلىدىغان ئاساسلىق ئۇقۇم ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئۇقۇم يەنە تاشقى سىياسەت قارارلىرىنىڭ چىقىرىلىشىدىمۇ ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمى يەر شارىلاشقان كۈنىمىز دۇنياسىدىمۇ ھېلىھەم ۋاز كېچىش مۇمكىن بولمايۋاتقان ئەڭ غول ئۇقۇملاردىن بىرى بولماقتا.
مەنپەئەت، مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەت، رېئالىست
مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەت ئۇقۇمى 20-ئەسىردە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنى ئىزاھلاش ۋە چۈشىنىشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى، يەر شارىلىشىش ھادىسىسى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىۋاتقان، مىللىي دۆلەتنىڭ نوپۇزىنىڭ ئاجىزلاشقانلىقى ھەتتا يوق بولىدىغانلىقى مۇنازىرە قىلىنىۋاتقان 21-ئەسىردىمۇ مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمى ھېلىھەم مۇھىملىقىنى ۋە نوپۇزىنى قوغدىماقتا. خەلقئارالىق تەشكىلاتلار، ئاممىۋى تەشكىلاتلار، خەلقئارالىق شىركەتلەر، دۆلەتتىن ھالقىغان سىياسىي ئورگانلارنىڭ نوپۇزى بارغانچە كۈچىيىۋاتقان، ھەتتا مىكرو مىللەتچىلىك باش كۆتۈرۈۋاتقان ھازىرقى ۋەزىيەتتىمۇ، مىللىي دۆلەتلەر ۋە مىللىي مەنپەئەتلەرنىڭ ئۇنداق ئاسان ئاجىزلىشىشى ھەتتا يوق بولۇشى ھازىرچە مۇمكىن ئەمەستەك تۇرىدۇ. مىللىي مەنپەئەت كۈچ ۋە خەۋپسىزلىكتىن سىرت خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمىنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق نەزەرىيەلىرىدىن بىرى بولغان «رېئالىستىك نەزەرىيە ئېقىمى» دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى ئىزاھلاشتا ئەڭ كۆپ مۇراجىئەت قىلىدىغان ئاساسلىق ئۇقۇم ھېسابلىنىدۇ (دونېللىي: 2000، ئايدىن: 2004). رېئالىستىك نەزەرىيە ئېقىمى 1-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمىدە نوپۇزلۇق ئورۇنغا ئۆتۈۋالغان «ئىدېئالىستىك نەزەرىيە ئېقىمى»نىڭ دۇنيا ۋە ئىنسانىيەتنىڭ مەسىلىلىرىگە چارە تاپالمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ۋەقە-ھادىسىلەرنىڭ تەرەققىياتى ۋە شەخسلەر بىلەن دۆلەتنىڭ سىياسەت تۈزۈش ۋە يولغا قويۇش مۇساپىلىرىگە پەرقلىق ۋە تېخىمۇ ئوبيېكتىپ نۇقتىدىن جاۋاب تېپىشنى تەشەببۇس قىلدى. ئېدۋارد ھ. كارر تەرىپىدىن 1939-يىلى نەشر قىلىنغان «20 يىللىق بوھران: خەلقئارا مۇناسىۋەت ئىلمىنى ئىزاھلاش»ناملىق كىتابتا ئىدېئالىستىك نەزەرىيە ئېقىمىنىڭ كەمچىلىكى ئەتراپلىق ئانالىز قىلىنغاندىن كېيىن رېئالىستىك نەزەرىيە ئېقىمىنىڭ ئارتۇقچىلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. كاررىدىن كېيىن، 20-ئەسىردىكى نوپۇزلۇق نەزەرىيەچىلەردىن بىرى بولغان ھانس ج. مورگېنتىيا «مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ بىلەن تىنچلىقنىڭ كۈرىشى»ناملىق كىتابىدا سىياسەت ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتنى كۈچ ۋە كۈچ بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن ئامىللارنى چۆرىدىگەن ھالدا ئىزاھلاپ چىقتى. مورگېنتىيا مۇنداق دەيدۇ (1985): خەلقئارا سىياسەتنىڭ ئومۇمىي يۈزلىنىشى ۋە سىياسىي ھەقىقەتنىڭ چىقىش يولى تېپىشىدا مۇھىم ئوينايدىغان كۈچنى چۆرىدىگەن ھالدا ئىزاھلىنىدىغان ئۇقۇم دەل مىللىي مەنپەئەت بولۇپ، بۇ ئۇقۇم ئارقىلىق خەلقئارالىق سىياسەتنى چۈشەنگىلى بولىدۇ. بۇ ئۇقۇم بولماي تۇرۇپ، ئىچكى ياكى تاشقى سىياسەت نەزەرىيەسى ئوتتۇرىغا قويغىلى بولمايدۇ. بۇ ئۇقۇمسىز نە سىياسىي بىلەن غەيرى سىياسىي ھەقىقەتلەرنىڭ پەرقىنى ئايرىيالمايمىز، نە سىياسىي قائىدە ۋە ئەندىزىگە ئۆلچەم بېكىتەلمەيمىز. »