خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلاتنىڭ بۇ بۆلىكىدە، خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنىڭ 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا باشلانغان زامانىۋى تارىخى ئانالىز قىلىنىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتى ماۋ زېدۇڭنىڭ «ئۈچ دۇنيا نەزەرىيەسى»گە ئاساسلانغان بولۇپ، بۇ نەزەرىيە ئىمپېرىيالىزمغا قارشى تۇرۇش، مىللىي مۇستەقىللىقنى قوللاش ۋە «يەرشارى جەنۇبى»دىكى دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈشنى نىشان قىلغان. بېيجىڭ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆزى «ئىمپېرىيالىستىك غەرب ۋە سوۋېت كۈچلىرى» دەپ قارىغان دۈشمەنلىك سىياسەتلىرىنىڭ تەسىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ئۈچۈن خەلقئارالىق دىپلوماتىك ئېتىراپقا ئېرىشىشنى كۆزلىگەن. مەسىلەن: چوڭ قۇرۇقلۇقنىڭ «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى» دەپ ئېلان قىلىنىشى ۋە تەيۋەن ئارىلىنىڭ «خىتاي جۇمھۇرىيىتى» بولۇپ قېلىشىدىن كېيىن، ئامېرىكا خىتاي جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنى داۋاملىق ئېتىراپ قىلغان. بۇ خىل سىياسىي زۆرۈرىيەت، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنى باشقا دۆلەتلەردىن جىددىي ھالدا دىپلوماتىك ئېتىراپقا ئېرىشىشكە ئىتتىرگەن.
ئافرىقا بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى تۇنجى رەسمىي ئالاقە 1955-يىلىدىكى باندۇڭ يىغىنىدا ئەمەلگە ئاشقان. مىسىر، ئېفىئ‍وپىيە، گانا، لىبېرىيە، لىۋىيە ۋە سۇداندىن كەلگەن رەھبەرلەر خىتاي باش مىنىستىرى جۇ ئېنلەي بىلەن كۆرۈشكەن. باندۇڭ يىغىنىنىڭ نىشانلىرى خىتاينىڭ تاشقى سىياسەت مەقسەتلىرى بىلەن ماس كەلگەنلىكى ئۈچۈن، يىغىنغا قاتناشقان 29 دۆلەتنىڭ ھەممىسى خىتاي ۋە ھىندىستان 1954-يىلى ئورتاق ئوتتۇرىغا قويغان «تىنچ بىللە ياشاشنىڭ بەش پىرىنسىپى»نى قوبۇل قىلغان. بۇ بەش پىرىنسىپ: زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئۆز-ئارا ھۆرمەت قىلىش، ئۆز-ئارا تاجاۋۇز قىلماسلىق، بىر-بىرىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق، باراۋەرلىك ۋە ئۆز-ئارا مەنپەئەت ئاساسىدىكى ھەمكارلىق، ھەمدە تىنچ بىللە ياشاشتىن ئىبارەت ئىدى.
ئەينى دەۋردىكى ئافرىقا رەھبەرلىرىنىڭ ئاساسلىق ئارزۇسى مۇستەملىكىچى كۈچلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىن قۇتۇلۇپ، سىياسىي مۇستەقىللىققا ئېرىشىش ئىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئىمپېرىيالىستىك كۈچلەرگە قارشى تۇرۇش ۋە خىتاينىڭ بىردىنبىر قانۇنلۇق ھۆكۈمىتى سۈپىتىدە خەلقئارالىق ئېتىراپقا ئېرىشىش ئۈچۈن كەڭ كۆلەملىك دىپلوماتىك قوللاشقا موھتاج ئىدى. بېيجىڭ ئافرىقانىڭ بۇ جەھەتتىكى كېرەكلىك دىپلوماتىك ياردەمنى بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىپ، بىر قاتار ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتلىرىنى ئاكتىپلىق بىلەن قوللىدى. بېيجىڭ زىمبابۋې ئافرىقا مىللىي ئىتتىپاقى، ئالجىرىيە مىللىي ئازادلىق فىرونتى، جەنۇبىي ئافرىقا ئافرىقا مىللىي قۇرۇلتىيى (ANC)، جەنۇبىي ئافرىقا پان-ئافرىقاچىلار قۇرۇلتىيى، موزامبىك ئازادلىق فىرونتى، ئانگولا ئازادلىق خەلق ھەرىكىتى، ئانگولانىڭ تولۇق مۇستەقىللىقى ئۈچۈن مىللىي ئىتتىپاقى ۋە ئانگولا ئازادلىق مىللىي فىرونتى (FNLA) قاتارلىق تەشكىلاتلارغا ھەربىي تەلىم-تەربىيە ۋە ماددىي بايلىق ياردىمى بەردى.
مەسىلەن: خىتاي 1974-يىلى زايىرغا (ھازىرقى كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى) 59-تىپلىق تانكا ۋە 112 نەپەر ھەربىي يېتەكچى ئەۋەتىپ، ئانگولا ئازادلىق مىللىي فىرونتىنى تەربىيەلىگەن. ئافرىقا بىلەن بولغان بۇ دەسلەپكى تارىخىي ئالاقىلەر، بۈگۈنكى كۈندىكى كەڭ كۆلەملىك خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ مۇھىم ئاساسىنى سالغان. 1950-يىللاردىن 1970-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە، خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاساسلىقى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي مەقسەتلەر تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن. خىتاي «يەرشارى جەنۇبى»دىكى دۆلەتلەرنى يېتەكلەپ، ئامېرىكا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى جاھانگىر كۈچلەرگە قارشى بىر ئىتتىپاق قۇرۇشنى كۆزلىگەن. بۇ دەسلەپكى مەزگىلدە، ئىقتىسادىي ۋە تەرەققىيات مەسىلىلىرى خىتاي ۋە ئافرىقا مەنپەئەتلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈشتە پەقەت قوشۇمچە رول ئوينىغان. ئەينى ۋاقىتتىكى باش مىنىستىر جۇ ئېنلەي 1963-يىلى 12-ئايدىن 1964-يىلى 2-ئايغىچە ئون ئافرىقا دۆلىتىنى (ئالجىرىيە، مىسىر، ئېفىئ‍وپىيە، گانا، گىۋىنېيە، مالى، ماراكەش، سومالى، سۇدان ۋە تۇنىس) زىيارەت قىلىپ، خىتاينىڭ تاشقى ياردەم سىياسىتىگە يېتەكچىلىك قىلىش ئۈچۈن «تاشقى ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ياردەمنىڭ سەككىز پىرىنسىپى»نى ئېلان قىلغان.
بۇ پىرىنسىپلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى:
بۇ پىرىنسىپلارغا ئاساسەن، خىتاينىڭ ياردىمى كەڭ قورساق قايتۇرۇش شەرتلىرى بىلەن تەمىنلەنگەن ئۆسۈمسىز ياكى تۆۋەن ئۆسۈملۈك قەرز شەكلىدە بولغان. گەرچە خىتاي ئۆزىمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەت بولسىمۇ، ئۇنىڭ رەھبەرلىرى تاشقى ياردەمنىڭ بىر مۇھىم تاشقى سىياسەت قورالى ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر تونۇپ يەتكەن. خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان تۇنجى داۋالاش ياردىمىمۇ دەل مۇشۇ مەزگىلدە ئالجىرىيەگە ئەۋەتىلگەن بولۇپ، 1962-يىلى مۇستەقىل بولغان ئالجىرىيەگە 100 نەپەر خىتاي سەھىيە خادىمى ياردەمگە بارغان.
خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىدا، خىتاي ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويمىغان ئىدى. 1950-يىلى خىتاي-ئافرىقا سودا ھەجىمى ئاران 25.4 مىليون دوللار بولۇپ، 1960-يىلغا كەلگەندە بۇ رەقەم ئاران 127.7 مىليون دوللارغا (2010-يىلدىكى دوللار قىممىتى بويىچە) يەتكەن. بۇ دەۋردە، خىتاينىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئىقتىسادىي ئالماشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئەمەس، بەلكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنى كۈچەيتىش ۋە بېيجىڭنى ئۈچىنچى دۇنيانىڭ رەھبىرى قىلىپ تىكلەش ئىدى،. ئەمما، بۇ ئەھۋال مەدەنىيەت ئىنقىلابى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن تۈپتىن ئۆزگەردى؛ دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر خىتاينىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي نىشانلىرىغا خىزمەت قىلدۇرۇلۇشقا باشلىدى.