خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى خىتابنامىسى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەھدىنامىدە يەر ئالغان ماددىلارغا قارشى تۇرماسلىققا ۋەدە بەرگەن ئاساستا، خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى خىتابنامىسىدە بايان قىلىنغان ئىنسان ھەقلىرىگە قانداق ھۆرمەت قىلىنىدۇ؟  بىرىنچىسى، ب د ت ئېرىشمەكچى بولغان غايىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ؛ ئىككىنچىسى ،  قوبۇل قىلىشقا تېگىشلىك بولغان رېئاللقىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. ئامېرىكانىڭ ئىراقتىكى رولى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى،دۆلەتنىڭ  ئىگىلىك ھوقۇقىدا نامايەن بولغىنىدەك، باشقا  يەڭگىلى بولمايدىغان توساقنىڭ يوق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ب د ت نىڭ ئىچىدىكى قارار چىقىرىش باسقۇچىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئاساسلىق كۈچلەر، مەلۇم بىر دۆلەتتە  ئىنسان ھەقلىرىنى مەجبۇرى يولغا قويماقچى (ئېلىپ بارماقچى ) بولسا، دۇنيادىكى ھېچقانداق كۈچ(دۆلەت ۋە تەشكىلات) ئۇلارنى توسالماىدۇ.  لېكىن بۇنىڭغا  بەزى ئەھۋاللاردا سەل قارىلىدۇ، بۇنداق ئىككى تەرەپلىمىلىك ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىسىنى قىيىنلاشتۇرماقتا.
بۇ قوش ئ‍ۆلچەم، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى مەسىلىسىنى بىر تەرەپ قىلىشتىنمۇ قىيىن بىر مەسىلىدۇر. بۇ قىيىن ئەھۋال ۋە مۇھىتتا  ئىنسان ھەقلىرىنى قوغداشتا قوللىنىلىدىغان قوش ئۆلچەم پۈتۈن دۇنيانى زىددىيەت ئىچىگە ئېلىپ بارماقتا.
ئىنسان ھەقلىرىنى دەپسەندە قىلغان دۆلەتلەردە چوڭ دۆلەتلەرنىڭ تىجارىتى خەلقئارا ئېستىراتىگىيەسى ئۈچۈن مۇھىم ئورۇنغا كەلسە، بۇ دۆلەتلەرگە بۈركۈتتەك ھۇجۇم قىلىدۇ. ئەمما خىتايدەك كۈچلۈك دۆلەتنى تەنقىد خالىي تۇتىدۇ.  ئىراقنىڭ كەڭ كۆلەملىك قىرغۇچى قوراللىرى بارلىقى ئېغىزدىلا تىلغا ئېلىنىپ كەلدى، ئەمما ھازىرغىچە قىرغۇچى قوراللار تېپىلمىدى.  ئەلۋەتتە خەلقئارالىق ئورگانلار بۇ خىل قىرغۇچى قوراللارنى يوقىتىش ئۈچۈن بارلىق تەدبىرلەرنى قوللىنىشى كېرەك، چۈنكى ئالدى بىلەن كەڭ كۆلەملىك قىرغۇچى قوراللار  ئىنسان ھەقلىرىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىغا قارشىدۇر؛ ئۇنىڭدىن باشقا، ئىنسان ھەقلىرىخى تابنامىسىدە كۆرسىتىلگەندەك ئىنسانلارنىڭ ياشاش ھوقۇقىمۇ زىتتۇر. لىكن خىتاينى ئۆز ئىچىگە ئالغان نورغۇن دۆلەتلەر ئ‍وخشاش تىپتىكى كەڭ كۆلەملىك قىرغۇچى قوراللارغا ئىگىدۇر. ئۇنداقتا بۇ دۆلەتلەر نېمىشقا بۇ خىل كەڭ كۆلەملىك قىرغۇچى قوراللارغا ئىگە بولۇشىغا رۇخسەت بېرىلىدۇ؟
بىر شەرقىي تۈركىستانلىق بولۇش سۈپىتىم بىلەن، ھەر خىل يادرو سىناقلىرىنىڭ ئېلىپ بېرىلىشىغا قارشى تۇرىمەن. خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا ھازىرغىچە 46 قېتىم يادرو بومبىسى سېنىقى ئېلىپ باردى. نەتىجىدە، ئەتراپقا تارقالغان رادىئۇئاكتىپلىق ماتېرىياللار ئىچىملىك سۇ، ئاساسلىق يېمەكلىك ۋە ھايۋانلارغا تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، ھازىرغىچە 200000 ئادەمنىڭ ئۆلۈشىگە سەۋەپ بولدى، بۇنىڭ سىرتىدا راك كېسەللىكلىرى ۋە مېيىپ تۇغولۇش نىسبىتىنىڭ كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
بۇ خەلقارالىق جەمىئ‍يەتنىڭ قائىدە پرىنسىپلىرىنىڭ سىرتىدا ھەركەت قىلىشىنى تەشەببۇس قىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. مېنىڭ ئوتتۇرىغا قويماقچى بولغىنىم، ئەخلاقى جەھەتتىكى تەڭسىزلىكتۇر. ئەگەر ئەخلاقى جەھەتتە بىردەكلىك بولمىسا، ئۇ ۋاقىت سىياسەتنىڭ بىر ئىناۋىتى بولمايدۇ.
قىسقىسى، كۆپ ساندىكى ۋاكالەتسىز مىللەتلەر، ب د ت نىڭ ئىنسان ھەقلىرى قانۇنىنى ئادىل بىر ئۆلچەمدە ئېلىپ بارىدىغانلىقىغا دائىر ئ‍شەنچىسىنى تەدرىجىي يوقاتماقتا.  ئىنسان ھەقلىرىدە ئۇنىۋېرسال بىر ئىجرا ۋە تەدبىقنىڭ بولماسلىقى، ب د ت نىڭ شامالنىڭ يۆنىلىشى ياكى ۋەزىيەتكە قاراپ ئىش تۇتۇشى، ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىك قىلمىشلىرىغا بىر تەرەپلىمە پوزىتسىيە بىلدۈرۈشى قاتارلىقلار بۇ ئورگاننىڭ ئىشەنچلىكى ۋە سەمىمىيىتىنى يوقىتىپ قويماقتا.  ئىسانلار ئۆزىنى  ب د ت نىڭ ئالدىغاندەك ۋە كارى بولمىغاندەك، ھەتتا  ب د ت تەرىپىدىن خىيانەتكە ئ‍ۇچرىغاندەك ھېس قىلماقتا. ئۈمىدسىزلەنگەن ۋە ئىشەنچىسىنى يوقاتقان بەزى ۋاكالەتسىز مىللەتلەر ئەقەللىي ئىنسان ھەقلىرىنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە  دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى ئۆزىگە تارتىش ئۈچۈن تەدرىجى ھالدا زوراۋانلىق ئۇسۇللىرىنى تاللاشقا مەجبۇر قالدۇرۇلماقتا. چۈنكى دۇنيا جامائىتى زوراۋانلىق ۋە توقۇۇىش ۋەقەلىرى يۈز بەرگەندىن كىيىن تەدبىر قوللىنىپ ھەرىكەتكە ئۆتمەكتە. بۇ سەۋەپلەر تۈپەيلى دۇنيانىڭ 65 دۆلىتىدە توقۇنۇش ۋەقەسى يۈر بەردى.
يېقىنقى 50 يىلدا شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي خەلقلەر سىياسىي بېسىم، مەدەنىيەت ئاسسىملياتسىيەسى، ئىقتىسادىي شۈمۈرۈلۈش، ئېكولوگىيەلىك بۇزغۇنچىلىق ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئۇچرىغانلار ھېسابلىنىدۇ. تىنچ ئۇسۇللار بىلەن دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى تارتالمىغان شەرقىي تۈركىستان خەلقى، بولۇپمۇ 1990- يىللاردىن كېيىن ئاستا – ئاستا ئ‍ۆز ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن زالىمغا قارشى كۈچ ئىشلىتىشكە مەجبۇر قالدى. خىتاي ھۆكۈمىتى 11- سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كىيىن شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي خەلقلەرنى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە <تېررورچى> سۈپىتىدە بىرىنچى قاتاردا كۆرسىتىشى، ئەسلىدە شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا قىلغان يامانلىقى ئەمەس ياخشىلىقى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى كۈچ  ئىشلىتىشنى تەشەببۇس قىلىشنىڭ مەقسىتى، بۇ كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى ئۆزىنىڭ مەسىلىلىرىگە دىققەت قىلىنىشنى جەلپ قىلىشتىن ئ‍ىبارەت ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ پۈتۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي خەلقلەرنى بىر <تېررورچى> قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنىشىغا دۇنيا جامائەتچىلىكى ئەسلا ئىشەنمىدى.