ئامېرىكانىڭ باگرامغا قايتىش ئارزۇسى سىياسىي سىگنالمۇ ياكى يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشنىڭ بېشارىتىمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكانىڭ باگرامغا قايتىش ئارزۇسى سىياسىي سىگنالمۇ ياكى يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشنىڭ بېشارىتىمۇ؟
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يىگىرمە بىرىنچى ئەسىر يەرشارى سىياسىتىنىڭ شاھمات تاختىسىدا، ئاسىيانىڭ يۈرىكىگە جايلاشقان ئافغانىستان ھەمىشە ئىمپېرىيەلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك پىلانلىرىدا مەركىزىي ئورۇننى ئىگىلەپ كەلدى. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ باگرام ھاۋا ئارمىيە بازىسىغا قايتىپ كېلىش ئېھتىماللىقىنى تىلغا ئېلىشى، تىمتاس كۆلگە تاشلانغان تاشتەك، پۈتكۈل رايون ۋە دۇنيانىڭ دىققىتىنى قوزغىدى. بۇ سۆز پەقەت بىر سىياسەتچىنىڭ سايلام ئالدىدىكى ۋەدىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئامېرىكانىڭ 2021-يىلى ئالدىراپ-تېنەپ چېكىنىپ چىقىشى بىلەن قالدۇرۇلغان ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇققا قايتا نەزەر سېلىپ، يەرشارى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنىڭ كۈچلۈك سىگنالى ئىدى. بۇ ھەرىكەتنىڭ پەردە ئارقىسىدا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشتەك ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك قارىشىدىن ھالقىغان، خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش ئىستراتېگىيەلىك رەقىبلەرنى تىزگىنلەشنى مەقسەت قىلغان تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە مۇرەككەپ ھېساباتلار يوشۇرۇنغان. بۇ ماقالە، باگرام مەسىلىسىنىڭ كۆپ قىرلىق ماھىيىتىنى، يەنى ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇددىئاسى، تالىباننىڭ دىپلوماتىك مانېۋىرلىرى، رايون دۆلەتلىرىنىڭ كوللېكتىپ ئەندىشىسى ۋە بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئويۇننىڭ ئىستىقبالىغا بولغان تەسىرىنى قاتلاممۇ-قاتلام ئېچىپ بېرىدۇ.
ئامېرىكانىڭ باگرامغا قايتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ يادروسىدا ئۈچ چوڭ ئامىل ياتىدۇ. بىرىنچىسى، خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان يەرشارى تەسىرىنى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي ئاسىيادىكى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كېڭىيىشىنى بىۋاسىتە تىزگىنلەش. باگرام بازىسىنىڭ ئۆزگىچە جۇغراپىيەلىك ئورنى، ئۇنى خىتاينىڭ غەربىي قىسمىدىكى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىلارنى، جۈملىدىن شىنجاڭدىكى ھەربىي بازىلارنى ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ھالقىلىق تۈگۈنى بولغان خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورىنى كۆزىتىشتىكى مۇھىم بىر سۇپىغا ئايلاندۇرىدۇ. ترامپنىڭ باگرامنى «خىتاينىڭ يادرو قورال زاۋۇتىغا يېقىن» دەپ تەسۋىرلىشى بۇ نۇقتىنى تېخىمۇ روشەنلەشتۈرىدۇ. ئامېرىكا ئۈچۈن، باگرامغا قايتىش ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسىنى ئاسىيانىڭ چوڭقۇرلۇقىغا كېڭەيتىپ، خىتاينى پەقەت شەرقىي دېڭىز قىرغاقلىرىدىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ غەربىي قورغىنىدىمۇ بىئارام قىلىدىغان بىر ئىستراتېگىيەلىك قەدەمدۇر. ئىككىنچىسى، ئامېرىكا چېكىنگەندىن كېيىن رايوندا قايتىدىن باش كۆتۈرگەن تېررورلۇق تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇش. «ئىسلام دۆلىتى خوراسان ۋىلايىتى» نىڭ كۈچىيىشى ۋە ئۇلارنىڭ رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە ئېلىپ بارغان تېررورلۇق ھۇجۇملىرى، بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ «يىراق ئۇپۇقتىن زەربە بېرىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاجىزلىقىنى ئىسپاتلىدى. باگرام بازىسى ئامېرىكاغا رايوندىكى تېررورلۇق گۇرۇپپىلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىش، ئاخبارات يىغىش ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا تېز ھەرىكەتكە ئۆتۈش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ. بۇ ئارقىلىق ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش مەقسىتىگە يەتمەكچى. ئۈچىنچىسى، بۇ چاقىرىقنىڭ كۈچلۈك دۆلەت ئىچى سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشى بار. ترامپ بۇ ئارقىلىق بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ ئافغانىستاندىن چېكىنىش قارارىنى «تارىخىي خاتالىق» ۋە «دۆلەت ئابرويىغا كەلگەن داغ» دەپ ئەيىبلەپ، ئۆزىنى دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغدايدىغان كۈچلۈك رەھبەر قىياپىتىدە كۆرسىتىش ئارقىلىق، سايلام رىقابىتىدە ئۆزىگە پايدىلىق ۋەزىيەت يارىتىشنى كۆزلەيدۇ.
ئامېرىكا چېكىنگەندىن كېيىنكى خەلقئارالىق يېگانىلىق ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ئىچىدە، تالىبان ھۆكۈمىتى ئۆز ھاكىمىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ۋە قانۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ئىدېئولوگىيەلىك پىرىنسىپلاردىن ۋاقىتلىق چەتنەپ، ئىنتايىن ئەمەلىيەتچان ۋە جانلىق دىپلوماتىيە يولىنى تۇتتى. ئۇلار بىر تەرەپتىن خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش چوڭ دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن كۈچەيتتى. خىتايغا نىسبەتەن، تالىبان ئافغانىستان زېمىنىنىڭ ھەر قانداق كۈچ تەرىپىدىن خىتاينىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە، بولۇپمۇ شىنجاڭنىڭ مۇقىملىقىغا تەھدىت سېلىشىغا يول قويمايدىغانلىقىغا قايتا-قايتا ۋەدە بەردى. بۇنىڭ بەدىلىگە، ئۇلار خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سېلىنمىسىنى، بولۇپمۇ مىس كانى قاتارلىق تەبىئىي بايلىقلارنى ئېچىش ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» قۇرۇلۇشىغا قاتنىشىش ئارقىلىق دۆلەت ئىقتىسادىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى ئۈمىد قىلماقتا. رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە، تالىبان ئوتتۇرا ئاسىيادا «ئىسلام دۆلىتى» قاتارلىق تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ كېڭىيىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا موسكۋا بىلەن ئورتاق مەنپەئەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتى. موسكۋانىڭ يېقىندا تالىباننى تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى تىزىملىكىدىن ئۆچۈرۈشى، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈرۈلگەنلىكىنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، بۇ رۇسىيەنىڭ ئامېرىكاغا قارشى تۇرۇش ۋە رايوندا ئۆز تەسىرىنى كېڭەيتىشتىكى مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك قەدىمى ھېسابلىنىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، تالىبان ئۆزبېكىستان، تۈركمەنىستان ۋە قازاقىستان قاتارلىق ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن چېگرا بىخەتەرلىكى، سودا-ئىقتىساد ۋە ئېنېرگىيە تۈرلىرى بويىچە ئەمەلىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتتى. مەسىلەن، ئۆزبېكىستان ئىلگىرى سۈرۈۋاتقان تىرمىز-مازارى شەرىف-كابۇل-پېشاۋەر تۆمۈر يولى قۇرۇلۇشى، ئافغانىستاننى رايونلۇق سودا-ئىقتىساد تورىغا قايتا قوشۇشتىكى مۇھىم سىمۋوللۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. ھەتتا ئىران بىلەن بولغان سۇ مەسىلىسىدىكى ئىختىلاپلارغا قارىماي، تالىبان تېھران بىلەن ئامېرىكانىڭ ئورتاق بېسىمىغا قارشى تۇرۇشتا بىرلىككە كېلىپ، ئىقتىسادىي ئالاقىلەرنى داۋاملاشتۇرماقتا.