ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى خىتابى ۋە ئامېرىكا-ياۋروپا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى يۆنىلىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى 2026-يىلى 2-ئايدا گېرمانىيەنىڭ مىيۇنخېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن 62-نۆۋەتلىك مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنى (MSC) دا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيونىڭ قىلغان سۆزلىرى، ئۆتكۈزگەن ئۇچرىشىشلىرى ۋە ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىگە ئالاقىدار ئېلان قىلىنغان تۈرلۈك دوكلاتلارغا ئاساسەن تەييارلاندى. بۇ ماقالىنىڭ ئاساسىي مەنبەسى سۈپىتىدە مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىنىڭ «بۇزغۇنچىلىق ئاستىدا» (Under Destruction) ناملىق يىللىق دوكلاتى، ماركو رۇبىيونىڭ يىغىندىكى نۇتۇقلىرىنىڭ تولۇق تېكىستى، شۇنداقلا «The Guardian»، «Associated Press»، «Foreign Policy» ۋە «Atlantic Council» قاتارلىق خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبارلىرى ۋە ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ نەق مەيدان خاتىرىلىرى تاللىۋېلىندى. بۇ يىغىن دونالد ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدىكى تۇنجى چوڭ كۆلەملىك خەلقئارالىق سەھنە بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئامېرىكىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) غا بولغان يېڭىچە، ئەمما تېخىمۇ كەسكىنلەشكەن سىياسىي مەيدانىنى چۈشىنىشتە ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە [1].
-2026يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنى «بۇزغۇنچىلىق ئاستىدا» (Under Destruction) دېگەن تېما ئاستىدا ئېچىلغان بولۇپ، بۇ تېما 1945-يىلدىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ نوقۇل ئۆزگىرىش باسقۇچىدا ئەمەس، بەلكى قەستەن ۋە سىستېمىلىق ھالدا ۋەيران قىلىنىش گىردابىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ[2]. بۇ خىل خەۋپسىزلىك مۇھىتىدا، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيونىڭ زىممىسىگە «ئامېرىكىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» (America First) سىياسىتىنى ياۋروپادىكى شېرىكلىرىگە قوبۇل قىلدۇرۇش بىلەن بىرگە، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆتكەن بىر يىلدىكى كەسكىن رېتورىكىلىرىدىن (جۈملىدىن مۇئاۋىن پىرېزىدېنت ۋانسنىڭ ئالدىنقى يىللىق يىغىندىكى قاتتىق سۆزلىرىدىن) كېلىپ چىققان ئەندىشىلەرنى پەسەيتىشتەك مۇرەككەپ ۋەزىپە يۈكلەنگەن ئىدى. رۇبىيو بۇ قېتىمقى يىغىندا ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنى نوقۇل سىياسىي ياكى ھەربىي ئىتتىپاقلىق دائىرىسىدىن ھالقىتىپ، «غەرب مەدەنىيىتى» (Western Civilization) نى قوغداش ۋە قايتا گۈللەندۈرۈش نۇقتىسىدىن چۈشەندۈرۈشكە تىرىشتى [3].
رۇبىيونىڭ يىغىندىكى پائالىيەتلىرى پەقەت نۇتۇق سۆزلەش بىلەنلا چەكلەنمىدى، بەلكى ئۇكرائىنا پىرېزىدېنتى ۋولودىمىر زېلېنسكىي، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى ۋە ياۋروپادىكى مۇھىم رەھبەرلەر بىلەن ئۆتكۈزگەن ئۇچرىشىشلىرى ئارقىلىق ئامېرىكا دىپلوماتىيەسىنىڭ ئەمەلىي قەدەم-باسقۇچلىرىنى نامايان قىلدى. بولۇپمۇ ئۇنىڭ گىرېنلاندىيە ۋە شىمالىي قۇتۇپ مەسىلىسىدىكى سۈركىلىشلەرنى پەسەيتىش، ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا قۇرۇش ۋە ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان سۆھبەتلىرى، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ «سودىلىشىش» (Transactional) ۋە «نەتىجىنى ئاساس قىلىش» پىرىنسىپىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلىدى. رۇبىيونىڭ سۆزلىرى ياۋروپا رەھبەرلىرى ئارىسىدا «يېنىكلەش» ۋە «ئۈمىد» تۇيغۇسىنى ئويغاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت ۋە بەدەل تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى[4].
بۇ ماقالىدە، ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى سۆز ۋە ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق ئامېرىكىنىڭ ياۋروپا سىياسىتىدىكى يېڭى يۆنىلىش، يەر شارىلىشىشقا بولغان تەنقىدىي قاراش، خىتاي بىلەن بولغان رىقابەت ۋە ھەمكارلىقنىڭ چەك-چېگراسى، شۇنداقلا ئۇكرائىنا كىرىزىسىنى ھەل قىلىشتىكى رېئالىستىك ئۇسۇللار چوڭقۇر تەھلىل قىلىنىدۇ. ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئەمدىلىكتە لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنى ساقلاپ قېلىشنى ئەمەس، بەلكى مىللىي مەنپەئەت ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى ئاساس قىلغان يېڭى بىر ئىتتىپاقداشلىق ئەندىزىسىنى بەرپا قىلىشنى نىشان قىلىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ.
«تارىخنىڭ تۈگۈنى» خام خىيالى ۋە غەرب مەدەنىيىتىنىڭ قايتا ئويغىنىشى
ماركو رۇبىيو مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى نۇتقىدا، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋردە ئوتتۇرىغا چىققان «تارىخنىڭ تۈگۈنى» (The End of History) نەزەرىيەسىنى قاتتىق تەنقىد قىلىش ئارقىلىق، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىدىيەۋى ئاساسىنى قايتىدىن بەلگىلىدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، سوۋېت ئىتتىپاقى يىقىلغاندىن كېيىن غەرب دۇنياسىدا پەيدا بولغان غەلىبە خۇشاللىقى، «خەتەرلىك بىر خام خىيال» نى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇ خام خىيال بويىچە، بارلىق دۆلەتلەر لىبېرال دېموكراتىيەگە ئۆتۈشى، سودا ۋە تىجارەت دۆلەتچىلىك (Nationhood) ئېڭىنىڭ ئورنىنى ئېلىشى، شۇنداقلا قائىدىنى ئاساس قىلغان خەلقئارا تەرتىپ دۆلەت مەنپەئەتنىڭ ئورنىنى بېسىشى كېرەك ئىدى. رۇبىيو بۇ ئىدىيەنى «ئادەم تەبىئىتىگە ۋە 5000 يىللىق ئىنسانىيەت تارىخىغا سەل قارىغان ئەخمىقانە قاراش» دەپ ئاتىدى ۋە بۇنىڭ غەرب دۇنياسىغا ناھايىتى قىممەتكە توختىغانلىقىنى تەكىتلىدى [3].
رۇبىيونىڭ نۇتقىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك نۇقتا، ئۇنىڭ ياۋروپا بىلەن ئامېرىكىنىڭ مۇناسىۋىتىنى نوقۇل ئىقتىسادىي ياكى ھەربىي مەنپەئەت ئۈستىگە ئەمەس، بەلكى «روھ» ۋە «مەدەنىيەت» ئۈستىگە قۇرۇشىدۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ سۆزىدە موزارت، بېتخوۋېن، دانتې، شېكسپىر ۋە مىكېلانجېلو قاتارلىق غەرب مەدەنىيىتىنىڭ نامايەندىلىرىنى تىلغا ئېلىپ، ئامېرىكا بىلەن ياۋروپانىڭ بىر پۈتۈن «غەرب مەدەنىيىتى» نىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى، ئامېرىكىنىڭ «ياۋروپانىڭ پەرزەنتى» ئىكەنلىكىنى ھېسسىياتلىق رەۋىشتە بايان قىلدى. بۇ خىل «مەدەنىيەت دىپلوماتىيەسى» (Civilizational Diplomacy) ئارقىلىق، ئۇ ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ياۋروپاغا بولغان قاتتىق قول سىياسىتىنى يۇمشىتىشقا، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ياۋروپالىقلارنى ئۆزلىرىنىڭ تارىخىي كىملىكى ۋە قىممەت قارىشىنى قوغداشقا چاقىردى [5].