ھۆكۈمرانلىق كۈرىشىدىكى تەڭپۇڭسىزلىق: ئامېرىكا-خىتاي سودا ئۇرۇشىنىڭ كەلگۈسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سانائەت ئىقتىدارىدىكى بۇ پەرقنى تۈگىتىش، بىر قانچە رىغبەتلەندۈرۈش پىلانى بىلەن ھەل قىلغىلى بولىدىغان بىر مەسىلە بولۇشتىن بەكرەك، ئونلىغان يىل داۋاملىشىدىغان مائارىپ، ئۇل ئەسلىھە ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئۆزگىرىش سەپەرۋەرلىكىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئامېرىكادا كېمە قۇرۇلۇشى، مېتاللورگىيە ياكى سانائەت لايىھەسى قاتارلىق ساھەلەر يېتىشكەن ئەمگەك كۈچى كىرىزىسىغا دۇچ كېلىۋاتقاندا، خىتاي ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا  ھەر يىلى بۇ ساھەلەردە يۈز مىڭلىغان ئوقۇغۇچى ئوقۇش پۈتتۈرمەكتە. لاياقەتلىك ئەمگەك كۈچى ئامبىرىدىكى بۇ پەرق، ئامېرىكانىڭ خىتاينى ئىشلەپچىقىرىشتا قوغلاپ يېتىش ئېھتىماللىقىنى ئوتتۇرا مەزگىلىدىلا  مۇمكىنسىز بولىدىغانلىقىدىن بىشارەت بەرمەكتە.
بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا سىياسىي سىستېمىسىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك سايلام دەۋرىيلىكىگە باغلانغان قۇرۇلمىسى، بۇنداق ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە تەننەرخى يۇقىرى بىر سانائەت سىياسىتىنىڭ سىجىللىقىغا پايدىسىزدۇر. خىتاينىڭ دۆلەت كاپىتالىزمى مودېلى، بايلىقلارنى ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەرگە پايدىنىڭ غېمىنى قىلماستىن ۋە ناھايىتى ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانلار بىلەن يۆتكىيەلىسىمۇ؛ ئامېرىكادا خۇسۇسىي ساھەنىڭ ئۈچ ئايلىق مالىيە دوكلاتى پىرىنسىپى ۋە پايدىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشى كېرەكلىكى، ھەر ۋاقىت دۆلەت مەنپەئەتلىرى بىلەن ماس كەلمەيدۇ. مەبلەغنىڭ، قايتىپ كېلىش مۇددىتى ئۇزۇن بولغان زاۋۇتلارغا ئەمەس، بەلكى تېز پايدا ئېلىپ كېلىدىغان يۇمشاق دېتال ۋە پۇل-مۇئامىلە ۋاسىتىلىرىگە يۈزلىنىشى، ۋاشىنگتون ئارزۇ قىلغان سانائەت گۈللىنىشىنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى توسالغۇدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىدىكى بۇ چوڭقۇر تەڭپۇڭسىزلىق، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى يۈرگۈزگەن ئېمبارگو ۋە چەكلىمىلىرىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلەتمەكتە. خىتاي، ئۆزى ئىگە بولغان غايەت زور ئىچكى بازار ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى سايىسىدا، ئامېرىكانىڭ تېخنىكىلىق قورشىۋىنى ئۆزىنىڭ مۇھىم سانىغانلىرىنى ئىشلەپچىقىرالاش  ئەۋزەللىكى ۋە ئىقتىدارى ئارقىلىق بۆسۈپ ئۆتۈش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. ئامېرىكانىڭ بۇ ھەقىقەتكە سەل قاراپ، پەقەت قائىدە-تۈزۈملەر ئارقىلىق رەقىبىنى توختىتالايمەن دەپ ئويلىشى، نەق مەيداندىكى كونكرېت رېئاللىق بىلەن ماس كەلمەيدىغان بىر ئىستراتېگىيەلىك كورلۇقتۇر.
«خىتاي چوققىسى» نەزەرىيەسىنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە ئىقتىسادىي چىدامچانلىق
غەرب تاراتقۇلىرىدا ۋە ۋاشىنگتوندىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئارىسىدا پات-پات تىلغا ئېلىنىدىغان «خىتاي چوققىسى» (Peak China) نەزەرىيەسى، خىتاي ئىقتىسادى تەرەققىيات چېكىگە يەتتى ۋە نوپۇس كىرىزىسى ۋە ئۆي-مۈلۈك بازىرىدىكى مەسىلىلەر سەۋەبىدىن ئەمدى مەڭگۈلۈك چېكىنىشكە قاراپ يۈزلىنىدۇ دېگەن پەرەزگە تايىنىدۇ. لېكىن چوڭقۇر ماكرو ئىقتىسادىي ئانالىزلار ۋە نەق مەيداندىن كەلگەن سانلىق مەلۇماتلار، بۇ نىڭ بالدۇر ۋە خاتا قويۇلغان دىياگنوز ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. نىكولاس لاردى (Nicholas Lardy) غا ئوخشاش ئالدىنقى قاتاردىكى خىتاي ئىقتىسادى مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغان ئانالىزلىرى، خىتاينىڭ تەرەققىيات يوشۇرۇن كۈچىنىڭ يەنىلا يۇقىرى ئىكەنلىكىنى ۋە ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەسىنى «رەقىبىنىڭ ئۆزلۈكىدىن يىمىرىلىشى» ئۈستىگە قۇرۇشىنىڭ چوڭ بىر خاتالىق بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
خىتاي ئىقتىسادى، ئىلگىرى سۈرۈلگىنىدەك  توختاپ قېلىشتىن بەكرەك، قۇرۇلما ۋە سۈپەت جەھەتتىن ئۆزگىرىش جەريانىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. ئۆي-مۈلۈك ۋە ئۇل ئەسلىھە مەبلىغىگە تايانغان كونا تەرەققىيات مودېلىدىن؛ يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش، يېشىل ئېنېرگىيە، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئېلېكتىر ئېنېرگىيەلىك ئاپتوموبىللار (EV) غا تايانغان يېڭى بىر تەرەققىيات مودېلىغا ئۆتۈش جەريانى ئازابلىق بولسىمۇ، خىتاي بۇ ساھەدە ھەيران قالارلىق بىر ماسلىشىش ئىقتىدارىنى نامايان قىلماقتا. سانلىق مەلۇماتلار، خىتايدا ئائىلىلەرنىڭ ئىستېمالى ۋە ئەمەلىي كىرىمىنىڭ داۋاملىق ئېشىۋاتقانلىقىنى، غەرب تەسۋىرلىگەن «كىرىزىس» مەنزىرىسىنىڭ مۇبالىغە قىلىنغانلىقىنى ئىسپاتلىماقتا. خىتاي شىركەتلىرى پەقەت غەرب تېخنىكىلىرىنى كۆچۈرۈشكىلا ئەمەس، ئەمدىلىكتە يەرشارىۋى ئۆلچەملەرنى بەلگىلەشكە يۈزلەنگەن بىر باسقۇچقا كىردى.
ئامېرىكانىڭ خىتاينىڭ تەرەققىياتى چوققىغا يېتىپ بولدى،شۇڭا سىجىل ئېشىشتىن توختاپ قالىدۇ دېگەن ئۈمىدتە تۈزگەن سىياسەتلىرى، رەقىبىنى كۆزگە ئىلماسلىق خەتىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئەگەر خىتاي ئىقتىسادى، مۆلچەرلەنگەننىڭ ئەكسىچە %4-5 ئارىلىقىدا ئېشىشنى داۋاملاشتۇرسا ۋە تېخنىكىلىق لاياقەتلىكىنى ئاشۇرسا، ئامېرىكانىڭ «ۋاقىت بىزنىڭ پايدىمىزغا ئىشلەۋاتىدۇ» دېگەن ئىستراتېگىيەلىك قارىشى سۇغا چىلىشىدۇ. بولۇپمۇ خىتاينىڭ ئېلېكتىر ئېنېرگىيەلىك ئاپتوموبىللار، باتارېيە تېخنىكىسى ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرىغا ئوخشاش كەلگۈسىنىڭ ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەسىنى بەلگىلەيدىغان ساھەلىرىدە تىكلىگەن مۇنازىرە تەلەپ قىلماس يەرشارىۋى ھاكىمىيىتى، «خىتاي چوققىسى» نەزەرىيەسىنىڭ ئەكسىچە، خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەسىرىنىڭ تېخى چوققىغا يەتمىگەنلىكىنى، ئەكسىچە تېخىمۇ مۇرەككەپ بىر شەكىلگە كىرگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە.
بۇ دائىرىدە، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي چىدامچانلىقى، ئامېرىكانىڭ ئېمبارگولىرىغا قارشى تەرەققىي قىلدۇرغان «ئۆز-ئۆزىگە يېتىش» (self-reliance) دوكترىنى بىلەن تېخىمۇ مۇستەھكەملەنمەكتە. ئامېرىكانىڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئۆزەك (chip) ئېمبارگولىرى، قىسقا مۇددەتتە خىتايغا زىيان يەتكۈزگەن بولسىمۇ، ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مۇددەتتە بېيجىڭنى ئۆزىنىڭ ئۆزەك سانائىتىنى قۇرۇشقا مەجبۇرلاپ، ئامېرىكا تېخنىكىسىغا بولغان بېقىنىشنى يوقىتىش جەريانىنى تېزلەتتى. خۇاۋېي (Huawei) غا ئوخشاش گىگانتلارنىڭ، بارلىق چەكلىمىلەرگە قارىماي يېڭى ئەۋلاد مەركىزىي بىر تەرەپ قىلغۇچلار سەپلەنگەن مەھسۇلاتلارنى بازارغا سالالىشى، بۇ قارشىلىق كۆرسىتىش كۈچىنىڭ ئەڭ كونكرېت نامايەندىسىدۇر.