ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى خىتابى ۋە ئامېرىكا-ياۋروپا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى يۆنىلىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ بەشىنچى يىلىغا قەدەم قويۇشى بىلەن، رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى ئۇچرىشىشلىرىدا بۇ مەسىلە ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ نازۇك كۈنتەرتىپكە ئايلاندى. ئامېرىكىنىڭ مەيدانىدا «ئۇكرائىنانى قانچىلىك ۋاقىت كەتسە شۇنچىلىك قوللاش» تىن «ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن تىنچلىق سۈلھىسى ھاسىل قىلىش» قا قاراپ روشەن بۇرۇلۇش بولغانلىقى كۆرۈلۈۋاتىدۇ. رۇبىيو مىيۇنخېندا ئۇكرائىنا پرېزىدېنتى ۋولودىمىر زېلېنسكىي بىلەن كۆرۈشۈپ، جەنۋەدە ئۆتكۈزۈلىدىغان تىنچلىق سۆھبەتلىرىنىڭ تەييارلىق خىزمەتلىرى ۋە ئامېرىكىنىڭ كېيىنكى قەدەملىرىنى مۇزاكىرە قىلدى [11].
ئۇچرىشىشتا ئاساسلىق تالاش-تارتىش نۇقتىسى بىخەتەرلىك كاپالىتىنىڭ مۇددىتى ۋە خاراكتېرى بولدى. زېلېنسكىي ئامېرىكىدىن كەم دېگەندە 20 يىللىق بىخەتەرلىك كاپالىتى تەلەپ قىلغان بولسىمۇ، ئامېرىكا تەرەپنىڭ 15 يىللىق كاپالەت تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقى مەلۇم بولدى. زېلېنسكىي بۇ كاپالەتلەرنىڭ چوقۇم قانۇنىي كۈچكە ئىگە بولۇشىنى، ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشىنى تەلەپ قىلدى. رۇبىيو ئامېرىكىنىڭ تىنچلىق جەريانىغا يېتەكچىلىك قىلىۋاتقانلىقىنى، ئامېرىكا مەخسۇس ئەلچىلىرى ستېۋ ۋىتكوف (Steve Witkoff) ۋە جارېد كۇشنېر (Jared Kushner) نىڭ جەنۋەدىكى سۆھبەتلەرگە قاتنىشىدىغانلىقىنى بىلدۈردى [12].
رۇبىيو ئۆزىنىڭ نۇتقىدا، ئامېرىكىنىڭ ئىككى تەرەپنى سۆھبەت ئۈستىلىگە ئەكەلگەنلىكىنى تەكىتلەش بىلەن بىرگە، رۇسىيەنىڭ ھەقىقىي تۈردە ئۇرۇشنى توختىتىش نىيىتى بار-يوقلۇقىنىڭ تېخى ئېنىق ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلدى. ئۇ: «بىز رۇسلارنىڭ ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇشتا ئەستايىدىل ياكى ئەمەسلىكىنى بىلمەيمىز، ئەمما بىز بۇنى داۋاملىق سىناپ كۆرىمىز» دېدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ ئامېرىكىنىڭ ئۇكرائىناغا قورال-ياراغ سېتىپ بېرىش (PURL) پىلانىنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقىنى، رۇسىيەگە قارىتا ئېمبارگولارنىڭ كۈچىيىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى. بۇ، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ «تىنچلىق ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىش» تاكتىكىسىنى قوللىنىۋاتقانلىقىنى، يەنى بىر تەرەپتىن ئۇكرائىنانى مۇرەسسەگە قىستىسا، يەنە بىر تەرەپتىن رۇسىيەگە ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي بېسىمنى ساقلاپ قېلىپ، سودىلىشىش بوشلۇقى يارىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [13].
زېلېنسكىينىڭ يىغىندىكى سۆزلىرىدىن ئامېرىكىنىڭ بېسىمىنى ھېس قىلىشقا بولاتتى. ئۇ «بىز ئامېرىكىنىڭ بېسىمىنى ئازراق ھېس قىلىۋاتىمىز، ئەمما مۇرەسسەنىڭ چېكى بار» دېدى ۋە ئۇكرائىنانىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىدىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. شۇنداقتىمۇ، ئامېرىكىنىڭ ياردىمى بولمىسا ئۇكرائىنانىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشىنىڭ تەسلىكى ياۋروپاغا ئېنىق سىگنال بولدى. رۇبىيونىڭ پائالىيەتلىرى شۇنى كۆرسەتتىكى، ئامېرىكا ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنى «مەڭگۈلۈك ئۇرۇش» تىن «باشقۇرۇلىدىغان سۈلھ» كە ئايلاندۇرۇشنى، بۇ ئارقىلىق دىققىتىنى خىتايغا ۋە ئىچكى ئىقتىسادقا مەركەزلەشتۈرۈشنى نىشان قىلماقتا [14].
خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەت: رىقابەت ئىچىدىكى «باشقۇرۇلىدىغان مۇقىملىق»
رۇبىيو مىيۇنخېندا خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى بىلەنمۇ ئۇچرىشىپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى ئىقتىسادىي گەۋدە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى مۇزاكىرە قىلدى. گەرچە رۇبىيو ئىلگىرى خىتايغا قارىتا ئەڭ قاتتىق قول سىياسەتچىلەرنىڭ بىرى دەپ تونۇلغان بولسىمۇ، بۇ قېتىم ئۇ خىتاي بىلەن ئالاقىنى ساقلاشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى، بولمىسا بۇنىڭ «گېئوپولىتىك مەسئۇلىيەتسىزلىك» بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. بۇ، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ خىتايغا نىسبەتەن «توقۇنۇشنى باشقۇرۇش» (Managed Conflict) باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ [15].
ئۇچرىشىشتا ھەر ئىككى تەرەپ دىيالوگ ۋە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشكە، زىددىيەتلەرنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىشقا قوشۇلدى. خىتاي تەرەپ «توقۇنۇشتىن كۆرە ھەمكارلىق، نۆل يىغىندىلىق ئويۇندىن كۆرە تەڭ پايدا ئېلىش» نى تەشەببۇس قىلىپ، ئۆزىنى ياۋروپا ئۈچۈن ئامېرىكىغا قارىغاندا تېخىمۇ مۇقىم ۋە ئىشەنچلىك شېرىك قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇندى. ۋاڭ يى ياپونىيە ۋە باشقا دۆلەتلەرنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىگە ئارىلىشىشىنى قاتتىق تەنقىد قىلىپ، بۇنىڭ «خەتەرلىك تەرەققىيات» ئىكەنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى [16]. رۇبىيو بولسا، گەرچە دىيالوگنىڭ مۇھىملىقىنى ئېتىراپ قىلسىمۇ، ئەمما ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى نېگىزلىك زىددىيەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ سودا، تېخنىكا ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىدىكى پەرقنىڭ ساقلىنىپ قالىدىغانلىقىنى ئوچۇق ئېيتتى. ئۇ: «بىزنىڭ مىللىي مەنپەئەتىمىز ھەمىشە بىردەك بولمايدۇ، بىز بۇنى باشقۇرۇشىمىز كېرەك» دېدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ ياپونىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى توشىمىتسۇ موتېگى بىلەن كۆرۈشكەندە، خىتاينىڭ ياپونىيەگە قاراتقان ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى ۋە بېسىمىنى مۇزاكىرە قىلىپ، ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بىر سەپتە تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى [17].
بۇ يەردىكى ئىنچىكە نۇقتا شۇكى، رۇبىيو ياۋروپانى «خىتاي بىلەن ئالاقىنى ئۈزۈش» كە مەجبۇرلىمىدى، بەلكى «مەنپەئەت توقۇنۇشىنى باشقۇرۇش» نى تەۋسىيە قىلدى. بۇ، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ خىتاي سىياسىتىدە مەلۇم دەرىجىدە ئەمەلىيەتچىللىكنىڭ (Pragmatism) ئورۇن ئالغانلىقىنى، يەنى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنى پۈتۈنلەي ئۈزۈۋەتمەي، بەلكى ھالقىلىق ساھەلەردە (مەسىلەن، قېزىلما بايلىقلار، يۇقىرى تېخنىكا) رىقابەتلىشىپ، باشقا ساھەلەردە سودىلىشىشنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
گىرېنلاندىيە ۋە شىمالىي قۇتۇپ (ئاركتىك) ئىستراتېگىيەسى: سۈركىلىشتىن ھەمكارلىققىچە