راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلات، ئاۋسترالىيەنىڭ بۇ مەسىلىدىكى ئىككىلىنىشىنىڭ نەزەرىيەۋى بىر ئەندىشىدىن ئىبارەت ئەمەسلىكىنى، يېقىنقى ئۆتمۈشتىكى ئاچچىق تەجرىبىلەرگە تايىنىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. 2020-يىلى ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنىڭ، COVID-19  يۇقۇمىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن مۇستەقىل بىر خەلقئارا تەكشۈرۈش باشلاش يۆنىلىشىدىكى چاقىرىقى، بېيجىڭ تەرىپىدىن قاتتىق ئىنكاس بىلەن قارشى ئېلىنغان. خىتاي، ئۆچ ئېلىش سۈپىتىدە ئاۋسترالىيەدىن ئىمپورت قىلىدىغان ئارپا، شاراب، كالا گۆشى، دېڭىز تاقىسى ۋە كۆمۈر قاتارلىق نۇرغۇن مەھسۇلاتلارغا غەيرىي رەسمىي تاموژنا بېجى ۋە كۋوتا يۈرگۈزگەن. گەرچە ئاۋسترالىيە ئىقتىسادى، بۇ مەھسۇلاتلار ئۈچۈن تېزلىكتە يېڭى بازارلار (ھىندىستان، ياپونىيە قاتارلىقلار) تېپىش ئارقىلىق مۆلچەرلىگەندىنمۇ چىداملىق چىققان ۋە ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىگە بولغان ئومۇمىي تەسىرى چەكلىك بولغان بولسىمۇ، بۇ ۋەقە ئىككى مۇھىم ساۋاق بەردى: بىرىنچىسى، بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنى ئىستراتېگىيەلىك بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشتىن قورقمايدىغانلىقى؛ ئىككىنچىسى، ئاۋسترالىيەنىڭ بۇ خىل ئىقتىسادىي تەھدىتكە قارشى قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكى ھەقىقىتىدۇر.
بۇ تەجرىبە، كانبېررادىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ ئېسىدە يېڭى بىر ئورۇن تۇتماقتا. شۇڭلاشقا، دوكلاتنىڭ سۆھبەتلەر ۋە ئانالىزلار نەتىجىسىدە يەتكەن ئاساسلىق يەكۈنى، ئاۋسترالىيەنىڭ يوشۇرۇن بىر تەيۋەن كىرىزىسىدە مەنىلىك ۋە ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي جازالارنى يولغا قويۇشقا ئىنتايىن ئىستەكسىز بولىدىغانلىقى يۆنىلىشىدىدۇر. دوكلات، كانبېررانىڭ پەقەت ئۈچ ئالاھىدە شارائىت بىر يەرگە كەلگەن تەقدىردىلا ھەرىكەتكە ئۆتەلەيدىغانلىقىنى مۆلچەرلەيدۇ. بىرىنچىسى، يولغا قويۇلىدىغان تەدبىرلەرنىڭ زور دەرىجىدە «سىمۋوللۇق» بولۇشى ۋە ئاۋسترالىيە-خىتاي ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنىڭ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى مەڭگۈلۈككە بۇزۇۋەتمەيدىغان خاراكتېردە بولۇشىدۇر. ئىككىنچىسى، خىتايدىن كەلگەن تەھدىتنىڭ ئاۋسترالىيە ئۈچۈن بىۋاسىتە «مەۋجۇتلۇق» خاراكتېرىنى ئېلىشى ياكى دۆلەتنىڭ ئاساسلىق بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنى قايتۇرغىلى بولمايدىغان بىر شەكىلدە تەھدىتكە ئۇچرىتىشىدۇر. ئۈچىنچىسى، ئاۋسترالىيەگە ئامېرىكادىن، ئۈنۈملۈك بىر كوللېكتىپ جاۋاب ئۈچۈن ئاۋسترالىيەنىڭ قاتنىشىشىنىڭ «ھاياتىي» ئىكەنلىكى يۆنىلىشىدە ئىنتايىن كۈچلۈك ۋە قارشى تۇرغىلى بولمايدىغان بىر دىپلوماتىك بېسىم كېلىشىدۇر.
بۇ ئۈچ شارائىتتىن سىرت، ئاۋسترالىيەنىڭ تېخىمۇ بىخەتەر ۋە تەننەرخى تېخىمۇ تۆۋەن يوللارنى تاللىشى ئىنتايىن مۇمكىندۇر. بۇ يوللار ئارىسىدا، AUKUS  ئىتتىپاقى رامكىسىدا ئامېرىكا بىلەن ئىستىخبارات ھەمبەھرىلەشنى كۈچەيتىش، دىپلوماتىك سۇپىلاردا ئامېرىكىنى قوللاش ياكى تەمىنلەش زەنجىرى قاتارلىق تېخىمۇ ۋاسىتىلىك ۋە كۆزگە كۆرۈنمەيدىغان ساھەلەردە چەكلىك قەدەملەرنى ئېلىش ئورۇن ئالىدۇ. قىسقىسى، ئاۋسترالىيە، ئىقتىسادىي گۈللىنىشىنى خەتەرگە تەۋەككۈل قىلماي تۇرۇپ بىخەتەرلىك ئىتتىپاقدىشىغا بولغان ساداقىتىنى كۆرسىتىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەيدۇ، بۇ بولسا ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى ئىتتىپاقىنىڭ ئۈنۈمى جەھەتتە ئېغىر سوئال ئىشارىتى پەيدا قىلماقتا.
ياپونىيەنىڭ ئەھۋالى، ئاۋسترالىيە بىلەن ئوخشاش بىر ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ئىككىلىنىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالسىمۇ، جۇغراپىيەلىك يېقىنلىق سەۋەبىدىن بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى تېخىمۇ ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغان بىر مەنزىرىنى نامايان قىلىدۇ. ياپونىيەنىڭ ئەڭ غەربىي جەنۇبىدىكى ئارىلى بولغان يوناگۇنى، تەيۋەنگە پەقەت 110 كىلومېتىر ئارىلىقتىدۇر. بۇ جۇغراپىيەلىك رېئاللىق، تەيۋەن بوغۇزىدا يۈز بېرىدىغان ھەر قانداق ھەربىي توقۇنۇشنىڭ، ياپونىيەنىڭ دېڭىز سودا يوللىرى، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقىنى بىۋاسىتە تەھدىتكە ئۇچرىتىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. شۇڭلاشقا توكيو، تەيۋەننىڭ ئورنىنى ئۆز مىللىي بىخەتەرلىكىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى دەپ قارايدۇ ۋە بۇ مەسىلىدە ئاۋسترالىيەدىن كۆپ تېخىمۇ سەزگۈر ۋە تەشەببۇسكار بىر مەيداندا تۇرىدۇ.
بىراق بۇ ئىستراتېگىيەلىك سەزگۈرلۈك، ئىقتىسادىي رېئاللىقلارنىڭ ئېغىر بېسىمى ئاستىدىدۇر. خىتاي، 2023-يىلغا كەلگەندە ياپونىيەنىڭ ئەڭ چوڭ سودا شېرىكى بولۇپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا ھەجىمى 300 مىليارد دوللاردىن ئاشىدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، خىتاي زېمىنىدا 30 مىڭدىن ئارتۇق ياپون شىركىتى پائالىيەت ئېلىپ بارىدۇ ۋە 100 مىڭدىن ئارتۇق ياپون پۇقراسى ياشايدۇ. ياپونىيەنىڭ خىتايغا قارشى يولغا قويىدىغان كەڭ دائىرىلىك ئىقتىسادىي جازالىرى، بېيجىڭنىڭ بۇ شىركەتلەرنى مۇسادىرە قىلىش، خىزمەتچىلىرىنى گۆرۈگە ئېلىش ياكى سودا پائالىيەتلىرىنى توسۇش قاتارلىق قاتتىق ئۆچ ئېلىش ھەرىكەتلىرىنى قوللىنىش خەۋپىنى بىللە ئېلىپ كېلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ياپونىيەنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائىتى، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان بەزى سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى ۋە خىمىيەلىك ماددىلار جەھەتتە يەنىلا زور دەرىجىدە خىتايغا بېقىنىدۇ. خىتاينىڭ 2010-يىلى سېنكاكۇ ئاراللىرى كىرىزىسىدە سىيرەك توپا ئېكسپورتىنى ئەمەلىيەتتە توختىتىشى، ياپونىيە ئۈچۈن ئاچچىق بىر ساۋاق بولغان.