خىتاينىڭ يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرىنى تىزگىنلەش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ئەسەدنى قوللىشىدىكى يەنە بىر مۇھىم ئامىل، ئۇنىڭ بىۋاسىتە دۆلەت ئىچى مەنپەئەتلىرىگە، يەنى ئۇيغۇر مەسىلىسىگە تۇتىشاتتى. سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشى پارتلاشتىن بۇرۇنقى يىللاردا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا يۈز بەرگەن ھۆكۈمەتكە قارشى نارازىلىق ھەرىكەتلىرى ۋە مىللىي توقۇنۇشلار يۈزلىگەن كىشىنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقارغانىدى. بۇنىڭغا ئەگىشىپ يۈرگۈزۈلگەن كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇشلار تۈپەيلىدىن، مىڭلىغان ئۇيغۇر (ئۇلار شىنجاڭ نوپۇسىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئىگىلەيدۇ) ئافغانىستان، پاكىستان، تۈركىيە ۋە باشقا ئەللەرگە قېچىپ چىقتى. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى چەتئەللەردە تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى (TIP) ۋە «ئىسلام دۆلىتى» قاتارلىق خەلقئارالىق قوراللىق تەشكىلاتلارنىڭ سېپىگە قوشۇلدى. كېيىنچە، بۇ تەشكىلاتلاردىن بەزىلىرى سۈرىيەدىكى ئەسەدكە قارشى قوزغىلاڭغا قاتناشقاندا، ئۇيغۇر جەڭچىلەرمۇ ئۇلارغا ئەگىشىپ سۈرىيەگە كەلدى. ئۇرۇش پارتلىغاندىن كېيىنكى قىسقىغىنە بىر نەچچە يىل ئىچىدىلا، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنىڭ سانى مىڭلىغان دەپ مۆلچەرلەندى.
-2015يىلى، بېيجىڭ بۇ جەڭچىلەرنىڭ خىتايدىن «قانۇنسىز يوللار بىلەن چىقىرىلىپ»، سۈرىيە ۋە ئىراققا ئوخشاش دۆلەتلەردە «تېررورلۇق تەلىم-تەربىيەسى» كۆرۈۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى. 2016-يىلغا كەلگەندە، خىتاي ۋە سۈرىيە ھۆكۈمەتلىرى بۇ جەڭچىلەرنى كۆزىتىش ئۈچۈن ئايلىق ئاخبارات ئالماشتۇرۇش مېخانىزمىنى قۇرۇپ چىقتى. بېيجىڭنىڭ نەزىرىدە، بۇ ئۇيغۇر جەڭچىلىرى ۋەتەنگە قايتىپ، دۆلەت ئىچىدە تەھدىت پەيدا قىلىش ئۈچۈن «پۇرسەت كۈتۈۋاتقان» ئىدى. ھەقىقەتەنمۇ، نۇرغۇن ئۇيغۇر جەڭچىلىرى يېڭىدىن ئېرىشكەن جەڭ تەجرىبىلىرىنى خىتاي ھۆكۈمىتىگە قارشى ئىشلىتىش ئارزۇسىنى ئاشكارا ئىپادىلىگەنىدى.
بېيجىڭنىڭ يېڭى دەمەشىقتىن كۈتكەن مەنپەئەتى
ئەسەدنىڭ يىقىلىشى، دەسلەپتە بېيجىڭنىڭ ئەندىشىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتتى. چۈنكى، ئۆكتىچىلەر ھاكىمىيەتنى ئاغدۇرۇپلا قالماي، بۇنى ئۆز سېپىدە ئۇيغۇر جەڭچىلىرى بولغان ھالەتتە ئەمەلگە ئاشۇرغانىدى. ھەتتا بۇ جەڭچىلەرنىڭ بەزىلىرى ھازىر يېڭى ھۆكۈمەتتە يۇقىرى ئورۇنلارنى ئىگىلىدى، مەسىلەن: بىر قانچە تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى قوماندانىنىڭ يېڭى قۇرۇلغان دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىدا ئوفىتسېر دەرىجىسىگە ئۆستۈرۈلگەنلىكى خەۋەر قىلىندى. ئۇنىڭدىن باشقا، پىرېزىدېنت جەۋلانىنىڭ خاس مۇھاپىزەتچى قوشۇنىدا ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە كاۋكازدىن كەلگەن چەتئەللىك جەڭچىلەر بىلەن بىرگە، ئۇيغۇرلارنىڭمۇ مۇھىم رول ئويناۋاتقانلىقى ھەققىدە خەۋەرلەر تارقالماقتا.
بۇ ئەندىشىلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي يېڭى ھۆكۈمەتكە قارىتا ئىككى يۆنىلىشلىك سىياسەت قوللانماقتا. بىر تەرەپتىن، ئۇ ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنىڭ يېڭى ھاكىمىيەتتىكى گەۋدىلىك ئورنىنى ئەيىبلىدى. دېكابىردا، خىتاي ئەمەلدارلىرى بۇ جەڭچىلەرگە «قەتئىي زەربە بېرىش ئۈچۈن خەلقئارا جەمئىيەت بىلەن تېررورلۇققا قارشى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىدىغانلىقىنى» ئېلان قىلدى. مارت ئېيىدا [ئەسلى ئۇلانما] بولسا، بېيجىڭ سۈرىيەنىڭ يېڭى رەھبەرلىرىدىن «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مەجبۇرىيەتلىرىنى تولۇق ئادا قىلىش»نى ۋە تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسىگە قارشى «كەسكىن تەدبىرلەرنى قوللىنىش»نى تەلەپ قىلدى.
يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ سۈرىيەلىكلەر يېتەكچىلىكىدىكى سىياسىي ئۆتكۈنچى باسقۇچنى كۆزدە تۇتقان 2254-نومۇرلۇق قارارىنى داۋاملىق قوللايدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى. بىراق، شۇ نۇقتىغا دىققەت قىلىش كېرەككى، خىتاينىڭ ئىلگىرىكى [ئەسلى ئۇلانما] مەيدانى بۇ قارارنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشتە دۆلەتلەرنى سۈرىيە ھۆكۈمىتى (يەنى ئەسەد ھاكىمىيىتى) بىلەن «ھەمكارلىشىش»قا چاقىرغان بولسا، بۇ يىل يانۋاردىكى ئەڭ يېڭى باياناتىدا [ئەسلى ئۇلانما] پەقەتلا سىياسىي ئۆتكۈنچى باسقۇچنىڭ 2254-نومۇرلۇق قارارنىڭ «روھىغا ئاساسەن» ئېلىپ بېرىلىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈردى. بۇ، بېيجىڭنىڭ يېڭى ۋەزىيەتكە ماسلىشىپ، سىياسىتىنى ئىنچىكە تەڭشەۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
شارانىڭ تەڭپۇڭلۇق سىياسىتى
دەمەشىقنى كونترول قىلغاندىن بۇيان، سۈرىيەنىڭ يېڭى رەھبەرلىرى خەلقئارا قوللاشقا ئېرىشىش ئۈچۈن كەڭ كۆلەملىك دىپلوماتىك پائالىيەتلەرنى قانات يايدۇردى. بۇ ماقالە يېزىلغان ۋاقىتقىچە، ئۇلار 600 دىن ئارتۇق خەلقئارالىق ئۇچرىشىش ۋە ئالاقە ئورناتتى. ئەمما، بۇلارنىڭ ئىچىدە خىتاي بىلەن بولغان رەسمىي ئالاقە ھازىرغىچە پەقەت تۆت قېتىملا خاتىرىلەندى:
سىياسىي ئالاقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرنى ئىلگىرى سۈرۈشكە قارىتىلغان بۇ دەسلەپكى ئۇرۇنۇشلار، بېيجىڭنىڭ 2021-يىلى ئامېرىكا ئافغانىستاندىن چېكىنگەندىن ۋە تالىبان ھاكىمىيەتنى قايتا ئالغاندىن كېيىن قوللانغان ئەمەلىيەتچان سىياسىتىنى سۈرىيەدىمۇ تەكرارلاۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىشى مۇمكىن. شۇ ۋاقىتتىن بېرى، گەرچە تالىبان ئىلگىرى تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسىنىڭ  مۇھىم ئىتتىپاقدىشى بولغان بولسىمۇ، خىتاي ئافغانىستان بىلەن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە باشقا ھەرقانداق دۆلەتتىنمۇ يېقىن مۇناسىۋەتتە بولۇپ كەلدى. بۇنىڭ سەۋەبى، ئافغانىستاندىن كېلىدىغان تەھدىتلەرنىڭ سۈرىيە ياكى باشقا ئوتتۇرا شەرق رايونلىرىدىن كېلىدىغان تەھدىتلەرگە قارىغاندا، خىتايغا جۇغراپىيىلىك جەھەتتىن بىۋاسىتە ۋە تېخىمۇ يېقىن بولغانلىقىدا بولۇشى مۇمكىن. تالىبان ھۆكۈمىتى خىتاي ۋە باشقا دۆلەتلەرگە ئافغانىستان زېمىنىنىڭ تاشقى ھۇجۇملار ئۈچۈن بازا بولمايدىغانلىقىنى كۆپ قېتىم ۋەدە قىلغان. گەرچە بۇ ۋەدە، ئافغانىستاندىكى خىتاي دىپلوماتلىرى ۋە سودىگەرلىرىنى نىشان قىلغان «ئىسلام دۆلىتى – خوراسان ۋىلايىتى» (ISKP)  گۇرۇپپىسىغا نىسبەتەن تولۇق ئىشقا ئاشمىغان بولسىمۇ، ھازىرغىچە تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى ئەزالىرىنىڭ ئافغانىستان تۇپرىقىدىن پايدىلىنىپ خىتايغا قارشى ھۇجۇم پىلانلىغانلىقى توغرىسىدا بىرەر ئىسپات يوق.