مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (20-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى شەرقىي تۈركىستاندا يۈز بېرىۋاتقان زومىگەرلىكنىڭ تەبىئىتىدىن ۋە خىتاي دۆلىتى ياراتقان ئۇچۇر كونترول رېجىمى» سەۋەبىدىن ئەمەلىي (ئامپىرىك)  سىناش ۋە نەزەرىيەۋى جەھەتتىن تاكامۇللاشتۇرۇش  جەھەتتە ئېغىر مېتودولوگىيەلىك قىيىنچىلىقلارغا دۈچ كىلىدۇ .سانلىق مەلۇماتلارغا ئېرىشىش ئەڭ ئاساسلىق قىيىنچىلىقلارنىڭ بىرىدۇر. شەرقىي تۈركىستاندا مۇستەقىل تەتقىقات ئېلىپ بېرىش دېگۈدەك مۇمكىن ئەمەس. خىتاي ھۆكۈمىتى چەتئەللىك تەتقىقاتچىلارنىڭ كىرىشىنى چەكلەيدۇ، رايونغا قاتتىق كونترول قىلىنغان ۋە سېتىۋېلىنغان «تەشۋىقات ساياھەتلىرى»دىن سىرت كىرىش رۇخسىتى بەرمەيدۇ. يەرلىك ئاكادېمىكلار سېنزور ۋە بېسىم ئاستىدا؛ مۇستەقىل تەتقىقات ئېلىپ بېرىش خىزمىتىدىن ئايرىلىش، تۇتقۇن قىلىنىش، ھەتتا «دۆلەت سىرىنى ئاشكارىلاش» جىنايىتى بىلەن ئەيىبلىنىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال بىرىنچى قول نەق مەيدان تەكشۈرۈشىنى دېگۈدەك مۇمكىن بولمايدىغان ھالغا كەلتۈرۈپ قويىدۇ.
گۇۋاھچىلار بايانلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى يەنە بىر مېتودولوگىيەلىك مەسىلىدۇر. قېچىپ چىققان ئۇيغۇرلارنىڭ گۇۋاھلىق سۆزلىرى ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە، چۈنكى ئۇ رايوندىن كەلگەن ئاز ساندىكى بىرىنچى قول ئۇچۇر مەنبەلىرىنىڭ بىرىدۇر. ئەمما روھى زەخمىنىڭ ئوڭشىلىشى، ۋاقىت ۋە تەرجىمە مەسىلىلىرى مېتودولوگىيەلىك ئەستايىدىللىقنى تەلەپ قىلىدۇ. روھى زەخمە  ئەسلىمىلەرنىڭ پارچە-پارچە بولۇشىغا  ۋە زىددىيەتلەرگە يول ئېچىشى مۇمكىن. ۋاقىت ۋە  ۋەقەلەرنىڭ تەرتىپىنىڭ ئارىلىشىپ كېتىشىگە سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. تەرجىمە بولسا، خۇسۇسەن مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىنى يەتكۈزۈشتە مەلۇم مەنىلەرنىڭ دەل ئىپادىلەنمەي  يوقاپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. تەتقىقاتچىلار گۇۋاھلىقلارنى ئەستايىدىللىق بىلەن دەلىللىشى، بىر قانچە مەنبە ئارىسىدا ئۆز-ئارا سېلىشتۇرۇپ تەكشۈرۈشى ۋە روھى زەخمىنىڭ تەسىرىگە سەزگۈر بولغان زىيارەت تېخنىكىلىرىنى ئىشلىتىشى زۆرۈر.
سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى ۋە يىراقتىن سېزىش تېخنىكىسى، شەكلىي ئۆزگىرىشلەرنى خاتىرىلەش ئۈچۈن قىممەتلىك قوراللاردۇر. سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى لاگېر قۇرۇلۇشلىرىنى، مەسچىت ۋەيرانچىلىقلىرىنى ۋە قەبرىستانلىقلارنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغانلىقىنى ئىسپاتلىيالايدۇ. ئەمما بۇ سۈرەتلەرنى شەرھلەش تەجرىبە ۋە ئەستايىدىللىق تەلەپ قىلىدۇ. بىر بىنانىڭ ۋەيران قىلىنىشى جەزمەن دىنىي بېسىمنى كۆرسەتمەسلىكى مۇمكىن؛ ئۇ شەھەرنى يېڭىلاش قۇرۇلۇشىمۇ بولۇشى مۇمكىن. شۇڭلاشقا، سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى گۇۋاھچىلارنىڭ بايانلىرى، ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەر ۋە باشقا دەلىل مەنبەلىرى بىلەن تەھقىقلەش لازىم.
رەقەملىك ئىز قوغلاش، ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەر ۋە رەقەملىك ئىز تىراكتۇرلىرى ئارقىلىق ئۇچۇر توپلاشنى بىلدۈرىدۇ. «قاراقاش تىزىملىكى»، «خىتاي تېلېگراممىلىرى» ۋە باشقا ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەر خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسەتلىرىگە دائىر قىممەتلىك چۈشەنچىلەر بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئەمما بۇلارنى دەلىللەش قىيىن. ھۆججەتلەرنىڭ ساختىلىقى،  ياكى مەزمۇنىدىن ئۈزۈپ ئېلىنغان-ئېلىنمىغانلىقى ئەستايىدىل باھالىنىشى كېرەك. رەقەملىك جىنايى ئىشلار ئىلمى (رەقەملىك جىنايى ئىشلار ئىلمى) ۋە ھۆججەت دەلىللەش تېخنىكىلىرى بۇ قىيىنچىلىقلارنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشى كېرەك.
بۇ قىيىنچىلىقلار تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك مەلۇمات مەنبەلىرىنى ئىشلىتىشىنى (ئۈچ تەرەپلىمىلىك دەلىللەش)، ئوخشىمىغان مېتودولوگىيەلەرنى قوللىنىشىنى ۋە ئېپىستېمولوگىيەلىك كەمتەرلىك( كەسكىن ئىددىئالاردىن ساقلىنىش، ئېنىقسىزلىقلارنىڭ مۇقەررەرلىكىنى تەن ئېلىش ۋە بىلىشنىڭ چەك-چېگرىسىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىشنى بىلدۈرىدۇ.)   ئىچىدە ھەرىكەت قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ مېتودولوگىيەلىك قىيىنچىلىقلارنىڭ تەتقىقاتنى پۈتۈنلەي توسۇپ قويۇشىغىمۇ يول قويۇلماسلىقى كېرەك؛ مەۋجۇت دەلىللەر ئەستايىدىل باھالىنىشى ۋە داۋاملىشىۋاتقان قىرغقنچىلىقنىڭ خاتىرىلىنىشى ئەخلاقىي بىر مەجبۇرىيەت دەپ قارىلىشى كېرەك.
6.4. تىپىك ۋەقە (نەمۇنىلىك ۋەقە) سۈپىتىدە شەرقىي تۈركىستان
«مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» رامكىسى، شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسىنى يەككە بىر ھادىسە بولۇشتىن ھالقىتىپ، زامانىۋى مۇستەملىكىچىلىك شەكىللىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن تىپىك (پارادىگماتىك) بىر ئۈلگە ھالىغا كەلتۈرىدۇ.  21-ئەسىردە مۇستەملىكىچىلىكنىڭ قانداق يۈرىدىغانلىقىنى، تېخنىكىنىڭ قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنىڭ قانداق سىستېمىلىق يوقىتىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر مودېل سۇنىدۇ.شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسىنىڭ تىپىك خاراكتېرى، ئوخشاش مېخانىزملارنىڭ ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلەردىمۇ كۆرۈلۈشى بىلەن مۇستەھكەملىنىدۇ. تىبەتتىكى خىتاي  ھاكىمىيىتى ئوخشاش مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسى، دىنىي بېسىم ۋە نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ئىستراتېگىيەلىرى، دالاي لامانىڭ سۈرگۈن قىلىنىشى، تىبەت تىلىنىڭ چەتكە قېقىلىشى ۋە خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ رىغبەتلەندۈرۈلۈشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەھۋاللار بىلەن ئوخشاشلىققا ئىگە. ئاراكاندا (بىرما / ميانمار ) روھىڭگا مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان زوراۋانلىق، ئېتنىك تازىلاش، پۇقرالىق ھوقۇقىدىن مەھرۇم قويۇش ۋە مەجبۇرىي كۆچۈرۈشمۇ شۇنداق. رەقەملىك نازارەت ۋە تەشۋىقاتنىڭ ئىشلىتىلىشى زامانىۋى مۇستەملىكىچىنىڭ ئورتاق قوراللىرىدۇر.