مېدىيانىڭ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدىكى رولى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ قارارلارنى قانداق ۋە كىمنىڭ قارار قىلىدىغانلىقى، قارارنى قوبۇل قىلىدىغان ۋە ئىجرا قىلىدىغان سىياسىي كۈچنىڭ دائىرىسى ۋە چەكلىمىسىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىلگەن دېموكراتىك سىستېمىلاردا. لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈملەردە، پۇقرالار ھۆكۈمدارلارنىڭ قارارلىرى، پىلانلىرى، پىروگراممىلىرى (شاھىن، 2012: 2) نىڭ مەزمۇنى ۋە نەتىجىسىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ھەققىدە  مەلۇماتقا ئىگە بولمىسا ۋە ھۆكۈمدارلارمۇ پۇقرالارنىڭ بۇ دىنامىك جەرياندىكى  ئوي-پىكرىنى بىلمىسە، سىستېما نورمال ئىشلىمەيدۇ.
شەخسلەرنى جەمئىيەتنىڭ ئەڭ كىچىك بىرلىكى دەپ قارايدىغان ۋە ئۇلارنى ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تەرتىپنىڭ مەركىزىگە قويىدىغان لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە، (كودامان، 2011: 1) سىياسىي ئورگانلارنىڭ قارارى ۋە ھەرىكىتىنى ۋە ئۇنىڭغا چېتىشلىق ئورگان ۋە تەشكىلاتلارنى نازارەت قىلىش ھەمدە زۆرۈر تېپىلغاندا بۇ قارار ۋە ھەرىكەتلەرنى تەنقىد قىلىش فۇنكسىيەسى بولغان مېدىيانىڭ ھەل قىلغۇچ رولى بار (سەزگىن، 2006: 166؛ ئىشىق، 2005: 116). شۇڭلاشقا، لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە مۇتەخەسسىسلەر يېتەكچىلىك قىلىدىغان مۇستەقىل مېخانىزم بولمىسا (Akarcalı, 1989: 267-268) سىستېمىنىڭ نورمال ئىشلىشى مۇمكىن بولمايدۇ. ئۇندىن باشقا، مېدىيا جەمئىيەتنىڭ كۆپ قىسمىغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە ئۆز-ئارا ماسلىشىش مۇھىتى بەرپا قىلىش ۋە  كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئاساس قىلىدىغان، يەككە باراۋەرلىك ۋە ئەركىنلىك ئورنىتىشقا تىرىشىدىغان، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تۈزۈمنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەشەببۇس قىلىدىغان ئەركىن دېموكراتىك دۆلەتلەردە ئېھتىياجلىق بولغاندا ئىجتىمائىي ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئىقتىدارغا ئىگە[2] (سەزگىن،  2002: 35)  (تۇنچ، 2008: 1120).  ئەمەلىيەتتە، لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە جەمئىيەتنىڭ كۆپ قىسىمى قىزىق نۇقتا  مەسىلىلەرنى ئوچۇق-ئاشكارا مۇزاكىرە قىلماي تۇرۇپ  (ئىشىق، 2005: 116) [3]، ھەمدە ھەل قىلىش چارىسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىستراتېگىيەلەرنىڭ توغرىلىقى توغرىسىدا ئىجتىمائىي ئورتاق تونۇش ھاسىل بولماي تۇرۇپ سىستېمىنىڭ ئۈنۈملۈك خىزمەت قىلىشى مۇمكىن ئەمەس. ھەر قانداق بىر ھۆكۈمەت دۆلەتنى ئىدارە قىلىشتا ئۆزىنىڭ قارارىنى يالغۇز كۈچ ئىشلىتىش ياكى باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا زوراۋانلىق بىلەن خەلققە تاڭالمايدۇ. مۇستەبىت دۆلەتلەردىمۇ، مۇستەبىتلەرنىڭ جەمئىيەتنىڭ كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرىدىغان مەسىلىلەر توغرىسىدىكى ئوي-پىكىرلىرىنى جەمئىيەتكە سىڭدۈرۈش مەجبۇرىيىتى بار (گولدىستېن& پېۋېخوس، 201: 2014). بولمىسا ئۇلار ئوي-پىكىرلىرىنى قانۇنىيلاشتۇرالمايدۇ ۋە ئەمەلىيلەشتۈرەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا قايسى خىل باشقۇرۇش سىستېمىسى بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ھۆكۈمەتلەر مېدىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشنى خالايدۇ ۋە شۇنداق قىلىشقا كۈچ چىقىرىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئوخشىمىغان باشقۇرۇش تۈزۈمى بار دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسىدە، ھۆكۈمەتلەردە پۇقرالارنى ئۇچۇر بىلەن تەمىنلەيدىغان ئوبيېكت خاراكتېرلىك ئۈن-سىن ۋاسىتىلىرى بار، ياكى ھۆكۈمەتلەر بۇ قوراللارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى بىۋاسىتە ياكى ۋاسىتىلىك كونترول قىلىدۇ (گولدىستېن& پېۋېخوس، 201: 2014).[4]  نەتىجىدە، بۇ ئەھۋال مېدىيانىڭ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئىقتىدارلىرىنىڭ ئۈنۈملۈك ئورۇندىلىشىغا كۆرۈنەرلىك توسالغۇ پەيدا قىلىدۇ.  لېكىن، لىبېرال دېموكراتىك سىستېمىدىكى دۆلەتلەردە[5] ھۆكۈمەتلەرنىڭ دۆلەت چېگراسى ئىچىدە[6] پائالىيەت قىلىۋاتقان بارلىق تاراتقۇلارنى ئۈنۈملۈك كونترول قىلىشى مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈمنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ئىقتىدارى ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئاخباراتقا مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق قىلىشىنى توسىدۇ.[7]
ئۇندىن باشقا، يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇشنىڭ ئومۇملىشىش ۋە ئوخشىمىغان سۇپىلاردا پائالىيەت قىلىۋاتقان ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ ئۈنۈمىنى ماس ھالدا ئاشۇرۇشى (ئۇچلۇ، 2008:-14-15). لىبېرال دېموكراتىك سىستېمىدىكى ھەرقايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئاخبارات ئورگانلىرىنى كونترول قىلىش ئىقتىدارى ۋە ئىرادىسىنى كۆرۈنەرلىك ئاجىزلاشتۇردى. شۇڭلاشقا مېدىيا لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە ئىلگىرى تىلغا ئېلىنغان ئىقتىدارلىرىنى جارى قىلدۇرالايدۇ. شۇڭلاشقا، لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنى سىياسىي ھوقۇقنىڭ قارارىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئىنتايىن مۇھىم ئاكتىيور، دېيىشكە بولىدۇ. بۇ دۆلەتلەردە مېدىيانىڭ قانۇن چىقىرىش، ئىجرا قىلىش، باشقۇرۇشتىن كىيىنكى تۆتىنچى كۈچ ئېلېمېنتى دەپ قارىلىشى بۇنى ئېنىق ئىسپاتلايدۇ (مورا، 2008: 3).
تاشقى سىياسەت دۆلەت تەرىپىدىن دۆلەت مەنپەئەتىنى دۆلەت سىرتىدا كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن بېكىتكەن ئىستراتېگىيەلەر، قوراللار ۋە ھەرىكەتلەرنىڭ يىغىندىسىدۇر (ئاتۇش، 2014: 35؛ گۈلېچ، 2018: 80).  تاشقى سىياسەت مۇرەككەپ،  بىر ساھەنىلا ئاساس قىلىپ تۈزۈش ۋە قارار قىلىش تەس بولغان (ئەڧاگىل،14: 2012) ھەمدە توختىماي ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان (ئۇزۇنەر، 2012: 355)، دۆلەتلەر خەلقئارا سىستېمىدا باشقا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ھەرىكىتىنى ئۆزگەرتىش ۋە  ئۇلارنىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ھەرىكىتىنى خەلقئارا ۋەزىيەتكە ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن تەرەققىي قىلدۇرىدىغان پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسىنى كۆرسىتىدۇ (ئەڧاگىل،14: 2012).
تاشقى سىياسەت رىقابەتلەر نەتىجىسىدە بارلىققا كەلگەن، دۆلەتنىڭ مەنپەئەتى ۋە رىقابەت كۈچىگە ئىگە ھۆكۈمەت ئورۇنلىرىنىڭ رىقابىتىنى ئادەتتە ئۇلۇس دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىدىكى قارار چىقارغۇچىلار تەشكىللەيدۇ (گولدستېىن & پېۋېخوس، 2014:185-208). شۇڭا دۆلەتنىڭ بارلىق تاشقى سىياسەت پوزىتسىيەسى ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرى شەخسلەرنىڭ قارارلىرىنىڭ نەتىجىسى. نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ تاشقى سىياسەتكە مۇناسىۋەتلىك قارارلىرى خېلى جاپالىق ۋە خەتەرلىك جەرياننىڭ نەتىجىسىدە ئېلىنىدۇ.  قارار بىر مەزگىل ئىچىدە ئوخشىمىغان ئىچكى ۋە تاشقى ئامىللارنىڭ تەسىرىدە چىقىرىلىدۇ، بۇ  قۇرۇلما ۋە ھەرىكەتچانلىقىنى مۇتلەق ئويلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ، ئەگەر ئەڭ ياخشى تاللاشلار تاللانمىسا كۆڭۈلسىز ئاقىۋەتلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.