يەنە ئانا تىل ھەققىدە (1) (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

<تىل ئالاقە قورالىلا بولۇپ قالماستىن، يەنە تەپەككۇرنىڭمۇ قورالىدۇر> ، <بىز مەلۇم دەرىجىدە، ھەتتا خېلى يۇقىرى دەرىجىدە، سۆزلەرگە تايىنىپ پىكىر يۈرگۈزىمىز> (پىسخولوگىيەنى تونۇشتۇرۇش: پېتىر گرېي … 19-بەت.) تىلشۇناسلىقتا <تىل نىسپىيلىكى قىياسى – linguistic relativity hypothesis> دەپ ئاتىلىدىغان (بۇ يەنە ساپىر-ۋورف-sapir whorf hypothesis قىياسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) مەشھۇر بىر تەلىمات بولۇپ، بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا <كىشىلەر سۆزلىشىدىغان تىلنىڭ قۇرۇلمىسى ئۇلارنىڭ شەيئى-ھادىسىلەر ھەققىدە تەپەككۇر يۈرگۈزۈش ئۇسۇللىرىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ> (پىسخولوگىيە ۋە تۇرمۇش 259-بەت…). بۇ قىياس بېنجامىن ۋورفنىڭ نۇرغۇن تىللارنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە شۇ تىلنى ئىشلىتىدىغان مىللەتلەرنىڭ تەپەككۇر ئۇسۇلىنى ئىنچىكە كۆزىتىشى ۋە سېلىشتۇرۇشى ئارقىلىق ئېرىشكەن سانلىق مەلۇماتلىرى ئۈستىگە قۇرۇلغان. كېيىنچە مۇشۇ قىياستىن ئىلھام ئالغان نۇرغۇن تەتقىقاتچىلار ئامازون ۋادىسى، ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن، ئالياسكا، جۇڭگو، ئافرىقا قاتارلىق جايلاردا ياشايدىغان نۇرغۇن مىللەتلەرنىڭ تىلىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ۋاقىت-بوشلۇقنى ئىدراك قىلىش، ھەتتا رەڭ-رەقەملەرنى تونۇشىدىمۇ پەرقلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بايقىغان. (بۇ يەردە بۇ تەجرىبە-كۆزىتىشلەرنىڭ تەپسىلاتىنى بايان قىلمايمىز). يۇقىرىقى كىتابتا مۇنداق بىر مىسال ئېلىنغان: <بىر كىچىك بالىنىڭ دادىسىنىڭ توپ ئاتقانلىقىنى كۆرگەن مەنزىرىسىنى تەسەۋۋۇر قىلىڭ، ئەگەر بۇ بالا ئىنگلىز بولسا، <دادام توپ ئاتتى-daddy threw the ball> دەيدۇ. ئەگەر ئۇ بالا تۈرك بولسا، <توپنى دادام ئاتتى-topu babam atti> دەيدۇ. بۇ پەقەت ئوخشىمىغان سۆز تەرتىپى بىلەن مەنە ئىپادىلەشلىمۇ؟ ناتايىن. تۈركچە جۈملىنىڭ ئاخىرىدىكى ti قوشۇمچىسى بۇ ئىشقا سۆزلىگۈچىنىڭ شاھىت بولغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. سۆزلىگۈچى شاھىت بولمىغان ئەھۋالدا mis قوشۇمچىسى ئۇلىنىپ كېلىدۇ. (دادام توپنى ئېتىپتۇ). بىر ئىنگلىز تىلىدا سۆزلىگۈچىگە نىسبەتەن، دۇنيادىكى ئىش-ۋەقەلەرنى ئۆزى بىۋاسىتە شاھىت بولغان ۋە خەۋەر تاپقان دەپ ئىككىگە ئايرىشنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق. ئەمما تۈركچە سۆزلىگۈچىگە نىسبەتەن ئۇنداق ئەمەس. (يۇقىرىقى كىتاب . 259-بەت. بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى ئىنگلىزچە نەشرى)
خۇددى باشقا نۇرغۇنلىغان ئىلمىي قىياسلاردەك، مەزكۇر قىياسقىمۇ قارشى پاكىتلارنى ئوتتۇرىغا قويغان تەتقىقاتچىلارمۇ ئاز ئەمەس، بىراق <بۈگۈن مۇتلەق كۆپ ساندىكى پىسخولوگلار تىل نىسپىيلىكى قىياسىنىڭ ئاشقۇن ۋارىيانتى (يەنى، تىل تەپەككۇر ئۇسۇلىغا تەسىر كۆرسىتىدۇلا ئەمەس، بەلكى تەپەككۇر ئۇسۇلىنى بەلگىلەيدۇ) توغرىلىق مۇنازىرە قىلىشسىمۇ، ھېچكىم تىلنىڭ بىزنىڭ بەزى پىكىر قىلىش يوللىرىمىزغا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىدىن گۇمان قىلمايدۇ>. (پىسخولوگىيەنى تونۇشتۇرۇش . ئىنگلىزچە 4-نەشرى)
دېمەك، يۇقىرىقىلاردىن شۇكى بىلەلەيمىزكى، تىل نوقۇل باشقىلار بىلەن ئالاقە قىلىشىدىغان، ئۆزىمىزنىڭ ئوي-پىكىرلىرىنى تاشقى ئالەمگە ئۇقتۇرىدىغان كۆۋرۈكلا ئەمەس، بىزنىڭ دۇنيادىكى شەيئى-ھادىسىلەرنى چۈشىنىش، پىكىر قىلىش ئۇسۇلىمىزغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان تەپەككۇر قورالى ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا بىز يەنە يۇقىرىقى بايانلاردىن ئوخشىمىغان تىللاردا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ ئۆزىگە خاس تەپەككۇر ئۇسۇللىرىنىڭ بولىدىغانلىقىنى، بۇ ئۇلاردا پەرقلىق دۇنيا قاراش، قىممەت قاراشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ ئېھتىماللىقىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ھەم بىلىۋالالايمىز.
تىل، كىملىك ۋە خاراكتېر
مەن نېمىشقا مەن بولۇپ قالدىم؟ بىز نېمىشقا بىز؟ بىز نېمىشقا ئۇلار ئەمەس، ئۇلار نېمىشقا بىز ئەمەس؟ دېگەن سوئاللار دائىم ئىنسانلارنى غىدىقلاپ، ئويغا سېلىپ تۇرىدۇ، بولۇپمۇ، ئادەملەر ئوخشىمىغان مەدەنىيەت مۇھىتىغا كىرگەندە ياكى باشقا مەدەنىيەت ئەزالىرى بىلەن مۇئامىلە قىلىشىپ، ئۆز-ئارا پەرقلەرنى بىۋاسىتە ھېس قىلىشقاندا بولسا بۇ سوئاللار پەيدا قىلىدىغان گاڭگىراش تېخىمۇ كۈچىيىدۇ. ماھىيەتتە، يۇقىرىقى سوئاللار ھەققىدە ئويلىنىش ئادەمنىڭ ئۆزىنىڭ كىملىكى ۋە كىم ئەمەسلىكى ھەققىدىكى ئىزدىنىشىنىڭ باشلىنىشى ھېسابلىنىدۇ. ئىنسان ئۈچۈن ئۆزىنىڭ كىملىكىنى بىلىۋېلىش شۇنىڭ ئۈچۈن شۇنداق مۇھىمكى، ئۇ مانا مۇشۇنى تونۇش بىلەن ئۆزىنىڭ رېئال دۇنيادىكى ئورنى، سالاھىيىتىنى بېكىتىۋالىدۇ، ئۆزى تەۋە توپنى بىلىۋالىدۇ. ھەرقانداق بىر ئىنساندا تەۋەلىك ئىستىكى بولىدۇ، بۇنداق بىر ئىستەكتىن مەھرۇم ئىنساننى تەسەۋۋۇر قىلىش قىيىن. مانا بۇ ئىستەك ئادەمنىڭ كىملىكى ئۆزىگە ئېنىق ئايان بولغاندا ئاندىن قانائەت ھاسىل قىلىدۇ. ئېنىق تونۇلغان كىملىك ئادەم ئۈچۈن يېڭىچە ھايات، يېڭىچە قىممەت قاراش، يېڭىچە بۇرچ، يېڭىچە ئۆلچەملەردىن دېرەك بېرىدۇ. چۈنكى، ھەرقانداق كىملىكنىڭ ئۆزىگە خاس بىر يۈرۈش ھەرىكەت تەلىپى بولىدۇ. ئادەمدىكى كىملىك بىلەن ھەرىكەت ئارىسىدىكى بىردەكسىزلىك ئادەمنى قىينايدىغان ئەڭ تۈپ سەۋەبلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
ئىنسان ئۈچۈن مانا مۇشۇنداق مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان كىملىك، ئۇلار تەۋە بولۇۋاتقان مەدەنىيەت تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. تىل بولسا مەدەنىيەتنى تەشكىل تاپقۇزىدىغان ئەڭ تۈپكى ئامىللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ، مەدەنىيەت تىلغا تايىنىپ مەۋجۇت بولىدۇ ۋە تىلغا تايىنىپ ئىپادىلىنىدۇ، تىلغا تايىنىپ داۋاملىشىدۇ. تىلدا ئەكس ئېتىدىغان سان-ساناقسىز بەلگە-سىمۋوللار ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ ئوخشىمىغان تەپەككۇر ئۇسۇلىنى، مەنىۋىي دۇنياسىنى شۇنداقلا مەدەنىيەت ھاياتىنى نامايان قىلىدۇ. مەدەنىيەتنىڭ ئىزچىللىقى تىل بىلەن ئاندىن كاپالەتكە ئىگە بولىدۇ، ئەۋلادلار تىل ۋاسىتىسى بىلەن ئەجدادلىرى بىلەن بولغان مەدەنىيەت رىشتىسىنى ساقلايدۇ. گېرمانىيە تىلشۇناسى ھامبولدت مۇنداق دەيدۇ: <بىر مىللەتنىڭ تىلى ئۇلارنىڭ روھىدۇر، بىر مىللەتنىڭ روھى بولسا ئۇلارنىڭ تىلىدۇر>.