خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي، شەرقىي تۈركىستاندا ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئەيىبلەشلىرىنى رەت قىلىپ كەلمەكتە. خىتاي ئەمەلدارلىرى ئۆزلىرىنىڭ «گۈزەل يۇرت-ماكان قۇرۇش، جەمئىيەت مۇقىملىقىنى قوغداش ھەمدە ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە گۈللىنىشنى ئىشقا ئاشۇرۇش» ئۈچۈن تىرىشىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، «لېكىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى غەربتىكى بەزى خىتايغا قارشى كۈچلەر شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە نۇرغۇن يالغان ئۇچۇرلارنى ئويدۇرۇپ چىقىپ تارقاتتى» دەيدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، بۇ خىتايغا قارشى كۈچلەر «خىتاينىڭ ئوبرازىغا داغ تەگكۈزۈپ، ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىگە تۆھمەت چاپلاپ، خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىپ، خەلقئارا جامائەتنى ئالداشقا ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇقىملىقى ھەم تەرەققىياتىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىشقا» ئۇرۇنماقتا.
خىتاي ئەمەلدارلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى ھازىرقى ۋەزىيەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق، مىللىي كىملىك ياكى دىنغا ئەمەس، بەلكى زوراۋان تېررورلۇق ۋە بۆلگۈنچىلىككە قارشى كۈرەشكە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى قەيت قىلىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى، خەلقنىڭ ھاياتىنى قوغداش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندا قانۇن بويىچە تېررورلۇققا ۋە ئەسەبىيلىككە قارشى كۈرەش قىلىش تەدبىرلىرىنى يولغا قويغانلىقىنى ھەمدە بۇنىڭ بارلىق مىللەت خەلقىنىڭ قىزغىن قوللىشىغا ئېرىشكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدىكى ئەيىبلەشلەرنى «خىتايغا قارشى كۈچلەرنىڭ ئويدۇرمىسى» دەپ ئاتاپ، خىتاي ئەمەلدارلىرى بۇنى رەت قىلىش ئۈچۈن تۆۋەندىكى «پاكىت»لارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ:
خىتاي ئەمەلدارلىرى يەنە مەلۇم ئالىملارنىڭ سالاھىيىتى ۋە مۇتەخەسسىسلىكىگە كۆلەڭگە چۈشۈرۈشكە تىرىشماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، لاگېرلارنىڭ سابىق تۇتقۇنلىرىنى نىشانلاپ، ئۇلارنى «يالغانچىلار ۋە تۆھمەتچىلەر» دەپ ئەيىبلىمەكتە. مەسىلەن: دوكتور ئادرىئان زېنزنىڭ ئۇيغۇر ئاياللىرىغا قىلىنغان مەجبۇرىي تۇغماسلىق ھەققىدىكى دوكلاتلىرىغا ۋە بۇنىڭ ئۇيغۇر نوپۇسىدا جىددىي ئازىيىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقى ھەققىدىكى يەكۈنىگە جاۋابەن، خىتاي ئەمەلدارلىرى ئۇنى «تۆھمەتچى» ۋە «ئاتالمىش خىتاي مەسىلىلىرى مۇتەخەسسىسى» دەپ ئاتىماقتا. ئۇنى مۇتەخەسسىس ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى قوللايدىغان ئەشەددىي ئوڭ قانات گۇرۇپپا «كوممۇنىزم قۇربانلىرى خاتىرە فوندى»نىڭ بىر ئەزاسى دەپ ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇنى ئامېرىكا ئىستىخبارات ئورگانلىرى قۇرغان خىتايغا قارشى بىر تەشكىلاتنىڭ مۇھىم ئەزاسى ۋە ئەشەددىي بىر ئىرقچى ئىكەنلىكىنى،  «دوكلاتلىرى»نىڭ ئويدۇرما ۋە سانلىق مەلۇماتلارنى بۇرمىلاش بىلەن تولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. «دوكلاتلاردىكى» «مەجبۇرىي تۇغماسلىق» ھەققىدىكى ئاتالمىش ئىسپات، يەنى 2018-يىلى خىتاي بويىچە يېڭىدىن سېلىنغان بالىياتقۇ ئىچى ۋاسىتىلىرىنىڭ (Iud) %80 نىڭ شەرقىي تۈركىستاندا بولغانلىقى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ خوتەن، قەشقەر رايونلىرىدىكى تەبىئىي نوپۇس ئېشىش سۈرئىتىنىڭ 2018-يىلى ھەر مىڭ كىشىگە ئاران 2.58 بولغانلىقىنى مىسال قىلىپ، بۇ «ئىسپات»نىڭ ئەمەلىيەتكە پۈتۈنلەي زىت ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ.
خىتاي مەنبەلىرى، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش ھەققىدە سۆزلىگەن ۋە «تەربىيەلەش مەركىزى»دە تۇغماس قىلىشقا مەجبۇرلانغانلىقىنى ئېيتقان سابىق تۇتقۇن زۇمرەت داۋۇتنىڭ گۇۋاھلىقىنىڭمۇ يالغان ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى چەت ئەلدە ياشاپ، رايوندىكى ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى ھەققىدە گۇۋاھلىق بەرگەن باشقا سابىق شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىمۇ يالغانچىلار، جىنايەتچىلەر، تېررورچىلار ۋە «ئەخلاقى بۇزۇقلار» دەپ ئەيىبلىگەن.
شۇنداقلا، شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك ھۆكۈمەتلەرمۇ ئۆزلىرى دۇچار بولغان ياكى شاھىت بولغان زىيانكەشلىكلەر ھەققىدە گۇۋاھلىق بەرگەن باشقا سابىق ئۇيغۇر ئايال تۇتقۇنلارنى، مەسىلەن: تۇرسۇنئ‍اي زىياۋۇدۇن، قەلبىنۇر سىدىق ۋە سايراگۈل ساۋۇتباي قاتارلىقلارنى قارىلىغان.
ئەمما، بۇ جاۋابلار ئىشەنچسىزدۇر. چۈنكى دوكتور زېنزنىڭ ئاكادېمىك سالاھىيىتى دۇنيا مىقياسىدا ئېتىراپ قىلىنغان بولۇپ، ئۇ ھېچقانداق ئىرقچى ئەمەس. ئەكسىچە، ئۇ كوۋىد-19 يۇقۇمىغا مۇناسىۋەتلىك ھالدا: «خىتايلىقلارغا قارىتىلغان ھەرقانداق ئىرقچىلىق قەتئىي ئەيىبلىنىشى كېرەك. ‹خىتاي ۋىرۇسى› دېيىش ھەم كېرەكسىز ھەم ئىنتايىن زىيانلىق بولۇشى مۇمكىن. خ ك پ (خىتاي كومپارتىيەسى) باياناتلىرىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن تېخىمۇ ياخشى يوللار بار» دەپ، ئىرقچىلىققا قارشى سۆز قىلغان. بۇ دوکتور زېنزنىڭ ئىرقچىلىققا قارشى ھەمدە كوممۇنىزمغا قارشى كۆزقاراشلىرىنى ئوچۇق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرى ۋە دىنىي بېسىم ئىددىئالىرىغا جاۋابلار
مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە دېموگرافىك ئىنژېنېرلىق ئىددىئالىرى
خىتاي، ئېتنىك ئاز سانلىقلارنى سىستېمىلىق ھالدا ئاسسىمىلياتسىيە قىلىپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنىدىغان سىياسەت يۈرگۈزۈۋاتىدۇ، دېگەن ئەيىبلەرنىمۇ رەت قىلىدۇ. ئۇلار شەرقىي تۈركىستاندىكى بارلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆز ئۆرپ-ئادەتلىرىنى ساقلاش ياكى ئۆزگەرتىشتە تولۇق ئەركىنلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. خىتاينىڭ رەسمىي مەيدانى شۇكى، بارلىق مىللەتلەرنىڭ مەدەنىي مىراسلىرى يەرلىك ھۆكۈمەتلەر تەرىپىدىن قوغدالماقتا. بۇنىڭغا ئىسپات سۈپىتىدە، ئۇيغۇر، موڭغۇل، خۇيزۇ (تۇنگان)، شىبە ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ مۇھىم تارىخىي ۋە مەدەنىي مىراسلىرىنى ئىپادىلەيدىغان مەشھۇر مېمارچىلىق ئورۇنلىرىنى مىسال قىلىپ كۆرسىتىدۇ. لېكىن، بۇ (ئىككىنچى بۆلۈمدە تىلغا ئېلىنغاندەك) مەسچىتلەر، باشقا تارىخىي بىنالار ۋە قەبرىستانلىقلار قاتارلىق مەدەنىي مىراس ئورۇنلىرىنىڭ يوق قىلىنغانلىقىغا دائىر خاتىرەلەنگەن ۋەقەلەرنى كۆرمەسكە سالماقتا.