بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسى شەكىللىنىشتىن ئىلگىرى بىلىم ساھەسىدە پەلسەپە قانداق مۇھىم ئورۇننى ئىگىلىگەن بولسا دىنمۇ ئوخشاشلا مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيتتى. مەيلى غەرب مەدەنىيىتىدە بولسۇن مەيلى شەرق مەدەنىيىتىدە بولسۇن ئىنساننىڭ ئەقلى ۋە ئىدىيەسىدە دىننىڭ تەسىرى ۋە رولى زور ۋە مۇھىم دەپ قارىلاتتى. لېكىن دىن-بىلىم، دىن-پەلسەپە مۇناسىۋىتىنى قانداق ئىزاھلاش ۋە بۇنىڭ نەتىجىسىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى توغرىسىدا ئۇزۇن يىللار مۇنازىرە ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، بۇ مۇنازىرە ھېلىھەم ئېلىپ بېرىلماقتا. لېكىن بۇ مۇنازىرىلەر غەرب بىلەن شەرقتە پەرقلىق تەرىقىدە روياپقا چىققانىدى. غەربنىڭ خىرىستىيان ئوتتۇرا ئەسىرى دىن-بىلىم مۇناسىۋىتى نۇقتىسىدىن ئاپوروزلار، گىيوتىلار ۋە چېركاۋلارنىڭ زۇلمەتلىك دەۋرى دەپ قارالدى ۋە بۇنىڭغا ئالاقىدار مەسىلىلەر مۇشۇ نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىندى. ئەپسۇس بۇ  قاراش شەرق ئىسلام مەدەنىيىتى ئۈچۈنمۇ ئاساس قىلىندى. شۇنىسى ئېنىقكى، بۇ مەزگىللەردە ئىسلام مەدەنىيىتى بىلىمنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىدە ئالتۇن دەۋرىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتاتتى. مەسىلەن، ئەندۇلۇستىن بۇخاراغىغىچە بولغان كەڭ كەتكەن ئىسلام دىيارلىرىدا مېدىتسىنا ، پەلسەپە، كالام، قانۇن، ماتېماتىكا، جۇغراپىيە، فىزىكىغا ئوخشاش نۇرغۇن بىلىم ساھەسىدە زور ئۇتۇقلار قولغا كەلتۈرۈلدى، نۇرغۇن ئالىم يېتىشىپ چىقىپ ئالەمشۇمۇل نەتىجە ياراتتى. شۇڭا بۇ مەزگىللەردە دىن-بىلىم نۇقتىسىدىن ئىسلام دۇنياسىدا مەسىلە يوق دېيىشكە بولىدۇ. ئىسلام دۇنياسىدا ھاياتقا بىر پۈتۈن ھالەتتە يەنى تەۋھىد ئاساس قىلىنغان ھالدا مۇئامىلە قىلىناتتى. بىلىم ساھەسىدە ھەر قايسى پەنلەر بىر-بىرىگە ماس ھالدا ھەرىكەت قىلاتتى،شۇڭا ئىنسان، ھايات، كائىنات، دۇنيا توغرىسىدا بولسا نۇرغۇن قىممەتلىك چۈشەنچىلەر ۋۇجۇدقا كەلدى. قىسقىسى، بىلىم ساھەسىدىكى بۇ  ئەسەرلەر، ئۇتۇقلار ۋە خىزمەتلەر ئىنسانىي ۋە دىنىي ئىلھاملار تۈرتكىسىدە روياپقا چىقتى. مەلۇمكى، قۇرئاندا ئىنسانغا تەپەككۇر قىلىش بۇيرۇلىدۇ، كائىنات ئۈستىدە تەپەككۇر قىلىش ئارقىلىق ھەقىقەتكە ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ، قۇرئاننىڭ بۇ بۇيرۇقى ۋە تەرغىباتى مۇسۇلمانلارغا جەمئىيەت، ئىنسان، دۇنيا ۋە كائىنات ئۈستىدە تەپەككۇر قىلىپ تەتقىقات ئېلىپ بېرىشنى تەقەززا قىلىدۇ. شۇنداقلا قۇرئاندا بىلىمنىڭ ئىنساننى ئىززەتلىك قىلىشتا ئالاھىدە رول ئوينايدىغان قورال ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ، بۇ بىلىم بىلەن شۇغۇللىنىشنىڭ ئىبادەت ھېسابلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەينى چاغدا شەرق ئىسلام دۇنياسى دەل مۇشۇ ئاڭ ۋە ئىدىيە بىلەن ھەرىكەت قىلغانلىقتىن دىن-بىلىم مۇناسىۋىتى جەھەتتە خىرىستىيانلارغا ئوخشاش ئېغىر مەسىلىلەرگە دۇچ كەلمىگەنىدى. قىسقىسى، ئىسلام دۇنياسى قەدىمكى گىرېك ئىدىيەلىرى بىلەن زامانىۋى غەرب دۇنياسى ئوتتۇرىسىدا كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىدى.
ئىنساننىڭ ھەقىقەتكە ئېرىشىش تىرىشچانلىقىنىڭ تارىخىمۇ دەپ ئاتىلىدىغان بىلىم تارىخى پەلسەپە، جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە ئىلاھىيەت قاتارلىق پەنلەر بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ئەقىل ئىشلىتىش، تۇنجى گۇمانى قاراش، سوراقلاش ۋە نەزەرىيەۋى چۈشەنچە سىستېمىسى بەرپا قىلىشتىن ئىبارەت زېھنىي پائالىيەتنىڭ نامى پەلسەپەدۇر. بۇنىڭدىن باشقا دىن ئەڭ كۈچلۈك ئىجتىمائىي مۇئەسسەسەلەردىن بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، پەلسەپە ۋە بارلىق بىلىش پائالىيەتلىرىگە زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىدۇ، دىن ئۆز ئالدىغا ئۇقۇملار، ئىدىيەلەر، ھەقىقەتلەر، نەزەرىيەلەر بەرپا قىلالايدۇ. بۇلار دەل مەلۇم ئىجتىمائىي مۇھىتتا روياپقا چىقىدۇ، بۇ يەردىكى ئىجتىمائىي مۇھىت بىلىم جەمئىيەتشۇناسلىقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ سەۋەبتىن، ئىنسانىيەتنىڭ بىلىم سەپىرى ۋە سەرگۈزەشتىسى دىن، پەلسەپە ۋە بىلىم جەمئىيەتشۇناسلىقىدىن ئىبارەت ئۈچ نۇقتىدىن ئانالىز قىلىنىشى كېرەك. شۇڭا ئىسلام دۇنياسى بىلەن غەرب دۇنياسىنىڭ ئالاقىسى، پەلسەپىنىڭ تەرەققىياتى، بىلىم پەيدا بولغان ئىجتىمائىي مۇھىت  ۋە دىن-بىلىم مۇناسىۋىتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇش تولىمۇ مۇھىمدۇر.