«خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى»نىڭ پەردە ئارقىسىدا نېمىلەر بار؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور يەنە شۇنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇكى، خىتاينىڭ قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپىدە «سۈنئىي ئەقىل» (AI) ۋە يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان تېخنىكىلارنى ھەربىي ساھەدە ئىشلىتىشنى چەكلەشمۇ مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. خىتاي بۇ ساھەدە ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىياتىنى چەكلىمەيدىغان، ئەمما ئامېرىكىنىڭ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى چەكلەيدىغان قائىدىلەرنى تۈزۈشنى تەشەببۇس قىلماقتا. خىتاي خەلقئارالىق يىغىنلاردا سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي ئىشلاردا ئىشلىتىلىشىگە قارىتا «ئەخلاقىي ئۆلچەملەر» نى تەكىتلەپ، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىلغار تېخنىكىلىق قورال سىستېمىلىرىنى قانۇنسىز ياكى نامۇۋاپىق قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنماقتا. بۇ، خىتاينىڭ كەلگۈسى ئۇرۇش شەكلىدە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان «قانۇن جېڭى» (Lawfare) نىڭ بىر قىسمى دەپ قاراشقا بولىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي قورال-ياراغ تىزگىنلەش سۆھبەتلىرىنى باشقا گېئو-سىياسىي مەسىلىلەر گە چېتىۋېلىش ئۇسۇلىنى قوللانماقتا. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى گەرچە كۆپ ساھەدە رىقابەتلەشسىمۇ، يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش مەسىلىسىنى باشقا سىياسىي زىددىيەتلەردىن ئايرىپ مۇئامىلە قىلاتتى. بىراق، خىتاي ھازىر ئامېرىكا بىلەن بولغان قورال تىزگىنلەش سۆھبىتىنى تەيۋەن مەسىلىسى ياكى ئامېرىكىنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكياندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقى قاتارلىق مەسىلىلەردىكى پوزىتسىيەسىگە چېتىۋېلىپ ،«ئەگەر قورال تىزگىنلەشنى سۆزلەشمەكچى بولساڭلار، بىزنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىمىزگە ھۆرمەت قىلىشىڭلار كېرەك» دېگەن شەرتنى قويۇۋاتىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇل ئەمەلىيەتتە قورال تىزگىنلەش سۆھبىتىنىڭ ئىلگىرىلىشىنى قىيىنلاشتۇرۇپ، مەسىلىنى ھەل قىلىش تەس بولغان سىياسىي تۈگۈنگە ئايلاندۇرۇپ قويدى.
يىغىپ ئېيتقاندا، ماقالىنىڭ ئاساسىي مۇھاكىمىسى شۇنى ئوتتۇرىغا قويدىكى، خىتاينىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى ئەمەلىيەتتە بىر «تىپ ئۆزگەرتىش» جەريانىدۇر. خىتاي ئەمدىلىكتە قورال تىزگىنلەش قائىدىلىرىگە بويسۇنغۇچى ئەمەس، بەلكى بۇ قائىدىلەرنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا قايتىدىن تۈزگۈچى بولۇشقا تىرىشماقتا. بۇ جەرياندا «ئادالەت»، «تەڭپۇڭلۇق» ۋە «بىخەتەرلىك» قاتارلىق چىرايلىق سۆزلەرنى ئىشلىتىپ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھەربىي ھەرىكەتلىرىنىڭ قانۇنلۇقلىقىغا جەڭ ئېلان قىلىۋاتىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە خىتاينىڭ ماددىي كۈچى (يادرو قوراللىرىنىڭ سانى) نى ئاشۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، يۇمشاق كۈچى (خەلقئارا جامائەت پىكرى ۋە قائىدە تۈزۈش ھوقۇقى) نىمۇ تەڭ ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلاندۇر.
يۇقىرىدا خۇلاسىلەنگەن «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى» ناملىق ماقالە، خىتاينىڭ يېڭى دەۋردىكى ھەربىي دىپلوماتىيەسىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن قىممەتلىك بىر كۆزنەك بىلەن تەمىنلەيدۇ. ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ خىتاينىڭ قورال تىزگىنلەش ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىدىكى يوشۇرۇن لوگىكىنى ئىنتايىن دەل ۋە چوڭقۇر قېزىپ چىققان. ئاپتور توڭ جاۋنىڭ خىتاي ۋە غەرب تەپەككۇر ئۇسۇلىغا پىششىق بولۇشى، ئۇنىڭ مەسىلىلەرنى يۈزەكى ھادىسىلەرگە قاراپ ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلەرگە قاراپ تەھلىل قىلىشىغا ئىمكانىيەت بەرگەن. بولۇپمۇ «قورال تىزگىنلەشنىڭ بىلىش ئۇرۇشى قورالىغا ئايلىنىشى» ۋە «يادرو قوراللىرىنى بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك تەشەببۇسىنىڭ دىپلوماتىك قىلتاق ئىكەنلىكى» ھەققىدىكى ئانالىزلىرى ئۆزگىچە ۋە ئۆتكۈر. بۇ تەھلىل سىياسەتچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلارغا خىتاينىڭ «تىنچلىقپەرۋەر» بايانلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى رېئالىستىك ھېساباتلارنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بىراق، مەزكۇر تەتقىقاتنىڭمۇ بەزى كەمچىلىكلىرى ياكى يېتەرسىز تەرەپلىرى يوق ئەمەس. بىرىنچىدىن، ماقالىدە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئىچىدىكى ئوخشىمىغان گۇرۇھلارنىڭ ياكى خىتاي خەلق ئازاتلىق ئارمىيەسى (PLA) بىلەن تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئوتتۇرىسىدىكى قورال تىزگىنلەش مەسىلىسىدىكى پىكىر ئىختىلاپلىرى (ئەگەر بار بولسا) يېتەرلىك يورۇتۇلمىغان. خىتاينىڭ سىياسىتى بىر پۈتۈن گەۋدىدەك تەسۋىرلەنگەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئىچكى قىسىمدا مۇرەككەپ مۇنازىرىلەر بولۇشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، ماقالىدە ئامېرىكىنىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەگە قانداق تاقابىل تۇرۇشى كېرەكلىكى ھەققىدە كونكرېت تەۋسىيەلەر بېرىلگەن بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرىنىڭ ئۇنىڭ كەلگۈسىدىكى يادرو كېڭەيتىش پىلانىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ھەققىدە ئانالىز كەمچىل. گەرچە بۇ نۇقسانلار ماقالىنىڭ ئاساسىي قىممىتىگە تەسىر يەتكۈزمىسىمۇ، كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلاردا تولۇقلاشقا تېگىشلىك بوشلۇقلار ھېسابلىنىدۇ.
پايدىلانغان مەنبە:
Zhao, Tong. «The PRC’s Expanding Arms Control Agenda.» China Brief, The Jamestown Foundation, May 10, 2024. https://jamestown.org/the-prcs-expanding-arms-control-agenda/