يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئادەم ئورگانىزىمىنىڭ تېخنىكىلىق كېڭىيىشى سۈپىتىدە شەكىللەنگەن يېڭى ئۇچۇر- ئالاقە تېخنىكىسى سەزگۈ ئەزالىرىنى (كۆز ، قۇلاق) ۋە ھەرىكەت ئەزالىرىنىڭ (قول ۋە پۇت) فۇنكىسيەلىرىنى، ئاندىن چوڭ مېڭە ئىقتىدارىنى كۈچەيتتى ۋە مۇستەھكەملىدى. بۇ سەۋەبتىن، يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ئىنسانلارنىڭ قولى، پۇتى، كۆزى، قۇلىقى ۋە سېزىم تۇيغۇسىنى كۈچەيتتى. سەزگۈرلۈكنى كۈچەيتىش ۋە ئۇلارنى تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈش ئۈچۈن مېڭى ۋە قۇلاقنى تاللاپ ئالدى. يېڭى ئۇچۇر ئالاقە تېخنىكىسى ئارقىلىق يېڭى كونترول قىلىش شەكلى مۇستەبىت قۇرۇلمىغا پايدىلىق شارائىت ھازىرلاپ بەردى، چۈنكى ئىلغار سانائەت كۈلتۈرى باشلامچىلىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ ئىدىيىۋى ھالغا كەلگەنىدى. بۇ ئىدىيىۋى قۇرۇلما بىلەن نازارەت ۋە كونترول قىلىش يېڭى ئالاقە تېخنىكىسى ئارقىلىق شەكىللەندى. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى مۇستەبىت قۇرۇلمىنىڭ مۇلازىمىتىدە، تېخىمۇ مۇستەبىت ، تېخىمۇ كونترولچى ۋە ئېرىشىش تېخىمۇ ئاسان ھالدا ئىلگىرىلەيدۇ. رەقەملىك دەۋر ئېلىپ كەلگەن سانائەت ئىنقىلابى كەلتۈرۈپ چىقارغان كونترول ۋە قاتلامنى ئاساس قىلغان مەركەزلىشىش دۇنيا تەرتىپىدىكى مەركىزىي نۇقتىلارنى چىقىرىپ تاشلاپ، تور ۋە تورنى بويلاپ نۇرغۇن نۇقتىلارغا ئىگە قۇرۇلمىنى بارلىققا كەلتۈردى. ئۇ سىياسىي ۋە كۈلتۈرەل ھاياتتىكى بۇ تور قۇرۇلمىسىغا ئاساسەن قايتا قۇرۇلدى. بۇ يارىتىلغان دۇنيادا ئىجتىمائىي ئالاقە تورى، بىلوگلار، ۋىكىلار، پودكاستلار، مۇنبەرلەر، مىكرو بىلوگلار، Facebook، Twitter ، Istegram ، MySpace، Linkedin قاتارلىق ئىجتىمائىي ئالاقە قۇرۇلمىلىرى ھەم ھۆججەتلەرنى ھەمبەھىرلىمەكتە ھەم سودىنى رەقەملىك مۇھىتقا يۆتكىمەكتە. ئىجتىمائىي گۈللىنىش دەپ ئاتالغان بۇ تەرەققىياتلار ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن كېڭىيىشى بۇ ئۆزگىرىش نەتىجىسىدە بولدى. دان شىللېر بۇنى «كاپىتالىزىمنى رەقەملەشتۈرۈش» دەپ ئاتايدۇ. رەقەملىك كاپىتالىزىمنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى شىركەتلەر ئارا ۋە شىركەتلەر ئىچى سودا جەريانىنى قوللايدىغان دۇنياۋى ئىقتىساد تورىنى تەرەققى قىلدۇرۇشتىن ئىبارەت. بۇ مەقسەت بوغالتىرلىق، ئېلان، بانكا ۋە ئىشلەپچىقىرىش پىلانىدىن تارتىپ ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلۇشىغىچە بولغان بارلىق جەريانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (23).
بۇ قۇرۇلما مەركىزى ئىشلەپچىقىرىش بازىسى ۋە كونترول قۇرۇلمىسىدىن تەركىب تاپىدۇ. كونترول قۇرۇلمىسى كەڭ كۆلەمدە تەشكىللەنگەن تورلار، مېدىيا، تېلېفون لىنىيىسى، سىملىق تېلېۋىزىيە سىستېمىسى ، نۇر كابېل سىستېمىسى ۋە سۈنئىي ھەمراھ ئارقىلىق تورنى باشقۇرۇش، مەشغۇلات قىلىش ۋە كىرىش قاتارلىق ھەر خىل يۇمشاق دېتاللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كېڭەيتىلگەن خىزمەت تىزىملىكىدىن تەركىب تاپىدۇ (24). تورلار ئىلگىرىكىگە ئوخشاشلا كاپىتالىستىك ئىقتىسادنىڭ كۈلتۈرەل ۋە ئىجتىمائىي ساھەسىنى بىۋاسىتە ئىشلەپچىقىرىدۇ (25). شۇڭلاشقا رەقەملىك كاپىتالىزىمنىڭ بارلىققا كېلىشى جەمئىيەتنى تېخنىكىغا ئوخشاش تۈپتىن ئۆزگەرتىدۇ (26). خەلقئارا شىركەتلەر كونترول قىلىدىغان رايون يۇمشاق دېتال ۋە قاتتىق دېتال سەۋىيەسىدە بولىدۇ. قاتتىق دېتال ئۇل ئەسلىھە ۋە بارلىق رەقەملىك ئۈسكۈنىلەردىن تەركىب تاپىدۇ. يۇمشاق دېتال بولسا بۇ قاتتىق دېتالدا ئىجرا بولىدىغان ۋە مەشغۇلات قىلىدىغان پروگراممىلارنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قۇرۇلمىنىڭ بۇ خىل كونتروللۇققا ئوچۇق بولۇشى، يەنى قاتتىق دېتالنىڭ يۇمشاق دېتال تەرىپىدىن كونترول قىلىنىش ئېھتىماللىقى، شەخس، شىركەت، تەشكىلات ۋە دۆلەتلەردە بۇ ساھەنى كونترول قىلىش ئارزۇسى پەيدا قىلىدۇ. ھەر خىل تەھدىت خاراكتېرلىك يۇمشاق دېتاللارنى شەخس ۋە گۇرۇپپىلار ئىشلەپچىقىرالايدۇ. شەخسلەر، شىركەتلەر، تەشكىلاتلار ۋە ھۆكۈمەتلەر بۇ تەھدىتلەرنى تۈگىتىش ئۈچۈن بىر قاتار تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىۋاتىدۇ.
مەسىلەن ، بىر كىشىنىڭ ۋىرۇس تەكشۈرۈش پروگراممىسى سېتىۋىلىشىنىمۇ بۇ دائىرىدە ئويلىشىشقا بولىدۇ. شىركەت، تەشكىلات ۋە ھۆكۈمەتلەر ئۆزلىرىگە مۇناسىۋەتلىك تەھدىتلەرنى يىراقلاشتۇرۇش ۋە يوقىتىشقا غايەت زور مەبلەغ سەرپ قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىلىرى ھاياتىمىزغا سىڭىپ كىرىپ بولغان بۈگۈنكى كۈنلەردە بىخەتەرلىك ئۇقۇمى تېخى مۇھىم بولۇشقا باشلىدى.
يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى
ئىنتېرنېت تورىنى كونترول قىلىدىغان شىركەتلەر شەخس ۋە گۇرۇپپىلار پەيدا قىلغان تەھدىت پروگراممىلىرىنىڭ ئالدىنى ئالالايدۇ، كونترول قىلالايدۇ ياكى باشقۇرالايدۇ. ئۇل-ئەسلىھە بىلەن تەمىنلىگۈچىلەر، مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلىگۈچىلەر، تور بەتلەر ئۈچۈن ساھىبخانلىق قىلىدىغان شىركەتلەر، قاتتىق دېتال، يۇمشاق دېتال ۋە مەزمۇن بىلەن تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ ھەممىسى غايەت زور چوڭلۇقتىكى قۇرۇلمىغا تايىنىدۇ. شۇڭلاشقا، قۇرۇلمىنىڭ بىخەتەرلىك سىياسىتىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىش يوشۇرۇن خەۋپى ھەردائىم مەۋجۇت. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، رەقەملىك سۇپىدا شەكىللەنگەن ھەر بىر قۇرۇلمىنى كونترول قىلغىلى بولىدۇ ھەمدە ئاجىز قۇرۇلمىلاردىن باشقا ئۆكتىچى قۇرۇلمىلارغا رۇخسەت قىلىنمايدۇ. بولۇپمۇ مىللىي سىياسەتلەرمۇ شۇنىڭغا ئاساسەن تۈزۈلۈشى كېرەك.