Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
شى جىنپىڭنىڭ مەغلۇپلار ئىتتىپاقداشلىقى: يېڭى مۇستەبىتلەر ئىتتىپاقىنىڭ قۇرۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى توغرا يول
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Stephen Hadleyستېفېن ھەدلېي
تەييارلىغۇچى : ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەنبە: https://www.foreignaffairs.com/china/xi-jinpings-axis-losers
ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىن بۇيان، ھەتتا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ مۇرەككەپ خەلقئارالىق مۇھىتقا دۇچ كەلمەكتە. بۇ مۇھىتنىڭ ئەڭ تەشۋىشلىك ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى خىتاي، ئىران، شىمالىي كورېيە ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى كۈچىيىۋاتقان ھەمكارلىقتۇر. بەزى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە تەھلىلچىلەر بۇ ھەمكارلىقتىن يىگىرمە بىرىنچى ئەسىردىكى يېڭى بىر ئوقنىڭ شەكىللىنىشىنى كۆرمەكتە. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، بۇ ئوق يىگىرمىنچى ئەسىرنىڭ بېشىدىكى گېرمانىيە-ئىتالىيە-ياپونىيە ئوقىغا ئوخشاش دۇنيانى يەنە بىر قېتىم دۇنيا ئۇرۇشىغا سۆرەپ كىرىشى مۇمكىن. يەنە بەزىلەر ئۈچىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنى ئەمەس، بەلكى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقالغان بىر قاتار ئايرىم توقۇنۇشلارنى پەرەز قىلماقتا. قايسى خىل ئەھۋال بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بۇ دۇنيانىڭ ئۇرۇش ھالىتىگە كىرىپ قېلىشى بىلەن نەتىجىلىنىدۇ. ۋەزىيەت مانا مۇشۇنداق جىددىي.
بۇ ھەمكارلىققا قانداق تاقابىل تۇرۇش مەسىلىسى باشقا بىر تەرەپ. بەزى ئىستراتېگىيەچىلەر ئەڭ چوڭ تەھدىت پەيدا قىلىۋاتقان ئوق ئەزالىرىغا مەركەزلىشىپ، قەتئىي، قاتتىق قوللۇق بىلەن ئىش كۆرۈشنى تەكلىپ قىلسا، يەنە بەزىلەر پەقەت ئومۇميۈزلۈك تىرىشچانلىق كۆرسىتىشنى نەتىجە بېرىدۇ دەپ قارايدۇ. بىراق، ئەڭ ياخشى ئىستراتېگىيە بۇ ئىككى خىل يولنىڭ مۇھىم تەرەپلىرىنى بىرلەشتۈرۈشتۇر. بۇ خىتاينىڭ ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيىسىدىكى ئەڭ چوڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك خەۋپ ئىكەنلىكىنى ، يەنى ئامېرىكا مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ تەبىرى بويىچە «تەڭتۇش رەقىب» ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش، شۇنداقلا ئۇنىڭ  باشقا باشباشتاق دۆلەتلەردىن بولغان شېرىكلىرىدىن پەرقلىق بىر خىل دۇنياۋى كۈچ ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭا، ۋاشىنگتوننىڭ نىشانى خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭغا بۇ يېڭى مۇناسىۋەتلەرنىڭ بېيجىڭنىڭ مەنپەئەتىگە نەقەدەر زىيانلىق ۋە قىممەتكە توختايدىغانلىقىنى كۆرسىتىش بولۇشى كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن، ئىران، شىمالىي كورېيە ۋە رۇسىيەگە ئۇلارنىڭ ئۆز رايونلىرىدا ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرۇش، شۇ ئارقىلىق خىتايغا ئۆزىنى مەغلۇبىيەتكە مەھكۇم دۆلەتلەرگە باغلاپ قويۇشنىڭ دۇنياۋى تەسىر كۈچىگە ئېرىشىشنىڭ توغرا يولى ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرۈش زۆرۈر.
ئىشغالىيەت ۋە باسقۇنچىلىق
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ب ب س (BBC) نىڭ ئۇكرائىنانىڭ كىيىۋ رايونىدا  ئۆتكۈزگەن بىر سۆھبەت خاتىرىسى نۇرغۇن كىشىنىڭ دىققىتىنى  تارتقان بولسا كېرەك. ب ب س مۇخبىرلىرى سۆھبەت ئۆتكۈزگەن 50 ياشلىق بىر ئۇكرائىنالىق ئايالنىڭ بۇ يىل 7- مارتتا رۇس ئەسكەرلىرىنىڭ كوللېكتىپ باسقۇنچىلىقىغا ئۇچرىغانلىقىنى، ئۇلارغا توسالغۇ بولماقچى بولغان يولدېشىنى نەق مەيداندا ئېتىپ ئۆلتۈرۈۋەتكەنلىكىنى خەۋەر قىلدى. ئوخشاش رايوندا يەنە 40 ياشلىق بىر ئۇكرائىنالىق ئايالنىڭمۇ رۇس ئەسكەرلىرىنىڭ باسقۇنچىلىقىغا ئۇچرىغاندىن كېيىن ئۆلتۈرۈلۈپ كۆمۈۋېتىلگەنلىكى ھەققىدە خەۋەر تارقالدى، ھەتتا بۇ ۋەقەنىڭ دەلىل ئىسپاتلىرىمۇ تېپىلدى. بۇنىڭدىن سىرت باشقا باسقۇنچىلىق جىنايەتلىرى، بالا-چاقىلىرىنى، ئاياللىرىنى قوغدىماقچى بولغان ئۇكرائىنالىق ئەرلەرنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىگە دائىر خەۋەرلەرمۇ ئاز ئەمەس، ھەتتا بەزى ئاياللارنىڭ بالىلىرىنىڭ ئالدىدا باسقۇنچىلىققا ئۇچرىغانلىقىغا دائىر خەۋەرمۇ بار.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ھەر قايسى ساھەلەردە بارلىققا كەلگەن ئېغىر ئاقىۋەتلەر ۋە يادرو تەھدىتلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىتىدە «توقۇنۇش ئانالىزى ۋە چارىلىرى»ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىلىش رەسمىي باشلىنىدۇ. بۇنىڭدىن بۇرۇنمۇ 1-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنلا توقۇنۇش ئانالىزى ۋە چارىلىرى ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىلغانلىقى مەلۇم.  لېكىن 1950-يىللاردىن كېيىن بۇ ساھە جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە، سىياسەت ئىلمى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمى نۇقتىسىدىن ئەتراپلىق تەتقىق قىلىندى، ھەتتا بۇ پەنلەر ئوتتۇرىسىدا مەخسۇس بۇ ساھە بويىچە ھەمكارلىق ئورنىتىپ تەتقىقات ئېلىپ بېرىلدى. تەتقىقاتچىلار بۇ ساھەدە بارلىققا كەلگەن ۋەزىيەتنى تەرىپلەش ئۈچۈن توقۇنۇش ئانالىزى ۋە چارىلىرى ئېقىمى دېگەندەك ئىبارىنىمۇ ئىشلەتتى. بۇ ئېقىم باشلىغاندىن بۇيان سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە بەكرەك دۆلەتلەر ئارا، 1990-يىللاردىن باشلاپ دۆلەتلەر ئىچىدىكى توقۇنۇشلارغا مەركەزلەشتى. بۇ ئېقىم ئوخشىمىغان كىشىلەر تەرىپىدىن بەرپا قىلىنغانلىقتىن شەخسلەر، ئائىلە، شىركەتلەر ئىچىدىكى توقۇنۇشلار، شىركەتلەرئارا، پارتىيەلەر ئارا مەسىلىلەرگە چارە تېپىش مەقسىتىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىلدى. تەتقىقاتچىلار توقۇنۇشلارغا چارىلەر ئىزدەش جەريانىدا ئەنئەنىۋى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە سىياسەت ئىلمى ئۇسۇللىرىنىڭ قېلىپىدىن چىقىپ، ئەمەلىىي چارىلەرگە يۈزلەندى. شىمالىي ئامېرىكا ۋە ئىسكاندىناۋ دۆلەتلىرىدە بۇ ساھەدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان تەتقىقاتچىلارنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرى كۆرىنەرلىك بولدى. مەسىلەن، شىمالىي ئامېرىكا تەتقىقاتچىلىرى توقۇنۇش تەتقىقاتلىرى ۋە چارىلىرى ساھەسىدە بەكرەك پراگماتىك-ئەمەلىي ۋە ۋاقىتلىق چارىلەرگە يۈزلگەنلىكى ئۈچۈن «ئەمەلىيەتچىلەر»، ئىسكاندىناۋ دۆلەتلىرىدىكى تەتقىقاتچىلار بولسا تارىخىي، ئېتىك ۋە قۇرۇلمىلىق ئانالىزلار ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك چارىلەرگە مەركەزلەشكەنلىكلىرى ئۈچۈن قۇرۇلمچىلار دەپ بىلىنىدۇ.[10]
توقۇنۇشلار شەخسلەر، گۇرۇپپىلار ياكى دۆلەتلەر سەۋىيەسىدە تەتقىق قىلىنىپ كېلىنىۋاتقان بولسىمۇ، ماقالىمىزنىڭ ئاساسلىق تېمىسىنىڭ تەقەززاسى بويىچە، ماكرو توقۇنۇشلار بولغان ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىچكى ئىجتىمائىي توقۇنۇشلار، ئىچكى ئۇرۇشلار ياكى ئىجتىمائىي كىملىك گۇرۇپپىلارنىڭ تەسىرىدە دۆلەتلەرئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلارغا دائىر نەزىرىيەلەرمۇ[11] بايان قىلىنىدۇ.[12]ئىچكى ئۇرۇش ۋە ئىجتىمائىي توقۇنۇشلارنىڭمۇ ئېنىقلىمىسى بېرىلىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ ئىچىدىكى توقۇنۇشلارغا تەبىر بېرىش ئۈچۈن «ئىچكى ئۇرۇش» ۋە «ئىجتىمائىي توقۇنۇش»غا ئوخشاش ئۇقۇملار ئىشلىتىلسىمۇ، بۇ ئىككىسى ئوتتۇرىسىدا رۇشەن پەرق يوقلىقى، ھەر ئىككىلى ئۇقۇمنىڭ بەزىدە بىر-بىرىنىڭ ئورنىغا ئىشىلىتىدىغانلىقىنى بايقايمىز. ئىشلىتىش نۇقتىسىدىن ئېنىقلىمىسىغا قارايدىغان بولساق، «ئىچكى ئۇرۇش» بىر ياكى بىردىن ئارتۇق گۇرۇپپىنىڭ پەرقىق سەۋەبلەر تۈپەيلى مەۋجۇت دۆلەت ھاكىمىيىتىگە قارشى ياكى دۆلەت ھاكىمىيىتى ئاغدۇرۇلغاندا گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى يۈز بەرگەن توقۇنۇشلار دەپ ئىزاھلىنىدۇ. ئىچكى ئۇرۇشقا ئوخشاش «ئىجتىمائىي توقۇنۇش»مۇ جەمئىيەتتىكى گۇرۇپپىلارنىڭ پەرقلىق سەۋەبلەر تۈپەيلى ئۆز-ئارا توقۇنۇشىنى كۆرسىتىدۇ. ئىجتىمائىي توقۇنۇشلار پەيدا قىلغان مالمانچىلىقنىڭ دۆلەت ھاكىمىيىتىنى يوق قىلىپ ئىچكى ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ.[13]
توقۇنۇش تۈرلىرى
توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ھەقتە ھەممە بىردەك ئىتىراپ قىلغان، ئەتراپلىق ۋە سىستېمىلاستۇرۇلغان توقۇنۇش نەزىرىيەسى تېخى روياپقا چىقمىدى. بۇنداق بولۇشىدا بۇ ساھەنىڭ تولىمۇ مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە بولۇشى، بۇ ھەقتىكى مۇنازىرىلەرنىڭ تېخى پىشىپ يېتىلىش باسقۇچىغا بېرىپ يەتمەسلىكىدۇر. غەلىتە يېرى شۇكى، بەزى مەنبەلەردىكى نەزىرىيەلەرنىڭ باشقا مەنبەلەردە پەقەتلا تىلغا ئېلىنماسلىقى ياكى ئوخشاش نەزىرىيەلەرنىڭ پەرقلىق ھەتتا زىددىيەتلىك ھالەتتە شەرھىيلىنىشىدۇر. بۇنىڭدىن سىرت، ئوخشىمىغان نەزىرىيەلەرنىڭ بايان قىلىنغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن مەنبەلەردىمۇ بۇ نەزىرىيەلەرنىڭ بىر=-بىرلىرى بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەنلىكى، نەزىرىيەلەرنىڭ بىر=بىرىنىڭ تەكرارىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكى ياكى بىر-بىرلىرىنىڭ تولۇقلىغۇچىسى ئىكەنلىكى كۆزگە چېلىقىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئومۇمەن قوبۇل قىلىنىپ كەڭ ئىشىلىتىلىۋاتقان تۈرگە ئايرىش ئۇسۇلى بولسا «ئېتنولوگىيەلىك، قۇرۇلمىلىق ۋە پىسخىلىك»بولۇپ ئۈچ ئوخشىمىغان ئېقىم ۋە بۇ ئېقىملارنىڭ تارماقلىرىدۇر. [18]بۇلارنى چىقىش قىلغان ھالدا توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى تەھلىل قىلىنىدىغان بولسا، توقۇنۇشلارنىڭ ئومۇمەن ئىجتىمائىي، پىسخولوگىيەلىك ۋە بىيولوگىيەلىك يىلتىزلىرىنىڭ بارلىقىنى بايقايمىز. قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەرگە دائىر توقۇنۇشلار ئجتىمائىي-ئىقتىسادىي ئەھۋالى پەرقلىق بولغان گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاب ۋە توقۇنۇشنى كۆرسىتىدۇ،  پىسخىكىلىق تەتقىقات ئېقىمىدا بولسا توقۇنۇشلار گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقە سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ يىلتىزىدا ئىجتىمائىي شارائىتلار، تارىخىي تەرەققىياتلار، ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر، ھاكىمىيەت ۋە سىياسىي قاتلام سىستېمىسى، گۇرۇپپىلارنىڭ سالاھىيىتى، بايلىقلار ۋە ھاكىمىيەتنىڭ ئادالەتسىزلەرچە ئۈلەشتۈرۈلۈشى قاتارلىقلار ياتىدۇ. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تۈرگە ئايرىش ئۇسۇلىنىڭ ئەكسىچە، توقۇنۇش ئانالىزى ئېلىپ بېرىلغىنىدا كلاسسىك نەزىرىيەلەرچىلەردىن پەرقلىق ھالدا يېڭى نەزىرىيەچىلەرنىڭ نەزىرىيەلىرىنىڭ ئەتراپلىق، كۆپ قىرلىق ۋە تېخىمۇ سىستېمىلىق ھالەتتە ئىكەنلىكىنى بايقايمىز. نەزىرىيەلەر ئۈستىدە ئانالىز ئېلىپ بېرىلغاندا ئالاھىدە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتىلاردىن بىرسى، ھەر نەزىرىيەنىڭ ئوخشىمىغان مۇھىت ۋە شارائىتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغانلىقىنى، شۇڭا نەزىرىيەلەرنىڭ بۇ خىل ئۆزگىچىلىكىنى ئەستىن چىقىرىپ قويماسلىق بولۇشىدۇر.
بۇ سەۋەبتىن ھەم ماقالىمىزنىڭ ئاساسلىق ئىدىيەسى ھەمدە يۇقىرىدا تىلغان ئېلىنغان ئۈچ خىل ئېقىمنىڭ ئوخشاشلىقلىرى سەۋەبىدىن تۈرگە ئايرىشنىڭ ئورنىغا ئېتنولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق ئامىللار بىرلىكتە، قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر بولسا تارماقلىرى بىلەن بىرلىكتە تەپسىلىي شەرھىيلىنىدۇ. لېكىن ئومۇمەن ئېتىراپ قىلىنغان نەزىرىيەلەر ھەققىدە بەكرەك توختىلىش بىلەن بىرگە، ماقالىمىزنىڭ ئاساسلىق ئىدىيەسى تۈپەيلى كىملىك توقۇنۇشى ھەققىدىكى مۇنازىرىلەر ئۈچ ئاساسلىق ئېقىمنىڭ سىرتىدا بايان قىلىنىدۇ.
بىيولوگىيەلىك ۋە پىسخىلىق قاراشلار
توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىيولوگىيەلىك قاراشلار بەكرەك ئىنسان تەبىئىتىگە مەركەزلىشىدىغان بولۇپ، بۇ ئېقىمدا ئىنسان زوراۋان، خىرسلىق، كۈچنىڭ كويىدا يۈرۈيدىغان، كۈچكە تويماس مەخلۇق دەپ قارىلىدۇ. بىيولوگىيەلىك ئامىلنى چىقىش قىلىدىغان توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ئېتنولوگ لورېزننىڭ ئىنسان تەبىئىتىگە مۇناسىۋەتلىك قارىشىنى ئاساس قىلىپ ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، لورېزننىڭ قارىشىچە ئىنسان زوراۋان ۋە قوپال تەبىئەتكە ئىگە. لورېنز ھايۋانلار ئۈستىدە ئېلىپ بارغان سىنىقىنىڭ نەتىجىلىرىنى ئىنسانلارغا تەدبىقلىغان بولۇپ، ئۇ توقۇنۇش ۋە زوراۋانلىقنىڭ ئىنسان تەبىئىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى، ئىنساننىڭ زوراۋان ، قوپال، خىرسلىق، كۈچكە تويماس ۋە كۈچكە ئېرىشىشنىڭ كويىدىلا يۈرۈيدىغان مەخلۇق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.[19]بۇ قىلىقلارنىڭ ھايات مەنبەلىرى ۋە رايونلىرى سەۋەبىدىن ئېلىپ بېرىلغان ھايات-ماماتلىق كۈرەشلەرنىڭ ھالقىسىمان ئايلىنىشىنىڭ «ئىنسان تەبىئىتى»ھالىتىگە كەلگەنلىكىنى، يەنى كۈرەش، زوراۋانلىق، توقۇنۇش ياكى ئۇرۇشنىڭ ئىستىخىسىز، تۇغما ۋە ئۆگىنىلمىگەن ئامىللار تۈرتكىسىدە كېلىپ چىقىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ.[20]لورېنزن ھايۋانلارنىڭ ئۆز تۈرلىرى بىلەن قانداق توقۇنۇشىدىغانلىقىنى كۆزىتىش ئارقىلىق، كۆزىتىش نەتىجىلىرىنى ئىنسانلارغا تەبىق قىلىپ، ئۆزىنىڭ تەبىئىي زوراۋنلىق نەزىرىيەسىگە ئاساس ياراتقان. لېكىن لورېنزنىڭ نەزىرىيەسىدە كۆزگە چېلىقىدىغان مۇنداق بىر مۇھىم نۇقتا بار: ئىنساننىڭ زوراۋانلىقى ئۇنىڭ تۇغما خۇسۇسىيىتى دەپ قارالسىمۇ، لېكىن ھەم ئىنسانلارنى ھەمدە ھايۋانلارنى زوراۋانلىققا ئېلىپ بارىدىغان، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا  بەلكىم ئۇلارنىڭ تۇغما خۇسۇسىيىتىنى قوزغىتىدىغان  سەۋەبلەردۇر. بۇ سەۋەبلەر بەزىدە ئۆز پاسىللىرىنى قوغداش بولسا، بەزىدە ئېھتىياجلىرىنى ۋە گۇرۇپپا ئەزالىرىنى تاشقى خەتەرلەردىن ساقلازش تەرىقىسىدە ئىپادىلىنىدۇ. لورېزننىڭ نەزىرىيەسىدىكى يەنە بىر مۇھىم نۇقتا بولسا، زوراۋانلىق ۋە ھايات-ماماتلىق كۈرەشلەر تۈرلەرنىڭ ئۆز ئىچىدە يۈز بېرىشتىن باشقا، كۆپ قىرلىق يەنى پەرقلىق گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىمۇ توقۇنۇشلارنىڭ بارلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ، بۇ ئەھۋال كىملىك توقۇنۇشىغا بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك.[21]ئىنساننىڭ تەبىئىتى بىلەن زوراۋانلىق ۋە توقۇنۇشنىڭ بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كېتىدىغانلىقىنى ياقلايدىغان بەزى نەزىرىيەچىلەر، پىسخىكىلىق ۋە پىخسىك ئانالىزغا دائىر نەزىرىيەلەر ئىچىدە بايان قىلىنىدىغان فىرويىدنىڭ قاراشلىرىغىمۇ مۇراجىئەت قىلىش ئارقىلىق، ئىنسانىي كىشىلىكنىڭ ئۆزىنىڭ ئىچكى دۇنياسىدا، كىشىلەرئارا ياكى گۇرۇپپىلارئارا زىددىيەتلەر ۋە توقۇنۇشلارنىڭ پىسخىكىلىق تەرىپىنى ئالاھىدە تەكىتلىشىدۇ.ئۇلار توقۇنۇشلارنىڭ ئەسلىدە پىسخىكىنىڭ كۈچلۈك تەسىرى ۋە ئىنساننىڭ تۇغما خۇسۇسىيەتلىرىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇشى ۋە ئوبيېكتىپ شارائىتلارنىڭ تەسىرىگە باغلىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، توقۇنۇش ھالىتىنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك بولىدىغانلىقىنى،ھەتتا كونترولدىن چىقىپ ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈز بېرىش ئېھتىمالىنىڭمۇ بارلىقىنى دېيىشىدۇ.[22]ئىنساننىڭ تەبىئىتىگە مۇناسىۋەتلىك نەزىرىيەنى تەنقىد قىلغان بەزىلەر، توقۇنۇشلارنىڭ نوقۇل يوشۇرۇن ئېڭى ۋە ئىنسان تەبىئىتىنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە كۆرۈلمەسلىكىنى، بۇنىڭ ھەققىي سەۋەبلىرىنىڭ نەزەردىن ساقىت قىلىنماسلىقى لازىملىقىنى، ئېتنىك، دىنىي، كۈلتۈر، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي ئامىللارنى ئاساس قىلىدىغان ئىجتىمائىي دارۋىنىزمنىڭ تەسىرى بىلەنمۇ يۈز بېرىدىغانلىقىنى تەكىتلىشىدۇ.[23]
پىسخىكىلىق ۋە پىسخىك ئانالىز قاراشلىرى
توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فىرويىدنىڭ قارىشىچە، ئىنساننىڭ يوشۇرۇن ئېڭى تاشقى دۇنياغا ئەكس ئەتتۈرۈلىدۇ، يوشۇرۇن ئاڭ مىخانىزملىرى ئارقىلىق يوشۇرۇن ئاڭدىكى نەپرەت زوراۋانلىق ۋە ئىختىلابلار پەيدا قىلىنىپ بېسىقتۇرۇلىدۇ، بۇ سەۋەبتىن كوللېكتىپ يوشۇرۇن ئاڭلىرى ئۇرۇش ۋە توقۇنۇشلار بىلەن غەيرىي ئەقلىي تەرىقىدە نامايان بولىدۇ. پىسخىك ئانالىز قاراشلىرى فىرويىدنىڭ دەل مۇشۇ قارىشىنى ئاساس قىلىدۇ. كېيىنچە «يېڭىچە-پىسخىك ئانالىستىك»دەپ ئاتالغان بۇ ئېقىم فرويىدنىڭ بەزى ئاساسلىق قاراشلىرىنى بولۇپمۇ پىسخىك ئانالىز ۋە پىسخىكىلىق ئاساسلىرىنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، سەۋەبلىرى توغرۇلۇق پەرقلىق قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇ. نامىك ۋولكان باشچىلىقىدىكى بۇ ئېقىم، توقۇنۇشلارنىڭ يىلتىزىنىڭ ئىنسان تەبىئىتى ۋە ئۆزگىرىشىگە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى، ئىنسانلارنىڭ دۇنياغا بوش بىر ئەينەككە ئوخشاش كېلىپ دۈشمەن ۋە دوست ئوبرازلىرىغا ئېھتىياج ھېس قىلىدىغانلىقىنى تەكىتىلىشىدۇ. ئىنسان پىسخىكىلىق جەھەتتىن ئارام تېپىپ قىلىش ئۈچۈن ئۆزى ياقتۇرغان كىشىلەرگە دوست سۈرىتى چاپلايدۇ ۋە ئۇنىڭغا ئىجابىي قارايدۇ، ياقتۇرمايدىغان كىشىلەرگە بولسا سەلبىي دۈشمەن سۈرىتىنى چاپلايدۇ. دۈشمەن ئوبرازى تاللاش كىشىلەرنىڭ تەرەققىياتىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، بۇ توقۇنۇش پەيدا قىلىدۇ. كىشىلەر دۈشمەنلىرىنى پەرقلىق ناملار بىلەن تامغىلايدۇ، كېيىنچە بۇ دۈشمەنلىك ئۆزگىچىلىككە ئايلىنىدۇ.[24]ئەمەلىيەتتە  نامىك ۋولكاننىڭ بۇ خىل ئوخشىتىشى لاكاننىڭ ئىنساننىڭ ئۆزلىكىنى تېپىپ تەبىر بېرىشىدە ئىشلەتكەن ئەينەك ئوخشىتىشىغا ئوخشاپ قالىدۇ. ۋولكان جەمئىيەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلاردا ئۆتمۈشتە يۈز بەرگەن تىراگېدىيەلىك ئازاب-ئوقۇبەتلەر زور رول ئوينايدىغانلىقىنى تەكىتلەپ، توقۇنۇشلارنىڭ ئىجتىمائىي-پىسخىكىلىق تەرىپىنى ئەسكەرتىدۇ. ۋولكان ئۆتمۈشتە يۈز بەرگەنلەرنىڭ ئەۋلادتىن ئەۋلادقا مۇبالىغە ھالەتتە يەتكۈزۈلۈشى نەتىجىسىدە گۇرۇپپا كىملىكىنى شەكىللەندۈرىدىغان قىسىملارنىڭ بىرى ھالىتىگە كېلىدىغانلىقىنى، بۇ ھادىسىلەر قالدۇرغان تەسىرلەر ۋە مۇبالىغە قىلىنىش سەۋەبىدىن شەكىللەنگەن ھېكايىلەر تۈرتكىسىدە تىراگېدىيەنى بېشىدىن كەچۈرۈپ باقمىغان ئىنسانلارمۇ پىخسىكىلىك جەھەتتىن تەسىرگە ئۇچراپ باشقا گۇرۇپپىلارغا نىسبەتەن دۈشمەنلىك ۋە ئىنتىقام تۇيغۇسىغا ئىگە بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇڭا بۇ خىلدىكى ئامىللارمۇ ئىختىلابلارغا سەۋەب بولغان.[25]جون دوللارد بولسا فىرويىد ۋە لورېنزنىڭ نەزىرىيەلىرىگە تەنقىدىي نۇقتىدىن قاراش ئارقىلىق، توقۇنۇش ۋە زورۋانلىقنىڭ توقۇنۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىشىنىڭ ئىنساننىڭ تەبىئىتى بىلەن مۇناسىۋىتى يوقلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. دوللارد شەخسلەر ياكى گۇرۇپپىلارنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى مەقسەتلىرى سەۋەبىدىن ئەسلىدىلا ئىنسان تەبىئىتىدە بار بولغان تۇغما زوراۋانلىققا يۈزلىنىش ئارقىلىق توقۇنۇشقا كىرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئۆزگىچە قاراشنى ئوتتۇرىغا قويغان.[26]بۇ يەردىكى مۇھىم نۇقتىدىلاردىن بىرى دوللاردنىڭ زوراۋانلىقىنىڭ ئىنسان تەبىئىتىدە تۇغما ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلغان بولۇشىنىڭ ئەكسىچە يۈز بېرشىنىڭ ياكى ئىزچىللىققا ئىگە بولۇشىنىڭ توقۇنۇشقا باغلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلىشىدۇر. دوللاردنىڭ بۇ قارىشى ماقالىمىزنىڭ كېيىنكى قىسمىدا باشقا نەزىرىيەلەر سېلىشتۇرۇلغان ھالدا بايان قىلىنىدۇ.
يۇقىرىدا تىلغان ئېلىنغان نەزىرىيەلەردە بىيولوگىيەلىك، پىسخىكىلىق ئامىللار ئايرىم ھالدا تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ھەممىسىدە توقۇنۇش خاھىشىنىڭ ئىنساننىڭ تەبىئىتىدىن كېلىپ چىققانمۇ ياكى پەرقلىق ئامىللارنىڭ تەسىرى بىلەن يۈز بەرگەنمۇ دېگەن نۇقتا ياتىدۇ.
توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىملىك تۈرلىرىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى توغرىسىدا پەرقلىق تۈرلەرگە ئايرىشلار ئېلىپ بېرىلغان بولسىمۇ،[56]ئەمەلىيەتتە ھەممىسىنىڭ «شەخسىي» ۋە ›ئىجتىمائىي»بولۇپ ئىككى خىل كىملىككە ئايرىلىدىغانلىقىنى بايقايمىز. ئا. سىمىس كىملىكنى ئككى تۈرگە ئايرىيدۇ. كىملىكنى «شەخسىي ۋە كوللېكتىپ كىملىكلەر» بولۇپ ئىككى خىل جەھەتتە ئانالىز قىلغان ئا. سىمىس، شەخسىي كىملىكلەرنى كۆپ قىرلىق (ئائىلە، ئىجتىمائىي جىنسىيەت، سىنىپ، رايون، دىن، ئېتنىك ۋە مىللەت) ۋە شارائىت ۋە شارائىتقا ئاساسەن مۇھىملىق دەرىجىسى ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان كىملىكلەر تەرىقىسىدە ئىزاھلايدۇ. ئا. سىمىس كوللېكتىپ كىملىكلەرنىڭ (ئېتنىك ۋە مىللىي مۇناسىۋەتلەر)كۆپ چاغلاردا ئۆزگىرشچان بولۇشتىن بەكرەك كەڭ دائىرلىك ياكى ئومۇمىي بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ كىملىكلەرگە ئىگە چىقىش (تەئەللۇق ھېس قىلىش) ۋە بۇ كىملىكلەرنىڭ مۇھىملىق دەرىجىسى شارائىت ۋە زامانغا ئاساسەن ئۆزگىرەيدۇ، شۇنداقلا  دائىرىسى تارايتىلىدۇ ياكى كېڭەيتىلىدۇ.[57]
توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (18-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىملىك توقۇنۇشى نەزىرىيەلىرىگە قارايدىغان بولساق، توقۇنۇش ماقالىنىڭ دەسلەپكى قىسمىدا تىلغا ئېلىنغان ئوبيېكتىپ-ئەقلىي ياكى سۇبيېكتىپ-غەيرى ئەقلىي دەپ ئىككى تۈرگە ئاساسەن تەبىرلەندى. شۇنى ئەسكەرتىش كېرەككى، ئانتروپولوگىيە، جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە ۋە پىسخىك ئانالىز ئىلمى قاتارلىق ساھەلەردە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلاردا بىردەككە كەلگەن قاراش يوق بولۇپ، بۇ تېما ئۈستىدىكى تەتقىقات ۋە مۇنازىرىلەر ھېلىھەم داۋاملاشماقتا. «توقۇنۇش ئانالىزى ۋە تىچنلىق تەتقىقاتلىرى»غا دائىر ئەسەرلەرگە قارايدىغان بولساق، «كىملىك مەركەزلىك»، «توقۇنۇش ئامىلى سۈپىتىدە كىملىك» ۋە «كىملىك توقۇنۇشلىرى»غا ئوخشاش ناملار بىلەنمۇ كىملىك توقۇنۇشىغا مۇناسىۋەتلىك نەزىرىيەلەرنى ئۇچرىتىمىز. بەزى ئىلىمشۇناسلار كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلارغا نوقۇل ئوخشىمىغان كۈلتۈر كىملىكلەرنىڭ نورمىلىرى، قەدرىيەتلىرى سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغان پەرقلەر ۋە بۆلۈنۈشلەر سەۋەب بولىدىغان توقۇنۇشلار تەرىقىسىدە ئېنىقلىما بېرىشىدۇ. بەزى ئىلىمشۇناسلار بولسا پەرقلىق ئېتنىك ياكى دىنغا ئوخشاش كۈچلۈك كىملىككە ئىگە گۇرۇپپا ئوتتۇرىسىدىكى تىركىشىش ۋە توقۇنۇشلار ياكى ئاز سانلىق گۇرۇپپىلارنىڭ ھاكىمىيەت، بايلىقلارنى ئۈلۈش، سالاھىيەت-نوپۇز ۋە نىشانلار ئۈچۈن ئېلىپ بارغان تىركىشىش، كۈرەش ۋە ئۇرۇشلارنى كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇش كاتېگورىيەسىگە تەۋە قىلىدۇ. تېخىمۇ ئەتراپلىق ۋە بىردەك قوبۇل قىلىنغان يەنە بىر قاراش بولسا، كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلارغا ھەر قانداق بىر ئىجتىمائىي كىملىك گۇرۇپپىسىنىڭ مەيلى سىممېترىك بولسۇن مەيلى غەيرى سىممېترىك بولسۇن، مەقسەتلەر ياكى قەدرىيەتلەر سەۋەبىدىن ئېلىپ بارغان كۈرەش، تىركىشىش دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. مەزكۇر قاراشنىڭ ئەتراپلىقى نەزەرگە ئېلىغىنىدا، ئىجتىمائى (كوللېكتىپ)كىملىك گۇرۇپپىلىرنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجلىرى، مەنپەئەتلىرى، سىياسىي ھاكىمىەتتىن ئۈلۈش ئېلىش مەقسەتلىرى، ئىدېئولوگىيەلىك نىشانلىرى، ئېتىراپ ۋە قوبۇل قىلىنىش، شەرەپ، ئېتىقادلىرى ياكى قەدرىيەتلىرىگە ئوخشاش تىركىشىش ساھەلىرىدە  دۆلەت ئورگانلىرى بىلەن ئېلىپ بارغان كۈرەشلىرى، مۇستەملىكچىلىك-شۈمۈرگەچىلىكتىن كېيىنكى ئۇلۇس ئازادلىق كۈرەشلىرى، ئىدېئولوگىيەلىك گۇرۇپپىلارنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك گۇرۇپپا كىملىكلىرىنى ئاساس قىلىپ باشقا ئىدېئولوگىيەلىك گۇرۇپپىلار بىلەن ھاكىمىيەتنى تالىشىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان ئىچكى ئۇرۇشلار، ئىنقىلابلار، تارىخنىڭ مەلۇم دەۋرىدە يۈز بەرگەن سىنىپىي توقۇنۇشلار، دىنى ئۇرۇشلار، ھەتتا جىنسىيەت مەركەزلىك تالاش-تارتىش ۋە توقۇنۇشلار قاتارلىقلار ھەممە بىردەك ئېتىراپ قىلىنغان كىملىك ئېنىقلىمىسى بولۇشتىن بەكرەك، كىملىك توقۇنۇشى دەپ قارىلىدۇ. كىملىكنىڭ كەڭ ئېنىقلىمىسى ۋە دائىرىسىنىڭ ئەكسىچە، ماقالىنىڭ ئالدىنقى قىسمىدا تىلغا ئېلىنغىنىدەك، كوللېكتىپ ۋە ئومۇملاشقان توقۇنۇشلارغا ئېتنىك، دىن، ئۇلۇس، ئىدېئولوگىيە، سىنىپ بولۇپ ھەم ھېسسىيلىقى كۈچلۈك ھەمدە ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنىڭ ئاساسلىق مەركىزىنى ئېتنىك، دىن، ئۇلۇس، ئىدېئولوگىيە ۋە سىنىپ قاتارلىقلارنى ئاساس قىلىپ ئىپادىلىگەن كىملىكلەرگە ئاساسەن ئېنىقلىمغا بېرىلگەنلىكىنى بايقايمىز.
خىتاينىڭ چوڭ قىيىنچىلىقى: دۇنيا سىستېمىسىغا قوشۇلۇش ۋە ئىچكى باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ كىرىزىسى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، خىتاينىڭ كەلگۈسى، بۇ ئاساسىي قىيىنچىلىقنى قانداق باشقۇرىدىغانلىقى بىلەن بىۋاسىتە باغلىنىشلىق. قىسقا مۇددەتتە، خ ك پ نىڭ ئىگىلىگەن زور تېخنىكىلىق كۆزىتىش ۋە بېسىم ئاپپاراتى، كۆرۈنۈپ تۇرغان مۇقىملىقنى داۋاملاشتۇرالايدۇ. ئەمما ئۇزۇن مۇددەتتە، ئىچكى جانلىقلىقىنى ۋە مەشرۇئىيىتىنى يوقاتقان بىر سىستېمىنىڭ، چوڭ بىر ئىقتىسادىي كىرىزىس، ئىجتىمائىي پارتلاش ياكى خەلقئارا بىر توقۇنۇشقا ئوخشاش ئويلىمىغان بىر زەربە قارشىسىدا پۇت تىرەپ تۇرۇشى بارغانسېرى قىيىنلىشىدۇ. شۇڭلاشقا، خىتاي دۇچ كېلىۋاتقان ئەسلى سوئال، دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ بولالايدۇ-بولالمايدۇ مەسلىسىدىن بەكرەك، ھازىرقى باشقۇرۇش شەكلىنىڭ قاچقىلى بولمايدىغان كىرىزىسلار قارشىسىدا ئۆزىنى قۇتقۇزۇپ قالالامدۇ-قالالمايدۇ مەسىلىسىدۇر.
ئىنتېرنېت مەنبەلىرى:
ئىلمىي ماقالىلەر ۋە كىتابلار:
ترامپنىڭ كۆلەڭگىسىدىكى تىنچلىق پىلانى ئۇكرائىنا ئۈچۈن بىر ھەل قىلىش چارىسىمۇ ياكى گېئوپولىتىكىلىق بىر دو تىكىشمۇ؟ (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Kyiv Independent. (2025, November 21). 28 points later: Why Trump’s latest peace plan for Ukraine is different.
Chatham House. (2025, November 22). Trump pressures Ukraine to accept peace deal: Early analysis from Chatham House experts.
خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى(شەرقىي تۈركىستان) ئۇيغۇرلارغا قارشى يۈرگۈزگەن زۇلۇملىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئېنىقلىمىسىغا توغرا كېلىدىغان-كەلمەيدىغانلىقى توغرىسىدا تەنقىدىي تەھلىل (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارىرو لوررايىن چاكۋاكۋاما تەرىپىدىن 2021-يىلى دېكابىردا جوھاننسبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتىدا تەقدىم قىلىنغان بۇ ماقالىدە، خىتاينىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئۇيغۇرلارغا قارشى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت (يۈز تونۇش، CCTV)، مەجبۇرىي لاگېرلار، جىنسىي زوراۋانلىق، تۇغماس قىلىش ۋە بالىلارنى ئايرىۋېتىش قاتارلىق زۇلۇملىرى تەكشۈرۈلگەن، بىرىنچى بابتا شىنجاڭنىڭ تارىخى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكى تونۇشتۇرۇلۇپ، تەتقىقاتنىڭ مەقسىتى بۇ ھەرىكەتلەرنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ باھالاش دەپ ئېنىقلانغان؛ ئىككىنچى بابتا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق كېلىشىمى» (1948) بويىچە جىسمانىي-روھىي زىيان، تۇغۇتنى توسۇش ۋە بالىلارنى ئايرىۋېتىشنىڭ شىنجاڭدا سىستېمىلىق يۈرگۈزۈلگەنلىكى دەلىللەنگەن؛ ئۈچىنچى بابتا «رىم نىزامنامىسى» (1998) ئاساسىدا قاماق ۋە جىنسىي جىنايەتلەرنىڭ كەڭ كۆلەمدە ۋە پۇقرالارغا قارشى ھۇجۇم سۈپىتىدە كۆرۈلگەنلىكى تەكىتلەنگەن؛ تۆتىنچى بابتا خىتاينىڭ دۆلەت ۋە شەخس جاۋابكارلىقى ئىسپاتلانغان بولسىمۇ، ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى ۋېتو ھوقۇقى ۋە «رىم نىزامنامىسى» غا قوشۇلماسلىقى سەۋەبىدىن جاۋابكارلىققا تارتىلىشى قىيىنچىلىققا ئۇچرايدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ، خەلقئارالىق تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش ۋە ئۇيغۇر ھوقۇقلىرىنى قوغداش تەۋسىيە قىلىنغان.
قاتتىق تەھدىتتىن يۇمشاق تەھدىتكە قاراپ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھالبۇكى، يۇمشاق تەھدىت ئامىللىرى پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە خەۋپ  يارىتىدۇ. ھەر دۆلەتنىڭ ۋە جەمئىيەتنىڭ كورونا ۋىرۇسى، يەر تەۋرەشكە ئوخشاش تەبىئىي ئاپەتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇقلىرى ئوخشاش. بۇلارغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن ، خەلقئارا سىستېما ئىچىدە چوقۇم ئورۇن ئېچىلىشى كېرەك. يېڭى خەلقئارالىق تەشكىلاتلار قۇرۇلۇشى ياكى ئىسلاھ قىلىنىشى لازىم. ئالدىمىزدىكى مۇساپىدە ئىنسان ئامىلى دۆلەتلەرگە نىسبەتەن تېخىمۇ مۇھىم ئورۇنغا ئۆتىدۇ. بۇ ئۇچۇرموكراتىيە سىستېمىسىنىڭ ئەۋزەللىكى. ھەر بىر شەخسنىڭ ئۆزىگە خاس مائارىپ سەۋىيىسى ، جەمئىيەتكە قوشقان تۆھپىسى قاتارلىقلار بار. ئۆلچەملەرگە ئاساسەن بېكىتىلگەن دەرىجىدە ھاكىمىيەتكە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان بولۇشى كېرەك. ئالەمشۇمۇللىقنىڭ يىگانە دۇنيا دۆلىتى بولۇشىغا ھاجەتنىڭ يوقلۇقى، دۇنيانىڭ تىنچلىقى ۋە گۈللىنىشى كېرەكلىكىنى مەزمۇن قىلغان يېڭى بىر مەدەنىيەت پەقەت مائارىپ ، ئادالەت ۋە ئەركىنلىك ئارقىلىقلا مۇمكىن بولىدۇ. ئامېرىكا ياكى خىتاي ، سۈۋەيىش مۇساپىسى ياكى يېڭى دۇنيا تەرتىپى، كىم ياكى نېمە دېسەك دەيلى، كۆڭۈل بۆلىنىدىغان بىردىنبىر رېئاللىق كىشىلىك ھوقۇق ، ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋە ئەركىنلىكلەر بولۇشى كېرەك. بىز بۇنىڭدىن كېيىن ئالدىمىزغا قانداق تەھدىتلەرنىڭ چىقىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىيەلمەيۋاتقان بۇ دەۋردە، يولغا قويۇلىدىغان تەدبىرلەر دۇنيانىڭ ئىنسانلاردىن ۋاز كېچىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان بىردىنبىر چارە بولۇشى مۇمكىن.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرجىمىسى
مەنبە: قارار گېزىتى