ئۆزگىرىۋاتقان خەلقئارا تەرتىپنىڭ سىياسىي ئىقتىسادى ۋە ھۆكۈمرانلىق كىرىزىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەنە بىر تەرەپتىن، تىموتىي گارتون ئاشنىڭ «چوڭ كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى باشلانغاچقا، تەرتىپسىزلىككە ھازىرلىنىڭ» (Brace for Disorder as Great Power Shifts Begin) ناملىق ماقالىسى، يەرشارىۋى تەرتىپنىڭ كۆپ ئۆلچەملىك تەبىئىتىنى نامايان قىلىدۇ. شۈ ئاشنىڭ تەھلىللىرى ئارقىلىق نۆۋەتتىكى تەرتىپنىڭ ئاساسىنىڭ ھەربىي كۈچكە تايىنىدىغانلىقىنى، لېكىن بۇنىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىياتلار ۋە سىياسىي قارارلار بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن مۇرەككەپ بىر قۇرۇلمىنى ئىپادىلەيدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئاش تەكىتلىگەن تېخنىكىلىق رىقابەت ۋە بۇنىڭ ھەربىي تەسىرلىرى، ئىقتىسادىي تەرتىپنىڭ پەقەت بازار دىنامىكىلىرى بىلەنلا چۈشەندۈرۈلگىلى بولمايدىغانلىقىنى، دۆلەت بىخەتەرلىكى ئىقتىسادنىڭ ئالدىغا ئۆتكەن يېڭى بىر دەۋرگە كىرىلگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە.
بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، «The Economist»نىڭ «لىبېرال خەلقئارا تەرتىپ ئاستا-ئاستا پارچىلانماقتا» (The Liberal International Order is Slowly Coming Apart) ناملىق ماقالىسىدە، تەرتىپنىڭ ئىقتىسادىي تەرىپىگە مەركەزلىشىپ ئۆتكەن دەۋرنىڭ ھېساباتىنى قىلىنىدۇ. شۈ لىبېرال تەرتىپنىڭ گەرچە ئامېرىكانىڭ مەنپەئەتلىرىگە خىزمەت قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولسىمۇ، باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈنمۇ مۇھىم پايدىلارنى تەمىنلىگەنلىكىنى قەيت قىلىدۇ. پاراۋانلىقنىڭ كەڭ دائىرىگە كېڭىيىشى ۋە نامرات دۆلەتلەرنىڭ تەرەققىي تاپقان ئىقتىسادىي گەۋدىلەرگە يېقىنلىشىشى (convergence)، بۇ تەرتىپنىڭ ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان ئۇتۇقلىرى قاتارىدا سانىلىدۇ. بىراق ماقالىدە، بۇ ئۇتۇقلارنىڭ ئەمدىلىكتە تەھدىت ئاستىدا ئىكەنلىكىنى ۋە سىستېمىنىڭ قۇرۇلما خاراكتېرلىك بىر يىمىرىلىشنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
ھەر ئىككى تەھلىلدىمۇ نۆۋەتتىكى تەرتىپنىڭ دەز كېتىۋاتقانلىقى بېكىتىلمەكتە ۋە بۇ ئەھۋال بىر قاتار ئالامەتلەر بىلەن مۇناسىۋەتلەندۈرۈلمەكتە. شۈ بۇ ئالامەتلەرنى ئېمبارگولار، ياردەم پۇلى ئۇرۇشلىرى، مەبلەغ ئېقىملىرىنىڭ پارچىلىنىشى، خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ پالەچ ھالغا چۈشۈپ قېلىشى، ئامېرىكا دوللىرى سىستېمىسىنىڭ قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى (weaponization)، ھەربىي توقۇنۇشلار، يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىشى، سىياسىي جىددىيچىلىكلەر ۋە رېۋىزىيونىست بايانلارنىڭ ئومۇملىشىشى دەپ تىزىپ چىقىدۇ. بۇ تىزىملىك، يەرشارى سىستېمىسىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ئەمەس، بەلكى قانۇنىي ۋە دىپلوماتىك تۈۋرۈكلىرىنىڭمۇ بۇزۇلۇشقا يۈزلەنگەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە.
يەرلىك ئاۋامچىل ھەرىكەتلەرنىڭ ۋە ئېتنىك-مىللەتچى بايانلارنىڭ كۈچىيىشىنىڭ بۇ تىزىملىكتە بىۋاسىتە ئورۇن ئالماسلىقى دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. ئاپتور بۇ ئامىللارنىڭ بەلكىم «ئىچكى سىياسەت» ياكى «مەدەنىيەت-سىياسەت» كاتېگورىيەلىرىدە باھالانغانلىقىنى، ئەمما ماھىيەتتە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك گېئو-سىياسىي كونتېكىستنىڭ قوشۇمچە مەھسۇلاتى ياكى داۋامى سۈپىتىدە قارىلىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ ھۆكۈم، ئىچكى سىياسىي دىنامىكىلارنىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى داۋالغۇشلارنىڭ تەسىرىدىن خالى  ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە سىستېمىلىق كىرىزىسنىڭ ئىجتىمائىي ئاساستا پەيدا قىلغان ئىنكاسلىرى ئىكەنلىكىنى ئىما قىلىدۇ.
بۆلۈمنىڭ ئاخىرىدا شۈ يەرشارى تەرتىپىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن ئىنتايىن ئوبرازلىق بىر ئوخشىتىشنى ئىشلىتىدۇ. تەرتىپنىڭ چېگرالىرىنىڭ ئېنىقسىز، شەكىلسىز ۋە تۇتۇق ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن ئاپتور، ۋەزىيەتنى ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ۋەيران بولغان بىر بىمارغا ئوخشىتىدۇ. يەرشارىۋى كۆزەتكۈچىلەر، سىستېمىنىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا ئوتتۇرىغا چىققان كىچىك توسالغۇلارنى، يەرلىك توقۇنۇشلارنى ياكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلارنى (خۇددى بىر بۇرنى ئېقىش، بىر سانجىق ياكى گۇمانلىق بىر يۆتەلگە ئوخشاش)، ئاستىرتتىن  تېخىمۇ ۋەيران قىلغۇچى بىر كېسەللىكنىڭ – مەسىلەن، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئىقتىدارىنى يوقىتىدىغان ئەيدىز (HIV) ۋىرۇسىغا ئوخشاش بىر ئەھۋالنىڭ – ئالامەتلىرى سۈپىتىدە تەبىرلەشتىن  قورقماقتا. بۇ مېتافورا، خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئۆز ئۆزىنى  ئوڭشاش ۋە كىرىزىسلارنى باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى (ئىممۇنىتېت كۈچىنى) يوقاتقانلىقى توغرىسىدىكى چوڭقۇر ئەندىشىنى كونكرېتلاشتۇرماقتا.
ئىككىنچى بۆلۈم: بازار پىسخولوگىيەسى ۋە توقۇنۇشۇۋاتقان بايانلارنىڭ قىسقۇچىدىكى ئىقتىساد
تەتقىقاتنى كۆزدىن كەچۈرۈشنىڭ ئىككىنچى بۆلۈمىدە ئانجېلا شۈ، جىللىيان تېت ۋە رانا فوروھارنىڭ «Financial Times»دىكى ماقالىلىرىگە دىققەت مەركەزلەشتۈرۈپ، بازار كۆزەتكۈچىلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى ئېنىقسىزلىقلارغا قايتۇرغان ئىنكاسلىرىنى تەتقىق قىلىدۇ. بۇ بۆلۈم ماكرو ئىقتىسادىي ۋە گېئو-سىياسىي تەھلىللەرگە قارىغاندا، مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ھەرىكىتى، بازار پىسخولوگىيەسى ۋە ئىقتىسادىي بايانلارنىڭ (narratives) رىقابىتى ئۈستىگە مەركەزلىشىدۇ. شۈ بۇ تەھلىللەرنى، سىستېمىنىڭ ئىچىدە تۇرۇۋاتقان ۋەزىيەتنى چۈشىنىشكە تىرىشىۋاتقان بازار ئاكتىيورلىرىنىڭ ئىنكاسى سۈپىتىدە تۈرگە ئايرىيدۇ.
جىللىيان تېتنىڭ «بازارلار جىمجىت – بۇ ئەندىشىلىك ئەھۋال» (The Markets are Silent – That is Worrying) ناملىق ماقالىسى، ئامېرىكا ئىقتىسادىي ئۇتۇقلىرىنىڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكلىرىنىڭ تەۋرەنگەنلىكىگە دائىر كۈچلۈك بىر دەسلەپكى ھۆكۈمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۈ تېتنىڭ تەھلىلىدە بۇ تۈۋرۈكلەرنىڭ نېمىلەر ئىكەنلىكىنىڭ ئېنىق كۆرسىتىلمىگەنلىكىنى، ئەمما تېكىستنىڭ مەزمۇنىدا بۇ ئاساسلارنىڭ تەھدىت ئاستىدا ئىكەنلىكى پەرەز قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. تېت بولۇپمۇ ئامېرىكا بازارلىرىدا كۆزىتىلگەن جىمجىتلىق ۋە پەسىيىپ كېتىشنىڭ سەۋەبلىرىنى سۈرۈشتۈرىدۇ. يەرشارىۋى خەۋپلەر بۇ دەرىجىدە يۇقىرى بولغان بىر مەزگىلدە بازارلارنىڭ بۇنچىلىك تىنچ تۇرۇشى، ئەقلىي بىر ھەرىكەتتىن بەكرەك، بىر ئىنكار قىلىش ھالىتى ياكى تاللاش يولى  يوقلۇقىدىن كېلىپ چىققان بىر چارىسىزلىق سۈپىتىدە ئىزاھلانماقتا.