مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇستاز، ئۇنداقتا مودېرنىزمغا قارشى قايسى ئۇسۇل بىلەن تاقابىل تۇرۇشىمىز كېرەك؟ ئالدى بىلەن بۇ مەسىلە بىلەن مۇناسىۋەتلىك پەلسەپە يارىتىپ، ئاندىن ئۇنىڭ ئەمەلىي ھاياتقا تەدبىقلىنىشىنى ۋۇجۇتقا چىقىرىشىمىز كېرەكمۇ؟ ياكى چۈشەنچە ۋە ھەرىكەتنى ئۆزئارا زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن جەريان دەپ قاراپ، ئۇنىڭغا قارىتا ھەرىكەت قىلىش لازىممۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: مەن بۇ باسقۇچلارنى بىرلىكتە ئىلگىرىلىشى كېرەك دەپ قارايمەن. ئىسلامدا تەپەككۇر بىلەن ئەمەل بىر – بىرىدىن ئايرىلغاندا ئاللاھ قەلىپلەرگە بەرىكەت بەرمەيدۇ.
چۈنكى سىز يۇقىرىدا تىلغا ئالغان 7 – ئەسىردىن 10 – ئەسىرگىچە داۋاملاشقان جەرياننىڭ ئارقىسىدا ئەمەلىي پراكتىكا مەۋجۇت بولۇپ، ئۇنىڭدىن ئۇزۇقلانغان، ئۇ ئارقىلىق كۈچلەنگەن ۋەزىيەتتە ئىدى. پەقەت چۈشەنچە، پەلسەپىنى نەزەردە تۇتمايۋاتىمىز، پەردە ئارقىسىدىكى تەجرىبە جۇغلانمىسى ۋە ئورتاق ئەقىلنى نەزەردە تۇتىۋاتىمىز. بەلكىم ئۇنىڭ توختىماي قىممەت يارىتىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، شۇنداقمۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: مېنىڭچە شۇنداق. لېكىن بۇ جەرياندا -ئاللاھ ئۇ ئىككىسىدىن رازى بولسۇن- غەززالى گرىك پەلسەپىسى ۋە بىرۇنى بۇددىزم، ھىندۇئىزم ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان بولۇپ، كىچىك ھەجىملىك كىتاپلارنى يېزىپ، بىزگە ئۇلارنى تونۇشتۇرىدۇ. غەززالى، ئارىستوتىل ئارقىلىق پەلسەپىنى ۋە پەلسەپىۋى چوڭقۇرلۇقنى ئاز – كۆپ ئۆگىنىپ، ئۇ يەردىن سۆز قىلغان. بۈگۈن ئۇنداق ئەمەسىمىز. ئاللىكىملەر تارىخۋازلىق ھەققىدە دوكتۇرا ئۇنىۋانىنى ئالغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ تارىخۋازلىقنى بۈگۈنىمىزگە ئېلىپ كېلەلمەيدۇ. چۈنكى ئۇ بۇنىڭ ئىسلام ئۈچۈن پەيدا قىلغان خەۋپنى ھېس قىلىپ يېتەلمىگەن. تارىخۋازچىمۇ سەن؟ ياق، ئۇنداق ئەمەس. ناھايىتى ياخشى، لېكىن بۇ نۇقتا قالماسلىقى لازىم. سەن تېما ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ باردىڭ، ئۇنىڭ بىلەن ھېساپلىشىشىڭ كېرەك. ياكى سەن بۇنى ياقىلايدىغان بولساڭ، ئۇنداقتا ئۇنى ياقىلا. لېكىن بۇنداق قىلىشنىڭ ئورنىغا ماڭا تارىخۋازلىقتىكى مۇھىم كىشىلەرنى، ئەسەرلەرنى ماڭا يادلاپ بېرىدۇ. ئۇنىڭغا ماقۇل، بۈگۈنچۇ؟ يوق، ھېچقانداق جاۋاپ يوق. بۇ ئەسلىدە قوش خىياللىق زېھىندۇر. لېكىن بۈگۈن مۇسۇلماننىڭ زېھىنى مۇشۇنداق ئىشلەيدۇ. بۇ شۈبھىسىزكى، مۇسۇلماننى مودېرنىزمغا ئېلىپ بارىدىغان باسقۇچتۇر. سىزگىمۇ مەلۇم، كائىنات بىلەن باشقا ساھەلەر ئايرىمدۇر. سىز بۇ ئايرىلىشنى قوبۇل  قىلغان ۋاقتىڭىزدا ئىسلام نامىدىن سەنئەت پائالىيىتى ئېلىپ بارالايسىز، ئىسلام نامىدىن قانۇن تۈزەلەيسىز، ئىسلام نامىدىن جەمئىيەتشۇناسلىق ۋە ئەدەبىيات بىلەن شۇغۇللىنالايسىز. لېكىن ھېچقاچان سىز ئەدەبىيات دېگەن نېمە؟ قانۇنچۇ؟ جەمئىيەتشۇناسلىق دېگەن نېمە؟ قاتارلىق سوئاللارنى سورىيالمايسىز. چۈنكى بۇ كاتىگورىيىگە ئايرىش سىزگە بۇنداق ئىمكانىيەتنى بەرمەيدۇ. ئۇنداق تەپەككۇر قابىلىيىتى ئاتا قىلمايدۇ. يەنى، ئۇنى ياكى ئۇ ساھەنىڭ يوللۇق بولۇشى ھەققىدە قايتىدىن ئويلىنىشىمىز كېرەك.
ئابدۇراھمان ئارسلان: شۇنداق، ئەلۋەتتە بولمايدۇ. ئۇ ۋاقىتتا ئۇ كاتىگورىينىڭ (ئۇقۇمنىڭ) مەۋجۇت بولۇشى ھەققىدىكى سوراق بىلەن شۈبھىلىك ھالغا كىرىپ قالىدۇ. ھالبۇكى، سىز ئۇ كاتىگورىينى ئاساس قىلغانلىقىڭىز ئۈچۈن ئۇلار ھەققىدە توختىلالايسىز. يەنى مۇنداق، كۈلتېر ئۇقۇمىنى ئىشلەتمەيمىز. ئۇنداقتا قانداق بولىدۇ؟ ھاڭ ھاسىل بولدى، بىز بۇ ھاڭغا چۈشتۇق دېگەن گەپ. ئىنشائاللاھنى ئىشلەتمەيمىز، ئۇنداق قىلساق قانداق بولىدۇ؟ ھاڭغا چۈشتۇق دېگەن گەپ. زېھىن تۇيۇقسىز چۈشۈپ كېتىۋاتقان ئايروپىلانغا ئوخشاش تۆۋەنلەشكە باشلايدۇ. مەن بۇ سەۋەپتىن ئالدى بىلەن دەۋرنى تىلغا ئالىمەن. غەرپتە كۈلتېر ئۇقۇم 1700 – يىللاردا ئىشلىتىلىشكە باشلانغان. بىزدە بولسا كۈنىمىزگە تېخىمۇ يىقىن مەزگىلدە ئىشلىتىلىشكە باشلىدۇق. ئەجىبا ئۇنىڭدىن ئىلگىرى كۈلتېر ئۇقۇمى بارمىتى؟ بۈگۈنكى مەنىسى بىلەن يوق ئىدى. ئەنئەنە بار ئىدى، تۆرە بار ئىدى. ئەمما سىلەر ئەي مۇسۇلمانلار، كۈلتېر ئۇقۇمىغا قارشى چىقمايسىلەر، لېكىن ئەنئەنە ئۇقۇمىغا قارشى چىقىۋاتىسىلەر. كۈلتېر ھەممىدىن بەك خەتەرلىك بولۇپ، ئۇنىڭ ئۇلى بوش. ئەنئەنىنىڭ بولسا ئۇلى پۇختا. خاتا بولسا تۈزىتىسىز، ئۇنىڭ ئۇلى بار. ئەمما كۈلتېر ئۇنداق ئەمەس. كۈلتېر ئىزچىل ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. مانا بۇ سەۋەپتىن كۈلتېر بولمىغان بولسا ئۇلۇس دۆلەت پۇقرالىرىغا كىملىك بەرمەيتتى. ئۇلۇس دۆلەت، مودېرن سىياسەت ۋە كۈلتېر بىلەن بىرگە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ.
ئۇستاز، دەل بۇ نۇقتا ئەلى ئىززەتبېگوۋىچنىڭ كۈلتېر ۋە مەدەنىيەتنى ئايرىغانلىقىنى ئەسلىتىپ ئۆتەي. ئۇنىڭچە غەرپنىڭ بۈگۈنكى ھالىتى، مەدەنىيىتى شەكىللەندۈرگەن كۈلتېرگە ئىگە بولغانلىقىدىن بولۇپ، سىز بۇنىڭغا قانداق قارايسىز؟ كۈلتېر ۋە مەدەنىيەت ئۇقۇمىنى بىر – بىرىدىن ئايرىغىلى بولامدۇ؟