مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەدەنىيەت ئەسلىمىسىنىڭ ئۆچۈرۈلۈشى، ئۆتمۈش بىلەن بولغان رىشتىنى ئۈزۈشنى نىشانلايدۇ. تارىخىي ئۇيغۇر قەبرىستانلىقلىرىنىڭ تۈرتۈش ماشىنىسى بىلەن ۋەيران قىلىنىشى (كېرىيە، يېڭىشەھەر ، خوتەندىكى قەبرىستانلىقلار )، ئەجدادلارنىڭ خاتىرىسىنى جىسمانىي جەھەتتىن يوقىتىشتۇر. بۇ ۋەيرانچىلىقلار سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى بىلەن ئىسپاتلانغان. ئۇيغۇر مۇزىكىسى، ئەدەبىياتى ۋە سەنئىتىنىڭ «خىتاي ئالاھىدىلىكى» بىلەن قايتىدىن شەكىللەندۈرۈلۈشى، مەدەنىيەت ئىپادە شەكىللىرىنىڭ ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنىشىدۇر. ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر بىناكارلىق مىراسلىرىنىڭ ئورنىنى خەنزۇ ئۇسلۇبىدىكى بىنالارنىڭ ئېلىشى، شەھەر قىياپىتىنىڭ خەنزۇلاشتۇرۇلۇشىدۇر. ئائىلىلەرنىڭ تارىخى ۋە نەسەبنامىلىرىنىڭ (نەسەب دەرەخلىرىنىڭ) ئۆچۈرۈلۈشى، شەخسىي ۋە كوللېكتىپ كىملىكنىڭ يىلتىزىدىن قومۇرۇلۇشىدۇر.
بۇ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى بىر خەلقنى جىسمانىي جەھەتتىن يوقاتماي تۇرۇپ، ئۇنىڭ كوللېكتىپ كىملىكىنى، تىلىنى، دىنىنى، تارىخىنى ۋە مەدەنىيەت ئەسلىمىسىنى سىستېمىلىق يوقىتىش ئۇرۇنۇشىدۇر. لېمكىننىڭ ئېنىقلىمىسى بىلەن ئېيتقاندا، «بىر گۇرۇپپىنىڭ مىللىي قېلىپىنى يوقىتىش ۋە بېسىۋالغۇچىنىڭ مىللىي قېلىپىنى تېڭىش» تۇر. بۇ جەريان كەلگۈسى ئەۋلادلارنىڭ ئۇيغۇر بولۇپ يېتىشىپ چىقىشىنى توسۇشنى ۋە ئۇلارنى خەنزۇ خىتاي كىملىكىگە سىڭدۈرۈۋېتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
4.3.4. ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش پارادوكسى (زىددىيەتلىك ھادىسىسى):
تەرەققىيات ئارقىلىق نامراتلاشتۇرۇش: شەرقىي تۈركىستان، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ھالقىلىق تۈگۈنىدۇر  ۋە بۇ رايونغا غايەت زور ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى سېلىنماقتا. ئەمما بۇ ئىقتىسادىي «تەرەققىيات»، يەرلىك خەلقنىڭ سىستېمىلىق ھالدا چەتكە قېقىلىشى ۋە نامراتلاشتۇرۇلۇشى بىلەن تەڭ قەدەمدە يۈز بەرمەكتە. بۇ پارادوكسنى (زىددىيەتلىك ھادىسىنى) «تەرەققىيات ئارقىلىق نامراتلاشتۇرۇش» (تەرەققىيات ئارقىلىق نامراتلاشتۇرۇش) دەپ ئۇقۇملاشتۇرۇشقا بولىدۇ.
بايلىق يۆتكەش، بۇ پارادوكسنىڭ ئاساسلىق مېخانىزمىدۇر. شەرقىي تۈركىستاننىڭ مول نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە نادىر مېتاللىرى خىتاينىڭ شەرقىي ئۆلكىلىرىگە سىستېمىلىق ھالدا يۆتكىلىدۇ. ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركلەر بۇ بايلىقلاردىن كىرىم قىلالمايدۇ؛ بايلىق قېزىش شىركەتلىرى پۈتۈنلەي خەنزۇلارنىڭ كونتروللۇقىدا بولۇپ، پايدا مەركەزگە (مېتروپولغا) يۆتكىلىدۇ. ئېنېرگىيە ئېكسپورتىدىن كەلگەن كىرىم رايوندا قالمايدۇ، مەركىزىي ھۆكۈمەتكە تاپشۇرۇلىدۇ. بۇ كلاسسىك مۇستەملىكىچىلىك دەۋرىدىكى خام ئەشيا يۆتكەشنىڭ زامانىۋى نۇسخىسىدۇر.
ئەمگەك كۈچى سۈمۈرگىچىلىكى، رايوندىكى ئىقتىسادىي ئۆسۈشنىڭ يەرلىك خەلق ئۈچۈن نامراتلىقتىن دىرەك بېرىشىنىڭ  يەنە بىر تەرىپىدۇر. «كەسپىي تەربىيەلەش» لاگېرلىرىدىن چىققانلار توقۇمىچىلىق زاۋۇتلىرىدا ۋە پاختا ئېتىزلىرىدا مەجبۇرىي ھەقسىز ئىشلىتىلىدۇ. خەلقئارالىق ماركىلار (نايك، H&M، يۇنىكلوغا ئوخشاش) ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىش قىلىدىغان زاۋۇتلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئىشلىتىلىشى، مۇستەقىل تەكشۈرۈشلەر ۋە تاراتقۇ دوكلاتلىرى بىلەن ئىسپاتلانغان. «نامراتلىقتىن قۇتقۇزۇش» دېگەن نام ئاستىدا ئۇيغۇرلار ئۆز تۇپراقلىرىدىن خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىگە «ئەمگەك كۈچى يۆتكەش» (ئەمگەك كۈچى يۆتكەش) پىلانلىرى بىلەن ئەۋەتىلىدۇ. بۇ پىلانلار ئائىلىلەرنىڭ پارچىلىنىشىغا، مەدەنىيەت رىشتىلىرىنىڭ ئۈزۈلۈشىگە ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك شارائىتلىرىغا يول ئاچماقتا.
نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش (دېموگرافىك ئىنژېنىرلىق / نوپۇس قۇرۇلۇشى)، رايوننىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىنى خىتايلارنىڭ پايدىسىغا ئۆزگەرتىش ئىستراتېگىيەسىدۇر. خىتاي كۆچمەنلىرى ئولتۇراقلىشىش شارائىتى، باجنى كېمەيتىش ۋە خىزمەت كاپالىتى بىلەن رىغبەتلەندۈرۈلىدۇ. ھۆكۈمەت ساھەسىدىكى خىزمەتلەر ئالدى بىلەن خىتايلارغا بېرىلىدۇ. شەخسىي ساھەدىمۇ خىتاي خوجايىنلارنىڭ ئۇيغۇر ئىشچىلارنى خىزمەتكە ئېلىشتىكى ئىككىلىنىشلىرى ئىقتىسادىي كەمسىتىشنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ. نەتىجىدە، ئۇيغۇرلار ئۆز تۇپراقلىرىدا ئاز سانلىق ھالىتىگە چۈشۈرۈپ قويۇلدى؛ 1949-يىلى نۇپۇسنىڭ تەخمىنەن %90 نى ئۇيغۇرلار تەشكىل قىلغان بولسا، 2020-يىلىغا كەلگەندە بۇ نىسبەت %45 ئەتراپىغا چۈشۈپ قالغان. بۇ ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش پارادوكسى، ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ يەرلىك خەلقنىڭ چەتكە قېقىلىشى بەدىلىگە ئەمەلگە ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. رايون ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئۆسۈۋاتقان بولسىمۇ، يەرلىك خەلق بۇ ئۆسۈشتىن مەنپەئەتلىنەلمەيدۇ، ئەكسىچە تېخىمۇ نامراتلىشىدۇ ۋە ئۆز ۋەتىنىدە ياتلىشىدۇ. بۇ دەيۋىد خارۋېينىڭ «مۈلۈكسىز قالدۇرۇش ئارقىلىق كاپىتال توپلاش» ئۇقۇمىنىڭ كونكرېت بىر ئۈلگىسىدۇر.
5.3.4. قانۇنىي بوشلۇق ۋە مۇستەسنا ھالەت
جورجىيو ئاگامبېننىڭ «مۇستەسنا ھالەت» ئۇقۇمى شەرقىي تۈركىستاندا ۋە نورماللىشىپ قالغان ۋە  مەڭگۈلۈكلىشىپ كەتكەن. مۇستەسنا ھالەت بولسا، ئادەتتە ۋاقىتلىق يۈرگۈزۈلىدىغان پەۋقۇلئاددە ھالەت (جىددىي ھالەت )يۈرگۈزۈش ھوقۇقىنىڭ ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىشى ۋە قانۇننىڭ توختىتىپ قويۇلۇشىدۇر. شەرقىي تۈركىستاندا بۇ ئەھۋال «تېررورلۇق» ۋە «بۆلگۈنچىلىك» بايانلىرى بىلەن قانۇنىيلاشتۇرۇلىدۇ.
قانۇنسىز تۇتقۇن قىلىشلار، مۇستەسنا ھالەتنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئىپادىسىدۇر. شەخسلەر ھېچقانداق ئەيىبلەش، سوتلاش ياكى جىنايەت بېكىتىش بولماستىن «تەربىيەلەش لاگېرلىرى»غا ئەۋەتىلىدۇ. بۇ جەرياندا ئادۋوكات بىلەن كۆرۈشۈش، قانۇنىي تەكشۈرۈش ياكى ئەرىز قىلىش ھوقۇقى بولمايدۇ. تۇتقۇن قىلىش قارارلىرى ئالگورىزىملىق نومۇر قويۇش ياكى قوشنىلارنىڭ پاش قىلىشىغا ئوخشاش سۈزۈك بولمىغان مېخانىزملار بىلەن چىقىرىلىدۇ. بۇ ئەھۋال گۇناھسىزلىق پەرىزىنى، ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقىنى ۋە قانۇنىي بىخەتەرلىكنى پۈتۈنلەي يوقىتىدۇ.