خىتاي – ئوتتۇرا ئاسىيا سودا تەڭپۇڭسىزلىقىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ گېئو-سىياسىي ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى توغرىسىدا (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان سودا مۇناسىۋىتىدىكى مۇھىم بىر ساھە «يېشىل ئېنېرگىيە» (Green Energy) ھەمكارلىقى ۋە ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرى بىلەن بولغان باغلىنىشىدۇر. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش نىشانلىرى، خىتاينىڭ يەرشارىۋى يېشىل ئېنېرگىيە بازىرىدىكى تەمىنلەش ئىقتىدارى بىلەن ماس كەلدى. خىتاي نۆۋەتتە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قۇياش ۋە شامال ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى قۇرۇلۇشىدىكى ئاساسلىق ھەمكارلاشقۇچى تەرەپكە ئايلاندى [3].
بۇ ھەمكارلىقنىڭ تەمىنلەش زەنجىرى ئانالىز قىلىنغاندا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىسى (Solar Panel) ئىشلەپچىقىرىشتىكى رولى ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. دۇنيادىكى قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرىنىڭ ئاساسلىق خام ئەشياسى بولغان كۆپ كىرىستاللىق كىرېمنىي (Polysilicon) نىڭ تەخمىنەن %40 تىن كۆپرەكى شەرقىي تۈركىستاندا ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. كۆپلىگەن خەلقئارالىق تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ دوكلاتلىرىدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى بۇ ئىشلەپچىقىرىش جەريانلىرىدا ئەمگەكچىلەرنىڭ ھوقۇقىغا ئائىت ئەندىشىلەر ۋە «مەجبۇرىي ئەمگەك» كۆرسەتكۈچلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان [4].
غەرب دۆلەتلىرى، جۈملىدىن ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى، تەمىنلەش زەنجىرىدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى سەۋەبىدىن شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن بەزى مەھسۇلاتلارغا چەكلىمە قويغان. بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، ئوتتۇرا ئاسىيا بازىرى خىتاينىڭ قۇياش ئېنېرگىيەسى مەھسۇلاتلىرى ئۈچۈن مۇھىم بىر چىقىش يولى بولۇپ قالدى. خىتاي كارخانىلىرى شەرقىي تۈركىستاندا ئىشلەپچىقىرىلغان زاپچاسلارنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئېنېرگىيە تۈرلىرىگە بىۋاسىتە ئىشلىتىش ئارقىلىق، مەھسۇلاتلىرىنى رايونلۇق بازارغا سىڭدۈرۈۋاتىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي ئوتتۇرا ئاسىيادا قۇرغان ئېنېرگىيە تۈرلىرى ئارقىلىق رايونلۇق ئېلېكتىر تورىنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇشنى پىلانلىماقتا. شەرقىي تۈركىستاندىكى قۇياش ۋە شامال ئېنېرگىيەسى بازىلىرىدىن ھاسىل بولغان ئېنېرگىيەنىڭ كەلگۈسىدە قوشنا دۆلەتلەرگە ئېكسپورت قىلىنىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. بۇ جەريان شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاي ئېنېرگىيە ئىستراتېگىيەسىدىكى «ئېنېرگىيە بازىسى»لىق ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، رايوننىڭ خىتاي ئىقتىسادىي سىستېمىسى بىلەن بىر گەۋدىلىشىشىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.
شۇڭا، خىتاي بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا ئوتتۇرىسىدىكى «يېشىل ئېنېرگىيە» ھەمكارلىقى، بىر تەرەپتىن رايوننىڭ ئېكولوگىيەلىك نىشانلىرىغا ياردەم بەرسە، يەنە بىر تەرەپتىن شەرقىي تۈركىستاندىكى تالاش-تارتىشلىق ئەمگەك شارائىتىغا ئىگە كەسىپلەرنىڭ ئىقتىسادىي ئايلىنىشىغا بازار ھازىرلاپ بەرمەكتە. بۇ ئەھۋال، خەلقئارا سودا ئەخلاقى ۋە ئەمگەك ئۆلچەملىرى نۇقتىسىدىن مۇرەككەپ بىر مەسىلىنى ئوتتۇرىغا چىقارماقتا.
4. خىتاينىڭ «قەرز دىپلوماتىيەسى» ۋە سىياسىي تەسىرى
خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي پائالىيەتلىرىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، دۆلەتلەرنىڭ قەرز قۇرۇلمىسىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىدۇر. بەزى ئانالىزچىلار تەرىپىدىن «قەرز دىپلوماتىيەسى»[5] دەپ ئاتالغان بۇ ھادىسە، قەرز ئالغۇچى دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي قارارلىرىغا تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. تۆۋەندىكى جەدۋەلدە، تاجىكىستان ۋە قىرغىزىستان قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالى ۋە بۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدىكى سىياسىي مەيدانىغا بولغان تەسىرى سېلىشتۇرۇپ ئانالىز قىلىندى:
يۇقىرىدىكى ئانالىزدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا سالغان مەبلىغى پەقەت ئىقتىسادىي ئۈنۈم ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى رايون خەۋپسىزلىكى ۋە سىياسىي تەسىر كۆرسىتىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقى، ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە خىتاينىڭ «مۇقىملىق» نۇقتىنەزىرىنى قوبۇل قىلىشىغا ئاساس ياراتماقتا.
5. خەۋپسىزلىك ۋە سىياسىي كونترول: شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى
سودا مەنپەئەتىنىڭ كېڭىيىشى، خىتاي دۆلەت ئىستراتېگىيەسىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىخەتەرلىك ئورنىنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈردى. ئېنېرگىيە تۇرۇبىلىرى ۋە سودا يوللىرى ئۆتىدىغان بۇ رايوننىڭ مۇقىملىقى، بېيجىڭ ئۈچۈن ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك مەسىلىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، دۆلەت، ئىقتىسادىي تۈرلەرنى قوغداش ۋە ئىجتىمائىي تەرتىپنى ساقلاش ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستاندا يۇقىرى دەرىجىلىك بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى يولغا قويدى.
خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا ئېكسپورت قىلىۋاتقان تېخنىكىلىرى ئارىسىدا «ئەقىللىق شەھەر» (Smart City) ۋە ئاممىۋى كۆزىتىش سىستېمىلىرى ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ. بۇ تېخنىكىلارنىڭ بىر قىسمى شەرقىي تۈركىستاندا قوللىنىلغان رەقەملىك باشقۇرۇش ۋە نازارەت قىلىش سىستېمىلىرى بىلەن تېخنىكىلىق ئوخشاشلىققا ئىگە [2]. خىتاي بۇ تېخنىكىلارنى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە تەمىنلەش ئارقىلىق، رايوندا چېگرا ھالقىغان ئۇچۇر ۋە خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) رامكىسىدىكى بىخەتەرلىك كېلىشىملىرى، خىتاي بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ چېگرا باشقۇرۇش ۋە تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش ساھەسىدىكى ھەمكارلىقىنى قانۇنىي ئاساس بىلەن تەمىنلىدى. بۇ ھەمكارلىق شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى پائالىيەت بوشلۇقىنى تارايتىش ۋە چېگرا كونتروللۇقىنى چىڭىتىشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىماقتا.
خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ئاكتىپ مۇداپىئە شەكلىنى ئالغان بولۇپ، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ قانۇن ئىجرا قىلىش ئورگانلىرى بىلەن زىچ ھەمكارلىشىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ خىل ھەمكارلىق، سودا يوللىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش بىلەن بىرگە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن خىتاي چېگراسى ئىچىگە قامىلىپ قېلىشىغا ياردەم بەرمەكتە.
6. شەرقىي تۈركىستانغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلەر
خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان سودا مۇناسىۋىتىنىڭ كۈچىيىشى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي ۋەزىيىتىگە تۆۋەندىكىدەك تەسىرلەرنى كۆرسەتمەكتە: