ئىسلام، مۇسۇلمانلار ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سانائەت ئىنقىلابىدا يۈز بەرگەن ئىشلار تېخنولوگىيەنىڭ ماھىيىتىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋەتتى. غەربىي ياۋروپادا ۋە كېيىنچە باشقا يەرلەردە ئىنسانلار ئۈچۈن مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ماشىنىلار ياسالدى ۋە بۇ ماشىنىلار نۇرغۇن ساھەدە ئادەم كۈچىنىڭ ئورنىنى ئالدى. بۇ ئۆزگىرىش نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ مەسىلەن، ئىلگىرى ئەلجەزىرىلىكلەر ۋە باشقا مۇسۇلمانلار ياسىغان سۇ تۈگمەنلىرى ۋە مۇرەككەپ سائەتلەر بار ئىدى، ئەمما ئادەتتىكى بۇيۇملار يەنىلا قولدا ياسىلاتتى. ھەم بۇلارنىڭ مەنىۋى قىممىتىمۇ بار ئىدى. مەسىلەن، مۇسۇلمان ئالىملار  ياسىغان مۇرەككەپ ماشىنىلارنى ئىچ پۇشۇقىنى چىقىرىدىغان نەرسە ۋە ئويۇننىڭ بىر تۈرى دەپ قارايدىغان غەلىتىلىكلەر بار ئىدى. بۇ ماشىنىلارنىڭ نورمال ئىشلەپچىقىرىشنى ئىلگىرى سۈرۈش مەقسىتىدە لايىھەلەنگەنلىكى ئېتىبارغا ئېلىنمايتتى .
شۇنداق قىلىپ، مەدەنىيەت ئىنقىلابلىرى  سان ۋە سۈپەت ئۆزگىرىشلىرىنىمۇ بىللە ئېلىپ كەلدى. بىر قىسىم داڭلىق غەربلىك يازغۇچىلاردىن 19- ئەسىردە Willam Morris ۋە Jonah Raskin، 20- ئەسىردە Ivan Illich  ۋە Jacques Ellul  قاتارلىقلار زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ ئەكىس تەسىرى ھەققىدە مۇسۇلمانلار بىلىشكە تېگىشلىك بەزى ئەسەرلەرنى يازغان. مەسىلەن، Ivan Illich يازغان «Tools for Conviviality[1]» ۋە فرانسىيەلىك يازغۇچى Jacques Ellul يازغان «The Technological Society²» ناملىق كىتابلار. Jacques Ellul زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ ئىنسانلارنىڭ پىسخىكىسىغا ۋە ئىنسانلار جەمئىيەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرىگە قارىتا مۇھىم تەنقىدى پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان.
70- يىللارنىڭ ئاخىرىدا، بىز Ivan Illich نى ئىرانغا تەكلىپ قىلدۇق ۋە ئىقتىساد ۋە سانائەت قاتارلىق تېخنولوگىيە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان مىنىستىرلىقلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى قاتناشقان يىغىنلارنى ئۆتكۈزدۇق. Ivan Illich بۇ يىغىنلاردا زامانىۋى تېخنولوگىيە بىلەن سېلىشتۇرۇش ئاساسىدا ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيەنىڭ مۇھىملىقىنى چۈشەندۈردى. ئۇنىڭ ھاجەتخانىنى مىسالغا ئېلىپ «ئەگەر ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى كىشىلەرمۇ تەرەت توڭىلىق ھاجەتخانا ئىشلەتكەن بولسا، دۇنيانىڭ سۇ تەڭپۇڭلۇقى بۇزۇلغان بولاتتى» دېگەن سۆزى ھەممەيلەننى ھەيران قالدۇردى. بۇ يىغىندا غەربتىكى ئەڭ ياخشى ئۇنىۋېرسىتېتلارنى پۈتتۈرگەن يۇقىرى دەرىجىلىك مىنىستىرلارمۇ بار ئىدى. Ivan Illich نىڭ دەۋاتقانلىرى ھەققىدە ئۇلارنىڭ ھېچقانداق چۈشەنچىگە ئىگە ئەمەسلىكى ھەيرانلىقنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى بولۇپ، ھالبۇكى، پاكىستان، ئەرەب دۆلەتلىرى ۋە نۇرغۇن ئىسلام دۆلەتلىرىدىكى ئەھۋالمۇ ئوخشاش ئىدى.
ئالدى بىلەن، بىز ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيە بىلەن زامانىۋى ماشىنىنىڭ پەرقىنى چۈشىنىپ يېتىشىمىز كېرەك. ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيە قول ۋە تۇيغۇلىرىمىزنىڭ نامايەندىسىدۇر. بەدىنىمىز روھىمىزنىڭ نامايەندىسى بولغىنىدەك ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيەمۇ بەدىنىمىزنىڭ نامايەندىسىدۇر. ئۇنداق بولمايدىكەن، زامانىۋى ماشىنا ئىنسانىيەتنى چاڭگىلىغا ئالىدۇ. بۇ تېمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن شۇ مىسالغا دىققەت قىلىڭ. ئەگەر ئىسلام دۇنياسىدىكى سەنئەت ئۇستىلىرىنىڭ ماكانى بولغان ئىسفاھان، ماراكەش، دەمەشىق ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش رايونلارغا بارسىڭىز، تاش ۋە ياغاچلارغا ئاددىي قەلەم بىلەن ئېسىل گېئومېتىرىيەلىك نەقىشلەرنى سىزىۋاتقان كىشىلەرنى كۆرەلەيسىز. بۇ يەرلەردە تېخنولوگىيە ۋە سەنئەت بولسا سەنئەت ئۇستىلىرىنىڭ قولىدا بولۇپ، ئۇلار ئاددىي ئەسۋاپلارنى ئىشلىتىپمۇ گۈزەل سەنئەت ئەسەرلىرىنى يارىتالايدۇ. ئەگەر دىترويىتتىكى ماشىنا زاۋۇتىغا بارسىڭىز، ئۇ يەردىكى ئىشچىلارنىڭ قىلىۋاتقان ئىشلىرىنى بەك چۈشىنىپ كەتمەيدىغانلىقىنى، ئىشلىرىنىڭ پەقەت بىر نەچچە كۇنۇپكىنى بېسىشتىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى، بارلىق تېخنولوگىيە ۋە ماھارەتلەرنىڭ ماشىنا – زاۋۇتلارنىڭ ئۆزىدە يوشۇرۇن ئىكەنلىكىنى كۆرەلەيسىز. مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، بۇ ئىنسانلاردىكى سەنئەت ۋە ماھارەتلەرنىڭ ماشىنا – زاۋۇتلارغا يۆتكىلىشى دېمەكتۇر. ھازىر، كومپيۇتېر ۋاسىتىسى بىلەن بۇ جەرياننىڭ ئىككىنچى قەدىمى ئەمەلگە ئاشماقتا. يەنى ئادەم مېڭىسىدىكى ئۇچۇرلار ماشىنىغا يۆتكەلمەكتە. ھازىر نۇرغۇن ئوقۇغۇچىلىرىم بەزى سۆزلەرنى تەلەپپۇز قىلالمايدىغان، ماتېماتىكا مەسىلىلىرىنى ھەل قىلالمايدىغان بولۇپ قالدى. چۈنكى كومپيۇتېر ئۇلار ئۈچۈن ھېسابلايدۇ. يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا، ماشىنىلار بارغانسېرى سەنئەتكار ۋە ئۇستىلارنىڭ قول، كۆز ۋە باشقا جىسمانىي ماھارەتلىرىنى يوق قىلىپ، مېڭىلىرىنى قۇرۇقداپ قويۇۋاتىدۇ.
ھازىر زامانىۋى تېخنولوگىيەمۇ دەل شۇنداق قىلىۋاتىدۇ. بۇ تېخنولوگىيەلەر ئوتتۇرا ئەسىردە ئىراندا بارلىققا كەلگەن سۇ تۈگمىنىنىڭ داۋامى ئەمەس. ئۇ ئىنسان بىلەن ئىشلەپچىقىرىش ۋاسىتىلىرىنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئۆزگەرتىپ، ئىنسانلارنىڭ ئىجادچانلىقىنى ئۆلتۈرمەكتە. (ئىجادچانلىقنى ۋە ئىشنىڭ مەنىۋى ماھىيىتىنى يوقاتماقتا). زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ ئىجادىي قىسىمى بولسا ئىنژېنېرلار لايىھەلىگەن ماشىنىلاردۇر. ئايروپىلان ۋە پاراخوتلارنى لايىھەلىگۈچىلەرنىڭ خىزمىتىدە يەنىلا ئىجادچانلىق بار. ئەمما ماشىنا ۋە تاۋارلارنى تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ ئىجادچانلىق بىلەن مۇناسىۋىتى يوق. شۇڭلاشقا زامانىۋى زاۋۇتلار ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش جايلار بەكلا زېرىكىشلىك تۇيۇلىدۇ ۋە  بۇ سەۋەبتىن دەم ئېلىش ۋاقىتلىرىمۇ ئۇزىراپ كېتىۋاتىدۇ. نېمىشقا ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتە دەم ئېلىش كۈنلىرى يوق؟ بۇ ھەقتە ئويلاپ باقتىڭىزمۇ؟ چۈنكى ئۇ چاغلاردا دەم ئېلىش بىلەن ھايات بىرلىشىپ كەتكەن بولغاچقا، بۈگۈنكىدەك ھەپتە ئاخىرىدىكى دەم ئېلىشلارغا ئېھتىياج تۇغۇلمىغان. كۈنىمىزدە «مەن دۈشەنبىگە بەك ئۆچ، خۇداغا شۈكۈر بۈگۈن جۈمە» دېگەندەك سۆزلەرنى ئاڭلاپ تۇرىمىز. بۇ خىل تەپەككۇر ئىشنىڭ مەنىۋى قىممەتلىرىنىڭ ماشىنىلار تەرىپىدىن يوق قىلىۋېتىلگەنلىكىنىڭ نەتىجىسىدۇر.