مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئولىگارخىيەنىڭ دۆلەت ھالقىغان ئۆلچىمىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلىنماسلىقى كېرەك. خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باشقۇرۇشى پەقەت يەرلىك بىر ئولىگارخىيەلا ئەمەس، بەلكى يەر شارى گېئوسىياسىي دىنامىكىلىرى بىلەن چەمبەرچەس باغلىنىپ كەتكەن بىر قۇرۇلمىدۇر. ۋاللېرستېيننىڭ (1974-يىلى) «دۇنيا-سىستېمىلىرى»  نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئولىگارخىيەلىك كونترول خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كاپىتالىستىك سىستېمىدىكى ئۆسۈشىنىڭ بىر قىسمىدۇر. رايوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى ۋە بايلىقلىرى پەقەت دۆلەت دائىرىسىدىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت ھالقىغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەنپەئەتلەر كېسىشكەن بىر ساھەگە ئايلاندى. بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئولىگارخىيە يەرلىك ئەمەس، بەلكى دۆلەت ھالقىغان بىر ھوقۇق قۇرۇلمىسىنىڭ يەرلىك نامايەندىسىدۇر.
خۇلاسە قىلغاندا، خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باشقۇرۇشى، مىچېلسنىڭ ئولىگارخىيەنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى نەزەرىيەسىدە كۆرسىتىلگەن دىنامىكىلارنىڭ ھاكىممۇتلەق بىر پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىدا قانداق نامايەن بولىدىغانلىقىنىڭ كۆزگە كۆرۈنەرلىك بىر ئۈلگىسىدۇر. تەشكىلىي زۆرۈرىيەتلەر، جەمئىيەت سەرخىللىرى پىسخىكىسى ۋە جەمئىيەت كونترول مېخانىزملىرىدىن تەركىب تاپقان بۇ سىستېما، كلاسسىك ئولىگارخىيەدىن ھالقىغان، كۆپ قاتلاملىق، تېخنىكا بىلەن قوللانغان ۋە ھاكىممۇتلەق ئىدىيەۋى كونترول بىلەن بىرىككەن بىر قۇرۇلما شەكىللەندۈرىدۇ. مىچېلس نەزەرىيەسى ئولىگارخىيەنىڭ مۇقەررەرلىكىنى تەكىتلىگەن بولسا، شەرقىي تۈركىستان ئۈلگىسى بۇ مۇقەررەرلىكنىڭ دېموكراتىيە بولمىغان ئەھۋالدا قانچىلىك مۇتلەق ھالغا كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شۇنداقتىمۇ، ئولىگارخىيەلىك ھوقۇقنىڭ مۇتلەقلىقى ئۇنىڭ مۇقىملىقىغا كاپالەت بېرەلمەيدۇ؛ ئۈزلۈكسىز بېسىم قىلىش ئېھتىياجى، سىستېمىنىڭ ئىچكى زىددىيەتلىرىنى ۋە ئاجىزلىقلىرىنى ئاشكارىلايدۇ. نەزەرىيەۋى جەھەتتىن، بۇ  ئولىگارخىيە، ھاكىممۇتلەقلىق، بيۇروكراتىيە ۋە زامانىۋى تېخنىكىلىق كونترول كېسىشكەن نۇقتىدىكى ئۆزىگە خاس بىر باشقۇرۇش شەكلىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ ۋە سىياسەت ، جەمئىيەتشۇناسلىق ساھەسىدە چوڭقۇرلاپ تەتقىق قىلىشنى تەقەززا قىلىدۇ.
3.مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى
يېڭى بىر ئۇقۇم خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (زومىگەرلىكى)مىچېلسنىڭ كلاسسىك ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىنى دەلىللەش بىلەن بىرگە، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا سۈپەت جەھەتتىن ئۇنىڭدىن ھالقىپ كېتىدۇ. بۇ ھادىسىنى «مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» دەپ ئۇقۇملاشتۇرۇشقا بولىدۇ ۋە ئۇ 21-ئەسىر مۇستەملىكىچىلىكىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسلىرىنى قايتىدىن بەلگىلەيدۇ.
1.3. مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: ئېنىقلىما ۋە نەزەرىيەۋى رامكا
مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى ئۇقۇمى، بېسىۋېلىنغان بىر خەلقنىڭ، بېسىۋالغۇچى كۈچنىڭ ئولىگارخىيەلىك قۇرۇلمىلىرىغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى سىستېمىلىق، توپلانغان ۋە ئەسلىگە كەلمەيدىغان شەكىلدە يوقىتىش جەريانىنى تەرىپلەيدۇ. بۇ جەريان پەقەت سىياسىي جەھەتتىن چەتكە قېقىش بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى ئىقتىسادىي سۈمۈرگىچىلىك، مەدەنىيەت ۋە ئېتنىك يوقىتىش، رەقەملىك نازارەت ۋە جىسمانىي تېرورلۇق قوراللىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك بىرىكىشى ئارقىلىق مۇستەھكەملىنىدۇ، چوڭقۇرلاشتۇرۇلىدۇ ۋە ئەۋلادلار ئارا مەڭگۈلۈك ھالغا كەلتۈرۈلىدۇ.بۇ قانۇنىيەت كلاسسىك ئولىگارخىيەلىك جەريانلارنىڭ مۇستەملىكىچىلىك شارائىتىدا قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقىنى، رادىكاللىشىدىغانلىقىنى ۋە تېخنىكىلىق ئىمكانىيەتلەر بىلەن يېڭى بىر باسقۇچقا يېتىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. مىچېلسنىڭ تەشكىل ئىچىدىكى دىنامىكىلارغا مەركەزلەشكەن ئۇسۇلى، بۇ يەردە تاشقى بېسىم، سىستېمىلىق زومىگەرلىك مېخانىزملىرى ۋە ھاكىممۇتلەق كونترول تېخنىكىلىرى بىلەن كېڭەيتىلگەن.
مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى ئۈچ نەزەرىيەۋى ئەنئەنىنى بىرلەشتۈرىدۇ:
بىرىنچىسى، روبېرت مىچېلسنىڭ ئولىگارخىيەنىڭ مۇقەررەرلىكى ئىددىئاسى بولۇپ، ئۇ تەشكىلىي قۇرۇلمىلارنىڭ دېموكراتىك غايىلەرگە قارىماي جەزمەن جەمئىيەت سەرخىللىرى باشقۇرۇشىغا ئايلىنىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئەمما مىچېلس بۇ جەرياننى تەشكىل ئىچىدىكى دىنامىكىلار بىلەن چۈشەندۈرسە، مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيە تاشقى زوراۋانلىق ۋە بېسىۋېلىش ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ.
ئىككىنچىسى، فىرانتز فانوننىڭ مۇستەملىكىچىلىكنىڭ پىسخىكىلىق ۋە قۇرۇلمىۋى زوراۋانلىق ئانالىزى بولۇپ، ئۇ زومىگەرلىكنىڭ پەقەت سىياسىي ئەمەس، بەلكى ئونتولوگىيەلىك (مەۋجۇتلۇققا ئائىت) بىر ئۆلچىمى بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى، بۇ ئونتولوگىيەلىك زومىگەرلىكنىڭ زامانىۋى تېخنىكىلار بىلەن قانداق چوڭقۇرلاشقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.
ئۈچىنچىسى، مىشېل فۇكونىڭ بىيوسىياسەت (بىيوسىياسەت) ۋە   ھۆكۈمرانلىق ئۇسۇلى (باشقۇرۇش سەنئىتى) ئۇقۇملاشتۇرۇشى بولۇپ، ئۇ زامانىۋى ھوقۇقنىڭ بەدەنلەرنى، نوپۇسنى ۋە ھاياتنى قانداق باشقۇرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. شەرقىي تۈركىستان مىسالى، بۇ بىيوسىياسىي كونترولنىڭ رەقەملىك پانوپتىكون (رەقەملىك تۇرمە) بىلەن بىرلىشىشىنىڭ يۇقىرى چېكىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ.
2.3. كلاسسىك ئولىگارخىيە ۋە مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيە: سېلىشتۇرما ئانالىز
كلاسسىك ئولىگارخىيە بىلەن مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيە ئوتتۇرىسىدىكى تۈپ پەرقلەر، زومىگەرلىكنىڭ خاراكتېرىنى ۋە چوڭقۇرلۇقىنى چۈشىنىش جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىم. شەكىللىنىش مېخانىزمى جەھەتتىن، كلاسسىك ئولىگارخىيە ئىچكى تەرەققىيات ئارقىلىق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ؛ تەشكىل ئەزالىرىنىڭ تەبىئىي دىنامىكىلىرىدىن، بيۇروكراتىيەنىڭ مۇقەررەر تەرەققىياتىدىن ۋە  كەسپىيلىشىش ئېھتىياجىدىن تۇغۇلىدۇ. مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيە بولسا  تېڭىش ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ؛ ھەربىي بېسىۋېلىش، سىستېمىلىق زوراۋانلىق، نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش (نوپۇس قۇرۇلۇشى) ۋە مۇستەملىكىچى زومىگەرلىك ئارقىلىق جەمئىيەت قۇرۇلمىسىغا مەجبۇرىي تېڭىلىدۇ.
نۇپۇس قۇرۇلمىسى ئۆلچىمىدە، كلاسسىك ئولىگارخىيەدە سەرخىللار ۋە ئامما ئوخشاش جەمئىيەت، مەدەنىيەت، ئېتنىك ۋە تىل يىلتىزىدىن كېلىدۇ؛ ئۇلارنىڭ ئارىسىدا كىملىك جەھەتتىن ئىزچىللىق باردۇر. مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيەدە بولسا سەرخىللار (خىتايلار) بىلەن ئامما (ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركلەر) كەسكىن، سىڭىپ كىرگىلى بولمايدىغان ۋە ئىرقچىلىق-مەدەنىيەت ئايرىمىسى بىلەن بىر-بىرىدىن تۈپتىن ئايرىلىدۇ. بۇ ئېتنىك قاتلامغا  ئايرىش سىستېمىسى زومىگەرلىكنىڭ تۈپ ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ بىرىدۇر.