ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى خىتابى ۋە ئامېرىكا-ياۋروپا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭى يۆنىلىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يىغىن جەريانىدا ئامېرىكىنىڭ گرېنلاندىيەگە بولغان قىزىقىشى ۋە بۇنىڭدىن كېلىپ چىققان دىپلوماتىك سۈركىلىشلەرمۇ مۇھىم تېمىلارنىڭ بىرى بولدى. ترامپنىڭ گرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ھەققىدىكى سۆزلىرى ۋە ياۋروپاغا تاموژنا بېجى قويۇش تەھدىتى دانىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قاتتىق نارازىلىقىنى قوزغىغان ئىدى. دانىيە باش مىنىستىرى مېتتې فرېدېرىكسېن بۇنى «تۈپتىن قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان» بىر ئىش دەپ ئاتىدى [18]. بىراق، رۇبىيو مىيۇنخېندا فرېدېرىكسېن ۋە گىرېنلاندىيە باش مىنىستىرى بىلەن كۆرۈشۈپ، ۋەزىيەتنى پەسەيتىشكە مۇۋەپپەق بولدى. تەرەپلەر تېررىتورىيە سېتىۋېلىش مەسىلىسىدىن كۆرە، شىمالىي قۇتۇپ رايونىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشكە ئەھمىيەت بەردى. ئامېرىكا، دانىيە ۋە گىرېنلاندىيە بىرلىكتە «خىزمەت گۇرۇپپىسى» قۇرۇپ، 1951-يىلدىكى مۇداپىئە كېلىشىمىنى قايتا كۆرۈپ چىقىش ۋە ئامېرىكىنىڭ گرېنلاندىيەدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتىش ھەققىدە سۆھبەتلىشىشكە قوشۇلدى [19].
بۇ ۋەقە ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ «بېسىم ئىشلىتىپ نەتىجە ئېلىش» ئۇسۇلىنىڭ بىر مىسالىدۇر. گەرچە گرېنلاندىيەنى سېتىۋېلىش ئەمەلگە ئاشمىسىمۇ، ئامېرىكا بۇ «شاۋقۇن» ئارقىلىق شىمالىي قۇتۇپتىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىنى (خىتاي ۋە رۇسىيەگە قارشى) كۈچەيتىش مەقسىتىگە يەتتى. ياۋروپا بولسا، ئامېرىكىنىڭ «غەلىتە» تەلەپلىرىگە قارىتا «قىزىل سىزىق» نى بەلگىلەش بىلەن بىرگە، بىخەتەرلىك جەھەتتە يەنىلا ئامېرىكىغا تايىنىشقا مەجبۇر ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ھېس قىلدى.
ياۋروپانىڭ مۇداپىئە يۈكى ۋە «NATO» نىڭ كەلگۈسى
رۇبىيونىڭ مىيۇنخېندىكى سۆزلىرىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسى، ياۋروپانىڭ ئۆز مۇداپىئەسى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەكلىكى بولدى. شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ باش كاتىپى مارك رۇتتې يىغىندا ياۋروپانىڭ مۇداپىئە خىراجىتىنى ئاشۇرۇۋاتقانلىقىنى ، GDP  نىڭ 5% نىشانىغا يېتىش ۋەدىسىنى ۋە تەشكىلات ئىچىدە تېخىمۇ كۆپ رەھبەرلىك رولىنى ئېلىۋاتقانلىقىنى تىلغا ئېلىپ، بۇنىڭ ئامېرىكىنى NATO دا تېخىمۇ مۇستەھكەم ساقلاپ قالىدىغانلىقىنى ئېيتتى [20].
رۇبىيو ئامېرىكىنىڭ ياۋروپادىن ئايرىلىپ كېتىش نىيىتى يوقلۇقىنى، ئەكسىچە «ياۋروپانىڭ كۈچلۈك بولۇشىنى خالايدىغانلىقىنى» تەكىتلىدى. لېكىن، ئۇنىڭ «بىز ئاجىز ئىتتىپاقداشلارنى خالىمايمىز، چۈنكى بۇ بىزنىمۇ ئاجىزلاشتۇرىدۇ» دېگەن سۆزى، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ياۋروپاغا بولغان تەلەپلىرىنىڭ يەنىلا قاتتىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ ياۋروپانىڭ ئامېرىكىغا بېقىنىپ قېلىش (dependency) ھالىتىدىن قۇتۇلۇپ، ئۆز تەقدىرىگە ئۆزى ئىگە بولۇشى كېرەكلىكىنى، «يەر شارى پاراۋانلىق سىستېمىسى» نى قوغداشنىڭ ئورنىغا، ئۆز خەلقىنى قوغداشقا مەبلەغ سېلىشى كېرەكلىكىنى ئوچۇق ئېيتتى [21].
بۇ خىل قاراش ياۋروپا رەھبەرلىرىدە، بولۇپمۇ ئەنگلىيە باش مىنىستىرى كېيىر ستارمېر (Keir Starmer) ۋە ياۋروپا كومىسسىيەسى رەئىسى ئۇرسۇلا فون دېر لېيېن (Ursula von der Leyen) دە ئىنكاس قوزغىدى. ئۇلار ياۋروپانىڭ مۇداپىئەدە ئۆزىگە تايىنىشنى كۈچەيتىشى كېرەكلىكىنى، ئەمما ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىقنىڭ يەنىلا ھەل قىلغۇچ ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. قىسقىسى، رۇبىيونىڭ سۆزلىرى ياۋروپانى «ئويغىتىش» رولىنى ئوينىدى، ياۋروپا ئەمدىلىكتە ئامېرىكىنى «قوغدىغۇچى» ئەمەس، بەلكى «تەڭ باراۋەر شېرىك» سۈپىتىدە كۆرۈشكە مەجبۇر بولىدىغان بولدى.
ماركو رۇبىيونىڭ مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى پائالىيەتلىرى، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ياۋروپاغا نىسبەتەن «يۇمشاق دىپلوماتىيە» بىلەن «قاتتىق ئەمەلىيەتچىلىك» نىڭ ئارىلاشمىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ئۇ بىر تەرەپتىن تارىخىي ۋە مەدەنىيەت رىشتىلىرىنى تەكىتلەپ، ياۋروپانى تىنچلاندۇرۇشقا ۋە «غەرب مەدەنىيىتى» بايرىقى ئاستىدا ئۇيۇشتۇرۇشقا ئۇرۇنسا، يەنە بىر تەرەپتىن «ئامېرىكىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش» پىرىنسىپىدىن قىلچە تەۋرەنمىدى. ئۇنىڭ «بىز ھەممىمىز بىر مەدەنىيەتنىڭ، يەنى غەرب مەدەنىيىتىنىڭ بىر قىسمى» دېگەن سۆزى، ئامېرىكىنىڭ ئەمدىلىكتە قىممەت قاراشنى ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت كىملىكىنى (Identity) ئىتتىپاقداشلىقنىڭ ئاساسى قىلماقچى بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
رۇبىيونىڭ سۆزلىرىدىن شۇنى خۇلاسىلەش مۇمكىنكى، ئامېرىكا ئەمدىلىكتە ياۋروپانىڭ «قوغدىغۇچىسى» بولۇشنى ئەمەس، بەلكى «تەڭ باراۋەر ۋە كۈچلۈك شېرىكى» بولۇشنى خالايدۇ. بۇ، ياۋروپانىڭ ئۆز مۇداپىئەسى، ئىقتىسادى ۋە چېگرا بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ بەدەل تۆلىشىنى، خەلقئارالىق مەسىلىلەردە ئامېرىكا بىلەن تېخىمۇ زىچ ماسلىشىشىنى، بولۇپمۇ خىتايغا قارشى تۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكنى قوغداشتا ئامېرىكىنىڭ رېتىمىغا يېتىشىۋېلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. قىسقىسى، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى كۆپ تەرەپلىمىلىك لىبېرال تەرتىپتىن يىراقلىشىپ، مىللىي مەنپەئەتنى ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنى ئاساس قىلغان، تېخىمۇ رېئالىست ۋە سودىلىشىش خاراكتېرىگە ئىگە يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى. بۇ ئۆزگىرىش، ياۋروپا ئۈچۈن ھەم پۇرسەت، ھەم مىسلىسىز بىر سىناقتۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر: