خىتاي ئېلان قىلغان كورونا ۋىروسىنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ سانى توغرىمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورى: ئابدۇ فايىد
تەرجىمە قىلغۇچى: ئەلى مۇھەممەد
خىتاي تارىخىدىكى ئەڭ ئېغىر ئۆلۈم ۋەقەسىنى ئەسلەپ باقايلى.  ستالىن ۋە ماۋ زېدۇڭ زامانىدا خىتاي بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ مۇناسىۋىتى ئىنتايىن ياخشى ئىدى.
خىتاي سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئەندىزىسىنى ئۆرنەك قىلىشنى ئارزۇ قىلىپ، مۇتەخەسسىسلىرىنى ھەمكارلىق كوپىراتىپىنىڭ ئەندىزىسىنى تەتقىق قىلىشقا ئەۋەتتى، ئۇلار سوۋېت ئىتتىپاقىدىن يېقىلغۇ، ھەتتا زاۋۇت قۇرۇلمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۈرلەردە گەدەنگىچە قەرزگە بوغۇلۇپ قايتىپ كەلدى، قەرزلەر دېھقانچىلىق زىرائەتلىرى ئارقىلىق قايتۇرۇلماقچى بولدى.
ئەمما خرۇشېۋ ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا تالاش-تارتىش يۈز بەردى، ئۇ 1956-يىلى ئۆزىنىڭ مەشھۇر نۇتۇقىدا ستالىننىڭ ۋەھشىيلىكىنى ئەيىبلىدى، شۇنىڭ بىلەن يوللار ئايرىلدى.
ماۋ ئۆزىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى رەقىبىنى شوۋىنىزمچى دەپ قاراپلا قالماستىن، بەلكى پارتىيە ئىچىدىمۇ ئۇنىڭ ھاكىمىيىتىنى تەنقىد قىلىش ئۈچۈن پۇرسەت كۈتۈۋاتقان ئەكسىيەتچى كۈچلەرنىڭ ئوتتۇرغا چىقىشىدىن ئەنسىرەپ قالدى.
ئۇ يېڭى بىر ھىيلە-مىكىرنى ئويلاپ چىقتى. ئۇ ئۆزىنى ئۆز-ئىچىگە ئالغان كومپارتىيىنىڭ بارلىق رەھبەرلىرىنى تەنقىدلەش ھەرىكىتى قوزغىدى، نەتىجىدە يازغۇچى ۋە زىيالىيلار بەس-بەستە ئەرز-شىكايەتلەرنى مەيدان ۋە پارتىيە مەركەزلىرىدە تارقىتىپ تاملارغا چاپلاشقا باشلىدى.
ئۇلار ئىسلاھات دەۋرى باشلاندى، دەپ قارىدى، لېكىن بۇ ماۋنىڭ قىلتىقى ئىدى.  500 مىڭدىن 1 مىليونغىچە كىشى ماۋنىڭ قىلتىقىغا چۈشتى. ئۇلار ئەكسىيەتچىل ئۇنسۇرلار دەپ ئەيىبلەنگەندىن كېيىن، ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش لاگېرىغا قامالدى، بۇ ھەرىكەت كېيىنچە «يۈز ئەتىرگۈل ھەرىكىتى» دەپ ئاتالدى.
ماۋ زېدوڭ پارتىيىسىنىڭ ئىچىدىكى يېڭى «خرۇششىيوف» تەرەپتارلىرىنىڭ خەتىرىدىن خاتىرجەم بولغاندىن كېيىن سوۋېت ئىتتىپاقى ئەندىزىسىگە جەڭ ئېلان قىلدى. خرۇششىيوف دۆلىتىنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنى ئاشۇرۇپ، ئامېرىكىدىن ئىشىپ كەتمەكچى بولغانلىقىنى جاكارلىدى، ماۋ زېدۇڭ بولسا يۈكسەك ئىرادىلىك پىلانى بىلەن جۇڭگونىڭ پولات – تۆمۈر مەھسۇلاتىنى ئاشۇرۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىشلەپچىقىرىش دۆلەتلىرىنىڭ بىرى بولغان بۈيۈك برىتانىيەدىن ئېشىپ كىتىدىغانلىقىنى جاكارلاش بىلەن ئىنكاس قايتۇردى. خىتاينىڭ يىللىق پۇلات-تۈمۈر مەھسۇلات مىقدارى 5 مىليون توننا ئىدى، ماۋ زېدۇڭ ئۇنى ئۈچ يىل ئىچىدە نەچچە ھەسسە ئاشۇرۇشنى ۋە 1958-يىلنىڭ بېشىدا ئومۇمىي ئىشلەپ چىقىرىشنى 100 مىليون توننىغا يەتكۈزۈشنى نىشان قىلدى، ئۇ بۇ ھەرىكەتنى «چوڭ سەكرەپ ئىلگىرىلەش» ھەرىكىتى دەپ ئاتاپ، بارلىق دېھقانلارنى بۇ ھەرىكەتكە سەپەرۋەر قىلدى. دېھقانلار دۆلەت نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن بارلىقىنى بېغىشلاپ قول ئىلكىدىكى دېھقانچىلىق ۋە سانائەت مەھسۇلاتلىرىنىڭ ھەممىنى پولات-تۆمۈر ئىشلەپچىقىرىشقا ئاتىدى، ئۇلار قازان-قومۇچلىرىنى يىغىپ، يېزىلاردىكى ئىپتىدائىي ئوچاقتا ئېرىتتى.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رەھبەرلەرنى يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىغا ئىشەندۈرۈشكە مەجبۇر بولدى. يالغان گەپلەر تەسەۋۋۇردىن ھالقىپ كەتتى، تەشۋىقات ۋاستىلىرى ئاران بىر توننا گۈرۈچ ئالغىلى بولىدىغان ئېتىزلىقتىن 20 توننا گۈرۈچ ئېلىندى، دەپ تەشۋىقات قىلدى. يامان بولغىنى، بۇ دېھقانلاردىن تېخىمۇ كۆپ باج ئېلىشتىن دېرەك بېرەتتى، دېھقانلار ئۇ باجنى زاپاس ئاشلىقلىرىدىن بېرىشكە مەجبۇر بولدى، ئۇلار ئېتىزلىقىدىن چىققان بىر توننا گۈرۈچكە 20 توننا گۈرۈچنىڭ بېجىنى تاپشۇردى ۋە ئۇلارنىڭ زاپاس ئاشلىقى ئازايدى. خىتايلار ئاخىرىدا ناچار پولات – تۆمۈر ئىشلەپ چىقىرىش بىلەن بىرگە ئاچارچىلىققا دۈچ كىلىپ قوش مەغلۇبىيەتكە دۇچار بولدى.
1958-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، شەندۇڭ ئۆلكىسىدە قازا قىلغانلارنىڭ سانى ئېشىپ تەخمىنەن 1 مىليونغا يەتتى. چاۋشيەن ئۇرۇشىدىكى خىتاي ئارمىيىسىنىڭ قوماندانى ۋە ماۋ زېدۇڭنىڭ بۈيۈك يۈرىشىدىكى دەپدىشى «پېڭ دۇڭخۇەي» لۇشەن يىغىنىدا «چوڭ سەكرەش ئالغا ئىلگىرىلەش»نىڭ ئاقىۋىتىنى تەنقىد قىلدى، ماۋ ئۇنىڭغا قاتتىق رەددىيە بېرىپ، ئۇنىڭ كەلگۈسى 40 يىل ئىچىدە ئانىسى بىلەن بىللە تۇرىدىغانلىقىنى، ئاندىن ئۇنىڭ بارلىق ھوقۇقىنى ئېلىپ تاشلايدىغانلىقىنى جاكارلىدى.
ئۆلۈم خەۋىرى كۆپەيگەنسىرى، كوممۇنىستىك پارتىيە سىياسىي بيۇروسىدىكى ئۈچ ئەمەلدار يېزىلاردىكى ئۆلگەنلەرنىڭ سانىنى ئىستاتىستىكا قىلىش توغرىسىدا بۇيرۇق چۈشۈردى، دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، 1959-يىلى 10 مىليون ئادەم ئۆلگەن، باش مىنىستىر جۇ ئېنلەي دوكىلاتنى تاپشۇرۇۋالغاندىن كېيىن، ئۇنى كۆيدۈرۈۋېتىش توغرىسىدا بۇيرۇق چۈشۈرگەن.  نەچچە مىليون ئادەم ئۆلۈپ، ئاچ قالغان بولسىمۇ ھۆكۈمەت بۇنى مەخپىي تۇتقان. بەلكى تېخى، دۆلەت تەشۋىقات ئورگىنى شەندۇڭ ئۆلكىسىنىڭ شىنياڭ شەھىرىدە يېزا پاراۋانلىق كىنولىرىنى ئىشلەپ، بۇ ئۆلكىنى نەمۇنىلىك ئۆلكە قىلغان. پايتەخت بېيجىڭدىكى كىشىلەر بۇ ئۆلكىدە بىر مىليون ئادەمنىڭ ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كەتكەنلىكىدىن بىخەۋەر قالغان، ئۇلار بۇنى قەيەردىن بىلسۇن! ماۋ كۆپچىلىككە ئىشلارنىڭ كۆڭۈلدىكىدەك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ خاتىرجەم قىلىش ئۈچۈن گۈزەل قىزلار بىلەن تانسا ئويناپ كۆڭۈل ئاچقان.