كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەنە بىر تەرەپتىن يۇنان ۋە رىمنىڭ پەلسەپىسىنى تەتقىق قىلىدىغان ئىتالىيە مۇتەپەككۇرلىرى خرىستىئان ئەخلاقىغا قارشى چىقىشقا باشلىدى. قەھرىمانلىق ۋە ئۇرۇشخۇمارلىققا يېتەكلەيدىغان قەدىمكى يۇنان مەدەنىيىتى بىلەن « يۈزۈڭگە بىر كاچات ئۇرسا ، يەنە بىر يۈزىڭنىمۇ تۇتۇپ بەر» دېگەن ئىدىيىنى تەشۋىق قىلدىغان خرىستىئان مەدەنىيتىنى سېلشتۇرغان پەيلاسوپلار ، خرىستىئان دىنىنى خەلققە قۇللۇق ئىدىيىسىنى سىڭدۈردى دەپ ئەيىپلەشتى. بۇنىڭدىن باشقا خرىستىئان دىندىكى دوگمالار ، چېركاۋنىڭ ئىنجلنى مونوپۇل قىلىۋېلىشى ، نورمال ئىنسانلارنىڭ ئىنجىل  ئوقۇشىغا رۇخسەت قىلماسلىقى قاتارلىقلار خەلقنى جاھىل قالدۇرۇشنىڭ ئىپادىسى دەپ قارالدى. شۇنىڭ بىلەن چېركاۋغا قارشى ئىككى سىنىپ يەنى پەيلاسوپلار ۋە سەنئەتكارلار سىنىپى بىلەن سودىگەرلەر سىنىپى بارلىققا كەلدى. نەتىجىدە سودىگەرلەر ماددى جەھەتتىن سەنئەتكارلارنى قوللاپ ئۇلارنىڭ ئىدىيە ۋە سەنئەت ئەسەرلىرى ئىشلەپچىقىرشىغا ماددى كاپالەت ھازىرلاپ بەردى. مېدىچى جەمەتى بۇ قوللىغۇچىلارنىڭ ئەڭ بېشىدا كەلمەكتە ئىدى. بۇ سەۋەبتىن ئۇ ئەدەبىيات – سەنئەتنى قايتا گۈلللەندۈرۈش ھەرىكىتىنىڭ ئىنژېنېرى  دەپ ئاتالدى .مايكىلئانجلو ، رافېللو ۋە داۋىنچى قاتارلىقلارنىڭ ئەسەرلىرىنى يۇقىرى باھا بىلەن سېتىۋالدى . نەتىجىدە تېخىمۇ كۆپ كىشى بۇ تۈر سەنئەت بىلەن شۇغۇللىنىپ بارا بارا بۇ خىل سەنئەت ئېقىمنى ئومۇملاشتۇردى. بۇ شەخسلەرنىڭ سەنئەت ئەسەرلىرىدە چېركاۋنىڭ ھاكممۇتلەقلىقى ، چىرىكلىكى ۋە زوراۋانلىقى تەنقىد قىلىنغان ئىدى. مەسلەن، مايكىلئانجىلو «داۋۇت» ھەيكىلىنى قولىغا تاش ئېلىپ ۋاتىكاندىكى چېركاۋغا قاراپ تۇرغان ھالەتتە ياسىغان بولۇپ، چېركاۋغا بولغان قارشىلىقىنى ئىپادىلىگەن ئىدى.
ئەدەبىيات جەھەتتە دانتى «ئىلاھ» كۈيى داستانىدا ئۆزىنىڭ جەننەت ۋە دوزاخقا سەپەر قىلغانلىقىنى ئاساسى تېما قىلغان بولۇپ، توققۇز قەۋەت دوزاخنى ۋە ئۇنىڭغا مەھكۇم بولغان كىشىلەرنى تەسۋىرلەيدۇ. ئەسەرنىڭ باش قەھرىمانى دانتىنىڭ ئۆزىدۇر. ئو پاگان ( ساماۋى دىنلاردىن باشقا دىنغا ئىتىقاد قىلىدىغان ) ۋىرجىل ( Virgil)نى جەننەت ۋە دوزاخقا يول باشلىغۇچى قىلىپ يازىدۇ. قەدىمكى يۇناننىڭ پەيلاسوپلىرىنى جەننەت ۋە دوزاخنىڭ ئارسىدىكى يەرگە قويغان بولسا زاماننىڭ پاپاسىنى 9-قەۋەت دوزاخقا قويىدۇ. بۇنىڭدىن ئەينى ۋاقتىدا چېركاۋنىڭ خەلقىنىڭ نەزەرىدىن نەقەدەر چۈشۈشكە باشلىغانلىقىنى كۆرۈشكە بولىدۇ.
تۈركلەرنىڭ قەدىمكى سودا يوللىرىنى قامال قىلىۋېلىشى سەۋەبىدىن ياۋروپا لىقلار يېڭى سودا يوللىرىنى ئېچىشقا جىددى ئېھتىياج ھېس قىلىشقا باشلايدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن كېمىلەرنىڭ يۈك كۆتۈرۈش ئىقتىدارى ۋە يىراق دېڭىزلاردا سەپەر قىلىش ئىقتىدارى ئېشىشقا باشلايدۇ. 1492-يىلى كرستوف كولومبو ئامېرىكا قىتئەسىنى بايقىشى ياۋروپانىڭ تەقدىرىنى ئۆزگەرتتى.  ئازىتىك ۋە مايالىقلاردىن بۇلاپ كېلىنگەن ئالتۇن- كۈمۈشلەر ياۋروپا  كاپىتالىزمنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان كاپىتالنى ھازىرلىدى. ئامېرىكىنى بۇلاڭ – تالاڭ قىلىشقا سودىگەردىن تارتىپ، پاپا ۋە پادىشاھلارغىچە ھەممە قېتىلدى. بۇ قىزغىنلىقنىڭ تۈرتكىسىدە ياۋروپا  دېڭىزچىلىقى مىسلىسىز تەرەققي قىلدى.
ماگىللاننىڭ 1517- يىلدىكى يەرشارىنى ئايلىنىش سەپىرى ياۋروپادىكى كاپىتالىست سودىگەرلەر ئۈچۈن كاتتا خوش خەۋەر بولغان بولسا، خرىستىئان دىنى ئۈچۈن ئەجەللىك زەربە بولدى. «ئاسمان يۇملاق يەر ياپلاق » دېگەن قاراشنى ھاكىم قىلىپ كەلگەن خرىستىئان دۇنياسىنىڭ ئۇلىنى تەۋرەتتى. 1543-يىلى كوپېرنىكنىڭ قۇياش مەركەز تەلىماتىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى بىلەن دۇنيانىڭ مەركىزىنى يەر دەپ قارايدىغان خرىستىئان كۆز قارشى يەنە بىر قېتىم زەربىگە ئۇچرىدى.
سىياسەت جەھەتتە 1532-يىلى فلورىنسىيەلىك ماكىئاۋىلى «ھۆكۈمدار » (The Prince ) ناملىق سىياسەت ئەسىرىنى يازدى. بۇ ئەسەردە ئۇ پادىشاھنىڭ دىندار بولۇپ كەتمەسلىكىنى، لېكىن دىنغا ئىشىنىدىغان قىياپەتكە كىرىۋېلىشى كېرەكلىكىنى ، شان- شەرەپ ، مەردلىك، ئادالەت قاتارلىقلارنىڭ مەنپەت ئالدىدا تامامەن قۇربان قىلىشقا بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ بۇ ئەسىرى ئارقىلىق يېڭى بىر سىياسەت پەلسەپىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ دىننى ۋاسىتە قىلىش ، مەنپەئەتنى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇش ۋە سىياسىي ئىقتىدار ئۈچۈن ۋاسىتە تاللىماسلىقتەك رېئالىزمچى سىياسەت پەلسەپىنى تەشەببۇس قىلدى.