يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىڭ بىلەن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قارمىقىدىكى مۇناسىۋەتلىك ئورگانلارنىڭ باشچىلىقىدا باشقا ئورگانلارنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن، مەجبۇرىي ھالدا بۇ يولدىن ۋازكېچىش، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا ناھايىتى چوڭ شەكىلدە « U » شەكىلدە بۇرلۇش ياساپ، ئۆزى بىلەن ۋە تەبىئەت بىلەن سۈلھى قىلىشقا مەجبۇر بولدى. كېچىكىپ بولسىمۇ شۇنى تونۇپ يەتكەن بولۇپ، ئالەم بوشلۇقىدا چىققان ئورتاق كېمە ( يەرشارى ) چۆكۈپ كەتسە، بارچە بىرلىكتە غەرق بولاتتى. ئىنساننىڭ ( بۇ مەزگىلدە ) ئۆزى بىلەن ئەپلىشىشى، كىشىلىك ھوقۇق ئېڭىنىڭ تەرەققىي قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇ جەرياندا كىشىلىك ھوقۇق  ئۇقۇمى كۈنتەرتىپتىن ئورۇن ئېلىپ، ئالەمشۇمۇل كىملىككە ئىگە بولدى. 2 – دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئىمزالانغان كىشىلىك ھوقۇق خىتاپنامىسى، ئۇرۇشلارنى رەت قىلغان كېلىشىملەر ۋە قورالسىزلىنىش ئەھدىنامىلىرى، بۇ ساھەدە كۆرۈلگەن نۇرغۇنلىغان دەپسەندىچىلىككە قارىماستىن، ئىنسانلارنىڭ قولغا كەلتۈرگەن ئۇتۇقى بولۇپ قالدى.
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن دۇنيا بۇ جەھەتتە باشقا بىر باسقۇچقا قەدەم باستى، بەزىلەر ( فۇكۇياماغا ئوخشاش ) بۇ باسقۇچقا جەڭگى – جېدەل ياكى ئۇرۇشلارنىڭ، ئىدىئولوگىيەلىك توقۇنۇشلارنىڭ، يەنى تارىخنىڭ خاتىمىسى دەپ ئۇرۇشتىن خالىي بىر دەۋردىن خۇش بىشارەت بەرسە؛ يەنە بەزىلەر ( خانتىڭتونغا ئوخشاش ) ئەكسىچە جېدەل ۋە ئۇرۇشلارنىڭ شەكلى ۋە دائىرىسىنى ئۆزگەرتىپ مەدەنىيەتلەر ( دىنلار ۋە كۈلتۈرلەر ) توقۇنۇشى شەكلىدە داۋاملىشىدىغانلىقى، قورقۇنچلۇق كۈنلەرنىڭ ئىنسانلارنى ساقلاۋاتقانلىقىدىن بىشارەت بەردى. مەيلى بۇ ياكى ئۇ ئەمەلگە ئاشقان بولسۇن، ھەر نەرسە ناھايىتى تېز سۈرئەتتە ئۆزگۈرۈش ھاسىل قىلىۋاتقان دۇنيامىزدا كىشىلىك ھوقۇق، دىموكراتىيەگە ئوخشاش ئۇقۇملارنىڭ ئالەملىك قىممەت – قاراشقا ئايلىنىشى رەت قىلغىلى بولمايدىغان دەرىجىگە يەتكەن بولۇپ، بۇ ساھەدىكى بەزى دەپسەندىچىلىكلەر ( ئاساسەن دېگۈدەك ) پۈتۈن دۇنياغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ھالغا كەلدى.
ئىنسانلارنىڭ مەجبۇرىيەت سەۋەبىدىن ئەپلىشىش باسقۇچىغا قەدەم قويغان ئىككىنچى ساھە – مۇھىت بىلەن سۈلھى قىلىش، مۇھىت ئېڭىنى يۇقىرى كۆتۈرگەن « مۇھىت » ئۇقۇمىمۇ « كىشىلىك ھوقۇق » ئۇقۇمىغا ئوخشاش دۇنيا خاراكتېرلىك كىملىككە ئىگە بولدى. كۈنىمىزدە خۇددى كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ۋەتەن چېكى بولمىغىنىدەك، مۇھىت بۇلغىنىشىنىڭمۇ ۋەتەن چەكلىمىسىنىڭ يوقلىقى، بۇلغىنىشنىڭ چەك – چېگرا تونۇمايدىغانلىقى ( چەرنوبىلغا ئوخشاش ۋەقەلەر ) ئايان بولدى؛ بىئولوگىيلىك بۇلغىنىش، يادرو قۇرالغا ئىگە بولۇش، تۈرلۈك سۈيۈقلاندۇرۇلغان گازلارنىڭ دۇنيانى ۋە ئوزۇن قاتلىمىغا خەۋپ يەتكۈزىۋاتقانلىقى، بۇ خەۋپنىڭ ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى، بۇنىڭغا ئوخشاش ھەرقانداق يەرشارىۋى پالاكەتنىڭ يەرشارىنىڭ ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق پالاكىتى بولىدىغانلىقى شەرتسىز تەن ئېلىندى.
گەرچە سانائەتلىشىشتىن ھالقىپ ئۆتۈشنىڭ باشلىنىشى بىلەن يېڭى – يېڭى مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا چىققان بولسىمۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ھەل قىلىش تەدبىرلىرىمۇ ئوتتۇرىغا چىقماقتا. كىشىلىك ھوقۇق بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر بىلەن بىرگە باشقا نۇرغۇنلىغان مەسىلىلەرگە دۇنيا مىقياسىدا چارە – تەدبىرلەر ئىزدەش باشلاندى. شۇنىڭ بىلەن بۇ يېڭى چۈشەنچە يەرشارىلىشىشنىڭ نامايەندىسى سۈپتىدە قوبۇل قىلىنىشقا باشلاندى.
ئەركىنلىك، ھەق – ھوقۇق، باراۋەرلىك ئۇقۇملىرى تۇنجى دۆلەتنىڭ شەكىللىنىشىدىن تارتىپ ئىنسانىيەت كۆڭۈل بۆلۈپ كەلگەن ئۇقۇملاردۇر. لېكىن بۇ ئۇقۇملارنىڭ ئىزاھلىنىشى ھەر دەۋردە پەرقلىق چۈشەنچىلەرنى ھاسىل قىلدى. ھۆكۈمدارلار بۇ ئۇقۇملارنىڭ ئېنىقلىمىسىنى ئۆزلىرىگە لايىق شەكىلدە بەرگەن ۋە بۇنى قوبۇل قىلدۇرغانىدى. كۈنىمىز دۇنياسىدا  (يەر شارىلاشقان بىر دۇنيادا ) بۇ كۈچ كاپىتالىزمنىڭ ئىلكىدە بولۇپ، كاپىتالىزم سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن ئۆزىنى پۈتۈن دۇنياغا قوبۇل قىلدۇردى. « سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئىقتىساتتىكى ئەكسى سۈپتىدە كاپىتالىست تۈزۈم بىلەن سوتسىيالىست تۈزۈم ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇش، بېرلىن تېمىنىڭ ئۆرۈپ تاشلىنىشى بىلەن  ئاخىرىلاشتى. شۇنىڭ بىلەن كاپىتالىزمنىڭ ئەركىن رىقابەت ۋە ئەركىن بازار ئىگىلىكىگە ئاساسلانغان ئىقتىسادى سىياسەتلىرىگە ‹ دۇنيانىڭ ھەممىسى بازار › دېگەن قاراش ھاكىم بولدى. ئۇچۇر – ئالاقە ۋاستىلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشى نەتىجىسىدە دۆلەتلەر ئۆز تېرىتورىيەىسىنىڭ سىرتىدا يۈزبەرگەن سىياسى ئىقتىسادى ۋە سىياسى ئۆزگۈرۈشلەرنى كۆزىتىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى. شۇنىڭ بىلەن بازار ئېچىش ۋە بازارنى كېڭەيتىش ئۇرۇشى باشلىدى » ( ھەلۋاجى، 2006 ). سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىكى نامايەندىسى، ئەمدى زەپەر ئېلان قىلغان كاپىتالىزمنىڭ بۇ يېڭى تەرتىپنى قوغداش تىرىشچانلىقى شەكلىدە ئەكس ئەتتى. شۇنىڭ بىلەن قۇتۇپلىشىش ۋە كۈچىنىڭ تېخىمۇ ئاجىزلىشىشىنى خالىمىغان كۈچلەر، يېڭى تەرتىپنى قوغداش ئۈچۈن كىشىلىك ھوقوق مەسىلىسىدە ئۆزگەرتىشلەر ئېلىپ باردى.
2.	يەرشارىلىشىش ۋە كىشىلىك ھوقۇق