ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارىخى قەدىمكى زامانلارغىچە تۇتۇشىدىغان جۇندىشاپۇر بولسا، ساسانىي ھۆكۈمدارلىرىدىن 1-شاپۇر (241-273)تەرىپىدىن بۈگۈنكى ئىراننىڭ ھۇزىستان رايونىدا بەرپا قىلىنغان شەھەردۇر. ساسانىيلار بىلەن رىملار ئوتتۇرىسىدىكى بىر قېتىملىق جەڭدا 1-شاپۇر، رىم ئىمپېراتورى ۋالېرىياننى مەغلۇب قىلىپ ئۇنى ۋە قوشۇنىنى ئەسىرگە ئېلىپ جۇدىشاپۇرغا ئەۋەتىدۇ. رىم ئەسكەرلىرى بىلەن بىرلىكتە ئانتاكيادىن سۈرگۈن قىلىنغان سەنئەتچىلەر، ئىشچىلار ۋە ئىلىم ئەھلىلىرىدىن تەشكىل تاپقان بىر گۇرۇپپىمۇ شەھەرگە ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. يەنە مەزھەپ ئىختىلابلىرى تۈپەيلى 489-يىلى ئەدېسسادىن (ئۇرفا)سۈرگۈن قىلىنغان ناستۇرى ئىلىم ئەھلىلىرى بىلەن، پۇتپەرەست بولۇشى سەۋەبىدىن 529-يىلى ئافېنادىن سۈرگۈن قىلىنغان يېڭى ئەپلاتونچى پەيلاسوپلارمۇ جۇندىشاپۇرغا ئېلىپ كېلىنىدۇ. نەتىجىدە بۇ رايونغا سۈرىيەلىك، گىرىكلىك، ھىندلىق ۋە ئىرانلىق بولۇپ نۇرغۇن ئىلىم ئەھلى يىغىلىدۇ. ئىسلام تارىخىدا ئەنۇشىرۋانى ئادىل نامى بىلەن تونۇلغان 1-ھۇسرەۋ (531-579)، جۇندىشاپۇردا مېدىتسىنا، پەلسەپە ۋە باشقا بەزى ئىلىملەر ئۆگىتىلىدىغان مەكتەپ تەسىس قىلىدۇ. ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىق مەزگىلىدە بۇ شەھەر چوڭ بىر ئىلىم يۇرتىغا ئايلىنىدۇ. ئارىستوتىل ۋە ئەپلاتونغا تەۋە ئەسەرلەر بىلەن «كەلىلە ۋە دەمىنە»بۇ دەۋردە گىرىكچە ۋە سانسكرىتچەدىن پېھلىۋىچە ۋە سۈرىيانىچەگە تەرجىمە قىلىنىدۇ. يەنە بۇ دەۋردە 1-ھۇسرەۋ تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان مېدىتسىنا مەكتىپىدە ھىندلىق ھېكىملاردىن سىرت، گىرىكلىق ھېكىملارمۇ ۋەزىپە ئۆتەيدۇ. ئومەمەن، ئوقۇش تىلى ئارامىچە بولغان بۇ مەكتەپ ھىند ۋە گىرىك كۈلتۈرلىرىنىڭ تەسىرىگە زور دەرىجىدە ئۇچرىغان بولۇپ، كېيىنكى مەزگىللەردە مۇسۇلمانلارنىڭ مېدىتسىنا ساھەسىگە كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىدۇ.[12] مەسىلەن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دەۋرىدە مەشھۇر ئەرەب تېۋىپلاردىن بىرى بولغان ھارىس بىن كەلەدەنىڭ (13/634)جۇندشاپۇردىكى مېدىتسىنا مەكتىپىدە ئوقۇغانلىقى رىۋايەت قىلىنىدۇ. [13]ھەزىرىتى ئۆمەر دەۋرىدە تىنچلىق يولى بىلەن مۇسۇلمانلار زېمىنىغا قوشۇلغان جۇندىشاپۇر، مۇسۇلمانلارنىڭ قولىغا ئۆتكەندىن كېيىنمۇ بۇرۇنقى تەسىرى ۋە نوپۇزىنى ساقلاپ قالغان بولۇپ، شەھەردىكى تەلىم-تەربىيە ئورۇنلىرى بۇرۇن قانداق بولغان بولسىمۇ بۇ مەزگىلدىمۇ شۇ پېتى داۋاملاشتۇرۇلىدۇ. [14]
ئىلىمنى قولغا كەلتۈرۈش دەۋرى (ھىجىرىيە2، مىلادى 8-ئەسىر)
ئىلىمنى قولغا كەلتۈرۈش دەۋرى دەپ ئاتىلىدىغان بۇ دەۋر  (ھىجىرىيە2، مىلادى 8-ئەسىر) ئىسكەندېرىيە، ھارران ۋە جۇندىشاپۇرغا ئوخشاش شەھەرلەرنىڭ پەتىھ قىلىنىشى ۋە ئارقىدىن بۇ شەھەرلەردىكى ئىلىم كۈلتۈرىنىڭ مۇسۇلمانلارغا كۆرسەتكەن تەسىرىنىڭ روشەن ئىپادىسى ھېسابلىنىدىغان دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى باشلىغان دەۋرنى كۆرسىتىدۇ. بۇ دەۋردە ئىلىم قەيەردە بولۇشتىن قەتئىينەزەر ئۇنى قوبۇل قىلىپ ئۆگىنىش قىزغىنلىقى كۈچلۈك بولۇپ، مەقسەت ئىلىم ياراتقان شەخس مەيلى گىرىك بولسۇن، مەيلى ھىندلىق بولسۇن،مەيلى ئىرانلىق بولسۇن، ئىلىمنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە ئۇنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىش ئىدى. [15]
بولۇپمۇ ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر ۋە پەتىھلەر بىلەن باشلىغان مۇسۇلمانلارنىڭ باشقا كۈلتۈر مەنسۇبلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى تەرجىمە پائالىيەتلىرى بىلەن يۇقىرى پەللىگە چىققان بولۇپ، ئېلىپ بېرىلغان تەرجىمە پائالىيەتلىرىنىڭ تەسىرلىرى تۈرتكىسىدە مۇسۇلمانلار دۇنيا تارىخىدا يېڭى مەدەنىيەت ۋە ئىدىيە سىستېمىسى روياپقا چىقارغانىدى.[16]دەرۋەقە، مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىدىيە سىستېمىسىنىڭ مەنبەلىرى قاتارىدا جاھىلىيەت دەۋردىكى ئەرەب كۈلتۈرى ۋە ئىسلام دىنىدىن سىرت، بولۇپمۇ پەلسەپە، مەنتىق، ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە، فىزىكا، خىمىيە، مېدىتسىنا، بوتانىكا ۋە زوئولوگىيە قاتارلىق ساھەلەردىكى قەدىمكى مەدەنىيەتلەردىن قىلىنغان تەرجىمىلەرمۇ مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ.[17]
ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت تارىخىغا قارايدىغان بولساق، بارلىق مۇھىم ئىدىيە سىستېمىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەملىك تەرجىمە ھەرىكىتى بىلەن باشلىغانلىقىغا شاھىت بولىمىز. مەسىلەن، قەدىمكى گىرىك ئىدىيە سىستېمىسى سۈمەرلەر-ئانادولۇ، فەنىكە ۋە مىسىر تەرجىمىلىرى بىلەن، ئىسلام ئىدىيە سىستېمىسى ئۆزىنىڭ ئىلىم مەنبەلىرىدىن سىرت گىرىك، ئىران، ھىند تەرجىمىلىرى بىلەن، غەرب ئىدىيە سىستېمىسى بولسا ئىسلام، يەھۇدىي ۋە گىرىك تەرجىمىلىرى بىلەن روياپقا چىققانىدى. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا ئىنسانىيەت، مەدەنىيەت تارىخىدا مۇنداق ئۈچ بىلىم ۋە ئىدىيە تارقىتىش ھەرىكىتىنى ئېلپ بارىدۇ. بىرىچنىسى، قەدىمكى مىسىر، مېزوپوتامىيە، ھىند ۋە ئىران ئىدىيەلىرىنىڭ گىرىكچە ۋە گىرىك ئىدىيە ساھەسىگە سىڭىپ كىرىشى (مىلادىن ئىلگىرىكى 5-، 6-ئەسىرلەر). ئىككىنچىسى، گىرىك ۋە باشقا قەدىمكى ئىدىيەلەرنىڭ ئەرەبچىگە ۋە ئىسلام دۇنياسىغا سىڭىپ كىرىشى (8-ۋە 10ئەسىرلەر). ئۈچىنچىسى، ئىسلام دۇنياسىنىڭ بىلىم جۇغلانمىلىرىنىڭ ئەرەبچىدىن لاتىنچىغا، ئىبرانىچەگە ۋە باشقا غەرب تىللىرىغا سىڭىپ كىرىشى(11-ئەسىردىن باشلاپ).[18]
ئىسلام تارقالغان دەسلەپكى مەزگىللەردە ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ شىمالىدا ئەينى دەۋرگە نىسبەتەن ئىلغار ھېسابلىنىدىغان ئىلمىي ۋە پەلسەپىۋى كۈلتۈر قويۇق ئىدى. بولۇپمۇ ھەزىرىتى ئۆمەر دەۋرىدە باشلىغان پەتىھلەر بىلەن بىرلىكتە كەڭ كەتكەن جايلارغا تارقالغان مۇسۇلمانلارنىڭ ھېلېن، ئىران ۋە قىسمەن بولسىمۇ ھىند كۈلتۈرلىرى بىلەن ئۇچرىشىشى ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئوخشىمىغان كۈلتۈرگە تەۋە ئىنسانلار بىلەن مۇسۇلمانلارنىڭ يېقىن مۇناسىۋەتلەر ئورنىتىشى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە مۇسۇلمانلار ھەم ئۆز ئېتىقادىنى سىستېمىلىق ۋە مەنتىلىق ھالدا چۈشەندۈرۈش ھەمدە ئىسلامنىڭ ئۈستۈنلىكىنى دەلىل-ئىسپاتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇش ئۈچۈن، ئوخشاش جۇغراپىيەلىك رايونلارنى ئورتاقلىشىۋاتقان بۇ ئىنسانلارنىڭ ئىلمىي ۋە پەلسەپىۋى كۈلتۈرلىرىنى، ئىجتىمائىي تۇرمۇشتىكى ئەمەلىي تەجرىبىلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلغانىدى.[19]