ھىندىستان – تەيۋەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى: ئۆزەك دىپلوماتىيەسىدىن مالاككا قامالىغىچە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسى ئاۋسترالىيەدىكى لوۋىي ئىنستىتۇتى (Lowy Institute)، ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (Council on Foreign Relations) ۋە تەيۋەننىڭ نوپۇزلۇق ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز مەنبەلىرى تەرىپىدىن يېقىنقى مەزگىللەردە ئېلان قىلىنغان دوكلاتلارنى ئاساس قىلغان ھالدا تەييارلاندى. ماقالىنىڭ تۈپ مەقسىتى، ھىندىستان بىلەن تەيۋەن ئوتتۇرىسىدىكى يېقىنلىشىشنى پەقەت ئىككى تەرەپلىك دىپلوماتىيە سۈپىتىدىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرى، ھىندى – تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ دېڭىز بىخەتەرلىكى ۋە خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىكىنى چەكلەش ئىستراتېگىيەسى دائىرىسىدە چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىشتۇر. ماقالىدە، ھىندىستاننىڭ «شەرققە ھەرىكەت قىلىش» سىياسىتى بىلەن تەيۋەننىڭ «يېڭى جەنۇبقا يۈزلىنىش» سىياسىتىنىڭ گېئو-سىياسىي زۆرۈرىيەت تۈپەيلىدىن قانداق بىرلىشىۋاتقانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ جەرياندىكى رېئال توسالغۇلار ئاكادېمىك نۇقتىدىن يورۇتۇپ بېرىلىدۇ.
بۇ ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلىرىدىكى ئەڭ نازۇك نۇقتا — «تەيۋەن بوغۇزى كىرىزىسى» غا ھىندىستاننىڭ قانداق ئارىلىشىش ئېھتىماللىقىنى ۋە بۇنىڭ خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە (بولۇپمۇ مالاككا بوغۇزىغا) كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەھدىتى ئانالىز قىلىنىدۇ. شۇنداقلا، ئىككى تەرەپلىك تېخنىكا ھەمكارلىقىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەت  قازىنىش ئۇرۇنۇشى ئەمەس، بەلكى خىتاينى يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىن سىقىپ چىقىرىش ئۇرۇنۇشى ئىكەنلىكى دەلىللىنىدۇ. ماقالىدە يەنە، ھىندىستاننىڭ ئىچكى ئۇل-ئەسلىھە يېتەرسىزلىكىنىڭ بۇ ئىستراتېگىيەلىك پىلانلارغا كۆرسىتىدىغان پاسسىپ تەسىرلىرىمۇ ئوبيېكتىپ باھالىنىدۇ.
«دېڭىز بوغۇش» ئىستراتېگىيەسى ۋە دىپلوماتىك بۇرۇلۇش
لوۋىي ئىنستىتۇتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئانالىزچىلىرى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆز قاراشلارغا ئاساسلانغاندا، ھىندىستاننىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئەنئەنىۋى ئېھتىياتچانلىقى تۈپتىن ئۆزگەرمەكتە. 2020-يىلىدىكى گالۋان ۋادىسىدىكى قانلىق توقۇنۇشتىن كېيىن، يېڭى دېھلى ھۆكۈمىتى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «چېگرا تىنچلىقى بولمىسا، نورمال مۇناسىۋەت بولمايدۇ» دېگەن قاتتىق مەيدانغا ئۆتتى. بۇ يېڭى ۋەزىيەتتە، تەيۋەن ھىندىستان ئۈچۈن خىتاينىڭ ئاجىزلىق نۇقتىسىغا زەربە بېرىدىغان ئەڭ ئۆتكۈر ئىستراتېگىيەلىك قورالغا ئايلاندى. ھىندىستان گەرچە «بىر خىتاي»   سىياسىتىنى قوللاشنى  رەسمىي ئەمەلدىن قالدۇرمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ مەزمۇنىنى ئۆزگەرتىپ، تەيۋەن بىلەن «دۆلەت دەپ ئاتىماي تۇرۇپ دۆلەت سۈپىتىدە مۇناسىۋەت قىلىش» ئەندىزىسىنى ياراتتى [1].
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋە دائىم سەل قارىلىدىغان تەرىپى — دېڭىز بوغۇش نۇقتىلىرى (Choke Points) مەسىلىسىدۇر. ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ دوكلاتىدا ئىشارەت قىلىنغاندەك، ئەگەر خىتاي تەيۋەن بوغۇزىدا ئۇرۇش قوزغىسا، ھىندىستان بىۋاسىتە ھەربىي مۇداخىلە  قىلماسلىقى مۇمكىن، ئەمما ئۇ قولىدىكى «مالاككا كوزىرى» نى ئىشلىتىش ئېھتىماللىقى ناھايىتى يۇقىرى. خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ئىمپورتىنىڭ 80 پىرسەنتى مالاككا بوغۇزى ئارقىلىق ئۆتىدۇ. ھىندىستاننىڭ ئاندامان ۋە نىكوبار ئاراللىرى دەل مۇشۇ بوغۇزنىڭ غەربىي ئېغىزىغا جايلاشقان بولۇپ، تەبىئىي «دېڭىز توسۇق» رولىنى ئوينايدۇ. ھىندىستان بۇ ئاراللارغا ھەربىي بازىلارنى ۋە كۆزىتىش سىستېمىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش ئارقىلىق، خىتاينىڭ «تومۇرى» نى كېسىپ تاشلاش ئىقتىدارى بارلىقىنى كۆز-كۆز قىلماقتا.
تەتقىقاتچىلارنىڭ قارىشىچە، بۇ «قارشى قورشاۋ» ئىستراتېگىيەسى خىتاينى تەيۋەنگە ھۇجۇم قىلىشتىن بۇرۇن ئىككى قېتىم ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلىدۇ. چۈنكى خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ دېڭىز ئارمىيەسى بىرلا ۋاقىتتا شەرقتە ئامېرىكا – ياپونىيە ئىتتىپاقى بىلەن، غەربتە (ھىندى ئوكياندا) ھىندىستان دېڭىز ئارمىيەسى بىلەن جەڭ قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەس. شۇڭا، ھىندىستان تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ دېڭىز كۈچلىرىنى پارچىلاش ۋە  دىققىتىنى چېچىش مەقسىتىدە كۈچەيتىۋاتماقتا. بۇ ھىندىستاننىڭ «ھىندى – تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى» نىڭ يادرولۇق تەركىبىي قىسمىدۇر.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ھىندىستاننىڭ دىپلوماتىك ھەرىكەتلىرىمۇ بۇ يۆنىلىشكە ئاساسەن يۈرگۈزۈلۈۋاتىدۇ. تەيۋەننىڭ بومبايدا يېڭى ۋەكىلخانا ئېچىشى ۋە ھىندىستان ھۆكۈمىتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىنىڭ (مەسىلەن، سابىق ئارمىيە باشلىقلىرىنىڭ) تەيۋەننى زىيارەت قىلىشى، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ئىستىخبارات ۋە ھەربىي تەجرىبە ئالماشتۇرۇشنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. خىتاي ئىلگىرى بۇنداق ھەرىكەتلەرگە قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بېرىپ تەھدىت سالاتتى، ئەمما ھىندىستاننىڭ ھازىرقى ھۆكۈمىتى بۇ تەھدىتلەرگە پىسەنت قىلماي، ئەكسىچە تەيۋەننىڭ خەلقئارادىكى مەۋجۇتلۇقىنى قوللاش ئارقىلىق بېيجىڭنىڭ« تەيۋەننى دىپلوماتىك يېتىم قالدۇرۇش» سىياسىتىگە جەڭ ئېلان قىلماقتا.
بۇ بۆلەكتە يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، ھىندىستاننىڭ شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى قورال سېتىش سىياسىتىدۇر. لوۋىي ئىنستىتۇتىنىڭ ئانالىزىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ھىندىستان فىلىپپىن ۋە ۋىيېتنامغا «بىراھموس» (BrahMos)  باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىسىنى سېتىش ئارقىلىق، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا خىتايغا قارشى بىر «باشقۇرۇلىدىغان بومبا سېپىلى» بەرپا قىلماقتا[2]. بۇ گەرچە  تەيۋەن بىلەن  بىۋاستە مۇناسىۋەتسىزدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ ھەرىكەتلەر خىتاينىڭ دېڭىز ئارمىيەسىنى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىغا باغلاپ قويۇپ، تەيۋەن بوغۇزىدىكى بېسىمنى يېنىكلىتىش رولىنى ئوينايدۇ.
تېخنىكا ئىتتىپاقى ۋە ئىچكى ئىقتىسادىي توسالغۇلار