شەرقىي تۈركىستاندىكى يېڭى مۇزېيلار: مىللەتلەر بىرلىكى، مەدەنىيەت  ھۆكۈمرانلىقى ۋە تارىخىي ھېكايەنىڭ قايتا بەرپا قىلىنىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇزېيلار، پەقەت مەدەنىيەت ئەسەرلەرنى كۆرگەزمە قىلىدىغان جايلار ئەمەس، شۇنداقلا سىمۋوللۇق ھاكىمىيەتنىڭ قۇرۇلىدىغان مەيدانلىرىدۇر. مىشېل فۇكونىڭ ھاكىمىيەت ۋە بىلىم مۇناسىۋىتى[11] ئۈستىدىكى تەتقىقاتلىرى، مۇزېيلارنىڭ، دۆلەتلەرنىڭ تارىخىي ھېكايىلەرنى كونترول قىلىش ۋە قانۇنلاشتۇرۇش ۋاسىتىسى سۈپىتىدە قانداق خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. مۇزېيلار، دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاپپاراتلىرى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ (ئالتۇسسېر). شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇزېيلار، خىتاينىڭ رايوندىكى تارىخىي مەۋجۇتلۇقىنى ۋە «مىللەتلەر بىرلىكى»نى تەكىتلەيدىغان بىر بىلىم ساھەسى بەرپا قىلماقتا. 13 مىليون زىيارەتچى، بولۇپمۇ 3.5 مىليون ياشنىڭ بۇ مۇزېيلارنى زىيارەت قىلىشى، بۇ ھېكايىنىڭ ياش ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈلۈشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.  ياشلار، جەمئىيەتتە كىملىك شەكىللىنىشنىڭ ئەڭ جانلىق ۋە ھەرىكەتچان بىر نوپۇس گۇرۇپپىسىدۇر. ئېرىك ئېرىكسوننىڭ كىملىك تەرەققىيات نەزەرىيەسى، ياشلىق دەۋرىنىڭ شەخسلەرنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي كىملىكلىرىنى شەكىللەندۈرىدىغان مۇھىم بىر باسقۇچ ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. [12]خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇزېيلاردا ياش زىيارەتچىلەرگە ئەھمىيەت بېرىشى، بۇ دەۋرنىڭ ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن شەكىللەندۈرۈلۈشى ئۈچۈن سىتراتېگىيەلىك بىر پۇرسەت بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مۇزېيلار، خەن سۇلالىسى مەركەز قىلىنغان تارىخىي ھېكايىنى ياش ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ  شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاي مەدەنىيىتىگە تارىخىي جەھەتتىن باغلانغانلىقى ئىدىيەسىنى قوبۇل قىلىشىنى نىشان قىلىدۇ. بۇ، بولۇپمۇ ئۇيغۇر  ياشلىرىنىڭ ئۆز مەدەنىيەت كىملىكلىرىدىن سوۋۇشىغا ۋە خىتاينىڭ «مىللەتلەر بىرلىكى» ھېكايىسىگە تېخىمۇ ئاسان يۇغۇرۇلۇپ كېتىشىگە يول ئېچىشى مۇمكىن. مورىس ھالبۋاچنىڭ كوللېكتىپ خاتىرە ئۇقۇمى، جەمئىيەتلەرنىڭ تارىخىي ھېكايىلىرىنىڭ شەخسلەرنىڭ كىملىكلىرىنى شەكىللەندۈرۈشتىكى رولىنى چۈشەندۈرىدۇ. خىتاي دۆلىتى مۇزېيلار ئارقىلىق سۇنغان تارىخىي ھېكايە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ خەن سۇلالىسىدىن بۇيان «جۇڭگونىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكى» ۋە مىللەتلەر كۆپ خىللىقىنىڭ خىتاي مەدەنىيىتى رامكىسىدا بىرلەشكەنلىكى ئىدىيەسىنى كۈچەيتىدۇ. ياشلارنىڭ بۇ مۇزېيلارغا كۆپلەپ قاتنىشىشىنى، دۆلەتنىڭ كوللېكتىپ خاتىرەنى قايتا قۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى دەپ قاراش كېرەك. مەسىلەن: بۇ  مۇزېيىدا خەن ئۇسلۇبىدىكى بىناكارلىق ماتېرىياللىرى ۋە كۆپ ۋاسىتە تېخنىكىلىرى بىلەن جانلاندۇرۇلغان قەدىمكى سەھنەلەر، ياش زىيارەتچىلەرگە كۆرۈنۈش ۋە ھېسسىيات جەھەتتىكى تەسىر بىلەن  خىتاي مەركەز قىلىنغان تارىخىي خاتىرە كۆرۈنۈشىنى سۇنىدۇ. بۇ، دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاپپاراتلىرى (ئالتۇسسېر) ئارقىلىق ياش ئەۋلادلارنىڭ تارىخ تونۇشىنى كونترول قىلىش سىتراتېگىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.[13]
خىتاينىڭ «ئېتنىك خىلمۇ-خىللىق» ۋە «مەدەنىيەت بىرلىشىش» سۆزلەملىرى، سىرتقى كۆرۈنۈشتە ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان  «سېخى»  بىر چۈشەنچىنى ئىپادىلىسىمۇ، بۇ سۆزلەرنىڭ ئاسسىمىلياتسىيەلىك بىر چەمبەر ئىچىدە ئىشلەيدىغانلىقى مەلۇم. تالال ئەسەدنىڭ مەدەنىيەت تەرجىمىسى[14]  ئۇقۇمى، بۇ مەزمۇندا قوللىنىلىشى مۇمكىن. خىتاي، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىي مىراسىنى، ئۆز تارىخىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك چەمبىرىگە «تەرجىمە قىلىپ» قايتا سۇنۇپ كەلمەكتە. مەسىلەن: قۇچى مۇزېيىدا كۆرگەزمە قىلىنغان بۇددا سەنئەت ئەسەرلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكىدىن كۆرە، بۇددا ئۆتمۈشىنى تەكىتلەپ ، رايوننىڭ تارىخىنى خىتاينىڭ تېخىمۇ كەڭ مەدەنىيەت ھېكايىسىگە بىرلەشتۈرىدۇ. بۇ، ئېتنىك خىلمۇ-خىللىقنى تەكىتلەشنىڭ،  ئەمەلىيەتتە خەن مەركەزلىك بىر مەدەنىي بىرلىشىش لايىھەسىنىڭ بىر پارچىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
قىسقىسى، شەرقىي تۈركىستاندا ئېچىلغان مۇزېيلار، خىتاينىڭ رايوندىكى مەدەنىيەت ۋە تارىخىي ھېكايىنى كونترول قىلىش ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. بۇ ئۇرۇنۇشلار، مۇستەملىكىچىلىك، مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىق، ئاسسىمىلياتسىيە ۋە سىمۋوللۇق زوراۋانلىق ئۇقۇملىرى دائىرىسىدە ئانالىز قىلىنغاندا ياكى قاراپ چىقىلغىنىدا، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مىللەتلەر ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى كۈچەيتىش ۋە تارىخىي قانۇنىيلىقىنى (مەشرۇيىتىنى) كۈچلەندۈرۈش مەقسىتىنىڭ بارلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. كېيىنكى مۇستەملىكىچىلىك نەزەرىيەلىرى ، بۇ مۇزېيلارنىڭ، ئۇيغۇر كىملىكىنى خىتاينىڭ تېخىمۇ كەڭ ھېكايىسىگە بىرلەشتۈرۈپ «ئارىلاشما» بىر تارىخ سۇنۇش تىرىشچانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، ئەپسۇس بۇ جەرياندا ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز مەدەنىيەت ۋە تارىخىي ھېكايىلىرى چەتكە قېقىلماقتا، بۇ بولسا «مىللەتلەر بىرلىكى» سۆزلەملىرىنىڭ ئاسسىمىلياتسىيەلىك بىر خاراكتېرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. سوتسىيولوگىيە جەھەتتىن، بۇ مۇزېيلار، دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاپپاراتلىرى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىپ، مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقنى ۋە سىمۋوللۇق ھاكىمىيەتنى قايتا ئىشلەپچىقىرىش بىلەن بىرگە ، ياشلارغا مەخسۇس «جۇاڭخۇ» كىملىكى سىڭدۈرۈشتىمۇ رول ئوينايدۇ.
[3] https://english.news.cn/20250519/5ee0d2b8aab74600863b8aa64e05d631/c.html
[4] https://www.xj.chinanews.com.cn/shipin/2025-05-19/detail-iherrwae6452495.shtml
[5] https://islamansiklopedisi.org.tr/somurgecilik
[6] http://aksarayiibd.aksaray.edu.tr/en/download/article-file/2206156
[7] https://perspektif.eu/2020/07/19/asimilasyon-nedir/
[8] https://adeldanismanlik.com/simgesel-siddet-siddetin-kadife-eldiveni-ve-ozerklik/
https://evrimagaci.org/blog/sembolik-siddet-dilin-gucu-ve-toplumsal-hiyerarsilerin-insasi-16173
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3452329
sembolik şiddet kavramı üzerine gerçekleştirilen çalışmaların bibliyometrik analizi
[10] https://islamansiklopedisi.org.tr/oryantalizm
[11] michel foucault’da bilgi, iktidar ve özne ilişkişi, https://dergipark.org.tr/tr/pub/sobiadsbd/issue/11355/135768
[12] https://evrimagaci.org/eriksonun-psikososyal-gelisim-teorisi-nedir-insanin-psikososyal-gelisiminin-8-evresi-nelerdir-12267
[13] louis althusser’in devletin ideolojik aygitlari bağlaminda trt’nin müzik politikalari1 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4140526
[14] cultural translation