5-نۆۋەتلىك شەرقىي تۈركىستان ئىستراتېگىيە يىغىنى شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيىتىدە ئۆتكۈزۈلدى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2026-يىلى 9-فېۋرال ئېلان قىلىندى، 10-فېۋرال سائەت: 16:00 دە يېڭىلاندى.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ئۇيۇشتۇرۇشى، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ بىر قىسىم يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرى، تەتقىقاتچىلار، زىيالىيلار، دىنىي زاتلار ۋە بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن 2026-يىلى 7-8-فېۋرال كۈنلىرى شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيىتىنىڭ گىرنە شەھىرىدە «5-نۆۋەتلىك شەرقىي تۈركىستان ئىستراتېگىيە يىغىنى» ئۆتكۈزۈلدى. دۇنيا سىياسىتىدىكى تۈپ ئۆزگىرىشلەر ۋە ئۆزگىرىۋاتقان دۇنيا تەرتىپىنىڭ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئەتراپلىق مۇزاكىرە قىلىنغان بۇ يىغىندا، ئەنئەنىۋى ئۇسۇللارنىڭ دائىرىسىدىن ھالقىغان يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇر ئوتتۇرىغا قويۇلدى.
«قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ» تىن «رېئالپولىتىك » (ئەمەلىيەتچىل سىياسەت) دەۋرىگە ئۆتۈش
يىغىننىڭ ئېچىلىش باسقۇچلىرىدا، 2022-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا دۇنيا مىقياسىدا يۈز بەرگەن تۈپ ئۆزگىرىشلەر تەھلىل قىلىندى. قاتناشقۇچىلار ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان؛ دېموكراتىيە، ئىنسان ھەقلىرى ۋە قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكىنى ئاساس قىلغان «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارالىق تەرتىپ»نىڭ (RBIO) چوڭقۇر كىرىزىس ئىچىدە ئىكەنلىكىنى بېكىتتى.
سۇنۇلغان دوكلاتلاردا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە دۇنيا تاموژنا تەشكىلاتىغا ئوخشاش كۆپ تەرەپلىمىلىك مېخانىزملارنىڭ ئۆز رولىنى يوقاتقانلىقى، بۇنىڭغا قارشى خىتاي ۋە رۇسىيە يېتەكچىلىكىدىكى گۇرۇھنىڭ مەۋجۇت سىستېمىغا جەڭ ئېلان قىلىۋاتقانلىقى تەكىتلەندى. خىتاينىڭ خەلقئارالىق تەشكىلاتلاردىكى تەسىر كۈچىدىن پايدىلىنىپ، ئۇنىۋېرسال قىممەت قاراشلارنىڭ ئورنىغا «خىتايچە قىممەت قاراشلار» سىستېمىسىنى تېڭىۋاتقانلىقى بايان قىلىنىش بىلەن بىرگە، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە ئەمدى قائىدىلەرگە ئەمەس، بەلكى كۈچكە تايىنىدىغان «رېئالپولىتىك» چۈشەنچىسى ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان يېڭى بىر رىقابەت دەۋرىگە قەدەم قويۇلغانلىقى ئىپادىلەندى.
ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش ۋە قوبۇل قىلىنغان ھالقىلىق قارارلار
ئىككى كۈن داۋاملاشقان مۇنازىرىلەر نەتىجىسىدە، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى يەر شارى خاراكتېرلىك شەرت-شارائىتلارغا ئۇيغۇن، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە نەتىجىنى نىشان قىلغان بىر يۆنىلىش خەرىتىسىنى يولغا قويۇشى كېرەكلىكى قارار قىلىندى. يىغىندا ئالدىنقى پىلانغا چىققان ئىستراتېگىيەلىك تېمىلار تۆۋەندىكىچە:
«دۆلەت بولۇش ھوقۇقى» ۋە قانۇنىي كۈرەش: سىياسىي بايانلاردا ئىستراتېگىيەلىك بىر ئۆزگىرىش ياساپ، مەسىلىنى پەقەتلا «ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكى» دائىرىسىدە ئەمەس، بەلكى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ خەلقئارا قانۇندىن تۇغۇلغان «دۆلەت بولۇش ھوقۇقى» (Right to Statehood) ئاساسىدا قوغداش قارار قىلىندى.
ئۇچۇر-ئالاقە ۋە سانلىق مەلۇماتلارنى دەلىللەش: شەرقىي تۈركىستاندىكى ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە ئالاقىدار تېخىمۇ تەپسىلىي سانلىق مەلۇماتلارنى دەلىللەش مېخانىزملىرىنى قۇرۇپ چىقىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئالاقىدە تۈزىتىش كىرگۈزۈش قارار قىلىندى. بۇ دائىرىدە، ھەم رايون خەلقىگە، ھەم چەت ئەلدىكى يېڭى ئەۋلادلارغا خىتاب قىلىدىغان خىتايچە مەزمۇن ئىشلەپچىقىرىشنى كۆپەيتىش نىشان قىلىنماقتا.
ياشلار تەسەۋۋۇرى ۋە ئورگان خاراكتېرلىك ئىسلاھات: دەۋانىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ياشلارنىڭ تەشكىلاتلاردا ئاكتىپ رول ئېلىشى رىغبەتلەندۈرۈلىدۇ. ياشلارنىڭ خەلقئارالىق تەشكىلاتلاردا ۋە دۆلەت ئورگانلىرىدا كەسپىي تەرەققىياتقا ئېرىشىشى ئۈچۈن يېتەكلەش خىزمەتلىرى باشلىنىدۇ.
مىللىي كىملىك ۋە مەدەنىيەت قارشىلىقى: ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىگە قارشى ئانا تىل مائارىپىنى ئومۇملاشتۇرۇش ۋە مىللىي كىملىكنى قوغدايدىغان مائارىپ پىروگراممىلىرىنى كۆپەيتىش ئالدىنقى قاتاردىكى ماددا سۈپىتىدە بېكىتىلدى.
رايونلۇق ئىستراتېگىيەلەر ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسىي سېنارىيەلەر: ئامېرىكا، ياۋروپا، ھىندى-تىنچ ئوكيان ۋە تۈرك-ئىسلام دۇنياسىغا ئوخشاش ئوخشىمىغان جۇغراپىيەلەر ئۈچۈن خاسلاشتۇرۇلغان دىپلوماتىيە قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەسىلىسىدە ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىندى.
ئىقتىسادىي كۈچ ۋە ئورگان ئىقتىدارى: تەشكىلاتلار ئارا ئالاقىلەرنى كۈچەيتىش، ئىقتىسادىي ئۇل ئەسلىھەنى مۇستەھكەملەش ۋە مەۋجۇت تاراتقۇ كۈچىنى كەسپىيلەشتۈرۈش نىشان قىلىنماقتا. يىغىن، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ مەركىزىدىن ئورۇن ئالغان ئىستراتېگىيەلىك بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش ۋە يېڭى دەۋرگە ئۇيغۇن ئورگان خاراكتېرلىك ئىسلاھاتلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئارزۇسى بىلەن ئاخىرلاشتى.