خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان بۇ سىياسىي دەستۇرنى چىقىش قىلغان رېئالىستلار، ئالەمشۇمۇل دەپ قارىغان بۇ نۇقتىئىنەزەر دائىرىسىدە خەلقئارا سىياسەت ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنى ئىزاھلاپ ئانالىز قىلىپ كەلدى. مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەت ئۇقۇمىدىن ئەمەلىي ۋە ئەقەللىي ھېسابلىنىدىغان دۆلەتنىڭ مەنپەئەتلىرىنى، ھەرىكەت ئۇسلۇبلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن پايدىلاندى. رېئالىستىك نەزەرىيە نۇقتىسىدىن مىللىي مەنپەئەت تاشقى سىياسەت قارارلىرىنىڭ چىقىرىلىشىدا ئاچقۇچلۇق رول ئويناش بىلەن بىرگە، ئاكادېمىك ياكى تەتقىقات نۇقتىسىدىنمۇ ئىشقا يارايدىغان قىممەتلىك ئۇقۇم ھېسابلىنىدۇ. «دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا دوستلۇق ئەمەس مەنپەئەتلەر بار، ھەر قانداق دۆلەت مەنپەئەتنى نېمىنى تەقەززا قىلسا شۇ بويىچە ھەرىكەت قىلىدۇ»دېگەن شوئار خاراكتېرلىك سۆزلەر كۈنىمىزدىمۇ ئەمەلىي قىممەتكە ئىگە بولۇپ، يەنىلا ئومۇميۈزلۈك ئىشلىتىلمەكتە (ئۇزگەل، 2004:15-69). بۇ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مىللىي (ئۇلۇس) دۆلەت ھادىسىسى بىلەن تەڭ ئاپىرىدە بولغان ۋە كۈنىمىزگىچە قىممىتىنى ۋە نوپۇزىنى قوغداپ كېلەلىگەن مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىنى توغرا چۈشىنىش تولىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ ماقالىمىزدە مىللىي مەنپەئەتنىڭ زادى نېمە ئىكەنلىكى، قايسى باسقۇچىلارنى باشتىن كەچۈرگەنلىكى، كىملەر تەرىپىدىن ئىزاھلانغانلىقى ۋە قايسى تارىخىي باسقۇچلاردا فۇنكسىيەلىك رول ئوينىغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەر تىلغا ئېلىنمايدۇ. بۇ ماقالىنى يېزىشىمىزدىكى مەقسەت، تارىخىي ھادىسە سۈپىتىدە ئاپىرىدە بولغان مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ يىلتىزىنى، ئالەمشۇمۇل سىياسەت دەستۇرى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشىنىڭ سەۋەبلىرى، مىللىي مەنپەئەت تەرىقىسىدە ئىزاھلىنىدىغان سىياسەتلەرنىڭ ھەقلىق، يوللۇق ۋە قانۇنلۇق قوبۇل قىلىنىشىدا زور رول ئوينىغان تارىخىي جەريانلار بايان قىلىنىدۇ.
سىياسىي قائىدە ۋە نەزەرىيەلەرنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ ئىنسان تەبىئىتىنى ئاساس قىلىپ ئوتتۇرىغا قويۇلغانلىقى مەلۇم. سىياسىي قائىدە ۋە نەزەرىيەلەرنىڭ غول ئۇقۇملىرىدىن ھېسابلىنىدىغان مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ يىلتىزىنى قەدىمكى گىرېتسىيە ۋە ئىتالىيە شەھەر دۆلەتلىرى تۈزۈمىدىن ئىزدەشكە توغرا كېلىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت تۇكىدىدېس (Thucydides) ۋە ماكياۋېلى قاتارلىق نوپۇزلۇق شەخسلەر ئۈستىدىمۇ توختىلىشىمىز كېرەك. شۇنداقلا مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەتى ئۇقۇمىغا قاراپ ئۆزگەرگەن جەريان، مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى، ۋېستفالىيە كېلىشىمى ۋە «ياۋروپانىڭ مۇرەسسەلىشىشى »دېگەنگە ئوخشاش دەۋرلەردە شەكىللەنگەن مودېرىن (زامانىۋى) خەلقئارا تۈزۈم بىلەن ئىزاھلىنىدۇ. خۇلاسە قىسمىدا بولسا بۇ جەرياننىڭ كۈنىمىز دۇنياسىدىكى ئىپادىلىرى بايان قىلىنىدۇ.
1-قەدىمكى گىرېتسىيە، تۇكىدىدېس ۋە مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ يىلتىزلىرى
مەنپەئەت ئۇقۇمى قەدىمكى گىرېك شەھەر دۆلەتلىرى دەۋرىدە ۋە گىرېك تارىخچىلىرىنىڭ ئەسەرلىرىدە ئۇچرايدۇ، ئەلۋەتتە ئۇ دەۋرلەردە بۇ ئۇقۇمنىڭ ئالدىدا مىللىي دېگەن سۈپەت يوق ئىدى. ئانتونىي د. سىمىسمۇ تەكىتلەپ ئۆتكىنىدەك، قەدىمكى گىرېتسىيەدە كۈنىمىزدىكى مىللىي (ئۇلۇس) ياكى سىياسىي مەنىدىكى مىللەتنى (ئۇلۇس) ئاساس قىلىدىغان دۆلەتلەردەك دۆلەتلەر بولمىسىمۇ، لېكىن ئېتنىك ۋە كۈلتۈرنى ئاساس قىلغان جامائەت خاراكتېرلىك، ھەر بىرى ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى مۇقەددەس دەپ بىلىدىغان شەھەر دۆلەتلىرىدىن تەشكىل تاپقان ۋە كۈنىمىزدىكى تۈزۈملەرنى ئەسلىتىدىغان دۆلەت توپلۇقى بار، دېيىشكە بولىدۇ (1999:24).
بۇ سىياسىي قۇرۇلمىلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر بىلەن بۇلارنىڭ كۈنىمىزدىكى تۈزۈم بىلەن ئوخشاشلىقى ۋە پەرقلىرىنى چۈشىنىشتە قاراشلىرىغا مۇراجىئەت قىلىدىغان شەخسلەردىن بىرى بولغان تۇكىدىدېس، كۈنىمىزدىمۇ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمى ساھەسىدە ھېلىھەم ئېتىبارلىق شەخسلەردىن ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ «پېلېپونېز ئۇرۇشلىرى تارىخى» ناملىق ئەسىرىدە، ئەينى دەۋردىكى قۇدرەتلىك دۆلەتلەردىن بولغان ئافېنا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداش كۈچلەر بىلەن سىپارتا تەرىپىدىن تەشكىللەنگەن رەقىب كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشلارنىڭ سەۋەبلىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.
تۇكىدىدېس ئافېنالىقلار بىلەن سىپارتالىقلارنىڭ ئۇرۇش قىلىشىغا سەۋەب بولغان ئامىللارنى ئىزاھلىغاندا، سىپارتالىقلارنىڭ ئافېنانىڭ كۈنسايىن زورايغان كۈچىنىڭ مەلۇم سەۋىيەگە بارغاندىن كېيىن ئۆز مەنپەئەتلىرىگە زىيان ئېلىپ كېلىشىدىن ئەنسىرەپ، پۈتۈن نوپۇزىنى ئىشقا سېلىپ ۋەزىيەتنى پايدىسىغا ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ (كىيوخانې، 1986: 7). تۇكىدىدېس ئافىنالىق خاتىپلارنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن ئۇرۇش قىلىشنى تەشەببۇس قىلغان شەھەر دۆلەتلىرىنىڭ سىياسەتلىرىنى ۋە تاكتىكىلىرىنى ئانالىز قىلىدۇ. ئۇ بۇ ھادىسىلەرنى ئانالىز قىلغاندا كۈنىمىزدىكى مىللىي دۆلەتلەرنى ئىزاھلىغان چاغدا ئىشلىتىلىدىغان مەنپەئەت ئۇقۇمىغا ئوخشاش ئۇقۇملاردىن پايدىلىنىدۇ.
تۇكىدىدېس بۇ مۇھىم ئەسىرىدە بىرلا ھادىسىنى ئىزاھلىمايدۇ ئەلۋەتتە، ئۇ يەنە ئىنساننىڭ ئىش-ھەرىكىتى ۋە قىلىقلىرىنىڭ سەۋەبىنىمۇ چۈشەندۈرىدۇ. ئۇ ئىنساننىڭ ھەرىكەت قىلىش مەنتىقىسىنى چۆرىدىگەن ھالدا دۆلەت، دۆلەتنىڭ ئاپىرىدە بولۇشى، دۆلەتلەرنىڭ ھەرىكەت شەكلى قاتارلىقلار ئۈستىدە توختىلىپ، بۇلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، مەيلى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا بولسۇن مەيلى شەخسلەر ئوتتۇرىسىدا بولسۇن مەنپەئەت ئەڭ ئاساسلىق رول ئوينايدىغان ئاچقۇچلۇق ئۇقۇمدۇر. مەنپەئەت ۋە كۈچ كۈرىشى رەقىب شەھەر دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلارنى بەلگىلەيدۇ (نەقىل قىلغۇچى: فىلورد، 1995).