تايلاندتىن خىتايغا قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇر: قۇتۇلۇش ئۈمىدىدىن زۇلۇم گىردابىغا (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
2025-يىلى 27-فېۋرال كۈنى تايلاند ھۆكۈمىتى، 11 يىل بويىچە ئاسارەتتىن – تۇتقۇنلۇقتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن تىرىشىپ كەلگەن 40 ئۇيغۇرنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەردى. بۇ قارار، ئۇيغۇرلارنى دەسلەپتە قېچىپ چىققان زۇلۇم گىردابىغا قايتۇرۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىكى تىرىشچانلىقلىرىغا قارىماي، خىتاينىڭ سىياسىي-ئىقتىسادىي بېسىمىغا بويسۇنۇشنىڭ نەتىجىسىدە چىقتى. تايلاندنىڭ بۇ ھەرىكىتى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقىدىن قېچىپ، تۈركىيەگە كېتىش ئۈمىدىدە 2014-يىلى تايلاندقا كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئازابلىق تەقدىرىگە ئۇرۇلغان يېڭى بىر زەربە بولدى. دىياسپورادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ يىللاردىن بۇيانقى نامايىشلىرى ۋە دىپلوماتىك تەلەپلىرى نەتىجىسىز قالدى، بۇ ۋەقە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرىغا زىت بىر پاجىئە سۈپىتىدە تارىخ سەھىپىلىرىدىن ئورۇن ئالدى. بۇ ماقالە، تايلاندتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قاماقتىكى ئازابلىق كەچۈرمىشلىرى ۋە قايتۇرۇلۇش جەريانى، ئۇلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن كۆرسىتىلگەن تىرىشچانلىقلار، قايتۇرۇشنىڭ كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىغا يەتكۈزگەن زىيانلىرى، قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ كەلگۈسى تەقدىرى ۋە بۇ مەسىلىگە قارشى تاشلىنىشى كېرەك بولغان قەدەملەرنى چوڭقۇر تەكشۈرىدۇ، تەنقىدىي تەھلىللەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
2014-يىلى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قاتتىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىدىن – «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك،  دىنىي ۋە كۈلتۈرەل يوقىتىش- تەدبىرلىرىدىن قېچىپ، 300 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر تايلاندقا كەلگەن. ئۇلار تۈركىيەگە يېتىش ئارزۇسىدا تايلاند-مالايشىيا چېگراسىدىن ئۆتمەكچى بولغاندا تۇتۇلۇپ قېلىپ، بانكوكتىكى كۆچمەنلەرنى تۇتۇپ تۇرۇش مەركىزىگە (IDC) قامالغان[1]. تۇتقۇندىكى مەزگىلىدە، ئۇيغۇرلار ناچار تۇرمۇش شارائىتىغا دۇچ كەلگەن: كىچىك كامېرلاردا 50-60 كىشى بىرلىكتە تۇرغان، تاماق ۋە سۇ يېتىشمەسلىك، ساغلاملىق مەسىلىلىرى كۆپ كۆرۈلگەن. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى(HRW) نىڭ 2017-يىللىق دوكلاتىغا قارىغاندا، ئىككىسى كىچىك بالا بولۇپ جەمئىي بەش ئۇيغۇر قاماقتىكى مەزگىلىدە ۋاپات بولغان، قالغانلار دىئابېت، بۆرەك ئاجىزلىقى ۋە يۈرەك كېسەللىكلىرىنىڭ ئازابىنى چەككەن[2]. 2015-يىلى تايلاند 173 ئۇيغۇرنى (كۆپىنچە ئاياللار-بالىلار) تۈركىيەگە يولغا سالغان، 109 نەپەرنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەرگەن، قالغان 48 نەپەر 2025-يىلىغىچە قاماقتا ياتقان بولۇپ، بۇلارنىڭ 40 نەپىرى يېقىندا خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىلدى.
2025-يىلى 27-فېۋرال كۈنى سەھەر سائەت 4:48 مىنۇت ئۆتكەندە خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي ئاۋىئ‍اتسىيە شىركىتىنىڭ CZ688 تىپلىق ئايروپىلانى بانكوكتىكى دون مۇئاڭ خەلقئارا ئايرودورومىدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەشقەر شەھىرىگە قاراپ يولغا چىققان[3]. تايلاند دۆلەت بىخەتەرلىك كېڭىشى ۋە ساقچى ئىدارىسى تەشكىللىگەن بۇ ھەرىكەت، كۆزەتكۈچىلەرنىڭ دىققىتىدىن قېچىش ئۈچۈن قارا يانتاق بىلەن يېپىلغان ماشىنىلار بىلەن مەخپىي ئىجرا قىلىنغان. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ۋە CCTV بۇ قايتۇرۇشنى «قانۇنسىز كۆچمەنلەرگە قارشى ھەرىكەت» دەپ جار سالغان، تايلاند دۆلەت بىخەتەرلىك كېڭىشى باشلىقى كىتتىرات پانپېتچ بولسا، بۇنى خىتاي بىلەن «ھەمكارلىق ئورنىتىش» دەپ بايان قىلغان[4]. تايلاندنىڭ بۇ قارارى، خىتاينىڭ 2024-يىلى تايلاندقا 3.5 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغانلىقى ۋە يىللىق 6.8 مىليون خىتاي ساياھەتچىسىنىڭ تايلاند ئىقتىسادىغا قوشقان تۆھپىسى قاتارلىق ئىقتىسادىي بېسىم بىلەن بىۋاسىتە چېتىشلىق دەپ قارالماقتا[5].
ئۇيغۇر دىياسپورا تەشكىلاتلىرى، كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرى ۋە خەلقئارا جەمئىيەت، بۇ قايتۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن كۆپ يىللىق تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى (WUC) ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى تايلاند ھۆكۈمىتىگە خەت يېزىپ، خىتايغا قايتۇرۇلغانلارنىڭ تەن جازاسى، لاگېرلاردا تۇتۇلۇش ۋە يوقىتىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى ئېيتىپ ئاگاھلاندۇردى[6]. 2024-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى تايلاندنى «non-refoulement» (قايتۇرۇپ بەرمەسلىك) پىرنسىپىنى بۇزغانلىقى ئۈچۈن تەنقىدلەپ، «بۇ قايتۇرۇش خەلقئارالىق مۇساپىرلار قانۇنىغا خىلاپ» دەپ بايانات ئېلان قىلدى[7]. تايلاندتىكى ئۇيغۇرلار 2024-يىلى 10-يانۋاردا «جىددىي ياردەم تەلەپ قىلىش خېتى» يېزىپ، ب د ت ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەردىن ياردەم سورىغان بولسىمۇ، تايلاند خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرىگە بويسۇنۇپ، بۇ تەلەپلەرنى رەت قىلدى [8].  دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى باياناتچىسى دولقۇن ئەيسا، «تايلاند بۇ قارارى بىلەن خىتاينىڭ زۇلۇمىغا شېرىك بولدى» دېدى، ب د ت مۇساپىرلار ئىشلىرى ئالىي كومىسسارلىقى (UNHCR) بولسا، تايلاندنىڭ بۇ ھەرىكىتى «خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىنى دەپسەندە قىلدى» دەپ تەنقىدلىدى[9]. ئامېرىكا، كانادا ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر تايلاند بىلەن دىپلوماتىك سۆھبەت ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، خىتاينىڭ تايلاندقا يىللىق 5 مىليارد دوللارلىق سودا ۋە مەبلەغ ياردىمى بۇ تىرىشچانلىقلارنى نەتىجىسىز قىلىۋەتتى.
بۇ 40 ئۇيغۇرنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلۇشى دىياسپورادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق گۇرۇپپىلىرىنىڭ خەلقئارالىق سەھنىدىكى ئىناۋىتىگە ئېغىر زەربە بەردى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پىروگراممىسى(UHRP) ، تۈركىيە مەركەزلىك خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بىرلىكى ۋە  خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى يىللاردىن بۇيان تايلاندتا قاماقتا يېتىۋاتقان ئۇيغۇرلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، دىپلوماتىك بېسىم، نامايىش ۋە خەلقئارالىق تاراتقۇلاردا تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ باردى. لېكىن، تايلاندنىڭ خىتاينىڭ تەسىرىگە بويسۇنۇشى، بۇ تەشكىلاتلارنىڭ خىتايغا قارشى كۈرىشىنى گەۋدىلىك ھالدا ئۈنۈمسىزلەشتۈردى.