يەرلىك مىللەت ئۇقۇمى ۋە ئۇيغۇرلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھەق – ھوقۇقىنى تەرغىب قىلغان خىتابنامىسىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ بۇ خىتابنامىسىغا ھېچقاچان يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئۆز دۆلىتىنى قۇرۇش، قايتۇرۇپ ئېلىش ۋە مۇستەقىللىق ھوقۇقىنى قولغا ئېلىش ۋە ياكى مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇش مەسىلىسى كىرگۈزۈلمىگەن، پەقەت سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ھوقۇقلىرىنى مەۋجۇت مۇستەملىكىچى دۆلەتتە ئەمەلگە ئاشۇرۇشى ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويۇلغان. چۈنكى ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىقى، مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇشى، ھوقۇق سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنسا ئىدى، ئۇلارنىڭ مەدىنىيىتىنى قوغداش ۋە بۇ ھوقۇقلارغا ھۆرمەت قىلىشنى قانۇن قىلىپ كىرگۈزۈپ، مەۋجۇت ھۆكۈمران دۆلەتتىن تەلەپ قىلىشنىڭمۇ ئورنى قالمىغان بولاتتى، ئەلۋەتتە. گەرچە بۇ ھوقۇقلارنىڭ 3- ماددىسىدا سىياسىي ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بار دېيىلگەن[4]  بولسىمۇ، بىر دۆلەتنىڭ ئىچىدە تۇرۇپ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ قانداق چەكلىمىلەرگە ئۇچرايدىغانلىقى ھەققىدە بىر ئازدىن كېيىن ئامېرىكىنىڭ ئۇتاھ ئىشتاتىدىكى يەرلىك مىللەتلەر مەسىلىنى مىسال قىلىپ ئۆتكىنىمدە تەپسىلىيرەك توختىلىمەن.
ئۇنداقتا، يەرلىك مىللەتلەرنىڭ مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇپ ئۆز دۆلىتىنى قايتۇرۇۋالماقچى بولغان مىللەتلەر بىلەن، جۈملىدىن ئۇيغۇرلار بىلەن قانداق پەرقى بار؟
گەرچە ئۇيغۇرلار باشقا يەرلىك مىللەتلەرگە ئوخشاش ئۆز ئالدىغا تېررىتورىيەسى بولغان، شۇ زېمىننىڭ ئەسلى ئىگىلىرى بولغان، تارىختا تاجاۋۇزغا ئۇچراپ زېمىنى بېسىۋېلىنغان بولسىمۇ، دۆلەت قۇرغان بىر مىللەت بولغانلىقتىن دۆلەت قۇرۇپ باقمىغان ۋە دۇنيادىكى دۆلەت سىستېمىسىنى رەت قىلىدىغان يەرلىك مىللەتلەر بىلەن سىياسىي نىشانى ۋە قانۇنىي پىرىنسىپلىرىدا تۈپتىن پەرقلىق. يەرلىك مىللەتلەر ئايرىم ئايرىم قەبىلە شەكلىدە ياشايدىغانلىقتىن، قانداشلىق ۋە قەبىلىچىلىككە ئەھمىيەت بېرىدۇ، ھەر قەبىلە ئۆز ئالدىغا ئالاھىدىلىككە ۋە ئايرىم تىلغا ئىگە. [5]ھەتتا ئۇلار پۈتۈن قەبىلىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ پان قەبىلە مىللەتچىلىكى قىلىشنىمۇ خالىمايدىغان بولۇپ ھەر قەبىلىنىڭ ئۆز ئالدىغا ھوقۇقىغا،  ئوخشىمىغان تىللىرىغا، ھەر قەبىلىدە ئوخشىمىغان مەدەنىيەتلىرىنى ساقلاشقا ھۆرمەت قىلىدۇ ۋە ھەر قەبىلە ئۆز ئالدىغا تۇزۇم ۋە سىياسەت يۈرگۈزۈشنى ياقلايدۇ. شۇنداق بولغانلىقتىن ئۇلار ئۆز ئالدىغا قەبىلە شەكلىدىكى غەرب دۆلەت سىستېمىسىغا ئوخشىمايدىغان ھۆكۈمەت ۋە باشقۇرۇش سىستېمىسى تەلەپ قىلىدىغان بولۇپ دۇنيادىكى ھازىرقى دۆلەت تۈزۈلمىسى بويىچە دۆلەت قۇرۇپ ئورتاق بىر دۆلەت تۈزۈلمىسى ۋە دۆلەت مەدەنىيىتى تىكلەشنى رەت قىلىدۇ. [6] يەرلىك مىللەتلەر بىرىنچىدىن مەۋجۇت ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى دۆلەت قۇرۇلمىسىنى ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتى، ياشاش ئادىتى بىلەن ماسلاشمايدۇ دەپ قارىسا، يەنە بىر تەرەپتىن غەربنىڭ ئۇلارنى يەرلىرىڭلاردا دۆلەت قۇرۇشىمىز كېرەك دېگەن «بايقاش» نەزەرىيەسىنى كۆتۈرۈپ چىقىپ مۇستەملىكە قىلغانلىقىغا بولغان نەپرەت يۈزىسىدىن Nation State (مىللىي دۆلەت) تۈزۈمىگە قارشى تۇرىدۇ. خاسلىققا ئىگە مەدەنىيىتى، تارىخى، ئۆرپ – ئادەتلىرى، ئۆزلىرىنى قەبىلە شەكلىدە باشقۇرۇش ۋە ئىدارە قىلىش،  مەدەنىيىتىدە ئاپتونومىيەنى ساقلاش ئارقىلىق ھەر قەبىلە ئۆز ئالدىغا ھۆكۈمەتلىشىش سىستېمىسى شەكىللەندۈرۈپ، Indigenous People قىممەت قارىشى، كۆز قارىشى، ياشاش ئادىتى بويىچە ئىدارە قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
مەۋجۇت دېموكراتىك دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا قانۇنلار نېمە ئۈچۈن يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئايرىم دۆلەت قۇرۇش، مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇش مەسىلىسىنى تىلغا ئالمايدۇ؟ بۇ پەقەت يەرلىك مىللەتلەرنىڭ بۈگۈنكى دۇنيادىكى دۆلەت تۈزۈلمىسى بويىچە دۆلەت بولۇشنى خالىمايدىغانلىقى ئۈچۈنلىمۇ؟ ئەمەلىيەتتە يەرلىك مىللەتلەرنى مۇستەملىكە قىلىپ دۆلەت قۇرغان دۆلەتلەر قانۇنلىرى بىز يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن ئاتالمىش بايقاش نەزەرىيەسى بويىچە ئۇلارنى دۆلەت بولۇپ باقمىغان يەرلىرىگە ھۆكۈمرانلىق ئىگىدارچىلىقى يوق مىللەت، ئۇلارنى بىز ئۆز دۆلىتىمىزگە قېتىۋالمىدۇق، بەلكى ئۇلار ياشىغان بۇ يەرلەردە بىز دۆلەت قۇردۇق، شۇڭا بۇ دۆلەت بىزنىڭ دېيىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ دۆلەت ئىچىدە دۆلەت بولۇشىنى ئىنكار قىلىدۇ. مەسىلەن، كانادادىكى يەرلىك مىللەتلەر دۆلەت قۇرۇشقا توغرا كەلسە، ھازىرقى زامان دۆلەت تۈزۈمىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، ئۆزلىرىنىڭ قەبىلە تۈزۈمىدىكى بىر دۆلىتىنى قۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ، ئۇ ھالدا كانادا دۆلىتىگە مەنسۇپ بولغان كانادا دۆلىتىنى قۇرغان مىللەتلەر قەيەرگە بېرىشى كېرەك؟ ئەمما ئۇيغۇرلار ئۆز دۆلىتىنى قايتۇرۇپ ئېلىش ئۈچۈن، ھازىرقى دۇنيا دۆلەت تۈزۈلمىسىنى قوللايدۇ، چۈنكى شەرقىي تۈركىستاندا خىتاي دۆلەت قۇرغان ئەمەس، تاجاۋۇز قىلىپ كىرىپ شەرقىي تۈركىستان دۆلىتىنى خىتاي دۆلىتىگە قېتىۋالغان.
ئۇنداقتا بىز يۇقىرىدا تىلغا ئالغان بايقاش نەزەرىيەسى دېگەن نېمە ؟ بۇ ئاتالمىش نەزەرىيە يەرلىك مىللەتلەر ياشاۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ يەرلىك مىللەتلەرگە قاراتقان سىياسىتىگە قانداق تەسىر كۆرسەتكەن؟