قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ نۇقتىدا مۇتەزىلەر مۇتلەق مەنىدىكى ئېدراك بىلەن كۆز ئارقىلىق كۆرگەن ئاساستىكى ئېدراك ئارىسىدا پەرقلىق بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقان. بۇنداق بولغاندا ئېدراك « باسار»(ئاللاھنىڭ كۆرۈش سۈپىتى) كەلىمىسى بىلەن بىرلىكتە ئىشلىتىلگەن ۋاقىتتا كۆز بىلەن كۆرۈشنى بىلدۈرىدۇ. مۇتلەق مەنىدە ئىشلىتىلگەندە بولسا «ئېرىشىش-يېتىش»مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ. مەسىلەن، بىر كىشى باشقا بىر كىشىگە يېتىشىۋالغاندا «ئىدراكە فۇلانۇن فۇلانەن» دېيىلىدۇ. دەرۋەقە، ئاللاھمۇ يۇنۇس (10-90)ئايىتىدە پىرئەۋۇننىڭ دېڭىزغا غەرق بولۇشى توغرۇلۇق مۇنداق دەيدۇ: « پىرئەۋن غەرق بولىدىغان ۋاقىتتا » (حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ) ئېدراك كەلىمىسى بەزىدە ئاۋازنىڭ يېتىشى دېگەن مەنىمۇ بىلدۈرىدۇ. بىراق بۇ مەنىلەرنىڭ ھەممىسى كەلىمە مۇتلەق مەنىگە كەلگەندە كۈچكە ئىگە بولىدۇ. دەرۋەقە تېمىغا ئالاقىدار بۇ كەلىمە «كۆز»بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغاندا باشقا بارلىق مەنىلەر كۈچكە ئىگە بولماي پەقەت بىرلا مەنىسى قالىدۇ: كۆز بىلەن كۆرۈش. بۇ سەۋەبتىن مۇناسىۋەتلىك ئايەتتىكى (لاَّ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ) ئىبارىسى «كۆزلەر ئۇنى ئېدراك قىلالمايدۇ» دەپ ئەمەس «كۆرەلمەيدۇ»دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. بۇنىڭ مەنىسى، ئاللاھنى كۆز بىلەن كۆرۈش ھەر قانداق ئەھۋالدا مۇمكىن بولمايدۇ.
مۇتەزىلەر رۇيەتۇللاھ مەسىلىسى توغرۇلۇق بۇ قارىشىنى بايان قىلىش بىلەن بىرگە، قارشى پىكىردىكىلەرگىمۇ جاۋاب بېرىش لازىملىقىنى زۆرۈر دەپ قارىغان. بۇ جەھەتتە قىلىشقا تېگىشلىك تۇنجى ئىش، رۇيەتۇللاھغا دەلىل كۆرسىتىلگەن ئايەتلەرنى (بۇ ئايەتلەر مۇتەزىلەرنىڭ قارىشچە مۇتەشابىھ ئايەتلەردۇر)مۇھكەم (ئوچۇق) ئايەتلەر تۈرتكىسىدە شەرھىيلەش كېرەك. ئەھلى سۈننەت كالامچىلىرى تەرىپىدىن ئاللاھنى كۆرەلگىلى بولىدىغانلىقىغا دەلىل سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن « وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ » <قىيامەت: 75: 23،22>ئايىتى مۇنداق شەرھىيلەنگەن: نازار (قاراش) بىلەن رۇيەت (كۆرۈش)ئارىسىدا پەرق بار. نازار (قاراش) بىر نەرسىنى كۆرۈش مەقسىتىدە كۆزنى ئۇ نەرسىگە بۇراشنى كۆرسىتىدۇ. رۇيەت بولسا كۆز بۇرالغان نەرسىنىڭ شۇ ۋاقتىدا ھېس قىلىنىپ ئېدراك قىلىنىشىنى كۆرسىتىدۇ. نازار (قاراش) كۆز بىلەن مۇناسىۋەتلەندۈرۈلگەن ۋاقىتتا  كۆرۈش ئىستىكىنى، قەلب بىلەن مۇناسىۋەتلەندۈرگەن ۋاقىتتا، بىلىش ئىستىكىنى ئىپادە قىلىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ئىنسان بەزىدە «بىر نەرسىگە قارىدىم لېكىن ئۇنى كۆرەلمىدىم» ياكى «كۆرۈش ئۈچۈن ئۇنىڭغا قارىدىم»دەيدۇ. بۇ سۆزلەردىن بىز پەقەت قارىغۇچىنىڭ قارىغانلىقىنى بىلەلەيمىز، بىراق ئۇ قارىغان نەرسىنى كۆرۈپ كۆرمىگەنلىكىنى ئۇ دېگەن چاغدا ئۇقىمىز. يەنە بىر تەرەپتىن ئەرەبلەر نازار كەلىمىسىنى «خۇش پېئىلنىڭ ئادەمنىڭ قارىشى»، «ئاچىققى يامان ئادەمنىڭ قارىشى»دېگەنگە ئوخشاش جۈملىلەردە ئىشلەتكەن. بۇنىڭ ئەكسىچە، رۇيەت كەلىمىسىنى بۇنداق ئىپادىلىمىگەن. بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، نازار بىلەن رۇيەت ئوخشاش ئەمەس. ئەگەر ئوخشاش بولغان بولسا ئىدى «ھىلالغا قارىدىم لېكىن ئۇنى كۆرەلمىدىم»دېگەن بىر كىشى «ھىلالنى كۆردۈم لېكىن كۆرەلمىدىم» دېگەندەك غەلىتە بىر سۆز دېگەن بولاتتى.
رۇيەتۇللاھ مەسىلىسىدە ئەھلى سۈننەت بىلەن مۇتەزىلەرنىڭ ئوخشاش ئايەتتىن بىر-بىرىگە تامامەن زىت مەنىلەر ۋە ھۆكۈم چىقىرىشى قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش ئۇسۇلىدا تەپسىر قىلغۇچىنىڭ قانچىلىك مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىشكە كۇپايە قىلىدۇ. بۇ مىساللارنىڭ ئەكسىچە، بەزى ئايەتلەر قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىپ تەپسىر قىلىش ئىمكانىنى ئايەتلەردە تاپقىلى بولىدىغانلىقىنى چۈشەنچىسىگە ئاساس تەشكىل قىلالايدىغان خۇسۇسىيەتكە ئىگە. مەسىلەن، فاتىھە سۈرىسىنىڭ (1.7)ئايىتىدە «ئاللاھنىڭ نېمىتىگە ئېرىشكۈچىلەر»دە كۆزدە تۇتۇلغان كىشىلەر « ئۇلار (ئاخىرەتتە) ئاللاھنىڭ نېمىتىگە ئېرىشكەن پەيغەمبەرلەر، سىددىقلار (يەنى يۇقىرى دەرىجىلىك پەيغەمبەرلەر ۋە شېھىتلەر)، شېھىتلەر ۋە ياخشىلار بىلەن بىللە بولىدۇ، ئۇلار نېمىدېگەن ياخشى ھەمراھلار » مەنىسىدىكى ( نىسا، 4.69) ئايەتتە تېخىمۇ ئېنىق تىلغا ئېلىنىدۇ. ئەپسۇس، مۇشۇنداق ئوچۇق مىساللارنىڭ سانىنى كۆپەيتىش ئاسان ئەمەس. دەرۋەقە، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش دائىرىسىدە ئادەتتە قېلىپلاشقان مىسال بولغان فاتىھە (1.7) ۋە نىسا (4.69)ئايەتلىرىنىڭ ھەر دائىم زىكىر قىلىنىشىمۇ بۇنىڭ ئىپادىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، نۇرغۇن ئايەتنىڭ ۋاستىلىك ئىشارەتلەر بىلەن باشقا ئايەتلەر تۈرتكىسىدە ئىزاھلىنىشىنىمۇ ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ. شۇنداقلا، ئومۇمەن  قىلىپ ئېيتقاندا قۇرئان پۈتۈنلىكىنى، كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا سۈرە ۋە سىياق-سىباق (ئابزاس)پۈتۈنلىكىنى ئاساس قىلىدىغان بۇ ئىزاھلاش شەكلىنىڭ مەنە ۋە تەپسىر قىلىش جەھەتتە توغرىلىق ۋە مۇۋاپىقلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرىدىغانلىقى شەكسىزدۇر. مەسىلەن، نۇرغۇن ئايەتتە  ئۇچرايدىغان ۋە لافىز جەھەتتە مەسىلىدەك كۆرۈلىدىغان « ئاللاھ خالىغان ئادەمگە ئازاب قىلىدۇ، خالىغان ئادەمگە مەغپىرەت قىلىدۇ » ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش ئىبارىلەرگە گىراماتىكىلىق جەھەتتىن «ئاللاھ خالىسا  ئازاب قىلىدۇ، خالىسا مەغپىرەت قىلىدۇ»دېگەن تەرىقىدە ئىزاھلاشنىڭ جەلپ قىلارلىق تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى ئىكەنلىكىنى قۇرئاننىڭ پۈتۈنلىكى نۇقتىسىدىن بىمالال چۈشەنگىلى بولىدۇ. يەنە ئوخشاش پۈتۈنلىكتىن ئىلاھىي مەشىئەتنىڭ (تىلەش)خالىغانچە تەجەللىي قىلمايدىغانلىقى، بەلكى ھىدايەت ۋە زالالەتنىڭ بەندىلەرگە لايىق بولۇشىغا باغلىق بولۇشتەك ھەقىقەتمۇ بار.