خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھازىرلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بەششار ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ 2024-يىلى دېكابىردا يىمىرىلىشى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن ھەيئەتى تەھرىرۇششام (شامنى ئازات قىلىش ھەيئىتى)باشچىلىقىدىكى ۋاقىتلىق ھۆكۈمەتنىڭ قۇرۇلۇشى، سۈرىيەنىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنزىرىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتتى ۋە يەرشارىۋى كۈچلەر ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش يولىدا ھەرىكەتچان بىر مەيدان ياراتتى. ئەسەدنىڭ ئۇزۇن يىللىق قوللىغۇچىسى بولغان خىتاي، يېڭى سۈرىيە رەھبەرلىكى بىلەن تېزلىكتە مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنى كېڭەيتىشنى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى تەسىرىنى ئاشۇرۇشنى نىشان قىلماقتا. ئەمما، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمان ئاھالىسىگە قاراتقان سىياسەتلىرى — كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى باستۇرۇش دەپ كەڭ تۈردە ئەيىبلەنگەن ھەرىكەتلەر — مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان سۈرىيەدىكى دىپلوماتىك ھەرىكەتلىرى ئۈچۈن مۇھىم بىر توسالغۇ شەكىللەندۈرمەكتە. بۇ ماقالە، خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تەرەققىياتىنى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر كىرىزىسىنىڭ ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەر، رايونلۇق دىنامىكىلار ۋە سۈرىيە، خىتاي ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ زىت مەيدانلىرىنى شەكىللەندۈرۈشتىكى ھالقىلىق رولىنى تەھلىل قىلىدۇ.
خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى
خىتاينىڭ 2024-يىلىدىن ئىلگىرىكى سۈرىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، ئارىلىشىۋالماسلىق سىياسىتى ۋە تاللانما ئىقتىسادىي ئالاقە ئاساسىغا قۇرۇلغانىدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ دائىمىي ئەزاسى بولۇش سۈپىتى بىلەن خىتاي، ئەسەد ھاكىمىيىتىنى نىشان قىلغان قارارلارنى ئىزچىل رەت قىلىپ، رۇسىيە بىلەن بىرلىكتە غەرب باشچىلىقىدىكى ئېمبارگولار ياكى ھەربىي مۇداخىلە ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغدىدى (South China Morning Post [SCMP], 3 Mayıs 2025). بۇ مەيدان، خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش پىرىنسىپىغا ئاساسلانغان تېخىمۇ كەڭ تاشقى سىياسەت تەلىماتىغا تايىناتتى، ھەمدە بۇ پىرىنسىپ ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئىچكى ئۇرۇش جەريانىدا ئەسەد ھۆكۈمىتىگە ئاۋاز قوشاتتى. ئىقتىسادىي جەھەتتىن، خىتاينىڭ سۈرىيەدىكى مەۋجۇتلۇقى، توقۇنۇشنىڭ كەسكىنلىكى سەۋەبىدىن چەكلىك ئىدى، ئەمما ئېنېرگىيە، ئۇل ئەسلىھە ۋە سودا ساھەلىرىدە كىچىك كۆلەملىك مەبلەغ سالدى، بۇلار ئادەتتە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى رامكىسىدا ئوتتۇرىغا قويۇلدى (Lebanon24, Ocak 2025). نېفىت قېدىرىپ تەكشۈرۈش ۋە پورت تەرەققىياتى قاتارلىق تۈرلەر، خەۋپسىزلىك ئەندىشىلىرى سەۋەبىدىن چەكلەندى، ئەمما بۇلار خىتاينىڭ سۈرىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنىغا بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك قىزىقىشىنى كۆرسىتىپ بېرەتتى.
ئۇيغۇر مەسىلىسىگە كەلسەك، ئەسەد ھاكىمىيىتى، خىتاينىڭ دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي ياردىمىگە بولغان بېقىندىلىقى سەۋەبىدىن دىققەتنى تارتىدىغان دەرىجىدە سۈكۈت قىلدى. 1884-يىلى خىتاي تەرىپىدىن مۇستەملىكە قىلىنغان ۋە 1949-يىلى ئۆكتەبىردە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تولۇق كونتروللۇقى ئاستىغا كىرگەن شەرقىي تۈركىستان، بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇر ئاھالىسىگە قاراتقان سىياسەتلىرى سەۋەبىدىن خەلقئارالىق مۇنازىرە مەركىزىگە ئايلاندى (BBC Arabic, Ocak 2025). ئەسەد ھۆكۈمىتى، خىتاينىڭ ب د ت دىكى رەت قىلىش ھوقۇقىغا بېقىندى بولغاچقا، ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تەدبىرلەر دەپ بۇرمىلايدىغان بېيجىڭنىڭ بايانلىرىنى قوللىدى ۋە ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتنى خەتەرگە ئۇچرىتىدىغان ھەرقانداق تەنقىدتىن ئۆزىنى قاچۇردى (Al-Istiqlal, Ocak 2025). بۇ تارىخىي ماسلىشىش، خىتاينىڭ ھازىرقى ئىستراتېگىيەسى ئۈچۈن بىر ئاساس يارىتىپ بەرمەكتە؛ بۇ ئىستراتېگىيە، ئۆتمۈشتىكى ياخشى مۇناسىۋەتتىن پايدىلىنىشنى ۋە تەھرىرۇششام ھاكىمىيىتىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىجتىمائىي-مەدەنىيەت مۇرەككەپلىكلىرىنى باشقۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ.
خىتاينىڭ تەھرىرۇششام باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەت بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ئالاقىسى
ئەسەدنىڭ 2024-يىلى دېكابىردا ئاغدۇرۇلۇشى، خىتاينىڭ تېز ۋە ئەمەلىيەتچان بىر ئىنكاسىنى قوزغىدى. خىتاي، غەرب دۆلەتلىرى تەرىپىدىن تېررورلۇق تەشكىلاتى دەپ بېكىتىلىشىگە قارىماي، تەھرىرۇششام باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەتنى يوشۇرۇن ھەمكارلاشقۇچى دەپ ئېتىراپ قىلدى. بىر نەچچە ھەپتە ئىچىدە، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكى، «ئومۇميۈزلۈك ۋە مۇقىم» بىر سۈرىيەنى قوللايدىغانلىقىنى ئېلان قىلىپ، تەھرىرۇششام بىلەن ھەمكارلىشىشقا تەييار ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى (SCMP, 18 Aralık 2024). بۇ تەشەببۇس، يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك ئالاقىلەر بىلەن نەتىجىلەندى. 2025-يىلى ئاپرېلدا سۈرىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەسئەد شەيبانى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن ئۇچرىشىپ، ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئۈچۈن «ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق» تەكلىپىنى بەردى (SCMP, 28 Nisan 2025). خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى، كېيىنكى سۆھبەتلەردە قايتا قۇرۇش ۋە مۇقىملىقنى تەكىتلەپ، خىتاينىڭ سۈرىيەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئەسلىگە كېلىشىگە بولغان ۋەدىسىنى قايتا تەكىتلىدى (SCMP, 3 Mayıs 2025). سۈرىيە تاراتقۇلىرى، تەھرىرۇششام رەھبىرى ئەھمەد شارانىڭ 2025-يىلى مارتتا بىر خىتاي ۋەكىللەر ئۆمىكى بىلەن مەبلەغ سېلىش ئىمكانىيەتلىرىنى مۇزاكىرە قىلغانلىقىنى خەۋەر قىلدى ۋە بۇ سۈرىيەنىڭ ۋەيران بولغان ئىقتىسادىنى قايتا قۇرۇش ئۈچۈن جىددىي سەرمايە ئېھتىياجىنى گەۋدىلەندۈردى (Syria TV, Mart 2025).