خىتاينىڭ 2025-يىللىق «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش نىزامى» ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش ئىستراتېگىيەسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نىزامنىڭ 9-ماددىسىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان  «مەخپىيەتلىك تەربىيەسى ئېيى» (ئاپرېل ئېيى) ۋە ئاخبارات ئورگانلىرىغا يۈكلىگەن تەشۋىقات مەسئۇلىيىتى، جەمئىيەتنىڭ ئومۇميۈزلۈك بىر مېڭە يۇيۇش جەريانىغا دۇچار قىلىنىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. مەكتەپلەردە، خىزمەت ئورۇنلىرىدا ۋە تاراتقۇلاردا ئۈزلۈكسىز ھالدا «جاسۇسلارغا قارشى سەگەك بولۇش» تېمىلىق  سىياسىي ئۆگىنىش پائالىيىتى مەجبۇرى  قانات يايدۇرۇلۇپ ، چەت ئەللىكلەر بىلەن ئالاقە قىلىش، چەت ئەل رادىيولىرىنى ئاڭلاش ياكى چەكلەنگەن نەشر بۇيۇملىرىنى ئوقۇش «ۋەتەن خائىنلىقى» بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇلىدۇ. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ بالىلارنىڭ زىھنىدە زور بۇزغۇنچىلىق يارىتىپ، ئاتا-ئانىلىرىنىڭ ئۆيدىكى پاراڭلىرىنى «ئوقۇتقۇچىلىرىغا» (يەنى دۆلەتكە) دوكلات قىلىشى تەشەببۇس قىلىنىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، 40-ماددىدا تىلغا ئېلىنغان «قۇلاق   ئاممىۋى تەشكىلاتلار» غا ئوخشاش قۇرۇلمىلار، پۇقرالار جەمئىيىتى نىقابى ئاستىدا دۆلەتنىڭ قولچومىقى بولۇپ ھەرىكەت قىلىدۇ. بۇ خىل قۇرۇلمىلار، كەسىپ گۇرۇپپىلىرى ئىچىدە (دوختۇرلار، ئىنژېنېرلار، ئاكادېمىكلار)  تىزگىنلەشنى ئىشقا ئاشۇرۇپ، دۆلەتنىڭ رەسمىي ئورگانلىرىنىڭ قولى يەتمىگەن كۈلرەڭ رايونلارنى نازارەت قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا مۇستەقىل بىر ئاممىۋى تەشكىلاتنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئاللىبۇرۇن مۇمكىنسىز ھالغا كەلتۈرۈلۈپ بولغان ۋەزىيەتتە، دۆلەت يېتەكچىلىكىدىكى بۇ خىل تەشكىلاتلار، زىيالىيلار قاتلىمىنى كونترول ئاستىدا تۇتۇشنىڭ بىر قورالى سۈپىتىدە قوللىنىلىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، نىزامنىڭ بۇ بۆلۈمى، شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتىنى «تېرىقتەك چېچىۋېتىش» (atomize) ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. شەخسلەرنى بىر-بىرىگە ئىشەنمەس ھالغا كەلتۈرۈش ئارقىلىق، تەشكىللىك بىر قارشىلىقنىڭ ياكى پۇقرالار ئىتائەتسىزلىكىنىڭ بىخلىنىشىنى توسۇش مەقسەت قىلىنماقتا. دۆلەت، ھەر بىر شەخسنىڭ گەدەن تومۇرىدا ھېس قىلىپلا تۇرىدىغان تەڭلەگلىك ئامبۇر كەبى بولۇپ، مەھەللە كومىتېتلىرى ۋە پاش قىلىش لىنىيەلىرى ئارقىلىق  رىجىم مەۋجۇتلۇقىنى ئەڭ مەھرەم (شەخسىي) رايونلاردىمۇ ھېس قىلدۇرىدۇ.
رەقەملىك توتالىتارىزم (ھوقۇق يۈكسەك دەرىجىدە مەركەزگە مەركەزلەشتۈرۈلگەن دىكتاتور دۆلەت تۈزۈمى)  ۋە تېخنىكىلىق قەپەس: سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى كۆزىتىش
نىزامنىڭ ئەڭ قورقۇنۇچلۇق ۋە زامانىۋى دۇنياغا جەڭ ئېلان قىلىدىغان قىسمى بولسا، تېخنىكىنىڭ، غايەت چوڭ سانلىق مەلۇمات ئامبىرى  ۋە سۈنئىي ئەقىلنىڭ «سىر ساقلاش» نامى ئاستىدا قانداق قىلىپ بىرەر بېسىم قورالىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ماددىلاردۇر. شەرقىي تۈركىستان، ھازىرنىڭ ئۆزىدە دۇنيانىڭ ئەڭ تەرەققىي قىلغان رەقەملىك نازارەت تەجرىبىخانىسى ئورنىدا بولۇپ، بۇ نىزام بۇ ئەمەلىي ئەھۋالنى قانۇنىي نورماللىققا ئايلاندۇرماقتا. 10-ماددا، «يېڭى شىفىرلاش تېخنىكىلىرى، چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە سۈنئىي ئەقىل» نىڭ مەخپىيەتلىك ساھەسىدە قوللىنىلىشىنى ئوچۇق-ئاشكارا رىغبەتلەندۈرمەكتە ۋە قوللىماقتا. بۇ، خىتاي دۆلىتىنىڭ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى، ھەر بىر رەقەملىك ئىزىنى ئىز قوغلاش ئۈچۈن تەتقىق قىلىپ ياسىغان IJOP (بىرلەشمە ھەربىي ھەرىكەت سۇپىسى) غا ئوخشاش سىستېمىلارنىڭ، ئەمدىلىكتە «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش قورالى» سۈپىتىدە قانۇنلاشتۇرۇلغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
21-ماددا، دۆلەت خىزمەتچىلىرىنىڭ ۋە ئالاقىدار خادىملارنىڭ ئىنتېرنېت ئىشلىتىشىگە قاراتقان چەكلىمىلەر بىلەن، رەقەملىك بىر ئايرىۋېتىشنى يولغا قويماقتا. «ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئۈسكۈنىلەر، دەرھال ئۇچۇرلىشىش قوراللىرى (ئۈندىداردىن باشقا ئەپلەر)، ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ۋە بۇلۇت ساقلاش مۇلازىمەتلىرى»نىڭ دۆلەت مەخپىيەتلىكلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەيدىغانلىقى بىلدۈرۈلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ ماددا، دۆلەت مەمۇرلىرىنىڭ ۋە سەزگۈر ساھە خىزمەتچىلىرىنىڭ WhatsApp, Telegram, Signal غا ئوخشاش شىفىرلىق خەۋەرلىشىش ئەپلىرىنى ئىشلىتىشىنى  جىنايەت سۈپىتىدە تونۇلۇشىنى پۈتۈنلەي قانۇنلاشتۇرماقتا. بىر ئۇيغۇر ئاكادېمىكنىڭ ياكى دوختۇرنىڭ تېلېفونىدا بۇ ئەپلەرنىڭ بولۇشىمۇ، «دۆلەت مەخپىيەتلىكىگە خەتەر ئېلىپ كېلىش» ئېھتىماللىقى بارلىقى باھانىسى بىلەن جازالىنىشى ئۈچۈن يېتەرلىك سەۋەب ھېسابلىنىدۇ. بۇ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقە قاناللىرىنىڭ پۈتۈنلەي كېسىلىشى دېمەكتۇر.
نىزام، 22-ماددا بىلەن دۆلەت ئورگانلىرىغا«جاسۇسلۇق ئۆز-ئۆزىنى سېنزورلاش ئەسلىھەلىرى» قۇرۇش ۋە «سۈنئىي ئەقىلگە ئوخشاش يېڭى تېخنىكىلارنى قوللانغاندا مەخپىيەتلىك تەلىپىگە رىئايە قىلىش» مەجبۇرىيىتى يۈكلىمەكتە. بۇ ئىپادە، ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدىكى كومپيۇتېرلارنىڭ، تورلارنىڭ ۋە ھەتتا  كۈزىتىش كامېرالىرىنىڭ، سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى ھېسابلاش ئۇسۇللىرى (ئالگورىزىم) بىلەن ئۈزلۈكسىز سىكانىرلىنىپ تۇرىدىغانلىقىدىن بېشارەت بەرمەكتە. سۈنئىي ئەقىل، خىزمەتچىلەرنىڭ ھەرىكەتلىرىنى ئانالىز قىلىدۇ، «غەيرىي» بىر سانلىق مەلۇمات يوللاش ياكى شۇبھىلىك بىر ئاچقۇچلۇق سۆز ئىشلىتىش ئەھۋالىدا ئاپتوماتىك ھالدا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىدۇ. ئىنسان نازارىتىدىن ھالقىپ كەتكەن بۇ تېخنىكىلىق نازارەت، خاتالىققا  مۇتلەق يپل قويمايدىغان ۋە رەھىم-شەپقىتى بولمىغان بىر رەقەملىك قاراۋۇلغا ئوخشاش ئىشلەيدۇ.
ئۇچۇر سىستېمىلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى، ئاسراش ۋە يوقىتىش جەريانلىرىنى بەلگىلەيدىغان 18-، 19- ۋە 20-ماددىلار، رەقەملىك دەلىل-ئىسپاتلارنىڭ يوقىتىلىشىنىمۇ تۈزۈملەشتۈرمەكتە. بولۇپمۇ 18-ماددا، براك كومپيۇتېر ۋە سانلىق مەلۇمات ساقلاش ئۈسكۈنىلىرىنىڭ، پەقەت دۆلەت بەلگىلىگەن مەركەزلەردە يوقىتىلىشىنى شەرت قىلماقتا. بۇ ماددا، «شىنجاڭ ساقچى ھۆججەتلىرى» (Xinjiang Police Files) گە ئوخشاش سىر پاش بوپ كېتىش ۋەقەلىرىنىڭ يەنە بىر قېتىم يۈز بەرمەسلىكى ئۈچۈن ئېلىنغان  تەدبىردۇر. جازا لاگېرلىرىدىكى خاتىرىلەر، سوراق سىنلىرى ۋە بىيولوگىيەلىك ئۇچۇرلار، ئىشى تۈگىگەندە ئىز قالدۇرمايدىغان شەكىلدە، دۆلەت نازارىتىدە يوقىتىلىدۇ. تارىخىي جىنايەتلەرنىڭ  رەقەملىك ئىزلىرى ئۆچۈرۈلۈپ، كەلگۈسىدىكى ئېھتىماللىقى بولغان خەلقئارا سوتلار ئۈچۈن دەلىل قالدۇرماسلىق نىشان قىلىنماقتا.