مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۆرگەن پروگراممىلار ياكى ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىدىن ئېرىشكەن ئۇچۇرلار سەۋەبىدىن ئۇرۇش، ئىجتىمائىي ۋەقە ۋە ئىدىئولوگىيەلەرگە دائىر رېئاللىقلار ھەققىدە كاللىمىزدا ئۆزگىرىش بولىدۇ. شۇڭلاشقا، مېدىيا پسىخولوگىيەسى تاماشىبىنلارغا تاڭغان رېئاللىقلاردىن بەس قىلىش مۇمكىن. يېقىندىن بۇيان ئىلىم-پەن تەتقىقاتلىرىدا دائىم تەكىتلىنىۋاتقان ھەقىقەتلەرنىڭ ئۆزگىرىپ كىتىشىنى كىيىنكى ھەقىقەت (post truth) ئۇقۇمى بىلەن باغلاشقا بولىدۇ. ئوكسفورد لۇغىتى تەرىپىدىن 2016-يىلىنىڭ سۆزى قىلىپ تاللانغان بۇ ئۇقۇمنىڭ ماھىيتىگە ئاساسلانغاندا، ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى بىزگە يەتكۈزگەن ئۇچۇر، رەسىم ۋە باشقا مەزمۇنلار ئومۇمى پىسخىكىمىزغا تەسىر كۆرسىتىدۇ ۋە بىزنى پاكىتقا ئەمەس، ھېسسىياتىمىز ۋە تونۇشىمىزغا ئىشىنىشكە مەجبۇرلايدۇ (كالپوكاس ، 2018: 11). شۇنىڭ بىلەن، بىز نورمال ۋاقىتلاردا ئۆزىمىز قارشى چىققان مەسىلىلەرنى قوبۇل قىلىمىز، رېئاللىققا ھاكىم كۈچنىڭ ئارزۇسى بويىچە ئىشىنىمىز. ئۇقۇم; مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا ئامېرىكىلىق پەيلاسوپ ۋە تىلشۇناس نوئام چومسكىي ۋە ئىقتىسادشۇناس ئېدۋارد خېرمان (1988) ۋالتېر لىپپماننى (1922: 248) ئاساس قىلىپ بېيىتقان ۋە بەكرەك مېدىيا سانائىتى بىلەن باغلىغان «رازىمەنلىكنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى» نەزەرىيەسىنىڭ بىر مېتۇدى سۈپىتىدە كۆرۈنمەكتە. كۈچ مەركەزلىرى كىشىلەرنىڭ زېھىنلىرىگە سىڭىپ كىرىپ ھېس-تۇيغۇ ۋە تونۇشلىرىنى مەلۇم بىر يۆنىلىشكە بۇراش ئۈچۈن كېيىنكى ھەقىقەت ۋاستىلىرى (يېڭى تاراتقۇ ، تېلېۋىزىيە ، گېزىت قاتارلىقلار) ئارقىلىق ئاممىۋى ياكى شەخسىي رازىلىق ھاسىل قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشتىكى ئەڭ مۇھىم قورال ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. چومسكى ۋە خېرمان مېدىيا ئورگانلىرى «ھاكىم كۈچنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلىدىغان ئۈنۈملۈك ۋە كۈچلۈك ئىدىيەۋى ئۈسكۈنە» دەيدۇ. ھۆكۈمەتلەر ۋە باشقا ئاكتىپ گۇرۇپپىلار (ئىقتىسادىي، سىياسىي، ھەربىي) قايسى ئۇچۇرلارنى قايسى خىل شەكىلدە ئاممىغا يەتكۈزۈشنى قارار قىلىدۇ. بۇ باسقۇچتا، ئۇلار كىيىنكى ھەقىقەت ئۇسۇللىرىنى قوللىنىدۇ ياكى بەزى ئۇچۇرلارنىڭ ئاممىغا يەتكۈزۈلۈشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ (چومسىكىي & خېرمان، 1988). جەمئىيەت پسىخولوگىيەسى نۇقتىسىدىن قارايدىغان بولساق، تەشۋىقات پسىخولوگىيەلىك مېتۇدلار (كۈلتۈرەل ، سىياسىي ۋە ئاڭ-سەۋىيە قاتارلىقلار) بىلەن بىرلىكتە جامائەت پىكىرى يارىتىش ۋە ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى ئاشكارىلاش ۋە يەتكۈزۈشتە ئىشلىتىلىمەكتە (كېل، سېلبېرىت& ۋېلھ، 2003)، بۇ ئۇسۇلنىڭ ئاخبارات مەزمۇنىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە ئۇلارنىڭ مەقسەتلىك مونتاژ قىلىنىشدا تەسىرى كۈچلۈك. كۈندىن-كۈنگە تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنىڭ يېڭى تېخنىكىلىق ۋاستىلارنى ۋە ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفونلارنى ئىشلىتىشى ۋە ئۇ مەھسۇلاتلارنىڭ رولىنىڭ ئېشىشى مەزمۇن ئىشلىگۈچىلەرنى تېخىمۇ تىرىشىپ ئىشلەشكە مەجبۇرلايدۇ. ئۇلار ئىشلىگەن مېدىيا مەزمۇنلىرىنىڭ ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي جەھەتتىكى ئىنتىراكتىڧلىقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن پىسخولوگلاردىن ياردەم سورايدۇ. رېژىسسورلارنىڭ ھەرخىل پروگىراممىلاردا ئىشلەتكەن كامېرا تېخنىكىلىرىنىڭ ھەر بىرىنى تاماشىبىنلاردا ھەرخىل ھېس-تۇيغۇ ۋە تونۇش پەيدا قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىشى، مۇخبىرلارنىڭ «چاقماق خەۋەر» تەييارلىغاندا بىر تېمىنى دائىم تەكىتلىشى ۋە تەرەپتارلىقىنى قىلغان تەرەپنىڭ رەسىملىرىنى چوڭراق كۆرسىتىشى (دائىرىلەش نەزەرىيەسى) گە ئائىت پسىخولوگىيەلىك مېتۇدلاردۇر.
گەرچە يېقىندىن بۇيان ئۇلارنىڭ كۇرسى ئەقلىي تېخنىكىلارنىڭ تەھدىتى ئاستىدا قالغان بولسىمۇ، 1950-يىلدىن بۇيانقى ئەڭ كۆپ مۇراجىئەت قىلغان ئاخبارات قوراللىرىنىڭ بىرى بولغان تېلېۋىزور يەنىلا بۇ پسىخولوگىيەلىك مېتۇدلارنى قوللىنىشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك مۇھىتلاردىن بىرى بولۇپ ھېساپلىنىۇ (زېنىس، 2018). بۇنىڭ ئاساسەن، ماتىرىياللاردا تېلېۋىزورنىڭ بالىلار ۋە ئۆسمۈرلەرگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى كۆپىنچە سەلبىي مىساللار بىلەن كۈچلەندۈرۈلگەن. بالىلار ياكى پۈتۈن تاماشىبىنلار نۇقتىسىدىن قارايدىغان بولساق، تېلېۋىزور ئېكرانىنى ئەقلىي تېخنىكىلىق ئېكران دەپ قارايمىز ۋە تېلېۋىزۇر مەزمۇنىغا بارلىق ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ مەزمۇنلىرىغا باھا بەرگەندەك باھا بېرىمىز. تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، تېلېۋىزىيە پروگراممىسى سۈپىتىدە دىققىتىمىزنى تارتقان، كۆرگەن / كۆرۈلگەن ئەسەرلەرنىڭ ھەممىسىنى دېگۈدەك ئايپەد، قول كومپيۇتېر، كومپيۇتېر ۋە ئەقلىيڧۇنلىرىمىز ئارقىلىق كۆرەلەيمىز. ئىنتېرنېت بارلىكى يەردە كۆرەلەيمىز ياكى ئەقلىي ئۈسكۈنىلىرىمىزگە چۈشۈرۈۋالساق تورغا ئېھتىياجىمىز چۈشمەسلىكىمۇ مۇمكىن. شۇڭلاشقا، تېلېۋىزۇر مەزمۇنىغا بېرىلگەن باھالار پەقەت ئۇنىڭ ئۈچۈنلا ئەمەس، پۈتكۈل يېڭى تېخنىكا قوراللىرى ئۈچۈنمۇ ئىناۋەتلىك دېيىش خاتا ئەمەس. بەلكىم مۇشۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك (تېلېۋىزۇنىڭ ھەر بىر ئائىلىدە بولۇشى، شەخسلەرنىڭ مەلۇم شەكىلدە ئۇنىڭ بىلەن ئىنتىراكتىڧ ئىچىدە بولۇشى)؛ مېدىيانىڭ پسىخولوگىيەلىك تەسىرى تېما قىلىنغان تەتقىقاتلاردا تېلېۋىزۇر دائىم تەكىتلىنىدۇ ( كوندرىي، 2017؛ بۈيۈكبايكال،2007 ؛ گۈل & ئەرتۈرك، 2006).