خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەرول كۇرۇباش – ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئىنسان رىئاللىق ۋە ھەقىقەتنى ئادەتتە شارائىتلار ۋە رىئال دۇنيا سىزىپ بەرگەن رامكا ئىچىدە چۈشىنىشكە مايىل كېلىدۇ، بۇ سەۋەبتىن بۇ دۇنيا مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا بىز شاھىت بولىۋاتقان دۇنيا ئەزەلىي ۋە ئەبەدىيدەك بىلىنىدۇ، شۇڭا بىز ئۆتمۈش ۋە كېلەچككە مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاچقا خاتالىق سادىر قىلىپ تۇرىمىز. تارىخنىڭ غول يۆنىلىنىشنى سىجىللىق بىلەن ئۆزگىرىش مۇساپىسى ئارىسىدىكى دىيالىكتىكىلىق مۇناسىۋەتنىڭ تەشكىل قىلىدىغانلىقى كۆپ چاغلاردا ئېسىمىزدىن كۆتۈرۈلۈپ كېتىدۇ. شۇنداقلا ئۆزگەرمىگەن نەرسىنىڭ ئۆزگىرىشنىڭ دەل ئۆزى ئىكەنلىكىگە سەل قارىلىدۇ.
مەسىلىگە بۇ نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا، خەلقئارادا پائالىيەت قىلىۋاتقان سىياسىي ئورگان ۋە كۈچلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىرىنى، ئۆز-ئارا پائالىيەتلىرىنى، قۇرۇلمىلارنى قىسقىسى دۇنيانىڭ سىياسىي ۋەزىيىتىنى ئىپادىلەيدىغان ۋە «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»نامى بېرىلگەن ھادىسىمۇ ئەسلىدە دەل مۇشۇنداق چۈشىنىلىۋاتىدۇ. دۇنيادا ئەسلىدە بۈگۈنكىگە ئوخشاش دۆلەتلەر ۋە ئۇلار ئارىسىدا ئۇرۇش-تىنچلىق مۇناسىۋىتى دائىرىسىدە داۋملىشىپ ئۆز-ئارا بېقىندىلىققا تايىنىدىغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ بارلىقى توغرىسىدا ئومۇملاشقان قاراش مەۋجۇت. بۇ قارىماققا
توغرىدەك بىلىنىدۇ، چۈنكى ئىنسانلار جەمئىيەت
بولۇپ شەكىللەنگەن كۈندىن بۇيان داۋاملىق بىر قاتار سىياسىي قۇرۇلمىلار بەرپا قىلىشقان ۋە بۇ قۇرۇلمىلار ئارىسىدا ئۆز-ئارا مۇناسىۋەتلەر بولۇپ ئۆتكەن. بىراق بۇ كۈنىمىزدە بىز ئويلىغاندەك دۇنيا بەرپا قىلالىدىمۇ؟ باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۆتمۈشتە ھازىرقىغا ئوخشاش دۆلەتلەر ۋە بۇلارنىڭ ئارىسىدىكىدەك مۇناسىۋەت شەكلى بار بولغانمۇ؟ ئەجەبا بۇ مۇناسىۋەت شەكلى دۇنيانىڭ ھەممىگە يېرىگە يېتىپ باردىمۇ؟ قىسقىسى، بىز ياشاۋاتقان دۇنيا ئەزەلدىن بېرى بارمىدى؟ ئەجابا بۈگۈنكى دۇنيادىكى سىياسىي ۋەزىيەتمۇ ئۆزگىرەمدۇ؟ راستىنلا ئۆزگىرىدىغان بولسا بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئامىللىرى قايسىلار ۋە كېلەچەكتە بىزنى قانداق بىر دۇنيا كۈتۈۋاتىدۇ؟
مەسىلىگە تېخىمۇ ئىچىكىرىلەپ كىرىدىغان بولساق يەنە بۇنىڭغا ئوخشاش نۇرغۇن سوئالنى سوراشقا توغرا كېلىدۇ. بىز بۇ ماقالىمىزدە مىڭلارچە يىللىق دۇنيا سىياسىتىگە قىسقىچە نەزەر سېلىش ئارقىلىق، دۇنيا سياسىتىنىڭ تارىخىي ئالاھىدىلىكىنى ۋە ئۇنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋالىنى يورىتىپ بېرىشكە تىرىشىمىز. بىز كەسكىن ۋە ئومۇميۈزلۈك باھا ياكى يەكۈن چىقىرىشتىن ئامال بار ساقلىنىمىز، مەقسىتىمىز رىئاللىقنى بىر پۈتۈن يورىتىپ بېرىش بولماستىن بەلكى چۈشىنىش تەس بولغان ھادىسىنى چۈشىنىشكە ئاسان بولىدىغان ھالەتكە كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت.
ماقالىدە ئۆتمۈشتە كۈنىمىزدىن پەرقلىق بولغان دۇنيا سىياسىتى بارلىقىنى ۋە كېلەچەكتىمۇ پەرقلىق دۇنيا سىياسىتى بولىدىغانلىقىنى، بۇ سەۋەبتىن ئۆتمۈشتە ھازىرقىدەك«خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»ھادىسىسى بولمىغىنىدەك كېلەچەكتىمۇ بەلكىم بولمايدىغانلىقى قارىشىنى تەكىتلىمەكچىمىز. چۈنكى تامامەن تارىخىي ھادىسى ھېسابلىنىدىغان «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر» دۇنيا سىياسىتىنىڭ مودېرىن (ھازىرقى زامان)دەۋرىدىكى ئىپادىسى بولۇپ مودېرىنلىشىشنىڭ، مودېرىن (ھازىرقى زامان) چۈشەنچىلەرنىڭ، مودېرىن قۇرۇلما، مۇناسىۋتلەر ۋە ئامىللارنىڭ مەھسۇلاتىدۇر.
قارىشىمىزنى قۇۋەتلەش ئۈچۈن ماقالىدە ئالدى بىلەن دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئامىللىرى قىسقىچە تىلغا ئېلىنىدۇ ۋە بۇ دائىرىدە دۇنيا سىياسىتىدە ئالاھىدە بولغان ئۈچ چوڭ تارىخىي دەۋىر بايان قىلىنىدۇ. ماقالىنىڭ ئىككىنچى قىسمىدا ئىپتىدائىي ۋە ئوتتۇرا ئەسىرلەردە دۇنيا سىياسىتىنىڭ قانداق ئالاھىدىلىكى بارلىقى، بۇلارنىڭ قايسى سىياسىي چۈشەنچىدىن ئوزۇقلانغانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ئۈچىنچى قىسىمدا، مودېرىن دەۋىردە دۇنيا سىياسىتىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر دائىرىسىدە «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»ھادىسىسىنىڭ قانداق ھادىسە ئىكەنلىكى، قانداق باش كۆتۈرگەنلىكى ۋە قانداق بولۇپ خەلقئارالاشقانلىقى قاتارلىقلار ئوتتۇرىغا قويۇلۇش ئارقىلىق بۇلار سەۋەب بولغان نەتىجىلەر بايان قىلىنىدۇ. تۆتىنچى قىسمىدا، كۈنىمىزدە بولىۋاتقان ئۆزگىرىشلەر ئانالىز قىلىنىپ يېڭى بىر تارىخىي دەۋىرنىڭ بوسۇغۇسىدا تۇرۇۋاتقانلىمىز ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ ۋە نېمىلەرنىڭ ئۆزگەرگەنلىكى ۋە ئۆزگىرىشنىڭ يۆنىلىشىنى ئۈستىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىلىدۇ.
1- دۇنيا سىياسىتىنىڭ ئۆزگىرىش ئامىللىرى ۋە بۈيۈك تارىخىي دەۋىرلەر
بىر چاغلاردا دۇنيا سىياسىتى بۈگۈنكىدەك ئەمەس ئىدى، شۇڭا كەلگۈسىدىمۇ ھازىردەك بولۇشى ناتايىن. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، دۇنيانىڭ سىياسىتى ۋەزىيىتى، سىياسىي ئاپراتلار، ئورگانلار ۋە بۇلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر ۋە بۇلاردىن ئاپىرىدە بولغان قۇرۇلمىلار (قىسقىچە، دۇنيا سىياسىتى)ئوخشىمىغان دەۋىرلەردە ئوخشىمىغان شەكىللەرگە ئىگە ئىدى. نىي ۋە ۋېلچ (2011:3-4) دۇنيا سىياسىتىنىڭ ئۈچ ئاساسلىق شەكلى بارلىقىنى تەكىتلىشىدۇ. بىرىنچىسى، دۇنيانىڭ كۆپ قىسمىنى كونترول قىلىپ تۇرىدىغان «دۇنيا ئىمپېرىيەسى تۈزۈمى»، ئىككىنچىسى، بېقىندىلىق ۋە سىياسىي مەسئۇلىيەتلەر سىياسىي سىنىپلار تەرىپىدىن بەلگىلەنمەيدىغان «فىئوداللىق تۈزۈم»، ئۈچىنچىسى نىسبەتەن پۈتۈنلۈكى بولغان، بىراق ئالىي ھۆكۈمرانلىق قاتلىمى بولمىغان دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپقان «تەرتپىسىز دۆلەتلەر تۈزۈمى». بۇ دۇنيا سىياسىتى شەكىللىرى قانداقتۇر تارىخىي بولۇشتىن بەكرەك نەزىرىيەۋى تۈسكە ئىگىدۇر. چۈنكى نىي ۋە ۋېلچنىڭ قارىشىچە، تەرتىپسىز دۆلەتلەر تۈزۈمى مىلادىدىن بۇرۇنقى 5-ئەسىردە خىتاي ياكى ھىندىستان ۋەياكى قەدىمىي يۇناندىمۇ بار ئىدى.