تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ ئىجابىي ۋە سەلبىي تەرەپلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى 21-ئەسىرنىڭ بېشىدا يەر شارى ئىقتىسادىي تەرتىپىنى قايتا شەكىللەندۈرۈشتىكى ئەڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالدى. گولدمان ساكسنىڭ ئىقتىسادشۇناسى جىم ئونېل 2001-يىلى ئېلان قىلغان «يەر شارى ئىقتىسادىنى تېخىمۇ ياخشى بەرپا قىلىش» ناملىق دوكلاتىدا بۇ ئاتالغۇ دەسلەپتە پەقەت يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنى ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇ سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن ئىدى[1، 23-بەت]، لېكىن 2006-يىلى بۇ رەسمىي ھەمكارلىق سۇپىسىغا ئايلاندى. دۇنيا بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى يەر شارى GDPنىڭ تەخمىنەن ٪25 نى، دۇنيا نوپۇسىنىڭ ٪40 نى ئىگىلەيدۇ [2، 34-35-بەتلەر].
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ 2023-يىللىق دۇنيا ئىقتىسادىغا نەزەر دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك، يەر شارى ئىقتىسادىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقى بارغانسېرى شەرققە يۆتكىلىۋاتىدۇ [3، 67-بەت]. بۇ ئۆزگىرىش ئىقتىسادىي تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە گېئوپولىتىكىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. 2015-يىلى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان يېڭى تەرەققىيات بانكىسى (NDB) ۋە جىددىي زاپاس پۇل ئورۇنلاشتۇرۇشى (CRA) بۇ ئۆزگىرىشنىڭ تۈزۈلمە ئىپادىسى سۈپىتىدە كۆزگە چېلىقىدۇ [4، 28-29-بەتلەر].
تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش توغرىسىدىكى مۇنازىرە يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى كۆپ تەرەپلىمىلىك تاشقى سىياسەت ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمىغا ئايلاندى. تۈركىيە دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىنىڭ 2023-يىللىق ئىستراتېگىيەلىك نەزەر ھۆججىتىدە تەپسىلىي توختالغىنىدەك[5، 15-16-بەتلەر]، تۈركىيە ئەنئەنىۋى غەرب ئىتتىپاقداشلىرىدىن ھالقىپ، باشقا ھەمكارلىق سۇپىسىغا قاتنىشىش سىياسىتىنى يۈرگۈزمەكتە. بۇ ئۇسۇل چاسام سارىيىنىڭ(Chatham House) 2023-يىللىق يەر شارى تەرتىپى دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان [6، 42-بەت]، يەر شارى سىستېمىسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەنىڭ ئۆزگىرىشىگە ماسلىشىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان ئىزدىنىشنىڭ ئىنكاسى دەپ قارىلىدۇ.
بۇ تەتقىقاتنىڭ مەقسىتى تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش ئېھتىماللىقى ھەققىدە كۆپ ئۆلچەملىك ئانالىز ئېلىپ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ. برۇكىڭس ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىلىدىكى تەتقىقاتى تۆۋەندىكى مۇھىم مەسىلىلەرگە جاۋاب ئىزدىگەن: (1) كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتىگە قانداق يوشۇرۇن تەسىرى بار؟ (2) ئەزا بولۇشنىڭ گېئوپولىتىكىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىرىنى قانداق باھالاش كېرەك؟ (3) ئەزا بولۇش تۈركىيەنىڭ نۆۋەتتىكى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىگە قانداق تەسىز كۆرسىتىدۇ؟7، 8-10-بەتلەر]
RAND  شىركىتىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[8، 67-بەت]، ئوتتۇرا قاتلامدىكى دۆلەتلەرنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىگە ئۆتۈش جەريانىدا ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى سىستېمىنىڭ كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرۈشتە ئىنتايىن مۇھىم. بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى قاتلىمىدىلا ئەمەس، بەلكى يەر شارى سىستېمىسىنىڭ قايتا قۇرۇلمىسىدىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە[9، 23-24-بەتلەر]. ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەكشۈرۈشىدە كۆرسىتىلگەندەك، بۇ ئىستراتېگىيەلىك تاللاش تۈركىيەنىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى ئورنى ۋە تەسىرىنى قايتىدىن بەلگىلەش ئىمكانىيىتىگە ئىگە.
2. كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى تۈزۈلمىۋى قۇرۇلمىغا ئايلاندۇرۇش جەريانىدا بەزى تەرەققىياتلار كۆرۈلدى ۋە يەر شارى ئىقتىسادىي سىستېمىسىنىڭ ئۆزگىرىشىنى ئەكس ئەتتۈردى. گولدمان ساكس ئىقتىسادشۇناسى جىم ئونېلنىڭ 2001-يىلى يازغان «تېخىمۇ ياخشى يەر شارى ئىقتىسادى قۇرۇلۇشى» ناملىق تەتقىقاتىدىن[10، 3-6-بەتلەر]  رەسمىي ھەمكارلىق سۇپىسىغا ئۆزگىرىش جەريانى بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنىڭ ئىپادىسىدۇر. دۇنيا بانكىسىنىڭ «دۆلەتلەرنىڭ بايلىقىنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋالى 2023» ناملىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى يېقىنقى 20 يىلدا يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ ٪50 ئەتراپىدا ئېشىش نىسبىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان بولۇپ، بۇ گۇرۇھنىڭ يەر شارى ئىقتىسادىدا ئۈزلۈكسىز ئېشىپ بېرىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ [11، 45-47-بەتلەر].
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ تۈزۈلمە قۇرۇلمىسى ئۈچ مۇھىم قۇرۇلما ئۈستىگە قۇرۇلغان: يىللىق رەھبەرلەر باشلىقلار يىغىنى، يېڭى تەرەققىيات بانكىسى ۋە جىددىي ئەھۋالغا تاقابىل تۇرۇش زاپاس پۇل ئورۇنلاشتۇرۇشى. خەلقئارا راسچوت بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[12، 128-130 -بەتلەر]، بۇ تۈزۈلمە قۇرۇلمىلىرى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇھىنىڭ خەلقئارا پۇل مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنىڭ باشقا ئەندىزىسىنى يارىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئاسىيا تەرەققىيات بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق تەكشۈرۈشىدە، كېسەك ئالتۇن بانكىسىنىڭ يەر شارى پۇل مۇئامىلە قۇرۇلمىسىدا تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئويناش ئارزۇسىنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسى ئېنىق كۆرسىتىلگەن [13، 15-17-بەتلەر].
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ئىپادىسى شەخس ۋە كوللېكتىپ جەھەتتىن كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكلەرنى نامايان قىلدى. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ 2023-يىللىق دۇنيا ئىقتىسادىغا نەزەر دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە[14، 167-169-بەتلەر]، سېتىۋېلىش كۈچى تەڭپۇڭلۇقىغا ئاساسلانغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى دۇنيا  GDPنىڭ ٪31.5 نى ئىگىلەيدۇ. پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد تەتقىقات ئورنىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەھلىل قىلىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[15، 23-25-بەتلەر]، بۇ گۇرۇھنىڭ تاشقى سودا ئومۇمىي سوممىسى 7 تىرىليون 500 مىليارد دوللارغا يەتكەن، يېقىنقى بەش يىلدا چەتئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلىش ئىقتىدارى ٪45 ئاشقان.