كوممۇنىزمدىن كېيىنكى خىتاي: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەييارلىق قىلىش (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور ئالدى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى باشقۇرۇشىدىكى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق مەسىلىلىرىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن. بۇ سىستېما تۇرغۇن قەرزلەر (Nonperforming loans, NPLs)، خاتا باھالانغان مۈلۈكلەر، ئېغىر دەرىجىدىكى كاپىتالنىڭ خاتا تەقسىملىنىشى، يوشۇرۇن قەرزلەر ۋە باشقا مەجبۇرىيەتلەر، توغرا بولمىغان پايدا-زىيان ۋە كاپىتال زاپىسى ھېساباتى قاتارلىق مەسىلىلەر بىلەن لىق تولغان. نەتىجىدە، خىتاينىڭ «تۆت چوڭ بانكىسى» (سانائەت ۋە سودا بانكىسى، يېزا ئىگىلىك بانكىسى، خىتاي بانكىسى ۋە قۇرۇلۇش بانكىسى) ۋە باشقا كۆپلىگەن سىستېمىلىق مۇھىم پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرى خىتاي خەلق مەركەز بانكىسى (PBOC, China’s central bank) نىڭ ئۈزلۈكسىز كاپىتال ئوكۇلى ۋە باشقا ۋاقىتلىق ياردەم تەدبىرلىرىگە تايىنىدۇ. بۇ بانكىلارنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى پۇل-مۇئامىلە بازىرىنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاش ياكى ئۈنۈملۈك كىرېدىت يارىتىش ئەمەس، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلىرىنى قوللاش ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى رەھبەرلىرىنىڭ چىرىكلىك ئارقىلىق بېيىشىغا شارائىت يارىتىشتىن ئىبارەت. بۇ بانكىلار خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ دوستلىرىنى مۇكاپاتلاپ، دۈشمەنلىرىنى جازالايدىغان، شۇنداقلا ئۇنىڭ زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكىدىن تارتىپ قورال-ياراغ ئەتكەسچىلىكىگىچە بولغان قانۇنسىز پائالىيەتلىرىنى قوللايدىغان مۇھىم قورالىدۇر.
ئاپتور خىتاينىڭ كارخانا، ھۆكۈمەت ۋە ئائىلە قەرزىنىڭ توختاۋسىز ئېشىۋاتقانلىقىنى كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئىسپاتلىغان. يېقىنقى مۆلچەرگە قارىغاندا، خىتاينىڭ كارخانا قەرزى 27 تىرىليون دوللارغا يېتىپ، دۇنيا قەرز ئومۇمىي سوممىسىنىڭ 31 پىرسەنتىنى ئىگىلىگەن. خىتاينىڭ قەرزىنىڭ دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىگە بولغان نىسبىتى 159 پىرسەنت بولۇپ، دۇنياۋى ئوتتۇرىچە 101 پىرسەنتتىن ۋە ئامېرىكىنىڭ 85 پىرسەنتىدىن كۆپ يۇقىرى. بۇ خىل قۇرۇلمىلىق ئەھۋالدا، خىتاينىڭ قەرزى ئۇنىڭ دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدىن تېز ئېشىۋاتىدۇ. باشقا دۆلەتلەرگە ئوخشىمايدىغىنى، خىتاي پۇلىنى قىممەتسىزلەندۈرۈش ئارقىلىق قەرز كىرىزىسىدىن قۇتۇلۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە ئەمەس، چۈنكى خىتاينىڭ كۆچمەس مۈلۈك ئاچقۇچىلىرى ئامېرىكا دوللىرى بىلەن ئېلىنغان قەرزلەرنىڭ ئەڭ چوڭ تارقاتقۇچىلىرى بولۇپ، پۇلنىڭ قىممەتسىزلىنىشى ئۇلارنىڭ قەرز تۆلەش تەننەرخىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
ئاپتور يەنە 2007-2008-يىللىرىدىكى يەرشارى پۇل-مۇئامىلە كرىزىسىدىن كېيىن، خىتاي بانكا سىستېمىسىدىكى مۈلۈكنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كېڭەيگەنلىكىنى، ئومۇمىي مۈلۈكنىڭ 4 تىرىليون دوللاردىن 45 تىرىليون دوللارغا كۆپەيگەنلىكىنى، ئەمما تۇرغۇن قەرزلەرنىڭ نىسبىتىنىڭ يەنىلا ئۈچتىن بىر قىسمىنى ئىگىلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، 40 تىرىليون دوللارلىق تۆۋەن سۈپەتلىك كىرېدىت يارىتىلغان. بۇ غايەت زور كېڭىيىش پەقەت ئىككى تىرىليون دوللارلىق بانكا ھوقۇقى ۋە بىر تىرىليون دوللارلىق زاپاس پۇلغا قارشى يۈز بەرگەن. خىتاينىڭ «تۆت چوڭ بانكىسى» تېخنىكىلىق جەھەتتىن ۋەيران بولغان بولۇپ، پەقەت خىتاي خەلق بانكىسىنىڭ ئۈزلۈكسىز نەق پۇل ئوكۇلىغىلا تايىنىدۇ. بۇ پائالىيەتلەرنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسى دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ 400 پىرسەنتىگە تەڭ كېلىدىغان بىر بانكا سىستېمىسىنى پەيدا قىلغان. خۇشاللىنارلىق يېرى شۇكى، خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە سودىسىنىڭ پەقەت 1.8 پىرسەنتىلا خىتاي خەلق پۇلى بىلەن ھېسابلىنىدىغان بولغاچقا، خىتايدىكى كونترولسىز پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسى يەرشارى پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئېھتىماللىقى تۆۋەن.
بۇ كىرىزىسلىق ئەھۋالغا قارىتا، ئاپتور «ئامېرىكىنىڭ بېسىمنى كۈچەيتىش ۋاقتى كەلدى» دەپ قاراپ، بىر قاتار كونكرېت تەدبىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. خىتاي پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسى ئۆزىنىڭ ھازىرقى ھېسابات تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش، دۆلەت ئۈچۈن مۇھىم بايلىقلارنى (يېمەكلىك، ئېنېرگىيە، خام ئەشيا قاتارلىقلار) سېتىۋېلىش ۋە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ كېڭىيىشىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن ئاساسەن دوللارغا تايىنىدۇ. ئامېرىكا بۇ «ھاياتلىق كوزىر» ىنى ئىشلىتىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە بېسىم ئىشلىتىشى كېرەك.
بىرىنچى تەدبىر، رەقەملىك يۈەننى توختىتىش. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى رەقەملىك يۈەننى خەلق پۇلىنىڭ  خەلقئارالىشىشىنىڭ نامايەندىسى قىلىپ بازارغا سالغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ بىر مەجبۇرلاش خاراكتېرلىك تاشقى سىياسەت قورالى، يەرشارىۋى كۆزىتىش مېخانىزمى ۋە جازادىن قېچىشنىڭ ۋاسىتىسىدۇر. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى يىمىرىلگەن ھامان، ئامېرىكىنىڭ تۇنجى قەدەملىرىدىن بىرى بۇ «تىرويا ئېتى» (trojan horse) رەقەملىك پۇلىنى خەلقئارادا كۆرۈنەرلىك كۆلەمگە يېتىشتىن بۇرۇن «تاقىۋېتىش» بولۇشى كېرەك. رەقەملىك يۈەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىنى بىۋاسىتە كونترول قىلىش، ئۇلارنىڭ مۇھىم ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرى ھەققىدە بىۋاسىتە ئۇچۇرغا ئېرىشىش، ۋە ئامېرىكىنىڭ دۈشمەن كۈچلەرگە قاراتقان جازاسىنى ئۈنۈمسىز قىلىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ.