مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش ۋە يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش، يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ۋە 20-ئەسىردىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىكى زىيانكەشلىك ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش ئەندىزىلىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىش»
كىتاب تونۇشتۇرۇش  |  ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
شىمالىي كارولىنا ئۇنىۋېرسىتېتى چاپېل خىل شۆبىسىنىڭ ئاسپىرانتى جۇلىيا روز ئارسىئولا (Julia Rose Arciola) تەرىپىدىن يېزىلغان «مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش، يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ۋە 20-ئەسىردىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىكى زىيانكەشلىك ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش ئەندىزىلىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىش» (ERASING CULTRES, RESISTING ERASURE: A COMPARATIVE ANALYSIS OF CULTURAL GENOCIDE PATTERNS OF PERSECUTION AND RESISTANCE IN THE XINJIANG UYGHUR AUTONOMOUS REGION AND 20TH CENTURY GENOCIDES) ناملىق بۇ ماگىستىرلىق دىسسېرتاتسىيەسى 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان بولۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ ماھىيەتتە بىر «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ماقالىدە ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئۇقۇمىنى تۇنجى بولۇپ ئوتتۇرىغا قويغان رافائىل لەمكىننىڭ «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» نەزەرىيەسى ئاساس قىلىنىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر تىلى، دىنى ۋە ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يوقىتىش ھەرىكەتلىرى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنغان. ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىلمىي ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان بۇ ئېغىر مەدەنىيەت كىرىزىسىنى تارىختىكى ئۈچ چوڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق، يەنى ئامېرىكىدىكى يەرلىك مىللەتلەر قىرغىنچىلىقى (1820-1960-يىللار)، ئەرمەن قىرغىنچىلىقى (1915-1916-يىللار) ۋە يەھۇدىيلار قىرغىنچىلىقى (1933-1945-يىللار) بىلەن سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، خ ك پ نىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئېنىق ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. شۇنداقلا، ئاپتور ھەر بىر زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان خەلقنىڭ تارىختا بۇ ھەرىكەتلەرگە قانداق قارشىلىق كۆرسەتكەنلىكىنى تەھلىل قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرى بىلەن ئوخشاشلىقلارنى تېپىپ چىقىدۇ ۋە بۇنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ماھىيىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىنىڭ يەنە بىر ئىسپاتى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئاپتور ئەدەبىيات ئوبزورى قىسمىدا ئىرقىي قىرغىنچىلىق تەتقىقاتىنىڭ يېڭى ۋە تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان بىر ساھە ئىكەنلىكىنى، بۇ ساھەنىڭ 1940-يىللاردا رافائىل لەمكىن تەرىپىدىن «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئاتالغۇسىنىڭ ئىجاد قىلىنىشى بىلەن باشلانغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. لەمكىننىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن 1948-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش ئەھدىنامىسى» (UNCG) بارلىققا كەلگەن. ئەمما بۇ ئاتالغۇنىڭ ئېنىقلىمىسى ھەققىدە ھازىرغىچە تالاش-تارتىشلار مەۋجۇت. لەمكىن ئەسلىدە بۇ ئاتالغۇنى بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيىتىنى قەستەن ۋەيران قىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ مەنىدە ئىشلەتكەن بولسىمۇ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئېنىقلىمىسى ئاساسلىقى جىسمانىي يوقىتىشقا مەركەزلەشكەن. بۇ ماقالە ئەنە شۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا تىرىشىپ، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىشنىڭ پەقەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئېنىقلىمىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، تارىختىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىكى باستۇرۇش ۋە قارشىلىق ئەندىزىلىرىنى، بولۇپمۇ كىملىك، دىن ۋە مەدەنىيەت قاتارلىق مەدەنىيەت ئۆلچەملىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئاپتور بۇ تەھلىلدە پىروفېسسور دىرك موزېسنىڭ «مەڭگۈلۈك بىخەتەرلىك» ئۇقۇمىنى نەزەرىيەۋى رامكا سۈپىتىدە قوللىنىدۇ. بۇ ئۇقۇمغا ئاساسلانغاندا، بىر دۆلەت «دۆلەت خەۋپسىزلىكى» نى باھانە قىلىپ، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيىتىنى يوقىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پەۋقۇلئاددە تەدبىرلەرنى يولغا قويىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىمۇ ئۇيغۇرلارنى «مەڭگۈلۈك تەھدىت» دەپ قاراپ، ئۇلارنىڭ تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى سىستېمىلىق يوقىتىشنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ئۈچۈن زۆرۈر دەپ قارايدۇ. ئاپتور بۇ خىل «مەڭگۈلۈك بىخەتەرلىك» قارىشىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى ئۈچۈن ھەرگىزمۇ ئاقلاش بولالمايدىغانلىقىنى، بۇنىڭ پەقەت مەدەنىيەتنى يوقىتىش ئۈچۈن ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان باھانە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇللار پەقەت خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرىدىلا ئەمەس، بەلكى ماقالىدە تەھلىل قىلىنغان 20-ئەسىردىكى باشقا ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىمۇ ئوخشاش شەكىلدە كۆرۈلگەن.
ماقالىدە «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» بىلەن «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» نىڭ پەرقى ئېنىق ئايرىلمايدۇ، چۈنكى مەدەنىيەت بىلەن ھاياتلىق بىر-بىرىگە چەمبەرچاس باغلانغان. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيىتى، كىملىكى ۋە روھىنى يوقىتىش، ئۇلارنى جىسمانىي جەھەتتىن يوقىتىش بىلەن ئوخشاشلا ئىرقىي قىرغىنچىلىققا كىرىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھەرىكەتلىرى دەل بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېنىقلىمىسىنىڭ چېگراسىنى زورلاۋاتىدۇ، چۈنكى بۇ يەردىكى «جىسمانىي ۋەيران قىلىش» باشقا تارىخىي ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىكىگە ئوخشاش شەكىلدە يۈز بەرمەيۋاتىدۇ. شۇڭا، بۇ ماقالە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى پەقەت ئېنىقلىمىغا مەھكۇم قىلىپ قويماي، ئۇنىڭ ئەندىزىلىرىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، ھازىرقى زاماندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلارنى تېخىمۇ توغرا تونۇپ يېتىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدۇ.