ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلام دۇنياسىدا جەبىر ئىلمىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدىغان ۋە لاتىنچە مەنبەلەردىمۇ نامى ئالكارىسمى، ئالگورىتمى ياكى ئالگورىزم دېگەن شەكىللەردە ئۇچرايدىغان مەشھۇر ماتېماتىكچى خارىزىمى (ئۆ. 232/847)، ماتېماتىكا ساھەسىدە مۇھىم ئورۇنغا ئىگە. ماتېماتىكىدىن سىرت ئاسترونومىيە ۋە جۇغراپىيە ئىلىملىرى ئۈستىدىمۇ تەتقىقات ئېلىپ بارغان خارىزىمى،تۇغۇلغان يېرى خارىزىم بولسىمۇ لېكىن باغدادتا ياشىغان بولۇپ، ئابباسىيلار سۇلتانلىرىدىن مەمۇن دەۋرىدە بەيتۇلھىكمە كۇتۇپخانىسىدا ۋەزىپە ئۆتەيدۇ. ئۇنىڭ كۈنىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئەسەرلىرىنى ئابباسىيلار دەۋرىدە يېزىپ سۇلتان مەمۇنغا تەقدىم قىلغانلىقى مەلۇم. «كىتابۇل مۇھتاسار فى ھىسابىل جەبر ۋەل مۇكابەلە»ناملىق ئەسىرى ناھايىتى سىستېمىلىق يېزىلغان بولۇپ، جەبىر كەلمىسى بولغان تۇنجى ماتېماتىكا ئەسىرىدۇر. مەزكۇر ئەسەر ئارقىلىق بىلىم تارىخىدا ئالاھىدە ئورۇنغا ئېرىشكەن جەبىر ئىلمى، ھېساب ئىلمىدىن ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل ھالدا جەبىر ئىلمى سۈپىتىدە ئاتىلىدۇ. كېيىنكى مۇسۇلمان جەبىر ئالىملىرى ئاساسەن دېگۈدەك بۇ كىتابتىن پايدىلىنىپ كىتاب يازىدۇ. يەنە 12-ئەسىردە لاتىنچىگە تەرجىمە قىلىنغان بۇ ئەسەر، 16-ئەسىرگىچە غەربتە ماتېماتىكا دەرسلىك كىتابى سۈپىتىدە مەكتەپلەردە ئوقۇتۇلىدۇ. خارىزىمى ئەسەرلىرىدە بىرىنچى ۋە ئىككىنچى تەڭلىمىلەرنىڭ يېشىمىنى سىستېمىلىق ھالدا ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئارىلىقتىن 700 يىل ئۆتكەندىن كېيىن ئاران ئىككىنچى تەڭلىمىلەرنىڭ يىلتىزىنى ھېسابلاپ چىقىدىغان فورمىلا ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. كەسپىي ماتېماتىكچىلاردىن سىرت سودىگەر، قازى، دۆلەت مەمۇرلىرى ۋە باشقا ئىنسانلار ئۈچۈنمۇ كىتاب يازغان خارىزىمىنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى، ئەمەلىي جەبىر مەسىلىلىرىدىن تەشكىل تاپىدۇ. شۇنداقلا بەزى گېئومېتىرىيەلىك مەسىلىلەرنىڭ جەبىر ئىلمى ئارقىلىق قانداق يېشىلىدىغانلىقى ۋە بۇ ئىككى ئىلىم ساھەسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت قاتارلىقلار ئەسەرلىرىدە ئورۇن ئالىدۇ. خارىزىمى تۇنجى قېتىم جەبىرىنى ئىسلام قانۇنىنىڭ فەرايز[54] مەسىلىلىرىگە تەدبىقلىغان شەخس ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا ئىسلام دۇنياسىغا ھىند رەقەملىرى ۋە ئونلۇق سان سىستېمىسى يەنە خارىزىمى تەرىپىدىن يېزىلغان «كىتابۇل ھىسابىل ھىندى»ناملىق ئەسەر بىلەن كىرگەن بولۇپ، بۇ ئەسەر 12-ئەسىردە لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنىدۇ.[55]
ماتېماتىكا ساھەسىدە نوپۇزلۇق ئالىملاردىن يەنە بىرسى ئەبۇل ۋەفا ئەل بۇزجانىدۇر (ئۆ. 388/998). تىرونومېتىرىيە ئىلمىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدىغان بۇزجانى، مۇسۇلمان ماتېماتىكا، گېئومېتىرىيە ۋە ئاسترونومىيە ئالىملىرى ئىچىدە ئەڭ نوپۇزلۇق ئالىم دەپ قوبۇل قىلىنىدىغان بولۇپ » ئىنژېنېر » ۋە «ھاسىب»لەقەملىرى بىلەن تونۇلىدۇ. خوراسان رايونىدىكى ھىرات بىلەن نىشابۇر شەھەرلىرى ئارىلىقىغا جايلاشقان بۇزجانىدا دۇنيا كەلگەن بۇزجانى، ماتېماتىكا ساھەسىدىكى ئاساسلىق ئىلىملەرنى ئىككى تاغىسىدىن ئالغاندىن كېيىن، باغدادقا بېرىپ ئەينى دەۋردىكى مەشھۇر ئالىملاردىن ئىلىم ئۆگىنىدۇ، ئۇ ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كېيىن بۇ يەردە قېلىپ ئوقۇغۇچى تەربىيلىگەندىن سىرت ماتېماتىكا ۋە ئاسترونومىيە ساھەسىدە ئىزچىل ئىزدىنىدۇ. ئۇ  ئەسەرلىرىدە ترىگونومېتىرىيە تېئورمىلىرىنىڭ تۇنجى ئىسپاتلىرىنى بايان قىلغان بولۇپ، «زىل»نامى بىلەن تانجانتىنى، «قۇترى زىل»نامى بىلەن بولسا سېكانتىنى تەرىپلەيدۇ ۋە ترىگومېتىرىيەلىك فۇنكسىيەلەرنىڭ تارقىتىش فۇنكسىيەسى ئۈچۈن 15مىنۇتلۇق قەدەملەر بىلەن سەزگۈر جەدۋەللەرنى تۈزۈپ چىقىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت بەزى شارچە ئۈچ بۇلۇڭلۇق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ھەر خىل مېتودلار ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئەگىرى دېئامىتىرلىق شارچە ئۈچ بۇلۇڭلار ئۈچۈن سىنوس تېئورمىلىرى ئىسپاتلاپ چىقىدۇ. پارابولانىڭ نۇقتا-نۇقتا ھالەتتە سىزىلىشى ئۈچۈن يېڭى ئۇسۇل تاپقان بۇزجانىنىڭ گېئومېتىرىيەلىك سىزىقلارغا مۇناسىۋەتلىك قىسمەن ھىند مېتودلىرىنى ئاساس قىلىپ ئېلىپ بارغان ئىلمىي خىزمەتلىرىمۇ بار. سىركۇلنىڭ دائىرە ئىچىگە تىكتۆت بۇلۇڭ ۋە تىكتۆت بۇلۇڭ ئىچىگە ئوخشاش قىرلىق ئۈچ بۇلۇڭنى تۇنجى قېتىم ئۇ سىزىپ چىققان يەنى ئۇ ئىدى. ئۇ يەنە گېئومېتىرىيەلىك مەسىلىلەرنى ھەل قىلغاندا سىستېمىلىق ھالدا سىركۇل ئىشلىتىشنى پرىنسىپ ھالىغا كەلتۈرگەن تۇنجى ماتېماتىكچىدۇر. شۇنداقلا ئۇ كۆپ يۈزلۈك مەسىلىلەر ئۈستىدىمۇ ئىزدەنگەن بولۇپ، يەتتە ۋە توققۇز قىرلىق بۇلۇڭلارنىمۇ سىزىق چىقىدۇ. ئۇ جەبىر ۋە تەڭلىك تېئورمىلىرىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈنمۇ ھەسسە قوشىدۇ.[56]
ئىسلام بىلىم تارىخىدا مېدىتسىنامۇ مۇسۇلمانلارنىڭ زور قىزىقىشىنى قوزغىغان ۋە ئەڭ كۆپ تەرەققىي قىلدۇرۇلغان ئىلىملەردىن ھېسابلىنىدۇ. مەنبەلەردە قەيت قىلىنغان رىۋايەتلەردىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، مۇسۇلمانلار  ئىپتىدائىي ئۇسۇلدا بولسىمۇ بەزى داۋالاش ئۇسۇللىرىنى بىلەتتى. ئىسلام تارقىلىشتىن ئىلگىرىكى  ۋە ئىسلامنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى شىئىرلاردا ئۇچرايدىغان كۆز ياللۇغلىنىش ۋە يۆتەلگەن ئوخشاش كېسەللىك ئىسىملىرىدىن سىرت قەبىلە ئۇرۇشلىرى ئەسناسىدا مەيدانغا كەلگەن يارىلىنىشلارنى داۋالاشقا مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتلار بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. شۇنداقلا «سوندا»غا ئوخشاش گىرىك مېدىتسىناسىدىن ئېلىنغان بەزى ئۈسكۈنىلەر مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ئىشلىتىلگەن بولسىمۇ، ئەينى دەۋردىكى داۋالاش ئۇسۇللىرى ھەقىقەتەن ئاددىي ئىدى.[57]