تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئېشىۋاتقان گېئوپولىتىك تەسىرى: ۋاشىنگتون ئۈچۈن پۇرسەتلەر، رۇسىيە ئۈچۈن باش قېتىمچىلىقى ۋە خىتاي ئۈچۈن قايغۇلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ كەڭ كۆلەملىك ئىلمىي باھالاش، ئاتلانتىك كېڭىشى (Atlantic Council) تەرىپىدىن 2025-يىلى 10-ئاينىڭ 23-كۈنى نەشر قىلىنغان، كىران بائېزنىڭ «ۋاشىنگتون نېمە ئۈچۈن تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەۋجۇتلۇقىغا دىققەت قىلىشى كېرەك؟» («Why Washington should pay attention to Turkey’s presence in Central Asia») سەرلەۋھىلىك دوكلاتىنىڭ تەھلىلىنى ئوتتۇرىغا سۇنىدۇ[1]. بۇ دوكلات، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاخىرقى يىگىرمە يىلدا ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىك قۇرۇلمىسى ئىچىدە بەرپا قىلغان كۆپ تەرەپلىمىلىك ئىقتىسادىي، مەدەنىي، سىياسىي ۋە ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ئەتراپلىق تەكشۈرۈپ، بۇ ئەھۋالنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ (ئامېرىكا) رايونلۇق ئىستراتېگىيەسى ئۈچۈن ئېلىپ كەلگەن يوشۇرۇن پۇرسەتلىرىنى تەھلىل قىلىدۇ. بۇ تەتقىقات، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىدىن كېيىنكى مەزگىلدە، ئوتتۇرا كارىدورنىڭ يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرى ئۈچۈن قانچىلىك ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە بولغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ، ناتو ئەزاسى بولغان تۈركىيەنىڭ رايوندا خىتاي ۋە رۇسىيەگە قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ۋە باشقا تاللاش بىلەن تەمىنلىگۈچى رولىنى ئىلمىي ئۆلچەم بىلەن تەكشۈرۈپ چىقىدۇ. بۇ ماقالە، خەلقئارا مۇناسىۋەت نەزەرىيەلىرى ۋە رايونلۇق بىخەتەرلىك ھەرىكەتچانلىقى رامكىسى ئىچىدە، مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئاساسلىق بايقاشلىرىنى كېڭەيتىپ، تۈركىيەنىڭ ئەمەلىي ھەرىكەتلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئاپتونومىيەسىگە بولغان تەسىرىنى، رۇسىيەنىڭ كۆپىيىۋاتقان نارازىلىقىنى ۋە ئەڭ مۇھىمى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى دائىرىسىدە بۇ تەسىرنىڭ چەكلىمىلىرى ۋە يوشۇرۇن كۈچىنى مۇزاكىرە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
1. تارىخىي ئاساس ۋە ئەمەلىي ئۆزگىرىشنىڭ ئىككى باسقۇچلۇق قۇرۇلمىسى
تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا بولغان قىزىقىشى، 1991-يىلدىن كېيىنكى مەزگىلنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك روھى بىلەن باشلانغان، ئەمما بۇ دەسلەپكى دەۋر تىرىشچانلىقلىرى ئارزۇ قىلىنغان دەرىجىدىكى تەشكىلىي ۋە سىياسىي چوڭقۇرلۇقنى تېزلىكتە ئېلىپ كېلەلمىگەن. تۈركىيە، مۇستەقىللىقىنى تېزلىكتە ئېتىراپ قىلغان تۈركىي جۇمھۇرىيەتلەر بىلەن بولغان تۇنجى ئالاقىلىرىدە، ئورتاق تىل، مەدەنىيەت ۋە تارىخىي مىراس ئۈستىگە قۇرۇلغان «ئاكا-ئىنىلىك» رولىنى ئۈستىگە ئېلىشقا ئۇرۇنغان. بۇ ئۇسۇل، تۈرك ھەمكارلىق ۋە كوئوردېناتسىيە ئىدارىسى (TİKA) ۋە خەلقئارا تۈرك مەدەنىيىتى تەشكىلاتى ،تۈركسوي-TURKSOY) قاتارلىق ئورگانلارنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن گەۋدىلەنگەن. ئەمما، بائېزنىڭ دوكلاتىدا ئالاھىدە تەكىتلەنگەندەك، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى يېڭىدىن مۇستەقىل بولغان يۇقىرى تەبىقە، رۇسىيەنىڭ يېڭىدىن ھامىيلىقىنى قوبۇل قىلىشقا قىزىقمىغان. تۈركىيەنىڭ ئىقتىسادىي ئاجىزلىقى ۋە شۇ مەزگىلدىكى ئەنقەرە–موسكۋا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ مۇرەككەپلىكى بۇ دەسلەپكى غايىۋىي دەۋرنىڭ ھەرىكەتچانلىقىنى تېزلىكتە يوقىتىشىغا سەۋەب بولغان. بولۇپمۇ ئۆزبېكىستاندا، شۇ دەۋردىكى رەھبەر ئىسلام كەرىموۋ، تۈركىيەنىڭ پانتۈركىستىك ئۇچۇرلىرىنى رادىكال ئىسلامىي ھەرىكەتلەر بىلەن باغلاپ، چوڭقۇر ئىشەنچىسىزلىكنى يىلتىز تارتقۇزغان ۋە مۇناسىۋەتلەرنى توڭلىتىپ قويغان. 1990-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ، تۈركىيەنىڭ رايونلۇق رولى تۆۋەنلەپ، پانتۈركىزم نىشانلىرى ئورنىغا تېخىمۇ جىمجىت، مەدەنىي ۋە چەكلىك ئىقتىسادىي ئالاقىلەر ئورنىتىلغان.
بۇ ئەھۋال، 2000-يىللارنىڭ ئاخىرىدا رەجەپ تاييىپ ئەردوغاننىڭ رەھبەرلىكىدە، گېئوپولىتىك شارائىت ئۆزگەرگەن مۇھىتتا، تۈركىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تۈرتكە بولۇشى بىلەن تۈپتىن ئۆزگەرگەن. رۇسىيەنىڭ رايونغا قايتىدىن ھەربىي ۋە سىياسىي تەسىر بىلەن قايتىپ كېلىشى، خىتاينىڭ بولسا «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى (BRI) بىلەن ئىقتىسادىي گىگانت كۈچ سۈپىتىدە مەيدانغا چىقىشى، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنى كۆپ خىللاشقان تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈشكە مەجبۇرلىغان. تۈركىيە بۇ يېڭى ۋەزىيەتتە، ئىدېئولوگىيەلىك سۆزلەرنى داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئەمەلىي پايدىغا مەركەزلەشكەن سىياسەتنى قوللانغان. ئەمدى مەركىزىي نۇقتا ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى، مۇداپىئە سانائىتى ھەمكارلىقى ۋە تىجارەتنى كېڭەيتىش بولغان. بۇ ئەمەلىيەتكە يۈزلىنىشنىڭ تەشكىلىي يۇقىرى پەللىسى، 2009-يىلى تۈرك كېڭىشىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە 2021-يىلى تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا (ت د ت) ئايلىنىشى بولغان. ت د ت، پەقەت مەدەنىي سۇپا بولۇپ قېلىشنىڭ ئورنىغا، تۈرك مەبلەغ سېلىش فوندى (ت م س ف) ۋە قاتناش ئۇلىنىش پىروگراممىسى قاتارلىق كونكرېت ئىقتىسادىي قوراللار بىلەن قوراللانغان، كوللېكتىپ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ماسلاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان بىر قۇرۇلمىغا ئايلانغان. بۇ ئۆزگىرىش، تۈركىيەنىڭ رايون دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى ئۆزئارا مەنپەئەت ئاساسىدا مۇستەھكەملىگەن ۋە ئەنقەرەنىڭ رايوندا مەڭگۈلۈك تەسىرگە ئىگە بولۇشى ئۈچۈن زېمىن ھازىرلىغان.
II. تۈرك يۇمشاق كۈچىنىڭ ئوقلىرى ۋە چەكلىمىلىرى: چۈشەنچە ۋە رېئاللىق