تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سالىم ئورھان[2]
قىسقىچە مەزمۇنى
تىل، ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، تارىختا تۇنجى قېتىم يېقىنقى زاماندا سىياسىيلاشتۇرۇلدى ۋە بىر سىياسىي ۋاسىتە سۈپىتىدە ئىشلىتىلدى. تىل سىياسەتلىرى، ئۇلۇسچىلىق (مىللىي دۆلەتچىلىك) نىڭ «مىللىي دۆلەت» نى ئورتاق كىملىك رامكىسى ئىچىدە يارىتىش مۇساپىسى جەريانىدا ئوتتۇرىغا چىقتى. تىل سىياسەتلىرىنىڭ دائىرىسى، ئادەتتە مىللىي – دۆلەتلەرنىڭ «ئۇلۇس كىملىك (دۆلەت كىملىكى ياكى ھۆكۈمران كىملىك – ت)» سىياسەتلىرى تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلدى. بۇ مەنىدە، مىللىي دۆلەتلەر ئەڭ كۆپ ياقلىغان تىل سىياسىتى تىلنى بىر خىللاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ئاسسىمىلياتسىيە خاراكتېرلىك تىل سىياسىتى بولۇپ كەلدى. بۇ تىل سىياسىتى، دۆلەت تاللىغان تىلنىڭ سىرتىدىكى تىللارنىڭ قەدەممۇ قەدەم ئاممىۋى ھاياتتىن سىقىپ چىقىرىلىشىغا، ھەتتا بەزى تىللارنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولدى. ئاسسىمىلياتسىيەچى تىل سىياسەتلىرى بىلەن تىل ھوقۇقى ئارىسىدا تەبىئىي بىر خىل «توقۇنۇش» مەۋجۇت بولۇپ، تىل ھوقۇقى ئاسسىمىلياتسىيەچى تىل سىياسەتلىرىنىڭ «ئەسلىي ناھەقچىلىكلىرى» گە قارشى ھەق تەلەپ قىلىش ۋە مەۋجۇتلۇق «كۈرىشى» سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. باشقا بەزى ھەق – ھوقۇقلار بىلەنمۇ مۇناسىۋىتى بولغان تىل ھوقۇقلىرىنىڭ شەكىل ۋە دائىرىلىرىنىڭ بېكىتىلىشى قىسمەن ھالدا تىلغا بېرىلگەن ئەھمىيەت ۋە ئۇنىڭ ئوينايدىغان رولى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ كەلدى. ئونتولوگىيە (مەۋجۇدلۇق) جەھەتتىن ئىنساننىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئامىللىرىنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدىغان تىلنىڭ ئالاقە ۋە كىملىكنى ئىپادىلەشتىن ئىبارەت ئىككى تۈرلۈك رولى بار. بۇ ۋەزىپىلەر دائىرىسىدە تونۇلىدىغان تىل ھوقۇقىنىڭ تايانچلىرى، ماھىيەت ۋە ئەۋزەللىكلىرى ھەققىدە ھەر خىل بەس – مۇنازىرىلەر ئېلىپ بېرىلماقتا. بۇ ماقالە، تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ ماھىيىتى توغرىسىدا نەزەرىيەۋى تەتقىقات ئېلىپ بېرىشنى نىشان قىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئۇلۇس، تىل سىياسەتلىرى، تىل ھەقلىرى
مىللىي دۆلەتنىڭ بىر ئامىلى بولغان «ئۇلۇس»، كاپىتالىستىك نەشرىياتچىلىق، ئىسلاھات ھەرىكەتلىرى ۋە ياۋروپا ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ مەركەزلىشىش خىزمەتلىرىگە ئوخشاش ئامىللار ئوتتۇرىغا چىقارغان ئۇلۇسچىلىق تەرىپىدىن تەسەۋۋۇرغا تايىنىپ ياساپ چىقىلدى. ئۇلۇس (مىللىي دۆلەت) نىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ئامىل دەپ قارىلىدىغان «ئۇلۇس تىللار»مۇ، ئۇلۇسلارغا ئوخشاشلا ئاساسەن دېگۈدەك يېرىم سۈنئىي شەكىلدە بەرپا قىلىنغان مەۋجۇتلۇقتۇر. ئۇلۇسچىلىق، ئۇلۇسنى بەرپا قىلىش مۇساپىسىدە ئېتنىك ۋە پۇقراۋى / سىياسىي ئۇلۇسچىلىق دېگەندەك پەرقلىق شەكىللەرگە ئىگە بولغان بولسىمۇ، ئۇلۇسچىلىقنىڭ بارلىق شەكىللىرىدە بىر ئورتاق كىملىك شەكىللەندۈرۈش ۋە ئۇنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن تىلنىڭ باشقۇرۇلۇپ كونترول قىلىنىش كېرەكلىكى پىكىرى ئوتتۇرىغا چىقتى. تىل تۇنجى قېتىم بۇ دەۋردە سىياسىي ۋاسىتە سۈپىتىدە ئىشلىتىلدى. تىل ئارقىلىق ۋۇجۇدقا چىقىرىشقا ئۇرۇنۇلغان بىر خىللاشتۇرۇش ۋە قېلىپلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقلىرى ئارقىلىق خەلقنى بىر خىل تۈسكە كىرگۈزۈش نىشان قىلىندى. يېگانە ۋە ئورتاق بىر ئۇلۇس تىلى، ئىجتىمائىيلىق، رايون ۋە قۇرۇلما جەھەتتىن پەرقلىق كۈلتۈرلەرگە مەنسۇپ قاتلاملاردىكى ئىنسانلارنى بىرلەشتۈرۈش مەقسىتىدە بەرپا قىلىنغان ئۇلۇسنىڭ ۋە ئۇلۇس كىملىكىنىڭ شەكىللەندۈرۈلۈشىدىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرى، دەپ قارالدى. يەنە كېلىپ، مەركەزلەشكەن زامانىۋى ئۇلۇس دۆلىتى توپلۇقىنىڭ ھەممىسىنى ئورتاق بىر پىروگرامما ئەتراپىغا ئۇيۇشتۇرۇش ئۈچۈنمۇ ئۆلچەملىك بىر تىلغا ئېھتىياج تۇغۇلدى.  تىل سىياسەتلىرى ئۇلۇسچىلىق دەۋرىنىڭ، زامانىۋى ئۇلۇس دۆلەتلىرىنىڭ ئورتاق تىل ۋە ئورتاق كىملىك يارىتىش ئۈچۈن تىلنىڭ كىملىك ۋە ئۇچۇر – ئالاقىدىكى رولىدىن پايدىلىنىشى نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، بىر دۆلەتتىكى تىل سىياسەتلىرى ئۇ دۆلەتتىكى ئۇلۇسچىلىق سەرگۈزەشتىسى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتىلكتۇر. بىر سىياسىي قاتلام ئارىسىدا ئىشلىتىلىدىغان تىلنىڭ سالاھىيەت ۋە (يا) ماددىي قۇرۇلمىسىغا قىلىنغان مۇداخىلىلەر سۈپىتىدە تىل سىياسەتلىرى كۆپ خىللىققا ئىگە بولسىمۇ، ئۇلۇس دۆلەتلەر ئەڭ كۆپ ئىشقا سالىدىغان تىل سىياسەتلىرى، بىر تىلنى ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ بارلىق ساھەلىرىدە ھۆكۈمران قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. دۆلەتلەرنىڭ ئۇلۇس كىملىك سىياسەتلىرى ئوتتۇرىغا چىقارغان تىل سىياسەتلىرى، بەزى تىللارنىڭ تەدرىجىي ھالدا دۆلەت ئورگانلىرىدىن سىقىپ چىقىرىلىشىنى ۋە چەكلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ ئەھۋال، مەۋجۇتلۇققا مۇناسىۋەتلىك بەزى تىل ھوقۇقلىرىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشىنى، ھەتتا بۇنىڭ نەتىجىسىدە «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بەزى تىللارنىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. تىل سىياسەتلىرى، تىل ھوقۇقىنىڭ دائىرىسى، ئىجرا قىلىنىش رامكىسى ۋە شەكلىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تىل سىياسەتلىرى بىلەن تىل ھوقۇقى ئارىسىدىكى ئۆزئارا – شۇنداقلا تارىخىي جەھەتتىنمۇ «سوغۇق» – تەسىر كۆرسىتىش، بۇ ئىككى ئۇقۇمنىڭ بىرلىكتە تەتقىق قىلىنىشىنى تەقەززا قىلماقتا.