«G2» ئەرۋاھىنىڭ قايتىپ كېلىشى: ترامپ-شى ئۇچرىشىشىدىن كېيىنكى دۇنياۋى تەرتىپنىڭ قايتىدىن شەرھلىنىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىستېمىدا ماسلاشماسلىق: ئىككى ئوخشىمىغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي سىستېمىنىڭ ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىشى مۇمكىنمۇ؟ بۇ، G2  ئۇقۇمىنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ توسالغۇدۇر. ئا ق ش، شەخسىي ئەركىنلىك، دېموكراتىيە ۋە قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى قاتارلىق قىممەت قاراشلىرىغا تايانسا؛ خىتاي، دۆلەت كونتروللۇقى، كوللېكتىپ مۇقىملىق ۋە كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ مۇتلەق رەھبەرلىكى ئۈستىگە قۇرۇلغان. بۇ ئىككى سىستېما، سانلىق مەلۇمات بىخەتەرلىكى، كىشىلىك ھوقۇق، تېخنولوگىيەنى باشقۇرۇش قاتارلىق مەسىلىلەردە تۈپتىن چۈشەنچە ۋە ئۇسۇللارغا ئىگە. ھەمكارلىق، پەقەت كىلىمات ئۆزگىرىشى، يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر، سۈنئىي ئەقىل خەۋپى قاتارلىق ئورتاق تەھدىتلەر مەۋجۇت بولغان «فۇنكسىيەلىك» ساھەلەردە مۇمكىن بولۇشى مۇمكىن[15]. ئەمما بۇ ھەمكارلىقمۇ، ئاستىرتىن مەۋجۇت بولغان سىستېمىچىل رىقابەت ۋە ئىشەنچسىزلىك سەۋەبىدىن ھەر دائىم ئاجىز بولىدۇ. بىر «لەپەر»دىن كۆرە، تەرەپلەرنىڭ ئۆز دېپىنى چالغان، ئاندا-ساندا ماسلىشىپ قالسىمۇ، ئاساسىي جەھەتتىن پەرقلىق مىلودىيەلەرنى ئورۇنلىغان بىر ئويۇن كۈتۈلۈشى كېرەك. ھەقىقىي بىر ئورتاق باشقۇرۇشتىن زىيادە، ھەر ئىككى كۈچنىڭ ئۆز تەسىر دائىرىسىنى (spheres of influence) شەكىللەندۈرگەن ۋە بۇ ساھەلەر ئارىسىدىكى ئۆزئارا تەسىرنى باشقۇرۇشقا ئۇرۇنغان بىر مودېل بولۇشى تېخىمۇ مۇمكىن.
دونالد ترامپنىڭ «G2» ئاتالغۇسىنى قايتىدىن كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشى، يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىكى سىيرىلىشلارنىڭ ۋە ئا ق ش نىڭ خىتايغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسىدىكى يوشۇرۇن بىر ئۆزگىرىشنىڭ سىمۋوللۇق ئىپادىسىدۇر. تەخمىنەن يىگىرمە يىل ئىلگىرى بىر ئىقتىسادىي ھەمكارلىق رامكىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان، ئەمما ھەر ئىككى تەرەپ تەرىپىدىن رەت قىلىنغان بۇ ئۇقۇم، بۈگۈن ئا ق ش نىڭ بىر قۇتۇپلۇق دەۋرنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ۋە خىتاينىڭ باراۋەر بىر كۈچ ئىكەنلىكىنى يوشۇرۇن قوبۇل قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان بىر سۆزلەم ۋاسىتىسى سۈپىتىدە قايتىپ كەلدى.
ئەمما بۇ «G2 ئەرۋاھى»، بىر كېلىشىم ۋە مۇقىملىق دەۋرىدىن كۆرە، ئېنىقسىزلىقلار بىلەن تولغان يېڭى بىر دەۋرنىڭ خەۋەرچىسىدۇر. ۋاشىنگتوننىڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلىرى، بۇ ئىككى تەرەپلىك ئورۇنلاشتۇرۇشتا چەتتە قېلىشتىن ۋە ئۆز مەنپەئەتلىرىنىڭ سودىلىشىش تېمىسى بولۇپ قېلىشىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىۋاتىدۇ. بېيجىڭ، بۇ يېڭى ئورنىدىن مەمنۇن بولسىمۇ، ئا ق ش بىلەن بىر ھۆكۈمرانلىق تۇزىقىغا چۈشۈپ قېلىشتىن ئەنسىرەپ، كۆپ قۇتۇپلۇق سۆزىنى ئېغىزىدىن چۈشۈرمەيۋاتىدۇ.
ترامپ ۋە شى، دۇنيانىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئىككى رەھبىرى سۈپىتىدە «دۇنيا كېمىسى»نىڭ رولىدا بولۇشى مۇمكىن، ئەمما بۇ، كېمىنىڭ بىردىنبىر بىر لىنىيە بويىچە ئالغا ئىلگىرىلەيدىغانلىقى دېگەنلىك ئەمەس. سودا ئۇرۇشلىرىنىڭ سايىسىدا ھاسىل قىلىنغان تاكتىكىلىق ئۇرۇش توختىتىش ۋە ئىككى سىستېما ئارىسىدىكى چوڭقۇر ئىدېئولوگىيەلىك پەرقلەر، مۇمكىن بولغان بىر ھەمكارلىقنىڭ نەقەدەر تاللاشچان، ئاجىز ۋە «ئۆزگىرىشچان بىر تانگو» خاراكتېرىدە بولىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. G2، دۇنيانى بىرلىكتە باشقۇرىدىغان ماسلىشىشچان بىر شېرىكلىكتىن زىيادە، يەرشارى رىقابىتى ۋە توقۇنۇشىنىڭ باشقۇرۇلىدىغان يېڭى بىر رامكىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. نەتىجىدە، ترامپنىڭ بۇ قىسقا ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئۇچۇرى، مۇقىم بىر G2 تەرتىپىنىڭ باشلانغانلىقىنى ئەمەس، بەلكى يەرشارى تەرتىپىنىڭ بىر قۇتۇپلۇقتىن كۆپ قۇتۇپلۇققا (ياكى بەلكىم ئىككى قۇتۇپلۇققا) ئۆتۈۋاتقان ئازابلىق، ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ۋە «داۋالغۇشلۇق» بىر ئۆتكۈنچى دەۋرنى گەۋدىلەندۈرمەكتە.
[1] بۇ يەردىكى ئەدەبىيات بىزگە تونۇش بولغان ئ‍ەدەبىيات – سەنئەت، ئەدەبىي ئەسەرلەر دېگەندەك كونتېكستلاردا قوللىنىدىلغان ئەدەبىيات مەنىسىدە ئەمەس، بەلكى، مەلۇم ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە يېزىلغان ئومۇمىي يازما ئەسەرلەرگە قارىتىلىدۇ. ئىنگىلىزچىدىمۇ Literature كەلىمىسى ئ‍ەدەبىياتتىن باشقا، يۇقىرىدا بايان قىلىغان مەنىنىمۇ بىلدۈرىدۇ. تۈرك تىلىدىمۇ ئوخشاشلا بۇ مەنە Literatür بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. شۇڭلاشقا، بىزمۇ بۇنداق كونتېكستلاردا ئەدەبىيات دەپ قوللىنىشنى تېخىمۇ مۇۋاپىق كۆردۇق، مەۋجۇت كونتېكست بىلەن باغلاپ ئوقۇلغىنىدا مەنە چۈشىنىشلىك بولىدۇ دەپ قارايمىز.