ئامېرىكانىڭ يېڭى ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپ دەۋرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلار، پۇرسەتلەر ۋە رىقابەتنىڭ كەلگۈسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەتنىڭ (قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستان) رەھبەرلىرىنى ۋاشىنگتونغا تەكلىپ قىلىشى ئاددىي بىر دىپلوماتىك ئىشارەتتىن ھالقىغان، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى كۈچ تالىشىشىدىكى يېڭى ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىنى جاكارلىغان سىمۋوللۇق بىر خىتابنامىدۇر. بۇ ھەرىكەت ۋاشىنگتوننىڭ ياۋرو-ئاسىيانىڭ قەلبىدىكى گېئوپولىتىك بوشلۇقنى تولدۇرۇش ۋە بۇ رايوندىكى رۇس-خىتاي ئوقىنىڭ تەگكىلى بولمايدىغاندەك كۆرۈنىدىغان ھۆكۈمرانلىقىغا مەيدان ئوقۇش ئىرادىسىنى نامايان قىلىدۇ. بۇ رامكا ئىچىدە ئورگانلاشتۇرۇلغان «5+1 فورماتى» ئامېرىكانىڭ رايوندىكى دۆلەتلەر بىلەن بولغان كوللېكتىپ ۋە يەككە مۇناسىۋەتلىرىنى بىرلا ئىستراتېگىيەلىك كۈنلۈك ئاستىغا توپلاش مەقسىتىنى كۆزلىگەن يېڭى دەۋرنىڭ ئاساسلىق دىپلوماتىك ۋاسىتىسىدۇر.
بۇ يېڭى سىياسەت تارىخىي بىر زۆرۈرىيەتتىن تۇغۇلغان. ئامېرىكانىڭ ئافغانىستاندىن ھاپىلا – شاپىلا چېكىنىپ چىقىشى رايوندا بىر كۈچ بوشلۇقى يارىتىپلا قالماي، بەلكى ۋاشىنگتوننىڭ ئىشەنچلىك بىر ھەمكار ياكى ئەمەسلىكىگە دائىر چوڭقۇر گۇمانلارنىمۇ ئويغاتتى. شۇڭلاشقا، ئوتتۇرا ئاسىياغا قارىتىلغان بۇ تەشەببۇسكارلىق ھەم قولدىن كەتكەن ئابرۇينى قايتا تىكلەش، ھەم ئافغانىستاننى مەركەز قىلغان بىخەتەرلىك پارادىگمىسىدىن تېخىمۇ كەڭ بولغان گېئو-ئىقتىسادىي ۋە گېئو-ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت ساھەسىگە ئۆتۈشنىڭ ئېنىق بىر ئىپادىسىدۇر. ۋاشىنگتون ئەمدى بۇ رايونغا پەقەت تېررورىزمغا قارشى كۈرەش نۇقتىسىدىنلا قارىماي، بۇ يەرنى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ ئاساسلىق سەھنىسى دەپ قارايدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك قايتا ئورۇنلىشىشنىڭ ئاساسلىق نىشانى رايوندا ئون يىللاردىن بۇيان يىلتىز تارتقان ئىككى چوڭ كۈچ، يەنى رۇسىيە ۋە خىتاينىڭ تەسىر دائىرىسىنى چەكلەشتۇر. رۇسىيەنىڭ بۇ رايوننى ئەنئەنىۋى «ئارقا ھويلىسى» ۋە ھەربىي-بىخەتەرلىك تەسىر دائىرىسى دەپ قارىشى ھەمدە خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق ئورناتقان مۇتلەق ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىقى، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن رۇسىيە ۋە خىتاي تەرىپىدىن ئىستراتېگىيەلىك قورشاۋغا ئېلىنغانلىقنى بىلدۈرىدۇ. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ يېڭى تەلىماتى بۇ ئىككى تەرەپلىمە ھۆكۈمرانلىقنى بۇزۇپ تاشلاش ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە موسكۋا ۋە بېيجىڭغا ئالتېرناتىپ بولالايدىغان ئۈچىنچى بىر ئىستراتېگىيەلىك تاللاش سۇنۇش ئارقىلىق، تەڭپۇڭلۇقنى ئۆز پايدىسىغا ئۆزگەرتىشتۇر.بۇ ماقالىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئامېرىكانىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا قاراتقان بۇ يېڭى سىياسىتىنىڭ ئارقىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىنى يېشىپ چىقىشتۇر. بۇ دائىرىدە، ۋاشىنگتوننىڭ بىخەتەرلىك، ئىقتىساد، تېخنىكا ۋە يۇمشاق كۈچ ساھەلىرىدىكى ئاساسلىق نىشانلىرى تەھلىل قىلىنىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان تەقدىردە ئوتتۇرىغا چىقىدىغان پۇرسەتلەر بىلەن مەغلۇپ بولغان ئەھۋالدا دۇچ كېلىدىغان خەتەرلەر ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ئاخىرىدا، رۇسىيە ۋە خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتكە قايتۇرۇشى مۇمكىن بولغان ئىنكاسلىرى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ بۇ رىقابەت مۇھىتىدا ئۆزلىرىنىڭ «كۆپ تەرەپلىك» سىياسەتلىرىنى قانداق شەكىللەندۈرىدىغانلىقى تەكشۈرۈلىدۇ. ماقالە ئامېرىكانىڭ بۇ ھەرىكىتىنىڭ رايوننى دۇنياۋى گېئوپولىتىكىنىڭ مەركىزىگە ئېلىپ كېلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئامېرىكانىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسلىق دىنامىكلىرى
Astanatimes. (2025). «What to Expect From C5+1 Summit in Washington This Week». The Astana Times, November 2025.https://astanatimes.com/2025/11/what-to-expect-from-c51-summit-in-washington-this-week/CSIS. (2025). «Ten Years of C5+1: U.S.-Central Asia Minerals Cooperation». Center for Strategic and International Studies.https://www.csis.org/analysis/ten-years-c51-us-central-asia-minerals-cooperationHuman Rights Watch. (2025). «Central Asia: US Summit Must Address Region’s Growing Repression». HRW News, 3 November 2025.https://www.hrw.org/news/2025/11/03/central-asia-us-summit-address-regions-growing-repressionKyiv Post. (2025). «Analysis: C5+1 at 10: Washington Seeks Concrete Outcomes with Central Asia». Kyiv Post, 2025.https://www.kyivpost.com/post/63724National Interest. (2025). «Bring Kazakhstan Into America’s Critical Minerals Club». The National Interest.https://nationalinterest.org/blog/silk-road-rivalries/bring-kazakhstan-into-americas-critical-minerals-clubReuters. (2025). «Rubio plans visit to five Central Asian states in 2026». Reuters, 6 November 2025.https://www.reuters.com/world/rubio-plans-visit-five-central-asian-states-2026-2025-11-06/The Diplomat. (2025). «C5+1 Summit: What’s at Stake for the US and Central Asia?». The Diplomat, October 2025. [https://thediplomat.com/2025/10/c51-summit-whats-at-stake-for-the-us-and-central-asia/]TimesCA. (2025a). «A Trump Visit to Central Asia Would Deliver Results and Anchor a Corridor Strategy». The Times of Central Asia.https://timesca.com/a-trump-visit-to-central-asia-would-deliver-results-and-anchor-a-corridor-strategy/TimesCA. (2025b). «The Emerging US-Central Asia Partnership: C5 + 1». The Times of Central Asia.https://timesca.com/the-emerging-us-central-asia-partnership-c5-1/TimesCA. (2025c). «Which Central Asian states qualify as ›middle powers‹ in 2025?». The Times of Central Asia.https://timesca.com/which-central-asian-states-qualify-as-middle-powers-in-2025/Trend News Agency. (2025a). Various articles on C5+1 and regional politics.https://www.trend.az/U.S. Department of State. (2025a). «Secretary of State Marco Rubio at the C5+1 Welcome Reception». Office of the Spokesperson Release, November 2025.https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/11/secretary-of-state-marco-rubio-at-the-c51-welcome-reception/U.S. Department of State. (2025b). «U.S. Department of State to Host Central Asia Business Conference in Honor of C5+1 10th Anniversary». Office of the Spokesperson Release, November 2025.https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/11/u-s-department-of-state-to-host-central-asia-business-conference-in-honor-of-c51-10th-anniversary/