2020-يىلىدا خىتاي – ئامېرىكا مۇناسىۋىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۇنيا Anglosphere ۋە Sinosphere ئارىسىدا ئۆزىنىڭ تەرىپىنى ئېنىق قىلىشقا باشلايدۇ. ( Anglosphere دېگىنى ئانگلو ساكسون مەدەنىيىتىگە تەۋە بولغان بەش دۆلەتنى ، بۇلار بەش كۆز دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۆز ئىچىگە ئالدىغان بولۇپ، ئامېرىكا، ئەنگلىيە، كانادا، ئاۋسترالىيە ۋە يېڭى زىللاندىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. Sinosphere دېگىنى بولسا خىتاي ۋە ئۇنىڭ تەسىر دائىرسى ئىچىدىكى رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. – تەرجىماندىن)
ئانگلو ساكسون دۇنياسى ئېچىۋىتىلگەن، باي، تەرەققىي قىلغان ، ئەركىن تەپەككۇر قىلىش ۋە سۆزلەش ئەركىنلىكى بولغان رايون بولۇپ دۇنيادىكى ساپالىق كۆچمەنلەرنىڭ 2/3 (ئۈچتە ئىككى) قىسمىنى ئۆزىگە تارتىپ تۇرماقتا. ئەكسىچە 750 مىليون كىشىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان بىر تەكشۈرۈشتە ئاران %1 كىشى خىتايغا كۆچمەن بولۇپ بېرىشنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. پەقەت ۋە پەقەت سىدنىينىڭ ئۆزىدىلا تۇغۇلۇپ ۋەتەنداش بولغان چەتئەللىكلەرنىڭ سانى پۈتۈن خىتايدا ۋەتەنداش بولغانلارنىڭ ئومۇمىي سانىدىن كۆپ.
ئانگلو-ساكسون دۇنياسىدىكى بۇ بەش دۆلەتنىڭ مۇناسىۋىتى دۇنيادىكى ھەرقانداق باشقا دۆلەت بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتىن ياخشى بولۇپ ھەتتا بۇلارنىڭ جاسۇسلىرىمۇ بىر-بىرىگە ئىشىنشىدۇ ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرىشىدۇ. خىتاي بولسا تەسىر دائىرسىنى يول ياساش ۋە قەرز پۇل بېرىش ئارقىلىق كېڭەيتىدىغان دۆلەت. ئۇلار ھەممە يەردە ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىنىڭ بىر پارتىيىلىك تۈزۈم بىلەن باغلاپ ئۆزىنىڭ دىكتاتور تۈزۈمنى بازارغا سالىدۇ. بۇ ئىككى قۇتۇبنىڭ بىر-بىرىگە بولغان ئىشىنىشى بارغانسېرى ئاجىزلاپ ماڭماقتا. ترامپ سودا ئۇرۇشىنى باشلاتتى، ئاۋسترالىيە ئىقتسادقا ھەددىدىن زىيادە خىتايغا ئېكسپورت قىلىشقا تايىنىپ قالغانلىقىغا پۇشايمان قىلماقتا. بۇلار خىتاينى تىنچ ئوكياندا چەكلەشكە ئۇرۇنماقتا. خىتاينىڭ جاسۇسلىقىغا قارشى ئۈچ دۆلەت خۇاۋىينىڭ 5G تېخنكسىنى چەكلىدى، ئىككىسى ئويلىشىۋاتىدۇ. خىتاي بولسا ئامېرىكىنى (مالاككا) بوغۇزى تەرەپلەردە تۇتۇپ تۇرۇش ئۈچۈن ھەربىي خامچوتنى ئاشۇرماقتا. ئىككى قۇتۇپ ئوتتۇرسىدىكى زىددىيەتتىن قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدۇ. لېكىن 2020- يىلى ھەر ئىككى تەرەپ زىددىيەتنىڭ ئۆتكۈرلىشىپ كېتىشىدىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ. ئەگەر ئۇنداق قىلمىسا تىرامپنىڭ سودا ئۇرۇشى دۇنيا ئىقتىسادىنى ئاستىلتىۋەتسە ، جەنۇبىي دېڭىزدىكى يەڭگىلتەكلىك ئۇرۇشنىڭ پارتلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
2020-يىلى خىتاي ۋە ئامېرىكىنىڭ بىخەتەرلىك رىقابەت يىلى بولىدۇ. دۇنيانىڭ فوكۇس نۇقتىسى جەنۇبىي دېڭىز بولىدۇ. ئامېرىكا ئايدا بىر قېتىم دېگۈدەك تەيۋەن بوغۇزىدىن ئۆتۈپ تۇرىدۇ. تەيۋەننىڭ خەلقئارالىق تەسىر دائىرسىنى كېڭەيتىشىگە ياردەم قىلىدۇ.مەسلەن، تەيۋەننى دۇنيا ساغلاملىق تەشكىلاتىغا تەكلىپ قىلىش ۋە كابىنېت دەرىجىلىك ئۇچرىشىشلارنى ئورۇنلاشتۇرۇش قاتارلىقلار. بۇنىڭغا قارىتا شى جىنپىڭ ناھايىتى قاتتىق ئىنكاس قايتۇرىدۇ. ئو تەيۋەنگە بولغان ئەسكىرى ئىغۋاگەرچىلىكى تېخىمۇ ئاشۇرىدۇ، ئامېرىكىنىڭ ھەربىي پاراخۇتلىرىغا ھەيۋە قىلىدۇ ۋە شىنجاڭغا( شەرقىي تۈركستانغا) چەتئەللىك مۇخبىرلارنى كىرگىلى قويمايدۇ. تەيۋەندە ختايپەرەست خەن كويۈنى يۆلەيدۇ، لېكىن ھازىرقى تەيۋەن پرېزىدېنتى سەي يىڭۋىن سايلامدا يەنە غەلبە قىلىدۇ، چۈنكى خوڭكۇڭدىكى باستۇرۇش ۋە ھەتتا خوڭكۇڭلۇقلارنىڭ ئۆزىنىڭ ۋالىيسىنىمۇ ئۆزىنىڭ سايلىيالماسلىكى خىتاينىڭ بىر دۆلەتتە ئىككى خىل تۈزۈم شوئارىنىڭ ئۆلگەنلېكىنى كۆرسىتىدۇ ۋە تەيۋەنلىك ياشلار بۇ سەۋەپتىن خىتايغا قاتتىق قول سەي يىڭۋىننى يەنە سايلايدۇ.
خىتاي سىنكاكو ئارىلىدىمۇ ئەسەبىيلىشىشكە باشلايدۇ، رۇسىيە بىلەن كۆپلەپ ھەربىي مانېۋىر قىلىدۇ، نەتىجىدە ئامېرىكا ھەر ئىككلىسىگە بىرلا ۋاقىتتا تاقابىل تۇرۇشتا قىيلىندۇ. ئامېرىكا مۇداپىئە مىنىستىرلىقى فىلىپىپىن، تەيۋەن ، ۋېيتنام قاتارلىق دۆلەتلەرنى سىياسىي جەھەتتىن ئامېرىكىنى قوللاش توغرىسىدا بېسىم قىلىدۇ. لېكىن ئامېرىكىنىڭ خىتايغا بولغان ئەسكىرى ئۈستۈنلىكىمۇ ئاجىزلاپ ماڭماقتا بولۇپ ناۋادا ئۇرۇش باشلاپ قالسا خىتاينىڭ بىرنچى ئارال زەنجىرىدە ئۈستۈنلۈك قازىنىش ئىقتىدارى بار. يەنى خىتاي جەنۇبىي دېڭىزدا سۆز ساھىبى بولۇپ تۇرىۋېرىدۇ. چۈنكى ترامپ بۇلاردىن بەكرەك ئىقتسادىي جەھەتتىن خىتاينى جازالاشقا قىزىقىدۇ. ئو بۇ مەسىلىگە مۇناسىۋەتلىك بولغان شەخس ۋە شىركەتلەرنى جازالايدۇ. بۇيىل خىتاي ۋە ئامېرىكا ئۈچۈنلا ئەمەس جەنۇبىي دېڭىزغا قوشنا بولغان دۆلەتلەر ئۈچۈنمۇ قىيىن بىر يىل بولىدۇ. بۇ رايوندىكى پۇت تىپىشىشنىڭ كىرزىسقا ئايلىنىپ كېتىشى پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى خالاس.
شىنجاڭدىن (شەرقىي تۈركستاندىن) تەيۋەنگىچە ، خىتاينىڭ چەت رايونلىرى خىتايغا بولۇپ كۈتۈلمىگەن خىرس ۋەۈتەھدىتلەرنىڭ مەنبەسى بولىدۇ. ترامپ بۇ رايونلاردا بۈركۈت سىياسىتىنى ( Hawkish Policy) يۈرگۈزۈپ خىتاي بىلەن سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيە رىقابىتى ئېلىپ بارىدۇ. لېكىن تىرامپنى ھەقىقي بۈركۈت سىياسىتى يۈرگۈزگۈچى دەپ قاراپ كەتكىلىمۇ بولمايدۇ. ئو گەرچە خىتاينى ئىقتساد ۋە تېخنىكا جەھەتتىن جازالىغان بولسىمۇ لېكىن ھە دېسىلا خىتاي رەھبەرلىرىنى ئەقىللىق دەيدۇ، ئۇلارنىڭ ئالدامچىلىقىنى ئەيىبلىمەيدۇ. بۈركۈت سىياسەتچىسى خىتاينىڭ باش كۆتۈرۈشىنى ، دىكتاتۇرلۇق دۆلەت تۈزۈمنى ۋە دۆلەت كاپىتالىزمنى چەكلەشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئامېرىكا ئەمەلدارلىرىنىڭ تىرامپتىن كۈتكىنىدۇر. بۇ جەھەتتە ترامپ ۋە ئەمەلدارلار ئارىسىدا پەرق پەيدا بولدى.