تۈزۈملەر جېڭىدە ئۇرۇش توختىتىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قائىدىلەرگە ئاساسلانغان تەرتىپنىڭ يىمىرىلىشى: مەسئۇلىيەت مۇنازىرىلىرى ۋە «خىتاي زەربىسى»
ياۋروپادا، بولۇپمۇ گېرمانىيەدە كەڭ تارقالغان قاراش، ترامپنىڭ ۋەيران قىلغۇچى تاموژنا بېجى سىياسەتلىرى بىلەن قائىدىلەرگە ئاساسلانغان دۇنيا سودا سىستېمىسىنى تۈپ يىلتىزىدىن تەۋرىتىۋەتكەنلىكى يۆنىلىشىدىدۇر. ترامپنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشىمۇ يۇقىرى سودا توسالغۇلىرىنى پەيدا قىلىشى، بۇ تەنقىدنى ھەقلىق چىقىرىدىغان بىر زېمىن ھازىرلىماقتا. ئەمما سىمىس، ترامپنىڭ تاجاۋۇزچى بىر تەرەپلىمىلىكىنىڭ تەنقىد قىلىنىشى قانچىلىك ھەقلىق بولسىمۇ، ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىلگىرى مۇستەھكەم بولغان بىر دۇنيا سودا سىستېمىسىنى يوقىتىشقا تىرىشىۋاتقانلىقى دېگەن قاراشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە[1]. چۈنكى خەلقئارا ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر، ترامپنىڭ تاموژنا بېجى ھەرىكەتلىرىدىن خېلى بۇرۇنلا قالايمىقانچىلىققا پېتىپ قالغان ئىدى. بۇ قالايمىقانچىلىقنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنىڭ بىرى، ئاساسەن خىتاينىڭ ئۆزىدۇر.
خىتاي، بىر «نامرات ئۆي» دىن دۇنيانىڭ ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىغا ئايلىنىش جەريانىدا، خەلقئارا ئەمگەك تەقسىماتىنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇستىلىق بىلەن ئىشلەتتى. دەسلەپتە، رىقابەتسىز دەرىجىدە تۆۋەن مائاشلىرى سايىسىدا باھاسى تۆۋەنلىتىلگەن باھالار بىلەن سۇنالايدىغان كەڭ كۆلەملىك ئىستېمال ماللىرى بىلەن دۇنيا بازىرىنى تەۋرىتىۋەتتى. «دۇنيانىڭ زاۋۇتى» غا ئايلىنىۋاتقاندا، غايەت زور ئىچكى بازىرى بىلەن نۇرغۇن چەت ئەل شىركەتلىرىنى دۆلەتكە جەلپ قىلدى، ئەمما بۇ شىركەتلەرنى ھەمىشە يەرلىك ھەمكارلاشقۇچىلار بىلەن ھەمكارلىشىشقا مەجبۇرلىدى. بۇ مەجبۇرىي ھەمكارلىقلار، چەت ئەل تېخنىكىلىرى ۋە نوۋ-خاۋنىڭ خىتايغا ئېقىپ كىرىشىنى تەمىنلەپ، دۆلەتنىڭ نەپەسنى تۇتۇۋالىدىغان (Aufholprozess)  (قوغلىشىش جەريانىنى) تېزلەتتى. بۈگۈنكى كۈندە خىتاي، پەقەت تۆۋەن تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلاردىلا ئەمەس، شۇنداقلا ماشىنا، ئاپتوموبىل ۋە نۇرغۇن كەلگۈسى ساھەلەردىمۇ شۇنداق كۈچەيدىكى، بىر ۋاقىتتىكى ئېكسپورت چېمپىيونى گېرمانىيەنى دۇنيا بازىرىدا خېلى ئارقىغا تاشلاپ قويدى[1]. بۇ ئەھۋال، ھەم ئامېرىكالىقلارنىڭ ھەم ياۋروپالىقلارنىڭ جېنىدىن ئۆتىدىغان بىر «خىتاي زەربىسى»نى پەيدا قىلدى ھەمدە ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ھەر ئىككى قىرغىقىدىمۇ يەرلىك سانائەتنى قوغداش يۆنىلىشىدىكى چاقىرىقلارنىڭ كۆتۈرۈلۈشىگە سەۋەب بولدى. ترامپ، تۇنجى پىرېزىدېنتلىق دەۋرىدىلا بېيجىڭنى ئادىل ئويۇن (Fair Play)  قائىدىلىرىگە رىئايە قىلماسلىق بىلەن ئەيىبلىگەن بولسا، ياۋروپالىقلارمۇ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ بۇ بېكىتىشىدە ھەقلىق ئىكەنلىكىنى چۈشىنىشكە باشلىدى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن غەربتە توختىماي ئاشقان بىر باياشاتلىق ئېلىپ كەلگەن يەرشارىلىشىش، پەقەت بارلىق رولچىلارنىڭ ئوخشاش قائىدىلەر بىلەن ئويناش ئەھۋالىدىلا راۋان ئىجرا بولىدۇ. خىتاي بولسا بۇ ئويۇننى باشقا قائىدىلەر بىلەن ئوينايدۇ. دۆلەت تەرىپىدىن يېتەكلەنگەن بۇ ئىقتىسادتا باھالار، مائاشلار، مەبلەغ سېلىشلار ۋە بازارغا كىرىش قاتارلىق ھالقىلىق قارارلار سىياسىي رەھبەرلىك تەرىپىدىن بېرىلىدۇ. بېيجىڭنىڭ كەڭ قورساق دۆلەت تولۇقلىما ياردەم پۇلى ئارقىلىق ھەر بىر رىقابەتچىسىنى يېڭىۋېتەلەيدىغان بولۇشى، ئادىل رىقابەتنى مۇمكىن ئەمەس قىلىدۇ [1].
بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىككى يۈزلىمىچىلىكى: سۆز ۋە ھەرىكەت ئارىسىدىكى پەرق
شى جىنپىڭنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) باشلىقلار يىغىنىدا كۆرسەتكەن پوزىتسىيەسى، بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىيەتلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر ئەھۋال تەتقىقاتى سۇنماقتا. مارتېن بېننىڭخوفنىڭ ئىپادىلىشىچە، شى جىنپىڭ «سۇنىڭ پايدىسىنى سۆزلەيدۇ-يۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە ھاراق ئىچىدۇ»[2]. خىتاي رەھبىرى، يىغىندا ئوچۇق تەمىنلەش زەنجىرلىرى، مۇقىملىق ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىكتىن سۆز قىلىۋاتقاندا، گويا پۈتۈن دۇنيانىڭ باياشاتلىقىنى ئويلاۋاتقاندەك بىر تەسىر قالدۇردى. ئەمما بۇ چىرايلىق سۆزلەرنىڭ ئارقىسىدا، خىتاينىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى كۆزلىگەن ئېنىق بىر ئىستراتېگىيەلىك پىلانى ياتماقتا. بۇ پىلاننىڭ ئەمەلگە ئاشۇرۇلغان شەكلى، سۆزلەر بىلەن پۈتۈنلەي زىتلىق تەشكىل قىلماقتا: سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى، ياۋروپاغا قارشىمۇ سىياسىي بىر بېسىم ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەكتە، تەيۋەن ھەربىي تەھدىت سۈپىتىدە كۆرسىتىلمەكتە، ئارمىيە كەڭ كۆلەمدە زامانىۋىلاشتۇرۇلماقتا، رۇسىيەگە قوللاش-ياردەم بېرىلمەكتە ۋە يەرشارى جەنۇبىدا ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقلار چوڭقۇرلاشتۇرۇلماقتا. بارلىق بۇ قەدەملەر، بىرلا مەقسەتكە خىزمەت قىلماقتا: خىتاينى مۇمكىن بولغان بىر توقۇنۇش ئەھۋالىغا قارشى ھەم ئىقتىسادىي ھەم گېئو-سىياسىي جەھەتتىن تەييارلاش ۋە ۋاشىنگتون ئۈچۈن توقۇنۇشنىڭ بەدىلىنى ئۆستۈرۈش [2].