ئەخلاقىي
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئۇقۇم ياخشى ياكى توغرا دەپ سۈپەتلىنىدىغان، پەزىلەتلىك، ئادىل دەپ قوبۇل قىلىنىدىغان ئىنسان ھەرىكەتلىرىگە قارىتىلغان بولۇپ، ئاساسىي قەدرىيەتلەر تەرىپىدىن يېتەكلىنىدىغان ياكى باشقىلارغا بۇ قەدىرىيەتلەر بىلەن تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان، باھالاش ۋە ھۆكۈم چىقىرىش ئىقتىدارى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان سۈپەت بولۇپ، ئەخلاق قائىدىلىرىگە ئۇيغۇن، ئەخلاق جەھەتتىن ياخشى بولغان ھەرىكەت ياكى كىشىنىڭ خاراكتېرىگە بېرىلگەن نامدۇر.
ياخشى، توغرا، پەزىلەتلىك ۋە ئادىل دېگەندەك سۈپەتلەر ، بىر ھەرىكەت ياكى بىر ئىنساننى باھالىغاندا ئىشلىتىلىدىغان ئاساسىي ئەخلاقىي ئاتالغۇلاردۇر. ياخشى، توغرا ۋە پەزىلەتلىك ھەرىكەتلەر، جەمئىيەتنىڭ ئەخلاقىي قەدىرىيەتلىرى بىلەن ماسلىشىدىغان، شەخسلەرنىڭ ھەم ئۆزى ھەم باشقىلار ئۈچۈن ئىجابىي نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ھەرىكەتلەردۇر. ئادىل بولۇش، شەخسلەرنىڭ ھوقۇقلىرىنى باراۋەر تەكىتلەيدىغان ۋە خالىس قارار چىقىرىدىغان بىر خىل ھەرىكەت شەكلىنى ئىپادىلەيدۇ. ئەخلاق چۈشەنچىسىگە كۆرە توغرا بولغان بىر ھەرىكەت، ھەم شەخسىي ھەم ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەتلەرنى نەزەردە تۇتۇپ، كىشىلىك ھوقۇق، باراۋەرلىك، ئەركىنلىك قاتارلىق ئۇنىۋېرسال قەدىرىيەتلەرگە ھۆرمەت قىلىدۇ.
ئاساسىي قەدىرىيەتلەر ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنى يېتەكلەيدىغان، جەمئىيەتلەرنىڭ ئەخلاقىي قۇرۇلمىسىنى بەلگىلەيدىغان ۋە شەخسلەرنىڭ توغرا بىلەن خاتانى پەرقلەندۈرۈشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان ئۇنىۋېرسال ياكى مەدەنىيەت ئۆلچەملىرىدۇر. بۇ قەدرىيەتلەر سەمىمىيلىك، ئادالەت، باراۋەرلىك، ھۆرمەت، ئەركىنلىك قاتارلىق خۇسۇسىيەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىر ئىنساننىڭ ھەرىكەتلىرى، بۇ ئاساسىي قەدرىيەتلەرگە ئاساسلىنىپ شەكىللىنىدۇ. مەسىلەن: بىر ئىنساننىڭ ئادىل قارار چىقىرىشى ئۇنىڭ ئادالەت قەدىرىيىتىگە ئۇيغۇن ھەرىكەت قىلغانلىقى ھېسابلىنىدۇ. ئاساسىي قەدىرىيەتلەرنىڭ بىر ئىنساننىڭ ھەرىكەتلىرىنى شەكىللەندۈرۈشى، ئۇ كىشىنىڭ جەمئىيەت ئىچىدىكى مەسئۇلىيەتلىرىنى ئادا قىلىشى جەھەتتىن مۇھىمدۇر.
يېتەكلەش ياكى تەسىر كۆرسىتىش ئىقتىدارى بىر كىشىنىڭ باشقىلارغا ئۆزىنىڭ ئەخلاقىي قىممەت قاراشلىرى ۋە ئېتىقادلىرى بويىچە قانداق يول كۆرسىتەلەيدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ئەخلاقلىق بىر كىشى، پەقەت ئۆزىگىلا ئەمەس، ئەتراپىدىكى كىشىلەرگىمۇ توغرىنى كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ. ئىنسانلار ئارىسىدىكى ئۆزئارا تەسىرلىشىش ئىجتىمائىي ۋە ئەخلاقىي قائىدىلەر بويىچە شەكىللىنىدۇ. بىر كىشىنىڭ باشقىلارغا توغرىنى كۆرسىتىش ئىقتىدارى، ئىجتىمائىي قۇرۇلما ۋە ھەمكارلىقنىڭ كۈچىيىشىگە تۆھپە قوشىدۇ.
باھالاش ئىقتىدارى بىر كىشىنىڭ، ھەرىكەتلەرنى ۋە باشقىلارنىڭ ھەرىكەتلەرىنى ئەخلاقىي ئۆلچەملەر بويىچە باھالاپ توغرىنى خاتادىن ئايرىيالايدىغان قابىلىيىتىدۇر. بۇ باھالاش، شەخسلەرنىڭ ئاڭلىق ھالدا قەدىرىيەتلەر ۋە پىرىنسىپلار بويىچە تاللاش ئېلىپ بېرىشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. باھالاش ئىقتىدارى يۇقىرى بولغان بىر ئىنسان، ۋەقەلەرنى پەقەت ھېسسىي كۆز قاراش بىلەنلا ئەمەس، ئوبيېكتىپ ۋە مەنتىقىلىق شەكىلدە باھالايدۇ. ئەخلاقىي باھالاش، ئىنساننىڭ ئادالەت، باراۋەرلىك، ئەركىنلىك قاتارلىق ئاساسىي قەدىرىيەتلەرنى كۆزدە تۇتۇشىغا ئاساسلىنىدۇ.
ئەخلاق، جەمئىيەتلەر بەلگىلىگەن نورما ۋە قائىدىلەر سىستېمىسى بولۇپ، شەخسلەرنىڭ ھەرىكەتلىرىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئەخلاق قائىدىلىرىگە ئۇيغۇنلۇق دېگىنىمىز بۇ نورمىلارغا سادىق بولۇش، باشقىلارغا زىيان سالماسلىق، جەمئىيەت تەرتىپىنى بۇزىدىغان قىلمىشلاردىن ساقلىنىش دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئەخلاقلىق بىر كىشى، پەقەت شەخسىي مەنپەئەتىنىلا ئويلاش ئورنىغا، جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي پاراۋانلىقىنىمۇ كۆزدە تۇتۇپ ھەرىكەت قىلىدۇ. ئەخلاقىيلىق، پەقەت قائىدىلەرگە ئەمەل قىلىشلا ئەمەس، شۇنداقلا پەزىلەتلىك پوزىتسىيە كۆرسىتىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئەخلاق جەھەتتىن ياخشى دەپ قارىلىدىغان ھەرىكەت بولسا جەمئىيەتكە زىيان يەتكۈزمەيدىغان، شەخسلەرنىڭ ھوقۇقلىرىنى نەزەردە تۇتىدىغان ۋە شەخسىي پەزىلەتلەرگە ئۇيغۇن قىلمىشلاردۇر. ئەخلاقلىق بىر ئىنسان، باشقىلارنىڭ بەخت-سائادىتى ۋە خاتىرجەملىكىنى نەزەردە تۇتىدىغان، ھېسداشلىق قىلالايدىغان ۋە مەسئۇلىيەتچان بىر شەخستۇر. ئەخلاقىي بىر ھەرىكەت، شۇنداقلا شەخسنىڭ ئىچكى خاتىرجەملىكى ۋە ۋىجدانى بىلەنمۇ ماسلىشىدۇ. بىر ھەرىكەتنىڭ «ياخشى» دەپ سۈپەتلىنەلىشى ئۈچۈن، پەقەت تاشقى نەتىجىلەرلا ئەمەس، ئۇ ھەرىكەتنىڭ ئىچكى مەقسەتلىرى ۋە نىيەتلىرىمۇ كۆزدە تۇتۇلۇشى كېرەك.
ئەخلاقلىق بىر كىشى، پەقەت توغرىنى قىلىدىغانلا ئەمەس، بەلكى توغرىنى قىلىشنى ئادەتكە ئايلاندۇرغان، سەمىمىي، ئىشەنچلىك ۋە مەسئۇلىيەتچان بىر خاراكتېرگە  ئىگە كىشىدۇر. بۇنداق كىشى ئەخلاقىي قەدىرىيەتلەرگە سادىق بولۇشنى بىر تۇرمۇش ئۇسۇلىغا ئايلاندۇرىدۇ. ئەخلاقلىق بىرى، شەخسىي تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت جەھەتتىن باشقىلارغا ئۈلگە بولىدۇ. بۇنداق كىشى باشقىلارغا ئىلھام بېرىدۇ ۋە ياخشىلىق ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىدۇ.[1]
[1] C. S. Monique, Dictionaire d’Etique et de Plilosophie morale, Paris, 1994. Ahmet Cevizci, Felsefe Sözlüğü, s. 33.
تەييارلىغۇچى: ئادىلجان ئەرئۇيغۇر