تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئېشىۋاتقان گېئوپولىتىك تەسىرى: ۋاشىنگتون ئۈچۈن پۇرسەتلەر، رۇسىيە ئۈچۈن باش قېتىمچىلىقى ۋە خىتاي ئۈچۈن قايغۇلار (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ مەزمۇندا، دوكلاتتا تەكلىپ قىلىنغان سىياسىي ھەرىكەتلەر، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئاپتونومىيەسىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلغان ئەمەلىي قەدەملەر سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشى كېرەك. بىرىنچىدىن، ئامېرىكا ت د ت غا تولۇق ئەزا بولماستىن، يول ۋە ئىقتىسادىي مەسىلىلەردە ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن، غەيرىي رەسمىي ياكى تېخنىكىلىق سەۋىيەدە ئالاقە ئورنىتىشى ئىستراتېگىيەلىك بىر ئېھتىياج. ت د ت، ئوتتۇرا كارىدورنىڭ ھالقىلىق ئاكتىيورلىرىنى (تۈركىيە ۋە ئەزەربەيجاننى) ئۆز ئىچىگە ئالغان بىردىن-بىر رايونلۇق سۇپا. ئالاھىدە ئەلچى تەيىنلەش، ت د ت نىڭ تەشكىلىي جەھەتتىن ئېتىراپ قىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماستىن، دىيالوگ ئىشىكلىرىنى ئوچۇق تۇتۇپ بېرەلەيدۇ.
ئىككىنچىدىن، ئامېرىكا تۈركىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ياپونىيەگە ئوخشاش رايوندا كۈچلۈك ئالاقىسى بار چوڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن دائىمىي كۆپ تەرەپلىك دىيالوگ سۇپىسىنى قۇرۇشى كېرەك. بۇ خىلدىكى ماسلاشتۇرۇش، رايونلۇق سىياسەتلەرنىڭ بىرلەشتۈرۈلۈشىگە ياردەم بېرىدۇ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئاپتونومىيەسىنى قوللايدىغان غەرب ئۇسۇلىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۈچىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ دېھقانچىلىق، سۇ باشقۇرۇش ۋە بايلىق خەرىتىسىنى سىزىشقا ئوخشاش ساھەلەردە، ئۆزىنىڭ تېخنىكىسىنىڭ ئۈستۈنلۈكىدىن پايدىلىنىپ، تۈرك ۋە باشقا شېرىكلەرنىڭ رەھبەرلىكىدىكى ياردەم پىروگراممىلىرىغا نىشانلىق تېخنىكىلىق مۇتەخەسسىسلەرنى تەمىنلەشنى تەكلىپ قىلىش كېرەك. بۇ، ئامېرىكا تېخنىكىسى ۋە بىلىملىرىدىن پايدىلىنىپ ئەڭ ئاز تەننەرخ بىلەن تەرەققىيات نەتىجىلىرىنى قولغا كەلتۈرۈشنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
تۆتىنچىدىن، ھالقىلىق قاتناش ۋە ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىگە (ئوتتۇرا كارىدور) ئاز سانلىق پاي بىلەن ۋاسىتىلىك مەبلەغ سېلىش، خەۋپلەرنى ئازايتىش بىلەن بىرگە ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي نىشانلىرىنى ئىلگىرى سۈرەلەيدۇ. بۇ مەبلەغ سېلىش ئىستراتېگىيەسى، تۈرك شىركەتلىرىگە ئوخشاش ئىشەنچلىك ۋاسىتىچىلەرنى ئىشلىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە شۇ ئارقىلىق رايونلۇق سىياسىي مۇرەككەپلىكلەردىن ساقلىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئاخىرىدا ئامېرىكانىڭ، تۈركىيەنىڭ تۈركمەنىستان بىلەن بولغان ئالاھىدە مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىپ، بۇ تەنھا دۆلەتكە غەربنىڭ خۇسۇسىيلار سودا ساھەسىنىڭ ئېرىشىش دائىرىسىنى ئاشۇرۇشى ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگىدۇر. تۈركىيەنىڭ جۇمھۇررەئىسى ئەردوغاننىڭ ھامېدوۋ جەمەتى ئوتتۇرىسىدىكى شەخسىي ئالاقىلىرى، تۈركمەنىستاننىڭ ئېنېرگىيە ۋە قاتناش ساھەلىرىدە غەربكە تېخىمۇ كۆپ ئېچىلىشى ئۈچۈن دىپلوماتىك يول بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ.
خۇلاسە: تۈركىيەنىڭ ئېشىۋاتقان تەسىرى ۋە شەرقىي تۈركىستان تەڭقىسلىقى
تۈركىيە، ئۆتكەن يىگىرمە يىلدا، ئوتتۇرا ئاسىيادا، رۇسىيە ۋە خىتايغا ئوخشاش قوشنا چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سايىسى ئاستىدا قالغان بولسىمۇ، دىققەتكە سازاۋەر ئىقتىسادىي، مەدەنىي ۋە بىخەتەرلىك تۈۋرۈكىنى بەرپا قىلدى. بۈگۈنكى كۈندە، يۇقىرى دەرىجىلىك ئالاقىلەر ئاساسەن ئۆزئارا ئەمەلىي مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان ھالدا يۈرۈشتۈرۈلسىمۇ، تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ (ت د ت) كۈچىيىشى ۋە مەدەنىيەت ئالاقىلىرىنىڭ كۆپىيىشى بىلەن، كېيىنكى ئەۋلادلار ئوتتۇرىسىدىكى رىشتىلەرنىڭ پەقەت ئەمەلىيەتچان، مەنپەئەتچىل مۇناسىۋەتلەردىن ھالقىغان بىر چوڭقۇرلۇققا يېتىشى مۆلچەرلەنمەكتە. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۈچۈن، تۈركىيەنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئاپتونومىيەسىنى كۈچەيتىش ۋە غەربنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا يېتىشىگە ياردەم بېرىش يوشۇرۇن كۈچىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملەشتۈرگەن مۇھىم ھەمكارلىق پۇرسىتى ھېسابلىنىدۇ.
لېكىن، بۇ كۈچىيىۋاتقان تەسىرنىڭ تۈركىيەنىڭ تۈرك دۇنياسىنىڭ ئەڭ نازۇك مەسىلىسى بولغان شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسى بىلەن باھالىنىشى، ئەنقەرەنىڭ گېئوپولىتىك ئىككىلىنىشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. ئوتتۇرا ئاسىيادا خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى ۋە رۇسىيەنىڭ بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى ئۈستۈنلۈكىگە قارشى تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى رول ئويناشنى نىشان قىلغان تۈركىيە، بۇ جەرياندا رايون دۆلەتلىرى (قازاقىستان، ئۆزبېكىستان) بىلەن بولغان ئالاقىلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا مەجبۇر. تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشى، خىتاي ئۈچۈن ئۈچ ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا: بىرىنچىدىن، ئەنقەرەنىڭ كۈچىيىشى تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسى ۋە شەرقىي تۈركىستان زېمىنىغا دىپلوماتىك ياكى ئىنسانىي يوللار بىلەن ئارىلاشماقچى بولۇش يوشۇرۇن كۈچىنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئىككىنچىدىن، ئەنقەرەنىڭ رايوندىكى تۈركىي قەۋملەر بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى، خىتايمۇ ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدىغان شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ (ش ھ ت) رايونلۇق تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. ئۈچىنچىدىن، بۇ رايونلۇق كېڭىيىش خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك چوڭ تۈرى بولغان «يېڭى يىپەك يولى » تۈرىنىڭ («بى بەلباغ ۋە بىر يول تەشەببۇسى» نىڭ) ئوتتۇرا ئاسىيادىن تۈركىيەگىچە سوزۇلغان مۇھىم بىر ساھەدە (ئوتتۇرا كارىدوردا) ئەمەلگە ئېشىشىغا توسقۇنلۇق قىلىشى مۇمكىن. بۇ دۆلەتلەر (ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى) بولسا خىتايغا بولغان ئېغىر دەرىجىدىكى ئىقتىسادىي بېقىنىشلىرى ۋە بېيجىڭنىڭ سىياسىي بېسىملىرى سەۋەبىدىن، ئۇيغۇر مەسىلىسىدە دىپلوماتىك سۈكۈتنى تاللىماقتا. تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا كۈچىيىشى، ئوتتۇرا كارىدور ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ساھەلىرىدە خىتاي بىلەن ئالاقە قىلىشىنى قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان مەسىلىگە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ.