يەرلىك مىللەت ئۇقۇمى ۋە ئۇيغۇرلار (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىرىستىيانلارنىڭ بايقاش نەزەرىيەسى، خىرىستىيانلارنى terra nullius ( بوش يەرلەر) پىرىنسىپى بويىچە ھۆكۈمەت ۋە دۆلەت قۇرۇلۇپ باشقۇرۇلمىغان يەرلەرنى ئىگىلەپ ئىدارە قىلىشقا چاقىرغان ۋە قۇشلار ئاسماندا ياشايدۇ، بېلىقلار سۇدا ياشايدۇ، ئەمما ئىنسان ئۇ يەرلەرنى گۈللەندۈرۈشى كونترول قىلىشى كېرەك. يەرلىك مىللەتلەرمۇ بېلىقلار ۋە قۇشلارغا ئوخشاش ياشاپ كەلگەن ئۇ يەرلەرنى سىستېمىغا سېلىپ دۆلەت قۇرمىغان شۇڭا بىز ئۇ يەرلەردە دۆلەت قۇرۇشىمىز كېرەك، دەپ قارىغان[7] خىرىستىيان بايقاش نەزەرىيەسىنىڭ ئاساسى تەۋراتنىڭ مىسىرغا قايتىش بابىدىكى مەزمۇنلاردا ئېنىق ئېيتىلغان بولۇپ، ئىسرائىل ئەۋلادى ئاللاھنىڭ ئۇلارغا يېتەرلىك نېمەت ۋە زېمىن بېرىمەن دېگەن ۋەدىسىگە ئىشەنمەي گۇمان قىلىپ، كۈچكە ئېرىشىپ باشقىلارنىڭ يەرلىرىنى بايلىقلىرىنى ئىگىلىۋالماقچى بولغان. [8] تېخىمۇ ئېنىقراق قىلىپ ئېيتقاندا خىرىستىيانلار ئۆزىدىن باشقا دىندىكىلەرنى بويسۇندۇرۇش ئۈچۈن،  بايقاش نەزەرىيەسى بويىچە يېڭىدىن بايقالغان دۆلەت قۇرۇلۇپ باقمىغان بوش يەرلەر سۈپىتىدە تاشلىۋېتىلگەن يەرلەرنى ئىگىلەپ تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۇ يەرلەردە ياشاۋاتقان، ياراتقۇچى ئىلاھنى تونۇمايدىغان خەلقلەرنى ئىلاھنى تونۇشقا چاقىرىشنى دىننىي ۋەزىپە قىلغان.
1452 – يىلى پوپ نىكولاس ۋ، پورتۇگالىيەنىڭ خىرىستىيانلارنىڭ دۈشمىنى بولغانلارنى، بۇتپەرەس، ئوت پەرەس، جىنپەرەس ۋە خىرىستىيان دىنىغا ئىشەنمىگەنلەرنى بويسۇندۇرۇش ۋە ئۇلارنى قۇل قىلىش ھوقۇقىنى مۇشۇ نەزەرىيەگە ئاساسەن بەرگەن ۋە تەرەققىي قىلمىغان دۆلەتلەشمىگەن زېمىنلار ئاللاھ بىزگە ۋەدە قىلغان زېمىنلار دەپ قارىغان. [9] 1493 – يىلى پوپ Alexander  VI ئامېرىكىدا يېڭىدىن بايقالغان يەرلەرگە خىرىستىيانلارنىڭ ئىگىدارچىلىق قىلىشى بۇ قىتئە ۋە ئۇ يەردىكى خەلقلەرگە خىرىستىيانلارنىڭ ھۆكۈمرانلىق قىلىشىنى يولغا قويغان ۋە بۇ بايقاش نەزەرىيەسىنى ئاللاھ بىزگە مۇشۇ يەرلەرنى ۋەدە قىلغان دەپ قانۇنلاشتۇرغان، بۈگۈنكى كۈندە نۇرغۇن ئىسلاھاتچى چېركاۋلار بۇ نەزەرىيەگە قارشى. [10]ئەمەلىيەتتە ئاللاھ ئۇلارغا باشقىلارنىڭ زېمىنىنى ئىگىلىۋېلىشنى ۋەدە قىلمىغان بولۇپ بۇ پۈتۈنلەي تەۋراتنىڭ مىسىرغا قايتىش دېگەن 2- بابىدا تەسۋىرلەنگىنىدەك ئىسرائىل ئەۋلادىنىڭ ئاللاھنىڭ ئۇلارغا ۋەدە قىلغان نەرسىلەرنى تولۇق بېرىشىگە ئىشەنمىگەنلىكى ۋە ئاچكۆزلۈك قىلغانلىقى سىياسەتچىلەر ۋە خىرىستىيان موللىلىرىنىڭ خىرىستىيان دىنىنى بۇرمىلىشى بىلەن كېلىپ چىققان. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى ئامېرىكا،  كانادا ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھەممىسى دۆلەت قۇرۇپ باقمىغان مىللەتلەرنى كۆزدە تۇتىدۇ. دەل مانا مۇشۇ سەۋەبلەردىن مەيلى ئامېرىكا، كانادا قاتارلىق دۆلەتلەردە بولسۇن ياكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قانۇنلىرىدا بولسۇن، يەرلىك مىللەتلەر ئىلگىرى دۆلەت قۇرغان مىللەت دەپ قارالمىغانلىقتىن، ئۇلارنىڭ مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇشى، مۇستەقىللىقى ياكى دۆلىتىنى قايتۇرۇپ ئېلىش ھوقۇقى ئەسلا تىلغا ئېلىنمىغان.
بۇ يەردە شۇنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇكى، ئەگەر مەلۇم تېررىتورىيە خەلقلىرى، ياكى يەرلىك مىللەتلەر خەلقئارا قانۇندىكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش بويىچە نۇرغۇن ھوقۇقلارغا ئېرىشكەن تەقدىردىمۇ، لېكىن مۇستەملىكىچىدىن قۇتۇلمىغان ۋە خەلقئارا سىستېمىدا بىر دۆلەت بولۇپ ئېتىراپ قىلىنمىغان بولسا، ئۇلار باشقا دۆلەتلەرگە ئوخشاش «دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشىغا ئارىلاشماسلىق» قانۇنى ئارقىلىق مۇستەملىكىچى دۆلەتكە «مېنىڭ ئۆز تەقدىرىمنى ئۆزۈمنىڭ بەلگىلىشىگە ئارىلىشالمايسەن» تەلىپى بىلەن بېسىم قىلالمايدۇ. [11] ئەمما، مۇستەملىكىچى دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى  «ئىچكى ئىشقا ئارىلاشماسلىق» قانۇنى بىلەن قوغدىلىنىدىغانلىقتىن، بۇ دۆلەت بۇ قانۇننى ئىشلىتىپ، ئۆزى مۇستەملىكە قىلىۋالغان دۆلەتنى ئۆزىنىڭ تېررىتورىيەسىنىڭ بىر قىسمى، ئۇلارنىڭ مەسىلىسىنى ئىچكى مەسىلە كۆرسىتىپ، ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىقىنى توسۇپ قويالايدۇ. مەسىلەن ئامېرىكىدىكى يۇتاھ ئىشتاتىدىكى Goshuteslar ( يەرلىك مىللەت) گەرچە ئامېرىكىنىڭ دېموكراتىك پىرىنسىپلىرىغا ئاساسەن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش قانۇنىي ھوقۇقىغا ئېرىشكەن بولسىمۇ ۋە يەرلىرىدىن ئۆزلىرى پايدىلىنىش ئىشلىتىش ھوقۇقىنى ئالغان بولسىمۇ، بۇ ھوقۇققا، ئامېرىكا دۆلىتىنى «بۇ بىزنىڭ ئىچكى ئىشىمىز» دەپ ئارىلاشتۇرمايدىغان ھوقۇقى يوق. [12] چۈنكى ئۇلار خەلقئارا سىستېمىدا بىر دۆلەت ئەمەس، ئۇلار يەنىلا ئامېرىكا دۆلىتىگە تەۋە.