2026-يىلىدىكى يەرشارىۋى قالايمىقانچىلىقنىڭ خىتايغا ياراتقان پۇرسەتلىرى: ئاتلانتىك ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە ياۋروپانىڭ قىيىن تاللىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گىرېنلاندىيە مەسىلىسىگە كەلسەك، بۇ رايون بېيجىڭنىڭ شىمالىي قۇتۇپ ئىستراتېگىيەسىدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا ئەمەس ئىدى. ئىلگىرى خىتاي گىرېنلاندىيەنىڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى ۋە ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار ساھەسىگە قىزىقىش بىلدۈرگەن بولسىمۇ، خىتاينىڭ «شېڭخې ماتېرىياللىرى» (Shenghe Materials) شىركىتىنىڭ «كۋانېفجېلد» (Kvanefjeld) قېزىلما بايلىقلىرىنى ئېچىش تۈرىدىن باشقا، كۆپلىگەن چوڭ تىپتىكى تۈرلەر ئەمەلىيلەشمىگەن. بەزى تۈرلەر دانىيە تەرىپىدىن توسۇۋېلىنغان بولسا، يەنە بەزىلىرى خىتاي شىركەتلىرىنىڭ خەۋپ-خەتەر ۋە تەننەرخنى ئۈستىگە ئېلىشنى خالىمىغانلىقى سەۋەبىدىن توختاپ قالغان.
نەتىجىدە، بۈگۈنكى كۈندە گىرېنلاندىيەدە خىتاينىڭ يوقىتىدىغان مەنپەئەتى ئانچە كۆپ ئەمەس. خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى ئىستراتېگىيەسى تېخىمۇ كۆپ ھالدا رۇسىيە بىلەن بولغان ھەمكارلىققا تايىنىدىغان بولۇپ، بېيجىڭنىڭ رۇسىيە بىلەن شىمالىي قۇتۇپتىكى ھەمكارلىقىنىڭ كۈچىيىشى، ئۇنىڭ بۇ رايوندا باشقا تاللاشلىرىنىڭمۇ بارلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكىنىڭ گىرېنلاندىيەگە قاراتقان تەھدىتى خىتاينىڭ شىمالىي قۇتۇپتىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانلىرىنى ئۈزۈل-كېسىل ۋەيران قىلالمايدۇ.
ۋاشىنگتوننىڭ يۇقىرىقى ھەرىكەتلىرى بېيجىڭغا ئويلىمىغان پۇرسەتلەرنى يارىتىپ بەرمەكتە. ۋېنېزۇئېلا ۋە گىرېنلاندىيە كىرىزىسى خىتاي ئۈچۈن تەشۋىقات جەھەتتىكى ئەڭ ئېسىل پۇرسەتتۇر. بۇ ۋەقەلەر خىتاينىڭ ئامېرىكىنى «كىچىك ۋە ئاجىز دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلمايدىغان، زومىگەر ۋە ئىمپېرىيالىستىك دۆلەت» قىلىپ تەسۋىرلەش ئۇرۇنۇشلىرىنى كۈچلۈك دەلىللەر بىلەن تەمىنلەيدۇ. خىتاي بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى خەلقئارا قانۇن ۋە تەرتىپنىڭ قوغدىغۇچىسى قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ.
بۇنىڭ ئەكسىچە، بېيجىڭ ئۆزىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك ھەمكارلىقنىڭ ھىمايىچىسى ۋە «كۈچلۈكلەرنىڭ دېگىنى ھەق» بولىدىغان دۇنيا تەرتىپىگە قارشى تۇرغۇچى قەلئە سۈپىتىدە نامايان قىلالايدۇ. گەرچە بۇ كونا بىر دەۋا بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكا يەرشارى تەرتىپىگە نىسبەتەن ئۆتكۈر تەھدىت سۈپىتىدە كۆرۈلگەنچە، خىتاينىڭ بۇ بايانلىرىنىڭ دۇنيا مىقياسىدا تېخىمۇ كەڭ قوللاشقا ئېرىشىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولىدۇ.
ئاتلانتىك ئىتتىپاقىنىڭ بۆلۈنۈشى ۋە خىتاينىڭ ئىشەنچىسى
بېيجىڭ ئېرىشىدىغان ئەڭ چوڭ پايدا، بەلكىم ترامپنىڭ گىرېنلاندىيەگە قاراتقان تەھدىتلىرىنىڭ ئاتلانتىك ئىتتىپاقىغا (ئامېرىكا-ياۋروپا مۇناسىۋىتىگە) يەتكۈزگەن زىيىنى بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى مەزگىللەرگىچە خىتاي رەھبەرلىرى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ «خىتاي — رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى ھەل قىلغۇچ ياردەمچىسى» دېگەن مەزمۇندىكى يېڭى باياناتلىرىنى تەنقىد قىلىۋاتقان ۋە بۇ تەشكىلاتنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا كېڭىيىشىدىن ئاگاھلاندۇرۇۋاتقان ئىدى. بىراق بۈگۈنكى كۈندە، NATO نىڭ خىتاي ھەققىدىكى مۇنازىرىلىرى ئىككىنچى ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىشى مۇمكىن، چۈنكى ئىتتىپاقداشلار دىققىتىنى ئىتتىپاقنىڭ پۈتۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىشقا مەركەزلەشتۈرۈشكە مەجبۇر بولۇۋاتىدۇ.
بۇ تەۋرىنىۋاتقان دۇنيا تەرتىپى ۋە پارچىلانغان ئاتلانتىك شېرىكچىلىكى خىتاينىڭ ھەرىكەت قوللىنىشى ئۈچۈن پىشىپ يېتىلگەن شارائىت يارىتىپ بەردى. بۇ پۇرسەتلەردىن پايدىلىنىش ئۈچۈن بېيجىڭدىن بەزى تەڭشەشلەرنى ئېلىپ بېرىش، ھەتتا بەزى ساھەلەردە تاكتىكىلىق يول قويۇشلار تەلەپ قىلىنىشى مۇمكىن. بىراق، خىتاي رەھبەرلىرىنىڭ بۇنداق قىلىشنى خالايدىغان-خالىمايدىغانلىقى تېخى ئېنىق ئەمەس. ئىچكى جەھەتتىكى ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي جىددىيلىكلەرگە قارىماي، بېيجىڭ تاشقى سىياسەتتە يۇقىرى ئىشەنچ بىلەن ھەرىكەت قىلىۋاتقاندەك كۆرۈنىدۇ. ئۆتكەن يىلى ئامېرىكا بىلەن بولغان سودا تالاش-تارتىشىدا قولغا كەلتۈرگەن «غەلىبىسى»دىن كېيىن، خىتاي رەھبەرلىرى ئۆزلىرى تاللىغان يولنىڭ توغرىلىقىغا بولغان ئىشەنچىنى ئاشۇردى ۋە «تەييارلىق قىلىشتىن ھالقىپ، كۈرەش قىلىش ۋە كىرىزىسنى پۇرسەتكە ئايلاندۇرۇش» ئىرادىسىنى نامايان قىلىۋاتىدۇ. شۇڭا، خىتاي تەرەپتىن مۇرەسسە ۋە يول قويۇشلارنى كۈتۈش قىيىن.
ياۋروپانىڭ تەڭقىسلىقى ۋە «كانادا ئەندىزىسى»
ياۋروپا ئەللىرى بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى مۇقىملىقنى ساقلاش ئۈچۈن، بىر يىل داۋامىدا ترامپ ھۆكۈمىتى بىلەن سودا مەسىلىلىرىدە ھەمكارلىشىش يوللىرىنى ئىزدەپ كەلگەن بولسىمۇ، ھازىر يەنە شۇ تونۇش قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈپ قالدى: بىر تەرەپتە ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىنى بىر-بىرىگە باغلاشقا ئۇرۇنۇۋاتقان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، يەنە بىر تەرەپتە بولسا جاسارىتى ئاشقان خىتاينىڭ ئۈزلۈكسىز بېسىمى. ياۋروپا ئۈچۈن يېڭى بىر رېئاللىقتا ياشاۋاتقانلىقىنى قوبۇل قىلىپ، مۇمكىن بولغان جايلاردا مۇناسىۋەتلەرنى ئوڭشايدىغان، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۆز مەيدانىدا چىڭ تۇرۇش ئىرادىسىنى نامايان قىلىدىغان دادىل ئىنكاس قايتۇرۇش يوللىرىنى تېپىشى لازىم.
ئەگەر ترامپ ھۆكۈمىتى ئىتتىپاقداشلىرىنى تەنقىد قىلىش ۋە يەكلەشنى داۋاملاشتۇرسا، ھەمدە ئۇلارنى ئۆزىگە بويسۇنمىغانلىقى ئۈچۈن تاموژنا بېجى بىلەن تەھدىت سالسا، ياۋروپا قىيىن تاللاشلارنى قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ. ئامېرىكا بىلەن بولغان سودا ئۇرۇشىنىڭ ئىقتىسادىي تەننەرخى، خىتايغا قارىتىلغان «خەۋپنى ئازايتىش» (de-risking) كۈنتەرتىپىنىڭ تەننەرخى بىلەن قوشۇلغاندا، ياۋروپاغا بەك ئېغىر كېلىشى مۇمكىن. مۇشۇنداق بىر سېنارىيەدە، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتىكى جىددىيلىكنى پەسەيتىش نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن جەلپ قىلارلىق تەكلىپ بولۇپ تۇيۇلۇشى مۇمكىن.