بەرىكەتلىك سايرام كۆلىنىڭ نامى خىتايچە «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى»غا ئايلاندۇرۇلدى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سايرام كۆلى قەدىمدە «پاكىز دېڭىز» دەپمۇ ئاتىلاتتى، بۇ كۆل قورغاس ناھىيەسى بىلەن يېقىن قوشنا. سايرام كۆلى تەڭرىتاغنىڭ باغرىغا قويۇلغان غايەت زور يېشىل ياقۇتقا ئوخشايدۇ.   ئۇ بورتالا شەھىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىدىن 90 كىلومېتىر يىراقلىققا، ئۈرۈمچى – غۇلجا تاشيولىنىڭ شىمالىي تەرىپىگە جايلاشقان، سايرامنىڭ قارىغايلىرى ئىلى ۋىلايىتىگە تەۋە كەڭساي <تەلكە داۋىنى> بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ.  سايرام كۆلىنىڭ ‹‹تەڭرىتاغدىكى سىرلىق كۆل›› دېگەن نامى بار.  [4]تەۋپىق،  ئېلاخۇن تىلىۋالدى ۋە باشقا نۇرغۇن شەخسلەر خاتىرە ۋە ئەسەرلەر قالدۇرغان. كۆلنىڭ پەيدا بولۇشى ھەققىدە ئىككى رىۋايەت بار: بىرى چىمەن ۋە سىدىقنىڭ مۇھەببىتىگە مۇناسىۋەتلىك بولسا، يەنە بىرى ئىسكەندەر زۇلقەرنەيننىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن بولغان ئۇرۇشىدىن ھاسىل بولغانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك. گېئولوگلار كۆلنىڭ 70 مىليون يىل ئىلگىرى ھىمالايانىڭ تاغ ھاسىل قىلىش ھەرىكىتىدە تاغنىڭ ئولتۇرۇشۇپ كېتىشىدىن شەكىللەنگەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. سايرام كۆلىنىڭ سۈيى سۈزۈك بولۇپ، سۇ مىقدارىنىڭ كۆپىيىشى سەۋەبىدىن يېرىم ئارال پۈتۈن ئارالغا ئايلانغان.
خىتاينىڭ سايرام كۆلىنى توي خېتى ئېلىش ئۈچۈن بىر «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى» سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇشى ياكى مۇشۇ تەرىقىدە تەبىرلىشى، قارىماققا رومانتىكلىققا ھەسسە قوشىدىغان بىر ساياھەت  خىزمىتىدەك كۆرۈنسىمۇ، خىتاينىڭ مۇستەملىكىچى زېھنىيىتىنى ۋە شەرقىي تۈركىستان يەر جايلىرى ناملىرىنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىگە مۇۋاپىق تەرىقىدە  قايتىدىن بەرپا قىلىنىۋاتقانلىقىنى بىلىش نۇقتىسىدىن مۇھىم. مۇستەملىكىچى كۈچ بولغان خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يەر جاي ئىسىملىرىنى ۋە مەدەنىيەت بەلگىلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى كونترول قىلىش ئىستراتېگىيىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
خىتاي نېمە ئۈچۈن بۇنداق قىلىدۇ؟
خىتاي شەرقىي تۈركىستاننى مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدا ساياھەتچىلىك ساھەسىدە  مۇھىم بىر جاي قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. سايرام كۆلى، تەڭرى تاغلىرىنىڭ ئېتىكىگە جايلاشقان بولۇپ، 458 كىلومېتىر² كەڭلىكى ۋە تەبىئىي گۈزەللىكى (ئورمان، ئوتلاق ۋە 2070 مېتىر ئېگىزلىك) بىلەن  ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىدىغان بىر جاي. «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى» دېگەندەك رومانتىك بىر نام، ياش قىز-يىگىتلەر ئۈچۈن كۈچلۈك جەلپكارلىققا ئىگە. خىتايدا، ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى ئارقىلىق رومانتىك جايلارنىڭ داڭقىنى چىقىرىش ئومۇملاشقان بىر ئۇسۇلدۇر.
خىتاي ئىقتىسادىي كىرىمنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاينىڭ ساياھەتچىلىك ساھەسى،ئىستېمالنى رىغبەتلەندۈرۈش ئۈچۈن مۇھىم قورال ھېسابلىنىدۇ. رومانتىك ناملار،  سايرام كۆلىنىڭ زىيارەتچى سانىنى ئاشۇرۇپ رايونغا ئىقتىسادىي تۆھپە قوشالايدۇ.
سىياسىي جەھەتتىن بولسا ، خىتاي  شەرقىي تۈركسىتاندا ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن «خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسەتلىرىنى قوللىنىۋاتىدۇ. ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتنىڭ  2024- يىلىدىكى دوكلاتى بويىچە، 2009-2023 يىللىرى ئارىلىقىدا شەرقىي تۈركىستاندىكى تەخمىنەن 630 يېزىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان ئىسىملىرى چىقىرىپ تاشلىنىپ «بەخت»، «بىرلىك» قاتارلىق خىتاي كوممۇنست پارتىيەسىنىڭ تەشۋىقات ناملىرى  بىلەن ئالماشتۇرۇلدى.
سايرام كۆلىنىڭ قازاقچىدىكى «سايرام» (بەرىكەت، دۇئا) دېگەن ئەسلى نامىنىڭ ئورنىغا «ئاشىق مەشۇق ماكانى» قاتارلىق خىتايچە بىر رومانتىك نامنىڭ ئىشلىتىلىشى، ئۇيغۇر ۋە قازاق مەدەنىيىتىنى قەدىرسىزلەشتۈرۈپ شەرقىي تۈركىستاننى خىتاينىڭ ئومۇمىي مەدەنىيەت ھېكايىسىگە قوشۇۋېتىشتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس. نەتىجىدە، بۇ ئەھۋال كۆلنىڭ قازاق ۋە ئۇيغۇر كىملىكى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئاجىزلىتىدۇ.
يەر جاي ناملىرى، دىكتاتور دۆلەتلەر تەرىپىدىن سىياسىي مەقسەتلەر ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. خىتاينىڭ مىللىي قانۇنلىرى، «مىللىي بىرلىكنى» قوللايدىغان ۋە «ھاكىمىيەتكە زىيان يەتكۈزىدىغان» ناملارنى چەكلەيدۇ. «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى» قاتارلىق نېيترال ۋە ئومۇمىي ناملار، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ مىللەت كىملىكلىرىنى چەتكە قېقىپ خىتاي دۆلىتىنىڭ  «مىللىي بىرلىك» سۆزلەملىرنىڭ ئومۇملىشىدا رول ئوينايدۇ.
خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلمىشلىرى ۋە  ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرى سەۋەبىدىن خەلقئارادا تەنقىدلىنىۋاتىدۇ.  خىتاي دۆلىتى شەرقىي تۈركىستاندا ساياھەتچىلىكنى جانلاندۇرۇش ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستاننى «بىخەتەر، تىنچ»  ۋە  «جەلپ قىلارلىق ۋە گۈزەل» بىر جاي قىلىپ كۆرسىتىپ قايتا ماركىلاشقا تىرىشىۋاتىدۇ. سايرام كۆلىنىڭ رومانتىك ئوبراز بىلەن تونۇشتۇرۇلۇشى، خەلقئارادا ۋە خىتاي ئىچىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ سىياسىي كىرىزىسلاردىن ۋە تەرتىپسىزلىكتىن خالىي،  ئامان-تىنچ بىر جاي دەپ قارىلىشىدا رول ئوينايدۇ.  خىتاي شەرقىي تۈركىستاننى دۇنيا ساياھەتچىلىكىدە ئالاھىدە گەۋدىلەندۈرۈپ، ئۆزلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈرلۈك زۇلۇملىرىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ.
خىتاي ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ كىملىكلىرىگە تەۋە مەدەنىيەت سىمۋوللىرىنى ۋە بەلگىلىرىنى ئۆچۈرۈپ تاشلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. سايرام كۆلى، قازاق مەدەنىيىتىدە «دۇئا» ۋە «بەرىكەت» قاتارلىق مەنىۋى مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. بۇ خىل يەرلىك ناملار، مىللەت گۇرۇپپىلىرىنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت خاتىرىلىرىنى جانلاندۇرىدۇ. خىتاينىڭ كۆلنىڭ نامىنى «ئاشق مەشۇقلار ماكانى»  قاتارلىق ئومۇمىي ۋە خىتايچە ئىپادە بىلەن ئالماشتۇرۇشى (ياكى شۇنداق بازارغا سېلىشى)، قازاق كىملىكىنى ئۆچۈرۈش ۋە رايوننى خىتاينىڭ مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دائىرىسىگە ئېلىش ئۇرۇنۇشىدۇر.  مەلۇمكى، خىتاي يىللاردىن بۇيان خىتايچىنى رەسمىي تىل قىلىپ مەجبۇرلىماقتا. «سايرام» قاتارلىق يەرلىك ناملارنىڭ ئورنىغا خىتايچە رومانتىك ئاتنىڭ ئىشلىتىلىشى، تىل ئاسسىمىلياتسىيەسى سىياسەتلىرىنىڭ كېڭەيتىلىشىدىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس.