راند دوكلاتى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ تەنقىدىي مۇئامىلە خىتاينىڭ تىنچلىقپەرۋەر بىر ئاكتىيور ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلمايدۇ. دوكلاتتا خىتاينىڭ رېۋىزىيىزمچى نىشانلىرى بارلىقى ۋە ئامېرىكىنىڭ مەنپەئەتلىرىگە جەڭ ئېلان قىلىۋاتقانلىقى ئوچۇق ئېتىراپ قىلىنغان. ئەمما دوكلاتتا تەكىتلەنگەن ھالقىلىق نۇقتا شۇكى: خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك غەرەزلىرى قاتتىق، ئۆزگەرمەس ۋە بىرلا نىشانغا قادالغان بولۇشتىن كۆرە، قايمۇقتۇرۇشچان، جانلىق ۋە تاشقى شارائىتلارغا سەزگۈردۇر. بۇ بايقاشنىڭ سىياسەت جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىم بىر نەتىجىسى بار: ئەگەر خىتاينىڭ غەرىزى ماكسىمالىزمچە شەرھلەردە ئىلگىرى سۈرۈلگەندەك، ئۆزگەرمەس دەرىجىدە تاجاۋۇزچىل بولسا، ئۇنداقتا ئامېرىكا ئۈچۈن بىردىنبىر ئەقلىي سىياسەت ئومۇميۈزلۈك بىر قورشاش ۋە توقۇنۇش ئىستراتېگىيەسى بولىدۇ. لېكىن ئەگەر خىتاينىڭ غەرەزلىرى دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، ئامېرىكىنىڭ ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھەرىكىتىگە قاراپ شەكىللىنەلەيدىغان بىر جانلىقلىققا ئىگە بولسا، ئۇنداقتا دىپلوماتىيە، دىيالوگ ۋە مۇقىملىق ئىزدەش تىرىشچانلىقلىرى مەنىسىز بىر ئۇرۇنۇش بولۇشتىن چىقىپ، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى ھەرىكەتلىرىگە ئىجابىي يۆنىلىشتە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر قورالغا ئايلىنىدۇ. دوكلات بۇ ئانالىزى بىلەن، تەقدىرچىلىك نۇقتىسىدىكى ۋە توقۇنۇشنى مۇقەررەر دەپ قارايدىغان يول تۇتۇشلارنىڭ تارايتىۋەتكەن «سىياسەت بوشلۇقى»نى قايتىدىن ئاچىدۇ.
ئۈچ ھالقىلىق ساھە: تەيۋەن، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ۋە تېخنولوگىيە
دوكلاتنىڭ ئەڭ ئەمەلىي ۋە سىياسەت مەركەزلىك قىسمى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ ئەڭ خەتەرلىك ۋە ئەڭ مۇرەككەپ ئۈچ ساھەسىنى تەپسىلىي كۆزەتكەن قىسمىدۇر. ھەر بىر ساھە ئۈچۈن ئاپتورلار نەزەرىيەۋى رامكىلىرىنى كونكرېت ھەرىكەت پىلانلىرىغا ئايلاندۇرۇپ، ئۈچ باسقۇچلۇق بىر مۇقىملىق ئىستراتېگىيەسىنى سۇنىدۇ: (1) رىقابەتنىڭ ئومۇمىي يۆنىلىشىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك سىگنال بېرىش، (2) نۆۋەتتىكى جىددىيچىلىكنى دەرھال پەسەيتىشكە يۈزلەنگەن قىسقا مۇددەتلىك ۋە كونكرېت قەدەم-باسقۇچلار، (3) مۇناسىۋەتتە مەلۇم بىر ئىشەنچ مۇھىتى شەكىللەنگەندە بېسىشقا بولىدىغان تېخىمۇ دادىل ۋە قۇرۇلمىلىق قەدەملەر.
دوكلاتتا تەيۋەن مەسىلىسىنىڭ ماھىيەتتە ھەربىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقى مەسىلىسىدىن كۆرە، چوڭقۇر تارىخىي ۋە سىياسىي يىلتىزلىرى بولغان بىر مەسىلە ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن. ئانالىز خىتاي ئۈچۈن ئاخىرقى نىشاننىڭ «بىرلەشتۈرۈش» ئىكەنلىكى، ئەمما بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن بېكىتىلگەن قاتتىق بىر ۋاقىت جەدۋىلىنىڭ يوقلىقى پەرىزىگە ئاساسلانغان. بۇ رامكىدا يېقىن كەلگۈسىدىكى بىر ئۇرۇش خەۋپىنىڭ ئاساسلىقى ئىككى مەنبەدىن كېلىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن: بىرىنچىسى، ئامېرىكا، خىتاي ياكى تەيۋەن تەرىپىدىن ھازىرقى ھالەتنى رادىكال شەكىلدە ئۆزگەرتىدىغان قۇتراتقۇلۇق خاراكتېرلىك باياناتلار ياكى ھەرىكەتلەر؛ ئىككىنچىسى بولسا تەيۋەن بوغۇزى ۋە ئەتراپىدىكى زىچ ھەربىي ھەرىكەتلەرنىڭ كۈتۈلمىگەن بىر ھادىسە ياكى خاتا ھېسابلاشقا سەۋەب بولۇشىدۇر. بۇ دىياگنوزغا ئاساسەن، دوكلاتنىڭ تەيۋەن ئۈچۈن تەكلىپ قىلغان «مۇۋەپپەقىيەت نەزەرىيەسى» تۆۋەندىكى ئاساسىي لوگىكىغا ئاساسلىنىدۇ: بېيجىڭنى ئاخىرقى نىشانىغا يېتىش ئۈچۈن كۈچ ئىشلىتىش ئورنىغا، تەدرىجىي، تىنچ ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك چارىلەرنى داۋاملاشتۇرۇشقا رىغبەتلەندۈرىدىغان ئەڭ يۇقىرى دىپلوماتىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك رىغبەتلەندۈرۈشنى يارىتىش.
بۇ نەزەرىيەنى ھاياتقا تەتبىقلاش ئۈچۈن تەكلىپ قىلىنغان بىرىنچى باسقۇچ يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي سىگنال بېرىشتۇر. بۇ، ھەر ئىككى تەرەپ رەھبەرلىرىنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە تەيۋەننىڭ ئورنىنى بىر تەرەپلىمە ئۆزگەرتىش نىيىتىدە ئەمەسلىكىگە دائىر ئوچۇق ۋە ئۆزئارا كاپالەتلەر بېرىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەسىلەن، ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ دۆلىتىنىڭ ئۇزۇندىن بېرى داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان «بىر خىتاي سىياسىتى»گە باغلىقلىقىنى تەستىقلىشى ۋە «تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىقىنى قوللىمايدىغانلىقى»نى ئېنىق بىر تىل بىلەن ئىپادىلىشى بۇ تۈردىكى كاپالەتنىڭ بىر قىسمىنى تەشكىل قىلالايدۇ. بۇنىڭغا قارىتا خىتاي رەھبىرىنىڭمۇ «تىنچلىق ئارقىلىق بىرلەشتۈرۈش»نىڭ ئاساسىي تاللاش ئىكەنلىكىنى ۋە ھەربىي كۈچ ئىشلىتىشنىڭ پەقەت ئەڭ چېكىدىن ئاشقان ۋە قۇتراتقۇلۇق خاراكتېرلىك سېنارىيەلەردە (مەسىلەن، تەيۋەننىڭ رەسمىي مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشىغا ئوخشاش) كۈنتەرتىپكە كېلىدىغانلىقىنى تەكرارلىشى جىددىيچىلىكنى پەسەيتىدىغان بىر تەسىر يارىتالايدۇ. بۇ تۈردىكى باياناتلار، بولۇپمۇ رەھبەرلەر دەرىجىسىدە قىلىنغاندا، ھەر ئىككى دۆلەتتىكى قاتتىق قول قاناتلارغا قارشى بىر تەڭپۇڭلۇق ئامىلىنى شەكىللەندۈرەلەيدۇ ۋە كۈچىيىش دولقۇنىنى بۇزالىشى مۇمكىن.
ئىككىنچى باسقۇچ قىسقا مۇددەتلىك كونكرېت قەدەملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دوكلاتنىڭ بۇ مەسىلىدىكى ئەڭ مۇھىم تەكلىپى كىرىزىسلىق پەيتلەردە رەسمىي دىپلوماتىك ۋە ھەربىي يوللارنىڭ يىمىرىلىش خەۋپىگە قارشى، يۇقىرى دەرىجىلىك پۇقرالار ۋە ھەربىي ئەمەلدارلارغا بىۋاسىتە باغلىنىشلىق، ئىشەنچلىك بىر «ئىككىنچى يول» (Track 2) ياكى «بىر يېرىم يول» (Track 1.5) دىيالوگ مېخانىزمىنىڭ قۇرۇلۇشىدۇر. بۇ مېخانىزم پەقەت ئومۇمىي ئىستراتېگىيەلىك مەسىلىلەرنى مۇزاكىرە قىلىدىغان ئىلمىي بىر مۇنبەر بولۇشتىن ھالقىپ، ھەرىكەت دەرىجىسىدىكى خەتەرلەرنىمۇ (مەسىلەن، ھاۋا ۋە دېڭىز ساھەسىدىكى ئۇچرىشىش قائىدىلىرى) مۇھاكىمە قىلالىشى ۋە كىرىزىسلىق پەيتلەردە بىر «ئارقا ئىشىك» ۋەزىپىسىنى ئۆتەشنى نىشان قىلىدۇ. ھازىرقى ھەربىي ئالاقە يوللىرىنىڭ بولۇپمۇ كىرىزىس ۋاقىتلىرىدا بېيجىڭ تەرىپىدىن ئۈزۈۋېتىلىش يۈزلىنىشىگە قارشى، بۇ يوللارنىڭ ھەر قانداق شارائىتتا ئوچۇق تۇتۇلۇشى يۆنىلىشىدە سىياسىي بىر كېلىشىم ھاسىل قىلىنىشىمۇ بۇ باسقۇچنىڭ ھالقىلىق بىر قىسمىدۇر.