خىتاي ھەقىقەتەن ئامېرىكاغا نىسبەتەن مەۋجۇتلۇق تەھدىتى شەكىللەندۈرەمدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورنىڭ قارىشىچە، «سىپۇتنىك پەيتى» بىلەن « دىپسىك  پەيتى» ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تېخىمۇ ئىشەنچلىك چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىدىكى خەۋپ-خەتەرنىڭ ماھىيىتىنى، يەنى ئۇنىڭ ھەقىقەتەن «نۆل يىغىندىلىق» رىقابەت ياكى ئەمەسلىكىنى تەكشۈرۈش كېرەك. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى بىلەن بۈگۈنكى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئەڭ چوڭ پەرق شۇكى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەسلەپكى يىللاردا، ئامېرىكا ھەقىقەتەن سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كەلگەن بىر «مەۋجۇتلۇق تەھدىتى»گە دۇچ كەلگەن. ئەينى ۋاقىتتا، سوۋېت ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى كوممۇنىزمنىڭ غەربىي ياۋروپادىن تارتىپ خىتايغىچە بولغان پۈتكۈل ياۋرو-ئاسىيا قۇرۇقلۇقىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشى ئەمەلگە ئېشىش مۇمكىنچىلىكى بولغان بىر رېئاللىق ئىدى. ئەگەر بۇ غايەت زور زېمىن بىرلىشىپ كەتسە، ئۇنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنىڭ ئامېرىكانى بېسىپ چۈشۈشىدىن ئەنسىرەشكە توغرا كېلەتتى.
بۇنىڭ ئەكسىچە، ھازىرقى خىتاي گەرچە نۇرغۇن مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشكەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ياۋرو-ئاسىيا قۇرۇقلۇقىغا، ھەتتا ئاسىيا قىتئەسىگىلا ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئىمكانىيىتىمۇ يوق. چۈنكى رايوندىكى باشقا چوڭ دۆلەتلەر، بولۇپمۇ يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر بۇنىڭغا ھەرگىز يول قويمايدۇ. ھەتتا ئۇلار يول قويغان تەقدىردىمۇ، ئامېرىكانىڭ يەنىلا كۈچلۈك دۆلەت ئىچى ئىقتىسادى، غايەت زور ھەربىي كۈچى ۋە يادرو قوراللىرى بولىدۇ. بۇنداق ئەھۋال ئاستىدا، خىتاي ئامېرىكاغا قانداق تەھدىت شەكىللەندۈرەلەيدۇ؟
«مەۋجۇتلۇق تەھدىتى» ئاتالغۇسىدىكى قالايمىقانچىلىق
ئاپتور تەھدىتنىڭ ماھىيىتى ھەققىدىكى بۇ قالايمىقانچىلىقنىڭ تابارروك نەقىل ئالغان ئىككى ماقالىدىمۇ ئىپادىلەنگەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. تابارروك مۇنداق دەيدۇ: «نۇرغۇنلىغان تەسىر كۈچىگە ئىگە شەخسلەر خىتاينى ئىنتايىن ئېغىر، ھەتتا مەۋجۇتلۇق دەرىجىسىدىكى تەھدىت دەپ قارايدۇ…». ئەمما ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ ئىككى ماقالىنىڭ ھېچقايسىسىدا «مەۋجۇتلۇق تەھدىتى»نى يىراقتىن بولسىمۇ تەسۋىرلەپ بېرىدىغان مەزمۇن يوق. ئەگەر بىز «مەۋجۇتلۇق تەھدىتى»نى ئامېرىكانى زېمىن جەھەتتىن بويسۇندۇرالايدىغان ياكى ئۇنىڭ سىياسىي تۈزۈمىنى يوقىتىپ، بۈگۈنكى ئامېرىكانى مەۋجۇت بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرەلەيدىغان بىر كۈچ دەپ ئېنىقلىساق، خىتاينىڭ بۇنداق كۈچكە ئېرىشىش ئىمكانىيىتى رېئاللىقتا مەۋجۇت ئەمەس.
ھەقىقىي مەسىلە: ئورۇن تەشۋىشى
بۇلارنىڭ ھەممىسى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىدىكى ھەقىقىي مەسىلىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى ھەققىدە باشقىچە بىر خۇلاسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ: بۇ رىقابەت «مەۋجۇتلۇق» ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى «ئورۇن» (status) ئۈچۈندۇر.
«مەۋجۇتلۇق تەھدىتى» دېگەندەك يۇقىرى پەردىلىك سۆزلەرنى ئىشلىتىش، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكالىقلارنىڭ تېخنولوگىيە، ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى ۋە ئاسىيادىكى چوڭ دۆلەتلىك ئورنى جەھەتتە بىر پەللە تۆۋەنلەپ قېلىشىدىن ئەنسىرەۋاتقانلىقىنى يېپىش ئۈچۈن قىلىنغان بىر ئۇرۇنۇش بولۇشى مۇمكىن. لېكىن، «سىپۇتنىك – دىپسىك» سېلىشتۇرمىسى كۆرسىتىپ بەرگىنىدەك، پەقەت ئورۇن تەشۋىشىلا ئامېرىكانى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈشكە يېتەرلىك بولمىغان. خىتاينىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىۋاتقان ھەربىي كۈچىمۇ بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرالمىغان، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن بۇيان، ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىدا كۆرۈنەرلىك ئېشىش بولمىغان. شۇنىڭدەك، ئامېرىكانىڭ زىيالىي سەرخىللىرىمۇ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكىدەك يۇقىرى سەۋىيەدە بۇ مەسىلىگە كۆڭۈل بۆلمىگەن.
خۇلاسە: ئاشكارىلانغان مايىللىق ۋە چارچاشنىڭ ھەقىقىي مەنىسى
ئاپتور بۇ يەردە ئىقتىسادشۇناسلىقتىكى «ئاشكارىلانغان مايىللىق» (revealed preference) ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، يەنى كىشىلەرنىڭ سۆزىگە ئەمەس، ھەرىكىتىگە قاراپ ئۇلارنىڭ ھەقىقىي نىيىتىنى بىلگىلى بولىدۇ. ئامېرىكانىڭ نىسپىي ھالدىكى پاسسىپ ئىنكاسى، ئۇلارنىڭ خىتاي تەھدىتىنى ھەقىقەتەن «مەۋجۇتلۇق» دەرىجىسىدە كۆرمەيدىغانلىقىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.
شۇڭا، بىرۇكسنىڭ ئەخلاقىي ھۆكۈمى نىشانىدىن ئاداشقان. ئەگەر ئامېرىكالىقلار ھەقىقەتەن «چارچىغان» بولسا، بۇ بەلكىم ئۇلارنىڭ بىرۇكس ئۇلارنى سۆرەپ كىرگۈزمەكچى بولغان تاشقى ئارىلىشىشلاردىن زېرىككەنلىكىدىن بولۇشى مۇمكىن. تارىخچى ئادام توز (Adam Tooze) يېقىندا خىتاينىڭ يۈكسىلىشىنى «غەربنىڭ دۇنيا تارىخىنىڭ مەركىزىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولۇش سۈپىتى بىلەن ماددىي جەھەتتىن تەختتىن چۈشۈشى» دەپ تەسۋىرلىگەن. تەختتىن چۈشۈش كۆڭۈلسىز ئىش، لېكىن ئامېرىكالىقلار بۇنىڭ ئۈچۈن بىر چوڭ ئۇرۇش قىلىشنىڭ ئەرزىمەيدىغانلىقىنى، بولۇپمۇ ئۆز دۆلىتىنىڭ قانداقلا بولمىسۇن باي ۋە بىخەتەر ھالەتتە قېلىشى مۇمكىنلىكىنى ھېس قىلىپ، شۇنداق خۇلاسە چىقارغاندەك قىلىدۇ.