راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچى بىر كەمچىلىك، دوكلاتنىڭ ئانالىزىنىڭ زور دەرىجىدە ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ يادرولۇق ئىتتىپاقداشلىرىغا( G7ۋە ئاۋسترالىيە)گىلا  مەركەزلىشىشى، ئەمما «يەرشارى جەنۇبى» (Global South) دەپ ئاتالغان دۆلەتلەرنىڭ يوشۇرۇن رولىنى يېتەرلىك دەرىجىدە تەڭلىمىگە قاتماسلىقىدۇر. ھىندىستان، بىرازىلىيە، ھىندونېزىيە، تۈركىيە ۋە پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى قاتارلىق چوڭ ۋە تەسىر كۈچىگە ئىگە ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ يوشۇرۇن بىر جازا تۈزۈمىگە قاتناشماي بىتەرەپ قېلىشى، ھەتتا خىتاي ئۈچۈن ئالتېرناتىف بازارلار ۋە تەمىنلەش يوللىرىغا ئايلىنىشى، غەربنىڭ ئىقتىسادىي يېتىم قالدۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۈنۈمىنى جىددىي دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇرۇشى مۇمكىن. بۇ دۆلەتلەرنىڭ شەكىللەندۈرىدىغان «جازانى ئايلىنىپ ئۆتۈش» مېخانىزملىرى، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي زىيىنىنى مودېلنىڭ مۆلچەرلىگەندىنمۇ كۆپ تۆۋەن سەۋىيەلەردە تۇتۇشى مۇمكىن. دوكلاتنىڭ دەسلەپكى بۆلەكلىرىدە بۇ «سىڭىپ ئۆتكىلى بولىدىغان پەردە» ئېھتىماللىقى بىلدۈرۈلسىمۇ، مىقدارلىق مودېللاش ۋە ئىستراتېگىيەلىك نەتىجىلەر بۆلۈمىدە بۇ ئامىلنىڭ ئېغىرلىقى يېتەرلىك ھېس قىلىنمىغان.
ئاخىرىدا، دوكلاتنىڭ مەركەزلەشكەن «ئالدىنى ئېلىش» خاراكتېرلىك جازا مېخانىزمىنىڭ سىياسىي داۋاملىشىشچانلىقى مەسىلىسى تېخىمۇ كۆپ مۇزاكىرە قىلىنسا بولاتتى. دېموكراتىك دۆلەتلەردە، جازالارنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان ئىقتىسادىي تەننەرخلىرى (پۇل پاخاللىقى، ئىشسىزلىق، ئىقتىسادىي چېكىنىش) جامائەت پىكرىنىڭ ئىنكاسىغا ۋە سىياسىي مۇقىمسىزلىققا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. بىر قانچە ئاي ئىچىدە سايلامغا كىرىدىغان بىر غەرب رەھبىرىنىڭ، دۆلىتىنى ئىقتىسادىي چېكىنىشكە دۇچار قىلىش بەدىلىگە تېخى يۈز بەرمىگەن بىر ھۇجۇمنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن بۇ قەدەر خەتەرلىك بىر قەدەم ئېلىش ئىرادىسىنى قانچىلىك داۋاملاشتۇرالايدىغانلىقى مۇھىم بىر سوئال بەلگىسىدۇر. مۇستەبىت بىر تۈزۈم بولغان خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئازابنى خەلقىگە يۈكلەش ۋە سىياسىي ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇش ئىقتىدارى، دېموكراتىك بىر دۆلەتنىڭكىدىن كۆپ يۇقىرىدۇر. بۇ ئاسسىممېترىك سىياسىي چىدامچانلىق، ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىقتىسادىي يىمىرىش ئۇرۇشىدا غەرب ئىتتىپاقىنىڭ زىيىنىغا ئىشلىشى مۇمكىن.
بۇ تەنقىدىي خاتىرىلەر، دوكلاتنىڭ قىممىتىنى ئازايتىش ئورنىغا، ئۇ سۇنغان ئانالىز رامكىسىنى تېخىمۇ بېيىتىش ۋە كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلار ئۈچۈن يېڭى ئىشىكلەرنى ئېچىش مەقسىتىنى كۆزلەيدۇ. چۈنكى بۇ چەكلىمىلەر، مەسىلىنىڭ قانچىلىك مۇرەككەپ ۋە مۆلچەرلىگۈسىز ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم جەزملەشتۈرىدۇ. ئاخىرىدا، RAND  دوكلاتىنىڭ يەتكەن ئاساسلىق نەتىجىلىرى تەۋرەنمەس بىر شەكىلدە كۈچىنى ساقلايدۇ: ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى، پەقەت ۋە پەقەت كەڭ بىر خەلقئارا ئىتتىپاقنىڭ قەتئىي ئىرادىسى بىلەنلا مۇمكىن بولىدۇ. بۇ يول، بارلىق تەرەپلەر ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەت ۋە ھالقىلىقتۇر. مۇۋەپپەقىيەت، كىرىزىس پەيتىدە ئېلىنىدىغان قەدەملەردىن بەكرەك، بۈگۈندىن باشلاپ قىلىنىدىغان ئەستايىدىل تەييارلىقلارغا باغلىقتۇر: ئىدارىۋى ئىقتىدار قۇرۇش، ئىتتىپاقداشلار بىلەن چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىش، خۇسۇسىي ساھە بىلەن ئوچۇق-ئاشكارا دىيالوگ قۇرۇش ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئىشەنچلىك بىر كوللېكتىپ ئىرادىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى. RAND  نىڭ بۇ ئەسىرى، بۇ ئىرادىنى شەكىللەندۈرۈشنىڭ پىكرىي ئۇل ئەسلىھەسىنى ۋە يول خەرىتىسىنى سۇنۇش ئارقىلىق، 21-ئەسىر دۆلەت ئىدارە قىلىش تەتقىقاتىغا مۇھىم بىر تۆھپە قوشتى.
پايدىلىنىلغان ئەسەر (دوكلات):
Shatz, Howard J., Marco Hafner, Naoko Aoki, Peter Dortmans, Timothy R. Heath, and Fiona Quimbre. Economic Deterrence in a China Contingency. Santa Monica, CA: RAND Corporation, 2025.