خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى يۇمشاق كۈچ مەنبەسى- خىتاي مېدىيالىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسىەت تەتقىقاتچىسى جوسېف نېي ( JephNye )  1990 – يىلى تۇنجى قېتىم يۇمشاق كۈچ ئۇقۇمىنى « قورال كۈچى ئىشلەتمەي تۇرۇپ كىشىلەرنى ئەتراپىمىزدىكى ئىقتىدارغا جەلپ قىلىش » دېگەن مەنىدە قوللانغان ( Thussu, 2014, s. 5) .  Nye نىڭ سۆزىگە ئاساسلانغاندا ، يۇمشاق كۈچ « بىر دۆلەتنىڭ دۇنيا سىياسىيسىدىكى ئارزۇسى ئۇنىڭ قازانغان نەتىجىلىرىگە، باشقىلارنى ئۆزىگە جەلپ قىلالايدىغان، باشقىلار ئۇنىڭدىن ئۆرنەك ئالىدىغان قىممەت ئۆلچەملىرىگە، ئۇنىڭ پاراۋانلىقى ۋە پۇرسەت سەۋىيەسىگە ھەۋەس قىلىدىغان دۆلەتلەرنىڭ كېيىنكى ھەرىكىتى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ » (Nye ، 2005 ، 14- بەت ) . مۇشۇ مەنىدىن ئېيتقاندا ، 21 – ئەسىردە ئارمىيەلىرى غەلبە قىلغان تەرەپتىن بەكرەك ھېكايىلىرى غەلبە قىلغان تەرەپ تېخىمۇ ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدۇ (Nye، 2010 ) . يۇمشاق كۈچ كىشىلەرنى ھەۋەس قىلدۇرۇش ئارقىلىق كۈنتەرتىپ يارىتىش، كىشىلەرنى ئۆزىگە جەلپ قىلىش ۋە ئۆزىگە مايىل قىلىش ھەرىكىتىگە ئىشلىتىلىدۇ. ئاپپاراتلار، قىممەت قاراش، مەدەنىيەت ۋە سىياسەت يۇمشاق كۈچنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى قاتارىدىن ھېساپلىنىدۇ.  كۈلتۈر ، تارىخ ، قىممەت قارىشى ، دۆلەت يۈرگۈزىۋاتقان ئىچكى ۋە تاشقى سىياسەتلەر، ئاپپاراتلار ، ئىقتىسادىي تەرەققىيات، ئىلىم – پەن، سەنئەت ۋە ئەدەبىياتنىڭ تەرەققىياتى قاتارلىق ئامىللارنىڭ ھەممىسى يۇمشاق كۈچنىڭ مۇھىم مەنبەسى ھېساپلىنىدۇ (Çavuş, 2012, s. 24) .  تاشقى سىياسەتتە مەزكۇر مەنبەلەردىن پايدىلىنىپ تۇرۇپ يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسىنى روياپقا چىقىرىشنىڭ بىر قاتار يوللىرى بار .  يەر شارىۋىي ياكى رايون خاراكتېرلىك تەىسر كۈچكە ئىگە قىلالايدىغان قىممەت قارىشى تىكلەش ھەمدە ئۇلارنى كەڭ-كۆلەمدە تارقىتىش ، تونۇلغان دۆلەتلەر ياكى قەھرىمان شەخىسلەر ئارقىلىق ئۇچۇرلىرىنى(قىممەت قاراشلىرىنى) يەتكۈزۈش، دۆلەت ياكى يەر شارى خاراكتېرلىك جەزبىدار سۆزلەرنى قىلىش مەزكۇر يوللاردىن پەقەت بىر قانچىسى، خالاس ( لى ، يۆتكىگۈچى : Çavuş، 2012 – يىلى ، 26 – بەت ) .
يۇمشاق كۈچنىڭ ئەڭ مۇھىم قوراللىرىدىن بىرى شۈبھىسىزكى ئاخبارات ۋاستىلىرىدۇر(مېدىيا) . تارقىتىش قوراللىرىنىڭ ئومۇملىشىشى بىلەن مېدىيا  يۇمشاق  كۈچ ئۇرۇشىدا ئەڭ مۇھىم قورال سۈپىتىدە  ئالدىنقى سەپلەردىن ئورۇن ئالدى(Yılmaz، 2011 – ، 34 – بەت ) . مېدىيا بۈگۈنمۇ يۇمشاق كۈچ تەشەببۇسىدا يەنىلا مەركىزىي ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە (Thussu، 2014 – ، 6 – بەت ). يۇمشاق كۈچنى ئىشقا سېلىشتا مېدىيانىڭ رولىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىش ئۈچۈن يەرشارىۋىي مېدىيا ساھەسىنىڭ، بولۇپمۇ تېلېۋىزىيە ساھەسىنىڭ تەرەققىياتىغا قىسقىچە كۆز يۈگۈرتۈشكە توغرا كېلىدۇ.
يۇمشاق كۈچ ۋە مېدىيا
يەر شارىۋىي تەسىر كۈچ بولۇشقا نىسبەتەن ئېيتقاندا، يۇمشاق كۈچ ۋە مېدىيا، بولۇپمۇ رادىيو ۋە تېلېۋۇزۇر ناھايتى مۇھىم مېخانىزمىدۇر.  مېدىيانىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك ئارتۇقچىلىقى تەسىر كۆرسىتىش، قايىل قىلىش، ئۆزىنى ئىجابىي كۆرسىتىش، تەرەپتار يىغىش ۋە نىشان قىلىنغۇچى ئاممىنى ئۆزىگە ھېسسى جەھەتتىن باغلاش، ئەڭ مۇھىمى ئۆز كۆز قارىشى ۋە ئىدىيىسىگە ماس كېلىدىغان جامائەت پىكرى يارىتىشنى مەقسەت قىلىشىدا كۆرىلىدۇ. بۇ قوراللار نەچچە يۈز مىليون كىشىگە تەسىر كۆرسىتىپ، كىشىلەرنى يېتەكلەش ۋە ئۇلارغا تەسىر كۆرسىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە. تارقىتىش قوراللىرىنىڭ كەڭ ئىشلىتىلىشى بىلەن، بۈگۈن مېدىيا ئۇرۇشى بارغانسېرى مۇھىم ۋە ئالدىنقى ئورۇنغا ئۆتتى ( Yılmaz، 2011 ، 35 ) .  Nye نىڭ قارىشىچە؛ ئۇچۇر دەۋرىدە يۇمشاق كۈچكە ئىگە بولۇش مەقسىتى بار دۆلەتلەردە بولۇشقا تېگىشلىك سالاھىيەتلەردىن بىرى؛ تەسىر ۋە كۈنتەرتىپ پەيدا قىلىدىغان يەر شارىۋىي ئاخبارات قاناللىرىدۇر ( N y e ، 2002 ، 6 – بەت ). خەلقئارا تاراتقۇلار جامائەت دىپلوماتىيەسى پائالىيەتلىرىدە ئەڭ كەڭ ئىشلىتىلىدىغان، شۇنداقلا چەت ئەل جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ۋە قارالما(كۈنتەرتىپ) پەيدا قىلىدىغان ئەڭ ئۈنۈملۈك قورال . شۇڭا، تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ئۇچۇرنىڭ تېز تارقىلىشى ۋە باشقۇرۇلۇشى جەريانىدا، مېدىيا  ھەر قايسى دۆلەتلەرگە نىسبەتەن بارغانسېرى مۇھىم بولۇپ قالدى ( Sak، 2014 – يىلى ، 14 – بەت ). جامائەت دىپلوماتىيەسى پائالىيەتلىرىدە دۆلەتنى مەركەز قىلغان مېدىيالاردىن باشقا ، يەنە تىجارىي مېدىيالارمۇ ئىشلىتىلىمەكتە . بۇنىڭغا CNN  ۋە Fox قا ئوخشاش ئامېرىكا تېلېۋىزىيە قاناللىرىنى مىسال كۆرسىتىشكە بولىدۇ. ئۇنىڭدىن سىرت، دۆلەت ياردىمىدىكى ئەنگىلىيە رادىيو شىركىتى(BBC) نېمۇ ئەنگىلىيەنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى مەنپەئەت ۋەكىلى دېسەك خاتالاشقان بولمايمىز( (Ertekin, 2012 s. 334