ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى: خەۋپ-خەتەرلەر، يېڭى خىرىسلار (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ تېخنولوگىيەلىك رىقابەتنىڭ خەۋپى پەقەت ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ساھەلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. تېخىمۇ ئەندىشىلىك يېرى، خىتاي كومپارتىيەسى بۇ ئىلغار تېخنولوگىيەلەرنى، بولۇپمۇ سۈنئىي ئىدراك، چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە يۈز تونۇش تېخنىكىلىرىنى، دۆلەت ئىچىدە ئۆز پۇقرالىرىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كەڭ كۆلەملىك كۆزىتىش، نازارەت قىلىش ۋە ئىجتىمائىي كونترول قىلىش ئۈچۈن ئىشلەتمەكتە. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك باستۇرۇش سىستېمىسى بۇنىڭ ئەڭ ۋەھىمىلىك مىسالىدۇر. بۇ خىل «رەقەملىك دىكتاتورىلىق» مودېلى دۆلەت ئىچىدىكى ھەرقانداق ئۆكتىچىلىك ۋە پەرقلىق ئاۋازنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
تېخىمۇ خەتەرلىكى، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ بۇ كۆزىتىش ۋە كونترول قىلىش تېخنولوگىيەلىرىنى (مەسىلەن: «بىخەتەر شەھەر» قۇرۇلۇشى، تور مەزمۇنىنى تەكشۈرۈش سىستېمىلىرى) ۋە ئۇنىڭغا ئاساسلانغان ئىدارە قىلىش ئۇسۇللىرىنى «بىر بەلباغ، بىر يول» قاتارلىق يوللار بىلەن باشقا دۆلەتلەرگە، بولۇپمۇ مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرگە ئاكتىپلىق بىلەن ئېكسپورت قىلماقتا. بۇ ھەرىكەت دۇنيا مىقياسىدا شەخسىي مەخپىيەتلىكنىڭ قوغدىلىشىغا، پىكىر ۋە ئىنتېرنېت ئەركىنلىكىگە ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىپ، دېموكراتىك قىممەتلەرنىڭ ئاساسىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا. بۇنىڭغا قارىتا، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى دېموكراتىك دۆلەتلەر «تېخنولوگىيە ئۇرۇشى» دەپ ئاتالغان بىر قاتار تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، خىتاينىڭ ئىلغار تېخنولوگىيەلەرگە، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرگە ئېرىشىشىنى چەكلەشكە، خۇاۋېي قاتارلىق شىركەتلەرنى 5G تور قۇرۇلۇشىدىن چەتكە قېقىشقا ۋە تېخنولوگىيە ئۆلچەملىرىنى بېكىتىشتە خىتايغا رىقابەتلىشىشكە تىرىشماقتا. بۇ تېخنولوگىيەلىك رىقابەتنىڭ نەتىجىسى كەلگۈسىدىكى يەر شارىۋى ئىقتىساد، بىخەتەرلىك ۋە ئىدارە قىلىشنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىل بولۇپ قالىدۇ.
ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى پەقەت ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى ئىش بولۇپلا قالماستىن، ئۇ پۈتكۈل يەر شارىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپماقتا. خىتاي ئۆزىنىڭ كۈچىيىۋاتقان ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ھەربىي تەسىرىنى پەقەت شەرقىي ئاسىيادىكى ئەنئەنىۋى تەسىر دائىرىسى بىلەنلا چەكلەپ قالماي، ئوتتۇرا شەرق، ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكاسى، ھەتتا ياۋروپاغىمۇ پائال كېڭەيتمەكتە. بۇ جەرياندا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ دىپلوماتىك تورىنى كېڭەيتىپ، ئىقتىسادىي ياردەم ۋە مەبلەغ سېلىشنى سىياسىي تەسىرگە ئايلاندۇرۇپ، ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارا ئورگانلاردا ئۆز ئاۋازىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ئامېرىكا ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان ھۆكۈمرانلىق قىلىپ كەلگەن يەر شارىۋى تەرتىپكە خىرىس قىلماقتا.
مەسىلەن: ئوتتۇرا شەرقتە، خىتاي ئەنئەنىۋى ھالدا ئېنېرگىيە مەنبەسى سۈپىتىدە قاراپ كەلگەن بۇ رايوندا، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تېخىمۇ ئاكتىپ سىياسىي رول ئويناشقا باشلىدى. سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە ۋاسىتىچىلىك قىلىشى، خىتاينىڭ رايوندا ئامېرىكانىڭ تەسىرىگە رىقابەتلىشەلەيدىغان بىر كۈچ سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقانلىقىنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. سۈرىيە قاتارلىق توقۇنۇش ئىچىدىكى دۆلەتلەردە، خىتاي ھازىرقى ھاكىمىيەتلەرنى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاپ، كەلگۈسىدىكى قايتا قۇرۇش جەريانىدا ئۆزىنىڭ مەنپەئەتلىرىنى كاپالەتلەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇشى، ئامېرىكانىڭ رايوندا دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى ئىلگىرى سۈرۈش نىشانلىرىغا زىت كېلىدۇ. ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكاسىدا، خىتاي كەڭ كۆلەملىك مەبلەغ سېلىش ۋە قەرز بېرىش ئارقىلىق تەبىئىي بايلىقلارغا ئېرىشىش بىلەن بىرگە، سىياسىي قوللاشقا ئېرىشىپ، بۇ رايونلاردىكى دۆلەتلەرنىڭ ب د ت دا خىتاينى قوللاپ بېلەت تاشلىشىنى قولغا كەلتۈرمەكتە.
خىتاينىڭ خەلقئارا تەشكىلاتلار، بولۇپمۇ ب د ت ۋە ئۇنىڭ قارمىقىدىكى ئورگانلار (مەسىلەن: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى، خەلقئارا تېلېگراف ئىتتىپاقى) ئىچىدىكى تەسىرىنى كۈچەيتىشى، خەلقئارا قائىدىلەر ۋە ئۆلچەملەرنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇشىمۇ مۇھىم بىر خىرىستۇر. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئەمەلدارلىرىنى بۇ تەشكىلاتلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئورۇنلىرىغا ئورۇنلاشتۇرۇشقا، ئۆزىنىڭ «دۇنياۋى ئىدارە قىلىش» قاراشلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە ۋە غەربنىڭ تەشەببۇسلىرىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن باشقا مۇستەبىت دۆلەتلەر بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈشكە تىرىشماقتا. بۇ خىل ھەرىكەتلەر، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسى بولغان قائىدىلەر، قىممەت قاراشلار ۋە ئورگانلارنىڭ ئىقتىدارىنى ئاجىزلىتىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. خىتاينىڭ يەر شارىۋى كۈنتەرتىپى ۋە كېڭىيىۋاتقان تەسىرى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ پەقەت ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل دۇنياۋى تەرتىپنىڭ كەلگۈسىگە مۇناسىۋەتلىك بىر كۈرەش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.