تېخنىكا-مۇستەملىكىچىلىك ۋە ماكان باشقۇرۇش: خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «يېڭىلىق يارىتىش» نامىدىكى سىياسەتلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى (XPCC – Bingtuan)، دۇنيادا ئوخشىشى يوق يېرىم ھەربىي، شىركەت ۋە مەمۇرىي ئارىلاشما قۇرۇلمىدۇر. خەۋەردە تىلغا ئېلىنغان «بىڭتۇەن بىلەن يەرلىك» ماسلاشتۇرۇلۇشى، بۇ ھەربىي قۇرۇلمىنىڭ خەلق ئىشلىرى ساھەسىدىكى ھاكىمىيىتىنى قانۇنلاشتۇرماقتا. بىڭتۇەن ھەم بىر شىركەت (XPCC Holdings)، ھەم بىر ئارمىيە  ھەم يەرلىك ھۆكۈمەتتەك ھەرىكەت قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئۆزىگە خاس سوت مەھكىمىسى، ساقچىسى، تۈرمىلىرى ۋە باج سىستېمىسى بار. رايوندىكى تۇپراقلارنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرىنى ۋە سۇ بايلىقىنىڭ زور قىسمىنى كونترول قىلىدۇ. «بىڭتۇەن بىلەن يەرلىك»نى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش، بىڭتۇەننىڭ باشقۇرۇش دائىرىسىنىڭ يەرلىك ھۆكۈمەتلەر (يەرلىك) بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈشىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئاكادېمىك توم كلىف (Tom Cliff) «ماي ۋە سۇ » (Oil and Water, 2016) ناملىق ئەسىرىدە، بىڭتۇەننىڭ خىتاي شوۋىنىزمى ۋە دۆلەت كۈچىگە ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنى، بۇ قۇرۇلمىنىڭ يەرلىك باشقۇرۇش ئورگانلىرى بىلەن بىرلىشىشىنىڭ ئۇيغۇر (قەغەز يۈزىدىكى) ئاپتونومىيىسىنى ئەمەلىيەتتە پۈتۈنلەي يوققا چىقىرىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.[10]
تېخنىكىلىق تەرەققىيات توغرىسىدىكى بايانلار، رايون بايلىقلىرىنىڭ بۇلاڭ-تالاڭ قىلىنىشىنى يوشۇرىدىغان بىر پەردىدۇر. شېفىلد ھاللام ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ (لاۋرا مۇرفى قاتارلىقلار) دوكلاتلىرى، بىڭتۇەننىڭ قۇياش ئېنېرگىيە تاختىلىرى (كۆپ كىرىستاللىق كرېمنىي تاختا) ۋە پاختا ئىشلەپچىقىرىشتا يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرىنى مونۇپۇل قىلغانلىقىنى، لېكىن بۇ ئىشلەپچىقىرىشنىڭ زور دەرىجىدە «ئەمگەك كۈچىنى يۆتكەش» پىروگراممىلىرى دائىرىسىدە ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش سىستېمىسىغا تايىنىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى .  بىڭتۇەننىڭ بۇ مۇستەملىكىچى ۋە باستۇرغۇچى رولى سەۋەبىدىن، ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرلىكى 2020-يىلى XPCC   نى ماگنىتسكى قانۇنى[11] دائىرىسىدە جازالاش (ئىمبارگو) تىزىملىكىگە كىرگۈزدى. بۇ قارار بىڭتۈەننىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىدىكى مەركىزىي رولىنىڭ خەلقئارا سەۋىيەدە ئېتىراپ قىلىنىشىدۇر. «ئىختىساسلىقلارنى يۆتكەش» ۋە «سۈنئىي ئەقىلنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش» بايانلىرى، رايوندىكى ئېتنو-نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش (خىتايلاشتۇرۇش) ۋە  ھەربىيلەشتۈرۈشنى يوشۇرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بايانلاردۇر. بىڭتۇەن زامانىۋى تەرەققىيات ئورگىنى ئەمەس، بەلكى كلاسسىك مۇستەملىكىچىلىكنىڭ رەقەملىك دەۋردىكى قوراللىق ئاۋانگارتىدۇر.
5. قانۇنلۇق سالاھىيەت كرىزىسى: ئېتنىك قاتلام ۋە ئېپىستېمىك زوراۋانلىقنىڭ تۈزۈملىشىشى
يىغىننىڭ باشقۇرۇش تەرتىپى (پروتوكول)، مايكېل خېچتېر (Michael Hechter) نىڭ «ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك» (Internal Colonialism) نەزەرىيىسىدىكى «قاتلاملىك ئىتنىك ئىش تەقسىماتى» ۋە مەمۇرىي قاتلامنى ئېنىق نامايان قىلىپ بەرمەكتە.[12] بۇ قۇرۇلما، رايوندىكى سالاھىيەت كرىزىسىنىڭ (legitimacy crisis) ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. يىغىندىكى رول تەقسىماتى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ رايوندىكى قوش ئۆلچەملىك باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنى ئاشكارىلىماقتا. سىياسەتشۇناس چېڭ لىنىڭ خىتاينىڭ يۇقىرى قاتلىمى ئۈستىدە ئېلىپ بارغان ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ مەمۇرىي قۇرۇلمىسىدا «پارتىيە شۇجىسى»  (Party Secretary) ھەر ۋاقىت «ھۆكۈمەت رەئىسى / ۋالىي»دىن (Governor/Chairman) ئۈستۈن تۇرىدۇ ۋە مۇتلەق قارار چىقارغۇچى ھېسابلىنىدۇ.[13]
-1949يىلدىن بۈگۈنگە قەدەر «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ پارتىيە شۇجىلىق ئورنى» (1-نومۇرلۇق ئورۇندۇق) ئىستىسناسىز ھالدا ھەر ۋاقىت خىتايلار (ۋاڭ لېچۈەن، جاڭ چۈنشيەن، چېن چۈەنگو، ما شىڭرۈي) تەرىپىدىن ئىگىلىنىپ كەلدى. بۇنىڭغا قارىتا رايون رەئىسى (2-نومۇرلۇق ئورۇندۇق) ھەر ۋاقىت بىر ئۇيغۇر بولۇپ كەلدى (ئەركىن تۇنىيازغا ئوخشاش). ئەركىن تۇنىيازنىڭ رىياسەتچىلىك (مودېراتور) رولى، مۇستەملىكە باشقۇرۇشلىرىدا كۆپ كۆرۈلىدىغان «ۋاسىتىلىك باشقۇرۇش» (indirect rule) ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. ئاكادېمىك تىموتىي گروسنىڭ (Timothy Grose) تەتقىقاتلىرىغا ئاساسلانغاندا،[14] بۇ يەرلىك سەرخىللار «كۆرگەزمە قورچىقى» رولىنى ئويناپ، مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ قارارلىرىغا «يەرلىكنىڭ رازىلىقى» تۈسىنى بەرمەكتە. ھالبۇكى، ھەربىي قىسىملارنىڭ كونتروللۇقى، كادىرلارنى تەيىنلەش ۋە خامچوتنى تەستىقلاش ھوقۇقى پۈتۈنلەي خىتاي مىللىتىدىن بولغان پارتىيە شۇجىسىنىڭ مونوپۇللىقىدۇر.
چېن شياۋجياڭ، دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتىنىڭ  بېشىدا تۇرغان مەزگىلدە، مىللىي سىياسەتلەرنى «ئاپتونومىيە»دىن «ئاسسىمىلياتسىيە» ۋە مىللەتلەرنىڭ قوشۇلۇپ كېتىشىگە  بۇرىغان شەخسلەرنىڭ بىرىدۇر. ئۇنىڭ «ھۆكۈمران» سۈپىتىدە سىياسەت بەلگىلىشى، 1984-يىلدىكى «مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە قانۇنى»نىڭ ئەمەلىيەتتە تەكچىگە ئېلىپ قويۇلغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر. ئىلمىي مۇكاپاتلاش مۇراسىمى نىقابى ئاستىدا يۈز بەرگەن بۇ جەريان، گاياترى سپىۋاكنىڭ «ئېپىستېمىك زوراۋانلىق»  (Epistemic Violence) ئۇقۇمى بىلەن، يەنى بىر خەلقنىڭ ئۆزىگە ۋەكىللىك قىلىش ۋە بىلىم ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ يوقىتىلىشى ئۇقۇمى بىلەن ماس كەلمەكتە.رايوندا ئىلىم-پەننىڭ بىر مېڭە يۇيۇش قورالىغا ئايلىنىشى، لۇئىس ئالتۇسسېرنىڭ (Louis Althusser) «دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيىلىك ئاپپاراتلىرى» (مەكتەپ، ئاكادېمىيە) تەبىرىنىڭ رىئاللىقتىكى ئىپادىسىدۇر. [15]«تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش» شوئارى، رايوندىكى ھەقىقىي ئالىملارنىڭ تۈرمىلەرگە تاشلانغانلىقىدەك جىنايەتنى يوشۇرماقتا. ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) نىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، 2017-يىلدىن بۇيان ئارىسىدا مەكتەپ مۇدىرلىرى، پىروفېسسورلار ۋە دوكتورلار بولغان 400 دىن ئارتۇق يۇقىرى قاتلاملىق ئۇيغۇر زىيالىيسى تۇتقۇن قىلىنغان.[16]