ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەنە بىرى، «ئىدېئولوگىيەلىك خاھىش» ئىبارىسى، ئىدېئولوگىيەلىك مەسلىلەر بىلەن  بەند بولغانلىقىمىزنى تەكىتلەش ئۈچۈن قوللىنىلماقتا. مەسىلەن، بىر بىرىدىن پەرقلىق، تۈپتىن قارىمۇقارشى ئىدېئولوگىيەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان لائىكلىك ئىدېئولوگىيەلىك سەۋىيەدە مودېرن بىر پاكىت بولۇۋاتقاندا، ئەنئەنىچىلىك مەۋقەسىنى ئەڭ قويۇق مەنىدە ئىدېئولوگىيە مەنىسى بار دەپ بولمايدۇ.  ئىسلامىي ئىدېئولوگىيە سۈپىتىدە كۆرۈش خاھىشى ئۈچۈن  مەن «ئىسلامچىلىق» تەبىرىنى قوللىنىمەن. ئىسلامىي بىر پۈتۈنلىك ئوقىدا، لائىكلىكتىن رادىكال ئىسلامچىلىققا قاراپ ئوڭغا ئىلگىرىلىگىنىمىزدە ئىدېئولوگىيە بارغانسېرى ئىسلامىيلىشىدۇر. مودېرنلىق ئوقىدا ساپ ئەنئەنىچىلىكتىن يۇقىرىغا قاراپ ئىلگىرىلىگىنىمىزدە ئىسلام بارغانسېرى ئىدېئولوگىيەلىك ھالغا كېلىدۇ. بۇ تەرىپىمىز تۆۋەندە تەقدىم قىلىنغۇسى مەزمۇنلارنى بىر مەنىدە قىسقىچە بايان قىلسا كېرەك.
بۇ يەردە  يېتەكچىلىك ئۇسلۇبلىرى، سىياسىي مېتودلار ۋە ئىجتىمائىي مەۋقەلەر ئەمەس، تەلىمات ۋە ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ مەزمۇنى ئۈستىدە ئانالىز ئېلىپ بېرىلدى. ئوخشاش ۋاقىتتا بۇ تىپولوگىيە جېمىس بىلل (James Bill) نىڭ “رەسمىي ئىسلام” ۋە “خەلقچىل ئىسلام” دېگەن شەكلىدىكى ئايرىشىغا ئوخشاش باشقا مۇمكىنچىلىكى بولغان تىپولوگىيەلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان  تەرىقىدە بولىدۇ.  پىرىنسىپ سۈپىتىدە بۇ ئىدېئولوگىيەلىك خاھىشلارنىڭ ھەر بىرى يا رەسمىي ۋە يا خەلقچىلدۇر. ئوخشاشلا  ھەر بىرى قىسمەن تەسىرچان  يېتەكچىلىك خاھىشىغا ئىگە. يەنە كۆپچىلىكى خىلچى، ئېغىزدا ياكى ئىش – ھەرىكەتتە قاتتىق قول ۋە ئازدۇر كۆپتۇر ئىنقىلابىي خاراكتېرگە ئىگە.  بۇلار ئوخشاش ۋاقىتتا سۈننىي ۋە شىئە بولۇشىمۇ مۇمكىن.  شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، ھەر بىر تىپ قىسمەن چىگىش ۋە سوفىستىك جەھەتتىن مەنتىقلىق بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ھەممىسىنىڭ ئۆزئارا باراۋەر ھالدا ياشىيالىشى، يەنى ئىسلام توپلۇقىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتتە ئىدېئولوگىك ئۇلىنى تەشكىل قىلالايدۇ دەپ بولمايدۇ. ماقالىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا بۇ تىپلەرنىڭ مەۋجۇدىيەت ئىمكانى ھەققىدە بەزى لايھەلىرىمىز يەر ئالىدۇ.
بۇ يەردە لائىكلىك تېرمىنى ئىجتىمائىي ھاياتتا ئىسلامدىن باشقا بىر ئىدېئولوگىيەگە تەۋە بولۇشنى ئىپادىلەيدۇ.  لائىكلىكنىڭ ئەڭ رادىكال ھالى، ئاساسىي قانۇنىدا ھېچقانداق دىنغا ئورۇن بېرىلمىگەن، ھاكىمىيەت مەسچىت ۋە چېركاۋغا ئوخشاش ئىبادەت ئورۇنلىرىنى تاقىۋەتكەن ماركسىت ئالبانىيەدۇر. بۇ ئەلدە ئىسلام ئاممىۋىي ۋە شەخسىي پۈتۈن ساھەلەردە باشقا تۈزۈلمىلەرگە ئالماشتۇرۇلغان.  بۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ تۈر رادىكال لائىكلىك، ئىسلام ئەللىرىدە كۆپ ئۇچرىمايدۇ.
بۇنىڭ تېخىمۇ تەسىرچان بولغىنى بولسا، دىننى سىياسەت ۋە  ئىجتىمائىي ھاياتتىن ئايرىشقا تىرىشقان «مۆتىدىل لائىكلىك» تۇر. بۇ ئەھۋالدا ئادەتتە كاپىتالىزم، سوتسىيالىزم، لىبېرالىزم ۋە باشقا ئىدېئولوگىيەلەر بىلەن مىللەتچىلىك ئىتتىپاق ھالەتتە ئىكەنلىكى تەكىتلىنىدۇ. مۆتىدىل لائىكلىكتە ئىسلام دۆلەتنىڭ دىنى ئەمەس ۋە ئەگەمەنلىك (ھاكىمىيەت) تەڭرىنىڭ قولىدا ئەمەس، ئۇلۇس ياكى خەلقنىڭدۇر. بۇنىڭ ئەڭ تىپىك ئۈلگىسى 1924- يىلى ئاساسىي قانۇنىدا ئىسلامنى دۆلەت دىنى دەپ بېكىتكەن ھۆكۈمنى ئەمەلدىن قالدۇرغان تۈركىيەدۇر. بۇنىڭغا ئالاقىدار ئاساسىي قانۇن ماددىسى مۇنداق: «تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، جەمئىيەتنىڭ ھۇزۇرى، مىللىي ھەمكارلىق ۋە ئادالەت چۈشەنچىسى ئاساسىدا، ئىنسان ھەقلىرىگە ھۆرمەت قىلغان، ئاتاتۈرك مىللەتچىلىكىگە سادىق، دەسلەپتە بەلگىلەنگەن ئاساسىي پىرىنسىپلار ئاساسىدىكى دېموكراتىك، لائىك ۋە سوتسىيال بىر قانۇن دۆلىتىدۇر.» (1982 تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى، ماددا 2) ئەگەمەنلىكنى «مۇتلەق شەرتسىز»  ئۇلۇسقا-مىللەتكە تاپشۇرماقتا ۋە دىننىڭ مۇقەددەس تەلىماتلىرىنى دۆلەت ئىشلىرى ۋە سىياسەتتىن ئۈزۈل – كېسىل ئايرىماقتا.
بۇنىڭغا ئوخشىغان مۆتىدىل بىر لائىكلىك تىپى ھىندونېزىيە ئاساسىي قانۇنىدىمۇ ئورۇن ئالغان. بۇ ئاساسىي قانۇننىڭ «بەش پىرىنسىپ »ىدىن (Pancasila) بىرى بولمىش، «يەككە، ئۇلۇغ ئىلاھ»  تىلغا ئېلىنىش بىلەن بىرگە بۇ بىۋاسىتە ئىسلام ياكى ئاللاھ (ج.ج) نى كۆرسەتمەيدۇ. بۇ ئەھۋالدا، تۈركىيە تىپى لائىكلىكنى «بىتەرەپ لائىكلىك»، ھىندونېزىيە تىپى لائىكلىكنى «دىنىي لائىكلىك» دەپ تەرىپلەشكە بولىدۇ.
ئىسلامنى دۆلەتنىڭ دىنى سۈپىتىدە قوبۇل قىلغان ئاساسىي قانۇنلار ئوڭچى لائىك تىپىغا دەل چۈشۈپ كەتمەيدۇ. ئەمما ئىسلامىي مودېرنىزمدىن زىيادە لائىكلىككە يېقىنراقتۇر. 1972- يىلىدىكى مىسىر ئاساسىي قانۇنى «دۆلەتنىڭ دىنى ئىسلامدۇر» ۋە «ئىسلامىي قانۇن – نىزاملار قانۇن تۈزۈشنىڭ يېگانە مەنبەسىدۇر» دېيىلسىمۇ «ئەگەمەنلىك مۇتلەق شەرتسىز خەلققە مەنسۇپ» دەپمۇ يېزىلغان (ماددا: 2 ۋە 3). ئەرەب دۇنياسىغا كەڭ تارقالغان بۇ خىل لائىكلىك تۈرىگە كىرىدىغانلارنى «مۇسۇلمان لائىك» دەپ تەرىپلەشكە بولىدۇ.
ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا لائىكلىك، قانۇن ئىسلاھاتى بىلەن ئىسلامىي قانۇن – نىزاملارنى ئاممىۋىي قانۇننىڭ پۈتۈن ساھەلىرىدە تەتبىق قىلىشتا ئورنىغا غەرب قانۇنلىرىنى دەسسىتىدۇ ۋە ئوخشىمىغان دىندىكى ۋەتەنداشلارنى قانۇن ئالدىدا باراۋەر كۆرىدۇ. بۇنىڭ ئەڭ تىپىك ئۈلگىسى 1920- يىللاردىكى تۈرك قانۇن ئىسلاھاتلىرىدۇر. باشقا ئىسلام ئەللىرىمۇ بۇنىڭغا ئوخشاش ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بارغان، ئەمما نىكاھ، ئاجرىشىش، مىراس قاتارلىق ئائىلە ھاياتى بىلەن ئالاقىدار «سەزگۈر» ساھەلەرگە چېقىلمىغان. بۇ غەربتىكىلەر بىلەن پەرقلىق بولسىمۇ «دىنىي بولغان» بىلەن «لائىك بولغان» ئارىسىدىكى  پاسىل ئىسلام قانۇن – نىزاملىرى سىرتىدىكى ساھەلەرنى تەشكىل قىلىشتا ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە لائىكتۇر.