بىلىم، تەتقىقات ۋە ئەخلاق (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىلىم ئەھلى ئېلان قىلغان ئىلمىي ھادىسە پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ مۈلكىگە ئايلىنىپ، دۇنياۋىلاشقان بولىدۇ. بۇنىڭ ئالدىنى ئېلىشتەك بىر مەقسەت يوقتۇر، ھەم بۇنداق قىلىش ئىلمىي ھەرىكەتنىڭ روھىغىمۇ زىتتۇر. ئىلمىي تەتقىقات «ئالەمشۇمۇل بولۇش» ئارزۇسى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ ۋە پۈتكۈل ئىنسانلار قوبۇل قىلالايدىغان بولۇشى، يەنى بىزنىڭ «ئىلمىي» دەپ ئاتىيالىشىمىز ئۈچۈن، ئالەمشۇمۇل بىر تېما ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى كېرەك. ئىلمىي تەتقىقاتلار مۇشۇنداق ئالەمشۇمۇل توغرىلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش بىلەن بىرگە ئالەمشۇمۇل بولمىغان نەتىجىلەرنىمۇ ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بۇ جەھەتتە بىرىنچى بولۇپ ئېغىز ئېچىشقا بولىدىغان ساھە، ئىنسان ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تېببىي تەتقىقاتلار ساھەسىدۇر. مەيلى تېبابەت ياكى باشقا ساھەلەر بولسۇن، ئالەمشۇمۇل توغرىلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش بىلەن بىرگە يەككە، ئايرىم نەتىجىلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغىمۇ سەۋەب بولىدۇ.
ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلارنىڭ بىرىنچى مەقسىتى، پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە پايدىلىق بولۇشى كۈتۈلۈۋاتقان ئىلمىي ھەقىقەتلەردۇر. بۇ خىل تەتقىقاتلار، ئىلىمنىڭ ماھىيىتىگە ماس شەكىلدە ئالەمشۇمۇل نەتىجىلەرگە ئېرىشىدۇ. بىراق، تەتقىقات ئامىلىنىڭ «ئىنسان» بولۇشى، يەنى شەخسىنىڭ ئىلمىي ھەقىقەتلەرگە ئېرىشىشنىڭ بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى، بىر خىل زىتلىقنىمۇ پەيدا قىلىدۇ. بۇ يەردىكى ھالقىلىق سوئال بولسا، «ئالەمشۇمۇل توغرىغا يېتىش ئۈچۈن يەنى مىڭلارچە ئىنساننىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، بىر ياكى بىر قانچە ئىنساننىڭ ھاياتى / سالامەتلىكىنى خەۋپكە ئىتتىرىشكە بولامدۇ؟» دېگەندىن ئىبارەت.
ئىنسان ھاياتىغا پەقەت بىر بىيولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇق دەپ قارىماقچى بولغىنىمىزدا، بۇ سوئالغا بەلكى «ھەئە» دەپ جاۋاب بېرىشكە بولىدۇ. ھەقىقەتەنمۇ پايدا – زىيان ھېسابلانغىنىدا، نۇرغۇن ئادەمنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن بىر قانچە كىشىنىڭ ھاياتىنى تېببىي تەتقىقاتلار جەريانىدا خەۋپكە ئىتتىرىش ئۇنچىۋالا خاتا ئىشتەك تۇيۇلماسلىقى مۇمكىن… بىراق، ئىنسان ھەرقانداق بىر جانلىق ئەمەس. ئىنسان جانلىقلار ئارىسىدىكى ئادەتتىكى جانلىق مەۋجۇدات ئەمەس، بەلكى ئۇ مۇئەييەن قىممەت – قاراشلارغا ئىگە بولغان «كىشى»، بىر شەخستۇر. ئۇ، بىيولوگىيەلىك بىر جانلىق بولۇشتىن ھالقىغان بىر قىممەت ساھەسىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. يەنە كېلىپ، دەۋرىمىزدە ھايۋانلارغا، تەبىئەتكىمۇ بىر بىيولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇق بولۇشتىن ھالقىغان مەنىلەر يۈكلەنمەكتە. شۇنداقكەن، باشقا ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇش، ئازابىنى يېنىكلىتىش ياكى سالامەتلىكىنى مۇھاپىزەت قىلىش مەقسىتىگە تايىنىپ بىر ئادەمنىڭ ھاياتىنى خەۋپكە ئىتتىرىشكە بولمايدۇ. تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، كېلەچەكتە مىليونلارچە كىشىنىڭ ھاياتىنى قۇتۇلدۇرىدىغان بولسىمۇ، بىر ئادەمنىڭ ھاياتى ۋە سالامەتلىكىنى خەۋپكە ئىتتىرىدىغان بىر تەتقىقاتتا تەجرىبە قىلىنىشىنى ھېچكىمدىن تەلەپ قىلمايمىز. بىزدىنمۇ بۇنداق بىر نەرسىنىڭ تەلەپ قىلىنىشىنى قوبۇل قىلمايمىز. چۈنكى پەقەت بىر كىشى ئۈچۈن بولسىمۇ، بۇنداق بىر ئىستەك ئىنساننى / شەخسنى ئېرىشكەن ئۇلۇغلۇقتىن چىقىرىپ، بىر ۋاسىتىگە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ. ھېچبىر ئىنساننى باشقا بىر ئىنسان ئۈچۈن ۋاسىتىگە ئايلاندۇرۇشقا بولمايدۇ. ھەر ئىنسان ئۆزى ئۈچۈن بىر ئىشلار قىلىنىشى كېرەك بولغان مۇتلەق مەقسەت بولۇپ، ھېچبىر شەكىلدە ئۇنى ۋاسىتە قىلىپ ئىشلىتىش توغرا ئەمەس.
بۇنىڭ ئەكسىچە، تېببىي داۋالاش ۋە تەجرىبىلەرنىڭ ئىنسانلار ئۈستىدە نورمال ۋە مۇنتىزىم ھالەتتە ئېلىپ بېرىلىشى ئۈچۈنمۇ يەنە ئىنسانلار ئۈستىدە سىناق – تەجرىبە قىلىنىشى شەرتتۇر. ئۇنداقتا، بۇ زىتلىق قانداق ھەل قىلىنىدۇ؟ ئالدى بىلەن، بۇ تەتقىقاتلارغا ئىنسانلارنىڭ پىداكارلىق بىلەن شۇنداقلا ماقۇللۇق بىلدۈرۈپ قېتىلىشى كۈتۈلمەكتە. ئىختىيارلىقى بولمىغان، مۇئەييەن ئىجازەت ۋە ماقۇللۇقلاردىن ئۆتمىگەن ئىشتىراك قىلىش شەكلى، تېببىي تەتقىقاتلاردا قەتئىي قوبۇل قىلىنمايدۇ. شۈبھىسىزكى، بۇ بىز ئويلىغاندەك ئاسان ئىش ئەمەس. شۇڭا ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلار ئۈچۈن، ئەخلاق تەكشۈرۈش كومىتېتلىرىغا ئوخشاش مۇئەييەن تەكشۈرۈش ۋە باشقۇرۇش مېخانىزمىنىڭ بولۇشى شەرتتۇر.
ئىنسانلار ئۈستىدىكى تېببىي تەتقىقاتلار ئىجتىمائىي دەرىجىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مۇئەييەن «تەتقىقات سىياسەتلىرى» گە ئىگە بولۇشى كېرەك. ھەر دۆلەت بۇ سىياسەتلەرنى ئۆز ئىلمىي ۋە تەتقىقات قۇرۇلمىسىغا، خىزمەت شەكلىگە ئاساسەن بېكىتىپ تەرتىپكە سالىدۇ. ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ھەم بىرمۇ ئىنساننىڭ ھاياتىنى خەۋپكە ئىتتىرمەسلىكىمىز، ھەم ئىنسانىيەتنىڭ كېلەچىكى ئۈچۈن يېڭى داۋالاش ئۇسۇللىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىمىز لازىم. ھەر ئىككى ئامىلنىڭ بىر يەردە مەۋجۇت بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان تۇنجى ئىش، تەتقىقات سىياسەتلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىدۇر. مۇئەييەن تەتقىقات سىياسىتىنىڭ قوبۇل قىلىنىشى مەۋجۇت ئۈستقۇرۇلما بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. مەسىلەن، تەتقىقاتلارنىڭ مالىيەسى، تەكشۈرۈش مېخانىزملىرى، تەجرىبىلەر، تەجرىبە گۇرۇپپىلىرى ۋە تەتقىقات مۇھىتى دېگەندەك ئامىللار تەتقىقات سىياسەتلىرىنىڭ رامكىسىنى سىزىپ بېرىدۇ.(3)