دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2- دىئاسپورا تەتقىقاتلىرىدا دىئاسپورانىڭ قېرىنداش دۆلەت بىلەنلا ئەمەس باشقا دۆلەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەن بولغان ئالاقىسى ۋە ھەمكارلىقىغىمۇ ئەھمىيەت بېرىلمەكتە. چاغداش دىئاسپورا مۇنازىرىلىرىدە ئۇچۇر-ئالاقە، قاتناش ۋە باشقا ساھەلەردە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر دائىرىسىدە بىر توپلۇقنىڭ دىئاسپورا بولۇشى ئۈچۈن باشقا ئىرقداش دىئاسپورالار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى تولىمۇ مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. ئامېرىكادىكى لىتۋانىيەلىكلەرنىڭ دىئاسپورا جەمئىيىتى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشى ئۈچۈن، نوقۇل لىتۋانىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ داۋاملىشىشى يېتەرلىك ئەمەس. ئامېرىكادىكى لىتۋانىىيەلىكلەرنىڭ رۇسىيە، گېرمانىيە، فىرانسىيەدىكى لىتۋانىيەلىكلەر بىلەنمۇ (ئاساسەن ئاممىۋى تەشكىلاتلار ۋاستىسى ئارقىلىق)كوللېكتىپ مۇناسىۋەت ئىچىدە بولۇشى پات يېقىندا دىئاسپورا دەپ ئاتىلىشى ئۈچۈن زۆرۈرىيەت ھالىتىگە كېلىدۇ.
3- دىئاسپورالار خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىقتىسادنىڭ مۇھىم ئاكتىيورلىرىدىن بىرىگە ئايلانماقتا. يەر شارىلىشىش نەتىجىسىدە بارلىققا كەلگەن ئەھۋاللار دىئاسپورا ئەزالىرىغا مۇھىم پۇرسەتلىرىنى يارىتىپ بەرمەكتە. دىئاسپورا ئەزالىرىنىڭ پەرقلىق جەمئىيەتلەر، كۈلتۈرلەر ۋە تىللارنى پىششىق بىلىشى،تەجرىبىلىرى، خەلقئارادىكى مۇناسىۋەت تورلىرى ۋە ھەرىكەت قابىلىيەتلىرى قاتارلىقلار دىئاسپورا جەمئىيەتلىرى ۋە ئەزالىرىنى خەلقئارادا مۇھىم ئاكتىيور دەرىجىسىگە كۆتۈرمەكتە.
ساھىبخان دۆلەت نۇقتىسىدىن: 1- كۈنىمىزدە ساھىبخان دۆلەت چېگراسى ئىچىدە ياشاۋاتقان دىئاسپورا توپلۇقلىرىغا خالىغانچە ئاسمىلىياتسىيە سىياسىتى يۈرگۈزەلمەيدۇ، بۇ ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس. كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر، كۈلتۈر ۋە كىملىككە ئوخشاش ساھەلەردىكى پائالىيەتلەر، شۇنداقلا مىللىي-ئۇلۇس دۆلەتنىڭ بارغانچە ئاجىزلىشىشى قاتارلىقلار ساھىبخان دۆلەتلەرنى دىئاسپورالارنى ئاسسىمىلياتسىيە ياكى يەرلىك مىللەتلەرگە پۈتۈنلەي سىڭدۈرۈۋېتىشكە مەجبۇرلاش ئەمەس، بۇلارنى دىئاسپورالارنىڭ ئۆز ئىختىيارلىقىغا قويۇش بېرىشكىچە ئېلىپ كەلدى. 2-دىئاسپورالارنى يەرلىكلەرگە سىڭدۈرۈش ۋە جەمئىيەتكە ماسلاشتۇرۇش سىياسىتى، ساھىبخان دۆلەت بىلەن دىئاسپورا ئوتتۇرىسىدا كۈچلۈك مۇناسىۋەت شەكىللىنىشىدە زور رول ئوينايدۇ. بۇ ئەھۋال ساھىبخان دۆلەتكە تولىمۇ پايدىلىق. دىئاسپورا جەمئىيەتلىرىنىڭ خەلقئارادىكى نوپۇزى ۋە دىئاسپورا ئەزالىرىنىڭ مەدەنىيەت-ساپاسى قاتارلىقلار ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ساھىبخان دۆلەتكە نىسبەتەن پايدىلىق ئەھۋال ھېسابلىنىدۇ. 3-كۈنىمىزدە ساھىبخان دۆلەتلەر دىئاسپورالارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىشقا مەجبۇردۇر. چۈنكى دىئاسپورالارنىڭ كىملىكلىرىنى قوغداش قېلىش ئۈچۈن تەشكىللىك ھالدا پائالىيەت قىلىشى ۋە ئاناۋەتەنلىرى بىلەن بولغان كۈچلۈك مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار ساھىبخان دۆلەتنىڭ مەنپەئەتلىرىگىمۇ پايدىلىق. 4- چاغداش دىئاسپورانى ئىزاھلىغاندا ساھىبخان دۆلەتلەر ئەڭ ئاخىرقى بېكەت سۈپىتىدە كۆرۈلمەسلىكى كېرەك. دىئاسپورا ئەزالىرىنىڭ ئورۇن ئالماشتۇرۇشى ۋە خەلقئارادىكى ھەرىكەت قابىلىيەتلىرى قاتارلىقلار ساھىبخان دۆلەتلەرنىڭمۇ ئۆزگىرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت، دىئاسپورا بىلەن ئورنىتىلىدىغان مۇناسىۋەتلەر ساھىبخان دۆلەتكە –دىئاسپورا ئەزالىرى باشقا بىر دۆلەتكە كەتكەن تەقدىردىمۇ- ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناۋىسىۋەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشقا پۇرسەت بېرىدۇ.
قېرىنداش دۆلەت نۇقتىسىدىن: 1-قېرىنداش دۆلەت دىئاسپورالىرىنى ئۆز ئالدىغا ئايرىم مەسىلىلىرى ۋە ئارزۇ-تەلەپلىرى بولغان ئىجتىمائىي گەۋدە سۈپىتىدە كۆرىدۇ. بۇ چاغداش دىئاسپورانى چۈشىنىش نۇقتىسىدىن مۇھىم ھېسابلىنىدۇ. دىئاسپورالار سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە كۆۋرۈكلۈك رولغا ئىگە بولۇپ، دىئاسپورانىڭ بۇ خىلدىكى فونكسىيەسى قېرىنداش دۆلەت نۇقتىسىدىن تولىمۇ پايدىلىقتۇر. 2-دىئاسپورالارنىڭ ئۆزگە دۆلەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىقى قېرىنداش دۆلەت نۇقتىسىدىن مۇھىمدۇر. قېرىنداش دۆلەتنىڭ خەلقئارا سەۋىيەدە تەشكىللىك بىر دىئاسپوراغا ئىگە بولۇشى، بۇ دۆلەتنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلىرىنى ۋە خەلقئارادىكى پائالىيەتلىرىنى كۈچەيتىشىگە پايدىلىق. 3- دىئاسپورالارنىڭ تەشكىللىي قۇرۇلمىسى ۋە دىئاسپورا ئەزالىرىنىڭ تەجرىبە جۇغلانمىلىرى ۋە قابىيەتلىرى ئاناۋەتەنگە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىنلا ئەمەس ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىنمۇ پايدىلىق.
5-قېرىنداش دۆلەتنىڭ دىئاسپورا ئۇقۇمىنى قانداق چۈشىنىشىمۇ مۇھىمدۇر. دىئاسپورا ئۇقۇمىنى ئاناۋەتەن سىرتىدىكى ھەممە ئادەمنىڭ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان دەرىجىدە ئىزاھلاپ دائىرىسىنى كېڭەيتىش، بۇ ئۇقۇمغا پايدىلىق بولۇشتىن بەكرەك زىيانلىقتۇر.
دىئاسپورا ئۇقۇمىغا دائىر مۇنازىرىلەرنى يېقىندىن كۆزىتىپ تۇرۇش كېرەك. دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ مەنىسى ۋە دائىرىسى شەكىللىنىۋاتقان كۈنىمىزدە، ئۇقۇمغا مۇناسىۋەتلىك ئىشلىتىش ئۇسۇلى ۋە مۇنازىرىلەر بۇ ئۇقۇمنىڭ كېلەچىكىنى بەلگىلەيدۇ.
تەرجىمان: ئادىلجان