21-ئەسىردىكى خىتاي سىياسىتىنى چۈشىنىش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتايغا دىققەت مەركىزىنى ئوغرىلاش پۇرسىتى بەرگەن يەنە بىر مەسىلە بولسا كىلىمات ئۆزگىرىشىدۇر. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى 2017-يىلى 6-ئايدا پارىژ كېلىشىمىدىن چېكىنىپ چىققاندىن كېيىن بۇ تېخىمۇ ئېنىق بولدى. ئۆتكەن يىلى يانۋاردا، شى جىنپىڭ داۋوس دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرىنى تاللاپ، ئۆز دۆلىتىنىڭ مۇستەھكەم ۋە ئىشەنچلىك ھەمراھ ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ئېنىق مۇقىملىق ئالامەتلىرى ۋە تەخمىنەن %6.7 لىك ئېشىشقا ئىگە ئىقتىسادقا تايىنىپ، ئۇنىڭ شىددەتلىك چۈشۈپ كېتىشىنى پەرەز قىلغان نۇرغۇن كىشىلەر پىرېزىدېنتنىڭ ئۆزىنى ئەركىن سودا ۋە يەرشارىۋى ئىسسىپ كېتىشكە قارشى كۈرەشنىڭ يېتەكچىسى سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇشىنى ئاڭلاشقا مەجبۇر بولدى. 2016-يىلى پارىژدا ئۆتكۈزۈلگەن كىلىمات باشلىقلار يىغىنىدا گاز قويۇپ بېرىشكە قارشى تۇرۇش توغرىسىدا ھاسىل قىلىنغان كېلىشىملەرنى تولۇق قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەندىن كېيىن، شى «مەركىزىي دۆلەت-中国» نىڭ يېڭى ئىقتىسادىي يەرشارىلىشىشىغا يېتەكچىلىك قىلىش ئىرادىسىنى ئېلان قىلدى.
پىرېزىدېنت شى ئۆز كۆز قارىشىنى ئىككى يۆنىلىشلىك ئۇسۇل بىلەن ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى پىلانلىماقتا. بىرىنچى، چەت ئەلدە «يېڭى دەۋردىكى خىتايچە سوتسىيالىزم ھەققىدىكى شى جىنپىڭ ئىدىيەسى» نى كەڭ كۆلەمدە تەشۋىق قىلىش. بۇ خىتايلىقلار ئۈچۈن نامەلۇم بىر ئىستراتېگىيە، چۈنكى كومپارتىيەنىڭ ئىدىيەلىرىنىڭ چەت ئەلدە تەشۋىق قىلىنغان بۇرۇنقى مىساللار يوق. قانداقلا بولمىسۇن، شى غەرب لىبېرال دېموكراتىيەسىنى خىتاينىڭ گۈللىنىشىگە توسقۇنلۇق قىلىدۇ دەپ قارايدۇ ۋە ئۇ نەزەرىيەۋى ۋە ئەمەلىي جەھەتتە ئۈستۈن دەپ ھېسابلىغان خىتايچە سوتسىيالىزم شەكلىدە بىر تاللاش تەمىنلەشنى خالايدۇ. خىتاينىڭ ئىدارە قىلىش مودېلى تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەرگە يېتىشىۋېلىش ۋە زامانىۋى مۇستەملىكىچىلىككە چېكىنىشتىن ساقلىنىشنىڭ بىر يولىنى تەمىنلەيدۇ[11]. بۇ خىتاينىڭ «خەير-ساخاۋەتلىك» ئىدارە قىلىشى ۋە تۆۋەن ئۆسۈملۈك قەرزلەر شەكلىدىكى «سېخىيلىكى» گە قىزىقىپ قېلىشى مۇمكىن بولغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن جەلپ قىلارلىق تەكلىپ بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، شى خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇشنى خالايدۇ، شۇنداق قىلىپ ئۇ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلالايدۇ ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىغا ئوخشاش تاشقى سىياسىتى تېخىمۇ كەسكىن (تاجاۋۇزچىل دېمىسەك) بولۇپ كەتكەن رايونلاردا خىتاينىڭ ئورنىنى ساقلاپ قالالايدۇ[12]. بۇ ھەم كۈچلۈك ھەربىي ھەم ئىقتىسادىي سىجىللىقنىڭ 2049-يىلىغا قەدەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان دۇنيا تەرتىپىنىڭ مەركىزى بولۇش ئىستراتېگىيەلىك نىشانىغا يېتىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ.
ئەگەر بۈگۈنكى خىتاينى چۈشىنىشنى ئارزۇ قىلساق، ئۇنىڭ كېلىپ چىقىشىغا ئەستايىدىللىق بىلەن قارىشىمىز كېرەك. يېگانە بىر مىللەت سۈپىتىدە باشلانغان بۇ دۆلەتنىڭ ئۆز ئىچكى ئىشلىرىنى تەرتىپكە سېلىپ، ئاندىن دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىغا يۈزلىنىشنى كۈتۈۋاتقان ئۇيقۇدىكى بىر گىگانت ئىكەنلىكى مەلۇم بولدى. يېقىنقى خىتاينىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ساھەدىكى ھەرىكەتلىرىنىڭ ئارقىسىدا بىرەر تۈرتكە بار دېيىلسە، ئۇ بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ئۆز نامىغا لايىق ياشاشنى ۋە دۇنيانىڭ ئالدىنقى سېپىدە بولۇشنى ئىستەيدىغانلىقىدۇر. بۇ ئۇلارنىڭ ھازىرقى دۇنيا تەرتىپىنىڭ يىمىرىلىشىنى ئارزۇ قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ، گەرچە كېرەك بولسا كۈچ ئىشلىتىشكە رازى ئىكەنلىكى ئېنىق بولسىمۇ. بۇ پەقەت ئۇلارنىڭ ئۆز پەلسەپەۋى ئىدىيەلىرىنى غەرب جەمئىيەتلىرىدىكى ئىدىيەلەردىن ئەڭ بولمىغاندىمۇشۇنچىلىك ياخشى دەپ قارايدىغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇلاردىن پايدىلىق دەپ قارىغان نەرسىلەردىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ: ئەركىن سودا، مۇلازىمەتكە ئاساسلانغان ئىقتىساد، تەرەققىي تاپقان پۇل-مۇئامىلە بازارلىرى ۋە باشقىلار. ھازىرقى ئەھۋالدا، خىتاي چوقۇم بىر قىسىم دوستلارنى تاپىدۇ. بولۇپمۇ ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدىكى غايەت زور ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيىتى ۋە «ھېچقانداق شەرتسىز» ياردەم تەكلىپلىرىگە قىزىقىشى مۇمكىن بولغان تەرەققىي قىلىۋاتقان رايونلاردا بۇ تېخىمۇ كۈچلۈك ئېھتىماللىق. بۇ رېئاللىقلار بىزنىڭ قىممەت قاراشلىرى ۋە ئۇنى باشقۇرىدىغان ئۆلچەملەرگە نىسبەتەن كۈنسېرى كۆپ خىللىشىۋاتقان كۆپ قۇتۇپلۇق بىر دۇنيادا ياشاۋاتقانلىقىمىزنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا، خىتاي زېھنىيىتىنى چۈشىنىش گېئوپولىتىكىنىڭ كەلگۈسىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.
https://www.unav.edu/web/global-affairs/detalle/-/blogs/understanding-chinese-politics-in-the-21st-century
[1] 尚书دەپمۇ ئاتىلىدۇ.