غەربنىڭ ئاجىزلىشىپ، «باشقىلار»نىڭ گۈللىنىشى يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرەمدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(ئامىتاۋ ئاچارىيانىڭ شۇ ناملىق ماقالىسىنىڭ خۇلاسىسى)
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېڭى دۇنيا قۇرۇلمىسى ھەققىدە مۇلاھىزە
ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئالاھىدە پىروفېسسورى ئامىتاۋ ئاچارىيا (Amitav Acharya) نىڭ «غەربنىڭ ئاجىزلىشىپ، <باشقىلار>نىڭ گۈللىنىشى يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرەمدۇ؟» ناملىق ماقالىسى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىستراتېگىيە تەتقىقات مەركىزى بولغان چاسام ئۆيى (Chatham House) تەسىس قىلغان «بۈگۈنكى دۇنيا» ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلى 15-سېنتەبىردىكى سانىدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ماقالىدە، ھازىرقى دۇنياۋى ۋەزىيەتتىكى مۇھىم بىر يۈزلىنىش — غەرب دۇنياسىنىڭ تەسىر كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە باشقا دۆلەتلەر «قالغانلار»نىڭ كۈچىيىشىنىڭ، كەلگۈسىدە يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرەلەيدىغان-شەكىللەندۈرەلمەيدىغانلىقى ھەققىدىكى مەركىزىي سوئالغا جاۋاب ئىزدەلگەن.
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى مەشھۇر مۇتەخەسسىس، ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئالاھىدە پىروفېسسورى ئامىتاۋ ئاچارىيانىڭ بۇ ماقالىسى ھازىرقى زامان دۇنيا سىياسىتىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە تالاش-تارتىشلىق مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولغان دۇنيا تەرتىپىنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە چوڭقۇر مۇلاھىزە يۈرگۈزگەن. ئاپتور ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى غەرب مەركەزلىك دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى نۇرغۇن سىياسىي شەرھلىگۈچىلەرگە ئوخشاش بىر «ئاپەت» ياكى «تەرتىپنىڭ گۇمران بولۇشى» دەپ قارىماستىن، ئەكسىچە بۇنى يېڭى، تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق بىر دۇنيا قۇرۇلمىسىنىڭ شەكىللىنىش جەريانى دەپ چۈشەندۈرىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ «كۆپ قاتلاملىق» (multiplex) دۇنيا تەرتىپى نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، غەربتىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئاسىيا ۋە يەر شارى جەنۇبىدىكى كۈچلەرنىڭ دۇنياۋى ئىدارە ئەمەلىيتىدە بارغانسېرى مۇھىم رول ئويناۋاتقانلىقىنى، ھەمدە بۇنىڭ يەر شارىلىشىشنىڭ ئاخىرلاشقانلىقى ئەمەس، بەلكى «يېڭىچە يەر شارىلىشىش» دەۋرىنىڭ باشلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ ماقالە كىشىلەرنىڭ ھازىرقى خەلقئارا ۋەزىيەتكە بولغان ئومۇميۈزلۈك ئۈمىدسىزلىك كەيپىياتىغا قارشى، ئۈمىدۋار، ئەمما رېئاللىققا ئۇيغۇن بىر كۆزقاراش بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ماقالىنىڭ باشلىنىشىدا، ئاپتور دونالد ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ سودا ئۇرۇشى قوزغىشى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) قاتارلىق ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىگە سەل قارىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان كەڭ كۆلەملىك ئەندىشىلەرنى تىلغا ئالىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر بۇ ھادىسىلەرنى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئورنىتىلغان لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ يىمىرىلىۋاتقانلىقىنىڭ ئالامىتى دەپ قارىماقتا. ئاچارىيا بۇ خىل قاراشنىڭ مەسىلىنىڭ يۈزەكى قىسمىغىلا قارايدىغانلىقىنى، ھەقىقىي مەسىلىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە تارىخىي يىلتىزغا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىدە، ترامپ بۇ كىرىزىسنى ياراتقۇچى ئەمەس، بەلكى ئۇ پەقەتلا ئاللىقاچان مەۋجۇت بولغان، كونا تەرتىپنىڭ ئۇل تاشلىرىنى تەۋرىتىۋاتقان كۈچلۈك ئېقىملارنى تېزلەتكۈچى بىر كاتالىزاتورلۇق رولىنى ئوينىغان، خالاس. يەنى، دۇنيا تەرتىپىدىكى بۇ ئۆزگىرىشلەر ترامپتىن بۇرۇنلا باشلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ سىياسەتلىرى بۇ جەرياننى تېخىمۇ روشەنلەشتۈرگەن ۋە تېزلەتكەن.
بۇ سەۋەبتىن، دۇنيا تەرتىپىنىڭ كەلگۈسىنى پەرەز قىلغاندا، يەر شارىلىشىشنىڭ پۈتۈنلەي يوقاپ كېتىدىغانلىقى ياكى دۇنياۋى ئىدارە قىلىش تۈزۈلمىلىرىنىڭ پۈتۈنلەي ۋەيران بولىدىغانلىقى ھەققىدىكى ھەددىدىن زىيادە كەسكىن ھۆكۈملەردىن ساقلىنىش كېرەك. ئاچارىيا يەر شارىلىشىشنىڭ ئۆلمەيدىغانلىقىنى، بەلكى ئۇنىڭ مەركىزى ۋە ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنىڭ غەربتىن شەرققە يۆتكىلىش ئارقىلىق يېڭى بىر شەكىلدە داۋاملىشىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. خەلقئارالىق تۈزۈملەر ۋە ئىدارە قىلىش مېخانىزملىرىمۇ پۈتۈنلەي يوقىلىپ كەتمەيدۇ، بەلكى يېڭى رېئاللىققا ماسلىشىش ئۈچۈن قىسمەن ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈرۈپ، يېڭى كۈچلەرنىڭ تەسىرىدە قايتىدىن شەكىللىنىدۇ. شۇڭا، ھازىرقى قالايمىقانچىلىقنى بىر ئاخىرلىشىش دەپ ئەمەس، بىر ئۆتكۈنچى ۋە قايتا قۇرۇلۇش دەۋرى دەپ چۈشىنىش تېخىمۇ توغرىدۇر.
ئاپتور خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتىدىكى ئەنئەنىۋى بىر قاراشقا، يەنى دۇنيا تەرتىپىنىڭ تەقدىرىنى پەقەتلا ئامېرىكا ۋە غەربنىڭ كۈچ-قۇدرىتى ھەمدە رەھبەرلىك ئىرادىسىگە باغلاپ قويۇشتەك غەرب مەركەزچىلىك ئىدىيەسىگە كۈچلۈك جەڭ ئېلان قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، ھازىرقى دۇنيا تەرتىپىنى تىرەپ تۇرغان نۇرغۇن مۇھىم پىرىنسىپلار، قائىدىلەر ۋە تۈزۈملەر پەقەت غەربنىڭ ئىجادىيىتى ئەمەس، بەلكى ئۇ پۈتكۈل ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ ئورتاق مىراسىدۇر. دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنى ھۆرمەت قىلىش، ئەركىن سودىنى قوغداش، دېڭىز-ئوكيانلارنىڭ ئوچۇق بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش، دىپلوماتىيە ۋە سۆھبەت ئارقىلىق توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش، شۇنداقلا ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە ئەخلاقىي قىممەت قاراشلىرى قاتارلىق ئۇلۇغۋار غايىلەر دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مىللەتلەر ۋە مەدەنىيەتلەرنىڭ ئۇزۇن تارىخىي تەرەققىيات جەريانىدا ئورتاق ياراتقان بايلىقىدۇر. بۇ پىرىنسىپلارنىڭ يىلتىزى چوڭقۇر بولۇپ، ئۇلار غەربنىڭ كۈچ-قۇدرىتىنىڭ ئاجىزلىشىشى بىلەنلا ئاسانلىقچە يوقاپ كەتمەيدۇ.