رەقىبىڭنى بىل، ئۆزۈڭنى بىل:  خىتاي پەيدا قىلغان مەسىلىلەرنى توغرا باھالاش (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكانىڭ دېموكراتىك سىستېمىسىنىڭ ھوقۇق مەركەزلەشمەسلىكتەك تەبىئىتى، يەنى مۇھىم باشقۇرۇش مەسئۇلىيەتلىرىنىڭ ئىشتات ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەردە ساقلىنىپ قېلىشىمۇ يەنە بىر ئۈستۈنلۈك بولۇپ قالماقتا. خىتاينىڭ ئەكسىچە، ئامېرىكانىڭ دەۋرىي سايلام تۈزۈمى ۋە تىنچ ھوقۇق ئۆتكۈزۈشى، پۇقرالارنىڭ دۆلەتنىڭ يۆنىلىشىدىن نارازى بولغاندا ئۆزگىرىش تەلەپ قىلىشىغا يول قويىدۇ. گەرچە ئامېرىكانىڭ ھەددىدىن زىيادە قۇتۇپلىشىش ۋە ئورگانلارنىڭ ئاجىزلىشىشىدىن كەلگەن دېموكراتىك قائىدىلەرگە تەھدىت سالىدىغان كۆپ مەسىلىلەرنى جىددىي ھەل قىلىشى كېرەك بولسىمۇ، يەنىلا ئەركىن ئاخبارات، مۇستەقىل پارلامېنت ۋە ئوچۇق سوت سىستېمىسى تەرىپىدىن پىرېزىدېنت ھوقۇقىنى چەكلەش رولىغا ئىگە.
بېيجىڭنىڭ ئەڭ چوڭ ئۇتۇقلىرى ئامېرىكانىڭ تىرىشچانلىقىغا قارىماي ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ ھەرىكەتسىز تۇرۇشى تۈپەيلىدىن قولغا كەلگەنلىكىنى ئۇنتۇماسلىق كېرەك. 5G تېلېفون ئالاقىسىنى ئالايلى: خىتاي يېڭى ئەۋلاد سىمسىز تورلارنى تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلدۇرۇپ قوللىنىپ، ئافرىقا، ئاسىيا ۋە ياۋروپانىڭ بىر قىسىم بازارلىرىنى ئىگىلىدى. بۇ ئامېرىكانىڭ رىقابەتلىشىش كۈچى يوقلۇقىدىن ئەمەس، بەلكى ئىچكى باشقا تاللاشلارغا مەبلەغ سېلىشتا ئاستىلىق قىلغانلىقى ۋە خىتاينىڭ سۈرئىتىدە دۆلەت ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇش ئۈچۈن بايلىقلارنى ئىشقا سالمىغانلىقىدىن بولدى .خىتاينىڭ كىۋانت ئالاقىسى ۋە سۈنئىي ھەمراھ تورلىرىدىكى ئالاھىدە تېز ئىلگىرىلىشى، ئۇنىڭ ئامېرىكا ئاستا قوبۇل قىلغان ۋە كەڭ كۆلەمدە مەبلەغ سالمىغان تېخنىكىلاردا يېتەكچىلىكنى قانچىلىك مۇھىم ئورۇنغا قويغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئۇتۇق ھۆكۈمەت ياردىمى، قاتتىق سانائەت سىياسەتلىرى ۋە مۇھىم خام ئەشيالارنى يۇقىرى سىياسىي ۋە مۇھىت بەدىلى تۆلەپ قولغا كەلتۈرۈشتەك بىردىنبىر نىشانغا مەركەزلىشىشتىن كەلگەن. بۇ ئۇتۇقلارنىڭ يەنە باشقا تۆلەملىرىمۇ بار. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەلۇم ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەرگە بېرىلىپ كېتىشى، ئىجتىمائىي كاپالەت تۈزۈمىنى ئىسلاھ قىلىش ۋە ئىچكى ئىستېمالنى كۈچەيتىش قاتارلىق ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ئۆسۈشنى ئىلگىرى سۈرىدىغان تۈرلەردىن دىققەت ۋە بايلىقلارنى باشقا ياققا بۇراپ كەتتى.
خىتاي قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەن بۇ پەيتتە، ئامېرىكا ئۆز ئارتۇقچىلىقلىرىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشى كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن، ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى ئۆزى كۈچلۈك بولغان ساھەلەرگە مۇھىم مەبلەغ سېلىشى، تەتقىقات-تەرەققىيات ۋە يېڭى تېخنىكا سانائىتىگە مەبلەغنى كۆپەيتىشى، كۆچمەنلىك سىياسىتىنى ئىسلاھ قىلىش بىلەن دۇنيادىكى قابىلىيەتلىك كىشىلەرنى جەلپ قىلىشى، ئاسىيا-ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلىقىنى كۈچەيتىشى ۋە مۇداپىئە سانائىتىنى قايتا قۇرۇپ چىقىشى لازىم. ئەگەر ئامېرىكا رەھبەرلىرى بۇ مۇھىم قەدەملەرنى ئېلىشنىڭ ئورنىغا خىتاينىڭ كۈچىيىشى ھەققىدە غەم-ئەندىشە قىلىۋەرسە، ۋاشىنگتوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكى تېزلا يوقاپ كېتىشى مۇمكىن.
ئامېرىكانىڭ ئېغىر قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقى ئىنكار قىلغۇسىز پاكىت. لېكىن ئۇنىڭ ئالاھىدە كۈچلۈك تەرەپلىرى ساقلىنىپ قالغانلىقى، دېموكراتىك تۈزۈملىرى بېسىمغا ئۇچرىغان بولسىمۇ ئۆزىنى يېڭىلاشتا ئۆزگىچە قابىلىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىمۇ روشەن. ئامېرىكا بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت كەلگۈسىدىكى ئون يىللارنىڭ ئاساسىي ئالاھىدىلىكى بولىدۇ. خىتاينىڭ مەركەزلەشكەن باشقۇرۇش ئۇسۇلى مۇھىم ساھەلەردە تېز نەتىجىلەرنى كەلتۈرگەن بولسىمۇ، بۇ ئۇتۇقلار مۇستەھكەم ئەمەس. ئامېرىكا ئۈچۈن ھەقىقىي خەۋپ يېڭى رەقىبنىڭ يەڭگىلى بولمايدىغان كۈچىيىشىدە ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ تەڭداشسىز ئىقتىدارىنى تونۇپ يېتىپ، ئۇنىڭدىن پايدىلىنىشنى خالىماسلىقىدا بولۇشى مۇمكىن.
[1] https://www.foreignaffairs.com/united-states/know-your-rival-know-yourself-china
[2] Jude Blanchette and Ryan Hass
-يىلى يانۋار/فېۋرال سانى 2025-يىلى 7-يانۋار كۈنى ئېلان قىلىندى.  2025