ئامېرىكادىكى فېنتانىل مەسىلىسى ۋە ئۇنىڭ ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىگە كۆرسەتكەن تەسىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فېنتانىل مەسىلىسى ئامېرىكا ۋەخىتاينىڭ سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە چوڭ تەسىر كۆرسەتتى. سىياسىي جەھەتتە، بۇ مەسىلە ئامېرىكانى خىتاينى «ئىشەنچسىز ھەمكارداش» دېگەن قاراشقا يېتەكلىدى. 2019-يىلى، پىرېزىدېنت ترامپ خىتاينى فېنتانىل مەسىلىسىدە «ھېچنېمە قىلمىدى» دەپ ئەيىبلىدى ۋە يېڭى سودا جازالىرىنى كۈچەيتتى[18]. سودا جەھەتتە، فېنتانىل مەسىلىسى تاموژنا باجلىرىنى كۆپەيتىشكە ۋە خىتاي مەھسۇلاتلىرىغا قارشى چەكلىمە قويۇشقا يول ئاچتى. 2018-2020-يىللار ئارىلىقىدا، ئامېرىكانىڭ خىتايدىن كەلگەن ئىمپورت مەھسۇلاتلىرىغا قويغان تاموژنا بېجى %7 دىن %21 گە يەتتى، بۇ تاموژنا جازاسى خىتاي ئىقتىسادىغا زىيان يەتكۈزۈش بىلەن بىرگە، ئىككى تەرەپ سودا سودىسىنى %15 ئازايتىپ، خىتاينىڭ يىللىق ئىقتىسادىي ئېشىش نىسبىتىنىڭ %0.8 تۆۋەنلىشىگە سەۋەب بولدى[19]. خىتاي ئىقتىسادى بۇ تاموژنا باجلىرى سەۋەبىدىن 2019-يىلى 120 مىليارد دوللار زىيانغا ئۇچرىغان بولۇپ، بۇ بولۇپمۇ ئېكسپورتقا تايانغان شەرقىي شىمال ۋە جەنۇبىي رايونلارغا زور زەربە بولدى[20]. بۇنىڭ بىلەن، فېنتانىل مەسىلىسى سودا ۋە سىياسىي جىددىيچىلىك بىلەن بىرلىشىپ، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈردى[21].
فېنتانىلنىڭ ئامېرىكاغا يەتكۈزگەن زىيانلىرى بىلەن، ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە كۆرسەتكەن تەسىرى سەۋەب-نەتىجە جەھەتتىن بىر-بىرىگە باغلانغان. خىتاينىڭ فېنتانىل مەنبەلىرىنى نازارەت قىلىشتىكى بوشلۇقى ئامېرىكادىكى سەھىيە كىرىزىسىنى كۈچەيتىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي ۋە سودا جىددىيچىلىكىنى ئاشۇردى[22]. خەلقئارالىق قانۇن نۇقتىسىدىن، خىتاينىڭ فېنتانىل سودىسى ب د ت نىڭ 1961-يىللىق « ناركوتىك ماددىلار توغرىسىدىكى بىرلىك كېلىشىمى» (UN Single Convention on Narcotic Drugs) غا زىت كېلىدۇ، چۈنكى خىتاي بۇ كېلىشىمگە ئىمزا قويغۇچى بولۇش سۈپىتى بىلەن نازارەت مەجبۇرىيىتىگە رىئايە قىلىشى كېرەك[23]. سىياسىي جەھەتتە، فېنتانىل مەسىلىسى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە يېڭى جىددىيچىلىك پەيدا قىلدى. 2020-يىلى، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى خىتاينى فېنتانىل سودىسىنى توختىتىشقا «چىن دىلىدىن ھەمكارلاشمىدى» دەپ تەنقىد قىلدى[24]. تاموژنا باجلىرى خىتاي ئىقتىسادىغا زىيان يەتكۈزۈش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ئامېرىكاغا قارشى جاۋابىي تاموژنا بېجى قويۇشىنى قوزغاپ، ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى (مەسىلەن، 2019-يىلى 110 مىليارد دوللارلىق ئامېرىكا مەھسۇلاتلىرىغا %25 تاموژنا) سودا ئۇرۇشىنى كۈچەيتتى[25]. تارىخىي جەھەتتە، بۇ ۋەزىيەت 19-ئەسىردىكى ئەپيۈن ئۇرۇشىغا ئوخشايدۇ، ئەينى ۋاقىتتا، ئەنگلىيە خىتاينى ئەپيۈن بىلەن زەھەرلىگەن بولسا، ھازىر خىتاينىڭ فېنتانىل سودىسى ئامېرىكانى زەھەرلەۋاتىدۇ دەپ قارالماقتا[26]. بۇ سېلىشتۇرما فېنتانىل مەسىلىسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەسىرىنى تېخىمۇ كۆزگە چېلىقارلىق يەرگە ئېلىپ كېلىدۇ.
فېنتانىل مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن تۆۋەندىكى تەدبىرلەر تەۋسىيە قىلىنىدۇ:
– سەھىيە تەدبىرلىرى: ئامېرىكادا نالوكسون تەمىناتىنى كۆپەيتىش ۋە فېنتانىلدىن زەھەرلىنىشىنى داۋالاش ئۈچۈن سەھىيە مەبلىغىنى ئاشۇرۇش[27].
– سودا سىياسەتلىرى: خىتايغا تاموژنا جازاسىنى كۈچەيتىش، فېنتانىل خىمىيىلىك ماددىلىرىنى تەكشۈرۈشنى چىڭىتىش ۋە سودا سۆھبەتلىرىدە بۇ مەسىلىنى مەركەز قىلىپ، خىتاينى نازارەت مەجبۇرىيىتىگە رىئايە قىلىشقا مەجبۇرلاش[28].
– خەلقئارالىق ھەمكارلىق: ب د ت  ناركوتىك ماددىلار ۋە جىنايەت ئىشلىرى ئىدارىسى (UNODC) بىلەن بىرلىشىپ، خىتاينى فېنتانىل سودىسىغا قارشى كونكرېت تەدبىر قوللىنىشقا مەجبۇرلاش ۋە خەلقئارالىق تەمىنات زەنجىرىنى نازارەت قىلىش[29].
فېنتانىل ئامېرىكانىڭ سەھىيە، جەمئىيەت ۋە ئىقتىسادىي ساھەلىرىدە زور زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇنىڭدا خىتاينىڭ فېنتانىل ۋە ئۇنىڭ خىمىيىلىك ماددىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە تارقىتىشتىكى مەركىزىي رولى مۇھىم سەۋەب بولدى. 2021-يىلى 71,238 ئۆلۈمگە سەۋەب بولغان بۇ ماددا، سەھىيە سىستېمىسى ۋە خىزمەت كۈچىگە بېسىم ياراتتى[8]. خىتاينىڭ نازارەت بوشلۇقلىرى فېنتانىل سودىسىنى داۋاملاشتۇرۇشقا يول قويدى، بۇ ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىدە جىددىيچىلىك پەيدا قىلىپ، تاموژنا باجلىرى ۋە دىپلوماتىك توسالغۇلارغا يول ئاچتى[16]. تاموژنا باجلىرى خىتاي ئىقتىسادىغا 120 مىليارد دوللار زىيان يەتكۈزۈپ، سودا سوممىسىنى تۆۋەنلىتىش بىلەن بىرگە، خىتاينى ئىقتىسادىي جەھەتتە قىيىن ئەھۋالغا دۇچار قىلدى[20]. كەلگۈسى تەتقىقاتلار فېنتانىل مەسىلىسىنىڭ باشقا خەلقئارالىق سودا مۇناسىۋەتلىرىگە تەسىرى ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىق يوللىرىنى تەكشۈرۈشكە يۆنىلىشى كېرەك.
[1]  ئىنگلىزچە – opiate – دېگەن سۆز كۆكنار ياكى خەشخەش دەپمۇ ئاتىلىدىغان بىر خىل ئۆسۈملۈكتىن ئېلىنغان ياكى سۈنئىي يوللار بىلەن ياسالغان، مەركىزى نېرۋا سىستېمىسى ۋە مېڭىگە تەسىر كۆرسىتىپ، ئاغرىقنى باسىدىغان ۋە خۇشاللىق ھېس قىلدۇرىدىغان بىر تۈركۈم ماددىلارنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ماددىلار دورا سۈپىتىدە ئىشلىتىلسە، قانۇنلۇق بولىدۇ (مەسىلەن، مورفىن، كودېئىن)، لېكىن قانۇنسىز ئىشلىتىلگەندە (مەسىلەن، خىروئىن، فېنتانىل) زەھەرلىك ماددا دەپ قارىلىدۇ. فېنتانىل بۇ تۈركۈمنىڭ سۈنئىي شەكلى بولۇپ، خىروئىنغا قارىغاندا كۈچلۈكرەك تەسىرگە ئىگە.