قانۇن تونىغا ئورانغان ئىدېئولوگىيە قەپىسى: شەرقىي تۈركىستاندا دىجىتال ساھەنىڭ  قايتا تەرتىپكە سېلىنىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەزكۇر نىزامنامە، ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق ساھەسىدىكى ئەڭ رادىكال سىياسەتنى تىل پىلانى (language planning) ساھەسىدە يۈرگۈزىدۇ. 27-ماددا،  ، ئىنتېرنېت ئۇچۇر مەزمۇنى ئىشلەپچىقارغۇچىلارغا قارىتا مۇنداق بىر ھۆكۈمنى ئېلىپ كېلىدۇ:«ئىنتېرنېت ئۇچۇر مەزمۇنى ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ بىۋاسىتە تارقىتىش، قىسقا سىن ئىشلەش قاتارلىق پائالىيەتلەردە سۆزلەش ۋە يېزىق تىلى سۈپىتىدە دۆلەت ئورتاق تىل-يېزىقىنى (国家通用语言文字) ئىشلىتىشى رىغبەتلەندۈرۈلىدۇ.» (Wang & Guan, 2025).
بۇ ھۆكۈم، شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش تۈركىي تىللار  سۆزلىشىلىدىغان بىر رايوندا، رەقەملىك بىر دىگلوسسىيە (قوش تىللىق دەرىجىلىك قاتلام) پەيدا قىلىدۇ:
ئىناۋەتلىك تىل (H-Language): ئۆلچەملىك خىتايچە (Putonghua)بولۇپ، «مەدەنىيەتلىك»(Wénmíng)، زامانىۋى، جامائەت ساھەسىدە ئىقتىسادىي پايدىسى بولغان تىل سۈپىتىدە كودلىنىدۇ.
يەرلىك تىللار (L-Language): ئۇيغۇرچە ياكى قازاقچىغا ئوخشاش تىللار ئوچۇق-ئاشكارە چەكلەنمىسىمۇ، «رىغبەتلەندۈرۈلمەيدىغان» ۋە شۇ سەۋەبتىن رەقەملىك كۆرۈنۈشچانلىقى ئازايتىلغان تىللار كاتېگورىيىسىگە ئىتتىرىلىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيە، «شىنجاڭنى مەدەنىيەت بىلەن ئوزۇقلاندۇرۇش»  (文化润疆) سىياسىتىنىڭ رەقەملىك قەدىمىدۇر. تور چولپانلىرى ۋە MCN ئورگانلىرى، ئالگورىزىملىق مەزمۇنلاردىن ۋە ئىقتىسادىي رىغبەتلەردىن پايدىلىنىش ئۈچۈن ئانا تىللىرىنى تاشلاشقا ياكى ئىككىنچى ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويۇشقا مەجبۇرلانماقتا. بۇ ئەھۋال، شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركىي تىللارنىڭ جامائەت ساھەسىدىن سۈپۈرۈلۈپ، پەقەتلا ئۆي ئىچى (دومېستىك) دائىرىسىگە قامىلىپ قېلىشىغا سەۋەب بولىدىغان قۇرۇلما خاراكتېرلىك ئاسسىمىلياتسىيە بېسىمىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
3.3. «مۇسبەت ئېنېرگىيە» ۋە بايان قاتلىمى
نىزامنامىدە، رەقەملىك مەزمۇنلار «رىغبەتلەندۈرۈلگەن » ۋە «چەكلەنگەن» دەپ قاتلامغا ئايرىلىدۇ. رىغبەتلەندۈرۈلگەن مەزمۇنلار، دۆلەت «پوزىتىپ ئېنېرگىيە» (正能量) دەپ تەرىپلىگەن تۆۋەندىكى تۈرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:«يېڭى دەۋردىكى پارتىيەنىڭ شىنجاڭنى ئىدارە قىلىش تەدبىرى»(新时代党的治疆方略)«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى، ئىجتىمائىي مۇقىملىقى ۋە مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى.»
بۇ خىل تۈرلەرگە ئايرىش، خابېرماسچە مەنىدە ئېنتېرنىت ساھەسىنى دۆلەت تەرىپىدىن «تەستىقلانغان بايانلار» بىلەن تولدۇرۇلۇشىغا  ، تەنقىدىي پىكىرلەرنىڭ قەتئىي كۆزگە چېلىقماس بولۇشىغا سەۋەب بولىدۇ.  رىغبەتلەندۈرۈلگەن مەزمۇنلار ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىلگىنى بىلەن، «يالغان ئۇچۇر»(虚假信息) ياكى «كىشىلىك ھوقۇققا دەپسەندىچىلىك قىلىش»قا ئوخشاش ئۇقۇملارنىڭ كاتىگورىيەسىنىڭ  قەستەن مۈجمەل قالدۇرۇلۇشى، قوللانغۇچىلارنى چوڭقۇر بىر قانۇنىي ئېنىقسىزلىققا ئىتتىرىدۇ. «يالغان ئۇچۇر» نىڭ چېگرىسى ئېنىق بىكىتىلمەستىن، رەسمىي بايانغا قارشى كېلىدىغان ھەر تۈرلۈك ئۇچۇرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە خالىغانچە كېڭەيتىلىشكە بولىدىغان بوشلۇق قالدۇرۇلغان. نەتىجىدە،  چەكلەش مېخانىزملىرى پەقەتلا دۆلەتنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن ئەمەس، قوللانغۇچىلارنىڭ قورقۇش ۋە ئېنىقسىزلىق سەۋەبىدىن قوللىنىدىغان «ئۆزىنى تەكشۈرۈش/ئۆز ئۆزىنى چەكلەش»自我审查) ئەمەلىيىتى بىلەن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك شەكىلدە ئىشلەيدۇ.
4.3. سۇپا باشقۇرۇش ۋە «پارتىيە رەھبەرلىكى»
نىزامنامە، بولۇپمۇ MCN ئورگانلىرى (网络信息内容多渠道分发服务机构) ۋە ئىجادىي سۈنئىي ئەقىل (生成式人工智能) تەمىنلىگۈچىلىرىگە كەڭ مەسئۇلىيەتلەرنى يۈكلەپ، دۆلەتنىڭ نازارەت قىلىش ئىقتىدارىنى ۋە  دائىرىسىنى بۇلارنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن چەكسىز كېڭەيتمەكتە.
خەۋەر تېكىستىدە تىلغا ئېلىنغان «پارتىيە كومىتېتىنىڭ بىرتۇتاش رەھبەرلىكى» (党委统一领导) پرىنسىپى، باشقۇرۇش مودېلىنىڭ قاتلاملىق تەبىئىتىنى ئاشكارىلايدۇ. گەرچە «ئورتاق باشقۇرۇش» (共治) سۆزى ئىشلىتىلگەن بولسىمۇ، سۇپىلار دۆلەتنىڭ بىرەر «رەقەملىك قاراۋۇلى» سالاھىيىتىگە ئىگە. نىزامنامىنىڭ 30- ۋە 31-ماددىلىرىدىكى جازا تەدبىرلىرى ۋە «جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش»  (问责)، سۇپا باشقۇرغۇچىلىرىنى «خەتەردىن قېچىش» رېفلىكىسى بىلەن ھەرىكەت قىلىشقا ئىتتىرىدۇ. بۇ ئەھۋال، سۇپىلارنىڭ مەزمۇن سۈزگۈچلىرىنى قانۇنىي تەلەپلەرنىڭمۇ سىرتىدىمۇ قاتتىق تۇتۇشىغا (over-compliance) سەۋەب بولىدۇ. نەتىجىدە، رەقەملىك ساھە، قوللانغۇچىلار بىر-بىرىنى نازارەت قىلىدىغان ۋە سۇپىلار ساقچىلىق قىلىدىغان غايەت زور بىر رەقەملىك  تۇرمە  (Panoptikon)   گە ئايلىنىدۇ.
بۇ ماقالىدە، 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنى يولغا قويۇلىدىغان «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ تور مەدەنىيىتى قۇرۇلۇشى نىزامنامىسى» ، ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق ۋە قانۇن تەنقىتچىلىكى نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىنىپ؛ تېكىستنىڭ مەمۇرىي بىر بەلگىلىمە بولۇشتىن ھالقىپ، كەڭ كۆلەملىك بىر ئىجتىمائىي قۇرۇلۇش (social engineering) تۈرى ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. چىقىرىلغان خۇلاسە تۆۋەندىكىچە:
بىرىنچىدىن، تەھلىل قىلىنغان نىزامنامە، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى (Rule of Law) پىرىنسىپىدىن بەكرەك، قانۇن خىتاي دۆلىتىنىڭ ئىدېئولوگىيە ماشىنىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن «قانۇن ئارقىلىق باشقۇرۇش» ئەمەلىيىتىنىڭ كونكرېت بىر مىسالىدۇر. «تور مەدەنىيىتى» ئۇقۇمى، ئېنتېرنىت ساھەسىنى بىتەرەپ بىر ئالاقە مۇھىتى بولۇشتىن چىقىرىپ، دۆلەت بەلگىلىگەن «بىردىنبىر توغرا تارىخ» ۋە «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق كىملىكى» بايانلىرى قايتا ئىشلەپچىقىرىلىدىغان، سەپلىمە ياكى پەرقلىق بايانلارنىڭ بولسا «قانۇن سىرتى» دەپ ئېلان قىلىنىپ چەتكە قېقىلىدىغان بىر مەيدانغا ئايلاندۇرماقتا.
ئىككىنچىدىن، «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭى» ئۇقۇمىنىڭ قانۇنىي بىر مەجبۇرىيەت (ئاساسىي ئوق) ھالىتىگە كەلتۈرۈلۈشى ۋە ئۆلچەملىك خىتايچىنىڭ  رەقەملىك ئىشلەپچىقىرىشتا رىغبەتلەندۈرۈلۈشى، رايوندا كەسكىن بىر «رەقەملىك دىگلوسسىيە» (تىل تەڭسىزلىكى) ياراتماقتا. بۇ ئەھۋال، تۈركىي تىللارنى (ئۇيغۇرچە، قازاقچە قاتارلىقلار) جامائەت ساھەسىدىن ۋە ئىقتىسادىي قىممەت يارىتىشتىن چەتكە قېقىپ، پەقەتلا ئۆي ئىچى دائىرىسىگە قاماپ قويماقتا؛ رەقەملىك سۇپىلارنى ئاسسىمىلياتسىيە خاراكتېرلىك تىل سىياسەتلىرىنىڭ ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن بىرخىللاشتۇرۇشنىڭ ئەڭ ئىقتىدارلىق قورالىغا ئايلاندۇرماقتا.