دىن، كىملىك ۋە ياتلىشىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۈنىمىزدە كاپىتالىستىك ئىقتىسادى تۈزۈمى ۋە مۇستەبىت سىياسىي تۈزۈلمىلەر ياتلىشىشنىڭ مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. تەننەرخىنى چۈشۈرۈش، تېخىمۇ كۆپ نەپ ئېلىش، ئەرزان ئەمگەك كۈچى تېپىش، بازارنىڭ تۈرىنى خىلمۇ خىللاشتۇرۇش، رەقىبلەرنى بىر تەرەپ قىلىش، ئاز تېپىلىدىغان بايلىقلارنى مونوپول قىلىۋېلىش ئۈچۈن دۇنيا ئىقتىسادىنى كونترول قىلىۋاتقان خەلقئارا كۈچلەر نوقۇل ئەمگەكنى ۋە مەھسۇلاتلارنىلا ئەمەس مەدەنىيەتنى، كۈلتۈرنى، كىملىكنى، دىننى، ئېتنىك تۈركۈمنى، چېگرالارنى ھەتتا جىنسىيەتنىمۇ ئېلىپ ساتقىلى بولىدىغان تاۋار ھالىتىگە كەلتۈرمەكتە. ھەممە ئادەم ۋە ھەممە نەرسە نەپ ئېلىش ۋە مال-دۇنيا يىغىش بەدىلىگە تاۋار سۈپىتىدە پايدىلىنىۋاتقان كۈنىمىز دۇنياسىدا كۈچلۈكلەر ئالدىدا تېخنولوگىيەلىك يېڭىلىق يارىتالمىغان، ئىجادلار روياپقا چىقىرالمىغان ۋە سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرالمىغان ئاجىز مىللەتلەر ئۆز دىنى ۋە مەدەنىيىتىگە ئومۇميۈزلۈك ياتلىشىشقا قاراپ يۈزلەنمەكتە. بۇ مىللەتلەر دۇنيا ئىقتىسادى ۋە كاپىتالىستىك كۈچلەرنىڭ خاھىشى ۋە ئارزۇسى بويىچە ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولماقتا. ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، بۇ مىللەتلەر ياشاۋاتقان جەمئىيەتلەردە ئىشغالىيەت، ئىچكى ئۇرۇش، ھاكىمىيەت بوشلۇقى، سىياسىي مۇقىمسىزلىق، ئاشقۇنلۇق، ئېتنىك پارچىلىنىش، مەزھەپ توقۇنۇشى، دىنى ۋە مەدەنىيەت نىزامسىزلىقى يۈز بەرمەكتە. ئاجىز مىللەتلەر ئۆز ۋەتىنى ۋە كۈلتۈرىگە تولۇق ئىگە بولالماي ئۆز كىملىكىگە قارار بېرىشتىن ئاجىز قالغاندا، بۇنىڭغا دۇنيا ئىقتىساد سىستېمىسى ئىمتىياز ۋە ئارتۇقچىلىقىدىن پايدىلىنىپ رەھىمسىزلەرچە قارار بېرىدۇ. تاۋارلارغا چوقۇنۇش يۇقىرى پەللىگە چىققان كۈنىمىز دۇنياسىدا ماددىغا قۇل بولۇشتىن قۇتۇلۇپ، ئۆز كۈلتۈر ۋە دىنىنىڭ خوجايىنى بولۇش تولىمۇ زۆرۈردۇر.
ياتلىشىش ئۆز دۇنياسىدىن يىراقلىشىش، باشقا مەھسۇلاتلار، ئۇقۇملار، سىمۋوللار، ئارزۇ-خىياللار ئىچىدە كىملىكىدىن ئايرىلىپ قېلىش، يات دىيارلاردا قېقىلىپ سوقۇلۇپ ياشاشنى كۆرسىتىدۇ . ياتلىشىش مەسىلىنى قايسى نۇقتىدىن كۆزىتىشكە قاراپ ئۆزگىرىدۇ، مەسىلەن، دىنى ياتلىشىش تەۋھىدتىن يىراقلىشىش، ئىنسانىي ياتلىشىش ئۆز شەخسىيىتىدىن ئۇزاقلىشىش، ئىجتىمائىي ياتلىشىش ئىجتىمائىي نىزاملاردىن چەتنەپ كېتىش، ئىقتىسادى ياتلىشىش ئىش ھەققىنى ئالالماسلىق، سىياسىي ياتلىشىش سىياسىي پىرىنسىپ ۋە ئورگانلارنىڭ سىرتىدا قېلىش، مائارىپ جەھەتتىكى ياتلىشىش بولسا تەلىم-تەربىيەدىن مەھرۇم قېلىش ۋە كەسىپ ئىگىلەش پۇرسىتىگە ئېرىشەلمەسلىكنى كۆرسىتىدۇ. پىكىر ۋە ۋىجدانى جەھەتتە ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قېلىش ياكى بەدەن بىلەن روھ ئوتتۇرىسىدىكى زىتلىق پەيدا قىلغان توقۇنۇش بولسا پەلسەپىۋى جەھەتتىكى ياتلىشىش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. جەمئىيەت بىر پۈتۈن ھالدا نەزەرگە ئېلىنغىنىدا جەمئىيەتنىڭ نىزاملىرى، فۇنكسىيەلىرى، ماددىي ۋە مەنىۋى بايلىقلىرى، سىمۋوللىرى بىر گەۋدىنىڭ پارچىلىرىغا ئوخشاش بىر-بىرىنى تولۇقلىيالمىسا ياتلىشىش كېلىپ چىقىدۇ. شەخس، جەمئىيەت، دۆلەت، ھاياتنى مەنىگە ئىگە قىلىدىغان ئورتاق نىشان ۋە غايىلەردىن يىراقلىشىشمۇ نىزامسىزلىق، مۇقىمسىزلىق، كىملىك بوھرانى ۋە ياتلىشىش كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شەھەرلىشىش، لىبېرالىزم، راتسىيوناللىشىش ۋە ئىنىدۇۋداللىققا ماس ھالدا يېڭى پىكىر، بىلىم ۋە تېخنولوگىيە روياپقا چىقىرىشتىن زىيادە، كاپىتالىستىك ئىقتىسادى تۈزۈمنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن بىلىپ بىلمەي ھەسسە قوشقان ، ماددىي مەدەنىيەتلەردىن ئاڭسىزلارچە پايدىلىنىدىغان، ماركىلار، سىمۋوللار، ئوبرازلار تەرىپىدىن بېكىتىلگەن «ئىنتېرنېت دۇنياسىدىكى مەۋھۇم ھەقىقەتلەر»دە ياشايدىغان، سۈنئىي ئېھتىياجلارنىڭ كويىدا يۈرىدىغان ، كىرىمىدىن بەكرەك چىقىمغا مەجبۇرلانغان، قەرز پاتقىقىغا پېتىپ كەتكەن، يالغۇزلۇققا مەھكۇم بولغان، ئائىلە، مەدەنىيەت، كۈلتۈر ۋە ئىقتىسادى كاپىتال يېتىشمىسىمۇ ئابرۇي تالىشىدىغان ۋە بۇ سەۋەبتىن ئىجتىمائىي تىنچلىققا بۇزغۇنچىلىق قىلىپ، ئىجتىمائىي نىزام، ئەنئەنىۋى قىممەت ئۆلچەملىرى ۋە دىنى قائىدىلەرگە زىت ھالدا تېلېۋىزىيە ۋە ئىنتېرنېت ۋاسىتىسى ئارقىلىق سۈنئىي ھالدا ئىجتىمائىيلىشىۋاتقان، شەخسىيەتچى، نەپخور، كەيىپخور، ئىجتىمائىي ئەخلاقنى جىنسىيەت سەۋىيەسىگە چۈشۈرۈپ ھەر قانداق ئەخلاقسىزلىقنى قىلىدىغان شەخسلەر كۆپەيگەنسېرى كىملىكسىزلىك، نىشانسىزلىق ۋە ياتلىشىشمۇ ئومۇملىشىپ ماڭىدۇ. ناۋادا بۇ خىلدىكى نىزامسىزلىق بولۇپمۇ دىن، كۈلتۈر ۋە ئىقتىسادنىڭ غول كۈچى ھېسابلىنىدىغان ئوتتۇرا قاتلام كىشىلىرى ئارىسىغا تارقىلىپ كەتكەن تەقدىردە، ياتلىشىش ھادىسى تېخىمۇ خەتەرلىك ئەھۋاللارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.