كەلگۈسىگە نەزەر: خىتاي دۇنياغا غوجىدارلىق قىلالامدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كەلگۈسىگە نەزەر: خىتاي دۇنياغا غوجىدارلىق قىلالامدۇ؟([1])
ۋاشىنگتون بېيجىڭغا بولغان بېسىمنى كۈچەيتىپ، ئۇنىڭ ئامېرىكانىڭ يەرشارى ھۆكۈمرانلىقى ساھەسىدىكى رىقابەت كۈچىگە چەكلىمە قويۇشنى قارار قىلدى. ئەمما مەسىلە: ئامېرىكانىڭ دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي بېسىمى ئېغىر دەرىجىدىكى يېپىق خىتاي سىستېمىسىدا  ھەقىقىي ئۈنۈمگە ئېرىشەلەمدۇ؟
ئاتنىڭ چۇلۋۇرى دەل مانا بۇ يەردە، خىتايدەك سىرتقا پۈتۈنلەي يېپىق ۋە پىكرىي جەھەتتە بېكىنمە ، ئۆزىنىڭ ئىمپېرىيالىزم نىشانىغا قاراپ تىنىمسىز ئىلگىرىلەۋاتقان ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش شەكلىنىڭ، يېڭى ھادىسە ۋە ئۆزگىرىشلەرگە قارىتا نورمال تەرەققىي قىلالايدىغان ۋە ۋەزىيەتكە ماسلىشالايدىغان، ئۆزگىرىپ – ئالمىشالايدىغان ھاكىمىيەت سىستېمىلىرىغا قارىغاندا ئۆمرى ئىنتايىن قىسقا بولىدۇ. ئازراق ئۆتمۈشكە قايتىدىغان بولساق: بۈيۈك سوۋېت ئىمپېرىيەسىنىڭ يىمىرىلىشىنىڭ مۇھىم سەۋەبلەرنىڭ بىرى، ئۇنىڭدىكى سىياسىي تۈزۈمنىڭ ئەۋرىشىم ۋە ماسلىشىشچان مۇئامىلەلەردىن خالىي قالغانلىقىنى بايقايمىز. خىتاي بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدا نۇرغۇن ئوخشاشلىقلار مەۋجۇت بولۇپ، ھەر ئىككىسى مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ ھاياتىنى تۇلۇق كونتروللۇق ئاستىغا ئېلىۋېلىپ، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مونوپوللۇق ئاساسىدىكى كومپارتىيە پىكىرىگە تايىنىدۇ؛ بۇ پىكىرنىڭ، پارتىيەنىڭ چوڭ پىلانلىرىنى روياپقا چىقىرىدىغانلىقىغا تولۇق ئىشىنىدۇ.
ئەمما تارىخ، ئەمەلىيەتنىڭ بۇنىڭ ئەكسىچە بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. ئارقىدىن كورونا كىرىزىسى مەيدانغا كېلىپ، يېپىق ھۆكۈمەتلەر ئالدىدىكى ئېغىر خەۋپلەرنى ئاشكارىلاپ قويدى.
خىتاي ۋىرۇسىنىڭ بىر ئەمەس، ئىككى تەرىپى بار:
گەرچە ۋىرۇس تۇنجى بولۇپ خىتايدىن تارقالغان بولسىمۇ، ھازىر خىتاي ئەندىزىسىنى قوللىغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى، «بېيجىڭنىڭ، ھاكىمىيەت سىستېمىسىدىكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ يېتەكچىلىكىدە، كورونا يۇقۇمىنى تېز بىر تەرەپ قىلىپ، ئۇنى يېڭىپ چىققان تۇنجى دۆلەتكە ئايلانغانلىقى»نى ئىلگىرى سۈرۈشۈۋاتىدۇ. ئەمەلىيەتتە، سىياسىي قۇتۇپلىشىش نەتىجىسىدە سەلبىي تەسىرگە ئۇچرىغان دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ ئەكسىچە، خىتايدىكى، دۆلەتنىڭ يۇقىرى رەھبەرلىك قاتلىمىدىكىلەرنىڭ ئارقىسىدىكى مەمۇرىي ئورگانلارنىڭ بىرلىشىشى بۇ تېز سۈرئەتلىك غەلىبىنى ۋۇجۇدقا چىقارغان ئىدى. ئەمما، ئۇلار ئىنتايىن مۇھىم بىر تەرەپكە سەل قاراۋاتىدۇ، يەنى خىتاي ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمەت مودېلى ۋىرۇسنى تۇنجى بايقىغان خىتاي دوختۇر لى ۋېنلياڭنى قاتتىق باستۇرۇش ئارقىلىق ئېغىزىنى تۇۋاقلاپ، بۇ يۇقۇمنىڭ دۇنياغا يامراپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.[2]
ئۇلار ۋۇخەندىن ۋىرۇسنىڭ تارقالغانلىقى توغرىسىدا 1- ئاينىڭ بېشىدىلا دوكلات تاپشۇرۇۋالغان بولسىمۇ، ئەمما يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى كېسەللىك تارقىلىپ ئىككى ھەپتە ئىچىدە ھېچقانداق جىددىي تەدبىر قوللانمىغان.
شۇڭلاشقا ، گەرچە خىتاي يۇقۇم ئەھۋالىنى تېز بىر تەرەپ قىلغان ھېسابلانسىمۇ، بۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خاراكتېرىنى ۋە ۋىرۇسنىڭ پۈتۈن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقىلىشىغا سەۋەب بولغانلىقىنى ئىنكار قىلمايدۇ.[3]
ئالدىراقسانلىقنىڭ ئېغىر خاتالىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقارغىنىدەك، كېچىكتۈرۈشنىڭ كىرىزىسلىرى تېخىمۇ ئېغىر بولاتتى، ئەلۋەتتە. بۇ نۇقتىدا خىتاي دۆلىتى پۈتۈنلەي تەھدىتكە ئۇچرىشىشى مۇمكىن. شى جىنپىڭنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا، بۇنداق خاتا سىياسەتلەردىن ساقلىنىشنىڭ قىيىن ئىكەنلىكى ئېنىق. چۈنكى بۇنىڭدەك ئۆز بېشىمچى كىشىنىڭ چىقارغان قارارىنى ئۆزگەرتىشى ئۇنىڭ خاتالىقتىن خالىي غايىۋى رەھبەر بولۇشتەك ئوبرازىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىدۇ. كوللېكتىپ چىقارغان خاتا قارارلارنى ئۆزگەرتىش ئاسانغا توختايدۇ، چۈنكى ئۇ ۋاقىتتا ئەيىب مەلۇم بىر ئادەمگە ئەمەس، بەلكى بىر توپ كىشىلەرگە يۈكلىنىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ كومپارتىيە ئىچىدە ساداقەتمەنلىك تەلەپلىرى ئاللىبۇرۇن ئۆزئارا پىكىر ئالماشتۇرۇشتىن ئۆتۈپ كەتكەن بولۇپ، پارتىيە ئىچىدىكى باشقىچە پىكىردىكىلەرنى جىمىقتۇرۇپ بولدى. بۇ سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، كومپارتىيە ئامېرىكا بىلەن بولغان تىركىشىشتە كەلگۈسىدىكى خاتالىقلاردىن ساقلىنىش ياكى يارىشىۋېلىشىشتا جىددىي شەكىلدە ئەۋرىشىملىككە موھتاج بولۇۋاتىدۇ.[4]