ھىندىستان – تەيۋەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى: ئۆزەك دىپلوماتىيەسىدىن مالاككا قامالىغىچە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھىندىستان – تەيۋەن مۇناسىۋىتىنىڭ ئىككىنچى تۈۋرۈكى تېخنىكا ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقتۇر، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (ئۆزەك)   يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرىدىكى خىتاينىڭ ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ھىندىستان تەيۋەننىڭ تېخنىكىسىغا، تەيۋەن بولسا ھىندىستاننىڭ بازىرى ۋە ئىشلەپچىقىرىش يوشۇرۇن كۈچىگە تايانماقتا. «تەيبېي ۋاقىت گېزىتى» ۋە «فوكۇس تەيۋەن» نىڭ خەۋەرلىرىگە قارىغاندا، تەيۋەننىڭ PSMC شىركىتى بىلەن ھىندىستاننىڭ تاتا گۇرۇھى ئوتتۇرىسىدىكى 11 مىليارد دوللارلىق ئۆزەك زاۋۇتى قۇرۇش كېلىشىمى بۇ ھەمكارلىقنىڭ يۇقىرى پەللىسى ھېسابلىنىدۇ[3]. بۇ ئىتتىپاقلىق خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى مونوپوللۇقىنى بۇزۇپ تاشلاشنى نىشان قىلغان.
بىراق، بۇ ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇر بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدا ئويلىنىشقا تېگىشلىك ئېغىر مەسىلىلەر بار. ئاكادېمىكلەر شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، ھىندىستاننىڭ ئىچكى ئۇل-ئەسلىھە شارائىتى ۋە بىيۇروكراتلىق تۈزۈلمىسى تەيۋەن شىركەتلىرى ئۈچۈن زور خەتەر ھېسابلىنىدۇ. ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇقىم بولغان توك، سۇ تەمىناتى ۋە يۇقىرى ساپالىق ئىنژېنېرلار قوشۇنى بولمىسا بولمايدۇ. ھىندىستاننىڭ نۇرغۇن رايونلىرىدا بۇ شەرتلەر تېخى تولۇق ھازىرلانمىغان. مەسىلەن، تەيۋەننىڭ Foxconn شىركىتىنىڭ ئىلگىرى ھىندىستاندىكى بەزى تۈرلەردىن چېكىنىپ چىققانلىقى ياكى تۈر باشقۇرۇشتا قىينىلىپ قېلىشى، بۇ «تېخنىكا ئىتتىپاقى» نىڭ يولىنىڭ تەكشى ئەمەسلىكىنىڭ ئىسپاتى ئىدى.
بۇنىڭدىن باشقا، ئەمگەك كۈچى مەدەنىيىتىدىكى پەرق ۋە مەمۇرىي تەستىقلاش جەريانىدىكى ئاستىلىق، تەيۋەن مەبلىغىنىڭ ھىندىستانغا تېز سۈرئەتتە يۆتكىلىشىگە دەخلى قىلماقتا. گەرچە ئىككى ھۆكۈمەت ئەمگەك كۈچى ھەمكارلىق ئەسلەتمىسى ئىمزالاپ، ھىندىستانلىق ئىشچىلارنى تەيۋەنگە ئەۋەتىشنى پىلانلىغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ جەريانمۇ خىتاينىڭ ساختا ئۇچۇر ھۇجۇملىرى ۋە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مەمۇرى باشقۇرۇش پەرقى سەۋەبىدىن مەلۇم توسالغۇلارغا ئۇچرىماقتا. شۇڭا، ھىندىستاننىڭ خىتاينىڭ ئورنىغا (China Plus One) ئىقتىسادىي مەركەزگە ئايلىنىش ئارزۇسى، يېڭى دېھلىنىڭ ئۆزىنىڭ ئىچكى ئىسلاھاتىنى قانچىلىك تېز ئېلىپ بارالىشىغا باغلىق.
شۇنداقتىمۇ، ئىككى تەرەپنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنىڭ كۈچلۈكلۈكى بۇ ئىقتىسادىي توسالغۇلارنى يېڭىش ئۈچۈن  ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بولۇۋاتماقتا. چۈنكى تەيۋەن ئۈچۈن ھىندىستان بازىرى خىتاي بازىرىغا بولغان بېقىنىشنى ئازايتىشنىڭ بىردىنبىر يولى بولسا، ھىندىستان ئۈچۈن تەيۋەننىڭ تېخنىكىسى «ھىندىستاندا ياساش» (Make in India) پىلانىنىڭ غەلىبە قىلىشىنىڭ ئاچقۇچىدۇر. بۇ ئۆزئارا ئېھتىياج، رېئال قىيىنچىلىقلارغا قارىماي ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇشقا مەجبۇرلايدۇ.
خۇسۇسەن، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئەقلىي ئىقتىدارلىق شەھەر قۇرۇلۇشى، يېشىل ئېنېرگىيە ۋە ئېلېكتىرونلۇق ماشىنا ساھەسىدىكى ھەمكارلىقلار خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ھىندىستان بازىرىدىكى ئورنىنى تېز سۈرئەتتە ئىگىلىمەكتە. خىتاينىڭ خۇاۋېي، ZTE قاتارلىق شىركەتلىرىنىڭ ھىندىستاننىڭ 5G قۇرۇلۇشىدىن چىقىرىۋېتىلىشى ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا تەيۋەن ۋە غەرب شىركەتلىرىنىڭ كىرىشى، ئىقتىسادىي ساھەدىكى «خىتايسىزلاشتۇرۇش» مۇساپىسىنىڭ ئەمەلىي كۆرۈنۈشىدۇر.
كۆپ فرونتلىق بېسىم ۋە يادرو قوراللىرى كۆلەڭگىسى
خىتاي ھىندىستان – تەيۋەن مۇناسىۋىتىنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا قارىتا ئىنتايىن جىددىي ۋە دۈشمەنلەرچە ئىنكاس قايتۇرماقتا. خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرىنىڭ نەزىرىدە، ھىندىستاننىڭ ھەرىكىتى خىتاينى غەربىي جەنۇب (ھىمالايا) ۋە شەرقىي جەنۇب (تەيۋەن ۋە دېڭىز) تىن ئىبارەت ئىككى يۆنىلىشتىن قورشاۋغا ئېلىش ئۇرۇنۇشىدۇر. بۇ ئەھۋال خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنى ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچىنى چېچىۋېتىشكە ۋە بىرلا ۋاقىتتا كۆپ فرونتتا ئۇرۇش قىلىشقا تەييارلىق قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ، بۇ  ھەربىي ئىستراتېگىيەدە جەھەتتە ئەڭ چوڭ تاكتىكا (Deterrence) سانىلىدىغان ئۇسۇلدۇر.
بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئەڭ نازۇك مەسىلە — «يادرو قوراللىر ى»     (Nuclear     Shadow)      دۇر. ھىندىستان ۋە خىتاي ھەر ئىككىسى يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت. ئادەتتە يادرو دۆلەتلىرى بىۋاسىتە كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇشتىن ساقلىنىشقا تىرىشىدۇ. بىراق، تەيۋەن مەسىلىسى خىتاينىڭ «يادرولۇق مەنپەئەتى» دەپ قارىلىدىغان بولغاچقا، ھىندىستاننىڭ بۇ مەسىلىگە ئارىلىشىشى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش خەۋپىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرىدۇ. شۇڭا، ھىندىستان ئوچۇق-ئاشكارا ھەربىي ئىتتىپاق تۈزۈشتىن كۆرە، «كۈلرەڭ رايون» (Grey Zone) دىپلوماتىيەسىنى قوللىنىپ، خىتاينى كۈچىنى چېچىش، ئەمما ئۇرۇش قوزغىلىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئارىلىقىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلاشنى تاللىدى.
خىتاي بۇنىڭغا قارىتا ھىمالايا چېگراسىدىكى ھەربىي ئۇل-ئەسلىھەلەرنى كۈچەيتىش، پاكىستاننى زامانىۋى قوراللار بىلەن تەمىنلەش ۋە ھىندى ئوكياندىكى سۇ ئاستى پاراخوت پائالىيەتلىرىنى كۆپەيتىش ئارقىلىق جاۋاب قايتۇرماقتا. خىتاينىڭ مەقسىتى — ھىندىستاننى ئۆز چېگراسى ئىچىدىكى خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرى بىلەن ئاۋارە قىلىپ قويۇشتۇر. ئەمما ئانالىزچىلارنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ بۇ بېسىمى ئەكسىچە ئۈنۈم بېرىپ، ھىندىستاننى ئامېرىكا، ياپونىيە ۋە ئاۋسترالىيە (QUAD) بىلەن بولغان بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى تېخىمۇ چىڭىتىشقا ئىتتىرمەكتە.
خۇسۇسەن، ھىندىستاننىڭ ئامېرىكا بىلەن ئىمزالىغان ئالىي دەرىجىلىك تېخنىكا ۋە مۇداپىئە كېلىشىملىرى (iCET)، ھىندىستاننىڭ خىتايغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرماقتا. بۇ خەلقئارالىق ئارقا كۆرۈنۈش، ھىندىستاننىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە تېخىمۇ دادىل قەدەم تاشلىشىغا ئىشەنچ ئاتا قىلدى.  ھىندىستاننىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمى ۋە بازىرى خىتاي ئۈچۈنمۇ ۋاز كەچكىلى بولمايدىغان دەرىجىدە چوڭ بولغاچقا ،خىتاي دىپلوماتىك تەھدىت ۋە ئىقتىسادىي جازالار ئارقىلىق ھىندىستاننى توسۇشتا ئاجىزلىق قىلماقتا.