يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ب د ت نىڭ قۇرۇلمىسى ۋە دىپلوماتىك ساھەدە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر. كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشتا خەلقئارا جامائەت دۇچ كەلگەن مەسىلىلەرنىڭ كۆپ سانلىقى ھۆكۈمەتلەرنىڭ پوزىتسىيىسىدىن كېلىپ چىقماقتا. خەلقئارا جامائەتچىلىك كىشىلىك ھوقۇقنى كۈچلۈك شەكىلدە قوغدايدىغان ھالغا كېلىشى، بەلكىم كىشىلىك ھوقۇق بىلەن دىپلوماتىك ساھە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ قايتىدىن قاراپ چىقىلىشى ۋە يېڭى پرىنسىپلارغا باغلىنىشىنى تەقەززا قىلماقتا.
ئىدىئولوگىيەلىك رىقابەتتىن كېلىپ چىققان مەسىلىلەر. كىشىلىك ھوقۇق كۆپىنچە ۋاقىتتا دۆلەتنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن نەزەردىن ساقىت قىلىنىدۇ ياكى دۆلەت بىخەتەرلىكى دېگەندەك توقۇلما سەۋەپلەر بىلەن دەخلى تەئەرۇزغا ئۇچرايدۇ.
مەسىلىگە قاراش نۇقتىئىنەزىرى ۋە ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدىغان مەسىلىلەر. مەيلى مىللىي ياكى خەلقئارا سەۋىيەدە بولسۇن، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ قوغدىلىشىغا تەسىر يەتكۈزىدىغان مەسىلىلەرگە دۇچ كەلگەندە، ھۆكۈمەتلەر كۆپىنچە دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش ياكى ئۆزگۈرۈشكە ئوخشاش تېز بىر تەرەپ قىلىشقا تېگىشلىك ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ پوزىتسىيە ئۇلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقنىڭ دەپسەندە قىلىنماسلىقىغا ئانچە پەرۋا قىلىپ كەتمەسلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان مەسىلىلەرنىڭ خاتا تەرەپكە ئىتتىرىلىشى، خەلقئارا جامائەتچىلىك كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشتا دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلاردىن بىرى. ھالبۇكى، تىنچلىق، قورالسىزلىنىش، تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقى قاتارلىق مەسىلىلەرگە كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن قاراش كېرەك ئەمەسمۇ؟
ۋەقە – ھادىسىلەرنى چۈشىنىشتە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر. كۆپىنچە ۋاقىتتا دۇنيانىڭ پەرقلىق جايلىرىدا كۆرۈلگەن كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندە قىلىنىشىغا مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر ب د ت غا يېتىپ بېرىشى ئۇزۇنغا سوزۇلىدۇ. ب د ت دا ئوتتۇرىغا قويۇلىشى سىياسى ياكى مەنپەئەتپەرەست ئىدىيەلەرنىڭ تەسىرى بىلەن كىچىكىپ كېتىدۇ.
چارە دەپ قارالغان ئىنكاس قايتۇرۇشتىكى ئۇسلۇپ ۋە ئىجرائاتلاردىكى ئىپتىدائىيلىق. دۇنيانىڭ پەرقلىق جايلىرىدا كىشىلىك ھوقۇقنىڭ دەپسەندە قىلىنىش تۈرى كۆپ خىل بولماقتا. لېكىن بۇلارنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ب د ت قايتۇرىدىغان ئىنكاس ۋە قىلالايدىغان ئىشلىرى نېمە؟ بۇلارنىڭ ئەڭ ئالدىدا مۇھاكىمە قىلىش ۋە جىددى تەدبىر قوللىنىش، كېلىشتۈرگۈچى بولۇش، تەكشۈرۈش، ئېنىقلاشقا ئوخشاش مۇئەييەن ھەرىكەت شەكىللىرى بىلەن رەسمىي باياناتلاردىن ئىبارەت. ئىقتىسادىي جەھەتتە مەسىلىلەرنى ئېنىقلاشتەك مەسىلىلەر ۋە ئوخشاش مەسىلىلەرگە دۇچ كەلمەكتە.
7. غول زىتلىق ۋە دۆلەتتىن كەلگەن تەھدىت
بۇ نۇقتىدا بىر زىتلىقنى كۆرىمىز. دۆلەت كىشىلىك ھوقۇقنىڭ تەبىئىي ھىمايىچىسى بولۇشىغا قارىماستىن، ئەپسۇسكى دۆلەتلەر بۈگۈن كىشىلىك ھوقۇقنى قوغدىمايلا قالماي، يەنە ئۇنى دەپسەندە قىلماقتا. بۇ ئەھۋالنى « قانۇنلۇق تېررورزىم » دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. قانۇنلۇق تېررورزىم « ئەكسىل ئىنقىلاۋى تېررورزىم » ياكى قىسمەن « جىنايى تېررورزىم » سەۋەب سۈپتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا ۋە بۇ ئارقىلىق « دۆلەت تېررورى »نى يوللۇق قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇلماقتا. مۇستەبىت ۋە ھاكىم مۇتلەق دۆلەتلەر دەل دۆلەت تېررورىزىمى يولغا قويماقتا.  ھالبۇكى ( چاغداش ) دۆلەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشتىن ئىبارەت مەسئۇلىيىتى بار ۋە مانا بۇ بىر دۆلەتنى دىموكراتىك قانۇن دۆلىتى سالاھىيىتىگە ئىگە قىلغان ئامىلدۇر. ئۇنداقتا ئاساسى قانۇندا تىلغا ئېلىنغان دىموكراتىك، لائىك، سوتسىيال قانۇن دۆلىتى بۇ مەسئۇلىيىتى قانداق قىلىپ ئادا قىلىشى كېرەك؟ مانا بۇ جاۋاپ بېرىلىشى زۆرۈر بولغان ئاساسلىق سوئالدۇر. بۇ سوئالنىڭ جاۋابىنى تۆۋەندىكى ئىككى تېمىغا يىغىنچاقلاش مۇمكىن:
1)	دۆلەت ئالدى بىلەن شەخسنىڭ دۇنيادا « ياشىيالايدىغان ھالغا » ئىگە بولىشى ( ھەم جىسمانىي ھەم مەنىۋى بىر پۈتۈنلۈك ئىچىدە ياشىيالايدىغان ھالدا بولۇشى ) مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشقا مەسئۇل.
2)	ئۇنىڭدىن كېيىن دۆلەت شەخسنى ھەر جەھەتتىن تەھدىت قىلىدىغان خەۋپلەردىن قوغدايدىغان شەكىلدە تەشكىللىنىشى كېرەك. يەنى دۆلەت شەخسنىڭ جىسمانىي ۋە ئىجتىمائىي پۈتۈنلىكىنى قىسمەن ياكى تولۇق ھالدا بۇزۇلمايدىغان شەكىلدە تەشكىللىنىشى كېرەك.
كىشىنىڭ جىسمانىي پۈتۈنلىكىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدىغان خەۋپ يا ئۆزىدىن كېلىدۇ ( ئۆلىۋېلىش ) ياكى باشقا بىر شەخس ۋەياكى گۇرۇپپىدىن ياكى دۆلەتتىن كېلىدۇ. ئالدىنقى ئىككىسى كىشىنىڭ جىسمانىي ۋە مەنىۋىي قۇرۇلمىسىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىشنى مەقسەت قىلغان خەۋپلەر بولسا، ئۈچىنچىسى، يەنى دۆلەتتىن كېلىدىغان خەۋپ كۆپىنچە ۋاقىتتا مەۋجۇت تۈزۈمنى قوغداش، ئادالەتنى بەرپا قىلىش ياكى ئىبرەت قىلىش مەقسىتىدە قولغا ئېلىش، قىيناش، تۈرمىگە تاشلاش ئارقىلىق جىسمانىي ۋە مەنىۋىي قۇرۇلمىسىنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدۇ ياكى ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىش ئارقىلىق جىسمانىي پۈتۈنلىكىنى پۈتۈنلەي كۆزدىن يوقتىدۇ. ھالبۇكى، بۇ نۇقتىدا دۆلەتنىڭ ياشىتىش مەسئۇلىيىتى ھەر دائىم غالىپ كېلىشى كېرەك. بۇ سەۋەپتىن دۆلەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە ھۆرلۈككە بولغان ھۆرمىتىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان شەكىلدە تەشكىل قىلىنىشى زۆرۈر بولۇپ، بۇ ئاساس كۈنىمىزدە بارغانسېرى مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولماقتا.