ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتى: پۇت تىرەپ تۇرۇشتىن مەۋجۇتلۇقىنى قايتا ئويلىنىشقىچە (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەڭ ھەيران قالارلىقى شۇكى، يۇقۇمنىڭ ئاخىرلىشىش مەزگىلىدە كۆرۈلگەن ئىجابىي پوزىتسىيەلەر پۈتۈنلەي يوقاپ كەتتى. 2021-يىلى، شىركەتلەرنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىدىن كۆپرەكى كەلگۈسى ئىككى يىلدا ئۆز ساھەسىنىڭ ئېشىشىغا نىسبەتەن ئۈمىدۋار بولغان بولسا، 2025-يىلىغا كەلگەندە ئۈمىدۋارلىق نىسبىتى %29.02 گە چۈشۈپ قالدى، ئۈمىدسىزلىك نىسبىتى ئوخشاش دەرىجىدە ئۆرلىدى، بىتەرەپ پوزىتسىيە بولسا %41.75 لىك رېكورت ياراتتى.
4.1.2  باراۋەر رىقابەت مەيدانى
خىتايدا، ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرى بازارغا كىرىش، بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىنى قوغداش، ھۆكۈمەت سېتىۋېلىش توختاملىرىغا باھا بېرىش ۋە باشقا نۇرغۇن مەسىلىلەردە خىتاي شىركەتلىرىگە سېلىشتۇرغاندا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش جەھەتتە پايدىسىز ئورۇندا تۇرۇۋاتىدۇ دەپ قارىلىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرى خىتايدا ئىنتايىن قىيىن بولغان نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش مۇھىتىدا تىجارەت قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ رىقابەت كۈچىگە بولغان ئۈمىدۋارلىق نىسبىتى ئىزچىل تۆۋەن، ئۈمىدسىزلىك نىسبىتى ئىزچىل يۇقىرى بولۇپ كەلدى. يېقىندا، بىتەرەپ پوزىتسىيە تۇتقان جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ سانى كۆرۈنەرلىك ئازىيىپ، ئۈمىدسىز پوزىتسىيە تۇتقانلارنىڭ سانى كۆپەيدى.
بۇ ھەرىكەتچانلىقنىڭ مۇھىم مىساللىرى ھۆكۈمەت سېتىۋېلىش توختاملىرىغا ئائىت نىزام لايىھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، بۇ توختاملارنىڭ قىممىتى ھەر يىلى كەم دېگەندە 500 مىليارد دوللارغا يېتىدۇ. خىتاينىڭ 2024-يىلى 12-ئايدىكى «ھۆكۈمەت سېتىۋېلىش ساھەسىدىكى دۆلەت ئىچى مەھسۇلات ئۆلچىمى ۋە يولغا قويۇش سىياسىتى توغرىسىدىكى ئۇقتۇرۇش»ىدا، دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىنىڭ باھاسىدىن %20 ئېتىبار بېرىلىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. «دۆلەت ئىچىدە ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلات» نىڭ كونكرېت ئېنىقلىمىسىنىڭ ئايدىڭلاشتۇرۇلۇشىنى كۈتۈۋاتقان بولسىمۇ، بۇ ھەرىكەتلەر دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ «ھۆكۈمەت سېتىۋېلىش كېلىشىمى» گە خىلاپ كېلىدىغاندەك قىلىدۇ، خىتاي بۇ كېلىشىمگە 2002-يىلىدىن باشلاپ كۆزەتكۈچى بولۇپ، ئىمزا قويغۇچى دۆلەت بولۇش ئۈچۈن سۆھبەتلىشىۋاتىدۇ.
10-رەسىمدە بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك ناچار كەيپىيات كۆرسىتىلگەن بولۇپ، كەلگۈسى يىللاردا رىقابەت كۈچىگە نىسبەتەن بىتەرەپ كۆز قاراشتا بولىدىغانلىقىنى ئېيتقان جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ سانى ئەزەلدىن بۇنچە ئاز بولۇپ باقمىغان، ئۈمىدۋارلارنىڭ ئاللىقاچان كىچىك بولغان نىسبىتى 2022-يىلىدىكى %15 دىن 2025-يىلى %8.75 گە چۈشۈپ قالغان. 2017-يىلىدىن 2023-يىلىغىچە، بىتەرەپلىك بۇ مەسىلىدىكى ئاساسلىق كەيپىيات ئىدى – ئۈمىدسىزلىك بىلەن بىرگە – ئەمما 2023-يىلىدىن باشلاپ ئۈمىدسىزلىك تەرىپىدىن زور دەرىجىدە بېسىپ چۈشۈلدى. ھازىر، جاۋاب بەرگەنلەرنىڭ پەقەت %31.61 ىلا خىتايدىكى رىقابەت كۈچىگە نىسبەتەن بىتەرەپ كۆز قاراشتا، بۇ 2023-يىلىدىكى %41.92 گە سېلىشتۇرغاندا كۆرۈنەرلىك تۆۋەن. ئۈمىدسىزلىك نىسبىتى شىددەت بىلەن ئۆرلەپ، 2025-يىلىدىن كېيىنكى ئىككى يىلدا ئۆزىنى رىقابەت كۈچى يوق ھېس قىلىدىغان جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ نىسبىتى %59.64 كە يەتتى، بۇ 2023-يىلىدىكى %46.49 دىن يۇقىرى.
4.1.3  سىياسىي بېسىم
يەر شارى مىقياسىدا، سودا مۇناسىۋەتلىرى بارغانسېرى سىياسىيلاشتۇرۇلماقتا، «ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك» قاتارلىق ئاتالغۇلار سىياسەتچىلەر ۋە جامائەتچىلىك ئارىسىدا كۈچىيىۋاتىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايدىكى سودا ئۇيۇشمىسى 2020-يىلىدىن باشلاپ بۇ مەسىلىنى تەكشۈرۈپ، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدا ھېس قىلغان ئوخشىمىغان سىياسىي بېسىم مەنبەلىرىنى چوڭقۇرلاپ تەھلىل قىلغان. سىياسىي بېسىمنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىي بېسىمى بولۇپ، خىتاي دۆلىتىنىڭ ئورگانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (11-رەسىم). بۇ ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرىنىڭ خىتايدا ئۇچرايدىغان ئەڭ كۆپ ۋە ئەڭ تەسىرلىك كەچۈرمىشلىرىنىڭ بىرى. خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ سىياسىي بېسىمىمۇ يۇقىرى بولۇپ، خەلقئارا تاراتقۇلارمۇ ئۇنىڭغا يېقىندىن ئەگىشىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئورگانلىرى، ئۆز دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى، ئۈچىنچى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى تەشكىلاتلىرىنى سىياسىي بېسىم مەنبەسى دەپ كۆرسەتكەن جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ نىسبىتى كۆرۈنەرلىك تۆۋەن.
4.1.4  يەكلىنىش
ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايدىكى سودا ئۇيۇشمىسىنىڭ تەكشۈرۈشلىرىنى تەھلىل قىلغاندا، جاۋاب بەرگۈچىلەر ئارىسىدا ئۆز شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتىنى مەلۇم دەرىجىدە «يەكلەپ قويغانلىقى»نى، يەنى شىركەتنىڭ خىتايدىكى تىجارىتىنى گۇرۇپپىنىڭ باشقا قىسىملىرىدىن ئايرىۋەتكەنلىكىنى ئىقرار قىلىدىغانلارنىڭ سانىدا كۆرۈنەرلىك ئېشىش بولغانلىقى بايقالدى. بۇ تەتقىقاتتا «يەكلىنىش» (siloing) دېگەن ئاتالغۇ قوللىنىلغان بولۇپ، ئۇ تەكشۈرۈشتىكى «شىركەتنىڭ باش ئىشتابى بىلەن ئۇنىڭ خىتايدىكى تىجارىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئۈزۈلۈش» دېگەن ئۇقۇمنى كۆرسىتىدۇ.
«يەكلىنىش» 2024-يىلى ياۋروپا شىركەتلىرى ئۈچۈن ئالاھىدە مۇھىم بولۇپ قالدى، جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ %31 ى ئۆتكەن ئىككى يىلدا بۇنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى بىلدۈردى، بۇ 2022-يىلىدىكى %16 لىك نىسبەتتىن كۆرۈنەرلىك يۇقىرى (12-رەسىم). 2025-يىلى «يەكلىنىش» نىسبىتى %30 تىن سەل تۆۋەنلىدى، ئەمما «يەكلىنىش» نى باشتىن كەچۈرمىگەنلىكىنى ئېيتقان جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ سانى ئەزەلدىن بۇنچە ئاز بولۇپ باقمىغانىدى، ئۇلار 2024-يىلىدىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ يۇقىرى نىسبەتتە «بىلمەيمەن» ياكى «ماس كەلمەيدۇ» دېگەن تاللاشنى تاللىغان.