ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلامنىڭ ئەسلىگە سادىق قېلىشى كېرەكلىكىنى بىلىپ تۇرۇپ ۋە بۇنىڭدا قەتئىيەت بىلەن چىڭ تۇرۇشىغا قارىماي رادىكال ئىسلامچىلىق خېلىلا مودېرندۇر ۋە غەربتىن ئېلىنغان نۇرغۇن نەرسىنى قوبۇل قىلىدۇ. لېكىن بەزى مەسىلىلەردە بۇ بەك روشەن ئەمەس. چۈنكى رادىكال ئىسلامچىلىق ئاساسلىق غەربلىشىشكە مايىللىققا قارشىلىق سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان، مەلۇمكى قارشىلىقلارمۇ ئادەتتە قارشى تۇرۇلغان ئوبيېكتنىڭ بىر قىسىم ئالاھىدىلىكلىرىنى  رەت قىلمىغان ھەتتا قوبۇل قىلمىغان. رادىكال ئىسلامچىلىق، ئىران ئىنقىلابىدا ئۈنئالغۇ لېنتىسى، رادىيو ۋە باشقا ئالاقە ۋاسىتىلىرى بىلەن ئىران – ئىراق ئۇرۇشىدا زامانىۋى قورال – ياراغلارنىڭ قوللىنىلىشى ئۆرنەكلىرىدە بولغىنىدەك مودېرن تېخنولوگىيەنى قوللىنىشنى يامان كۆرمەيدۇ. بۇ ھەم «قەتئىي سادىق بولۇش»قا توسالغۇ ياراتمايدۇ. چۈنكى كلاسسىك ئىسلام مەدەنىيىتىدە پەقەتلا ماددىي تېخنولوگىيەنىڭ قوبۇل قىلىنىشىدا مەسىلە يوق. ھەقىقەتەن «سىلەر دۇنيا ئىشلىرىنى مەندىن ياخشىراق بىلىسىلەر» دېگەن ھەدىس، خورما دەرەخلىرىنى ئۇلاش ھەققىدە، يەنى تېرىقچىلىق تېخنىكىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھەدىستۇر. بۇنىڭدىن ئېشىپ، رادىكال ئىسلامچىلار، غەرب مەنبەلىك نۇرغۇن مودېرن سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەشكىللەش ئۇسۇللىرىنى پائال بىر شەكىلدە قوبۇل قىلغان ۋە قوللىنىشقان. ھېچ بولمىسا بەزى غەرب سىياسىي پىكىر ۋە سىمۋوللىرىنى ئۆزلەشتۈرگەن. ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىدە پارتىيەلەر، سايلام ۋە پارلامېنت بار. جىھادى سازەندەگى (جھادى سازندگى – قۇرۇلۇش جىھادى-ت) ھېچ بولمىسا ب د ت دىكى ئىچكى تىنچلىق بىرلىكلىرىنى يادقا سالىدۇ. مىسىردا مۇسۇلمان قېرىنداشلار تەرىپىدىن قۇرۇلغان ياشلار تەشكىلاتلىرى ۋە ئۇيۇشمىلارمۇ بۇنىڭ يەنە بىر مىسالىدۇر. ھۇمەينى ئىدېئولوگىيەلىك ئۇقۇملار ئاساسىدا «دېموكراتىك» ئۇقۇمىنى رەت قىلىپ تۇرۇپ جۇمھۇرىيەتنى قوبۇل  قىلغان. ئىرانلىق داھىيلارنىڭ خەلقپەرۋەر ۋە ئۈچىنچى دۇنياپەرۋەر ئىنقىلابىي ۋەزخانلىق تالانتلىرى خېلى داڭلىق. مەۋدۇدى، «مۇسۇلمان، ئىسلام تەشكىللىگەن بۇ خەلقئارالىق ئىنقىلابچى پارتىيەنىڭ ئۇنۋانىدۇر»  ۋە جىھاد «ئىنقىلابىي مۇجادىلە»نى ئىپادىلەيدۇ  دېسە، ئوخشاشلا سەييىد قۇتۇپمۇ بىر «يېتەكچى گۇرۇپپا» نى تىلغا ئېلىپ، ئىسلامنى «ئىنسانىيەت ئازادلىقىنىڭ دۇنياۋى خىتابنامىسى» دەپ تەسۋىرلەيدۇ.
رادىكال ئىسلامچىلار غەربچە ئەندىزىلەرگە ئەگىشىشتىن قانچىلىك داجىسىمۇ بۇ ئەندىزىلەر ئۇلاردا ئۆز ئەكسىنى تاپماقتا ۋە بەزى پەرقلەرنىڭ  ئوتتۇرىغا چىقىشىغا سەۋەبچى بولماقتا. مەسىلەن، بۇ جەھەتتە مەۋدۇدىنى «كاپىتالىست»رەك، سەييىد قۇتۇپنى «سوتسىيالىست»راق دېيىشكە بولىدۇ. ئىراندىمۇ بۇنىڭغا ئوخشىغان پەرقلەر ئوتتۇرىغا چىققان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ تىپ ئىچىدىكى ئوخشىماسلىقلار، باشقا تىپلاردىكى ئوخشىماسلىقلاردىن خېلىلا ئاز.
يەنە بىر مۇھىم ماۋزۇ بولسا، رادىكال ئىسلامچىلارنىڭ تەرەققىيات پىكرىنى ماقۇللىشىدۇر. پەيغەمبەر سۈننىتىگە تەۋە بولۇش ئارزۇلىرى ۋەجىدىن بۇلار، ئومۇمەن VII -ئەسىر ئەرەبىستانىغا قايتىشنى ئارزۇ قىلىش بىلەن ئەيىبلەنسىمۇ، بۇ ئېغىر خاتا چۈشىنىشتىن كېلىپ چىققان. ئۇلار ئالغا ئىلگىرىلەشنى خالاپلا قالماي، بۇنىڭ پەقەتلا ئىسلام بىلەن مۇمكىن بولىدىغانلىقىدا چىڭ تۇرماقتا. مەسىلەن، ھۇمەينى ئىسلامنى «تەرەققىيپەرۋەر» دەپ تەسۋىرلەيدۇ ، مەۋدۇدى، «ئالغا ئىلگىرىلەش ئۈچۈن باشلامچى ھەرىكەتنى، پەقەتلا ئىسلام ئوتتۇرىغا قويغان قەدرىيەتلەرنىڭ  كۈچىگە تايانغان ھالدىلا تېزلەشتۈرۈش مۇمكىن» دەيدۇ.  ئەسلىدە تەرەققىيات پىكرىنىڭ، تارىخى چۆكۈشى شۇ ياكى بۇ مەنىدە مۇقەررەر بولۇپ قالغان ھەزرىتى مۇھەممەد (س.ئە.ۋ) نىڭ «ئالتۇن دەۋر » غايىسىنىڭ كېيىنكى زامانلاردا روياپقا چىقارماق نامۇمكىنلىكى ھەققىدە كەڭ تارالغان ئەنئەنىۋىي يالقاۋلىقنى مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان پوزىتسىيەنىڭ زەئىپلىشىشى سەۋەبىدىن،  ئۇلارنىڭ تىرىشچانلىقى تەرەققىي قىلىش خىيالىنىڭ رەت قىلىنىشىنى ئەمەس، ئەكسىچە قوبۇل  قىلىنىشىنى ئەكس ئەتتۈرمەكتە.  شەكسىزكى رادىكال ئىسلامچىلار، غەربچە تەرەققىياتنىڭ نۇرغۇنلىغان بولۇمسىز تەسىرلىرىنى يوقىتىشنى ئىستەيدۇ، لېكىن بۇ ئارقىغا قايتىش ئىستىكى بىلەن ئوخشاش گەپ ئەمەس.
رادىكال ئىسلامچىلارنىڭ ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي پائالىيەتلىرى ئۆتمۈشتە دىندار مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئادەتلەشكەندىن ئارتۇقراق دۇنياپەرەستلىك خاھىشىنى نامايان قىلىدۇ ۋە ئۇلار دىققەتكە سازاۋەر تەرىقىدە ۋېبېرنىڭ «دۇنياپەرەس زۇھد(زاھىتلىق)» شەكلىدە ئات قويغان ئەھۋال بىلەن خاراكتېرلەندۈرۈلۈشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ بۇ ئەھۋال كەڭ دائىرىدىن  كۆزدىن كەچۈرۈلۈشى كېرەك. بۇنىڭ بىلەن بىرگە رادىكال ئىسلامچىلار ئۇخرەۋىي (ئاخىرەت ھاياتى، دۇنياپەرەس بولمىغان) نەرسىلەرگىمۇ كۆڭۈل بۆلىدۇ. بولۇپمۇ شىئە رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ شېھىتلىك ھەققىدە ئۇخرەۋىي تەركىب بىلەن دۇنياپەرەس ھەرىكەتنى بىرلەشتۈرۈش قابىلىيىتى، شەھەر كوچىلىرى ۋە جەڭگاھلاردا روشەن ھالدا كۆزگە چېلىقماقتا.
بۇ مەنىدە رادىكال ئىسلامچىلىقنىڭ باشقا ئىككى «پىروتېستانت» خاھىشىنى ئېيتىپ ئۆتۈش مۇمكىن. بۇلارنىڭ تۇنجىسى «ۋېبېريان» خىزمەت ئەخلاقىنىڭ لازىملىقىغا دىققەت تارتىش خاھىشى؛ يەنە بىرى بەزى ئاساسىي ئۇنسۇرلارنى چۆرىدىگەن ھالدا  ئىسلامىي سىمۋول سىستېمىسىنى ئاددىيلاشتۇرۇش خاھىشىدۇر.  ئىسلامىي مودېرنىزم ھەر ئىككىلىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. لېكىن ئىككىنچى ئەھۋالدا ئىلھاملىنىش  باشقىچىرەك بولىدۇ. مودېرنىزم سىمۋول سىستېمىسىنى ئېلاستىكىلىققا مايىللىقى نۇقتىسىدىن ئاددىيلاشتۇرغان ۋاقىتتا، رادىكال ئىسلامچىلىق بۇنىمۇ ناھايىتى مۇستەھكەم ۋە ئەسلىگە سادىق بولۇش ئۈچۈن قىلىدۇ. پىرىنسىپلارنىڭ خەتەر ئاستىدا ئىكەنلىكىنى بايقىغان ھامان ئۇنى كۈچلەندۈرۈشكە تىرىشىدۇ ۋە ھەممىنى ئۇنىڭغا چىڭ باغلايدۇ. ھەقىقەتەن ئۇزۇن مەزگىللىك مايىللىق، سىمۋول سىستېمىسىنى ئاددىيلاشتۇرۇشتىن كۆپرەك راتسىيوناللاشتۇرۇش بولۇشى مۇمكىن.