رەقەملىك دەۋردە تېررورىزمنىڭ شەكىل ئۆزگەرتىشىئاسىمېترىك تەھدىتلەر، توردا رادىكاللىشىش ۋە دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۆلەتلەرنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئالاقە» تىرىشچانلىقلىرىمۇ كۆپىنچە ھاللاردا نىشانغا تەگمەيۋاتىدۇ. ئارچېتتىنىڭ ئانالىزىغا كۆرە، دۆلەتلەر تېررورىزمنى بىر «سېتىش مەسىلىسى» (Marketing problem) دەپ قارىماقتا ۋە «قارشى بايان» سەپەرۋەرلىكلىرى بىلەن ياشلارنى قايىل قىلىشقا تىرىشماقتا. ئەمما بۇ سەپەرۋەرلىكلەر،  نىشان قىلىنغان كىشىلەر توپىنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي رېئاللىقىغا ماس كەلمەيدىغان، نەسىھەتۋاز ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى مەركەز قىلغان بىر ئۇسلۇب بىلەن ئېلىپ بېرىلماقتا. رادىكاللىشىشقا مايىل بىر شەخس ئۈچۈن دۆلەتنىڭ سىياسەتلىرى ئاللىقاچان «ئىشەنچسىز» دەپ كودلىنىپ بولغان بولىدۇ. دۆلەتلەر، ئۆز ھەرىكەتلىرى بىلەن (تاشقى سىياسەت، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى، كەمسىتىش قاتارلىقلار) زىددىيەتلىك «دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك» ۋەزىيىتى پەيدا قىلغانسېرى،خەلقنى ئىشەندۈرۈش كۈچىنى يوقاتماقتا ۋە تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ «دۆلەت ساختىپەزدۇر» دېگەن تەشۋىقاتىنى ھەقلىق چىقارماقتا.
خەلقئارالىق ھەمكارلىقتىكى يېتەرسىزلىكلەر ۋە قانۇنىي بوشلۇقلارمۇ دۆلەتلەرنىڭ كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا. دىجىتال تېررورىزم چېگرا تونۇمايدۇ، ئەمما قانۇن سىستېمىلىرى مىللىي چېگرالار ئىچىدىلا كۈچكە ئىگە. بىر دۆلەتتىن قىلىنغان تور ھۇجۇمىنىڭ جىنايەتچىسى باشقا بىر دۆلەتتە بولسا، سوتلاش ۋە قايتۇرۇپ بېرىش جەريانلىرىنى مۇمكىنسىز ھالغا كەلتۈرۈپ قويۇشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن باشقا، تور ھۇجۇملىرىنىڭ «ئۇرۇش سەۋەبى» (casus belli) ھېسابلىنىپ-ھېسابلانمايدىغانلىقى مەسىلىسىدىكى ئېنىقسىزلىق، NATO غا ئوخشاش مۇداپىئە ئىتتىپاقلىرىنىڭ توسۇش كۈچىنى ئازايتماقتا. رۇسىيە ياكى خىتايغا ئوخشاش ئاكتىيورلارنىڭ تور بوشلۇقىنى بىر «دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق ساھەسى» دەپ ئېنىقلىما بېرىشى، ئىنتېرنېتنىڭ پارچىلىنىشىغا (splinternet) ۋە دىجىتال تېررورىزمغا قارشى يەر شارىۋى كۈرەشنىڭ قىيىنلىشىشىغا سەۋەب بولماقتا.
خۇلاسىلىگەندە، دۆلەتلەرنىڭ تېررورلۇققا قارشى كۈرەش ئىستراتېگىيەلىرى، دىجىتال دەۋرنىڭ رېئاللىقلىرى بىلەن ماسلاشمايدۇ. «قىياسەن» (Analog) زېھنىيەت بىلەن «رەقەملىك» بىر دۈشمەنگە قارشى ئۇرۇش قىلىش مۇمكىن ئەمەس. دۆلەتلەرنىڭ، پىرامىتسىمان قۇرۇلمىلاردىن تورنى ئاساس قىلغان قۇرۇلمىلارغا ئۆتۈشى، خۇسۇسىي ساھە بىلەن ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلار  تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ھەمكارلىق ئورنىتىشى ۋە پەقەت «بىخەتەرلىك»نىلا كۆزدە تۇتۇپ ئەمەس، «ئىجتىمائىي چىدامچانلىق» نى كۆزدە تۇتۇپ ئىستراتېگىيەلەر تۈزۈش كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، دۆلەتلەر تېخىچە ئۆتمۈشتىكى قورال بىلەن غەلىبە قىلىشقا تىرىشىۋاتقاندا، كەلگۈسىنىڭ ئۇرۇشلىرىدا مەغلۇپ بولۇشقا مەھكۇم بولىدۇ.
كەلگۈسىنىڭ ئۇپۇقى، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكىلەر
دىجىتال تېررورىزمنىڭ بۈگۈنكى ئەھۋالى يىتەرلىك ئەندىشە پەيدا قىلسىمۇ، بۇرىش ۋە UNICRI دوكلاتلىرىدا ئىشارەت قىلغان كەلگۈسى مۆلچەرلەر تېخىمۇ قاراڭغۇ بىر مەنزىرىنى سىزماقتا. ئالدىمىزدىكى 5 يىلدىن 20 يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، تېخنىكىدىكى پارتلاش خاراكتېرلىك ئىلغارلىشىش، تېررورنىڭ ئېنىقلىمىسىنىڭ ۋە قوللىنىش شەكىللىرىنىڭ تەسەۋۋۇرۇرىمىز يېتىپ بولالمايدىغان دەرىجىدە  ئۆزگىرىشىگە سەۋەپ بولىدۇ.بۇيۇملار تورى، بىيو-تېخنىكا، نانو-تېخنىكا ۋە سۈنئىي ئەقىل (AI) قاتارلىق ساھەلەردىكى تەرەققىياتلار، تېررورچىلارغا ئىلگىرى پەقەت  دۆلەتلەرنىڭ مونوپوللۇقىدا بولغان كۈچلەرنى سۇنىدۇ.
بۇيۇملار تورى ئىنقىلابى، مىلياردلىغان ئۈسكۈنىنىڭ ئىنتېرنېتكە ئۇلىنىشى دېمەكتۇر. ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئۆي سىستېمىلىرىدىن ئاپتوماتىك ماشىنىلارغا، يۈرەك رىتىمىنى تەڭشىگۈچلەردىن ئىنسۇلىن شىپرىسلىرىغىچە ھەر نەرسىنىڭ بىر IP ئادرېسى  بولغان بىر دۇنيادا، تور ھۇجۇمى دائىرىسى  (attack surface) غايەت زور دەرىجىدە كېڭىيىدۇ. بۇرىشنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىغا كۆرە، بىر تېررورچىنىڭ كىلومېتىرلارچە يىراقتىن بىر ئاپتوماتىك ماشىنىنى خاككېرلاپ كىشىلەر توپىنىڭ ئۈستىگە ھەيدىشى ياكى بىر بىمارنىڭ يۈرەك رىتىمىنى تەڭشىگۈچىنى توختىتىپ قەستلەپ ئۆلتۈرۈشى، ئەمدىلىكتە ئىلمىي فانتازىيەلىك سېنارىيە ئەمەس. «Stuxnet»  ۋىرۇسىنىڭ يادرو مەركەزدىن قاچۇرۇش ئۈسكۈنىلىرىنى (santrifüj) فىزىكىلىق جەھەتتىن بۇزغىنىغا ئوخشاش، كەلگۈسىنىڭ ۋىرۇسلۇق يۇمشاق دېتاللىرىمۇ ئەقلىي ئىقتىدارلىق شەھەرلەرنى، قاتناش تورلىرىنى ۋە ساغلاملىق سىستېمىلىرىنى فىزىكىلىق قوراللاردەك ئىشلىتەلەيدۇ.
سۈنئىي ئەقىل  (AI)، تېررورچىلار ئۈچۈن بىر «كۈچ ھەسسىلىگۈچى» (force multiplier) بولىدۇ. UNICRI دوكلاتى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ تېررورچىلار تەرىپىدىن تەشۋىقاتنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش، تور ھۇجۇملىرىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك قىلىش ۋە ھەتتا ئاپتوماتىك قورال سىستېمىلىرىنى تەتقىق قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشى مۇمكىنلىكىنى، «Deepfake»  تېخنىكىسى بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان ساختا سىنلار ئارقىلىق ، بىر دۆلەتنىڭ رەھبىرىنىڭ ئۇرۇش ئېلان قىلغانلىقىنى ياكى بىر دىنىي رەھبەرنىڭ كۈفرى سۆزلىگەنلىكىنى كۆرسىتىپ ، مىنۇتلار ئىچىدە ئىجتىمائىي قالايمىقانچىلىق ۋە ئىچكى ئۇرۇشنى قوزغىتىشى مۇمكىنلىكىنى. سۈنئىي ئەقىل قوللىشىدىكى ماشىنا ئادەملەر (botlar)، ئىجتىمائىي تاراتقۇدا ئىنسان ھەرىكەتلىرىنى تەقلىد قىلىپ، رادىكال ئىدېئولوگىيەلەرنى بايقىغىلى بولمايدىغان بىر شەكىلدە تارقىتالىشى ۋە شەخسلەرنى كونترول قىلالىشى مۇمكىنلىكىنى  بايان قىلماقتا.
تېخىمۇ يىراق بىر كەلگۈسىدە، نانو-تېخنىكا ۋە ئىنسانلاشقان كومپيۇتېر  (Human-Computer Interface)، تېررورىزمنىڭ ئىنسان بەدىنىگە ۋە زېھنىگە بىۋاسىتە مۇداخىلە قىلالىشىغا يول ئېچىشى مۇمكىن. بۇرىشنىڭ دىستوپىك (قورقۇنچلۇق كەلگۈسى) مۆلچەرى شۇكى، ئىنسان بەدىنىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئۆزەكلەرنى ياكى نانو-ماشىنا ئادەملەر نى خاككېرلاش ئارقىلىق، شەخسلەر ئىرادىسى سىرتىدا ھەرىكەتلەرنى قىلىشقا مەجبۇرلىنىشى ياكى بىيولوگىيەلىك ئىقتىدارلىرى توختىتىلىشى مۇمكىن. بۇ سېنارىيە، «بىيو-دىجىتال تېررورىزم» ئۇقۇمىنى تۇغدۇرىدۇ ۋە ئىنسان بىخەتەرلىكىنىڭ ئېنىقلىمىسىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىدۇ.