لاتىن ئامېرىكاسىدىكى «تەسىر دائىرىسى» تالىشىش كۈرىشى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپى كىرىزىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنىڭغا قارىتا، ئامېرىكانىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى خىتاينى (ۋە باشقا رەقىبلىرىنى) «غەربىي يېرىم شاردىن بولمىغان رىقابەتچىلەر» دەپ ئاتاپ، ئۇلارنىڭ تەسىرىنى «زىيانلىق» دەپ تەسۋىرلىگەن. ۋاشىنگتون بۇ رىقابەتچىلەرنىڭ غەربىي يېرىم شارغا چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەنلىكىنى، ئەگەر جىددىي قايتۇرما زەربە بېرىلمىسە، بۇنىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن «ئىستراتېگىيەلىك چوڭ خاتالىق» بولىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرغان. ئامېرىكا يەنە خىتاينىڭ «تۆۋەن تەننەرخلىق تاشقى ياردەم» لىرىنىڭ ئارقىسىدا جاسۇسلۇق ۋە تور بىخەتەرلىكى قاتارلىق نۇرغۇن يوشۇرۇن بەدەللىرىنىڭ بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، رايوندىكى دۆلەتلەرنى بۇنداق ياردەملەرنى رەت قىلىشقا چاقىرغان.
«قەغەز يولۋاس» مەسىلىسى ۋە ۋاكالەتچىلەر ئۇرۇشى خەۋپى
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ كەسكىن نۇقتىلارنىڭ بىرى، خىتاينىڭ ۋەدىلىرى بىلەن ئەمەلىي كۈچى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ ئاشكارىلىنىشىدۇر. ئامېرىكانىڭ ۋېنېزۇئېلاغا ھۇجۇم قىلىشى ۋە رۇسىيە بايراقلىرى قادالغان نېفىت پاراخوتلىرىنى مۇسادىرە قىلىشى، خىتاينىڭ ياردەم ۋەدىلىرىنىڭ چەكلىمىسىنى كۆرسىتىپ بەردى. 2023-يىلى خىتاي بىلەن ۋېنېزۇئېلا ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتى ئورناتقان بولسىمۇ، ئەمما ھەربىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بېيجىڭنىڭ ۋەدىلىرى ھازىرغىچە قۇرۇق گەپ بولۇپ قالدى. بۇ ئەھۋال پۈتۈن رايوندا يېقىندىن كۆزىتىلىۋاتقان بولۇپ، خىتايغا سېلىشتۇرغاندا ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەربىي كۈچىنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىنى نامايان قىلدى.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەسلىھەتچىسى، ئاكادېمىك جېڭ يۇڭنيەننىڭ قارىشىچە، خەلقئارا تەرتىپتە «فېئوداللىشىش» (Feudalization) يۈز بېرىۋاتقان بولۇپ، چوڭ كۈچلەر ئۆزلىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ئۇرۇنماقتا. گەرچە چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا بىۋاسىتە ئۇرۇش يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى تۆۋەن بولسىمۇ، ئەمما «ۋاكالەتچىلەر توقۇنۇشى» (Proxy conflicts) خەۋپى يۇقىرى. ئەگەر لاتىن ئامېرىكاسى دۆلەتلىرى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىپ ئامېرىكانىڭ تەسىرىگە جەڭ ئېلان قىلسا، ياكى ئامېرىكانىڭ ئۆز «ئارقا ھويلىسى» غا بولغان دىققىتى خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە تەھدىت سالسا، بۇ خىل توقۇنۇشلارنىڭ كېلىپ چىقىشى مۇقەررەر.
خىتاينىڭ قايتۇرما زەربە ۋاسىتىلىرى ۋە ئۇل ئەسلىھە ئۇرۇشى
گەرچە ھەربىي جەھەتتە ئاجىزلىقى كۆرۈلسىمۇ، دوكلاتتا خىتاينىڭ قولىدا يەنىلا كۆرۈنەرلىك ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك كوزىرلارنىڭ بارلىقى تەكىتلەنگەن. ئەگەر ۋاشىنگتون ۋېنېزۇئېلادىن خىتايغا بارىدىغان نېفىت تەمىناتىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلىسا، بېيجىڭ ئامېرىكا مەنپەئەتىگە قارشى قاتتىق ئۆچ ئېلىشى مۇمكىن. خىتاينىڭ تاللاشلىرى ئىچىدە، ئامېرىكا سانائىتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولغان سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى (Rare earth) ۋە ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارنىڭ تەمىناتىنى چەكلەش، ئامېرىكا شىركەتلىرىگە سودا جازاسى قويۇش ياكى ئۇلارنى «ئىشەنچسىز گەۋدىلەر تىزىملىكى» گە كىرگۈزۈش قاتارلىقلار بار.
ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىمۇ ئىككى تەرەپ رىقابىتىنىڭ مۇھىم جەڭ مەيدانىغا ئايلانغان. ئامېرىكا پرېزىدېنتى دونالد ترامپ پاناما قانىلىنى «قايتۇرۇۋېلىش» قا ۋەدە بەرگەن بولسىمۇ، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ رايوندىكى پورتلارنى سېتىۋېلىش پىلانى ھازىر مۇرەككەپ گۇمانلار ئاستىدا قالدى. پېرۇدىكى خىتاي دۆلەت ئىگىلىكىدىكى «COSCO» شىركىتى تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان «چاڭكاي» (Chancay) پورتى ئامېرىكا جەنۇبىي قوماندانلىق ئىشتابىنىڭ سابىق باشلىقى لاۋرا رىچاردسوننىڭ ئەندىشىسىنى قوزغىدى. ئۇ بۇ پورتنىڭ ھەم خەلققە، ھەم ھەربىي مەقسەتكە ئىشلىتىلىدىغان «قوش يۆنىلىشلىك» (Dual-use) يوشۇرۇن كۈچى بارلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. ئۇنىڭدىن باشقا، پېرۇنىڭ چاڭكاي پورتىنى بىرازىلىيەنىڭ ئاتلانتىك ئوكياندىكى پورتلىرى بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان، قىممىتى 80 مىليارد دوللارلىق «بىيو-ئوكيان تۆمۈر يولى» (Bioceanic Corridor) قۇرۇلۇشىمۇ ۋاشىنگتوننىڭ يېقىندىن كۆزىتىش ئوبيېكتىغا ئايلاندى. بۇ قۇرۇلۇش خىتاينىڭ جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتۈپ، ئاتلانتىك ئوكيانغا بىۋاسىتە چىقىش يولى ئېچىشىغا ياردەم بېرىدۇ.
چاسام ئۆيىنىڭ دوكلاتىدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، لاتىن ئامېرىكاسى ئەمدىلىكتە ئاددىي بىر جۇغراپىيەلىك رايون ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى كۈچ تالىشىشنىڭ ئەڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلاندى. ئارگېنتىنانىڭ خىتاي شىركىتىنىڭ مۇھىم سۇ تىرانسپورت يولى قۇرۇلۇشىغا قاتنىشىشىنى توسۇپ قويۇشى، ئامېرىكا بېسىمىنىڭ ئۈنۈم بېرىشكە باشلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. گەرچە خىتاينىڭ بۇنىڭغا قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقى تېخى نامەلۇم بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكانىڭ غەربىي يېرىم شاردىكى ھۆكۈمرانلىق ئىرادىسى بېيجىڭغا ئىنتايىن مۈشكۈل ئىستراتېگىيەلىك خىرىسلارنى ئېلىپ كەلمەكتە. بۇ ۋەزىيەت، كەلگۈسىدە خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي تەسىرى بىلەن ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى ھەربىي-سىياسىي ھۆكۈمرانلىقى ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىشنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەكتە.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
Kynge, J. (2026, January 16). Attack on Venezuela highlights growing US–China rivalry in Latin America. Chatham House. https://www.chathamhouse.org/2026/01/attack-venezuela-highlights-growing-us-china-rivalry-latin-america