تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تالىبان كابۇلنى تارتىۋېلىپ ئىسلام ئەمىرلىكىنى قۇرغانلىقىنى جاكارلىغاندىن كېيىن، ئۆزىگە خاس دىنى ئىجرائاتلارنى يولغا قويۇشقا باشلىدى. قىزلار مەكتىپىنى تاقىۋەتكەن تالىبان شەھەردىكى 70مىڭ ئەتراپىدىكى قىز ئوقۇغۇچىنى ئوقۇشتىن مەھرۇم قىلدى. ئاياللارنىڭ ئىشلىشىنى چەكلىۋەتتى. ئېچىلىنىشلىقى شۇكى، پايتەخت كابۇلدىكى ئىش ئورۇنلىرىدا ئىشلەپ تىرىكچىلىك قىلىدىغان 25مىڭدەك تۇل ئايال ئىشسىز قېلىپ مۇھتاج ھالەتكە چۈشۈپ قالدى، بۇ ئاياللارنىڭ ئەرلىرى ئۇرۇشتا ئۆلۈپ كەتكەنىدى. تالىباننىڭ بۇ ئاشقۇن قارارىنىڭ تەسىرىگە ئافغانىستان مىقىياسىدىكى 400مىڭدەك تۇل ئايال بىۋاستە ئۇچرىدى. دوختۇرخانىلاردا ئىشلەيدىغان ئايال سېستىرا ۋە دوختۇرلارنىڭ ئىشنى تاشلاشقا مەجبۇرلىنىشى تۈپەيلى، سەھىيە خىزمەتلىرىدە زور قىيىنچىلىق كېلىپ چىقتى. يېنىدا مەھرىمى بولماي تۇرۇپ كوچىغا چىقىشى چەكلەنگەن ئاياللارغا، يۈزىنى پۈتۈنلەي ئورىۋالىدىغان بۇرقا ئىسىملىك رايونغىلا خاس كىيىم كىيىش مەجبۇرىي قىلىندى.
ئەرلەرنىڭ ساقىلىنى ئېلىۋېتىشى ياكى قىسقارتىشى، چاچلىرىنى ئۇزارتىشى چەكلەندى. دۆلەت ئىشچى-خىزمەتچىلىرىگە سەللە كىيىش مەجبۇرىي قىلىندى. كىنوخانىلار تاقىۋېتىلدى، «رادىيو شەرىئات»نامى بېرىلگەن كونا كابۇل رادىيو ئىستانسىسىدا مۇزىكا قويۇش چەكلەندى. تېلېۋىزۇر، ئۈن ۋە سىن لىنتىلىرىمۇ چەكلەندى. ئۆيلەرنىڭ ئۆگزىسىدىكى تېلېۋزۇر ئانتىنىلىرى ئېلىۋېتىلدى. ئۆيىدە مەخپىي تېلېۋۇزۇر كۆرگەنلەر بايلىقىپ قالسا، ئۇلارنى «ئەمرى بىل مارۇف رىياسىتى»گە قاراشلىق ساقچىلار بىر تەرەپ قىلاتتى. ئەزان ئوقۇلغاندا ئىش ئورۇنلىرىنى تاقاش ۋە كوچىدا ھېچكىمنىڭ قالماسلىقى قاتارلىقلارنى يەنە شۇ ساقچىلار نازارەت قىلاتتى. يېڭى يىل ۋە نورۇزنى تەبرىكلەش ، شاھمات ئويناش، كەپتەر ۋە لەگلەك ئۇچۇرتىشمۇ چەكلەندى. دۇكانلارغا قونچاق مودېللارنى تىزىش، ماگىزىن ۋە دۇكان ئەينەكلىرىگە رەسىم چاپلاشمۇ چەكلەندى. بۇرۇن بېسىلغان قۇرئانى كەرىملەرنىڭ قەغەزلىرىدىن پايدىلىنىپ باشقا بىر مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىش ئېھتىماللىقى كۆزدە تۇتۇلۇپ، قەغەزدىن ياسالغان سومكا ۋە تازىلىق قەغەزلىرىنى سېتىش ئىشلىرىمۇ توختىتىلدى.
تالىباننىڭ كابۇلدىن كېيىنكى نىشانى بولسا، ئۆزىگە رەقىب بولۇپ كېلىۋاتقان شىمالىي ئىتتىپاق نامى ئاستىدا بىرلەشكەن پىشقەدەم جىھاد لىدېرلىرىنىڭ قولىدىكى شەھەرلەر ئىدى. 1997-يىلىدا مەزارى شەرىفنى ئىشغال قىلىش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتكەن تالىبان، ئۇرۇشتا 3000 ئادىمىدىن ئايرىلىپ قېلىپ چېكىنىشكە مەجبۇر بولدى. لېكىن بىر يىل ئۆتكەندىن كېيىن تالىبان بۇ شەھەرنى قولغا كىرگۈزدى ۋە ئەينى چاغدا ئۆزىگە قارشى چىققانلارنى قاتتىق جازالاندۇردى. تالىبان رايوندىكى شىئەلەرنى سۈننىيلىكنى قوبۇل قىلىشقا، سۈننىيلىكنى قوبۇل قىلمىسا ئىرانغا كېتىشكە ياكى ئۆلۈمنى قوبۇل قىلىشقا قىستىدى. بۇ ھادىسە جەريانىدا ئىرانمۇ 8 دىپلوماتىدىن ئايرىلىپ قالدى، تالىبان 400دەك ھازارا شىئە ئايالنى جارىيە قىلىپ ئافغانىستاننىڭ جەنۇبىغا ئېلىپ كەتتى.
تالىبانغا زىچ مۇناسىۋەتلىك يەنە بىر مەسىلە بولسا، زەھەرلىك چېكىملىك ئىشلەپچىقىرىش ۋە يۆتكەش مەسىلىسىدۇر. دۇنيادىكى ئەپيۇننىڭ %80ى ئافغانىستاندا ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. 2001-يىلى ئەپىيۇن ئىشلەپچىقىرىشنى چەكلەش ئۈچۈن تەدبىرلەر ئېلىنغان بولسىمۇ، لېكىن ئۈنۈمى يۇقىرى بولمىغان. ئافغانىستاندا تالىبان ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان يىللاردا ۋە تالىبان كابۇلدىن چېكىنىشكە مەجبۇر بولغاندىن كېيىن تىزگىنى ئاستىدىكى رايونلاردا زەھەرلىك چېكىملىك خام ماددىسى ئىشلەپچىقىرىش نىسبىتى داۋاملىق ئېشىپ ماڭغان. تالىبان بۇ ئىشنىڭ ئىسلامغا زىت ئىكەنلىكىنى تەن ئالغان بولسىمۇ، لېكىن نامراتلىق ھۆكۈم سۈرگەن ئافغانىستاندا نوپۇسنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ ئىقتىسادىي مەنبەسى بولغان ئەپىيۇن ئىشلەپچىقىرىش ۋە يۆتكەش ئىشلىرىنى توسمىغان. بۇ ئۆسۈملۈكنى تېرىشنىڭ جايىز، لېكىن ئۇنىڭدىن زەھەرلىك چېكىملىك ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئىشلىتىشنىڭ ھارام ئىكەنلىكىنى، ئۆزلىرىنىڭ ئەپىيۇننى پەقەتلا تېرىغانلىقنى، ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئىشلىتىشنىڭ غەيرى مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن تالىبان، ئەمەلىيەتتە بۇ ئىشتىن زور كىرىم قىلماقتا. بولۇپمۇ ئەپىيۇن تېرىغانلاردىن ئالىدىغان ئۆشۈرنىڭ مىقدارى %10ئەتراپىدا بولماقتا. بۇنىڭدىن سىرت، ئەپىيۇن توشۇيدىغانلارنى ئادەم كۈچى بىلەن تەمىنلەپمۇ زور كىرىملارنى قىلماقتا. تالىبان بۇ كىرىملار بىلەن ئەزالىرىنىڭ چىقىمىنى كۆتۈرگەندىن سىرت، قورال-ياراغ سېتىۋالماقتا.
3.2- تالىبان ۋە سەلەپىلەر
تالىبان شىئەلەرنى «ئىرانى»، «ۋاھابىلار»نى سەلەپىلەر، «ئىخۋانلار»نى ئىسلامچىلار دەپ قالپاق كىيدۈرگۈچكە، ئۇلاردىن يىراق تۇرىدۇ. تالىبان ئافغانىستان جىھادىنىڭ ئەڭ چوڭ مۇجاھىد تەشكىلاتلىرىدىن بولغان «گۇلبەددىن ھىكمەتيار»نىڭ «ھىزبى ئىسلام»تەشكىلاتى ۋە بۇرھانەددىن راببانىنىڭ «جەمئىيەتى ئىسلام»پارتىيەسى قاتارلىق تەشكىلاتلارنىڭ ئافغانىستاننى پالاكەتكە سۆرەپ كىرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ، تالىبان يەنە بۇ تەشكىلاتلارنىڭ ئىدىئولوگىيەلىك ئاساسىنى شەكىللەندۈرگەن ھەسەن ئەل بەننا، سەييىد قۇتۇپ ۋە مەۋدۇدى قاتارلىق مودېرن ئىسلامى ئېقىمنىڭ چۈشەنچە ۋە ھەرىكەتلىرىگىمۇ سوغۇق پوزىتسىيە تۇتىدۇ. چۈنكى تالىباننىڭ نەزىرىدە مودېرن ئىسلام ئېقىمى ئەقلىيەتچىلىكنى، زامانىۋىلىقنى تەشەببۇس قىلىدۇ، شۇڭا تالىبان بۇ ئېقىمغا ئىزچىل قارشى چىقىپ كەلگەن.
سەلەپىلىك ئوتتۇرا ئاسىياغا 1910-يىللاردا كىرگەن بولسىمۇ، ئافغانىستانغا كېيىنكى مەزگىللەردە رەسمىي كىرگەن. پاكىستاندىكى ئەھلى ھەدىس ئېقىمى ياكى سەئۇدى ئەرەبىستان ئىزچىل قوللىغان سەييافقا ئوخشاش كاتتىباشلار، شۇنداقلا پىدائىي ئەرەب مۇجاھىتلارنىڭ ۋاستىسى ئارقىلىق 1980-يىللاردا ئافغانىستانغا كىرگەنىدى. لېكىن سەلەپىلىك ئافغانىستان خەلقىنىڭ نەزىرىدە ئىزچىل «يات»، «سىرتتىن كىرگەن» ۋە غەيرى سۈننىي»دەپ قارىلىپ كەلگەن.