ئەنگلىيە پارلامېنتى بىرلەشمە كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ «ئەنگلىيە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك» دوكلاتىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، بۇ باب مەجبۇرىي كىشىلىك ھوقۇق تەكشۈرۈشىنى ئىجرا قىلىشتىكى ئەمەلىي قىيىنچىلىقلار ۋە ئۇلارنى ھەل قىلىش چارىلىرىنى مۇھاكىمە قىلغان. تەمىنلەش زەنجىرىدىكى سانلىق مەلۇماتلارنىڭ كەمچىل بولۇشى، شىركەتلەرنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك تەمىنلىگۈچىلىرىدىن باشقا تەمىنلىگۈچىلەرنى بىلمەسلىكى قاتارلىق مەسىلىلەرگە قارىتا، ھۆكۈمەتنىڭ قوللىشى زۆرۈر دەپ قارالغان. ھۆكۈمەتنىڭ يېڭىدىن ئېلان قىلغان تەمىنلەش زەنجىرى مەركىزى (Supply Chain Centre) نىڭ شىركەتلەرگە دەلىللەنگەن ئۇچۇر، يېتەكچىلىك ۋە بايلىق بىلەن تەمىنلەيدىغان بىر نۇقتىلىق مەركەز بولۇشى كېرەكلىكى تەۋسىيە قىلىنغان. شۇنداقلا، يېڭى بەلگىلىمىلەرگە ئەمەل قىلىشقا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، شىركەتنىڭ يىللىق سودا سوممىسىغا نىسبەتلىك بولغان جەرىمانە قويۇش قاتارلىق ئۈنۈملۈك نازارەت، باشقۇرۇش ۋە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش مېخانىزملىرىنى ئورنىتىش كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن.
ئىمپورت چەكلىمىسى ۋە چەكلىمىلەر
بۇ باب مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەنگەن ماللارنىڭ ئەنگلىيە بازىرىغا كىرىشىنى توسۇشنىڭ ئەڭ بىۋاسىتە ۋە كۈچلۈك ۋاسىتىسى بولغان ئىمپورت چەكلىمىسىنى مۇھاكىمە قىلىشقا مەركەزلەشكەن. دوكلاتتا ئەنگلىيەنىڭ بۇ جەھەتتىكى ھازىرقى قانۇنىنىڭ ئىنتايىن كونا ۋە ئۈنۈمسىز ئىكەنلىكىنى، ھالبۇكى ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتارلىق ئاساسلىق سودا شېرىكلىرىنىڭ كۈچلۈك ئىمپورت چەكلىمىسىنى يولغا قويۇپ، ئەنگلىيەنى «چۆكمە مەيدان» خەۋپىگە دۇچار قىلىۋاتقانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن.
دوكلاتتا ئالدى بىلەن ئەنگلىيەنىڭ ھازىرقى قانۇنىي ئەھۋالى تەنقىد قىلىنغان. ئەنگلىيەدە ھازىر مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان ماللارغا قارىتا ھېچقانداق ئەتراپلىق ئىمپورت چەكلىمىسى يوق. 1897-يىلى چىقىرىلغان «چەت ئەل تۈرمىسىدە ئىشلەنگەن ماللار قانۇنى» (Foreign Prison-Made Goods Act 1897) نىڭ مەقسىتى ئەسلىدە ئەنگلىيە سانائىتىنى ئەرزان باھالىق ئىمپورت مەھسۇلاتلىرىدىن قوغداش بولسىمۇ، بۇ قانۇن 128 يىللىق تارىخىدا پەقەت بىر قېتىملا ئىشلىتىلگەن. بۇ قانۇننىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسىي مەھبۇسلارغا ئوخشاش ئەھۋاللارغا تەتبىقلىنىش مۇمكىنچىلىكى بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك ماللارنىڭ ئەنگلىيەگە كىرىشىنى توسۇشتا ھېچقانداق رول ئوينىمىغان. نەتىجىدە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ پايتەختى ئۈرۈمچىدىن ئەنگلىيەگە بىۋاسىتە يۈك ئايروپىلانى لىنىيەسى ئېچىلغان، ۋە تاراتقۇلارنىڭ تەكشۈرۈشىدە مەجبۇرىي ئەمگەك شارائىتىدا ئىشلەپچىقىرىلغان پەمىدۇرلارنىڭ ئەنگلىيە تاللا بازارلىرىدىكى مەھسۇلاتلاردا ئىشلىتىلگەنلىكىگە ئائىت كۈچلۈك دەلىللەر تېپىلغان.
بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تەدبىرلىرى كۆپ ئىلغار دەپ قارالغان. ئامېرىكادا، 2021-يىلى يولغا قويۇلغان «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (Uyghur Forced Labor Prevention Act – UFLPA) ئىجرا قىلىنىۋاتىدۇ. بۇ قانۇن 1930-يىلدىكى «تاموژنا بېجى قانۇنى» نىڭ 307-ماددىسىغا ئاساسلانغان بولۇپ، مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەنگەن ماللارنىڭ ئىمپورتىنى چەكلەيدۇ. بۇ قانۇننىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى «رەت قىلغىلى بولىدىغان پەرەز» (rebuttable presumption) مېخانىزمىنى ئورناتقانلىقىدۇر. يەنى، شەرقىي تۈركىستان رايونىدا پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن قېزىپ ئېلىنغان، ئىشلەپچىقىرىلغان ياكى ياسالغان بارلىق ماللار، ئەكسىسى ئىسپاتلانمىغۇچە، مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ پەرەز قىلىنىدۇ. بۇ، ئىسپاتلاش يۈكىنى شىركەتلەرگە يۈكلەپ، ئۇلارنى ئۆز تەمىنلەش زەنجىرىنى ئىز قوغلاشقا ۋە ئاشكارىلاشقا مەجبۇرلايدۇ.
ياۋروپا ئىتتىپاقى بولسا، 2024-يىلى «مەجبۇرىي ئەمگەك نىزامنامىسى» (Forced Labour Regulation) نى يولغا قويغان بولۇپ، بۇ نىزامنامە 2027-يىلى 12-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن باشلاپ ئىجرا قىلىنىشى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ نىزامنامە «مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ياسالغان ھەرقانداق مەھسۇلاتنى ئىتتىپاق بازىرىغا قويۇش ۋە تەمىنلەشنى ياكى ئىتتىپاق بازىرىدىن ئېكسپورت قىلىشنى» چەكلەيدۇ. ئامېرىكا قانۇنىدىن پەرقلىق يېرى شۇكى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ نىزامنامىسى پەقەت بىر جۇغراپىيەلىك رايونغىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارىنىڭ ھەرقانداق يېرىدە (ئىتتىپاققا ئەزا دۆلەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ئىشلەپچىقىرىلغان مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىغا تەتبىقلىنىدۇ.
دوكلاتتا، بۇ خەلقئارالىق ئىلگىرىلەشلەرنىڭ تەسىرىدە، ئەنگلىيەنىڭ جىددىي ھەرىكەتكە كېلىشى كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن. باشقا ئاساسلىق ئىقتىسادىي گەۋدىلەر ئىمپورت چەكلىمىسىنى يولغا قويغاندا، ئەنگلىيەنىڭ ئۈنۈملۈك قانۇنى بولمىسا، ئۇ باشقا جايلاردا سېتىلمايدىغان ماللارنىڭ «چۆكمە مەيدانى» غا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، دوكلات ھۆكۈمەتنى مەجبۇرىي ئەمگەك ئىشلىتىپ ئىشلەپچىقىرىلغان ماللارنىڭ ئەنگلىيە بازىرىغا كىرىشىنى توسۇش ئۈچۈن ئىمپورت چەكلىمىسىنى يولغا قويۇشقا چاقىرغان. بۇ چەكلىمە تۆۋەندىكىلەرنى ئېنىقلاپ بېرىشى كېرەك: (1) تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك خەۋپىنى قانداق ئېنىقلاش؟ (2) بۇ خەۋپلەرنى ئېنىقلاشقا كىم مەسئۇل بولىدۇ ۋە بۇ ئۇچۇرلار بىلەن نېمە قىلىنىدۇ؟ (3) مەجبۇرىي ئەمگەككە دۇچ كېلىش ئېھتىمالى بولغان ماللارنىڭ ئىمپورتىنى توسۇشقا ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا مال-مۈلۈكنى مۇسادىرە قىلىشقا كىم مەسئۇل بولىدۇ؟ (4) مال-مۈلۈك مۇسادىرە قىلىنغاندىن كېيىن قانداق جەريانلار بولىدۇ؟