جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ قۇرۇلمىسىغا نەزەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئېنىق بولمىغان شەخسىي ھايات سىزىقى: كىشىلەر ئارىسىدىكى شەخسىي ھايات سىزىقلىرى ئېنىق ئەمەس. شەخسىي ۋە جەمئىيەت مەسىلىلىرىنىڭ بىر-بىرىگە ئارىلىشىشى بىر تەرەپتىن ھەمكارلىقنى كۆپەيتسە، يەنە بىر تەرەپتىن شەخسىي ئەركىنلىك مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
تونۇش بىلىشكە ئاساسلانغان ئىشەنچ: پىرىنسىپلارنىڭ ۋە قائىدىلەرنىڭ ئورنىغا تونۇش بىلىش مۇناسىۋىتىگە تايانغان ئىشەنچ كۈچلۈك ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال ئەزالار ئوتتۇرىسىدا ئىشەنچ قۇرۇشنى تېزلەتسە، يېڭى ئەزالارنىڭ قوبۇل قىلىنىشىنى قىيىنلاشتۇرۇپ، ئوبيېكتىپ باھالاشلارنى توسىدۇ.
يەرلىك ئۇچۇر مەنبەلىرىگە تايىنىش:  ئۇچۇر  مەلۇماتلارغا ئېرىشىش يوللىرى ئۇنىۋېرساللىقتىن زىيادە ئۆزىگە تەۋە مۇھىتنىڭ ئۇچۇرلىرىغا تايىنىدۇ. بۇ ئەھۋال جەمئىيەت ئىچىدىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتسە، سىرتتىن كەلگەن يېڭى ئۇچۇر مەلۇماتلارنىڭ قوبۇل قىلىنىشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ. تونۇش-بىلىشتىن كەلگەن ئۇچۇر ئەڭ ئىشەنچلىك ۋە توغرا ھېسابلىنىدۇ. مەلۇمكى، ئۇچۇر-مەلۇماتلار قانچە سۇبيېكتىپلىق خالىي بولسا شۇنچە رېئاللىققا، قانۇنىيەت ۋە ھەقىقەتكە يېقىن بولىدۇ.
يەرلىك قەدرىيەت: ياخشى ۋە يامان دېگەندەك  قەدرىيەت سىستېمىلىرى يەرلىك بولۇپ، جەمئىيەت نورمالىرىغا ئاساسەن شەكىللىنىدۇ. بۇ ئەھۋال جەمئىيەت ئىچىدە ھەمكارلىق كۈچەيتسە، لېكىن ئۇنىۋېرسال ئۆلچەملەر بىلەن زىددىيەتلىشىدۇ.
ئەنئەنىۋى ھوقۇق تۇيغۇسى: لىدىر ياكى رەھبەر ئادەتتە ياش، دىنىي بىلىم، ئائىلە ئارقا كۆرۈنۈشى ياكى جەمئىيەت ئىچىدىكى ئابرۇيغا تايىنىدۇ. بۇ قۇرۇلما تەجرىبىلىك رەھبەرلەرنىڭ بىلىمىدىن پايدىلىنىشنى كاپالەتكە ئىگە قىلسا، يېڭى پىكىرلەر ۋە ياش رەھبەرلەرنىڭ پەيدا بولۇشىنى توسىدۇ.
جامائەت تىپىدىكى تەشكىلاتلارنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى
جامائەت تىپىدىكى تەشكىلاتلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان بىر ئالاھىدىلىك مەركىزىي رەھبەرلىككە ھەددىدىن زىيادە تايىنىشتۇر. بۇ، بىر تەشكىلاتنىڭ قارار چىقىرىش، يۆنىلىش بەلگىلەش ۋە قانۇنىيلىق قاتارلىق ھالقىلىق جەھەتلەردە بىر شەخس ياكى ناھايىتى كىچىك بىر رەھبەرلىك گۇرۇپپىسىغا بېقىنىپ قېلىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، تەشكىلاتنىڭ پۈتكۈل پائالىيىتى، كىملىكى ۋە كەلگۈسى شۇ مەركىزىي شەخسنىڭ مەۋجۇتلۇقى، قارارلىرى ۋە تەستىقىغا باغلىنىپ قالىدۇ.
بۇ خىل تايىنىشچانلىقنىڭ ئاساسلىق ئىپادىلىرى شۇكى، تەشكىلاتتىكى بارلىق مۇھىم قارارلارنى بىر رەھبەر ئالىدۇ، ھەتتا كېڭەش بولغان تەقدىردىمۇ ئاخىرقى سۆز يەنىلا رەھبەرگە تەۋە بولىدۇ. تۆۋەن دەرىجىلىك مەسئۇللار ۋە ئادەتتىكى ئەزالارنىڭ مۇستەقىل قارار چىقىرىش ھوقۇقى بولمايدۇ. بۇ رەھبەر تەشكىلاتنىڭ قانۇنلۇقلىقىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسىگە ئايلىنىپ، ئۇنىڭ سۆزى ھېچقانداق سوئال-سوراقسىز ھوقۇق سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇچۇر ئېقىمى قاتتىق كونترول قىلىنىپ، مۇھىم ئۇچۇرلار رەھبەر ئارقىلىق سۈزۈلۈپ تارقىتىلىدۇ، بۇ ئەھۋال تەشكىلات ئەزالىرىنىڭ رەھبەرگە ھېسسىي ۋە پىسخىكىلىق جەھەتتىن بېقىنىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. رەھبەر بولمىغان ئەھۋالدا، تەشكىلاتتا قارارسىزلىق ۋە ئىشەنچسىزلىك ئەۋج ئالىدۇ.
بۇنداق مەركەزگە بېقىنىشنىڭ يىلتىزىنى مەدەنىيەت، قۇرۇلما ۋە پىسخىكىلىق ئامىللاردىن ئىزدىگىلى بولىدۇ. ئەنئەنىۋى جەمئىيەتلەردىكى ياشانغانلارغا ۋە تەجرىبىلىك شەخسلەرگە بولغان ھۆرمەت، تارىخىي كىرىزىسلاردا كۈچلۈك رەھبەر ئىزدەش ئېھتىياجى، شۇنداقلا مۇئەسسەسەلىشىشنىڭ ئاجىزلىقى ۋە دىياسپورا شارائىتىدا تارقاق جامائەتنى بىر يەرگە توپلاش زۆرۈرىيىتى بۇ ئەھۋالنى شەكىللەندۈرىدۇ. كىشىلەر يەنە ئېنىقسىزلىق ئالدىدا بىخەتەرلىككە ئېرىشىش ۋە شەخسىي مەسئۇلىيەتتىن قېچىش ئۈچۈن ئىشەنچلىك بىر رەھبەرگە تايىنىشقا مايىل بولىدۇ.
گەرچە مەركىزىي رەھبەرلىككە تايىنىش قىسقا مۇددەتتە تېز قارار چىقىرىش، جامائەتنى ئاسان ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش ۋە كىرىزىسقا تېز ئىنكاس قايتۇرۇش قاتارلىق پايدىلارنى ئېلىپ كېلىپ، رەھبەرنى بىر كىملىك سىمۋولىغا ئايلاندۇرالىسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتلىك زىيىنى ئىنتايىن ئېغىر. رەھبەر كەتكەندىن كېيىن تەشكىلاتنىڭ يىمىرىلىش خەۋپى، يېڭى رەھبەرلەرنىڭ يېتىشىپ چىقالماسلىقى، كۆپ خىل پىكىرلەرنىڭ بوغۇلۇشى، تەنقىد مەدەنىيىتىنىڭ شەكىللەنمەسلىكى ۋە ئىجادچانلىقنىڭ يوقىلىشى قاتارلىق ئېغىر تەشكىلىي ۋە ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، ھوقۇقنى تەقسىملەيدىغان دېموكراتىك قۇرۇلمىلارنى بەرپا قىلىش، يېڭى رەھبەرلەرنى يېتىشتۈرۈش، تەنقىدىي پىكىرنى قوبۇل قىلىدىغان ساپا يېتىلدۈرۈش ۋە ئىزچىل ئۆگىنىشكە ئەھمىيەت بېرىش زۆرۈر.
مەركىزىي رەھبەرلىككە تايىنىشنىڭ يەنە بىر تەبىئىي نەتىجىسى تەشكىلاتتا سۈزۈكلۈك ۋە ئېنىقلىقنىڭ كەمچىل بولۇشىدۇر. بۇ، بىر تەشكىلاتنىڭ قارار قىلىش جەريانلىرى، مالىيە ئىشلىرى ۋە پائالىيەتلىرى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنىڭ ئەزالار ۋە باشقا مەنپەئەتدارلار بىلەن ئوچۇق، چۈشىنىشلىك شەكىلدە ھەمبەھىرلىنىلمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇچۇرلار كۆپىنچە يوشۇرۇن تۇتۇلىدۇ، چەكلىك ھالدا ئاشكارىلىنىدۇ ياكى مۇرەككەپ، سىرلىق بىر تىل بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. «قول سۇنسا يەڭ ئىچىدە، باش يېرىلسا بۆك ئىچىدە» دېگەن ئىدىيەنىڭ ھەددىدىن زىيادە كۈچلۈك بولۇشى بۇ ئەھۋالنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرىدۇ.
بۇ كەمچىلىكنىڭ ئاساسلىق ئىپادىلىرى مۇھىم ئۇچۇرلارنىڭ پەقەت تار دائىرىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇچىلارغىلا مەلۇم بولۇشى، قارارلارنىڭ يېپىق ئىشىكلەر ئارقىسىدا چىقىرىلىپ، ئۇلارنىڭ سەۋەب-نەتىجىسىنىڭ چۈشەندۈرۈلمەسلىكى، كىرىم-چىقىم قاتارلىق مالىيە ئىشلىرىنىڭ يوشۇرۇن تۇتۇلۇشى ۋە دائىملىق پائالىيەت دوكلاتلىرىنىڭ ئېلان قىلىنماسلىقى قاتارلىقلاردۇر. بۇنىڭ سەۋەبى يوشۇرۇنلۇقنى ۋە قاتلاملىقنى ئاساس قىلغان تەشكىلات مەدەنىيىتى، ھوقۇقنى قوغداش ۋە كونترول قىلىش ئارزۇسى، تەنقىدتىن قورقۇش ۋە سىرتقى بېسىملارغا ئوخشاش قۇرۇلمىلىق، پىسخىكىلىق ۋە ئىجتىمائىي ئامىللارغا باغلانغان.