سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1919-يىلى 18-يانۋاردا باشلىغان ۋېرسايللېس تىنچلىق يىغىنىدا پادىشاھلىقنىڭ چېگرالىرى بېكىتلدى (گوۋ ۋە كارمىكېل، 2000: 37). سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن پادىشاھلىقى سىياسىي ئورنىنى، تىنچلىقنى، مۇقىملىقنى ۋە چېگرالىرىنى قوغداپ قېلىش مەقسىتىدە بىر نەچچە خەلقئارا كېلىشىم ئىمزالىدى . بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا مەغلۇب بولغان دۆلەتلەر يېڭى دۆلەتلەرنىڭ قۇرۇلۇشىنى خالىمايتتى، شۇڭا بۇ كۈچلەر بۇنىڭغا چىش تىرنىقى بىلەن قارشى چىقتى. ۋېرسايلېس كېلىشىمىگە ئىمزا قويغان ئىتالىيەمۇ سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن پادىشاھلىقىنىڭ قۇرۇلۇشىغا قارشى تۇردى. سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن پادىشاھلىقىغا تەۋە بىر قىسىم زېمىنلارنى ئىشغال قىلىش غەرىزى بولغاچقا، بۇ يېڭى دۆلەتكە قارشى ئىدى.  1919-يىلى 12-سېنتەبىردە ئىتالىيە رىجاكا شەھىرىنى ئىشغال قىلىۋالدى. ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ بېسىمى بىلەن ئىتالىيە سىرپ، كىرود ۋە سلوۋېن پادىشاھلىقى بىلەن تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالىدى. ئىتالىيە كىرېس، لوسىنج، لاستوۋې ۋە پالگۇرزې ئاراللىرىنى قايتۇرۇۋېلىش بەدىلىگە رىجاكاغا ۋاقىتلىق قايتىپ تۇردى. ئامېرىكا تۇنجى بولۇپ سىرپ، كىردو ۋە سلوۋېن پادىشاھلىقىنى ئېتىراپ قىلدى (دىراگنىك، 1983:11). تۇنجى يۇگوسلاۋىيە دۆلىتى گېرمانىيە بىلەن ئىتالىيەنىڭ 1941-يىلى 6-ئاپرېلدا ئىشغالىيىتى نەتىجىسىدە پارچىلاندى. گېرمانىيە سىربىيەنى ھىمايىسى ئاستىغا ئالدى، سلوۋېنىيەنى ئىتالىيەگە قوشۇۋەتتى، كىرود ۋە بوسنىيە زېمىنلىرىدا  مۇستەقىل كىرودىيە دۆلىتى قۇرۇپ يۇگوسلاۋىيەنى پارچىلىۋەتتى (روگېل، 1996:18).
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلىشىپ 1945-يىلى 22-يانۋارغا كەلگەندە،پارتىزانلار  يۇگوسلاۋىيەنى 6 جۇمھۇرىيەتلىك ۋە 2 ئاپتونوم رايونلۇق فېدراتىپ سىياسىي قۇرۇلما ئىچىدە يۇگوسلاۋىيە سوتسىيالىستىك فېدراتىپ جۇھھۇرىيىتى قىلىپ بىرلەشتۈردى. سلوۋېنىيە يۇگوسلاۋىيە ئىچىدىكى باشقا ئالتە جۇمھۇرىيەت بىلەن ئوخشاش ھەق-ھوقۇقلاغا ئىگە بولسىمۇ، ئىقتىسادىي ۋە باشقا جەھەتلەردە بۇ ئالتە جۇمھۇرىيەتكە قارىغاندا خېلىلا تەرەققىي قىلغانىدى (گوۋ ۋە كارمىكېل، 2000:51).
سلوۋېن مىللەتچىللىرى سلوۋېنلارنىڭ ئايرىم تىلى ۋە مەدەنىيىتى بارلىقىنى تەكىتلەيتتى. شۇڭا سلوۋېن مىللەتچىلىكى سلوۋېنلارنىڭ تىل ۋە مەدەنىيەت ئۆزگىچىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. 19-ئەسىردىن بۇيان سلوۋېن زىيالىلىرى سلوۋېن تىلىنى ئۆلچەملەشتۈرۈپ مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەردە كەڭ كۆلەملىك ئىشلەتتى. سلوۋېن زىيالىلىرى سلوۋېن مەدەنيىتىنى قوغداش ئۈچۈن  سلوۋېنىيە فېدراتىپ جۇمھۇرىيەت ئىدىيەسى، قانۇن سىستېمىلىرى ۋە سىياسىي ھاكىمىيەتلىرى قاتارلىقلاردىن ۋاستە سۈپىتىدە پايدىلاندى (پاۋكوۋىك، 2000:92). بۇ ئىدىيە كېيىنچە سلوۋېنىيە مىللەتچىلىكى ئۈچۈن مۇستەقىللىق تەلەپلىرىنىڭ ئاساسىي بولۇپ قالدى. كۈنىمىزدە سلوۋېن زىيالىلار سلوۋېن تىلى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ ئۆزگىچىلىكىنى قوغداش قېلىش كۈرەشلىرىنىڭ سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىل دۆلەت بولۇشىدا زور رول ئوينىغانلىقىنى بىردەك مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ.
1986-يىلى سىرپ گۈزەل-سەنئەت ئاكادېمىيەسى سلوۋېنىيەنىڭ ئاپتونوم جۇمھۇرىيەتلىك سالاھىيىتى قانداق خەتەرلىك بولغان بولسا ئوخشاشلا سلوۋېنىيەنىڭ ئۆزىگە خاس بارلىق ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ (تىل، مەدەنىيەت قاتارلىقلار)بۈيۈك يۇگوسلاۋىيە ئۈچۈن شۇنچىلىك خەتەر ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ دوكلات تەييارلاپ چىقتى. بۇ دوكلات رەسمىي ئېلان قىلىنغان بولمىسىمۇ، ئۇزۇنغىچە قولدىن قولغا ئۆتۈپ يۈردى. مەزكۇر دوكلاتتا پۈتكۈل سىرپلارغا قارشى سىرپ بولمىغان ئېتنىك توپلۇقلار تەرىپىدىن سۇيىقەست پىلانلانغانلىقى تەكىتلەندى، دوكلاتتا يەنە كوسوۋا ۋە مېتوخىجو قاتارلىق رايونلاردا سىرپلارغا جىسمانىي، سىياسىي، قانۇنىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى يۈرگۈزۈلىۋاتقانلىقى، بۇ ئېغىر قىلمىشلارنىڭ سىرپلارنىڭ 1804-يىلىدىن 1941-يىلىغىچە ئېلىپ بارغان مۇستەقىللىق كۈرەشلىرىگە ئېغىر زەربە ئېلىپ كەلگەنلىكى بىلدۈرۈلدى (روگېل، 1998:18). بۇلاردىن باشقا يەنە دوكلاتتا، يۇگوسلاۋىيەدىكى جۇمھۇرىيەتلەر ئىچىدە ئىقتىسادىي جەھەتتىن نىسبەتەن تەرەققىي قىلغان سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيە جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ، ئىقتىسادىي جەھەتتىكى ئەۋزەللىكلىرىنى سىياسەتكە خىزمەت قىلدۇرۇش ئارقىلىق سىياسىي نوپۇزغا ئېرىشىشنىڭ كويىدا بولغانلىقىمۇ ئىلگىرى سۈرۈلدى. دوكلاتتا يۇگوسلاۋىيەنىڭ پۈتۈنلىكىنىڭ يىمىرىلىگەنلىكى ئالاھىدە ئەسكەرتىلىپ، سىرپلارنىڭ بۇنداق ھالقىلىق پەيتتە قاراپ تۇرسا بولمايدىغانلىقىمۇ تەكىتلەندى. شەكسىزكى، مەزكۇر دوكلات سىربىيەنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەلەردە سلوۋېنىيە ۋە كىرودىيەدىنمۇ كەينىدە قالغانلىقىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىۋاتقان سىرپ زىيالىلىرى تەرىپىدىن تەييارلانغانىدى. دوكلاتتا سلوۋېنىيە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئىزچىل ئالدىدا ماڭسا يېقىن كەلگۈسىدە تولۇق مۇستەقىل بولىدىغانلىقىمۇ ئىلگىرى سۈرۈلدى. بۇ دوكلات سلوبودان مىلوسۋېچ تەرىپىدىن سىياسىي ۋاستە سۈپىتىدە پايدىلىنىلدى. مىلوسېۋىچ 1974-يىلى تۈزۈلگەن ئاساسىي قانۇننىڭ سىرپلارغا بەرگەن زىيانلىرىنى تۈگىتىش ۋە ئاپتونوم رايونلارنىڭ ئاپتونومىيەلىك سالاھىيىتىنى بىكار قىلىش توغرىسىدا سايلىغۇچىلارغا ۋەدە بەردى. مىلوسېۋىچنىڭ كوسوۋادىكى ئالبانلارغا قارشى ئېلىپ بارغان تەتۈر تەشۋىقاتلىرى، يۇگوسلاۋىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ سىياسىي قۇرۇلمىسىنى قايتىدىن تەڭشەش ۋە بۇنىڭغا دائىر پىلانلىرى يۇگوسلاۋىيەدىكى باشقا جۇمھۇرىيەتلەرنى قاتتىق ئەندىشىگە سالدى (سامارى، 1995:76).
مەزكۇر پىلانغا سلوۋېن زىيالىلىرى قاتتىق نارازىلىق بىلدۈردى. سلوۋېن زىيالىلىرى سلوۋېن مىللىي پىروگراممىسى تۈزۈپ چىقىش ئۈچۈن تۇتۇش قىلدى.كۆپىنچە زىيالىلار سلوۋېنلارنىڭ ئۆز ئالدىغا  مۇستەقىل ئارمىيە تەشكىللەپ كەلگۈسىدىكى مۇستەقىللىقى ئۈچۈن توغرا يول تېپىشنى ئارزۇ قىلاتتى. 1980-يىللارنىڭ بېشىدا تۇنجى سىياسىي ئۆكتىچى گۇرۇپپىلار سلوۋېنىيەدە باش كۆتۈردى. سلوۋېن ياشلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان تەشكىلاتلار ئۆكتىچىلەرنىڭ كۈچىيىشىگە پايدىلىق بولدى. ئۆكتىچىلەرنىڭ مەقسىتى بالقان دۆلەتلىرى ئىچىدە ياۋروپا مەدەنىيىتىگە ماسلىشالمىغان ياكى ماسلىشىشنى خالىمىغان سىرپلاردىن يىراقلىشىش ئىدى (رامەت، 1992:211).