خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمانلار كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان دۆلەتلەردە، ئۇيغۇر كىرىزىسىگە بولغان ئىنكاسلار ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئامىللارغا قاراپ ئوخشىمايدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستان، پاكىستان ۋە بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى قاتارلىق خىتاي مەبلىغىگە زور دەرىجىدە بېقىنىدىغان دۆلەتلەر، يا سۈكۈت قىلدى ياكى بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش دەپ بۇرمىلايدىغان بايانلىرىنى قوللىدى (Al-Istiqlal, Ocak 2025). ئەمما بۇ دۆلەتلەردە جامائەت پىكرى ئادەتتە باشقىچە بىر مەنزىرە سىزىپ بېرىدۇ، ئاساسىي قاتلام ھەرىكەتلىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ پائالىيەتچىلىرى ئۇيغۇرلار بىلەن ھەمدەرت ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. سۈرىيەدە، ئۇيغۇر مەسىلىسى تۆۋەندىكى ئامىللار سەۋەبىدىن ئالاھىدە ئەكس سادا قوزغايدۇ: تەھرىرۇششامنىڭ ئەمەلىيەتچان ھېسابلىرى شۇكى، تەھرىرۇششام رەھبىرى ئەھمەد شارا، ئىقتىسادىي قايتا قۇرۇشنى ئىدېئولوگىيەلىك ئىختىلاپلاردىن ئەلا بىلىپ، شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە بايان بېرىشتىن ئۆزىنى قاچۇردى (Syria News, Nisan 2025). بۇ، تەھرىرۇششامنىڭ سۈكۈتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ، ئەمما بۇ سۈكۈت ئەينى ۋاقىتتا ئۇيغۇر دەۋاسىغا ھېسداشلىق قىلىدىغان يەرلىك تەبىقىلەرنى يىراقلاشتۇرۇش خەۋپىنىمۇ ئېلىپ كېلىدۇ (SCMP, 28 Nisan 2025). جامائەت پىكرىنىڭ سەزگۈرلۈكىگە كەلسەك، ئەسەد ھاكىمىيىتىدە زۇلۇمغا ئۇچرىغان سۈرىيەنىڭ سۈننىي كۆپ سانلىق ئاھالىسى، ئۇيغۇر كىرىزىسىنى مۇسۇلمانلار ھەمدەرتلىكى نۇقتىسىدىن كۆرىدۇ. ئىدلىبتىكى ئىجتىمائىي تاراتقۇ پائالىيەتلىرى ۋە نامايىشلار، ئۇيغۇرلارنىڭ كۈرىشى بىلەن سۈرىيەنىڭ كۈرىشىدىكى ئوخشاشلىقلارنى سېلىشتۇرۇپ، ئۇيغۇرلار بىلەن ھەمدەرت بولۇشقا چاقىردى (BBC Arabic, Ocak 2025). بۇ ئاساسىي قاتلام ھەرىكەتلىرى، تەھرىرۇششامنى مەسىلىنى ھەل قىلىشقا، ھېچ بولمىغاندا سىمۋوللۇق دەرىجىدە بولسىمۇ، مەجبۇرلىشى مۇمكىن. رايونلۇق تەسىرلەرگە كەلسەك، تەھرىرۇششامنىڭ مۇھىم قوللىغۇچىسى بولغان تۈركىيە خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلدى، مۇھىم بىر  بۆلۈك ئۇيغۇر دىئاسپوراسىغا ساھىبخانلىق قىلدى ۋە ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە بۇ مەسىلىنى ئوتتۇرىغا قويدى (Al-Istiqlal, Ocak 2025). تۈركىيەنىڭ سۈرىيەدىكى، بولۇپمۇ تەھرىرۇششام كونتروللۇقىدىكى شىمالىي رايونلاردىكى تەسىرى، ۋاقىتلىق ھۆكۈمەتنى تېخىمۇ تەنقىدىي بىر مەيداننى تاللىشىغا ئىتتىرىشى مۇمكىن (Washington Institute, Ocak 2025). تارىخىي مىساللارغا كەلسەك، ئۇيغۇر مەسىلىسى، ئىچكى ئۇرۇش مەزگىلىدە ئىسيانچى گۇرۇپپىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان مۇسۇلمانلىرى بىلەن قېرىنداشلىق ئىپادىلىشى بىلەن سۈرىيەنىڭ جامائەت پىكرىدە ئارىلاپ-ئارىلاپ ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ تارىخىي تونۇش، مەسىلىنىڭ تەھرىرۇششام ھاكىمىيىتى ئاستىدا مۇھىملىقىنى ئاشۇرىدۇ (BBC Arabic, Ocak 2025).
Lebanon24 (Ocak 2025) سۈرىيەنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلىشىنىڭ رايونلۇق زەنجىرسىمان ئىنكاسنى قوزغىشى مۇمكىنلىكىنى ۋە ئىراق، ئىئ‍وردانىيە ۋە پاكىستان قاتارلىق دۆلەتلەردە «بىر بەلباغ، بىر يول» تۈرلىرىنى خەتەرگە ئۇچرىتىشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇردى. بۇنىڭغا قارىتا، سانا ئاگېنتلىقى (Nisan 2025)، خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش بايانلىرىنى تەھرىرۇششامنىڭ دائىشقا قارشى مەيدانى بىلەن ماسلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقلىرىنى تەكىتلىدى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىنى يوشۇرۇن تەنقىدلەرنى بىكار قىلىش ئۈچۈن ئورتاق بىر خەۋپسىزلىك ئەندىشىسى سۈپىتىدە تەسۋىرلىدى (SANA, Nisan 2025).
سۈرىيەنىڭ مەيدانى: ئىقتىسادىي مەجبۇرىيەتلەر ۋە ئىدېئولوگىيەلىك بېسىملار
تەھرىرۇششام باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەت، ئۇل ئەسلىھەلەر ۋەيران بولغان، ئىقتىساد تەرەققىيات توختىغان ۋە 15 مىليون كىشىنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمىگە موھتاج بولۇۋاتقان مۇشۇنداق ئېغىر بىر ئىقتىسادىي كىرىزىس شارائىتىدا پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا (Washington Institute, Ocak 2025). خىتاينىڭ شەرتسىز ئارىلىشىش ۋەدىسى، دەسلەپتە 10-20 مىليارد دوللارلىق قايتا قۇرۇش تۈرلىرى بىلەن بېيجىڭنى ھالقىلىق بىر ھەمراھقا ئايلاندۇرىدۇ (Washington Institute, Ocak 2025). سانا ئاگېنتلىقى ۋە Syria News قاتارلىق سۈرىيە تاراتقۇ ئورگانلىرى، تۆمۈريول، ئېنېرگىيە تورى ۋە پورت يېڭىلاش تۈرلىرىدە خىتاينىڭ قاتنىشىشىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى تەكىتلەپ، بېيجىڭنى سۈرىيەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئەسلىگە كېلىشىدە ئىشەنچلىك بىر ئىتتىپاقداش سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ (SANA, Nisan 2025; Syria News, Nisan 2025). 2025-يىلى مارتتا تەھرىرۇششام رەھبىرى ئەھمەد شارا بىلەن خىتاي ۋەكىللەر ئۆمەكلىرى ئوتتۇرىسىدىكى سۆھبەتلەر، ئالاھىدە ئىقتىسادىي رايونلار ۋە ئورتاق كارخانىلار ئۈچۈن قويغان تەكلىپلەر بىلەن سۈرىيەنىڭ بۇ مەبلەغلەرگە ئېرىشىش ئىستىكىنى ئاشكارىلىدى (Syria TV, Mart 2025).