ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنىڭ ئوخشىمىغان تاراتقۇلار تەرىپىدىن شەرھلىنىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنىڭ ئوخشىمىغان تاراتقۇلار تەرىپىدىن شەرھلىنىشى
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى ۋە خەلقئارالىق تاراتقۇلارنىڭ سېلىشتۇرما ئانالىزى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ ئانالىزدا، دۇنياۋى كۈچ سىنىشىشنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ئوقلىرىنىڭ بىرى بولغان ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تاراتقۇلار تەرىپىدىن قانداق قۇرۇپ چىقىلغانلىقى، بولۇپمۇ مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولغان ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنىڭ[1] ئوخشىمىغان تاراتقۇلار تەرىپىدىن قانداق قوبۇل قىلىنغانلىقى ۋە جامائەتچىلىككە قانداق سۇنۇلغانلىقى سېلىشتۇرما نۇقتىدىن تەھلىل قىلىنىدۇ. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى ۋە نوپۇزلۇق خەلقئارالىق تاراتقۇلارنىڭ خىتايچە ئورگانلىرىنىڭ ئوخشاش بىر ۋەقەنى يورۇتۇش ئۇسۇللىرىدىكى چوڭقۇر پەرق، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى رېئاللىقنىڭ بەرپا قىلىنىشى، تاراتقۇ دىپلوماتىيەسى ۋە كۈچ سىنىشىشنىڭ بايان قىلىنىش قاتلاملىرى ھەققىدە مۇھىم يىپ ئۇچلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ تەتقىقات، تاراتقۇلارنىڭ دىپلوماتىك جەريانلاردىكى رولىنى ۋە خەلقئارالىق جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرۈش ئىقتىدارىنى چۈشىنىش ئۈچۈن پايدىلىنىش نۇقتىسى بولۇشنى نىشان قىلىدۇ.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت، 21-ئەسىردىكى ئەڭ ھەل قىلغۇچ گېئوپولىتىكىلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ سابىق پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ دەۋرىدە كۈچىيىپ كەتكەن سودا ئۇرۇشى، تېخنولوگىيە رىقابىتى ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردىكى جىددىيچىلىكلەر، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر خىرىسقا دۇچار قىلدى. بۇ جىددىي كەيپىياتتا، ئىككى دۆلەت رەھبىرى دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭنىڭ ھالقىلىق ئۇچرىشىشلىرى دۇنيا جامائەتچىلىكى تەرىپىدىن يېقىندىن كۆزىتىلدى. بۇ ئۇچرىشىشلارنىڭ نەتىجىسى شۇنداقلا بۇ نەتىجىلەر ۋە جەرياننىڭ ئوخشىمىغان تاراتقۇلار تەرىپىدىن قانداق شەرھلەنگەنلىكى ۋە سۇنۇلغانلىقىمۇ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنى تەھلىل قىلىش جەھەتتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. چۈنكى تاراتقۇلار پەقەت ۋەقەلەرنى خەۋەر قىلىپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا جامائەت پىكرىنىڭ ۋەقەلەرنى قوبۇل قىلىش شەكلىنىمۇ زور دەرىجىدە شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ ئانالىز، ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنى ئاساس قىلغان خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى (People’s Daily, Xinhua, Global Times, CCTV, China News Service, China Diplomacy) ۋە نوپۇزلۇق خەلقئارالىق تاراتقۇلارنىڭ خىتايچە ئورگانلىرىنىڭ (RFI, Deutsche Welle, BBC Chinese, New York Times Chinese, Nikkei Chinese, Wall Street Journal Chinese, Financial Times Chinese) بايانلىرىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، بۇ ئىككى گۇرۇپپىنىڭ ۋەقەنى قانداق ئوخشىمىغان شەكىلدە شەرھلىگەنلىكى، قايسى نۇقتىلارنى تەكىتلىگەنلىكى ۋە قايسى ئۇچۇرلارنى ئالدىنقى ئورۇنغا چىقارغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. مەقسەت، ئوخشاش بىر دىپلوماتىك ۋەقەنىڭ، ئوخشىمىغان ئىدېئولوگىيەلىك ۋە مىللىي مەنپەئەتلەرنىڭ سۈزگۈچىدىن ئۆتۈپ، پۈتۈنلەي قارمۇقارشى مەنىلەر يۈكلەنگەن ھالدا قانداق سۇنۇلغانلىقىنى چوڭقۇر بىر نۇقتىدىن ئوتتۇرىغا قويۇش. بۇ ئارقىلىق، تاراتقۇ دىپلوماتىيەسىنىڭ[2] ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى بايان كۈچىنىڭ مۇھىملىقى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىلىدۇ.
ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە ئەھمىيىتى
دونالد ترامپنىڭ 2017-يىلى ۋەزىپىگە ئولتۇرۇشى بىلەن ئامېرىكانىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتى «ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت» ۋە «بۈيۈك كۈچلەر رىقابىتى» ئوقىدا قايتىدىن شەكىللەندى. ترامپ ھۆكۈمىتى، خىتاينىڭ ئادالەتسىز سودا قىلمىشلىرى، بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىنى ئوغرىلىشى ۋە تېخنولوگىيە يۆتكەشكە مەجبۇرلىشىنى نىشان قىلىپ سودا ئۇرۇشى باشلىدى، مىلياردلارچە دوللارلىق تاموژنا بېجى يۈرگۈزدى. خۇاۋېي (Huawei)  قاتارلىق خىتاي تېخنولوگىيە شىركەتلىرىگە قارشى چەكلىمىلەر، شياڭگاڭ ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئەيىبلەشلىرى، تەيۋەن بوغۇزىدىكى جىددىيچىلىك ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ھەربىي ھەرىكەتلەر، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈردى. بۇ مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان ترامپ-شى ئۇچرىشىشلىرى، بۇ جىددىيچىلىكلەرنى ئازايتىش، ئورتاق بىر زېمىن تېپىش ياكى كەم دېگەندە تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش تىرىشچانلىقى سۈپىتىدە ئالدىنقى ئورۇنغا چىقتى. بۇ ئۇچرىشىشلار، دۇنيا ئىقتىسادى ۋە خەلقئارا تەرتىپنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن زور ئەھمىيەتكە ئىگە ئىدى. ئۇچرىشىشلاردىن چىققان ھەر قانداق نەتىجە، دۇنيا بازارلىرى، تەمىنات زەنجىرى ۋە رايونلۇق بىخەتەرلىك ھەرىكەتلىرىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە ئىدى. شۇڭلاشقا، بۇ ئۇچرىشىشلارنىڭ تاراتقۇلاردا ئەكس ئەتتۈرۈلۈشى، ھەم مىللىي ھەم خەلقئارالىق جامائەت پىكرىنىڭ بۇ مۇرەككەپ مۇناسىۋەتكە بولغان قارىشىنى چوڭقۇر تەسىرگە ئۇچراتقان بىر ئامىل بولدى.
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ شەرھى: ھەمكارلىق، مۇقىملىق ۋە رەھبەرلىكنى تەكىتلەش
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى، ترامپ-شى ئۇچرىشىشلىرىنى مۇقىملىق، ھەمكارلىق ۋە خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى مەسئۇلىيەتچان بۈيۈك دۆلەت رولىنى تەكىتلەپ رامكىغا ئالدى. بۇ خەۋەرلەردە، ئۇچرىشىشلار ئادەتتە «مۇھىم كېلىشىملەر» ھاسىل قىلىنغان، «ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزىدىغان» نەتىجىلەر قولغا كەلتۈرۈلگەن ۋە «ئىككى تەرەپ مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ساغلام تەرەققىياتىغا» ھەسسە قوشىدىغان سۇپىلار سۈپىتىدە سۇنۇلدى. شى جىنپىڭنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرى» ۋە «رەھبەرلىكى»، بۇ باياننىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالدى.