تارىخ،ئىبرەت ۋە ھەدىس (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۆتىنچىسى: بۇ ھەدىستىن قانداق مەزمۇن چىقىدۇ؟ بۇ ھەدىستە دىققەت قىلغان بولۇشىمىز مۇمكىن. بۇ يەردە «مۇئمىنلەر» دېگەن بىر كەلىمە ئىشلىتىلگەن. مۇئمىن دېگەننىڭ مەنىسى «ئىمان ئېيتقان ئادەم» دېگەن گەپ. يەنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ ھەدىسىدە مۇئمىنلەرنى «سىلەر ئەقىللىق بولۇڭلار» دەۋاتىدۇ. ئەقىللىق بولۇش دېگەن نېمە؟ ئەقىللىق بولۇش بىر ئابىستىراكىت ئۇقۇم. ئەگەر بىز ئۇنى تېخىمۇ كونكرېت چۈشىنىشنى خالىساق، مېنىڭچە مۇشۇ ئۆتكۈزگەن خاتالىقلىرىنى خۇلاسىلەش ۋە ئىككىنچى قېتىم بۇ خاتالىقنى تەكرار سادىر قىلماسلىق. بىرىنچى قېتىم ئالدانغان بولسا، ئىككىنچى قېتىم يەنە تەكرار ئالدانماسلىق ۋە بۇنىڭدىن دەرس چىقىرىش، ئاندىن بىر ئادەمنىڭ ئەقىللىق ياكى ئەمەسلىكىنىڭ بىر ئۆلچىمى بولالايدۇ دەپ ئويلايمەن.
ئەمدى بۇ يەردە شۇنى ئويلاپ باقايلى، بۇ يەردە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر مۇئ‍مىننىڭ ئەقىللىق بولۇشىنى ئۇنىڭ ئىمانى بىلەن باغلاۋاتىدۇ. يەنى «مۇئ‍مىنلەر بۇنداق قىلمايدۇ، ئۇنداق ئوخشاش خاتالىقنى تەكرار-تەكرار سادىر قىلمايدۇ، ئالدىنىۋەرمەيدۇ، چۈشكەن ئازگالغا چۈشىۋەرمەيدۇ» دەۋاتىدۇ. بۇنىڭدىن ئەقىللىق بولۇشنىڭ نورمال بىر سۈپەتلا بولماستىن، بەلكى بىزنىڭ دىنىمىز تەلەپ قىلغان، ھازىرلىشىمىز كېرەك بولغان بىر ساپا ئىكەنلىكى كىلىپ چىقىدۇ.
بەشىنچىسى: دەل بۇنىڭ تەتۈرىسىنى سۆزلەيمىز. بىز ھازىر ئەقىللىق بولۇشنىڭ ئىسلام تەلەپ قىلغان بىر سۈپەت ئىكەنلىكىنى سۆزلىدۇق. ئۇنداقتا تەبىئىيلا بۇنىڭدىن دۆت-كالۋا بولۇشنىڭ ئىسلام ئەيىپلىگەن بىر يامان سۈپەت ئىكەنلىكى كېلىپ چىقىدۇ. دۆتلۈك يۇقىرىدا سۆزلەپ ئۆتكىنىمدەك، بىر ئادەم ئوخشاش بىر خاتالىقنى تەكرار-تەكرار سادىر قىلسا، بىز بۇنداق ئادەملەرنى ئەقىللىق دېيەلەمدۇق؟ مەسىلەن، سىز بىر تىجارەتچى، بىرسى بىلەن تىجارەت قىلدىڭىز، ئەمما ئۇ ئادەم سىزنى قويۇۋەتتى. ناھايىتى كۆپ پۇلىڭىزنى ئالداپ ئېلىپ كەتتى. ئەمما بىر-ئىككى يىلدىن كېيىن بۇ ئادەم بىلەن يەنە قايتا تىجارەت قىلغان ۋاقتىڭىزدا، سىز ئۆزىڭىزنىڭ ھۇشىيارلىقىنى بوشىتىپ، ئالدىنقى قېتىملىق بۇرنىڭىزغا سۇ كىرگەنلىكىنىڭ ھەممىنى ئۇنتۇپ قېلىپ، يەنە ئوخشاش خاتالىقنى سادىر قىلسىڭىز، يەنە ئالدىنىشىڭىز مۇمكىن. ئۇ ۋاقىتتا سىز كىمدىن قاقشىيالايسىز؟ ھېچكىمدىن قاقشىيالمايمىز. ئۇ پەقەت ئۆزىڭىزنىڭ كالۋالىقىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. بۇ يەردە يەنە دۆتلۈك ۋە كالۋالىق ھەققىدە ئازراق توختىلىپ ئۆتەي: مېنىڭچە دۆتلۈك بىلەن بىلىمسىزلىكنىڭ ئازراق پەرقى بار. بىر ئادەم بىلىملىك بولالىشى مۇمكىن، نۇرغۇن مەلۇماتلارنى يادلاپ نۇرغۇن ئۇچۇرلارنى ئىگەللەش بىلەن بىز بۇ ئادەمنى بىلىم دائىرىسى ناھايىتى كەڭ، ناھايىتى كۆپ نەرسىنى بىلىدۇ دېسەك بولىدۇ. ئەمما بۇنىڭ شۇنچە جىق نەرسىلەرنى بىلگەنلىكى، ئۇنىڭ بىلىم دائىرىسىنىڭ ناھايىتى كەڭرى ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ ئۇچۇر-مەلۇماتنى ناھايىتى كۆپ يادلىغانلىقى، ئۇنىڭ چوقۇم ئەقىللىق ئىكەنلىكىنى، كالۋا ئەمەس ئىكەنلىكىنى بىلدۈرەمدۇ؟ مېنىڭچە ناتايىن. چۈنكى تارىختىكى تەجىرىبىلەر ۋە بۈگۈنكى نۇرغۇن رېئاللىق مۇنداق بىر نەرسىنى كۆرسىتىۋاتىدۇ. بىر ئادەم ئۆزى ئىگەللىگەن ئۇچۇرلىرىنىڭ كۆپلىكى بىلەنلا ئەقىللىق بولالمايدۇ. ئەگەر ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇچۇرلىرى ۋە بىلىملىرىنىڭ قىممىتىنى ھەقىقىي بىلمىسە، ئىگەللىگەن ئۇچۇرلىرىنى مەھسۇلاتقا ئايلاندۇرالمىسا، شۇ ئۇچۇرلار ئارقىلىق رېئاللىقتا ئەسقاتىدىغان بىر نەرسىنى ئوتتۇرىغا قويالمىسا، بىز بۇنداق كىشىلەرنى ھەقىقىي ئەقىللىق كىشىلەر دېيەلمەيمىز. مەسىلەن، بىز نۇرغۇن بىلىملىك كىشىلەرنىڭ ناھايىتى ئادەمنىڭ ئەقلىگە سىغمايدىغان قاپاق باشلىقلىرىنى، دۆتلۈكلىرىنى كۆردۇق ۋە رېئاللىقتا كۆرۈۋاتىمىز. دېمەك، بۇ ھەدىسمۇ بىزگە «كالۋا بولماڭلار، ئى مۇئمىنلەر سىلەر قاپاق باش بولماڭلار، بىر مۇئمىنگە نىسبەتەن دۆت بولۇپ قېلىش نۇمۇس قىلىشقا تىگىشلىك ئىش. بۇ مۇئمىنلىكنىڭ يۈزىگە چۈشۈرۈلگەن بىر داغ» دەۋاتىدۇ.