بەرىكەتلىك سايرام كۆلىنىڭ نامى خىتايچە «ئاشىق مەشۇقلار ماكانى»غا ئايلاندۇرۇلدى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەر جاي ناملىرى ، بىر رايوننىڭ تارىخىي، مەدەنىيەت ۋە مىللىي كىملىكىنىڭ ئۇل تاشلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. يەر جاي ناملىرى  بىر مىللەتنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، بىر مىللەتنىڭ تارىخىي سۇبيېكتىپلىقىنى ۋە ۋەتىنىگە تەۋەلىك تۇيغۇسىنى كۈچەيتىشتە ئالاھىدە رول ئوينايدۇ. بىر يەرنىڭ ئىسمى، جۇغراپىيەلىك بىر بەلگە بولۇش بىلەن بىرگە، ئۇ بىر مىللەتنىڭ كوللېكتىپ كىملىكىنىڭ، تارىخىي ئۆتمۈشىنىڭ، ھايات پەلسەپىسىنىڭ ۋە مەدەنىيەت مىراسىنىڭ كونكرېت بەلگىسىدۇر. شۇنداقلا بىر  مىللەتنىڭ ئۆتمۈشىنى، ھازىرقى مەۋجۇتلۇقىنى ۋە كەلگۈسىگە بولغان ئۈمىدلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان چوڭقۇر مەنىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇڭا يەر جاي ناملىرى بىر خەلقنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ مىراسىنى، خاتىرىلىرىنى،ئەپسانىلىرىنى، دىنىي ئېتىقادلىرىنى ۋە قەدىرىيەتلىرىنى ساقلايدىغان مەدەنىي بايلىقتۇر. [5]
مورىس ھالبۋاكسنىڭ كوللېكتىپ خاتىرە ئۇقۇمى، يەر جاي ئىسىملىرىنىڭ بىر مىللەتنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىي كىملىكىنى قانداق شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن كۈچلۈك بىر رامكا بىلەن تەمىنلەيدۇ. يەر جاي ئىسىملىرى، بىر خەلقنىڭ ئۆتمۈشىگە دائىر ھېكايىلىرىنى، كۈرەشلىرىنى، غەلىبىلىرىنى ۋە يوقىتىشلىرىنى خاتىرىلەپ ماڭىدۇ.[6] مەسىلەن، سايرام كۆلىنىڭ ئۇيغۇرچە ئىسمى، ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى ۋە ئەپسانىلىرىدە ياكى دىنىي مۇراسىملاردا ئالاھىدە مەنىگە ئىگە. بۇ ئىسىم، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ بۇ جۇغراپىيەدە قانداق ياشىغانلىقىنى، قايسى قەدىرىيەتلەرنى قوبۇل قىلغانلىقىنى ۋە قانداق ھايات پەلسەپىسىنى ۋۇجۇدقا چىقارغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ قازاقلار ئۈچۈنمۇ شۇنداق.
يەر جاي ئىسىملىرى، بۇ ھېكايىلەرنى ئەۋلادتىن ئەۋلادقا يەتكۈزۈپ، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىلىرىنى تىرىك ساقلايدۇ. بىر يەر ئىسمىنىڭ ئۆزگەرتىلىشى ياكى قايتىدىن مەنىلەندۈرۈلۈشى، بۇ خاتىرىنىڭ بىر قىسمىنى ئۆچۈرۈش ياكى قايتىدىن يېزىشتىن دېرەك بېرىدۇ.
يەر  جاي ئىسىملىرى، بىر خەلقنىڭ ھايات پەلسەپىسىنى ۋە دۇنيا قارىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئانتروپولوگىيەلىك ۋە سوسىيولوگىيەلىك جەھەتتىن، بىر يەرنىڭ ئىسمى، شۇ مىللەتنىڭ تەبىئەت بىلەن، كائىنات بىلەن ۋە بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئىپادىلىيەلەيدۇ. مەسىلەن: سايرام كۆلىنىڭ ئىسمى، ئۇيغۇرلار ۋە قازاقلارنىڭ تەبىئەتكە بولغان ھۆرمىتىنى، كۆلنىڭ چۆرىسىدىكى ھايات تەجرىبىلىرىنى ياكى دىنىي-تەسەۋۋۇپ مەنىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئىسىملار، مىللەتنىڭ مۇھىت ھەققىدىكى بىلىملىرىنى، ئېستېتىك ئېڭىنى ۋە مەنىۋى قىممەتلىرىنى كودلايدۇ. خىتاي مۇستەملىكىچى كۈچلىرى، يەر ئىسىملىرىنى ئۆزگەرتىش ياكى  خىتايچە مەن سېنى ياخشى كۆرىمەن دېگەندەك سۆز ئويۇنلىرى بىلەن قايتىدىن مەنىلەندۈرۈش ئارقىلىق، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ سايرام كۆلىدىن ھاسىل قىلغان ھايات پەلسەپىسىنى غۇۋالاشتۇرۇپ، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ دۇنيا قارىشىنى خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ نورمىلىرىغا ۋە قىممەت قاراشلىرىغا  بېقىندۇرۇشنى ياكى بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇۋېتىشنى نىشان قىلىۋاتلىقى مەلۇم.
يەر جاي ئىسىملىرى، بىر مىللەتنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئۈمىدلىرىنى ۋە خىياللىرىنىمۇ ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بىر يەرنىڭ ئىسمى، بىر مىللەتنىڭ ئۆزىنى قانداق  تەسەۋۋۇر قىلىدىغانلىقىنى ۋە كەلگۈسى ئەۋلادلارغا قانداق مىراس قالدۇرماقچى بولىدىغانلىقىنى نامايەن قىلىشتىمۇ رول ئوينايدۇ. مەسىلەن: سايرام كۆلىنىڭ ئىسمى، ئۇيغۇرلار ۋە قازاقلار ئۈچۈن بىر كۈرەشنىڭ بەلگىسى، مەدەنىيەت ئىزچىللىقى ياكى مەنىۋى مەركەز بولۇپ، بۇ مىللەتنىڭ كەلگۈسىدىمۇ ئۆزىنىڭ كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈمىدىنى ساقلايدۇ.  ئەمما، خىتاي مۇستەملىكىچى كۈچلىرى، يەر ئىسىملىرىنى ئۆزگەرتىش ياكى قايتىدىن مەنىلەندۈرۈش ئارقىلىق، بۇ ئۈمىدلەرنى يوقىتىش كويىدا يۈرمەكتە.   سايرام كۆلىنىڭ خىتايچە رومانتىك بەلگىگە ئايلاندۇرۇلۇشى، ئۇيغۇر  ۋە قازاقلارنىڭ كۈندىلىك ھاياتىدا مەدەنىيەت ياتلىشىشى ۋە شەرقىي تۈركىستان زېمىنىغا تەۋەلىك ھېسسىنىڭ يوقاپ كېتىش قاتارلىق تەسىرلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن. يەر جاي ئىسىملىرى ۋە مەدەنىيەت بەلگىلەرنىڭ دۆلەت كونتروللۇقىدا قايتىدىن ئېنىقلىنىشى ۋە تەبىرلىشى، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە قازاقلارنىڭ ئۆز جۇغراپىيىلىرى ۋە تارىخىي مىراسلىرىغا بولغان باغلىنىشىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ.
قىسقىسى، سايرام كۆلىنىڭ توي خېتى ئېلىش ئۈچۈن بىر «ئاشىق مەشۇق ماكانى» سۈپىتىدە قايتىدىن تەبىرلىنىشى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەملىكىچىلىك ئىدىيەسىنىڭ ئىپادىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇ جەريان، شەرقىي تۈركىستان يەر جاي ئىسىملىرى ۋە مەدەنىيەت بەلگىلىرىنىڭ  خىتايچە ئىبارىلەر بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ، ئۇيغۇرلار ۋە قازاقلارنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىي سۇبيېكتىپلىقىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ. يەر جاي ئىسىملىرى، بىر  مىللەتنىڭ كوللېكتىپ خاتىرىسى ۋە زېمىنغا تەۋەلىك ھېسسى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە، شۇڭا، خىتاي مۇستەملىكىچى كۈچلىرىنىڭ بۇلارنى ئۆزگەرتىش ياكى قايتىدىن مەنىلەندۈرۈش ئۇرۇنۇشلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە سىياسىي ئۈستۈنلۈكتىن پايدىلىنىپ ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتۈۋالغان خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ھاكىمىيىتىنى قانۇنىي ۋە يوللۇق كۆرسىتىش ئىستراتېگىيىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.  سايرام كۆلى مىسالى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ھەم ساياھەتچىلىك ھەم ئىدېئولوگىيەلىك ھاكىمىيەت قۇرۇش تىرىشچانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ جەريان، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز جۇغراپىيىسى ۋە مەدەنىي مىراسىغا ياتلىشىپ كېتىشىگە سەۋەپ بولۇشى مۇمكىن.
[1] https://m.thepaper.cn/newsDetail_forward_30846339
[2] https://www.hrw.org/news/2024/06/18/china-hundreds-uyghur-village-names-change
[3] https://perspektif.eu/2024/08/01/cin-uygur-kulturunu-silmek-icin-yer-isimlerini-degistiriyor/
[4] https://www.uyghur-archive.com/wiki-izde/wiki-izde/index44f1-2.html
[5] http://www.mimarlarodasiankara.org/dosya/dosya33.pdf
[6] https://cdn.istanbul.edu.tr/file/JTA6CLJ8T5/97EC3E67255742A2B4B8CF6E47952970