كۈچ ئارقىلىق تىنچلىق ئورنىتىش: 2026-يىللىق ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوتتۇرا شەرق رايونىدا، ئىستراتېگىيە «ئىبراھىم كېلىشىمى» (Abraham Accords) نى ئاساس قىلىپ، رايوندىكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئىران ۋە ئۇنىڭ ۋاكالەتچىلىرىگە قارشى تۇرۇشتا ئاساسلىق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشىنى نىشان قىلغان [1]. ئامېرىكا ئىسرائىلىيە بىلەن پارس قولتۇقىدىكى ئەرەب شېرىكلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ئىرانغا قارشى بىرلىك سەپ ھاسىل قىلىشنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئامېرىكانىڭ رايوندىكى بىۋاسىتە ئارىلىشىشىنى ئازايتىشنى پىلانلىدى. بۇ يېڭى تەرتىپتە، رايون دۆلەتلىرى ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئوينايدۇ.
جەنۇبىي كورېيەگە نىسبەتەن، ھۆججەتتە بۇ دۆلەتنىڭ كۈچلۈك ئارمىيەسى، يۇقىرى مۇداپىئە چىقىمى ۋە مەجبۇرىي ئەسكەرلىك تۈزۈمى بارلىقى تىلغا ئېلىنىپ، شىمالىي كورېيەنى توسۇشتا ئاساسلىق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالالايدىغانلىقى بايان قىلىنغان [1]. ئامېرىكانىڭ ياردىمى «ھالقىلىق، ئەمما تېخىمۇ چەكلىك» (critical but more limited) بولىدىغانلىقى ئېنىق قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ ئۆزگىرىش، ئامېرىكانىڭ كورېيە يېرىم ئارىلىدىكى ئەسكەر ئورۇنلاشتۇرۇشىنى يېڭىلاپ، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ تەڭپۇڭلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان.
بۇ «شەرتلىك شېرىكچىلىك» ئەندىزىسى، ئامېرىكانىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئۆز رايونىدىكى تەھدىتلەرگە قارشى تۇرۇشتا ئاساسلىق كۈچ بولۇشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ۋاشىنگتون ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ «رەھبەرلىرىنىڭ مەسئۇلىيەتسىز تاللىشى» سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بىخەتەرلىك بوشلۇقىنى تولدۇرۇپ بەرمەيدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، ئۇلارنى دەرھال ھەرىكەتكە كېلىشكە چاقىردى.
بۇ ئىستراتېگىيە يەنە ئامېرىكانىڭ چەتئەلدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ئازايتىپ، كۈچنى تېخىمۇ جانلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىشلىتىشكە يۈزلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. گەرچە ئامېرىكا «يېتىم قالدۇرۇش» (isolationism)  سىياسىتىنى رەت قىلسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە بايلىقنى ئۆزىنىڭ بىۋاسىتە مەنپەئەتىگە ۋە ئەڭ چوڭ تەھدىتلەرگە (مەسىلەن، خىتاي) مەركەزلەشتۈرۈش ئۈچۈن، باشقا رايونلاردىكى مەجبۇرىيەتلىرىنى قىسقارتىشنى تاللىغان.
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، 2026-يىللىق NDS ئامېرىكا بىلەن ئىتتىپاقداشلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى قايتىدىن بەلگىلەپ، ئەنئەنىۋى «ھامىي»لىق مۇناسىۋىتىدىن «مەنپەئەت ۋە مەسئۇلىيەتنى ئورتاقلىشىش»قا ئۆتكەن. بۇ ئۆزگىرىش ئىتتىپاقداشلاردا ئەندىشە پەيدا قىلىشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئامېرىكا ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك تىنچلىق ۋە كۈچنى ساقلاپ قېلىشنىڭ زۆرۈر شەرتى دەپ قارالغان.
ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى: «تەڭ ھوقۇقلۇق» رىقابەت
2026-يىللىق ئىستراتېگىيەدە خىتاي ئامېرىكانىڭ ئەڭ مۇھىم توسۇش نىشانى سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ئۇسۇل جەھەتتە كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىش بولغان. يېڭى NDS دا خىتايغا قارىتا «توقۇنۇش ئەمەس، كۈچ ئارقىلىق توسۇش» (Deter China… Through Strength, Not Confrontation) پىرىنسىپى ئوتتۇرىغا قويۇلغان [1]. بۇ، ئامېرىكانىڭ بېيجىڭ بىلەن بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشقا كىرىشنى خالىمايدىغانلىقىنى، بەلكى كۈچلۈك ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي قۇدرىتى ئارقىلىق ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى نىشان قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ھۆججەتتە ئامېرىكانىڭ مەقسىتى خىتاينى «بوغۇش ياكى كەمسىتىش» ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىكەنلىكى ئېنىق بايان قىلىنغان [6]. بۇ، ئىلگىرىكى «توسۇپ قېلىش» (Containment) ئىستراتېگىيەسىدىن پەرقلىق بولۇپ، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە مۇداپىئە خاراكتېرلىك بىر پوزىتسىيەنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ۋاشىنگتون خىتاي بىلەن «ھۆرمەتلىك مۇناسىۋەت» (respectful relations) ئورنىتىشنى ۋە رايون مۇقىملىقىنى ساقلاشنى ئۈمىد قىلىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا خىتاينىڭ ھەربىي كېڭىيىشىنى چەكلەش ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ۋە كۈچەيتىشنى پىلانلىغان [6]. مەقسەت خىتاينىڭ رايوندا مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىۋېلىشىغا ۋە ئامېرىكانىڭ بۇ مۇھىم ئىقتىسادىي رايونغا كىرىشىنى چەكلىشىگە يول قويماسلىق. بۇ يەردىكى «كۈچ» پەقەت ھەربىي كۈچ بىلەنلا چەكلەنمەي، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىيەلىك ۋاسىتىلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئىستراتېگىيەدە خىتاينىڭ تەيۋەنگە قاراتقان تەھدىتى بىۋاسىتە تىلغا ئېلىنمىغان بولسىمۇ، «ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا خىتاينى توسۇش» ۋەدىسى ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ھازىرقى ھالەتنى ئۆزگەرتىش ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى تۇرىدىغانلىقى ئىما قىلىنغان [7]. بۇ خىل مۇجمەللىك، ئامېرىكانىڭ بىر تەرەپتىن خىتاي بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇشتىن ساقلىنىش، يەنە بىر تەرەپتىن رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا ئىشەنچ بېرىش ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى «تەڭ ھوقۇقلۇق» رىقابەت  رامكىسى ئىچىدە شەكىللىنىشى مۇمكىن. يەنى ھەر ئىككى تەرەپ بىر-بىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ، ئەمما ئۆز مەنپەئەت دائىرىسىنى قوغداش ئۈچۈن كەسكىن رىقابەتلىشىدۇ. ئامېرىكا خىتاينى يەر شارى سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭ قائىدىلەرنى يالغۇز بەلگىلىشىگە يول قويمايدىغان بىر «كۈچ تەڭپۇڭلۇقى» ئورنىتىشنى نىشان قىلغان.
بۇ ئىستراتېگىيە يەنە ئامېرىكانىڭ ئىچكى سانائەت بازىسىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، خىتاي بىلەن بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك رىقابەتكە تەييارلىق قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، دۆلەت ئىچىدىكى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرمەكتە. بۇ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ پەقەت ھەربىي ساھەدىلا ئەمەس، بەلكى ئىقتىساد ۋە تېخنىكا ساھەسىدىمۇ داۋاملىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.