مەدىنە ۋەسىقىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاساسىي قانۇن دېگەن نېمە؟
ئاساسىي قانۇن دۆلەتنىڭ ئالاھىدە قانۇنى بولۇپ، بىر دۆلەتنىڭ ئىدىئولوگىيەسى شۇنداقلا دىنىي، سىياسىي، ئىجتىمائىي كىملىكىنى بېكىتىپ بېرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنىي ئاساسىنى بەلگىلەيدىغان بولۇپ، ھەر قانداق بىر ھۆكۈمەت ئاساسىي قانۇنغا خىلاپلىق قىلسا، ئۆزىنىڭ قانۇنلۇقلۇقى (ھەقلىقلىقى) نى يوقىتىدۇ، يەنى قانۇنسىز ھاكىمىيەتكە ئايلىنىدۇ. شۇڭلاشقا ھازىر ھەرقانداق بىر دۆلەت ھاكىمىيىتىنى ئاساسىي قانۇنسىز تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ.
ئاساسىي قانۇنشۇناسلار بۇ ھەقتە توختالغاندا، ئەڭ دەسلەپ يېزىلغان ئاساسىي قانۇنغا ئامېرىكا ئاساسىي قانۇنى – فىلادېلفىيە ئاساسىي قانۇنى (1776)، فىرانسىيە جۇمھۇرىيىتى (1789-1791) ئاساسىي قانۇنىي قاتارلىقلارنى مىسالغا ئېلىشىدۇ. لېكىن تارىخنىڭ تېخىمۇ بۇرۇنقى بەتلىرىنى ۋاراقلىساق، بۇنىڭدىن تەخمىنەن 14 ئەسىر بۇرۇن تۇنجى قەلەمگە ئېلىنغان ئاساسىي قانۇن تۈسىدىكى بىر بىتىمنىڭ بارلىقىنى بايقايمىز. ئۇ بولسىمۇ، مەدىنىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دۆلەت قۇرغاندا، دۆلەت پۇقرالىرى بىلەن تۈزگەن 47 ماددىلىق كۆپ تەرەپ قول قويغان سىياسىىي ۋە ئىجتىمائىي كېلىشىم ۋە بىتىمدىن ئىبارەتتۇر.
شەرقشۇناس جورجىيو مۇنداق دەيدۇ:
«بۇ ئاساسىي قانۇن 52 ماددىدىن تۈزۈلگەن بولۇپ، ھەممىسى رەسۇلۇللاھتىن كەلگەن. ئۇنىڭ 25 ماددىسى مۇسۇلمانلارنىڭ ئىشلىرىغا ئالاقىدار بولسا، قالغان 27 ماددىسى مۇسۇلمانلارنىڭ بىر-بىرى بىلەن، شۇنداقلا باشقا دىن ساھىبلىرى، بولۇپمۇ يەھۇدىيلار ۋە بۇتپەرەسلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە ئالاقىدار مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. بۇ ئاساسىي قانۇندا باشقا دىن ساھىبلىرىنىڭ مۇسۇلمانلار بىلەن ئەركىن بىللە ياشىشىغا، دىنىي ئىبادەت، مۇراسىملىرىنى خالىغىنىدەك قىلىشقا رۇخسەت قىلىنغان، ھەر قايسى گۇرۇھلارنىڭ بىر-بىرىنى راھەتسىز قىلىشى چەكلەنگەن. بۇ ئاساسىي قانۇن ھىجرىيەنىڭ بىرىنچى يىلى يەنى 623-يىلى ئىمزالانغان. ئاساسىي قانۇندا يەنە مەدىنە دۈشمەنلەرنىڭ ھۇجۇمىغا دۇچ كەلگەندە، ھەممەيلەننىڭ بىرلىشىپ قارشى تۇرۇشى بەلگىلەنگەن.» (جورجىيو: رەسۇلۇللاھنىڭ ھاياتىغا قايتا نەزەر)
مەدىنە ۋەسىقىسى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەدىنىگە ھىجرەت قىلىپ ئىسلام دۆلىتىنى قۇرغاندىن كېيىن، مەدىنىدىكى پۇقرالار ئارىسىدا تۈزگەن بىتىم بولۇپ، دۇنيادىكى تۇنجى يېزىپ قالدۇرۇلغان ئاساسىي قانۇن، دەپ قارالماقتا. بۇ بىتىمنىڭ ئومۇمىي ئالاھىدىلىكلىرى:
1 –  ئۈممەت ئۇقۇمىنىڭ تەبىرى بېكىتىلدى. بۇرۇنقى تار قەبىلىۋازلىق، ئىرقچىلىق، مىللەتچىلىكتىن ھالقىغان دىنىي رىشتىكى بىرلىك «ئۈممەت» دەپ بەلگىلەندى. لېكىن بۇ دىنىي بىرلىككە كىرمىگەنلەرمۇ، <دۆلەتنىڭ پۇقرالىقى> سالاھىيىتىدىن مەھرۇم بولمايدۇ.
2 – ئىختىلاپ كۆرۈلگەندە، مۇراجىئەت قىلىنىدىغان تەرەپ ئاللاھ ۋە رەسۇلىدۇر. يەنى دۆلەتتىكى ھەرقايسى تەرەپلەر ئارىسىدا مەسىلە كۆرۈلگەندە، ھەل قىلىدىغان ئەڭ ئالىي ھوقۇقلۇق ئورگان ياكى تەرەپ ئاللاھ ۋە رەسۇلىدۇر. لېكىن، ھەر قايسى دىنلارغا ئېتىقاد قىلغۇچىلارنىڭ ئارىسىدا مەسىلە كۆرۈلسە، ئۆز دىنلىرىغا – شەرىئەتلىرىگە مۇراجىئەت قىلسا بولىدۇ.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دۆلەت ۋە ئەدلىيەنىڭ بېشى بولدى (پەيغەمبەرلىكى ۋە مەئسۇملۇقى بار).
3 – دۆلەت تېررىتورىيەسى. بىر دۆلەتنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن شەرت بولغان پۇقرا، ئۈممەت، تېررىتورىيە ئاندىن ئىختىلاپنى ھەل قىلىدىغان ھاكىمىيەت بەلگىلەندى.
4 – پۇقرالارنىڭ دىن ۋە ئەقىدە ئەركىنلىكىنى جاكارلىدى. ئوخشىمىغان تائىپىلەرنىڭ تىنچ ھالەتتە بىرلىكتە ياشىشىغا ۋە زۇلۇمغا ئۇچرىماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلدى. پۇقرالار ئارىسىدا (شەرىئەت بەلگىلىگەن) ئادالەت ۋە باراۋەرلىكنى يولغا قويدى. پۇقرالارنىڭ سىياسىي ھوقۇقلىرى ئېلان قىلىندى.
5 – ئىجتىمائى پاراۋانلىق، ھەمكارلىق يولغا قويۇلدى.
6 – بۇ بىتىمنىڭ بەزى ماددىلىرى ھازىرقى زامان ئاتالغۇسى بويىچە ئۆتكۈنچى ئادالەت transitional justice ئۇقۇمىغا ماس كېلىدۇ. بۇ ئۇقۇم ئىچكى ئۇرۇش ياكى توقۇنۇشتىن كېيىنلا يېڭى شەكىللەنگەن جەمئىيەت ۋە دۆلەتتە، ئىرقىي توقۇنۇشقا ئوخشاش كىرىزىسلارنى ھەل قىلىشتا تەدبىقلىنىدىغان بىر قاتار پىرىنسىپ ۋە ئىجرائاتلارنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، يېڭى دۆلەتنىڭ مۇقىملىقى، پۇقرالار ئارا ئىشەنچ ۋە خاتىرجەملىك بەرپا قىلىشقا ھەسسە قوشىدۇ.
7 – ھەركىم ياكى تەرەپنىڭ ئۆز ئىشىغا ئۆزىنىڭ جاۋابكار ئىكەنلىكىنى؛ ئىتتىپاقداشلىرىغا (ياردەملەشمىسە) پەقەت ئىتتىپاقداش بولغانلىقى ئۈچۈنلا جاۋابكارلىققا تارتىلمايدىغانلقىنى ئېلان قىلدى.
1 . بۇ يازما (بىتىم) رەسۇلۇللاھ مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام) تەرىپىدىن قۇرەيشلىك، يەسرىبلىك مۆمىنلەر، مۇسۇلمانلار، ئۇلارغا ئەگەشكەنلەر ۋە ئۇلار بىلەن بىرلىكتە جىھاد قىلغانلار ئۈچۈن (كۈچكە ئىگە) دۇر.