خىتاينىڭ «پىشقەدەم ئاقساقاللار» دەۋرىنىڭ ئاخىرلىشىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ «پىشقەدەم ئاقساقاللار» دەۋرىنىڭ ئاخىرلىشىشى
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى  مەسلىھەتچى ئاقساقاللىرى شى جىنپىڭنى نېمە ئۈچۈن توختىتىپ قالالمايدۇ؟
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ تەھلىل خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ سابىق ئالىي دەرىجىلىك مۇئاۋىن مۇھەررىرى ۋە ياۋرو-ئاسىيا گۇرۇھىنىڭ سابىق سىياسىي مەسلىھەتچىسى دىڭ يۈۋېن تەرىپىدىن يېزىلغان، 2025-يىلى 14-نويابىردا نوپۇزلۇق خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر ژۇرنىلى «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) دا ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ پىشقەدەم ئاقساقاللار دەۋرىنىڭ ئاخىرلىشىشى: پارتىيە پېشقەدەملىرى نېمە ئۈچۈن دۆلەتنى شى جىنپىڭدىن قۇتۇلدۇرالمايدۇ» (The End of China’s Old Guard: Why Party Elders Can’t Save the Country From Xi) [1]سەرلەۋھىلىك ماقالىنىڭ چوڭقۇرلاپ ئانالىز قىلىنىشىدىن ئىبارەتتۇر. دىڭ يۈۋېننىڭ پارتىيەنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا دائىر بىۋاسىتە تەجرىبىسى ئۇنىڭ ماقالىسىگە ئالاھىدە ئانالىز چوڭقۇرلۇقى ۋە ئىشەنچلىكلىك بېغىشلايدۇ. بۇ تەتقىقاتتا شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقىنى يوقاتقانلىقى، پەردە ئارقىسىدا پارتىيە پېشقەدەملىرىنىڭ («كونىلار» ياكى «ئاقساقاللار» دەپمۇ ئاتىلىدۇ) ھاكىمىيەتنى ئۆتكۈزۈۋالغانلىقى ھەققىدىكى بېيجىڭدا تارقالغان مىش-مىش پاراڭلارنىڭ ئاساسسىز ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈلۈپ، بۇ مىش-مىش پاراڭلارنىڭ چىقىشىدا سەۋەپ بولغان، ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ئۈمىدلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن ھازىرقى زامان خىتاي سىياسىي رېئاللىقىغا ئۇيغۇن كەلمەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ماقالىنىڭ  يادرولۇق نۇقتىئىنەزەرى شۇكى، بىر مەزگىل خىتاي سىياسىتىدە ھالقىلىق  تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ئامىل بولغان پارتىيە ئاقساقاللىرى ئۆز كۈچىنى سىستېمىلىق ھالدا يوقاتتى ۋە ھازىرقى رەھبەر شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقىنى نازارەت قىلالايدىغان ئۈنۈملۈك بىر مېخانىزم قالمىدى. بۇ ئەھۋالنى ئانالىز قىلىش خىتاي سىياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ ماھىيىتى، مۇقىملىقى ۋە كەلگۈسىدىكى كىرىزىسلارغا قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى چۈشىنىش جەھەتتە ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ تەتقىقاتتا، دىڭ يۈۋېننىڭ ئارگۇمېنتلىرىنى باشتىن-ئاخىر سىستېمىلىق شەكىلدە تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، خىتاي سىياسىتىدىكى بۇ چوڭقۇر ئۆزگىرىشنىڭ دىنامىكىسى ۋە ئاقىۋەتلىرىنى كۆپ قاتلاملىق نۇقتىئىنەزەر بىلەن باھالاش مەقسەت قىلىنىدۇ.
بېيجىڭ بۇلۇڭ-پۇشقاقلىرىدىكى مىش-مىش پاراڭلار ۋە «ئاقساقاللار سىياسىتى» ئەپسانىسى
دىڭ يۈۋېن ماقالىسىنى شى جىنپىڭنىڭ ھەقىقىي ھوقۇقىنى يوقاتقانلىقى، ھەتتا ئۇنىڭ ئورنىغا ساختا ئادەمنىڭ ئالماشقانلىقى ۋە دۆلەتنى ئەمەلىيەتتە ھۆرمەتكە سازاۋەر پارتىيە پېشقەدەملىرىدىن تەشكىل تاپقان بىر گۇرۇپپىنىڭ باشقۇرۇۋاتقانلىقىغا ئوخشاش بېيجىڭنىڭ سىياسىي ساھەسىدە تارقالغان قىزىقارلىق مىش-مىش پاراڭلارنى بايان قىلىش بىلەن باشلايدۇ. ئۇ بۇ خىل مىش-مىش پاراڭلارنىڭ،مۇستەبىت تۈزۈملەردە، بولۇپمۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۆكتەبىردە ئۆتكۈزۈلگەن تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنىغا ئوخشاش مۇھىم سىياسىي پائالىيەتلەردىن ئىلگىرى كۆپ ئۇچرايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. قارار چىقىرىش مېخانىزملىرى ئاشكارا بولمىغان يېپىق تۈزۈملەردە، بۇ خىل پەرەزلەر سىياسىي ئانالىز ئۈچۈن مۇنبەت زېمىن ھازىرلايدۇ. بۇ مىش-مىش پاراڭلارنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى، ئادەتتە ئاكتىپ سىياسىي رولىدىن چېكىنگەن بولسىمۇ، پەردە ئارقىسىدا تەسىر كۆرسىتىشنى داۋاملاشتۇرىۋاتقان رەھبەرلەر ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك كادىرلاردىن تەشكىل تاپقان كۈچلۈك بىر پارتىيە پېشقەدملىرى گۇرۇپپىسىنىڭ، ھېلىھەم شى جىنپىڭنى چەتكە قاققۇدەك ۋە خىتاينىڭ سىياسىي يۆنىلىشىنى بەلگىلىگۈدەك دەرىجىدە تەسىر كۈچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىددىيا قىلىشتىن ئىبارەتتۇر.
بۇ مىش-مىش پاراڭنىڭ تارقىلىشىنىڭ ئارقىسىدا، دىڭ يۈۋېن تەكىتلىگەندەك، تارىخىي بىر رېئاللىق ياتىدۇ. پارتىيە پېشقەدەملىرى خىتاي سىياسىي تارىخىدا ھەقىقەتەنمۇ يادرولۇق رول ئوينىغان. بولۇپمۇ دىڭ شياۋپىڭنىڭ 1970-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا خىتاينى رادىكال سىياسەتلەردىن يىراقلاشتۇرۇشى ۋە 1990-يىللاردا مۇتەئەسسىپ رەھبەرلەرنى شاللىۋېتىپ، بازارنى مەركەز قىلغان ئىقتىسادىي ئىسلاھاتتا تېخىمۇ چىڭ تۇرۇشىغا ئوخشاش مىساللار، ئۈمىدسىزلەنگەن پۇقرالارنىڭ مەخپىي بىر ئاقساقاللار گۇرۇپپىسىنىڭ دۆلەت سىياسىتىگە ئارىلىشالايدىغانلىقىغا بولغان ئۈمىدلىرىنى جانلاندۇرماقتا. «ئاقساقاللار سىياسىتى» (elder politics) دۆلەتنىڭ ئەڭ كۈچلۈك سەرخىللىرىنىڭ يېپىق ئىشىكلەر ئارقىسىدىكى پائالىيەتلىرىنى شەرھلەش ئۈچۈن قولايلىق بىر ئانالىز رامكىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بىراق، دىڭ يۈۋېن بۇ ئۈمىدلەر ۋە ئانالىزلارنىڭ ئەمدى كۈچكە ئىگە ئەمەسلىكىنى قەتئىي بىر تىل بىلەن ئىپادىلەيدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۈگۈنكى خىتايدا پارتىيە پېشقەدملىرى كۈچىنى زور دەرىجىدە يوقاتقان. شى جىنپىڭ ئۇلارنىڭ تەسىر كۆرسىتىش يوللىرىنى سىستېمىلىق ھالدا تاقىغان.ئۇلارنىڭ ئورنىغا دەسسىگەن تۈزۈلمە خاراكتېرلىك نازارەت مېخانىزملىرى بولسا، پىشقەدەم ئاقساقاللار ئەينى ۋاقىتلاردا ئىگە بولغان ئۈنۈملۈك تەڭپۇڭلاشتۇرۇش نوپۇزىنى ۋە كۈچىنى كۆرسىتەلمەيدۇ .
خىتاي سىياسىتىدىكى ئەنئەنىۋى بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ئامىل: «ئاقساقاللار» ھادىسىسىنىڭ تارىخىي يىلتىزى
دىڭ يۈۋېن ئاقساقاللار سىياسىتىنىڭ يىلتىزى ۋە ئالتۇن دەۋرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئوقۇرمەننى ماۋ زېدۇڭدىن كېيىنكى دەۋرگە باشلاپ كىرىدۇ. كوممۇنىستىك خىتاينىڭ دەسلەپكى 30 يىلىدا، ماۋ تەڭدىشى يوق ئىنقىلابىي جەزبىدارلىقى، ئارمىيە ۋە تەشۋىقات ئاپپاراتلىرى ئۈستىدىكى مۇتلەق كونتروللۇقى بىلەن ئەڭ يۈكسەك «پېشقەدەم دۆلەت ئەربابى» ئورنىدا ئىدى. ئەمما، 1976-يىلى ئۇنىڭ ۋاپاتى بىلەن پارتىيە رەھبەرلىك قاتلىمىدا بىر بوشلۇق پەيدا بولدى. بۇ بوشلۇقنى ماۋ بىلەن بىرگە كوممۇنىستىك ئىنقىلاب قىلغان، لېكىن مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە تازىلانغان ۋە  چەتكە قېقىلغان دىڭ شياۋپىڭ، پېشقەدەم ئىقتىساد پىلانلىغۇچىسى چېن يۈن ۋە خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قۇرغۇچى مارشاللىرىدىن يې جيەنيىڭ قاتارلىق شەخسلەر تولدۇردى.