تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىل ھوقۇقىنىڭ خاراكتېرىگە ئالاقىدار بەس – مۇنازىرىلەردە كوللېكتىپ ھوقۇق – ئىندىۋىدۇئال ھوقۇقتىن ئىبارەت ئىككى نۇقتا مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. تىل ھوقۇقى (ئاساسەن ئاز سانلىقلار ھوقۇقى) توغرىسىدىكى بۇ بەس – مۇنازىرە، قولغا كەلتۈرۈلگەن ھوقۇقتىن كىملەرنىڭ پايدىلىنىدىغانلىقىغا ئالاقىدار بەس – مۇنازىرىدۇر. كوللېكتىپ ھوقۇق كىشىلەر باشقىلار بىلەن بىرلىكتە پايدىلىنالايدىغان ياكى كوللېكتىپ بىرەر مەنپەئەت ۋەياكى «كوللېكتىپ» ئۈچۈن پايدا يارىتىش ئۈچۈن بەھرىمەن بولىدىغان ھەقلەر – ھوقۇقلار دەپ قارالماقتا. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، كوللېكتىپ ھوقۇقلارغا «ئۆزلىرىگە ئائىت پەرقلىق مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكلىرىنى قوغداش ۋە گۈللەندۈرۈش ئۈچۈن، توپلۇقلار پايدىلانغان بىر ھوقۇق» دەپ ئېنىقلىما بېرىش مۇمكىن.[73] ئىندىۋىدۇئال ھوقۇق بولسا، شەخسكە ئالاقىدار ئاساسىي ھوقۇقلارنى مۇھاپىزەت قىلىشنى نىشان قىلغان ھوقۇقتۇر. بۇ ئايرىما «ئالەمشۇمۇل» ۋە «گۇرۇپپا ئايرىش» قا توغرا كېلىدۇ. ئالەمشۇمۇل ھوقۇق، بېكىتىلگەن تىل گۇرۇپپىسىنىڭ نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، سالاھىيەت ساھەسى بىلەن ئالاقىدار بارلىق كىشىلەر ئىگە بولغان ھوقۇقلاردۇر. ئىندىۋىدۇئال تىل ھوقۇقى، تىل ھوقۇقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك رايوندا / دۆلەتتە تۇرۇۋاتقانلارنىڭ سانىغا قارىماستىن بىر شەخس تەلەپ قىلالايدىغان ھوقۇقتۇر. بۇنىڭ ئەكسىچە كوللېكتىپ تىل ھوقۇقى بولسا، مۇئەييەن تەلەپ ۋە يېتەرلىك سان بولغاندىلا بېرىلىدۇ.[74] دې ۋارېننېسنىڭ قارىشىچە، تىل ھوقۇقى، ئايرىمىچىلىق چەكلىمىسى ۋە پىكىر ئەركىنلىكىگە ئوخشاش ئاساسلىق كىشىلىك ھوقۇقلاردىن ئاپىرىدە بولىدۇ. بۇ ھوقۇقلار بولسا، ئىندىۋىدۇئال ھوقۇق، دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. ئازسانلىق ياكى كۆپ سانلىققا مەنسۇپ بولۇشىغا قارىماستىن بارلىق كىشىلەر بۇ ھوقۇقلاردىن بەھرىمەن بولىدۇ. دېمەك، تىل ھوقۇقى كوللېكتىپ ھوقۇق ئەمەس، ئىندىۋىدۇئال ھوقۇقنىڭ بىر پارچىسىدۇر. تىلنىڭ ماھىيىتىنىڭ تەقەززاسىغا ئاساسەن كوللېكتىپ ھالەتتە بەھرىمەن بولۇش، تىل ھوقۇقىنىڭ كوللېكتىپ ھوقۇق كاتېگورىيەسىدە مۇھاكىمە قىلىنىشى كېرەكلىكىنى كۆرسەتمەيدۇ. دەل بۇ نۇقتا، تىلنىڭ پەقەت بىر گۇرۇپپا ئىچىدە ئىشلىتىلىدىغان ۋە داۋاملاشتۇرۇلىدىغان كوللېكتىپ بىر مۈلۈك بولۇش تەبىئىتى، تىل ھوقۇقىنىڭ كوللېكتىپ ھوقۇقلار كاتېگورىيەسىگە تەۋە قارىشىنى ئوتتۇرىغا چىقارماقتا. تىل، بىر كۈلتۈرنىڭ ھامىيسى ۋە كۈلتۈر كىملىكىنىڭ ئەۋلادتىن ئەۋلادقا يەتكۈزۈلۈشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغۇچى ئاساسلىق ئامىل بولغاچقا، تەبىئىتىنىڭ تەقەززاسىغا ئاساسەن ئىندىۋىدۇئال ئەمەس، كوللېكتىپلىق قۇرۇلمىغا ئىگىدۇر. بۇ نۇقتىنى چىقىش قىلىدىغان بولساق، تىل بىلەن ئالاقىدار ھوقۇقلارنىڭ تەبىئىتى كوللېكتىپ بولۇشىدۇر.[75] بىراق، بۇ كوللېكتىپلىق شەخسكە چەكلىمە قويغۇچى ياكى ئۇنى بۇ ھوقۇقتىن بەھرىمەن بولۇشقا مەجبۇرلىغۇچى (ئادەتتە شەخسنىڭ ھوقۇقىنى مەركىزىي ئورۇنغا قويىدىغانلار ئوتتۇرىغا قويىدىغان ئەندىشە) بىر قۇرۇلمىغا ئىگە ئەمەس. خەلقئارالىق ھۆججەتلەردە تىل ھوقۇقى ئادەتتە ئىندىۋىدۇئال ھوقۇق («ئازسانلىقلار» ئەمەس، «ئازسانلىقلارغا مەنسۇپ كىشىلەر» دېگەن ئىبارىلەر ئىشلىتىلمەكتە) دائىرىسىدە مۇھاكىمە قىلىنىش بىلەن بىرگە؛ ئارزوز، بۇ ھۆججەتلەردە بايان قىلىنغان «چەكلەر/ يېتەرلىك سانلار» تىل ھوقۇقىنىڭ كوللېكتىپ تەرىپىگە ئىشارەت قىلىدىغانلىقىنى ئەسكەرتمەكتە.[76] ئەسلىدە ئىندىۋىدۇئال ۋە كوللېكتىپ ھوقۇق بىر – بىرىگە زىت ئەمەس؛ بىر – بىرىنى تولۇقلايدىغان ھوقۇقتۇر. تىل ھوقۇقىنىڭ بەزىلىرىدىن  (پىكىر ئەركىنلىكى ۋە سوتلاش مۇساپىسىدە ئانا تىلنىڭ ئىشلىتىلىشىگە ئوخشاش) يەككە ھالەتتە بەھرىمەن بولۇنسا؛ يەنە بەزىلىرىدىن (ئانا تىلدا تەلىم – تەربىيە ئېلىش ھوقۇقى) مەجبۇرىي ھالدا – يېتەرلىك سان بولۇشىنى شەرت قىلىدۇ – كوللېكتىپ ھالەتتە بەھرىمەن بولۇنىلىدۇ. لېكىن، ئىندىۋىدۇئال تىل ھوقۇقىنىڭ زېمىنىنى ئاكتىپ قۇرۇلما شەكىللەندۈرىدۇ ۋە بۇ ھوقۇقلارنىڭ بولۇشى ئۈچۈن كوللېكتىپلىقنىڭ مۇھاپىزەت قىلىنىشى شەرت بولىدۇ. دېمەك، تىل ھوقۇقىنى يەككە بەھرىمەن بولۇش ئىرادىسىگە باغلىق كوللېكتىپ ھوقۇق، دەپ تەرىپلەش خاتا بولمايدۇ.