«سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى چوڭ ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئالتە يول ۋە ئۇنىڭ يۈز بەرمەسلىك ئېھتىماللىقى» ناملىق ماقالىنىڭ خۇلاسىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچىدىن، سۈنئىي ئەقىل يوشۇرۇن تاجاۋۇزچىغا زور دەرىجىدە ھەربىي ئەۋزەللىك ئاتا قىلىشى، بۇ ئەۋزەللىك ئۇنىڭ رەھبەرلىرىنىڭ جەڭنىڭ نەتىجىسى ھەققىدىكى ھۆكۈمىنى ئۆزگەرتىشى كېرەك. بۇ، يادرو قوراللىق بىر چوڭ دۆلەتكە ھۇجۇم قىلغاندا، ئاپەت خاراكتېرلىك قايتۇرما زەربىگە ئۇچرىماسلىق ئېھتىماللىقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئەۋزەللىكنىڭ مەنبەسى «مۆجىزە قورال» (wonder weapon) دەپ ئاتىلىدىغان بىر بۆسۈش (مەسىلەن، ھالقىلىق تۇنجى زەربە بېرىش ئىقتىدارىغا ئىگە تور ھۇجۇمى ياكى يۇقىرى ئەقلىي ئىقتىدارلىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار توپى) بولۇشى، ياكى تېخىمۇ مۇمكىن بولغىنى، نۇرغۇنلىغان ھەربىي ۋەزىپىلەر ئۈچۈن سۈنئىي ئەقىلنى تەشكىلىي جەھەتتىن قوللىنىشنىڭ بىرلىشىپ ئۆزگىرىش خاراكتېرلىك ئەۋزەللىك ئېلىپ كېلىشىدۇر. سۈنئىي ئەقىلنىڭ كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدا بىر تەرەپكە ماس كەلمەيدىغان دەرىجىدە پايدىلىق بولۇشى ئۈچۈن، شۇ دۆلەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل يېڭىلىق يارىتىش ۋە قوللىنىشتا تۇنجى ھەرىكەت قىلغۇچى ئەۋزەللىكى (first-mover advantage) گە ئىگە بولۇشى كېرەك، بولمىسا رەقىبى سۈنئىي ئەقىل بىلەن كۈچەيتىلگەن مۇداپىئە سىستېمىلىرى ئارقىلىق ئۇنىڭ يېڭى ئىقتىدارلىرىنى بىكار قىلىۋېتىشى مۇمكىن [Plumb and Horowitz 2025].
ئىككىنچىدىن، ھەربىي ئەۋزەللىكنىڭ كۆلىمىدىن باشقا، ئەگەر بۇ ئەۋزەللىك ۋاقىتلىق دەپ قارالسا، توقۇنۇش خەۋپى تېخىمۇ ئېشىپ كېتىدۇ. بۇ، رەھبەرلەرنى ئەۋزەللىكى يوقاپ، رەقىبى ئارىلىقنى تۈگىتىشتىن بۇرۇن زەربە بېرىش ئۈچۈن «يېپىلىۋاتقان پۇرسەت دېرىزىسى» گە ئىگە دەپ ئىشىنىشكە ئىتتىرىشى مۇمكىن [Van Evera 2001]. ئەگەر رەھبەرلەر سۈنئىي ئەقىلنىڭ تېز تارقىلىشىنى مۆلچەرلىسە، ئۇلار قىسقا مۇددەتلىك پۇرسەت دېرىزىسىنى ھېس قىلىشى مۇمكىن. لېكىن، ناھايىتى تېز تارقىلىش سۈرئىتى ئالدىنقى قاتاردىكى دۆلەتنىڭ چوڭ تۇنجى ھەرىكەت قىلغۇچى ئەۋزەللىكىنى يېتىلدۈرۈشىگە يېتەرلىك ۋاقىت بەرمەسلىكىمۇ مۇمكىن.
ئۈچىنچىدىن، ئۇرۇشقا سەۋەب بولۇش ئۈچۈن، بۇ ئەۋزەللىك ئاجىز دۆلەتنى سىياسىي ھەل قىلىش چارىسى ئىزدەشكە ۋە كۈچلۈك رەقىبى تەرىپىدىن قىممەت بەدەللىك ھەربىي مەغلۇبىيەتكە ئۇچراشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن يول قويۇشقا مەجبۇرلايدىغان دەرىجىدە چوڭ بولماسلىقى كېرەك[Fearon 1995]. كۈچەيتىلگەن ھەربىي كۈچ، بىر دۆلەتكە ئاخىرقى ھېسابتا كۈچ ئىشلەتمەي تۇرۇپ، ئوچۇق ياكى يوشۇرۇن تەھدىتلەر ئارقىلىق ئۆز مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن مەجبۇرلاش كۈچى بىلەن تەمىنلىشى مۇمكىن. ئەگەر ھەر ئىككى تەرەپ سۈنئىي ئەقىلنىڭ كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى ھەل قىلغۇچ دەرىجىدە ئۆزگەرتكەنلىكىگە قوشۇلسا، بۇ ئېنىقلىق ئۇرۇشنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى تۆۋەنلىتىشى مۇمكىن.
تۆتىنچىدىن، ئەۋزەللىككە ئىگە دۆلەتنىڭ ئۇرۇش قىلىشقا ئەرزىيدىغان مەقسەتلىرى بولۇشى كېرەك – دۆلەتلەر پەقەت ئۇتۇپ چىقىشنى كۈتكىنى ئۈچۈنلا بىر-بىرىگە ھۇجۇم قىلمايدۇ [Blainey 1988]. خىتاي ياكى رۇسىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر نىسپىي كۈچىنى ئاشۇرسا، دۇنياۋى مۇقىملىققا بۇزغۇنچىلىق قىلىشى مۇمكىن، چۈنكى ھەر ئىككى دۆلەت كۈچ ئىشلىتىپ ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى تەلەپ قىلىدىغان زېمىن ئىگىلىك ھوقۇقى تەلىپىنى ئوتتۇرىغا قويغان (مەسىلەن، تەيۋەننى كونترول قىلىش ياكى ئۇكرائىنا). ئەمما، ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا ئوخشاش ھازىرقى زېمىن تەرتىپىنى قوللايدىغان دۆلەتلەر سۈنئىي ئەقىلدىن رىقابەتچىلىرىدىن كۆپرەك نەپ ئالسا، مۇقىملىق كۈچىيىشى مۇمكىن. چۈنكى ئۇلارنىڭ سۈنئىي ئەقىلدىن ئېرىشىدىغان ھەربىي ئەۋزەللىكى، يېڭى زېمىنلارنى تارتىۋېلىشنى خالايدىغان خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش قايتا تۈزىتىش كىرگۈزگۈچى دۆلەتلەرنى قوراللىق بويسۇندۇرۇش ئىستىقبالىنىڭ ياخشى ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ ناچارلاشقانلىقىغا قايىل قىلىپ، توسۇش كۈچىنى مۇستەھكەملەيدۇ.
ئىككىنچى پەرەز: دۈشمەننىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىدىن ئەنسىرەش ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك ئۇرۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرامدۇ؟
بىرىنچى پەرەزنىڭ ئەكسىچە بولغان بۇ ئىككىنچى پەرەز شۇكى، دۆلەتلەر رەقىبلىرىنىڭ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارىغا ئېرىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۇرۇشقا مۇراجىئەت قىلىشى مۇمكىن [Hendrycks, Schmidt, and Wang 2025]. ئەگەر رەھبەرلەر سۈنئىي ئەقىلنىڭ پارتلاش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي ئېشىش ۋە ھەل قىلغۇچ ھەربىي ئەۋزەللىكلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىغا ئىشەنسە، ئۇلار رەقىبىنىڭ ئالدى بىلەن ئىلغار سۈنئىي ئەقىلگە ئېرىشىشى كەلگۈسىدە شۇ دۆلەتنىڭ ئۆزلىرىنى مەجبۇرلىشىغا ياكى ھۇجۇم قىلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىشىدىن ئەنسىرىشى مۇمكىن. «ھازىر ئۇرۇش قىل ياكى كېيىن ئۇرۇش» دېگەن قىيىن تاللاش ئالدىدا، رەقىبىنىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنى ئاستىلىتىش ئۈچۈن ئالدىنى ئېلىش ھۇجۇملىرى، كەلگۈسىدە رەقىبىنىڭ سۈنئىي ئەقىل بىلەن كۈچەيتىلگەن ھۇجۇملىرىغا قارشى تۇرۇشتىن كۆرە ياخشىراق تاللاشتەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن [Edelstein 2017].