ترامپنىڭ «شىمالىي قۇتۇپ قىمارى» ۋە ياۋروپانىڭ ئون كوزىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ياۋروپا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (European Council on Foreign Relations) 2026-يىلى 16-يانۋاردا «شىمالىي قۇتۇپ قىمارى: ياۋروپانىڭ گىرېنلاندىيەدىكى ئون كوزىرى» (Arctic hold’em: Ten European cards in Greenland) ناملىق دوكلاتنى ئېلان قىلىپ، ھازىرقى زامان خەلقئارا سىياسىتىدىكى ئەڭ جىددىي ۋە سەزگۈر مەسىلىلەرنىڭ بىرى ھەققىدىكى مۇھىم قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويدى. جانا كوبزوۋا، مارك لېئونارد، جىم ئوبرايېن، جانا پۇگلىيېرېن، جېرېمىي شاپىرو، ۋېسسېلا چېرنېۋا ۋە كاترىن ۋېستگارد قاتارلىق يەتتە نەپەر داڭلىق سىياسەتچى ۋە تەتقىقاتچى تەرىپىدىن ئورتاق تەييارلانغان بۇ ئەسەردە، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدە گىرېنلاندىيەنى ئۆز تېررىتورىيەسىگە قوشۇۋېلىش ئۇرۇنۇشلىرى ۋە بۇ خىل خىرىسقا قارىتا ياۋروپانىڭ تاقابىل تۇرۇش ئىستراتېگىيەلىرى ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلىنغان.
مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئېلان قىلىنىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب، 2025-يىلدىن كېيىن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ شىمالىي قۇتۇپ (شىمالىي قۇتۇپ) رايونىغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك قىزىقىشىنىڭ كەسكىنلىشىشى، بولۇپمۇ دونالد ترامپنىڭ گىرېنلاندىيەنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۈچۈن زۆرۈر» دەپ جاكارلاپ، ئۇنىڭغا ئىگىدارلىق قىلىش نىيىتىنى ئاشكارىلىشى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىكتۇر. دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ پەقەت ۋەزىيەت ئانالىزى بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە تېررىتورىيە پۈتۈنلۈكىنى قوغداشتا قوللىنىشقا بولىدىغان «ئون تۈرلۈك ئىستراتېگىيەلىك كوزىر»نى سىستېمىلىق ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ دوكلات ياۋروپانىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقدىشى بولغان ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتىكى توقۇنۇشلارنى بىر تەرەپ قىلىش، شۇنداقلا شىمالىي قۇتۇپ رايونىدىكى گېئوپولىتىك جىددىيلىكتە تىنچ، كوللېكتىپ ۋە ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك ھەرىكەت قىلىشتا مۇھىم يول كۆرسەتكۈچى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ۋەزىيەت تەييارلىقى: ترامپنىڭ گىرېنلاندىيەگە بولغان «ئىشتىھاسى» ۋە يېڭى رېئاللىق
دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، دونالد ترامپنىڭ گىرېنلاندىيەنى كونترول قىلىشقا بولغان قىزىقىشى ئۇنىڭ بىرىنچى نۆۋەتلىك پىرېزىدېنتلىق مەزگىلىدىلا (2017-2021) ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، ئۇ چاغلاردا بۇ تەشەببۇس كۆپىنچە كىشىلەر تەرىپىدىن بىر خىل «قىزىقارلىق ھادىسە» سۈپىتىدە قارالغان ئىدى. ۋەھالەنكى، 2025-يىلى ترامپنىڭ قايتىدىن ئاق سارايغا كىرىشى بىلەن، بۇ مەسىلە جىددىي گېئوپولىتىكىلىق تەھدىتكە ئايلاندى. ترامپ ھۆكۈمىتى ۋېنېزۇئېلادىكى ھەربىي ھەرىكەتلىرىدىن كېيىن دىققىتىنى شىمالىي قۇتۇپ رايونىغا بۇرۇپ، 2026-يىلى 14-يانۋاردا ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت بىخەتەرلىكى مەقسىتى ئۈچۈن گىرېنلاندىيەگە موھتاج» دەپ ئوچۇق-ئاشكارا جار سالدى.
بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتا شۇكى، ترامپنىڭ بۇ قېتىمقى تەلىپى ئىلگىرىكىدەك سۆھبەتلىشىشكە بولىدىغان «سېتىۋېلىش» تەكلىپى ئەمەس، بەلكى بىر خىل «مەجبۇرىي ئىگىلىۋېلىش» ياكى «قوشۇۋېلىش» تەھدىتىدۇر. دانىيە ھۆكۈمىتى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئامېرىكىغا ھەربىي بازىلارنى كېڭەيتىش، شىمالىي قۇتۇپ بىخەتەرلىكىدە ھەمكارلىشىش ۋە قېزىلما بايلىقلارنى بىرلىكتە ئېچىش قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك تەكلىپلەرنى سۇنغان بولسىمۇ، ترامپ بۇلارنىڭ ھەممىسىنى رەت قىلدى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ترامپنىڭ تۈپ مەقسىتى پەقەت ھەمكارلىق ياكى بايلىقتىن بەھرىمەن بولۇشلا ئەمەس، بەلكى گىرېنلاندىيەگە بولغان مەڭگۈلۈك ئىگىدارلىق ۋە مۇتلەق ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈشتۇر. بۇ ئەھۋال مەسىلىنى دىپلوماتىك سۆھبەت دائىرىسىدىن ھالقىتىپ، بىۋاسىتە تېررىتورىيە ۋە ئىگىلىك ھوقۇقى توقۇنۇشىغا ئايلاندۇردى.
يېقىنقى مەزگىللەردە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى لۇئىزىيانا ئىشتاتىنىڭ ئىشتات باشلىقى جېف لاندىرىنى «گىرېنلاندىيە ئالاھىدە ئەلچىسى» قىلىپ تەيىنلەپ، بۇنۇ گىرېنلاندىيەنى قوشۇۋېلىش پىلانى بىلەن بىۋاسىتە باغلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، تېكساسلىق مەبلەغ سالغۇچى توماس دانسنى ئامېرىكا شىمالىي قۇتۇپ تەتقىقات كومىتېتىنىڭ رەھبەرلىكىگە قويۇش ئارقىلىق، ئىستراتېگىيەلىك دىققەتنى پۈتۈنلەي گىرېنلاندىيەگە قاراتتى. بۇ خىل يۈزلىنىشلەر ياۋروپانىڭ نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقىنىنىڭ ئادەتتىكى بىر سىياسىي چۈشەنمەسلىك ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقدىشى تەرىپىدىن قوزغالغان ئېغىر بىر ئىگىلىك ھوقۇقى سىنىقى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بەرمەكتە.
ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكىنى ئىشقا سېلىشى
تەتقىقاتچىلارنىڭ قارىشىچە، ياۋروپانىڭ قولىدا بۇ كىرىزىسقا تاقابىل تۇرىدىغان مۇھىم «كوزىرلار» مەۋجۇت بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە «ۋاقىت» ئامىلى ئەڭ ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ترامپ ھۆكۈمىتى تېز نەتىجە قازىنىشنى كۆزلىسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ پارلامېنتتىكى ئۆكتىچىلەر، سايلام جەريانى ۋە پىرېزىدېنتلىق مۇددىتىنىڭ چەكلىك بولۇشى (ئۈچ يىل قالدى) قاتارلىق ئاجىزلىقلىرى بار. شۇڭا، ياۋروپا رەھبەرلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانى ئامېرىكىنىڭ بىر تەرەپلىمە ھەرىكىتىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىتتىپاقداشلىق تەننەرخىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە كۆتۈرۈش ئارقىلىق، ترامپ ھۆكۈمىتىنى بۇ پىلاندىن ۋاز كېچىشكە ياكى دانىيە ۋە گىرېنلاندىيە سۇنغان مەۋجۇت ھەمكارلىق رامكىسىغا قايتىشقا مەجبۇرلاشتۇر.
دوكلاتتا ياۋروپانىڭ مەزكۇر نىشانغا يېتىش ئۈچۈن قوللىنىشقا تېگىشلىك ئون تۈرلۈك تەدبىرى تۆۋەندىكىدەك تەپسىلىي ئانالىز قىلىنىدۇ: