ئاتا-ئانىلىقنىڭ تۆت ئۇسلۇبى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەپسۇسكى، ماقۇل ئاتا-ئانىلار دەل مۇشۇ قانۇنىيەتنى چۈشەنمەيدۇ. ئۇلارنىڭ بالىلىرىنىڭ ئىش-ھەرىكىتىگە بولۇپمۇ خاتا قىلىقلىرىغا نىسبەتەن تۇتقان پوزىتسىيەسى تۇتۇق بولغاچقا، ياكى ئۆزىنىڭ مەزكۇر قىلىققا نىسبەتەن ئۆزىنىڭ قوشۇلمايدىغانلىقىنى، قارشى تۇرىدىغانلىقىنى ئېنىق ئىپادىلىمىگەچكە، بۇ بالىلارغا نىسبەتەن بۇنى ئاتا-ئانام بەك ئېغىر ئېلىپ كەتمەيدىكەن دېگەن ئۇچۇرنى بېرىدۇ-دە، يامان ئىشلارغا جۈرئەتلىك بولۇشقا باشلايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، يۇقىرىدا قەيت قىلغاندەك، بالىلارنىڭ ئىرادە كۈچى ئاجىز بولغاچقا، بۇ يوچۇقنى دەل ئاتا-ئانىلارنىڭ يېقىندىن نازارەت قىلىشى، باشقۇرۇشى بىلەن تولۇقلاشقا توغرا كېلىدۇ. ئەگەر ئائىلىدە نېمىنى قىلىش، نېمىنى قىلماسلىق ھەققىدە ئېنىق تۈزۈم بولسا، ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنىڭ ئىش-ھەرىكىتىگە قارىتا ئۆزلىرىنىڭ مەيدانىنى ئوچۇق بىلدۈرۈپ تۇرسا، ئاندىن بالىلار نېمىش قىلىشنى، نېمىنى قىلماسلىقنى بىلەلەيدۇ، گاڭگىرىمايدۇ، ھېچبولمىغاندا، خاتالىق سادىر قىلىپ سالسىمۇ، ئۇنىڭ خاتا ئىش ئىكەنلىكىنى بىلىپ، ئۆكۈنۈش تۇيغۇسىدا بولىدۇ.
دېمەك، بالىلارنىڭ ئىش – ھەرىكىتىنىڭ ئەخلاق قېلىپىغا ئۇيغۇنلىشىشى ئۈچۈن، ئاتا-ئانىنىڭ ئىرادىسىنى بالىغا ئېنىق ئۇقتۇرىدىغان ئەخلاقىي قائىدىلەرنى بېكىتىش زۆرۈردۇر. ئاتا-ئانىلار شۇنى ئەستىن چىقارماسلىقى لازىمكى، ئەخلاق ئۆگىنىۋالىدىغان بىلىم ئەمەس، بەلكى، سىڭدۈرۈلىدىغان ئاڭ، ئادەتلەندۈرۈلىدىغان ئەخلاق ئۆلچىمىدۇر. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئەخلاقىي قائىدە-تۈزۈم كۈچلۈك ئەمەس ئائىلىدە مۇھىتى بالىلارنىڭ ئەخلاقىي يېتىلىشىگە پايدىسىز دېيىشكە بولىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، خۇددى مۇستەبىت ئائىلىلەردە چوڭ بولغان بالىلاردەك، بۇنداق بالىلاردىمۇ ئۆزىگە تايىنىش، مۇستەقىلچانلىق ئاجىز بولىدۇ. ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنىڭ رايىغا باققانلىقى، ئەركىن قويۇۋەتكەنلىكى ماھىيەتتە، بالىلىرىنىڭ ھەممە ئىشىنى قىلىپ بەردى، توققۇزىنى تەل قىلدى دېگەنلىكتۇر. ھەممە ئىشىنى ئاتا-ئانىسى قىلىپ بېرىدىغان مۇھىتتا چوڭ بولغان بالىلارنىڭ تەييارتاپ، ھۇرۇن بولۇپ قالىدىغانلىقى ھەممىمىز ھېس قىلالايدىغان ئاددىي ھەقىقەتتۇر. شۇڭا بۇنى يەنىمۇ چوڭقۇرلىغان مۇلاھىزىگە ھاجىتى يوق دەپ قارايمەن.
كېسىپ ئېيتىشقا بولىدۇكى، يۇقىرىقى تۆت تىپنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ مەسئۇلىيەتسىز تىپ دەل مۇشۇدۇر. بەلكىم بۇنداق ئاتا-ئانىلار ئەڭ ئاز نىسبەتنى ئىگىلىشى مۇمكىن. چۈنكى پەرزەنت بۇرچى، مەسئۇلىيىتى ھەممە ئاتا-ئانا تەبىئىي ئېتىراپ قىلىدىغان، تەشەببۇسكارلىق، قىزغىنلىق بىلەن ئۈستىگە ئالىدىغان ئۇلۇغ مەسئۇلىيەتتۇر. بالىسى بىلەن كارى بولماسلىق ھەرقانداق جەمئىيەت ئورتاق ئەيىبلەيدىغان ئېغىر قىلمىشتۇر. ئاتا-ئانىسى كارى بولمىغان بالىلارنىڭ ئەقلىي، جىسمانىي، ئەخلاقىي ھەممە تەرەپلەردىن ساغلام يېتىلەلمەيدىغانلىقى ھەم ھەممە قوبۇل قىلىدىغان پاكىتتۇر. شۇڭلاشقا، مەن بۇ تىپ ھەققىدە توختىلىش ھاجىتى يوق قارىغانلىقىم ئۈچۈن مۇشۇنچىلىك بايان بىلەن كۇپايىلىنىمەن.
ئاخىرىدا شۇنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈشنى زۆرۈر ھېسابلايمەن، مەيلى دىئاننا خانىم يەكۈنلىگەن يۇقىرىقى تىپلار بولسۇن ۋە ياكى بۇ ھەقتىكى مېنىڭ مۇلاھىزىلىرىم بولسۇن، ئاخىرقى ھېسابتا يەنىلا نىسپىي ھۆكۈم-يەكۈنلەردىن ئىبارەت. بۇلار پەقەت كۆپىنچە ئەھۋالدىكى نەتىجىنى ۋە ئومۇملۇقنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. ھەرقانداق ئومۇملۇقنى رەت قىلىدىغان مىساللارنىڭ ئۇچراپ تۇرۇشى بىر قانۇنىيەت. مەسىلەن: بالىلارنىڭ ئەخلاقىنى شۇنچە چىڭ تۇتىدىغان مۇستەبىت ئائىلىدىن، ناھايىتى تاپتىن چىققان، بىھايا بالا چىقىپ قېلىشى، شۇنداقلا، كارى يوق ئائىلىدىن ئەخلاق، ئوقۇش جەھەتلەردە ئادەمنى تاڭ قالدۇرىدىغان مۇنەۋۋەر بالىلار چىقىپ قېلىشى ھەم مۇمكىن. ئەمما تەتقىقات نەتىجىسى يۇقىرى نىسبەت، يۇقىرى ئېھتىماللىقنى ئىسپاتلاپ بەرسە قوبۇل قىلىشقا تېگىشلىك پاكىت ھېسابلىنىدۇ. ھەم بۇخىل يەكۈنلەرنى ئومۇمىي ھۆكۈم سۈپىتىدە قوللىنىشقا بولىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئايرىملىقلارنى ھەم تولۇق ئىنكار قىلمايمىز. ماھىيەتتە، ئايرىملىقنىڭ مەۋجۇتلۇقى دەپ ئومۇمىيلىقنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. ئىجتىمائىي، ئادىمىيەت پەنلىرىدىكى مۇتلەق كۆپ قىسىم ھۆكۈم، نەزەرىيەلەرنىڭ ھەممىسى نىسپىي بولىدۇ، ئۇلارنىڭ توغرىلىقى نۇرغۇنلىغان تاشقى ئامىللارغا تايىنىدۇ. ھەرقانداق قاراش، ھەرقانداق ئېقىم، ھەرقانداق نەزەرىيەنىڭ رەقىبلىرى بولىدۇ، يەنە كېلىپ ھەممىسىنىڭ تەجرىبىۋىي، مەنتىقىلىق ئاساسلىرى بولىدۇ، بۇنىڭغا جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە…قاتارلىق پەنلەردىن تالاي مىساللارنى كەلتۈرۈش مۇمكىن. شۇڭلاشقا ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىگە مۇئامىلە قىلغاندا، ئومۇمىيلىقنى ئاساس قىلىش، ئايرىملىقنى رەت قىلماسلىق ئىلمىيلىكتۇر. بىز دەل مۇشۇ نۇقتىدىن يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئاتا-ئانىلىقنىڭ تۆت تىپىغا مۇئامىلە قىلغىنىمىزدا، ئاندىن بۇلارنى ئوبيېكتىپ ، ئىلمىي چۈشىنەلەيمىز.