ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشى ۋە كىملىك كىرىزىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تېمىسى ياۋروپانىڭ ئىچكى سىياسىي ھالىتى ۋە رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى مەسىلىلەرگە بېغىشلانغان بولۇپ، ئاپتورلار ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئەنئەنىۋى «موتورى» ھېسابلىنىدىغان فىرانسىيە-گېرمانىيە ھەمكارلىقىنىڭ ئاجىزلىشىپ كەتكەنلىكىنى تەپسىلىي يورۇتۇپ بېرىدۇ. گېرمانىيە باش مىنىستىرى ئولاف شولزنىڭ ئېھتىياتچان، ئاستا قارار چىقىرىش ئۇسلۇبى بىلەن فىرانسىيە پرېزىدېنتى ئېممانۇئېل ماكروننىڭ چوڭ سۆزلەيدىغان، ئەمما ئەمەلىيىتى ئاز بولغان ھەمدە دائىم ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان ئۇسلۇبى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت، ياۋروپانىڭ بىرلىكىگە ۋە ھەرىكەت ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسەتمەكتە. بۇنىڭدىن باشقا، ئاشقۇن ئوڭچىل كۈچلەرنىڭ ۋە پوپۇلىزمنىڭ ياۋروپا مىقياسىدا، ئىتالىيەدىن تارتىپ گوللاندىيەگىچە، ھەتتا گېرمانىيە ۋە فىرانسىيەگىچە بولغان دۆلەتلەردە باش كۆتۈرۈشى، ياۋروپا بىر گەۋدىلىشىش جەريانىنى قىيىنلاشتۇرۇۋەتتى. بۇ ئوڭچىل كۈچلەر كۆپىنچە كۆچمەن قوبۇل قىلىشقا قارشى تۇرۇش، دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنى قايتۇرۇۋېلىش ۋە يېشىل سىياسەتلەرنىڭ تەننەرخىگە نارازى بولۇش شوئارلىرى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان بولۇپ، بۇ خىل سىياسىي پارچىلىنىش ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ جىددىي ۋە قىيىن قارارلارنى ئېلىشتا پالەچ ھالغا چۈشۈپ قېلىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا.
كۆچمەنلەر مەسىلىسى ياۋروپانىڭ ئەڭ ئاجىز نۇقتىسى بولۇپ قالغانلىقى ۋە بۇ مەسىلىنىڭ ياۋروپا جەمئىيىتىنى قۇتۇپلاشتۇرۇپ، سىياسىي مۇقىمسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقى ماقالىدە ئالاھىدە تەھلىل قىلىنىدۇ. بولۇپمۇ جەنۇبتىكى چېگرا دۆلەتلىرى بىلەن شىمالدىكى باي دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا كۆچمەنلەرنى قوبۇل قىلىش ۋە ئۇلارنىڭ يۈكىنى ئۈستىگە ئېلىش مەسىلىسىدە ئېغىر ئىختىلاپلار مەۋجۇت بولۇپ، ياۋروپا ئەللىرى ئورتاق ۋە ئۈنۈملۈك بىر كۆچمەنلەر سىياسىتى تۈزۈشتە مەغلۇپ بولدى. بۇ ئىچكى زىددىيەت ياۋروپانىڭ سىرتتىكى ئىناۋىتىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىپ، ئۇنىڭ ئىنسان ھەقلىرى ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك قىممەت قارىشىنى تەشۋىق قىلىشىنى قىيىنلاشتۇرماقتا ۋە قوش ئۆلچەم قوللىنىش بىلەن ئەيىبلىنىشىگە سەۋەب بولماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ياۋروپا كومىسسىيەسىنىڭ تۈزۈلمىسى كىرىزىس مەزگىلىدە تېز ئىنكاس قايتۇرۇشقا ماسلاشمىغان بولۇپ، ھەر بىر مۇھىم قارار ئۈچۈن 27 دۆلەتنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىش زۆرۈرىيىتى، ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەتنى ئاستىلىتىپ قويماقتا.
ئاخىرىدا، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ كېڭىيىش سىياسىتىدىكى قىيىنچىلىقلارمۇ تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، ئۇكرائىنا، مولدوۋا ۋە غەربىي بالقان دۆلەتلىرىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىغا كىرىش ئارزۇسى كۈچلۈك بولسىمۇ، ئەمما ئىتتىپاقنىڭ ھازىرقى قۇرۇلمىسىنىڭ ۋە خامچوتىنىڭ يېڭى ئەزالارنى قوبۇل قىلىشقا مۇۋاپىق ئەمەسلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. يېڭى ئەزالارنى قوبۇل قىلىش رۇسىيەگە قارشى بىر گېئو-سىياسىي قورال بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئىتتىپاقنى تېخىمۇ ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىش خەۋپىمۇ يوق ئەمەس. ئاپتورلار شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ياۋروپا ئىتتىپاقى «كېڭىيىش»زۆرۈرىيىتى بىلەن «چوڭقۇرلىشىش» (ئىچكى ئىسلاھات) زۆرۈرىيىتى ئوتتۇرىسىدا تەڭقىسلىقتا قالغان بولۇپ، ئىچكى تۈزۈلمىنى ئىسلاھ قىلماي تۇرۇپلا كېڭىيىش، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ  ئەسلىدىنلا نازۇك بولغان بىرلىكىنى ۋە قارار چىقىرىش ئىقتىدارىنى تېخىمۇ ۋەيران قىلىشى مۇمكىن.
خۇلاسە ۋە باھالاش: ماقالىنىڭ ئىلمىي قىممىتى ۋە بەزى يېتەرسىزلىكلىرى
ماتتىياس ماتتېيىس ۋە ناتالى توچچى تەرىپىدىن يېزىلغان مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئارتۇقچىلىقى ۋە ئىلمىي قىممىتى ،  ياۋروپا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ۋەزىيىتىگە قارىتا ئىنتايىن رېئالىستىك، ھەتتا «رەھىمسىز» دېيىشكە بولىدىغان دەرىجىدە ئوچۇق بىر دىياگنوز قويغانلىقىدۇر. ئاپتورلار كۆپىنچە ياۋروپا تەتقىقاتچىلىرى ئارىسىدا ئومۇملاشقان «ياۋروپا ئۈمىدۋارلىقى» دىن ياكى «مەنىۋى غەلىبە» مايىللىقىدىن دادىللىق بىلەن ھالقىپ ئۆتۈپ، «يۇمشاق كۈچ» (Soft Power) ئەپسانىسىنىڭ نۆۋەتتىكى رەھىمسىز گېئو-سىياسىي رىقابەت ئالدىدا قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنى تەگ-تېگىدىن ئېچىپ تاشلىغان. ماقالىدە ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتلار، تېخنىكىلىق ئارقىدا قېلىش رېئاللىقى ۋە سىياسىي بۆلۈنۈش مەسىلىلىرى ئايرىم-ئايرىم ھادىسە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى بىر-بىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ۋە بىر-بىرىنى كۈچەيتىدىغان زەنجىرسىمان مۇناسىۋەت سۈپىتىدە چوڭقۇر تەھلىل قىلىنغان بولۇپ، بۇ خىل كۆپ قاتلاملىق ۋە سىستېمىلىق ئانالىز ئۇسۇلى، ئوقۇرمەنلەرگە ياۋروپانىڭ دۇچ كەلگەن كىرىزىسىنىڭ ۋاقىتلىق بىر تەۋرىنىش ئەمەس، بەلكى قۇرۇلما خاراكتېرلىك بىر چېكىنىش ئىكەنلىكىنى قايىل قىلارلىق دەلىللەر بىلەن ئىسپاتلاپ بەرگەن.
شۇنداقلا، ھەر قانداق ئىلمىي ئەسەردە بولغىنىدەك، بۇ ماقالىنىڭمۇ مەلۇم  جەھەتتىن چەكلىمىلىكى بار دەپ قاراشقا بولىدۇ. بۇ  ئاپتورلارنىڭ مەسىلىگە ئېھتىياتچان ۋە تەنقىدىي كۆز بىلەن قارىشىدا ئىپادىلىنىدۇ. ئاپتورلار ياۋروپانىڭ نۆۋەتتىكى قىيىنچىلىقلىرىغا بەكرەك مەركەزلىشىپ كەتكەچكە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تارىختىكى كىرىزىسلاردىن «توقۇنۇش ئىچىدىمۇ ئىلگىرىلەش» ئارقىلىق ئۆتۈش ئىقتىدارىنى ۋە تۈزۈلمە جەھەتتىكى چىدامچانلىقىنى يېتەرلىك كۆزدە تۇتمىغان .بۇنىڭدىن باشقا، مۇۋەپپەقىيەت ئۆلچىمى سۈپىتىدە ئامېرىكا ئۆلچەملىرىنىڭ (GDP  ۋە ھەربىي قۇدرەت قاتارلىق) ئاساس قىلىنىشى، ياۋروپانىڭ ئىجتىمائىي باراۋەرلىك ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرىنى قوغداش جەھەتتىكى ئۇتۇقلىرىنىڭ  «ئىقتىسادىي تەننەرخ» دەپ چۈشىنىلىشىگە سەۋەب بولۇپ، ياۋروپاغا خاس  تەرەققىيات ئەندىزىسى يارىتىش ئېھتىماللىقى ئامېرىكا ئۆلچەملىرىنىڭ كۆلەڭگۈسىدە قالدۇرۇلغان بولۇشى مۇمكىن.