خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئەھۋال بولۇپمۇ تاشقى دۇنيا بىلەن ئورنىتىلغان ئالاقە نۇقتىسىدىن ئىسلام دۇنياسىدىمۇ چېلىقىدۇ. ئەمەۋى ۋە ئابباسىي خەلىپىلىكلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى سىياسىي كۈچلەر ئىككى بىسلىق مەنتىق بىلەن ھەرىكەت قىلغانىدى، «مۇسۇلمان ياكى ئەمەس» ۋە بۇنىڭغا ماس ھالدا «دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب»ئايرىمىغا تايىنىدىغان بۇ چۈشەنچىنى قوبۇل قىلىپ، تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى «جىھاد»دائىرىسىدە شەكىللەندۈرگەن (ئەبۇ سۇلايمان، 1985:37). بۇ چۈشەنچە مەزمۇن جەھەتتىن خىرىستىيان دۇنياسىدىن پەرقلىقتەك كۆرۈنسىمۇ، ھەتتا «دارۇل سۇلھى»گە ئوخشاش، مۇسۇلمانلار بىلەن كېلىشىم تۈزگەن، مۇسۇلمان بولمىغان زېمىنلارغا بېرىلگەن سالاھىيەت ياكى «ئەمان»ۋە «زىممە»گە ئوخشاش، مۇسۇلمان بىر دۆلەتە غەيرى مۇسۇلمانلارغا كېلىشىم دائىرىسىدە تىنچلىق ئىچىدە ياشاش ھوقۇقى بېرىلگەن بەزى سىياسەتلەر يولغا قويۇلغان بولسىمۇ (ئەبۇ سۇلايمان، 1985:47)، ئاساسلىق مەقسەتنىڭ ئىسلامنىڭ ئالەمشۇمۇل ھۆكۈمرانلىقىنى بەرپا قىلىش ئىكەنلىكىدە شەك يوق.
قىسقىسى، ئىپتىدائىي ئەسىرلەردىكى چەتكە قاققۇچى، ئالامشۇمۇل يەككە سىياسىي كۈچ ۋە ھۆكۈمرانلىق قىلىشقا تايانغان پىرامىدا خاراكتېرلىك مۇناسىۋەت ئورنىتىش چۈشەنچىسى، ئوتتۇرا ئەسىرلەردە پەرقلىق شەكىللەردە بولسىمۇ داۋاملاشقان، (يۇردۇسەۋ، 1996:39) نورمال مۇناسىۋەت ئورنىتىش پەقەت شۇ مەدەنىيەت ئىچىدىكى سىياسىي ئورگانلار بىلەن ۋۇجۇدقا چىقىدىغان ئىش سۈپىتىدە كۆرۈلگەن. بۇ سەۋەبتىن دۇنيا سىياسىي شەكىل ئۆزگەرتمىگەن.
بۇ دەۋىرلەردىكى سىياسەت چۈشەنچىسىگە نەزەر سېلىنغىنىدا، تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋەت توغرۇلۇق ھېچقانداق چۈشەنچە ئوتتۇرىغا قويۇلمىغان. چۈنكى بۇ دەۋىرلەردە «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»چۈشەنچىسى يوق ئىدى. بۇ نۇقتىدىن ئەپلاتون، ئارىستوتىلغا ئوخشاش يۇنان سىياسەت پەيلاسوپلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئەسەرلىرىنىڭ ئەڭ مۇكەممەل دۆلەت ۋە ئەڭ مۇۋاپىق ھاكىمىيەت شەكلىگە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى (يۇرتسەۋ)، تۇچددېسگە ئوخشاش خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە توغرۇلۇق تۇنجى كىلاسىك ئەسەرنى يازغان شەخسمۇ، رىئال-سىياسەت چۈشەنچىسى توغرىسىدا ئاساسەن يۇنانلىقلار ئارىسىدىكى ئۇرۇشنى تېما قىلغانلىقىنى ئالاھىدە ئەسكەرتىپ قويۇش كېرەك. ئارىستوتىلنىڭ «ياۋايىلار»دەپ تەرىپلىگەن شەرقلىقلەرنى قۇل بولۇشقا تېخىمۇ مۇۋاپىق «ئىنسانلار»دەپ قارىشى، ئەينى ۋاقىتتا تاشقى دۇنيانىڭ قانداق چۈشىنىلىدىغانلىقى توغرىسىدا مۇھىم يىپ ئۇچىلارنى بېرىدۇ.
ئوتتۇرا ئەسىر خىرىستىيان ياكى ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرىمۇ بۇرۇنقىلاردىن پەرقلىق ئويلىمىغان. سائىنت ئاۋگۇستىن، ئاكىنولو توماسقا ئوخشاش خىرىستىيان مۇتەپەككۇرلار ياكى فارابى، غەززەلى، ماۋەردى، ئىبنى رۇشىد، ئىبنى سىناغا ئوخشاش ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ سىياسەتكە مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلىرى ئوخشاشلا ھاكىمىيەت ۋە ھۆكۈمدارلارغا ئالاقىدار ئىدى. يەنى بۇ مۇتەپەككۇرلاردىمۇ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى يوق ئىدى.
مەسىلىگە ماكان نۇقتىسىدىن قارىغىنىمىزدىمۇ تۇتاش بولمىغان قىتئەلەرنىڭ ئەكسىچە ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئافرىقا ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا تاق يۆنىلىشلىك ۋە زور دەرىجىدە چەكلىك ئىكەنلىكىنى بايقايمىز. تۇتاش قىتئەلەر ئارىسىدا چەكلىك بولسىمۇ مۇئەييەن تەسىر پەيدا قىلغان رىم كېڭەيمىچىلىكى، قەۋملەر كۆچى، ئىسلامنىڭ كەڭ يېيىلىشى، ئەھلى سەلەب ئۇرۇشلىرى، موڭغۇل ئىستىلاسىغا ئوخشاش چوڭ ھادىسىلەر نە ئاكتىيورلارنىڭ دۇنيا چۈشەنچىسىنى، نە مۇناسىۋەت شەكىللىرىنى، نە تارقاق دۇنيا ھادىسىسىنى ئۆزگەرتەلمىگەن. ئوكياندىن ھالقىغان زېمىنلاردا بولسا شارائىتلارنىڭ پەۋقۇلئاددە ناچارلىقى تۈپەيلى بۇنداق مۇناسىۋەتلەرنىڭ بولۇش ئېھتىماللىقى يوق ئىدى.
3- خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دەۋرى: غەرب مەركەزلىك دۇنيا
ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن، ياۋروپادا 16-ئەسىرنىڭ بېشىدىن باشلاپ مەرىپەت ئويغىنىش ۋە مودېرىنلىشىش مۇساپىلىرىگە ماس ھالدا ھاكىمىيەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ مەركەزگە مەركەزلىشىشى، يەنى خانغا مەركەزلىشىشى، چېركاۋ بىلەن دۆلەتنىڭ بىر-بىرىدىن تامامەن ئايرىلىشى ۋە بۇ مۇتلەق مونارخلارنىڭ بىر-بىرىنى ئېتىراپ قىلىشى نەتىجىسىدە «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق ۋە مۇستەقىل دۆلەتلەر»ئاپىرىدە بولدى. بۇ يېڭى سىياسىي ئاكتىيورلار ئۆزلىرى ۋەكىللىك قىلغان دۆلەت ۋە جەمئىيەتنىڭ مەنپەئەتىنى چىقىش قىلغان ئاساستا، ئۆز-ئارا بىر-بىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلىدىغان، ئۆز-ئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش مۇناسىۋىتىگە تايىنىدىغان، جاھانغا خوجا بولۇش چۈشەنچىسىدىن مەجبۇرىي ھالدا يىراق تۇرىدىغان، ئۆزگە دۆلەتلەرگە ھۆكۈمران بولۇشقا تايانمايدىغان مۇناسىۋەت شەكلى قۇرۇپ چىقىشتى. بۇ مۇناسىۋەتلەر ئەڭ ئالىي ھاكىمىيەت قالمىغانلىقتىن پىرامىدا ۋە تىك ئەمەس تۈز ۋە باراۋەر تۈسكە كىردى.يەنى بۇرۇنقى قاتلاملىق مۇناسىۋەت شەكلى ئاخىرلاشتى.
ياۋروپادا مەيدانغا كەلگەن بۇ يېڭى سىياسىي ۋەزىيەت «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ھادىسىسى»نىڭ دەل ئۆزى ئىدى. چۈنكى مەنسبېچ دېگەندەك «خەلقئارالىقچىلىق»ياۋروپانىڭ دۆلەت مەركەزلىك ئەنئەنىسى ۋە كېيىنكى ئەسىردە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچەسىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن بۇ ئەنئەنىدىن كېلىپ چىققان دۇنيا سىياسەت ئەندىزىسىدۇر. ياۋروپادا ئاپىرىدە بولغان بۇ ھادىسىنىڭ قەدىمۇ قەدەم دۇنياغا يېيىلىشى بىلەن دۇنيا سىياسىتى يېڭى بىر تارىخىي دۋىرگە قەدەم قويدى. نۆۋەتتە بىز مودېرىن دەۋىردە مەيدانغا كەلگەن دۇنيا سىياسىتىنىڭ، قىسقىچە نامى «خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر»بولغان تەخمىنەن 350 يىللىق ھادىسىنىڭ ئاپىرىدە بولۇشى، تەرەققىياتى ۋە ئالاھىدىلىكلىرى ئۈستىدە توختىلىمىز.
1-3- تېرروتورىيەلىك دۆلەتنىڭ ئاپىرىدە بولۇشى ۋە ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمى