نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاممىۋى دىپلوماتىيەسىدىكى بىر ئەندىزە قىبرىس تاراتقۇ ۋەكىللىرىنىڭ خىتايغا زىيارەت قىلىشىنى ئۇيۇشتۇرۇش، 2024-يىلى ئىيۇلدىكى سەپەر بۇنىڭ بىر مىسال بولالايدۇ[182]. خىتاي مېھمانلارخىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى يېقىندا خىتاي ئېلېكتىرونلۇق ماشىنىلىرىغا قويۇلغان باجلار توغرىسىدا تالاش-تارتىش قىلىشقان ۋە بېيجىڭنىڭ بۇ تالاش-تارتىشلىق مەسىلىدە خىتاي-ياۋروپا دىئالوگىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقى توغرىسىدىكى قارىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن. كېيىن، قىبرىس مۇخبىرلىرى لارناكا بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتى بار نىڭبو شەھىرىگە ساياھەت قىلغان. ئاپتور بۇ زىيارەتنىڭ خىتاي خەلقىنىڭ تاشقى ئىشلار ئىنستىتۇتى (CPIFA) تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[184]. ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، «خىتاي خەلقىنىڭ تاشقى ئىشلار ئىنستىتۇتى» يەنە قىبرىس جۇمھۇرىيىتى مۇخبىرلىرىنى 2018-يىلى نويابىر[185]، 2019-يىلى نويابىر[186] ۋە 2023-يىلى ئىيۇلدا[187] خىتايغا كەم دېگەنلىك ئۈچ قېتىملىق زىيارەتكە تەشكىللىگەن. ئاپتور «خىتاي خەلقىنىڭ تاشقى ئىشلار ئىنستىتۇتى» نىڭ سىياسىي پارتىيەلەرنىڭ زىيارەتلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇشقا قاتناشقانلىقىنى، 2018-يىلى نويابىردىكى دېموكراتىك يىغىلىشى (DISY) ۋەكىللەر ئۆمىكىنىڭ زىيارىتىدە بولغاندەك[188]. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، بۇ زىيارەتلەرنىڭ ھەممىسى خىتاينىڭ نەتىجىلىرىنى نامايان قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ، بۇ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى دائىرىلىرىنىڭ چۈشىنىشلىك ۋە قانۇنلۇق نىشانى، ئەمما خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قاراڭغۇ تەرىپى زىيارەتچىلەرنىڭ كۆزىدىن ھەر دائىم يوشۇرۇن قالىدۇ.
ئاپتورنىڭ دوكلاتىدا، 2017-يىلى 12-ئايدا ئېلان قىلىنغان ياۋرو بارومېتىر تەكشۈرۈشىدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بارلىق ئەزا دۆلەتلىرى ئىچىدە ئەڭ ئىجابىي ئوبرازغا ئىگە ئىكەنلىكى(%58) كۆرسىتىلگەن[188, Annex 3]. بۇ تەكشۈرۈش ياۋرو رايونى كىرىزىس، قىبرىستىكى بانكا كىرىزىسىدىن تۆت يىللا كېيىن، قىبرىس مەبلەغ سېلىش پىروگراممىسى (CIP) قوزغىلىشى بىلەن ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان ۋە قىبرىس ھۆكۈمىتى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە بىر قانچە قېتىم يېقىنلاشقان بىر مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە، بۇ 2016-يىلدىن كېيىن، خىتاي بىۋاسىتە چەت ئەل مەبلەغ سېلىشى (FDI) نىڭ ياۋروپادىكى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان يىلىغا توغرا كەلگەن.
ئاپتور ماقالىدە، 2022-يىلى ئوتتۇرىلىرىدا ئېلان قىلىنغان يەنە بىر ياۋرو بارومېتىر تەكشۈرۈشىدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىستىكى جەلپ قىلىش كۈچى سەل تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ، ئۇ باشقا ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلىرىدىكى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئوبرازىغا سېلىشتۇرغاندا يەنىلا ئىنتايىن يۇقىرى بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[189, Annex 4]. قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ياۋروپا ئىتتىپاقىدا خىتايغا ئەڭ ئىجابىي قاراشتا ئىككىنچى ئورۇندا (%49) تۇرغان، پەقەت بۇلغارىيەدىنلا (%50) تۆۋەن بولغان.. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، 2022-يىلدىن باشلاپ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا بېسىپ كىرىشى، موسكۋاغا قويۇلغان بىر تۈركۈم غەرب ئىمبارگوسى ۋە ۋاشىنگتون بىلەن لەفكوشا ئوتتۇرىسىدىكى يېقىنقى يېقىنلىشىش قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئومۇمىي پوزىتسىيەسىدە ئۆزگىرىش پەيدا قىلغان، گەرچە بۇ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە ئانچە تەسىر كۆرسەتمىگەن بولسىمۇ. ئاپتور ۋاسىلىكوس سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) تېرمىنالى مەغلۇبىيىتىگە قارىماي، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى جەلپ قىلىش كۈچىنىڭ زور دەرىجىدە ساقلىنىپ قالغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ.
ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، بىر قاتار خەلقئارالىق تەكشۈرۈشلەر خىتاينىڭ يەر شارىۋى ئاممىۋى ئوبرازىنىڭ كۆرۈنەرلىك ناچارلاشقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[190]. بۇ يۈزلىنىش ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئۇنىڭ دۆلىتىدىكى كۈچىيىۋاتقان مۇستەبىتلىك، COVID-19 تارقىلىشىنى دەسلەپتە يوشۇرغانلىقى ۋە خوڭكوڭ بىلەن شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم قاتارلىق ئامىللارغا باغلىق بولۇپ، بۇلار ئۇنىڭ باشقا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ نەزىرىدىكى ئورنىغا زىيان سالغان[190]. نەتىجىدە، ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ يۇمشاق كۈچى – ئۇنىڭ تاراتقۇلار، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت دىپلوماتىيەسى، ۋە چەت ئەل ياردىمى ئارقىلىق باشقا دۆلەتلەرنى قايىل قىلىش ۋە جەلپ قىلىش ئىقتىدارى – يېقىنقى يىللاردا تۆۋەنلىگەن. ئەمما، ئۇ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدە گۈللىنىۋاتىدۇ، بۇ تېخىمۇ كۆپ تەتقىقات ۋە ئىزدىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
دوكلاتنىڭ ئاخىرقى بابىدا، ئاپتور خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى  بىلەن قىبرىس جۇمھۇرىيىتى (RoC)نىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە يەر شارىۋى ئېغىرلىقىنىڭ تۈپتىن ئوخشاشمىغانلىقىغا ئاساسلانغاندا، ئۇلارنىڭ ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئەسلىدىنلا سىممېتىرىك ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. گەرچە خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋەتلىرى بەزى ئەندىزىلەرگە ماس كەلسىمۇ، ئۇلارنىڭمۇ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكلىرى بار. بۇ تەتقىقات مۇنداق تۆت ئاساسلىق خۇلاسىنى ئوتتۇرىغا قويدى.