«سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى چوڭ ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئالتە يول ۋە ئۇنىڭ يۈز بەرمەسلىك ئېھتىماللىقى» ناملىق ماقالىنىڭ خۇلاسىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ پەرەزنىڭ ئالاھىدە، ئەمما ئىنتايىن مۇھىم بىر مىسالى بولسا، ئىلغار سۈنئىي ئەقىلنىڭ يادرو توسۇش كۈچىنى ئاجىزلىتىشىدۇر [Aschenbrenner 2024]. گەرچە يادرو توسۇش كۈچى ھەممە دەردكە داۋا بولمىسىمۇ ۋە ھەمىشە چەكلىك تاجاۋۇزچىلىقنىڭ ئالدىنى ئالالمىسىمۇ، ئۇ خەلقئارا سىستېمىدا سۈنئىي ئەقىلنىڭ يوقىتىش ئېھتىماللىقى تۆۋەن بولغان مۇقىملاشتۇرغۇچى كۈچنى جارى قىلدۇرىدۇ. سۈنئىي ئەقىل دۈشمەننىڭ يادرو قورال-ياراغ ئامبىرىغا قارشى ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ يەنە مۇداپىئەچىلەرنىڭ يادرو قورال-ياراغ ئامبىرىنىڭ ھايات قېلىش ئىقتىدارىنى ياخشىلىشىغا ياردەم بېرەلەيدۇ [Geist 2023]. ئوخشاشلا، سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسىدىكى ھاۋا ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك قىلالىشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئۇنىڭ چوڭ دۆلەتلەرنىڭ يادرو قايتۇرما زەربىسىدىن تولۇق قۇتۇلدۇرۇش ئېھتىماللىقى تۆۋەن.
تۆتىنچى پەرەز: سۈنئىي ئەقىل جەمئىيەتتە قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىپ ئۇرۇشقا سەۋەبچى بولامدۇ؟
توقۇنۇشقا ئېلىپ بارىدىغان يەنە بىر يوشۇرۇن يول دۆلەت ئىچىدىكى داۋالغۇشلاردىن كېلىپ چىقىشى مۇمكىن. ئىلغار سۈنئىي ئەقىلنى بىر دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىغا كىرگۈزۈشنىڭ كەڭ كۆلەملىك ئىشسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، جەمئىيەتنى تۇراقسىزلاشتۇرۇشىدىن ئەنسىرەشلەر بار. نەزەرىيە جەھەتتىن، رەھبەرلەر ئاھالىسىنىڭ دىققىتىنى باشقا تەرەپكە بۇراش ۋە ئۇلارنى «بايراق ئەتراپىغا ئۇيۇشۇپ» ھۆكۈمەتنى قوللاشقا ئۈندەش ئۈچۈن تاشقى دۈشمەنلەرگە ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن. گەرچە سۈنئىي ئەقىلنىڭ چوڭ ئىقتىسادىي داۋالغۇش پەيدا قىلىشى پۈتۈنلەي مۇمكىن كۆرۈنسىمۇ [Hunter et al. 2023]، توقۇنۇشقا ئېلىپ بارىدىغان بۇ دىققەتنى بۇراش خاراكتېرلىك ئۇرۇش يولى ئالاھىدە مۇمكىن ئەمەس كۆرۈنىدۇ. رەھبەرلەر جامائەتنىڭ غەزىپىنى ئۆز ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ئورنىغا ئىچكى ياكى تاشقى دۈشمەنلەرگە يۆتكەشكە ئۇرۇنۇشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى مالىمانچىلىققا تاشقى ئۇرۇش قوزغاش ئارقىلىق ئىنكاس قايتۇرۇشقا مايىل ئىكەنلىكى ھەققىدە تارىخىي دەلىللەر ئاز [Fravel 2010].
پۈتۈن كۆلەملىك ئۇرۇش قوزغاش، رەھبەرنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي مەسىلىلىرىنى ياخشىلاشتىن كۆرە، تېخىمۇ ناچارلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن، بولۇپمۇ ئۇ ھەقىقىي تەھدىت ئەمەس, بەلكى ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان بىر كىرىزىس بولسا. ئەكسىچە، دۆلەت ئىچىدىكى داۋالغۇشلار رەھبەرلەرنى ئىچكى ئىشلارغا، يەنى دىراماتىك دۆلەت ئىچى ئىسلاھاتى ياكى سىياسىي باستۇرۇشقا قاراپ ئىتتىرىشكە مايىل. مەسىلەن، «بۈيۈك كاساتچىلىق» مەزگىلىدە، پىرېزىدېنت روزۋېلت كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي سىياسەتلەرگە مەركەزلەشكەن، ھەتتا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدەك يۇقىرى خەتەرلىك توقۇنۇشقا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى ئارىلىشىشتىن توسۇشقا ئۇرۇنىدىغان كۈچلۈك دۆلەت ئىچى قارشىلىقى بولغان.
بۇ پەرەزنىڭ بىر تۈرى شۇكى، سۈنئىي ئەقىل جەمئىيەتلەرنى تاجاۋۇزچى ۋە ئىمپېرىيالىست بولۇشقا تەييارلىشى مۇمكىن. ھۆكۈمەت ئاھالىنىڭ دىققىتىنى بۇراشتىن كۆرە، ئاھالە ھۆكۈمەتنى تېخىمۇ جەڭگىۋار ھەرىكەت قىلىشقا چاقىرىشى مۇمكىن. مەسىلەن، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرىكى يىللاردا گېرمانىيە كۈچەيگەنسېرى، ئۇنىڭ «قۇياش ئاستىدىكى ئورنى» نى ئېلىپ، خەلقئارادا كېڭىيىش توغرىسىدا جەمئىيەتتىن چاقىرىقلار بولغان [Renshon 2017]. ئەگەر سۈنئىي ئەقىل پارتلاش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي ئېشىشنى كەلتۈرۈپ چىقارسا، بۇ پايدىلارنى گېئوپولىتىكىلىق ئەۋزەللىك ياكى زېمىن كېڭەيتىش ئۈچۈن ئىشلىتىش ھەققىدە ئاممىۋى تەلەپلەر بولۇشى مۇمكىن.
بەشىنچى پەرەز: سۈنئىي ئەقىل ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلىپ ئۇرۇش قوزغامدۇ؟
«تېرمىناتور» (The Terminator) غا ئوخشاش كىنولاردا سۈنئىي ئەقىل ئۇرۇشقا سەۋەب بولغاندا، بۇ دائىم رەھبەرلەر ئۆز ھەربىي قىسىملىرىنىڭ كونتروللۇقىنى قەستەن، يامان نىيەتلىك ھەرىكەت قىلىدىغان بىر ماشىنىغا تاپشۇرۇپ بەرگەندىن كېيىن يۈز بېرىدۇ. تېخىمۇ ئاپەتلىك بولمىغان، ئەمما تېخىمۇ مۇمكىن بولغان بىر پەرەز شۇكى، سۈنئىي ئەقىل تاسادىپىي ياكى ئىجازەتسىز ھەرىكەت ئارقىلىق ئۇرۇش قوزغىشى مۇمكىن. بىر سۈنئىي ئەقىل ۋاكالەتچىسى ئاپتوماتىك ھەربىي سىستېمىلارغا يېتەرلىك كونتروللۇققا ئىگە بولۇپ، كىرىزىس مەزگىلىدىكى كونتروللۇقنى يوقىتىش ۋەقەلىرى ۋەزىيەتنىڭ كەسكىنلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن[Danzig 2018]. مەسىلەن، ئاپتوماتىك ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار رەقىبىنىڭ ھاۋا بوشلۇقىغا كىرىپ قېلىشى، ياكى ئاپتوماتىك سۇ ئاستى ماشىنىسى رەقىبىنىڭ سۇ ئاستى كېمىسىگە ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن. بۇنداق كونتروللۇقنى يوقىتىش ۋەقەلىرى رەقىبىنىڭ سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسىنى كونترول قىلىشى ياكى تېخنىكىنىڭ ئەسلىدىكى مۇرەككەپلىكى سەۋەبىدىن سۈنئىي ئەقىلنىڭ يېڭى ياكى ئۆزگىرىۋاتقان مۇھىتلاردا قانداق ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلىشنىڭ قىيىن بولۇشىدىن كېلىپ چىقىشى مۇمكىن.
لېكىن بۇ پەرەزنى قوللايدىغان  شەرتلەرنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى تۆۋەن. بىرىنچىدىن، سۈنئىي ئەقىل ھازىرقى تېخنىكىلارغا سېلىشتۇرغاندا ھادىسە يۈز بېرىش نىسبىتىنى ئاشۇرۇشى كېرەك. بۇ مۇمكىن، چۈنكى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلارغا مۇرەككەپلىك ئېلىپ كېلىدۇ، ۋە تېخىمۇ كۆپ مۇرەككەپلىك ھادىسە خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، يېتەرلىك دەرىجىدە ئىلغار سۈنئىي ئەقىل ئىنسانلارنىڭ مەشغۇلاتىغا ياكى بۈگۈنكى ئاپتوماتلاشتۇرۇش سەۋىيەسىگە سېلىشتۇرغاندا ئىشەنچلىكلىك ۋە بىخەتەرلىكنى ياخشىلىشى مۇمكىن [Sagan 1993].
ئىككىنچىدىن، يۈز بەرگەن ھادىسىلەرنىڭ تۈرى ئۇرۇش قوزغاشقا يېتەرلىك ۋەقەلەر بولۇشى كېرەك. تارىختىكى كۆپ قىسىم ھەربىي ھادىسىلەرنىڭ بەدىلىنى دوست كۈچلەر تارتقان [Herdman 1993]، ۋە رەقىبلەرگە قارشى تاسادىپىي ھۇجۇملارنىڭ كۆپىنچىسى پەقەت چەكلىك دەرىجىدە ۋەزىيەتنى كەسكىنلەشتۈرۈش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە يەرلىك ۋەقەلەر بولغان.