پېنتاگوننىڭ 2024-يىللىق دوكلاتىدا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە ئورۇن بېرىلىشىنىڭ ئەھمىيىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ بۇ خىل كونترول سىستېمىسى يەنە ئىقتىسادىي جازالاش ۋە مۇكاپاتلاشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى سەۋەبىدىن ئۇچرىغان خەلقئارالىق جازا تەدبىرلىرىگە قارشى، خىتاي 2021-يىلى «چەت ئەل جازا تەدبىرلىرىگە قارشى تۇرۇش قانۇنى»نى ماقۇللىغان. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، بۇ قانۇن شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى سەۋەبىدىن خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قويۇلغان جازا تەدبىرلىرىگە قارشى تۇرۇش مەقسىتىدە چىقىرىلغان.
ئىستراتېگىيەلىك تەسىرلىرى
قىسقا مۇددەتلىك تەسىرلەر
پېنتاگوننىڭ بۇ دوكلاتىدىن قىسقا مۇددەت ئىچىدە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بولغان دىققىتىنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرۈشى كۈتۈلمەكتە. دوكلاتتا خىتاينىڭ ھەربىي-بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسەتلىرى ۋە كەڭ كۆلەملىك كونتروللۇق سىستېمىسى ھەققىدىكى تەپسىلىي مەلۇماتلار، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ بۇ مەسىلىگە قارىتا تېخىمۇ كەسكىن پوزىتسىيە تۇتۇشىغا تۈرتكە بولىدۇ.
يېقىن كەلگۈسىدە، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قاراتقان جازا تەدبىرلىرى كۈچىيىشى مۇمكىن. دوكلاتتىكى دەلىل-ئىسپاتلار ئاساسىدا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرىگە قارىتا يېڭى جازالار يولغا قويۇلۇشى، تېخىمۇ كۆپ خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە شىركەتلىرىنىڭ قارا تىزىملىككە كىرگۈزۈلۈشى كۈتۈلمەكتە.
خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىش دولقۇنى كۈچىيىشى مۇمكىن. گېرمانىيە شىركەتلىرىنىڭ بۇ رايوندىن چېكىنىشى باشقا غەرب شىركەتلىرىنىڭمۇ ئوخشاش قارار چىقىرىشىغا تۈرتكە بولۇشى، نەتىجىدە خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى ئىقتىسادىي پىلانلىرىغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
خىتاينىڭ رايوندىكى قوشنا دۆلەتلەر، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى مۇرەككەپلىشىشى مۇمكىن. دوكلاتنىڭ بۇ دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى تەپسىلىي تىلغا ئېلىشى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىقىغا قارىتا خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ تەنقىدىنىڭ كۈچىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرلىرى
دوكلاتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرى ئەڭ ئالدى بىلەن رايوننىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئورنىنىڭ تېخىمۇ مۇھىملىشىشىدا كۆرۈلىدۇ. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قارىتا ئىستراتېگىيەلىك پىلانلىرى ۋە ھەربىي تەدبىرلىرى، رايوننى كەلگۈسىدىكى خەلقئارالىق رىقابەتنىڭ مەركىزىگە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ. بۇ ۋەزىيەت ئامېرىكا، رۇسىيە ۋە ھىندىستان قاتارلىق چوڭ دۆلەتلەرنىڭ رايونغا بولغان دىققىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ.
خەلقئارالىق كۈچ تەڭپۇڭلۇقى جەھەتتە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى خىتايغا قارشى يېڭى ئىتتىپاقلارنىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن. دوكلاتتا ئاشكارىلانغان خىتاينىڭ ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا قارشى ئورتاق ئىستراتېگىيە تۈزۈشىگە ئاساس بولىدۇ. بۇ ئەھۋال كەلگۈسىدە يېڭى سوغۇق ئۇرۇش پەيدا قىلىشى مۇمكىن.
خەلقئارالىق قانۇن ۋە كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدە يېڭى مېخانىزملار بارلىققا كېلىشى مۇمكىن. دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان سىستېمىلىق كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى، خەلقئارالىق جەمئىيەتنى مۇنداق ھەرىكەتلەرنى توسۇش ۋە جازالاش ئۈچۈن يېڭى خەلقئارالىق قانۇنىي مېخانىزملار تۈزۈشكە ئۈندەيدۇ.
ئۇزۇن مۇددەتتە، بۇ دوكلات شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىق جەمئىيەتتە تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە تونۇلۇشىغا، مەسىلىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دائىرىسىدىن ھالقىپ، خەلقئارالىق بىخەتەرلىك ۋە گېئوپولىتىكىلىق مەسىلە سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشىغا يول ئاچىدۇ. بۇ ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ كەلگۈسىدە ھەل قىلىنىشى ئۈچۈن يېڭى پۇرسەتلەر يارىتىدۇ.
سىياسەت تەۋسىيەلىرى
خەلقئارالىق جەمئىيەت ئۈچۈن
پېنتاگوننىڭ دوكلاتىدا ئاشكارىلانغان ئەھۋاللارغا ئاساسەن، خەلقئارالىق جەمئىيەت شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە سىستېمىلىق باستۇرۇشقا قارىتا تېخىمۇ كۈچلۈك، بىرلىككە كەلگەن ئىنكاس قايتۇرۇشى كېرەك. بۇ جەھەتتە ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشى، كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى قاتارلىق خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ رولىنى جارى قىلدۇرۇش، يېڭى نازارەت مېخانىزمى قۇرۇش ۋە مۇستەقىل تەكشۈرۈش ھەيئىتى ئەۋەتىش قاتارلىق تەدبىرلەرنى يولغا قويۇش زۆرۈر.
ئىقتىسادىي جازا تەدبىرلىرى ئىزچىل ۋە سىستېمىلىق بولۇشى كېرەك. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بارلىق شىركەتلەر، ئورگانلار ۋە شەخسلەرگە قارىتىلغان جازا تەدبىرلىرى كۈچەيتىلىشى، بۇ جازا تەدبىرلىرىنىڭ خەلقئارالىق ماسلىشىشى ۋە بىرلىككە كېلىشى ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشى كېرەك.
شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى كىشىلىك ھوقۇق دائىرىسىدىن ھالقىغان، خەلقئارالىق بىخەتەرلىك ۋە دۇنيا تەرتىپىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم مەسىلە سۈپىتىدە كۈنتەرتىپكە قويۇش كېرەك. نۆۋەتتە خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى ھەرىكەتلىرى پەقەت ئۇيغۇرلارغىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل دۇنيانىڭ كەلگۈسىدىكى تەرتىپى ۋە مۇقىملىقىغا تەھدىت پەيدا قىلماقتا.
ئۇيغۇر دىئاسپوراسى ئۈچۈن
ئۇيغۇر دىئاسپوراسى بۇ دوكلاتنى ئۆزىنىڭ خەلقئارالىق جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش ۋە داۋاسىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە مۇھىم پايدىلىنىش ماتېرىيالى قىلىشى كېرەك. دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان پاكىتلار ۋە مەلۇماتلار رەسمىي ھۆججەت بولۇپ، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى بۇنى خەلقئارالىق سەھنىلەرگە ئېلىپ چىقىش، لوبىچىلىق قىلىش ۋە تەشۋىقات ئېلىپ بېرىشتا پايدىلىنالايدۇ.
خەلقئارالىق قانۇن ۋە ھوقۇق تۈزۈمىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش تېخىمۇ كۈچەيتىلىشى كېرەك. دوكلاتتا ئاشكارىلانغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ۋە سىستېمىلىق باستۇرۇش ھەرىكەتلىرى، خەلقئارالىق سوت ئورگانلىرى، كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتلىرى ۋە باشقا قانۇنىي ئورگانلاردا دەۋا قوزغاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. بۇ جەھەتتە كەسپىي قانۇنشۇناسلار ۋە ھوقۇق تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش كېرەك.