خىتاينىڭ ئامېرىكا-ئىران سۈركىلىشىدىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسى: ئىقتىسادىي مەنپەئەت، خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقى ۋە گېئو-سىياسىي تەسىر كۈچى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ مەخپىي سودىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، بېيجىڭ بىلەن تېھران ئىنتايىن مۇرەككەپ بولغان يوشۇرۇن پۇل-مۇئامىلە ۋە ئەشيا ئوبوروتى تورىنى بەرپا قىلغان. بۇ زەنجىردىكى ئەڭ مۇھىم ھالقا «چۇشىن» (Chuxin) دەپ ئاتىلىدىغان مەخپىي پۇل-مۇئامىلە مېخانىزمىدۇر. غەرب ئەمەلدارلىرىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، خىتاي ئىران نېفىتى ئۈچۈن بىۋاسىتە پۇل تۆلىمەستىن، بەلكى بۇ مەبلەغنى مەخسۇس ھېساباتلارغا جۇغلايدۇ. ئاندىن بۇ مەبلەغ ئىراندا ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىنى ئېلىپ بېرىۋاتقان خىتاي شىركەتلىرىگە ھەق تۆلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ماھىيەتتە، بۇ خەلقئارا بانكا سىستېمىسىنى (SWIFT) پۈتۈنلەي ئايلىنىپ ئۆتىدىغان بىر خىل «نېفىت بەدىلىگە قۇرۇلۇش» ئالماشتۇرۇش سودىسىدۇر. پەقەت 2024-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا بۇ يول ئارقىلىق تەخمىنەن 8.4 مىليارد دوللارلىق مەبلەغ ئايلانغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە [13, 14].
بۇ سودا زەنجىرىدە خىتاي دۆلەتلىك ئېكسپورت ئىناۋەت سۇغۇرتا شىركىتى (Sinosure) مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەزكۇر شىركەت خىتاي كارخانىلىرىنىڭ ئىراندا ئېلىپ بېرىۋاتقان قۇرۇلۇش تۈرلىرىنى سۇغۇرتا بىلەن تەمىنلەپ، ئۇلارنىڭ خەۋپ-خەتىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. بۇ خىل ئورۇنلاشتۇرۇش خىتاينىڭ چوڭ بانكىلىرىنى ئامېرىكانىڭ ئىككىنچى دەرىجىلىك جازالىرىدىن قوغداپ قېلىش بىلەن بىرگە، ئىراننىڭمۇ جىددىي ئېھتىياجلىق بولغان ئۇل ئەسلىھە ۋە مۇلازىمەتلەرگە ئېرىشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي يەنە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە شياڭگاڭدىكى ساختا شىركەتلەر تورىدىن پايدىلىنىپ، پۇل يۇيۇش ۋە مەبلەغ يۆتكەش مەشغۇلاتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ [15, 16].
نېفىت توشۇش جەريانىمۇ ئىنتايىن مەخپىي بولۇپ، «كۆلەڭگە فىلوت» (Shadow Fleet) ياكى «قاراڭغۇ فىلوت» دەپ ئاتىلىدىغان كونا تانكىرلار ئىشلىتىلىدۇ. بۇ پاراخوتلار ئورنىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن ئاپتوماتىك تونۇش سىستېمىسى (AIS) نى تاقىۋېلىش، دېڭىزدا پاراخوتتىن-پاراخوتقا يۆتكەش (STS) مەشغۇلاتى ئېلىپ بېرىش ۋە يۈك ھۆججەتلىرىنى ساختا ياساش (مەسىلەن، نېفىتنى مالايشىيا ياكى ئوماننىڭ دەپ كۆرسىتىش) قاتارلىق تاكتىكىلارنى قوللىنىدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بۇ پاراخوتلارنىڭ پورتلىرىغا كىرىشىگە كۆز يۇمۇپلا قالماستىن، ھەتتا بەزىدە ئۇلارنى قوغداش بىلەن تەمىنلەيدۇ. 2025-يىلى يانۋاردا، خىتاينىڭ شەندۇڭ پورت گۇرۇھى دەسلەپتە ئامېرىكا جازالىغان بەزى پاراخوتلارنى قوبۇل قىلىشنى رەت قىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئومۇمىي نېفىت ئىمپورت مىقدارىدا كۆرۈنەرلىك ئازىيىش كۆرۈلمىگەن، بۇ خىتاينىڭ باشقا يوشۇرۇن قاناللارنى تېپىشتا يۇقىرى ئىقتىدارغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [17, 18].
ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق ھەمكارلىق: ئۈچ تەرەپلىك ئىتتىپاق ۋە رەقەملىك يىپەك يولى
خىتاينىڭ ئىران بىلەن بولغان ھەمكارلىقى ئىقتىسادتىن ھالقىپ، ھەربىي ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدە كۈنسېرى چوڭقۇرلاشماقتا. 2026-يىلى 29-يانۋاردا خىتاي، رۇسىيە ۋە ئىران رەسمىي ئىمزالىغان «ئۈچ تەرەپلىك ئىستراتېگىيەلىك ئەھدىنامە» بۇ مۇناسىۋەتنىڭ يۇقىرى پەللىسىدۇر. گەرچە بۇ كېلىشىم ناتو (NATO) نىڭ 5-ماددىسىغا ئوخشاش بىۋاسىتە ھەربىي مۇداپىئە كاپالىتى بەرمىسىمۇ، ئەمما ئۈچ دۆلەتنىڭ «يېڭى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپى» قۇرۇش، غەربنىڭ جازالىرىغا بىرلىكتە تاقابىل تۇرۇش ۋە ھەربىي ماسلىشىشنى كۈچەيتىش ئىرادىسىنى نامايان قىلدى. كېلىشىم دائىرىسىدە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە دىپلوماتىيەلىك ئىستراتېگىيەدە ماسلىشىش تەلەپ قىلىنغان بولۇپ، بۇ ئامېرىكانىڭ ئىراننى يېتىم قالدۇرۇش سىياسىتىگە ئېغىر خىرىس ئېلىپ كەلدى [6, 7, 19].
ھەربىي جەھەتتە، خىتاي بىلەن ئىران قەرەللىك ھالدا بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزۈپ تۇرماقتا. مەسىلەن، 2025-يىلى دېكابىردىكى «سەھەند-2025» (Sahand-2025) ۋە 2026-يىلى يانۋاردىكى «تىنچلىق ئىرادىسى» (Will for Peace) ناملىق دېڭىز ئارمىيە مانېۋىرلىرى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە BRICS ئەزالىرىنىڭمۇ قاتنىشىشى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن بۇ مانېۋىرلاردا، خىتاي ئۆزىنىڭ «يىراق دېڭىز» (Yuan Hai) مەشغۇلات ئىقتىدارىنى سىناق قىلغان. مانېۋىرلاردا زامانىۋى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (FPV Drones) تېخنىكىسى ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تاكتىكىلىرى مەشىق قىلىنغان بولۇپ، بۇ ئىران ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىشىغا تېخنىكىلىق تىرەك بولماقتا [20, 21].
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي «رەقەملىك يىپەك يولى» (Digital Silk Road) تەشەببۇسى ئارقىلىق ئىرانغا ئىلغار كۆزىتىش ۋە تور كونترول تېخنىكىلىرىنى ئېكسپورت قىلماقتا. مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، خىتاي شىركەتلىرى ئىرانغا چىراي تونۇش سىستېمىسى، تور سۈزۈش ۋە ئىجتىمائىي كونترول قوراللىرىنى تەمىنلەپ، تېھران ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆز خەلقىنى نازارەت قىلىش ۋە ئۆكتىچىلەرنى باستۇرۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتكەن. خىتاي ئۆزىنىڭ «تور ئىگىلىك ھوقۇقى» (Cyber Sovereignty) ئۇقۇمىنى ئىرانغا سىڭدۈرۈش ئارقىلىق، غەربنىڭ تور ئۆلچەملىرىگە قارشى ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق بېسىمىنى ئومۇملاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ خىل ھەمكارلىق ئىراننىڭ «رەقەملىك مۇستەبىتلىك» سىستېمىسىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىشىگە ياردەم بەرمەكتە [22, 23].
يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ ئىرانغا قىلغان ياردىمى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا زاپچاسلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. گەرچە بېيجىڭ رەسمىي يوسۇندا قورال ئېكسپورتىنى كونترول قىلىدىغانلىقىنى دەۋا قىلسىمۇ، ئەمما نۇرغۇنلىغان قوش مەقسەتلىك (Dual-use) ئېلېكتىرونلۇق زاپچاسلار، ماتورلار ۋە يول باشلاش سىستېمىلىرى خىتايدىن ئىرانغا ئۈزلۈكسىز ئېقىپ كىرمەكتە. بۇ زاپچاسلارنىڭ ئىران ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىدا ئىشلىتىلىپ، كېيىنچە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشىدا قوللىنىلغانلىقىغا ئائىت دەلىللەر غەرب تەرىپىدىن پات-پات ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا [24, 25].
گېئو-سىياسىي دىپلوماتىيە: مۇرەسسەچىلىك ۋە رايونلۇق تەرتىپ