بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ب د ت 1945– يىلى 10- ئاينىڭ 24- كۈنى رەسمىي قۇرۇلغان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان بۇ تەشكىلات پۈتۈن دۇنيانى سۆيۈندۈرگەندى. قانلىق ئۇرۇشلاردىن بىزار بولغان خەلقلەر «تىنچلىق ۋە ھۇزۇر ئېلىپ كېلىدۇ، مەزلۇم مىللەتلەر ئىنساندەك ياشايدۇ، ئەر – ئاياللار باراۋەر بولىدۇ.» دەپ سۆيۈنگەندى. ھەقىقەتەنمۇ ب د ت يېڭى قۇرۇلغان ۋاقىتلاردا دۇنيادىكى نۇرغۇن مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا مۇھىم رول ئوينىدى. ئۇرۇشلار ئازايدى، ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن «سوغۇق ئۇرۇش» مۇ تۈگىدى. يېڭى بىر دۇنيا سىستېمىسى قۇرۇلدى. سەنئەت، بىلىم، پەن – تېخنىكا، مەدەنىيەت، ئاياللار ۋە بالىلار ھوقۇقى، ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرىدىكى ئاچلىق، يوقسۇللۇق، يۇقۇملۇق كېسەللىك ۋە ئۇنى داۋالاش قاتارلىق ساھەلەردە ناھايىتى مۇھىم خىزمەتلەرنى قىلدى.
لېكىن، 60 يىل مابەينىدە ب د ت بارغانسېرى بۇزۇلۇشقا باشلىدى. تاغدەك دۆۋلىنىپ كەتكەن مەسىلىلەرنى ھەل قىلالماس ھالغا چۈشۈپ قالدى. سوغۇق ئۇرۇش تۈگىدى، لېكىن دۆلەت ئىچى ۋە رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئالالمىدى. خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە قارشى قوللىنىلغان ئاۋازلار ب د ت نىڭ تەسىر كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى. شىكايەتلەر، خۇسۇمەتلەر كۆپىيىشكە باشلىدى. ئۈمىدلىرىنى ب د ت غا باغلىغان مەزلۇم مىللەتلەرنىڭ ئۈمىدلىرىمۇ سۇغا چىلاشتى. پۈتۈن تىراگېدىيەلەر؛ ئادالەت، تەڭسىزلىك ۋە ئىنسان غۇرۇرى ئۈستىگە قۇرۇلغان ب د ت نىڭ مەۋجۇت بولۇشىغا قارىماي، مەزلۇم مىللەتلەر ھازىرغىچە سىياسىي بېسىم، مەدەنىىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسى، ئىقتىسادى سۈمۈرگۈچىلىك، ئېكولوگىيەلىك ۋەيرانچىلىق، ئىرقى كەمسىتىش، خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش، قىيىن-قىستاق ۋە ناھەق ھۆكۈم، ئېتنىك قىرغىنچىلىق ۋە شەرقىي تۈركىستاندا بولۇۋاتقاندەك مىللەت سۈپىتىدە يوق بولۇش تەھدىتىگە دۇچار بولماقتا. بۇلارنىڭ نۇرغۇن سەۋەبلىرى بولسىمۇ ب د ت ئۈچۈن مۇھىم دەپ قارىغانلىرىم ھەققىدە بىر ئاز توختالماقچىمەن.
ب د ت نىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، نۆۋەتتە دۇنيادا تەخمىنەن 7000 ئەتراپىدا مىللەت ياكى ئاز سانلىق خەلقنىڭ بارلىقى تەخمىن قىلىنماقتا. بۇ سەۋەبتىن بىز بۇلارنى «ۋاكالەتسىز مىللەتلەر» يەنى (TEM) دەپ ئاتايمىز. بۇلاردىن پەقەت 200 دىن ئازاراقى ب د ت غا ئەزادۇر. گەرچە پۈتۈن دۇنيا ب د ت نى «بىرلەشكەن مىللەتلەر» (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى ئىنگلىزچە ۋە تۈركچە تىللاردا ئەسلى مەنىسى بويىچە <بىرلەشكەن مىللەتلەر تەشكىلاتى> دەپ ئاتايدۇ. ئۇيغۇرچىغا خىتايچىدىن بىۋاسىتە تەرجىمە سۈپىتىدە <بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى> دەپ قوبۇل قىلىنغان. شۇڭلاشقا ئوقۇرمەنلەرنىڭ بۇ يەردىكى ئۇقۇملارنى توغرا پەرىقلەندۈرۈشىنى سورايمىز – تەرجىماندىن) دەپ بىلسىمۇ، ب د ت «مىللەت» نى ئەمەس «دۆلەت» لەرنىڭ بىرلەشكەن بىر تەشكىلاتىدۇر. قالغان قىسمى يەنى ۋاكالەتسىز مىللەتلەر مەۋجۇت دۆلەتلەرنىڭ تەۋەلىكىدە ئىختىيارى ياكى مەجبۇرى ھالدا ئورۇن ئالماقتا.
شەرقىي تۈركىستان خەلقىمۇ 7000 ئەتراپىدىكى ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ پەقەتلا بىرى خالاس. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ب د ت دىكى ھوقۇقلۇق ۋەكىلى بولسا خىتايدۇر.
ئەڭ ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقنى قولغا كەلتۈرۈشكە تىرىشىۋاتقان بۇ ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنى قوغدايدىغان ھېچقانداق بىر مېخانىزم يوقتۇر. مەسىلىلىرىنى، ئىستەكلىرىنى ۋە شىكايەتلىرىنى ئاڭلايدىغان خەلقئارالىق بىرەر تەشكىلاتمۇ يوق. شۇنداقلا ب د ت دا ئاۋازىنى ب د ت نىڭ رەسمىي خەلقئارالىق ئىجتىمائىي تەشكىلاتلىرى (NGO) نىڭ ئوتتۇرىغا قويۇشى بىلەن ئاڭلىتىپ كەلمەكتە.
ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئۆزلىرىنىڭ باشقۇرۇش دائىرىسىدە بولغان ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنى قوغداش، تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ۋەكىل بولۇش بولغان دۆلەتلەر، ئۆز ۋەزىپىلىرىنى ئورۇندىمايلا قالماستىن، ئەكسىچە دۈشمەنلىك قىلماقتا. بۇ سەۋەبتىن ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتىنىڭ كۆپىنچە ئەزالىرى ئۆزلىرىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بۇ زوراۋان دۆلەتلەرنى ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي ۋەكىلى ئەمەس، دەپ قارىماقتا. شۇلارنىڭ قاتارىدا شەرقىي تۈركىستان خەلقىمۇ خىتاينىڭ ب د ت دىكى ۋەكىللىكىنى رەت قىلىپ كەلمەكتە.
كۆپىنچە ئەھۋاللاردا ھەرقايسى دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ باشقۇرۇش دائىرىسىدىكى بۇ مىللەتلەرگە زۇلۇم قىلىشتا ئىنسانىي ۋىجدانىغا قىلچىلىكمۇ قارىماستىن قولىدىن كېلىدىغان پۈتۈن ئىمكانىيەتلەرنى ئىشقا سالماقتا. ب د ت نىڭ كارى بولماسلىقى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ئەرز – شىكايەتلىرىگە پەرۋا قىلماسلىقى، ئەسلىدە دەل ۋاقتىدا توسۇش ۋە ئالدىنى ئېلىش كېرەك بولغان بېسىم ۋە زۇلۇمنىڭ كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
ب د ت ۋە ياۋروپا خەۋپسىزلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى (AGIT) ئىچىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان مېخانىزملار، ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتى ئۈچۈن يوق. ئۇنىڭ ئۈستىگە مىللىي ھاكىمىيەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە دۆلەتنىڭ تەدبىركارلىقىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان سىياسىي ئىرادىنىڭ كەملىكىمۇ ب د ت نىڭ كۈچىنى چەكلەپ قويۇۋاتقان مۇھىم ئامىللاردىن بىرىدۇر. مىللىي ھاكىمىيەت – كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش كۈرىشىنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ توساقلاردىن بىرىدۇر. مىللىي ھاكىمىيەتنىڭ پىرىنسىپ ۋە ئىجرا قىلىنىشى خەلقئارا ھوقۇقنىڭ مەركىزى نۇقتىسىلا بولىدىكەن، ھېچبىر خەلقئارالىق ئورگان ھېچقانداق بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى تەۋەلىكىدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى توغرا بىر شەكىلدە بىر تەرەپ قىلالمايدۇ.