مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش ۋە يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىنىي چەكلىمىنىڭ ئۈچىنچى مىسالى، بەلكىم ئۈچ مىسال ئىچىدىكى ئەڭ ئېغىرى، رامىزان روزىسىنى چەكلەش. 2012-يىلدىن بۇيان، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى رامىزاندا روزا تۇتۇشنى سىستېمىلىق چەكلەپ كەلگەن. ئىسلامنىڭ بەش تۈۋرۈكىنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، رامىزاندا روزا تۇتۇش مەجبۇرىي ئىبادەت ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئىسلام ئىبادەتلىرىنىڭ نورمال بىر قىسمى دەپ قارىلىشنىڭ ئورنىغا، «ئاشقۇنلۇقنىڭ بەلگىسى» دەپ قارىلانماقتا. ئاممىۋى سورۇنلاردا رامىزان روزىسىنى چەكلەش، روزا تۇتۇش مەزگىلىدە ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا قاتتىق نازارەت قىلىش بىلەن بىللە ئېلىپ بېرىلىدۇ. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باياناتچىسى دىلشات راشىتنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ھۆكۈمەت «ھەر بىر رەسمىي تارماق ۋە تەشكىلاتتا رامىزان مۇقىملىق گۇرۇپپىلىرى قۇرۇپ چىققان، ئۇلار بۇ گۇرۇپپىلارغا خىزمەت قىلىش ئۈچۈن ئادەم تاللىشى كېرەك… بۇ تارماقلاردىكى ئەمەلدارلار بارلىق جايلاردا شەخسىي نازارەت خىزمىتىنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن مەسچىتلەرگە بېرىپ تۇرۇشى كېرەك».
3–باب: مەدەنىيەت مىراسلىرى قىرغىنچىلىقى ۋە قارشىلىق
بۇ بابتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن، مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ماددىي سىمۋوللىرىنى ۋەيران قىلىش ھەرىكەتلىرى تەكشۈرۈلىدۇ. ئاپتور، ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورۇنلىرىنى ۋەيران قىلىشنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر بەلگىسى دەپ قارىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئالدى-كەينىدە گېرمانىيە ئىشغالىيىتىدىكى ۋارشاۋا، پولشادىكى يەھۇدىي مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى بىلەن سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، بۇ باب خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇسۇللىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ماھىيىتىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئاپتور يەنە بۇ ئۇسۇللارغا قارشى ئوتتۇرىغا چىققان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن ھايات قېلىشنىڭ جىددىي ئېھتىياجىنى گەۋدىلەندۈرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
بىرىنچىدىن، ئاپتور ئۇسۇللارنى سېلىشتۇرىدۇ، مەسىلەن: (1) شەرقىي تۈركىستاندىكى «مەسچىتلەرنى تەرتىپكە سېلىش» سىياسىتى، 8000 دىن ئارتۇق مەسچىتنىڭ چېقىلىشى ياكى ئۆزگەرتىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان؛ (2) شەرقىي تۈركىستاندىكى مەشھۇر تاۋاپ نۇقتىسى بولغان ئوردام مازىرىنىڭ چېقىلىشى؛ (3) ۋارشاۋادىكى كۇتۇپخانا ۋە ئىبادەتخانىلارنىڭ تاقىلىشى؛ (4) ناتسىستلارنىڭ مەشھۇر كىتاب كۆيدۈرۈشلىرى. ئاندىن، ئاپتور يەنە بىر بىرىگە ئوخشىشىپ كېتىدىغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى سېلىشتۇرىدۇ، مەسىلەن: (1) شەرقىي تۈركىستاندا «يېڭى خەلق مۇزىكىسى» نىڭ قەد كۆتۈرۈشى؛ (2) ۋارشاۋا گېتتوسىدا يەھۇدىي سىمفونىيە ئوركېستىرىنىڭ قۇرۇلۇشى. بۇ سېلىشتۇرمىلار، رافائىل لەمكىن ئاتىغاندەك، «ۋانداللىق ھەرىكەتلىرى» ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ دەلىللىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مەدەنىيەت ۋەيرانچىلىقى ئۇزۇندىن بۇيان ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردا قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىپ كەلگەن بولۇپ، پەقەت بىر خەلقنىڭ جىسمانىي ھايات قېلىشىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ كىملىكىنىڭ ماددىي بولمىغان ماھىيىتىنى — تىل، دىن ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى نىشانلايدۇ.
بۇ باب ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ «مەۋجۇتلۇق ئۆلچىمى» گە مەركەزلىشىدۇ، يەنى، بىر گۇرۇپپىنى ئۇلار گويا ھېچقاچان مەۋجۇت بولۇپ باقمىغاندەك يوقىتىش. ئاپتورنىڭ ئۇسۇللارنى سېلىشتۇرۇشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەر ۋە تاۋاپ نۇقتىلىرىنى چېقىش ۋە ۋارشاۋا، پولشادىكى كۇتۇپخانا ۋە كىتابلارنى كۆيدۈرۈشنى روشەن سېلىشتۇرما قىلىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيەت كىملىكىگە قاراتقان سىياسەتلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ماھىيىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى سېلىشتۇرۇش بۇ تەلەپنى قوللايدىغان دەلىل سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. يەھۇدىيلار قىرغىنچىلىقىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن كۆلىمى ۋە خاراكتېرى تۈپەيلىدىن، ئۇيغۇرلار بىلەن سېلىشتۇرۇشنىڭ چەكلىك دائىرىسىنى چۈشىنىش ئىنتايىن مۇھىم. ئاپتور ھازىرقى زاماندىكى شەرقىي تۈركىستاننى 1943-يىلدىكى يوقىتىش لاگېرلىرىغا ئاممىۋى سۈرگۈن قىلىشتىن بۇرۇنقى ۋارشاۋا ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە قارشىلىق ھەرىكەتلىرى بىلەن سېلىشتۇرىدۇ. بۇ باب ۋارشاۋادا يۈز بەرگەن مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا مەركەزلىشىدۇ، ئاممىۋى قىرغىنچىلىققا ئەمەس.
ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئورۇنلىرىنى ئۆزگەرتىش ياكى ۋەيران قىلىش ئارقىلىق، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى لەمكىن تەسۋىرلىگەن «ۋانداللىق ھەرىكەتلىرى» گە قاتنىشىۋاتىدۇ، ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزگىچە بىناكارلىق ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن يەر-زېمىنغا بولغان باغلىنىشىنى سىستېمىلىق يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. بۇ ئورۇنلار پەقەت جىسمانىي قۇرۇلمىلارلا ئەمەس، بەلكى مەھەللە ئەسلىمىلىرى، دىنىي ساداقەتمەنلىك ۋە مەدەنىيەت ئىپادىلىرىنىڭ ئامبىرى. لەمكىن تەكىتلىگەندەك، مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ۋەيران قىلىش پەقەت بىر كوللېكتىپ ئىچىدىكى ئىچكى يوقىتىشنىلا كەلتۈرۈپ چىقارمايدۇ، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت بايلىقى ۋە كوللېكتىپنىڭ جەمئىيەتتىكى مەدەنىيەت ئىزىغا زىيان سالىدۇ.
«مەسچىتلەرنى تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتى» ۋە ئوردام مازىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى
ئالدىنقى بابلاردا مۇلاھىزە قىلىنغاندەك، 2017-يىلدىكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ «ئۈچ خىل كۈچ» كە، يەنى، بۆلگۈنچىلىك، دىنىي ئاشقۇنلۇق ۋە خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان زۇلۇمنى كۈچەيتىۋەتكەن. بۇ سىياسەتلەر تۈپەيلىدىن، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىسلامنىڭ كۆپىنچە ئىپادىلىرىنى «ئاشقۇن» دەپ سۈپەتلىگەن. 2017-يىلدىكى باستۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى شەرقىي تۈركىستاندا مەسچىتلەرنى تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتىنى يولغا قويغان. 2016-يىلى شەرقىي تۈركىستان پارتىيە سېكرېتارى چېن چۈەنگو تەرىپىدىن ئاممىۋى مۇلازىمەت ۋە بىخەتەرلىكنى ئۆستۈرۈش باھانىسى بىلەن باشلانغان بۇ ھەرىكەت، ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورۇنلىرىنى ۋەيران قىلىشنىڭ ئارقىسىدىكى مۇھىم بىر كۈچ بولۇپ كەلگەن.