شەرمۇششەيخ كېلىشىمى ۋە غەززەنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ نۇقتىدا، ترامپنىڭ خاماسنى كۆزدە تۇتۇپ ئېيتقان «ئەگەر ئۇلار قورالسىزلانمىسا، بىز ئۇلارنى قورالسىزلاندۇرىمىز»[10] دېگەن سۆزىنى مىرشېيمېرنىڭ ئىزاھى بىلەن بىرلىكتە قايتا ئويلىنىشقا توغرا كېلىدۇ. مىرشېيمېر بۇ يەردىكى «بىز» دېگەن سۆزنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيە ئىتتىپاقىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى ۋە «پاسكىنا ئىش» نى ئىسرائىلىيەنىڭ قىلىدىغانلىقىنى، ئامېرىكانىڭ بولسا تولۇق قوللايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ[10]. بۇ ئىزاھ ئامېرىكا-ئىسرائىلىيە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ماھىيىتى جەھەتتىن توغرا. لېكىن «ترامپ ئامىلى» بۇ تەڭلىمىگە يېڭى بىر قاتلام قوشىدۇ: «بىز» دېگەن سۆز، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ترامپنىڭ بۇ مۇساپىگە شەخسەن ئارىلاشقانلىقىنى ۋە كونتروللۇقنى قولىدا تۇتۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. كېلىشىمنىڭ ئىسرائىلىيە تەرىپىدىن بىر تەرەپلىمە شەكىلدە بۇزۇلۇشى، ترامپنىڭ «بىز» دەپ ئۈستىگە ئالغان كېپىللىك رولىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ ۋە ئۇنى ئاجىز كۆرسىتىدۇ. بۇ ترامپ قوبۇل قىلالايدىغان بىر ئەھۋال ئەمەس. شۇ سەۋەبتىن، نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىنىڭ ۋاشىنگتوندىكى ئەڭ چوڭ قوللىغۇچىسى، ئەينى ۋاقىتتا ئىسرائىلىيەنى بۇ كېلىشىم دائىرىسىدە ھەرىكەت قىلىشقا قىستايدىغان ئەڭ چوڭ بېسىم ئامىلىغا ئايلىنىشى مۇمكىن.
نېتانياھۇنىڭ «مۇقەددەس بېشارەت قارىشى»نىڭ مەغلۇبىيىتى ۋە نازۇك ئىچكى سىياسىي ۋەزىيەت
«تاشقى ئىشلار» مۇنازىرە گۇرۇپپىسىدىكىلەر تەكىتلىگەن يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، بۇ كېلىشىم ئىسرائىلىيە باش مىنىستىرى بېنيامىن نېتانياھۇ ۋە ئۇنىڭ ئاشقۇن ئوڭ قانات، «مەسىھچىل» ئىتتىپاقداشلىرى تەشەببۇس قىلغان كۆز قاراش ئۈچۈن ئوچۇق بىر مەغلۇبىيەت ھېسابلىنىدۇ [11]. ئۇرۇش جەريانىدا ئىسرائىلىيە خەلقىگە ۋەدە قىلىنغان «مۇتلەق غەلىبە»، خاماسنىڭ پۈتۈنلەي يوقىتىلىشى ۋە غەززەنىڭ قايتىدىن يەھۇدىي ئولتۇراق رايونىغا ئېچىلىشى قاتارلىق نىشانلاردىن ۋاز كېچىلگەنلىكى، بۇ كېلىشىمنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىچكى سىياسىي نەتىجىسىدۇر. نېتانياھۇ ھەم ئەسىرلەرنى قايتۇرۇپ كېلەلمەسلىكنىڭ ھەم ئۇرۇشنى ھەربىي غەلىبە بىلەن ئاخىرلاشتۇرالماسلىقنىڭ پەيدا قىلغان ئېغىر بېسىمى ئاستىدا بۇ كېلىشىمنى ئىمزالاشقا مەجبۇر بولدى.
بۇ ئەھۋال كېلىشىمنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن ھەم بىر پۇرسەت، ھەم بىر تەھدىتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىر تەرەپتىن، ئىسرائىلىيەدىكى سىياسىي ۋە ھەربىي سەرخىللارنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنىڭ مۇتلەق غەلىبە ئىستراتېگىيەسىنىڭ بەربات بولغانلىقىنى كۆرۈشى، كېلىشىمگە كەم دېگەندە بىر مەزگىل سادىق قېلىنىشىنى كاپالەتلەندۈرۈشى مۇمكىن. Chatham House ئانالىزلىرىدا كۆرسىتىلگەندەك، پەلەستىنلىكلەرگە بىر ئۈمىد بېرىلمەي[3] ۋە غەززەنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى ئۈچۈن بىر يول خەرىتىسى سۇنۇلماي[4] تۇرۇپ مەڭگۈلۈك بىر ھەل قىلىش چارىسىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكى ھەقىقىتى، ئىسرائىلىيەدىكى تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل قاتلاملار تەرىپىدىن ئاستا-ئاستا قوبۇل قىلىنماقتا.
ئەمما يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ «مەغلۇبىيەت» نېتانياھۇنىڭ ئاشقۇن ئوڭ قانات ئىتتىپاقداشلىرىنى رازى قىلىشتىن خېلىلا يىراق. كېلىشىمنى ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي مەۋجۇتلۇقىغا قىلىنغان بىر خىيانەت دەپ قارايدىغان بۇ گۇرۇپپىلار، ھۆكۈمەتنى ئاغدۇرۇۋېتىش بىلەن تەھدىت سېلىشى ياكى نېتانياھۇنى كېلىشىمگە خىلاپلىق قىلىدىغان قۇتراتقۇ قەدەملەرنى ئېلىشقا زورلىشى مۇمكىن. نېتانياھۇنىڭ سىياسىي ھاياتىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن قايسى دەرىجىدە چەكتىن ئاشىدىغانلىقى، كېلىشىمنىڭ ئەڭ ئاجىز ھالقىلىرىنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. دانىيال شاپىرو كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، نېتانياھۇ ئۈچۈن «خەلقئارا جەمئىيەت» ئاساسەن ۋاشىنگتوندىكى ئاقساراي ۋە پارلامېنتتىن ئىبارەت [11]. ئەگەر ترامپنىڭ بېسىمى داۋاملاشسا، نېتانياھۇ كېلىشىمگە بويسۇنۇشقا مەجبۇر بولۇشى مۇمكىن. لېكىن ترامپنىڭ دىققىتى باشقا بىر يۆنىلىشكە بۇرالغاندا ياكى نېتانياھۇ ئىچكى سىياسەتتە تېخىمۇ ئەۋزەل بىر ئورۇن تاپقاندا، كېلىشىمنىڭ شەرتلىرىنى بوشىتىشقا ياكى پۈتۈنلەي خىلاپلىق قىلىشقا ئۇرۇنۇشى ئېھتىمالغا ناھايىتى يېقىن.
كېلىشىمنىڭ مۇھىم ئېنىقسىزلىقلىرى ۋە «مىنالاشتۇرۇلغان» رايونلار
شەرمۇششەيخ كېلىشىمى نۇرغۇن ھالقىلىق مەسىلىلەرنى يا مۈجمەل قالدۇرىدۇ ياكى كەلگۈسىدىكى سۆھبەتلەرگە كېچىكتۈرىدۇ. بۇ ئېنىقسىزلىقلار كېلىشىمنىڭ يولغا قويۇلۇش جەريانىنى بىر مىنا مەيدانىغا ئايلاندۇرۇپ، تەرەپلەرگە كېلىشىمنى ئۆز مەنپەئەتىگە يارىشا چۈشەندۈرۈش ياكى خىلاپلىق قىلىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ.
خاماسنىڭ قورالسىزلاندۇرۇلۇشى: قوبۇل قىلىنىشى قىيىن تەلەپ
كېلىشىمنىڭ ئەڭ تالاش-تارتىشلىق ۋە يولغا قويۇلۇشى ئەڭ قىيىن ماددىلىرىنىڭ بىرى خاماسنىڭ قورالسىزلىنىشىدۇر. خاماس ئۈچۈن قوراللىق قانىتى ئۇنىڭ پەقەت بىر ھەربىي كۈچىلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي مەۋجۇتلۇقىنىڭ ۋە پەلەستىن قارشىلىق ھەرىكىتىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسىدۇر. «دۆلەت مەنپەئەتى» (The National Interest) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك، ئىسرائىلىيەنىڭ خاماسنى ھەربىي جەھەتتىن نېمە ئۈچۈن يېڭەلمىگەنلىكىنىڭ تېگىدە، خاماسنىڭ پەقەت بىر تەشكىلاتلا ئەمەس، بەلكى بىر ئىدىيە ۋە ئىجتىمائىي ئاساسقا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقى ياتىدۇ[1]. خاماستىن قوراللىرىنى تاشلاشنى تەلەپ قىلىش، ئۇنىڭدىن سىياسىي جەھەتتىن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشنى تەلەپ قىلىش بىلەن باراۋەردۇر. شۇڭلاشقا، خاماسنىڭ بۇ تەلەپنى پۈتۈنلەي قوبۇل قىلىشىنى كۈتكىلى بولمايدۇ. كېلىشىم تېكىستىدە بۇ مەسىلىنىڭ بەلكىم باسقۇچلۇق ۋە نازارەت دائىرىسىدىكى بىر مۇساپە سۈپىتىدە، ئېنىقسىز ئىبارىلەر بىلەن يەر ئېلىشى مۇمكىن. ئىسرائىلىيە خاماسنىڭ بۇ ماددىغا ئەمەل قىلمىغانلىقىنى باھانە قىلىپ، كېلىشىمنى بۇزۇش ئۈچۈن ھەر دائىم بىر سەۋەب تاپالايدۇ. بۇ، «تەرتىپكە سېلىنغان قالايمىقانچىلىق» (regulated disorder) دەپ ئاتاشقا بولىدىغان، تەرەپلەرنىڭ ئۇرۇش توختىتىشنى بىر كۈچ سىستېمىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغان بىر ئەھۋالغا ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن[7].