يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى پەقەت ئىككى تەرەپلىك دىپلوماتىيە بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى كۆپ تەرەپلىك خەلقئارالىق تەشكىلاتلار رامكىسى ئىچىدىمۇ سىستېمىلىق ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بۇ جەھەتتە ئەڭ زور بۇرۇلۇش، ئىراننىڭ 2023-يىلى 7-ئايدا شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا (SCO) رەسمىي ئەزا بولۇپ قوبۇل قىلىنىشىدۇر. ئۇزۇن يىللىق كۆزەتكۈچىلىك سالاھىيىتىدىن كېيىن قولغا كەلگەن بۇ تولۇق ئەزالىق، ئىراننىڭ ئاسىيا گېئو-سىياسىتىدىكى ئورنىنى خەلقئارالىق سەۋىيەدە قانۇنلاشتۇردى ۋە ئۇنىڭ يېتىم قالدۇرۇلۇش ھالىتىگە خاتىمە بەردى. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئەزالىقى ئىرانغا رايون بىخەتەرلىكى، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق مەسىلىلىرىدە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بىر ئۈستەلدە ئولتۇرۇپ سۆزلىشىش ھوقۇقىنى بەردى[2] [12].
بۇ ئەزالىق يەنە ئىرانغا غەربنىڭ «بىر قۇتۇپلۇق دۇنيا» تەرتىپىگە جەڭ ئېلان قىلىۋاتقان «رېۋىزىيونىست» (تەرتىپنى قايتا قۇرغۇچى) كۈچلەر، يەنى خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بىر سەپتە تۇرۇش پۇرسىتى بەردى. ئىران بۇ سۇپىدىن پايدىلىنىپ، ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى تەسىرىنى ئاجىزلىتىش ۋە ئۆزىنىڭ «شەرققە قاراش» سىياسىتىنى يېڭى بىر باسقۇچقا كۆتۈرۈشنى نىشان قىلماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىران شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى رامكىسى ئىچىدە بانكا ھەمكارلىقى، ئېنېرگىيە كۇلۇبى قۇرۇش ۋە تىرانسپورت كارىدورلىرىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش قاتارلىق تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، تەشكىلاتنىڭ ئىچكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى ئاشۇرۇشقا تىرىشماقتا[2].
ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (ECO) بولسا، ئىران، تۈركىيە ۋە پاكىستان تەرىپىدىن قۇرۇلغان ۋە كېيىنچە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى قوشۇلغان يەنە بىر مۇھىم سۇپىدۇر. گەرچە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئەمەلىي ئىقتىسادىي ئۈنۈمى ۋە ئىجرا قىلىش كۈچى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا سېلىشتۇرغاندا تۆۋەنرەك بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ئىران بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا ئوتتۇرىسىدىكى مەدەنىيەت، تارىخ ۋە ئىقتىسادىي رىشتىلەرنى باغلاپ تۇرىدىغان مۇھىم مېخانىزم بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئىراننىڭ تېھراندا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى مەدەنىيەت ئىنستىتۇتىنى تەسىس قىلىشى ۋە قاتناش-تىرانسپورت جەھەتتىكى ماسلىشىشنى (مەسىلەن، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پويىزى) ئىلگىرى سۈرۈشى، بۇ تەشكىلاتنىڭ يەنىلا ئىران دىپلوماتىيەسىدە بەلگىلىك ئورۇنغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ[5].
بۇنىڭدىن باشقا، ئىراننىڭ ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى (EAEU) بىلەن بولغان ئەركىن سودا كېلىشىمى ۋە BRICS قا ئەزا بولۇشى، ئۇنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك دىپلوماتىيە ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇۋاتقانلىقىنى دەلىللەيدۇ. تېھران بۇ خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنى ئامېرىكىنىڭ بىر تەرەپلىمە ئېمبارگولىرىنى (Unilateral Sanctions) ئۈنۈمسىز قىلىش ۋە رايون دۆلەتلىرى بىلەن كوللېكتىپ بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەت تورىنى شەكىللەندۈرۈشنىڭ ئۈنۈملۈك قورالى دەپ قارايدۇ. بۇ ئارقىلىق ئىران، ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەردىكى بېسىمنى كۆپ تەرەپلىك مېخانىزملار ئارقىلىق يېنىكلىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ[1] [2].
7. خۇلاسە: مەجبۇرىيەتتىن كېلىپ چىققان ئىستراتېگىيەلىك تاللاش
خۇلاسىلىگەندە، ئىراننىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتى – يالغۇز سىياسىي ئارزۇ ياكى ئاڭلىق تاللاشتىن كۆرە، خەلقئارالىق ۋەزىيەتنىڭ كەسكىن قىستىشى ۋە گېئو-سىياسىي رېئاللىقنىڭ تەقەززاسى بىلەن شەكىللەنگەن «مەجبۇرىي بۇرۇلۇش» تۇر. غەرب دۇنياسىنىڭ داۋاملىق بېسىم ئىشلىتىشى، ئىقتىسادىي ئېمبارگولارنىڭ بوغۇشى ۋە 2025-يىلىدىكى ئوتتۇرا شەرق توقۇنۇشىنىڭ پارتلىشى، ئىراننى تارىختىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن بەكرەك يۈزىنى پۈتۈنلەي شەرققە ۋە شىمالغا قىلىشقا، رايون دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇق دەپ قاراشقا مەجبۇر قىلدى.
ئىران بۇ رايوندا مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش ۋە ئۆزىنىڭ ھاياتىي كۈچىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، ئۆتمۈشتىكى «ئىنقىلاب ئېكسپورت قىلىش» ۋە دىنىي ئىدېئولوگىيەنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش نىشانىدىن ئاساسەن ۋاز كەچتى. ئۇنىڭ ئورنىغا پۈتۈنلەي «پىراگماتىك»، «مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان» ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈشنى نىشان قىلغان سىياسەتنى قوللانماقتا. تۈركىستان دۆلەتلىرىمۇ گەرچە ئىراننىڭ يادرو پىلانى ۋە رايونلۇق ئارزۇلىرىدىن بەزىدە ئەندىشە قىلسىمۇ، ئەمما دېڭىزغا چىقىش يولىغا بولغان تەشنالىق، سودا يوللىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ئېھتىياجى ۋە ئېنېرگىيە ھەمكارلىقىدىكى پايدىلار تۈپەيلىدىن، تېھران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ساقلاپ قېلىشقا ۋە راۋاجلاندۇرۇشقا مەجبۇر.
شۇڭا، ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كەلگۈسى – ئۇنىڭ خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ قانچىلىك چوڭقۇرلىشىشىغا، رايوندىكى خەلقئارا تىرانسپورت كارىدورلىرىنىڭ ئەمەلىيلىشىش دەرىجىسىگە، ھەمدە ئىراننىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتىدىكى مۇقىملىققا زىچ باغلىقتۇر. ئىران ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان بىر گەۋدىلىشىش، پەقەت ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئۈچۈنلا  ئەمەس، بەلكى يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئۈچۈنمۇ كەم بولسا بولمايدىغان شەرتتۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر: