ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ ئىككى خىل شەكلى ئارىسىدىكى ئايرىما مودېرن(ھازىرقى) تەتقىقاتلاردا ۋە سىياسىي بەس – مۇنازىرىلەردە ئىچكى ۋە تاشقى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنى پەرقلەندۈرۈشكە ئېلىپ بارىدۇ.[4]  بۇ ئىككىسى بىر – بىرىگە بەدەل يەنى تەڭ ئۇقۇملار ئەمەس، بەلكى يۇقىرى – تۆۋەنلىك مۇناسىۋىتىگە ئىگە ئۇقۇملاردۇر. تاشقى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىقى نۇقتىسىدىن ئىچكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ ئالدىنقى شەرتىدۇر. پەقەت ئاپتونومىيە دەپ ئاتىلىۋاتقان ئىچكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگە خەلقنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى يوقتۇر. ئىچكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگە بىر خەلق ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ ئورنىغا ئىچكى ئىشلىرىنى، دۆلەت ۋە ھۆكۈمەت شەكلىنى خالىغىنى بويىچە شەكىللەندۈرەلەيدۇ، باشقۇرۇش تۈزۈلمىسىدە ھەتتا غەيرىي دېموكراتىك ئىشلارنى سادىر قىلىدۇ ياكى مۇھاپىزەت قىلالايدۇ. بۇ ئەھۋال بولۇپمۇ فېدېراتىپ دۆلەتلەردە كۆرۈلىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پالاتاسىدا ياكى شىۋېيتسارىيە رايونلۇق پارلامېنتىدا ھەر بىر رايونغا نوپۇسىغا قارىماستىن ئوخشاش نىسبەتتە بېلەت تاشلاش ھوقۇقىنىڭ بېرىلىشى غەيرىي دېموكراتىك ئەھۋال، دەپ قارالماقتا.
ئىچكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى تاشقى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئورنىنى باسمايدۇ، دەل ئەكسىچە، يېرىم تولۇقلىغۇچى چارىدۇر. ئىچكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى، ئاپتونومىيە ھوقۇقى بەرگۈچىلەر تولۇق شەكىلدىكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى بېرىشكە مەجبۇر بولۇپ قالمايدىغانلىقىنى ئۈمىد قىلىدۇ. بۇ دائىرىدە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش يولىدىكى بىر باسقۇچ توغرىسىدا توختىلىش كېرەك. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان دېموكراتىيە ئامىلى ئالدىدا ئىنسانلار قايسى دۆلەتكە تەۋە بولۇشنى خالايدىغانلىقىغا قارار قىلالايدۇ؛ يەنە، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئاساسەن، خەلقلەر بىرلىشىشنى ياكى بىر – بىرىدىن ئايرىلىپ، ئۆز  دۆلەتلىرىنى قۇرۇشنى خالىشى مۇمكىن. خەلقلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا تايىنىپ ھەرىكەت قىلىشىنىڭ خەلقئارا سەھنىدە بىئاراملىق  پەيدا قىلىش ئېھتىماللىقى بار. ھېچبىر دۆلەت ئۆز تەۋەلىكىدىكى مەۋجۇت مىللىي گۇرۇپپىلارنىڭ، ئاز سانلىقلارنىڭ  مۇئەييەن  جەريان ئىچىدە ئاپتونومىيەسىنى، ئاخىرىدا دۆلەت سۈپىتىدە مۇستەقىللىقىنى تەلەپ قىلىش خەۋپىگە  دۇچ كېلىش مۇمكىنچىلىكىدىن مۇستەسنا ئەمەس. پىرىنسىپ جەھەتتىن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا تايىنىپ  ھوقۇقى بارلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.  ئوخشاش بولمىغان خەلقلەرنىڭ ياكى پەرقلىق خەلق توپلۇقلىرىنىڭ ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەتلەردە ئۆزىنىڭ مۇستەقىل دۆلىتىنى قۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈپ،  ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ياشاۋاتقان دۆلەتتىن ئايرىلىش خەۋپىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ،  خەلقئارادىكى دۆلەتلەر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ بىر سىممېترىكى بولغان چەكلىمىسىز  ئايرىلىش ھوقۇقىنى رەت قىلماقتا ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بىر ئۆلۈۋېلىش كۇلۇبى ئەمەسلىكىگە ئىشارەت قىلماقتا.[5]  ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى قوبۇل قىلىنسىمۇ، ئايرىلىش ھوقۇقىنىڭ رەت قىلىنىشى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ۋە ئايرىلىش ھوقۇقىنىڭ بىر – بىرىنىڭ ئالدىنقى شەرتى بولۇش ئالاھىدىلىكىنىڭ نەزەردىن ساقىت قىلىنىشىدەك  ئاقىۋەتنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. بىر خەلقنىڭ ئايرىلىش ھوقۇقىغا تايىنىپ ئۆزىنىڭ مۇستەقىل دۆلىتىنى قۇرۇپ چىقىش ئىمكانىيىتىنىڭ بېرىلمەسلىكى، سىممېترىك بىر تەسىر بىلەن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭمۇ رەت قىلىنىشى  نەتىجىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئايرىلىش ھوقۇقى پەقەت   ئەنسىرەش ئىچىدە بېرىلگەن تەقدىردىمۇ، بۇ ئەنسىرەش ۋە چەكلىمىلەر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئۈچۈنمۇ كۈچكە ئىگە بولماقتا.[6]