ئوچۇق ئىشتىراكچى كۆزىتىش
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى ئابدۇرېھىم دۆلەت
(open participation observation)
ئوچۇق ئىشتىراكچى كۆزىتىش  تەتقىقات ئوبيېكتى بولغان كىشىلەر بىلەن كېلىشىم ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ كېلىشىم ئوچۇق ياكى ۋاسىتىلىك ھالدا ئىپادىلەنگەن بولۇشى مۇمكىن. رەسمىي شەكىلدە ئىپادىلەنگەن ئەھۋالدا، تەتقىقات ئوبيېكتى بولغان كىشىلەرگە، جەمئىيەتشۇناس بۇنىڭ بىر ئىجتىمائىي پەن تەتقىقاتى ئىكەنلىكىنى ئوچۇق بايان قىلىدۇ ۋە تەتقىقاتنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن رۇخسەت سورايدۇ. ئەگەر كېلىشىم ئوچۇق سۆزلىشىلمىگەن بولسا، تەتقىقاتچى گۇرۇپپىنىڭ سىرتىدىكى بىرى سۈپىتىدە ئۆز كىملىكىنى ئاشكارىلايدۇ، ئەمما تەتقىقاتنىڭ نىشانلىرىنى نىسبەتەن ئوچۇق ھالدا، ئادەتتە تەتقىقات ئوبيېكتى بولغان كىشىلەرگە ئۇلار ھەققىدە «بىر كىتاب يېزىش ئۈچۈن» دېگەندەك قىزىقتۇرىدىغان ئومۇمىي ئىبارە بىلەن چۈشەندۈرىدۇ. ئەگەر مۇشۇنچىلىك ئۇچۇر بىلەن تەتقىقات ئېلىپ بېرىش مۇمكىن بولسا، ئۇ چاغدا تەتقىقات ئوبيېكتى بولغان كىشىلەرگە – بولۇپمۇ ئۆزلىرى تەلەپ قىلمىغان ئەھۋالدا – تېخىمۇ كۆپ تەپسىلات بېرىلمەيدۇ. نۇرغۇن تەتقىقاتچىلار تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن ساھەگە قانداق كىرگەنلىكىنىڭ ھېكايىسىنى سۆزلەشنى ياخشى كۆرىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ نۇقتا تەتقىقاتنى چۈشىنىش جەھەتتىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە، چۈنكى، تەتقىقاتچى بىلەن تەتقىقات ئوبيېكتى بولغان كىشىلەر ئارىسىدا قۇرۇلغان مۇناسىۋەت، قولغا كەلتۈرۈلگەن مەلۇماتلارنىڭ سۈپىتىگە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. شۇڭا، ئوچۇق ئىشتىراكچى كۆزىتىش ھەققىدە ئېلان قىلىنغان تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ كۆپىنچىسىدە، كۆزەتكۈچىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى بولغان گۇرۇپپا ياكى جەمئىيەت ئىچىدىكى پەرەز قىلىنغان رولى ھەققىدىكى بىر قىسىم تەپسىلاتلار ئالاھىدە تەكىتلىنىدۇ. مەسىلەن، بىر تەتقىقاتچى يەرلىك بىر  گۇرۇپپىدا كۆزىتىش ئېلىپ بارغاندا ساياھەتچى، پىدائىي ياكى يەرلىك بىر ئوقۇتقۇچىغا ئوخشاش ئوخشىمىغان رولنى ئۈستىگە ئالالايدۇ. بۇ رول تەتقىقاتچىنىڭ جامائەت ياكى گۇرۇپپا تەرىپىدىن قانداق قوبۇل قىلىنىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭغا قايسى ئۇچۇرلارغا ئېرىشىش ئىمكانىيىتى بېرىلىدىغانلىقىنى بەلگىلىيەلەيدۇ. شۇڭلاشقا، تەتقىقاتچىنىڭ بۇ رولنى ئۈستىگە ئېلىش شەكلى، كۆزىتىلگەن گۇرۇپپىنىڭ ئۇنىڭغا قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقى ۋە بۇ جەرياندا ئېرىشىلگەن مەلۇماتلارنىڭ قانچىلىك توغرا ۋە ئىشەنچلىك ئىكەنلىكى جەھەتتىن بەلگىلىگۈچ رول ئوينايدۇ.
ئوچۇق ئىشتىراكچى كۆزىتىشنىڭ قىيىنچىلىقلىرىدىن بىرى، تەتقىقاتچىنىڭ ھەم ئىچكى كۆزەتكۈچى ھەم ئىلمىي تەتقىقاتچى سۈپىتىدە ئۆز رولى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىشى كېرەكلىكىدۇر. گۇرۇپپىنىڭ ياكى جامائەتنىڭ ئەزاسىدەك ھەرىكەت قىلىشقا باشلىغاندا ئوبيېكتىپلىقىنى يوقىتىپ قويۇشى مۇمكىن، سىرتتىن كۆزەتكۈچىدەك مۇئامىلە قىلغاندا بولسا گۇرۇپپا تەرىپىدىن يات كىشى دەپ قارىلىشى مۇمكىن ۋە بۇ ئۇچۇر توپلاش جەريانىغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. شۇ سەۋەبتىن، ئوچۇق ئىشتىراكچى كۆزىتىش ئۇسۇلىنى قوللانغان تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆزىتىش جەريانىدا بۇ ناھايىتى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى ياخشى باشقۇرۇشى كېرەك. تەتقىقاتچىلارنىڭ بۇ ئۇسۇل ھەققىدىكى تەجرىبىلىرىنى سۆزلەپ بېرىشى، مېتودولوگىيەلىك مۇنازىرىلەر جەھەتتىنمۇ مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. ئۇلارنىڭ مەيدانغا قانداق كىرگەنلىكى، قايسى ئىستراتېگىيەلەرنى قوللانغانلىقى ۋە كۆزەتكەن گۇرۇپپا ئىچىدىكى پەرەز قىلىنغان رولىنى قانداق باشقۇرغانلىقى، ئوچۇق ئىشتىراكچىل كۆزىتىش ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان باھالاشلاردا كۆپ تەكىتلىنىدىغان مەسىلىلەردۇر. چۈنكى بۇ ئامىللار پەقەت كۆزىتىشنىڭ قانداق ئېلىپ بېرىلغانلىقىنىلا ئەمەس، شۇنداقلا ئېرىشىلگەن مەلۇماتلارنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە ئۈنۈملۈكلۈكىگىمۇ تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ.[1]
[1] Sosyoloji Sözlüğü, Gordon Marshall  BİLİM VE SANAT YAYINLARI (1.s)