«خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى»نىڭ پەردە ئارقىسىدا نېمىلەر بار؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ساھەسىدە نوپۇزى يۇقىرى بولغان «جېيمىستوۋن فوندى جەمئىيىتى» (The Jamestown Foundation) نىڭ «خىتاي قىسقىچە ئاخباراتى» (China Brief) سەھىپىسىدە ئېلان قىلىنغان «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كېڭىيىۋاتقان قورال-ياراغ تىزگىنلەش كۈنتەرتىپى» ناملىق ماقالە ، نۆۋەتتىكى خەلقئارا خەۋپسىزلىك ۋەزىيىتىدە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ماقالىنىڭ ئاپتورى كارنېگى خىتاي تەتقىقات مەركىزىنىڭ يادرو سىياسىتى ۋە خەلقئارا خەۋپسىزلىك بويىچە يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى توڭ جاۋ (Tong Zhao) بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ يادرو ئىستراتېگىيەسى ۋە قورال-ياراغ تىزگىنلەش سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چوڭقۇر تەتقىق قىلغان نوپۇزلۇق مۇتەخەسسىستۇر. مەزكۇر تەتقىقات خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى پاسسىپ قورال تىزگىنلەش پوزىتسىيەسىدىن ھالقىپ، بۇ ساھەنى ئۆزىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىش ۋە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغا رىقابەت ئېلان قىلىشتىكى يېڭى بىر دىپلوماتىك قورالغا ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.
ماقالىدە خىتاينىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى «يەر شارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى» (GSI) رامكىسى ئاستىدا ئوتتۇرىغا قويغان يېڭىچە قورال-ياراغ تىزگىنلەش بايانلىرى، بولۇپمۇ يادرو قوراللىرىنى بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك (NFU) توغرىسىدىكى تەشەببۇسلىرىنىڭ  بەلكى سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلىرى تەھلىل قىلىنغان. بۇ تەتقىقات خىتاينىڭ غەربنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خەلقئارا تەرتىپتىكى ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن قورال تىزگىنلەش مېخانىزمىدىن قانداق پايدىلىنىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. تۆۋەندە مەزكۇر ماقالىنىڭ مەزمۇنى ئاكادېمىك ئۆلچەملەرگە ئاساسەن سىستېمىلىق مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
خىتاينىڭ قورال-ياراغ تىزگىنلەش ئىستراتېگىيەسىدىكى تۈپ بۇرۇلۇش ۋە سىياسىي لوگىكا
خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى قورال-ياراغ تىزگىنلەش سىياسىتى ئۇزۇن يىللارغىچە «پاسسىپ مۇداپىئە» ۋە «سىرتتا تۇرۇش» پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىپ كەلگەن بولسا، مەزكۇر ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھازىر بۇ ساھەدە «تەشەببۇسكارلىق بىلەن شەكىللەندۈرۈش» باسقۇچىغا قەدەم قويغان. ئىلگىرى خىتاي ئامېرىكا ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى قورال تىزگىنلەش سۆھبەتلىرىنى ئۆزىگە ئالاقىسىز دەپ قارايتتى ياكى ئۆزىنىڭ يادرو ئامبىرىنىڭ كىچىكلىكىنى باھانە قىلىپ سۆھبەتلەردىن ئۆزىنى قاچۇراتتى. بىراق، يېقىنقى مەزگىللەردە خىتاي رەھبەرلىكى قورال-ياراغ تىزگىنلەش ۋە يادرو قوراللىرىنى كېمەيتىش مەسىلىسىنى خەلقئارا دىپلوماتىيە سەھنىسىدە ئاكتىپ كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كىرىشكە باشلىدى. بۇ يەردىكى تۈپ مەقسەت ھەرگىزمۇ غەرب چۈشەنچىسىدىكى «ئستراتېگىيەلىك مۇقىملىق» نى ساقلاش ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ سىياسىي بايانلىرىنى خەلقئاراغا تېڭىش ۋە ئامېرىكىنى ئەخلاقىي جەھەتتىن كىچىك كۆرسىتىشتۇر .
خىتاينىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەسىنىڭ يادروسى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يەر شارى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى» (GSI) بىلەن زىچ باغلانغان. ئاپتورنىڭ تەھلىلىچە، خىتاي قورال-ياراغ تىزگىنلەش مەسىلىسىنى تېخنىكىلىق جەريان دەپ قارىماستىن، بەلكى بىر خىل «بىلىش ئۇرۇشى» (Cognitive Warfare) نىڭ قورالى دەپ قارايدۇ. يەنى، خىتاي خەلقئارا جەمئىيەتتە «كىم تىنچلىقپەرۋەر؟» ۋە «كىم ئۇرۇش قۇتراتقۇسى؟» دېگەن سوئاللارغا جاۋاب بېرىشتە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەشكە تىرىشماقتا. خىتاي ئۆزىنىڭ يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتىش ھەرىكىتىنى «مۇداپىئە خاراكتېرلىك» دەپ ئاقلاش بىلەن بىرگە، ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقىنى «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «توقۇنۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىش» دەپ ئەيىبلەيدىغان يېڭى بىر دىپلوماتىك تىل سىستېمىسىنى شەكىللەندۈردى.
بۇ رامكا ئىچىدە، خىتاي ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى «مۇتلەق خەۋپسىزلىك» قوغلىشىۋاتقان، باشقىلارنىڭ خەۋپسىزلىكى بەدىلىگە ئۆز بىخەتەرلىكىنى قۇرماقچى بولغان دۆلەت سۈپىتىدە تەسۋىرلەشكە ئۇرۇنماقتا. ماقالىدە ئالاھىدە تەكىتلەنگەن بىر نۇقتا شۇكى، خىتاي قورال-ياراغ تىزگىنلەش تەكلىپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، بۇ تەكلىپلەرنىڭ ئەمەلىيلىشىش مۇمكىنچىلىكىدىن كۆرە، ئۇنىڭدىن كېلىدىغان سىياسىي پايدىغا بەكرەك كۆڭۈل بۆلىدۇ. مەسىلەن، خىتاينىڭ يادرو قوراللىرىغا ئىگە بەش دۆلەت (P5) ئارا «يادرو قوراللىرىنى بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك» (Mutual No First Use) كېلىشىمى تۈزۈش تەشەببۇسى، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكىنىڭ ئاسىيادىكى ۋە ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىغا قويۇلغان بىر سىياسىي قىلتاقتۇر.
خىتاي ئىنتايىن ئېنىق بىلىدۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۈچۈن «يادرو قوراللىرىنى بىرىنچى بولۇپ ئىشلەتمەسلىك» ۋەدىسىنى بېرىش ئىنتايىن قىيىن. چۈنكى ئامېرىكىنىڭ ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيە قاتارلىق ئىتتىپاقداشلىرى ئامېرىكىنىڭ «يادرو قالقىنى» (Nuclear Umbrella) غا تايىنىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا خىتاينىڭ بۇ تەكلىپىگە قوشۇلسا، ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئامېرىكىغا بولغان ئىشەنچىسى سۇسلاپ، ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىگە دەز كېتىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا بۇ تەكلىپنى رەت قىلسا (ھازىرقىدەك)، خىتاي بۇنى پۇرسەت بىلىپ، خەلقئارا سەھنىدە ئامېرىكىنى «تەھدىت» ۋە «زواۋان كۈچ» دەپ كۆرسىتىپ، ئۆزىنى «مەسئۇلىيەتچان چوڭ دۆلەت» قىلىپ كۆرسىتىدۇ. دېمەك، خىتاينىڭ بۇ يەردىكى مەقسىتى ھەقىقىي مەنىدە يادرو خەۋپىنى ئازايتىش ئەمەس، بەلكى ئامېرىكىنىڭ دىپلوماتىك ئىناۋىتىنى چۈشۈرۈش ۋە ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىشتۇر.