دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ ھازىر بۇرۇنقى ئازاب-ئوقۇبەت، تىراگېدىيە، زۇلۇم ۋە جازالاندۇرۇشقا ئوخشاش سەلبىي مەنىسىدىن قۇتۇلغانلىقىنى بايقايمىز (دۇفۇيكس، 2011-103). ئۇنىڭ ئۈستىگە، دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ پايدىلىق بىر تېرمىن بولۇشى ئۈچۈن بۇ كەلىمىنى بىر تەرەپ ھالدا ئىشلىتىشكە دىققەت قىلىش كېرەك (سىچناپپېر، 1999-225). بىر توپلۇقنى دىئاسپورا ئاتاش ئۈچۈن بۇ توپلۇقنى نە كەمسىتمەسلىك نە ئۇلۇغلىماسلىق كېرەك.
دىئاسپورانىڭ ئەركەك-چىشى مەنىلىرى
دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ ھەر خىل مەنىلىرى كۆزدە تۇتۇلۇپ بۇ ئۇقۇمنى ھەم ئەركەك (masculine) ھەمدە چىشى (feminine)بولۇپ جىنسىي تەرەپتىن ئىزاھلايدىغان ئەھۋاللار كۆرۈلمەكتە.
دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ ئاتىلىق ئۇرۇقداشلىق تەرىپىنىڭ تولىمۇ كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتكەن ھېلمرېچ (1992-245)، -پاۋۇل گىلروينىڭ دىئاسپورا تەبىرىنى تەنقىد قىلىپ يازغان ماقالىسىدە – كەلىمىنىڭ ئېتىمولوگىيەسىدە ئۇرۇقلارنىڭ چېچىلىشىنىڭ تەكىتلىنىدىغانلىقىنى، يەھۇدىي-خىرىستىيان (ۋە ئىسلام)ئىلاھىيىتىدە ئۇرۇقنىڭ ئەرلەرنىڭ سىپىرمىسىغا ئوخشىتىلىدىغانلىقىنى،ئۇنىڭ ئۈستىگە «دىئاسپورا»كەلىمىسىنىڭمۇ ئېتىمولوگىيەلىك جەھەتتە «سىپىرما»كەلىمىسى بىلەن ئوخشاش يىلتىزدىن كەلگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. قىسقىسى، دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ كىلاسسىك مەنىسىگە قارايدىغان بولساق، دىئاسپورا ئەرلەر ئارقىلىق داۋاملاشتۇرۇلىدىغان ئۇرۇق-تۇغقاندارچىلىق تۈزۈمىگە بەكرەك چېتىلىدۇ ۋە ئاتىلىق ئۇرۇقداشلىق نۇقتىئىينەزىرى ئارقىلىقمۇ ئاتىلىق نۇقتىسىدىن نوپۇز تىكلەيدۇ. گىلروي بولسا ئۇقۇم جەھەتتىن ئەرلەرنىڭ ئۈستۈنلىكى ۋە نوپۇزىنى تەكىتلەشنىڭ مۇبالىغە بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ (1999-296).
تەتقىقاتچى ئوران يەھۇدىيلاردا نەسەبنىڭ ئايال ئارقىلىق داۋاملىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، بۇ ئۇقۇمنىڭ ئەركەك تۈسىنىڭ كېيىن پەيدا بولۇش ئېھتىمالىنىڭ يۇقىرلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. يەرگە چېچىلغان ئۇرۇقلارنىڭ يىلتىز تارتىپ مىۋە بېرىشى نۇقتىسىدىن (ياكى ئاناۋەتەن سىرتىدا بىر زېمىن ياكى ماكانغا تارقالغان ئىنسانلارنىڭ دىئاسپوراغا ئايلىنىشى)، دىئاسپورا ئانا بالياتقۇسى بىلەن تەڭلەشتۈرۈلۈپ، دىئاسپورا ئۇرۇق ئەمەس بالياتقۇ دەپ قارىلىپ، ئۇنىڭ چىشى تۈسى بەكرەك گەۋدىلەندۈرۈلگەن.
ئىنسانلار بىلەن ماكانلار ئوتتۇرىسىدا تەبىئەت ئارقىلىق مۇناسىۋەت قۇرۇش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويغان مالككى (1992، 31)، دىئاسپورانى زېمىنغا يىلتىز تارتقان ئائىلە دەرىخى تەرىقىسىدە ئىزاھلايدۇ. كوھېن (1997) مالككىنىڭ دىئاسپورا توغرۇلۇق بەرگەن بۇ تەكلىپىنىڭ بىتەرەپ بولغانلىقىنى، لېكىن چىشى تۈسىنىڭ قويۇق بولۇپ قالغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، دىئاسپورا ئۇقۇمىغا قارىتىلغان بۇنداق جىنسىيەت مەركەزلىك ئايرىم ۋە بەس-مۇنازىرىلەرنىڭ چەكتىن ئېشىپ كەتمەستىن مەلۇم دائىرىدە بولۇشى لازىملىقىنى دەيدۇ.
ماقالىمىزدىمۇ دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخى يىلىتىزىدا ھەم ئەركەك ۋە چىشى تۈسىنىڭ تەكىتلىنىدىغانلىقى رەت قىلىنمايدۇ، لېكىن بۇ ئۇقۇمنىڭ باشتىن كەچۈرگەن تارىخىي ئۆزگىرىشلەر نەتىجىسىدە، ئەركەك ۋە چىشى تۈسىنىڭ بارغانچە سۇسلىشىپ ماڭغانلىقى ھەتتا يوق بولۇشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقى بايان قىلىنىدۇ.
دىئاسپورانىڭ بوشلۇق تۈسى ياكى خاراكتېرى
دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ بوشلۇق (space)تۈسى، ئارقا كۆرۈنۈشى ياكى خاراكتېرى بۇ ئۇقۇمنىڭ كۈنىمىزدىكى چېتىشلىق دائىرىسنى مۇھاكىمە قىلىش ئۈچۈن مۇھىم نۇقتا ھېسابلىنىدۇ. دىئاسپورا قەيەردە باشلىنىپ قەيەردە ئاخىرلىشىدۇ؟ دىئاسپورا بىر ئىنسان توپلۇقى- جامائىتىمۇ؟ ياكى بىر جايمۇ؟ بۇ ئۇقۇمنى تېخىمۇ مۇجمەللەشتۈرۈۋېتىدىغان بۇ خىلدىكى سوئاللار ۋە دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ دائىرىسىنىڭ ئېنىقسىزلىقى بۇ ئۇقۇمنىڭ بوشلۇق (يەنى دىئاسپورا چۈشەنچىسىنىڭ ئاساسلىق خاراكتېرى توغرۇلۇق) تۈسى توغرۇلۇق بەس-مۇنازىرىلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولماقتا. كوھېن دىئاسپورا كەلىمىسىنى ئارغامچىغا ئوخشىتىپ، بۇ ئارغامچىدىن تەشكىل تاپقان يىپلارنى قايتىدىن توقۇپ چىقىپ ئارغامچا ئۆرۈپ چىقىش لازىملىقىنى تەۋسىيە قىلىدۇ (1997، 187).
دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ ئاساسلىق خاراكتېرىدىكى بۇ ئېنىقسىزلىق، بۇ ئۇقۇمنىڭ ئوخشاش بىر جۈملە ئىچىدىمۇ پەرقلىق مەنىلەردە ئىشلىتىلىشىگە سەۋەب بولماقتا. بۇ ئۇقۇمنىڭ ئەڭ ئاساسلىق مەنىلىرى ۋە مىساللىرى تۆۋەندىكىچە (دۇفۇيكس، 2011-59).
• دىئاسپورانى تەشكىل قىلغان كىشىلەرنىڭ ئومۇمىي سانى: خىتاي دىئاسپوراسى تەخمىنەن 20 مىليون كىشىدۇر.
• تەشكىللىك توپلۇق-جامائەت: ھىندى دىئاسپوراسىنىڭ ۋەكىللىرى.
• بىر دۆلەتتە ياكى شەھەردىكى ئېتنىك نوپۇس: فىرانسىيەدىكى خىتاي دىئاسپوراسى، لوس ئانجىلىستىكى ئىران دىئاسپوراسى.
• ئالاھىدە بىر كۆچ مەنتىقىسسى: سودا دىئاسپوراسى
• ھەم تارىخىي ھەم ئەخلاقىي ھەم شەخسىي ھەمدە كوللېكتىپ ئەھۋال: دىئاسپورا خەلقى بولۇش ۋە دىئاسپورادا ياشاش.
• تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ ئۆزگە يۇرتلارغا تارقىلىش: دىئاسپورادىكى ئەرمەنىلەر
• چوڭ بىر دىئاسپورانىڭ كىچىك گۇرۇپپىلىرى: يەھۇدىي دىئاسپوراسىدىكى ئاشكەناز دىئاسپورالىرى
دۇفۇيكسنىڭ يۇقىرىدا بايان قىلغانلىرىغا قوشۇمچە ھالدا، رادھاكرىشنان «ھىندىستان دىئاسپوراسىنىڭ قابىلىيەتلىك پەرزەنتلىرى»(2007-122) جۈملىسىدە تەكىتلەنگىنىدەك، دىئاسپورا ئۇقۇمى چوڭ بىر ئائىلە مەنىسىنىمۇ بىلدۈرىدۇ.
شېففېر ئېتنىك دىئاسپورا ھادىسىسىنىڭ چاغداش بىر ھادىسە ياكى ئەمەسلىكى توغرۇلۇق سوئالىغا جاۋاب ئىزدەش جەريانىدا «بوشلۇق ئامىللىرى»نى (spatial factor) نەزەرگە ئالىدۇ (2003-14). قەدىمقى ۋە ئوتتۇرا ئەسىرلەردە پەيدا بولۇپ مەۋجۇدلۇقىنى ھېلىھەم مۇھاپىزەت قىلىۋاتقان يەھۇدىي، ئەرمەنى، گىرىك، خىتاي دىئاسپورالىرىنىڭ خاراكتېرلىرى، ئالاھىدىلىكلىرى، ئادەتلىرى ۋە قىلىقلىرى قاتارلىقلار بوشلۇق تۈسى نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلىنسا تېخىمۇ مۇۋاپىق بولىدۇ. بۇنداق بولغاندا جۇغراپىيەلىك ۋە رايونلۇق ئامىللار تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن، شۇنداقلا ھەر خىل سەۋىيەدىكى (شەھەر، دۆلەت ئىچى، مىللەتتىن ھالقىغان ۋە خەلقئارالىق) ماكان ۋە بوشلۇقلاردا دىئاسپورالارنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەرەققىياتى توغرۇلۇق ئاساسلىق تەسىرلەرنى ئېنىقلاپ چىققىلى بولىدۇ.