مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇزجانىنىڭ ۋەكىللىك ئەسىرى  «كىتابۇل كامىل» دۇر.
859-يىلى ھەرراننىڭ بەتتان يېزىسىدا تۇغۇلغان بولۇپ، ئەسلى ئىسمى مۇھەممەد ئىبنى جابىر ئىبنى سىنان ئەرراقىدۇر. ئەبۇ ئابدۇللا ياكى بەتتانى دېگەن نامى بىلەن مەشھۇردۇر. 929-يىلى ۋاپات بولغان.
بەتتانى ئىلىم-پەن تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم ئاسترونوم ۋە ماتېماتىكىچىدۇر. بۇ يەردە پەقەت ماتېماتىكا ساھەسىدىكى مۇۋەپپەقىيىتىنىلا تىلغا ئالىمەن. بەتتانى ماتېماتىكىدا تۇنجى قېتىم سىنۇس، كوسىنۇس، تانگېنس ئۇقۇملىرىنى قوللانغان كىشىدۇر. بەتتانى سىنۇس، تانگېنس جەدۋەللىرىنى سىزىپ چىققان. ۋە بۇنىڭ بۇ ئەمگەكلىرى ئۇنىڭدىن كېيىن كەلگەن يەنە بىر بۈيۈك ماتېماتىك بۇزجانىغا ئاساس سالغان. سىنۇس ۋە كوسىنۇس تىرىگونومېتىرىيەنىڭ ئىككى ئاساسلىق ئۇقۇمىدۇر.
ئۇيغۇرلاردا شائىرلىقى بىلەن تونۇلغان ئۆمەر ھەييام ئەسلىدە بۈيۈك ماتېماتىكتۇر. ھاياتى ھەققىدىكى مەلۇماتلار يېتەرلىك ئەمەس. كۆپ سانلىق تارىخچىلار تەرىپىدىن تۇغۇلغان ۋاقتى 1038-1048 يىللىرى ئارىسىدا، ۋاپاتى بولسا 1123-1132 –يىللىرى ئارىسىدا دەپ قارىلىدۇ. نېشاپۇرنىڭ يېقىنلىرىدا تۇغۇلغان بولۇپ، شۇ يەردە ۋاپات بولغان، قەبرىسىنى ھېلىھەم مىڭلارچە ئىنسان زىيارەت قىلىدۇ.
ئۆمەر ھەييام بۈيۈك سالجۇقىلار دەۋرىدە ياشىغان بولۇپ، بۈيۈك سەلجۇق سۇلتانى مەلىكشاھنىڭ چاقىرىشى بىلەن ئوردىغا بېرىپ، بىر كالېندار تۈزۈپ بەرگەن. بۇ كالېندار ئىراندا ھازىرمۇ قوللىنىلماقتا.
*ئۆمەر ھەييام ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئون ئۈچ خىل پەرقلىق تەڭلىمىلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان.
*تەڭلىمىلەردىكى نامەلۇم سانلارنى  «شەيئى» دەپ ئاتىغان ۋە كېيىن بۇ ھازىر ماتېماتىكىدا قوللىنىلىۋاتقان X كە ئايلانغان.
*ئىككى ئەزالىقنى يېيىشنى تۇنجى بايقىغان ۋە قوللانغان كىشى ئۆمەر ھەييامدۇر.
*پاسكال ئۈچبۇلۇڭى دېگەن نام بىلەن مەشھۇر بولغان بۇ ماتېماتىكىلىق بايقاش ئەسلىدە ئۆمەر ھەييامغا تەۋەدۇر.
*ئۇ يازغان  «جەبىر رىسالىسى» ئوتتۇرا ئەسىر ماتېماتىكا كىتابلىرى ئىچىدىكى ئەڭ ئۆرنەك، تۈزۈلۈشى چۈشىنىشلىك كىتابلارنىڭ بىرىدۇر.
*ئۇ يەنە  «ئېۋكېلدنىڭ كىتابىدىكى قىيىن مەسىلىلەرگە شەرھ» ناملىق بىر كىتاب يازغان.
1201-يىلى تۇس شەھرىدە تۇغۇلغان، 1274-يىلى باغداتتا ۋاپات بولغان. تۇسى بىلىمنىڭ ھەر قايسى تۈرلىرىدە يۈكسەك سەۋىيەدە يېتىشكەن يېتۈك بىر ئالىم بولۇپ، ئەڭ ئاساسلىق تۆھپىسى ئاسترونومىيە ۋە ماتېماتىكىدا گەۋدىلىنىدۇ.
بەتتانى ئۇلىنى بەرپا قىلغان، بۇزجانى مۇستەھكەملەپ سىستېمىلاشتۇرغان تىرىگونومېتىرىيە تۇسى تەرىپىدىن ھەقىقىي مەنىدىكى مۇستەقىل پەنگە ئايلاندۇرۇلدى. ئۇنىڭ تىرىگونومېتىرىيەگە ئالاقىدار كىتابى ھازىرمۇ قوللىنىلىۋاتقان بەزى فورمۇلالارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەزكۇر كىتابى ئوتتۇرا ئەسىردە ئۇزۇن بىر مۇددەتكىچە قوللانما كىتاب بولۇپ پايدىلىنىلغان ئىدى. تۇسىنىڭ ماتېماتىكا كىتابىنىڭ ئىسمىمۇ  «ئەلجەبىر ۋەل مۇقابەلە» دۇر.
ماتېماتىكا ساھەسىدىكى ئالىملار ناھايىتى كۆپ بولۇپ، سەھىپە ئېتىبارى سەۋەبىدىن پەقەت ئەڭ ۋەكىللىك بىر قانچەيلەننى تونۇشتۇرۇشنى بىلەن كۇپايىلەندۇق.
ئامېرىكا جورج ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتى پىروفېسسورى سەييىد ھۈسەيىن نەسرى مۇنداق دەيدۇ:  «ئىسلام تېبابىتى ۋە ئۇنىڭ دورىگەرلىك، تاشقى كېسەللىكلەر قاتارلىق تارماقلىرى مەنىۋىي ئۇرۇقىنى ئىسلامدىن ئالغان، يۇنان، ھىندىستان تېبابىتىنىڭ مۇنبەت تۇپرىقىدىن ئوزۇقلىنىپ تەرەققىي قىلغان.»
بىلىشىمىز كېرەككى، ئىسلام مەدەنىيەت تارىخىدا تېبابەت ئىلمى ئەڭ قارشى ئېلىنغان، ئەڭ سۆيۈلگەن بىر ئىلىم ئىدى. نۇرغۇنلار دىنىي ئۆلىمالار ئۆز نۆۋىتىدە يەنە تېۋىپ، ھەكىم ئىدى. بۇ ئەھۋال بىزنىڭ تارىخىمىزدىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. ھەدىس شەرىفلەردە داۋالىنىش، كېسەللىك ھەققىدە يۈزلىگەن ھەدىسلەر بار بولۇپ،  «پەيغەمبەر تېبابىتى» دېگەن ئاتالغۇمۇ شەكىللەنگەن، مەشھۇر ئالىم ئىبىن قەييىم جەۋزىنىڭ  «پەيغەمبەر تېبابىتى» دېگەن ئەسىرى مۇشۇ تېمىدىكى مەشھۇر ئەسەرلەرنىڭ بىرىدۇر. (مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىمۇ بار) تېبابەت تىلغا ئېلىنغىنىدا، كاللىمىزغا دەماللىققا ئۇيغۇر تېبابىتىمىز كېلىدۇ، ھەرگىزمۇ ئوپېراتسىيە قىلىش، ئوكۇل ئۇرۇش، بەدەن ئاناتومىيەسى دېگەندەك غەرب مېدىتسىناسىغا تەئەللۇق ئۇقۇملار كەلمەيدۇ. ئەمما ئەسلى پاكىتلار بۇنداق ئەمەس.
مەشھۇر شەرقشۇناس جاكيۇس رىسلېر (jaques risler)  «ئەرەب مەدەنىيىتى» ناملىق ئەسىرىدە مۇنداق دەيدۇ:  «مۇسۇلمانلار تەخمىنەن بەش ئەسىردىن ئۇزۇن بىر مۇددەتتە، دۇنيا تېبابىتىنىڭ ئەڭ يۈكسەك پەللىسىدە تۇردى.  ھەزرىتى مۇھەممەدتىن كەلگەن تېبابەتكە ئالاقىدار ھەدىسلەر 300گە يېقىندۇر. 622-يىلىدىن 661-يىلىغىچە بولغان ھىجرەتتىن، خۇلەفائى راشىدىنلار دەۋرىگىچە بولغان ۋاقىتتا ھەكىملەر تېڭىقچىلىق، داغلاش، قان ئېلىش، ھىجامەت (لوڭقا قويۇش) قاتارلىق تېخنىكىلارنى بىلەتتى. يەنە ئۇنىڭ مۇنۇ سۆزلىرى مۇسۇلمانلار تېبابىتىنىڭ بىز چۈشەنگەن مەنىدىكى  نوقۇل  «تېۋىپلىق» لا ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ:  «مۇسۇلمانلار قەدىمكى يۇنانلىقلار ئاچمىغان يولنى ئاچتى. سەۋرلىك، بوشاشماس، ئەستايىدىل ئىزدەنگۈچىلەر بولغانلىقتىن، تېببىي كۆزىتىشلىرىنى توپلىدى. ئۇ دەۋرلەردىن باشلاپ، تېبابەت رەسمىي تەجرىبىۋىي ماھىيەت ئالدى. ئەلى ئىبنى ئابباس ئۆزىنىڭ تەتقىقاتلىرىنى بۇرۇنقى كىتابلاردىن ئەمەس، بەلكى دوختۇرخانىلاردىن توپلىغىنىنى تىلغا ئالىدۇ. شۇ دەۋردىن باشلاپ، مەدرىسلەرگە ئىلىم-پەن بۆلۈملىرى، تېبابەت فاكۇلتېتلىرى، لابوراتورىيەلەر قوشۇلدى». ئارتۇر پېللگرىنو مۇنداق دەيدۇ:  «پۈتۈن ئوتتۇرا ئەسىر بويىچە، مۇسۇلمانلار بولۇپمۇ تېبابەت ساھەسىدە ئىنكار قىلغۇسىز ئۈستۈن ئورۇندا ئىدى. مۇسۇلمان ھەكىملەر كېسەللىك مەنبەسى، جەريانى، كىلىنىك كۆزىتىش ھەتتا ئوپېراتسىيە ساھەلىرىدىمۇ زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن ئىدى».