ترامپنىڭ «شىمالىي قۇتۇپ قىمارى» ۋە ياۋروپانىڭ ئون كوزىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچى كوزىر: ياۋروپا شىمالىي قۇتۇپ ئىتتىپاقىنى قۇرۇش. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان تۇنجى تەدبىر، ياۋروپانىڭ شىمالىي قۇتۇپ مەسىلىسىدە بىرلەشكەن، تەسىر كۈچىگە ئىگە ۋە مۇقىم بىر بىرلەشمە قۇرۇشىدۇر. بۇ خۇددى «ئۇكرائىنا ئالاقە گۇرۇپپىسى» غا ئوخشاش، كانادا، فىرانسىيە، گېرمانىيە، گوللاندىيە، بۈيۈك بىرىتانىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنى، شۇنداقلا بالقان دېڭىزى ۋە سىكاندىناۋىيە ئەللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، شىمالىي قۇتۇپ بىخەتەرلىكى ۋە مەبلەغ سېلىش سىياسەتلىرىنى ماسلاشتۇرىدىغان بىر گۇرۇپپا بولۇشى كېرەك. شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) خادىملىرىمۇ زۆرۈر تېپىلغاندا بۇ گۇرۇپپىغا تەكلىپ قىلىنىشى مۇمكىن. بۇ گۇرۇپپا پەقەت ۋاقىتلىق نارازىلىق بىلدۈرۈش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك كوردىناتسىيە ئۈچۈن خىزمەت قىلىپ، ترامپقا ياۋروپانىڭ بىر گەۋدە ئىكەنلىكى ھەققىدە كۈچلۈك ئۇچۇر بېرىشى لازىم.
ئىككىنچى كوزىر: گىرېنلاندىيەدىكى بىخەتەرلىك مەۋجۇتلۇقىنى ياۋروپالاشتۇرۇش. ياۋروپا دۆلەتلىرى گىرېنلاندىيەدە ئىزچىل ۋە كۆرۈنەرلىك بىخەتەرلىك مەۋجۇتلۇقىنى ساقلىشى كېرەك. بۇ يەردىكى مەقسەت ئامېرىكا بىلەن ھەربىي جەھەتتە بەسلىشىش ئەمەس، بەلكى ياۋروپانىڭ ئۆز بىخەتەرلىكىگە مەسئۇل بولالايدىغانلىقىنى نامايان قىلىشتۇر. نۆۋەتتە فىرانسىيە، گېرمانىيە، گوللاندىيە، نورۋېگىيە ۋە شىۋېتسىيە قاتارلىق دۆلەتلەر دانىيەگە ياردەم بېرىش ئۈچۈن گىرېنلاندىيەگە ئاز ساندىكى ئەسكەرلىرىنى ئەۋەتكەن بولۇپ، بۇ كۈچلەر ئۇل ئەسلىھەلەرنى قوغداش، كىلىماتنى كۆزىتىش ۋە قۇتقۇزۇش خىزمەتلىرى بىلەن شۇغۇللانماقتا. بۇ ھەرىكەت ۋەزىيەتنىڭ ئېنىقلىقىنى ئاشۇرۇپ، ئامېرىكىنىڭ «تەرتىپنى قوغداش» باھانىسى بىلەن چوڭ كۆلەملىك ھەربىي ئارىلىشىش ئېلىپ بېرىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ، يەنى ياۋروپا كۈچلىرى ئۇ يەردە «ئىستراتېگىيەلىك گۇۋاھچى» رولىنى ئوينايدۇ.
ئۈچىنچى كوزىر: دانىيە ۋە گىرېنلاندىيەنى سىياسىي جەھەتتىن قوللاش. ياۋروپا دۆلەتلىرى دانىيەنى پەقەت بىر قانۇنىي تەرەپ سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى «ئالدىنقى سەپ» دۆلىتى دەپ قارىشى لازىم. بۇنىڭ ئۈچۈن ياۋروپا ئىتتىپاقى، دانىيە ۋە گىرېنلاندىيە ھۆكۈمەتلىرى بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىشى، رەھبەرلەر كوپېنھاگېن ۋە نۇك شەھەرلىرىگە قەرەللىك زىيارەتتە بولۇشى كېرەك. ئەڭ مۇھىمى، دانىيە ۋە گىرېنلاندىيەنىڭ تېررىتورىيە پۈتۈنلۈكى بىلەن ياۋروپانىڭ ئومۇمىي بىخەتەرلىكى ئوتتۇرىسىدىكى ئايرىلماس باغلىنىش تەكىتلىنىشى لازىم. مىيۇنخېن بىخەتەرلىك يىغىنىغا ئوخشاش خەلقئارا سەھنىلەردە، بۇ مەسىلىنىڭ پەقەت دانىيە بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى ئىش ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ياۋروپانىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى مەسىلىسى ئىكەنلىكى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى كېرەك.
تۆتىنچى كوزىر: «ئىشغالىيەت» تىن پايدا ئالغۇچىلارغا جازا يۈرگۈزۈشنى ئالدىن ۋەدە قىلىش. ئىقتىسادىي جەھەتتە، ياۋروپا كومىتېتى ۋە باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرى ئامېرىكىنىڭ گىرېنلاندىيەدىكى قانۇنسىز ھەرىكەتلىرىدىن مەنپەئەت ئالىدىغان شەخسلەر ۋە شىركەتلەرگە قارىتا جازا پىلانىنى تەييارلىشى ۋە بۇنى ئالدىن ئاشكارىلىشى كېرەك. بۇ جازا تەدبىرلىرى گىرېنلاندىيە بايلىقلىرىنى ئاچقان شىركەتلەرگە، مالىيە ۋاسىتىچىلىرىگە ۋە بولۇپمۇ ترامپقا يېقىن شەخسلەرگە قارىتىلىشى لازىم. بۇ يەردىكى مەقسەت دەرھال جازا يۈرگۈزۈش ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىدىكى ئېغىر ئىقتىسادىي تەننەرخنى ھېس قىلدۇرۇش ئارقىلىق، ئامېرىكا خۇسۇسىي سودا ساھەسىنى ترامپنىڭ پىلانىغا ھەمكارلىشىشتىن توسۇپ قېلىشتۇر.
بەشىنچى كوزىر: شىمالىي قۇتۇپ ھەمكارلىقىنى شەرتلىك قىلىش. ياۋروپا شىمالىي قۇتۇپدىكى بارلىق ئىلمىي ۋە ئۇل ئەسلىھە ھەمكارلىقلىرىنىڭ «ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش» شەرتى ئاستىدا بولىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرۈشى كېرەك. شىمالىي قۇتۇپ كېڭىشى قاتارلىق سورۇنلاردا، ئەگەر ئامېرىكا بىر تەرەپلىمە ھەرىكەت قىلسا، بۇ ھەمكارلىقنىڭ پۈتۈنلەي توختىتىلىدىغانلىقى ئاگاھلاندۇرۇلۇشى لازىم. بۇ ئارقىلىق مەسىلە «ئامېرىكىغا قارشى تۇرۇش» تىن، خەلقئارالىق قائىدە-پىرىنسىپقا ئاساسلانغان شىمالىي قۇتۇپ تەرتىپىنى قوغداشقا بۇرۇلىدۇ.
ئالتىنچى كوزىر: ناتونىڭ مۈجمەللىكىدىن پايدىلىنىش. ياۋروپا رەھبەرلىرى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ ماددىلىرىنى ئاپتوماتىك قوللىنىش ياكى رەت قىلىش ئورنىغا، «ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك» ئۇسۇلىنى قوللىنىشى كېرەك. يەنى «بىر ئەزا دۆلەت يەنە بىر ئەزانىڭ زېمىنىغا تاجاۋۇز قىلسا، ئىتتىپاقداشلىق مەجبۇرىيىتى قانداق بولىدۇ؟» دېگەن سوئالنى ئوتتۇرىغا تاشلاش ئارقىلىق، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە ھەربىي دائىرىلىرى ئىچىدە سىياسىي ۋە ئەخلاقىي مۇنازىرە قوزغىشى لازىم. بۇ ترامپنىڭ مەسىلىنى ئاددىيلاشتۇرۇۋېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
يەتتىنچى كوزىر: گىرېنلاندىيەنى ياۋروپا مەبلەغلىرىگە «چۆمۈلدۈرۈش». گىرېنلاندىيە خەلقى دانىيە پۇقراسى سۈپىتىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ پۇقرالىرى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، ياۋروپا گىرېنلاندىيەگە سۇ ئېلېكتىر ئىستانسىسى، سانلىق مەلۇمات مەركىزى، ساياھەتچىلىك ۋە كانچىلىق قاتارلىق ساھەلەردە كەڭ كۆلەمدە مەبلەغ سېلىشى كېرەك. بۇ مەبلەغلەر ترامپنىڭ قۇرۇق ۋەدىلىرىگە قارىغاندا تېخىمۇ ئەمەلىي ۋە تېز ئۈنۈم بېرىدىغان بولۇشى لازىم. بۇ ئارقىلىق گىرېنلاندىيەنىڭ ياۋروپاغا بولغان ئىقتىسادىي تايىنىشچانلىقى ئېشىپ، ئامېرىكىنىڭ «قوغداش» باھانىسىدىكى ئۇرۇنۇشلىرى ئىمپېرىيالىستلىق ھەرىكەت سۈپىتىدە ئاشكارىلىنىدۇ.
سەككىزىنچى كوزىر: ئامېرىكا خەلقى ۋە دۆلەت مەجلىسى بىلەن سۆھبەتلىشىش. ياۋروپا پەقەت ئاق ساراي بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئامېرىكا مەجلىسى، تاراتقۇلار، ئاقىللار ئامبىرى ۋە خەلق ئاممىسى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە قىلىشى كېرەك. ئامېرىكا جەمئىيىتىگە ترامپنىڭ بۇ ھەرىكىتىنىڭ خەلقئارالىق زىيانلىرىنى چۈشەندۈرۈش، بولۇپمۇ «خىتاي ۋە رۇسىيە تەھدىتى» دېگەن داۋالارنىڭ مەۋجۇت 1951-يىلدىكى كېلىشىم رامكىسىدا ھەل بولىدىغانلىقىنى ئىزاھلاپ بېرىش كېرەك. بۇ ترامپنىڭ ئىچكى قىسىمدىكى سىياسىي رەقىبلىرىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.