تېخنىكىلىق بېقىندىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك كونترول: ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئېنۋىدىيە (Nvidia) ئېكسپورت سىياسىتى ۋە خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
مەزكۇر  ماقالىدە، 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ خىتايغا يۇقىرى ئىقتىدارلىق «ئېنۋىدىيە» (Nvidia) ئۆزەكلىرىنى سېتىپ بېرىشنى تەستىقلىشىدىن ئىبارەت يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك قارار  تەھلىل قىلىنىدۇ. ماقالىدە مەزكۇر قارارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىدىكى سودا مەنپەئەتى بىلەن ئىچكى قاتلىمىدىكى گېئو-سىياسىي ھېساباتلار  يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. «ئاتلانتىك كېڭىشى» (Atlantic Council)، «دۆلەت مەنپەئەتى» (National Interest) قاتارلىق ئاقىللار ئامبارلىرىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا تايىنىپ، بۇ سىياسەتنىڭ خىتاينى تېخنىكىلىق جەھەتتە ئامېرىكاغا بېقىندى قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى ئارزۇلىرىنىڭ ئەكسىچە ، رېئاللىقتىكى تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي توسالغۇلار ئالدىدىكى ئاجىزلىقى ئاكادېمىك نۇقتىدىن باھالىنىدۇ.
بىرىنچى قىسىم: يېڭى «سودا-تېخنىكا» تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشى
يېقىنقى ئون يىل مابەينىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ئەنئەنىۋى سودا رىقابىتى بولۇشتىن ھالقىپ،  تېخنىكا ئۈستۈنلۈكىنى ۋە كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىنى بەلگىلەش ھوقۇقىنى تالىشىدىغان سىستېمىلىق رىقابەت باسقۇچىغا قەدەم قويدى. بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە سۈنئىي ئەقىل (AI) تېخنىكىسى، دۆلەتنىڭ كەلگۈسى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى بەلگىلەيدىغان يادرولۇق ئامىل سۈپىتىدە مۇھىم ئورۇنغا چىقتى. مۇشۇنداق بىر تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشتە، «ئامېرىكانى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسى بىلەن قايتىدىن ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان دونالد ترامپنىڭ، خىتايغا قارىتىلغان تېخنىكا ئېمبارگوسىنى  مەلۇم دائىرىدە تەڭشەپ، «ئېنۋىدىيە» (Nvidia) شىركىتىنىڭ ئىلغار ئۆزەكلىرىنى خىتايغا سېتىشىغا رۇخسەت قىلىشى، خەلقئارا سىياسەت كۆزەتكۈچىلىرى ئارىسىدا كەڭ دائىرىلىك مۇلاھىزىلەرگە سەۋەب بولدى. بۇ ھەرىكەت، سىرتتىن قارىغاندا ئامېرىكانىڭ ئىلگىرىكى «تېخنىكىنى بوغۇش» سىياسىتى بىلەن ماسلاشمايدىغاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە يېڭىچە بىر ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنىڭ ئىپادىسىدۇر.
بۇ سىياسىي بۇرۇلۇشنى ئىلمىي نۇقتىدىن چۈشىنىش ئۈچۈن، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى تېخنىكا رىقابىتىنىڭ كۆپ قىرلىق خۇسۇسىيىتىنى ئانالىز قىلىش زۆرۈر. سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى بۈگۈنكى كۈندە پەقەت ئىقتىسادىي قىممەت يارىتىش ۋاسىتىسىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت مۇداپىئەسى، ئىستىخبارات ئانالىزى ۋە تور بىخەتەرلىكى ساھەلىرىدىكى ھەل قىلغۇچ كۈچ ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكانىڭ بۇنداق ھالقىلىق تېخنىكىنى رەقىبىگە ئېكسپورت قىلىشى، بىر قاراشتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك مەنپەئەتىگە زىتتەك تۇيۇلىدۇ. «ۋاشىنگتون ۋاقىت گېزىتى» نىڭ خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا ئەدلىيە مىنىستىرلىقى ۋە بىخەتەرلىك ئورگانلىرىمۇ بۇ قارارنىڭ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىشىغا ياردەم بېرىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدا ئەندىشىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان[1]. بۇ ئەندىشىلەر، مەسىلىنىڭ پەقەت سودا ئەمەس، بەلكى بىخەتەرلىك مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بىراق، مەسىلىگە تېخىمۇ چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن قارىغاندا، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قارارىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك پايدا بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك كونتروللۇق ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ ھېساباتقا ئاساسلانغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. بەزى ئىستراتېگىيە ئانالىزچىلىرىنىڭ قارىشىچە، بۇ قاراردا  خىتاينىڭ تېخنىكا تەرەققىياتىنى تېزلىتىش ئەمەس، بەلكى خىتاي تېخنىكىسىنى ئامېرىكا تېخنىكا ئۆلچەملىرىگە ۋە تەمىنلەش زەنجىرىگە قايتىدىن باغلاش مەقسىتى كۆزدە تۇتۇلغان. يەنى، خىتاينى ئۆزىنىڭ يەرلىك ئۆزەك سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەجبۇرلاشتىن كۆرە، ئۇلارنى ئامېرىكانىڭ تەييار ۋە ئەرزان مەھسۇلاتلىرىغا بېقىندى قىلىپ قويۇش ئارقىلىق، خىتاينىڭ «تېخنىكىدا مۇستەقىللىق» (Tech Autonomy) يارىتىش قەدىمىنى ئاستىلىتىش مۇمكىنچىلىكى بار.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ قارارنىڭ دىپلوماتىيە ۋە گېئو-سىياسەت تەرەپلىرىمۇ دىققەتكە سازاۋەر. خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، ئامېرىكا خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «توسۇش» (Containment) بىلەن «ئارىلىشىش» (Engagement) ئارىسىدا يېڭى بىر مېتود ئىزدەۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. بولۇپمۇ رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى توقۇنۇشلارنىڭ داۋاملىشىشى، ۋاشىنگتوننى بېيجىڭ بىلەن مەلۇم دەرىجىدە مەنپەئەت ئالماشتۇرۇشقا مەجبۇرلىغان بولۇشى ئېھتىمال. ئۆزەك ئېكسپورتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، خىتاينىڭ باشقا يەرشارىۋى مەسىلىلەردە ئامېرىكاغا ھەمكارلىشىشى ياكى يول قويۇشى ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن دىپلوماتىيە كوزىرى بولۇشى مۇمكىن.
بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئىچكى ئىقتىسادىي ئامىللىرى ۋە كاپىتالنىڭ تەسىرىمۇ بۇ قاراردا مۇھىم رول ئوينىغان. ئېنۋىدىيە، ئىنتىل (Intel) ۋە كۋالكوم (Qualcomm) قاتارلىق تېخنىكا ماگناتلىرى ئۈچۈن خىتاي بازىرى يەرشارى كىرىمىنىڭ چوڭ بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ شىركەتلەرنىڭ ئامېرىكا ئىقتىسادىدىكى ئورنى ۋە تەتقىقات ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مەبلەغ ئېھتىياجى، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى» بىلەن «ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچ» ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلاشقا مەجبۇر قىلغان. دېمەك، بۇ قارار كۆپ قاتلاملىق مەنپەئەتلەرنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ بۆلەكتە بىز ترامپنىڭ ئۆزەك ئېكسپورتىنى تەستىقلاش قارارىنىڭ پەقەت بىر سودا كېلىشىمى ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئۇنىڭ ئارقىسىدا ياتقان مۇرەككەپ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئامىللارنى ئوتتۇرىغا قويدۇق. كېيىنكى قىسىملاردا، بۇ ئامىللارنىڭ ھەر بىرىنى ئاكادېمىك مەنبەلەر ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى ئاساسىدا تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىمىز.
ئىككىنچى قىسىم: «سودا رېئالىزمى» (Commercial Realism) ۋە دىپلوماتىيە لوگىكىسى