تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تەدرىجىي ئۆزگىرىشى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيە ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ 2021-يىلدىكى سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، تۈركىيەدە تەخمىنەن 43 مىڭ 500 ئۇيغۇر ياشايدۇ. ئابدۇلھەكىم ئىدرىسمۇ زىيارەت جەريانىدا تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارغا ساھىبخانلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن قايتا-قايتا مىننەتدارلىقىنى بىلدۈردى. لېكىن، ئولتۇراقلىشىش، ئىشلەش ۋە پۇقرالىق ئىشلىرىنى تېزلىتىش ھەققىدىكى ئۈمىدىنى بىلدۈردى. ئىدرىس: «زۇلۇم ئەلۋەتتە بىر كۈنى ئاخىرلىشىدۇ. لېكىن شۇ ۋاقىتقىچە ئۇيغۇرلار بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن يوق بولماسلىقىمىز شۇنىڭغا باغلىق» دەيدۇ.
پىروفېسسور دوكتور ئابدۇرېشىت جېلىل قارلۇق بولسا «ئۇيغۇرلار ئەسلا، تۈركىيە خىتاي بىلەن مۇناسىۋەتنى ئۈزسۇن، خىتايغا ئۇرۇش ئاچسۇن دېمەيدۇ. خىتاي بىلەن تېخىمۇ ئىززەت-ھۆرمەتلىك، قەتئىي ۋە تەڭپۇڭ مۇناسىۋەت ئورناتسۇن دەيدۇ» دەپ بايان قىلدى ھەمدە بۇ نۇقتىدا، تۈركىيەنىڭ قىرىم سىياسىتىنى ئۈلگە كۆرسەتتى: «قىرىم مەسىلىسىدە رۇسىيەگە «سەن بۇ يەرنى ئىشغال قىلدىڭ، خاتالىق ئۆتكۈزدۈڭ» دەيدۇ. لېكىن ياخشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋىتى داۋام قىلىۋاتىدۇ. ئۇكرائىناغا دەيدۇكى، «بۇ يەر سېنىڭ زېمىنىڭ» ۋە ئۇرۇشتا قوللايدۇ. بۇ، مېنىڭچە ئا ك پ ھۆكۈمىتىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك دىپلوماتىيەسى».
ئابدۇلھەكىم ئىدرىسمۇ، ئابدۇرېشىت جېلىل قارلۇقمۇ، ھۆكۈمەتكە خىتاي مەسىلىسىدە مەسلىھەت بەرگەن كىشىلەرنىڭ «قىسقا مۇددەتلىك سودىغا» ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئىدرىس: «تۈركىيەدە خىتاينىڭ سىياسەتلىرى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىلسە، ئەنقەرە بېيجىڭنىڭ بېسىملىرىغا تېخىمۇ كۆپ قارشىلىق كۆرسىتەلەيدۇ» دەيدۇ ۋە سۆزىگە يەنە شۇنى قوشىدۇ: «تۈركىيە، ئۇيغۇرلارغا تېخىمۇ كۆپ ساھىبخانلىق قىلسا، بىرىنچىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئۈمىدىنى ساقلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. ئۈمىد بىز ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم. ئىككىنچىدىن، ئوتتۇرا شەرق، بالقان ۋە ئىسلام دۇنياسىدىكى دۆلەتلەر تۈركىيەنى ئۈلگە ئالىدۇ. ئۈچىنچىدىن، ئەلۋەتتە، خىتايغا بېسىم شەكىللەندۈرىدۇ». بۇ پىكىرلەر تۈركىيەنىڭ رولىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىق كۈنتەرتىپتىكى ئورنىنى ساقلاپ قېلىشتا قانچىلىك مۇھىم ئىكەنلىكىنى، ھەمدە ئۇنىڭ خىتايغا بولغان مۇناسىۋەتتە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك پوزىتسىيە تۇتۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ئىچكى سىياسىتىدە بىر قىسىم تەڭشەشلەرنى قىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنىڭ تەدرىجىي ئۆزگىرىشى مۇرەككەپ گېئوپولىتىك، ئىقتىسادىي ۋە ئىچكى سىياسىي ئامىللارنىڭ بىرىكىشىنىڭ نەتىجىسى. ئەنئەنىۋى ئېتنىك ۋە مەدەنىي يېقىنلىق تۇيغۇسى ئاساسىدىكى كۈچلۈك قوللاش، كېيىنكى يىللاردا خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنىڭ چوڭقۇرلىشىشى سەۋەبىدىن، ئېھتىياتچان «تەڭپۇڭلاشتۇرۇش سىياسىتى» گە ئۆزگەردى. بۇ ئۆزگىرىش ھۆكۈمەت دائىرىلىرىنىڭ بايان ئۇسلۇبىدا، مېدىيا خەۋەرلىرىدە ۋە ھەتتا جىنايەتچىلەرنى تاپشۇرۇش كېلىشىمى قاتارلىق دىپلوماتىك ھەرىكەتلەردە ئېنىق كۆرۈلدى.
ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى ۋە ئۇلارنى قوللىغۇچى ئاكادېمىكلار بۇ ئەھۋالدىن نارازى بولۇپ، تۈركىيەنىڭ خىتايغا تېخىمۇ قەتئىي پوزىتسىيە تۇتۇشىنى تەلەپ قىلىش بىلەن بىرگە، رۇسىيە-قىرىم مەسىلىسىدە قوللانغان تەڭپۇڭ دىپلوماتىيەسىنى ئۈلگە قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىنى كۈنتەرتىپتە تۇتۇپ تۇرۇشى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۈمىدىنى ساقلاپ قېلىش، ئىسلام دۇنياسىغا ئۈلگە بولۇش ۋە خىتايغا بېسىم ئىشلىتىش جەھەتتە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. تۈركىيەنىڭ «تەڭپۇڭلاشتۇرۇش سىياسىتى» بېيجىڭ بىلەن ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنى ئىزدىگەندە، ئىنسان ھوقۇقى پىرىنسىپلىرىغا سادىق بولۇشنىڭ مۇرەككەپ تەڭپۇڭلۇققا ئىگە مەسىلە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ماقالە، تۈركىيەنىڭ سىياسىتىدىكى بۇ تەدرىجىي ئۆزگىرىشنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك سىياسەتتىكى ئورنىنى ۋە رايونلۇق كۈچلەرنىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ قانداق شەكىللەنگەنلىكىنى يورۇتۇپ بېرىشكە ھەسسە قوشتى. تۈركىيەنىڭ بۇ مەسىلىدىكى كەلگۈسىدىكى پوزىتسىيەسى يالغۇز خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ خەلقئارادىكى ئىنسان ھەقلىرى قوغدىغۇچىلىق رولىنىمۇ بەلگىلەيدۇ.
مەنبە: يالچىن، د. (2025-يىلى 10-ئاينىڭ 29-كۈنى). «تۈركىيە بىلەن خىتاينىڭ يېقىنلىشىشى: ئۇيغۇر مەسىلىسى كۈنتەرتىپتىن چۈشتىمۇ؟» بى بى س تۈركچە. [بى بى س كۆزىتىش خىزمىتى بۆلۈمى (