2020-يىلىدا خىتاي – ئامېرىكا مۇناسىۋىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۆلتېكىن | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ يازمىدا The Economist ژۇرنىلىنىڭ 2020- يىللىق دۇنيا ۋەزىيىتىنى تەھىلىل قىلغان ئالاھىدە ساندىكى خىتاي – ئامېرىكا مۇناسىۋىتى ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك بولغان شەرقىي تۈركسىتان، تەيۋەن ۋە خوڭكۇڭغا مۇناسىۋەتلىك تەھىلىلەرنىڭ تەرجىمىسى ئوقۇرمەنلەرنىڭ ھۇزۇرىغا سۇنۇلىدۇ.
‏The ‏Economist( ئىقتىسادشۇناس ژۇرنىلى ) 1843- يىلى لوندوندا تەسىس قىلىنغان بولۇپ ئاساسلىقى ھەپتىلىك مۇھىم خەۋەر، خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە ئىقتساد ئانالىزلارنى ئېلان قىلىنىدۇ. بۇ ژۇرنال 1843- يىلدىن بۈگۈنگىچە بىر ھەپتىمۇ ئۈزۈلۈپ قالماي داۋام قىلىپ كېلىۋاتقان بولۇپ خەلقئارادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ژۇرناللاردىن بىرىدۇر. پەقەت شىمالىي ئامېرىكادىلا بىرمىليۇن مۇشتەرىسى بار.
بۇ ژۇرنالنىڭ ھەپتىلىك سانلىرىدىن باشقا ھەر يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئېلان قىلىندىغان ئالاھىدە بىر سانى بار. بۇ ساندا ئادەتتە كىيىنكى بىر يىلدا دۇنيادا نېمىلەرنىڭ بولغانلىقنى پەرەز ۋە تەھىلىل قىلىدۇ. شۇنداق دەپ ئېيتىشقا بولىدۇكى ، 200 يىلغا يېقىن تەجرىبىسى ، غايەت زور ئەقىل ۋە ئىقتساد كۈچى شۇنداقلا توغرا تەتقىقات ئۇسۇلى بىلەن ھەر يىلى يۈز بېرىدىغان ئىشلارنى خېلىلا يۇقىرى نىسبەتتە توغرا پەرەز قىلىپ كەلمەكتە. مەسلەن 2017-يىل ئاخىرىدا چىقارغان ئالاھىدە سانىدا 2018-يىلىدا سۈرىيەدىكى دائىش تېرورلوق تەشكىلاتىنىڭ يوق قىلىنىدىغانلىقىنى بەزى دۆلەتلەردىكى ئىقتسادىي كرىزىس ۋە سايلام نەتىجلىرىنى توغرا پەرەز قىلغان . 2018- يىللىق ئالاھىدە سانىدا بولسا 2019-يىلى خىتاي ئۈچۈن ئەڭ قورقۇنچلۇق يىل بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان ۋە ئەمەلىيەتتىمۇ 2019- يىلى خىتاي شەرقىي تۈركسىتان ۋە خوڭكۇڭ مەسىلىسى تۈپەيلىدىن ئەڭ قىيىن دىپلوماتىك بىر يىلنى بېشىدىن ئۆتكۈزدى. تەبىئي تىرامپنىڭ ئامېرىكىغا پىرزدىنت بولىشى قاتارلىق بەزى چوڭ ئىشلارنى توغرا پەرەز قىلالمىغان تەرەپلىرىمۇ بار . شۇڭا ژۇرنالدا دېيىلگەنلەرنىڭ دىيلگەنلەرنىڭ ھەممىنى شۇنداق بولىدۇ دەپ چۈشىنىۋالماسلىق كېرەك. ئەمما بۇ ژۇرنالنىڭ دۇنيا سىياسىتىگە بەلگىلىك تەسىر كۆرسىتىپ كېلىۋاتقانلىقى ئېنىق.
بۇنىڭدىن باشقا ھەر ئالاھىدە ساننىڭ مۇقاۋىسىدا شىفىرلىق ياكى سىمۋوللۇق رەسىملەر بولۇپ كىشىنى ھەقىقەتەن چوڭقۇر ئويغا سالىدۇ. پەقەت مۇشۇ سىمۋوللۇق بەلگىلەر توغرىسدىلا دۇنيادا نۇرغۇن تىللاردا ئانالىز پىروگراممىلىرى ئېلىپ بېرىلىدۇ. 2019- يىللىق ئائىت ئالاھىدە ساننىڭ موقاۋسىدا باركودلۇق خالتىنى توشۇپ ماڭغان تۇرنا نىڭ رەسىمنىڭ بېسىلىشى (غەربنىڭ مەسەللىرىدە تۇرنا ئادەتتە كىچىك بوۋاقلارنى تۇلۇمغا سېلىپ بىر يەردىن بىر يەرگە توشۇيدىكەنمىش ، شۇڭا تۇلۇم كۆتۈرگەن تۇرنىنى كۆرگەن غەربلىكلەرنىڭ كاللىسىغا ئادەتتە بىرنچى بولۇپ بوۋاق كىلەرمىش ) ۋە ئاساسەن ئوخشاش ۋاقىتتا خىتايدا گىنى ئۆزگەرتىلگەن قوشماق قىز بوۋاقنىڭ دۇنياغا كەلگەنلېكىنىڭ ئىلان قىلنشى بۇ يۇرنال ساھىبلىرىنىڭ دۇنيانىڭ ۋەزىيىتىدىن قانچىلىك دەرىجىدە خەۋەردار ئىكەنلېكىنى كۆرسىتىپ بېرىشى مۇمكىن.
2020- يىللىق سانىنىڭ مۇقاۋىسى دوختۇرخانىلاردا كۆزنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتىنى سىنايدىغان بەلگىلەر شەكىلدە لاھىيلەنگەن بولۇپ خىتايغا بىۋاستە مۇناسىۋەتلىك ئۈچ بەلگە بار. بۇلار XI (شى جىنپىڭ) RAT ( خىتاي مۆچىلى بويىچە چاشقان يىلى) ۋە REN ( خۇاۋىينىڭ قۇرغۇچىسى رىن جىڭفېي) دىن ئىبارەت. ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسمى تۇنجى قېتىم بۇلتۇرقى سانىدا بىر پارچە ماقالىدە تىلغا ئېلىنغان بولۇپ بۇ سانىدا بولسا تۆت پارچە ماقالىدە تىلغا ئېلىنغان. بۇ ماقالىنىڭ بىرىنىڭ تېمىسى دۇنيادىكى مۇستەقىل بولۇش دولقۇنى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
تۆۋەندە بۇ ساندىكى يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان مەزمۇنلارغا مۇناسىۋەتلىك قىسىملار قىسقارتىلغان لېكىن ھېچقانداق ئۆزگەرتىلمىگەن شەكىلدە ھوزۇرۇڭلارغا سۇنۇلىدۇ.
2020- يىلى دۇنيا سىياسىتىنىڭ ئىككى قىزىق نۇقتىسى ئامېرىكا پرىزدىنت سايلىمى ۋە يەرشارى ئىقتىسادىنىڭ ئاستىلىشى بولىدۇ. كىم غەلىبە قىلىشىدىن قەتئىينەزەر قارارسىزلىق، شىددەت ، سىياسىي قۇتۇپلىشىش ۋە زەئىپ ئىقتساد يۈزلىنىشنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ. 2020- يىللىق ئامېرىكا سايلىمى تارىختىكى ئەڭ رەسۋا سايلام بولىدۇ. لېكىن بۇ سايلامدا تىرامپ مەغلۇپ بولىدۇ.
2019-يىلى ئامېرىكا-ختاي سودا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ چېكىنگەنلىكى ئېنىق. شۇنداقتىمۇ ئامېرىكا بۇنىڭ زىيىنىغا ئەڭ ئاز ئۇچرىدى. ھەتتا كىيىنكى 50 يىللىق ئەڭ يۇقىرى ئىشقا ئورۇنلىشىش رېكورتى ياراتتى. لېكىن 2020- يىلى ئامېرىكىدا تىجارەت ئۇرۇشىنىڭ سەلبىي تەسىرلىرى كۆرۈلۈشكە باشلايدۇ. سىياسىي قالايمىقانچىلىق (سايلام) ۋەزىيەتنى تېخىمۇ ناچار قىلىۋېتىدۇ. بۇنىڭغا قارىتا ترامپ «قۇربانلىق قوي» ئىزدەيدۇ. ئو Fed نىڭ باشلىقى Jerome Powell غا ھۇجۇم قىلىدۇ ۋە ھەرقانداق ئىشچىلارنى ئىشتىن بوشاتقان شىركەتلەرنى ئەيپلەيدۇ ۋە ئوبرازىنى خۇنۇكلەشتۈرىدۇ.
ترامپ شى جىنپىڭ بىلەن كىچىك دائىرىدە توختام تۈزسىمۇ لېكىن يۇقىرى مىقداردىكى باج ۋە ئامېرىكىنىڭ تېخنكا جەھەتتىن خىتاينى چەكلىشى داۋام قىلىدۇ. ترامپ ئۆزىنىڭ خىتايغا يۇمشاق باشلىق قىلدى دەپ ئەيىپلىنىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. دېمكراتلاردىن ھېچكىم خىتاي بىلەن ھەمكارلىشىشنى خالىمايدۇ. ئۇلار ھەتتا تىرامپنىڭ شىنجاڭدىكى ( شەرقىي تۈركستاندىكى) ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلكىگە سۈكۈت قىلغانلىقى ۋە خوڭكۇڭلۇقلارنى قوللىمغانلىقنى قاتتىق ئەيىبلىشى مۇمكىن. خىتاينىڭ ئىقتسادىي كارخانىلارغا بولغان ياردەم ۋە قوزغىتىش تەدبىرلىرىنى قىسىشى سەۋەبىدىن تېخىمۇ ئاستىلايدۇ.