تېخنىكىلىق بېقىندىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك كونترول: ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئېنۋىدىيە (Nvidia) ئېكسپورت سىياسىتى ۋە خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچىدىن، خىتاي ھۆكۈمىتى «چوڭ فوند» (Big Fund) ئارقىلىق يەرلىك يېرىم ئۆتكۈزگۈچ سانائىتىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن غايەت زور مەبلەغ ئاجراتماقتا. خۇاۋېي (Huawei) ۋە SMIC قاتارلىق شىركەتلەر ئامېرىكانىڭ بۇ جەھەتتىكى ئېمبارگوسىنى بۇزۇپ تاشلاش ئۈچۈن جىددىي تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتىدۇ. دەل مۇشۇنداق ھالقىلىق پەيتتە، ئامېرىكانىڭ يۇقىرى سۈپەتلىك ۋە تەييار ئۆزەكلەرنى خىتاي بازىرىغا كىرگۈزۈشى، خىتاينىڭ يەرلىك ئۆزەكلىرىنىڭ بازار ئۈلۈشىنى  سىقىپ چىقىرىشى مۇمكىن. خىتاي كارخانىلىرى تەننەرخ ۋە ئۈنۈم جەھەتتە ئۈستۈن بولغان ئامېرىكا مەھسۇلاتلىرىنى تاللىسا، خىتاينىڭ يەرلىك ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنىڭ تەرەققىيات ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئاجىزلايدۇ.
ئىككىنچىدىن، ئېنۋىدىيەنىڭ ئۈستۈنلۈكى پەقەت قاتتىق دېتال بىلەن چەكلەنمەيدۇ. ئۇنىڭ يادرولۇق كۈچى — CUDA دەپ ئاتىلىدىغان يۇمشاق دېتال ۋە پىروگراممىلاش قۇرۇلمىسىدۇر. دۇنيادىكى كۆپىنچە سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرى مۇشۇ سىستېما ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئەگەر خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئېكولوگىيەسى CUDA سىستېمىسىغا ئادەتلەنسە ۋە ئۇنىڭغا تايىنىپ قالسا، خىتاي تېخنىكا خادىملىرى ئامېرىكا بەلگىلىگەن يۇمشاق دېتال ئۆلچەملىرىدىن ئايرىلالمايدۇ. «ئاتلانتىك كېڭىشى» نىڭ دوكلاتىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، خىتايغا ئىلغار ئۆزەك سېتىش خەتەرلىك بولسىمۇ،[4]، ئەمما ئۇلارنى ئامېرىكانىڭ يۇمشاق دېتال ئېكولوگىيەسى قاپقىنىغا سولاپ قويۇش، ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەۋزەللىك ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچىدىن، زامانىۋى ئۆزەكلەر ۋە بۇلۇت ھېسابلاش سىستېمىلىرىدا بىخەتەرلىك يوچۇقلىرى ياكى «ئارقا ئىشىك» (Backdoor) لەرنىڭ بولۇش ئېھتىماللىقى ھەققىدە مۇتەخەسسىسلەر ئارىسىدا تۈرلۈك مۇلاھىزىلەر بار. گەرچە بۇ رەسمىي دەلىللەنمىگەن بولسىمۇ، نەزەرىيەۋى جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئامېرىكا جىددىي توقۇنۇش ئەھۋالىدا يۇمشاق دېتال يېڭىلاشنى توختىتىش ياكى مۇلازىمەتنى چەكلەش ئارقىلىق، ئۆز تېخنىكىسىغا تايانغان خىتاي سىستېمىلىرىنىڭ خىزمەت ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىنى ساقلاپ قالىدۇ. بۇ، خىتاي ئۈچۈن يوشۇرۇن ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىق ھېسابلىنىدۇ.
تۆتىنچىدىن، بۇ ئىستراتېگىيە ئارقىلىق ئامېرىكا خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنىڭ يۆنىلىشى ۋە كۆلىمىنى نازارەت قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشىدۇ. خىتاي قايسى تىپتىكى ئۆزەكلەرنى سېتىۋالدى؟ بۇ ئۆزەكلەر قايسى ساھەلەرگە تەقسىم قىلىندى؟ بۇ خىل سودا سانلىق مەلۇماتلىرى ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى (CIA) ۋە باشقا ئانالىز ئورگانلىرى ئۈچۈن خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارىنى باھالاشتا قىممەتلىك ئۇچۇر مەنبەسى بولالايدۇ. ئەگەر خىتاي پۈتۈنلەي يېپىق، يەرلىك سىستېمىغا ئۆتسە، ئامېرىكانىڭ ئۇچۇر ئېلىش يوللىرى تارىيىشى مۇمكىن.
بەشىنچىدىن، خىتايغا سېتىلغان ئۆزەكلەرنىڭ ئىقتىدارى چەكلىمىگە ئۇچرىغان نۇسخىلار بولۇشىمۇ مۇمكىن. ئامېرىكا ئىلگىرىمۇ خىتاي بازىرى ئۈچۈن مەخسۇس لايىھەلەنگەن، ھېسابلاش ئىقتىدارى مەلۇم چەكتىن ئاشمايدىغان (مەسىلەن، H20 تىپلىق) ئۆزەكلەرنى تەستىقلىغان. ترامپ ھۆكۈمىتى خىتايغا «ئەڭ ئىلغار» دەپ نام بېرىلگەن، ئەمما ھەربىي جەھەتتە ھەل قىلغۇچ ئۈستۈنلۈك يارىتالمايدىغان تېخنىكىلارنى سېتىپ، سودا پايدىسى بىلەن ھەربىي بىخەتەرلىك ئوتتۇرىسىدىكى «ئالتۇن ئوتتۇرا يول» نى تېپىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بولۇشى ئېھتىمال.
ئالتىنچىدىن، يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرىنىڭ مۇقىملىقى نۇقتىسىدىن، خىتاينىڭ ئامېرىكا ئۆزەكلىرىگە داۋاملىق تايىنىشى، دۇنيا بازىرىنىڭ بۆلۈنۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. ئەگەر خىتاي پۈتۈنلەي ئايرىلىپ چىقسا، دۇنيادا بىر-بىرىگە ماس كەلمەيدىغان ئىككى خىل تېخنىكا قۇتۇبى شەكىللىنىپ، يەرشارىۋى سودا ۋە پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقىغا توسالغۇ بولىدۇ. ئامېرىكا تېخنىكا گىگانتلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئۆز ئۆلچەملىرىنىڭ دۇنياۋى ئۆلچەم بولۇپ قېلىشى ھەممىدىن مۇھىم.
خۇلاسىلىگەندە، «تېخنىكىلىق تۇزاق» نەزەرىيەسى بويىچە، ترامپنىڭ قارارى خىتايغا قىلىنغان ياردەم ئەمەس، بەلكى خىتاينى تېخنىكىلىق ئىستېمالچى سالاھىيىتىدە ساقلاپ قېلىش ۋە ئۆزىنىڭ يادرولۇق تېخنىكىسىنى قوغداش ئۈچۈن تاشلانغان ئىستراتېگىيەلىك قەدەم دەپ باھالىنىدۇ.
تۆتىنچى قىسىم: خىتاينىڭ ئارزۇلىرى ۋە رېئاللىق ئارىسىدىكى ھاڭ
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەرەققىيات پىلانلىرىدا، 2030-يىلغا بارغاندا سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە دۇنياۋى يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتۈش ۋە خىتاي ئارمىيەسىنى «دۇنياۋى ئارمىيە» گە ئايلاندۇرۇش نىشانى ئېنىق بەلگىلەنگەن. بۇ ئىستراتېگىيەلىك نىشانغا يېتىش ئۈچۈن، يۇقىرى ئىقتىدارلىق ھېسابلاش كۈچى (Computing Power) ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. «ۋاشىنگتون ۋاقىت گېزىتى» دا نەقىل كەلتۈرۈلگەن ئىستىخبارات ئانالىزلىرىغا قارىغاندا، خىتاي بۇ ئۆزەكلەرنى ئاپتوماتىك باشقۇرۇلىدىغان قورال سىستېمىلىرى، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار (Drones) ۋە كەڭ كۆلەملىك سانلىق مەلۇمات ئانالىزى ئۈچۈن ئىشلىتىشنى پىلانلىماقتا[5].
بىراق، خىتاينىڭ بۇ ئارزۇلىرى بىلەن رېئال ئىمكانىيەتلىرى ئوتتۇرىسىدا زور پەرق مەۋجۇت. بىرىنچى ۋە ئەڭ چوڭ تېخنىكىلىق توسالغۇ — «ئۆزەك لايىھەلەش» بىلەن «ئۆزەك ياساش» (Fabrication) ئوتتۇرىسىدىكى پەرق. خىتاي ئۆزەك لايىھەلەشتە (مەسىلەن، خۇاۋېينىڭ HiSilicon تارمىقى) بەلگىلىك ئىلگىرىلەشلەرنى قولغا كەلتۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئىلغار ئۆزەكلەرنى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان لىتوگرافىيە ئۈسكۈنىلىرىگە (Lithography Machines) ئىگە ئەمەس. گوللاندىيەنىڭ ASML شىركىتى ئىشلەپچىقارغان EUV ماشىنىلىرىسىز، 5 نانومېتىردىن تۆۋەن ئۆزەكلەرنى كەڭ كۆلەمدە ۋە يۇقىرى ئۈنۈمدە ئىشلەپچىقىرىش مۇمكىن ئەمەس. ئامېرىكا بۇ ماشىنىلارنىڭ خىتايغا سېتىلىشىنى چەكلەش سىياسىتىدە چىڭ تۇرماقتا. شۇڭا، خىتاي تەييار مەھسۇلاتنى سېتىۋالالىسىمۇ، ئۇنى ياساش تېخنىكىسىدىن مەھرۇم.