مودېرنىزم ئېتىقادى تېما بولۇپ، كالامى مەسىلىدۇر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابدۇراھمان ئارسلان: ئەلۋەتتە، كۈندىلىك تۇرمۇش بۇ تەرتىپكە سېلىنىغان قېلىپقا ئاساسەن شەكىللىنىدۇ. ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر ئۇ تەرتىپكە سېلىش شەكلىگە ئاساسەن قايتىدىن تەرتىپكە چۈشىدۇ، دېيەلەيمەن. ھەتتا ئالدىن كېلىشىپ قويۇشلارمۇ بۇنىڭغا ئاساسەن بېكتىلىدۇ. مەسىلەن: «ئەسىر ۋاقتىدا ئۇچرىشايلى» ياكى «ناماز شامدىن كېيىن كۆرىشەيلى» دېگەندەك. دىققەت قىلسىڭىز بۇ نۇقتىدا كەسكىنلىكنى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان ئەھۋال مەۋجۇت. بۇ مودېرن زېھنىيەتكە نىسبەتەن مەجھۇللۇقنى ئىپادىلەيدىغان بولۇپ، بۇ خۇددى سىزدىن بىر شەيئى ھەققىدە «ماقۇل ياكى ياق» جاۋابىنى كۈتىۋاتقان بىرسىگە «ئىنشائاللاھ» دەپ جاۋاپ بەرگىنىڭىزگە ئوخشايدۇ. چۈنكى (مودېرن ئاڭ) كەسكىنلىك تەلەپ قىلىدۇ.
مودېرن كىشىنىڭ ئېڭىدا «ئىنشائاللاھ» جاۋاپ ئەمەسمۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: شۇنداق، ئۇنى قوبۇل قىلمايدۇ. ھەتتا ھازىر مۇسۇلمانلارمۇ مۇشۇنداق قاراشتا. نېمە ئۈچۈن؟ چۈنكى بۇ ئۆزگەرگەن ۋاقىت چۈشەنچىسى كەلتۈرۈپ چىقارغان نەتىجىدۇر.
ئىككىنچىدىن، مودېرنىزم زامانىۋى شەھەرلەرنى بەرپا قىلغان چاغدا پەقەت ۋاقىتنىلا ئەمەس، ماكاننىمۇ شەكىللەندۇرىدۇ. بۇ سەۋەپتىن زامانىۋى چوڭ شەھەرلەردە تونۇشلارنىڭ ئۆزئارا ئۇچرىشىپ قېلىشى تاسادىبىيلىق دەرىجىسىگە چۈشۈرۈپ قويۇلدى. ھالبۇكى، ئەنئەنىۋى شەھەر ئۇنداق ئەمەس. يەنى، ئۆزىنىڭ دۇنيا قارىشىنى بەكرەك ئەكس ئەتتۈرىدۇ ۋە تونۇشلارنىڭ ئۆزئارا ئۇچرىشىشى نىسبەتەن زىچ بولىدۇ. چۈنكى بۇ شەھەردە (ئەنئەنىۋى شەھەر) دىن ۋە تۇققانچىلىقتىن كەلگەن مۇناسىۋەت ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. مەسىلەن: بىر مەھەللىدىكىلەر مەسچىتتە ئەسىر ياكى ناماز شام ۋاقىتدا ئاساسەن ئۆزئارا ئۇچرىشىدۇ. بۇ، ۋاقىتنىڭ تەرتىپكە سېلىنىش شەكلى سىلەرنى مەلۇم بىر ۋاقىتتا ئۆزئارا جەم قىلىدۇ دېگەنلىكتۇر. بۇ ئادەتتىكى ئەھۋال ئەمەس. يېقىنقى مەزگىللەردە مېنى ناھايىتى سەگىتكەن بىر ئىش بولدى، ئېنىرگىيە مىنىستىرى بىر قانچە ئاينىڭ ئالدىدا مۇنداق دېدى: «ئېنىرگىيە ئەڭ ئاز سەرپ قىلىنىدىغان ۋاقىت دەل كەچلىك تاماق ۋاقتىدۇر». قاراڭ، بۇ   مىللەتنىڭ ئەنئەنىسىدە ئاخشام ۋاقتىدا تاماق يېيىش ئۈچۈن بىر يەرگە جەم بولۇپ، قالغان ھۇجرىلارنىڭ چىرىقىنى ئۆچۈرۋېتىدۇ. يەنى، بىر يەردە جەم بولىدۇ. بىر ئەنئەنە سىزنى ناماز شام ۋاقىتدا بىر يەرگە جەم قىلغاندا مۇشۇنداق نەتىجىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ نۇقتىدا نەزەردىن چۈشۈپ قالغان بىر شەيئى بار بولۇپ، ۋاقىتنىڭ تەرتىپكە سېلىنىشى بۇنىڭ بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بۇ سەۋەپتىن ماكانمۇ بۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن: كاپىتالىزم ماكاننى قايتىدىن تەرتىپكە سالدى. يەنى، ماكان ئۇقۇمىنى ئالدىمىزغا تاشلىدى. ئۇ تەبئىي ھالدا پايدا ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرغان ماكان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن ئەنئەنىۋى ماكان چۈشەنچىسى ئوتتۇرىدىن غايىپ بولۇشقا باشلىدى.
بۈگۈن مودېرنىزمنى مۇزاكىرە قىلغاندا مەسىلىنى خالتا كوچىغا ئىتتىرىۋاتقان مەسىلىلەردىن بىرسى: «شۇنداق، دېگەنلىرىڭىز ئورۇنلۇق، توغرا. لېكىن تەكلىۋىڭىز نېمە؟» دېيىش بولماقتا. بۇ سەۋەپتىن بىز تەنقىدىمىزنى ۋە نەزەرىيىۋى ئاساسنى قانداق قىلىپ ئەمەلىيەتكە تەدبىقلايمىز؟ مەسىلەن: كوللىكتىپ ئولتۇراق ئىدارىسى سېلىپ بەرگەن گۈللۈكلەردىن قانداق قۇتۇلىمىز؟ يېڭى مەھەللە بەرپا قىلامدۇق؟ مۇسۇلمانلار ئايرىلىپ چىقىپ ئايرىم ئولتۇراقلىشىشىنى تەكلىپ قىلىشى كېرەكمۇ؟
ئابدۇراھمان ئارسلان: بۇ ۋەزىيەت ئومۇمىي جەھەتتىن ئوخشاش چۈشەنچىدىكى كىشىلەرنىڭ ئايرىلىپ چىقىپ ئولتۇراقلىشىشىنى ئىما قىلىۋاتىدۇ. راستىنى ئېيتسام، مەنمۇ ئىلگىرى بۇنداق ئايرىلىپ چىقىشقا قارشى ئىدىم. بىز ئۆز جايىمىزدىن ئايرىلماي مۇسۇلمانچە ھاياتىمىزنى ياشاۋېرەيلى، باشقىلارمۇ بىزنى كۆرسۇن دەيتتىم. لېكىن مەلۇم نۇقتىدىن كېيىن سىزنىڭ بالىلىرىڭىز، ئەۋلادلىرىڭىزغا خىرىس قىلىۋاتقان تاشقى بېسىم ئېشىۋاتقان بولسا، ئۇنداقتا مەن «قىسمەن» بولسىمۇ ئايرىلىپ چىقىش كېرەك دەپ قارايمەن. لېكىن بۇنى ئايرىلىپ چىقىپ ئولتۇراقلىشايلى دەپ چۈشەنمەسلىك كېرەك، ئەلۋەتتە.
بۇ نۇقتىدا شۇنى ئېيتىشنى مۇناسىپ دەپ قارايمەن: ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ شەھەر تەسەۋۋۇرى – فەتىھ قىلىنغان شەھەرلەرنى ئۆزگەرتەلمىسە، ئۇنىڭ سىرىتىدىكى بىر جايدا يېڭى شەھەر بەرپا قىلىش ئىدى. ئەگەر فەتىھ قىلىنغان شەھەرنىڭ مۇھىتىنى ئىسلاملاشتۇرالىغۇدەك ساندا مۇسۇلمانلار ئۇ جايدا بولمىسا، مەۋجۇت مۇسۇلمان جامائەتنى ساقلاپ قېلىش ۋە ئۇنى پىشىپ يېتلدۈرۈش ئۈچۈن ھەزرىتى ئۆمەر يېڭى شەھەر بەرپا قىلغانىدى. ئۇنداقتا بىز بۈگۈن ئۈچۈنمۇ «مۇسۇلمان مەھەللىلەر»نى قۇرۇپ چىقىشىمىز كېرەكمۇ؟