يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسىنىڭ تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ، كىشىلەر بىر-بىرى بىلەن تېخىمۇ يېقىنلاشتى. بۇ يېقىنلىشىش كىشىلەر ۋە دۆلەتلەرنى بىر نۇقتىغا ئەكىلىش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ئالاقە قىلىشقا قىستىدى. نەتىجىدە، ئۇچۇر تەبىئىي مۇھىتتىن ئوزۇقلىنىشقا ۋە كىشىلەرنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن تارقىلىشقا باشلىدى. ئەمما ئۇچۇرنى ۋە مۇناسىۋەتنى يامان غەرەزدە ئىشلىتىش ئەھۋاللىرىمۇ مەۋجۇت ئىدى. شۇڭلاشقا ، يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسىنى ئىشلىتىش كىشىلەرنى ۋە ھۆكۈمەتلەرنى ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك سىياسىتىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە زورلىدى. بۇ ماقالە يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسىنىڭ بىخەتەرلىك سىياسىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى، ئاقىۋىتى ۋە بۇ كۈچنى قانداق قىلغاندا توغرا مەقسەتتە ئىشلەتكىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزۈش مەقسىتىدە يېزىلدى. يولغا قويۇلغان بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى بىلەن بۇ خىل يېڭى شەكىللەرنى قالايمىقان ئىشلىتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە بۇ تېخنىكىلارنى كىشىلەرنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلىتىش مەقسەت قىلىنىدۇ. يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى بىلەن بارلىققا كەلگەن قۇرۇلمىلارنىڭ تەھدىتلەرگە ۋە سۈيىئىستېمالغا ئوچۇق بولۇشى ۋە ئىنتېرنېتنىڭ مەركەزلىك خاراكتېرى، ئۇنى كونترول قىلالمايدىغان دۆلەتلەرگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ ھەمدە خەلقئارا تېررورىزم ھەرىكىتىگە ئاسانلىق تۇغدۇرىدۇ. يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسىنى شەكىللەندۈرگەن ئاساسلىق ئامىل يېڭى مېدىيانىڭ بارلىققا كېلىشىدۇر. شۇڭلاشقا، يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەن يېڭى مېدىيا ئۇقۇمىغا ئەھمىيەت بېرىش كېرەك.
يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسىنىڭ ياردىمىدە ئورتاق قىممەت قاراش ۋە ئورتاق ئىشتىراك قىلىش يۈزلىنىشى بارلىققا كېلىپ، نۇرغۇنلىغان يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئىجادىي ھەل قىلىش چارىلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. يېڭى مېدىيا ساھەسىنىڭ كىشىلىك ھاياتقا كۆرسەتكەن تەسىرى نەتىجىسىدە يېڭىچە ئالاقىلىشىش شەكىللىرى كىشىلەرنى يېڭىدىن شەكىللەندۈرۈشكە باشلىدى. بۇ ساھە كىشىلىك تۇرمۇشقا قولايلىق ئېلىپ كەلدى ۋە كىشىلەرنى يېڭى پۇرسەتلەر بىلەن تەمىنلىدى. ئورتاق نىشان ۋە مەقسەتلەر بىلەن كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنى تېخىمۇ قويۇقلاشتۇردى.
يېڭى مېدىيا ئۇقۇمى ئېلېكتىرونىك كومپيۇتېر بارلىققا كەلگەندىن كېيىن تەرەققى قىلدى. كومپيۇتېرغا مۇناسىۋەتلىك مېدىيا مەھسۇلاتلىرى يېڭى ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسىنى ئەسلىتىدۇ. بۇلار ئىنتېرنېت، ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون، ئېلېكترون مەھسۇلاتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كومپيۇتېرنى ئاساس قىلغان بۇ يېڭى مېدىيا شەكلىنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، تېكىست، رەسىم، ئۈن ۋە سىنلار كومپيۇتېرلاردا ئىشلىنىدۇ ۋە تارقىتىلىدۇ. لېكىن، بۇ تارقىتىش يەككە تەرەپلىك ئەمەس، بەلكى ئىنتېراكتىف (ئۆز-ئارا) بولىدۇ. شۇڭا، يېڭى مېدىيا تارقىتىش يوللىرى ۋە مەزمۇنى جەھەتتىن ئەنئەنىۋى مېدىياغا پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. يېڭى مېدىيا بىلەن كۈلتۈر پۈتۈنلەي رەقەملەشتۈرۈلدى. كۈلتۈر ئىشلەپچىقىرىشتا كومپيۇتېرنى ئاساس قىلغان ئۇسۇللار ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. بۈگۈنكى كۈندە مېدىيانى تەشكىل قىلغان كومپيۇتېرلار رەقەملىك تەدرىجىي تەرەققىيات نەتىجىسىدە بارلىققا كەلدى. بۇ كومپيۇتېرلار «ئىككىلىك» يەنى ئىككىلىك كودلاش سىستېمىسىنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ، يېڭى مېدىيا ئۆزىگە خاس قائىدىلەرنى بارلىققا كەلتۈردى (1). بۇلار «رەقەملىك تەمسىل، مودېللىق، ئاپتوماتلاشتۇرۇش، ئۆزگىرىشچانلىق ۋە كۈلتۈرەل كودلاش» قاتارلىقلاردۇر. بۇ قائىدىلەر ئەنئەنىۋى مېدىيا بىلەن يېڭى مېدىيانىڭ پەرقىنى يىغىنچاقلاپ بەردى.
«رەقەملىك تەمسىل» يېڭى مېدىيانىڭ مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ھەر خىل رەقەملىك كودلارغا ئېھتىياجلىق بولۇش ئەھۋالىنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭا، يېڭى مېدىيا ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىلغان ھەممە نەرسىنىڭ ماتېماتىكىلىق تەڭدىشى بار (2). بۇ تەمسىللىك نەرسىلەر ئالگورىزىمنى ئاساس قىلىدۇ. نېمىلا دېگەن بىلەن، يېڭى مېدىيادا ئۆزگەرتكىلى ۋە قوشقىلى بولىدىغان ئىقتىدارلار بار (3).
يېڭى مېدىيانىڭ قۇرۇلمىسى Adomo مودا مۇزىكا ئۈچۈن ئىپادىلىگەن «زاپچاسلارنىڭ ماسلىشىشچانلىقى» ئىقتىدارىغا ئوخشايدۇ. ئامېرىكادا ماشىنا سانائىتىدىن ئېلىنغان بۇ ئۇقۇم « ھەرخىل ماشىنا زاپچاسلىرىنىڭ بىر-بىرىگە ماس كېلىشى ئىككى ماشىنىنىڭ ئوخشىمىغان ئىككى خىل ماركىدا بولۇشىغا تەسىر كۆرسەتمەيدۇ» دېگەن مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ. زاپچاسلارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىنىڭ بىر-بىرىگە ئوخشاش بولۇشى شەرت ئەمەس. مۇھىمى ئۇنىڭ ئىشلىشى ۋە پۈتۈنلۈكنى قالايمىقانلاشتۇرماسلىقىدۇر (4). ئىشلەپچىقىرىشتىن ئىلگىرى بىر-بىرىگە ئوخشاش زاپچاسلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى توغرىسىدا بىر نېمە دېمەك تەس. پەقەت ئاممىباب مۇزىكىلا ئەمەس، بەلكى ھەر خىل مېدىيا ئېلېمېنتلىرى بولغان ئاۋاز ۋە سىنمۇ رەقەملەشتۈرۈلدى. شۇڭلاشقا ، ئۇنى ئاسانلا ئۆزگەرتكىلى، مەزمۇن قوشقىلى، كېمەيتكىلى ۋە ئىشلىگىلى بولىدۇ (5).
«مودۇللۇق» يېڭى مېدىيانىڭ پارچە-پارچە قۇرۇلمىلىرىنى كۆرسىتىدۇ (6). بۇ پارچىلار ئاۋاز، شەكىل، رەسىم، ھەر خىل پېكسىل، كۆپ قىرلىق قۇرۇلما، ئاۋاز ۋە ھەرپلەرنىڭ بىرىكىشىدىن تۈزۈلگەن بولۇپ، يېڭى مېدىيادا بىر يەرگە جەم بولىدۇ. ئەمما ئۆزگىچە خاراكتېرىنى ساقلايدۇ. تور بەتلىرىمۇ مودۇللۇق قۇرۇلمىدا بولىدۇ. تور بەتتىكى ھەر بىر ئېلېمېنت قاتلاملارغا ئايرىلماستىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان. گەرچە تور بەتتىكى رەسىم، سىن، تېكىست ۋە ئاۋازلار پەقەت مېدىيا شەكلىنى كۆرسەتسىمۇ، ئەمما ھەممىسى بىر مېدىيا بېتىگە تەۋە. بىراق، بۇلار HTML كودىدا يېزىلغان بولغاچقا، ئۇلارنى شۇ تور بەتتىن ئاسانلا ئۆچۈرۈۋەتكىلى ياكى يېڭى بەت قوشقىلى بولىدۇ. بۇ ئۇلارنىڭ ئەنئەنىۋى گېزىت بەتلىرىگە پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغانلىقىنىڭ سەۋەبى (7).