كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىرفان قايا ئۈلگەر[1]
بۇ ماقالىدە، سابىق يۇگوسلاۋىيە رامكىسى ئىچىدىكى فېدېراتىپ دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولغان سېربىيەگە قاراشلىق كوسوۋو ئاپتونوم رايونىنىڭ 2008- يىلى 17 – فېۋرالدا ئۆز ئالدىغا قارار ماقۇللاپ مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشىنىڭ ئۆز تەقدىرىنىڭ ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا زىت ياكى ئەمەسلىكى مەسىلىسى تەتقىق قىلىنىدۇ. نوپۇسىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئالبانلاردىن تەركىب تاپىدىغان كوسوۋو، تىتو ھاكىمىيىتى مەزگىلىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى جەرياندا ئېغىر بېسىملارغا ئۇچرىدى، ئاساسىي ھەق – ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلىرى چەكلەندى. 1989 – يىلى سېربىيە دائىرىلىرى ئاپتونوم رايون سالاھىيىتىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇۋەتكەندىن كېيىن كوسوۋودا ساقچى دۆلىتى سىياسەتلىرى ۋە زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرى كۆپىيىپ كەتتى. ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈز بېرىپ قالماسلىقى ئۈچۈن شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى – ناتو كوسوۋوغا ھاۋادىن مۇداخىلە قىلدى، ئارقىدىن ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 1244 – نومۇرلۇق قارارىغا ئاساسەن رايوندا خەلقئارا تۈزۈم يولغا قويۇلدى. سەككىز داۋاملاشقان ب د ت  ۋە ناتو باشقۇرۇشىدىن كېيىن كوسوۋو، مارتتى ئاختىسائارى پىلانى دائىرىسىدە مۇستەقىللىق ئېلان قىلدى. گەرچە بۇ قارار خەلقئارا قانۇن نۇقتىسىدىن دەتالاشلىق بولسىمۇ، قانۇنىي ئاساسىي 1244 – نومۇرلۇق قارارغا تايىناتتى. سېربىيە دائىرىلىرىنىڭ كوسوۋولۇقلارغا قارشى ئېلىپ بارغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەرىجىسىدىكى زوراۋان قىلمىشلىرى مۇستەقىللىق قارارىنىڭ كۈچلۈك رەۋىشتە قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىشىگە سەۋەب بولدى. دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرىنىڭ ئۆزگەرمەسلىكى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكى پىرىنسىپىغا ماس كەلمىسىمۇ، پىرىشتىنا پارلامېنتىنىڭ مۇستەقىللىق قارارى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دەپ قوبۇل قىلىنىشى مۇمكىن. دەرۋەقە، 2015 – يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە 11 دۆلەت كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلدى.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش، كوسوۋو مەسىلىسى، سېربىيە، سابىق يۇگوسلاۋىيە، غەربىي بالقان
بۇ ماقالە، مۇستەقىل كوسوۋو دۆلىتىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزىنى بەلگىلەش ھوقۇقى ھېسابلىنىپ – ھېسابلانمايدىغانلىقىنى ئانالىز قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. سېربىيە دائىرىلىرىنىڭ 20 – ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ئالبانلارغا قارىتا بېسىم، زوراۋانلىق ۋە ئېتنىك تازىلاش سىياسەتلىرىنى يۈرگۈزۈشكە يۈزلىنىشى، پۇقرالارنى قىرغىن قىلىشقا يۈزلىنىشى بىلەن ناتو، 1999 – يىلى مارتتا كوسوۋوغا مۇداخىلە قىلدى. ئارقىدىن ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 1244 – نومۇرلۇق قارارىنىڭ روھىغا ئاساسەن، رايوندا خەلقئارا تۈزۈم ئورنىتىلدى. قارار بىلەن بىرلىكتە پائالىيەت ساھەلىرى ۋە ۋەزىپە ئېنىقلىمىلىرى روشەن شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ب د ت كوسوۋو كومىتېتى ۋە تىنچلىق ساقلاش قىسىملىرى قۇرۇلمىسى ئورنىتىلدى. بۇ مەزگىلدە سېرب ۋە ئالبان تەرەپلىرى ئارىسىدا ئۆتكۈزۈلگەن سۆھبەتلەردىن كونكرېت ئۈنۈم ھاسىل قىلىنمىدى. مەسىلىگە چارە ئىزدەش دائىرىسىدە فىنلاندىيەنىڭ سابىق پىرېزىدېنتى مارتتى ئاختىسائارى كوسوۋو توغرىسىدا دوكلات تەييارلاش ۋەزىپىسى تاپشۇرۇلدى.
كوسوۋودا 8 يىل داۋاملاشقان خەلقئارا تۈزۈمدىن كېيىن 2008 – يىلى 17 – فېۋرالدا كوسوۋو پارلامېنتى تەرىپىدىن مۇستەقىللىق ئېلان قىلىش قارارى قىلىندى. ئاختىسائارى دوكلاتى ئاساس قىلىنغان ھالدا ئېلان قىلىنغان مۇستەقىللىق خەلقئارا جەمئىيەتتە يېڭى بىر بەس – مۇنازىرىنىڭ پىلتىسىگە ئوت ياقتى. سابىق يۇگوسلاۋىيە دەۋرىدە فېدېراتىپ دۆلەت سالاھىيىتىگىمۇ ئىگە بولمىغان سېربىيەگە قاراشلىق كوسوۋو ئاپتونوم رايونىنىڭ مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشىغا بېلگراد دائىرىلىرى نارازىلىق بىلدۈرگەن بولسا، خەلقئارا جەمئىيەت ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ چەك – چېگراسىنىڭ قەيەردە باشلىنىپ قەيەردە ئاخىرلىشىدىغانلىقى توغرىسىدا بەس – مۇنازىرە باشلاندى. بۇ ماقالىنىڭ بىرىنچى بۆلۈمىدە سابىق يۇگوسلاۋىيە چېگراسى ئىچىدىكى كوسوۋو ئاپتونوم رايونىنىڭ سالاھىيىتى ۋە مۇستەقىللىقىنىڭ قەدەممۇ قەدەم قانداق ئەمەلگە ئاشقانلىقى تەتقىق قىلىنىدۇ. كوسوۋونىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسى ۋە سابىق يۇگوسلاۋىيە دەۋرىدىكى سىياسەتلەرنىڭ كوسوۋوغا كۆرسەتكەن تەسىرلىرى، رايوننىڭ سېرب مىللەتچىلىرىگە نىسبەتەن ئەھمىيىتى، تىتونىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشلەر ۋە قەدەممۇ قەدەم ئىلگىرىلىگەن مۇستەقىللىق مۇساپىسى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ئىككىنچى بۆلۈمىدە بولسا، كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق قارارىنىڭ تەسىرى ۋە رايوننىڭ كېلەچىكىگە مۇناسىۋەتلىك مۇھاكىمىلەر بىلەن بىرگە مۇستەقىللىقنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا قانچىلىك چۈشىدىغانلىقى مەسىلىسى نەزەرىيەۋى رامكا ۋە دۇنيادىكى مىساللىرى نەزەردە تۇتۇلغان ھالدا ئانالىز قىلىنىدۇ.
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن 1946 – يىلى جوسېپ بروز تىتو تەرىپىدىن يېڭىدىن قۇرۇلغان يۇگوسلاۋىيەنىڭ باشقۇرۇش تۈزۈلمىسى فېدېراتسىيە دەپ بېكىتىلگەنىدى. ئالتە جۇمھۇرىيەت ۋە ئىككى ئاپتونوم رايوندىن تەشكىل تاپقان دۆلەتنىڭ مەمۇرىي قۇرۇلمىسى مەۋجۇتلۇقىنى قىسمەن ئۆزگەرتىشلەر بىلەن 1990 – يىللارغىچە داۋاملاشتۇردى. 1946 – يىلىدىكى يۇگوسلاۋىيە ئاساسىي قانۇنىنىڭ بىرىنچى ماددىسىغا ئاساسەن، فېدېراتسىيەنىڭ تەركىبىدىكى فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بار ئىدى. بۇ ھوقۇقنىڭ دائىرىسى كەڭ قويۇۋېتىلگەن بولۇپ، ئايرىلىپ چىقىپ كېتىش ھوقۇقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى تېكىستتە ئېنىق بايان قىلىنغانىدى[2].