تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ ئىجابىي ۋە سەلبىي تەرەپلىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىراق، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئىچىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى گۇرۇھنىڭ ئۈنۈمىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم ئامىللار ھېسابلىنىدۇ. ستوكھولم خەلقئارا تىنچلىق تەتقىقات ئىنستىتۇتى (SIPRI) نىڭ 2023-يىللىق تەھلىلىدە تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[16، 156-158-بەتلەر]، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىقى ۋە ھىندىستان بىلەن بولغان رىقابەت گۇرۇپپىلار ئىچىدىكى تەڭپۇڭلۇققا كۆرۈنەرلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئوكسفورد ئىقتىسادشۇناسلىق ژۇرنىلىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەندەك[17، 34-36-بەتلەر]، رۇسىيەنىڭ خەلقئارا جازاغا ئۇچرىشى ھەمدە جەنۇبىي ئافرىقا ۋە بىرازىلىيە دۇچ كەلگەن ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار بۇ گۇرۇھنىڭ ئىچكى دىنامىكلىرىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئاساسلىق ئامىللار ھېسابلىنىدۇ.
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭەيتىش ئىستراتېگىيەسى ۋە كەلگۈسى ئىستىقبالى گۇرۇھنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇش نىشانىنىڭ بىر قىسمى. چاسام سارىيىنىڭ 2023-يىللىق يەر شارى تەرتىپى دوكلاتىدا كەڭ دائىرىدە مۇزاكىرە قىلىنغاندەك[18، 78-80-بەتلەر]، يوشۇرۇن يېڭى ئەزالار بىلەن كېڭەيتىش گۇرۇھنىڭ ئىقتىسادىي سالمىقىنى ٪45 كە يەتكۈزىدۇ. كارنېگ فوندىنىڭ يېقىنقى تەھلىلىدە تەكىتلەنگىنىدەك[19، 12-14-بەتلەر]، ئېنېرگىيە ۋە تېخنىكا ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنىڭ يوشۇرۇن كۈچى شۇنداقلا پۇل مۇئامىلىنى بىرلەشتۈرۈش ۋە يەرلىك پۇللار سودا مىقدارىنىڭ ئۆرلىشى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى ئۈنۈمىنى ئاشۇرىدىغان ئاچقۇچلۇق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ دەپ قارىلىدۇ.
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت مۇرەككەپ ئالاقە تورىنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ ئۇچرىشىشنىڭ ئەڭ ھالقىلىق تەرىپى خىتاي بىلەن ھىندىستان ئوتتۇرىسىدىكى كۆپ تەرەپلىمىلىك رىقابەتتۇر. ستوكھولم خەلقئارا تىنچلىق تەتقىقات ئىنستىتۇتى (SIPRI) نىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[20، 156-158-بەتلەر]، ئىككى دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى زور دەرىجىدە ئاشۇردى، بۇ ھىمالايا تاغلىرىدا چېگرا تالاش-تارتىشى پەيدا بولغان جىددىيلىكنى ئەكس ئەتتۈردى. خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەكشۈرۈشىدە تەكىتلەنگىنىدەك[21، 45-47-بەتلەر]، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت بىخەتەرلىك ساھەسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ئىقتىساد ۋە تېخنىكا ساھەلىرىگىمۇ كېڭەيتىلگەن.
رۇسىيەنىڭ خەلقئارادىكى ئورنى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئىچىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئاساسلىق ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ قالدى. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ 2023-يىللىق تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەندەك[22، 89-91-بەتلەر]، ئۇكرائىنا كىرىزىسىدىن كېيىن يولغا قويۇلغان جازالار رۇسىيەنىڭ يەر شارى پۇل مۇئامىلە سىستېمىسىغا سىڭىپ كىرىشىنى زور دەرىجىدە چەكلەپ قويدى. ئوكسفورد ئىقتىسادشۇناسلىق ژۇرنىلىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە[23، 67-69-بەتلەر]، 2022-يىلى رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ ٪2.1 كىچىكلىشى ۋە خەلقئارا سودىدىكى ئورنىنىڭ ئاجىزلىشىشى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئىچىدىكى ئورنىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرگەن.
جەنۇبىي ئافرىقانىڭ ئەھۋالى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىدە ئالاھىدە مۇھىم. جەنۇبىي ئافرىقا زاپاس پۇل بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[24، 34-36-بەتلەر]، بۇ دۆلەتنىڭ قۇرۇلمىلىق مەسىلىلىرى، بولۇپمۇ ئىشسىزلىق نىسبىتىنىڭ ٪30تىن ئېشىپ كېتىشى ۋە سوزۇلما خاراكتېرلىك ئېنېرگىيە كىرىزىسى ئۇنىڭ ئىقتىسادىي ئىپادىسىنى چەكلەپ قويماقتا. دۇنيا بانكىسىنىڭ ئافرىقا ئىقتىسادىغا نەزەر دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەندەك[25، 123-125-بەتلەر]، جەنۇبىي ئافرىقانىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشى بۇ دۆلەتنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئەھمىيەتكە ئىگە قىلىپلا قالماي، يەنە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكىمۇ ئىگە قىلىدۇ.
بىرازىلىيە لاتىن ئامېرىكاسىدىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە ھېسابلىنىدۇ. ئامېرىكا تەرەققىيات بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەندەك[26، 45-47-بەتلەر]، بىرازىلىيەنىڭ تەبىئىي بايلىقى ۋە غايەت زور ئىچكى بازار يوشۇرۇن كۈچى بۇ دۆلەتنى كۆرۈنەرلىك ئەۋزەللىكلەرگە ئىگە قىلىدۇ. بىراق، ب د ت لاتىن ئامېرىكاسى ئىقتىسادىي كومىتېتى يېقىندا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[27، 78-80-بەتلەر]، سىياسىي مۇقىمسىزلىق، ئۇل ئەسلىھە يېتەرسىزلىكى ۋە كىرىم تەقسىماتىدىكى باراۋەرسىزلىك قاتارلىق قۇرۇلمىۋى مەسىلىلەر دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي يوشۇرۇن كۈچىنى تولۇق ئىشقا ئاشۇرۇشقا توسقۇنلۇق قىلىدۇ.
خىتاينىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىدىكى ئۈستۈنلۈكى گۇرۇھنىڭ كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئاساسلىق ئامىل بولۇپ قالدى. ئاسىيا ئۇل ئەسلىھە مەبلەغ سېلىش بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[28، 56-58-بەتلەر]، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول » قۇرۇلۇشى قاتارلىق يەر شارى خاراكتېرلىك تۈرلىرى بەزىدە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى بىلەن توقۇنۇشۇپ قالىدۇ. پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد ئىنستىتۇتىنىڭ ئومۇميۈزلۈك تەكشۈرۈشىدە كۆرسىتىلگەندەك[29، 34-36-بەتلەر]، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىپ بېرىۋاتقان ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك كۈچى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئىچىدە سىممېتىرىك بولمىغان بېقىندىلىق مۇناسىۋىتى بەرپا قىلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى ئورنى بولۇپمۇ غەرب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ئارقا كۆرۈنۈشىدە شەكىللەنگەن. چاسام سارىيىنىڭ 2023-يىللىق ئۇنىۋېرسال تەھلىلىدە تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[30، 34-36-بەتلەر]، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈردى. ياۋروپا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[31، 78-80-بەتلەر]، دەسلەپتە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق سۇپىسى دەپ قارىلىۋاتقان كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ھازىر يوشۇرۇن گېئ‍وپولىتىكىلىق كۈچ مەركىزى دەپ قارىلىشقا باشلىدى.