ترامپنىڭ بېسىمى ئاستىدا يىمىرىلگەن نېتانياھۇ قاراشلىرى: ئىسرائىلىيە سىياسىتى يېڭى بىر دەۋرنىڭ بوسۇغىسىدىمۇ؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نېتانياھۇنىڭ سىياسەتلىرىنىڭ يىمىرىلىشى پەقەت ئىچكى سىياسەت ۋە پەلەستىن مەيدانىدىكى مەغلۇبىيەتلەر بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ؛ ئۇ يەنە خەلقئارا سەھنىدە ئېغىر دەرىجىدە يېگانە قېلىشقا سەۋەب بولدى. ئانالىزدا يېقىنقى كۈنلەردە ئىسرائىلىيە تاراتقۇلىرىغا سۆز قىلغان سەئۇدى ئەرەبىستان ئەمەلدارلىرىنىڭ نېتانياھۇ ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرىدىغانلا بولسا، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئىبراھىم كېلىشىملىرىگە قاتناشمايدىغانلىقىنى ئوچۇق ئېيتىشى بۇ ئەھۋالنىڭ ئەڭ روشەن دەلىلىدۇر. بۇ، نېتانياھۇنىڭ يەنە بىر ئاساسلىق قارىشى، يەنى پەلەستىن مەسىلىسىنى ئەگىپ ئۆتۈپ، ئەرەب دۇنياسى بىلەن نورماللىشىشنى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدۇ، دېگەن تېزىسىنىڭمۇ يىمىرىلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ترامپنىڭ ۋاسىتىچىلىكىدە ھاسىل قىلىنغان كېلىشىم ۋە شەرمۇششەيخ باشلىقلار يىغىنى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ۋە بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ پەلەستىن مەسىلىسى ھەل قىلىنماي تۇرۇپ، رايوندا مەڭگۈلۈك بىر تىنچلىقنىڭ مۇمكىن بولمايدىغانلىقىدەك رېئاللىقنى قايتىدىن مەركەزگە قويغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. نېتانياھۇ بۇ يېڭى خەلقئارالىق ئورتاق تونۇشنىڭ سىرتىدا قالغان بىر رەھبەر ئوبرازىنى سىزىپ بەرمەكتە.
ئىچكى سىياسىي ھېسابات: تەكشۈرۈش كومىتېتى ۋە مەجبۇرىي ھەربىي خىزمەت قانۇنى
نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىنىڭ كېلەچىكى پەقەت تاشقى بېسىملار ۋە بىرلەشمە ھۆكۈمەت ئىچىدىكى جىددىيچىلىكلەر بىلەنلا ئەمەس، بەلكى كېچىكتۈرۈلگەن ئىچكى ھېساباتلار بىلەنمۇ تەھدىتكە ئۇچرىماقتا. ئۇرۇشنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن بىرگە، 7-ئۆكتەبىرگە ئېلىپ بارغان بىخەتەرلىك ۋە ئىستىخبارات جەھەتتىكى ئاجىزلىقلارنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن، بىر دۆلەت تەكشۈرۈش كومىتېتى قۇرۇش يۆنىلىشىدىكى تەلەپلەرنىڭ كۆپىيىشى مۇقەررەر. باش مىنىستىرنىڭ بۇنداق بىر كومىتېتنىڭ پەقەت ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن كېيىنلا قۇرۇلىدىغانلىقىنى دەلىللىشى بۇ مەسىلىنىڭ ئەمدى ھۆكۈمەتنىڭ بېشىدا داموكلېسنىڭ قىلىچىدەك ئېسىلىپ تۇرىدىغانلىقىدىن (ھەرۋاقىت پارتلاش مۇمكىنچىلىكىدىن) دېرەك بېرىدۇ. بۇنىڭغا قوشۇمچە، دەرىجىدىن تاشقىرى كونسېرۋاتىپ (ھەرىدى) يەھۇدىي ئەرلىرىنىڭ ئارمىيەدە خىزمەت قىلماسلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ھەربىي مەجبۇرىيەت قانۇن لايىھەسىنى ئىلگىرى سۈرۈش تىرىشچانلىقى ئۇرۇشتا 915 ئەسكىرىدىن ئايرىلىپ قالغان بىر دۆلەتتە ئېغىر ئىجتىمائىي بىئاراملىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ئىككى ھالقىلىق مەسىلە نېتانياھۇنىڭ سىياسىي قانۇنلۇقلۇقىنى تېخىمۇ يىمىرىپ، ھۆكۈمەت ئۈستىدىكى بېسىمنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
ئاخىرقى سىياسىي ئويۇن: بالدۇر سايلام ۋە ئۆكتىچىلەرنىڭ رولى
بۇ بارلىق ئۆزگىرىشلەرنىڭ نۇرى ئاستىدا، بالدۇر سايلام ئۆتكۈزۈش ئېھتىماللىقى خېلىلا مۇھىم، ئەمما ئېنىق ئەمەس. سىۋېتلوۋا راي سىناش نەتىجىلىرىگە ئاساسلانغاندا، نېتانياھۇنىڭ لىكۇد پارتىيەسىنىڭ يېقىنقى مەزگىلدە ئازراق قوللاشقا ئېرىشكەنلىكىگە قارىماي، بىر بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرالمايدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. بۇ ئەھۋال باش مىنىستىرنىڭ غەلىبە قىلىش پۇرسىتىنىڭ ئاشقانلىقىغا ئىشەنگۈچە، سايلامنى كېچىكتۈرۈشكە تىرىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ترامپنىڭ زىيارىتىدىن ئىلگىرى نېتانياھۇ كېلىشىمنىڭ ھەر قانداق بىر شەرتىگە خىلاپلىق قىلىنسا، ئىسرائىلىيەنىڭ ھاماسنى يوقىتىش ئۈچۈن ئۇرۇشقا قايتىدىغانلىقىنى ئېيتىپ تەھدىت سالغانىدى. ئەمما ھازىر ترامپنىڭ ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش مەسىلىسىدىكى قەتئىي ئىرادىسى ئالدىدا ئەڭ ئاشقۇن ئوڭ قانات شېرىكلىرىنىڭمۇ بۇنىڭ ھازىرچە مۇمكىن ئەمەسلىكىنى چۈشەنگەنلىكى كۆرۈنۈپ تۇرماقتا.
نېتانياھۇنىڭ سىياسەتلىرى بىرمۇبىر يىمىرىلگەن بولسىمۇ، بۇ سىياسەتلەرنى ھېلىھەم قوللايدىغان كىشىلەر توپىنىڭ خېلى زور ساننى ئىگىلەيدىغانلىقىنى ئۇنتۇماسلىق كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، ئىيوردان دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىدا بۇنىڭدىن كېيىن نېمە بولىدىغانلىقى توغرىسىدا زور بىر ئېنىقسىزلىق مەۋجۇت. نېتانياھۇنىڭ ئاشقۇن ئوڭ قانات شېرىكلىرىنىڭ كۆچمەنلەر رايونلىرىنى كېڭەيتىش ۋە يېڭىلىرىنى قۇرۇش ئۈچۈن ئۇ يەردە ئەركىن بىر بوشلۇق تېپىۋالالامدۇ-يوق، بۇ تېخى ئېنىق ئەمەس.
ئانالىزنىڭ ئەڭ ھالقىلىق سوئالى بولسا ئاخىرىدا سورالماقتا: «ئاجىز ۋە پارچىلانغان» ئىسرائىلىيە ئۆكتىچىلىرى باش مىنىستىرنىڭ قۇرۇق گەپلىرىنى كۆرۈپ يېتىپ، خەلققە ئوخشىمىغان بىر يولنى، يەنى تىنچلىق ۋە يارىشىش يولىنى تەقدىم قىلىدىغان جاسارەتنى تاپالامدۇ؟ پەقەت شۇ چاغدىلا ئىسرائىلىيە سىياسىتىنىڭ يۆنىلىشى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ تەقدىرى تۈگىمەس ئۇرۇشلار ۋە «مۇتلەق غەلىبە» خام خىياللىرىدىن يىراقلىشىپ، دىيالوگ، ھەمكارلىق ۋە تىنچلىققا قاراپ تۈپتىن ئۆزگىرىشى مۇمكىن.
كىسېنىيە سىۋېتلوۋانىڭ Chatham House ئۈچۈن يازغان ئانالىزى بېنيامىن نېتانياھۇنىڭ سىياسىي ھاياتىنى ئاساس قىلىپ قۇرغان بارلىق پارادىگمالارنىڭ تاشقى بېسىملار (ترامپنىڭ ئارىلىشىشى) ۋە ئىچكى مەغلۇبىيەتلەرنىڭ (7-ئۆكتەبىر ۋەقەسى ۋە نەتىجىسىز قالغان ئۇرۇش) بىرلىشىشى بىلەن قانداق قۇرۇلمىلىق يىمىرىلىشكە دۇچ كەلگەنلىكىنى ئۇستىلىق بىلەن ئېنىقلاپ بېرىدۇ. ئانالىز ئىسرائىلىيەنىڭ ھالقىلىق بىر يول ئېغىزىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى، «مۇتلەق غەلىبە»گە ئوخشاش كونا خام خىياللار بىلەن دىيالوگ ۋە سىياسىي ھەل قىلىش چارىسىگە ئاساسلانغان يېڭى بىر يول ئارىسىدا تاللاشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. نېتانياھۇنىڭ سىياسىي ھاياتىنى ساقلاپ قېلىش ماھارەتلىرى ھەممىگە مەلۇم بىر ھەقىقەت بولسىمۇ، سىۋېتلوۋا تەپسىلىي بايان قىلغاندەك، ئۇنىڭ ئاساسىي قاراشلىرىنىڭ بۇ دەرىجىدە تۈپتىن يىمىرىلىشى ئۇنىڭ سىياسىي دەۋرىنىڭ مۇقەررەر بىر ئاخىرلىشىشقا يېقىنلاشقانلىقىنى ۋە بۇ ئەھۋالنىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن بىرلىكتە پۈتۈن رايوننى چوڭقۇر بىر ئېنىقسىزلىق ۋە يوشۇرۇن ئۆزگىرىش دەۋرىگە كىرگۈزگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئىسرائىلىيەدىكى ئۆكتىچىلەرنىڭ بۇ تارىخىي پەيتتە قانداق رول ئوينايدىغانلىقى ۋە جەمئىيەتكە ئىشەنچلىك بىر تاللاش سۇنالايدۇ-يوق، بۇ دۆلەتنىڭ كەلگۈسىدىكى يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىل بولىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر: