مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
قىسقىچە مەزمۇنى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
بۇ ماقالىدە روبېرت مىچېلسنىڭ «ئولىگارخىيەنىڭ (ئىمتىيازلار سىنىپى) تۆمۈر قانۇنىيىتى» نەزەرىيەسى ئاساس قىلىنىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى «مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيە» ۋە «مەدەنىيەت ۋە ئىرقىي يوقىتىش» نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلىنىدۇ. مىچېلسنىڭ دېموكراتىك قۇرۇلمىلارنىڭ مۇقەررەر ھالدا ئولىگارخىيەلىشىدىغانلىقى ھەققىدىكى ئىددىئاسى، خ ك پ نىڭ لېنىنىزملىق تەشكىلىي ئەندىزىسى ۋە شى جىنپىڭ دەۋرىدە سۈرئەت بىلەن كۈچەيگەن رەقەملىك توتالىتارىزىم (ھاكىممۇتلەقلىق) دائىرىسىدە قايتىدىن شەرھلىنىدۇ.
ماقالە، خىتاي كوممۇنستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ  كىملىك ۋە ئونتولوگىيەلىك (مەۋجۇتلۇق) قايتا ئېنىقلىما بېرىش، ئېتنىك  ئايرىمچىلىق، ئىقتىسادىي بايلىقلارنى مۇستەملىكە قىلىش ۋە بىيوسىياسىي كونترول قوراللىرى بىلەن قوللانغان سىستېمىلىق بىر يوقىتىش لايىھەسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ماقالىنىڭ ئەسلى تۆھپىسى بولغان «مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» ئۇقۇمى ئارقىلىق، بېسىۋېلىنغان بىر خەلقنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنىڭ رەقەملىك نازارەت، جازا  لاگېرلىرى،  مەدەنىيەت جەھەتتىن مەجبۇرى  ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئارقىلىق ئەسلىگە كەلمەيدىغان شەكىلدە يوقىتىلىش جەريانى بايان قىلىنىدۇ.
كۆرۈۋاتقانلىرىمىز، خ ك پ نىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنىڭ ئالتە ئاساسلىق مېخانىزم ئارقىلىق يۈرگۈزۈلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ: (1) بېسىم ئاستىدىكىلەرنىڭ كىملىكى ۋە مەۋجۇتلۇقىنىڭ خ ك پ نىڭ ئېپىستېمولوگىيەلىك (بىلىش ئەندىزىسى) ۋە ئىدىيەۋى رامكىسىدا قايتىدىن ئېنىقلىنىشى، (2) مەركىزىي ئولىگارخىيەلىك قۇرۇلمىنىڭ ھەربىي بېسىۋېلىش ئارقىلىق تېڭىلىشى، (3) ئۇچۇر ۋە تەجرىبە مونوپوللۇقىنىڭ ئېتنو-مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىق قورالىغا ئايلىنىشى، (4) تەبىئىي ۋە ئىقتىسادىي بايلىقلارنىڭ سىستېمىلىق ھالدا مەركەزگە يۆتكىلىشى، (5) ئاممىنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىتىلىشىنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقى سەۋىيەسىگە يېتىشى (6)  رەقەملىك تېخنىكىلارنىڭ ھاكىممۇتلەق كونترول ۋە ئالدىن پەرەز قىلىش خاراكتېرلىك« جىنايەت» يۈكلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشى.
خۇلاسە سۈپىتىدە، بۇ ماقالە  مۇستەملىكە ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ 21-ئەسىردىكى مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تىپىك بىر ئۈلگىسى ئىكەنلىكىنى ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ «ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» ئالدىدا جىددىي يېڭى ئېنىقلىمىلارغا ۋە مۇداخىلە مېخانىزملىرىغا ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئولىگارخىيەنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى، شەرقىي تۈركىستان، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى، رەقەملىك ھاكىممۇتلەقلىق، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى، ئونتولوگىيەلىك زوراۋانلىق، بىيوسىياسەت.
روبېرت مىچېلس 1911-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان «ئولىگارخىيەنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى»، ئەڭ دېموكراتىك غايىلەر بىلەن ئىش باشلىغان تەشكىلاتلارنىڭمۇ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ بىر تۈركۈم ئىمتىيازلار گۇرۇھىنىڭ زومىگەرلىكى ئاستىغا كىرىپ قېلىشىنىڭ مۇقەررەرلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ جەريان تەشكىلىي مۇرەككەپلىك، تېخنىكىلىق ئۇچۇر مونوپوللۇقىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ «ئالماشتۇرۇلمايدىغان» بولۇش ئارزۇسى بىلەن شەكىللىنىدۇ. ئەمما، بۇ نەزەرىيەۋى رامكا بىر زامانىۋى ئۇلۇس-دۆلەتنىڭ ئۆز چېگراسى ئىچىدە «باشقىلار» (ئۆزگىلەر) دەپ تەرىپلىنىدىغان بىر زېمىن ۋە خەلق ئۈستىدىكى مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىغا تەدبىق قىلىنىپ، مۇستەملىكىچىلىك دىنامىكىلىرى بىلەن بىرلەشكەندە تېخىمۇ رادىكال بىر پەللىگە يېتىدۇ.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) 1921-يىلىدىكى قۇرۇلۇشىدىن تارتىپ، 1949-يىلى شەرقىي تۈركىستاننى ھەربىي بېسىۋېلىشىغىچە ۋە بۈگۈنكى رەقەملىك ھاكىممۇتلەقلىق باسقۇچىغىچە بولغان تارىخىي تەرەققىياتى، مىچېلس ئالدىن مۆلچەرلىگەن ئولىگارخىيەلىشىش جەريانىنىڭ ئەڭ چەككە يەتكەن نۇقتىسىدۇر. شەرقىي تۈركىستان، خ ك پ نىڭ لېنىنىزملىق  پارتىيە ئەندىزىسىنىڭ خىتاي شۆۋىنىزمى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت مېخانىزملىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ مۇستەبىتلىك تەجرىبىخانىسىغا ئايلىنىپ قالدى. بۇ رايون خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە «بىر بەلباغ بىر يول» ئستىراتېگىيەسى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىقتىسادىي كارىدور بولۇشتىن سىرت، پارتىيەنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن «ئالدىنى ئېلىش كېرەك بولغان» بىر  تەھدىت سۈپىتىدە كۆرۈلىدۇ.
بۇ ماقالىدە مىچېلسنىڭ كلاسسىك نەزەرىيەسى ئارقىلىق  تۆۋەندىكى ئاساسلىق مەسىلە يورىتىپ بېرىلىدۇ: خ ك پ نىڭ ئىچكى ئولىگارخىيەلىك قۇرۇلمىسى شەرقىي تۈركىستاندا قانداق قىلىپ مۇستەملىكىچى بىر «تۆمۈر قانۇنىيەت» شەكىللەندۈردى ۋە بۇ قۇرۇلما ئاممىنى پاسسىپلاشتۇرۇش باسقۇچىدىن ھالقىپ قانداق قىلىپ بىر مەدەنىيەت ۋە مىللەتنى يوقىتىش پىلانىغا ئايلاندى؟
ماقالىدە مىچېلسنىڭ تۆت ئاساسلىق ئولىگارخىيەلىشىش مېخانىزمىنىڭ (تەشكىلىي ئېھتىياجلار، تېخنىكىلىق ئۇچۇر مونوپوللۇقى، ئاممىنىڭ پاسسىپلىقى ۋە رەھبەرلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكى) مۇستەملىكىچىلىك شارائىتىدا قانداق رادىكاللاشقانلىقى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. كلاسسىك نەزەرىيەدە ئىچكى دىنامىكىلار بىلەن چۈشەندۈرۈلگەن ئولىگارخىيە (ئىمتىيازلار سىنىپى)، شەرقىي تۈركىستاندا تاشقى زوراۋانلىق، ھەربىي بېسىۋېلىش ۋە ئېتنىك قاتلاممۇ-قاتلام ئايرىش ئارقىلىق تېڭىلىدۇ.
ماقالىمىزنىڭ ئەسلى تۆھپىسى، «مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى » ئۇقۇمىنىڭ نەزەرىيەۋى جەھەتتىن شەكىللەندۈرۈلۈشىدۇر. بۇ ئۇقۇم، بېسىۋېلىنغان بىر خەلقنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنىڭ سىستېمىلىق ۋە ئەسلىگە كەلمەيدىغان شەكىلدە يوقىتىلىش جەريانىنى بىلدۈرىدۇ. كلاسسىك ئولىگارخىيەدىن پەرقلىق ھالدا، مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيە پەقەت سىياسىي جەھەتتىن چەتكە قېقىش بىلەنلا چەكلەنمەي، بايلىق سۈمۈرۈش، مەدەنىيەت ۋە ئېتنىك قىرغىنلىق، رەقەملىك نازارەت ۋە جىسمانىي تېرورلۇق قوراللىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك بىرىكىشى ئارقىلىق مۇستەھكەملىنىدۇ.