21-ئەسىردىكى خىتاي سىياسىتىنى چۈشىنىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياكۇب ھودېك (Jakub Hodek)
تەرجىمە قىلغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاينىڭ ئىچكى ۋە تاشقى ئىشلىرىنىڭ مۇرەككەپلىكى ۋە ئالاھىدىلىكلىرىنى تولۇق چۈشىنىش ئۈچۈن، خىتاينىڭ ھەرىكىتى ۋە دۇنيانى چۈشىنىش ئۇسۇلىنى شەكىللەندۈرگەن پەلسەپەۋى ئىدىيەلەرگە چوڭقۇرلاپ كىرىش تولىمۇ زۆرۈر. خىتايلىقلار ئۈچۈن بەلكىم ئەڭ مۇھىم قىممەت قاراش مۇقىملىق بولۇشى مۇمكىن. بولۇپمۇ ئۇلار دۇچ كەلگەن كۆڭۈلسىز ۋەقەلەرنىڭ سانىنى ئويلىغاندا بۇ تېخىمۇ روشەنلىشىدۇ.
خىتايدا كىلىمات ئاپەتلىرى ھوسۇلنىڭ چۈشۈپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپلا قالماي، يەنە مىڭلىغان كىشىنىڭ ھاياتى بەدىلىگە مۇھىم ئۇل ئەسلىھەلەرنىڭ يوقىتىلىشىنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. مەسىلەن، 2008-يىلىدىكى سىچۈەندىكى كۈتۈلمىگەن يەر تەۋرەشتە تەخمىنەن 80،000 ئادەم قازا قىلغان. شۇنداقتىمۇ، خىتايلىقلار قەيسەرلىكىنى نامايان قىلىپ، كۈندىلىك تۇرمۇشىنى بىر قەدەر خاتىرجەم داۋاملاشتۇرالىدى[1]. ئەلۋەتتە، تەبىئەت بىردىنبىر دۈشمەن ئەمەس ئىدى. ھونلارغا ئوخشاش ھەرخىل كۆچمەن قەبىلىلەر دەسلەپكى خەن ئىمپېرىيەسىگە توختىماي تەھدىت ئېلىپ كېلىپ، ئۇلارنى ئۆزىنى قوغداش ئۈچۈن ئۆزىنى قايتىدىن يېڭىلاشقا مەجبۇر قىلغانىدى[2]. بۇ كۈرەشلەر ئۇلارنىڭ مۇقىملىققا بولغان ئىنتىلىشىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.
خىتايدا يىلتىز تارتقان بارلىق پەلسەپەۋى ئىدىيەلەر قالايمىقانچىلىقنىڭ يامانلىقىنى، مۇقىملىقنىڭ ئەۋزەللىكىنى تەكىتلەيدۇ[3]. ئەمەلىيەتتە، قانۇنچىلىق (法家)، داۋجياۋ ئىدىيەسى ۋە كۇڭزىچىلىق ھازىرقى ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئۆلچەملەرنى يەنىلا شەكىللەندۈرۈپ كەلمەكتە. بۇ ھەيران قالارلىق ئەھۋال ئەمەس، چۈنكى خىتايلىقلار مۇقىملىقنى ئىناقلىق ۋە تەرەققىياتقا ئېرىشىشنىڭ ئەڭ ياخشى ۋاسىتىسى دەپ قارايدۇ. بۇ ئىدىيە تۇغۇلغاندىن باشلاپ يېتىلدۈرۈلۈپ، جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسى قاتلاملىرىدا كۈچەيتىلىدۇ.
قانۇنچىلىق «جازا» نىڭ «ھوقۇق» تىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. شۇڭا، ئاز سانلىقنىڭ مەنپەئەتى كۆپچىلىكنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن قۇربان قىلىنىشى كېرەك[4]. بۇ ھازىرقى زامان خىتايىدا مەۋجۇت بولغان تاراتقۇلارنى تەكشۈرۈپ نازارەت قىلىش، قاتتىق قول ئوقۇتقۇچىلار ۋە «دۆلەت مەخپىيەتلىكى» نى قوغداش ئۈچۈن قاتتىق قانۇنلارنى چىقىرىش قاتارلىق ھادىسىلەر شەكلىدە ئىپادىلىنىدۇ. داۋجياۋ ئىدىيەسى ۋەقە-ھادىسىلەرنى بەلگىلەيدىغان بىر كائىنات تەرتىپىنىڭ بارلىقىنى ياقلايدۇ. [5]. بۇنىڭ ئىپادىلىرىنى خىتاينىڭ فېڭ شۈي (风水) ياكى ئېنېرگىيە ئېقىمى(气流) بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئەنئەنىۋى تېبابەتچىلىكى ساھەلىرىدە كۆرگىلى بولىدۇ. كۇڭزىچىلىق مۇقىملىقنى ئالغا ئىلگىرىلەشنىڭ ئالدىنقى شەرتى قىلىپ، شەخس بىلەن جەمئىيەتنىڭ مۇناسىۋىتىنى تەڭشەيدۇ[6]. ئاتا-ئانىنىڭ ئارزۇ-ئۈمىدلىرىگە بويسۇنۇش، كوممۇنىستىك پارتىيەگە بويسۇنۇش ۋە قارىغۇلارچە ئىشىنىش نورمىسى دەل كۇڭزىچىلىقتىن كېلىپ چىققان.
شۇڭلاشقا، خىتاي ئىش – پائالىيەتلىرىنى چۈشەنمەكچى بولغان غەيرى-خىتاي ئوقۇرمەنلەر ھازىرقى خىتاي ۋەقەلىرىنى تەھلىل قىلغاندا بۇ پەلسەپەۋى يىلتىزلارنى چوقۇم ئويلىشىشى كېرەك. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، شى جىنپىڭنىڭ مۇقىملىقنى «قاتتىق قوللۇق بىلەن بىر تەرەپ قىلىشقا تېگىشلىك مۇتلەق پىرىنسىپ[7]» دەپ جاكارلىشى، چىرىكلەشكەن پارتىيە ئەزالىرىنى نىشان قىلغان قاتتىق تەشەببۇسلار، تاراتقۇلارنى نازارەت قىلىشنىڭ كۈچىيىشى ۋە مىللەتچىلىكنىڭ كەڭ كۆلەمدە كۈچەيتىلىشى قاتارلىق ھەرىكەتلەر ھەيران قالارلىق ئىش بولماسلىقى كېرەك. مۇقىملىقنى ساقلاش ئۈچۈن كۈچكە ئېھتىياجلىق.
قىزىقارلىق يېرى شۇكى، خىتاي پۇقرالىرىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا قارىتىلغان بۇ دەرىجىدىكى ئىنچىكە تەكشۈرۈش، خىتاي خەلقىدە كوممۇنىستىك پارتىيەگە قارىتا نارازىلىق پەيدا قىلمايدۇ. بۇ ئەھۋاللارنىڭ ئارقىسىدىكى چۈشەندۈرۈشلەرنىڭ بىرى خىتايلىقلارنىڭ كوللېكتىپچىلىق كۆز قارىشىغا ئىگە بولۇشىغا باغلىق بولۇشى مۇمكىن. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ شەخسىي ھوقۇقىدىن ئىجتىمائىي ئىناقلىقنى بەكرەك ئەلا بىلىدۇ. شۇڭلاشقا، ئۇلار تېخىمۇ يۇقىرى بىخەتەرلىك ۋە بىر خىللىققا ئېرىشىش ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ شەخسىي ھاياتى ۋە ئەركىنلىكىدە دۆلەت بىلەن مۇرەسسە قىلىشقا رازى.
ئەلۋەتتە، بۇ خىل ياشاش ئۇسۇلى شەخسىي ھوقۇقنى قەدىرلەيدىغان تەرەققىي تاپقان غەرب جەمئىيەتلىرى بىلەن كۈچلۈك سېلىشتۇرما ھاسىل قىلىدۇ. شۇنداقتىمۇ، خىتايلىقلار ئۆز قىممەت قارىشىنى غەربنىڭكىدىن تۆۋەن دەپ ھېس قىلمايدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ۋە جەمئىيەت تەرتىپىنى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىغا تونۇشتۇرغاندا پەخىرلىنىش ۋە ئۆزگىچىلىك تۇيغۇسىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ، خىتايلىقلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەۋجۇتلۇقى ۋە ئىقتىسادىي نەتىجىلىرىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن چەتئەلنىڭ بەزى ئۇسۇللىرىنى تەقلىد قىلغانلىقىنى ئىنكار قىلغانلىق ئەمەس.