يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاھمەت ئۆزەر- ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
قىسقىچە مەزمۇنى: يەرشارىلىشىش بىر تەرەپتىن دۇنيانى تەك قۇتۇپلۇق ھالغا كەلتۈرىشىگە ئەگىشىپ، يەنە بىر تەرەپتىن كىشىلىك ھوقۇقنى قوغدىشى زۆرۈر بولغان دۆلەتلەر ئۇنى ئەڭ كۆپ دەپسەندە قىلغان قۇرۇلمىلارغا ئايلىنىپ قالماقتا. بۇ تەتقىقاتتا يەرشارىلىشىش ھادىسىسىنى « ماختىماستىن » ياكى « ئەيىپلىمەستىن »، كەلتۈرۈپ چىقارغان دەپسەندىچىلىكلەرنى مىساللار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، بۇنىڭغا قارشى زۆرۈر بولغان تەدبىرلەر ھەققىدە مۇلاھىزە ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ مەقسەتتە مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەر كۆزدىن كەچۈرلۈپ، كۈنىمىزدىكى مۇھىم ئۆرنەك ۋەقەلەر ئۈستىدە توختىلىمىز، سېلىشتۇرما تارىخ مىتودى بىلەن بۇ ۋەقەلەردىن پايدىلىنىشقا تېگىشلىك ساۋاقلارنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا تىرىشىمىز.
ھالقىلىق سۆزلەر: يەرشارىلىشىش، كىشىلىك ھوقۇق، يېڭى تەرزدىكى دەپسەندىچىلىكلەر، يېڭى تەدبىرلەر.
يەرشارىلىشىش، 1970 – يىللاردا خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ نوپۇز دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى؛ 1980 – يىللاردا ئۇچۇر – ئالاقىنىڭ سۈنئىي ھەمراھ ۋاستىسى بىلەن ئېلىپ بېرىشقا باشلىنىشى ۋە 1990 – يىللاردا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى بىلەن تېخىمۇ كۈچەيگەن ھالدا كېڭەيدى. بۇ ئۈچ دەۋرنىڭ ئارقىمۇ ئارقا يۈز كېلىشى دۇنيانى تەك قۇتۇپلۇق ھالغا كەلتۈرۈپ، تېخنىكا، ئىقتىساد جەھەتتىن چەك – چېگرا توسالغۇسىغا ئۇچرىمىغان ئاست قۇرۇلمىلار كۈلتۈر ساھەسىدە بىر خىللاشقان، ئوخشىشىپ كەتكەن بىر دۇنيا ياراتتى ۋە بۇ ساھەدە ھۆكۈمران تۈزۈم بارغانسېرى ئۆزىنىڭ ۋەزنىنى ھېس قىلدۇرۇشقا باشلىدى. بۇ ۋەزىيەت ئىچىدە كىشىلىك ھوقۇقنى ھەممىدىن بەك ھىمايە قىلىشى كېرەك بولغان دۆلەتلەر، ئۇنى ئەڭ كۆپ دەپسەندە قىلغان قۇرۇلمىلارغا ئايلىنىپ قالدى.
بۇ ماقالىنىڭ بىرىنچى مەقستى، يەرشارىلىشىش ھادىسىسىنى « ماختىماستىن » ياكى « ئەيىپلىمەستىن »، بۇ يېڭى تەرتىپ ئىچىدىكى كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئېنىقلىمىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ۋە يۈز بەرگەن يېڭى تەرزدىكى دەپسەندىچىلىكلەرنى ئۆرنەك ۋەقەلەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، بۇنىڭغا قارشى زۆرۈر بولغان يېڭى چارە – تەدبىرلەر ھەققىدە مۇلاھىزە ئېلىپ بېرىشتۇر. ئىككىنچىسى، يەرشارىلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئامىللاردىن بىرسى بولغان خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ بىر تەرەپتىن سىياسى چېگرالارنى پاسسىپ ھالغا كەلتۈرۈپ قويۇشى ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇلۇس (مىللىي) دۆلەتنىڭ سىياسى ھۆكۈمرانلىقىغا رەقىپ سۈپتىدە ئۇنىڭ كۈچىنى چەكلەشكە ۋە ئاجىزلاشتۇرۇشقا باشلىشى، ھەمدە بۇ يولدا كىشىلىك ھوقۇقتىن تارتىپ ھېچقانداق چەك – چېگرا تونۇماسلىقىنىڭ سەۋەبى ۋە نەتىجىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتۇر. ئۈچىنچىسى، يەنى ئەڭ مۇھىم بولغان نۇقتا، تارىختىكى ئوخشاش يەرشارىۋى كېڭەيمىچىلىك مىساللىرى بىلەن يەر شارىلىشىشنىڭ يۆنىلىشى، ماھىيىتى ۋە سۈرىئىتى ھەققىدە قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، بۇلارنىڭ ھەممىسىنى تۈركىيەنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ مۇلاھىزە قىلىشتۇر.
بۇ مەقسەتلەرگە ئاساسەن مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەر كۆزدىن كەچۈرۈپ چىقىمىز، كۈنىمىزدىكى مۇھىم ئۆرنەك ۋەقەلەر ئۈستىدە توختىلىمىز، سېلىشتۇرمىلىق تارىخ مىتودى بىلەن بۇ ساھەدە پايدىلىنىشقا بولىدىغان نەتىجىلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا تىرىشىمىز.
1.	ئىككى چوڭ كۈرەش ۋە كىشىلىك ھوقۇققا سوزۇلغان مۇساپە
ئىنسانلار ئەلمىساقتىن بېرى سانائەتلىشىش بىلەن يۇقىرى پەللىگە چىققان ئىككى چوڭ كۈرەش، يەنى ئۆزىگە ۋە تەبىئەتكە قارشى ئېلىپ بېرىلغان كۈرەش ئىچىدە بولۇپ كەلدى.
ئىنسانلار، بولۇپمۇ سانائەتلىشىش بىلەن بىرلىكتە، ئۆز نەسلىگە قارشى ئېلىپ بارغان كۈرەشتە قورال – ياراقلارنى پەيدا قىلغان بولۇپ، بۇنىڭ تەبىئىي نەتىجىسى سۈپتىدە قوراللار ئۇرۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ۋە بۇ ئۇرۇشلاردا مىليۇنلىغان كىشى ئۆلدى، يەنە شۇنچىلىك كىشى مىيىپ بولدى. پەقەت 20 – ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا مەيدانغا كەلگەن ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشىدا 70 مىليۇن كىشى ئۆلتۈرۈلدى، بۇ رەقەمگە يىقىن مىقداردا كىشى مىيىپ بولغانىدى.
ئىنسانلار ئېلىپ بارغان ئىككىنچى چوڭ كۈرەش – تەبىئەتكە قارشى ئېلىپ بارغان كۈرەشتۇر. سانائەتلىشىشنىڭ ۋاستە سۈپتىدە پايدىلىنىپ تەبىئەتنىڭ ئىشلىتىلىشى، بۇ جەرياندا يەرشارىنى پۈتۈنلەي تىزگىنلەش خىرسى ۋە بۇ مەقسەتتە ئېلىپ بېرىلغان ئىشلار مۇھىتنىڭ بولغىنىشى سۈپتىدە نامايەن بولدى.  بولۇپمۇ كۆپلەپ پايدا ئېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان تەبىئەت قەتلىئامى شۇ دەرىجىگە بېرىپ يەتكەنكى، بۇ قەتلىئامنى ئېلىپ بارغۇچىلارمۇ بۇ ئىشنى مۇشۇنداق داۋاملاشتۇرسا، ئېرىشكەن مەنپەئەتلىرىنى ئىشلىتەلەيدىغان بىر دۇنيانى تاپالمايدىغانلىقىدەك قورقۇنچ ئاقىۋەتنى تونۇپ يەتتى.