رۇسىيەنىڭ ئىمپېرىيە ئۆتمۈشىنى سېغىنىشىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەغلۇبىيىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رۇسىيەنىڭ سابىق سوۋېت رايونىدا كىچىكلەۋاتقان تەسىر دائىرىسى ھەققىدە ئانالىز
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئىستراتېگىيە ۋە گېئوپولىتىكا ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق نەشر ئەپكارلىرىدىن بىرى بولغان «StrategyPage» تەرىپىدىن 2025-يىلى 8-نويابىردا[1] ئېلان قىلىنغان «ئۇچۇر ئۇرۇشى: كىچىكلەۋاتقان رۇس-سوۋېت تەسىرى» ناملىق ماقالە، رۇسىيەنىڭ سابىق سوۋېت رايونىدىكى ئازىيىۋاتقان تەسىرىنى ۋە بۇ چېكىنىشنىڭ ئارقىسىدىكى كۆپ قەۋەتلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنى چوڭقۇر تەھلىل قىلغان ئالدىن كۆرەرلىككە ۋە قوزغىتىش خاراكتېرىگە ئىگە بىر مۇلاھىزە سۈپىتىدە كۆزگە كۆرۈنمەكتە. دوكلاتتا، ۋىلادىمىر پۇتىن ھاكىمىيىتىدىكى رۇسىيەنىڭ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىنى «خاتالىق» دەپ قارايدىغان رېۋىزىيونىستىك (تۈزىتىش كىرگۈزۈش تەرەپدارى) مەيدانى بىلەن سابىق سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ بۇ مىراسنى رەت قىلىپ، ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغلىشىشى ئوتتۇرىسىدىكى نېگىزلىك زىددىيەت مەركەز قىلىنغان. بۇ ماقالە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنانى ئىشغال قىلىشىغا ئوخشاش ھازىرقى زامان كىرىزىسلىرىنىڭ يىلتىزىنى، پەقەتلا سىياسىي ئارزۇلار بىلەن ئەمەس، بەلكى ھەل قىلىنمىغان تارىخىي جاراھەتلەر، چوڭقۇر مىللىي يېرىلىشلار ۋە ئەۋلادلار ئارا ئاڭ پەرقى قاتارلىق تېخىمۇ قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر بىلەن باغلاپ، بىر پۈتۈن نۇقتىئىنەزەر بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ تەتقىقاتتا، مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئاساسلىق قاراشلىرىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، رۇسىيەنىڭ ئىمپېرىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تىرىشچانلىقىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بوغۇزغا قاپسىلىپ قالغانلىقىنى ۋە بۇ ئەھۋالنىڭ رايونلۇق ۋە دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قانداق قايتىدىن شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش مەقسەت قىلىنىدۇ.
ئىمپېرىيە ئەرۋاھى: ئۆتمۈش سېغىنچى بىلەن رەت قىلىش ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسلىق توقۇنۇش، موسكۋا مەركەزلىك بىر ئىمپېرىيە سېغىنچى بىلەن بۇ مىراسنى قەتئىي رەت قىلىدىغان ئەتراپتىكى مىللەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق ئېڭى ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرمەكتە. رۇسىيە رەھبەرلىكى ۋە خەلقنىڭ مۇھىم بىر قىسمى ئۈچۈن، 1991-يىل بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەتنىڭ يىمىرىلىشى ۋە مىللىي غۇرۇرنىڭ دەخلى-تەرۇزغا ئۇچرىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. بالتىق دۆلەتلىرىدىن تارتىپ ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىگىچە بولغان كەڭ بىر رايوندىكى خەلقلەر ئۈچۈن بولسا، ئۇ يىل ئەسىرلىكتىن قۇتۇلۇشنىڭ ۋە مىللىي كىملىكنىڭ قايتا تۇغۇلۇشىنىڭ باشلانغان ۋاقتىدۇر. بۇ بىر-بىرىگە تامامەن زىت بولغان ئىككى تارىخىي بايان، سابىق سوۋېت رايونىدىكى دېگۈدەك بارلىق سىياسىي ۋە ھەربىي كىرىزىسلارنىڭ ئاستىدا ياتقان ئىدېئولوگىيەلىك يېرىقنى شەكىللەندۈرمەكتە. رۇسىيەنىڭ «تارىخىي خاتالىق» نى تۈزىتىش ئارزۇسى، قوشنىلىرى تەرىپىدىن مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت سېلىش دەپ قارالماقتا ۋە بۇ ئەھۋال مۇقەررەر ھالدا جىددىيچىلىكنى كۈچەيتمەكتە.
بۇ سېغىنچنىڭ ئارقىسىدا ياتقان ئاساسلىق سەۋەب، پەقەتلا قولدىن كەتكەن زېمىنلارلا ئەمەس، بەلكى يوقالغان كىملىك ​​ۋە مەرتىۋىدۇر. سوۋېت ئىتتىپاقى، رۇس مىللىتى ئۈچۈن ئۆزلىرىنى تېخىمۇ چوڭ، ئالەمشۇمۇل ئۇلۇغۋار بىر ۋەزىپىنىڭ ھۆددىگەرى دەپ قارايدىغان بىر قۇرۇلما ئىدى. يىمىرىلىش بىلەن بىرگە بۇ «ئىمپېرىيە كىملىكى» يوققا چىقتى، ئۇنىڭ ئورنىنى 1990-يىللاردىكى ئىقتىسادىي قالايمىقانچىلىق ۋە خەلقئارا ساھەدىكى ئېتىبار مەھرۇملۇقى ئالدى. شۇڭلاشقا، پۇتىننىڭ رېۋىزىيونىستىك سۆزلىمى پەقەت گېئوپولىتىكىلىق نىشاننىلا ئەمەس، بەلكى رۇس جەمئىيىتىنىڭ بىر قىسمى باشتىن كەچۈرگەن بۇ چوڭقۇر پىسخولوگىيەلىك جاراھەتنى ساقايتىش ۋە مىللىي ئىپتىخارنى قايتىدىن تىكلەشنى مەقسەت قىلغان بىر ئىچكى سىياسەت قورالىدۇر. ئەمما بۇ ئەسلىگە كەلتۈرۈش تىرىشچانلىقى، ئىمپېرىيەنىڭ سابىق تەۋەلىكىدىكى خەلقلەرنىڭ مىللىي غۇرۇرى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەتسىزلىك قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئەڭ باشتىلا مەغلۇبىيەتكە مەھكۇمدۇر.
دوكلاتتا توغرا كۆرسىتىلگەندەك، سوۋېت پىلانىنىڭ ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقى، ئۇنىڭ تەبىئىتىدە يوشۇرۇنغان قۇرۇلمىلىق تەڭسىزلىك ۋە رۇس مەركەزلىك قاتلاملىق تۈزۈم ئىدى. نوپۇسنىڭ يېرىمىنىڭ سىلاۋىيان بولماسلىقى ۋە بۇ خەلقلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئۆزلىرىنى «ئىشغال قىلىنغان» دەپ قارىشى، «سوۋېت خەلقلىرىنىڭ قېرىنداشلىقى» شۇئارىنىڭ نەقەدەر سۈنئىي ئىكەنلىكىنىڭ ئىسپاتىدۇر. كوممۇنىست ئىدېئولوگىيەسى، چار پادىشاھلىق دەۋرىدىن مىراس قالغان بۇ ئىمپېرىيە قۇرۇلمىسىنى ئىنتېرناتسىئونالىزملىق بىر سۆزلەم بىلەن يوشۇرۇشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئاستىدا يوشۇرۇنغان رۇس مەدەنىيىتى ۋە سىياسىي ھۆكۈمرانلىقى ھەرگىز يوقالماي كەلگەن ئىدى. شۇ سەۋەبتىن، مەركىزىي ھاكىمىيەت ئاجىزلىغان تۇنجى پەيتتىلا، بۇ سۈنئىي بىرلىك تىكىلگەن يەرلىرىدىن سۆكۈلۈپ، مىللىي كىملىكلەر باستۇرۇلغان يەرلىرىدىن كۈچلۈك بىر شەكىلدە قايتىدىن ئوتتۇرىغا چىقتى.
1991-يىلدىن كېيىنكى زور نوپۇس ھەرىكىتى، بۇ نەزەرىيەۋى ئانالىزنىڭ كونكرېت بىر ئىسپاتىدۇر. دوكلاتتا تەكىتلەنگەندەك، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە كاۋكازدىكى مىليونلىغان رۇس مىللىتىنىڭ ئانا ۋەتەنلىرىگە قايتىشى، بۇ رايونلاردا «رۇس دۇنياسى» نىڭ نەقەدەر تېيىز يىلتىزغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. بۇ كىشىلەر، ئەۋلادلار بويى ياشىغان زېمىنلاردا ئۆزلىرىنى ئۇ يەرنىڭ مەڭگۈلۈك بىر قىسمى دەپ قارىمىدى، ئەكسىچە ئۆزلىرىنى ئىمپېرىيەنىڭ بىر ئالدىنقى بازىسى سۈپىتىدە تونۇپ كەلگەنىدى. ئىمپېرىيە يىمىرىلگەندە بولسا، بۇ بازىلار فۇنكسىيەسىنى يوقاتتى ۋە ئۇ يەردىكى رۇسلار ئۆزىنى تۇيۇقسىزلا يات بىر دۆلەتتە ئاز سانلىق مىللەت قاتارىدا كۆردى. ئىقتىسادىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن قالغانلار بولسىمۇ، ئومۇمىي يۈزلىنىش بۇ ئۈزۈلۈپ كېتىشنىڭ نەقەدەر قەتئىي ۋە ئەسلىگە كەلمەس ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا.
كسېنوفوبىيە (چەت ئەللىكلەرگە ئۆچمەنلىك قىلىش): رۇسىيە ئىمپېرىيە پىلانىنىڭ ئاچىللېس تاپىنى*