جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ قۇرۇلمىسىغا نەزەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۈزۈكلۈكنىڭ كەمچىل بولۇشى تەشكىلاتقا ئېغىر سەلبىي ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئەڭ ئاۋۋال، ئۇ ئەزالار ۋە سىرتقى دۇنيانىڭ تەشكىلاتقا بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىدۇ، بۇ تەشكىلاتنىڭ قانۇنىيلىقىغا گۇمان پەيدا قىلىپ، كىشىلەرنىڭ قاتنىشىش ئاكتىپلىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنىڭ راۋان بولماسلىقى تەشكىلاتنىڭ ئۈنۈمسىزلىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، خاتا قارارلارنىڭ چىقىرىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۇزاق داۋاملاشقاندا، ئەزالار تەشكىلاتتىن ياتلىشىپ، ئىچكى زىددىيەت ۋە پارچىلىنىش كۈچىيىدۇ.
بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئېنىق ۋە سۈزۈك بولۇشنى ئاساسىي پىرىنسىپ قىلغان تەشكىلىي سىياسەتلەرنى تۇرغۇزۇش كېرەك. دائىملىق پائالىيەت ۋە مالىيە دوكلاتلىرىنى ئېلان قىلىش، قارار چىقىرىش جەريانلىرىغا ئەزالارنىڭ قاتنىشىشىنى كاپالەتلەندۈرۈش، ھەمدە رەقەملىك سۇپىلار ئارقىلىق ئۇچۇرلارنى ئوچۇق ھەمبەھرىلەش قاتارلىق تەدبىرلەرنى قوللىنىش لازىم. ئەڭ مۇھىمى، ئوچۇق-ئاشكارىلىق ۋە ھېساب بېرىشچانلىقنى قەدىرلەيدىغان بىر تەشكىلات مەدەنىيىتىنى يېتىلدۈرۈش كېرەك. ساغلام بىر تەشكىلات ئۈچۈن سۈزۈكلۈك بىر تاللاش ئەمەس، بەلكى ئاساسىي زۆرۈرىيەتتۇر.
جامائەت تىپىدىكى تەشكىلاتلار گەرچە كۈچلۈك ھەمكارلىق ۋە كىملىك تۇيغۇسى يارىتالايدىغان بولسىمۇ، ئەمما كىرىزىسلارغا دۇچ كەلگەندە ئىنتايىن ئاجىز ۋە چارىسىز بىر ھالەتكە كېلىپ قالىدۇ. بۇ چارىسىزلىك ئۇلارنىڭ قۇرۇلمىلىق، ئىجتىمائىي ۋە پىسخىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرىدىن كېلىپ چىقىدۇ. جەمئىيەتنىڭ كۈچلۈك بېسىمى، غەيۋەت مەدەنىيىتى ۋە ھەر خىل پىكىرلەرنى باستۇرۇشقا مايىللىقى، كىرىزىس يۈز بەرگەندە مەسىلىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا مۇزاكىرە قىلىنىپ، ئۈنۈملۈك ھەل قىلىنىشىنى توسىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، مەسىلە يوشۇرۇنلۇققا ۋە غەيۋەت-شىكايەتلەرگە كۆمۈلۈپ، ئىچكى پارچىلىنىش ۋە ئىشەنچسىزلىكنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.
بۇ تەشكىلاتلاردا رەھبەر پەقەت بىر باشقۇرغۇچى بولۇپلا قالماي، بەلكى پۈتكۈل جامائەتنىڭ كىملىكى، ئەخلاقى ۋە بىرلىكىنىڭ سىمۋولى دەپ قارىلىدۇ. شۇڭلاشقا، رەھبەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر سەلبىي ۋەقە يۈز بەرگەندە، بۇ پەقەت بىر شەخسنىڭ ياكى تەشكىلاتنىڭ مەسىلىسى بولۇپ قالماي، پۈتكۈل جامائەتنىڭ كىملىك كىرىزىسىغا ۋە قىممەت قارىشىنىڭ تەۋرىنىشىگە سەۋەب بولىدۇ. رەھبەرنىڭ يىقىلىشى بىلەن تەشكىلات ئېغىر ھوقۇق بوشلۇقىغا ۋە قانۇنىيلىق كىرىزىسىغا دۇچ كېلىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، جامائەت تىپىدىكى تەشكىلاتلاردا ئۆزگىرىشكە قارشى تۇرىدىغان كۈچلۈك بىر سىستېمىلىق قارشىلىق مەۋجۇت بولىدۇ. ھازىرقى ھالەتنى قوغداش، يېڭىلىقتىن قورقۇش ۋە كۆنگەن ئادەتلەرگە باغلىنىش قاتارلىق ئامىللار، كىرىزىستىن كېيىنكى ئەسلىگە كېلىش ۋە ئىسلاھاتلارنى ئىنتايىن قىيىنلاشتۇرىدۇ. خاتالىقلاردىن ساۋاق ئېلىش ئورنىغا، كۆڭۈلسىز ۋەقەلەرنى تاللاپ ئۇنتۇش ۋە ئوخشاش خاتالىقلارنى قايتا سادىر قىلىش خەۋپى يۇقىرى بولىدۇ. كەسپىي كىرىزىس باشقۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ كەمچىل بولۇشى، ئۇچۇر قالايمىقانچىلىقى ۋە مەسىلىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇش قاتارلىق ئامىللار ئەھۋالنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ.
كىرىزىسلار نەتىجىسىدە تەشكىلاتنىڭ ئىجتىمائىي كاپىتالى، يەنى كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ تورى ئېغىر دەرىجىدە زىيانغا ئۇچرايدۇ. يوقالغان ئىشەنچنى قايتا تىكلەش ئىنتايىن تەس بولۇپ، بۇ ھەمكارلىقنىڭ ئاجىزلىشىشىغا ۋە مالىيە مەنبەلىرىنىڭ قىسقىرىشىغا ئېلىپ بارىدۇ. پىدائىيلار چېكىنىپ، تالانتلىق كىشىلەر تەشكىلاتتىن ئايرىلىپ، تەشكىلاتنىڭ ھاياتىي كۈچى ئاجىزلايدۇ. بۇ خىل قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلارنى تۈگىتىش ئۈچۈن، شەخسكە تايىنىشنى ئازايتىدىغان مۇئەسسەسەلىشىش، ھوقۇقنى تەقسىملەش، تەنقىدىي پىكىر ۋە كۆپ خىللىقنى قوبۇل قىلىدىغان ساغلام مەدەنىيەت يېتىلدۈرۈش، ھەمدە كەسپىي كىرىزىس باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.
خۇلاسىلىگەندە، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ مەركىزىي رەھبەرلىككە تايىنىشى ۋە ئورگان سۈزۈكلۈكىنىڭ كەمچىل بولۇشى، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ جامائەت ئۇسلۇبىدىكى قۇرۇلمىسىنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىي ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. كۈچلۈك ئىجتىمائىي باغلار ۋە قاتلاملىق تۈزۈم گەرچە ھەمكارلىقنى ۋە يەرلىك كىملىكنى كۈچەيتسىمۇ، ئەمما ئۇ تەنقىدىي پىكىر، سۈزۈكلۈك، مۇئەسسەسەلىشىش ۋە زامانىۋى باشقۇرۇش مېخانىزملىرىنىڭ يېتىلىشىگە توسالغۇ بولىدۇ. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ كىرىزىس پەيتلىرىدە، تەشكىلاتلارنىڭ ئاجىزلىقىنى ئاشۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە ۋە جەمئىيەتتە ئىشەنچنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۇ ئاجىزلىقلارنى تۈگىتىپ، جامائەت قۇرۇلمىسىنىڭ ئىجابىي تەرەپلىرىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، قۇرۇلمىلىق ئىسلاھاتلارنى يولغا قويۇش، دېموكراتىك قاتنىشىشنى كۈچەيتىش، مۇئەسسەسەلىشىش ۋە سۈزۈكلۈك سىياسەتلىرىنى ئومۇملاشتۇرۇش ھەمدە رەھبەرلىك ئىقتىدارىنى كۆپ قاتلاملىق يېتىلدۈرۈش قاتارلىق قەدەملەرنى بېسىش زۆرۈر. سىستېمىلىق ۋە باسقۇچلۇق ئۆزگىرىشلەر ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ئىچكى ھەمكارلىقىنى مۇستەھكەملەپ، زامانىۋى تەشكىلىي ئېھتىياجلارغا تېخىمۇ ياخشى ماسلىشىپ، كىرىزىسلارغا قارشى تېخىمۇ چىداملىق ۋە كۈچلۈك بولالايدۇ.