ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى ھەققىدە قايتا ئويلىنىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
دوكلات خۇلاسىسى
ياۋروپادىكى نوپۇزلۇق تەتقىقات ئورگىنى «ياۋروپا سىياسەت تەتقىقات مەركىزى» (CEPS) نىڭ تەتقىقاتچىسى جەرەن ئەرگەنچ ۋە ئوتتۇرا شەرق تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى رايونلۇق تەتقىقات پىروگراممىسىنىڭ مۇدىرى دەريا گۆچەر تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنىپ، 2025-يىلى 7-ئايدا ئېلان قىلىنغان «ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىنى قايتا ئويلىنىشى» ناملىق بۇ سىياسەت دوكلاتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى مۇھىم بىر تېمىغا چوڭقۇرلاپ كىرگەن. دوكلاتتا، تۈركىيەنىڭ ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى (AK Parti) ھاكىمىيىتى دەۋرىدىكى تاشقى سىياسىتىنىڭ تەدرىجىي ئۆزگىرىشى ۋە دۇنيانىڭ «كۆپ تەرەپلىمىلىك»كە يۈزلىنىشى كەڭ ئارقا كۆرۈنۈش قىلىنىپ، تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى ئەتراپلىق ئانالىز قىلىنغان. بۇ ئەسەر، ياۋروپا ئىتتىپاقى تەتقىقات ساھەسىدە كەڭ تارقالغان «تۈركىيە ئىستراتېگىيەلىك ھالدا خىتايغا يۈزلەنمەكتە» دېگەن يەكۈنگە ئىلمىي گۇمان بىلەن قاراپ، بۇ قاراشنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە چاقىرىدۇ. دوكلاتتا، تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ بىر پۈتۈن، ئورگانلاشقان يۆنىلىش بويىچە ماسلىشىشتىن كۆرە، كۆپرەك پۇرسەتپەرەسلىك ۋە تەۋرىنىش خاراكتېرىگە ئىگە ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. تۈركىيەنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ سۆزلەم، ئورگان ۋە سىياسىي-ئىقتىسادتىن ئىبارەت ئۈچ مۇھىم تۈۋرۈككە تايىنىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. دوكلاتتا يەنە، تۈركىيە سۆزلەملىرىدە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا قارىشىنى قوللاپ، لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنى تەنقىد قىلغان بولسىمۇ، بۇ ئىدىيەۋى ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە ئورگان ئىقتىدارى ياكى ئىستراتېگىيەلىك پىلان بىلەن يېتەرلىك دەرىجىدە قوللاپ-قۇۋۋەتلەنمىگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋردە يۈز بەرگەن ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي كىرىزىسلار، لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ تەدرىجىي ئاجىزلىشىشىغا سەۋەب بولدى. بۇ ۋەزىيەت، خىتاينىڭ باشلامچىلىقىدا يېڭى جەلپ مەركەزلىرى ۋە كۈچ-قۇدرەت مەنبەلىرىنىڭ بارلىققا كېلىشى ئۈچۈن تارىخىي پۇرسەت ياراتتى. دۇنيادا كۆپ خىل كۈچ مەركەزلىرىنىڭ مەيدانغا چىقىشى، «كۆپ قۇتۇپلۇق» (multipolarity) ۋە «كۆپ تەرەپلىمىلىك» (multialignment) ھەققىدىكى مۇنازىرىلەرنى جانلاندۇردى. «كۆپ قۇتۇپلۇق» ئوتتۇرھال كۈچلەر ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ بۇ كۈچ مەركەزلىرىدىن بىرىگە تەرەپدار بولۇشىنى كۆرسەتسە، «كۆپ تەرەپلىمىلىك» بۇ دۆلەتلەرنىڭ كۈچەيگەن گېئوپولىتىكىلىق ۋە گېئو-ئىقتىسادىي رىقابەتتىن كېلىپ چىققان «تەكلىپلەر جېڭى»دە، ئادەتتە تەسەۋۋۇر قىلىنغاندىن كۆپ ھەرىكەت ئەركىنلىكىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شۇڭا، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ۋە كارخانىلىرىنىڭ ئۆز-ئارا مۇناسىۋەتلىرى، خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئوخشىمىغان قاتلاملىرىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
ئەمما، بارلىق ئوتتۇرھال كۈچلەر كۆپ تەرەپلىمىلىككە قاتنىشىش ئىقتىدارى ۋە كۈچى جەھەتتە ئوخشاش سەۋىيەدە ئەمەس. تۈركىيەنىڭ «ئاسىياغا يۈزلىنىشى» نى تەھلىل قىلىش، بۇ خىل ئەركىنلىكنىڭ قانداق شەكىللىنىدىغانلىقى، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا يېتىشىگە توسقۇنلۇق قىلىدىغان چەكلىمە ۋە توسالغۇلارنى چۈشىنىش ئۈچۈن قىممەتلىك بىر تەتقىقات ئۆرنىكىدۇر. 21-ئەسىردىكى تۈركىيەنىڭ تاشقى سىياسىتى رايون ۋە خەلقئارا سەھنىلەردىكى كەسكىن رىقابەتنىڭ چوڭقۇر تەسىرىگە ئۇچرىماقتا. ئون يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان، تۈركىيە بىر تەرەپتىن ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا بىلەن بولغان تارىخىي باغلىنىشىنى ساقلاپ كەلگەن بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان رايونلۇق ۋە يەرشارىلىق كۈچلەر بىلەن يېقىنلىشىشقا ئۇرۇنماقتا. 2000-يىللارنىڭ بېشىدىكى «ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇق» دوكتىرىنىنىڭ ئورنىنى، 2010-يىللاردىن باشلاپ «قوشنىلار بىلەن نۆل مەسىلە» ۋە «يېڭى ئاسىيا» قاتارلىق كۆپ خىل رايونلۇق سىياسەتلەر ئىگىلىدى.
تاشقى كۆزەتكۈچىلەر تەرىپىدىن ئادەتتە «ئاسىياغا يۈزلىنىش» دەپ ئاتالغان بۇ جەريان، تۈركىيەنىڭ قايتا تەشكىللىنىشى ۋە يېڭى مۇناسىۋەتلەر ئورنىتىشىدا كەم دېگەندە ئۈچ ئۆلچەمدە گەۋدىلەندى: بىرىنچى، تۈركىيەنىڭ تاشقى سىياسەت سۆزلەملىرىدە «كۆپ تەرەپلىمىلىك» ئىبارىسى بىلەن بىرگە، لىبېرال خەلقئارا تەرتىپكە قارشى رېۋىزىيىستلىك (تۈزىتىش كىرگۈزۈش) پوزىتسىيەسى ئالدىغا چىقتى. بۇنى تۈركىيەنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قاتارلىق ئورگانلاردىكى پوزىتسىيەسى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى تاشقى سىياسەت مۇنازىرىلىرىدىن ئېنىق كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. « دۇنيا بەشتىن چوڭ» دېگەن شوئار بۇ رېۋىزىيىستلىكنىڭ سىمۋوللۇق ئىپادىسىگە ئايلاندى. ئىككىنچى، تۈركىيەنىڭ تاشقى سىياسەت ۋەكىللىرى، جۈملىدىن پىرېزىدېنت ئەردوغاننىڭ ئۆزى، تۈركىيەنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى، بىرىكس (كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى) ۋە باشقا يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان «يەرشارى جەنۇبى» تەشكىلاتلىرىغا قوشۇلۇش ئېھتىماللىقى ھەققىدە كۆپ قېتىم سىگنال بەردى. بۇ، تۈركىيە تاشقى سىياسىتىنىڭ ئورگان قۇرۇلمىسىدىكى بىر مۇھىم ئۆلچەمنى تەشكىل قىلىدۇ.
ياۋروپا ئەتراپىدىكى خىتاي: ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى دەۋرىدىكى تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى