بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەقىقەت ۋە بىلىم مەلۇم بىر ئىجتىمائىي مۇھىتتا بەرپا بولىدىغان بولۇپ، ئىجتىمائىي شارائىتلارغا ئاساسەن ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. تىبەتلىك بىر پوپقا نىسبەتەن ھەقىقەت ھېسابلىنىدىغان نەرسە ئامېرىكىلىق بىر كارخانىچىغا نىسبەتەن ھەقىقەت ۋە قىممەتسىز ھېسابلىنىشى مۇمكىن. جىنايەتچىنىڭ مەلۇماتى جىنايەتشۇناسنىڭ مەلۇماتى بىلەن تەڭ بولمايدۇ، كونكرېت ھەقىقەت ۋە بىلىم جۇغلانمىسى كونكرېت ئىجتىمائىي مۇھىتقا مۇناسىۋەتلىك، شۇڭلاشقا ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە ئىلمىي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان چاغدا چوقۇم يۇقىرىدا بايان قىلىنغانلارنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق كېرەك (بېرگېر ۋە لۇكمان، 2008:5). كۈنىمىزدە ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە باش كۆتۈرگەن بىلىم چۈشەنچىسى بىلىم ئىشلەپچىقىرىش مۇساپىسىگە ئوبيېكتىپ جەريان سۈپىتىدە ئەمەس، دۇنيانىڭ نىسپىيلىكىنى ئاساس قىلغان جەريان سۈپىتىدە قارايدۇ. بۇ قاراش بويىچە بولغاندا، ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنى ئىجتىمائىي ئىش-ھەرىكەتنى بەلگىلەيدىغان ئومۇمىي قانۇنىيەتلەرنى تېپىپ چىقىش يولى ئارقىلىق ئەمەس، ئىجتىمائىي ئەھۋالنىڭ بارلىق تەرەپلىرىنى نەزەرگە ئالغان ئاساستا چۈشىنىپ ئىزاھلىغىلى بولىدۇ. ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنى ئىزاھلاش ئۇسۇلى دېگەندە، تەتقىقاتقا تېما بولغان ھادىسەنىڭ ئۆزى ۋە باشقا ھادىسىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئوخشاشلىق ۋە پەرقلىقلەرنى تېپىپ چىقىپ ئىزاھلاشنى كۆرسىتىدۇ (يىلدىرىم ۋە شىمشەك، 2000:9). ئىجتىمائىي پەنچىلەر ئىجتىمائىي ھەقىقەتنىڭ مۇقىم شەكىللىرىنى ئەمەس، ئۆزگىرىشچان ئالاھىدىلىكلىرىنى، كىشىلىك مۇناسىۋەت دائىرىسىدە قايتىدىن بەرپا بولغان قۇرۇلمىسىنى ۋە سۇبيېكتىپ قۇرۇلمىلارغا ئەكس ئېتىشىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ھادىسىلەرنى سان-سىپىرلار ئارقىلىق توپلاشتىن باشقا ئۇسۇللارغىمۇ ئېھتىياج ھېس قىلىدۇ. تەتقىقاتچى ئىجتىمائىي ھەقىقەت (ھادىسە)كە كۈلتۈر، مەنە ۋە تىل قاتارلىق ئامىللارنى چىقىش قىلغان ھالدا مۇئامىلە قىلىش لازىم، بۇ ئەھۋال تەبىئىي ھالدا مېتود ۋە بىلىش جەھەتتە كۆپ خىللىقنى تەقەززا قىلىدۇ. ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكى چۈشىنىش ۋە ئىزاھلاش ئۇسۇلىمۇ تەنقىدكە ئۇچرىماقتا، ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم)ئۇسۇلى بىلىم ساھەسىدە كۈچلۈك نوپۇزلۇق ئىگە بولسىمۇ، بۇ ئۇسۇلغا قارىتىلغان تەنقىدلەر بۇرۇنقىلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ئېغىر بولماقتا، چۈشىنىش ۋە ئىزاھلاشنى ئاساس قىلغان نەزەرىيەلەرنىڭمۇ ئەھمىيىتى زور بولماقتا. ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە كۆرۈلگەن بۇ زىتلىق ئىجتىمائىي پەنلەرنى قايتىدىن رەتكە سېلىپ ئىسلاھ قىلىشنى تەقەززا قىلماقتا.
غەرب دۇنياسىدا ئىلىم-پەن ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردە مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى، ئىسلاھاتچىلىق، ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم)ئېقىمى ۋە بۇلارنىڭ نەتىجىلىرى ئۈستىدە مۇنازىرە بولۇۋاتقاندا، شەرق ئىسلام دۇنياسىدا 15-ئەسىرلەردىن كېيىن بىلىمنىڭ بىرمۇ ساھەسىدە كۆرۈنەرلىك تەرەققىيات بارلىققا كەلمىدى. بىلىم ساھەسىدە كۆرۈنەرلىك ئۇتۇق ۋە نەتىجە بارلىققا كەلمەسلىك بىلەن بىرگە، غەربتە ئىلىم-پەن ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن تەرەققىياتلارغا سەل قارالدى. شەرق ئىسلام دۇنياسىغا ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ۋەكىللىك قىلاتتى، سىياسىي ساھەدە ئەڭ پارلاق دەۋرىنى ياشاۋاتقان ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي دۇنيانىڭ ئۆزى توغرىسىدا ئويلىنىش، سوراقلاش ۋە دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا ئىلىم-پەن ساھەسىدە بارلىققا كەلگەن تەرەققىياتلارنى يېقىندىن تەقىب قىلىش ئېھتىياجى بولمىغان. بۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك، بولۇپمۇ 17-ئەسىردىن كېيىن شەرھىي ۋە ھاشىيەلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالغانىدى. قاچانكى سىياسىي ۋە ھەربىي جەھەتتە چېكىنىش كۆرۈلدى، شۇ ۋاقىتتىن ئېتىبارەن ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى دىققىتىنى سىرتقا ئەمەس ئۆزىگە بۇراشقا باشلىدى، ئۆزىنى سوراقلاپ كەمچىلىكى ۋە ئاجىزلىقى ئۈستىدە ئويلىنىشقا يۈزلەندى. شەرق ئىسلام دۇنياسى ئۆزىنى ھېسابقا تارتىپ تەنقىد قىلىش جەريانىدا،  ئىسلام ياخشى چۈشىنىلىپ ئۇنىڭ روھى بويىچە ياشالمىغانلىقتىن ئېغىر بوھرانغا دۇچ كەلگەنلىكىنى خۇلاسىلەپ چىقتى، سىياسىي ساھەدىكى ئاجىزلىقلارنى بولسا ھەربىي ساھەنى قايتىدىن تەرتىپكە سېلىپ يېڭى ھەربىي تېخنىكىلارنى قوبۇل قىلىش ئارقىلىق ھەل قىلغىلى بولىدىغانلىقىغا قارار قىلىشتى. شەرق ئىسلام دۇنياسى غەربنىڭ ھەربىي جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكىنى تەن ئالغاندىن كېيىن ، غەربتىن نېمىلەرنى قوبۇل قىلىپ نېمىلەرنى قىلماسلىق توغرىسىدا كەسكىن مۇنازىرە قىلىشتى، بۇ مۇنازىرىلەر جەريانىدا غەربنىڭ تېخنىكا ۋە بىلىمىنى قوبۇل قىلىپ مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلماسلىقتەك چۈشەنچە نىسبەتەن نوپۇزلۇق ئورۇنغا ئۆتتى. لېكىن 19-ئەسىردىن كېيىن شەرق ۋە ئىسلام دۇنياسىدا ھەر ساھەدە ئومۇميۈزلۈك چېكىنىش بارلىققا كەلدى، جەمئىيەتنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىدە مەيدانغا كەلگەن بۇ مەسىلىلەرنى چۈشىنىپ ئىزاھلاش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن ئەنئەنىۋى بىلىم چۈشەنچىسىگە مۇراجىئەت قىلىنمىدى، ھەممىدىن مۇھىمى ئەنئەنىۋى ئىلىم مۇئەسسەسىلىرىمۇ پالەچ ھالغا چۈشۈپ قالغانىدى.