خىتاينىڭ ئالتېرناتىپ دۇنيا تەرتىپى ئامېرىكا ئۇنىڭدىن نېمىلەرنى ئۆگىنىشى كېرەك؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەرجىمە قىلغۇچى: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئېلىزابېت ئېكونومى
Elizabeth Economy
مەنبە: Foreign Affairs, Volume 103, Number 3, 2024 May and June
ھازىر خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ دۇنيانى قايتا قۇرۇش ئارزۇسى ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان ھەقىقەتكە ئايلاندى. ئۇ ۋاشىنگتوننىڭ ئىتتىپاقداشلىق تورىنى بۇزۇپ، خەلقئارالىق تەشكىلاتلاردىن ئۆزى «غەربچە» دەپ رەت قىلىدىغان قىممەت قاراشلارنى چىقىرىۋەتمەكچى، ئامېرىكا دوللىرىنى تەختىدىن چۈشۈرۈپ، ۋاشىنگتوننىڭ مۇھىم تېخنولوگىيەلەر ئۈستىدىكى كونتروللۇقىغا خاتىمە بەرمەكچى بولۇۋاتىدۇ. ئۇنىڭ يېڭى كۆپ قۇتۇپلۇق تەرتىپىدە، خەلقئارالىق ئورگانلار ۋە نورملار خىتايچە ئورتاق بىخەتەرلىك قارىشى، ئىقتىسادىي تەرەققىيات، دۆلەت بەلگىلىگەن سىياسىي ھوقۇقلار ۋە خىتاي تېخنولوگىيەسى ئاساسىغا قۇرۇلىدۇ. خىتاينىڭ رەھبەرلىك ئورنىغا ئېرىشىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىنىڭ ھاجىتى قالمايدۇ. ئۇنىڭ مەركىزىي ئورنى كاپالەتكە ئىگە بولىدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ دېيىشىچە، بۇ دۇنيا ۋۇجۇدقا چىقىشقا ئاز قالدى. ئۆتكەن يىلى دېكابىردىكى تاشقى ئىشلار خىزمىتى يىغىنىدا، ئۇ بېيجىڭنىڭ (ھۆكۈمەت ئاخبارات ئورگىنىنىڭ سۆزى بويىچە) «ئىشەنچلىك، ئۆزىگە تايىنىدىغان، ئوچۇق-ئاشكارا ۋە كەڭ قورساق چوڭ دۆلەت» بولۇپ، «خەلقئارالىق ھەمكارلىق ئۈچۈن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سۇپىنى قۇرغانلىقى» ۋە «خەلقئارالىق سىستېمىنى ئىسلاھ قىلىشتا يېتەكچى رول ئوينىغانلىقى» بىلەن ماختاندى.
ئۇ ئۆزىنىڭ دۇنيا تەرتىپى ھەققىدىكى چۈشەنچىسىنىڭ – «ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق كەلگۈسى جەمئىيىتى» نىڭ – «خىتاي تەشەببۇسى» دىن تەرەققىي قىلىپ  «خەلقئارالىق بىردەكلىك»كە ئايلانغانلىقىنى، بۇنىڭ تۆت خىتاي پىروگراممىسى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇلار بىر يول، بىر بەلباغ  پىلانى، دۇنياۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى، دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى ۋە دۇنياۋى مەدەنىيەت تەشەببۇسىدىن ئىبارەت.
ئادەتتە، خىتايدىن باشقىلارنىڭ بۇنداق ھاكاۋۇرانە، ئۆزىنى ماختايدىغان جاكارلىرىغا پەرۋا قىلىنمايدۇ ياكى رەت قىلىنىدۇ، بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەسىنىڭ جەلپ قىلىش كۈچىنى تۆۋەن چاغلاشقا مايىل ئامېرىكا ئەمەلدارلىرىمۇ شۇنداق قىلىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبىنى چۈشىنىش ئاسان. خىتاينىڭ كۆپلىگەن پىلانلىرى مەغلۇپ بولۇۋاتىدۇ ياكى تەتۈر تەسىر پەيدا قىلىۋاتىدۇ. خىتاينىڭ قوشنىلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ۋاشىنگتونغا يېقىنلاشماقتا، ئىقتىسادى ئاجىزلاشماقتا. خىتاينىڭ ئۇرۇشخۇمار «بۆرە جەڭچى» دىپلوماتىيە ئۇسلۇبى شى جىنپىڭنى مەمنۇن قىلغان بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ خىتاينى چەت ئەللەردە ئانچە كۆپ دوستقا  ئېرىشتۈرەلمىدى. تەتقىقاتلار خىتاينىڭ دۇنيا مىقياسىدا ئومۇميۈزلۈك ئۆچ كۆرۈلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىۋاتىدۇ.
2023-يىلى Pew تەتقىقات مەركىزىنىڭ ئالتە قىتئەدىكى 24 دۆلەتتە خىتاي ۋە ئامېرىكاغا بولغان پوزىتسىيەنى تەكشۈرۈش تەتقىقاتىدا، پەقەت 28 پىرسەنت كىشىنىڭ بېيجىڭغا قارىتا ياخشى قاراشتا ئىكەنلىكى، 23 پىرسەنت كىشىنىڭلا خىتاينىڭ دۇنيا تىنچلىقىغا تۆھپە قوشقانلىقىنى ئېيتقانلىقى مەلۇم بولغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، تەخمىنەن 60 پىرسەنت كىشى ئامېرىكاغا قارىتا ئىجابىي قاراشتا ئىكەن، 61 پىرسەنت كىشى ۋاشىنگتوننى تىنچلىق ۋە مۇقىملىققا تۆھپە قوشتى دەپ قارايدىكەن.
ئەمما شى جىنپىڭنىڭ بۇ تەسەۋۋۇرلىرى كۆرۈنگىنىدىن تېخىمۇ كۈچلۈك. خىتاينىڭ تەكلىپلىرى ھازىرقى تەرتىپتىن نارازى ۋە چەتكە قېقىلغان نۇرغۇن دۆلەتلەرنى كۈچكە ئىگە قىلىدۇ، شۇنداقلا ۋاشىنگتون ھازىر ئالاھىدە مۇئامىلە قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭمۇ خەلقئارالىق ئورنىنى ساقلاپ قالىدۇ. خىتاينىڭ تەشەببۇسلىرى ھەر قايسى دۆلەتنىڭ ھۆكۈمىتى ۋە خەلقىگە قەدەر يېتىپ بارىدىغان ئەتراپلىق، تولۇق مەنبەلىك ۋە تەرتىپلىك ئىجرا قىلىش ئىستراتېگىيەسى بىلەن كۈچلەندۈرۈلدى. بۇ ئۇسۇللار خىتاينى، بولۇپمۇ بەزى كۆپ تەرەپلىك تەشكىلاتلار ۋە دېموكراتىك بولمىغان دۆلەتلەرنىڭ يېڭى قوللىشىغا ئېرىشتۈردى.  خىتاي ئۆزىنى ئىجابىي ئۆزگىرىشنىڭ ئەلچىسى قىلىپ كۆرسىتىش، ئامېرىكانى بولسا ھېچكىم ياقتۇرمايدىغان مەۋجۇت ۋەزىيەتنىڭ قوغدىغۇچىسى قىلىپ كۆرسىتىشتە مۇۋەپپەقىيەت قازانماقتا.
ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەسىنى رەت قىلىشنىڭ ئورنىغا ئۇنىڭدىن ئۆگىنىشى كېرەك. بۇ ئۇزاق مۇددەتلىك رىقابەتتە غەلىبە قىلىش ئۈچۈن، ئامېرىكا خىتاي ئىگىلىۋالغان ئۆزگىرىش رەھبەرلىكىنى قولغا كەلتۈرۈشى كېرەك. ۋاشىنگتون ئۆزىنىڭ يېڭى خەلقئارالىق سىستېما ۋە شۇ سىستېما ئىچىدىكى ئامېرىكانىڭ رولى توغرىسىدىكى قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ۋە ئىلگىرى سۈرۈشى كېرەك. بۇ سىستېما ئوخشىمىغان ئىقتىسادىي سەۋىيە ۋە سىياسىي تۈزۈملەرگە ئىگە دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خىتايغا ئوخشاش، ئامېرىكامۇ ئىچكى بىخەتەرلىك ۋە تاشقى رەھبەرلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان تېخنولوگىيە، ھەربىي ۋە دىپلوماتىك ئاساسلارغا چوڭقۇر مەبلەغ سېلىشى كېرەك. شۇنداقتىمۇ، بۇ رىقابەتكە كىرىشكەندە، ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى يېقىنقى مەزگىلدىكى ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتنى مۇقىملاشتۇرۇشنىڭ ئامېرىكانىڭ ئاخىرقى نىشانىغا توسالغۇ بولمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئۇنىڭغا پايدىلىق ئىكەنلىكىنى چۈشىنىشى كېرەك. ئۇلار ئۆتكەن يىلى بايدىن بىلەن شى جىنپىڭ ئوتتۇرىسىدا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىننى ئاساس قىلىپ، خىتايغا قارشى قۇترىتىدىغان سۆزلەرنى ئازايتىپ، تېخىمۇ ئۈنۈملۈك دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىشى كېرەك. بۇنداق قىلغاندا، ئامېرىكا ئەڭ مۇھىم ئىشىغا، يەنى ئۇزاق مۇددەتلىك رىقابەتتە غەلىبىنى قولغا كەلتۈرۈشكە دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرەلەيدۇ.
مەن ھازىر ئېنىقكۆرۈۋاتىمەن