كىشىلىك تىپ ۋە خاراكتېر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

(بەزى كىتابلارنى ئوقۇش جەريانىدا قالدۇرۇلغان خاتىرە)
مەخسۇم | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
كىشىلىك تىپ (Personality): بىر ئىنساندا بار بولغان ئەقلىي، روھىي، ئىجتىمائىي سۈپەتلەرنىڭ يىغىندىسىدۇر. ياكى بىر ئىنساندىكى جىسمانىي، روھىي، تۇغما( ئۆزگەرمەس) ياكى يېتىلگەن (ئۆزگىرىدىغان) سۈپەت-خاراكتېرلار، ئۆرپ-ئادەت، قىممەت قاراش ۋە ھېسسىيات قاتارلىقلارنىڭ بىرىكمىسىنىڭ باشقىلار بىلەن بولغان ئىجتىمائىي ئالاقىدە ئىپادىلىنىشىدۇر.
بۇلاردىن خاراكتېر كۆپرەك تۇغۇلما، ئۆزگەرمەس، بار خۇي – پەيل، مىجەزنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، باشقا ئالاھىدىلىك ۋە سۈپەتلەر چوڭ بولۇشقا ئەگىشىپ يېتىلىپ ھەم ئۆزگىرىپ، كىشىلىك تىپنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ پىسخولوگىيەنىڭ بىر تەتقىقات ساھەسىدۇر.
پىسخولوگلار كىشىلىكنى تەتقىق قىلىشتا ھەرخىل مېتودلارنى ئاساس قىلغان بولۇپ، شۇلارغا ئاساسەن نەچچە ئېقىمغا ئايرىلغان. مەسىلەن: ھېپوكراتنىڭ تۆت خىل مىزاج نەزەرىيەسى بىيولوگىيەلىك نۇقتىنى ئاساس قىلغان. كىرچمىرنىڭ سېمىز-ئورۇق-چېنىققان-تەۋەسىز نەزەرىيەسى فىزىيولوگىيەلىك (جىسمانىي) نۇقتىنى ئاساس قىلغان. فروئىد ۋە ئۇنىڭ شاگىرتلىرى بولسا پىسخىك ئانالىز نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلغان ۋە باشقىلار.
تۆۋەندە بىز خاراكتېرنى ئاساس قىلغان بەزى نەزەرىيەلەر بىلەن تونۇشۇپ چىقىمىز (يۇقىرىدا دېيىلگەن ھېپوكراتنىڭ تۆت مىزاج نەزەرىيەسى مۇشۇ كاتېگورىيەگە تەۋەدۇر).
يېقىنقى زاماندا خاراكتېرنى پىسخىك ئانالىز نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلغان ئالىملاردىن بىرى فىروئىدنىڭ شاگىرتى كارل يوڭ بولۇپ، ئۇنىڭ قارىشىچە ئىنسانلار ئىككى خىل چوڭ تۈرگە ئايرىلغان. بۇلار:
1 . تاش مىجەز  2 . ئىچ مىجەز.
بۇ ھەر ئىككى خىل تۈرگە ئىنساندا بولىدىغان تۆت خىل ھالەت تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇلار بولسا: تەپەككۇر(ئەقىل)، ۋىجدان(ھېسسىيات)، سەزگۈ ۋە تۇيغۇ. شۇنداق بولغاندا بۇلارنىڭ تۈرلىنىشىدىن تۆت خىل تىپ شەكىللىنىدۇ. بۇلار: 1. تاش مىجەز مۇتەپەككۇر، 2. تاش مىجەز ھېسسىياتچان، 3. تاش مىجەز سەزگۈر،  4. تاش مىجەز تۇيغۇن، 5. ئىچ مىجەز مۇتەپەككۇر، 6. ئىچ مىجەز ھېسسىياتچان 7. ئىچ مىجەز سەزگۈر 8. ئىچ مىجەز تۇيغۇن.
يوڭدىن كېيىن مايرز ۋە بۇرگىر دېگەن ئىككى ئالىم يوڭنىڭ نەزەرىيەسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ، MBTI كىشىلىك كۆرسەتكۈچى ۋە بىر قاتار سىناق سوئاللىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئىنچىكىلىكى بىلەن تونۇلغان ۋە ئېتىراپقا ئېرىشكەن. بۇلار يوڭنىڭ نەزەرىيەسىنى ئۆزگەرتىپ مۇنداق 4 خىل ھالەتنى ئوتتۇرىغا قويغان:
1  . ئىنساننىڭ سىرتقى ئالەم بىلەن بولغان مۇئامىلىسىگە قاراپ تاش مىجەز(Extrovert) ۋە ئىچ مىجەز(Introvert)
2 . سىرتتىن ئۇچۇر قوبۇل قىلىش ئۇسۇلىغا قاراپ سەزگۈر(Sensor) ۋە تۇيغۇن(Intuitives)
3 . قارار چىقىرىشتىكى ھۆكۈمران ئورۇنغا قاراپ ئەقلىي(Thinking) ۋە ھېسسىياتچان(Feeling)
4 . ھاياتقا ۋە كىشىلەرگە تۇتقان مۇئامىلىسىگە قاراپ ھۆكۈمدار(Judging) ۋە ھەكىم(Perceiving)
ئاندىن مۇشۇ تۆت خىل ھالەتنىڭ ئۆزئارا جەدۋەللىشىشىدىن جەمئىي 16 خىل تىپنى تۈرلەپ چىققان.
خاراكتېرگە ئاساسەن كىشىلىك تۈرلىرىنى ئايرىپ چىققان يەنە بىر ئېقىم فىرانسۇز ئالىمى رېنىي لېسون ۋە ئۇنىڭ گوللاندىيەلىك ھەمراھلىرى ئېقىمى بولۇپ، بۇلارنىڭ خاراكتېر نەزەرىيەسى(Characterology) دەپ ئاتالغان. بۇ نەزەرىيەدە تىپقا ئايرىشتا ئۈچ مۇھىم ئاساس بولۇپ، بۇلار:
1 . تەسىرچانلىق. يەنى كىشىنىڭ بىرەر سىرتقى تەسىردىن تەسىرلىنىش ۋە ھاياجانلىنىشىنىڭ يۇقىرى تۆۋەنلىكى
2 . ئاكتىپچانلىق. يەنى كىشىنىڭ ئۆزىدە بار بولغان ئىش قىلىش ۋە ھەرىكەتكە بولغان قىزغىنلىقىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكى
3 . ئىزچىللىق. يەنى كىشىنىڭ تەسىرگە ئۇچرىغاندىن كېيىنكى ئىنكاسنىڭ ئۇزۇن-قىسقا ۋە ئىزچىللىقىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكى
بۇ نەزەرىيەدە يۇقىرىقى ھەر تۆت خىل ئەھۋالنىڭ يۇقىرى تۆۋەن ئىككى خىل ھالىتى بولۇپ، تۈرلىگەندە جەمئىي سەككىز خىل تىپ شەكىللەنگەن. بۇ نەزەرىيەنىڭ ئەۋزەللىكى كىشىلەرنىڭ قانداق ئىش ياكى خىزمەتكە ماس كېلىدىغانلىقىنى بەلگىلەشتە قوللىنىشقا بولىدۇ. بۇلارنىڭ تەپسىلىي بايانى تۆۋەندىكىدەك:
1 . توساۋ. يەنى تەسىرچانلىقى ، ئاكتىپچانلىقى ۋە ئىزچىللىقى يۇقىرى. بۇ تىپتىكىلەر ئۈمىدۋار، ئىرادىلىك كەسكىن، زېھنى ئوچۇق كېلىدۇ. ھەرىكەتچان، ئۇزۇنغا داۋاملىشىدىغان خىزمەتلەرنى داۋاملاشتۇرۇپ قىلالايدۇ. نىزامچان كېلىدۇ. سىياسەتكە، تارىخقا قىزىقىدۇ، تەجرىبە ئېلىشقا قىزىقىدۇ. ئۆز پىرىنسىپلىرىغا، كۆز قاراشلىرىغا سادىق. بۇنداقلار چوڭراق سىياسىي ۋە باشقۇرۇش تىپىدىكى خىزمەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىشقا ماس كېلىدۇ. بولۇپمۇ سىياسىي، قانۇنىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن تۇراقسىز تولا ئۆزگىرىدىغان مۇھىتتا ئىستراتېگىيەلىك رول ئېلىشقا تېخىمۇ شۇنداق. يېڭى قۇرۇلغان شىركەتلەرنى باشلاپ ئېلىپ مېڭىشقىمۇ ماس كېلىدۇ. بۇنداقلارنى كىچىك ئىشلارغا سالمىغان ياخشى. سەلبىي تەرەپلىرىدىن ئۆزى ئىشلەيدىغان ئورۇندا ئۆزى ئۈمىد قىلغان ئارزۇ قىلغان نەرسىلەرگە ئېرىشەلمىسە مەسىلە پەيدا قىلىشى مۇمكىن.
2 . ئاچچىقى يامان. يەنى تەسىرچانلىقى يۇقىرى، ئاكتىپچانلىقى يۇقىرى، ئىزچىللىقى تۆۋەن. بۇ تىپتىكىلەر ئاسان تەسىرلىنىدۇ، ھاياجانلىنىدۇ. ھەرىكەتكە، ئىشقا مايىلراق كېلىدۇ. توساۋ تىپقا ئوخشاپراق كېتىدۇ، ئەمما ئۇزۇن داۋاملىشىدىغان ئىزچىللىقى يۇقىرى ئىشلارنى قىلالمايدۇ. ھېسسىياتىنى ھەرىكەت بىلەن ئىپادىلەشكە مايىل. ئۆزگىرىشچان، ئاسان غەزەپلىنىپ، ئاسان رازى بولىدۇ. جىسمانىي ئىشلارغا بەكرەك ئامراق ھەم ماس كېلىدۇ . سىياسەتكە، باشقۇرۇش، پىلان تۈزەش ئىشلىرىغا ماس كەلمەيدۇ.