ۋابانىڭ يەر شارىلىشىش، مىللەتچىلىك ۋە ئاۋامپەز سىياسەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارىق ئوغۇزئوغلۇ
ھازىر « كوۋىد – 19 » دەپ ئاتالغان كورۇنا ۋاباسى پۈتۈن دۇنيا دۇچ كەلگەن ئەڭ چوڭ مەسىلە بولۇپ قالدى. بۇ ۋابانىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان دۆلەت يوق دېيەرلىك. مەيلى ۋابا دەسلەپتە كۆرۈلگەن خىتاي بولسۇن، مەيلى مەزكۇر ۋابا سەۋەبىدىن ئەڭ ئېغىر ئۆلۈم ۋەقەلىرى كۆرۈلگەن ئىتالىيە بولسۇن، ھەممەيلەن دېگۈدەك ئومۇميۈزلۈك سەپەرۋەرلىك ھالىتىگە ئۆتۈپ كۈچىنىڭ يېتىشىچە ۋابانىڭ ئىقتىسادىي ۋە باشقا ساھەلەردە پەيدا قىلغان تەسىرلىرىنى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈرۈشكە تىرىشىۋاتىدۇ.
ۋابانىڭ چېگرا دەخلىسىگە ئۇچرىمايدىغانلىقى ۋە قىسقا ۋاقىت ئىچىدە دۇنيانىڭ ھەممە تەرىپىدە كۆرۈلۈشى، يەر شارىلىشىش مۇساپىسىنىڭ ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىگە بولغان نارازىلىقىنى كۈچەيتىۋەتتى. زامان ۋە ماكان جەھەتتىكى توسالغۇلارنىڭ يوقىلىشى بىلەن كىشىلەرنىڭ، تاۋارلارنىڭ، مەبلەغ، مۇلازىمەت ۋە تېخنىكىلارنىڭ تېز سۈرئەتتە دۆلەتلەر ئارا ئايلىنىشىدىن دېرەك بېرىدىغان يەر شارىلىشىش ئۈستىدە قايتا ئويلىنىشنى تېخىمۇ ئەۋج ئالدۇردى.
بۇنىڭ ئىككى مۇھىم سەۋەبى بار. بىرىنچى، ئۆز ئارا بېقىنىشنىڭ كۈچىيىشى نەتىجىسىدە دۇنيانىڭ بىر چېتىدە يۈز بەرگەن ئىقتىسادىي كىرىزىس، تەبىئىي ئاپەت ياكى ئىنسان پاجىئە دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا ناھايىتى تېز ھېس قىلىنىدۇ. دۆلەتلەر ئارا ساياھەتنىڭ قولايلىق بولۇشى ۋىرۇسنىڭ تارقىلىشىدىكى ئەڭ مۇھىم سەۋەب دەپ قارىلىدۇ.
ئىككىنچىدىن، يەر شارىلىشىش، يەر شارى خاراكتېرلىك تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالغان ۋە بۇ زەنجىرنىڭ ئېقىش يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان دۆلەتلەرنى كۈچەيتسىمۇ، ئۇنىڭدىن باشقا دۆلەتلەرنى ئىچىدىن ۋەيران قىلىۋاتىدۇ ۋە ئۇلارنى باشقا ئەللەرگە تېخىمۇ بېقىندى ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇۋاتىدۇ. بىز كورۇنا ۋىرۇس نەتىجىسىدە، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئېغىر دەرىجىدە ئاستىلىشىنىڭ باشقا ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنى ئاستىلىتىۋاتقانلىقىنى كۆردۇق.
بۇنىڭغا ماس ھالدا، ۋىرۇسنىڭ پەس كويغا چۈشۈشى ئۈچۈن ئېلىنغان تەدبىرلەر مىللىي دۆلەت ئېڭىنى يېقىن كېلەچەكتە تېخىمۇ كۈچلەندۈرىدىغاندەك تۇرىدۇ. نۇرغۇن گەرچە ئەللەردە يۈرگۈزۈلۈۋاتقان كوچا چىقىشنىڭ مەنئى قىلىنىشى، ئىجتىمائىي ئارىلىق ساقلاش ئۇسۇلى، كارانتىن ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش تەدبىرلەر ئىقتىسادىي جەھەتتىن چېكىنىشكە ۋە كىرىزىسقا سەۋەب بولسىمۇ، لېكىن مىللىي دۆلەت ئېڭىنى كۈچەيتىۋاتىدۇ.
شەخسلەرنىڭ بىرەر ئەقىل بىلەن ئىش قىلىدىغان ئىستېمالچى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن نىئولېبرال ئېيتىلمىلار، شەخسلەرنىڭ جىسمانىي بىخەتەرلىكىنى ۋە ئىجتىمائىي ئورۇن يارىتىش ئۇرۇنۇشلىرىنى ھەممىدىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويىدىغان ئىجتىمائىي مەۋجۇدىيەت ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئېيتىلمىلار ئالدىدا كۈنسېرى ئېرىپ كېتىۋاتىدۇ. بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي پاراۋانلىقنىڭ كاپالىتى سۈپىتىدە دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىساد، سىياسەت ۋە ھاياتنىڭ باشقا ساھەلىرىدە ئوينايدىغان رولى ئىلگىرىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۈچىيىدىغاندەك تۇرىدۇ. مۇھىم مەسىلىگە دۇچ كەلگەن ۋاقتىمىزدا ياردەم كۈتۈۋاتقان ئوبيېكتىمىزھازىرمۇ دۆلەت. كورۇنا ۋىرۇس ۋاباسى، بىخەتەرلىكنى ئاساس قىلغان ۋە ئىقتىسادقا قول تىقالايدىغان دۆلەت چۈشەنچىسىنى كۈچلەندۈرۈشى مۇمكىن.
بۇنىڭدىن كېيىن يەر شارىلىشىشنىڭ ئېلېكتىرونىك مۇھىتتا تېخىمۇ پائال ھالەتكە ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، دۆلەت جىسمانىي دۇنيادا ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى كۆزگە كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈرىدۇ. جىسمانىي يەر شارىلىشىشنىڭ تارىيىشىغا ئەگىشىپ، ئېلېكتىرونلۇق مۇھىتتىكى يەر شارىلىشىش كېڭىيىدۇ. ھازىر پۈتۈن دۇنيا ئىجتىمائىيلىشىش باسقۇچىنى باشتىن ئۆتكۈزۈۋاتىدۇ. ھەممىمىز بىراۋنىڭ ۋىرۇس ۋاكسىنىسىنى تېپىشىنى تۆت كۆز بىلەن كۈتۈۋاتىمىز. كىرىزىسقا قارشى كۈرەشتىكى مۇۋەپپەقىيەت ئۈلگىلىرىنى قىزىقىش ئىچىدە كۆزىتىۋاتىمىز. پەرقلىق مىللەتلەردىن بولغان كىشىلەر بىر دورىخانا ۋە تاللا بازارلىرى ئالدىدا ئوخشاش شەكىلدە ئۆچرەت ساقلاۋاتىدۇ. ھەممىمىز بۇ كۈنلەردە پۈتۈن كۈچى بىلەن خىزمەت قىلىۋاتقان سەھىيە خادىملىرىغا ئوخشاش شەكىلدە مىننەتدارلىقىمىزنى ئىپادىلەۋاتىمىز.
جىسمانىي ھاياتىمىز ھەم جىسمانىي ساغلاملىقىمىزنى، ھەم يەرلىكتىكى ئىقتىسادىي ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىمىزنى ئۆز ئىچىگە ئالسا؛ مەۋھۇم تور دۇنياسىدىكى تۇرمۇشىمىز ئىجتىمائىي ئورنىمىزنى، يەر شارىلاشقان دۇنيانىڭ بىر قىسىمى بولۇش ئارزۇيىمىزنى، ئۆيىمىزدە توردا ئىشلەش ئارقىلىق پۇل تېپىش ئىقتىدارىمىزنى ئىپادىلەيدۇ. دۆلەت ئالدىنقىسىدا تەمىنلىگۈچى رولىنى كۈچلۈك شەكىلدە نامايان قىلىدۇ. كېيىنكىسىدە بولسا، مەسىلە پەيدا قىلغۇچىلارنى ئەدەپلەيدىغان رولنى ئوينىسىمۇ، ئەمما بۇ مەۋھۇم دۇنياغا ھەرگىز توسالغۇ بولمايدۇ.
كورۇنا ۋىرۇس كەلتۈرۈپ چىقارغان يەنە بىر مۇنازىرە شۈبھىسىزكى، كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسەتنىڭ ئىستىقبالى ھەققىدە بولىدۇ. گەرچە يەر شارىلىشىشقا قارشى تۇرۇش جەھەتتە مىللەتچى ئېيتىلمىلار بىلەن ئوخشاشلىققا ئىگە بولسىمۇ، لېكىن كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسەتنىڭ باشقا ئالاھىدىلىكلىرى بار. يېقىنقى مەزگىللەردە نۇرغۇن دۆلەتلەردە باش كۆتۈرگەن « چەتئەللىكلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇشىغا شۈبھە بىلەن قارايدىغان، ئىگىلىك ھوقۇقىنى دۆلەت سىرتىدىكى كۈچلەر تەڭ بەھرىمەن بولۇشنى تەنقىد قىلىدىغان، كۆپ خىل كۇلتېرگە ئىگە بولۇشقا ۋە يەر شارىلىشىشقا قارشى تۇرىدىغان » ئاشقۇن ئوڭچىل ۋە سولچىل ئاۋامپەز ئىدىيەلەر قىسقا مۇددەت ئىچىدە تېخىمۇ ئەۋج ئالىدىغان بولسىمۇ، ئەمما ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىل نەزەردە تۇتۇلغاندا ئۇلارنى تېخىمۇ كۆپ قىيىنچىلىقلار كۈتمەكتە.