رۇسىيە – ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ گېئوپولىتىك، ھەربىي ۋە مەدەنىيەت قاتلاملىرى ئۈستىدە ئۇنىۋېرسال مۇھاكىمە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2022-يىلى 24-فېۋرالدا رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىشى، ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى بىر ھەربىي توقۇنۇشلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئەڭ چوڭ سىناققا دۇچ كېلىشى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئۇرۇش سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىنكى «تارىخنىڭ ئاخىرلىشىشى» توغرىسىدىكى خام خىياللارنى بەربات قىلىپ، «تارىخنىڭ قايتىپ كەلگەنلىكى»نى، يەنى ئىمپېرىيەۋى كېڭەيمىچىلىك بىلەن مىللىي ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئوتتۇرىسىدىكى كونا كۈرەشنىڭ يېڭىدىن جانلانغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى سېرخى پلوخىي (Serhii Plokhy) ئوتتۇرىغا قويغاندەك، بۇ ئۇرۇش ئەسلىدە 2014-يىلى قىرىمنىڭ ئىشغال قىلىنىشى بىلەن باشلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ يىلتىزى 1991-يىلدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىدىنمۇ بۇرۇنقى تارىخىي قاتلاملارغا تۇتىشىدۇ. مەزكۇر ماقالىدە، 2026-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ئېلان قىلىنغان ئەڭ يېڭى ئىلمىي مەنبەلەر، ئىستراتېگىيەلىك ئانالىزلار ۋە مەدەنىيەت ھادىسىلىرى ئاساسىدا، ئۇرۇشنىڭ تارىخىي سەۋەبلىرى، بەشىنچى يىلىغا قەدەم قويغان ھەربىي ۋەزىيىتى، ئۇكرائىنا مىللىي كىملىكىنىڭ ئەدەبىيات ئارقىلىق قايتا قۇرۇلۇشى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى كەلگۈسى يۈزلىنىشلىرى چوڭقۇر تەھلىل قىلىنىدۇ.[1][2][3]
تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە ئىمپېرىيەنىڭ يىمىرىلىش جەريانى
رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان ھۇجۇمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى تارىخىي مۇناسىۋەتنىڭ ماھىيىتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش زۆرۈر. سېرخى پلوخىي ئۆزىنىڭ «ياۋروپا دەرۋازىسى:  ئۇكرائىنا تارىخى» (The Gates of Europe:  A History of Ukraine) ناملىق ئەسىرىدە كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، ئۇكرائىنا ئەزەلدىن شەرق بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى بىر «دەرۋازا» رولىنى ئويناپ كەلگەن بولۇپ، بۇ جۇغراپىيەلىك ئورۇن ئۇنىڭغا مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش پۇرسىتى بەرگەن، ھەم ئۇنى ئىمپېرىيەلەرنىڭ كۈرەش مەيدانىغا ئايلاندۇرغان. رۇسىيە پرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ «ئۇكرائىنا ۋە رۇسىيە بىر خەلق» دېگەن تارىخىي سەپسەتىسىگە قارىتا، تارىخچىلار كىيېۋ رۇسى (Kyivan Rus‹) دەۋرىدىن تارتىپ شەكىللەنگەن ئۆزگىچە سىياسىي مەدەنىيەتلەرنىڭ پەرقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.[4][5][6]
سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1991-يىلى پارچىلىنىشى، نۇرغۇن كىشىلەر ئويلىغاندەك بىر ئىمپېرىيەنىڭ ئاخىرقى نۇقتىسى ئەمەس، بەلكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان پارچىلىنىش جەريانىنىڭ باشلىنىشى ئىدى. تىموتى سنايدېر (Timothy Snyder) ۋە پلوخىيغا ئوخشاش ئالىملارنىڭ قارىشىچە، رۇسىيە ئۆزىنى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بىردىنبىر ۋارىسى دەپ قاراپ، ئۇكرائىنانىڭ مۇستەقىللىقىنى ھەرگىز تولۇق ھەزىم قىلالمىغان. بولۇپمۇ 1994-يىلدىكى «بۇداپېشت ئەسلەتمىسى» (Budapest Memorandum)  ئارقىلىق ئۇكرائىنانىڭ دۇنيادىكى ئۈچىنچى چوڭ يادرو قوراللىرى ئامبىرىدىن ۋاز كېچىشى، بۈگۈنكى كۈندىكى بىخەتەرلىك كىرىزىسىنىڭ ئەڭ چوڭ تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. ئەينى ۋاقىتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، بۈيۈك بىرىتانىيە ۋە رۇسىيە ئۇكرائىنانىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىگە كاپالەتلىك قىلغان بولسىمۇ، بۇ كاپالەتنىڭ ئەمەلىي كۈچى يوقلۇقى 2014-يىلى ۋە 2022-يىلى ئىسپاتلاندى.[7][8]
2014-يىلدىكى «ھۆرمەت ئىنقىلابى» (Revolution of Dignity) ياكى «مەيدان ھەرىكىتى» (Euromaidan)، ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ ياۋروپا بىلەن بىرلىشىش ئارزۇسىنىڭ يۇقىرى پەللىسى ئىدى. بۇ ھەرىكەت رۇسىيەپەرەس پىرېزىدېنت ۋېكتور يانۇكوۋىچنىڭ (Viktor Yanukovych) ھاكىمىيەتتىن قوغلاپ چىقىرىلىشى بىلەن نەتىجىلەندى. كرىستوفېر م. سىمىس (Christopher M. Smith) نىڭ «ئۇكرائىنانىڭ قوزغىلىڭى، رۇسىيەنىڭ ئىنتىقامى» (Ukraine’s Revolt،  Russia’s Revenge)  ناملىق كىتابىدا بايان قىلىنغاندەك، بۇ ۋەقە پۇتىننىڭ ئۇكرائىنانى ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىدە تۇتۇپ تۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەغلۇپ بولغانلىقىنى كۆرسەتتى. شۇنىڭ بىلەن، قىرىمنىڭ ئىشغال قىلىنىشى ۋە دونباستىكى ئۇرۇشنىڭ قوزغىلىشى، پۇتىننىڭ ئۇكرائىنانىڭ دېموكراتىك تاللىشىنى جازالاش ۋە ئۇنىڭ غەربكە يۈزلىنىشىنى توسۇش ئۈچۈن قوللانغان جىددىي تەدبىرى ئىدى.[9][10]
تارىخچى ئاننى ئاپلېباۋم (Anne Applebaum) نىڭ «قىزىل ئاچارچىلىق:  ستالىننىڭ ئۇكرائىناغا ئاچقان ئۇرۇشى» (Red Famine:  Stalin’s War on Ukraine)  ناملىق ئەسىرىدە كۆرسىتىلگىنىدەك، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا بولغان سىياسىتى تارىختىن بۇيان ئىزچىل تۈردە بويسۇندۇرۇش ۋە كىملىكنى يوقىتىش خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپ كەلگەن. 1930-يىللاردىكى «گولودومور» (Holodomor) يەنى سۈنئىي ئاچارچىلىق، بۈگۈنكى كۈندە ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ نېمە ئۈچۈن رۇسىيە ھاكىمىيىتىگە بۇنچىلىك قەتئىي قارشى تۇرىدىغانلىقىنىڭ پسىخولوگىيەلىك ئاساسىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە.[11][12]
كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇش ۋە ھەربىي ئىستراتېگىيەلەرنىڭ ئۆزگىرىشى (2022–2026)
2022-يىلى 2-ئايدىكى كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق، رۇسىيەنىڭ «قىسقا مۇددەتلىك ئالاھىدە ھەربىي ھەرىكەت» پىلانىنىڭ مەغلۇبىيىتى بىلەن باشلاندى. ياروسلاۋ تروفىموف (Yaroslav Trofimov) نىڭ «دۈشمەنلىرىمىز يوقىلىدۇ:  رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىقى ۋە ئۇكرائىنانىڭ مۇستەقىللىق ئۇرۇشى» (Our Enemies Will Vanish) ناملىق ئەسىرىدە تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك، كىيېۋنى قوغداش جېڭى ۋە خاركىۋدىكى قايتۇرما ھۇجۇملار، ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىرادىسىنىڭ رۇسىيەنىڭ ھەربىي قۇدرىتىدىن ئۈستۈن كەلگەنلىكىنى نامايان قىلدى. غەرب ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ دەسلەپكى مۆلچەرىدىكى «كىيېۋ ئۈچ كۈندە يىقىلىدۇ» دېگەن قاراشنىڭ خاتا چىقىشى، زامانىۋى ئۇرۇشتا مىللىي كىملىك ۋە روھىي ئامىلنىڭ قانچىلىك مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.[13][14]