خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق دۇنيانىڭ ئۆزىگە خاس تارىخىي، ئالاھىدىلىكى ۋە تەقدىرى بولغان مىللەت-ئۇلۇسلارغا بۆلىنىدىغانلىقىنى، مىللەت-ئۇلۇسنىڭ بارلىق سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي كۈچنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكىنى، مىللەت-ئۇلۇسقا ساداقەتنىڭ باشقا ساداقەت تۈرلىرىدىنمۇ ئۈستۈن ئىكەنلىكىنى، ئىنسانلارنىڭ ئەركىن بولۇش ۋە ئالاھىدىلىكلىرىنى جارى قىلدۇرۇش ئۈچۈن بىر مىللەت-ئۇلۇس بىلەن بىر پۈتۈنلىشىپ كېتىشى لازىملىقىنى، دۇنيادا تىنچلىق ۋە ئامانلىقنىڭ پەقەتلا بۇ مىللەت-ئۇلۇسلارنىڭ ئەركىن ۋە بىخەتەر بولۇشى بىلەن مۇمكىن بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ (سىمىس، 2004:121)، بۇنداق بولغاندا ۋېستفالىيە دۆلەت تۈزۈمىدە مىللەتچلىك-ئۇلۇسچىلىق سىياسىي ئورگانلارنىڭ دۇنيانىڭ پەقەتلا مىللەتلەشكەن ۋە بۇنى چۆرىدىگەن ھالدا دۆلەتلەشكەن جەمئىيەتلەرنى ئاساس قىلىپ قەبىلىدىن چوڭراق، جاھان ئىمپېرىيەلىرىدىن كىچىكرەك تەرىقىدە شەكىللىنىشىگە تايانچ تەشكىل قىلىدۇ.
بۇ دۆلەتچىلىك ۋە مىللەتچىلىك چۈشەنچىلىرى ئاساسىدا دۇنيا سىياسىتىنىڭ «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»گە ئۆزگىرىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغان پىرىنسىپلارنى مۇنداق خۇلاسىلاش مۇمكىن: 1-ھەر جەمئىيەت مىللەت بولۇشى كېرەك، يەنى ھەر ئىنسان توپلۇقى مىللەتلىشىشكە ۋە ھەر شەخسمۇ ئۆزىنى بۇ مىللەتلەشكەن جەمئىيەت بىلەن بىر پۈتۈنلەشتۈرۈشكە تىرىشىپ پەقەتلا ئۇنىڭغا ساداقەتمەن بولۇشى لازىم. 2-ھەر مىللەتنىڭ بىر دۆلىتى، ھەر دۆلەتنىڭ بىر مىللىتى بولۇشى كېرەك، يەنى بىر خەلقنىڭ ئۆزىنىڭ مىللەت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىشى پەقەت ئۇ خەلقنىڭ دۆلەتلىشىشى، ھەر دۆلەتنىڭ قانۇنلۇق ۋە رەسمىي بولۇشى بولسا بىر مىللەتكە ئىگە بولۇشى بىلەن مۇمكىن بولىدۇ. ھەر دۆلەت ئېنىق چېگرالار بىلەن ئۆزگىلەردىن ئايرىلغان زېمىنغا ئىگە بولۇشى كېرەك. بۇنىڭ تۈرتكىسىدە ھەر دۆلەت بۇ چېگرا ئىچىدىكى بارلىق نەرسىگە تولۇق ۋە مۇتلەق ئىگە بولىدۇ ۋە ئۆزگە دۆلەتلەردىن مۇستەقىل ھەرىكەت قىلىدۇ.4-ھەر دۆلەت ئۆزى ۋەكىللىك قىلىدىغان مىللەت ۋە زېمىننىڭ خەلقئارادىكى بىردىنبىر قانۇنىي ۋەكىلى ۋە مەنپەئەتلىرىنىڭ يېگانە قوغدىغۇچىسىدۇر.5-پۈتكۈل دۇنيا بۇ پىرىنسپلارغا رىئايە قىلىدىغان ئاكتىيورلاردىن تەشكىل قىلىدۇ ۋە بۇ دائىرىدە بىر-بىرىگە ئوخشايدىغان دۆلەتلەر ئوخشاش ھەرىكەت قېلىپلىرى ئارقىلىق باراۋەرلىككە تايىنىدىغان مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ. ھەر مىللىي دۆلەت بىر-بىرىنىڭ چېگراسىغا، ئىگىلىك ھوقۇقىغا ۋە مۇستەقىللىقىگە ھۆرمەت قىلىدۇ. 6- نەتىجىدە دۇنيا سىياسىتى سالاھىيىتى، روللىرى ۋە فونكسىيەلىرى ئېنىق بولغان ئاكتىيورلارنىڭ ئالدىن بەلگىلەنگەن كۈچ ۋە قائىدە-پىرىنسىپلارغا ئاساسەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشى نەتىجىسىدە «سائەتكە ئوخشاش ھەرىكەت قىلىدىغان» تەرتىپلىك، سىستېمىلىق ۋە مۇقىم تۈزۈمگە ئېرىشىدۇ.
بۇنىڭدىن كېيىن دۆلەتلەر مۇشۇ پىرىنسىپلار بويىچە ھەرىكەت قىلسا خەلقئارادا ئورنى ۋە ئىناۋىتى بولىدۇ.دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى خەلقلەر بۇ يېڭى دۇنيا سىياسىتىدىن ئورۇن ئېلىش ئۈچۈن بۇ چۈشەنچە ۋە پىرىنسىپلارغا ئاساسەن ھەرىكەت قىلىپ بۇ يېڭى ئەندىزىنى تەقلىد قىلىشقا باشلايدۇ، بۇنىڭدىن سىرت، بۇ ئەندىزىنى ۋۇجۇدقا چىقارغان ياۋروپالىقلار دۇنيانى ئۆز تىزگىنى ئاستىغا ئېلىش ئۈچۈن ئۆزگىلەرنى بۇ پىرىنسىپلارغا مۇۋاپىق ھالەتكە كەلتۈرۈشكە كۈچ چىقىرىدۇ.
دېمىسىمۇ بۇنىڭدىن كېيىن بۇ پىرىنسىپلارنىڭ توغرىلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن دۇنيا، ھەققىي ياكى سۈننىي ھالدا مىللىي دۆلەتلەرگە بۆلۈنۈشكە باشلىدى ۋە «خەلقئارا مۇناسىۋتلەر»بۇ دائىرىدە كۆرۈنۈشتە جاھان خاراكتېرلىك ئەمەلىيەتتە بولسا غەرب مەركەزلىك ھادىسىگە ئايلاندى. بولۇپمۇ غەربلىكلەر بىۋاستە تىزگىنى ئاستىدىكى مۇستەملىكە رايونلاردىن ئايرىلىپ قېلىشقا باشلىغاندا، ئۇلارنى ئۆزىنىڭ گېپىنى ئاڭلايدىغان سىياسىي ئاكتىيور ھالىتىگە كەلتۈرۈش ۋە مۇناسىۋەت شەكىللىرىگە ماسلىشىشقا مەجبۇرلاپ، ئۇلارنى «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»دىن ئورۇن ئېلىشقا تەييار ھالەتكە ئېلىپ كەلدى. بۇ ئەھۋالدا ئۆزگە خەلقلەرمۇ بۇ ئەندىزىنى دوراشقا مەجبۇر بولۇپ قالدى، ئاقىۋەت پۈتكۈل دۇنياغا كېڭەيگەن ياۋروپاچە سىياسىي ئاكتىيور ۋە مۇناسىۋەت شەكىللىرى غەرب مەركەزلىك دۇنيانىڭ ئاپىرىدە بولۇشىغا زېمىن تەييارلىدى.
4-3- «مىللىي دۆلەت»نىڭ دۇنياغا كېڭىيىشى ۋە «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»نىڭ خەلقئارلىشىشى
ياۋروپادا مەيدانغا كەلگەن مىللىي دۆلەت ئەندىزىسى ۋە بۇ مىللىي-دۆلەتلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت شەكلى ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ مۇستەملىكچىلىك ۋە جاھانگىرلىك ۋاستىسى ئارقىلىق ئۆزگە رايونلارنى بېسىۋېلىشىغا ئەگىشىپ پۈتكۈل دۇنياغا كېڭەيدى، تەقلىد قىلىندى ياكى مەجبۇرىي تېڭىلدى (كالھون، 2007:169). بۇ كېڭىيىشنىڭ ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ دۇنياغا كېڭەيمىچىلىكىنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىدە شەك يوق. دەرۋەقە تىللىينىڭ دېگىنىدەك، ياۋروپا دۆلەتلىرى 1500-يىللاردا دۇنيانىڭ %7نى كونترول قىلىۋالغان بولسا، 1800-يىللاردا بۇ نىسبەت %35گە، 1914-يىلى بولسا %84گە يەتتى. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن بۇ نىسبەت %90غا چىقتى. دۇنياغا كېڭەيمىچىلىك ۋە بۇ دائىرىدىكى خەلقئارالىق ئالاقە تورلىرى ۋە كەڭ كۆلەملىك تەشكىلاتلىنىشنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە زور رول ئوينىغان ئامىل بولسا كاپىتالىست ئىقتىسادىي چۈشەنچە ئىدى. ۋاللېرستېيىننىڭ دېگىنىدەك، مودېرىن دۇنيا تۈزۈمىنىڭ تارىخىنى ياۋروپا تارىخىنىڭ ۋە ياۋروپالىقلارنىڭ دۇنيانىڭ باشقا رايونلىرىغا كېڭىيىشىنىڭ تارىخى دەپ قاراشقا بولىدۇ.