رەقەملىك سەھنە، كۆرۈنمەس زوراۋانلىق: خىتاينىڭ «ئورتاق تەقدىر» ھېكايىسىدىكى ئۇيغۇر ئوبرازى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
قىسقىچە مەزمۇنى
بۇ ماقالىدە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان دۆلەت كىملىكى قۇرۇلۇشى سىياسەتلىرىنىڭ رەقەملىك تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق قانداق قانۇنلاشتۇرۇلۇۋاتقانلىقى ياكى يوللۇقلاشتۇرۇلۇۋاتقانلىقى تەنقىدىي نۇقتىئىنەزەردىن ئانالىز قىلىنىدۇ. ماقالىدە شى جىنپىڭ دەۋرىدە تېزلەشكەن «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» بايانىنىڭ  مەۋھۇم رېئاللىق (VR)، كۈچەيتىلگەن رېئاللىق (AR) ۋەمەخسۇس ياسالغان  تور ئويۇنلىرى ئارقىلىق قانداق قىلىپ بىر «تېخنىكىلىق رازىلىق» مېخانىزمىغا ئايلاندۇرۇلغانلىقى تەھلىل قىلىنىدۇ. جەمئىيەتشۇناسلىقتىكى فىرانكفورت ئېقىمىنىڭ  مەدەنىيەت سانائىتى نەزىرىيەسى، گىرامشىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئۇقۇمى ۋە سپىۋاكنىڭ بېقىندىلىققا مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتلىرى نۇقتىسىدىن؛ خىتاينىڭ رەقەملىك ھېكايىلىرىنىڭ پەقەت بىر ئالاقە قورالى ئەمەسلىكى، ئەكىسچە  ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي خاتىرىسىنى قايتا يېزىپ، ئۇيغۇر كىملىكىنى فولكلورلۇق بىر ئوبيېكتىغا تۆۋەنلىتىش ئارقىلىق سىياسىي سۇبيېكت يەنى كۈچ بولۇشىنى توسىدىغان ئىدېئولوگىيەلىك قوراللار ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. ماقالىدە يەنە، رەقەملىك ئېستېتىكىنىڭ زوراۋانلىقنى قانداق پەردىلەيدىغانلىقى ۋە  كەڭ قوللىنىلىۋاتقان تاراتقۇ تېخنىكىلىرىنىڭ قانداق قىلىپ بىر «نازارەت جەمئىيىتى» قورالىغا ئايلانغانلىقى مۇلاھىزە قىلىنىدۇ.
رەقەملىك دەۋرگە قەدەم قويۇش بىلەن بىرگە، دۆلەتلەرنىڭ كىملىك ۋە ئىدېئولوگىيە قۇرۇلۇشىدا قوللىنىدىغان قوراللىرى تۈپتىن ئۆزگىرىش ھاسىل قىلدى. ئەمدىلىكتە پەقەت مائارىپ سىستېمىسى، يازما تاراتقۇ ياكى تارىخ دەرسلىكلىرىلا ئەمەس؛ بەلكى مەۋھۇم رېئاللىق (VR)، كۈچەيتىلگەن رېئاللىق (AR) ياكى ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىدىغان رەقەملىك ھېكايىلەرمۇ مىللىي كىملىك قۇرۇلمىسىنىڭ سەھنىلىرىگە ئايلاندى( كېللنېر، 1995).  يېقىنقى يىللاردا خىتاينىڭ «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى»  بايانىنى تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن قوللانغان رەقەملىك تاراتقۇ ئىستراتېگىيەلىرى، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان مىساللىرىدىن بىرىدۇر.
شەرقىي تۈركىستان نۇقتىسىدىن، بۇ بايان   مەدەنىيەت بىرلىكى چاقىرىقى ئەمەس؛ خىتاي دۆلىتىنىڭ  ئېتنىك كۆپ خىللىقنى سىياسەت بىلەن كونتروللۇق قىلىشنىڭ رەقەملىك ئىپادىسىدۇر. بۇ رامكىدا رەقەملىك ھېكايە، بىر «تېخنىكىلىق يېڭىلىق» بولۇشتىن ھالقىپ،  ئۇيغۇرلارنىڭ رازىلىقىنى شەكىللەندۈرىدىغان بىر تاراتقۇ مەيدانىغا ئايلىنىدۇ (جاۋ، 2008).
بۇ ماقالىدە، خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسەتلىرى دائىرىسىدە تەرەققىي ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان«ئورتاق كىملىك»كە دائىر رەقەملىك ھېكايىلىرىنىڭ فۇنكسىيەلىرىنى تەنقىدىي تاراتقۇ نەزەرىيەسى ۋە مەدەنىيەت ۋەكىللىكى نۇقتىسىدىن يېشىپ بېرىش مەقسەت قىلىنىدۇ. تاراتقۇ تېخنىكىلىرىنىڭ ھېسسىيات، كۆرۈنۈش ئارقىلىق قانداق قىلىپ بىر «ئىدېئولوگىيەلىك قايىل قىلىش ئۈسكۈنىسى»گە ئايلانغانلىقى مۇلاھىزە قىلىنىش بىلەن بىرگە،  مەدەنىيەت ۋەكىللىكىنىڭ چېگرالىرى ھەققىدىمۇ سوئاللار جاۋابلىنىدۇ: رەقەملىك ھېكايىلەردە كىمنىڭ ياكى كىملەرنىڭ ھېكايىسى، كىمنىڭ تىلىدىن، قانداق مەقسەت بىلەن بايان قىلىنىدۇ؟
تەنقىدىي تاراتقۇ نەزەرىيەسى، بولۇپمۇ فىرانكفورت ئېقىمى مۇتەپەككۇرلىرى ئارقىلىق تاراتقۇلارنى، ھاكىمىيەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك قوراللىرىنىڭ كۆرۈنمەس ھالەتلەردە قايتا ئىشلەپچىقىرىلىدىغان بىر «مەدەنىيەت سانائىتى» دەپ تەرىپلەيدۇ. ئادورنو ۋە خوركخېيمېرنىڭ قارىشىچە، ئاقارتىش دەۋرىدە تېخنىكا ۋە تاراتقۇ، شەخسنى ئەركىنلەشتۈرۈشنىڭ ئورنىغا، ئۇنى سىستېمىنىڭ پاسسىپ ئىستېمالچىسىغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق ئۆلچەملىك پۇقرا قىلىپ يېتىشتۈرىدۇ. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويغان «رەقەملىك ھېكايە» (数字叙事) سىياسىتى، بۇ نەزەرىيەۋى رامكىدا  ئادورنونىڭ ئىبارىسى بىلەن ئېيتقاندا «پۇقرالىق لېيىنىڭ» تېخنىكىلىق جەھەتتىن قايتا يۇغۇرۇلىشىدۇر(ئادورنو ۋە خوركخېيمېر، 2010).
ئا. تېخنىكىلىق ئەقلىيلىك ۋە مەدەنىيەت سانائىتى
تاراتقۇ تېخنىكىلىرى پەقەت ئۇچۇر تەمىنلىمەيدۇ؛ ھېسسىياتلارنى شەكىللەندۈرىدۇ، ئىستەكلەرنى  بىر خىللاشتۇرىدۇ ۋە شەخسنىڭ سىياسىي ئېڭىنى بىر خىللاشتۇرىدۇ. خېربېرت ماركۇسېنىڭ «بىر ئۆلچەملىك ئادەم»  ئۇقۇمى  دەل بۇنى ئىپادىلەيدۇ. خىتاي تاراتقۇلىرى سۇنغان يۇقىرى تېخنىكىلىق كۆرۈنۈشلەر، تەنقىدىي ئەقىلنى پاسسىپ ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويىدىغان «تېخنىكىلىق تاكتىكا» تۇر. كۆرۈرمەن، «ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش» ۋە «ئويۇن » شۇئارلىرى تەسىرىدە ئۆزىنىڭ ئەركىن ئىكەنلىكىنى ئويلايدۇ، ئەمەلىيەتتە سىستېما بەلگىلىگەن چېگرالار ئىچىدە ھەرىكەت قىلىدۇ. ماركۇسې كۆرسەتكەندەك، تېخنىكىلىق ئۈسكۈنىنىڭ راھەتلىكى ۋە كۆرۈرمەننىڭ كۆڭلىنى ئېچىشى، «رىجىمنىڭ ئەقلىي تاكتىكىسى»دۇر ( ماركۇسېن، 1964) .  شۇڭامەۋھۇم دۇنيادىكى ساختا رېئاللىق ئېكرانلىرى (VR) بىلەن سۇنۇلغان «بەختلىك شىنجاڭ» ئويدۇرما كۆرۈنۈشى، رېئاللىقتىكى جازا لاگېرلىرىنىڭ ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ ئۈستىنى ياپقان ئېستېتىك بىر پەردىدۇر.
ب. ھۆكۈمرانلىق ۋە رەقەملىك «رازىلىق»نى شەكىللەندۈرۈش
ئانتونىيو گىرامشىنىڭ «رازىلىق شەكىللەندۈرۈش» (manufacture of consent) ئۇقۇمى، خىتاينىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» سىياسىتىنى چۈشىنىشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. دۆلەتنىڭ سۆزلەم كۈچى، بىۋاسىتە بېسىمدىن (زوراۋانلىققا تايانغان ھۆكۈمرانلىق) بەكرەك، «تەبىئىي» ۋە «سەگەك ئەقىل» دەك كۆرۈنىدىغان مەدەنىيەت ئەمەلىيەتلىرى بىلەن ئىجتىمائىي ھۆكۈمرانلىق يارىتىدۇ  (گىرامش، 1971) . بۇ نۇقتىدىن تەھلىل قىلىنغىنىدا،  خىتاينىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا دائىر رەقەملىك تاكتىكىلىرى، «رازىلىققا تايانغان ئىتتىپاقلىق» كۆرۈنۈشىنى سەھنىلەشتۈرىدۇ. رەقەملىك مۇزېيلار، تەسىرچان ئويۇنلار (مەسىلەن، «Black Myth: Wukong» ئارقىلىق قۇرۇلغان مىللەتچىلىك) ياكى «قىزىل ساياھەت» ئەپلىرى ئارقىلىق، كۆرۈرمەننى تەسىرلەندۈرىدىغان ئىتتىپاقلىق تۇيغۇسى پەيدا قىلىدۇ. ھالبۇكى بۇ ئىتتىپاقلىق، كۆپ خىللىقتىن بەكرەك خىتاي مەركەزلىك كىملىكنى  مۇقەددەسلەشتۇرىدۇ؛ گىرامشىنىڭ قارىشى بىلەن ئېيتقاندا، تۆۋەن قاتلاملارنىڭ ياكى ئاز سانلىقلارنىڭ، ھۆكۈمران سىنىپنىڭ دۇنيا قارىشىنى ئۆز مەنپەئەتىگە  ئۇيغۇن بىلىپ رازىلىق بىلەن قوبۇل قىلىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ.
ج. ۋەكىللىك (تەمسىل) سىياسەتلىرى ۋە ئىچكى شەرقشۇناسلىق