مېدىيا ۋە سىياسەت نۇقتىئىنەزەرىدىن جامائەت پىكرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«سۈكۈت قىلىش» گېرمانىيەلىك سىياسىي مۇتەخەسسىس ئەلىسابېس نوئېلې نېيۇمان تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان سىياسەت ئىلمى ۋە ئاممىۋى تاراتقۇ نەزەرىيەسىدۇر. بىر كىشىنىڭ ياكى بىر گۇرۇپپىنىڭ مۇداپىئە قىلغان چۈشەنچىسى، ئۆزى تەۋە بولغان جەمئىيەتنىڭ« ئومۇمەن توغرا» دەپ قارىغان كۆز قاراشلىرىدىن  پەرقلىق بولۇپ قالسا، بۇ كىشى جەمئىيەتتىن چەتكە قېقىلىش ئەندىشىسى تۈپەيلى گەپ قىلغاندا ئۆزىنى چەكلەيدۇ ياكى كۆز قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ۋاز كېچىدۇ. ئوخشاش ئادەم پىكرىنىڭ (ياكى پىكرىگە ئوخشاپ كېتىدىغان كۆز قاراشلارنىڭ) جەمئىيەتتە كەڭ تارقىلىۋاتقانلىقىنى بايقىغاندا بولسا، پىكىرىنى ئۈنلۈك ئاۋازدا دېيىشكە باشلايدۇ. نەزەرىيە ، ئىنسانلارنىڭ شەخسى چۈشەنچىلىرىنى شەكىللەندۈرۈۋاتقان چېغىدا باشقىلارنىڭ نېمە ئويلاۋاتقانلىقىغا دائىر ئىجتىمائىي پىسخىكىلىق چۈشەنچىسىدىن كېلىپ چىقىدۇ(باشاران، 2013).    سۈكۈت قىلىش، جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىش جەريانىدا ئاممىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىغا ئىگە كىشىلەر (كۈچلەر) تەرىپىدىن ئىشلىتىلىدۇ ۋە مۇھىم بىر ۋاسىتە دەپ قارىلىدۇ. ئاممىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنىڭ شەخسىلەرنى ۋە جەمئىيەتنى جىمىقتۇرۇش ۋە بەزى گۇرۇپپىلارغا گەپ قىلىش جاسارىتى بېرىش كۈچىنى (بوز، 1999:42) . نېيۇمان تىلغا ئالغان  ئاساسلىق تېما دەپ ئوتتۇرىغا قويۇشقا بولىدۇ:
سۈكۈت نەزەرىيەسىنىڭ ئاساسىي ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە :
ئىجتىمائىي   تەھدىتنى   تۈگىتىپ، (ئومۇمدىن پەرىقلىق)  تونۇشقا  ئىگە شەخسلەرنى   جىمىقتۇرىدۇ.
(پەرىقلىق تونۇشقا ئىگە كىشى) شەخىس دائىم چەتكە قېقىلىش تەشۋىشى ئىچىدە ياشايدۇ .
چەتكە قېقىلىش قورقۇنچى ھەرۋاقىت شەخسلەرنىڭ پىكىر ئارىسالدىلىقىغا چۈشۈپ قېلىشىغا (باھا بېرىشىگە) سەۋەب بولىدۇ.
بۇ نىڭ نەتىجىسى ئاممىنىڭ ھەرىكەتكە بولغان ئىپادىسى ۋە ئوي – پىكرىنى ئېنىق ئىپادىلەش ياكى يوشۇرۇشقا تەسىر يەتكۈزىدۇ .
جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشى، ئىزچىللىقى ۋە ئۆزگىرىشىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن بۇ تۆت پەرەزنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق كېرەك ( يۆتكىگەن ئىريان 1997:426).
بۇ تەسۋىرلەر نېيۇماننىڭ سۈكۈت قىلىش نەزەرىيەسىنىڭ ئانا دىنامېكلىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئاممىۋى تاراتقۇ ۋە جامائەت پىكرى ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت پۈتۈن بۇ دىنامىكلەر رامكىسىدا چۈشەندۈرۈلگەن دېيىشكە بولىدۇ. كىشىلەر بىر كۆز قاراشقا كېلىش جەريانىدا ئەڭ كۆپ ئاممىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىدا بېرىلگەن ئۇچۇر ۋە خەۋەرلەردىن پايدىلىنىدۇ. بىر يەردە كىشىلەر، ئاممىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنىڭ جەمئىيەتكە تارقاتقان ئۇچۇرلىرىنى مۇلاھىزە قىلىدۇ، بۇ ئۇچۇرلارنىڭ جامائەت پىكرىگە قانداق تەسىر كۆرسەتكەنلىكىگە، جامائەت پىكرىنىڭ قايسى يۆنىلىشتە شەكىللىنىۋاتقانلىقىغا دىققەت بىلەن قاراپ بۇنىڭغا قارىتا  تەرەپ تۇتىدۇ. ئەگەر ئاممىۋى تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى ياراتقان جامائەت پىكرىگە زىت بىر ئوي پىكىرى بولغان تەقدىردىمۇ چەتكە قېقىلىش قورقۇنچى بىلەن ئوي- پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتىن قورقىدۇ. ھەتتا  پەقەتلا گەپ قىلماسلىقنى تاللايدۇ(يۈكسەل، 2007).  ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنغان كۆز قاراشلاردىن باشقا ئوخشاش بولمىغان كۆز قاراشنى قوللىنىش ياكى چىقىرىۋېتىش ناھايىتى تەس. جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەسىر كۈچىنى كۆرسىتىش جەريانىدىكى يەنە بىر مۇھىم تېما بولسا «باندۇ ۋاگون ئېففېكتى» دۇر.
ئاممىۋى پىسخىكا دەپمۇ تەبىر بېرىلگەن باندۇ ۋاگون ئېففېكتى نەزەرىيەسىنىڭ 1800- يىللاردا ئامېرىكىدا ئىشلىتىلىشكە باشلىغانلىقى مەلۇم. باندۇ ۋاگون ئېففېكتى ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، ئىجتىمائىي، سىياسىي ياكى ئىقتىسادى ھادىسىلەردە بىر كىشىنىڭ بىر ئېتىقاد ، پىكىر، يۈزلىنىش،  ياكى بىر ھەۋەس ئۈچۈن كۆرسەتكەن ئۆزگىرىشنى مودېرنلەشتۈرۈشتە ئىشلىتىلىدۇ(لوھمان،1994). بۇ ئۇقۇم دان رىكې ئىسىملىك بىر قىزىقچىنىڭ باندۇ ۋاگونى بىلەن سايلامنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلىپ كىشىلەرنى يىغىنغا تەكلىپ قىلىشىدىن مەيدانغا كەلگەن. چوڭ تەسىر پەيدا قىلغان بۇ ھادىسە بىلەن بىللە ئاممىۋى پىسخىكا ئىنگلىزچىدە( (Bando wagon effect (باندۇ ۋاگون ئېففېكتى) دەپ خاتىرىلىنىشكە باشلىغان،
شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، جەمئىيەتنىڭ بىر ئاساسىي تېمىغا بولغان كۆز قارىشى جەمئىيەتتىكى شەخسلەرنىڭ سانى ۋە بۇ شەخسلەرنىڭ تەسىرىگە باغلىق . باندۇ ۋاگونى ئېففېكتى مۇشۇ يەردىن مەنبەلىنىدۇ. مەسىلەن، سانى ئاز بولسىمۇ كۆپ شاۋقۇن چىقىرىدىغان بىر باندۇ ۋاگونى نۇرغۇن كىشىگە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. بۇنىڭ ئەكسىچە سانى كۆپ ئەمما، جىمجىت بىر كوللېكتىپ جەمئىيەتتە ناھايىتى ئاز تەسىرگە ئىگە بولۇشى مۇمكىن. باندۇ ۋاگون ئېففېكتى، كىشىلەرنىڭ ئۆز ئېتىقادى ۋە قىممەت قاراشلىرىنى پايخان قىلىپ نېمە سەۋەبتىن بەزى ھەرىكەتلەرگە قاتنىشىپ قالدىغانلىقىنىمۇ چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ (لوھمان 1994). بىز باندۇ ۋاگون ئېففېكتىغا سايلام مەزگىلىدە سىياسىي قارار چىقارغۇچىلار ۋە مېدىيا قۇرۇلۇشلىرى تەرىپىدىن بىر ۋاسىتە دەپ قارىلىدىغان ۋە جەمئىيەتنى ئومۇمىي قانائەت رامكىسىغا كىرگۈزۈشتە پايدىلىنىلىدىغان بىر پىسخىكىلىق مېتود دەپ ئېنىقلىما بېرەلەيمىز. تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ يېڭى   تاراتقۇ   ۋاسىتىلىرى ۋە   ئىجتىمائىي  تاراتقۇلاردىمۇ   پىسخىكىلىق   ئېنتىراكتىفلىق(  شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدىكى ئۆز-ئارا مۇنازىرە) ھەرىكەتلەندۈرگۈچ   كۈچكە   ئىگە   بولماقتا. باندۇ ۋاگونى ئېففېكتىنىڭ ئۈنۈمى بۇ يېڭى تاراتقۇلاردا ئوخشىمىغان شەكىللەردە نامايان بولۇپ،  ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىدا جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللەندۈرۈلۈش جەريانىدا ئوخشاش بولمىغان ئۇسۇللارنى تەتبىقلايدىغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ.