خىتايغا قارشى تېخنىكا ساھەسىدىكى يېتەكچىلىك ئورنىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈش: «توردىكى تاللاش خاراكتېرلىك بۆسۈش ئىستراتېگىيەسى» ھەققىدە مۇھاكىمە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
ئامېرىكا فېدېراتسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك مەسلىھەتچى ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان ئامېرىكا تەتقىقات ۋە تەرەققىيات جەمئىيىتى (RAND Corporation) نىڭ ئالىي سىياسىي تەتقىقاتچىسى، سىياسەت ئانالىزچىسى مايكىل ج. مازار (Michael J. Mazarr) تەرىپىدىن يېزىلغان «تېخنىكا ساھەسىدىكى يېتەكچىلىك ئورنىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن توردىكى تاللاش خاراكتېرلىك بۆسۈش ئىستراتېگىيەسى» (A Networked Leapfrog Strategy to Recapture Technology Leadership) ناملىق دوكلات، 2026-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلىندى. بۇ دوكلات بۈگۈنكى كۈندىكى ئامېرىكا-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى پەن-تېخنىكا رىقابىتى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەن بىر تارىخىي شارائىتتا ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، خەلقئارالىق تېخنىكا سىياسىتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇققا ئىلمىي ئاساس يارىتىپ بېرىش جەھەتتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئاپتور ماقالىسىدە ئامېرىكىنىڭ ئەنئەنىۋى تېخنىكا سىياسەتلىرىگە تەنقىدىي نەزەر بىلەن قاراپ، كەلگۈسىدىكى خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن «بۆسۈش خاراكتىرلىك ئىلگىرلەش» (Leapfrogging) ۋە «تورلاشقان ھەمكارلىق» نى ئاساس قىلغان يېڭىچە بىر ئىستراتېگىيەلىك رامكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ[1].
1. خىتاينىڭ تېخنىكا كېڭەيمىچىلىكى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئويغىنىشى
مازارنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەت مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىنىڭ تېخنىكا ئۆلچەملىرىنى كىم بەلگىلەيدىغانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك بىر ھايات-ماماتلىق كۈرەشتۇر. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى رەھبەرلىكى پەن-تېخنىكىنى «دۆلەتنىڭ گۈللىنىشى» نىڭ ئاساسلىق موتورى دەپ قاراپ، بۇ ساھەگە دۆلەت كاپىتالىزمى مودېلى بويىچە غايەت زور مەبلەغ سالماقتا. ئامېرىكا گەرچە ئۇزۇن يىللار تېخنىكا رىقابىتىگە ھۆكۈمەت سەۋىيەسىدە ئانچە ئارىلىشىپ كەتمىگەن بولسىمۇ، ئەمما يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خىتاينىڭ سىستېمىلىق تەھدىتىنى ھېس قىلىپ، مەبلەغ سېلىش ۋە ئېكسپورتنى چەكلەش سىياسەتلىرى ئارقىلىق ئىنكاس قايتۇرۇشقا باشلىدى.
بۇ رىقابەتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، دۇنياۋى تېخنىكا تورىدىكى «ئەكس سادا ئېففىكتىدۇر» دۇر. خەۋەرلىشىش، كومپيۇتېر ۋە يۇمشاق دېتال دەۋرىدىكىگە ئوخشاش، قايسى دۆلەتنىڭ يېڭىلىقلىرى دۇنيادا  سەل، شۇ دۆلەت كەلگۈسىدىكى تېخنىكا قوللىنىش ۋە باشقۇرۇش ساھەسىدە غايەت زور تەسىر كۈچكە ئىگە بولىدۇ. خىتاي «تېخنىكا ئۆلچىمى 2035» پىلانىدا دەل مۇشۇ نىشاننى كۆزلىگەن بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ بۇنىڭغا قارشى تۇرۇشى پەقەت دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى يەر شارى ئىقتىسادىي سىستېمىسىدىكى يېتەكچىلىك ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن زۆرۈردۇر.
ئاپتورنىڭ قارىشىچە، نۆۋەتتىكى تېخنىكا سىياسەتلىرىنىڭ خىتاينىڭ قەدىمىگە يېتىش ئىقتىدارى يوق بولۇپ، «قوغلاش» لوگىكىسى ئامېرىكىنى پاسسىپ ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويغان. خىتاي نۇرغۇن ساھەلەردە ئامېرىكىنىڭ كونا تېخنىكىلىرىنى تەكرارلاشنىڭ ئورنىغا، بىۋاسىتە ئىلغار ساھەلەرگە مەبلەغ سالماقتا. شۇڭا، ۋاشىنگتون چوقۇم ئۆزىنىڭ تېخنىكا خەرىتىسىنى قايتىدىن سىزىپ، رىقابەتچىسى كۈتمىگەن يۆنىلىشتىن ھۇجۇمغا ئۆتۈشى، يەنى رەقىبىنى تېخنىكا زەنجىرىنىڭ سىرتىدا قالدۇرالايدىغان بىر خىل «سىستېمىلىق چوڭ  سەكرەش» نى ئىشقا ئاشۇرۇشى لازىم.
2.  بۆسۈش خاراكتېرلىك ئىلگىرلەش (Leapfrogging): رىقابەتچىنى بازاردىن سىقىپ چىقىرىش
دوكلاتتا تەپسىلىي بايان قىلىنغان « بۆسۈش خاراكتېرلىك ئىلگىرلەش» (Leapfrogging) ئۇقۇمى، نۆۋەتتىكى تېخنىكا باسقۇچىدا خىتاي بىلەن قەدەممۇقەدەم بەسلىشىشنىڭ ئورنىغا، كەلگۈسىدىكى تېخنىكا دەۋرىگە بىۋاسىتە سەكرەپ ئۆتۈشنى كۆرسىتىدۇ. ئەگەر ئامېرىكا خىتاي ئاللىقاچان مەبلەغ سېلىپ بولغان، جەريانلىرى پىشىپ يېتىلگەن نۆۋەتتىكى تېخنىكا لىنىيەلىرىدە قوغلاپ يېتىش سىياسىتى يۈرگۈزسە، بۇ پەقەت بايلىقنى ئىسراپ قىلىش بولۇپ قالىدۇ. ئەكسىچە يول تۇتقاندا ، ئامېرىكا خىتاينىڭ ھازىرقى ئۈستۈنلۈكىنى «ئىشقا يارىمايدىغان» قىلىپ قويىدىغان يۇقىرى بىر باسقۇچقا ئالدىن بارىدۇ.
مەسىلەن، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەسىدە نۆۋەتتىكى سىلىتسىي ئاساسلىق ئۆزەكلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى قوغداش بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى كىۋانت ھېسابلاش ياكى نانو تېخنىكىسىغا ئوخشاش تۈپتىن پەرقلىق يېڭى بىر ئەۋلاد تېخنىكىلاردا بۆسۈش ھاسىل قىلىش نىشان قىلىنىدۇ. بۇ خىل سەكرەش خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى سان ۋە كۆلەم جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكىنى بىر كېچىدىلا تەختتىن چۈشۈرۈشى مۇمكىن. مازار بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئوڭۇشلۇق بولۇشى ئۈچۈن، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ خەتىرى يۇقىرى، ئەمما  پايدىسىمۇ يۇقىرى تەجرىبىلەرگە جۈرئەت بىلەن مەبلەغ سېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ[2].
بۇ خىل بۆسۈش خاراكتېرلىك سىياسەت يەنە ئېنېرگىيە ساھەسىدىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تېپىشى كېرەك. خىتاي ھازىر باتارېيە ئىشلەپچىقىرىشى ۋە كونا تىپتىكى قۇياش ئېنېرگىيەسى ساھەسىدە مونوپوللۇق ئورۇنغا ئىگە بولغان بولسا، ئامېرىكا كېيىنكى ئەۋلاد يادرو بىرىكتۈرمە (Fusion) تېخنىكىسى ياكى ئالەم بوشلۇقى ئېنېرگىيە سىستېمىلىرىغا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ تەمىنلەش زەنجىرىگە بولغان بېقىنىشچانلىقىنى ئازايتالايدۇ. بۇ پەقەت تېخنىكا سېلىنمىسىنى ئۆزگەرتىش ئەمەس، بەلكى گېئو-سىياسىي قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان بىر خىل «ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىك قۇرۇلۇشى» دۇر.