شەرقىي تۈركىستاننىڭ 70 يىللىق قىسمىتى: «گۈزەل شىنجاڭ» تەشۋىقاتى ئارقىسىدىكى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ بۆلۈمدە، ماقالە باستۇرۇشنىڭ كۆلىمىنى كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار ۋە خەلقئارالىق دوكلاتلار ئارقىلىق تەسۋىرلەيدۇ. ئامېرىكا ئاتلانتىك ئوكيان كېڭىشىنىڭ 2022-يىلىدىكى دوكلاتىدا كەم دېگەندە 500 مىڭ ئۇيغۇرنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ سانلىق مەلۇماتلارنى قاتتىق كونترول قىلىشى سەۋەبىدىن، ھەقىقىي ساننىڭ بۇنىڭدىن كۆپ يۇقىرى بولۇشى مۇمكىنلىكى تەكىتلىنىدۇ. مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىمۇ تىلغا ئېلىنىپ، يۈز مىڭلىغان ئۇيغۇرنىڭ توقۇمىچىلىق، ياسىمىچىلىق ۋە يېزا ئىگىلىك ساھەلىرىگە زورلاپ ئىشقا سېلىنىۋاتقانلىقى بايان قىلىنغان. بۇ ئەيىبلەشلەر پەقەت كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى تەرىپىدىنلا ئەمەس، بەلكى ب د ت تەرىپىدىنمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلغان. 2022-يىلى ب د ت ئېلان قىلغان دوكلاتتا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرىنى «ئېغىر دەرىجىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى» دەپ ئەيىبلەپ، بۇنىڭ «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكى ئاگاھلاندۇرۇلغان. بۇ، مەسىلىنىڭ خەلقئارالىق قانۇن سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە ئۈمىد
ماقالە، ئېغىر رېئاللىقنى تەسۋىرلەش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئاخىرىدا ئۈمىد ۋە قارشىلىق روھىنىمۇ گەۋدىلەندۈرىدۇ. باستۇرۇشقا قارشى تۇرۇشنىڭ مۇھىم بىر شەكلى چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇر دىئاسپوراسىنىڭ ئۆز مەدەنىيىتىنى قوغداش ۋە دۇنياغا ئاۋازىنى ئاڭلىتىش ئۈچۈن قىلىۋاتقان تىرىشچانلىقلىرىدۇر. پىروفېسسور گىروس چەت ئەللەردە «ناھايىتى ئاكتىپ ئۇيغۇر جامائىتى»نىڭ بارلىقىنى، ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مەركەزلىرىنى قۇرۇپ، كىتابلارنى نەشر قىلىپ، بالىلىرىغا ئانا تىلىنى ئۆگىتىپ، ئۆز كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ، مەدەنىيەتنىڭ جانلىقلىقىنى ۋە ئۇنىڭ زوراۋانلىق ئالدىدا يوقاپ كەتمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ماقالە، ئەڭ ئاخىرىدا يەنە بىر قېتىم شائىر ئەزىز ئەيسا ئەلكۈننىڭ ئاۋازى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. ئۇنىڭ ئۆز يۇرتىدىكى ئانىسىنىڭ خىتاي ساقچىلىرىنىڭ دائىملىق پاراكەندىچىلىكىگە ئۇچراۋاتقانلىقىغا قارىماي، داۋاملىق سۆزلەۋاتقانلىقى، ئۇنىڭ ئۈمىدىنى يوقاتمىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ئۇنىڭ «مەن ئۈمىدۋارمەن. مەن ئادالەتنىڭ ئاخىرىدا ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىغا قەتئىي ئىشىنىمەن» دېگەن سۆزى، ماقالىنىڭ كۈچلۈك ۋە تەسىرلىك يەكۈنى ھېسابلىنىدۇ. بۇ، زۇلۇم ئالدىدىكى ئىنسان ئىرادىسىنىڭ بويسۇنمايدىغانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
يۈچېن لىنىڭ «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 70 يىللىقى: يۇقىرى پەللىدىكى تەبرىكلەش ۋە نازارەت قىلىپ باستۇرۇش» ناملىق بۇ ماقالىسى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى چۈشىنىشتىكى مۇھىم بىر ئىلمىي ھۆججەتتۇر. ئۇ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەشۋىقات ماشىنىسى يارىتىۋاتقان ساختا «گۈزەل شىنجاڭ» مەنزىرىسىنى يىرتىپ تاشلاپ، ئۇنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سىستېمىلىق باستۇرۇش، يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ۋە مەدەنىيەتنى يوقىتىش سىياسەتلىرىنى پاكىتلار، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئانالىزى ۋە شەخسىي گۇۋاھلىقلار ئارقىلىق ئېچىپ بېرىدۇ. ماقالە، «مىللىي تېررىتورىيەلىك ئاپتونومىيە» نامى ئاستىدا ئەمەلىيلەشتۈرۈلۈۋاتقان سىياسەتنىڭ ماھىيەتتە بىر مىللەتنىڭ كىملىكىنى، تىلىنى، دىنىنى ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر قۇرۇلۇش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئەڭ مۇھىمى، ماقالە ئوقۇرمەنلەرگە پەقەت قاراڭغۇلۇقنىلا كۆرسىتىپ بېرىپ قالماي، يەنە شۇ قاراڭغۇلۇق ئىچىدىكى ئۈمىد نۇرىنى – يەنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ، بولۇپمۇ چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز مەدەنىيىتىنى ۋە كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش يولىدىكى قەيسەر تىرىشچانلىقىنىمۇ يورۇتۇپ  بېرىدۇ. بۇ، بىر مىللەتنىڭ روھىنى ۋە مەۋجۇتلۇقىنى ھېچقانداق زوراۋانلىقنىڭ پۈتۈنلەي يوقىتالمايدىغانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر. شۇڭلاشقا، بۇ ماقالە پەقەت بىر ئاخبارات دوكلاتى بولۇپلا قالماي، بەلكى تارىخ، سىياسەت ۋە ئىنسانىي قىسمەتلەر گىرەلىشىپ كەتكەن بىر مۇرەككەپ مەسىلىنى چوڭقۇر چۈشىنىش ئۈچۈن تەۋسىيە قىلىشقا ئەرزىيدىغان قىممەتلىك بىر ئەسەردۇر.