ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«رادىكال ئىسلامچىلىق» ئاتالغۇسى بىلەن كۆپرەك «ئاشقۇن (ئەشەددىي/ ئېكستىرمىست)» دەپ ئاتالغان نۇرغۇن ئېقىملارنى كۆزدە تۇتماقتىمىز. بۇ تىپ بولۇپمۇ ئەبۇل ئەئلا ئەل مەۋدۇدى (1903-1979) ۋە سەييىد قۇتۇپنىڭ (1906-1966) ئاخىرقى  يىللاردىكى يازمىلىرى  ۋە نىسبەتەن ئازراق ئىمام ھۇمەينى (1902-1989) ۋە باشقا كۈنىمىزدىكى ئىران داھىيلىرى ۋەكىللىك قىلماقتا. رادىكال ئىسلامچىلار مودېرنىستلارغا ئوخشىشىدۇ ھەتتا ئۇلاردىنمۇ چىڭغا چىقىپ، ئىسلامنىڭ شەخسىي تۇرمۇشقا قوشۇمچە ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ تامامىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇلار ئىسلامنىڭ ئەۋرىشىمچان بىر دىن ئىكەنلىكىنى ۋە ئىسلامغا يات «خۇراپاتلار»نىڭ يوقىتىلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە مودېرنىستلار بىلەن ئوخشاش قاراشتا. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رادىكاللار، ئىجتىھادنىڭ كېرەكلىك ئىكەنلىكىنى قوبۇل  قىلىدۇ، لېكىن ئۇنى تار دائىرىدە ئايرىيدۇ ۋە ئىجتىھادنىڭ ئەسلىگە ماس بىر تەرزدە ئېلىپ بېرىلىشى كېرەكلىكىنى ئۈستى يېپىق بىر شەكىلدە غەربنى ئېتىراپ قىلىش ۋاسىتىسى بولماسلىقى لازىملىقىنى تەكىتلەيدۇ.مەۋدۇدى: «ئىجتىھادنىڭ مەقسىتى ئىنسان مەھسۇلى قانۇننىڭ ئورنىغا ئىلاھىي قانۇننى ئورنىتىش ئەمەس، ئۇنىڭ ھەقىقىي مەقسىتى ئىلاھىي قانۇنى چۈشىنىشتۇر» دەيدۇ.  سەييىد قۇتۇپمۇ، ئىسلامنىڭ ئەۋرىشىمچان بولسىمۇ قارارسىز ئەمەسلىكىنى ئىپادىلەپ  «ئوچۇق بىر ناسس (قۇرئان ۋە ھەدىسنىڭ ئېنىق ۋە كەسكىن ھۆكۈمى-ت) بار بولسا ئىجتىھادقا كېرەك يوق، ئەگەر ناسس يوق بولسا ئۇ چاغدا ئاللاھنىڭ ئۆز ئۇسلۇبىنىڭ پىرىنسىپلىرىغا چۈشۈش شەرتى بىلەن ئىجتىھادقا نۆۋەت كېلىدىغانلىقى»نى تەكىتلەيدۇ.  رادىكال ئىسلامچىلار، ئۆتكەن ئالىملارنىڭ ئىجتىھاتلىرىنىڭ كۆپچىلىك قىسمىنى قوبۇل  قىلىدۇ. شۇنداقتىمۇ مودېرن دەۋردىن بۇرۇنقى جامائەتنىڭ خاتالىرى ھەققىدىمۇ توختىلىدۇ. لېكىن كۆپرەك غەرب مۇستەملىكىچىلىكى سەۋەب بولغان خارابلىقنى كۈنتەرتىپە تۇتۇشتا چىڭ تۇرىدۇ.  يەنە ئۇلار ئىسلامنىڭ ئۆزگىچىلىكى ۋە  ئوخشىماسلىقلىرىنىمۇ كۈچلۈك شەكىلدە تىلغا ئالىدۇ. مەۋدۇدى، ئىسلامنى «دېموكراتىيە»، «كوممۇنىزم» ياكى «دىكتاتورىلىق» بىلەن بىرخىل كۆرۈش مايىللىققا قارشى چىقىپ، «بۇ خىل بىرخىللاشتۇرۇشلار دىنىمىزنىڭ مودېرن ئېتىقاد سىستېمىلىرىغا ئوخشىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرەلمىگىنىمىزدە، بىز مۇسۇلمانلارنىڭ شەرەپ ۋە ئېتىبارغا ئېرىشەلمەيدىغانلىقىمىزغا ئىشىنىش»تىن كېلىپ چىققانلىقىنى دەيدۇ.  رادىكال ئىسلامچىلار، ئىسلامىي سوتسىيالىزم دېگەندەك تېرمىنلارغىمۇ قارشى تۇرىدۇ. ھالبۇكى، ھۇمەينى، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۇنۋانىغا دېموكراتىك كەلىمىسىنىڭ قوشۇلۇشىغا قارشى چىققان.  خەلق مۇجاھىدلىرى ئەكسىچە ئىران دېموكراتىك ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دېيىشىدۇ. گەرچە، تېخىمۇ بېكىنمە ھالدا ئوخشىماسلىققا، ئايرىم ۋە بىر پۈتۈن ھالدا ئىسلامنى تەكىتلەش  بىلەن ئېرىشىلمەكتە؛ دېيىش مۇمكىنكى، يەككە ئۇنسۇرلار پەرقلىق كۆرۈلمىسىمۇ ئىسلامىي تۈزۈلمىدىكى ئورنى ئۇلارنى پەرقلىق قىلىدۇ.  بۇ قاراشقا ماس ھالدا بەزىلەر، ئوغرىنىڭ قولىنىڭ كېسىلىشى دېگەندەك جازالارنىڭ ھەقىقىي مەنىدە بىر ئىسلامىي جەمئىيەت بەرپا قىلىنغاندىن  كېيىن تەتبىقلىنىشى كېرەك دەپ ئويلىشىدۇ.
ئوتانتىك (ھەقىقىي ۋە ساپلىق)لىققا ۋە ئوخشاشماسلىققا ھەددىن زىيادە مەستانىلىك بىلەن بىر ۋاقىتتا رادىكال ئىسلامچىلار مۇداپىئەگە سەل قارايدۇ. تەتبىقلاشتا بۇ پەقەتلا بىر دەرىجە پەرقى بولۇشى مۇمكىن، ئەمما نىيەت نۇقتىسىدىن ئەھۋال ئىنتايىن ئېغىر. خاھى مەۋدۇدى خاھى سەييىد قۇتۇپ بولسۇن، مودېرنىست قاراشتا ئۆزىنى پەس كۆرۈش ھېسنىڭ بارلىقىنى دەيدۇ.  بولۇپمۇ غەيرى مۇسۇلمان ئاز سانلىقلار مەسىلىسىدە مۇرەسسەسىزلىك خاھىشىغا ئىگە. مەۋدۇدى، قانۇن ئالدىدا باراۋەرلىكنى بىر سەپسەتە سۈپىتىدە قاراپ ئوچۇق – ئاشكارا ھۇجۇم قىلىدۇ ۋە زىممىي (ئىسلام دۆلىتىدە ياشىغۇچى مۇسۇلمان بولمىغان قەۋم) سالاھىيىتى ئۈچۈن ئىسلام تەبلىغ قىلغان ھۆكۈملەردە چىڭ تۇرىدۇ.
رادىكال ئىسلامچىلار، شەرىئەتنى تەتبىقلاشنىڭ زۆرۈرلۈكى ھەققىدە باشقىلاردىن كۆپ توختىلىدۇ. ئۇ، پەقەتلا بىلىنگەن ۋە ھۆرمەتكە سازاۋەر بىر غايە ئەمەس، تەتبىقلىنىپ، ئىتائەت قىلىنىدىغان قانۇندۇر. بۇ تېما ھۇمەينىنىڭ ئىسلامىي ھاكىمىيەت ھەققىدە بەرگەن لېكسىيەلىرىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.  بەزىلەر ئىسلامىي قانۇن چىقىرىش ئاساسىدا قىسمەن يېقىنلىشىشنى قوبۇل  قىلالمايدۇ ۋە باشقا ئىدېئولوگىيەلەر بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىشقا مايىلدۇر. مىسىردا مۇسۇلمان قېرىنداشلار (ئىخۋانۇل مۇسلىمىن) نىڭ بەزى ئەزالىرى، 1984- يىلى ۋەفد پارتىيەسى (ناسىر دەۋرىدىن ئالدىنقى باشلامچى لائىك پارتىيە) ئەزاسى سۈپىتىدە پارلامېنتقا كىرگەن. باشقا رادىكال ئىسلامچىلارمۇ، ئىران ئىنقىلابىدا ياكى ئەنۋەر ساداتنىڭ ئۆلتۈرۈلۈشى ھادىسىسىدە بولغاندەك زوراۋانلىق ۋە ئىنقىلابىي ئىش – ھەرىكەتلەرگە قېتىلغان. بۇلار يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغانلارنى كۈرەش ساتقۇنى ۋە خائىن دەپ گۇناھكار قاتارىدا سانىغان.