تاشكەنت قۇرۇلتىيىنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىدىكى رولى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تاشكەنت قۇرۇلتىيى گەرچە بىر پۈتۈنلۈككە ئىگە بولالماي پارچىلىنىپ كەتكەن بولسىمۇ، شەرقى تۈركىستان خەلقى ئۈچۈن بىر يىڭىلىق ئىلىپ كەلگەندى. بۇ پارچىلىنىش ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ بىر پۈتۈنلۈككە كىلىشىنى توسۇيالمىدى. قەشقەرىيەلىكلەر بىلەن تارانچىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا چۈشىنىشمەسلىكمۇ چوڭ توسالغۇ پەيدا قىلالمىدى. تارانچىلارنىڭ باشلامچىلىقىدىكى ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ تىكلىنىشى 1910- يىلدىن 1934- يىلغىچە داۋاملاشتى. بۇ جەرياندا ئورتاق قىممەتلىرىنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن تۈرلۈك خىزمەتلەر ئىشلەندى. بۇدەۋىرلەردىكى گىزىت – ژورناللاردا ئۇيغۇر تارىخى يېزىلدى. يازغۇچى – شائىرلار ئۇيغۇر تەخەللۇسىنى قوللاندى.   تارانچىلارنىڭ، قەشقەرلىكلەرنىڭ  ۋە پۈتۈن ئالتە شەھەرلىكلەرنىڭ تارىختىن بىرى ئوخشاش بىر ئۇيغۇر تىلىنى قوللانغانلىقى ، پەقەت زامان ۋە ماكان تۈپەيلى دېئالىكىتلارغا ئايرىلىپ كەتكەنلىكى تەكىتلەندى.  سوۋېت ئىتتىپاقىمۇ ھەم ئۆزىنىڭ بۆلۈپ باشقۇرۇش سىياسىتىگە ئۇيغۇن بولغانلىقى ئۈچۈن ھەم خىتايغا قارشى كوزىر سۈپتىدە تۇتۇپ تۇرۇش ئۈچۈن ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ شەكىللىنىشىنى قوللىغان ئىدى. خىتاي ھۆكۈمىتىمۇ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھەرتۈرلۈك ياردەم – قوللىشىدىن ئايرىلىپ قالماسلىق ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ مىللى كىملىك ئېڭىنىڭ شەكىللىنىشىگە توسقۇنلۇق قىلمىدى. بۇلارنىڭ نەتىجىسىدە خىتاي ھۆكۈمىتى، خىتايلارنىڭ ئۇيغۇرلاغا قويغان «چەنتۇ» كىملىكىدىن «ئۇيغۇر» غا ئۆزگەركەنلىكىنى ئېلان قىلدى.
21- ئەسىزدە تاشكەنت قۇرۇلتىيىنىڭ تارىخى ئارقا كۆرىنىشىنى بىلمەي تۇرۇپ ئۇنى تولۇق ۋە توغرا چۈشىنىش ئىنتايىن قىيىن. «ئۇيغۇرلار ئۇيغۇر نامىنى قاچان يوقتىپ قويدى؟»،«تارانچىلار كىم؟»، «ئالتە شەھەر قەيەر؟» قاتارلىق سوئاللارغا جاۋاپ تىپىش لازىم. چۈنكى بۇ ئاتالغۇلار ئېستىمالدىن قالغاندى.بۇ سوئاللارغا جاۋاپ تىپىش ئۈچۈن 9- ئەسىردىكى ئۆتۈكەن ئۇيغۇر دۆلىتىدىن 20- ئەسىرگىچە بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىنى دىققەت بىلەن ئوقۇش كىرەك. تاشكەنت قۇرۇلتىيى، بۇ تارىخى جەرياننىڭ ئەڭ ئاخىرىقى ھالقىسى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ يېقىنقى زامان تارىخ سەھىپىسىنىڭ باشلىنىش نوقتىسى. ئۇيغۇرلار، غەرىپ سەيياھلىرى ۋە سودا كارۋانلىرىنىڭ ۋاستىسى بىلەن ئېتنىك بىر كىملىكىنىڭ لازىملىقىنى بىلگەن ۋە بۇنى قايتا شەكىللەندۈرگەن. گەرچە تاشكەنت قۇرۇلتىيى تالاش- تارتىش ۋە چۈشىنىشمەسلىك بىلەن خاتىمىلەنگەن بولسىمۇ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركي قەۋىملەرنىڭ مىللى كىملىك ئېڭىنىڭ شەكىللىنىشىدە تارىخى بۇرۇلۇش نوقتىسى بولۇپ قالغان. تارانچى، قەشقەرلىك، ئالتەشەھەر قاتارلىق ئاتالغۇلارنىڭ بۈگۈن ئېستىمالدىن قىلىشى، «ئۇيغۇر» كىملىكىنىڭ تولۇق شەكىللەنگەنلىك مۇۋەپىقىيىتىدىن دېرەك بىرىدۇ. 9- ئەسىردىن 20- ئەسىرگىچە شەرقى تۈركىستاننىڭ تارىخىنى بىلمىگەنلەر، ئۆتۈكەن ئۇيغۇر دۆلتى بىلەن بۈگۈنكى ئۇيغۇرلار ئارسىدا باغنى ئاسانلا قۇرىدۇ. لىكىن « ئۇيغۇر» نامىنىڭ سىياسى كىملىكتىن ئېتنىك كىملىككە ئۆتۈشۈش جەريانى تولىمۇ ئۇزۇن ۋە مۇشەققەتلىك بىر جەرياننى بىسىپ بۈگۈنكى ئېتنىك مەنادىكى بىر پۈتۈنلۈككە ئىگە بولغان.
Ahmet Taşağıl , Uygurlar, Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara,2002
David John Brophy, “ Tending  unte? : the origins of Uygur nationalism”, Thesis (Ph. D), Harvard university , 2011
David John Brophy, “ Taranchis, Kashgars, and the ‘Uygur Question’ in Soviet Central Asia”, inner asia,Vol.7,no.2, 2005
Erkin Ekrem, Çin kaynaklarında Dokuz Oğuz Meselesi: Siyasal Yapısı, Oğuzlar: Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü yayınları, Editörler: Tufan Gündüz, Mikail Cengiz, Ankrara,2015
Saadettin Gümeç, Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara, 2003