ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە ئۇنىڭ چارىلىرى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قۇرئان چوڭچىلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان، ئۆزىنىلا ماختايدىغان كىشىلەرنى ئاللاھنىڭ ياقتۇرمايدىغانلىقىنى، بۇ خىلدىكى قىلمىشلارنىڭ ئىنساننى دوزاخ ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى ۋە كەمتەر كىشىلەرنىڭ جەننەت بىلەن مۇكاپاتلىنىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.  يەنە بىر تەرەپتىن قۇرئان ئىنسانلارنى تۆۋەن كۆرۈش، كەمسىتىش، يۇقىرى ئاۋازدا گەپ قىلىش، غادىيىپ مېڭىشقا ئوخشاش ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ ئىپادىلىرى بولغان قىلىقلارنىڭ ناچار خاھىش ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. ئوخشاشلا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالاممۇ غادايغۇچىلارنى ئاللاھنىڭ قەتئىي ياقتۇرمايدىغانلىقىنى، ئۇلار بىلەن سۆزلەشمەيدىغانلىقىنى ۋە بۇ خىلدىكى ئىنسانلارنىڭ جەننەتكە كىرەلمەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇنىڭدىن مەيلى ئاۋاز ۋەزنى بولسۇن، مەيلى مېڭىش بولسۇن مەيلى گەپ قىلىش شەكلىدىكى چوڭچىلىق بولسۇن بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۆز مەپتۇنلۇق ئىپادىلىرىدىن ھېسابلىنىدىغانلىقى، شۇڭا بۇ خىلدىكى قىلمىشلارنىڭ چەكلەنگەنلىكىنى كۆرۈۋالىغىلى بولىدۇ.
ئىسلام بىر تەرەپتىن بۇلارنى بۇيرىسا يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنى قالتىس چاغلىۋالغان شەيتاننىڭ ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدىن قوغلاپ چىقىرىلغالىقىنى مىسال كۆرسىتىپ شەيتان ۋە ئۇنىڭغا ئوخشاپ قېلىشتىن ساقلىنىشنى، تارىخىي مۇساپىدىمۇ ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ ئىپادىلىرى بولغان رىياكارلىق، چوڭ سۆزلەش ۋە ئۆزىنى قالتىس چاغلاشنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان ئاقىۋەتلەرنى تىلغا ئېلىپ، ئىنسانلارنى بۇ خىل قىلمىشلاردىن ساقلىنىشقا چاقىرىدۇ.
ئىبادەتلەرنىڭ تەسىرى
ئىبادەتتە ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ تەسىرىنى ئازايتىدىغان ھەتتا تۈگىتىدىغان ئامىللار كۆپ. ئىبادەتلەرنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئۈستۈنلۈك-كىبىر تۇيغۇسىنى يوق قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. مەسىلەن، باي-كەمبەغەل، باشلىق-خىزمەتچى بولۇپ بارلىق ئىجتىمائىي قاتلاملاردىن بولغان كىشىلەر بىر سەپتە تۇرۇپ ئادا قىلغان ناماز، ئىنساننىڭ ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا ھەممە ئادەمنىڭ باراۋەر ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشىگە، كىبىر ۋە ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش تۇيغۇسىدىن خالىي بولۇشىغا، ئىنساننىڭ بېكىنمىلىققا مەھكۇم بولۇپ  يېتىم بولۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتەك رولغا ۋە مۇۋازىنەتلىك كىشىلىك خاراكتېرگە ئىگە بولۇشىغا پايدىلىقتۇر. دەرۋەقە، ئىنساننىڭ نامازدا رۇكۇ ۋە سەجىدىگە بېرىشى كەمتەرلىكنىڭ يۇقىرى پەللىسى ھېسابلىنىدۇ. ئىنسان نامازدا ئاللاھ ھۇزۇرىدا ئىنسانىي ئۆزلۈكىنى تەن ئالغانلىقىنى بىلدۈرگەن بولىدۇ. ئوخشاشلا ناماز ئاللاھنى، ئۆلۈمنى ۋە ئاخىرەتنى ئەسلىتىپ ئۆتۈش ئارقىلىق ئىنساننى باشقىلارغا زىيان سالىدىغان قىلمىشلاردىن خالىي تۇرۇشقا، ھاۋايى-ھەۋەس ۋە ئارزۇ-ئىستەكلىرىنى تىزگىنلەشكە، مال-دۇنيا، مەنسەب قاتارلىق ھەر خىل دۇنياۋى نەرسىلەرگە ئېرىشىش ھەۋىسىنى ئازايتىشقا پايدىلىقتۇر. نامازغا ئوخشاش زاكات ۋە سەدىقىمۇ ئىنساننى شەخسىيەتچىلىكتىن، سۇيئىستېمالچىلىقتىن، مال-دۇنياغا بېرىلىپ كېتىشىن قۇتقۇزۇپ قالغىنىغا ئوخشاش، ئۆزگىلەرگە كۆڭۈل بۆلۈشكە، كۆيىنىشكە يۈزلەندۈرۈپ ماددىي ۋە دۇنياغا بولغان بېقىنلىقنى ئازايتىدۇ.
ئىسلامنىڭ مۇھىم ئىبادەتلىرىدىن بولغان قۇربانلىق، ئۆمرە ۋە ھەج ئىنساننى ئۆز مەپتۇنلۇقتىن يىراقلاشتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. مەسىلەن، قۇربان ئىنسانغا نەپسىنى ۋە ئارزۇ-ئىستەكلىرىنى ئاللاھ يولىدا پىدا قىلالايدىغانلىقىنى نامايەن قىلىپ بەرسە، ئۆمرە ۋە ھەجتە بارلىق دۇنياۋى مەنسەب، مەرتىبە، شەھۋەت، ئارزۇ-ھەۋەسلەردىن خالىي بولۇپ، ھەققىي ئىنسان بولغىلى بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. قىسقىسى، مۇشۇنداق ئېسىل ئالاھىدىلىكلىرى بولغان ئىبادەتلەر ئىنساننى شەخسىيەتچىلىكتىن قۇتقۇزۇپ ئۆزگىلەرنى ئويلاشقا تۈرتكە بولىدۇ. چۈنكى  جامائەت بىلەن ئادا قىلىنغان ئىبادەتلەر ئىنسانلارنى بىر-بىرىگە يېقىنلاشتۇرىدۇ. نەتىجىدە ئىبادەتلەر ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ ئىپادىلىرى بولغان كىبىر، ھاكاۋۇرلۇق، رىياكارلىق، سۇيئىستېمالچىلق، چوڭچىلىق قىلىشقا ئوخشاش ھېس-تۇيغۇلارنىڭ يوق بولۇشىغا تۈرتكە بولىدۇ.
كوللېكتىپ ھەرىكەتكە رىغبەتلەندۈرۈش
بىر جەمئىيەتنى تەشكىل قىلىدىغان شەخس ۋە ئوخشىمىغان تەبىقە ۋە گۇرۇھلارنىڭ ئۆز-ئارا بېقىندىلىق ۋە گارمونىك ھالەتتە مەلۇم بىر تەرتىپ ئىچىدە بىرلىشىش مۇساپىسىگە كوللېكتىپ ھەرىكەت ياكى گۇرۇپپا بىرلىكى دېيىلىدۇ. ئورتاق غايە ۋە مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن بىر-بىرىنى قوللاپ بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىدىغان، بىر-بىرىگە باغلىق بولغان ئەزالاردىن تەشكىل تاپقان بۇ خىلدىكى بىرلىكلەردە جەم بولۇش تولىمۇ مۇھىم ئامىلدۇر. جامائەت ياكى گۇرۇپپا ئىچىدىكى مۇناسىۋەتلەر تۈرتكىسىدە بىر-بىرىگە نىسبەتەن ئىجابىي ھېس-تۇيغۇلار پەيدا بولۇشقا باشلىغان شەخسلەر ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ جامائەت ياكى كوللېكتىپ سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىشقا باشلايدۇ. بىرلىكتە ئۆتكۈزگەن ۋاقىتنىڭ كۆپ بولۇشى ۋە جامائەت ئەزالىرىنىڭ يېقىنلىشىشى بىلەن ئىشەنچتىن ئۆز-ئارا ياردەملىشىش باسقۇچىغا ئۆتكەن جامائەت ياكى گۇرۇپپىدا ئورتاق مەقسەتلەرگە قاراپ ھەرىكەت قىلىدىغان ئەھۋاللار كۆرۈلۈشكە باشلايدۇ.
ئىسلام ئىنساننىڭ ئىجتىمائىي تەرتىپىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەنلىكتىن شەخسىي تۇرمۇش ۋە ھەرىكەتتىن بەكرەك كوللېكتىپ ياكى جامائەت بىلەن ھەرىكەت قىلىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ ۋە تۈزۈمنى بۇنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ قۇرۇپ چىقىدۇ. دىن ئېتىقاد ئارقىلىق شەخسلەرنى بىر-بىرىگە باغلايدۇ ۋە ئۇلارنى بىر ئېتىقاد ئەتراپىغا يىغىدۇ. قۇرئان بارلىق مۆمىنلەرنىڭ قېرىنداش ۋە دوست ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ تەقەززاسى سۈپىتىدە ھەر قانداق ياخشى ئىشلاردا بىر-بىرىنى قوللىشى لازىملىقىنى، ناچار ئىشلاردا بولسا بىر-بىرلىرىنى ئاگاھلاندۇرۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئوخشاشلا پەيغەمبەر ئەلەيھىسساللامۇ مۆمىنلەرگە قېرىنداش بولۇشنى بۇيرۇشى، ئۇلارنى بىر بەدەننىڭ ئەزالىرىغا ئوخشىتىشى ۋە ناچار ئەھۋالغا يولۇققاندا قولمۇ قول تۇتۇشۇپ بىر تەرەپ قىلىشى كېرەكلىكىنى نەسىھەت قىلغان. بۇنىڭدىن مۆمىنلەرنىڭ بىر-بىرىگە كۆڭۈل بۆلۈپ جامائەت سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىشى لازىملىقىنى كۆرۈۋالالايمىز.