«يېڭى يىپەك يولى» ئىستراتېگىيەسىنىڭ قۇربانلىرى: خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا مۇناسىۋەتلىرى كۆلەڭگىسىدىكى ئۇيغۇرلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
2025-يىلى 25-سېنتەبىر فىرانسىيەنىڭ نوپۇزلۇق ئاخبارات سۇپىسىدا ئېلان قىلىنغان لېئا پولۋېرىنى (Léa Polverini) ۋە روبىن تۇتېنگېس (Robin Tutenges) ئىمزالىق «خىتاي، قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان ئارىسىدا، ‹يېڭى يىپەك يولى›دا تەقدىرىگە تاشلىۋېتىلگەن ئۇيغۇرلار» ناملىق بۇ ماقالە خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ جەلپكار ئىقتىسادىي ۋەدىلىرىگە يوشۇرۇنغان ۋەھشىي رېئاللىقنى — يەنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئۇنىڭ تەسىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا كېڭىيىۋاتقان چېگرا ھالقىغان بېسىم سىياسىتىنى چوڭقۇر ۋە كۆپ قاتلاملىق ئانالىز قىلغان. ماقالە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىكىنىڭ قوشنا دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنى قانداق بوغۇپ، ئۇلارنى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر ئالدىدا سۈكۈت قىلىشقا، ھەتتا ھەمكارلىشىشقا مەجبۇرلاۋاتقانلىقىنى جانلىق ئىنسانىي ھېكايىلەر، كونكرېت مىساللار ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئانالىزى ئارقىلىق پاش قىلىدۇ. بۇ ئەسەرنىڭ قىممىتى شۇكى، ئۇ «يېڭى يىپەك يولى»نىڭ پەقەت بىر ئىقتىسادىي تۈر ئەمەس، بەلكى بېيجىڭنىڭ ئۆز ھۆكۈمرانلىق ئەندىزىسىنى ئېكسپورت قىلىدىغان، رايونلۇق تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىدىغان ۋە ئۆكتىچىلەرنى چېگرا ھالقىپ باستۇرىدىغان بىر ئىستراتېگىيەلىك قورال ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، مەسىلىنىڭ تۈپ ماھىيىتىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ماقالە قىرغىزىستان پايتەختى بىشكەكنىڭ چېتىدىكى، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئەڭ چوڭ بازىرى بولغان «دوردوي»دىن باشلىنىدۇ. ھەممە يەرنى قاپلىغان «CHINA» ماركىلىق كونتېينېرلار، كىرىلچە لوزۇنكىلار ئاستىدا سېتىلىۋاتقان خىتاي ماللىرى، ھەتتا قىرغىزلارنىڭ ئەنئەنىۋى «قالپاق»لىرىنىڭمۇ شەرقىي تۈركىستاندا ئەرزان باھادا ئىشلەپچىقىرىلىشى خىتاينىڭ رايونغا سىڭىپ كىرگەن ئىقتىسادىي تەسىرىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرىدۇ. ئاپتورلار بۇ مەنزىرە ئارقىلىق بىر مۇھىم نۇقتىنى روشەنلەشتۈرىدۇ: بۇ يەردە شەرقىي تۈركىستان پەقەت بىر «قىممەتلىك سودا ھەمراھى» سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنىدۇ. تورۇگارت ئېغىزىنىڭ ئوچۇق بولۇشى مىڭلىغان سودىگەرنىڭ جان تومۇرىغا باغلانغان. لېكىن، شۇ يوللارنى بويلاپ جايلاشقان ئونلىغان جازا لاگېرى ۋە ئۇ يەردىكى مىليونلىغان ئىنساننىڭ پەريادى ھېچكىمگە ئاڭلانمايدۇ. بۇ دەل «يېڭى يىپەك يولى»نىڭ بىر-بىرىگە زىت ئىككى يۈزىنى — بىر تەرەپتىن ئىقتىسادىي گۈللىنىش ۋەدىسى، يەنە بىر تەرەپتىن ئىنسانىي قىممەتلەرنىڭ دەپسەندە قىلىنىشىنى كۈچلۈك سىمۋوللاشتۇرىدۇ. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، بۇ غايەت زور تۈر شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنىنى مىسلىسىز دەرىجىدە يۇقىرى كۆتۈردى. بۇ زېمىن خىتاي ئۈچۈن بىر تەرەپتىن ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ياۋروپا بازىرىغا ئېچىلغان دەرۋازا، يەنە بىر تەرەپتىن كاربون-سۇ بىرىكمىلىرىگە باي مۇھىم رايون بولۇش سۈپىتى بىلەن، بېيجىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ ھەر قانداق بەدەل تۆلەپ بولسىمۇ، ئۇنى مۇستەھكەم كونترول قىلىش نىشانىنىڭ مەركىزىگە ئايلاندى. بۇ بەدەل بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت سالىدىغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشتۇر.
ئاپتورلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ 2014-يىلىدىن بۇيان شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويغان مىسلىسىز دۆلەت تېررورىزمىنى تەپسىلىي بايان قىلىدۇ. بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز ۋە باشقا مۇسۇلمان مىللەتلەرنىڭ «قايتا تەربىيەلەش» نامىدىكى جازا لاگېرلىرىغا ۋە تۈرمىلەرگە تاشلانغانلىقى، بۇنىڭ رايون مۇسۇلمانلىرىنىڭ ھەر ئونىدىن بىرىگە توغرا كېلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بېيجىڭ ھاكىمىيىتى ئۈچۈن بۇ كىشىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئۆزىلا دۆلەتنىڭ كىملىك بىرلىكى ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتىگە «تەھدىت» دەپ قارىلىدۇ. «بۆلگۈنچىلىك»، «تېررورلۇق» دېگەندەك ئالدىنئالا ئويدۇرۇلغان ئەيىبلەشلەر ئارقىلىق، ھەر قانداق مۇستەقىللىق، رايونچىلىق ياكى ئاددىي ئەركىنلىككە بولغان ئىنتىلىش ۋەھشىيلىك بىلەن باستۇرۇلۇپ، قورقۇتۇلغان، بويسۇندۇرۇلغان ۋە ئۈمىدسىزلەنگەن بىر ئەۋلاد يارىتىلماقتا. ماقالە بۇ باستۇرۇشنىڭ ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىپ، ئۇنىڭ پەقەت «قايتا تەربىيەلەش» ئەمەس، بەلكى روھىي ۋە جىسمانىي قىيناشتىن تارتىپ ئۆلۈمگىچە بولغان بىر سىستېمىلىق جىنايەت ئىكەنلىكىنى، بولۇپمۇ بىرلەشمە خەۋەر ئاگېنتلىقى ۋە گېرمانىيەلىك ئىنسانشۇناس ئادرىئان زېنز تەرىپىدىن ئاشكارىلانغان مەجبۇرىي تۇغماسلاشتۇرۇش ۋە تۇغۇتنى چەكلەش دېلولىرىدىن كېيىن، نۇرغۇن مۇتەخەسسىسلەرنىڭ بۇنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتاشقا باشلىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. بۇ، مەسىلىنىڭ خەلقئارالىق قانۇن نەزىرىدىكى ئېغىرلىقىنى نامايان قىلىدۇ.