21-ئەسىردىكى خىتاي سىياسىتىنى چۈشىنىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتايلىقلاردىكى بۇ ئىنچىكە ئۈستۈنلۈك تۇيغۇسىغا مۇناسىۋەتلىك ھالدا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (PRC) بىلەن ئىقتىسادىي ياكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىشنىڭ سىياسىي شەرتلىرىنى تەھلىل قىلىش مۇھىم. گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەكىللىرى چەت ئەللەر بىلەن مۇناسىۋەت ئورناتقاندا، يېڭى ھەمراھىنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي رېئاللىقىغا تەسىر كۆرسىتىشنى خالىمايدىغانلىقىنى تەكرار – تەكرار بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇنىڭ ئەكسىنى كۆرسىتىدىغان نۇرغۇن مىساللار بار. پەقەت ئۇلارنىڭ «بىر خىتاي سىياسىتى» گە قاراش كۇپايە، بۇ سىياسەت نۇرغۇن لاتىن ئامېرىكا دۆلەتلىرىنىڭ تەيۋەن بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈشىگە سەۋەب بولدى. مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، بۇنى چۈشىنىشكە بولىدۇ، چۈنكى كۆپىنچە دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ دۇنيا قارىشىنى قىزغىنلىق بىلەن قوغدايدۇ. شۇنىڭغا ئوخشاش، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (CCP) ئۆزلىرى ئېھتىياجلىق بولغان بايلىقلارغا ئىگە ياكى ئۇلار تەمىنلىيەلەيدىغان ئۇل ئەسلىھەگە موھتاج دۆلەتلەر بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى بۇ كۆز قاراشنىڭ ئىقتىسادىي قولىغا ۋەكىللىك قىلسا، ئۇلارنىڭ يېقىندا بولۇپمۇ ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكاسىدا كۈچىيىۋاتقان دىپلوماتىك پائالىيىتى سىياسىي قولىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. قىسقىسى، ھېچ بولمىغاندا ھەرخىل مۇتەخەسسىسلەرنىڭ پىكرىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئېنىق رەھبەرلىك ۋە ئېنىقسىزلىق كەمچىل بولغان كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيادا گېئوپولىتىكىنىڭ ئالدىنقى سېپىدە بولۇشنى خالايدۇ.
خەلقئارا سىياسەتنىڭ مەركىزىي سەھنىسىدە بولۇشقا بولغان بۇ ئارزۇنىڭ ئارقىسىدىكى بىر چۈشەندۈرۈش ئۇلارنىڭ ئۆز دۆلىتىنىڭ نامىنىڭ ئېتىمولوگىيەسىدە يوشۇرۇنغان. «مەركىزىي دۆلەت» دېگەن بۇ ئاتالغۇ خىتايچە «جۇڭگو» (中国) غا قارىتىلغان بولۇپ، بىرىنچى خەت «جوڭ» (中) «مەركەز» ياكى «ئوتتۇرا»، «گو» (国) بولسا «دۆلەت»، «مىللەت» ياكى «پادىشاھلىق» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ[8]. بۇ ئاتالغۇ «جۇڭگو» نىڭ تۇنجى خاتىرىسى قەدىمكى خىتاي ئەدەبىياتىنىڭ بەش كىلاسسىك ئەسىرىنىڭ بىرى بولغان «شاڭنامە» («书经»)[1] دا ئۇچرايدۇ. بۇ ئەسەر قەدىمكى خىتاي شەخسلىرىنى تەسۋىرلەيدىغان ۋە مەلۇم دەرىجىدە خىتاي سىياسىي پەلسەپەسىنىڭ، بولۇپمۇ كۇڭزىچىلىقنىڭ ئاساسى ھېسابلىنىدىغان بىر ئەسەر. گەرچە بۇ ئەسەر مىلادى 4-ئەسىرگە تۇتىشىدىغان بولسىمۇ، 20-ئەسىرنىڭ بېشىغىچە «جۇڭگو» ئاتالغۇسى خىتاينىڭ رەسمىي نامىغا ئايلانمىغان[9]. گەرچە خىتايلىقلار ئۆزلىرىنىڭ باشقىلارنى يېتەكلەش بۇرچى بار دەپ قارايدىغان بىردىنبىر دۆلەت بولمىسىمۇ، خىتاي بۇ خىل ئۇقۇمنى دۆلەت نامىدا ئىشلەتكەن بىردىنبىر دۆلەتتۇر.
«جۇڭگو» غا ئوخشاش بۇنداق چوڭقۇر يىلتىز تارتقان ئۇقۇملار ھازىرقى زامان خىتاي جەمئىيىتىنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسىدا كۈچلۈك ئەكس ئېتىپ، خىتاينىڭ شەرقتىكى ۋە غەربتىكى دۆلەتلەرنى يېتەكلەيدىغان دۇنيا تەرتىپى قارىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ كۆز قاراش خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (CCP) نىڭ بېكىتىلگەن «يادرولۇق» رەھبىرى شى جىنپىڭدا گەۋدىلەنگەن بولۇپ، ئۇ دۆلەتنى مىللىي گۈللىنىش يولىغا يېتەكلەش ئۈچۈن دۆلەتنىڭ تىرىشچانلىقىنىڭ تېمپوسىنى ئۆزى بەلگىلىمەكتە. ئەمەلىيەتتە، 2017-يىلى ئۆكتەبىردە ئۆتكۈزۈلگەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ 19-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك قۇرۇلتىيىدا، شى جىنپىڭنىڭ نۇتقى مىللىي گۈللىنىش نىشانىنى مەركەز قىلغانىدى. بىر نىشان ۋە ۋاقىت بېكىتىلدى: «2049-يىلىغا قەدەر، خىتاينىڭ ئۇنىۋېرسال دۆلەت كۈچى ۋە خەلقئارالىق تەسىرى ئالدىنقى قاتارغا ئۆتىدۇ.»[10] باشقىچە ئېيتقاندا، خىتاي 2049-يىلىغا قەدەر «مەركىزىي دۆلەت» لىك ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ، دۇنيادىكى يېتەكچى كۈچكە ئايلىنىشنى نىشان قىلماقتا.
بۇ چوڭ ئىستراتېگىيەنىڭ تولۇق ئۇستىخىنىنى «يېڭى دەۋردىكى خىتايچە سوتسىيالىزم ھەققىدىكى شى جىنپىڭ ئىدىيەسى» ناملىق ھۆججەتتە تاپقىلى بولىدۇ، بۇ ھۆججەت ھازىر خىتاي ئاساسىي قانۇنىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ماۋ زېدۇڭنىڭ سىياسىي نەزەرىيەلىرى ياكى كومپارتىيە ئىلگىرى ئوتتۇرىغا قويغان ھەر قانداق ئىدىيەگە ئوخشاشلا مۇھىم بىر تەلىمات ھېسابلىنىدۇ. خىتايلىقلار بۇ نىشانلارغا تېز ۋە ئۈنۈملۈك يېقىنلاشماقتا، ئۆتمۈشتە ئىسپاتلىغىنىدەك، بايلىق بولسىلا، ئۇلار زور مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈرەلەيدۇ. شۈبھىسىزكى، دۇنيا شى جىنپىڭنىڭ سىياسەتلىرىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. يېقىندا، بېيجىڭ ئۆز تەسىرى ۋە قارىشىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن خەلقئارالىق مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتىشكە مەبلەغ سېلىشنى تاللىدى. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى (BRI) نى داۋاملىق تەكىتلەش، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى (PLA) نى كەڭ كۆلەمدە زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە تاجاۋۇزچىلىق خاراكتېرلىك تاشقى سىياسەتتىن باشلاپ بۇنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
ياۋروپادىكى كۆچمەنلەر ۋە سىياسىي كىرىزىس ھەمدە ترامپنىڭ يەكتەرەپچىلىكى،  خىتايغا، گەرچە ھازىرقى تەرتىپنى ۋەيران قىلىش ئىرادىسى بولمىسىمۇ، خەلقئارا سەھنىگە چىقىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈن يېتەرلىك بوشلۇق يارىتىپ بەردى. شى جىنپىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ 19-قۇرۇلتىيىدىن كېيىن، كومپارتىيە ئىجرائىيە ئورگانلىرىنىڭ كۆپ قىسىم ئەزالىرىنى يېڭىلاپ، تېخىمۇ كۈچەيدى. ئۇ خىتاينى ۋەدە قىلىنغان نىشانغا يېتەكلەش مەقسىتىدە، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك ئىسلاھاتلارنى ئىلگىرى سۈرۈشكە كېرەكلىك سىياسىي كاپىتالغا ئىگە بولۇش ئۈچۈن بارلىق ئىمكانىيەتلىرىنى ئىشقا سالدى.