سۈرىيەدە ھاكىمىيەت ئۆزگەرگەندىن كېيىنكى خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىستراتېگىيەلىك يېقىنلىشىش، مىش-مىش پاراڭلار ۋە گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقلار
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ ماقالىدە سۈرىيەدە بەششار ئەسەد ھاكىمىيىتى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن قۇرۇلغان يېڭى ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەت بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ قايتىدىن شەكىللىنىش جەريانىنى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.  سۈرىيە ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەسەد ھەسەن شەيبانىنىڭ بېيجىڭغا قىلغان مۇھىم زىيارىتىنى مەركەز قىلىپ، سۈرىيە يېڭى دەۋرىنىڭ دىپلوماتىك، ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي تەرەپلىرى تەھلىل قىلىنىدۇ. زىيارەت جەريانىدا ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر جەڭچىلەرنىڭ خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئىددىئالار، بۇ ئىددىئالارنىڭ پەيدا بولۇش سەۋەبلىرى، سۈرىيە تەرىپىدىن تېزلىكتە ئىنكار قىلىنىشى ۋە بۇ ئەھۋالنىڭ ئارقىسىدىكى مۇرەككەپ دىنامىكىلار نۇقتىلىق تەتقىق قىلىنىدۇ. بۇ تەتقىقاتتا خىتاينىڭ سۈرىيەگە قاراتقان ئەمەلىيەتچىل تاشقى سىياسىتى، يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ قانۇنىي ئورۇن تىكلەش ۋە قايتا قۇرۇش ئۈچۈن ھەمكار ئىزدىشى، تۈركىيە ۋە قاتار قاتارلىق رايونلۇق ئاكتىيورلارنىڭ رولى ۋە ئەڭ مۇھىمى، سۈرىيەدىكى ئوخشىمىغان ئۇيغۇر گۇرۇپپىلىرىنىڭ (تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى، باشقا ئۆكتىچى گۇرۇپپىلار بىلەن بىرگە ھەرىكەت قىلىۋاتقانلار ۋە تەرەپسىز پۇقرالار) كېلەچىكىگە ئائىت مۇمكىن بولغان سىنارىيەلەر كۆپ قاتلاملىق  باھالىنىدۇ. بۇ تەھلىللەردە، خىتاينىڭ دۇنياۋى ئۇيغۇر سىياسىتى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى گېئوپولىتىكىلىق رىقابىتى ئۈچۈن سۈرىيەنىڭ يېڭى بىر سەھنىگە ئايلىنىش ئىھتىماللىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش مەقسەت قىلىنىدۇ.
ئۆزگىرىۋاتقان تەڭپۇڭلۇقلار ۋە يېڭى بىر باشلىنىش
سۈرىيەدە تەخمىنەن ئون بەش يىل داۋاملاشقان ئىچكى ئۇرۇشنىڭ بەششار ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن ئاخىرلىشىشى پەقەت ئوتتۇرا شەرقتىلا ئەمەس، بەلكى دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى جەھەتتىنمۇ يېڭى بىر سەھىپە ئاچتى. بۇ يېڭى دەۋرنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان دىپلوماتىك تەرەققىياتلىرىنىڭ بىرى، سۈرىيەدە قۇرۇلغان ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەتنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئەسەد ھەسەن شەيبانىنىڭ ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم خەلقئارالىق قوللىغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە رەسمىي زىيارەتتە بولۇشىدۇر[1]. بۇ زىيارەت بىر تەرەپتىن بېيجىڭنىڭ ئەمەلىيەتچىل ۋە جانلىق تاشقى سىياسەت چۈشەنچىسىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارا سەھنىدە قانۇنىي ئورۇنغا ئېرىشىش ۋە دۆلەتنى قايتا قۇرۇش ئۈچۈن كۈچلۈك شېرىكلەر تېپىش تىرىشچانلىقىنىڭ كونكرېت ئىپادىسى بولدى.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك يېقىنلىشىش ئۆزى بىلەن بىللە ئىنتايىن سەزگۈر ۋە مۇرەككەپ بىر مەسىلىنىمۇ كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلدى: سۈرىيەدە ياشاۋاتقان ۋە بىر قىسمى ئەسەد ھاكىمىيىتىگە قارشى ئۇرۇش قىلغان ئۇيغۇرلارنىڭ كېلەچىكى. زىيارەتتىن كېيىنلا خەلقئارا مەتبۇئاتلاردا، بولۇپمۇ فىرانسىيە تاراتقۇلىرىدا، يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قوللىشىغا ئېرىشىش بەدىلىگە ئۇيغۇر جەڭچىلەرنى بېيجىڭغا قايتۇرۇپ بېرىدىغانلىقى توغرىسىدا جىددىي ئىددىئالار ئوتتۇرىغا قويۇلدى[10]. بۇ ئىددىئالار ھەم سۈرىيە ئىچىدىكى تەڭپۇڭلۇقلارنى تەۋرىتىدىغان، ھەم خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق جامائەتچىلىكىنى يېقىندىن ئەندىشىگە سالغان بىر مۇنازىرىگە سەۋەب بولدى. ئەمما دەمەشق ھۆكۈمىتى بۇ خەۋەرلەرنى تېزلىكتە ۋە كەسكىنلىك بىلەن رەت قىلىپ، بۇنداق بىر نىيىتىنىڭ يوقلۇقىنى جاكارلىدى[11، 15].
بۇ ماقالىدە مەزكۇر بىيجىڭ زىيارىتىىنڭ ۋە قايتۇرۇپ بېرىش ئىددىئالىرىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىنى، خىتاي ۋە يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆزئارا كۈتكەنلىرىنى، مىش-مىش پاراڭلارنىڭ پەيدا بولۇش سەۋەبلىرىنى ۋە ئىنكار قىلىنىشىنىڭ ئارقىسىدىكى سىياسىي لوگىكىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىنىدۇ. شۇنداقلا، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر مەۋجۇتلۇقىنىڭ بىر پۈتۈن بىر گەۋدە ئەمەسلىكى رېئاللىقىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ، ئوخشىمىغان گۇرۇپپىلارنىڭ كەلگۈسىدە دۇچ كېلىشى مۇمكىن بولغان سېنارىيەلەر (قايتۇرۇپ بېرىلىش، سۈرىيە جەمئىيتىگە سىڭىپ كېتىش، ئۈچىنچى بىر دۆلەتكە ئورۇنلاشتۇرۇلۇش ياكى ئېنىقسىزلىق ئىچىدە قېلىش) ۋە بۇ سېنارىيەلەرگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان خەلقئارالىق ۋە رايونلۇق ئامىللار (تۈركىيەنىڭ رولى، غەربنىڭ ئىنكاسى قاتارلىقلار) ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.  سۈرىيەدىكى ھاكىمىيەت ئۆزگىرىشىنىڭ بېيجىڭنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» بايانى ئاستىدا يۈرگۈزۈۋاتقان دۇنياۋى ئۇيغۇر سىياسىتىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ۋە يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ سەزگۈر تەڭپۇڭلۇقنى قانداق تەڭشەيدىغانلىقى مەسىلىسى تەھلىلنىڭ ئاساسىي مەركىزىنى تەشكىل قىلىدۇ.
تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش: ئەسەد دەۋرىدە خىتاينىڭ سۈرىيە سىياسىتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى
خىتاينىڭ سۈرىيەدىكى يېڭى ھۆكۈمەت بىلەن تېزلىكتە ئالاقە ئورنىتىشىنى توغرا چۈشىنىش ئۈچۈن، بېيجىڭنىڭ ئەسەد ھاكىمىيىتى دەۋرىدىكى سىياسىتىنى ۋە بۇ سىياسەتنىڭ ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى چۈشىنىش ئىنتايىن مۇھىم. خىتاي سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىشىدىن تارتىپ،خىتاي تاشقى سىياسىتىگە يۆنىلىش بەرگەن «باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىۋالماسلىق» ۋە «دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش» پىرىنسىپلىرى رامكىسىدا ھەرىكەت قىلدى. بۇ پىرىنسىپچان پوزىتسىيە بېيجىڭنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە (ب د ت خ ك) سۈرىيەگە قارىتىلغان ھەربىي ئارىلىشىش ياكى قاتتىق ئېمبارگولارنى كۆزدە تۇتقان قارار لايىھەلىرىنى رۇسىيە بىلەن بىرلىكتە قايتا-قايتا ۋېتو قىلىشى بىلەن گەۋدىلەندى[16]. بۇ ۋېتولار ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ خەلقئارانىڭ بېسىمىغا قارشى پۈت تىرەپ تۇرالىشىدا مۇھىم رول ئوينىدى.