رەقەملىك مېديا ۋە شەخسنىڭ پىسخىكىسى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەرول گۆكا: ناھايىتى سەمىمىيلىك بىلەن ئېيتىمەنكى، سىز بۇ سۇئاللىرىڭىز بىلەن ھەممىمىزنىڭ ئورتاق بىر ئەندىشىسىنى ئىپادىلەۋاتىسىز. بۇنى جەزىملەشتۈرەلەيمەن، ئەمما يەنىلا كۈلۈمسىرەشتىن ئۆزۈمنى تۇتۇۋالالمايمەن. «يالغۇز ئىجتىمائىيلىق» ئۇقۇمىغىمۇ دائىم كۈلۈمسىرەپ كېلىۋاتىمەن. ئادەم ئۈچۈن بېرىلىدىغان پەلسەپىۋى ئۇقۇملاردىن بىرى بولسا ئۇنىڭ توپلىشىپ ياشايدىغان بولۇشىدۇر. يەنى بىز يالغۇز مەۋجۇتلۇقىمىزنى جەمئىيەت ئىچىدە ساقلاپ قالىمىز، ئادەمنىڭ تەبىئىتىدە ھەردائىم يالغۇز ئىجتىمائىيلىق بار. ئەمما بىز ھازىر بۇ ئۇقۇمنى رەقەملىك مۇھىتتىكى ھالىتىمىزنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن كۈن تەرتىپىمىزگە قويىۋاتىمىز. پەلسەپەسىزلىكىمىزنىڭ ئىسپاتى بۇ بولسا كېرەك ياكى پەلسەپەسىز قىلىش بۇ بولسا كېرەك.  ئۇقۇملار بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ قالايمىقانچىلىق كېلىپ چىقىدۇ. غەلبە قىلغان پەقەت ئىنژېنېرلار ۋە پەن-تېخنىكا بولىدۇ، ئۇلارنىڭ بىزگە نېمىلەرنى قىلغانلىقىغا قاراشقا جۈرئەتمۇ قىلالمايمىز.
ئەمما يەنىلا چۈشىنىشكە تىرىشىۋاتىمىز. سىزنىڭ نېمە دېمەكچى بولغىنىڭىزنىمۇ پەرەز قىلالايمەن. قەتئىي خاتا چۈشەنمەڭ. مەسىلە سىزدە ئەمەس، سىز ناھايىتى ياخشى ئىپادىلەپ بېرىۋاتىسىز. مەسىلە ھازىرقى ئەھۋالىمىزنى ئىپادىلەپ بېرىش ئۈچۈن كەلىمىلەرنىڭ يېتەرسىز بولۇشىدا، كەلىمىلەرنى توغرا ئىشلىتەلەيدىغان پەلسەپىۋى بىر كۆزىتىش نۇقتىمىزنىڭ بولماسلىقىدا. شەخىس ۋە جەمئىيەتلىشىشنىڭ تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسىدىكى ھالەتلىرى توغرىسىدا ئاساسەن ھېچنىمە بىلمەيمىز. تور ۋە يالغۇزلۇق تېمىسى ئىلمىي جەھەتتىن قارىغاندا ئادەمنى ئىنتايىن كۈشكۈرتىدۇ… بۇ سۇئالغا جاۋاپ بېرىش ئۈچۈن، ئاۋۋال سۇئالىنىڭ كىم توغرۇلۇق سورالغىنىنى بىلىشىمىز كېرەك. قايسى خاراكتېردىكى ئادەم، توردا نېمە ئىش قىلىدۇ، كىملەر بىلەن نېمە توغرۇلۇق كۆرۈشىدۇ، بۇلارنى بىلىشىمىز كېرەك. بولمىسا قۇرۇق گەپ قىلغان بولىمىز.
ئادەملەر ئوتتۇرىسىدا چوڭقۇر مېھىر-مۇھەببەت بېغى\رىشتىسى بولۇشى ئۈچۈن ئەلۋەتتە جىسمانىي يېقىنلىشىش ئىنتايىن مۇھىم. قارشى تەرەپنى دائىم كۆرۈش چوڭقۇر مېھىر-مۇھەببەت ئورنىتىشنىڭ شەرتى. بىز ھەمبەھىرلىنىۋاتقان كەڭرى بىر مەنا دۇنياسى، باغلىنىش ۋە مەسئۇلىيەت تۇيغۇلىرى بىزنى ئۇ ئادەم تەرەپكە تارتىدۇ، ئازراق كۆرمىسەك سېغىنغانلىقىمىزنى ھېس قىلىمىز. بىزنى ھاياتىمىزدىكى قىيىنچىلىقلاردىن، يالغۇزلۇقتىن قۇتۇلدۇرىدىغان ئىجتىمائىي كۈچمۇ ھىسسىي بېغىمىز بولغان ئادەملەردىن كېلىدۇ. ئۇنداقتا، بىز توردىكى ئالاقە بىلەنمۇ چوڭقۇر مېھىر-مۇھەببەت رىشتىسى ئورنىتالامدۇق؟ تور دۇنياسىدا چوڭقۇر مېھىر-مۇھەببەت رىشتىسى ئورنىتىش ئۈچۈن يەنىلا جىسمانىي يېقىنلىشىشنىڭ زۆرۈر ئىكەنلىكىنى ئېيتالامدۇق؟
كۆزىتىش ۋە تەتقىقاتلار، تورنىڭ كۆپىنچە ئىلگىرى تونۇشىدىغان ئادەملەر بىلەن ئالاقە قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى كۆزىتىۋاتىدۇ. ئەلۋەتتە توردا يېڭى ئادەملەر بىلەن تونۇشۇش، ئالاقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئىمكانىمۇ بار، ئەمما بىز پەرەز قىلغاندىكىدىن ئىنتايىن ئاز. شۇنداقلا، پەرەز قىلغىنىمىزنىڭ ئەكسىچە توردا ئالاقە قىلىش ئارقىلىق چوڭقۇر مېھىر-مۇھەببەت رىشتىسى ئورنىتىشمۇ بەك توغرا ئەمەس. بۇ خۇسۇستىمۇ ئىنسان ئالاقىسىنىڭ جاھانشۇمۇل قائىدىلىرى كۈچكە ئىگە. بەزىدە تور ئالاقىسىنىڭ مەۋھۇملۇقى تۈپەيلى خاتا چۈشەنچىلەر شەكىللەنسىمۇ، جىسمانىي يېقىنلىق ۋە ھەمبەھىرلىنىش بولمىغاچقا ئاساسەن يۈزەكى مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ. تور ئالاقىسى ئارقىلىق يۈزتۇرانە ئالاقە ۋە جىسمانىي يىقىنلىق قۇرۇلغان ھەقىقىي ۋە چوڭقۇر دوستلۇققا ئېرىشەلەمدۇ يوق، ھازىرچە تېخى ئېنىق جاۋاپ بېرىشىمىز مۇمكىن ئەمەس. كاللىمىز ئېلىشىپ كەتتى، تەتقىقات نەتىجىلىرىدە مەسىلە بار.  بەزى تەتقىقاتلاردا مۇنداق بىر ئەھۋال تەكىتلىنىۋاتىدۇ: ئادەملەر تور بىلەن مەشغۇل بولۇپ، كومپيۇتېر قارشىسىدا ئولتۇرۇش ۋاقتى ئۇزىراپ كەتكەنسېرى، ئىجتىمائىي ئالاقىلەر ئازىيىپ كېتىپ، ئۇلارنىڭ ئائىلىسى ۋە يېقىن دوستلىرى بىلەن تېخىمۇ ئاز ئۇچرىشىپ ئۆزىنى يالغۇز ھېس قىلىۋاتقانلىقى، شۇڭلاشقا تېخىمۇ كۆپ ئادەم تېزلا چۈشكۈنلىشىپ كېتىۋاتىدۇ. ئەگەر بۇ تەتقىقاتنىڭ نەتىجىسىنى توغرا دەپ قارايدىغان بولساق، جەمئىيەتتە كۆرۈلىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ سەۋەبى ئادەملەرنىڭ بۇرۇنقىدەك ئىجتىمائىي ئالاقىلەرگە ۋاقىت ئاجراتماسلىقى ۋەياكى ئاجرىتالماسلىقى دېيەلەيمىز. تور خۇددى تېلېۋىزورغا ئوخشاش ئادەملەرنى مەجھۇل ھالەتكە ئەكىلىپ ئىجتىمائىيلىشىشتىن يىراقلاشتۇرىۋېتىدۇ دېيەلەيمىز. ئەمما پەرقلىق نەتىجە كۆرسىتىۋاتقان باشقا تەتقىقاتلارمۇ بار. ئۇلاردا ئېيتىلىشچە تور ئومۇمەن ئالاقىلىشىش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە ۋە ئىجتىمائىيلىشىشنى كۈچەيتمەكتە. ئادەملەر توردا كەزمەي، پاراڭلىشىدۇ ۋە ئۇچۇرلىشىدۇ.
تەتقىقاتلاردىكى بۇ زىتلىق، ئېھتىمال تورنىڭ پەرقلىق ئادەملەر تەرىپىدىن ئوخشىمىغان مەقسەتلەر ئۈچۈن ئىشلىتىلىۋاتقانلىقى تۈپەيلى دەپ قارايمەن. قىسقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، تور ئابونتىنى تونۇماستىن ۋە ئۇنىڭ توردا نېمە ئىش قىلىدىغانلىقىنى بىلمەي تۇرۇپ تورنىڭ يالغۇزلۇق ۋە ئىجتىمائىيلىشىش بىلەن بولغان ئالاقىسى توغرىسىدا بىر نەرسە دېيەلمەيمىز.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى: باشقىلارنىڭ بىزنى كۆزىتىۋاتقانلىقىنى بىلىپ ئۆزىمىزنى باشقۇرۇش تۇيغۇسى بىزنى ھېچكىم كونتىرول قىلالمايدىغان رەقەملىق سەرگۈزەشتىلەرگە ئىتتىرىۋاتىدۇ دېگەندەك كۆز-قاراشلار مەۋجۇت. كۆزىتىش ۋە كۆزىتىلىشنى خالايمىز. ئادەمنىڭ تەبىئىتىدە بولغان قىزىقىش تۇيغۇسى خۇددى بۇ يەردە مۇھىم رول ئويناۋاتقاندەك. باشقىلارنىڭ مەھرىمىنى كۆزىتىش. جەمئىيەت تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن، قانۇنى ۋە ئەخلاقىي كۆز-قاراشلار شەخىسكە بۇنى چەكلەيدۇ، ئەمما ئىجتىمائىي تاراتقۇ بولسا تەشۋىق قىلىدۇ. بىز چەكلەش ۋە تەشۋىق قىلىش ئوتتۇرىسىدا قالىمىز، بۇخىل ھالەتتە پىسخىكىمىز قانداق تەسىرگە ئۇچرايدۇ؟