ئەنگلىيە پارلامېنتى بىرلەشمە كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ «ئەنگلىيە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك» دوكلاتىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ باب، ھۆكۈمەت ۋە باشقا ئاممىۋى ئورگانلارنىڭ مال، ئەسەر ۋە مۇلازىمەت سېتىۋېلىش جەريانى بولغان ئاممىۋى سېتىۋېلىشنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە دۇچ كېلىش خەۋپىنى ۋە بۇ خەۋپنى ئازايتىش ئۈچۈن يېڭىدىن چىقىرىلغان «سېتىۋېلىش قانۇنى 2023» (Procurement Act 2023) نىڭ رولىنى تەكشۈرگەن. دوكلاتتا ئاممىۋى سېتىۋېلىشنىڭ غايەت زور كۆلىمى (يىلىغا 400 مىليارد فوندستېرلىڭ) ۋە مۇرەككەپلىكى سەۋەبىدىن، ئۇنىڭ خۇسۇسىي ساھەگە قارىغاندا تېخىمۇ يۇقىرى خەتەرگە ئىگە ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
دوكلاتتا ئاممىۋى سېتىۋېلىشنىڭ يۇقىرى خەتەرگە ئىگە بولۇشىنىڭ بىر قانچە سەۋەبى كۆرسىتىلگەن. بۇلار ھۆكۈمەت تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ چوڭ ۋە مۇرەككەپ بولۇشى، تەننەرخ ئۈنۈمىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا بولغان بېسىم، سېتىۋېلىنىدىغان مال ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ كۆپ خىللىقى ۋە ئاممىۋى ساھە ئىچىدىكى بايلىقنىڭ ئادەتتە يېتەرسىز بولۇشى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭ كونكرېت مىسالى سۈپىتىدە، 2023-يىلى سەھىيە ۋە ئىجتىمائىي كۈتۈنۈش مىنىستىرلىكىنىڭ بىر تەكشۈرۈشىدە، دۆلەتلىك سەھىيە مۇلازىمىتى (NHS) تەمىنلىگۈچىلىرىنىڭ %21 ىنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدە مەجبۇرىي ئەمگەك ياكى زامانىۋى قۇللۇق خەۋپى يۇقىرى ئىكەنلىكى، ھەمدە ئوپېراتسىيە ئەسۋابلىرى، پەلەي، كۆڭلەك، فورما ۋە ماسكا قاتارلىقلارنىڭ ئەڭ يۇقىرى خەتەرگە ئىگە بەش مەھسۇلات ئىكەنلىكى ئېنىقلانغان. ئىلگىرىمۇ ھۆكۈمەتنىڭ ئاممىۋى فوندلارنى ئىشلىتىپ، بىلمەستىن مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق مەنبەلەردىن مال سېتىۋالغانلىقىغا ئائىت يۇقىرى دەرىجىلىك دېلولار يۈز بەرگەن.
بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، 2025-يىلى 2-ئاينىڭ 24-كۈنى كۈچكە ئىگە بولغان «سېتىۋېلىش قانۇنى 2023» ئاممىۋى ئورگانلارغا يېڭى ھوقۇقلارنى بەرگەن. بۇ قانۇن ئاممىۋى سېتىۋېلىش ھوقۇقىغا ئىگە ئورگانلارغا، ئۆزلىرى ياكى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ھەرقانداق يېرىدە مەجبۇرىي ئەمگەك ئىشلەتكەنلىكى بىلىنگەن ياكى گۇمان قىلىنغان تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ تەكلىپلىرىنى رەت قىلىش ۋە توختامنى بىكار قىلىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ. قانۇندا تەمىنلىگۈچىلەرنى چەتكە قېقىشنىڭ ئىككى خىل يولى بار: مەجبۇرىي چەتكە قېقىش ۋە ئىختىيارىي چەتكە قېقىش. بۇ قانۇن يەنە مەركىزىي بىر «چەكلەش تىزىملىكى» (Debarment List) نى قۇرغان بولۇپ، مىنىستىر بىر تەمىنلىگۈچىنى بۇ تىزىملىككە كىرگۈزسە، ئۇ ئاپتوماتىك ھالدا چەتكە قېقىلغان تەمىنلىگۈچى ھېسابلىنىدۇ.
بىراق، دوكلاتتا بۇ يېڭى ھوقۇقلارنى ئىجرا قىلىشنىڭ ئەمەلىيەتتە قىيىن بولىدىغانلىقىغا ئائىت ئەندىشىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ئاممىۋى سېتىۋالغۇچىلار، بولۇپمۇ يەرلىك ھۆكۈمەت دەرىجىسىدىكىلەر، دائىم تەننەرخ ۋە ۋاقىت بېسىمى ئاستىدا بولىدۇ، شۇڭا ئۇلارنىڭ بۇ خىل ھوقۇقلارنى ئىشلىتىش ئۈچۈن يېتەرلىك بىلىمى ياكى ئىقتىدارى بولماسلىقى مۇمكىن. مۇستەقىل قۇللۇققا قارشى تۇرۇش كومىسسارى، بۇ ھوقۇقلارنىڭ ئىختىيارىي بولۇشىنىڭ سېتىۋېلىش ئەمەلدارىغا ناھايىتى چوڭ ئىسپاتلاش يۈكىنى ئارتىپ قويىدىغانلىقىنى ئېيتقان. ئەڭ كىشىنى ئەندىشىگە سالىدىغىنى شۇكى، دوكلات يېزىلغان ۋاقىتتا، بۇ «چەكلەش تىزىملىكى» گە ھېچقانداق تەمىنلىگۈچى ياكى شەخس كىرگۈزۈلمىگەن ئىدى.
دوكلاتتا يەنە پاكىز ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش جەريانىدىكى ئالاھىدە خەتەرلەر، بولۇپمۇ قۇياش ئېنېرگىيەسى كەسپىدىكى مەسىلىلەر چوڭقۇر تەكشۈرۈلگەن. ھۆكۈمەتنىڭ 2030-يىلغىچە قۇياش ئېنېرگىيەسى قاچىلاش نىشانىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرۇش پىلانى بار. لېكىن، قۇياش ئېنېرگىيەسى تېخنىكىسى، بولۇپمۇ پولىسىلىكون ئىشلەپچىقىرىشتا مەجبۇرىي ئەمگەككە دۇچار بولۇش خەۋپى ئىنتايىن يۇقىرى. پولىسىلىكون دۇنيادىكى بارلىق قۇياش ئېنېرگىيەسى مودېللىرىنىڭ %95 تىن كۆپرەكىنىڭ ئاساسلىق تەركىبىي قىسمى بولۇپ، ئەنگلىيەنىڭ بۇ جەھەتتە دۆلەت ئىچىدە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى يوق، شۇڭا پۈتۈنلەي يەرشارى تەمىنلىگۈچىلىرىگە، بولۇپمۇ خىتايغا تايىنىدۇ. خىتاينىڭ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا ئاز سانلىق مىللەتلەرنى كەڭ كۆلەملىك، سىستېمىلىق مەجبۇرىي ئەمگەك سېلىۋاتقانلىقىغا ئائىت ئىشەنچلىك دەلىللەر بار.
بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ھۆكۈمەت «قۇياش ئېنېرگىيەسى خىزمەت گۇرۇپپىسى» (Solar Taskforce) نى قايتا قۇرۇپ، 2025-يىلى 6-ئاينىڭ 30-كۈنى «قۇياش ئېنېرگىيەسى يول خەرىتىسى» (Solar Roadmap) نى ئېلان قىلغان. لېكىن دوكلاتتا بۇ يول خەرىتىسىنىڭ يەرشارى قۇياش ئېنېرگىيەسى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ھېچقانداق ماھىيەتلىك يېڭى مېخانىزم ياكى سىياسەت ئوتتۇرىغا قويمىغانلىقى قاتتىق تەنقىد قىلىنغان. يول خەرىتىسى پەقەت ھازىرقى قانۇن رامكىسىنى تەكرارلاپ، «قۇياش ئېنېرگىيەسى باشقۇرۇش تەشەببۇسى» (Solar Stewardship Initiative – SSI) قاتارلىق پىدائىيلارچە قائىدىلەرنى گەۋدىلەندۈرگەن. لېكىن، SSI نىڭ ئۆزىمۇ كەسىپ تەرىپىدىن يېتەكلىنىدىغان بىر تەشەببۇس بولۇپ، ئۇنىڭ ئەزالىق تۈزۈمىدە ئېغىر يوچۇقلار بار (مەسىلەن: گۇۋاھنامە شىركەتكە ئەمەس، بەلكى ئورۇنغا بېرىلىدۇ، شۇڭا بىر شىركەتنىڭ كۆپ قىسىم ئورۇنلىرى گۇۋاھنامىسىز بولسىمۇ، يەنىلا ئەزا بولالايدۇ). شۇڭلاشقا، دوكلات SSI نىڭ ئىشەنچلىكلىكى ۋە كەسىپتىن مۇستەقىللىقىغا قارىتا گۇمانلارنىڭ بارلىقىنى، ھۆكۈمەتنىڭ بۇ خەتەرلەرنى باشقۇرۇش ئۈچۈن ھېچقانداق ھەل قىلىش چارىسى ياكى تەدبىر ئوتتۇرىغا قويمىغانلىقىنى كۆرسەتكەن.