خىتاينىڭ مىسىر ۋە ئىران بىلەن ئورناتقان ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنىڭ قاتلاملىرى ۋە يوشۇرۇن غەرەزلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ئىرانغا قىلغان ياردىمىنىڭ ئەڭ مۇھىم تەركىبى قىسمى «سايبىر(تور) ئىگىلىك ھوقۇقى» (Cyber sovereignty) نى تىكلەش نامىدا غەرب تېخنىكىلىرىنى چىقىرىۋېتىشتۇر. خىتاي ئىراننى ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ يۇمشاق دېتاللىرىدىن ۋاز كېچىپ، خىتاينىڭ «يېپىق ۋە سىڭىپ كىرىش تەس» بولغان سىستېمىلىرىنى ئىشلىتىشكە رىغبەتلەندۈرگەن [8]. بۇ ئىستراتېگىيە، ئىراننىڭ ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى (CIA) ۋە موسادنىڭ تور ھۇجۇملىرىغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش بىلەن بىرگە، ئىراننىڭ رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنى خىتاينىڭ تېخنىكىلىق رامكىسى ئىچىگە سولاپ قويىدۇ.
يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك قەدەم، ئىراننىڭ ئورۇن بەلگىلەش سىستېمىسىنى ئامېرىكىنىڭ GPS سىستېمىسىدىن خىتاينىڭ «شىمالىي قۇتۇپ» (北斗) سىستېمىسىغا ئالماشتۇرۇشىدۇر[9]. زامانىۋى ئۇرۇشتا ئورۇن بەلگىلەش ۋە يېتەكلەش سىستېمىسىنىڭ ئەھمىيىتىنى كۆزدە تۇتقاندا، بۇ ئۆزگىرىش ئىراننىڭ ھەربىي ھەرىكەتلىرىنىڭ ئامېرىكا تەرىپىدىن توسقۇنلۇققا ئۇچراش ئېھتىماللىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىران ئارمىيەسىنىڭ «كۆزى» نى خىتاينىڭ سۈنئىي ھەمراھلىرىغا باغلاپ قويىدۇ. بۇ، خىتاي ئۈچۈن ئىراننى كونترول قىلىشنىڭ يەنە بىر يوشۇرۇن ۋاسىتىسىدۇر.
خىتاي يەنە ئىرانغا ئىلغار رادار سىستېمىلىرىنى، جۈملىدىن «YLC-8B» تىپلىق رادارلارنى تەمىنلەپ بەرگەن بولۇپ، بۇ رادارلار ئامېرىكىنىڭ F-35 ۋە F-22 تىپلىق كۆرۈنمەس ئايروپىلانلىرىنى بايقاش ئىقتىدارىغا ئىگە دەپ قارىلىدۇ[10]. مەنبەدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ بۇ قوراللارنى ئىرانغا بېرىشىدىكى مەقسەت، رايوندىكى ھاۋا ئۈستۈنلۈكى تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىران ھاۋا بوشلۇقىدا ئەركىن ھەرىكەت قىلىشىنى چەكلەشتىن ئىبارەت.
بۇ پائالىيەتلەرنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە خىتاي دۆلەت بىخەتەرلىك مىنىستىرلىقىنىڭ «9-ئىدارىسى» (Ninth Bureau) ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. بۇ ئىدارە ئاساسلىقى جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە چەت ئەلدىكى خىتاي مەنپەئەتىنى قوغداشقا مەسئۇل بولۇپ، ئۇنىڭ ھەرىكەت دائىرىسى تېل-ئ‍اۋىۋگىچە كېڭەيگەن[11]. قىزىقارلىق يېرى شۇكى، خىتاي بىر تەرەپتىن ئىسرائىلىيەگە سالغان مەبلەغلىرىنى (مەسىلەن، خەيفا پورتى) قوغداشقا تىرىشسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىسرائىلىيەنىڭ خىتاي تېخنىكىلىرىغا سىڭىپ كىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن «خىتاي تېخنىكىسىنى ئىسرائىلىيە يۇمشاق دېتاللىرىدىن تازىلاش» ھەرىكىتىنى قوزغىغان.
خىتاينىڭ مىسىردىكى ھەربىي ۋە ئىستىخبارات تەسىرىنى كۈچەيتىشىدە «ھەربىي مائارىپ دىپلوماتىيەسى» مۇ مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. مىسىرنىڭ يېڭى مۇداپىئە مىنىستىرى گېنېرال ئەشرەف زاھىرنىڭ ۋەزىپىگە تەيىنلىنىشى، خىتاي تەرىپىدىن مىسىر ئارمىيەسىدىكى «ئىلمىي ئىنقىلاب» دەپ باھالانغان [12]. خىتاي مىسىر ھەربىي ئەمەلدارلىرىنى خىتاي دۆلەت مۇداپىئە ئۇنىۋېرسىتېتىدا تەربىيەلەش ۋە ئورتاق ھەربىي مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، كەلگۈسىدىكى مىسىر ھەربىي سەرخىللىرىنىڭ ئىدىيەۋى ۋە ئىستراتېگىيەلىك كۆز قارىشىنى خىتايغا مايىل قىلىپ ئۆزگەرتىشنى نىشان قىلماقتا. بۇ، قورال سېتىشتىنمۇ بەكرەك ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىر كۈچ ھاسىل قىلىشنىڭ ئاقىلانە ئۇسۇلىدۇر.
مىسىر بىلەن بولغان ھەمكارلىقتا يەنە بىر دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى، خىتاينىڭ مىسىردا ھەربىي سانائەتنى يەرلىكلەشتۈرۈشكە ياردەم بېرىشىدۇر. K-8E ناملىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە HQ-9B ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنىڭ مىسىردا ئىشلەپچىقىرىلىشى ياكى قۇراشتۇرۇلۇشى، مىسىرنىڭ غەرب قوراللىرىغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئازايتىش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ھەربىي ئۆلچەملىرىنى مىسىر ئارمىيەسىنىڭ قان تومۇرىغا سىڭدۈرۈش جەريانىدۇر [13]. بۇ، ئامېرىكا ئۈچۈن زور ئىستراتېگىيەلىك خىرىس بولۇپ، مىسىرنىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق قۇرۇلمىسىنى ئاستا-ئاستا ئۆزگەرتىشى مۇمكىن.
دوكتور ھىلمىنىڭ ئانالىزلىرىدا كۆرسىتىلگەن يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ پەردە ئارقىسىدىكى ئىقتىسادىي غەرەزلىرىدۇر. سۇۋەيىش قانىلى، بابۇلمەندەب بوغۇزى ۋە ھورمۇز بوغۇزىدىن ئىبارەت بۇ مۇھىم سۇ يوللىرىنىڭ بىخەتەرلىكى خىتاي ئىقتىسادىنىڭ جان تومۇرى ھېسابلىنىدۇ [6]. خىتاي بۇ رايونلاردىكى ئىستىخبارات تورىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ئامېرىكا ياكى ئىسرائىلىيەنىڭ كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشلاردا بۇ سۇ يوللىرىنى قامال قىلىش ئېھتىماللىقىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈشكە تىرىشماقتا.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ مىسىر ۋە ئىران بىلەن بولغان ئىستىخبارات ھەمكارلىقى پەقەتلا ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەت بولماستىن، بەلكى خىتاينىڭ يەرشارىۋى چوڭ دۆلەتلىك ئورنىنى تىكلەش ۋە ئامېرىكىنىڭ يەككە قۇتۇپلۇق ھۆكۈمرانلىقىغا خىرىس قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاي بۇ جەرياندا «دۈشمىنىمنىڭ دۈشمىنى مېنىڭ دوستۇم» دېگەن پىرىنسىپنى قوللىنىپ، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەدىن نارازى بولغان رايون كۈچلىرىنى ئۆز ئەتراپىغا توپلاۋاتىدۇ.
بۇ ھەمكارلىقنىڭ يەنە بىر خەتەرلىك تەرىپى، خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ مۇستەبىت تۈزۈمىنى قوغداش ئۈچۈن قوللانغان نازارەت قىلىش ۋە باستۇرۇش تېخنىكىلىرىنى (مەسىلەن، شەرقىي تۈركىستاندا سىناق قىلىنغان ئۇسۇللارنى) مىسىر ۋە ئىرانغا ئېكسپورت قىلىشىدۇر. دوكتور ھىلمىنىڭ ماقالىلىرىدە تىلغا ئېلىنغان «خىتاي ئەندىزىسىدىكى 9-ئىدارە» نىڭ مېتودلىرى ۋە ئوقۇغۇچىلارنى نازارەت قىلىش سىستېمىلىرى [14]، خىتاينىڭ بۇ دۆلەتلەردىكى ئىجتىمائىي كونتروللۇقنى كۈچەيتىشىگە ياردەم بېرىپ، دېموكراتىك ھەرىكەتلەرنى بوغۇشقا خىزمەت قىلىشى مۇمكىن.
«CBS News» نىڭ خەۋىرىدە تىلغا ئېلىنغان خىتاينىڭ ئامېرىكا تۇپرىقىدىكى جاسۇسلۇق ھەرىكەتلىرى ۋە چەت ئەلدىكى خىتاي پۇقرالىرىنى نازارەت قىلىشى [15]، خىتاينىڭ ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ دۇنياۋى مىقياستا قانچىلىك كەڭ ۋە تاجاۋۇزچى بىر تورغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مىسىر ۋە ئىران بىلەن بولغان ھەمكارلىق، بۇ دۇنياۋى تورنىڭ ئوتتۇرا شەرق قانىتىنى شەكىللەندۈرىدۇ.