ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يېڭى-ئەنئەنىچى، مودېرن تېخنولوگىيەنىڭ زۆرۈرلۈكىنى قوبۇل قىلىدۇ. لېكىن ئۇنى ئېلىشتا مودېرن تىپلەردىن تېخىمۇ ئىنچىكە تاللاشنى ۋە فۇنكسىيەلىك رولىدىن سىرت ئۇنى بەك چوڭ بىلمەسلىكنى تەشەببۇس قىلىدۇ.  يەنە ئۇ، غەربكە مەنسۇپ ئىدىيە ۋە قەدىر – قىممەتلەرنى، بولۇپمۇ ئالغا ئىلگىرىلەش پىكرىنى ۋە «ۋېبېريان» خىزمەت ئەخلاقىنىڭ بىر قىسمىنى ئۆزىگە مەنسۇپ بىر مەسىلە قىلىشنى خالايدۇ. ئالغا بېسىش ئىدىيەسىگە نەقەدەر ئاز باغلانغان بولسا، ئىسلامىي ئىدېئال (غايە) نىڭ پاتراق ئىجتىمائىي تەتبىقلاشقا ئۆتۈش مەسىلىسى شۇقەدەر ئاز دىققەت تارتىدۇ. ماسلاشتۇرغۇچىلار  ئۇزۇن مەزگىلدە  ئۆزگىرىشكە ئەنئەنىۋىي  يوللارنىڭ يېتەرلىك بولىدىغانلىقىنى دەيدۇ. بۇ سەۋەبتىنمۇ، مودېرنىست ياكى رادىكال ئىسلامچىنىڭ ئىدېئالنى بۇزۇشنىڭ ئورنىغا ئىدېئال بىلەن ئەمەلىيەتچىلىك ئارىسىدا مەلۇم مەزگىل لائىك باسقۇچ بولۇشىنى ياقلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، لائىك باشقۇرۇشنىڭ بەلگىلىك شەكىللىرىگە ئىلگىرىلەش سۈرىتىنى ئاستىلىتىش ئۈچۈن «توسقۇچى» ئۇسۇللارنى قوللىنىشنى توغرا تاپىدۇ. ئۇ، تەدرىجىي ئۆزگىرىش ئورنىغا ئىنقىلابىي ئۆزگىرىشنى تاللايدۇ.  رەددىيەچى يېڭى-ئەنئەنىچىلەر بولسا تېخىمۇ ئىنقىلابىي ئىش – ھەرىكەتلەرنىڭ لازىملىقىنى ھېس قىلىدۇ، لېكىن ئۇلار بۇنىڭ ئۈچۈن مودېرن تەرەققىيات ئىدىيەلىرىدىن بەكرەك ئەنئەنىۋىي مەھدىچى ئىدىيەلەردىن ئىلھام ئالىدۇ.
ماسلاشتۇرغۇچى يېڭى-ئەنئەنىچىلەر، غەرب ئۇسلۇبلىرى ۋە رادىكال ئىسلامچىلار چىڭ تۇرغان ئىسلامىي ئەندىزىلەر ئالدىدا مەھەللىۋى ئەنئەنىلەرگە يېقىنلىشىشقا مايىل بولىدۇ. ئۇ، مەھەللىۋى ئەنئەنىلەرنىڭ ھەم ئىسلامىي ھەمدە مودېرن ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ، لېكىن شۇنداق بولۇشىغا قارىماي بۇلارغا ئەھمىيەت بېرىدۇ. ھىندونېزىيەدىكى نەھدەتۇل ئۆلەمانىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى، رادىكال ئىسلامچىلىقنى، «كونكرېت بىر مەھەللىۋى ئەنئەنە ئىچىدە دىن سۈپىتىدە نامايان بولغان ئىسلامنىڭ ئۆتمۈشتىكى ماسلىشىشچان يوللىرىنى رەت قىلىش» بىلەن تەنقىد قىلغان.
يېڭى-ئەنئەنىچىلەر، ئۆلىمالارنىڭ ئىلمىي ۋە سوپى – ئىشانلارنىڭ ھېكىمەتلىرىدىكى ئۆتمۈشنىڭ چوڭقۇرلۇقى ۋە چىگىشلىكىگە، مودېرن تىپلەردىن تېخىمۇ كۆپ قىممەت پىچىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ھەم ئۆلىمالارنىڭ ئورنى ھەم شىئە ۋە ئىرانلىق تەركىبلەر ۋەجىدىن ئىران ئىنقىلابى، رادىكال ئىسلامچى بولۇشتىن بەكرەك رەددىيەچى يېڭى-ئەنئەنىچى شەكلىدە تەھلىل قىلىنىشى مۇمكىن. ئەمەلىيەتتە بىز، ئىران ئىنقىلابىنى رادىكال ئىسلامچى بىلەن رەددىيەچى يېڭى-ئەنئەنىچى ئارىسىغا ئورۇنلاشتۇرۇشقا مايىلمىز. ئوخشاشلا يېقىنقى مەزگىللەردە سۈننىي رادىكاللىقنىڭ ئەرەب دۇنياسىدىكى زوراۋانلىق قىلمىشلىرىغىمۇ مۇشۇ نۇقتىدىن مۇئامىلە قىلىشقا تامامەن بولىدۇ.
كۈنىمىزدە مىسىر ئۆلىمالىرىنىڭ كۆپ قىسمى ۋە تەرىقەت مۇرىتلىرىنىڭ كۆپچىلىكىنى يېڭىلىقچى ۋە يېڭى-ئەنئەنىچىلەر سالاھىيىتىدە كۆرۈنۈشكە ئىنتىلىدۇ،  دەپ قارىساق بولىدۇ.  مىچېل گىلسېنان (Michel Gilsenan) تەرىپىدىن تەسۋىرلەنگىنىدەك ھەمىدىييە شازەلىيە تەرىقىتى بۇنىڭ ئەڭ روشەن ئۆرنىكىدۇر.  ئىراندىكى ئايەتۇللاھ شەرىئەتمەدارىمۇ بۇنىڭغا ئۆرنەك بولالايدۇ. سەييىد ھۈسەيىن ناسىر ۋە مارتىن لىڭس (Mrtin Lings)  كەبى يازغۇچىلارمۇ كۆپرەك يېڭى-ئەنئەنىچى دەپ قارىلىدۇ. بۇلار بىزگە، يېڭى-ئەنئەچىلىكنىڭ «ئىلگىرىلەش -تەرەققىيات» ھەققىدىكى ئەندىشىلىرى ۋە تېخنولوگىيەنىڭ مۇھىتقا بولغان تەسىرلىرى دېگەندەك مودېرنلىققا چېتىشلىق مەسىلىلەردە ، غەربتە مۇشۇنداق ئويلايدىغانلارنىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرەلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
7.	ئىككى رەقەملىك گىرافىك (سپېكتېر)
ئەمدى سېخىمىمىزنى تاماملاپ، ئىككى رەقەملىك شەكىلدە سۇنساق بولىدۇ (قاراڭ: شەكىل 1). «مودېرنلىق» ئوقىدا ئەنئەنىچى بولمىغان تىپلەر ئارىسىدىكى بەزى ئوخشىماسلىقلارنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن ئىدۇق، لېكىن ئەنئەنىچى تىپلەرنى باشقىلاردىن ئايرىۋېلىش يەنە بۇ ئوق ئۈستىدە بولىدۇ. ساپ ئەنئەنىچىلىكنىڭ رەددىيەچى بىلەن ماسلىشىدىغان تىپلىرىنى بۇ ئوقتا ئوخشىمىغان نۇقتىلارغا قويماق ئۈچۈن بىر سەۋەب يوق. لېكىن ماسلىشىشچان يېڭى-ئەنئەنىچىلەر بۇ ئوقتا رەددىيەچىلەردىن ئازراق يۇقىرىدا ئورۇن تۇتىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى لائىكلارنى رادىكال ئىسلامچىلاردىن يۇقىرىدا تۇتقانلىقىدىندۇر. «ئىسلامىي بىر پۈتۈنچىلىك» ئوقىدا رەددىيەچى ئەنئەنىچىلىك، رادىكال ئىسلامچىلىقتىن كېيىن ئورۇن ئالىدۇ. چۈنكى ئەنئەنىۋىي ئىسلامنىڭ ھەتتا ئەڭ «رادىكال» شەكىللىرىمۇ تۇرمۇشنىڭ نۇرغۇن ساھەلىرىنى ئىسلام ئەگەمەنلىكى (ھۆكۈمرانلىقى) ئاستىغا كىرگۈزۈشنىڭ يوللىرىنى ئىزدىمەيدۇ. بۇ يۈزدىن رەددىيەچى ئەنئەنىچىلىك، ئىسلامىي مودېرنىزمنىڭ ئەڭ قاتتىق ئۇسلۇبلىرىنىڭمۇ ئاخىرىغا قويۇلۇشى كېرەك. رەددىيەچى ئەنئەنىچىلىك (خاھى «مۇداپىئەچى» خاھى «يېڭى-مودېرنىست» تۈردە بولسۇن) ئىسلامىي مودېرنىزمنىڭ ئەڭ قاتتىق ئىسلاھاتلىرىنىڭمۇ سولىغا ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى لازىم. مۆتىدىل تىپتىن بەزى قاتتىق لائىكلىك بىلەن ئالاقىدار پوزىتسىيەلەرنىڭ، ئەنئەنىچى تاللاشنىڭ بىر پارچىسى بولماسلىقىغا قارشى، رەددىيەچى تىپلەرنىڭ مودېرنلىق ئۆلچىمىدە «يۇقىرى »غا قارىغان بولۇشىدىن، ئىسلامىي بىر پۈتۈنچىلىك ئۆلچىمىدە«ئوڭ»غا قاراپ تېخىمۇ تىز ھەرىكەت قىلغانلىقىنى ئويلىغىنىمىز ئۈچۈن، بۇ دىئاگراممىلارنىڭ يۆنىلىشى ئوڭغا قاراپ ئېگىلگەن بولىدۇ. «تۈپ يىلتىزىدىنچىلىك» تېرمىنى، ئادەتتە رەددىيەچى ئەنئەنىچىلىكتىن مودېرنىزمغا قاراپ تىك ھالدا تارتىلغان بىر سىزىقنىڭ ئوڭ تەرىپىگە جايلاشقان ھەممىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن قوللىنىلماقتا. لېكىن ھېچ قوللانمىغاندىن كۆرە ئۇنى كۆپرەك رادىكال ئىسلامچىلىق ۋە رەددىيەچى يېڭى-ئەنئەنىچىلىك بىلەن چەكلەيمىز. (قاراڭ: شەكىل 1). چۈنكى بۇلار ھەم رادىكاللىقنى ھەم تېرمىن ئىچىگە يوشۇرۇنغان مودېرنلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالەتتۇر. بۇنىڭ بىلەن بىرگە «رادىكال ئىسلامچىلىق» بىزگە، ئېغىر خاتا چۈشىنىشكە ئاپارغۇچى بىر تېرمىن شەكلىدە كۆرۈلگەنلىكىدىن ئۇنىڭ ئورنىغا «ئىسلامىي رادىكالىزمنى تەۋسىيە قىلىمىز.
↑ مودېرنىچلىك → ئىسلامىي بىر پۈتۈنچىلىك
ر.ل:	رادىكال لائىكلىك
م: 	ئىسلامىي مودېرنىزم
م.ي.ئە: 	ماسلىشىشچان يېڭى ئەنئەنىچىلىك