ئەدەبىيات ۋە دىن (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پۈتۈن تۆت چوڭ ئەدەبىي تىپ، ئاساسەن بىر تەرەپتىن ئۆز- ئارا زىت بولغان, ئايرىيدىغان ئالاھىدىلىكلەر بىلەن يېڭىلىقلارغا ئىگە بولغان، يەنە بىر تەرەپتىن يەرلىك ئەدەبىي مەدەنىيەتلەرگە ماسلاشقان ۋە قىزىققان قانۇندا – ئىنجىل(gospel)، رەسۇللارنىڭ ئىشلىرىنى(acts)، مەكتۇپلار،(letters) ۋەھىيلەر (apocalypse)تېپىلىدۇ. شەكلىي پۈتۈنلىكى بىلەن ئىنجىل، تۇنجى خرىستىيان جەمئىيىتى تەرىپىدىن يارىتىلغان بىر رومان تۈرى دەپ قوبۇل قىلىنالايدۇ. چۈنكى، بايان، تەرجىمھال، تارىخ, دىئالوگ ۋە نەسىھەت خاراكتېرلىك ماتېرىياللارنىڭ سۈنئىي ئارلىشىشى، ئاسان سىنىپلاندۇرۇشقا يول قويمايدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، تارىخ ۋە شەكىل تەنقىدى بويىچە ئانالىز قىلىنغىنىدا، ئىنجىل(gospel)نىڭ نۇرغۇن كىچىك، قۇرغۇچى باپلىرىنى ئىسپاتلىنالايدىغان Hellenistik دۇنيانىڭ دىنىي ۋە پەلسە ئېقىملىرىدىكى باشقا ئاغزاكى شەكىللەر ۋە بايانلار بىلەن سېلىشتۇرغىلى بولىدۇ. مەسىلەن: كۆپتۈرۈلگەن رىۋايەتلەر ياكى دىراماتىك دىئالوگلار بىلەن مەشھۇر بىر ئالىمنىڭ ھاياتىنى قەيىت قىلغان تەزكىرىلىك ھېكمەتلەر باردۇر. بۇ دەۋىرنىڭ ئاق دېڭىز دىنلىرى ئۈچۈن ئورتاق بىر مۆجىزە ئىشىنى ياكى ئىسلاھ قىلىدىغان قەھرىمان ھېكايىلەر باردۇر. ئۇستا ئوقۇتقۇچى بولغان ئەيسانىڭ ئۆزگەرمەس مىراسى، يۇقىرى بىر سەۋىيەدە ئۇنىڭ شەخسىيلەشتۈرۈلگەن ئىبرەت دەرسى بەرگەن كىچىك ھېكايىنىڭ ئىشلىتىلىشىنىڭ ياخشى بولۇشى مۇمكىن. پەقەت شەكىل، ئۇزۇن مەزگىلدىن بېرى پوپ تەربىيىسىدە تونۇلاتتى. يەنە نۇرغۇن پۇرسەتتە ئەيسا تەربىيىسىنىڭ مەزمۇنى كۆزگە چېلىقىدىغان بىر ئورىگىناللىقى ياكى ئەنئەنىدىن يېراقلىشىشنى كۆزىتىشى مۇمكىن. پەقەت ئۇنىڭ تەربىيىسى ۋە ھەرىكەتلىرىدە رول ئوينىغان تىل (مەسىلەن، Beatitudes كە كىرگەن مەلۇم كۆرۈنۈشلەر، Lula ۋە رەسۇللارنىڭ ئىشلىرىغا قەستەن ۋە ھىيلە بىلەن كىرىش) كىلاسسىك ئىستىلىستېكا ۋە ئ‍ەدەبىي شەكىل بىلەن يازغۇچى ۋە تەھرىر سەمىمىيىتىگە مەنىلىك ئىلھام بېرىشى مۇمكىن.
ئەنئەنىۋىيلىك بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن بۇ ئورىگىناللىق يېڭى ئاھىد(Yeni Ahit)نىڭ مەشھۇر، نامسىز ياكى müstearدېگەن ئىسىملىق مەكتۇپ ئۇسلۇبىدىكى يازمىلارنىڭمۇ ئالاھىدىلىكىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. ھەۋارى Pavlus نىڭ مەكتۇپلىرىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى، ئۇلارنى ئايرىيدىغان ئالاھىدىلىكلىرىنى چۈشىنىشلىك بىر ئالاھىدىلىك بىلەن ئېنىقلاشقا مايىلدۇر. باشلىنىش ۋە نۇتۇقنىڭ خرىستىيانى ئايلىنىشى؛ شەخسى مۇنازىرىلەرنىڭ ئىشلىتىلىشى؛ جانلىق تەرجىمھاللىق ھېكايىلەرنى تەپسىلىي، شەخسىي ئالاقىلەرنىڭ تونى بىلەن ئۇنىڭ ئېتىقادنىڭ ھەم  kerigmatikھەمدە paraenetikal ئامىللىرىنىڭ سىرتىدا توقۇلغان كۈچلۈك توقۇلما. بۇنداق بىر تەكىتنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، بۇ ھەۋارىيلەرگە ئائىت ھۆججەتلەرنىڭ مەكتۇپ يازما ئۆرنەكلىرىدىن ئايرىلمىغانلىقى ئېنىق ئېيتىلىشى كېرەك. قەدىمىي دۇنيادا مەكتۇپلار باشقا مەقسەتلەر ئۈچۈن، چۈشەنچىلەرنىڭ بايان قىلىنىشى ئۈچۈن بىر ۋاستە ئورنىدا ئىشلىتىلدى. ۋە پەلسەپىگە دائىر Epicuros نىڭ، بىلىمگە دائىر Archimedes ۋە Eratosthonesنىڭ، ئەدەبىي تەنقىدكە دائىر Halikarnas لىق Dionysius نىڭكىلەر بۇخىل يازمىلار، ھازىرغىچە خرسىتىيان مەكتۇپ ئۇسلۇبىدىكى ئەسەر تەتقىقاتى ئۈچۈن مۇھىم ئۇچۇر تەمىنلەيدۇ. (H. Koskenniemi, Studien zur Idee und Phraseologie des griechischen Briefes bis 400 nach Christentum, Hıristiyanlıktan Sonra 400’e Kadar Yunan Mektuplarının Düşünce ve Anlatım Biçimlerinin Araştırılması, 1956). چاغداش يېڭى ئاھىد(Yeni Ahid) بىلىمىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر قېزىلىشى بىلەن، Pavlus نىڭ تەربىيىسىنىڭ رىم قانۇن مەھكىمىلىرىنىڭ ئىستىلىكىسىنى، سەيياھ قەدىمىي يۇنان مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ ئەمەلىيەتكە تەدبىقلىغانلىرى ۋە قەدىمىي يۇنان مەكتۇپ يازغۇچىلىرىنىڭ ئەنئەنىلىرىنىڭ ئىزاھلىنىشىنى لايىقى بىلەن ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇشى مۇمكىن دەپ  تونۇتقان. بىر ئالىم باشلىنىش، بايان، تەكلىپ، ئىسپات ۋە نەتىجە بىلەن بىرلىكتە كىلاسسىك كەچۈرۈم(aff) (Hans Dieter Betz, Galatians, Galatyalılar, 1979) گە ئاساسلانغاندا Galia دىكى چېركاۋلار ئۈچۈن مەكتۇپ تەتقىق قىلغاندا، باشقا بىر ئالىم 1  (Korintoslulara Birinci Mektup,13)13 Corinthians تا قابىلىيەتكە دائىر بىر قەدىمىي يۇنان مەدھىيە قەسىدىسىنىڭ ئېھتىمال بىر تەقلىدىنى ۋە 2Corinthians ,
11 (Korintoslulara ikinci Mektup,11) نىڭ peristasis كاتالوگىدا Alaycı – Sotacı مۇنازىرىسىنىڭ ۋە شاھانە resgestaeنىڭ ئىزلىرىنى كۆرىدۇ. (Wayne A. Meeks, The Writings of St. Paul, Aziz Pavlus’un Yazıları, 1971).
بىر كىشى، غەربتىكى خرىستىيان دەۋرىدىن كېيىنكى ئەسىرلەرگە نەزەر سالغىنىدا، بۇتپەرەست ئۈچۇر بىلەن نامايان بولغان خرىستىيان ئەدەبىياتى مەدەنىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى جىددى ھالەتنى ھېس قىلىشقا باشلايدۇ. Milton نىڭ  Paradise Regained(Kurtarılmış Cennet)تىكى ئەيسانىڭ تۇيغۇلىرىنىڭ بىر يىللىق ئايلىنىشىدىن تېخىمۇ كۆپىدە پەرەزگە،  Didascalia apostolorum(Havariler Öğretisi,12)ئەستايىدىللىق بىلەن بىر مۆمىننى تەربىيىلەيدۇ.
«دىنسىزلارنىڭ ھەممە كىتاپلىرىدىن يىراق تۇرۇڭلار…» ئەگەر تارىخى ۋەقەلەرنى ئوقۇماقچى بولساڭلار پادىشاھلار كىتابىنى ئوقۇڭلار. ئەگەر پەيلاسوپ ۋە ئەقىللىق ئادەم بولساڭلار رەسۇللار(نىڭ ئىشلىرى) نى ئوقۇڭلار، بۇ كىتاپتىن ئەقىللىق كىشىلەر ۋە پەيلاسوپلارنىڭكىدىن تېخىمۇ كۆپ ئەقىل ۋە چۈشەنچە تاپالايسىلەر. ۋە ئەگەر ناخشىلارنى ئوقۇماقچى بولساڭلار، داۋۇتنىڭ Mezmurlarنى ئوقۇڭلار، ئەگەر دۇنيانىڭ قانداق پەيدا بولغانلىقىنى ئوقۇماقچى بولساڭلار، بۈيۈك مۇسانىڭ Tekvin(Genesis) نى ئوقۇڭلار ۋە ئەگەر ھۆكۈمدار ۋە قوماندان بولساڭلار، كۆركەم ھېكمەتلىك تەڭرىنىڭ قانۇنىنى ئوقۇڭلار. بۇ تۈپەيلى بۇلارغا زىت بولغان پۈتۈن ئاجاياىپ يازمىلاردىن تامامەن يىراق تۇرۇڭلار.