كەمتەر بىلىم ۋە كىبىرلىك «سەۋىيە» (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەممىمىزگە يادقا بولۇپ كەتكەن مۇنداق بىر ئېسىل گەپ بار: «سەۋىيەسىز كىشىلەر شەخسلەرنى، سەۋىيەلىك كىشىلەر ۋەقە-ھادىسىلەرنى، يۇقىرى سەۋىيەلىك كىشىلەر پىكىرلەرنى سۆزلىشىدۇ.»  سەۋىيەسىز كىشىلەر ئۆزىگە زىت ياكى ئوخشىمىغان قاراش ياكى ئىنساننى ئويلاشقا ئۈندەيدىغان بىرەر پىكىرنى ئۇچراتسا دەرھال ئۇنىڭغا مەركەزلىشىشنىڭ ئورنىغا شەخسكە مەركەزلىشىدۇ. يوشۇرۇن ئېڭىغا ساقلاپ قويغان قورالىنى بەتلەپ ئېتىشقا ئۈلگۈرىدۇ. مۇنداقچە دېگەندە، بۇ خىلدىكى كىشىلەر ئۆزىنى پىكىرلىرى بىلەن ئەمەس ھېسسىياتىنى قورال قىلىپ ئىپادىلەيدۇ.
شەخسلەرگىلا مەركەزلىشىدىغان كىشىلەر ئۆزلىرىدىن قەتئىي خاتالىق سادىر بولمايدۇ، دەپ قارايدۇ. ئۆزلىرىنىڭ كۆز قاراشلىرىغا ۋە ئۆزلىرىنىڭ نەزىرىدىكى «ھەقىقەتلىرى»گە شۇنچىلىك ئىشەنچ بىلەن قارايدۇكى، باشقىلارنىڭكىنى پۈتۈنلەي خاتاغا چىقىرىدۇ، ھەتتا خىيانەت دەرىجىسىگە كۆتۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە قارشى تەرەپ خائىن، خائىن بولمىسىمۇ ناداندۇر. قىسقىسى، قارشى تەرەپ چوقۇم خاتا ۋە ناتوغرا يولدىكىلەردۇر. ئۆزلىرى بىر نەرسە ئويلاپ چىقتىمۇ، ئويىدىن قەتئىي ئىككىلەنمەيدۇ، ئۆزلىرى تەۋە بولغان گۇرۇپپىنىڭ ئىدىيەسى  ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرى بىردىنبىر ھەقىقەت بولۇپ، ئۇلار ھەققىدە ئىزدىنىپ كۆرۈشكە ئېھتىياج ھېس قىلمايدۇ.
تۈرك مۇتەپەككۇرلىرىدىن پىروفېسسور مۇمتاز تۇرھان بۇ خىلدىكى كىشىلەر ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دەيدۇ: «ئۇلار ئىشىنىۋالغانلىرىنى ھەقىقەت،چالا ۋە ئېتىبارسىز كۆزىتىشلىرىنى رېئاللىق دەپ ئويلىۋالىدۇ. ئۇلاردا نە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ كەڭ قورساقلىقىنى، كەمتەرلىكىنى تاپقىلى بولمايدۇ، نە ھەقىقەت، پولاتتەك پاكىتلارغا قايىل بولۇشتەك پەزىلەتنى ئۇچرتقىلى بولمايدۇ. ئۆلۈك ھۆكۈم ياكى ئالدىن ھۆكۈملىرى، قاراشلىرى ۋە دوگما ئېتىقادلىرى بىلەن ھەرىكەت قىلىدۇ.»
پىروفېسسور ئىسكەندەر ئۆكسۈز كۆز-قاراشلىرىنى «مەن خاتا ئويلىۋالغان بولسامچۇ؟»دېگەن ئوينى كاللىسىدىن ئازراقمۇ ئۆتكۈزمەي قاراملارچە ئوتتۇرىغا تاشلايدىغان بۇ تىپتىكى كىشىلەرنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرىنى «كارت»، ئىدىيەلىرىنى بولسا «كارتىزم»دەپ سۈپەتلەيدۇ. ئۇ ئۇچۇر-ئالاقە ۋاسىتىلىرى تەرەققىي قىلمىغان مەزگىللەردە بۇ تىپتىكى كىشىلەرنىڭ سەھنىلەردە ئاز كۆرىنىدىغانلىقىنى، لېكىن ئۇچۇر-ئالاقە ۋاسىتىلىرى تەرەققىي قىلغان، بولۇپمۇ ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئومۇملاشقان كۈنىمىزدە مۇنبەر ۋە سەھنىلەرنى قاپلاپ كەتكەنلىكىنى ئېيتىدۇ. ئۇ »كارتىزم»نىڭ ئىككى خىل ئىپادىسى بارلىقىنى ئېيتىپ مۇنداق دەيدۇ: « بىرىنچىسى: بىراۋنىڭ دېگەنلىرىگە، يازغانلىرىغا دەرھال قارشى چىقىپ ئۆزىنىڭ قارشى تەرەپكە قارىغاندا تېخىمۇ بىلىملىك ۋە ئەقىللىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاشقا ئۇرۇنۇش  پوزىتسىيەسى بولۇپ،  بۇ پوزىتسىيەدىكى كىشىلەر ھەم باشقىلارنىڭ نەزىرىدە، ھەممىدىن بەكرەك ئۆزىنىڭ نەزىرىدە بويى ئۆسۈپ قالغاندەك تەسىراتقا ئىگە بولۇپ قالىدۇ. ئىككىنچىسى: سىياسەت، ئىدېئولوگىيە ۋە گۇرۇھ سولداتلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئىدىيەسى، ئېتىقادى ۋە تۇتقان يولىدىن پەرقلىق ئىدىيە، يول ۋە ئىش-ھەرىكەتلەردىكى كىشىلەرنى دەرھال كەمستىپ ئابرويسىزلاشتۇرىدۇ.»
بۇ خىلدىكى كىشىلەر ۋەز ئېيتىشقا ئامراق كېلىدۇ، ئۇلارنىڭ مەقسىتى سوئاللارغا جاۋاب تېپىش بولماستىن ئۆزلىرى ئىشىنىۋالغان «ھەقىقەتلىرى»گە قارشى تەرەپنىمۇ ئىشەندۈرۈشتۇر. ئۇ ئويلىغاندەك بولمىسا «خاتا ۋە باتىل يول» يولدا  ۋە «ھەقىقەتلەر»دىن مەھرۇم بولغان قارشى تەرەپكە ئىچى ئاغرىيدۇ. ئۇلار ۋەز ئېيتقانلىرىغا شۇنچىلىك ئىشىنىدۇكى، بەرگەن مىساللىرى ھەممىسى ئىشەنچلىك بولمىسىمۇ بولۇۋېرىدۇ، پەقەت مىساللىرى ئىشىغا ۋە مەنپەئەتىگە توغرا كەلسىلا بولىدۇ.
قىسقىسى، كىبىرلىك «سەۋىيە» ئاز بىلىدۇ لېكىن كۆز-قاراشلىرىنى ۋە بىلىدىغانلىرىنى توختىماي ئاقلاشقا ۋە ياقلاشقا تىرىشىدۇ، پۇرسەت تاپسىلا باشقىلارنى چۈشۈرۈپ ئۆزىنى كۆككە كۆتۈرىدۇ. ئاز ئويلاپ كۆپ گەپ قىلىدۇ،  ھەر تېما ياكى مەسىلىگە يامىشىدۇ ۋە چوقۇم دەيدىغان بىر گېپى بولىدۇ، پىكىرلىرىدە چىڭ تۇرىدۇ، خاتالىقلىرىنى قوبۇل قىلمايدۇ ۋە يېڭى پىكىرلەرگە سوغۇق قارايدۇ.  قارشى تەرەپنىڭ مۇتەخەسسىسلىك ساھەسى ھەققىدە ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ مەلۇماتقا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئويلىۋالىدۇ،دۇنيانى يالغۇز ئۆزلىرى ئۈچۈن يارىتىلغاندەكلا ئويلايدۇ. ئۆزلىرىنى پەخىرلىنىپ تۇرۇپ ئىپادىلەيدىغان ياكى نامايەن قىلىدىغان قابىلىيەتلىرى بولمىغانلىقى ئۈچۈن دىن، مىللەت، مىللەتنىڭ قەدىرىيەتلىرىگە ئوخشاش سەزگۈر، ئەمما مۇھىم نەرسىلەردىن مەدەت تىلەيدۇ ۋە ۋاقتى كەلسە ئۇلارنى قالقان قىلىدۇ. ھەممىدىن مۇھىمى يۇقىرىدا دېيىلگەن سۈپەتلەرنى ئاڭلىسا قاتتىق ئاچچىقلىنىدۇ.
سىزچە، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئۇقۇملار، ئەمەلىي ئىشلار، ۋەقە-ھادىسىلەر، دەلىل-پاكىتلىق گەپلەر ۋە  بىلىم بەكرەك سۆزلىنىۋاتامدۇ ياكى شەخسلەرمۇ؟
https://www.karar.com/yazarlar/iskender-oksuz/cartizm-1590341
https://www.tarihistan.org/yazarlar/prof-dr-iskender-oksuz/kavram-yoksa-kufur-ve-sopa-var/9149/
https://www.karar.com/yazarlar/iskender-oksuz/alcak-gonullu-bilim-ve-burnu-havada-cartizmw-1591482
https://www.karar.com/yazarlar/taha-akyol/dusuncenin-en-dusuk-seviyesi-1591662