خىتاينىڭ نەزەردىن ساقىت قىلىنغان سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسى: بېيجىڭ يۇمشاق كۈچ ئارقىلىق يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىقنى قولغا كەلتۈرمەكتە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۈگۈنكى كۈندە، سۈنئىي ئەقىلنىڭ قوش ئىشلىتىلىش يوشۇرۇن كۈچى ئۇنى «يۇمشاق كۈچ» ئامبىرىدىكى مۇرەككەپ مۈلۈككە ئايلاندۇردى. خىتاي ۋە ئامېرىكىنىڭ ھەر ئىككىلىسىنىڭ ئاپتوماتىك ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان، ئىلغار سانلىق مەلۇمات بىرىكتۈرۈش، قوماندانلىق قىلىش ۋە كونترول قىلىش سىستېمىسى قاتارلىق «قاتتىق كۈچ» قوللىنىشچان پىروگراممىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن رىقابەتلىشىۋاتقانلىقى ھۆججەتلەردە ئېنىق خاتىرىلەنگەن. يېقىنقى يىللاردا، بۇ بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى ۋاشىنگتوننىڭ سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەسىگە ھەددىدىن زىيادە تەسىر كۆرسەتتى. 2022-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئامېرىكا شىركەتلىرى كۈچلۈك ئىجادىيلىق ئىقتىدارىغا ئىگە سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، بايدىن ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ بۇ يېڭى تېخنىكىدىن ھەربىي مەقسەتتە پايدىلىنىشىدىن ئەنسىرەپ، سىياسەتلىرىنى ئاساسلىقى كۈچلۈك سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا كېرەكلىك قاتتىق دېتاللارغا ئېرىشىشنى چەكلەشكە مەركەزلەشتۈردى.
ئەمما بۇ بىخەتەرلىككە بولغان كۆڭۈل بۆلۈش، سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەرشارى ئىقتىسادى، ئەمگەك كۈچى، ساقلىقنى ساقلاش ۋە پۈتكۈل جەمئىيەتنى، جۈملىدىن نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى پايدىلىق شەكىلدە ئۆزگەرتىشتىكى كۆرۈنەرلىك يوشۇرۇن كۈچىنى كۆزدىن يىراقلاشتۇردى. مەسىلەن: ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى بايلىقى كەمچىل دۆلەتلەردە راك كېسىلىنى داۋالاشنىڭ يېڭى ئۇسۇللىرىنى ياكى يېڭىچە دېھقانچىلىق ئەمەلىيىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئىشلىتىلسە، بۇ ئامېرىكا خەلقئارا تەرەققىيات ئىدارىسى (USAID) ئىلگىرى يولغا قويغان تۈرلەرگە ئوخشاش، ئامېرىكىنىڭ ئوبرازىنى ۋە تەسىر كۈچىنى ئاشۇرىدۇ. دەل مۇشۇ پايدىلىق سۈنئىي ئەقىل يوشۇرۇن كۈچىنى بېيجىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئورتاقلىشىشقا ئەھمىيەت بېرىۋاتىدۇ، نەتىجىدە ئۆزىنى يەرشارىۋى سۈنئىي ئەقىل تەسىر كۈچىدە كۈچلۈك ئەۋزەللىككە ئىگە قىلماقتا.
بېيجىڭ بۇ بوشلۇقتىن پايدىلىنىپ، ئېچىۋېتىشنى بىر «سېتىش نۇقتىسى» قىلدى. 2025-يىلى 5-ئايدا خىتايدا ئۆتكۈزۈلگەن سۈنئىي ئەقىل يىغىنىدا، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى ما جاۋشۈ (Ma Zhaoxu) خىتاي سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ ئاچقۇچلۇق ئەۋزەللىكلىرىنى – يەنى ئوچۇق كودلۇق، تۆۋەن تەننەرخلىق ۋە يۇقىرى ئىقتىدارلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. مودېللىرىنىڭ ماسلىشىشچانلىقىدىن پايدىلىنىپ، خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن مودېل ئاچقۇچىلىرى شۇ ئارقىلىق خىتاينى ئۆزىنىڭ كۈچلۈك مودېللىرىنى باشتىن-ئاخىر تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن ئىقتىسادىي ياكى ھېسابلاش بايلىقىغا ئىگە بولمىغان، ئەمما سۈنئىي ئەقىلدە زور ئىلگىرىلەشنى خالايدىغان دۆلەتلەرنىڭ ئاساسلىق تېخنىكىلىق ھەمراھى قىلىپ كۆرسىتەلەيدۇ. مەسىلەن: بىر تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتنىڭ يەرلىك سەھىيە تارمىقى يىراق رايونلاردىكى يەرلىك كېسەللىك ئىستاتىستىكىسىغا ئائىت سانلىق مەلۇماتلار ئامبىرىدا قايتا تەربىيەلەش ئارقىلىق ئېچىۋېتىلگەن مودېلنى ئىنچىكە تەڭشەپ، تېخىمۇ ياخشى داۋالاش مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ. بۇ خىل چوڭقۇر خاسلاشتۇرۇش ئادەتتە يېپىق مودېللاردا مۇمكىن ئەمەس.
رەقەملىك ئىمپېرىيە: خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك ئىستراتېگىيەسى
خىتاينىڭ «يۇمشاق كۈچ» ئارقىلىق سۈنئىي ئەقىل ساھەسىنى كېڭەيتىشى تاشقى دۇنيادىن ئايرىلغان ھالدا يۈز بېرىۋاتقىنى يوق. ئۇنى بېيجىڭنىڭ دۆلەت ئىچىدە ئۆزىنى تەمىنلەشنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە چەتئەلدىكى رەقەملىك تەسىرىنى كېڭەيتىشتەك تېخىمۇ كەڭ تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى دەپ چۈشىنىش كېرەك. 2010-يىللاردىن بۇيان، بېيجىڭنىڭ 2017-يىلى ئېلان قىلىنغان «سۈنئىي ئەقىل تەرەققىيات پىلانى» ۋە 2021-يىلى ئېلان قىلىنغان «14-بەش يىللىق پىلان» قاتارلىق سىياسەت ھۆججەتلىرىدە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئوچۇق كودلۇق تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ دۆلەت ئىچىدىكى يېڭىلىق يارىتىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە خىتاينىڭ غەربكە بولغان تايىنىشچانلىقىنى ئازايتىش ئارزۇسى تەكىتلەنگەن. خىتاينىڭ ئېچىۋېتىلگەن سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى تەشۋىق قىلىشى، مەسىلەن: «رەقەملىك يىپەك يولى» قۇرۇلۇشى ئارقىلىق تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيانىڭ ئاساسلىق رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە تەمىنلىگۈچىسى بولۇش نىشانىغا ماس كېلىدۇ.
ئۆتكەن ئون يىلدا، خۇاۋېي (Huawei) ۋە جۇڭشىڭ (ZTE) قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرى يەرشارى مىقياسىدا تېلېگراف تورى، دېڭىز ئاستى كابېلى ۋە كۆزىتىش ئۈسكۈنىلىرى قاتارلىق رەقەملىك ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىگە يۈزمىليونلىغان دوللار مەبلەغ سالدى. ھازىر، ئەلى بابا بۇلۇت (Alibaba Cloud) ۋە خۇاۋېي بۇلۇت (Huawei Cloud) مالايشىيا، مېكسىكا، فىلىپپىن ۋە تايلاند قاتارلىق دۆلەتلەردە بۇلۇت ھېسابلاش ئۈچۈن چەتئەلدىكى سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى كۈچەيتمەكتە. بۇ مەبلەغلەر، ئەگەر خىتاي كەلگۈسىدە ئامېرىكىنىڭ يېقىنقى ئېكسپورت كونتروللۇقى ئاستىدا ئېرىشەلىگىنىدىن كۆپرەك ئالىي دەرىجىلىك ئۆزەكلەرگە ئېرىشەلىسە، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل قوللىنىشچان پىروگراممىلىرىنى دۇنيا مىقياسىدا كېڭەيتىشىگە ياردەم بېرىدىغان كۈچلۈك ئاساس بىلەن تەمىنلەيدۇ.