كۈلرەڭ ھىدروگېن:  يېشىل نىقاب ئاستىدىكى قۇمۇل ھىدروگېن زاۋۇتى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەۋەر تېكىستىدە، قۇرۇلغان زاۋۇت «ھىدروگېن ئېنېرگىيەسى» ۋە ئۇقۇملىرى چۆرىدەلگەن ھالدا ئىزاھلانسا، ھىدروگېننىڭ ئىشلەپچىقىرىش مەنبەسىنىڭ «كۆمۈر خىمىيە سانائىتى ئايلانما ئىقتىساد رايونى»[8]ئىكەنلىكى تېخنىكىلىق ئۇچۇردەك قوشۇمچە تىلغا ئېلىنىدۇ. خەلقئارا ئېنېرگىيە ساھەسىدە، تاشقاتما يېقىلغۇلاردىن (بولۇپمۇ كۆمۈرنى گازلاشتۇرۇش يولى بىلەن) ئېلىنغان بۇ تۈرگە «كۈلرەڭ ھىدروگېن» دېيىلىدۇ ۋە بۇ جەرياندا، قويۇق كاربون قويۇپ بېرىلىدۇ ۋە  يۇقىرى سۇ سەرپىياتى تەلەپ قىلىنىدۇ.
خەۋەر تېكىستى، «ئايلانما ئىقتىساد»  (circular economy) رېتورىكىسىنى ئىشلىتىپ، ئەمەلىيەتتە بۇلغىما سانائىتى بولغان كۆمۈر پىششىقلاپ ئىشلەش جەريانىنى «مۇھىت ئاسراش»قا ئائىت بىر ئۇتۇق ھېكايىسىگە ئايلاندۇرىدۇ. لېكىن بۇ باياندا؛ رايوننىڭ قۇرغاق ئېكولوگىيەسىگە قارىماي سەرپ قىلىنىدىغان سۇ مىقدارى،  ياكى زاۋۇت قۇرۇلغان يەرلەرنىڭ ئېلىنىش جەريانلىرى (مۈلۈكسىزلەشتۈرۈش) ھەققىدە چوڭقۇر بىر سۈكۈت ھۆكۈم سۈرىدۇ، يەنى بىر ئېغىزمۇ گەپ يوق.
ئا. يېشىل دەپ يۇيۇش»  (Greenwashing) ۋە ئېكولوگىيەلىك زامانىۋىلىشىش خام خىيالى:
تەنقىدىي بايان ئانالىزىدا بۇ ھادىسە، «بايان جەھەتتىن سۈكۈت قىلدۇرۇش»  (discursive silencing) دەپ ئاتىلىدۇ. ئەمىلىي يېنىڭ (2009) «خىتاينىڭ غەربىنىڭ يېشىللاشتۇرۇلۇشى» ھەققىدە قىلغان تەتقىقاتلىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك؛ خىتاي دۆلىتى، ئېكولوگىيەلىك زامانىۋىلىشىش (Eco-modernization) بايانىنى ئىشلىتىپ مۇھىت بۇزغۇنچىلىقىنى تېخنىكىلىق بىر ئىلگىرىلەش ھېكايىسى ئاستىغا يوشۇرىدۇ.  «پاكىز ئېنېرگىيە» داۋرىڭى، ئەمەلىيەتتە  بۇلغىغۇچى كۆمۈر سانائىتىنىڭ ئۆمرىنى ئۇزارتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە. بۇ ئىستراتېگىيە ئالاقىدار پەنلەردە «يېشىل دەپ يۇيۇش»  (Greenwashing) دەپ بىلىنىدۇ؛ئېغىر ئېكولوگىيەلىك كىرىزىس، كاپىتالىستىك ئېشىش ۋە سانائەت كېڭىيىشى ئۈچۈن بىر «پۇرسەت» سۈپىتىدە قايتىدىن«  يېشىل » دەپ تەبىرلىنىدۇ (مول، 2006).
ب. «يېشىل تالان» ۋە بايلىق توقۇنۇشلىرى:
قۇمۇلغا ئوخشاش سۇ قىسلىقى بولغان يېرىم قۇرغاق بىر رايوندا، توننىلاپ سۇ سەرپ قىلىدىغان كۆمۈر-ھىدروگېن زاۋۇتلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى، جىددىي بىر ئېكولوگىيەلىك ئادالەت مەسىلىسىدۇر. خەۋەر تېكىستىنىڭ سۇ ئىشلىتىشتىن ھېچ  ئېغىز ئاچمىغانلىقى، يەرلىك دېھقانلارنىڭ سۇ ھوقۇقلىرىنىڭ سانائەتكە ئۆتۈنۈپ بېرىلگەنلىكى ھەقىقىتىنى يېپىش ئۈچۈندۇر.بۇ ئەھۋال، فەيرخېد قاتارلىقلار (2012) تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «يېشىل تالان-تاراج»  (Green Grabbing) ئۇقۇمى بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ. خىتاي دۆلىتى، «مۇھىت سىجىللىقى» ياكى «پاكىز ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش» نامى ئاستىدا، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ تۇپراقلىرىنى ۋە سۇ بايلىقلىرىنى مۇسادىرە قىلىدۇ. بۇ مۈلۈكسىزلەشتۈرۈش تەرەققىيات سۆزلەملىرى بىلەن ئۈستى يېپىلىپ، «دۆلەتنىڭ  ياخشىلىقى» (كاربوننى ئازايتىش) نامى ئاستىدا يوللۇقلاشتۇرۇلماقتا.
س.  ھۆكۈمران كۈچنىڭ رامكىلاش تاكتىكىسى (Hegemonic Framing) ۋە «سۈزگۈچتىن ئۆتكۈزۈلگەن» سانائەت ئوبرازى:
شەرقىي تۈركىستانغا ئائىت تەتقىقاتلاردا ئورۇن ئالغان «مەجبۇرىي ئەمگەك» ۋە «جازا لاگېرلىرى» لارغا دائىر مەلۇماتلار (بايلېر 2020، زېنز 2021 ) ، بۇ خەۋەر تېكىستىدە تىلغا ئېلىنمايدۇ. زاۋۇت، ئىچىدە ھېچقانداق ئىجتىمائىي توقۇنۇش، نارازىلىق ،نۇقسان ، ئىشچى ھوقۇقى دەپسەندىچىلىكى ياكى نازارەت مېخانىزمى بولمىغان «سانائەتتىكى غايىۋى ماكان»  سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ بۇ پوزىتسىيەسى، «ھۆكۈمران كۈچنىڭ رامكىلاش تاكتىكىسى»نى ئىپادىلەيدۇ (فايركلوگ 1995).  خىتاي دۆلىتىنىڭ بايانلىرى ياكى سۆزلەملىرى، نېمىنىڭ سۆزلىنىپ نېمىنىڭ سۆزلەنمەيدىغانلىقىنى مەجبۇرى بەلگىلەش ئارقىلىق بىر «رېئاللىق» بەرپا قىلىپ چىقىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ياكى ئېكولوگىيەلىك خەتەرلەرگە ئوخشاش «بىئارام قىلغۇچى» ھەقىقەتلەر، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇتۇق باياناتلىرىنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇلۇپ سۇسلاشتۇرۇلىدۇ ياكى يوق دەپ قارىلىدۇ.
بۇ ماقالىدە، شەرقىي تۈركىستاندىكى ھىدروگېن زاۋۇتى خەۋىرى تەھلىل قىلىنىش ئارقىلىق، خىتاي دۆلىتىنىڭ تەرەققىيات بايانلىرى ياكى سۆزلەملەرنى ھەم ماكان ئىگىلىك ھوقۇقى ھەم مىللەت تەڭسىزلىك قاتلىمى بەرپا قىلىشنىڭ ئاساسلىق قورالى سۈپىتىدە ئىشلەتكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى.  مەزكۇر  خەۋەر تېكىستىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق بىر «ئۇچۇر بېرىش» تېكىستى ئەمەس، بەلكى ئۇتۇق مەشروئىيىتى، كۆچمەن مۇستەملىكىچىلىكى ۋە ئۇل-ئەسلىھە مىللەتچىلىكى يۆنىلىشلىرىدە رول ئوينايدىغان سىياسىي  قورال ئىكەنلىكى كۆرسىتىلدى.
ماقالە، خىتاي رېجىمىنىڭ «دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ساپلاشتۇرۇش ئۈسكۈنىسى»، «دۆلەت ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن ئىشلەپچىقىرىش» ۋە« يۇقىرى ساپلىق دەرىجىسى»گە ئوخشاش كۆپتۈرۈلگەن سۆز-ئىبارىلەر ئارقىلىق،  شەرقىي تۈركىستاندىكى مەۋجۇتلۇقىنى «كونكرېت تەرەققىيات نەتىجىلىرى» ئارقىلىق يوللۇقلاشتۇرغانلىقىنى  ياكى قانۇنلاشتۇرغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.  بۇ خىل دۆلەت تىلى، سىياسىي ۋە ئېتنىك زىددىيەتلەرنى كۆرۈنمەس قىلىپ، دۆلەتنى «زامانىۋىلىق ۋە پاراۋانلىق بىلەن تەمىنلەيدىغان» ھۆكۈمران كۈچ، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنى بولسا ياردەم ئوبيېكتى سۈپىتىدە تەرىپلەيدۇ. نەتىجىدە خەۋەر تېكىستلىرى ئىلغار  سانائەتلىشىشنى مەدھىيەلەش ھەم شەرقىي تۈركىستانلىقلارنى تىنچلاندۇرۇش ھەم رازىلىقىنى شەكىللەندۈرۈش مېخانىزمى رولىنى ئوينايدۇ.
خەۋەر تېكىستىدە  ئىسمى ئاتالغان بارلىق ئاكتىيورلارنىڭ خىتاي بولۇشى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ نوپۇس رېئاللىقى بىلەن كەسكىن بىر قارمۇ-قارشىلىق شەكىللەندۈرۈپ، ئېتنىك قاتلاملىق بىر ئەمگەك بازىرىغا ئىشارەت قىلىدۇ. ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ پۈتۈنلەي كۆرۈنمەس قىلىنىشى، يۇقىرى تېخنىكا ساھەلىرى خىتاي كۆچمەنلەر تەرىپىدىن مونوپول قىلىنغان، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ بولسا تۆۋەن تېخنىكىلىق ساھەلەرگە ئىتتىرىلگەن بىر ئىچكى مۇستەملىكىچىلىك ئەندىزىسىنىڭ روشەن ئىپادىسىدۇر. خىتاينىڭ بۇ ئىستراتېگىيەسى، «ساپا» سۆزلەملىرى بىلەن بىرلىشىپ، ئۇيغۇر ۋە قازاقلارنىڭ  چەتكە قېقىلىشىنى «تېخنىكىلىق لاياقەت ياكى قابىلىيەت» سۆزلەملىرى نىقابى ئاستىدا نورماللاشتۇرىدۇ.