2026-يىلىدىكى ياۋرو-ئاسىيا: گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك، كۈچ تۈگۈنلىرى ۋە يېڭى تەڭپۇڭلۇقلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىندا خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرى ھېسابلىنىدىغان «ياۋرو-ئاسىيا ئوبزورى» (Eurasia Review) تورىدا ئېلان قىلىنغان، ئىسپانىيەلىك قانۇن ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتچىسى ئىئورىتز ئابېسىيا بېرمۇدېز قەلىمىگە مەنسۇپ «ياۋرو-ئاسىيانىڭ ھالقىلىق نۇقتىسى: 2026-يىلىدىكى كۈچ، ئۆزئارا باغلىنىش ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك » ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىياسەت ئىلمىدە ئالاھىدە دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان مۇھىم ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. 2026-يىلى 16-فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان بۇ چوڭقۇر مەزمۇنلۇق مۇھاكىمە ماقالىسى، بىر ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى مەشھۇر گېئوپولىتىك نەزەرىيەشۇناس خالفورد ماككىندېر تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «يەر يۈرىكى» نەزەرىيەسىنى 21-ئەسىرنىڭ ئۈچىنچى ئون يىللىقىدىكى رېئاللىق نۇقتىسىدىن قايتا كۆزدىن كەچۈرىدۇ. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ ياۋرو-ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنى پەقەت جۇغراپىيەلىك بىر گەۋدە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى كونا ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنىڭ پارچىلىنىپ، يېڭى كۈچ تۈگۈنلىرىنىڭ ۋە يۇقىرى سۈرئەتلىك كارىدورلارنىڭ قايتا سىزىلىۋاتقان بىر «گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك» (تەرتىپنىڭ يوقىلىشى ۋە قايتا شەكىللىنىشى) تەجرىبىخانىسى سۈپىتىدە تەسۋىرلەپ بەرگەن.
ئاپتور ماقالىسىدە ئالدى بىلەن ماككىندېرنىڭ 1904-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان مەشھۇر «كىمكى يەر يۈرىكىگە ھۆكۈمرانلىق قىلسا، ياۋروئاسىيا قىتئەسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ؛ كىمكى بۇ يەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ، دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ» دېگەن ھۆكۈمىنى نەقىل كەلتۈرۈش ئارقىلىق، بۇ قاراشنىڭ 2026-يىلىغا كەلگەندە تارىختىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىنمۇ بەكرەك رېئاللىققا ئايلانغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە ئەڭ كۆپ تالاش-تارتىش قىلىنىۋاتقان مەسىلە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ياۋرو-ئاسىيا ئەمدىلىكتە سوۋېت ئىتتىپاقىنى ئەسلىتىدىغان تىنچ ۋە تۇراقلىق بىر تۇپراق ئەمەس، بەلكى كونا تۈزۈلمىلەرنىڭ چىرىپ، يېڭى كۈچ قۇرۇلمىلىرىنىڭ يەر يۈزىگە ئويۇلۇۋاتقان بىر ھەرىكەتچان سەھنىسىدۇر. بۇ ئۆزگىرىش جەريانىدا، رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ تەقدىرى ئەنئەنىۋى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سىزىپ بەرگەن سىزىقى بويىچە ئەمەس، بەلكى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرى ئاساسىدا قايتىدىن بەلگىلەنمەكتە.
ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تېمىسى «گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك» ئۇقۇمى بولۇپ، بۇ ئاتالغۇ فىزىكىدىكى تېرمودىنامىكا قانۇنىدىن ئېلىنغان بولسىمۇ، بۇ يەردە سىياسىي تۈزۈلمىلەرنىڭ قالايمىقانلىشىشى ۋە قايتا تەرتىپكە سېلىنىش جەريانىنى ئىپادىلەيدۇ. 2026-يىلىدىكى ياۋرو-ئاسىيا مەنزىرىسى، ئەنئەنىۋى رۇسىيە مەركەزلىك ئۇل ئەسلىھە سىستېمىسىدىن «كەسكىن ئايرىلىش» ۋە «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق ئۆزئارا باغلىنىش» ئورنىتىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان شىددەتلىك رىقابەت بىلەن خاراكتېرلىنىۋاتىدۇ. قىرغىزىستاننىڭ قارلىق چوققىلىرىدىن تارتىپ كاسپىي دېڭىزىنىڭ تەبىئىي گازغا باي قىرغاقلىرىغىچە بولغان بۇ كەڭ رايون، نۆۋەتتە يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بەلگىلەيدىغان تۈپ ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىدۇ.
شىمالىي كارىدورنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە نەقلىيات ئىنقىلابى
ئاپتورنىڭ ئانالىزىدا ئالاھىدە ئورۇن تۇتقان نۇقتىلارنىڭ بىرى، «شىمالىي كارىدور» دەپ ئاتالغان ۋە ئونلىغان يىللار داۋامىدا خىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنى تۇتاشتۇرۇپ كەلگەن رۇسىيە زېمىنى ئارقىلىق ئۆتىدىغان تۆمۈر يول تورىنىڭ ۋەيران بولۇشىدۇر. ئۇزۇن يىللارغىچە ياۋرو-ئاسىيا بىر گەۋدىلىشىشىنىڭ ئومۇرتقىسى ھېسابلىنىپ كەلگەن بۇ كارىدور، 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە قايتۇرۇۋالغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە توختاپ قېلىش ھالىتىگە يەتكەن. ئۇكرائىنادىكى توقۇنۇشنىڭ ئۇزاققا سوزۇلۇشى ۋە غەرب ئەللىرىنىڭ «ئىككىلەمچى جازالاش» تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىشى، بىر ۋاقىتلاردا ئىقتىسادىي ھاياتلىق تومۇرى دەپ قارالغان تىرانس-سىبىرىيە لىنىيەسىنى ئىستراتېگىيەلىك بىر يۈككە ئايلاندۇرۇپ قويدى.
يەرشارى نەقلىيات شىركەتلىرى بۇرۇن رۇسىيە تۆمۈر يوللىرى ئارقىلىق دېڭىز تىرانسپورتىغا كېتىدىغان ۋاقىتنى تېجەپ قېلىشقا ئالدىرايتتى، ئەمما ھازىر بۇ لىنىيەنى ئاساسەن تاشلىۋەتتى. بۇ شىركەتلەرنىڭ رۇسىيەدىن يۈز ئۆرۈشى پەقەت سىياسىي مەيدان مەسىلىسىلا بولماستىن، بەلكى ئەمەلىيەتتە يۈز بېرىۋاتقان سودا خەۋپ-خەتىرىدىن ساقلىنىش ئېھتىياجىدۇر. جازالاش تەدبىرلىرى دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى، ھەر قانداق بىر خەلقئارالىق شىركەتنىڭ رۇسىيە زېمىنى ئارقىلىق يۈك توشۇشىنى مۇرەككەپ قانۇنىي ۋە پۇل-مۇئامىلە توسالغۇلىرىغا دۇچار قىلماقتا.
مانا بۇ بوشلۇق، «ئوتتۇرا كارىدور» دەپ ئاتىلىدىغان تىرانس-كاسپىي خەلقئارا تىرانسپورت لىنىيەسىنىڭ (TITR) تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشىغا تارىخىي پۇرسەت يارىتىپ بەردى. ئاپتورنىڭ تەھلىلىچە، رۇسىيەنى ئايلىنىپ ئۆتۈپ، قازاقىستان، كاسپىي دېڭىزى، ئەزەربەيجان، گىرۇزىيە ۋە تۈركىيە ئارقىلىق تۇتىشىدىغان بۇ يېڭى لىنىيەدە، يۈك توشۇش مىقدارى 2022-يىلدىن 2026-يىلغىچە بولغان قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تۆت ھەسسە ئاشقان. بۇ ئېشىش سۈرئىتى رايوندىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنىڭ نەقەدەر تېز ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر.
بۇ ئۆزگىرىش ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «يەرشارى دەرۋازىسى» (Global Gateway) تەشەببۇسى ۋە ئەنقەرە باشچىلىقىدىكى يېڭىلانغان «تۈرك» ئىتتىپاقىنىڭ كۈچلۈك قوللىشى بىلەن ئەمەلگە ئاشماقتا. ئىلگىرى نۇرغۇن كىشىلەر تەرىپىدىن ئەمەلگە ئېشىشى تەس بولغان بىر «نەقلىيات ئارزۇسى» دەپ قارالغان بۇ تۈر، بۈگۈنكى كۈندە مىلياردلىغان دوللار مەبلەغ سېلىنىۋاتقان ۋە كۈندىلىك تىجارەتنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلانغان رېئاللىقتۇر. ئوتتۇرا كارىدور ئەمدى پەقەت بىر تاللاش ئەمەس، بەلكى ياۋرو-ئاسىيا سودىسىنىڭ يېڭى ئومۇرتقىسى بولۇپ شەكىللەنمەكتە.
ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنىنىڭ ئۆزگىرىشى