خىتايغا قارشى ئامېرىكا – رۇسىيە ئىتتىپاقى شەكىللىنىشىنىڭ ئېھتىماللىقى بارمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۈگۈنكى خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرى 1648- يىلدىكى ۋېستىفالىيە شەرتنامىسىدا ئاساسىي جەھەتتىن بېكىتىلىپ بولغان بولۇپ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشلىرىدا لىبېرالىزمنىڭ بەزى قىممەت قاراشلىرى قوشۇلدى خالاس. بۇلارنىڭ ئىپادىلىرى ب د ت غا ئوخشاش ئۇلۇس ھالقىغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەشكىلاتلارنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە بۇلارنىڭ تۈرتكىسىدە دېموكراتىيە ۋە خەلقئارا تىجارەتنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى قاتارلىقلاردۇر. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە ۋېستىفالىيە سىستېمىسىدىن تا ھازىرغىچە قوللىنىلىپ كېلىۋاتقان ئىنتايىن مۇھىم بىر ئۇقۇم بولۇپ ئۇ بولسىمۇ كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى سىياسىتىدۇر. بۇ سىياسەتتە  بىر نەچچە كۈچلۈك دۆلەت مەۋجۇت سىستېمىغا خىرىس قىلغان دۆلەتنى بىرلىكتە ئىتتىپاقلىشىپ چەكلەيدۇ. چەكلەش ئېلىپ بارغاندا  يېڭى باش كۆتۈرگەن دۆلەت بىلەن ئىدېئولوگىيەسى، مەزھىپى قاتارلىقلار ھېسابلىشىپ ئولتۇرۇلمايدۇ. ئاساسلىق مەقسەت مەۋجۇت سىستېمىنىڭ تەرتىپنى قوغداپ قېلىش بولىدۇ. كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى سىياسىتى نۇرغۇن چوڭ توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىپلا قالماي يەنە ئۈچ قېتىم رولىنى جارى قىلدۇرالمىغان ۋە ھەممىسى كەڭ كۆلەملىك خەلقئارالىق ئۇرۇش بىلەن نەتىجىلەنگەن. يەنى  ناپالېئوننىڭ فىرانسىيەسىنى، ۋىلھېلىمنىڭ گېرمان ئىمپېرىيەسىنى، گىتلېرنىڭ فاشىست گېرمانىيەسىنى چەكلەشتە مەغلۇپ بولغان.
ھازىر خىتاي قوپال بىر شەكىلدە باش كۆتۈرۈپ چىقىپ ئامېرىكا ۋە غەربنى چۆچۈتۈۋەتتى. چۈنكى غەرب خىتاينى ئۆز يېنىغا تارتىش، ئۆزى قۇرغان لىبېرال سىستېمىغا ئەكىرىش، مەبلەغ سېلىش ۋە تېخنىكا ياردەملىرىنى بېرىش ئارقىلىق دېموكراتىك دۇنيانىڭ بىر پارچىسىغا ئايلاندۇرۇپ فۇكۇياما ئوتتۇرىغا قويغان « تارىخنىڭ ئاخىرى» نەزەرىيەسىنى ئەمەلىيەتتە ئىسپاتلاشنى  ئويلاۋاتقان ئىدى. ئۇلار خىتاينىڭ تۇزىنى يەپ تۇزلۇقنى چاقىدىغانلىقىنى پەرەز قىلمىغان ئىدى. غەربلىك  خىتاينى تەتقىق قىلغۇچىلار خىتاينى ئۆزلىرىگە ئوخشاش ئىدىيە جەھەتتىن ئالدىغا قاراپ تەرەققىي قىلىپ ماڭىدۇ دەپ ئويلاشقان ئىدى، لېكىن خىتاينىڭ روھىنىڭ خىتاينىڭ ئۆتمۈشىگە مىخلىنىپ كەتكەنلىكىنى بىلەلمىگەن ئىدى. دۇنياغا «تەدرىجىي تەرەققىيات» نەزەرىيەسى بىلەن قارايدىغانلا غەرب لىبېراللىرى خىتاينىڭ يەنىلا  دىكتاتور، گۇمانخور ۋە قارا نىيەت ھالەتتە تۇرغىنىدىن ھەيران قېلىشقان ئىدى.
شۇنداق، خىتاي بەلكىم غەربنىڭ ئەڭ كۈچلۈك رەقىبى بولۇپ مەيدانغا چىقتى. ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقىدىنمۇ كۈچلۈك رەقىب، سەۋەبى راستتىنلا سوۋېتتەك كۈچلۈك ئەمەس بەلكى مەۋجۇت خەلقئارا سىستېما خىتاينىڭ رىقابەتچانلىقىنى سوۋېتكە قارىغاندا كۈچلۈك قىلىۋەتتى. ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىلەن دۇنيا پالەچ ھالغا چۈشۈپ قالدى ۋە قارىماققا خىتاي يەنە بىر قەدەم ئالدىغا ئۆتۈۋالغاندەك كۆرۈنمەكتە. بۇ ئەھۋالدا تەبىئىي ھالدا غەرب، جۈملىدىن ئامېرىكا خىتايغا قارشى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى سىياسىتىنى يول قويىدۇ ئەلۋەتتە. بۇنداق بولغاندا تۇنجى بولۇپ كاللىمىزغا كېلىدىغان دۆلەت رۇسىيەدۇر. رۇسىيە ھازىرقى دۇنيا سىستېمىسىدىكى بەلگىلىگۈچى كۈچكە ئىگە بىر دۆلەت شۇنداقلا خىتاينىڭ ئەڭ مۇھىم ئىتتىپاقدىشى (دەپ قارالماقتا). بۇنداق ھالەتتە ئامېرىكا ئەينى ۋاقىتتا سوۋېتكە قارشى خىتاينى يېنىغا تارتىپ ئونى بىتچىت قىلغاندەك ھازىر رۇسىيەنى يېنىغا تارتىپ خىتاينى غولىتىۋېتەلەمدۇ ؟ بۇنىڭ مۇمكىنچىلىكى بارمۇ؟ بۇ يازمىدا رۇسىيە- غەرب مۇناسىۋىتىنىڭ ھازىرقى ھالىتى ۋە سەۋەبى، رۇسىيەنىڭ سودا شېرىكلىرى ، رۇسىيە- خىتاي ئارىسىدىكى يوشۇرۇن زىددىيەتلەر شۇنداقلا رۇسىيە ۋە غەربنىڭ ھەمكارلىق ئېھتىياجلىرىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق يۇقىرىدىكى سوئالغا جاۋاب بېرىشكە تىرىشىمىز.
باشتا رۇسىيە بىلەن غەربنىڭ ھازىرقى ھالىتىگە نەزەر سالساق بىر بىرى بىلەن رىقابەت ۋە چەكلەش ھالىتىدە ئىكەنلىكىنى كۆرىمىز. غەربنىڭ نەزىردە رۇسىيە دىكتاتور ۋە ياۋايى، رۇسىيەنىڭ نەزىرىدە بولسا غەرب رۇسىيەنىڭ ئۇلىنى كولاۋاتقان بىر دۈشمەن كۈچ.
1.	غەرب – رۇسىيە مۇناسىۋىتى لىبېرالىزملىق دۇنيا قارىشىنىڭ دېموكراتىيە = تىنچلىق نەزەرىيەسىنىڭ ۋە سوغۇق مۇناسىۋەت ئۇرۇشى سىندرومىنىڭ  قۇربانى
«دېموكراتىيە =تىنچلىق» نەزەرىيەسى ( DPT) ياۋروپا ئاقارتىش ھەرىكىتى مۇتەپەككۇرى ئېممانۇئېل كانت تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ ئۇنىڭ قارىشىچە ئىنسانلار دېموكراتىيە ئېڭىغا يېقىنلاشقانسېرى تىنچلىقنى سۆيىدىغان بولىدۇ. كېيىن بۇ نەزەرىيە خەلقئارا مۇناسىۋەت نەزەرىيەسى لىبېرالىزم ئېقىمىدا «دېموكراتىك دۆلەتلەر بىر بىرى بىلەن ئۇرۇشمايدۇ» دەپ يەكۈنلەندى. 1-دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلدىكى ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ۋىلسۇن بۇ نەزەرىيەگە چىن قەلبىدىن  ئىشەنگەن رەھبەر بولۇپ. شۇڭا سالا قىلىپ يۈرۈپ ھازىرقى ب د ت نىڭ ئاساسى بولغان مىللەتلەر جەمئىيىتىنى 1920- يىلى شىۋېيتسارىيەدە قۇردى.
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ۋە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا فاشىزم ۋە كوممىنىزمنىڭ غالجىرلىقىنى كۆرۈپ يەتكەن غەرب،  دېموكراتىيە قىممەت قارىشىنى يېيىشنى دۇنيا تىنچلىقنىڭ كاپالىتى دەپ قارىدى. شۇنداق قىلىپ  ئامېرىكا ئۆزىگە دۇنيانى دېموكراتىيەلەشتۈرۈش ۋەزىپىسىنى يۈكلىدى. تەبىئىي بۇ ۋەزىپە ئۇزاق ئۆتمەيلا دىكتاتور دۆلەتلەرنى ئۆزگەرتىشنى باش ۋەزىپە قىلىشتىن ئامېرىكىغا دۈشمەن دەپ قارالغان دۆلەتلەرنى ئۆزگەرتىشنى باش ۋەزىپە قىلىشقا ئۆزگىرىپ كەتتى ۋە ئاخىرىدا جون مىرشايمىر «The Great Delusion  » دېگەن ئەسىرىدە تىلغا ئالغاندەك لىبېرالىزمنىڭ چۈشى بولۇپ ئاخىرلاشتى. بۇ چۈش رۇسىيە ۋە غەرب مۇناسىۋىتىگە ناھايىتى ئېغىر جاراھەت سالدى.