كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇ ئادەتتە چاچ – ساقاللىرىنى ئالماي ، ئەتر ئىشلەتمەي تەر پۇراپ يۇرىيدىغان بىرى بولۇپ، باشقىلار «ئازراق ئەتىر چېچىپ يۈرسەڭ بولمامدۇ » دېگىنىدە « مەن پۇرىغان بولسام ئىنسان پۇرايمەن ، سىلەرگە ئوخشاش ئۆزىدىن باشقا نەرسە پۇرىمايمەن » دەپ جاۋاب بەرگەن. سوقراتنىڭ بىلمگە ئەھمىيەت بېرىشى ۋە كۆپلەپ سوئال سوراش مىتودى ئەڭ بۇرۇنقى شۈبىھچىلىك (Scepticism) ئېقىمىنى شەكىللەندۈرگەن. سوقراتنىڭ ئىزىدىن ماڭغان  ئەپلاتون ۋە ئارستوتىللارنىڭ پەلسەپە چۈشەنچىسى رىم ۋە باشقا شەھەر دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت تۈزۈمى، ئادەم تەربىيەلەش ئۇسۇلى ۋە قانۇنلىرىغا چۇڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن. ئاسىياغا يۈرۈش قىلىپ قۇدرەتلىك پارس ئېمپىرىيەسىنى ۋە ھىندستاننى ئىستىلا قىلغان بۈيۈك ئىسكەندەرنىڭ ئۇستازى ئەنە شۇ ئارستوتىل ئىدى. بولۇپمۇ ئارستوتىلنىڭ رىئالىزمچى ۋە دۇنيەۋى پەلسەپەسى نۇرغۇن دۆلەت ئەربابلىرىنىڭ سىياسىي چۈشەنچىسىگە تەسىر كۆرسەتكەن.
3-	مىلادى 4-15 ئەسىر لەر:
كۈچ –  دىني ھاكىمىيەت ۋە تۇپراق
بۇ دەۋر ياۋروپا نىڭ خىرستيان دىنى دەۋرى بولۇپ 4-ئەسردە رىم ئېمپىرىيەسى تەرىپىدىن دۆلەت دىنى بولۇپ قوبۇل قىلىنغان خرستىيان دىنى ئالتۇن دەۋرىنى ياشىدى. خرىستىئان پەلسەپەسى مۇكەممەللەشتى. لېكىن بۇ دەۋرنى ياۋروپا  تارىخچىلىرى زۇلمەت ۋە جاھالەت دەۋرى (Dark Age) دەپ ئاتايدۇ. چۈنكى ياۋروپا  پەيلاسوپلىرى خرىستىئان دىنىنى ياۋروپا  تەرەقىياتنى چۈشەپ قويغان، خەلقنى روھىي ۋە جىسمانىي جەھەتتىن ئەزگەن دەپ قارايدۇ.
بۇ دەۋردە رىم ئېمپىرىيەسى ئۈزلۈكسىز سىرتقا قارىتا كىڭەيمچىلىك ئۇرۇشلىرى ئېلىپ بارغان بولۇپ، نۇرغۇن شەھەر دۆلەتلىرىنىڭ پادىشاھلىرى ياكى ئاقسۆڭەكلەر رىمنىڭ ۋاساللارىغا ئايلىنىپ قالغان. بىر تەرەپتىن دىھقانچىلىقنىڭ يەنىمۇ تەرەققىي قىلشى بىلەن تۇپراقنىڭ مۇھىملىقى ئېشىپ بارغان. كىمنىڭ قولىدا كۆپ تۇپراق بار بولسا ئو كۈچلۈك ۋە باي ھېسابلىناتتى. ئەلۋەتتە بۇ تۇپراقلار ئاقسۆڭەكلەرنىڭ قولىدا ئىدى. رىم بولسا بولارنى ئۆزىگە قوشۇپ ئېلىشنىڭ كويىدا ئىدى. بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئاقسۆڭەكلەر خرىستىئان پاپا بىلەن ئىتىپاق تۈزىشكە مەجبۇر ئىدى. رىم ئېمپىراتورىمۇ ئۆزىنىڭ دىنى جەھەتتىكى قانۇنلۇقلىقىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن پاپا بىلەن ياخشى ئۆتمىسە بولمايتى. بۇنىڭ بىلەن خرىستىئان دىنىنىڭ ۋە پاپانىڭ ئورنى بارغانسىرى يۇقىرلاپ ماڭدى. بۇ زامانلاردا كۈچ دېمەك  يا دىنىي ھوقۇق ياكى كەڭرى كەتكەن تۇپراق دېمەك ئىدى. ھەر ئىككلىسنى قولىدا تۇتۇش شەرىپىگە ئېرىشكەن تەبىئىيكى ، ئەڭ كۈچلۈك ئىدى. مەسلەن رىم، رىم ئىمپىرىيەسى ۋە ئىسپانىيە قاتارلىقلار بۇ ئىككى ئامىلنىڭ ھەر ئىككىسىدىن پايدىلانغان. شۇنداق بولسىمۇ دىني جەمئىيەتنىڭ كۈچى بارغانسىرى ئېشىپ باردى. 12-ئەسىرلەرگە كەلگەندە ياۋروپا دىكى ھەرقايسى پادىشاھلار پاپادىن ئەيمىنىپ دېگنىنى قىلىدىغان يەرگە يەتتى. رىم ئېمپىرىيەسىنىڭ ئىمپېراتورىنى  تەيىنلەش ھوقۇقى پاپانىڭ قولىدا ئىدى. پاپا يەنە خالىسا ھەرقانداق بىر پادىشاھنى ھەتتا ئىمپېراتورنى   دىندىن قوغلاپ چىقىرىپ كاپىر دەپ ئېلان قىلش ھوقۇقى بار ئىدى. شۇنداق بولسىمۇ سىياسى ھوقۇقنى تىزگىنلەپ تۇرغان پادىشاھلار ۋە تۇپراق ساھىبى بولغان ئاقسۆڭەكلەردە يەنىلا كۈچ بارئىدى. بۇ ئۈچ كۈچ مىڭ يىلغا يېقىن ئۆزىنىڭ بەلگلىك مۇستەققىللىق ھوقۇقىنى ساقلاپ قالغان ئاساستا ئۆز-ئارا ھەمكارلىشىپ ئۆتتى. يەنى ئاقسۆڭەك يەر ئېگىلىرى ئۆز رايونىدا ئەڭ ئالىي ھوقۇققا ئىگە ، لېكىن مەركەزدىكى ئىمپېراتورغا بويسۇنىشى ۋە باج تۆلىشى كېرەك ئىدى. لېكىن بۇ ئىككىسى ۋاتىكاندىكى  پاپانىڭ دىني ئۈستۈنلىكىنى قوبۇل قىلاتتى. پاپا بىلەن ئىمپېراتورنىڭ ھوقۇقى ئاساسەن تەڭ بولۇپ يەرلىك پادشاھ ۋە ئاقسۆڭەكلەرگە قارشى بىرلىكتە ھەركەت قىلاتتى.
پاپانىڭ كۈچى ھەققىدە بەلكىم  شۇ مىساللارنى بايان قىلىپ ئۆتۈش  كۇپايە قىلىدۇ .
ئەھلىسەلىب ياكى كرسىت ئارميەسى ( Crusaders ) ئىروسالمنى ئىشغال قىلشقا ماڭغاندا چوقۇم پاپانىڭ قوماندان تەيىنلىشى ۋە ئىجازىتى ئاستىدا يۈرۈش قىلشى كېرەك ئىدى. ئۇنىڭ رۇخستىسىز قىلىنغان ئۇرۇش غەلبە قىلغان تەقدىردىمۇ شەرەپكە نائىل بولالمايتى. پەقەت پاپانىڭ چاقىرىقى بولغاندىلا يۈز مىڭلىغان خرىستىئان جېنىنى ئالقانغا ئېلىپ قويۇپ كىرست ئارمىيسىگە قېتىلاتتى. بۇ جەھەتتىن مەيلى پادىشاھ ۋە ئىمپراتور ھەر ئىككلىسى پاپادىن كۆپ ئاجىز ئىدى.