خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك يىراقنى كۆرۈشى بىلەن ئىقتىسادىي رېئاللىقى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گۇستاۋ تېئىلنىڭ (FAZ) ئانالىزى: ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ كۈچى، غەربنى مەركەز قىلغان كۆز قاراشنىڭ ئىستراتېگىيەلىك كورلۇقىنى ئېچىپ بېرىشىدۇر. خىتاينىڭ پىلانلىرىنى ئەستايىدىللىق بىلەن ئويلىشىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىشى ۋە «خىتايدا ياسالغان 2025» قاتارلىق كونكرېت مىساللار بىلەن ئۆز پىكرىنى قوللىشى، ئۇنىڭ ئانالىزىغا تارىخىي چوڭقۇرلۇق بېغىشلايدۇ. ئەمما ماقالىنىڭ يوشۇرۇن بىر ئاجىزلىقى، پىلانلارنىڭ يولغا قويۇلۇشچانلىقىنى ۋە ئىچكى چەكلىمىلەرنى يېتەرلىك دەرىجىدە سوئال ئاستىغا ئالماسلىقىدۇر. پىلانلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى، ئۇلارنىڭ مۇكەممەل بىر شەكىلدە ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. تېئىل، بېيجىڭنىڭ نىيىتى ۋە تەسەۋۋۇرىنى مۇكەممەل شەكىلدە ئانالىز قىلغان بولسىمۇ، بېننىڭخوف كۆرسىتىپ ئۆتكەن ئىچكى ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنىڭ بۇ تەسەۋۋۇرغا قانداق توسقۇنلۇق قىلالايدىغانلىقى مەسىلىسىنى ئاساسەن نەزەردىن ساقىت قىلغان.
مارتېن بېننىڭخوفنىڭ (Handelsblatt) ئانالىزى: بۇ ماقالىنىڭ كۈچى، كونكرېت ۋە يېڭى سانلىق مەلۇماتلارغا تايىنىشى ھەمدە خىتاي ئىقتىسادىنىڭ قۇرۇلمىلىق مەسىلىلىرىنى (ئۆي-مۈلۈك، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىشى، ئىشەنچ كەمچىللىكى) توغرا دىياگنوز قىلىشىدۇر. مۇستەبىت بىر ھاكىمىيەتنىڭمۇ بازار دىنامىكىسى ۋە ئاممىۋى پىسخولوگىيە ئالدىدىكى چېكىنى ئاشكارىلاپ تاشلىشى، ئۇنىڭ ئانالىزىنى رېئاللىققا ئۇيغۇنلاشتۇرىدۇ. ئەمما بۇ ماقالىنىڭ ئاجىز تەرىپى بولسا، قىسقا مۇددەتلىك كىرىزىسلارغا مەركەزلىشىپ، خىتاينىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك چىدامچانلىقىنى ۋە كىرىزىسلاردىن چىقىش ئىقتىدارىنى تۆۋەن مۆلچەرلەش ئېھتىماللىقىغا ئىگە بولۇشىدۇر. ئوبوروت قىسىنچىلىقى دەۋرى قانچىلىك خەتەرلىك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، خىتاينىڭ ئون يىللارغا سوزۇلغان ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنىڭ پۈتۈنلەي سۇغا چىلىشىشىغا سەۋەب بولالامدۇ؟ياق. بۇ ئېنىق ئەمەس. بېننىڭخوف، ھازىرقى «ئاجىزلىق»نى تەسۋىرلەش بىلەن بىرگە، خ ك پ نىڭ كىرىزىس پەيتلىرىدە تۈپتىن ۋە كۈتۈلمىگەن قەدەملەرنى بېسىش يوشۇرۇن كۈچىنى نەزەردىن ساقىت قىلغان بولۇشى مۇمكىن.
ھەقىقىي جىددىيچىلىك نۇقتىسى: ئىشەنچ كىرىزىسى
ئىككى ئانالىزنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدىكى ئەڭ ئاساسلىق مەسىلە، بېننىڭخوف «ئاپەتنىڭ يىلتىزى» دەپ تەرىپلىگەن ئۆي-مۈلۈك كىرىزىسى پەيدا قىلغان ئىشەنچ مەسىلىسىدۇر. تېئىل تىلغا ئالغان چوڭ تېخنولوگىيەلىك بۆسۈشلەر (ئۇچار تاكسىلار، ماشىنا ئادەملەر)، پەقەت مۇقىم بىر ئىقتىسادقا ۋە كەلگۈسىگە ئۈمىد بىلەن قارايدىغان بىر ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيەگە تايىنىپلا ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشى مۇمكىن. ئەمما ئۆي-مۈلۈك كۆپۈكىنىڭ يېرىلىشى بىلەن يىغقان-تەرگەنلىرىنىڭ يوققا چىققانلىقىنى كۆرگەن، ئىشسىزلىق قورقۇنچى ئىچىدە ياشاۋاتقان ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ئىقتىسادىي باشقۇرۇشىغا بولغان ئىشەنچىنى يوقاتقان بىر خەلق تەۋەككۈل قىلىپ مەبلەغمۇ سالمايدۇ، خاتىرجەم ھالدا ئىستېمالمۇ قىلمايدۇ. بۇ ئەھۋال، خ ك پ نىڭ ئەڭ چوڭ تەڭقىسلىقىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا: دۆلەت، بىر تەرەپتىن مەركەزلىك پىلانلاش بىلەن كەلگۈسىدىكى سانائەت تۈرلىرىنى بەرپا قىلىشقا تىرىشسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىقتىسادنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولغان خەلقنىڭ ئىشەنچىنى ۋە بازار پىسخولوگىيەسىنى كونترول قىلالمايۋاتىدۇ. بۇ، مۇستەبىت پىلانلاش بىلەن ئەركىن بازار روھى ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇلمىلىق توقۇنۇشتۇر.
يەكۈنلەپ ئېيتقاندا، گۇستاۋ تېئىل ۋە مارتېن بېننىڭخوفنىڭ ئانالىزلىرى، خىتاينىڭ يالغۇز بىر سۈپەت (كۈچلۈك ياكى ئاجىز) بىلەن تەرىپلىگىلى بولمايدىغان مۇرەككەپ ۋە ئىككى ياقىلىمىلىق بىر رېئاللىققا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. خىتاي، بىرلا ۋاقىتتا ھەم تېئىل تەسۋىرلىگەندەك تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈك ئۈچۈن ئېنىق بىر تەسەۋۋۇرغا ئىگە، غەرب ئۈچۈن سەل قارىغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە ئېغىر بىر ئىستراتېگىيەلىك رەقىبتۇر؛ ھەم بېننىڭخوف كۆرسەتكەندەك، ئادەتتىكى سىياسىي ۋاسىتىلەر بىلەن ھەل قىلىش تەس بولغان چوڭقۇر قۇرۇلمىلىق ئىقتىسادىي مەسىلىلەر ۋە بىر ئىشەنچ كىرىزىسى بىلەن قىينىلىۋاتقان نازۇك بىر گىگانتتۇر.
داۋىد شامباۋ (David Shambaugh) غا ئوخشاش ئانالىزچىلارمۇ دائىم كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، خىتاينى چۈشىنىشنىڭ ئاچقۇچى، بۇ زىتتەك كۆرۈنىدىغان دىنامىكىلارنى بىر گەۋدە قىلىپ چۈشىنىشتۇر. غەرب سىياسەتچىلىرى ئۈچۈن ئېلىنىشى كېرەك بولغان ساۋاق شۇدۇر:
پەقەت تەھدىتكىلا مەركەزلىشىش: خىتاينى پەقەت تېئىلنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىنلا ئوقۇش، ئۇنى توسقىلى بولمايدىغان يېگانە كۈچ دەپ قاراشقا ئېلىپ بارىدۇ. بۇ، ھەددىدىن زىيادە قورقۇش (پارانويا) سىياسىتىگە ۋە خىتاينىڭ ئىچكى ئاجىزلىقلىرىدىن كېلىپ چىقىشى مۇمكىن بولغان سۆھبەت ياكى ھەمكارلىق پۇرسەتلىرىنىڭ قولدىن كېتىشىگە سەۋەب بولىدۇ.
پەقەت ئاجىزلىققىلا مەركەزلىشىش: خىتاينى پەقەت بېننىڭخوفنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىنلا ئوقۇش بولسا، ئۇنى «يىمىرىلىش ھارپىسىدا» تۇرۇۋاتىدۇ، دېگەن خاتا قاراشقا بېرىلىپ، غەپلەتكە سۆرەپ كىرىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال، غەربنى تەييارلىقسىز ھالەتتە قالدۇرىدىغان ئىستراتېگىيەلىك كۈتۈلمىگەن ئەھۋاللارغا (خۇددى ئۆتمۈشتە ئۆي-مۈلۈك ۋە ئاپتوموبىل ساھەلىرىدە بولغىنىدەك) ئىشىك ئېچىپ بېرىدۇ.
ئەڭ توغرا ئۇسۇل، خىتاينىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى ئىنتايىن ئەستايىدىللىق بىلەن ئويلىشىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ نىشانلارغا يېتىش يولىدا دۇچ كەلگەن ۋە كېلىدىغان غايەت زور ئىچكى قىيىنچىلىقلارنىمۇ يېقىندىن كۆزىتىشتۇر. بېيجىڭنىڭ كەلگۈسىدىكى دۇنياۋى رولى، ئۇنىڭ بۈيۈك تەسەۋۋۇرى بىلەن ئاچچىق رېئاللىقلىرى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ زىددىيەتنى قانداق باشقۇرىدىغانلىقى تەرىپىدىن بەلگىلىنىدۇ. گېرمانىيەنىڭ بۇ ئىككى ماقالىسى، غەربكە بۇ مۇرەككەپ تەڭلىمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن قىممەتلىك بىر باشلىنىش نۇقتىسىنى سۇنماقتا.
Theile, Gustav. «Chinas Führung schmiedet jetzt die Strategie für die nächsten Jahre». Frankfurter Allgemeine Zeitung, 20 Ekim 2025. https://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/chinas-neuer-fuenf-jahres-plan-so-soll-chinas-wirtschaft-abheben-110741217.html