خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كەڭ ئومۇملاشقان قاراشقا ئاساسلانغاندا، بۈگۈنكى دۇنيانىڭ ئاساسلىرى 17-ئەسىردە ياۋروپادا سېلىنغان. ئۆز ئىچىدە بىر قاتار ئۆزگىرىشلەر ھاسىل قىلغان بولسىمۇ، 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە ئۆزىنى قوغداپ كېلەلىگەن بۇ قۇرۇلمىنىڭ نامىنى «ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمى»دەپ ئاتايمىز. بۇ تۈزۈمنىڭ روياپقا چىقىشىغا زېمىن ھازىرلىغان نەرسە بولسا، ياۋروپادىى مەشھۇر«30 يىل ئۇرۇشلىرى»نىڭ ئاخىرىدا يەنى 1648-يىلى ھاسىل قىلىنغان «ۋېستفالىيە تىنچلىق ئەھدىنامىسى»دۇر. مەزكۇر تىنچلىق ئەھدىنامىسى بىلەن «مودېرىن سىياسەت»چۈشەنچىسىنى ئاساس قىلغان «دۆلەت»قۇرۇلمىسى ۋە بۇ دۆلەتلەر ئارىسىدا ھەر قانداق بىر ئالىي ھاكىمىيەت بولمىغان شارائىتتا مەنپەئەت ۋە كۈچكە تايانغان مۇناسىۋەت شەكلى پەيدا بولغان. بۇ سەۋەبتىن «مودېرىن دۆلەت»قۇرۇلمىسى ئاپىرىدە بولمىغان بولسا ئىدى، «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»تۇغۇلمىغان بولاتتى، دېيەلەيمىز. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ھادىسىسى»ۋېستفالىيە ئەھدىنامىسىنىڭ مەھسۇلاتى بولغان «مۇستەقىل-تېرروتورىيەلىك دۆلەت»نىڭ ئاپىرىدە بولۇشى بىلەن روياپقا چىققان.
1648-يىلدىكى ۋېستفالىيە تىنچلىق ئەھدىنامىسى تۈرتكىسىدە پىروتېستان دۆلەتلەر ئارىسىدىكى پارچىلىنىش ۋە دىن ئۆزگەرتكەن مونارخلارنى تەخىتتىن ئاغدۇرۇپ تاشلاش خەۋپى تۈگىگەندىن باشقا، ياۋروپادىكى سىياسىي كۈچلەر چېگرالىرىنى ئېنىق بېكىتىپ بۇ چېگرالار ئىچىدە ھۆكۈمدارلار تولۇق ھوقۇققا ئېرىشتى. ۋېستفالىيە تىنچلىق ئەھدىنامىسى بويىچە، ھېچقانداق بىر دۆلەت مەيلى دۆلەت ئىچىدىكى ھوقۇقىنى بولسۇن مەيلى سىرتتىكى ئىگىلىك ھوقۇقىنى بولسۇن ئۆزگە سىياسىي كۈچلەر بىلەن بۆلۈشمەيدۇ. مەسىلەن، چېركاۋ خەلقئارا سىياسىي سەھنىدىن چۈشۈرۈپ تاشلىنىدۇ، سىياسەت لايىكلىشىدۇ (دىندىن خالىيلىشىدۇ)، دۆلەت ياۋروپا تۈزۈمىنىڭ غول ۋە ئاساسلىق ئاكتىيورى بولىدۇ. بۇ ھوقۇقلار ئېتىراپ قىلىنىشقا ئېرىشكەندىن كېيىن، دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقى كاپالەتكە ئىگە بولدى. نەتىجىدە ئىگىلىك ھوقۇق دائىرىسى ئېنىق بېكىتىلگەن مەملىكەتلەر ۋە بۇ مەملىكەتلەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلغان مۇستەقىل، ئىگىلىك ھوقۇقلۇق ۋە ھوقۇق مەركەزگە مەركەزلەشكەن «مودېرىن دۆلەتلەر»ئاپىرىدە بولدى. شۇڭا مودېرىن سىياسەتمۇ چېركاۋنىڭ «قىممەت ئۆلچەملىرى»گە ئاساسەن ئەمەس، بۇ يېڭى ئاكتىيورلارنىڭ «مەنپەئەتلىرى»گە ئاساسەن يولغا قويۇلاتتى.
بۇ يېڭىچە سىياسىي قۇرۇلمىلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر ھەممىدىن ئۈستۈن بىر ھاكىمىيەت بولمىغان ئەھۋالدا، بۇرۇنقى دەۋىرلەرنىڭ تىك ۋە پىرامىدالىق مۇناسىۋەت شەكىللىرىدىن پەرقلىق ھالدا، كۈچ سىنىشىش مەنقىتىسىگە تايىنىدىغان ۋە بىرلىكتە ياشاشنى تۆۋەن سەۋىيەدە بولسىمۇ كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان بىر قاتار قائىدە-پىرىنسىپلار دائىرىسىدە باراۋەرلىككە تايانغان تۈز ۋە قاتلامسىز تۈسكە كىردى. شۇنداق قىلىپ ياۋروپا مىقىياسىدا ھەققىي مەنىدە «خەلقئارالىق تۈزۈم»مەيدانغا كەلدى.
ئەينى دەۋىردىكى نوپۇزلۇق سىياسەت مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ ئەسەرلىرىگە نەزەر سالغىنىمىزدىمۇ، 16-ئەسىرنىڭ بېشىدىن باشلاپ سىياسەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ ئاساسلىرى توغرىسىدا بۇرۇنقىدىن تامامەن پەرقلىق چۈشەنچىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغانلىقىنى بايقايمىز. ئىتالىيە دۆلەت ئەربابى ۋە مۇتەپەككۇر ماكياۋېلى، 1513-يىلى يازغان «ھۆكۈمدارلار دەستۇرى»ناملىق ئەسىرىدە ھۆكۈمدارنىڭ باشقا ھېچقانداق كۈچكە بېقىنماي مۇستەقىل ھالدا (چېركاۋ ياكى باشقا ھۆكۈمدار) دۆلىتىنىڭ ۋە خەلقىنىڭ مەنپەئەتىنى قانداق بەدەل تۆلەشتىن قەتئىينەزەر مۇھاپىزەت قىلىشى كېرەكلىكىنى، ھۆكۈمدار بۇنى قىلغاندا ئەخلاقىي پىرىنسىپلارنىمۇ بىر چەتكە قايرىپ قويۇشى لازىملىقىنى، زۆرۈر تېپىلغاندا تۈلكىدەك مەككار، يولۋاستەك چاققان ھەرىكەت قىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ (ماكياۋېلى، 2004:131). ئۇنىڭ بۇ قاراشلىرى سىياسەتنىڭ «راتسىيونال شەخسىيەتچىلىك» ۋە «مەنپەئەت»نى چۆرىدىگەن ھالدا قايتىدىن ئىزاھلىنىپ مودېرىن ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇشىغا تۈرتكە بولغان.
ماكياۋېلدىن كېيىن ئەنگلىيەلىك پەيلاسوپ توماس ھوببېس، جېن بودىن تەرىپىدىن ئۇقۇملاشتۇرۇپ قانۇنىي خاراكتېرگە ئىگە قىلغان ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىنى قايتىدىن ئىزاھلاپ، ئۇنى ئىجىمائىي كېلىشىم تۈسىگە كىرگۈزۈپ، بۇ ئۇقۇمنى ھۆكۈمدارنىڭ مۇتلەق ھوقۇقى بىلەن باغلاپ چۈشەندۈرىدۇ، ھەتتا ئۇ يەنە بۇ ئۇقۇمنى مۇتلەق خاراكتېرلىك دۆلەت چۈشەنچىسىگە ماسلاشتۇرىدۇ (كىنۇتسېن، 2006:145). ھوببېس ۋېستفالىيە تىنچلىق ئەھدىنامىسى ئىمزالىنىپ ئۈچ يىلدىن كېيىن يازغان ئەسىرىدە، دۆلەتنى دېڭىز دىۋىسىگە ئوخشىتىپ ئىنسانلارنىڭ شەخسىيەتچى، مەنپەئەتچى، قەبىھ ۋە رەھىمسىز تەبىئىتىدىن قۇتۇلۇپ «ئىجتىمائىي خاراكتېر»گە ئىگە بولۇشى ئۈچۈن، ھەممە ئادەمنىڭ ئىجتىمائىي كېلىشىم ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكنى ھاكىمىيەتكە يەنى دۆلەتكە ئۆتۈنۈپ بېرىشىنى لازىملىقىنى تەكىتلىشىمۇ، ھۆكۈمدارنىڭ (دۆلەت)نىڭ ھەممە بويسۇنىدىغان ئەڭ ئالىي كۈچ سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشىدىن دېرەك بېرەتتى. دېمىسىمۇ، مودېرىن دۆلەتنىڭ ماھىيىتىنى دەل مۇشۇنداق ھاكىم مۇتلەق ئىگىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسى تەشكىل قىلغانىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ ئىگىلىك ھوقۇق بۇرۇنقىغا ئوخشاش نەزىرىيە ۋە ئېغىزدىلا ئەمەس، ھەر يەردە ئۆزىنى چوڭقۇر ھېس قىلدۇرغان ھادىسە بولۇشقا باشلىغانىدى.
ماكياۋېلى ۋە ھوببېسنىڭ بۇ قاراشلىرى ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمىگە يەنە بىر ئالاھىدىلىك ئاتا قىلغانىدى، شۇنىڭدىن كېيىن خەلقئارا تىنچلىق ۋە مۇقىملىقنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان نەرسىنىڭ قانۇن ۋە ئەخلاقىي پىرىنسىپلار بولماستىن دۆلەت ھاكىمىيىتى ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ قابىليىتى ۋە تەدبىرلىرى بولىدىغانلىقى چۈشەنچىسى خەلقئارا جەمئىيەتتە ھۆكۈمران قاراش بولۇشقا باشلىغان (فالك، 2005:31).
2-3- تېرروتورىيەلىك دۆلەتتىن مىللىي دۆلەتكە ئۆتۈش