يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ۋە ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە، يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسى، ئۆتمۈشتىكى «ئىنقىلاب ئېكسپورت قىلىش» نىشانىدىن، بۈگۈنكى كۈندىكى «ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى ئارقىلىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» رېئاللىقىغا يۆتكەلدى. تېھران ئۆزىنى رايوننىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى، جەنۇب بىلەن شىمالنى، شەرق بىلەن غەربنى تۇتاشتۇرىدىغان ھەل قىلغۇچ تۈگۈن سۈپىتىدە كۆرسىتىش ئارقىلىق، رايون دۆلەتلىرىنى ئۆزىگە ئىقتىسادىي ۋە ئەشيا ئوبوروتى جەھەتتىن باغلاپ، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ قورشاۋىنى بۆسۈشنى نىشان قىلماقتا. بۇ ئىستراتېگىيە، ئىراننىڭ 21-ئەسىردىكى ياۋرو-ئاسىيا گېئو-سىياسىتىدىكى ئورنىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىلدۇر[4] [5].
2. ئىستراتېگىيەلىك تىرانسپورت ۋە ئەشيا ئوبوروتى: ئىراننىڭ رايوندىكى ئەڭ چوڭ كوزىرى
ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىكى – ئۇنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىدۇر. دېڭىزغا چىقىش ئېغىزى بولمىغان (Landlocked) تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرى ئۈچۈن ئىران زېمىنى، پارس قولتۇقى ۋە ھىندى ئوكيانغا چىقىدىغان ئەڭ قىسقا، ئەڭ بىۋاسىتە ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئەڭ ئەرزان يول ھېسابلىنىدۇ. قازاقىستان، ئۆزبېكىستان ۋە تۈركمەنىستان قاتارلىق دۆلەتلەر دۇنيا بازىرىغا چىقىشتا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان رۇسىيە ياكى خىتاي يوللىرىغا تايىنىپ كەلگەن بولسا، ھازىرقى يېڭى گېئو-سىياسىي ۋەزىيەت ئۇلارنى باشقا مۇھىم تاللاشلارنى ئىزدىشىكە يۈزلەندۈرمەكتە. بۇ نۇقتىدا ئىران ئۆزىنى رايوننىڭ دۇنياغا ئېچىلغان دەرۋازىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ ۋە بۇنى ئۆزىنىڭ مۇھىم دىپلوماتىك ۋاسىتىسىغا ئايلاندۇرماقتا[1] [3].
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئومۇرتقىسىنى خەلقئارا شىمال-جەنۇب تىرانسپورت كارىدورى (INSTC) تەشكىل قىلىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن ياۋروپا بازارلىرىدىن ئۈزۈلۈپ قېلىشى ۋە ئىراننىڭ غەربنىڭ ئىمبارگولىرى ئاستىدا قېلىشى، بۇ ئىككى دۆلەتنى ھىندىستان بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان INSTC قۇرۇلۇشىنى تېزلەتتى. رۇسىيەدىن ياكى ئوتتۇرا ئاسىيادىن چىققان ماللارنىڭ ھىندىستانغا يېتىپ بېرىشىدا، بۇ لىنىيە ئەنئەنىۋى سۈۋەيىش قانىلى ئارقىلىق ئايلىنىپ ئۆتىدىغان يولغا سېلىشتۇرغاندا %30 تەننەرخنى تېجەيدۇ ۋە ۋاقىت جەھەتتىن %40 تېز توشۇلىدۇ. ئىران بۇ كارىدورنىڭ مەركىزىي تۈگۈنى بولۇش سۈپىتى بىلەن، رۇسىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يۈكلىرىنى بەندەر ئابباس ۋە چاباھار پورتلىرى ئارقىلىق يەرشارى بازىرىغا يەتكۈزۈشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ[2] [8].
چاباھار پورتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى پەقەت ئىقتىسادىي پايدا بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئىراننىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىرغىقىغا جايلاشقان بۇ پورت، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» لايىھەسىدىكى مۇھىم تۈگۈن بولغان پاكىستاننىڭ گۋادار پورتىغا رەقىب سۈپىتىدە قارىلىدۇ. ھىندىستاننىڭ زور مىقداردا مەبلەغ سېلىشى بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇلۇۋاتقان ۋە ئامېرىكىنىڭ بەزى ئېمبارگولىرىدىن كەچۈرۈم قىلىنغان بۇ پورت، ئۆزبېكىستان، قازاقىستان ۋە تاجىكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر ئۈچۈن خىتاي ياكى رۇسىيەنىڭ سىياسىي كونتروللۇقىدىن خالىي بولغان مۇھىم مۇستەقىل سودا يولىدۇر. تۈركىستان دۆلەتلىرى بۇ پورتنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ «كۆپ تەرەپلىمىلىك» (Multi-vector) تاشقى سىياسىتىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى ۋە بىرلا چوڭ كۈچكە بېقىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ[3] [8].
2024-يىلى مايدا ھىندىستان بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا چاباھار پورتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئىشلىتىش توغرىسىدا ئىمزالانغان 10 يىللىق ئۇزۇن مۇددەتلىك توختام، بۇ كارىدورنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچنى ئاشۇردى. 2025-يىلىغا كەلگەندە، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ بۇ پورتنى ئىشلىتىش قىزغىنلىقى ئاشتى. ئۆزبېكىستان ۋە قازاقىستان ھۆكۈمەتلىرى چاباھار پورتىدا ئۆزلىرىگە خاس ئەشيا ئوبوروت مەركەزلىرىنى ۋە تېرمىناللارنى قۇرۇش ئۈچۈن ئىران بىلەن سۆھبەتلەرنى ئاكتىپلاشتۇردى. بۇ، رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئىراننى تىرانسپورت شېرىكى دەپ قاراۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر[2] [3].
تۆمۈر يول تورلىرىنى تۇتاشتۇرۇش جەھەتتىمۇ ئىران زور تىرىشچانلىقلارنى كۆرسەتمەكتە. قازاقىستان-تۈركمەنىستان-ئىران (KTI) تۆمۈر يولى لىنىيەسى ھازىر رايوننىڭ يۈك توشۇش ئارتېرىيەلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2025-يىلىنىڭ دەسلەپكى 10 ئېيىدا بۇ تۆمۈر يول لىنىيەسى ئارقىلىق توشۇلغان يۈك مىقدارى ئالدىنقى يىلغا سېلىشتۇرغاندا %53 ئاشقان. بۇ خىل ئېشىش، ئىراننىڭ رايون ئەشيا ئوبوروتىدىكى ئورنىنىڭ مۇستەھكەملىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي-قازاقىستان-تۈركمەنىستان-ئىران يۈك پويىزى قاتنىشىنىڭ قەرەللىك يولغا قويۇلۇشى، تېھراننىڭ «شەرق-غەرب» كارىدورىدىمۇ ئاكتىپ رول ئويناۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ[1] [3].
ئىران يەنە تۈركىستان رايونىنى غەربىي ئاسىيا ۋە ياۋروپا بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان يېڭى «شەرق-غەرب» تىرانسپورت كارىدورى لايىھەلىرىدىمۇ ئاكتىپ ئىشتىراك قىلماقتا. خىتايدىن باشلىنىپ ئوتتۇرا ئاسىيا، ئىران ۋە تۈركىيە ئارقىلىق ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان تۆمۈر ۋە تاشيول لىنىيەلىرى، ئەنئەنىۋى رۇسىيە لىنىيەسىگە ئالتىرناتىپ (مۇقاۋىل) سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. گەرچە غەربنىڭ ئېمبارگولىرى بەزىدە توسالغۇ بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ يۈكلىرىنىڭ يەرشارى بازىرىغا يېتىپ بېرىشىدا ئىراننىڭ بىخەتەر ۋە قىسقا يول بىلەن تەمىنلىشى، بېيجىڭنىڭمۇ بۇ يۆنىلىشكە مەبلەغ سېلىشىنى رىغبەتلەندۈرمەكتە[3].