تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بېنېدىكت ئاندېرسون، ئۇلۇسچىلىقنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە تۈرتكە بولغان ئەڭ مۇھىم ئامىللاردىن بىرىنىڭ كاپىتالىست نەشرىياتچىلىق ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ.[9] كاپىتالىست نەشرىياتچىلىق، ئەينى چاغدا پىروتېستانلىق بىلەن بىر گەۋدىلەشكەن ھالدا يەرلىك تىللارنىڭ ئالدىنقى پىلاندىن ئورۇن ئېلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىپ، بۇ پىكىرنىڭ ئاپىرىدە بولۇشىغا ۋە راۋاجلىنىشىغا تەسىر كۆرسەتتى.[10] يەرلىك تىللار كاپىتالىستلارغا نىسبەتەن يېڭى بىر بازار بولسا، پىروتېستانلارغا نىسبەتەن يېڭى توپلۇقلارغا ئېرىشىشىنىڭ بىر ئالاقە ۋاسىتىسى بولدى. گېلنېر بولسا، ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش ۋە سانائەتكە ئۆتۈش دەۋرىنىڭ ئۇلۇسچىلىقنى راۋاجلاندۇرغانلىقىنى ئېيتىدۇ.[11] يەنە بىر نۇقتا، ياۋروپا خانلىقلىرىنىڭ مەركەزلىشىشى ۋە كۈچلىنىشىگە ئەگىشىپ ئوتتۇرىغا چىققان سىياسىي پەرقلىنىشمۇ ئۇلۇسلىشىشقا قەدەم تاشلاشنىڭ بىر مۇقەددىمىسى بولدى.
ئۇلۇسچىلىق ئۇلۇسلارنىڭ ئۆزلىرىنى تونۇپ  ئويغىنىشى ئەمەس. ئۇلۇسچىلىق ئۇلۇسلارنى يوق يەردىن پەيدا قىلىدۇ – بىراق، رولىنى جارى قىلدۇرۇش ئۈچۈن، پۈتۈنلەي مەنپىي يۆنىلىشتە بولسىمۇ، ئىلگىرى بار بولغان گەۋدىلىك پەرقلەرگە ئېھتىياجى چۈشىدۇ.[12] باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، تەسەۋۋۇر قىلىنىۋاتقاننىڭ ئەكسىچە ئۇلۇسچىلىق ئۇلۇسلارنىڭ مەھسۇلى ئەمەس، ئەكسىچە ئۇلۇسلارنى مەيدانغا چىقارغىنى ئۇلۇسچىلىقنىڭ دەل ئۆزىدۇر.[13] ھوبسباۋن، «مىللەتنىڭ شەكىللىنىش ساھەسىگە كىرگەن سۈنئىيلىك، ئىجاد ۋە ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق ئامىللىرى»[14] بارلىقىنى تەكىتلەپ؛ ئۇلۇسلارنىڭ تەبىئىي بىر توپلۇق ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى قاراشلارغا پەقەت بىر «ئەپسانە» دىن ئىبارەت، دەپ قارايدۇ ۋە ئۇلۇسلارنى پۈتۈنلەي تەسەۋۋۇرغا تايىنىپ بەرپا قىلىنغان، دەپ ھېسابلايدۇ.
ئۇلۇس بەرپا قىلىش مۇساپىسى پەرقلىق ھالەت ۋە شەكىللەردە داۋاملاشتۇرۇلدى. ھەر بىر ئۇلۇسنىڭ بەرپا قىلىنىشى ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە بولسىمۇ، بۇلارنى ئومۇمەن سىياسىي ۋە ئېتنىك ئۇلۇسچىلىقتىن ئىبارەت ئىككى كاتېگورىيەگە ئايرىش مۇمكىن. سىياسىي ئۇلۇسچىلىق مودېلىدىكى ئۇلۇسلار، ئورتاق تارىخىي ئەسلىمىلەر ۋە ئەنئەنىلەر ئارقىلىق باغلانغان، تۈرداش بولۇشى شەرت بولمىغان مەدەنىيەت توپلۇقلىرى دەپ قارالماقتا. ئېتنىك ئۇلۇسچىلىق مودېلىدا بولسا، ئۇلۇس ئورتاق بىر ئاتا ۋە ئورتاق مەدەنىيەتكە تايانغان گۇرۇپپىنىڭ كىملىك ئېڭىدۇر.[15] ئالتېر، سىياسىي ئۇلۇسچىلىقنىڭ يەككە ۋە كوللېكتىپنىڭ ئەركىن ئىرادىسنى ئاساس قىلغان ھالدا، كۈچىنى شەخسنىڭ ئەركىن ئىستىكى ۋە ئۇلۇسقا سۇبيېكتىپ بېقىنىشتىن ئالغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، «ئېتنىك» ئۇلۇسچىلىق دائىرىسىگە كىرىدىغان ئۇلۇسچىلىق تۈرلىرى، فىترى (تەبىئىي) توپلۇقلۇق پىكرىنى ئالدىنقى پىلانغا چىقىرىدۇ. بۇ مودېلدا توپلۇق روھى ئورتاق مىراس، تىل، دىن ۋە تارىخقا تايىنىدۇ.[16] سىمىتنىڭ قارىشىچە، ئەسلىدە ھەربىر ئۇلۇسچىلىقنىڭ ئىچىدە ئوخشاش بولمىغان دەرىجە ۋە پەرقلىق شەكىللەردە پۇقراۋى ۋە ئېتنىك ئامىللار بولىدۇ. بەزىدە پۇقراۋى ۋە تېررىتورىيەلىك ئامىللار ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتسە، بەزىدە ئېتنىك ۋە يەرلىك ئامىللارنىڭ ئالدىنقى پىلانغا چىققانلىقى كۆرۈلىدۇ.[17] ئالتېرنىڭ دېگىنىدەك، ئۇلۇس تەسىس قىلغۇچىنىڭ نىشانى ئىجتىمائىي، رايون خاراكتېرلىك، سىياسىي ۋە قۇرۇلما جەھەتتىن پەرقلىق قاتلاملارغا ئايرىلغان كىشىلەرنى بىرلەشتۈرىدۇ.[18] بۇنداق ئەھۋالدا، ھەربىر ئۇلۇسچىلىق مودېلىدا – مۇھىملىق دەرىجىسى پەرقلىق بولسىمۇ – تۈرداش بىر كۈلتۈر، ئۇلۇسنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ئىزچىللىقى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان بىر ئامىل، دەپ قارالماقتا.
ئۇلۇس يارىتىش مۇساپىسىدە مەدەنىيەت ۋە تىل جەھەتتىن بىر خىللاشتۇرۇشقا ھەم مىللىي كىملىكنىڭ پىلانلىنىشى ۋە شەكىللەندۈرۈلۈشى، ھەم مىللىي بىرلىكنىڭ كاپالىتى بولۇش جەھەتتە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلدى. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، سۈنئىي بىرلىك شەكىللەندۈرۈش ۋە ئۇنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن تىل بىرلىكىنى ئالدىنقى پىلانغا چىقاردى. دېمەك، ئۇلۇسنىڭ تىلى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان تىللارمۇ ئۇلۇسلارغا ئوخشاشلا سۈنئىي پىلانلار ئارقىلىق ئىجاد قىلىنغان نەرسىلەردۇر.[19] يەنە، مەركەزلەشكەن دۆلەتنىڭ بىيۇروكراتىيە ۋە مائارىپ ساھەسىدىكى ئېھتىياجلىرىنى قامداش، رەھبەرلەرنىڭ خەلق بىلەن ئالاقە ئورنىتىش ۋە خەلقنى ھاكىمىيەتكە قارىتىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان تىلغا ئالاقىدار خىزمەتلىرىمۇ ئۇلۇسال تىللارنىڭ شەكىللىنىشىگە ھەسسە قوشتى. چۈنكى، مەركەزلەشكەن زامانىۋى دۆلەت،  پۇقرالىرىنى ئورتاق پىروگراممىلار دائىرىسىدە تەشكىللەشنى ئاساس قىلدى.[20]
يارىتىلغان مىللىي تىل، مىللىي كۈلتۈرنىڭ / كىملىكنىڭ شەكىللەندۈرۈلۈشى، ئومۇملاشتۇرۇلۇشى ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈلۈشىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋاسىتىسى، دەپ قارالدى. ۋالېرستېئىن، بىر سىياسىي بىرلىك ئىچىدە ئورتاق تىلنىڭ مىللىي كىملىكنىڭ كاپالىتى دەپ قارىلدىغانلىقىنى مۇنداق ئىپادىلەيدۇ: