شى جىنپىڭنىڭ نەزىرىدىكى دۇنيا: لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ مەخسۇس دوكلاتى ھەققىدە (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شى جىنپىڭنىڭ بىر سۆزىدە مۇنداق دېيىلگەن: «بىر ئىشنى چوقۇم ئېسىڭىزدە تۇتۇڭ: قەيەردە بولۇشىڭىزدىن قەتئىينەزەر، سىز يەنىلا خىتاينىڭ ئوغۇل-قىزلىرىسىز». بۇ سۆز بىرلىكسەپ خىزمىتىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسىنى ۋە چەت ئەلدىكى خىتايلارغا بولغان كۆز قارىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئۇ، مىللىي كىملىكنى ۋەتەنداشلىق سالاھىيىتىدىن ئۈستۈن قويىدىغان بىر قاراشنى ئىلگىرى سۈرۈپ، چەت ئەلدىكى خىتايلارنىڭ ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەتكە بولغان ساداقىتىنى سۇسلاشتۇرۇش ۋە ئۇلارنى بېيجىڭنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنىدۇ. بۇ خىل ھەرىكەتلەر، نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئىگىلىك ھوقۇقىغا ۋە ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىش دەپ قارىلىپ، ئەندىشە ۋە قارشىلىق پەيدا قىلماقتا. بىرلىكسەپنىڭ پائالىيەتلىرى ئادەتتە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش، مائارىپ، سودا ۋە جەمئىيەت خىزمىتى قاتارلىق نىقابلار ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان بولغاچقا، ئۇنى ئېنىقلاش ۋە ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش خېلى قىيىنغا توختايدۇ.
ئوخشاشلا، خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى كارخانىلىرى – مەركەز، ۋىلايەت ياكى شەھەر ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىشىدىن قەتئىينەزەر – ئۆزلىرىنىڭ ھەم سىياسىي ھەم سودا رولىنى ئوينايدىغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئېيتىدۇ. ئۇلار پۇل تېپىشنى مەقسەت قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ دىپلوماتىك مەنپەئەتىنى ئىلگىرى سۈرۈشىمۇ كۈتۈلىدۇ. بۇ شىركەتلەرنىڭ بىردىنبىر ياكى ھۆكۈمرانلىق قىلغۇچى پايچىكى بولۇشتىن باشقا، پارتىيە ئۇلارنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ كادىرلار سىستېمىسى ئارقىلىق يۇقىرى دەرىجىلىك باشقۇرغۇچىلارنى ئىشقا ئېلىش ۋە ئىشتىن بوشىتىش ھوقۇقىنى ساقلاپ قېلىش ئارقىلىق كونترول قىلىدۇ.
خىتاي دۆلەت قۇرۇلۇش گۇرۇپپىسىنىڭ رەئىسى ۋە پارتىيە سېكرېتارى جېڭ شۆشۈەننىڭ سۆزىگە قارىغاندا: «خىتاي دۆلەت قۇرۇلۇش گۇرۇپپىسى مەركىزىي كومىتېتنىڭ قارار-تەلىپىنى ھەر ۋاقىت تولۇق ئەمەلىيلەشتۈرۈپ، ‹بىر بەلباغ، بىر يول› تەشەببۇسى (ئارقىلىق) چوڭ دۆلەت دىپلوماتىيەسىگە تۆھپە قوشتى». بۇ سۆز دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى كارخانىلارنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى ۋە پارتىيەسىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتىكى مۇھىم قورال ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۇلار پەقەت ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر بىلەنلا شۇغۇللانماي، بەلكى خىتاينىڭ سىياسىي ۋە دىپلوماتىك تەسىرىنى كېڭەيتىشتىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەسىلەن: «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى دائىرىسىدىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇش تۈرلىرىنى ئاساسلىقى خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى كارخانىلىرى ئۈستىگە ئالىدۇ، بۇ ئارقىلىق خىتاي ھەم ئىقتىسادىي مەنپەئەتكە ئېرىشىدۇ، ھەم شۇ دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتايغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئاشۇرىدۇ.
XVI. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى، ئۆز سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، مۇستەقىل ئۇچۇر مەنبەسى ئەمەس، بەلكى دۆلەت سىياسىتىنىڭ قورالىدۇر. خىتاينىڭ چەت ئەلدىكى دۆلەت تاراتقۇلىرى يېقىنقى يىللاردا كۆپ تەرەققىي قىلىپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئىنگلىز، ئەرەب، فىرانسۇز ۋە ئىسپان تىللىرى قاتارلىق كۆپ خىل تىللاردا كەڭ تارقالغان.
خىتاي مېدىيا گۇرۇپپىسىدىن شېن خەيشيۇڭ  2024-يىلى مۇنداق دېگەن: «بىز قىلىچلىرىمىزنى قىنىدىن چىقىرىپ، ئامېرىكا ۋە غەرب كۈچلىرىگە قارشى كەسكىن جامائەت پىكىر جەڭلىرىنى قىلدۇق. چوڭ دۆلەتنىڭ نوپۇزلۇق ئاۋازى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، بىز خەلقئارا جامائەت پىكىر ساھەسىدە رەھبەرلىك رولىمىزنى جارى قىلدۇردۇق، بىز ‹تاراتقۇ دىپلوماتىيەسى› بىلەن شۇغۇللاندۇق ۋە چەت ئەلدىكى جەڭ مەيدانىمىزنى كېڭەيتتۇق». بۇ سۆزلەر خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ خىزمەت پىرىنسىپى ۋە ۋەزىپىسىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئىپادىلەپ بېرىدۇ. ئۇلارنىڭ مەقسىتى ئوبيېكتىپ ئۇچۇر تارقىتىش ئەمەس، بەلكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي يولىنى تەشۋىق قىلىش، خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازىنى ياخشىلاش ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ «پىكىر ھۆكۈمرانلىقى»غا جەڭ ئېلان قىلىشتۇر. «تاراتقۇ دىپلوماتىيەسى» دېگەن بۇ ئۇقۇم، تاراتقۇلارنىڭ دىپلوماتىك ۋاسىتە سۈپىتىدە ئىشلىتىلىپ، خىتاينىڭ تاشقى سىياسەت نىشانلىرىغا خىزمەت قىلدۇرۇلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ يەرشارىۋى كېڭىيىشى، خىتاينىڭ «سۆزلەم ھوقۇقى»نى قولغا كەلتۈرۈش ۋە خەلقئارا جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرسىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمىدۇر.
دونالد ترامپنىڭ ئاقسارايغا قايتىپ كېلىشى خىتاينىڭ سىياسەت ھېساباتىنى ئۆزگەرتمىدى. ئەكسىچە، ئۇنى مۇستەھكەملىدى. ترامپنىڭ خىتاي ئىمپورتىغا قويغان تاموژنا بېجى (دەسلەپتە %145 كە يەتكەن) شى جىنپىڭنىڭ ئاقسارايدا كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئامېرىكانىڭ خىتاينىڭ يۈكسىلىشىنى باستۇرىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. ترامپنىڭ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغانلىقى بېيجىڭغا غەرب ۋە ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى پارچىلاشتەك بىر پۇرسەت بېرىۋاتىدۇ. شى جىنپىڭ ئامېرىكىنىڭ غايەت زور كۈچىدىن ھوشيار تۇرىدۇ، ئەمما بېيجىڭنىڭمۇ نۇرغۇن كوزىرلىرى بارلىقىنى بىلىدۇ، مەسىلەن: ئامېرىكىدىن كېلىدىغان ئىمپورت مەھسۇلاتلارغا قايتۇرما تاموژنا بېجى قويۇش ۋە خىتاي ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك كەسىپلەردە، مەسىلەن: ھالقىلىق مىنېراللاردا ئېكسپورتنى توسۇش قاتارلىق كوزىرلىرى بار.