يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيەدە دۆلەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق. مەشھۇر كىشىلىك ھوقۇق ئانالىزچىلىرىدىن بىرى بولغان توماس پەيىن(Thomas Paine) نىڭ قارىشىچە، شەخس دۆلەتلەردىن، ھۆكۈمەتلەردىن مۇھىم بولۇپ، شەخسلەر يەككە – يەككە ھالدا ئۆزىنىڭ كىشىلىك ۋە ھۆكۈمرانلىق ھەقلىرىگە تايىنىپ، بىر ھۆكۈمەت تەشكىل قىلىش مەقسىتىدە ئۆزئارا كېلىشىم ھاسىل قىلىپ، تۈزۈم ياكى ھۆكۈمەتلەرنى، دۆلەتلەرنى تەشكىل قىلغان. كېلىشىمنى ئەمەلىيلەشتۈرۈگۈچى شەخس بولغانلىقتىن، ھاكىمىيەت شەخسنىڭ ھەق – ھوقۇقىنى پايخان قىلىدىغان بەلگىلىمىلەرنى چىقارمايدۇ. چۈنكى كېلىشىم ئارقىلىق شەخس ھەق – ھوقۇقىدىن ۋازكەچمەيدۇ. ئەكسىچە، مەزكۇر ھەق – ھوقۇقنىڭ قوغدىلىشىنى تەلەپ قىلماقتا. ھاكىمىيەت ياكى دۆلەت خەلقنىڭ ئورتاق ئىشلىرىنى ئېلىپ بېرىشتا ۋاستە رولىنى ئوينايدۇ. ئۇ، چىقىمىنى تۆلىگەن بارلىق خەلقنىڭ مېلى بولۇپ، ھاكىمىيەت ئۆز ئالدىغا ئىگە بولىدىغان ھەق – ھوقۇق مەۋجۇت ئەمەس، ھەممىسى ۋەزىپىسىدۇر. جون لوكە (John Locke)نىڭچە ، مەۋجۇدلۇق غايىسى شەخس سۈپتىدە بارلىق ئىنسانلار ئىگە بولغان ھەق – ھوقۇقلارنى قوغداش بولغان دۆلەت، ئۆزىگە بېرىلگەن بۇ ۋەزىپىنى مەسئۇلىيەتنىڭ سىرتىغا چىقىپ دەپسەندە قىلىشقا باشلىغاندا ئۇنىڭ قارشى چىقىش ھەققى پەيدا بولىدۇ. دۆلەتنىڭ قانۇنىيلىقى ھاكىمىيەتتىكى كىشىلەرنىڭ ھەق – ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بۇ سەۋەپتىن دۇنيانىڭ ھەر قانداق جايىدا كىشىلىك ھوقۇق دەۋاسىنىڭ جاۋاپكارى ئالدى بىلەن دۆلەتتۇر. يەنە بۇ سەۋەپتىن كىشىلىك ھوقۇق بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىددىئا ۋە تەلەپلەر ھەر دائىم دۆلەتكە قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. دۆلەتنىڭ، ئىنسان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن قەدىرىيەتلىرىمىزنى ۋە بۇ قەدىر – قىممەتلەردىن ھاسىل بولغان ھەق – ھوقۇقىمىزنى ئىتىراپ قىلىش، پۇقرا، دۆلەت ۋە سىياسى ساھەدە كىشىلىك ھوقۇقنى ئىشلىتىشكە – بېراۋنىڭ ھەق – ھوقۇقىغا تاجاۋۇز قىلمىغان مۇددەتچە – پرىنسىپ جەھەتتىن ئارىلاشماسلىق ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش مەجبۇرىيىتى بار. بۇ ئاساسلىق مەسئۇلىيىتىنى دەپسەندە قىلغان نىسبەتتە قانۇنىيلىقىنى يوقتىدۇ ۋە زوراۋان كۈچكە ئايلىنىدۇ. نېمىشقىدۇركى، كۈچنى ئىلكىگە ئالغانلار باشقىلارنىڭ ھەق – ھوقۇقىنى تارتىۋېلىپ، كۈچىگە كۈچ قوشۇشقا ھەۋەسلىنىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، كىشىلەرگە ھەق – ھوقۇقىنى تولۇق بېرىشنىڭ ئۆزىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغانلىقى قايغۇسىغا مۇپتىلا بولماقتا. بۇ سەۋەپتىن دۆلەتنىڭ، كۈچنىڭ ۋە ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئۇنىڭ تەكتىدە ياتقان ئادالەت ئۇقۇمىغا بولغان مۇئامىلىسى ئومۇمەن سەلبىيدۇر. چۈنكى ئادالەت ۋە ئەركىنلىك ھۆكۈمرانلارنى چەكلەپ تۇرىدىغان مۇھىم ئەڭگۈشتەردۇر . بۇ سەۋەپتىن دۆلەتلەر كىشىلىك ھوقۇققا مۇناسىۋەتلىك تەلەپلەردىن ۋە كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىدىن ھەر دائىم بىئاراملىق ھېس قىلماقتا.
ئەڭ مۇھىم ھوقۇق، كىشىنىڭ « ياشاش ھوقۇقى » بولۇپ، « ياشاش ھوقۇقىنىڭ جەمئىيەتكە، ئۇنىڭ سىياسى تەشكىللىنىش شەكلى بولغان دۆلەتكە، مۇھىم بىر ۋەزىپە، ھەتتا ئېغىر مەسئۇلىيەت ئارتىدۇ. دۆلەت بىر تەرەپتىن ياشاش ھوقۇقىنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىماسلىقى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان قانۇنى تەشكىللىنىشنى تاماملايدۇ؛ يەنە بىر تەرەپتىن، ياشاش ھوقۇقىنى تولۇق ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن جەمئىيەتتە مەۋجۇت بولغان ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي جەھەتتىكى بارلىق ئاجىزلىقلارنى تۈگىتىپ، كىشىنى ھەقىقەتەن < ياشايدىغان قىلىش > ئۈچۈن تەدبىرىنى ئالىدۇ. ياشاش ھوقۇقى شۇنداق مۇھىم بولۇپ، دۆلەت زىممىسىگە شۇنداق بىر جۈپ يۈكنى ئارتىدۇ » . يەنى، دۆلەت ياشاش ھوقۇقىنىڭ ھىمايە قىلىنىشى ئۈچۈن ھەم قانۇنى جەھەتتىن  قانۇن چىقىرىپ ياشاش ھوقۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ، ھەم ئىقتىسادى ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن تەدبىرلەر ئېلىپ ياشاش ھوقۇقى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان شەرت – شارائىتلارنى يارىتىپ بېرىدۇ.
« بارلىق شەخسلەرنىڭ قانۇن ئىچىدە ئەركىن ھالدا مەۋجۇتلىقىن ساقلاپ قالالىشى ۋە قانۇنلاردىكى ھەق – ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكىنى ئۆز مەيلىچە ئىشلىتەلەيدىغان مۇھىت، چاغداش ھالەتتە دىموكراتىك مۇنازىرە مۇھىتى شەخسلەرنىڭ ئۆزىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى جەھەتتىن ۋازكەچكىلى بولمايدىغان زۆرۈرىيەتتۇر. ھەر نەرسىنى ئەركىن ھالدا كۈنتەرتىپكە قويۇپ مۇنازىرە قىلالايدىغان مۇھىتلاردا ئۇۋالچىلىقلارنىمۇ ئوتتۇرىغا قويغىلى بولىدۇ. ئۇۋالچىلىقلارنى تۈگىتىشكە ھەرىكەت قىلغىلى بولىدۇ ۋە بۇ ئارقىلىق دۆلەتنىڭ توغرا تەرەپتە تۇرۇشىنى قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ » .
ئىنسانىيەت تارىخىدا باراۋەرلىك ۋە ھەق – ھوقۇق ئۇقۇملىرى دۆلەتنىڭ شەكىللىنىشى بىلەن باشلىنىدۇ. چۈنكى بۇ ئۇقۇملار پەقەت كىشىلەر بىلەن كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت بىلەن كىشى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىمۇ ئىپادىلەيدۇ.
8. يەرلىك ۋە يەرشارىۋى خاراكتېرلىق دەپسەندىچىلىكلەر ۋە ھەق – ھوقۇقنى قوغداش مەسىلىسى