ھۆكۈمرانلىق كۈرىشىدىكى تەڭپۇڭسىزلىق: ئامېرىكا-خىتاي سودا ئۇرۇشىنىڭ كەلگۈسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تارىخىي مىساللار شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، چوڭ كۈچلەر تاشقى بېسىملارغا دۇچ كەلگەندە ئادەتتە ئىچكى ئىتتىپاقلىقىنى كۈچەيتىدۇ؛ خىتاينىڭ مىسالىمۇ بۇ تارىخىي قائىدىنى ئىسپاتلايدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى، ئىقتىسادىي بايلىقلىرىنى ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم ساھەلەرگە يۆتكىيەلەش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولۇپ، بۇ ئەۋزەللىك بازار تەۋرىنىشلىرىگە قارشى ئىلاسىكىلىقنى ساقلىغۇچىلىق رولىنى ئوينايدۇ. شۇڭلاشقا ئامېرىكانىڭ، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئىچكى زىددىيەتلەر سەۋەبىدىن ۋەيران بولۇشىنى ئۈمىد قىلىشى ۋە شۇ ئۈمىدكە باغلىنىپ قېلىشى، ئەقلگە مۇۋاپىق بىر ئىستراتېگىيەدىن بەكرەك قۇرۇق ئارزۇدىن ئىبارەتتۇر.
سىياسىي پىسخولوگىيە ۋە ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىش: ئالاقە ئورنىتىشتىن قورشاشقىچە
ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئۈزۈلۈش جەريانى، پەقەت ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتلار بىلەنلا ئەمەس، ۋاشىنگتوندىكى سىياسىي ۋە پىسخولوگىيەلىك ئۆزگىرىش بىلەنمۇ يېقىندىن مۇناسىۋەتلىك. يىللارچە داۋاملاشقان «ئالاقە ئورنىتىش» (Engagement) سىياسىتى، خىتاي يەرشارىۋى سىستېمىغا سىڭىشكەنسېرى سىياسىي جەھەتتىن لىبېراللىشىدۇ ۋە ئامېرىكا رەھبەرلىكىدىكى تەرتىپكە ماس كېلىدىغان بىر شېرىككە ئايلىنىدۇ دېگەن پەرەزگە تايىناتتى. لېكىن بۇ ئۈمىدنىڭ ئەمەلگە ئاشماسلىقى ۋە خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ مۇستەبىت زامانىۋىلىشىش مودېلىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك داۋاملاشتۇرۇپ ئامېرىكاغا رەقىب بولۇشى، ۋاشىنگتوندا چوڭقۇر بىر ئۈمىدسىزلىككە ۋە  غەزەپكە يول ئاچتى. بۇ ئەھۋال، ئەقلگە مۇۋاپىق تاشقى سىياسەت ئانالىزىنىڭ ئورنىنى ھېسسىيات خاراكتېرلىك ئىنكاسلارنىڭ ئېلىشىغا سەۋەب بولدى.
بۇ ئۈمىدسىزلىك، ئامېرىكا سىياسىتىدە ناھايىتى ئاز ئۇچرايدىغان ئىككى پارتىيەنىڭ (bipartisan) ئورتاق تونۇشقا كېلىشى ۋەزىيىتىنى بارلىققا كەلتۈردى. ھەم جۇمھۇرىيەتچىلەر ھەمدە دېموكراتلار، خىتاينىڭ قەد كۆتۈرۈشىنى مەۋجۇتلۇققا تەھدىت دەپ قارىماقتا ۋە «مۇناسىۋەتنى بۇزۇش» (breaking the engagement) يۆنىلىشىدە سىياسەتلەرنى تۈزمەكتە. بىراق بۇ ئىستراتېگىيەلىك قايچا، خىتاينىڭ نەق مەيداندىكى رېئاللىقىنى ئۆزگەرتىش ئۇرۇنۇشىدىن بەكرەك، ئامېرىكانىڭ ئۆزىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى يوقىتىپ قويۇش قورقۇنچىسى بىلەن شەكىللەنمەكتە. قورقۇنچنى ئاساس قىلغان بۇ خىل ئۇسۇل، ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداشنىڭ ئورنىغا بىخەتەرلىككە مەركەزلەشكەن ۋە رېئاكسىيەلىك سىياسەتلەرگە يۈزلىنىشىگە، شۇنداقلا ئۆزىنىڭ سودا دىنامىكىلىرىغا زىيان يەتكۈزۈشىگە سەۋەب بولماقتا.
مەزكۇر ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىش ئۆزگىرىشى، ئامېرىكانىڭ ئۆزى قۇرغان ئەركىن سودا تەرتىپىنى بىۋاسىتە ۋەيران قىلىشى بىلەن نەتىجىلەندى. تاموژنا توسۇقلىرى، ئېكسپورت چەكلىمىلىرى ۋە مەبلەغ سېلىش چەكلىمىلىرى، ئامېرىكانىڭ 1945-يىلىدىن كېيىن بەرپا قىلغان لىبېرال تەرتىپنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپلىرى بىلەن زىددىيەتلىكتۇر. بۇ زىددىيەت، ئامېرىكانىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازىغا زىيان يەتكۈزمەكتە ۋە ئىتتىپاقداشلىرى نەزىرىدە ۋاشىنگتوننىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى سوئال ئاستىغا ئالماقتا. خىتاي بولسا بۇ ئەھۋالنى، «ئامېرىكانىڭ قائىدىلەرگە ئاساسلانغان تەرتىپنى پەقەت ئۆزىگە پايدىلىق بولغاندىلا ھىمايە قىلىدىغانلىقى» تېزىسى بىلەن دۇنيا جامائەتچىلىكىدە بىر تەشۋىقات ماتېرىيالى سۈپىتىدە ئۇستىلىق بىلەن ئىشلەتمەكتە.
بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى يۈرگۈزۈۋاتقان بۇ قاتتىق قورشاش سىياسىتى، خىتاي جەمئىيىتىدە مىللەتچىلىكنى قۇترىتىپ، كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ قانۇنلۇقلىقىنى ئاشۇرماقتا. سىرتتىن كەلگەن تەھدىت تۇيغۇسى، خىتاي خەلقىنى رەھبەرلىك ئەتراپىدا زىچ ئۇيۇشتۇرماقتا ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلارغا قارشى ئىجتىمائىي قارشىلىق كۈچىنى ئاشۇرماقتا. ئامېرىكىلىق ئىستراتېگىيەچىلەرنىڭ نەزەردىن ساقىت قىلغان نۇقتىسى شۇكى: بىر مىللەتنى سىرتتىن قورشاپ ئاجىزلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇش، كۆپىنچە ھاللاردا شۇ مىللەتنىڭ ئىچكى قارشىلىق كۈچىنى ۋە ئۇيۇشۇشچانلىقىنى ئاشۇرىدۇ. شۇڭلاشقا، ئامېرىكانىڭ خىتاينى سىياسىي جەھەتتىن ئۆزگەرتىش مەقسىتىنى كۆزلىگەن ئىستراتېگىيەلىرى، كۆزلەنگەننىڭ دەل ئەكسىچە بىر نەتىجە بېرىپ، بېيجىڭنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنى تېخىمۇ پولاتتەك تاۋلىماقتا.
كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپى ۋە ئىتتىپاقلارنىڭ چېكى
ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى باشلىغان سودا ئۇرۇشىنىڭ نەتىجىسىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ ھالقىلىق ئامىللاردىن بىرى، خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئۆزگىرىۋاتقان قۇرۇلمىسىدۇر. سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىكى ئىككى قۇتۇپلۇق كەسكىن بۆلۈنۈشنىڭ ئەكسىچە، بۈگۈنكى دۇنيا ئۆزگىرىشچان، كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە كۆپ قاتلاملىق بىر قۇرۇلمىنى نامايان قىلماقتا. بۇ يېڭى تەرتىپتە، ئۈچىنچى تەرەپ دۆلەتلەر (ياۋروپا ئىتتىپاقى، ھىندىستان، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى، پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋە بىرازىلىيەگە ئوخشاش ئاكتىيورلار) ئېنىق بىر تەرەپنى تاللاشنىڭ ئورنىغا، ھەر ئىككىلا كۈچ  مەنپەئەتكە ئاساسلانغان مۇناسىۋەت ئورنىتىشنى، يەنى «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» نامايان قىلىشنى تاللىماقتا. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكانىڭ خىتاينى يېتىم قالدۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى مۇۋەپپەقىيەتسىز قىلماقتا.
يەرشارىۋى سىستېمىدىكى بۇ يېڭى تەڭپۇڭلۇق، ئامېرىكا ۋە خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنىڭ ئومۇميۈزلۈك بىر ئۇرۇشقا ئايلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان، ئەمما رىقابەتنى داۋاملاشتۇرىدىغان بىر «ئۆزئارا ئوق چىقىرىشنى توختىتىش» (ceasefire) مېخانىزمىنى ياراتماقتا. ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىمۇ، بىخەتەرلىك كۈنلۈكى ئاستىدا ۋاشىنگتونغا سادىق بولسىمۇ، ئىقتىسادىي پاراۋانلىقى ئۈچۈن خىتاي بازىرىدىن ۋاز كېچىشنى خالىمايدۇ. گېرمانىيەنىڭ ئاپتوموبىل سانائىتى ياكى ئاۋسترالىيەنىڭ کانچىلىق ساھەسى خىتايغا بۇ دەرىجىدە بېقىنىپ تۇرغاندا، ئامېرىكانىڭ «ئىقتىسادىي بىر NATO» قۇرۇش خىيالى، دۆلەتلەر مەنپەئەتلىرىنىڭ تېمىغا بېرىپ سوقۇلماقتا. دۇنيا پايتەختلىرى، ۋاشىنگتوننىڭ بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرىنى چۈشىنىش بىلەن بىرگە، ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىنى بۇ ئەندىشىلەر ئۈچۈن قۇربان قىلىشقا يېقىنلاشمايۋاتىدۇ.