شەرقىي تۈركىستان ياشلىرىغا مۇراجىئەت (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

• ئەيسا ئەپەندىمنىڭ ئامېرىكا زىيارىتى، ئامېرىكىدا پىرېزىدېنتلىق سايلىمىغا توغرا كېلىپ قالغاچ پىرېزىدېنت نېكسون بىلەن كۆرۈشۈش مۇمكىن بولمايدۇ. نېكسون 1969 – يىلىنىڭ نويابىر ئېيىدا پىرېزىدېنتلىققا سايلىنىدۇ. 1970 – يىلىنىڭ يانۋارنىڭ 20 – كۈنى قەسەم بېرىپ، ۋەزىپە تاپشۇرۇپ ئالىدۇ. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن بولسا، 1970 – يىلى يانۋارنىڭ 24 – كۈنى ئامېرىكىغا بارىدۇ. بۇنداق بىر شارائىتتا، پىرېزىدېنت نېكسوننىڭ ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى قوبۇل قىلىپ ئۇنىڭ بىلەن كۆرۈشىشىمۇ مۇمكىن ئەمەستى. ئىككىنچىدىن، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ ئامېرىكا زىيارىتى، ئامېرىكىنىڭ خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىش ئۈچۈن جىددىي پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان بىر مەزگىلگە توغرا كېلىدۇ. بىلىنگەندەك، 1960 – يىللىرىدىن ئېتىبارەن، سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت بارغانسېرى كۈچىيىپ كېتىدۇ. نەتىجىدە، بۇ ئىككى دۆلەت 1969 – يىلى ئامۇر ۋە ئۇسسۇرى دەريا بويلىرىدا قاتتىق قوراللىق توقۇنۇشلارغا تۇتۇشۇپ قالىدۇ. مۇشۇ مەزگىلدە، نېكسون پىرېزىدېنتلىققا سايلىنىدۇ. سوۋېت ئىتتىپاقىنى غەرب دۆلەتلىرى ئۈچۈن «زور تەھلىكە» دەپ بىلگەن ئامېرىكا خىتاي بىلەن دەرھال «پىڭ پوڭ دىپلوماتىيەسى» دەپ ئاتىلىدىغان كېلىشىش سىياسىتىنى باشلىتىدۇ. پىرېزىدېنت نېكسوننىڭ مىللىي بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ باشلىقى ۋە كېيىنچە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بولغان ھېنرى كىسسېنجېر خىتاي يولباشچىلىرى بىلەن يوشۇرۇن كۆرۈشۈشلىرىنى باشلىتىدۇ. بۇ كۆرۈشۈشلەرنىڭ نەتىجىسىدە پىرېزىدېنت نېكسون 1972 – يىلى خىتاينى زىيارەت قىلىدۇ. بۇنداق بىر مەزگىلدە خالىغان تەقدىردىمۇ پىرېزىدېنت نېكسون ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى قوبۇل قىلالمايتتى. ئەمما، پارلامېنت ئەزاسى جون مۇرفي، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ 1970 – يىلى 2 – ئاينىڭ 1 – كۈنى قەلەمگە ئېلىنغان مۇراجىئەتىنى پىرېزىدېنت نېكسونغا قوشۇمچە بىر پارچە خەت بىلەن تەقدىم قىلىدۇ. جون مۇرپھي ئۆزىنىڭ 1970 – يىلى 2 – ئاينىڭ 6 – كۈنى يازغان خېتىدە قىسقىچە مۇنداق دەيدۇ:
«…ھۆرمەتلىك پىرېزىدېنت، شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق تەشكىلاتى مەركىزىنىڭ رەئىسى بولغان ئىسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ماڭا ۋە يەنە بىر مۇنچە پارلامېنت ئەزالىرىغا خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا كىشىلىك ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان سىياسىتى توغرۇلۇق مەلۇمات بەردى. ھازىر ئامېرىكىنى زىيارەت قىلىۋاتقان ئىسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن يازغان بىر مۇراجىئەتنامىسىنى سىزگە ئەۋەتىپ بېرىشىمنى مەندىن ئىلتىماس قىلدى. ئەگەر ئىسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئامېرىكىدىن ئايرىلغانغا قەدەر بىر جاۋاب قايتۇرالىسىڭىز بەك خۇرسەن بولىمەن…»
ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ 1970 – يىلى بولۇپمۇ ئاۋسترىيە گېرمانىيە، شىۋېيتسارىيە، بېلگىيە ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكىغا قىلغان ساياھىتى ئەسناسىدا ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى غەرب دۆلەتلىرىگە ئاڭلىتىش ئۈچۈن بېسىلغان دەسلەپكى قەدەم بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئەمما، ئۇ يىللاردا ياۋروپا ۋە بولۇپمۇ ئامېرىكىدا پەقەت 3-4 شەرقىي تۈركىستانلىق ئائىلە بولغاچ، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى ئاڭلىتىش توغرىسىدا باھالاتقان تۇنجى قېتىملىق لوبى پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇش ئىمكانىيىتىمۇ بولمايدۇ. ئەگەر باشلىتىلغان بىر پائالىيەتنىڭ ئارقىسى ئۈزۈلۈپ قالسا بەرىكىتىمۇ بولمايدۇ.
ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن دۇنيا ساياھىتىدىن قايتىپ كېلىپ، بۇرۇنقى پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئەمما، كۆزلىرى بارغانسېرى ئاجىزلىشىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن «شەرقىي تۈركىستان مۇھاجىرلار تەشكىلاتى» دىن ئىستېپا بېرىدۇ. ئورنىغا قازاق قېرىنداشلىرىمىزدىن ئوسمان ھاجىم تاشدان سايلىنىدۇ. شۇنداق بولسىمۇ ئۆيدە ئولتۇرۇپ بۇرۇنقى پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئەمما، ئەيسا ئەپەندىمنىڭ پاسسىپلىشىپ قېلىشىغا ئۇنىمىغان ئابدۇغۇپۇر ھاجىم، زۇنۇن ھاجىم، ئابدۇلقادىر ھاجىم، تۇرسۇن ھاجىم، ھۈسەيىن قارىم، تۇردى يەھياغا ئوخشاش سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى يەنە بەزى بىر يۇرتداشلار ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىنگە ئىستانبۇلدا ئىشخانا قىلىپ ئىشلىتىشى ئۈچۈن بىر ئۆي ئېلىپ بېرىدۇ. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن پات – پات بۇ ئىشخانىغا كېلىپ، پائالىيەتلىرىنى بۇ يەردىن ماڭدۇرۇشقا تىرىشىدۇ. بەزى ياشلار ئىشخانىدا ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىنگە يار – يۆلەكتە بولىدۇ. «شەرقىي تۈركىستان ئاۋازى» دېگەن مەجمۇئەنى نەشر قىلىشقا باشلايدۇ، تۈركىيەنىڭ چوڭ شەھەرلىرىنى ئايلىنىپ، لېكسىيەلەرنى سۆزلەيدۇ ۋە مەككىدىكى رابىتەتۇل ئالەمىل ئىسلامىنىڭ يىغىنلىرىغا قاتنىشىشقا تىرىشىدۇ.