شەرقىي تۈركىستاندىكى يېڭى مۇزېيلار: مىللەتلەر بىرلىكى، مەدەنىيەت  ھۆكۈمرانلىقى ۋە تارىخىي ھېكايەنىڭ قايتا بەرپا قىلىنىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور: د. ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىندا خىتاينىڭ «جۇڭگو يېڭى خەۋەرلەر-شىنجاڭ»ناملىق تور بېتى بىلەن شىنخۇا. نېت ناملىق تور بەتلىرىدە بۈگۈر ناھىيەسىدە ئىككى مۇزېي ئېچىلغانلىقىغا دائىر خەۋەر ئېلان قىلىندى. خەۋەرنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى مۇنداق: « دۆلەت شىنجاڭدا مىللەتلەر بىرلىكى ۋە تارىخىي يىلتىزلارنى  تەكىتلەيدىغان ئىككى يېڭى مۇزېي ئاچتى. جۇڭگونىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا 2024-يىلى 18-ماي ئىككى يېڭى مۇزېي زىيارەتكە ئېچىلدى. بۇ مۇزېيلار، رايوننىڭ ئېتنىك خىلمۇ-خىللىقىنى، خىتاي مەدەنىيىتى بىلەن بولغان تارىخىي باغلىنىشلىرىنى ۋە مەدەنىي ئالاقە تارىخىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بۇلاردىن بىرىنچىسى، بۈگۈر ناھىيەسىدە قۇرۇلغان غەربىي رايونلار چېگرا قوماندانلىقى[1] مۇزېيى بولدى. بۇ مۇزېي، مىلادىدىن بۇرۇنقى 60-يىلى غەربىي خەن سۇلالىسى تەرىپىدىن قۇرۇلغان ۋە شىنجاڭنى باشقۇرۇشقا مەسئۇل بولغان تۇنجى خىتاي مەمۇرىي بىرلىكىنىڭ ئىزنالىرى تېپىلغان رايونىدا ئېچىلدى. جەمئىي 5,120 كۋادرات مېتىرلىق كۆرگەزمە مەيدانىغا ئىگە بولغان بۇ مۇزېي، بەش ئاساسىي بۆلۈمدىن تەشكىل تاپقان. زىيارەتچىلەرگە ساپال، تۇچ ۋە تۆمۈر بۇيۇملار، يىپەك پارچىلىرى قاتارلىق 460دىن ئارتۇق ئەسەر تەقدىم قىلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، كۆپ ۋاسىتىلىك تېخنولوگىيە ئىشلىتىلىپ قەدىمكى دەۋر كۆرۈنۈشلىرى جانلاندۇرۇلىدۇ. مۇزېينىڭ جايلاشقان ئورنىدا، 2018-يىلى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن شىنجاڭ مەدەنىي قالدۇقلار ئىنستىتۇتىنىڭ بىرلىكتە باشلىغان قېزىشلىرى نەتىجىسىدە زوركۇت[2] قەدىمكى شەھىرى يورۇقلۇققا چىقىرىلدى. بۇ يەردە تېپىلغان ئۈچ تاملىق قۇرۇلۇشلار ۋە خەن ئۇسلۇبىدىكى بىنا ماتېرىياللىرى، رايوننىڭ تارىخىي ئەھمىيىتىنى كۈچلەندۈرىدۇ. مۇزېي بىلەن بىرگە زوركۇت قەدىمكى شەھەر ئارخېئولوگىيە باغچىسىمۇ زىيارەتچىلەرگە ئېچىلدى.
ئىككىنچى مۇزېي بولسا، بۈگۈرگە تەخمىنەن 100 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى كۇچا شەھىرىدە ئېچىلغان قۇچى (كۇشا) مۇزېيىدۇر. بۇ مۇزېيدا، بەزىلىرى توپلام ھالىتىدە بولۇپ جەمئىي 700 مەدەنىي ئەسەر كۆرگەزمىگە قويۇلغان. ئەسەرلەردىن 96 سى، خىتاينىڭ ئۈچ باسقۇچلۇق مەدەنىي مىراس قوغداش سىستېمىسىغا كىرگۈزۈلگەن. مۇزېينىڭ ئالاھىدە ئەسەرلىرى قاتارىدا تاڭ سۇلالىسىدىن قالغان تاش بۇددا ھەيكىلى، قۇچى قوليازمىلىرى، مارجان نەقىشلىك كۈمۈش چۈمپەردە ۋە بويالغان لاي ھەيكەللەر بار. مۇزېي، كۇچا خانلىقىنىڭ تارىخىنى، شەھەرلىشىشىنى ۋە بۇددا سەنئىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تەڭرىتاغ تىزمىلىرىنىڭ جەنۇبىي باغرىدا، تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىدا ئورۇنلاشقان قۇچى، تارىخ بويىچە ھەم مۇھىم بىر باشقۇرۇش مەركىزى ھەم مەدەنىي ئالاقە نۇقتىسى بولۇپ خىزمەت قىلغان.
-2024يىلى ئېتىبارەن شىنجاڭ بويىچە 150تىزىملانغان  مۇزېي بار بولۇپ، بۇ مۇزېيلار يىل بويى جەمئىي 13 مىليون زىيارەتچىنى كۈتۈۋالغان. بۇ زىيارەتچىلەرنىڭ 3.5 مىليونىنى ياشلار تەشكىل قىلغان. ئېچىلغان يېڭى مۇزېيلار ۋە ئاشقان زىيارەتچى سانلىرى، خىتاينىڭ شىنجاڭ رايونىدا تارىخىي مىراسنى تونۇشتۇرۇش، مىللەتلەر بىرلىكى ۋە مەدەنىيەت يۇغۇرۇلۇش ئۇچۇرلىرىنى كۈچلەندۈرۈش يۆنىلىشىدىكى سىياسەتلىرىنىڭ بىر ئىپادىسى دەپ باھالانماقتا.[3]
شىنخۇا. نېت تور بېتىدىكى خەۋەرنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى مۇنداق: «-5ئاينىڭ 18-كۈنى، دۇنيا مۇزېي كۈنىدە، شىنجاڭ باي ئوبلاستى بۈگۈر ناھىيەسىدىكى غەربىي رايونلار چېگرا قوماندانلىقى مۇزېيى رەسمىي ئېچىلدى. مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ غەربىي رايونلارغا ئۈنۈملۈك باشقۇرۇش ئېلىپ بارغانلىقىنىڭ مۇھىم گۇۋاھچىسى ۋە بەلگىسى بولغان «غەربىي رايونلار چېگرا قوماندانلىقى» خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ مەدەنىيەت سىمۋولى ۋە شىنجاڭنىڭ تارىخىي مەدەنىيەت كارتىسى بولۇپ قالدى.
غەربىي رايونلار چېگرا قوماندانلىقى مۇزېيى 37.62 مو يەر مەيدانىنى ئىگىلەيدۇ، سېلىنغان ئومۇمىي مەبلەغ 128 مىليون يۈەن. كۆرگەزمە مەزمۇنى سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ئۈچ تەرەپتىن، خەن دەۋردىن تارتىپ ھەرقايسى دەۋردىكى مەركىزىي خاندانلىق ھاكىمىيەتلىرىنىڭ غەربىي رايونلارغا بولغان ئۈنۈملۈك باشقۇرۇشىنى سىستېمىلىق ئىپادىلەپ بېرىدۇ، تارىخىي يادىكارلىقلار ۋە ھەرخىل ئۇسۇللارنىڭ بىرلىشىشى ئارقىلىق، كۆرۈنۈشلۈك، ھېسسىيلىق، ئۈنۈملۈك كۆرگەزمە ئۇسۇلى بىلەن، تاماشىبىنلارنى تارىخنى بىلىشكە، شىنجاڭنىڭ خىتاينىڭ بۆلۈنمەس بىر قىسمى ئىكەنلىكى، تارىختا ھەرقايسى مىللەتلەرنىڭ قانداش ئىكەنلىكى، تارىختىن بۇيان بىللە ئارىلىشىپ ياشىغانلىق ئېڭىنى تۇرغۇزۇشقا، شۇنداقلا، ئورتاق شىنجاڭنى قۇرۇش تارىخىغا گۇۋاھ بولۇشقا، خىتاي مىللىتى ئورتاق گەۋدە ئېڭىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەشكە يېتەكلەيدۇ.[4]
شەرقىي تۈركىستاندا ئېچىلغان ئىككى يېڭى مۇزېي،  خىتاي نۇقتىسىدىن ئېتنىك خىلمۇ-خىللىق ۋە تارىخىي باغلىنىشلارنى تەكىتلەشنى مەقسەت قىلغان بولسىمۇ، بۇ تەشەببۇسلارنىڭ سوتسىيولوگىيە جەھەتتىن  ئانالىز قىلىنىشى، خىتاينىڭ رايوندىكى سىياسەتلىرىنى ۋە بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن باشقا مىللەتلەر ئۈستىدىكى تەسىرلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇھىم بىر پۇرسەت سۇنىدۇ. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرى، بولۇپمۇ «مىللەتلەر بىرلىكى » ۋە «مەدەنىي يۇغۇرۇلۇش» سۆزلەملىرى، مۇستەملىكىچىلىك تەنقىدلىرى چۈشەنچىسىدە سوتسىيولوگىيىلىك ئۇقۇملار ۋە نەزەرىيەلەر يورۇقلۇقىدا تەتقىق قىلىنىشى مۇمكىن. بۇ ئانالىزدا، مۇستەملىكىچىلىك، ئاسسىمىلياتسىيە، مەدەنىيەت ھۆكۈمرانلىق، سىمۋوللۇق زوراۋانلىق ۋە كېيىنكى مۇستەملىكە نەزەرىيەسى قاتارلىق ئۇقۇملار قوللىنىلىدۇ.