تېخنولوگىيە ساھەسىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئۇرۇشلىرى: خىتاي بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزەك كىرىزىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇلاسىلىگەندە، ھازىرقى ۋەزىيەتتە بىر تەرەپتە ئەڭ ئىلغار تېخنولوگىيەنى قولىدا تۇتۇۋاتقان، ئەمما تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ تۆۋەن قاتلاملىرىدا خىتايغا بېقىنىدىغان بىر غەرب، يەنە بىر تەرەپتە تېخنولوگىيە جەھەتتە تېخى يۇقىرى پەللىگە چىقالمىغان، ئەمما بۇ يۇقىرى پەللىگە تۇتىشىدىغان يولنىڭ ئاساسىي خام ئەشيالىرىنى كونترول قىلىۋاتقان ۋە تېخنولوگىيە پەرقىنى تېزلىكتە تولۇقلاشقا تىرىشىۋاتقان بىر خىتاي بار. گېيگېس بۇ تەڭلىمىدە، ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان تۈزىدىغان ۋە ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق كۆرسىتىدىغان خىتاينىڭ «كېيىنكى قېتىملىق سايلامنى ئويلايدىغان» غەرب دېموكراتىك دۆلەتلىرىگە سېلىشتۇرغاندا ئۈستۈنلۈككە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ [2].
ئايرىلىشنىڭ بەدىلى: يەڭگۈچىسى بولمىغان بىر ئۇرۇش
خوفېر ماقالىسىنىڭ تېمىسىدا ئوتتۇرىغا قويغىنىدەك، بۇ تېخنولوگىيەلىك ئايرىلىش (decoupling)  جەريانىنىڭ ئېنىق بىر يەڭگۈچىسى بولمايدۇ. ئەكسىچە، دۇنيا ئىقتىسادى ۋە تېخنولوگىيەلىك تەرەققىيات بۇ كۈرەشنىڭ ئەڭ چوڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغۇچىسى بولۇش خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ. نېكسپېريا ۋەقەسى بۇ جەرياننىڭ بىر مىكرو دۇنياسى ھېسابلىنىدۇ: غەربنىڭ بىر ھەرىكىتى (دۆلەت ئىگىدارلىقىغا ئۆتكۈزۈۋېلىش) خىتاينىڭ قارشى ھەرىكىتىنى (ئېكسپورتنى چەكلەش) قوزغاپ، بۇ گىرەلىشىپ كەتكەن ۋەزىيەت دۇنيا مىقياسىدا داۋالغۇشلارنى پەيدا قىلماقتا. گېرمانىيەنىڭ ماشىنا سانائىتىدىكى گىگانت شىركەتلەرگە ئوخشاش دۇنياۋى ئاكتىيورلارنىڭ ھالقىلىق بىر زاپچاسنىڭ كەمچىل بولۇشى سەۋەبىدىن ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى توختىتىپ قويۇش خەۋپى ئون يىللاردىن بۇيان ئىنچىكە ھۈنەر-سەنئەت بىلەن توقۇلغان دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ نەقەدەر ئاجىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [1].
بۇ ئايرىلىشنىڭ بەدىلى كۆپ تەرەپلىمىلىكتۇر. قىسقا مۇددەتتە، تەمىنلەش زەنجىرلىرىدە يۈز بەرگەن تۇيۇقسىز ئۈزۈلۈشلەر قەھۋە ماشىنىلىرىدىن تارتىپ ئاپتوموبىللارغىچە بولغان سان-ساناقسىز مەھسۇلاتلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىدا ئاقساشلارنى ۋە قىسچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ ئەھۋال يەر شارى خاراكتېرلىك پۇل پاخاللىقى بېسىمىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدۇ. ئۇزۇن مۇددەتتە بولسا، ئاقىۋىتى تېخىمۇ ئېغىر بولىدۇ. خوفېر كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ سانائىتى بۈگۈنگە قەدەر ھەددىدىن زىيادە ئىختىساسلاشقان ۋە دۇنيا مىقياسىدا تارقالغان زاۋۇتلار سايىسىدا ئىنتايىن ئۈنۈملۈك ھالدا تىجارەت قىلىپ كەلدى. مىلياردلارچە دوللارغا قۇرۇلغان بىر ئۆزەك زاۋۇتى پايدا ئېلىش ئۈچۈن تولۇق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بىلەن ئىشلىشى كېرەك ۋە بۇ پەقەت دۇنيا بازىرىغا خىزمەت قىلىش ئارقىلىقلا مۇمكىن بولىدۇ[1]. ھازىر بولسا ھەر ئىككى گۇرۇھ ئۆز-ئۆزىنى قامدىيالىشى ئۈچۈن، تېخىمۇ ئۈنۈمسىز ۋە تېخىمۇ قىممەت بولغان يەرلىك ئىشلەپچىقىرىش ئورۇنلىرىنى قۇرۇشقا مەجبۇر بولماقتا. ئامېرىكىنىڭ «ئۆزەك قانۇنى» ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «ئۆزەك قانۇنى»غا ئوخشاش تەشەببۇسلار بۇ ئىستراتېگىيەلىك مەجبۇرىيەتنىڭ مەھسۇلىدۇر. لېكىن بۇ، ئوخشاش بىر ئىشنىڭ ئىككى ئوخشىمىغان رايوندا تېخىمۇ يۇقىرى تەننەرخ بىلەن قايتىدىن قىلىنىشى دېگەنلىكتۇر. ئاخىردا بۇ قوشۇمچە چىقىملار ئاخىرقى مەھسۇلاتقا يۈكلىنىپ، تېخنولوگىيەگە ئېرىشىشنى تېخىمۇ قىممەتلەشتۈرۈۋېتىدۇ.
ئەڭ ئەندىشىلىك ئاقىۋەت بولسا تېخنولوگىيەلىك تەرەققىياتنىڭ ئاستىلىشىدۇر. رىقابەت خاراكتېرلىك دۇنيا بازىرىدا شىركەتلەر ھەر دائىم ئەڭ يېڭىلىق يارىتىشچان ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك ھەل قىلىش چارىسىگە (ئۆزەككە) ئېرىشىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە ئىدى. ئەمما گېئوپولىتىكىلىق گۇرۇھلارغا بۆلۈنگەن بىر دۇنيادا بىر ئامېرىكىلىق ئىنژېنېر خىتايدا تەرەققىي قىلدۇرۇلغان ئىنقىلاب خاراكتېرلىك بىر ھەل قىلىش چارىسىگە، بىر خىتاي ئىنژېنېرى بولسا غەربتە ئىشلەپچىقىرىلغان ئەڭ ياخشى لايىھەگە ئېرىشەلمەيدۇ. بۇ ئەھۋال يېڭىلىق يارىتىشنىڭ سۈرئىتىنى تۆۋەنلىتىدۇ ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەسىلىلىرىگە (كىلىمات ئۆزگىرىشى، كېسەللىكلەر قاتارلىقلار) قارىتىلغان تېخنولوگىيەلىك ھەل قىلىش چارىلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشىنى ئاستىلىتىدۇ. شۇڭلاشقا، خوفېر تەكىتلىگەندەك، بۇ ئۇرۇشتا ھەر ئىككى تەرەپ ئەمەلىيەتتە مەغلۇپ بولماقتا [1].
غەربنىڭ غەلىبە ئىستراتېگىيەسى: بېسىشقا تېگىشلىك قەدەملەر
غەربنىڭ بۇ تېخنولوگىيەلىك كۈرەشتە غەلىبە قىلىشى پەقەت ئىنكاس قايتۇرۇش خاراكتېرلىك ۋە مۇداپىئە سىياسەتلىرى بىلەنلا ئىشقا ئاشمايدۇ، بەلكى تەشەببۇسكار، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە كۆپ قاتلاملىق بىر ئىستراتېگىيەنى قوللىنىش شەرت. گېيگېس ۋە خوفېرنىڭ تەھلىللىرىنى چىقىش قىلىپ، غەربنىڭ بېسىشقا تېگىشلىك قەدەملىرىنى تۆۋەندىكىدەك خۇلاسىلەشكە بولىدۇ:
كۈرەشنىڭ سىياسىي ئەھمىيىتى: كەلگۈسىدىكى دۇنيا تەرتىپى
بۇ كۈرەشنىڭ نەتىجىسى پەقەت قايسى دۆلەتنىڭ تېخىمۇ تېز ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون ئىشلەپچىقىرىدىغانلىقىنىلا ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىرنىڭ دۇنيا تەرتىپىنىڭ قانداق شەكىللىنىدىغانلىقىنىمۇ بەلگىلەيدۇ.
خىتاينىڭ غەلىبە قىلىشى، يەنى ھەم تېخنولوگىيە جەھەتتىن غەربكە يېتىشىۋېلىپ ئېشىپ كېتىشى، ھەم ھالقىلىق خام ئەشيالارغا قارىتا كونتروللۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشى، گېيگېسنىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا، «دۇنيا ھۆكۈمرانلىقىغا قاراپ بېسىلغان بىر قەدەم» بولىدۇ[2]. تېخنولوگىيە ئۆلچەملىرىنى بېكىتىدىغان، دۇنياۋى سانلىق مەلۇمات ئېقىمىنى كونترول قىلىدىغان ۋە سۈنئىي ئەقىلگە ئوخشاش دەۋر بۆلگۈچ تېخنولوگىيەلەردە يېتەكچى بولغان بىر خىتاي ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنى مۇستەھكەملەپ، دۇنياۋى قائىدىلەرنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا قايتىدىن يېزىپ چىقىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ. بۇ سېنارىيە رەقەملىك مۇستەبىتلىكنىڭ دۇنيا مىقياسىدا كېڭىيىشىنى ۋە ئامېرىكا مەركەز قىلىنغان لىبېرال دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئورنىنى بېيجىڭ مەركەز قىلىنغان يېڭى بىر تەرتىپنىڭ ئېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.