توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب ئۇقۇملىرى توغرىسىدىكى مۇنازىرلەردە پات-پات دارۇل سۇلھى ئۇقۇمىمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ. دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب ئۇقۇملىرىنى ياقلىغۇچىلار بۇ ئايرىمنىڭ تېنىمسىز ئۇرۇشنى بىلدۈرمەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. مۇسۇلمانلارنىڭ غەيرى مۇسۇلمانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە تېنىمسىز ئۇرۇش ھالىتىنىڭ يوقلىقىنى، دارۇل سۇلىھنىڭ (سۇلىھ ياكى تار مەنىدە تىنچلىق، يەنى ئۇرۇش بولمىغان دۆلەت)مۇ بارلىقىنى ئەسكەرتىشىدۇ. بۇ قاراشقا كۆرە، دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب دۆلەتلىرى ئارىسىدا كېلىشىم ئارقىلىق ياخشى مۇناسىۋەت ئورناتقىلى بولىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ (ئۆزەل، 2014:45). بىراق دارۇل سۇلھى ئۇقۇمى مۇسۇلمانلار بىلەن غەيرى مۇسۇلمانلار ئارىسىدا باراۋەرلىككە تايىنىدىغان مۇناسىۋەت ئورنىتىش مەنىسنى بىلدۈرمەيدۇ. دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب ئارىسىدا تۇرىدىغان دارۇل سۇلىھتە غەيرى مۇسۇلمان ھۆكۈمدار دۆلەتنى باشقۇرسا بولىدۇ. بىراق بۇ ئەھۋال مۇسۇلمانلارنىڭ نازارىتىدە بولىدۇ. دارۇل سۇلىھىغا ئەمەۋى خەلىپىسى مۇئاۋىيە بىلەن ئەرمەنى خانلىرى ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت  مىسال بولالايدۇ. ئەرمەنى خانلىرى بىلەن مۇسۇلمانلار ئەرمەنى خانلارنىڭ زېمىنلىرىغا ھۆكۈمدارلىق قىلىشىغا زېمىن ھازىرلاپ بېرىدىغان كېلىشىملەرنى ئىمزالىغان. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىمۇ بالقان رايونىغا كېڭىيىش ئەسناسىدا، غەيرى مۇسۇلمانلار بىلەن بۇنىڭغا ئوخشاش كېلىشىملەرنى ئىمزالىغانىدى (لېۋىس، 2011، 122-123). بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، دارۇل سۇلھى ھادىسىسىمۇ ئۇرۇشقا مۇناسىۋەتلىك ئۇقۇم بولۇپ، غەيرى مۇسۇلمانلار مۇسۇلمان ھۆكۈمدارلارنىڭ ھاكىمىيىتىنى قوبۇل قىلغان ئەھۋالدا ئاندىن ئىشقا ئاشىدۇ.
دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تۈزۈم تەسەۋۋۇرى ئەمەۋى دۆلىتى بىلەن باشلىنىپ ئوسمانلى دۆلىتى بىلەن ئاخىرلاشقان «ئسىلام»دۆلەتلىرى زەنجىرلىرى نۇقتىسىدىن ھەمدە 1990-يىلدىن كېيىن خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە قىزىق نۇقتىغا ئايلانغان خەلقئارا تېررورىزىم ھادىسىسى نۇقتىسىدىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنىڭ كىرىستېندوم ۋە زامانىۋى مىللىي دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ ئاساسىى بولغان ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمىگە ئوخشاش تۈزۈملەرگە قارشى كۈرىشى ئوتتۇرا ئەسىر ۋە 1990-يىلدىن كېيىنكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن.
3-ئىككى تۈزۈم نېمە ئۈچۈن توقۇنۇشىدۇ؟
نەسىھ ئۇقۇمىنىڭ قۇرئاندىكى ئايەتلەرگە تەدبىق قىلىنىشى مۇسۇلمانلار بىلەن غەيرى مۇسۇلمانلار ئارىسىدا توماس ھوببېسنىڭ (2013)دېگىنىدەك تېنىمسىز ئۇرۇش ھالىتىنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولغان. دۇنيا بۇ تەرىقىدە تەسەۋۋۇر قىلىنغاچقا، دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب ئايرىمى مۇقەررەر بولۇپ قالىدۇ. بۇنداق بىر دۇنيا تەسەۋۋۇرى يېڭى نەرسە ئەمەس. خىرىستىيانلارمۇ ئوڭ يۈزۈڭگە شاپىلاق ئۇرغۇچىلارغا سول يۈزۈڭنى تۇتۇپ بەرگىن،دەپ تەلىمات بەرگەن بىر پەيغەمبەرنىڭ دىنىدىن ئەھلى سەلەب ئۇرۇشلىرىنى قوزغىغانىدى. دارۇل ئىسلامنىڭ ياۋروپادىكى زىتى كىرىستېندوم (خىرىستىيان دۆلىتى)بولغان. ھىلال بىلەن كىرىستنىڭ 7-ئەسىردىن 17-ئەسىرغىچە سوزۇلغان ئۇرۇشىنى بۇ نۇقتىدىن ئىزاھلاش مۇمكىن. خىرسىتىيانلىقمۇ ئىسلامغا ئوخشاش ئالەمشۇمۇل ۋە دۇنياۋى تۈزۈم تەسەۋۋۇرىغا ئىگە. بۇ ئىككى رەقىب تۈزۈم ئارىسىدىكى كۈرەش 7-ئەسىردە باشلىدى ۋە ۋېستفالىيە تۈزۈمى شەكىللەنگۈچە داۋاملاشتى. ئىسلام ۋە خىرىستىيانلىق ئارىسىدا ئەھلى سەلەب ئۇرۇشلىرى ۋە جىھادلار، فەتىھلەر ئارقا-ئارقىدىن مەيدانغا كەلدى (لېۋىس، 2003، 195-196). بۇ رىقابەت ياۋروپادا يېڭى تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنىڭ ئاپىرىدە بولۇشى بىلەن باشقىچە تۈسكە كىردى. ياۋروپادا ئىسلاھات ھەرىكەتلىرى سەۋەب بولغان مەزھەپ ئىختىلاپلىرى 16- ۋە 17-ئەسىرلەردە ياۋروپادا مۇقەددەس رىم ئىمپېرىيەسى ۋە پاپالىق تۈزۈمىگە قارشى پىروتېستان خانلىرى ئارىسىدا بىر قاتار قانلىق ئۇرۇشلارغا سەھنە بولدى. 1555-يىلدىكى ئاگسبۇرگ ئەھدىنامىسى بىلەن ھەر خانغا ھاكىمىيىتى ئاستىدا خالىغان  مەزھەپنى تاللاش ھوقۇقى بېرىلدى. بىراق بۇ ئەھدىنامە ئۇزۇن ئۆتمەيلا تىنچلىق ئېلىپ كەلدى. تەرەپلەر 30 يىل ئۇرۇشلىرى دەپ تەرىپىلىنىدىغان 1618-1648 يىللىرى ئارىسىدا يەنە ئۇرۇشتى. ئۇرۇشنىڭ ئاخىرىدا ئىمزالانغان مۇنستېر ۋە ئوسنابرۇك ئەھندىنامىلىرى بىلەن زامانىۋى  مىللىي دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ ئۇلىنىڭ سېلىنغانلىقى مەسىلىسىدە كېلىشىم ھاسىل قىلىندى. كىرىستېندومنىڭ ئورنىغا دەسسىگەن ۋېستفالىيە تۈزۈمى ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگىدۇر. بۇ تۈزۈم ئارقىلىق چېركاۋنىڭ قانۇنلۇق ھاكىمىيەت نوپۇزى تارتىپ ئېلىنىپ مۇستەقىل دۆلەتلەرگە بېرىلدى. كىرىستېندومدا دەرىجە قاتلىمى مەۋجۇت ئىدى. دەرىجە قاتلىمىنىڭ ئەڭ ئۈستىگە ئىككى قىلىچ ئىدىيەسىگە مۇۋاپىق ھالدا دۇنياۋى مەسىلىلەردە مۇقەددەس رىم ئىمپېرىيەسى، دىنى مەسىلىلەردە بولسا پاپا جايلاشقانىدى. ۋېستفالىيە تۈزۈمىدە بۇ دەرىجە قاتلىمى بىكار قىلىندى. تۈزۈمنى تەشكىل قىلغان دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق جەھەتتىن باراۋەرلىكى ۋە بىر-بىرىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق پىرىنسپلىرى مۇنداق ئىككى نەتىجە پەيدا قىلدى. بىرىنچىسى، ۋېستېفالىيە تۈزۈمىدە دۆلەتلەردىن ھالقىغان ھېچقانداق ھۆكۈمران كۈچ مەۋجۇت بولمايدۇ، ئىككىنچىسى، دۆلەتلەر بىر-بىرىنىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال دۆلەتنىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىنى قوغداش پىرىنسپىنى شەكىللەندۈردى (پوگگى، 2012، گىروس، 1948).