سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سلوۋېن ھۆكۈمىتى ھەربىي تەييارلىقلاردىن باشقا، سلوۋېنىيەدە بىرلىك ۋە پۈتۈنلۈك بەرپا قىلىشنىڭلا ئەمەس، سلوۋېنىيەنىڭ ياۋروپا ئائىلىسىگە قوشۇلۇپ كېتىشنىڭمۇ مۇھىملىقىنى تەشەببۇس قىلاتتى. سلوۋېنلىقلارنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ توسالغۇ ئامېرىكا بىلەن ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يۇگوسلاۋىيە جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ئۆز ئالدىغا بۆلۈنۈپ چىقىشىنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلىشى ئىدى (رادان، 2001: 161). سلوۋېنىيە ئاۋسترىيە، گېرمانىيە ۋە باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىپ ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىكىگە ئالاقىدار مۇنازىرە ۋە يىغىنلارغا قېتىلىپ، ئۇستىلىق بىلەن دىپلوماتىك قارارلار چىقاردى. سلوۋېنلىقلار ئىختىلاپنىڭ سلوۋېنىيەنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈنلا ئەمەس پۈتكۈل ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تەھدىت شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى تەكىتلەشتى. يۇگوسلاۋىيەدە پەيدا بولغان بۇ ئىختىلاپ ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىنى تېخىمۇ قىزىق نۇقتىغا ئايلاندۇردى (رۇپېل، 1994: 191).
سلوۋېنىيەنىڭ ئەڭ چوڭ تاكتىكلىرىدىن بىرى، بېلگىرادتىكلەرگە تۇيدۇرماي مەخپىي ھالدا قورال-ياراغ يىغىش  بولدى. سلوۋېنىيەنىڭ 1991-يىلى 25-ئىيۇندا مۇستەقىللىقىنى جاكارلىغاندا تۇنجى بولۇپ قىلغان ئىشى، سلوۋېنىيەدىكى خەلقئارا چېگرا ئېغىزلىرىنىڭ باشقۇرۇش ھوقۇقىنى ئۆتكۈزۈۋېلىش ۋە كىرودىيە فېدراتىپ جۇمھۇرىيىتى چېگراسىغىمۇ ئەسكەر ئورۇنلاشتۇرۇش بولدى. سلوۋىنىيە قىسىملىرى يۇگوسلاۋىيە ئەسكەرلىرى چېگرالاردىكى ئېغىزلارنىڭ كونتروللۇقىنى قولغا كىرگۈزۈش ئۈچۈن ھەربىي بازىلاردىن چىققان ۋاقىتتا ئۇلارنى تېز سۈرئەتتە توسۇۋېلىشقا مۇۋەپپەق بولدى. سلوۋېنلارنىڭ قارشىلىق كۆرىتىش ھەرىكەتلىرى نۇرغۇن كىشىنى تاڭ قالدۇردى. نۇرغۇن كىشى يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسىنىڭ سلوۋېنىيەدە خاتا پىلان تۈزگەنلىكىگە ئىشەندى.  1991-يىلى 27-ئىيۇندا يۇگوسلاۋىيە دۆلەت ئارمىيەسى سلوۋېنىيەنىڭ قۇرۇقلۇق مۇھاپىزەت قىسىملىرىنىڭ ھەيۋە كۆرسىتىش بىلەنلا توختاپ قالىدىغانلىقىنى ئويلاپ قالغانىدى. يۇگوسلاۋىيە دۆلەت ئارمىيەسى ھەتتا سلوۋېنىيە قىسىملىرىنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنى خەلقئارانىڭمۇ قوللىمايدىغانلىقىنى ئويلاپ چوتنى خاتا سوققانىدى. تارىختا «10 كۈنلۈك ئۇرۇش»دەپ ئاتىلىدىغان ئۇرۇش، سلوۋېنىيەنىڭ غەلبىسى بىلەن ئاخىرلاشتى. ئۇرۇشنىڭ مەقسىتى سلوۋېنلارغا يۇگوسلاۋىيە فېدراتىپ ھۆكۈمىتىنىڭ دۈشمەنلىكىنى پاش قىلىش ۋە يۇگوسلاۋىيە دۆلىتىگە بولغان ساداقەتمەنلىكىنى يوقىتىش ئىدى. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە بارلىققا كەلگەن بۇ ئۆزگىرىشلەر سلوۋېنلارنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك ئېڭىنى كۈچەيتىدىغان ۋە سلوۋېنىيەگە بولغان مۇھەببىتىنى ۋە ساداقىتىنى قۇۋەتلەندۈرىدىغان مىللىي ئازادلىق ئۇرۇشى دەپ تەسۋىرلەندى. بۇلارنىڭ غەلىبە سۈپىتىدە دەپ قارىلىشىنىڭ يەنە بىر  سەۋەبى سلوۋېنلارنىڭ ئاز زىيانغا ئۇچرىشى ئىدى، ئۇرۇشتا سەككىز سلوۋېن،يۇگوسلاۋىيە دۆلەت ئارمىيەسىدىن 38 ئەسكەر ئۆلدى، 111 سلوۋېن ، 163 يۇگوسلاۋىيە ئەسكىرى يارىلاندى ( بېنېت، 1995: 159).
سلوۋېن ھۆكۈمىتى  توقۇنۇشنىڭ دەرھال توختىتىلىشى ئۈچۈن ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇرۇنقى نامى) ۋە ياۋروپا خەۋپسىزلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى قاتارلىق تەشكىلاتلاردىن ياردەم تەلەپ قىلدى (ۋېللېر، 1992: 570). 1991-يىلى مايدا ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى سلوۋېنىيەدىكى توقۇنۇشلارنى توختىتىش مەقسىتىدە دىپلوماتىك خىزمەتلەرنى ئېلىپ باردى (ۋېللېر، 1992: 571). بۇ ئىككى تەشكىلات توقۇنۇشنىڭ دەرھال توختىتىلىشى لازىملىقىنى ئالاقىدار تەرەپلەرگە يەتكۈزدى. ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئۈچ كىشىلىك ھەيئەتنى مۇزاكىرە ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن بېلگىرادقا ئەۋەتتى. ياۋروپا خەۋپسىزلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى سلوۋېنىيەدە بىخەتەرلىك بەرپا قىلىش ۋەزىپىسىنى ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا تاپشۇرۇپ بەردى. ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى ھەيئىتى تەرىپىدىن ھاسىل قىلىنغان ئوق چىقىرىشنى توختىتىش كېلىشىمى نەتىجىسىز ئاخىرلاشتى. 1991-يىلى 8-ئىيۇلدا ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى ھەيئىتى سلوۋېنىيە مۇستەقىللىقىنىڭ » de facto» دەپ ئاتىلىدىغان تىنچلىق كېلىشىمى ئۈستىدە مۇزاكىرە ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن بىرىئونى ئاراللىرىغا باردى. بىرىئونىدا خىتابنامە ئېلان قىلىندى، بۇ خىتابنامىنى يۇگوسلاۋىيەدىكى ئالتە جۇمھۇرىيەت قوللىدى.  خىتابنامىدە يۇگوسلاۋىيە دۆلەت ئارمىيەسى ۋە فېدراتىپ ھۆكۈمەتنىڭ خەلقئارا چېگرالارنى ئېتىراپ قىلىش تەلىپى بار ئىدى، بۇنىڭدىن سىرت خىتابنامىدە يەنە سلوۋېنىيە ھۆكۈمىتىدىن يۇگوسلاۋىيە دۆلەت ئارمىيەسىگە قارىتىلغان مۇھاسىرىنى بىكار قىلىپ مۇداپىئە قىسىملىرىنى تارقىتىۋېتىش تەلەپ قىلىندى. ياۋروپا خەۋپسىزلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئورنىغا مۇزاكىرە ئۆتكۈزۈۋاتقان ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى ھەيئىتى ئوق چىقىرىشنى توختىتىش كېلىشىمىگە رىئايە قىلىنىپ قىلىنمىغانلىقىنى ئېنىقلاپ چىقىش ئۈچۈن مەخسۇس ئادەم تەيىنلىدى (گوۋ، 1997: 52). نۇرغۇن سلوۋېن بۇلاردىن مەمنۇن ئىدى. ئۇلارغا نىسبەتەن بىرىئونى خىتابنامىسى ۋە ئالتە جۇمھۇرىيەت ئارىسىدا ھاسىل قىلىنغان ياكى قايتا ئۆتكۈزۈلگەن مۇزاكىرىلەر سلوۋېنىيەنىڭ ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن يۇگوسلاۋىيەگە بېقىندى بولۇشنى داۋاملاشتۇرۇشقا مەجبۇرلىنىش ھېسابلىناتتى. خىتابنامىدىن كېيىن، يۇگوسلاۋىيە فېدراتىپ ھۆكۈمىتى پىرېزىدېنتلىقىنى كىرودىيە ۋەكىللىرى ئۈستىگە ئالدى. ھۆكۈمەت سلوۋېنىيەدىكى بارلىق قىسىملارنى چېكىندۈرۈشنى قارار قىلدى. سىربىيە سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىقىگە توسالغۇ بولغان بىرىئونى خىتابنامىسىنى دەرھال قوبۇل قىلدى (رىچ، 1993: 38). لېكىن بۇ ئۆزگىرىشلەر «بۈيۈك يۇگوسلاۋىيە چۈشى»گە زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتتى، ھەتتا يۇگوسلاۋىيەنىڭ پايتەختى بېلگىرادتىكى مىلوسىۋېچ ھۆكۈمىتىنىڭ كۈچىنى ئاجىزلاتتى. سلوۋېنىيە ئۆزىگە زىيانلىق بۇ ئۆزگىرىشلەر ئالدىدا تەۋرەپ قالماي مۇستەقىللىق كۈرەشلىرىنى توختىتىپ قويمىدى. لىجۇبلجانادىك ھۆكۈمىتىنى مۇستەقىللىقتىن ئىبارەت بۈيۈك مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن كۈچەيتتى. 1991-يىلى 19-دېكابىردا سلوۋېنىيە مۇستەقىللىقىنى رەسمىي ئېتىراپ قىلدۇرۇش ئۈچۈن ياۋروپا دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئىلتىماس سۇندى.