خىتاينىڭ ئامېرىكا-ئىران سۈركىلىشىدىن پايدىلىنىش ئىستراتېگىيەسى: ئىقتىسادىي مەنپەئەت، خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقى ۋە گېئو-سىياسىي تەسىر كۈچى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىنقى مەزگىللەردە ئامېرىكا-خىتاي ئىقتىساد ۋە خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرىنى تەكشۈرۈش كومىتېتى (USCC)، بىرۇكىڭس ئىنستىتۇتى (Brookings Institution) ۋە باشقا نوپۇزلۇق خەلقئارالىق تەتقىقات ئورگانلىرى ئېلان قىلغان دوكلاتلار، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرق سىياسىتىدە، بولۇپمۇ ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى ئاشكارىلىماقتا. مەزكۇر تەتقىقاتلارنىڭ ئاساسىي تېمىسى، خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىك ۋە سۈركىلىشلەردىن ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتى ئۈچۈن قانداق پۇرسەتپەرەسلەرچە پايدىلىنىۋاتقانلىقىغا مەركەزلەشكەن. دوكلاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي «ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتپەرەسلىك» تاكتىكىسىنى قوللىنىپ، بىر تەرەپتىن ئىراننى ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە رايونلۇق تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىشتىكى مۇھىم شېرىك سۈپىتىدە قوللىسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئامېرىكانىڭ دىققىتىنى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىن بۇراش ئۈچۈن ئىراننى بىر خىل «ئىستراتېگىيەلىك قالقان» سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. 2024-يىلىدىن 2026-يىلىغىچە بولغان ۋەقەلەر، جۈملىدىن يېڭىدىن ئىمزالانغان ئۈچ تەرەپلىك بىخەتەرلىك كېلىشىملىرى ۋە يوشۇرۇن ئىقتىسادىي تورلار ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلغان بۇ تەھلىللەر، خىتاينىڭ خەلقئارا جازالارنى ئايلىنىپ ئۆتۈش ئىقتىدارىنى قانداق ئۆستۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىش بىلەن بىرگە، زور ئىلمىي ۋە ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە [1-3].
خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئىران پەقەت بىر نېفىت تەمىنلىگۈچىلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى خەلقئارا تەرتىپكە جەڭ ئېلان قىلىشتىكى مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك تايانچ نۇقتا ھېسابلىنىدۇ. مەنبەلەردە تەكىتلىنىشىچە، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئىران بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى ئۆزىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» پىلانى ۋە «يەرشارىۋى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى»نى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى پۇرسەت دەپ قارىماقتا. خىتاي ئىراننى قوللاش ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ ھەربىي بايلىقى ۋە دىپلوماتىيە كۈچىنى ئوتتۇرا شەرقتە باغلاپ قويۇشنى، شۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ تەيۋەن بوغۇزى ۋە جەنۇبىي دېڭىز مەسىلىلىرىدە دۇچ كېلىۋاتقان بېسىمىنى يېنىكلىتىشنى نىشانلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ئىران ھاكىمىيىتىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىنى قەتئىي خالىمايدۇ، چۈنكى تېھراندا غەربپەرەس بىر ھاكىمىيەتنىڭ بارلىققا كېلىشى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە كاپالىتىگە ۋە رايونلۇق ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىغا ئېغىر زەربە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [4, 5].
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ ئىران بىلەن يېقىنلىشىشى پەقەت ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەت دائىرىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى رۇسىيەنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر خىل «ھاكىممۇتلەق ئوق» (Axis of Autocracy) نىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولماقتا. 2026-يىلى يانۋاردا ئىمزالانغان خىتاي، رۇسىيە ۋە ئىران ئوتتۇرىسىدىكى ئۈچ تەرەپلىك ئىستراتېگىيەلىك كېلىشىم بۇ نېگىزلىك ئۆزگىرىشنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىسىدۇر. غەرب دۇنياسىنىڭ جازالىرى ۋە بېسىملىرىغا تاقابىل تۇرۇش مەقسىتىدە تۈزۈلگەن بۇ كېلىشىم ئېنېرگىيە، سودا ۋە ھەربىي ھەمكارلىق قاتارلىق ھالقىلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى نامايان قىلىش بىلەن بىرگە، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى يەككە قۇتۇپلۇق سىستېمىغا قارشى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىنى بەرپا قىلىشنى تېزلىتىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە [6, 7].
شۇنداقتىمۇ، خىتاي ئىراننىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتىدىكى تۇراقسىزلىقلارغا قارىتا ئىنتايىن ئېھتىياتچان پوزىتسىيە تۇتماقتا. مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، خىتاي ئىراننى قوللىغان تەقدىردىمۇ، تېھران سەۋەبىدىن ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشقا كىرىپ قېلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ. بېيجىڭنىڭ ئاساسلىق مۇۋەپپەقىيىتى ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش بولۇپ، ئىراننىڭ «ھەددىدىن زىيادە» قۇتراتقۇلۇقلىرى سەۋەبىدىن رايوندا كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇش چىقىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. شۇڭا، خىتاي دىپلوماتىيە ساھەسىدە مۇرەسسەچىلىك رولىنى ئويناشقا تىرىشىپ، سەئۇدى ئەرەبىستانى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى يۇمشىتىشقا ئوخشاش قەدەملەر ئارقىلىق رايوندا نىسپىي مۇقىملىقنى ساقلاشقا ئۇرۇنماقتا [8, 9].
يوشۇرۇن ئىقتىسادىي تورلار: نېفىت، «چۇشىن» ۋە جازادىن قېچىش
خىتاينىڭ ئىران بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ئالاقىسىنىڭ يادروسىنى ئامېرىكا جازالىرىغا خىلاپ ھالدا داۋاملىشىۋاتقان نېفىت سودىسى تەشكىل قىلىدۇ. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خىتاي ھازىر ئىران خام نېفىت ئېكسپورتىنىڭ 90 پىرسەنتتىن كۆپرەكىنى سېتىۋالماقتا، بۇ بولسا ئىران ئىقتىسادىنىڭ «ھاياتلىق تومۇرى»دۇر. 2023-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا ئىراننىڭ نېفىت ئېكسپورتىدىن كىرگەن كىرىمى 53 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى خىتاي بازىرىدىن كەلگەن. خىتاي بۇ نېفىتنى شەندۇڭ ئۆلكىسىدىكى «چەينەك» (Teapot) دەپ ئاتىلىدىغان كىچىك، مۇستەقىل نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرى ئارقىلىق ئىمپورت قىلىدۇ. بۇ زاۋۇتلار خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى گىگانت نېفىت شىركەتلىرىگە قارىغاندا ئامېرىكا پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسى بىلەن ئانچە چېتىشلىقى بولمىغاچقا، جازا خەۋپىگە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرالايدۇ [10-12].