شەرقىي ئاسىيادا يېڭىدىن ئۆتكۈرلىشىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىك (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن، تەيۋەن ياپونىيەنىڭ ئىقتىسادىي جان تومۇرى بولغان دېڭىز سودا يوللىرىنىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان. ياپونىيەنىڭ ئېنېرگىيە ئىمپورتى ۋە تاۋار ئېكسپورتىنىڭ زور بىر قىسمى تەيۋەن بوغۇزى ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىن ئۆتىدۇ. تەيۋەننىڭ خىتاي تەرىپىدىن كونترول قىلىنىشى، بېيجىڭغا بۇ ھالقىلىق سۇ يوللىرىنى ئىگىلەش ۋە ياپونىيە ئىقتىسادىغا غايەت زور بېسىم ئىشلىتىش ئىقتىدارىنى بېرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ياپونىيەنىڭ ئەڭ جەنۇبىدىكى ئاراللىرى بولغان يوناگۇنى ۋە ئىشىگاكى تەيۋەنگە ئاران بىر نەچچە يۈز كىلومېتىر كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، تەيۋەندە يۈز بېرىدىغان بىر ھەربىي توقۇنۇش، مۇقەررەر ھالدا ياپونىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى دائىرىسىگە بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە ئەمەلدارلىرى بۇ سېنارىيەنى ئەمدى نەزەرىيەۋى بىر ئېھتىماللىق سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى تەييارلىق قىلىشقا تېگىشلىك كونكرېت بىر تەھدىت دەپ قارىماقتا [5].
گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن قارىغاندا، ياپونىيەنىڭ بۇ ئېنىق مەيدانى، خىتاينىڭ رايوندىكى كۈچىيىۋاتقان ھەربىي كۈچى ۋە رېۋىزىيونىست (تۈزىتىش كىرگۈزۈش) غەرەزلىرىگە قارشى بىر تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. توكيو، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا قاراپ تۇرماي، ئۆز بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ تەشەببۇسكار رول ئېلىشى كېرەكلىكىنى ھېس قىلماقتا. تەيۋەننىڭ يىقىلىشى پەقەت بىر ئارال دۆلەتنىڭ يوقىلىشىنى بىلدۈرمەيدۇ، بەلكى ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى رايونلۇق بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنىڭ ۋە قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپنىڭمۇ گۇمران بولۇشى دەپ قارىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، ياپونىيەنى بىۋاسىتە خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىق بېسىمى ئاستىدا قالدۇرىدۇ. شۇڭلاشقا، تەيۋەننى قوغداش، ياپونىيە ئۈچۈن ۋاسىتىلىك ھالدا ئۆزىنىڭ مىللىي مۇستەقىللىقى ۋە دېموكراتىك تۇرمۇش ئۇسۇلىنى قوغداش دېگەنلىك بولىدۇ.
بۇ سۆزلەم ئۆزگىرىشى ياپونىيەنىڭ ئىچكى سىياسىتىدىمۇ مۇھىم ئەكس سادالارنى قوزغىماقتا. ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان لىبېرال دېموكراتلار پارتىيەسى (LDP) ئىچىدىكى مۇتەئەسسىپ قانات، ئۇزۇندىن بۇيان دۆلەتنىڭ تىنچلىقپەرۋەر ئاساسىي قانۇنىنىڭ 9-ماددىسىنىڭ ئۆزگەرتىلىشىنى ۋە ياپونىيەنىڭ «نورمال» بىر ھەربىي كۈچكە ئىگە بولۇشىنى تەشەببۇس قىلىپ كەلگەن. خىتاي تەھدىتىنىڭ كونكرېتلىشىشى ۋە تەيۋەن كىرىزىسىنىڭ بارغانسېرى مۇمكىنلىشىشى، بۇ ئاساسىي قانۇننى ئۆزگەرتىش مۇنازىرىلىرىگە ئاممىۋى ساھەدە زېمىن ھازىرلىماقتا[6]. ھۆكۈمەتنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئېنىق پوزىتسىيەسى، بىر تەرەپتىن خىتايغا قارشى ھۈركۈتۈش كۈچى ھاسىل قىلىشنى نىشان قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىچكى جامائەت پىكرىنى ئېشىۋاتقان دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىگە ۋە تېخىمۇ ئاكتىپ ھەربىي رول ئېلىشقا تەييارلاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بىراق، بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىقنىڭ خەۋپ-خەتىرىمۇ يوق ئەمەس. ياپونىيەنىڭ بۇ باياناتلىرى بېيجىڭ تەرىپىدىن ئىغۋاگەرچىلىك دەپ قارىلىپ، خىتاي-ياپونىيە مۇناسىۋىتىدىكى ھازىرقى جىددىيچىلىكنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرىدۇ. خىتاي، ياپونىيەنىڭ تارىختىكى مىلىتارىستىك ئۆتمۈشىنى ئەسلىتىش ئارقىلىق، توكيونىڭ بۇ قەدەملىرىنىڭ رايون تىنچلىقىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا كۆڭۈلسىز بىر ھەربىي كەسكىنلىشىش خەۋپىنى ئاشۇرماقتا. ياپونىيە بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى باشقۇرۇشتا، بىر تەرەپتىن خىتايغا قارشى ھۈركۈتۈش كۈچىنى كۈچەيتىش، يەنە بىر تەرەپتىن مۇناسىۋەتلەرنى ئۈزۈلۈش نۇقتىسىغا ئېلىپ بېرىشتىن ساقلىنىشتەك مۈشكۈل بىر دىپلوماتىك ۋەزىپە بىلەن يۈزلەنمەكتە.
بېيجىڭنىڭ قىزىل سىزىقلىرى ۋە «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنىڭ دىپلوماتىك قورال سۈپىتىدە قوللىنىلىشى
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەم ياپونىيەنىڭ باياناتلىرىغا ھەم تەيۋەنلىك ئەمەلدارنىڭ ياۋروپا زىيارىتىگە قايتۇرغان ئىنكاسى، بېيجىڭنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۇل تېشى بولغان «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنىڭ نەقەدەر مەركىزىي ۋە مۇزاكىرە قىلىنمايدىغان بىر ئورۇندا ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتلىرىدا ئىشلىتىلگەن تىل – «ئېغىر نارازىلىق»، «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىش»، «تارىخنىڭ خاتا تەرىپىدە تۇرۇش» – بېيجىڭنىڭ بۇ مەسىلىدىكى سەزگۈرلۈكىنىڭ دىپلوماتىك بىر ھۆرمەت مەسىلىسى ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ ئاساسىي بىر ئامىلى سۈپىتىدە قارىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بېيجىڭ ئۈچۈن تەيۋەن، «قايتا بىرلىشىشى كېرەك بولغان بۆلگۈنچى بىر ئۆلكە» بولۇپ، بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن كۈچ ئىشلىتىشىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق يوللار قانۇنلۇق دەپ قارىلىدۇ [7].
بېيجىڭ «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنى خەلقئارا سەھنىدە تەيۋەننى يالغۇز قالدۇرۇش ۋە ئۆزىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق نىشانلىرىغا يېتىش ئۈچۈن ئۈنۈملۈك بىر دىپلوماتىك قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىپ كەلمەكتە. بۇ پىرىنسىپ، خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىشنى خالايدىغان ھەر قانداق دۆلەتنىڭ قوبۇل قىلىشى شەرت بولغان بىر ئالدىنقى شەرتتۇر. بۇ ئارقىلىق خىتاي، تەيۋەننىڭ خەلقئارا تەشكىلاتلارغا ئەزا بولۇشىنى توسۇپ، دىپلوماتىك ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ سانىنى كۈندىن-كۈنگە ئازايتىپ، تەيۋەن ئەمەلدارلىرىنىڭ باشقا دۆلەتلەر بىلەن رەسمىي ئالاقە قىلىشىنى چەكلەشكە تىرىشماقتا. ياپونىيەنىڭ باياناتلىرى بېيجىڭنىڭ بۇ دىپلوماتىك قالقىنىدا بىر يوچۇق ئېچىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن خەتەرلىك دەپ قارالماقتا. چۈنكى، ياپونىيەدەك چوڭ بىر رايونلۇق كۈچ تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىنى ئۆز بىخەتەرلىكى بىلەن باراۋەر كۆرگەنلىكىنى جاكارلىغاندا، بۇ ئەھۋال باشقا دۆلەتلەرنىمۇ ئوخشاش مەيداندا تۇرۇشقا ئىلھاملاندۇرۇشى ۋە تەيۋەننىڭ ئەمەلىي (de facto) خەلقئارالىق ئورنىنى كۈچەيتىشى مۇمكىن [9].