ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بولۇپمۇ ئىلىم ساھەسىدە يېڭىلىق بەرپا قىلىش دەۋرى بولغان 9-11 ئەسىرلەر ئارىلىقىدىكى دەۋردە، مۇسۇلمانلارنىڭ ۋۇجۇدقا چىقارغان ئىلمىي ئەمگەكلىرىگە قارايدىغان بولساق، ئىلمىي ئەمگەكلەرنىڭ قائىدە-پرىنسىپلىرى، ئۇسۇللىرى، تېرمىنلىرى ۋە ئۇقۇملىرى بولغان خاراكتېرگە ئىگە بولغانلىقىنى، ئەرەبچىنىڭ ئىلىم تىلى ھالىتىگە كەلگەنلىكىنى ۋە ئىسلام بىلىم تارىخىنىڭ ئالتۇن دەۋرىنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى بايقايمىز. بۇ دەۋردىكى ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ئىلمىي ئەمگەكلەر ماتېماتىكا، فىزىكا، خىمىيە، مېدىتسىنا ۋە ئاسترونومىيە قاتارلىق ساھەلەردە بولغان بولۇپ، بۇ ئىلمىي ئەمگەكلەر نەتىجىسىدە بارلىققا كەلگەن يېڭى ئىلمىي نەتىجىلەردىن، 5-ئەسىردىن 11-ئەسىرگىچە سكولاستىك دۇنيا قارىشىنىڭ بويۇنتۇرۇقىدا قالغان غەرب دۇنياسى 11-ئەسىردىن باشلاپ ئەرەبچىدىن لاتىنچە ۋە ئىبرانىچىگە تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەر ۋاستىسى ئارقىلىق خەۋەردار بولدى.
مېدىتسىنا ساھەسىدە ئىبنى سىنا بولۇپ بىرۇنى، ئىبنۇل ھەيسەم، ئەلى بىن ئىسا ئەل قەھھال، ئەبۇل ۋەفا بۇزجانى، بەتتانى، ئەبۇ بەكىر رازى، ئەلى بىن راببەن ئەت تابەرى، فەرغانى، خارازىمى، جابىر ئەل ھەييان ۋە فەرازى قاتارلىق ئالىملار يېتىشىپ چىقىپ دۇنيا بىلىم تارىخىغا زور تۆھپىلەرنى قوشتى. بۇ ئالىملارنىڭ ئۆز ساھەلىرىدە يېزىپ چىققان ئەسەرلىرىنىڭ غەرب دۇنياسىدا تونۇشتۇرۇلغاندىن كېيىن ئۇزۇن يىللار ھەتتا نەچچە ئەسىر دەرسلىك كىتابى سۈپىتىدە ياۋروپا ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا ئوقۇتۇلۇشىمۇ تەرجىمە پائالىيەتلىرى باشلىنىپ تەخمىنەن 400 يىل ئىچىدە يېتىپ كېلىنگەن سەۋىيەنى كۆرسىتىپ بېرىش نۇقتىسىدىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
تەرجىمان: ئادىلجان
[1] -ئايەت ۋە ھەدىسىلەردە ئىلمنى مەدھىيلەيدىغان ۋە ئىلمنى ئۆگىنىشنى تەشەببۇس قىلىدىغان نۇرۇغن بۇيرۇق ۋە تەۋسىيە توغرۇلۇق، ئەل-بەقەرە 2-269، ئال ئىمران 3-18، ئەن نىسا 4-162، تاھا 20-114، فاتىر 35-28، ئەز زۇمەر 39-9، ئەل ئالاق 96 (1-5)، بۇخارى –ئىلىم، 10-15، تىرمىزى-ئىلىم، 19، ئەبۇ داۋۇد-ئىلىم، 1.
[2] – رامىزان شەشەن، «ئىسلام دۇنياسىدىكى تۇنجى تەرجىمە پائالىيەتلىرىگە ئومۇمىي نەزەر. ئىسلام تەتقىقاتلىرى ئىنىستېتۇتى ژۇرنىلى 7، 1979.
[3] – مۇھەممەد بىن ئۆمەر، ۋاقىد ئەل ۋاقىدى، فۇتۇھۇش شام، ئابدۇللاتىف ئابدۇراھمان (بەيرۇت: دارۇل كۇتۇبى ئىلمىيە، 1997). 2: 68، ئەبۇل ئابباس ئەھمەد ب يەھيا جابىر ئەل بەلازۇرى، فۇتۇھۇل بۇلدان.
[4] – ۋاقىدى، فۇتۇھۇش شام، 2: 118-120، بەلازۇرى، فۇتۇھۇل بۇلدان، 239-242. خەلىپە، بىن ھاييات، تارىخ، 139.
[5]– خەلىپە بىن. ھاييات، تارىخ، 140: ئەبۇ جافەر مۇھەممەد، ب. جەرىر ئەت-تابەرى، تارىخۇل ئۇمەن ۋەل مۇلۇك. مۇھەممەد ئابۇل فازىل ئىبراھىم (قاھىرە، دارۇل-مائارىپ، 1967).
[6] -ئەبۇ داۋۇد سۇلايمان بىن ھەسەن ئەل ئەندۇلۇسى ئىبنى جۇلجۇل، تاباكاتۇل ئەتىببا ۋەل ھۇكەما، فۇئات سەيىد (بەيرۇت: مۇئەسسەتۇر رىسالە، 1985). 51; Ahmed b. el-Kâsım el-Hazrecî İbn Ebû Usaybia, Uyûnü’l-enbâ’ fî Tabaķâti’l-etıbbâ’, nşr. August Müller (Frankfurt: Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1995), 1: 9; İbrahim Sarıçam ve Seyfettin Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi (Ankara: TDV Yay., 2012), 30. Ayrıca bk. Şeşen, “İlk Tercüme Faaliyetleri”, 4; Chikh Boumrane, “Ortaçağ İslam Dünyasında Bilim ve Gelişmesi”, çev. Hüseyin Şimşek, İSTEM 14 (2009): 384
[7] -Şeşen, “İlk Tercüme Faaliyetleri”, 4; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 30; Ahmet Turan Yüksel, İslam’da Bilim Tarihi (İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2015), 41.
[8] -Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, trc. Fikret Işıltan (Ankara: TTK Basımevi, 2011), 88-89, 93-97.
[9] -Vâkıdî, Fütûhu’ş-Şâm, 2: 118-120; Belâzürî, Fütûhu’l-büldân, 239-242; Halîfe b. Hayyât, Târîh, 139.
[10] -İbn Ebû Usaybia, Uyûnü’l-enbâ’, 1: 116; Ramazan Şeşen, “Harran”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 16 (İstanbul: TDV Yay., 1997), 237-238; Sarıçam ve Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, 31.
[11] -Boumrane, “Bilim ve Gelişmesi”, 384
[12] -Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya’kûb İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist, thk. Rıza Teceddüd (Tahran: Marvi Offsett, 1971), 300-303. Ayrıca bk. Mehmet Mahfuz Söylemez, Bilimin Yitik Şehri Cündişâpûr (Ankara: Ankara Okulu Yay., 2015), 81-86; Şeşen, “İlk Tercüme Faaliyetleri”, 4-5; Recep Uslu, “Cündişâpûr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 8 (İstanbul: TDV Yay., 1993), 117-118.
[13] -İbn Ebû Usaybia, Uyûnü’l-enbâ’, 1: 109-110; Uslu, “Cündişâpûr”, 118
[14] -Söylemez, Bilimin Yitik Şehri Cündişâpûr, 86.
[15] -Bu dönemde farklı dil ve kültürlerden pek çok farklı alanda yapılan tercümeler için bk. İbnü’n-Nedîm, elFihrist, 306-315, 325-328, 347-352, 360.
[16] -Şeşen, “İlk Tercüme Faaliyetleri”, 3.