خىتاي – ئوتتۇرا ئاسىيا سودا تەڭپۇڭسىزلىقىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ گېئو-سىياسىي ۋەزىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى توغرىسىدا (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
قىسقىچە مەزمۇنى: مەزكۇر ماقالە «IntelliNews» تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان 2025-يىللىق ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتلارنى ئاساس قىلىپ، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان سودا سوممىسىنىڭ زورىيىشى ۋە بۇنىڭ ئارقىسىدىكى سىياسىي-ئىقتىسادىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ ئامىللارنى ئانالىز قىلىدۇ. ماقالىدە، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي تەسىرىنىڭ كۈچىيىشى، بولۇپمۇ يېشىل ئېنېرگىيە ۋە ئۇل-ئەسلىھە ساھەسىدىكى سېلىنمىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى بىلەن بولغان باغلىنىشى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ «قەرز دىپلوماتىيەسى» ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە بۇ جەرياننىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىچكى ۋەزىيىتىگە، خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىغا ھەمدە يەرلىك خەلقنىڭ ئىجتىمائىي-سىياسىي ئورنىغا كۆرسىتىدىغان كۆپ تەرەپلىمىلىك تەسىرلىرى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ.
1. يېڭى يىپەك يولىدىكى سودا تەڭپۇڭسىزلىقى ۋە گېئو-سىياسىي رېئاللىق
2025-يىلىغا كەلگەندە، يەرشارىۋى گېئو-سىياسىي ۋەزىيەتتە ئىقتىسادىي تارتىش كۈچىنىڭ ئاسىيا قۇرۇقلۇقىنىڭ ئىچكى قىسىملىرىغا قاراپ يۆتكىلىشى تېخىمۇ روشەنلەشتى. خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئىككىنچى ئون يىللىق باسقۇچىدا، ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى (قازاقىستان، قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان، تاجىكىستان ۋە تۈركمەنىستان) بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي بېقىنىشچانلىقنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇرلاشقانلىقىنى كۆرۈلدى. يېقىندا ئېلان قىلىنغان سودا ستاتىستىكىلىرىغا قارىغاندا، خىتاينىڭ بۇ بەش دۆلەت بىلەن بولغان سودىسىدا ئېكسپورت مىقدارى ئىمپورت مىقدارىدىن زور دەرىجىدە ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، بۇ خىل «ئاكتىپ پەرق»  خىتاينىڭ رايوندىكى ئىقتىسادىي تەسىر كۈچىنىڭ ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولۇۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
بۇ ئىقتىسادىي ھادىسە ئاددىي بىر سودا كۆرسەتكۈچى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى خىتاينىڭ غەربىي چېگراسىدىن ھالقىپ، ياۋرو-ئاسىيا مەركىزىگە قاراپ كېڭىيىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىۋاسىتە نەتىجىسىدۇر. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى خەلقئارالىق ئېمبارگولار سەۋەبىدىن ئەنئەنىۋى تەسىر دائىرىسى بولغان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۈچىنىڭ نىسپىي ئاجىزلىشىشى، خىتاي ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇق يارىتىپ بەردى. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بۇ گېئو-سىياسىي ۋەزىيەتتىن پايدىلىنىپ، ئوتتۇرا ئاسىيانى ئۆزىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلىرى، بولۇپمۇ يېشىل ئېنېرگىيە ئۈسكۈنىلىرى، رەقەملىك تېخنىكىلار ۋە ئاپتوموبىللىرى ئۈچۈن مۇھىم ئېكسپورت بازىرىغا ئايلاندۇردى.
ھالبۇكى، بۇ سودا ۋە ئەشيا ئوبوروت تورىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان ئاساسلىق قۇرۇقلۇق كارىدورى بولۇش سۈپىتى بىلەن، خىتاينىڭ تاشقى سودا ئىستراتېگىيەسىدە «ھالقىلىق تۈگۈن» رولىنى ئوينايدۇ. شۇڭا، خىتاي بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا ئوتتۇرىسىدىكى سودا ھەجمىنىڭ ئېشىشى، بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كونتروللۇقنى كۈچەيتىشىگە، ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىنى تېزلىتىشىگە ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى قاتتىقلاشتۇرۇشىغا سەۋەب بولۇۋاتىدۇ.
نەتىجىدە، خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا سودا مۇناسىۋىتىنىڭ كېڭىيىشى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خىتاينىڭ ئىچكى مەمۇرىي مەسىلىسىدىن ھالقىتىپ، رايونلۇق خەۋپسىزلىك ۋە يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ تەركىبىي قىسمىغا ئايلاندۇردى.
2. سودا قۇرۇلمىسىنىڭ ئۆزگىرىشى: خام ئەشيادىن يۇقىرى تېخنىكىغىچە
«IntelliNews» نىڭ دوكلاتى ۋە 2025-يىللىق سانلىق مەلۇماتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان سودىسىدا قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىش يۈز بەردى. ئىلگىرىكى يىللاردا خىتاي ئاساسلىقى نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە مىنېرال بايلىقلارنى ئىمپورت قىلىپ، ئىستېمال بۇيۇملىرىنى ئېكسپورت قىلاتتى. بىراق، يېقىنقى مەزگىلدە خىتاينىڭ ئېكسپورت قۇرۇلمىسىدا يۇقىرى قوشۇلما قىممەتكە ئىگە مەھسۇلاتلار، بولۇپمۇ ماشىنىسازلىق، ئېلېكتىرونلۇق ئۈسكۈنىلەر ۋە يېڭى ئېنېرگىيە تېخنىكىلىرىنىڭ سالمىقى ئاشتى. بۇ ئۆزگىرىش خىتاينىڭ «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات» ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ئوتتۇرا ئاسىيانى خىتاي سانائەت مەھسۇلاتلىرىنىڭ بازىرىغا ئايلاندۇرۇش يۈزلىنىشىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتايدىكى «ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىشى» (Overcapacity) مەسىلىسى، بولۇپمۇ ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل (EV) ۋە قۇرۇلۇش ماشىنىلىرى ساھەسىدىكى ئېشىپ كەتكەن مەھسۇلاتلار، يېڭى بازارلارغا بولغان ئېھتىياجنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. غەرب دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي مەھسۇلاتلىرىغا قاراتقان تاموژنا ۋە سودا چەكلىمىلىرى سەۋەبىدىن، بېيجىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا بولغان سودا ئېكسپورتىنى كۆپەيتىش ئىستراتېگىيەسىنى قوللاندى. بۇ خىل ئىقتىسادىي تەڭشەش نەتىجىسىدە، قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان بازارلىرىدا خىتاي تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ ئۈلۈشى كۆرۈنەرلىك ئۆرلىدى [1].
بۇ سودا ئېقىمىنىڭ ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندىكى ئەشيا ئوبوروت ئۇل-ئەسلىھەلىرىگە مەبلەغ سېلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. قورغاس، ئەركەشتام ۋە تورۇغات ئېغىزلىرىنىڭ كېڭەيتىلىشى، شۇنداقلا خىتاي-قىرغىزىستان-ئۆزبېكىستان (CKU) تۆمۈر يولى قۇرۇلۇشىنىڭ ئىلگىرى سۈرۈلۈشى، خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىدىكى مەھسۇلاتلارنى ئوتتۇرا ئاسىيا بازارلىرىغا يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ جەرياندا شەرقىي تۈركىستان، خەلقئارالىق تەقسىملەش مەركىزى ۋە ئەشيا ئوبوروت تۈگۈنى سۈپىتىدە قايتىدىن شەكىللەندۈرۈلمەكتە.
ئىقتىسادىي جەھەتتىن قارىغاندا، بۇ خىل سودا ئېقىمى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يەرلىك سانائىتى ئۈچۈن رىقابەت پەيدا قىلماقتا. خىتاي مەھسۇلاتلىرىنىڭ بازارنى ئىگىلىشى، يەرلىك ئىشلەپچىقىرىش كارخانىلىرىنىڭ تەرەققىيات بوشلۇقىنى تارايتىش ئېھتىماللىقىنى تۇغدۇرىدۇ. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا بولغان سودا قىزىل رەقىمىنىڭ ئېشىشى، ئۇلارنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن بېيجىڭغا تېخىمۇ بېقىندى ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويۇشى مۇمكىن.
3. «يېشىل ئېنېرگىيە» ئىستراتېگىيەسى ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى قۇياش ئېنېرگىيەسى باغلىنىشى