رەقەملىك دەۋردە دىزىنفورماتسىيە : دۆلەت تەشۋىقاتى، ساختا خەۋەرلەر ۋە سۈنئىي ئەقىل كۆلەڭگىسىدىكى تەھدىتلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1.1. تاكتىكىلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى: مەخپىيەتلىك، ماسلىشىش ۋە قۇتۇپلىشىش
زامانىۋى دۆلەت تەشۋىقاتىنىڭ يادروسىدا «مەنبەسىنى بىلدۈرمەسلىك» (non-attribution) پىرىنسىپى ياتىدۇ. مەقسەت، ھەرىكەتنىڭ ئارقىسىدا بىر دۆلەتنىڭ بارلىقىنى يوشۇرۇشتۇر. شۇڭلاشقا، تەشۋىقات ناھايىتى ئاز ھاللاردا دۆلەتنىڭ رەسمىي تاراتقۇ ئورگانلىرى ئارقىلىق تارقىتىلىدۇ. ئۇنىڭ ئورنىغا، تۆۋەندىكىدەك ۋاسىتىلىك ۋە مەخپىي ئۇسۇللار تاللىنىدۇ:
1.2. پسىخولوگىيەلىك ئۇرۇش ۋە بىلىش ساھەسى
زامانىۋى تەشۋىقاتنىڭ ئاساسلىق نىشانى كىشىلەرنىڭ زېھنىدۇر. ئىستراتېگىيەلىك مەقسەت، مەلۇم بىر مەسىلىدە كىشىلەرنى قايىل قىلىشتىن كۆرە، «ئېپىستېمىك (بىلىشتە) قالايمىقانچىلىق» يارىتىشتۇر. يەنى، پۇقرالارنىڭ نېمىگە ۋە كىمگە ئىشىنىشىنى بىلەلمەيدىغان ھالەتكە كېلىپ قېلىشىنى كاپالەتلەندۈرۈشتۇر. بۇ قالايمىقانچىلىق مۇھىتىدا، كىشىلەر ئورگانلارغا (ھۆكۈمەت، تاراتقۇ، ئىلىم-پەن) بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىدۇ، سۇيىقەست نەزەرىيەلىرىگە تېخىمۇ ئوچۇق ھەتتا مايىل بولۇپ قالىدۇ ۋە دېموكراتىك جەريانلارغا قاتنىشىشقا بولغان قىزىقىشى سۇسلىشىدۇ. بۇ، بىر جەمئىيەتنى ئىچىدىن پالەچ ھالغا كەلتۈرۈشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يوللىرىدىن بىرىدۇر. دۆلەتلەر بۇ يول ئارقىلىق رەقىب دۆلەتلەرنىڭ قارار چىقىرىش جەريانلىرىنى ئاستىلىتىشنى، خەلقئارالىق ئىتتىپاقلىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى ۋە يەر شارى سەھنىسىدە ئۆزلىرىنىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى كېڭەيتىشنى نىشانلايدۇ.
1.3. ئېنىقلاش ئۇسۇللىرى ۋە مەنبەنى بېكىتىش مەسىلىسى
دۆلەت قوللىغان دىزىنفورماتسىيەنى ئېنىقلاش ۋە مەنبەسىنى ئېنىق بېكىتىش ئىنتايىن قىيىندۇر. شۇنداقتىمۇ، تەتقىقاتچىلار ۋە ئاخبارات ئورگانلىرى بەزى ئۇسۇللارنى قوللىنىدۇ:
ئەمما ئېنىق بىر مەنبەنى كۆرسىتىش ئادەتتە ئاممىغا ئوچۇق دەلىللەر بىلەن مۇمكىن بولمايدۇ، بۇمۇ نىشاندىكى دۆلەتلەرنىڭ دىپلوماتىك ياكى قانۇنىي جاۋاب قايتۇرۇشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.
ئەگەر دۆلەت تەشۋىقاتى ۋە ساختا خەۋەرلەر ئۇچۇرنىڭ مەزمۇنىنى بۇزۇۋەتكەن بولسا، سۈنئىي ئەقىل تەرىپىدىن ئىشلەنگەن سىنتېز مېدىيا، كىشىلەردە ئۇچۇرنىڭ شەكلىنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچنى يوقىتىدۇ. «كۆرگىنىمگە ئىشىنىمەن» دېگەن سۆز، «دىپفېيك» تېخنىكىسى بىلەن بىرلىكتە كۈچىنى يوقىتىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. بۇ ئەھۋال، ئۇچۇر ئېكولوگىيە سىستېمىسى ئۈچۈن مەۋجۇتلۇققا دائىر بىر تەھدىتنى شەكىللەندۈرىدۇ.
2.1. دىپفېيك: رېئاللىقنىڭ سىنتېز تەقلىدى ۋە «يالغانچىنىڭ پايدا تەقسىماتى»
«دىپفېيك» تېخنىكىسىنىڭ ئاساسىدا ياتقان ياسىمىچى رىقابەت تورى (GAN)، بىر-بىرى بىلەن رىقابەتلىشىدىغان ئىككى سۈنئىي ئەقىل مودېلىدىن تەركىب تاپىدۇ. «ياسىمىچى» مودېلى ئۈزلۈكسىز تېخىمۇ رېئال ساختا كۆرۈنۈشلەرنى (مەسىلەن، بىر سىياسەتچىنىڭ يۈزىنى) يارىتىشقا تىرىشسا، «ئايرىغۇچى» مودېلى بۇ ساختىلىقلارنى ئېنىقلاشقا تىرىشىدۇ. بۇ تىنىمسىز رىقابەت، ياسىمىچى مودېلىنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىنسان كۆزى ۋە ھەتتا نۇرغۇن يۇمشاق دېتاللارمۇ ئايرىيالمايدىغان دەرىجىدە مۇكەممەل ساختىلىقلارنى ئىشلەپچىقىرىشىغا شارائىت ھازىرلايدۇ.
«دىپفېيك»لار ياراتقان ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك خەۋپلەردىن بىرى، «يالغانچىنىڭ پايدا تەقسىماتى» (Liar’s Dividend) دەپ بىلىنگەن ھادىسىدۇر. بۇ ئۇقۇمغا ئاساسلانغاندا، «دىپفېيك»لارنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ئومۇملىشىشى، يامان نىيەتلىك ئاكتىيورلارنىڭ ھەقىقىي ۋىدېئو دەلىللىرىنىمۇ «بۇ بىر دىپفېيك» دەپ ئىنكار قىلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. مەسىلەن، چىرىكلىك قىلغانلىقىغا دائىر ھەقىقىي بىر ۋىدېئو خاتىرىسى ئاشكارىلانغان بىر سىياسەتچى، بۇ خاتىرىنىڭ ئۆزىگە قارشى بىر «دىپفېيك» سۇيىقەستى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، جامائەت پىكرىنى ئازدۇرالايدۇ. بۇ ئەھۋال، ھەقىقىي دەلىللەرنىڭ قىممىتىنى تۆۋەنلىتىدۇ ۋە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش مېخانىزملىرىنى ئىشلىمەس ھالغا كەلتۈرىدۇ. بۇ، دىزىنفورماتسىيەنىڭ ئاخىرقى غەلىبىسىدۇر: ھەقىقەتنىڭ ئۆزى نىسپىي ۋە تالاش-تارتىشلىق بىر ھالەتكە كېلىپ قالىدۇ.
«دىپفېيك»نى ئېنىقلاش، تېخنىكا تەرەققىي قىلغانسېرى قىيىنلىشىۋاتقان بىر «مۈشۈك-چاشقان» ئويۇنىدۇر. كۆز قىسىش نورمالسىزلىقى ياكى يۈزدىكى يېنىك بۇزۇلۇشلارغا ئوخشاش كونا يىپ ئۇچىلار، يېڭى ئەۋلاد مودېللار تەرىپىدىن زور دەرىجىدە تۈگىتىلدى. ھازىرقى ئېنىقلاش ئۇسۇللىرى، ئىنسان كۆزى بايقىيالمايدىغان رەقەملىك ئىزلىرى، پىكسېللار ئارىسىدىكى ماس كەلمەسلىكلەر ياكى بىيولوگىيەلىك جەھەتتىن مۇمكىن بولمىغان مىكرو ئىپادىلەرنى ئىزدەيدىغان مۇرەككەپ ئالگورىزملارغا تايىنىدۇ. ئەمما بۇ ئېنىقلاش قوراللىرىمۇ ھەر دائىم بىر قەدەم ئارقىدا قېلىش خەۋپىگە ئىگە.
2.2. ئاۋاز كوپىيەلەش: ئىشەنچنىڭ ئاكۇستىكىلىق دەخلى-تەرۇزغا ئۇچرىشى ۋە (ئاۋازدىن كىملىك ئوغرىلاش )«Vishing» تەھدىتى
ئاۋاز كوپىيەلەش، بىر كىشىنىڭ ئاۋازىدىن پەقەت بىر نەچچە سېكۇنتلۇق بىر ئۈلگە ئېلىش ئارقىلىق، شۇ كىشىنىڭ ئاۋازىنىڭ ئاھاڭى، ئۇرغۇسى ۋە سۆزلەش رىتىمى بىلەن ھەر قانداق بىر تېكىستنى ئاۋازغا ئايلاندۇرالايدىغان بىر سۈنئىي ئەقىل مودېلىنى قۇرۇش تېخنىكىسىدۇر. بۇ تېخنىكا، تور ئالدامچىلىقىدا يېڭى بىر سەھىپە ئاچتى. «Vishing»  (ئاۋازلىق كىملىك ئوغرىلاش) بۇ تېخنىكا قوللىنىلغان ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ھۇجۇم تۈرىدۇر. ئالدامچىلار، بىر شىركەت باشلىقىنىڭ ئاۋازىنى كوپىيەلەپ، شىركەتنىڭ مالىيە بۆلۈمىگە تېلېفون قىلىپ، جىددىي ۋە مەخپىي بىر پۇل يۆتكەش يوليورۇقى بېرەلەيدۇ. ياكى بىر كىشىنىڭ ئاۋازىنى تەقلىد قىلىپ ياشانغان ئاتا-ئانىسىغا تېلېفون قىلىپ، بىر ھادىسىگە ئۇچرىغانلىقى يالغىنى بىلەن پۇل تەلەپ قىلالايدۇ. ئىنسان مېڭىسى، تونۇش بىر ئاۋازغا تەبىئىي ھالدا ئىشىنىشكە پروگراممىلانغان بولۇپ، بۇمۇ ئاۋازلىق كىملىك ئوغرىلاش ھۇجۇملىرىنى ئىنتايىن ئۈنۈملۈك قىلىدۇ.