ياۋروپانىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشى ۋە كىملىك كىرىزىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياۋروپانىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىمۇ زور سىناقلارغا دۇچ كېلىۋاتقان بولۇپ، خىتاي بۇرۇن ياۋروپا ئۈچۈن پەقەت  بازار بولسا ، ئەمدىلىكتە كۈچلۈك بىر سانائەت رىقابەتچىسىگە ئايلاندى. بولۇپمۇ ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل، قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىسى ۋە يېشىل تېخنىكا ساھەسىدە خىتاي مەھسۇلاتلىرىنىڭ ياۋروپا بازىرىنى تېز سۈرئەتتە ئىگىلىۋېلىشى، ياۋروپانىڭ ئەنئەنىۋى ئاپتوموبىل سانائىتىگە، جۈملىدىن گېرمانىيە ماشىنىسازلىقىغا ئەجەللىك زەربە بەرمەكتە. ماقالىدە تەكىتلىنىشىچە، ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتايغا قارىتا «خەتەرسىزلەشتۈرۈش» (De-risking) ئىستراتېگىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، ئەمما بۇنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشتە ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدا ئېغىر ئىختىلاپلار مەۋجۇت بولۇپ، بىر تۇتاش ۋە ئۈنۈملۈك قارشى تۇرۇش تەدبىرى يۈرگۈزۈشتە قىينالماقتا. ياۋروپا ئىجتىمائىي پاراۋانلىق سىستېمىسىنىڭ ئېغىر يۈكى ۋە نوپۇس قېرىش مەسىلىسىمۇ ئىقتىسادىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنى ئاجىزلاشتۇرۇۋاتقان يەنە بىر مۇھىم ئامىل بولۇپ، دۇنيادىكى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق چىقىمىنىڭ زور بىر قىسمىنى ياۋروپانىڭ كۆتۈرۈۋاتقانلىقى، ئەمما ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ بۇ چىقىمنى قامداشقا يېتىشمەيۋاتقانلىقى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىدۇ. ئاپتورلارنىڭ خۇلاسىسىگە كۆرە، ئەگەر ياۋروپا ئىتتىپاقى تېزدىن ئۈنۈملۈك] ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بارمىسا، بۇ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق چېكىنىش ياۋروپانى دۇنيا سەھنىسىدىن سىقىپ چىقىرىشى مۇمكىن.
ئىككىنچى قىسىم: «ياۋروپا ئىگىلىك ھوقۇقى» نىڭ خام خىيالغا ئايلىنىشى ۋە گېئو-سىياسىي ئاجىزلىق
ماقالىدە ئەڭ كۈچلۈك تەنقىت قىلىنغان نۇقتىلاردىن بىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ، بولۇپمۇ فىرانسىيە پرېزىدېنتى ئېممانۇئېل ماكرون تەرىپىدىن ئىلگىرى سۈرۈلگەن «ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق» (Strategic Autonomy) ياكى «ياۋروپا ئىگىلىك ھوقۇقى» چۈشەنچىسىنىڭ رېئاللىقتا قانداق مەغلۇپ بولغانلىقىدۇر. ئاپتورلار، ياۋروپانىڭ ئۆزىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە خىتايدىن مۇستەقىل بولغان ئۈچىنچى بىر كۈچ سۈپىتىدە تىكلەش ئارزۇسىنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ئارقىلىق بەربات بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزىنىڭ ياۋروپانىڭ ھەربىي بىخەتەرلىك جەھەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا نەقەدەر قاتتىق تايىنىدىغانلىقىنى ئوپ-ئوچۇق ئاشكارىلاپ قويغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ قايتىدىن جانلىنىشى ۋە ياۋروپا بىخەتەرلىكىنىڭ مەركىزىگە ئايلىنىشى، ئەمەلىيەتتە ياۋروپانىڭ مۇستەقىل مۇداپىئە ئىقتىدارىنىڭ يوقلۇقىنىڭ ۋە «ياۋروپا ئارمىيەسى» قۇرۇش غايىسىنىڭ سۇغا چىلاشقانلىقىنىڭ ئىسپاتى بولۇپ قالدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «يۇمشاق كۈچ» (Soft Power) كە ھەددىدىن زىيادە ئىشىنىپ كەتكەنلىكى، يەنى سودا ۋە دىپلوماتىيە ئارقىلىق دۇنيانى ئۆزگەرتكىلى بولىدۇ دەپ قارىشى (مەسىلەن، گېرمانىيەنىڭ «سودا ئارقىلىق ئۆزگەرتىش» سىياسىتى)، رۇسىيەنىڭ ۋەھشىيلىكى ۋە خىتاينىڭ قاتتىق قوللۇقى ئالدىدا ئۈنۈمسىز بولۇپ چىقتى.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە، ياۋروپا بارغانسېرى «كىچىك شېرىك» (Junior Partner) بولۇپ قېلىۋاتقان بولۇپ، ياۋروپا رەھبەرلىرى ۋاشىنگتوننىڭ قارارلىرىغا ئەگىشىشكە مەجبۇر بولماقتا ۋە ئۆزىنىڭ مۇستەقىل تاشقى سىياسىتىنى يۈرگۈزۈش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم قالماقتا. مەسىلەن، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە، ياۋروپا دەسلەپتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ قاتتىق قول سىياسىتىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، ئوتتۇرھال يول تۇتۇشقا تىرىشقان بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكىنىڭ بېسىمى ۋە خىتاينىڭ رۇسىيەنى قوللىشى سەۋەبىدىن، ياۋروپا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خىتايغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسىگە يېقىنلىشىشقا مەجبۇر بولدى. بۇ ئەھۋال ياۋروپانىڭ دۇنيا سەھنىسىدىكى «تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى كۈچ» بولۇش رولىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتكەن بولۇپ، ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىچە، ياۋروپا ھازىر ئىككى چوڭ كۈچ (ئامېرىكا ۋە خىتاي) ئارىسىدىكى مۇستەقىل ئاكتىيور ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ كۈچ سىنىشىدىغان مەيدانىغا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ياۋروپانىڭ دىققىتىنى ۋە بايلىقىنى پۈتۈنلەي شەرقىي چېگراسىغا مەركەزلەشتۈرۈشكە مەجبۇر قىلىپ، جەنۇبتىكى (ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا شەرق) ۋە باشقا رايونلاردىكى تەسىرىنى ئازايتىۋەتتى، بۇنىڭ بىلەن يەرشارىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى (Global South) دۆلەتلەر بارغانسېرى خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ تەسىرىگە ئۆتۈپ كەتمەكتە.
خىتاي ئامىلى گېئو-سىياسىي تەھلىلنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى ئىگىلىگەن بولۇپ، ئاپتورلار خىتاينىڭ ياۋروپانى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىتتىپاقدىشى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئاجىز بىر ھالقا سۈپىتىدە كۆرۈشكە باشلىغانلىقىنى ئانالىز قىلىدۇ. خىتاي ياۋروپادىكى ئىچكى زىددىيەتلەردىن پايدىلىنىپ، ئەزا دۆلەتلەرنى بىر-بىرىگە قارشى قويۇش (بۆلۈپ پارچىلاش) تاكتىكىسىنى قوللانماقتا، مەسىلەن، ۋېنگىرىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنى يېنىغا تارتىپ  ئايرىم مۇناسىۋەت ئورنىتىش ئارقىلىق، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قارشى پىكىر بىرلىكى بىلەن سىياسەت قوللىنىشىنى توسۇشقا ئۇرۇنماقتا. ياۋروپا ئىچىدىكى گېئو-سىياسىي بۆلۈنۈشمۇ ئېغىر مەسىلە بولۇپ، شەرقىي ياۋروپا دۆلەتلىرى (پولشا، بالقان) بىلەن غەربىي ياۋروپا دۆلەتلىرى (فىرانسىيە، گېرمانىيە) ئوتتۇرىسىدىكى رۇسىيەگە قانداق تاقابىل تۇرۇش ۋە ئامېرىكا بىلەن قانچىلىك يېقىنلىشىش مەسىلىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئىختىلاپلار كۈچىيىۋاتىدۇ. بۇ ئىچكى بۆلۈنۈش ۋە سىرتتىن كەلگەن بېسىم، ياۋروپانىڭ «ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق» نى شوئار قىلغان بىلەن، ئەمەلىيەتتە «ئىستراتېگىيەلىك تايىنىش» ھالىتىگە، يەنى بىخەتەرلىكتە ئامېرىكىغا، تەمىنات زەنجىرىدە خىتايغا تايىنىش ھالىتىگە چۈشۈپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئۈچىنچى قىسىم: سىياسىي بۆلۈنۈش، لىدىرلىق كىرىزىسى ۋە ئىچكى ئىسلاھاتنىڭ تەخىرسىزلىكى