خىتاينىڭ ئالتېرناتىپ دۇنيا تەرتىپى ئامېرىكا ئۇنىڭدىن نېمىلەرنى ئۆگىنىشى كېرەك؟ (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي نۇرغۇن خىتاي ئالىملىرىنىڭ ئېيتقىنىدەك، GSI نى «دۇنيا تىنچلىقى ۋە خاتىرجەملىكى ئۈچۈن خىتايچە پاراسەت ۋە خىتايچە چارە »نى تەمىنلەيدىغان بىر سىستېما قىلىپ ئورۇنلاشتۇرغان. شى جىنپىڭنىڭ سۆزى بويىچە، GSI دۆلەتلەرنى «سوغۇق ئۇرۇش مەنتىقىسىنى رەت قىلىش، يەكتەرەپچىلىككە قارشى تۇرۇش ۋە گۇرۇھۋازلىق سىياسىتى ھەم قۇتۇب توقۇنۇشىغا يول قويماسلىق»قا چاقىرىدۇ. شى جىنپىڭ ئېيتقاندەك، تېخىمۇ ياخشى يول بولسا «تەڭپۇڭ، ئۈنۈملۈك ۋە تۇراقلىق بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى»نى قۇرۇش بولۇپ، بۇ قۇرۇلما دۆلەتلەر ئارىسىدىكى پەرقلەرنى دىيالوگ ۋە مەسلىھەتلىشىش ئارقىلىق ھەل قىلىدۇ ھەمدە باشقىلارنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق پىرىنسىپىنى قوللايدۇ. ھالبۇكى، بۇ رېتورىكىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي مەقسەت شۇكى، GSI ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنى تۈگىتىش، تەرەققىياتنىڭ ئالدىنقى شەرتى سۈپىتىدە بىخەتەرلىكنى ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە مۇتلەق ئىگىلىك ھوقۇق ھەمدە بۆلۈنمەس بىخەتەرلىكنى – يەنى بىر دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكى باشقىلارنىڭ ھېسابىغا بولماسلىقى كېرەكلىكىنى تەشەببۇس قىلىشقا لايىھەلەنگەن. خىتاي بىلەن رۇسىيە بۇ چۈشەنچىنى ئىشلىتىپ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىنى ئاقلىدى ۋە موسكۋانىڭ ھۇجۇمىنىڭ كېڭىيىۋاتقان ناتونىڭ رۇسىيەگە تەھدىت سېلىشىنى توسۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
شى جىنپىڭنىڭ ئىستراتېگىيەسى پەقەت ئۆتكەن يىلى، 2023-يىلى ماي ئېيىدا «دۇنياۋى مەدەنىيەت تەشەببۇسىGLOBAL CIVILIZATION INITIATIVE » (GCI) نىڭ ئېلان قىلىنىشى بىلەن تولۇق شەكىللەندى. GCI ئوخشىمىغان مەدەنىيەت ۋە تەرەققىيات باسقۇچىدىكى دۆلەتلەرنىڭ ئوخشىمىغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مودېللىرى بولىدىغانلىقى قارىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ھوقۇقلىرىنى بەلگىلەيدىغانلىقىنى ۋە ھېچقانداق بىر دۆلەت ياكى مودېلنىڭ كىشىلىك ھوقۇق توغرىسىدىكى مۇنازىرىنى كونترول قىلىش ھوقۇقى يوقلۇقىنى تەكىتلەيدۇ. سابىق تاشقى ئىشلار مىنىستىرى چىن گاڭنىڭ سۆزى بويىچە: «كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشتا ھەممىگە ماس كېلىدىغان مودېل يوق». شۇڭا، گىرېتسىيە ئۆزىنىڭ پەلسەپە ۋە مەدەنىيەت ئەنئەنىسى ھەمدە تەرەققىيات سەۋىيەسىگە ئاساسەن، خىتايدىن پەرقلىق كىشىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسى ۋە ئەمەلىيىتىگە ئىگە بولۇشى مۇمكىن. بۇلارنىڭ ھەر ئىككىلىسى ئوخشاشلا ئېتىراپ قىلىنىدۇ.
خىتاي رەھبەرلىرى دۆلەتلەر ۋە خەلقئارالىق ئورگانلارغا ئۆزلىرىنىڭ دۇنيا قارىشىنى قوبۇل قىلدۇرۇش ئۈچۈن قاتتىق تىرىشماقتا. ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەسى كۆپ قاتلاملىق: ئايرىم دۆلەتلەر بىلەن كېلىشىملەر تۈزۈش، ئۇلارنىڭ تەشەببۇسلىرى ياكى قىسىملىرىنى كۆپ تەرەپلىك تەشكىلاتلارغا كىرگۈزۈش ۋە ئۇلارنىڭ تەكلىپلىرىنى دۇنياۋى باشقۇرۇش ئورگانلىرىغا سىڭدۈرۈش. BRI بۇ پوزىتسىيەنىڭ نەمۇنىسىدۇر. تەخمىنەن 150 دۆلەت بۇ پىروگراممىغا ئەزا بولغان بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ كۆز قارىشىنى شەكىللەندۈرىدىغان قىممەت قاراشلارنى، مەسىلەن: تەرەققىيات، ئىگىلىك ھوقۇق، دۆلەت باشقۇرىدىغان سىياسىي ھوقۇقلار ۋە ئورتاق بىخەتەرلىكنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى ئوچۇق تەشەببۇس قىلماقتا. خىتاي بۇ ئىككى تەرەپلىمە كېلىشىملەر ئارقىلىق BRI نى شەرقى جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى ئىتتىپاقى (ASEAN) نىڭ «2025 باغلاش بۈيۈك پىلانى» غا ئوخشاش قاتارلىق رايونلۇق تەرەققىيات قۇرۇلۇشلىرى بىلەن باغلاشقا ئۇرۇنماقتا.
خىتاي يەنە BRI نى يىگىرمىدىن ئارتۇق ب د ت ئورگىنى ۋە پىروگراممىلىرىغا ئۇتۇقلۇق كىرگۈزدى. ئۇ BRI بىلەن ب د ت نىڭ 2030- سىجىل تەرەققىيات كۈنتەرتىپىنى ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئالاھىدە تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. 10 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بېرى بىر خىتاي ئەمەلدارى باشقۇرۇپ كېلىۋاتقان ب د ت نىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئىشلار بۆلۈمى بۇ كۈنتەرتىپكە BRI نىڭ قوشقان تۆھپىسى ھەققىدە بىر دوكلات تەييارلىدى. بۇ دوكلات قىسمەن ب د ت نىڭ تىنچلىق ۋە تەرەققىيات فوندى تەرىپىدىن مەبلەغ بىلەن تەمىنلەنگەن بولۇپ، بۇ فوند ئەسلىدە خىتاينىڭ 200 مىليون دوللارلىق ۋەدىسى بىلەن قۇرۇلغان. بۇنداق ماددىي قوللاش باش كاتىپنىڭلا ئەمەس، نۇرغۇن يۇقىرى دەرىجىلىك ب د ت ئەمەلدارلىرىنىڭ BRI غا كۆرسەتكەن قىزغىنلىقىنى كۈچەيتكەن.
شۇنىسى ئېنىقكى، GDI، GSI ۋە GCI نىڭ ئىلگىرىلىشى تېخى باشلانغۇچ باسقۇچتا. ھازىرغىچە، پەقەت سېربىيە، جەنۇبىي ئافرىقا، جەنۇبىي سۇدان ۋە ۋېنېزۇئېلا قاتارلىق بىر قانچە دۆلەتنىڭ رەھبەرلىرىلا مەدەنىيەتلەر ۋە تەرەققىيات يوللىرىنىڭ خىلمۇخىللىقىغا ھۆرمەت قىلىش كېرەكلىكى،  يەنى، لىبېرال دېموكراتىيەنىڭ قىممەت قاراشلىرىغا ئۈستۈنلۈك بەرمەيدىغان بىر تەرتىپ ھەققىدىكى خىتاينىڭ كۆز قارىشىنى ئېغزاكى قوللىدى.