ئىسلام ۋە ئىدېئولوگىيە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىروفېسسور  ۋىللىيام. ئې. شېرپارد
زامانىۋى ئىسلامىي ئېقىملار تىلغا ئېلىنغاندا «ئاشقۇن (ئېكسترىمىست)»، «مودېرنىست» ياكى «دەھرىي (سېكۇلار)» دېگەندەك ئاتالغۇلارنى خالىمىساقمۇ پات – پات قوللانماي ئامالىمىز يوق. ئوچۇق بىر ئىزاھاتى بېرىلمەيلا قوللىنىلغانلىقى ئۈچۈن بۇ خىل نام- ئاتالغۇلار، كىشىلەرنى ۋە ئۇلار ئوراپ تۇرغان ئېقىملارنى چۈشىنىشتە  توسالغۇ شەكىللەندۈرمەكتە. بۇنىڭدىن سىرت مەزكۇر ئاتالغۇلارنىڭ ناھايىتى كەڭ تۈردىكى ئۆزگىرىشچان ھادىسىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى ۋە قىسمەن بولسىمۇ بېكىنمە ھالدىكى ئۆزىگە خاس قەدرىيەت ۋە بىر تەرەپلىمىكلەرگە ئىگە بولۇشى يەنە بىر توسالغۇدۇر. قارىشىمىزچە، بۇ ئالاھىدىلىكلەر بولۇپمۇ «ئاشقۇن» ئاتالغۇسىغا بەكرەك چۈشىدۇ.  بولۇپمۇ دۇنيا ۋە زامانىۋى ئىسلام كەبى ناھايىتى كەڭ ۋە چىگىش ساھەلەرنى چۈشىنىش ھەققىدە سۆھبەت ئېلىپ بېرىلغاندا بۇ ئاتالغۇلاردىن قېچىش مۇمكىن ئەمەستۇر. بۇ يەردىكى ئەسلى مەسىلە، بۇ ئاتالغۇلارنى قوللىنىش قوللانماسلىق ئەمەس، بەلكى بۇلارنى قانداق ئىستېمال قىلىشىمىزدا كۆرۈلمەكتە. ئۇشبۇ ماقالىنىڭ مەقسەتلىرىنىڭ بىرى، مەزكۇر ساھەدە توغرا ئاتالغۇلارنىڭ قوللىنىلىشىغا تۆھپە قوشۇش؛ يەنە بىر مۇھىم نىشانى بولسا، زىكىر قىلىنغان نام – ئاتالغۇلار بىلەن ئاتىلىۋاتقان ئېقىملارنى چۈشىنىشكە ھەسسە قوشۇشتۇر. بۇنى «ئىدېئولوگىيەلىك خاھىشلار» نىڭ بىر تىپولوگىيەسىنى (تۈرلەرگە بۆلۈنۈشىنى – ت) سۇنۇپ، مۇنازىرە شەكلىدە ئېلىپ بېرىشقا تىرىشىمىز. ئاساسلىق تىپلارنى لائىك (دىن بىلەن ھاكىمىيەت ئايرىلغان)، ئىسلامىي مودېرنىزم، رادىكال ئىسلامچىلىق، ئەنئەنىچى، يېڭى-ئەنئەنىچى ۋە بۇلارنىڭ تارماق تىپلىرى شەكلىدە ئوتتۇرىغا قويۇشقا بولىدۇ. بۇ تىپولوگىيە ۋە ئېنىقلىمىلارنى تامامەن يېڭىچە دېيەلمەيمىز. لېكىن بۇلارنى ئوچۇق ئاشكارا بىر ئورتاق ئىلمىي قاراشنى ئەكس ئەتتۈرگەن، دەپ قارىۋالىمىز. بۇ ئەسەر، ئورتاق قاراشنى ئېنىق ئايدىڭلاشتۇرۇشقا، ماۋزۇنى چۈشەندۈرۈشكە ۋە مەلۇم نۇقتىلاردىكى خاتالارنى تۈزىتىشكە ياردەم بېرىشنى ئۈمىد قىلىدۇ.
يۇقىرىدا ساناپ ئۆتۈلگەن تىپلەرنى، ماكس ۋېبېر (Max Weber، 1864-1920) نىڭ «ئىدېئال تىپلەر»ىنى، يەنى تەپسىلاتتا رېئال ۋەقە ۋە ھادىسىلەرگە ماس كېلىش ئېھتىمالى بولسۇن ياكى بولمىسۇن، نۇرغۇنلىغان ئەھۋالنى ھەل قىلىش ۋە سېلىشتۇرۇشتا بىزگە ياردەم بېرەلەيدىغان ئانالىتىك تەركىبلەر سۈپىتىدە ئويلاشساق،  تەبىر بېرىشتىكى قىيىنچىلىقنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرىدۇ.  بۇلارنى بىردىن “كاتەكچە” بىلەن ئەمەس، ئىككى رەقەملىك گىرافىك شەكلىدە سۇنۇپ  قىيىنچىلىقنى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈرۈشكە تىرىشىمىز. بۇ گىرافىكنىڭ بىر ئۇچىدا «مودېرنلىق»، يەنە بىر ئۇچىدا بولسا «ئىسلامىي بىر پۈتۈنلىك» ئورۇن ئالىدۇ. ئەنئەنىچى ۋە يېڭى-ئەنئەنىچى مودېرنلىق ئوقىدا باشقىلىرىدىن خېلىلا ئايرىلماقتا، دەسلەپكى ئۈچ تىپ مودېرنلىق ئوقىدا خېلى يۇقىرىدا ئورۇن ئىگىلىگەن بولسا، «ئىسلامىي بىر پۈتۈنچىلىك» ئوقىدا ئوخشىمغان يەرلەردە ئورۇن ئالماقتا.
ئىسلامىي بىر پۈتۈنلىك دېگەندە، ئىسلامنى پەقەتلا تېئولوگىيەلىك (ئىلاھىيەت) ئىتىقادنىڭ تار مەنىسىدە دىن، ئىبادەت ۋە ئەخلاقتىن ئىبارەت دەپ قارايدىغان خاھىش ئەمەس، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئىش – ھەرىكەت خۇسۇسلىرىدا يول كۆرسەتكۈچلىكىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەقىقىي بىر ھايات تەرزى سۈپىتىدە قاراش خاھىشىنى كۆزدە تۇتىمىز. ئادەتتە بۇ خاھىش، مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسلامىي دۆلەت، يەنى پۈتۈن قانۇنلىرى شەرىئەتنى ئاساس ئالغان دۆلەتكە ئىگە بولۇشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ ئىددىئادىكىلەر (قاراشتىكىلەر) ئادەتتە باشقىلاردىن تېخىمۇ ياخشى مۇسۇلمان دەپمۇ قارالمايدۇ. بۇندىن باشقا، مودېرنلىق (زامانىۋى ) دەپ، ئاۋۋال مودېرن تېخنولوگىيە بىلەن ئىجتىمائىي تەشكىللىنىش ۋە ھەرىكەتكە ئۆتۈشتە مودېرن تېخنولوگىيەنى قوللىنىشنى ئىنتايىن مۇھىمسىرىغان خاھىش بىلەن بىرلىكتە، زامانىۋى مۇئەسسەسەلەردىن پارلامېنت ۋە سىياسىي پارتىيەلەر بىلەن ئۆزگىرىشكە نىسبەتەن مۇسبەت خاھىش ۋە تەرەققىياتقا بولغان ئىشەنچ مايىللىقىنى نەزەردە تۇتماقتىمىز.  مودېرنلىق ئوخشاش ۋاقىتتا، غەربكە قارىتا چېگىش مۇئامىلىلەرنى ۋە غەربنىڭ ئالدىدا ۋىلفېرد كانتۋېلل سىمىت (Wilfred Cantwell Smith، 1916 – 2000) ئېيتىپ ئۆتكەن «مەنىۋى بۇرۇقتۇرمىلىق» نى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. بۇ ھەقتە سىمىت مۇنداق دەيدۇ: “مودېرن ئىسلامنىڭ ئاساسلىق ئۈمىدسىزلىكى ئىسلام تارىخىنىڭ بۇزۇلغانلىق تۇيغۇسىدۇر. مودېرن مۇسۇلمانلارنىڭ نېگىزلىك مەسىلىسى بولسا بۇ تارىخنى قانداق قىلىپ يېڭىدىن ياخشىلىيالىشىدۇر. ئىلاھىي شەكىلدە يول كۆرسىتىلگەن بىر توپلۇقنىڭ قانداقتۇر بىر ئورۇنداش مەجبۇرىيىتى بار دېيىلسە، ئۇ مەجبۇرىيەت، ئىسلامىي توپلۇق يەنە بىر قېتىم تەرەققىي قىلىدىغان شەكلىدە ئۇنى جان – جەھلى بىلەن يېڭى باشتىن بەرپا قىلىشتۇر.”
تىپولوگىيەمىزنى، غەرب تەسىرىگە ۋە ئىسلام تارىخىنى قايتىدىن ياخشىلاش تەۋسىيەلىرىگە بېرىلگەن جاۋابلارغا دائىر تىپولوگىيە دېيىشكە بولىدۇ.  مودېرنلىشىشنىڭ مۇتلەق ھالدا غەربلىشىشنى ئۆز ئىچىگە ئېلىش ئالماسلىقى ھەققىدە بۇ ماقالىدە تەپسىلىي توختالمايمىز. ئەمما شۇنى دېيەلەيمىزكى، بۇ ئىككىسى ئۇقۇم سۈپىتىدە پەرقلىق، پەقەت تەتبىقلاشتا بىر بىرى بىلەن بەك ئوخشىشىدۇ. كەلگۈسىدىمۇ مۇشۇنداق بىر ئەھۋالنىڭ قايتىلىنىش قايتىلانماسلىقى، بۇ يەردىكى تىپلەرنى بىر بىرىدىن پەرقلىق قىلغان ئەڭ مۇھىم مەسىلىدۇر. بولۇپمۇ رادىكال ئىسلامچىلىق، بۇ ئۇقۇملارنىڭ ئوخشاش بولۇشى بىھاجەت ۋە بۇ مەجبۇرىي دېگەنلىك ئەمەس دېگەن قاراشقا مۇۋاپىق كېلىدۇ.