ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتى: پۇت تىرەپ تۇرۇشتىن مەۋجۇتلۇقىنى قايتا ئويلىنىشقىچە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ ياۋروپادىكى نوپۇزلۇق ئىقتىسادىي تەتقىقات ئورگىنى برۇگېل (Bruegel) تەرىپىدىن 2025-يىلى 14-ئىيۇل ئېلان قىلىنغان «ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتى: پۇت تىرەپ تۇرۇشتىن مەۋجۇتلۇقىنى قايتا ئويلىنىشقىچە» ناملىق خىزمەت دوكلاتىنىڭ خۇلاسىسى. دوكلاتنىڭ ئاپتورلىرى برۇگېلنىڭ تەتقىقاتچىلىرىدىن ئالىسيا گارسىيا-خېررېرو (Alicia García-Herrero)، تېئو ستورېللا (Théo Storella) ۋە جيەنۋېي شۈ (Jianwei Xu) قاتارلىقلار بولۇپ، ئۇلار ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايدىكى سودا ئۇيۇشمىسى (EUCCC) نىڭ ئون يىلغا يېقىن ۋاقىتتىكى سودا ئىشەنچى تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىگە ئاساسلىنىپ، 2017-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا دۆلەتلەر شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارەت كۆز قارىشىنىڭ ناچارلىشىش ئەھۋالىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلغان. بۇ تەتقىقات دوكلاتى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «قايتا باش كۆتۈرۈۋاتقان خىتايغا تاقابىل تۇرۇش» (DWARC)  تۈرىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «Horizon» تەتقىقات ۋە يېڭىلىق يارىتىش ھەرىكىتىنىڭ مەبلىغى بىلەن قوللانغان.
بۇ دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ ئۇزۇن يىللىق، كۆپ قاتلاملىق سانلىق مەلۇماتلارغا تايىنىپ، خىتايدا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلىرى، ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشلىرى ۋە كەلگۈسىگە بولغان قاراشلىرىنى سىستېمىلىق ھالدا ئانالىز قىلىپ بېرىدۇ. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «پۇت تىرەپ تۇرۇش»، «خەتەردىن ساقلىنىش»، «پۇرسەت كۈتۈش» ۋە «چېكىنىپ چىقىشقا تەييارلىنىش» قاتارلىق تۆت تۈرلۈك ئىستراتېگىيەلىك تۈرگە ئايرىش ئۇسۇلى، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى مۇرەككەپ ۋەزىيەتكە قانداق ماسلىشىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇھىم بىر رامكا بىلەن تەمىنلەيدۇ. شۇنداقلا، بۇ تەتقىقات ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرىگە خىتايغا قاراتقان ئىقتىسادىي سىياسەتلىرىنى تۈزۈشتە ئىلمىي ئاساس ۋە ئەمەلىي تەكلىپلەرنى سۇنىدۇ، ھەمدە خەلقئارا سودا ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى چۈشىنىشتە مۇھىم قىممەتكە ئىگە.
خىتاي 2001-يىلى دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) غا ئەزا بولغاندىن كېيىن، ياۋروپا شىركەتلىرى ئەرزان ئەمگەك كۈچى ۋە غايەت زور ئىچكى بازارنىڭ جەلپ قىلىشى بىلەن خىتايغا كەڭ كۆلەمدە كىرىشكە باشلىدى. دەسلەپتە، نۇرغۇن ياۋروپا شىركەتلىرى خىتايدا زور مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشىپ، ئېرىشكەن پايدىسىنى يېڭى ياكى تېخىمۇ چوڭ تۈرلەرگە قايتا مەبلەغ سالدى. ئەمما، يېقىنقى بىر نەچچە يىلدا بۇ ئىجابىي يۈزلىنىش كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاجىزلىدى. بۇ دوكلات دەل مۇشۇ ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، خىتايغا كىرىۋاتقان چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغى  (FDI)، بولۇپمۇ ياۋروپادىن كەلگەن مەبلەغنىڭ ئومۇمىي يۈزلىنىشىنى تەكشۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ.
دوكلاتنىڭ يادرولۇق مەزمۇنى ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىغا بولغان قارىشىنىڭ قانداق تەرەققىي قىلغانلىقى ۋە بۇنىڭ كەينىدىكى ئاساسلىق سەۋەبلەرنى تەھلىل قىلىشتىن ئىبارەت. بۇ تەتقىقات ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايدىكى سودا ئۇيۇشمىسى (EUCCC) نىڭ يىللىق سودا ئىشەنچى تەكشۈرۈش دوكلاتلىرىنى ئاساس قىلغان بولۇپ، بۇ تەكشۈرۈشلەر ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ بازار پۇرسىتىگە بولغان قارىشى ۋە ئۇلار دۇچ كېلىۋاتقان ئاساسلىق خىرىسلار ھەققىدە مول ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەيدۇ.
تەتقىقاتچىلار تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىگە ئاساسەن، خىتايدىكى ياۋروپا شىركەتلىرىنى ئۇلارنىڭ سودا ئىستراتېگىيەسىگە قاراپ تۆت چوڭ تۈرگە ئايرىيدۇ. بۇ ئارقىلىق، ئۇلار تۆۋەندىكى تۆت مۇھىم سوئالغا جاۋاب تېپىشقا ئۇرۇنىدۇ:
بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ئارقىلىق، دوكلات ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى مۇرەككەپ ۋەزىيىتىنى چوڭقۇر چۈشىنىپلا قالماي، بەلكى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ كەلگۈسىدىكى خىتاي سىياسىتى ئۈچۈن مۇھىم يول خەرىتىسى سىزىپ بېرىشنى نىشانلايدۇ. دوكلاتنىڭ كىرىش قىسمىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ سوئاللار پۈتۈن دوكلاتنىڭ تەتقىقات يۆنىلىشى ۋە قۇرۇلمىسىنى بەلگىلەپ بېرىدۇ.
2.1  سانلىق مەلۇماتلار
بۇ تەتقىقاتنىڭ ئاساسلىق سانلىق مەلۇمات مەنبەسى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايدىكى سودا ئۇيۇشمىسى (EUCCC) نىڭ 2017-يىلىدىن 2025-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ھەر يىلى ئېلىپ بارغان سودا ئىشەنچى تەكشۈرۈشىدىن كەلگەن. بۇ تەكشۈرۈشلەر ھەر يىلى بىر قېتىم ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىدىكى پۇرسەتلەرگە بولغان تونۇشىدىكى چوڭقۇر ئۆزگىرىشلەرنى باھالاش ئۈچۈن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تەكشۈرۈشنىڭ جاۋاب بېرىش نىسبىتى %44 بىلەن %48 ئارىلىقىدا بولۇپ، ھەر يىلى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 500 شىركەت جاۋاب بەرگەن، توققۇز يىل ئىچىدە جەمئىي 5,021 ئىنكاس يىغىلغان. تەكشۈرۈشلەر ھەر يىلى 1-ئايدىن 2-ئايغىچە بولغان تۆت ھەپتە ئىچىدە ئېلىپ بېرىلغان.
بۇ سانلىق مەلۇماتلارنىڭ بىر قىسىم چەكلىمىلىرىمۇ بار. بىرىنچىدىن، جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ يىلمۇ-يىل ئىزچىللىقى تۆۋەن بولغان. جاۋاب بەرگەنلەرنىڭ %39.65 ى پەقەت بىر قېتىملىق تەكشۈرۈشكە قاتناشقان، پەقەت %2.02 ىلا توققۇز يىل بويىچە ئىزچىل جاۋاب بەرگەن. مەسىلەن، 2019-يىلى جاۋاب بەرگەنلەرنىڭ %45.9 ى 2020-يىلى جاۋاب بەرمىگەن. بۇ ئەھۋال سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىزچىللىقىغا تەسىر كۆرسەتكەن.
ئىككىنچىدىن، جاۋاب بەرگۈچىلەر يەككە قانۇنىي ئىگە سالاھىيىتىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ، يەنى بىر چوڭ شىركەتنىڭ ئوخشىمىغان تارماق شىركەتلىرىدىن كەلگەن كۆپلىگەن جاۋاب بەرگۈچىلەر بولۇشى مۇمكىن. تەكشۈرۈشتە جاۋاب بەرگۈچىنىڭ شىركەتتىكى كونكرېت رولى ھەققىدە ئۇچۇر بېرىلمىگەنلىكى، ئۇلارنىڭ تەكشۈرۈش دائىرىسىدىكى ھەر قايسى تېمىلارنى قانچىلىك دەرىجىدە چۈشىنىدىغانلىقى ھەققىدە سوئال پەيدا قىلىدۇ.