بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشى: چوڭقۇرلىشىۋاتقان كىرىزىسلار، ئىنكار قىلىش سىياسەتلىرى ۋە خەلقئارانىڭ مەسئۇلىيىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى، دەسلەپتە تېخىمۇ كۆپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاساسلىق ئىشلەپچىقىرىش ساھەسى بولغان پاختا ۋە توقۇمىچىلىق ساھەسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ قارالغان بولسىمۇ، يېقىنقى دوكلاتلار – بولۇپمۇ «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ دېڭىز مەھسۇلاتلىرى تەمىنات زەنجىرىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش ئەيىبلەشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان (2025-يىلى 29-ماي) دوكلاتى – بۇ مەسىلىنىڭ تېخىمۇ كەڭ دائىرىگە يېيىلغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ئاپتوموبىل زاپچاسلىرى، ئېلېكتىرونلۇق تەركىبلەر، قۇياش ئېنېرگىيە تاختىلىرى ۋە ھەتتا يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق ئوخشىمىغان ساھەلەردىمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش قىلمىشلارنىڭ بولۇشى مۇمكىنلىكىگە دائىر ئېغىر ئەندىشىلەر پەيدا بولماقتا. تەكشۈرۈپ خەۋەر بېرىش ئىدارىسىنىڭ (The Bureau of Investigative Journalism) ) «خىتاي ئىقتىسادى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى ئۈستىگە قۇرۇلغان» سەرلەۋھىلىك دوكلاتى، بۇ مەسىلىنىڭ خىتاي ئىقتىسادىدىكى ئومۇمىي ئومۇملىشىش دەرىجىسىنى ۋە خەلقئارالىق ماركىلارنىڭ تەمىنات زەنجىرلىرىنىڭ بۇ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قانچىلىك دەرىجىدە ئارىلىشىپ قالغانلىقىنى ھەيران قالارلىق دەرىجىدە ئاشكارىلاپ بەردى. بۇ ئەھۋال، يەرشارىۋى ماركىلار ۋە ئىستېمالچىلارنىڭ بىلمەستىن بۇ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە شېرىك بولۇپ قېلىش خەۋپىنى ئاشۇرماقتا. نۇرغۇن خەلقئارالىق شىركەتلەر، تەمىنات زەنجىرلىرىدە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشنىڭ يوقلۇقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە ياكى بۇ ھەقتە يېتەرلىك ئۇچۇرغا ئىگە ئەمەسلىكىنى بىلدۈرمەكتە. ئەمما، خىتايدىكى مۇستەقىل تەكشۈرۈش مېخانىزملىرىنىڭ دۆلەت كونتروللۇقى ئاستىدا بولۇشى، ئاشكارىلىقنىڭ بولماسلىقى ۋە گۇۋاھچىلارنىڭ سۆزلەشتىن قورقۇشى قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئىشەنچلىك تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش مۇمكىن بولمايدىغان ھالەتكە كېلىپ قالدى. ئامېرىكانىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) غا ئوخشاش قانۇن-نىزاملار، شىركەتلەرگە ئىسپاتلاش مەجبۇرىيىتىنى يۈكلەپ، مەھسۇلاتلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنمىغانلىقىنى ئىسپاتلىشىنى مەجبۇرىي قىلماقتا. ئەمما، بۇ خىل قانۇنىي بەلگىلىمىلەرنىڭ يەرشارىۋى كۆلەمدە ئومۇملىشىشى ۋە ئۈنۈملۈك ئىجرا قىلىنىشى كېرەك.
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى، قۇرۇلغان كۈنىدىن تارتىپ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە دائىر بارلىق ئەيىبلەشلەرنى «غەرب كۈچلىرىنىڭ خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىشى» ۋە «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش تىرىشچانلىقىنى قارىلاش ھەرىكىتى» دەپ سۈپەتلەپ، سىستېمىلىق ھالدا ئىنكار قىلىپ كەلمەكتە. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى، خەلقئارا جامائەتچىلىكنى ئازدۇرۇش ئۈچۈن مۇرەككەپ دېزىنفورماتسىيە (يالغان ئۇچۇر) پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارماقتا، ساختا گۇۋاھچىلار ۋە «بەختلىك ئۇيغۇر» ئوبرازىنى يارىتىدىغان تەشۋىقات فىلىملىرىنى ئىشلەتمەكتە. ئەمما، بۇ ئىنكار قىلىش سىياسىتى، سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى، ئاشكارىلىنىپ كەتكەن ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرى، مىڭلىغان گۇۋاھچىلارنىڭ بايانلىرى ۋە ئىلمىي تەتقىقاتلار بىلەن زىت كېلىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى، ئىلگىرى سۈرگەنلىرىنىڭ ئەكسىچە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى باشچىلىقىدىكى خەلقئارالىق مۇستەقىل كۆزەتكۈچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ئەركىن ۋە شەرتسىز كىرىشىنى توسماقتا. ئاندا-ساندا رۇخسەت قىلىنغان زىيارەتلەر بولسا، قاتتىق كونترول قىلىنماقتا ۋە ئالدىن بېكىتىلگەن، « تازىلانغان » رايونلار بىلەن چەكلەنمەكتە. شۇنداقتىمۇ، نۇرغۇن باتۇر ئاكادېمىكلار، ژۇرنالىستلار ۋە كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرى، چوڭ خەتەرلەرگە تەۋەككۈل قىلىپ، يىراقتىن سېزىش تېخنىكىسى، ئوچۇق مەنبەلىك ئىستىخبارات، ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەرنى ئانالىز قىلىش ۋە دىئاسپورادىكىلەر بىلەن ئېلىپ بېرىلغان سۆھبەتلەر ئارقىلىق ھەقىقەتنى ئاشكارىلاش ئۈچۈن كۈرەش قىلماقتا. خىتاينىڭ بارلىق توسقۇنلۇق قىلىش تىرىشچانلىقلىرىغا قارىماي، بۈگۈن ئېلان قىلىنغانلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ مۇستەقىل تەتقىقاتچىلار، مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ ئىشلەش مېخانىزمى ۋە كۆلىمىنى زور دەرىجىدە ئىسپاتلاپ چىقتى ۋە بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنكارلىرىنى بەربات قىلدى.
يېڭى دوكلاتلار بىلەن يەنە بىر قېتىم دەلىللەنگەن ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش، 21-ئەسىردە ئىنسانىيەت دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسلىرىنىڭ بىرىدۇر. خىتاينىڭ ئىنكار قىلىش سىياسەتلىرى ۋە مۇستەقىل تەتقىقاتلارغا قاراتقان توسقۇنلۇقلىرى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ مەسىلىدىكى مەسئۇلىيىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرماقتا. ھۆكۈمەتلەر، خەلقئارا تەشكىلاتلار، شىركەتلەر ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى، بۇ سىستېمىلىق زۇلۇمغا خاتىمە بېرىش ئۈچۈن كونكرېت قەدەملەرنى ئېلىشى كېرەك. بۇ قەدەملەر ئارىسىدا، مەجبۇرىي ئىشلىتىلىپ ئىشلەپچىقىرىلغان ماللارغا قارشى يەرشارىۋى ئېمبارگولار، شىركەتلەر ئۈچۈن چەكلەش كۈچىگە ئىگە ئەھۋالنى ئېنىقلاش مەجبۇرىيىتى، جىنايەتچىلەرنىڭ خەلقئارا قانۇن ئالدىدا جاۋابكارلىققا تارتىلىشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان مېخانىزملارنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىگە قارىتا ماسلاشقان دىپلوماتىك بېسىمنىڭ ئاشۇرۇلۇشى قاتارلىقلار بولۇشى كېرەك. سۈكۈت قىلىش ۋە ھەرىكەتسىزلىك، بۇ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنىڭ داۋاملىشىشىغا كۆز يۇمۇش دېگەنلىكتۇر. ئومۇميۈزلۈك كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشلىرى ئۈچۈن، جىددىي ۋە قەتئىي خەلقئارالىق ئارىلىشىش شەرت.