قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنداق خۇلاسە چىقىرىشقا بولىدىكى، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىز قىلىش نە ئۇسۇل ئەمەس نە مەنە ۋە ئىزاھلاشتا ئوبىيكىت تۈسى بېرەلەيدىغان تەپسىر ئۇسۇلى ئەمەس. دەرۋەقە، ماقالىنىڭ بېشىدىلا قەيت قىلىنغىنىدەك، قايسى ئايەتنىڭ قايسى ئايەت بىلەن روشەنلىشىشى ئەسلىدە مۇپەسسىرنىڭ پاراسىتىگە باغلىق ئىشتۇر. بىراق مۇنداق بىر زىددىيەتلىك ئەھۋال بار بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ ئىبنى تەيمىييە ئوبىيكت بولۇشنى كۆزلەپ مۇپەسسىرنىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى چەكلەش مەقسىتىدە قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويغانىدى. لېكىن مەيلى ئۆتمۈشتە بولسۇن مەيلى كۈنىمىزدە بولسۇن ئەڭ ئاشقۇن شەرھىيلەر ئەپسۇس دەل مۇشۇ تەپسىر ئۇسۇلى ئارقىلىقمۇ ئوتتۇرىغا چىققان. چۈنكى قۇرئان – ھەزىرىتى ئەلى دېگەندەك – <قۇرئاننىڭ سۆزلىمەيدىغانلىقىنى، لېكىن ئىنسانلار ئۇنى سۆزلىتىدىغانلىقى>ئۈچۈن تارىختىن بېرى ئاساسەن دېگۈدەك ھەممە كىشى قارشى پىكىردىكىلەرگە ياكى دۈشمىنىگە قارشى نەزىرىيە ياكى پىكىر ئوتتۇرىغا قويغاندا، قۇرئاننى خالىغانچە سۆزلەتكۈزگەن. مەسىلەن، بىر مەزھەپ مۇتەشابىھ دەپ قارىغان ئايەتنى يەنە بىر مەزھەپ مۇھكەم دەپ قارىغان. بۇ غەلىتە رىئاللىق ئال-ئىمران  (3-7) ئايتىنىڭ تەپسىرىدە فاخرەددىن ئەر-رازى تەرىپىدىن مۇنداق بايان قىلىنغان: «ئۈممەتنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ نەزىرىدە ھەر ۋاقىت مۇۋاپىق ۋە توغرا بولغان قائىدە مۇنداق: ھەر قانداق بىر مەزھەپكە تەۋە كىشىلەرنىڭ  ئۆز مەزھەپلىرىگە ماس كېلىدىغان ھەر ئايەت مۇھكەم، مەزھەپلىرىگە زىت كېلىدىغان ئايەت بولسا مۇتەشابىھتۇر.»
قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىشنىڭ بەزى نەتىجىلىرى
شۇنى قوبۇل قىلىش كېرەككى، «قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىش»قارىماققا جەلپ قىلارلىق ئۇسۇلدەك كۆرىنىدۇ. چۈنكى بۇ ئۇسۇل بىلەن قۇرئاننى ئەڭ قىسقا، ئەڭ ئاددىي ۋە ئەڭ توغرا ئۇسۇلدا چۈشەنگىلى بولىدۇ، دەپ قارىلىپ قېلىشى مۇمكىن. بىراق بۇ ئۇسۇلنىڭ ھېساۋبىنى بېرىش ئۇنچىۋېلا ئاسان ئەمەس. قۇرئان نوقۇل لافىز-مەنە دائىرىسىدە ئىزاھلانغاندا ھەر خىل مەنىلەر ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن. چۈنكى قۇرئاندىكى ئىبارىلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئالماشلار، ئىشارەت ئىسىملىرى، بىرلەشمە ئىسىملەرگە ئوخشاش مەۋھۇم لافىزلاردىن تەشكىل تاپىدۇ. بۇ ئەھۋال مىڭلارچە ئىبارىگە پەرقلىق، ھەتتا بەزىدە بىر-بىرىگە زىت مەنىلەرنى بېرىدۇ ۋە ئوخشىمىغان مەنىلەر يىغىندىسى كۆپ ئەھۋللاردا گىراماتىكىلىق جەھەتتىنمۇ پەرقلىق خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولىدۇ. بىراق بۇ ئەھۋالدا قۇرئاندا ئوخشاش مەسىلىدە بىر-بىرىگە زىت ئىككى نەرسە دېيىلىۋاتقاندەك بىر نەتىجە پەيدا بولىدۇ. مەسىلەن، بەقەرە (2-102) ئايىتىدە ئۇچرايدىغان «  وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ »ئىبارىسىدىكى «مَا»قوشۇمچىسى ئىگىلىك ئالماش دەپ قوبۇل قىلىنغىنىدا، بۇ ئىبارىدىن ئىككى پەرىشتىگە سىھىرگەرلىك ئىلمى بېرىلگەنلىكى مەنىسى چىقىدۇ، بىراق بۇ باغلىغۇچى بولۇشسىز مەنىسى بېرىلگىنىدە بولسا باشقىچە مەنە چىقىدۇ ۋە بۇ ئىككى پەرقلىق مەنىگە ئاساسەن ئايەتنىڭ داۋامىدىكى مەنىلەر پەرقلىق بولىدۇ. بۇنىڭغا ئوخشاش ئەھۋال قەسەس (28-68)ئايىتىدىكى «مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»ئىباردىمۇ ئۇچرايدۇ. دەرۋەقە، بۇ ئىبارىدىكى «مَا»قوشۇمچىسىمۇ ئىگىلىك ئالماش دەپ قوبۇل  قىلىنغىنىدا، مۇتەزىلەرنىڭ  «ئاللاھ بەندىلىرى ئۈچۈن داۋملىق ئەڭ ياخشى بولغان نەرسىلەرنى يارىتىدۇ »دېگەن مەنىدىكى سالاھ-ئەسلەن نەزىرىيەسى توغرا بولۇپ چىقىدۇ، قوشۇمچە نەفىھ مەنىسى بېرىلگىنىدە «ئىلاھى ئىرادە ئالدىدا ئىنساننىڭ ئىرادە ۋە تاللاش ئەركىنلىكى يوق»دېگەن جەبرىييە ۋە «ئوتتۇرا ھاللىق جەبر»قارىشىنى قوبۇل قىلغان ئەشئارىلەرنىڭمۇ قارىشى توغرا بولۇپ چىقىدۇ. ئاللاھ بۇ ئىككى ئايەتتىكى «مَا»قوشۇمچىلىرىنى قايسى مەنىدە بايان قىلمىغانلىقى ۋە بىرلا ئىپادىدە بىر-بىرىگە زىت ئىككى مەنىنى كۆزدە تۇتمىغانلىقىغا ئاساسەن قۇرئاننى لافىز-مەنە دائىرىسىدە قۇرئاننى چۈشىنىش ئۇسۇلىنى يېگانە توغرا ئۇسۇل دەپ قارىساق بولمايدۇ. يەنى بۇ ئۇسۇلدا مەسىلە كۆپ كۆرۈلىدۇ. دەرۋەقە، ھەزىرىتى ئەلى ھەزىرىتى ئابدۇللاھ بىن ئابباسنى خاۋارىچىلار بىلەن مۇزاكىرە ئۆتكۈزۈشكە ئەۋەتكەندە، «ئۇلار بىلەن مۇنازىرلەشكەندە قۇرئان بىلەن مۇنازىرلەشمىگىن، چۈنكى قۇرئاندىكى ئايەتلەردىن ھەر خىل مەنىلەرنى چىقىرىشقا بولىدۇ، سەن ئۇلار بىلەن سۈننەت ئارقىلىق مۇنازىرلەشكىن »دېگەن. بۇ رىۋايەتنىڭ يەنە بىر ۋارىيانتىدىمۇ ئىبنى ئابباس «ئى مۆمىنلەرنىڭ ئەمىرى! مەن ئاللاھنىڭ كىتابنى ئۇلارغا قارىغاندا بەكرەك بىلىمەن، چۈنكى قۇرئان بىزگە نازىل بولدى»دېگەندە ھەزىرىتى ئەلىنىڭ «توغرا ئېيتىسەن، بىراق قۇرئاندىكى ئايەتلەرنىڭ خىلمۇ خىل مەنىلىرى بار. سەن بىر مەنىسىنى دېسەڭ ئۇلار باشقا بىر مەنىسىنى دەپ تۇرۇۋالىدۇ. بۇ سەۋەبتىن سەن ئۇلار بىلەن ئەڭ ياخشىسى سۈننەت ئارقىلىق مۇنازىرىلەشكىن،شۇنداق قىلساڭلار ئۇلار سۈننەتنى خالىغان يەرگە تارتالمايدۇ»دېگەن.