دىندارلىق نوقۇل ئېتىقادتىن ئىبارەتمۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنى ئەسكەرتىپ قويۇش زۆرۈركى، دىنى چۈشەنچە ۋە ھەرىكەتلەردە يۈزەكىلىك، ئاشقۇنلۇق، مۇتەئەسسىپلىك، شەكىلۋازلىق، بىر تەرەپلىملىك ۋە نادانلىقتىن كېلىپ چىققان جۈرئەتكارلىققا ئوخشاش ئىللەتلەرنى ھەل قىلىشتا ئىلىم تولىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەلۇم جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا،  ئىلىم ئىگىللەش ئىنساننى چارچىتىپ قويۇشى مۇمكىن، بىراق بۇ ئىنسانغا ئوخشىمىغان كۆز-قاراش ۋە چۈشەنچىلەرگە ئىلمىي تەمكىنلىك بىلەن مۇئامىلە قىلىشنى ئۆگىتىدۇ.
كۈنىمىزدە دىندارلار ۋە دىندارلىق توغرىسىدا زارلىنىش ۋە ئەيىبلەشلەرنى كۆپ ئۇچرىتىمىز، زارلىنىش ۋە ئەيىبلەشلەرنىڭ سەۋەبلىرىدىن بىرى ئەسلىدە يۈزەكى قاراشلار، ئالدىن ھۆكۈم چىقىرىۋېلىش، قېلىپلاشقان چۈشەنچە ئۇسۇللىرى ۋە شەخسىي خاھىشلارنىڭ توغرا ئىلىمنى ئاساس قىلغان ھەقىقەتلەرگە ئوخشاش چۈشىلىنىپ قالغانلىقتىن بولغان. بۇ چۈشىنىۋېلىش شەكلى ئىنساننىڭ ئىلىمنىڭ ئاز ۋە چەكلىك ئىكەنلىكىنى، نۇرغۇن نەرسىنى بىلمەيدىغانلىقىنى بىلمەسلىكىنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە ئىپادىلىنىدىغان نادانلىق، ئاشقۇنلۇق ۋە مۇتەئەسسىپلىكنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن ئىلىم بەزىدە ئىلىم ئۆگەتكۈچى تەرىپىدىن مەغرۇرلۇق ۋە تىجارەتنىڭ ۋاستىسى قىلىۋېلىنىشى مۇمكىن. لېكىن شۇنىسى ئېنىقكى، ئىنسان ئىلمى ئاشقانسېرى تېخىمۇ كەمتەر بولىدۇ، بولۇپمۇ مۇسۇلمان شۇنداق بولۇشى كېرەك. بىر مۇسۇلمان ئالىم، ئىلىم ئەھلى ياكى زىيالىنىڭ قەلب دۇنياسىدا كىبىر، چوڭچىلىققا ئوخشاش ئىللەتلەرگە ئورۇن بولماسلىق لازىم، ئەگەر بۇ ئىللەتلەر ئىلىم ئەھلىنىڭ قەلبىگە ماكانلاشسا دېمەككى بۇ يەردە ئەخلاقتىن سۆز ئاچقىلى بولمايدۇ.
دىندارلىقنىڭ ئەخلاقىي تەرىپىگە قارىساق تۇنجى بولۇپ ئەقلىمىزگە كىبىرلىك، يالغانچىلىق، تۆھمەت، غەيۋەت، ۋەدىسىگە تۇرماسلىق قاتارلىق ناچار ئىللەتلەردىن قۇتۇلۇپ ھەققىي مەنىدىكى دۇرۇسلۇق، كەمتەرلىك، كەچۈرۈمچان، سېخى قاتارلىق خىسلەتلەر كېلىدۇ. شەكسىزكى، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئەمەلىي ئەخلاقنىڭ بىر قىسمى خالاس، بىراق ئىسلامىي مەنىدە دىندارلىق ئۇقۇمىنى تېخىمۇ بېيتىدىغان باشقا خۇسۇسلارمۇ بار بولۇپ، بۇلار بولۇپمۇ مۇسۇلمان شەخس ۋە جەمئىيەتنىڭ ياخشىلىقى ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. مەسىلەن، ئادالەتلىك ۋە ھەققانىيەتچىل بولۇش، قانداق بولۇشتىن قەتئىينەزەر ئادالەتتە چىڭ تۇرۇش (نىسا: 128، مائىدە:8)، ئامانەتنى يەنى ۋەزىپە، ھوقۇق ۋە مەسئۇلىيەتنى ئەھلىگە تاپشۇرۇش (نىسا: 58)، بارلىق ئەھدىلەرگە رىئايە قىلىش، ۋەدىسىدە تۇرۇشقا ئوخشاش خۇسۇسلار (مائىدە-1، مۆمىنۇن: 8) ئەخلاقنى ئاساس قىلغان دىندارلىقنىڭ مۇھىم تەرەپلىرىدۇر.
قۇرئاندا بايان قىلىنغان بۇ بىر نەچچە خۇسۇسقىلا رىئايە قىلىنسا جەمئىيەتتە ساقلىنىۋاتقان بەزى ئەخلاقسىز قىلمىشلار مەلۇم دەرىجىدە تۈگىشى مۇمكىن ئىدى. بۇنىڭدىن سىرت، قۇرئاندا بايان قىلىنغىنىدەك باشقىلارغا ئەخلاقىي-پەزىلەتلىك بولۇشنى نەسىھەت قىلغاندا «ئۆزىنى» بۇنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇپ ھەرىكەت قىلىش (بەقەرە:44)، ئۆزىدە بولمىغان ئەخلاقىي-پەزىلەتنى ئۆزىدە باردەك كۆرسىتىشتىن ھۇزۇرلىنىش (ئال-ئىرام:188)، ھاياتىدا رىئال ئىپادىسى بولمىغان گۈزەللىكلەرنى كۆككە كۆتۈرۈپ سۆزلەشكە ئوخشاش ئىللەتلەر ئەخلاقسىزلىقنىڭ كونكرېت ئىپادىلىرى ھېسابلىنىدۇ.
ئۇنداقتا ئەخلاق دېگەن زادى نېمە؟ ئەخلاق ئىنساننىڭ ئاللاھ بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى بولۇپ مەيلى ئۆزى بىلەن، مەيلى ئۆزگىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى بولۇشقا تېگىشلىك سەۋىيەدە تەرتىپكە سالىدىغان قائىدە-پىرىنسىپلارنىڭ ئەمەلىي ھاياتتا كونكرېت ئىپادىلىنىشىنى كۆرسىتىدۇ. ئاللاھغا چىن ئىشىنىپ قۇرئاندا كۆرسىتىلگەن ئەخلاقىي پىرىنسپلار بويىچە ھەرىكەت قىلىش، قۇللۇق ۋەزىپىسىنى بەجاندىللىق بىلەن ئادا قىلىش كېرەك.
ئەخلاق يەنە تەبىئەتتىكى قۇرت-قوڭغۇزلارنىڭمۇ ھەق-ھوقۇقىنى قوغداشنى تەقەززا قىلىدۇ. مۇسۇلمان ئاللاھ، ئىنسان ۋە جەمئىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدىن سىرت، تەبىئەتتىكى باشقا جانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردىمۇ ئەخلاقىي ھەرىكەتلەرنى قىلىشقا مەجبۇر. شەكسىزكى، ئەخلاق نوقۇل ئىجتىمائىي ساھەگىلا مۇناسىۋەتلىك ئۇقۇم ئەمەس. ئەخلاقنى ئىجتىمائىي ساھەگىلا تاشلاپ قويۇپ ئۇنىڭ ۋىجدان بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈپ تاشلاشقا يەنە بولمايدۇ. شۇڭا بۇ يەردە «بىر كىشىگە ياخشلىق قىلغىنىڭدا خوشال بولغىن، يامان قىلغىنىڭدا قايغۇرغىن» (ئەھمەد بىن ھانبەل، مۇسنەد، 1.398)تەرىقىسىدىكى ھەدىسىنى ئەسلەپ ئۆتۈش كېرەك. دەرۋەقە، ۋىجدان بىلەن ئەخلاق ئارىسىدا زىچ مۇناسىۋەت بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
قىسقىسى، دىندارلىقتا ئىلىمگە ئوخشاش ئەخلاقمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ يەردە مۇھىم بولغىنى، جەمئىيەت ياكى قانۇنغا ئوخشاش تاشقى ئامىللارنىڭ بېسىمىدىن قورقۇلغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، ۋىجدانىي بېسىمنىڭ بۇيرۇقى بىلەن ھەرىكەت قىلىشتۇر. ئەخلاقتا مۇھىم بولغىنى سەممىيلىكتۇر. مۇسۇلمان ئىلىملىك بولۇش بىلەن بىرگە، ئەخلاقلىقمۇ بولۇشى شەرت. ئەخلاقىي تەرىپى سۇس بولغان ياكى بولمىغان دىندارلىق شەكلى ئەمەلىيەتتە دىنى ئىبادەتلەرنىڭ شەكلىگىلا بويسۇنۇش ۋە سەممىيەتسىزلىكتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس. ئوخشاشلا ئىلىمسىزلىكمۇ كۆپ ۋاقىتلاردا ئاشقۇنلۇق ۋە مۇتەئەسسىپلىككە سەۋەب بولىدۇ.