گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى پارادىگما ئۆزگىرىشى: بېقىندىلىق، سۈركىلىش ۋە ئۇنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئەھۋال پەقەت ئاپتوموبىل سانائىتىدەك مۇھىم بىر ساھە بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتى سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىدىكى مونوپول ئورنىنىمۇ سودا شېرىكلىرىگە بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. بېيجىڭنىڭ بۇ ساھەدىمۇ ئېكىسپورت چەكلىمىسى قارارىنى چىقىرىشى سەۋەبىدىن، گېرمانىيە شىركەت باشقۇرغۇچىلىرى بۇنىڭ ئاقىۋىتىدىن ئەندىشە قىلماقتا. سىمس كۆرسەتكەندەك، نادىر تۇپراق ئېلېمېنتلىرى دۇنيا مىقياسىدا تېپىلسىمۇ، خىتايلار ئون يىللاردىن بۇيان نۇرغۇن دۆلەتلەردىكى بايلىقلارنى كاپالەتكە ئىگە قىلىۋالغان بولۇپ، ھازىر بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكنى ئىشلىتەلەيدىغان ئەھۋالغا كەلدى[2]. بېرلىن ھالقىلىق تېخنىكىلار ۋە مۇھىم خام ئەشيالار ساھەسىدە مونوپول ئورنىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ، بېيجىڭنىڭ ئۆز كۈچىنى قوغداش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان مۇھىم بىر قورالى ئىكەنلىكىنىمۇ ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇر. ئېلان قىلىنغان يېڭى بەش يىللىق پىلانلاردىمۇ بۇ ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر مۇھىم رول ئوينايدۇ[1].
گېرمانىيە سىياسىتى ۋە شىركەتلىرىنىڭ بۇرنىنىڭ ئۇچىنى كۆرۈشى
گېرمانىيە ئىقتىسادىنىڭ بۈگۈنكى بۇ جىددى ئەھۋالغا چۈشۈپ قېلىشىغا ئاساسلىقى ئۆزى جاۋابكار. شىركەت باشقۇرغۇچىلىرى خىتايغا بولغان زور بېقىندىلىقىنىڭ بىر كۈنى ئۆزلىرىگە ئاپەت ئېلىپ كېلىدىغانلىقى ھەققىدىكى ئاگاھلاندۇرۇشلارغا يىللاردىن بۇيان پەرۋا قىلماي كەلگەن. ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ترامپ تۇنجى ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنى ھۇجۇم نىشانى قىلغان ئىدى، بۈگۈنكى ئەھۋالمۇ بۇنىڭ ھەقلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا. چۈنكى خىتاي خەلقئارالىق ئادىل ئويۇن قائىدىلىرىگە نۇرغۇن جەھەتتىن خىلاپلىق قىلماقتا. شۇ سەۋەبتىن، ئامېرىكانىڭ ئورنىغا خىتاينىڭ گېرمانىيەنىڭ ئەڭ مۇھىم سودا شېرىكىگە ئايلىنىشى يامان خەۋەردۇر. شەرقتىن كەلگەن مەھسۇلاتلار گېرمانىيە بازىرىنى بېسىپ كېتىۋاتقان بىر پەيتتە، گېرمانىيە ئېكىسپورتچىلىرىنىڭ خىتاي بازىرىغا كىرىشى بارغانسېرى قىيىنلاشماقتا، چۈنكى خىتاي ھازىر ماشىنا ۋە ئاپتوموبىلغا ئوخشاش مەھسۇلاتلارنى ئۆزى ئىشلەپچىقىرالايدىغان بولدى[2].
«Rheinische Post»  گېزىتىنىڭ مۇخبىرى ئانتىيې ھۆنىڭنىڭ (Antje Höning) باھاسىغا قارىغاندا[3]، قارىماققا بۇ ئۆزەك كىرىزىسى ئامېرىكا-خىتاي سودا تالاش-تارتىشىنىڭ بىر نۇقتىسى بولۇپ، گېرمانىيە ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچىلىرى بىگۇناھ قۇربانلارغا ئوخشايدۇ. ئەمما، يېقىندىن قارىغاندا، گېرمانىيە ئاپتوموبىل شىركەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭمۇ ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان مەسئۇلىيىتى بارلىقى ئېنىق. گېرمانىيە سانائىتى كوۋىد-19 يۇقۇمى مەزگىلىدە باشقىلارغا ھەددىدىن زىيادە بېقىنىپ قېلىشنىڭ نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن ئىدى. تەمىنلەش زەنجىرى ئۈزۈلۈپ قالغاندا، ئىشلەپچىقىرىش دەرھال قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەن ئىدى. ئۇ چاغلاردا خىتاينىڭ يۇقۇمنى قامال قىلىشى تۈپەيلىدىن، ھازىر بولسا خىتاينىڭ كۈچ ئويۇنلىرى تۈپەيلىدىن ئوخشاش ئەھۋال يۈز بەرمەكتە. ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىنىڭ پەقەت قىسقا مۇددەتلىك چىقىمغىلا ئەھمىيەت بېرىشى ئېنىقلا كالتە پەم بىر ھەرىكەتتۇر[3].
ئاپتوموبىل سانائىتى ئادەتتە رىقابەتنىڭ پايدىسىنى ماختاشتىن يانمايدىغان تۇرۇقلۇق، سېتىۋېلىش جەريانلىرىدا رىقابەتكە سەل قاراپ، ھازىر بۇنىڭ بەدىلىنى ئېغىر تۆلىمەكتە. ئاپتوموبىل سانائىتى ئاددىي ئۆزەكلەرنى، سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى بولسا مۇرەككەپ ئۆزەكلەرنى ئىشلىتىدۇ. سابىق ئىقتىساد مىنىستىرى روبېرت ھابېك (Robert Habeck) ئۆزەكلەرنىڭ مۇھىملىقىنى ئاللىقاچان ھېس قىلغان ئىدى، ئەمما بۇ يېشىللار پارتىيەسىدىن بولغان سىياسىيوننىڭ يۇقىرى ياردەم پۇلى بىلەن ئۆزەك ئىشلەپچىقارغۇچىلارنى جەلپ قىلىش ئۇرۇنۇشى مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشتى. مەسىلىنى پەقەت ياخشى مەبلەغ سېلىش مۇھىتى يارىتىش ۋە ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن، كەڭ دائىرىلىك تەمىنلەش زەنجىرى قۇرۇش ئارقىلىقلا ھەل قىلغىلى بولىدۇ. ئەكسىچە بولغاندا، خىتاي ياۋروپا بازىرىدا «توسقۇنسىز» بىر شەكىلدە ئالغا ئىلگىرىلەيدۇ[3].
گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىكلەر ۋە دىپلوماتىك تۇيۇقلار
خىتاي تەرەپ بىلەن سىياسىي زىيارەتلەرنى پىلانلاش ھەرگىزمۇ ئاسان بولۇپ باقمىدى. «Zeit Online» تورىنىڭ مۇخبىرى ئەلىس بوتا (Alice Bota) تەكىتلىگەندەك[4]، مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىنىڭ ئۆتكۈزۈلۈش-ئۆتكۈزۈلمەسلىكى ياكى مۇخبىرلارنىڭ سوئال سورىشىغا رۇخسەت قىلىنىش-قىلىنماسلىقىغا ئوخشاش ئەڭ ئاساسلىق مەسىلىلەر، دىپلوماتىك ئالاقىلەرنىڭ پىلانلاش باسقۇچىدا توختىماي قىيىنچىلىق تۇغدۇرماقتا. بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ دىپلوماتىك جەريانلاردا بايان ۋە ئۇچۇرغا ئېرىشىشنى تىزگىنلەشنى ئىنچىكىلىك بىلەن ئورۇنلاشتۇرىدىغانلىقىنى ئاشكارىلاپ، ئوچۇق-ئاشكارىلىق ۋە بىۋاسىتە ئالاقە قىلىشنى خالايدىغان ۋەكىللەر ئۆمىكى ئۈچۈن دائىم توسالغۇلارنى پەيدا قىلماقتا.
بۇ قىيىنچىلىق گېرمانىيە خىرىستىيان دېموكراتلار ئىتتىپاقى (CDU) دىن بولغان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى يوھان ۋادېفۇلنىڭ (Johann Wadephul) خىتايغا قىلىدىغان تۇنجى زىيارىتىنى پىلانلاش جەريانىدا روشەن گەۋدىلەندى. زىيارەتنى پىلانلاشتىكى قەدەملەر شۇنچىلىك مۇرەككەپ ۋە كۆپ ئىدىكى، ۋادېفۇل ئاخىرىدا يەكشەنبە كۈنى خىتايغا ئۇچۇشنىڭ ئورنىغا زىيارىتىنى كېچىكتۈرۈش قارارىنى ئالدى[4]. بۇ ئەڭ ئاخىرقى مىنۇتتىكى ئەمەلدىن قالدۇرۇش، پەقەت ماددىي-تېخنىكىلىق توسالغۇلارنىلا ئەمەس، بەلكى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى دىپلوماتىك ئالاقىلەردىكى كۈتۈش ۋە ھەرىكەت ئۇسلۇبلىرى ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر ماس كەلمەسلىكنىمۇ كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال ماھىيەتلىك بىر ئۆزگىرىش ئۈچۈن كېرەكلىك ئالدىنقى شەرتلەرنىڭ ھازىرلانمىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.