ئىسلام تارىخىدا نېمە ئۈچۈن ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى ئوتتۇرىغا چىقمىدى؟ (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ مىساللار ئەنئەنىۋى ئىسلامى ئىلىملەرنىڭ ئىسلام تارىخى بويىچە ھاكىمىيەتنى قانۇنلۇق قىلىپ كۆرسىتىش رولى ئوينىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ھالبۇكى، ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسى مۇھىم ئەسەرلەرنىڭ يېزىلىشىغا قارىماستىن تەرەققىي قىلالمىدى ۋە بۇ باسقۇچ ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسىنى بۆشۈكىدە بوغۇپ تاشلىدى. سىياسىي ساھەدە سېكۇلارلىشىش روياپقا چىقمىدى. دۇنيالىق ۋە ئاخىرەتلىك ھۆكۈمران كۈچلەر ئىسلام تارىخى بويىچە دائىم بىر سەپتە تۇرۇشتى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئىسلامى ئىلىملەردىن مۇستەقىل ھالدا سىياسەت ۋە ئەخلاق ئىلىملىرى ئوتتۇرىغا چىقمىدى. سىياسەت ۋە ئەخلاق، دىنى ئىلىملەرنىڭ، بولۇپمۇ فىقىھ ۋە كالامنىڭ كۆلەڭگىسى ئاستىدا قالدى. بۇ ئىلىملەر بولسا دائىم ھاكىمىيەتنىڭ ھوقۇق دائىرىسىنى چەكلەشتىن زىيادە ھاكىمىيەتنى يوللۇق قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈن پەتىۋا بېرىدىغان ئورگانلارنى رولىنى ئويناپ كەلدى.
ياۋروپادا سىياسەت ئىلىمنىڭ گۈللىنىشى ۋە ئىسلام چۈشەنچىسىگە كۆرسەتكەن تەسىرى
ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسى تارىخ بويى ئىزچىللىققا ئىگە بولالمىدى. لېكىن بۇ چۈشەنچە ئېقىمى ئىككى ئەسەرنىڭ ئەرەبچىدىن لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنىشى بىلەن رېنىسانسقا ۋە ياۋروپا سىياسەت چۈشەنچىسىگە ئىلھام مەنبەسى بولدى. بۇ ئەسەرلەر ئەندەلۇسلۇق ئىبن باجەنىڭ « ئەت – تەدبىرۇل – مۇتەۋاھھىد (The Solitary Being) » ناملىق كىتابى ۋە ئىبن تۇفەيلنىڭ « ھەيي ئىبن يەقزان » ناملىق ھېكايىسى ئىدى. ئىبن باجەنىڭ كىتابى فىرانسېسكو پېتراركا (Francessco Petrarca,1304 – 1374) تەرىپىدىن ئەسلى ئىسمى بىلەن، دى ۋىتا سولىتارىيا (De Vita Solitaria) ئىسمى لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنغانىدى. ئىككىنچى ئەسەر بولسا گىئوۋاننى بوككاككىئو (Giovanni Boccaccio, 1313-1375 ) تەرىپىدىن دېكامىرون (Decameron) ئىسمى بىلەن لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنغانىدى. پېتراركا ۋە بوككاككىئو رېنىسانسنىڭ باشلامچىلىرىدىن بولۇپ، بۇ كىتابلار بىرمۇ بىر ئۆز پېتى تەرجىمە قىلىنمىغانىدى. بولۇپمۇ بوككاككىئونىڭ كىتابى غەم – قايغۇدىن خالىي ھالدا ئۆزى خالىغانچە ياشاشنى ئارزۇ قىلغان يەتتە ئايال ۋە ئۈچ ئەر ئېيتىپ بەرگەن يۈز ھېكايىدىن تەركىب تاپقانىدى. بوككاككىئو ھېكايىگە شەھۋانى مەزمۇنلارنى ئىلاۋە قىلدى. لېكىن ھېكايىلەردىكى ئاساسىي مەزمۇن ھەيي ھېكايىسى بىلەن ئوخشاش ئىدى. ھەر ئىككى كىتابتا شەخس ئارقىلىق بېسىم ۋە زۇلۇمنىڭ ئاغدۇرۇپ تاشلىنىشىنى، ھېچقانداق ئىغۋاگەرچىلىك بولمىغان بىر تۇرمۇشنى باشتىن ئۆتكۈزۈشنى، يەنى « ئادەملىشىش » نى مەركىزى ئىدىيە قىلغانىدى.
ئىبن باجە ۋە ئىبىن تۇفەيلنىڭ كىتابلىرىدا « ئادەملىشىش (مۇتەۋاھھىد) » ، ھۆكۈمران كۈچنىڭ بېسىمىدىن قۇتۇلۇش، ئۆزىگە يېتەرلىك بولۇش، باشقىلارغا موھتاج بولماستىن ياشاش، ياردەم ئالغۇچى ئەمەس ياردەم بەرگۈچى بىر ئىنسان بولۇش مەنىسىنى بىلدۈرەتتى. يىغىنچاقلىغاندا ئادەملىشىش، ھاياتىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان شەرت – شارائىتلارغا ئىگە بولۇش ئىدى. بۇ چۈشەنچە پېتراركا ۋە بوككاككىئونىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ ئۆز پېتى ئەكس ئەتتۈرۈلدى ۋە رېنىسانسقا ئىلھام بۇلىقى بولدى. ياۋروپادا سىياسەت ئىلىمى ئادەملىشىش ۋە سېكۇلارلىشىش ئۇلى ئۈستىگە بەرپا قىلىندى ۋە ياۋروپا سىياسەت تارىخىنىڭ خاتىرىسى، ئاساسلىق ئىدېئولوگىيەسى بولدى. لېكىن بۇ ئادەملىشىش ۋە سېكۇلارلىشىش ھەر دائىم دىندىن يىراق بولۇشنى ئىپادىلىمەيتتى. شوتلاندىيە ئەنئەنىسىدە بۇلار دىنى ۋە سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ بويۇنتۇرۇقىدىن قۇتۇلۇش مەنىسىنى بىلدۈرەتتى.
پېتراركانىڭ ئەسىرىدىن كېيىن ياۋروپادا ئەخلاق ۋە سىياسەت ھەققىدە يۈزلەرچە كىتاب يېزىلدى. مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسەت مىراسى ياۋروپادا ئۆزىگە خاس شەكىلگە كىرىپ، ئۆزگىچە ھالغا كەلدى، پەرقلىق يۆنىلىشكە قاراپ ئىلگىرىلىدى ۋە ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بىلىم بولۇپ ئوتتۇرىغا چىقتى. كۈنىمىزدە ياۋروپا مەركەزلىك سىياسەت كۈلتۈرى پۈتۈن دۇنيانىڭ ئىلھام بۇلىقىدۇر.
مۇسۇلمان دۇنيادا مۇستەملىكە دەۋرى ۋە سىياسەتكە موھتاج بولۇش
مۇسۇلمان دۇنيادا 19 – ئەسىرگىچە كۈچلۈك ھاكىمىيەتلەر مەۋجۇت بولۇپ كەلدى. بۇ ۋەزىيەت سىياسەتنىڭ مۇستەقىل بىلىم بولۇپ شەكىللىنىشىگە توسالغۇ بولۇپ كەلدى. كۈچلۈك ھاكىمىيەتلەر ئەپ ئۆتەلمەسلىك ۋە توقۇنۇشلارنىڭ جەمئىيەتتە مالىمانچىلىق پەيدا قىلىشىنى ئىلكىدىكى كۈچ بىلەن توساپ كەلگەنىدى.
19 – ئەسىرگە كەلگەندە مۇسۇلمان دۇنيادىكى ھۆكۈمران كۈچلەر ئاجىزلىشىپ كۈچىنى يوقۇتۇشقا باشلىدى. ياۋروپانىڭ كۈچلۈك دۆلەتلىرى مۇسۇلمان ئەللەرنى مۇستەملىكە قىلىشقا باشلىدى. ھىندىستاننى بىر ئىنگلىز رەخت شىركىتىنىڭ باشقۇرۇشقا باشلىشى، مۇسۇلمانلارنىڭ مىڭ ئىككى يۈز يىللىق سەلتەنەتلىك دەۋرىنىڭ زاۋال تاپقانلىقىنىڭ ئىپادىسى ئىدى. مۇسۇلمان دۇنيا بۇ ۋەزىيەتكە قارىتا نېمە قىلىشىنى بىلەلمەي قالدى. ھەر دەۋردە پەرقلىق ئىنكاسلار ئوتتۇرىغا چىقتى. 19 – ئەسىردە بۇ ئىنكاس ئاساسەن دېگۈدەك « ئەسلىگە قايتىش » ۋە « قۇتقۇزغۇچى مەدەتكارلىق » شەكلىدە بولدى. ھىندىستانلىق جامالىدىن ئافغانى (1897 – 1938) « ئەسلىگە قايتىش » تېئولوگىيەسىنىڭ بەرپا قىلغۇچىسى بولدى. ئۇنىڭغا مۇھەممەد ئابدۇھ (1849 – 1905)، مۇسا جارۇللاھ بىگىيېۋ (1875 – 1945)گە ئوخشاش ئىسلام مودېرنىستلىرى ۋارىسلىق قىلدى.