مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇھەممەد ئاتاۋۇللا
يېقىنقى بىر قانچە يىلدىن بۇيان، خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بارغان ۋەھشىيانە زۇلۇم-سىتەملىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز داۋام قىلىشى ۋە يۇقىرى ئۆرلىشىگە ئەگىشىپ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىمۇ جانلىنىشقا باشلىدى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ چىدىغۇسىز بېسىملىرىغا داۋاملىق سۈكۈت قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى يوقلۇقىنى تونۇپ يەتكەن نۇرغۇن كىشىلەر تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە دەۋا سېپىگە قوشۇلۇپ، زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى كۈرەشكە ئاتلاندى. چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ كۈرەش سەپلىرىگە ئاكتىپ قېتىلىشى يىللاردىن بۇيانقى خىتاي ئىشغالىيىتىگە قارشى پاسسىپ ھالەتنى ئۆزگەرتىشكە باشلىدى. بۇ ماقالىدە، مۇشۇ مەزگىلدە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەندىكى زۇلۇم ۋە قەتلىئامغا قايتۇرغان ئىنكاسلىرى، قارشىلىق ھەرىكەتلىرى، ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەر ۋە قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلار مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: خىتاي ھۆكۈمىتى، شەرقىي تۈركىستان، ئىرقىي قىرغىنچىلىق، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ۋە قارشىلىق ھەرىكەتلىرى.
خىتاي مۇستەملىكىچى ھۆكۈمىتىنىڭ 2014- يىلى مايدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قۇيۇۋاتقان «قاتتىق زەربە بېرىش »[1] نامىدىكى بىر قاتار باستۇرۇش سىياسەتلىرى 2017- يىلىنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە يۇقىرى پەللىگە چىقتى. بولۇپمۇ، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ 2017- يىلى مايدىن بۇيان، كەڭ كۆلەمدە يېغىۋېلىش لاگېرلىرىنى قۇرۇپ، مىليونلارچە خەلقىمىزنى تۇتۇپ سولىشى ئاللىقاچان ئىنسانلارنىڭ قوبۇل قىلىش چېكىدىن ھالقىپ، خەلقئارا قانۇن بويىچە، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەرىجىسىگە بېرىپ يەتتى[2].
خىتاي ئىشغالچىلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر قاتارلىق ئەسلىي مىللەتلەرنى تەلتۆكۈس يوقىتىپ، «ئەبەدىي ئەمىنلىكنى» قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن يولغا قۇيۇۋاتقان بۇ بىر قاتار ۋەھشىي «تەدبىرلىرى» شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى ئېغىر بەدەل تۆلەتكۈزدى. بۇ «تەدبىرلەر» نوقۇل ۋەتەندىكى كىشىلەرنىلا ئەمەس، بەلكى چەتئەلدىكى مۇھاجىرلارنىمۇ ئېغىر قىيىنچىلىققا ئۇچراتتى. نەتىجىدە، شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئېغىر كۈلپەتكە دۇچار بولدى. چەتئەلدىكى مۇھاجىرلار يېڭى خىرىسلارغا دۇچ كەلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىدا يېڭى يۈزلىنىشلەرمۇ مەيدانغا كېلىشكە باشلىدى.
ۋەزىيەتتىكى بۇ خىل تىراگېدىيەلىك ئۆزگىرىش باشتا مۇھاجىرەتتىكى كۆپلىگەن كىشىلەرنى گاڭگىرىتىپ قويدى. بولۇپمۇ، ئوقۇش، تىجارەت، ساياھەت ۋە ھەج مەقسىتىدە چەتئەلگە چىققان كىشىلەر نېمە قىلارىنى بىلەلمىدى. ۋەتەنگە قايتىش يولى توسۇلغان، ۋەتەن بىلەن ئالاقىسى ئۈزۈلگەن ۋە ئائىلىسىدىكىلەر تۇتۇپ كېتىلگەن نۇرغۇن كىشىلەر ئېتىراز بىلدۈرۈش بىلەن سۈكۈت قىلىش ئارىسىدا قىيىن تاللاشقا دۇچ كەلدى. ئۇلار چەتئەلدىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە قاتنىشىپ، خىتاي ئىشغالچى ھاكىمىيىتىگە نارازىلىق بىلدۈرۈش ياكى داۋاملىق سۈكۈت قىلىپ ۋەزىيەتنىڭ تەرەققىياتىنى كۆزىتىش ئارىسىدا دېلىغۇل بولدى. ۋەتەندىن كېلىۋاتقان شۇم خەۋەرلەرنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ ئۇلاردىكى پىسخىك بېسىم ۋە ۋىجدان ئازابىمۇ ئېشىۋاتاتتى. بارا-بارا نۇرغۇن كىشىلەر ئاچچىق تاللاشقا دۇچ كەلدى. ھالبۇكى، ئۇلار بۇ خىل تاللاشقا تەييار ئەمەس ئىدى.
يېقىنقى بىر قانچە يىلدىن بۇيان، بولۇپمۇ 2017- يىلى مايدىن بۇيان، خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ ۋەتىنىمىزدە ئېلىپ بارغان ۋەھشىيانە زۇلۇم-سىتەملىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز داۋام قىلىشى ۋە يۇقىرى ئۆرلىشىگە ئەگىشىپ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىمۇ جانلىنىشقا باشلىدى. ۋەتەنگە قايتىشتىن ئۈمىدىنى ئۈزگەن ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ چىدىغۇسىز بېسىملىرىغا داۋاملىق سۈكۈت قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى يوقلۇقىنى تونۇپ يەتكەن نۇرغۇن كىشىلەر تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە دەۋا سېپىگە قوشۇلۇپ، زالىم خىتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى كۈرەشكە ئاتلاندى. بۇ كۆرەشلەر داۋامىدا، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا كەڭ كۆلەملىك نامايىش پائالىيەتلىرى ۋە ھەر تۈرلۈك قارشىلىق ھەرىكەتلىرى ئېلىپ بېرىلدى. ئۆتكەنكى مەزگىللەرگە سېلىشتۇرغاندا، بۇ مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرى، مەيلى كۆلەم جەھەتتىن بولسۇن ياكى شەكىل جەھەتتىن بولسۇن، چەتئەلدىكى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىدا يۇقىرى پەللە ياراتتى.
چەتئەلدىكى ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ كۈرەش سەپلىرىگە ئاكتىپ قېتىلىشى يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى خىتاي ئىشغالىيىتىگە قارشى پاسسىپ ھالەتنى ئۆزگەرتىشكە باشلىدى. بىر تەرەپتىن خىتاي دائىرىلىرىنىڭ توختاۋسىز داۋام قىلىۋاتقان زۇلۇم سىياسەتلىرى؛ يەنە بىر تەرەپتىن ئۇيغۇر جامائەت پىكىرىنىڭ كۈچلۈك بېسىمى چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنى ئىچكى تالاش-تارتىشنى قۇيۇپ، بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا ۋە ئەمەلىي پائالىيىتى ئارقىلىق خەلققە جاۋاب بېرىشكە قىستىدى. نەتىجىدە، ھەم مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ قوللىشى؛ ھەم ئۇيغۇر جامائەت پىكىرىنىڭ بېسىمى ئاستىدا، چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىدىمۇ زور دەرىجىدە پائالىيەتچانلىق مەيدانغا كەلدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئاز بولمىغان مەسىلىلەرمۇ ئوتتۇرىغا چىقتى.
بۇ ماقالىدە، مۇشۇ مەزگىلدە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەندىكى زۇلۇم ۋە قەتلىئامغا قايتۇرغان ئىنكاسلىرى، قارشىلىق ھەرىكەتلىرى، ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەر ۋە قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلار مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ دائىرىدە، ئالدى بىلەن مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ زۇلۇمغا تۇتقان مۇئامىلىسىگە قاراپ چىقىلىدۇ. ئاندىن، قارشىلىق ھەرىكەتلىرى شەكىل، سۈپەت، ئۈنۈم ۋە تەسىر نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلىنىدۇ. ئارقىدىن، ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا قۇيۇلۇپ، قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلار تەۋسىيە قىلىنىدۇ. ئاخىرىدا، بۇ مەزگىلدىكى پائالىيەتلەر ئومۇمىي جەھەتتىن باھالىنىپ يەكۈنلىنىدۇ.