مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىملىكنى قايتىدىن ئېنىقلاش جەريانى مۇستەملىكە ئاستىدىكى پۇقرالارنىڭ ئۆزى ھەققىدىكى تارىخ،ئەسلىمە ۋە بىلىملىرىنىڭ سىستېمىلىق تارتىۋېلىنىشى بىلەن باشلىنىدۇ. مىشېل فۇكونىڭ «ھوقۇق-بىلىم» (ھوقۇق-بىلىم) مۇناسىۋىتى ئانالىزىنى ئاساس قىلغاندا، مۇستەملىكىچى كۈچ «نېمىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى» بەلگىلەش مونوپوللۇقىنى قولغا ئېلىۋېلىپ، مۇستەملىكە ئاستىدىكى پۇقرالارنىڭ ئۆز تارىخى، مەدەنىيىتى، تىلى ۋە ئەنئەنىلىرى ھەققىدىكى بىلىملىرىنى «ئىناۋەتسىز،» «قالاق» ياكى «خاتا» دەپ كودلايدۇ. مەسىلەن، مۇستەملىكىچىلىكتىن بۇرۇنقى دەۋردە ئۆز ئادالەت سىستېمىسىغا، مائارىپ ئاپپاراتلىرىغا ۋە بىلىم ئىشلەپچىقىرىش مېخانىزملىرىغا ئىگە بولغان بىر جەمئىيەت، مۇستەملىكىچىنىڭ قول سېلىشىدىن كېيىن بۇ سىستېمىلارنىڭ «قانۇن ئەمەس،» «مائارىپ ئەمەس» ۋە «ئىلىم-پەن ئەمەس» ئىكەنلىكىنى ئۆگىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۆز ئۆتمۈشىگە ۋە ھازىرقى مەۋجۇتلۇقىغا مۇستەملىكىچىنىڭ كۆزى بىلەن قاراشقا باشلايدۇ. بۇ جەرياننى گايرى چاكرىۋورتى سپىۋاكنىڭ «ئېپىستېمىك زوراۋانلىق» (بىلىش  زوراۋانلىقى) ئۇقۇمى بىلەنمۇ چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ. ئېپىستېمىك زوراۋانلىق، مەلۇم بىر بىلىم سىستېمىسى ۋە دۇنيا قارىشىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورۇنغا قويۇلۇپ، باشقا تاللاش بىلىم سىستېمىلىرىنىڭ سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلىشى ياكى چەتكە قېقىلىشىدۇر. مۇستەملىكىچى كۈچ ئۆزىنىڭ بىلىم ئىشلەپچىقىرىش شەكىللىرىنى ئۇنىۋېرسال ۋە ئوبيېكتىپ تەرزدە سۇنىدۇ ۋە شۈمۈرۈلگەن كىشىنىڭ بىلىم سىستېمىلىرىنى سۇبيېكتىپ، يەرلىك ۋە  ئۇنىۋېرسال قىممىتى بولمىغان نەرسىلەر سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرىدۇ. بۇ پەقەت زىيالىيلار ئارىسىدىكى بىر ھۆكۈمرانلىق (زومىگەرلىك)لا ئەمەس،  شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئونتولوگىيەلىك بىر زوراۋانلىقتۇر، چۈنكى ئۇ مۇستەملىكە قىلىنغان پۇقرالارنى  ئۆز دۇنياسىنى چۈشىنىش ۋە چۈشەندۈرۈش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قالدۇرىدۇ.
ئونتولوگىيەلىك قايتا قۇرۇپ چىقىش جەريانىنىڭ ھالقىلىق بىر ئۆلچىمى، مۇستەملىكە قىلىنغان خەلقنىڭ زامان چۈشەنچىسىنىڭ (ۋاقىت ئېڭىنىڭ) ئۆزگەرتىلىشىدۇر. يوھاننېس فابياننىڭ «ئاللوخرونىزم» (باشقا زامانلىق) ئۇقۇمى بۇ دىنامىكىغا  ماس كېلىدۇ: مۇستەملىكىچىلەرنىڭ بايانلىرىدا مۇستەملىكە قىلىنغان خەلقنىڭ «ئۆتمۈشتە ياشايدىغان،» «تېخى زامانىۋىلاشمىغان» ياكى «تەرەققىيات سىزىقىنىڭ ئارقىسىدا قالغان» مەۋجۇتلۇقلار سۈپىتىدە تەرىپلىنىلىدۇ. بۇ چاغداشلىقنى رەت قىلىش (ئوخشاش بىر زاماندا ياشايدىغانلىقىنى ئىنكار قىلىش)، مۇستەملىكە قىلىنغان خەلق بىلەن مۇستەملىكىچىنىڭ ئوخشاش بىر تارىخىي زاماندا، ئوخشاش بىر زامانىۋىلىق ئىچىدە مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. مۇستەملىكىچى «زامانىۋى» ۋاقىتتا ياشىسا، مۇستەملىكە قىلىنغان خەلق«ئەنئەنىۋى،» «ئىپتىدائىي» ياكى «فېئودال» بىر زاماندا قاپسىلىپ قالغان ھالەتتە تەسۋىرلىنىدۇ. بۇ تەسۋىر مۇستەملىكىچىنىڭ مۇستەملىكە قىلىنغۇچىلارغا ئارىلىشىشىنى مۇقەررەر بىر «تەرەققىيات» لايىھەسى سۈپىتىدە قانۇنىيلاشتۇرىدۇ: مۇستەملىكە قىلىنغان خەلق پەقەت مۇستەملىكىچىنىڭ يېتەكچىلىكىدىلا «چاغداش» بولالايدۇ. كىملىككە يېڭىدىن ئېنىقلىما بېرىش   شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا  مۇستەملىكە قىلىنغان خەلقنىڭ ماكان ۋە يەر تۇيغۇسىنىڭ ئۆزگەرتىلىشىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئېدۋارد سەئىد «شەرقشۇناسلىق» (ئورىيېنتالىزىم) ئانالىزىدا كۆرسىتىپ بەرگىنىدەك، مۇستەملىكە قىلىنغۇچى جۇغراپىيەلەر «بايقىلىشنى كۈتۈۋاتقان،» «بوش» ياكى «ئۈنۈملۈك ئىشلىتىلمىگەن» ساھەلەر سۈپىتىدە تەرىپلىنىلىدۇ. يەرلىك خەلقنىڭ بۇ تۇپراقلار بىلەن قۇرغان تارىخىي، مەدەنىيەت ۋە مەنىۋى مۇناسىۋەتلىرى كۆرۈنمەيدىغان ھالغا كەلتۈرۈلىدۇ ياكى «ئىپتىدائىي » دەپ مەنسىتمەسلىككە ئۇچرايدۇ. شەرقىي تۈركىستان مىسالىدا كۆرۈلگىنىدەك، بىر رايوننىڭ ئىسمىنىڭ ئۆزگەرتىلىشىمۇ (خىتايچە قويۇلغان ئىسىمى«شىنجاڭ» – يېڭى چېگرا ) ماكان كىملىكىنىڭ قانداق قايتىدىن شەكىللەندۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ رايون ئەمدى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇيغۇرچە ئىسىمدىكى ئانا ۋەتىنى ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ يېڭىدىن بېسىۋالغان بىر «چېگرا رايونى» دەپ ئېنىقلىنىدۇ.