«ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نىڭ ئۈچ يىلدىن كېيىنكى تەسىرىنى باھالاش (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ ئۈنۈمىنى بېكىتىش ئۈچۈن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئۇيغۇر خەلقى بىلەن بىخەتەر ھالدا سۆزلىشىش مۇمكىن بولمىسىمۇ، ئەزالىرى پىكىرلىرىنى نىسبەتەن ئەركىن ئىپادىلىيەلەيدىغان كەڭ ئۇيغۇر دىياسپوراسىدىن ئۆگىنىش پۇرسەتلىرى بار. دىئاسپورادىكى نۇرغۇن ئۇيغۇرلار ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى ئۈچۈن مىننەتدارلىقىنى ئىپادىلىگەن. ئۇيغۇر ھوقۇقلىرى گۇرۇپپىلىرى رايوندىن مەنبە ئېلىشنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ باستۇرۇش سىستېمىسىنى قانۇنلاشتۇرىدىغانلىقىنى ۋە داۋاملىشىشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئۇيغۇر دىياسپوراسىدىكى تەشەببۇسچىلار رايوندا ئىشلەپچىقىرىلغان ماللارنىڭ ئىمپورتىغا خەلقئارالىق چەكلىمە قويۇش چاقىرىقىدا بىرلىككە كەلگەن. ئىمپورت چەكلىمىلىرى بېسىمغا دەرھال بىر چارە بولمىسىمۇ، ئۇيغۇر جەمئىيىتى گۇرۇپپىلىرى دۆلەت قوللىغان مەجبۇرىي ئەمگەكنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ ھۆكۈمەت ئۈچۈن تېخىمۇ ئاز پايدىلىق ھالغا كەلتۈرۈلۈشى ۋە ئۇيغۇر ئىشچىلىرىگە كەلگۈسىدە ئادىل مۇئامىلە قىلىنىدىغانلىقىغا دائىر ھەرقانداق بىر ئۈمىد ئۈچۈن بىۋاسىتە ۋە ئۈنۈملۈك بىر قورالنىڭ زۆرۈر ئىكەنلىكى تەلىپىدە كەسكىن.
نەتىجىدە، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ ئۇيغۇر نوپۇسىغا بىۋاسىتە زىيان يەتكۈزگەنلىكى، پايدا ئېلىپ كەلگەنلىكى ياكى تەسىر قىلمىغانلىقى يۆنىلىشىدىكى كەسكىن ئىددىئالارغا ئىنتايىن گۇمان بىلەن يېقىنلىشىش كېرەك. ئۆلچىگىلى بولىدىغان نەرسە دۆلەت ۋە شىركەتلەرنىڭ ئۇيغۇر خەلقىگە قىلغان مۇئامىلىسىدىكى ئۆزگىرىشلەردۇر ۋە بېسىمنىڭ ئىجابىي بىر تەسىر ياراتقانلىقىغا دائىر بەزى ئىشارەتلەر بار.
ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ ئۇيغۇر ۋە خىتايدىكى باشقا ئاز سانلىق ئىشچىلارغا بولغان — ۋە تېخىمۇ كەڭ مەنىدىكى سىياسەت مۇھىتىغا بولغان — تولۇق تەسىرىنىڭ چۈشىنىلىشىگە بىر ئاز ۋاقىت كېتىدۇ ۋە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنىنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھاياتىغا بولغان تەسىرلىرىنى باشقا تىرىشچانلىقلارنىڭ تەسىرلىرىدىن ئايرىش ھەر ۋاقىت قىيىن بولىدۇ. ئەمما بۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكىلىق ئىستېمالچىلارنىڭ ۋە شىركەتلەرنىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خەلقىگە يۈرگۈزۈلگەن بېسىمنى داۋاملاشتۇرىدىغان ماللارنى ساتمىغانلىقىدىن ياكى سېتىۋالمىغانلىقىدىن ۋە ھۆكۈمەتلىرىنىڭ خىتاينى ئۇيغۇر خەلقىگە قىلغان مۇئامىلىسىنى ئۆزگەرتىشكە قايىل قىلىش ئۈچۈن قولىدىكى ئىقتىسادىي پىشاڭلارنى ئىشلەتكەنلىكىدىن تېخىمۇ خاتىرجەم بولالىشى كىچىك بىر ئىش ئەمەس.
يولغا قويۇش، تەسىر ۋە باھالاشتىكى قىيىنچىلىقلار
«ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» دۆلەتنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتىنى نىشان قىلغان بولۇپ، بۇ خىل سىياسەتنى ئايرىم كارخانىلارنىڭ ئارىلىشىشى، يەرلىكتىكى ئىشچى-خىزمەتچىلەر ھوقۇقىنى تەشەببۇس قىلىش، ئىشچىلارغا تۆلەم تۆلەش ياكى خەلقئارالىق سورۇنلاردا ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىغا مۇراجىئەت قىلىشتەك سىناقتىن ئۆتكەن ئۇسۇللار ئارقىلىق ھەل قىلغىلى بولمايدۇ. «خەلقئارا قۇللۇققا قارشى تۇرۇش تەشكىلاتى» يۈزلىگەن پۇقرالار جەمئىيىتى تەشكىلاتلىرى ۋە باشقىلار كۈچلۈك تەكىتلىگىنىدەك، بۇ قوراللارنىڭ دۆلەتنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتىنى ھەل قىلىشتا ئۈنۈمى بولمىغانلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا، خىتايدىكى بۇ خىل پىروگراممىلارغا چېتىشلىق گەۋدىلەرنى تولۇق ۋە دەرھال چەتكە قېقىش بىردىنبىر مۇۋاپىق چارىدۇر.
تەشەببۇسچىلار شىركەتلەرنى توغرا يۆنىلىشكە يېتەكلەشتە تايانغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يېتەكچى پىرىنسىپلىرى ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتىنىڭ كۆرسەتمىلىرىگە ئوخشاش ئىختىيارىي رامكىلارنىڭ تەسىرى يەنىلا چەكلىك بولدى. نۇرغۇن يىللاردىن بۇيان نۇرغۇن شىركەتلەرنىڭ «مەجبۇرىي ئەمگەككە نۆل يول قويۇش» سىياسىتى بار بولسىمۇ، لېكىن بۇ شىركەتلەرنىڭ نۇرغۇن تەمىنات زەنجىرلىرى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا گۇرۇپپىلارغا چېتىشلىق مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ كەلدى.
بۇ سەۋەبتىن، ئامېرىكا قانۇن ۋە ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەتلىك رولى ئارقىلىق ئۆزىدىكى پىشاڭدىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشىنى ياخشىلاش ياكى ھېچ بولمىغاندا ئۇلارنىڭ زۇلۇمىغا شېرىك بولۇشنى رەت قىلىش ئۈچۈن، كەڭ كۆلەمدە بۇ رايوندىن چېكىنىپ چىقىشقا مەجبۇرلىماقتا. ئەمما، «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» بەرگەن ھوقۇقلارغا قارىماي، قانۇننىڭ ئەڭ زور يوشۇرۇن كۈچىنى جارى قىلدۇرۇشتا قىيىنچىلىقلار يەنىلا مەۋجۇت.
سىياسىي ئىرادە «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نىڭ ئۈنۈمىنى داۋاملاشتۇرۇشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. ترامپ ھۆكۈمىتى يانۋاردا قايتا ۋەزىپىگە ئولتۇرغاندىن بۇيان، بىز تېخى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نى ئۈنۈملۈك قوللىنىشقا بولغان ۋەدىنى كۆرمىدۇق. تىزىملىككە ھېچقانداق يېڭى گەۋدە قوشۇلمىدى، ئامېرىكا تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسىنىڭ تۇتۇپ قېلىشلىرىمۇ ئازايدى. قانۇن ئۈنۈملۈك ئىجرا قىلىنمىسا، ئىمپورت قىلغۇچىلار ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ئىشلەپچىقىرىلغان سۈنئىي ئەرزان ماللارنى سېتىۋېلىشتىن قانۇنغا رىئايە قىلىشنىڭ بەدىلى تېخىمۇ كۆپ، دەپ ھۆكۈم قىلىشى مۇمكىن. تىزىملىككە قوشۇشقا تېگىشلىك يەنە يۈزلىگەن شىركەت بار. ئامېرىكا چېگراسىدىن كىرىۋاتقان كەڭ دائىرىلىك تاۋارلارنىڭ پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ئىشلەپچىقىرىلغان بولۇش خەۋپى يۇقىرى بولۇپ، بۇلارنى ئامېرىكا تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى توختىتىشى كېرەك. «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»غا ئوخشاش كۈچلۈك ۋە ئۈنۈملۈك جازا تەدبىرلىرى ئاز. ترامپ ھۆكۈمىتى بۇ قورالنى ئىشلىتىپ، ئادالەتسىز سودا قىلمىشلىرىنى جازالاپ، قانۇنسىز يۆتكەپ توشۇشنى توسۇشى كېرەك.