نېرۋىنىڭ قورالغا ئايلاندۇرۇلۇشى: ھەربىي ساھەنىڭ نېرۋا تېخنولوگىيەسى ساھەسىدىكى ئىنسانىيەتنىڭ چەك-چېگرالىرىنى خىرەلەشتۈرۈۋاتقان قەدەملىرى ھەققىدە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىنىڭ ئەڭ جانلىق قىسىملىرىنىڭ بىرى، نېرۋا تېخنولوگىيەسىنىڭ كونكرېت ھەربىي قوللىنىشچانلىقىنى ۋە بۇ قوللىنىشلارنىڭ «ئىنسان بولۇش» ئۇقۇمى ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى مۇزاكىرە قىلغان بۆلىكىدۇر. پاندا خانىم ئەسكەرلەرنىڭ يېرىم ئاپتوماتىك ماشىنا ئادەملەر بىلەن بىلىش جەھەتتىن بىر گەۋدىلەشتۈرۈلەلەيدىغانلىقى، «نېرۋا دانچىلىرى» (neurograins) دەپ ئاتالغان تۇز دانچىسى چوڭلۇقىدىكى مىكرو ئۆزەكلەرنىڭ نېرۋولوگىيەلىك پائالىيەتنى خاتىرىلەپ ۋە قايتا يازالايدىغانلىقى، قورقۇش تۇيغۇسىنىڭ دورا-دەرمەك ئارقىلىق يوقىتىلىشى مۇمكىن بولغان بىر قاباھەتلىك مەنزىرىنى سىزىپ بېرىدۇ. بۇ تېخنولوگىيەلەر جەڭچىنى بىيولوگىيەلىك چەكلىمىلەردىن خالىي، تېخىمۇ ئۈنۈملۈك، تېخىمۇ ئاز خاتالىشىدىغان ۋە تېخىمۇ ئاز «ئىنسانىي» بولغان بىر ئۇرۇش ماشىنىسىغا ئايلاندۇرۇشنى ۋەدە قىلماقتا. باش سۆڭىكى ھالقىغان توغرا توك غىدىقلاش ئۇسۇلى (tDCS) ۋە باش سۆڭىكى ھالقىغان ماگنىتلىق غىدىقلاش ئۇسۇلى (TMS) قاتارلىق قول تەككۈزمەيدىغان ئۇسۇللار ئارقىلىقمۇ ھەربىي خادىملارنىڭ دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈش ئىقتىدارىنىڭ ئاشۇرۇلۇشى، بۇ يۆنىلىشتە بېسىلغان تۇنجى قەدەملەردۇر. ئەمما ئاپتور بۇ ئۇسۇللارنىڭمۇ نامەلۇم  قوشۇمچە تەسىرلىرىنىڭ بارلىقىغا، سىگناللارنىڭ مېڭىدە كۆزلەنمىگەن رايونلارغا تارقىلىپ كېتىشى مۇمكىنلىكى قاتارلىق ئېنىقسىزلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىغا دىققەت ئاغدۇرىدۇ.
ئانالىزنىڭ مەركىزىي نۇقتىسى بولسا، بولۇپمۇ قوش يۆنىلىشلىك مېڭە-كومپيۇتېر ئارايۈزى (BCIs – Brain-Computer Interfaces) دۇر. بۇ ئارايۈزلەر پەقەت مېڭىدىن سىگنال قوبۇل قىلىپ بىر تەرەپ قىلىپلا قالماي، يەنە بىۋاسىتە مېڭىگە بۇيرۇق يەتكۈزەلەيدۇ. «نېۋرالىنك» (Neuralink) قاتارلىق خەلق ئىشلىرى تۈرلىرىنىڭ ئوي-خىيال كۈچى بىلەن ئۈسكۈنىلەرنى كونترول قىلىش ئىقتىدارى، ھەربىي ساھەدە ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرىنىڭ (İHA) كونترول قىلىنىشىدىن تارتىپ، قىسىملار ئارا سىمسىز ئالاقىگىچە بولغان  يوشۇرۇن كۈچلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بىراق پاندا خانىم بۇ يوشۇرۇن كۈچنىڭ قاراڭغۇ تەرىپىنىمۇ كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىدۇ: بۇ ئارايۈزلەر بىر ئەسكەرنىڭ ئوي-خىياللىرىنى، ھېس-تۇيغۇلىرىنى ۋە كەيپىياتىنى پەقەت ئوقۇپلا قالماي، بەلكى يەنە ئۇلارنى ئۆزگەرتەلەيدىغان ئالگورىزملارغا ئېرىشىش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال «مەن كىم؟» دېگەن سوئالنى قايتىدىن كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىدۇ. بىر ماشىنا ئادەم سىستېمىسى جانلىق ئەسكەرنىڭ نېرۋا سېستىمىسى بىلەن بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەندە، بىر ئەسكەرنىڭ ئوي-خىياللىرى ۋە ھېسسىياتلىرىنىڭ قانچىلىك قىسمى ئۆزىگە تەۋە بولىدۇ؟ ئۇنىڭ قارار ۋە ھەرىكەتلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ئىرادە كىمگە مەنسۇپ؟ بۇ ئارايۈزلەر ئەگەر دۈشمەن تەرىپىدىن ھۇجۇمغا ئۇچرىغان (hacklenmesi) ئەھۋالدا يۈز بېرىدىغان ئاپەتلىك سىنارىيەلەر ئۈچۈن ئىشلىتىلسىچۇ؟بۇ،ھەربىي ئىستراتېگىيەچىلەرنىڭ ئۇيقۇسىنى قاچۇرىدىغان تۈردىندۇر. ئۆز نېرۋىسىنىڭ كونتروللۇقىنى يوقاتقان بىر ئەسكەر،  بۇ سەۋەبلىك تۇيۇقسىزلا ئۆز دۆلىتىگە قارشى بىر قورالغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن.
جەنۇبىي كورېيە ئارمىيەسىنىڭ ئېلېكتىروئېنسېفالوگرامما (EEG) ۋە مېڭە-كومپيۇتېر ئارايۈزى (BCI) تېخنولوگىيەسى ئارقىلىق ئەسكەرلەرنىڭ ئوق ئېتىش ماھارىتىنى ئاشۇرغانلىقىغا دائىر 2022-يىلدىكى تەتقىقاتى ۋە ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئەسى ئىلغار تەتقىقات تۈرلىرى ئىدارىسى (DARPA) نىڭ 2016-يىلىدىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇۋاتقان كەڭ كۆلەملىك تۈرلىرى، بۇ تېخنولوگىيەلەرنىڭ ئەمدى بىر ئىلمىي فانتازىيە ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئەمەلىيەتتە ھەربىي تەلىماتلارغا سىڭدۈرۈلۈشكە باشلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۇرۇشنىڭ ئەخلاقى ۋە قانۇنىلىقىغا  كەسكىن بىر سۇئال تاشلايدۇ: ھەرىكىتىنىڭ كونتروللۇقى قىسمەن ياكى پۈتۈنلەي بىر ئالگورىزمغا تاپشۇرۇلغان بىر ئەسكەرنى، ئۇرۇش جىنايەتلىرى ئۈچۈن قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىش مۇمكىنمۇ؟ «جىنايى نىيەت» (Mens rea) پىرىنسىپى،ۋىجدانى، ئىرادىسى تېخنولوگىيە تەرىپىدىن كونترول قىلىنغان بىر شەخس ئۈچۈن كۈچكەئىگە بولامدۇ؟ پاندا خانىمنىڭ ماقالىسى بۇ سوئاللارنى سوراش ئارقىلىق، نېرۋىنى قورالغا ئايلاندۇرۇشنىڭ پەقەت بىر تېخنولوگىيە مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا چوڭقۇر بىر پەلسەپەۋى ۋە قانۇنىي كىرىزىس ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا.
رازىلىق، ئەخلاق ۋە قانۇن بوشلۇقى مەسىلىسى
ماقالە ھەربىي ساھەدە نېرۋا تېخنولوگىيەسىنى ئىشلىتىشنىڭ ئەڭ سەزگۈر ۋە تالاش-تارتىشلىق تەرەپلىرىنىڭ بىرى بولغان «رازىلىق» (consent) مەسىلىسىگە ئالاھىدە بىر بۆلۈم ئاجراتقان. ھەربىي قۇرۇلما ماھىيىتى ئېتىبارى بىلەن قاتتىق بىر بۇيرۇق-قوماندانلىق زەنجىرىگە تايىنىدىغان بولۇپ، شەخسنىڭ ئەركىنلىكى پۇقرالار ھاياتىغا سېلىشتۇرغاندا خېلىلا چەكلىك بولغان بىر ساھەدۇر. بۇ قاتلاملىق قۇرۇلما ئىچىدە، بىر ئەسكەرنىڭ ئۆز نېرۋولوگىيەلىك قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتەلەيدىغان، ئەقلىي مەخپىيەتلىكىگە دەخلى قىلالايدىغان بىر تەجرىبىگە ياكى قوللىنىشقا «ئەركىن» ھالدا رازىلىق بىلدۈرۈشى قانچىلىك مۇمكىن؟ ئاپتور ئەسكەر رازىلىقىنىڭ «ئۇچۇرنىڭ ئاشكارىلىقى» ۋە «تولۇق ئىختىيارلىق» تەڭپۇڭلۇقىغا ئاساسلىنىدىغانلىقىنى، ئەمما ھەربىي مۇھىتنىڭ بۇ ئىككى شەرتنى ھازىرلاشتىن يىراق ئىكەنلىكىنى ئورۇنلۇق ھالدا ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئىنسان مېڭىسىنىڭ ھېلىھەم ئەڭ ئاز چۈشىنىلگەن ۋە ئەڭ مۇرەككەپ بىيولوگىيەلىك سىستېما ئىكەنلىكى نەزەرگە ئېلىنغاندا، نېرۋا سېستىمىسىنىڭ تەبىئىي فۇنكىسسىيەسىگە سىرىتتىن ئارىلىشىشلارنىڭ پەقەت داۋالاش ۋە بىيولوگىيەلىك خەتەرلەرنىلا ئەمەس، بەلكى شەخسنىڭ ئەخلاقىي ۋە كىملىك ​​ئېڭىدىمۇ ئەسلىگە كەلتۈرگۈسىز تەسىرلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىنلىكى ئېنىقتۇر. بىر ئەسكەرنى نېرۋا ئۆزگەرتىشىگە ئۇچرىتىش، ئۇنىڭ ئۈچۈن ئىنسان بولۇشنىڭ مەنىسىنى قايتىدىن بېكىتىش دېگەنلىك بولۇشى مۇمكىن.