ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش: شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەسلىدە تىل پىلانلاش ساھەسىگە تەۋە بولغان بۇ ئۇقۇم، مەلۇم بىر تىل ۋارىيانتلىرىنىڭ ياكى مەدەنىيەت شەكلىنىڭ ئورنىنىڭ كۆتۈرۈلۈپ «ئەندىزە/ئۆلچەم» ھالىتىگە كەلتۈرۈلۈشى، باشقىلىرىنىڭ بولسا بۇ ئەندىزىگە ماسلىشىشقا مەجبۇرلىنىش جەريانىنى ئىپادىلەيدۇ. دىنىي دائىرىدە بولسا، دۆلەت تەستىقلىغان ۋە ئىدېئولوگىيەسىگە ماس ھالغا كەلتۈرگەن دىننىڭ ھەر خىل ۋاسىتىلەر بىلەن ئىناۋەتلىك قىلىنىشىدۇر.كونسېكىست: تېكىستتە بۇددا دىنىنىڭ «خىتايچىلاشتۇرۇلغان» ۋارىيانتى، تارىخىي بىر مۇۋەپپەقىيەت ۋە ماسلىشىش ئەندىزىسى سۈپىتىدە سۇنۇلسا؛ ئىسلامنىڭ ھازىرقى ھالىتى «خام» ۋە «ئۆزگەرتىلىشى كېرەك بولغان» بىر قۇرۇلما سۈپىتىدە كودلىنىدۇ. «ماسلىشىش» ئۇقۇمى، بۇ يەردە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. دۆلەت، «خىتاي مەدەنىيىتىگە ماسلاشقان» (يەنى دۆلەت ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلغان ۋە مۇراسىملىرىنى خىتاي ئەنئەنىلىرى بىلەن بىرلەشتۈرگەن) دىنلارنى ئىناۋەتلىك ۋە بىخەتەر دەپ جاكارلىسا؛ ئۇنىۋېرسال ئىسلامىي نورمىلارنى (ئەرەبچە ئىشلىتىش، ھالال-ھارام ئۇقۇمى، ئۈممەت ئېڭى) ئىناۋىتىنى يوقاتقان ۋە  تەھدىت سۈپىتىدە تامغىلايدۇ. بۇ، دىننىڭ تېئولوگىيەلىك (ئىلاھىيەت) ساھەسىدىن چىقىرىلىپ سىياسىي ساداقەت ساھەسىگە سۆرەپ كىرىلىشىدۇر.
د. يىلتىزىدىن ئۈزۈش (Disassociation)
يىلتىزىدىن ئۈزۈش، بىر جەمئىيەتنىڭ مەۋجۇت كىملىك كودلىرىنى (ئىسلام)، تېخىمۇ كونا، قەدىمىي ياكى پەرقلىق يىلتىزلارغا (شامانىزم، توتېمىزم) باغلاپ قايتا رامكىلاش ئارقىلىق، ئۇ جەمئىيەتنى دۇنياۋى ۋە مىللەت ھالقىغان مۇناسىۋەتلىرىدىن (ئىسلام ئۈممىتى/تۈرك دۇنياسى) ئايرىۋېتىش ئىستراتېگىيىسىدۇر.كونسېكىست: خىتاي رەسمىي بايانىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ نورمال دىنىي ئادەتلىرىنى  ئىسلام  ئەنئەنىسى دېيىش ئورنىغا «شامانىزم قالدۇقى» دەپ تەرىپلەش ئارقىلىق ئىككى مەقسەتكە خىزمەت قىلىدۇ. بىرىنچىسى، ئۇيغۇرلارنى «مۇسۇلمان» ئۈست كىملىكىدىن ئۈزۈپ ئېلىپ، خىتاينىڭ  «ئېتنىك ئاز سانلىق مىللىتى»  سۈپىتىدە فولكلورلاشتۇرۇشتۇر. ئىككىنچىسى، بۇ دىنى ئادەتلەرنى «خۇراپات» ياكى «مەدەنىيەت مىراسى» كاتېگورىيىسىگە كىرگۈزۈش ئارقىلىق، دىننىڭ سەپەرۋەر قىلغۇچى سىياسىي كۈچىنى سۇندۇرۇشتۇر. شامانىزم ئۇرغۇسى، ئۇيغۇرلارنىڭ يۈزىنى مەككىدىن ياكى ئوتتۇرا ئاسىيادىن بۇرىۋېتىپ، يەرلىك ۋە زىيانسىز بىر ئۆرپ-ئادەت ساھەسىگە قاماپ قويۇشنى نىشان قىلىدۇ.
2.«نورماللاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيىسى: ئىسلامنىڭ تارىخىي جەھەتتىن چەتكە قېقىلىشى ۋە سۆزلەم قۇرۇلۇشى
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك ئۆتمۇشنى رامكىلاش ئىستراتېگىيىسى، رايوننىڭ ئىسلامىي خاراكتېرىنى تارىخىي بىر «خاتالىق» ياكى «ئۆتكۈنچى ھادىسە» سۈپىتىدە سۇنۇش تىرىشچانلىقىدۇر. يۈ شاڭپىڭنىڭ سۆھبەتتىكى ئاساسىي تېزىسى، شەرقىي تۈركىستان دىن تارىخىنىڭ «بىر ياكى ئىككى دىن ھۆكۈمران بولغان، كۆپ خىل دىن بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان»[2] قۇرۇلما ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقى ئىددىئاسىدۇر. بۇ ئىددىئا، گەرچە ئاڭلىماققا كۆپ خىللىققا يول قويىدىغان  بىر ئىپادىدەك تۇرسىمۇ، چوڭقۇر قاتلامدا ئىسلامنىڭ رايوندىكى ئونتولوگىيەلىك (مەۋجۇتلۇق جەھەتتىكى) ھۆكۈمرانلىقىنى كىچىك كۆرسىتىشنى نىشان قىلغان بىر« ئادەتتىكىلەشتۇرۇش» (Normalization) ئىستراتېگىيىسىدۇر.
ئا. تارىخىي «ئۆچۈرۈۋېتىش»  (Erasure) ۋە نىسپىيلەشتۈرۈش
يۈ شەرقىي تۈركىستان تارىخىنى تۆت باسقۇچقا ئايرىش ئارقىلىق (ئىپتىدائىي دىنلار دەۋرى، بۇددادىنى دەۋرى، ئۆتكۈنچى دەۋر، ئىسلام ئاساسلىق، كۆپ خىل دىن بىرلىكتە مەۋجۇت بولغان دەۋر )، ئىسلامنى مىڭ يىلدىن ئارتۇق داۋاملاشقان مەدەنىيەت قۇرغۇچى كۈچ بولۇشتىن بەكرەك، «كېلىپ كەتكەن» ئۆتكۈنچى ئېتىقادلار زەنجىرىنىڭ ئاخىرقى ھالقىسى سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان. ئىجتىمائىي تىلشۇناس (ئىرۋىن) ۋە (گال) (2000) نىڭ «ئۆچۈرۈۋېتىش» (Erasure) ئۇقۇمى  دەل بۇ ھادىسىدە مەنىسىنى تاپىدىغان بولۇپ، مۇرەككەپ تارىخىي رېئاللىقلار (مەسىلەن، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ يىلتىزىنىڭ چوڭقۇرلۇقى ۋە كەڭرى  يەرلەشكەنلىكى)، دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك سىزىمىغا ماس كەلمىگەنلىكى ئۈچۈن ئادەتتىكىلەشتۈرۈلۈپ «كۆپ دىنلىق » بايانى ئىچىدە كۆرۈنمەس قىلىنىدۇ. ئىسلام، بۇ باياندا بۇددا، مانى دىنى ياكى ئاتەشپەرەسلىك بىلەن تەڭداش ئورۇنغا قويۇلۇپ،  شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا نىسبەتەن «كىملىك قۇرغۇچىلىق»  (constitutive) سالاھىيىتى ئىسلام دىنىنىڭ قولىدىن تارتىۋېلىنىدۇ ۋە   ئادەتتىكى بىر ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇمات سۈپىتىدە سۇنۇلىدۇ.
ب. سېمانتىك (مەنىۋى) ئاسىممېترىيە: «ئورگانىك» بۇددىزمغا قارشى «زومىگەر» ئىسلام