راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ سىياسىي مۇلاھىزە،  راند(RAND)  شىركىتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ۋە خوۋارد ج. شاتز، ماركو خافنېر، ناۋكو ئائوكى، پېتىر دورتمانس، تىموتىي ر. خىس ۋە فىئونا كۇئىمبرې تەرىپىدىن يېزىلغان «خىتاي مەسىلىسىدە ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش (deterrence) كۈچى» (Economic Deterrence in a China Contingency) ناملىق كەڭ دائىرىلىك تەتقىقات دوكلاتىنى تەھلىل قىلىدۇ. 2025-يىلى نەشر قىلىنىدىغان بۇ دوكلات، تەيۋەنگە قارىتىلغان يوشۇرۇن خىتاي تاجاۋۇزچىلىقى (قورشاۋ ياكى ئىشغالىيەت) نىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىتىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى (ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، ئەنگلىيە) نىڭ قوللىنالايدىغان ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي تەدبىرلەرنىڭ مۇمكىنچىلىكى، يوشۇرۇن تەسىرى ۋە يەرشارى ئىقتىسادىي سىستېمىسىغا بولغان ئەكس تەسىرىنى تەھلىل قىلىدۇ. دوكلات، چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى كەسكىنلەشكەن، جۇغراپىيەلىك ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەر بىر خىل ئىستراتېگىيەلىك قورالغا ئايلانغان بۈگۈنكى خەلقئارا ۋەزىيەتتە، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن ھالقىلىق بىر يول خەرىتىسى سۇنۇش جەھەتتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ مۇلاھىزە، دوكلاتنىڭ ھەر بىر بۆلىكىنى سىستېمىلىق ھالدا تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچىنىڭ نەزەرىيەۋى رامكىسى، ئەمەلىي قىيىنچىلىقلىرى، ئاكتىيورلارغا ئاساسلانغان ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى ۋە مودېللانغان نەتىجىلىرىنى چوڭقۇر باھالاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەڭلىمىسى، ئەنئەنىۋى ھەربىي پارادىگمالارنىڭ ھالقىپ ئۆتۈپ، ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنىڭ بارغانسېرى مەركىزىي ئورۇنغا چىققان بىر «جۇغراپىيەلىك ئىقتىساد دەۋرى» سۈپىتىدە شەكىللەنمەكتە. بۇ يېڭى دەۋردە، دۆلەتلەر ئارا رىقابەت پەقەت ھەربىي ئىقتىدار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى سودا، پۇل-مۇئامىلە، تېخنىكا ۋە تەمىنلەش زەنجىرى ئۈستىدىكى كونتروللۇق كۈچى بىلەنمۇ ئېلىپ بېرىلماقتا. نىكولاس مۇلدېرنىڭ «ئىقتىسادىي قورال» ناملىق ئەسىرىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، ئىقتىسادىي جازالار زامانىۋى ئۇرۇشنىڭ بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە چوڭقۇر تارىخقا ئىگە بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە ھەر قانداق چاغدىكىدىن تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە ئۈنۈملۈك ھالغا كەلدى. مانا بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، راند شىركىتى تەرىپىدىن تەييارلانغان «خىتاي مەسىلىسىدە ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى» ناملىق دوكلات، بۈگۈنكى كۈندىكى ئەڭ ھالقىلىق جۇغراپىيەلىك سىياسىي جىددىيچىلىك لىنىيەلىرىنىڭ بىرى بولغان تەيۋەن بوغۇزىدا، ئىقتىسادىي كۈچنىڭ بىر ھۈركۈتۈش ۋاسىتىسى سۈپىتىدە قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى تەھلىل قىلىدىغان باشلامچى خىزمەت سۈپىتىدە ئالاھىدە كۆزگە كۆرۈنمەكتە.
دوكلاتنىڭ ئاساسلىق تېمىسى، ئەنئەنىۋى ھۈركۈتۈش نەزەرىيەسىدىن ھالقىپ ئۆتۈپ، بىر كىرىزىس پارتلاشتىن ئىلگىرى ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنىڭ تەشەببۇسكارلىق بىلەن قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى تەتقىق قىلىشىدۇر. بۇ تەتقىقات، خىتاينىڭ تەيۋەنگە قارىتا يوشۇرۇن تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكىتىگە كىرىشىش ئېھتىماللىقى كۆرۈلۈشتىن ئۈچ ئايدىن ئالتە ئايغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ يولغا قويالايدىغان ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي تەدبىرلەرنىڭ (بۇنىڭدىن كېيىن «ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى» دەپ ئاتىلىدۇ) ئۈنۈمى، تەننەرخى ۋە ئاقىۋەتلىرىنى بىر پۈتۈنلۈك ئۇسۇلى بىلەن مۇزاكىرە قىلىدۇ. بۇ ۋاقىت ئارىلىقى، ئىستىخبارات توپلاش، سىياسەت تاللاشلىرىنى باھالاش ۋە ئىتتىپاقداشلار بىلەن ماسلىشىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا نىشاندىكى دۆلەتكە قارشى ھەرىكەت قىلىش ئىمكانىيىتىنىمۇ بېرىدۇ. شۇڭلاشقا دوكلات، ۋاقىت ئامىلىنى ئىستراتېگىيەلىك تەڭلىمىنىڭ مەركىزىگە قويىدۇ.
دوكلاتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى، ئۇ سۇنغان ئانالىز چوڭقۇرلۇقى ۋە سىياسەتنى مەركەز قىلغان ئۇسۇلىدا ياتىدۇ. ئۇ پەقەت نەزەرىيەۋى رامكا بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرگە يوشۇرۇن بىر كىرىزىس پەيتىدە قايسى ۋاسىتىلەرنى، قايسى ۋاقىتتا ۋە قايسى ئىتتىپاقداشلار بىلەن بىرلىكتە ئىشلىتىش كېرەكلىكى توغرىسىدا كونكرېت سانلىق مەلۇمات ۋە مۆلچەرلەرنى سۇنىدۇ. بۇ تەتقىقات، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق ئاچقۇچلۇق ئاكتىيورلارنىڭ مەيدانى، ئىچكى چەكلىمىلىرى، ئىقتىدارى ۋە ئىككىلىنىشلىرىنى تەپسىلىي تەكشۈرۈش ئارقىلىق، كۆپ تەرەپلىك ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى ئىتتىپاقى قۇرۇشنىڭ ئالدىدىكى قىيىنچىلىق ۋە پۇرسەتلەرنى رېئاللىققا ئۇيغۇن ھالدا ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئاكتىيورلارنى ئاساس قىلغان ئانالىز، ئىستراتېگىيەنىڭ پەقەت لايىھىلىنىشىلا ئەمەس، بەلكى يولغا قويۇلۇشىنىڭمۇ قانچىلىك مۇرەككەپ دىپلوماتىك ۋە سىياسىي ئىنژېنېرلىقنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكلاتنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان ۋە يېڭىلىق يارىتىشچان تەرەپلىرىنىڭ بىرى، پەقەت جازالارنىڭ يولغا قويۇلۇشچانلىقىنىلا ئەمەس، بەلكى ماكرولۇق ئىقتىسادىي مودېللاش ئارقىلىق بۇ جازالارنىڭ ھەم نىشاندىكى دۆلەت (خىتاي) ھەم ئۇنى يولغا قويغان دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىگە  بولغان تەسىرىنى مىقدارلاشتۇرۇپ ئۆلچىشىدۇر. ھەرىكەتچان ھېسابلىنىشچان ئومۇمىي تەڭپۇڭلۇق   مودېلىنىڭ ئىشلىتىلىشى، ئوخشىمىغان جازا سېنارىيەلىرىنىڭ ئىقتىسادىي بەدىلىنى كونكرېت رەقەملەر بىلەن ئىپادىلەش ئىمكانىيىتىنى يارىتىدۇ. بۇ جەھەتتىن دوكلات، ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى مۇنازىرىلىرىنى ئابستراكت ئىستراتېگىيەلىك مۇلاھىزىلەردىن ھالقىپ ئۆتۈپ، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ تەننەرخ-پايدا ئانالىزىنى تېخىمۇ ساغلام ئاساستا ئېلىپ بېرىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدىغان، ئۆلچىگىلى بولىدىغان بىر رامكا بىلەن تەمىنلەيدۇ.