تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2001-يىلى 11-سېنتەبىردىن كېيىن ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتى ئىچىدە ئەل-قائىدىنىڭ ئىدىئولوگىيەسىنىڭ تەسىرىدە پەرقلىق كۆز قاراشلار كۆرۈلۈشكە باشلىدى. تاھىر يولداش ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىدە كۆپرەك پائالىيەت ئېلىپ بېرىشنى تەشەببۇس قىلغان بولسا، ئۆزبېكىستان ئىسلام ھەرىكىتىدىكى باشقا بىر گۇرۇھ، تالىبان ۋە ئەل-قائىدە بىلەن بىرلىشىپ ئامېرىكا ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرىگە قارشى ھەرىكەت قىلىش كېرەكلىكىنى ياقلاپ، «ئىتتىھادى ئەل جىھاد ئەل ئىسلامى» (ئىسلامىي جىھاد بىرلىكى)نامى ئاستىدا تەشكىلات قۇردى. بولۇپمۇ 2005-يىلدىن كېيىن پاكىستان تالىبانلىرى سېپىدە تۇرۇپ ۋەزىرىستان ۋىلايىتىدە پاكىستان ئارمىيەسىگە قارشى جەڭ قىلغان، ياۋروپا دۆلەتلىرىدە تېررورلۇق ھۇجۇمى سادىر قىلىشنىڭ پىلانىنى تۈزگەن بۇ گۇرۇھ، تۈركىي خەلقلەرنى بەكرەك ئۆزىگە تارتىپ ئەل-قائىدە سېپىغا قوشۇلۇپ خەلقئارادا ھەرىكەت قىلىشنى كۆزلەيتتى. بۇ تەشكىلات كېيىنكى مەزگىللەردە زور دەرىجىدە ماغدۇرىدىن كەتكەن بولسىمۇ، يەنىلا پائالىيەت قىلماقتا.
2- تالىبان ھەرىكىتى
ئوقۇغۇچى مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان تالىب كەلىمىسىنىڭ كۆپلۈكىنى ئىپادىلەيدىغان تالىبان، ئافغانىستان ۋە پاكىستاندىكى ئەنئەنىۋى دىيوبەندى مەدرەسەلىرىدە تەلىم-تەربىيە بېرىدىغان موللا ياكى مەۋلەۋىلەرنىڭ نازارىتى ئاستىدا دىنى ئىلىم ئۆگىنىدىىغان ئوقۇغۇچىلارغا بېرىلگەن نامدۇر. موللا ۋە تالىبلاردىن تەشكىل تاپقان مەدەرەسەلەر 1839-1842، 1878-1880 يىللار ئارىسىدا ئافغانىستاندا ئىنگىلىزلەرگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان مۇستەقىللىق كۈرەشلىرىدە مۇھىم رول ئوينىغاندىن سىرت، 1979-يىلى سوۋېت ئىشغالىيىتىگە قارشى قوزغالغان كۈرەشلەردىمۇ زور كۈچ چىقارغانىدى.
كۈنىمىزدىكى تالىبان بولسا ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، 1960-يىللار ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن تۇغۇلغانلار تەرىپىدىن تەركىب تاپقان گۇرۇھتۇر. ياشلىرى چوڭ بولغانلار ۋەرەھبەرلىك سېپىدىكىلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئافغانىستان جىھادىغا قاتناشقان غازىلەردۇر. نىسبەتەن ياش بولغانلار بولسا جىھاد ئەسناسىدا مۇساپىرلار لاگېرلىرىدىكى تۇرغان ياكى يېتىم-يىسىرلار مەركەزلىرىدە چوڭ بولغانلار ئىدى. بۇ كىشىلەرنىڭ كۆپ قىسمى شىمالىي پاكىستاندىكى مەدرەسەلەردە دىنى تەلىم ئالغانىدى. كىلىماتى ناچار بولغان ۋە نامراتلىق ھۆكۈم سۈرگەن، شۇنداقلا ئائىلە مىھىرىدىن خالىي چوڭ بولغان بۇ ياشلار، جىھاد ئاخىرلاشقاندا بولسا ئۇزۇن يىل ھىجران ئازابىنى تارتقان يۇرتلىرىغا ئىچكى ئۇرۇش تۈپەيلى قايتىشقا ئامالسىز قالغان. شۇڭا چوڭلىرىنىڭ ئافغانىستاندا قوزغىغان ئۇرۇشلارغا ئاسانلا ماسىلىشىپ تالىباننىڭ ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشىدە مۇھىم رول ئوينىغان.
تالىباننىڭ تاجىكلار ۋە ئۆزبېكىلەر ئارىسىدا مەلۇم دەرىجىدە نوپۇزى ۋە ئەگەشكۈچىلىرى بولسىمۇ، تالىبان ھەرىكىتىنىڭ كۆپ قىسمى جەنۇبىي ئافغانىستان ۋە شىمالىي پاكىستاننىڭ يەرلىكلىرى بولغان ۋە تەخمىنەن 250 يىلدىن بۇيان ئافغانىستاننى باشقۇرۇپ كېلىۋاتقان پەشتۇنلاردىن تەشكىل تاپىدۇ. تىپىك بىر تالىبان كەمىز دەپ ئاتىلىدىغان رايونغا خاس كۆينەك بىلەن كەڭ ئىشتان (شالۋار)كىيىدۇ. بېشىغا ئاق سەللە ئارتىپ، پۇتىغا ساپما كەش كىيىدۇ. تالىبان ئىچىدە ھەربىي ئۇنۋان ئاساسەن يوق.
1.2- تالىباننىڭ باش كۆتۈرۈشى
ئىشغالىيەتچى سوۋېت ئىتتىپاقى ئارمىيەسىنى 1988-يىلى چېكىندۈرۈشكە مۇۋەپپەق بولغان ئافغان مۇجاھىت تەشىكلاتلىرى، ئەركىنلىككە ئېرىشكەن مەملىكىتىنىڭ ھاكىمىيىتىنى قولغا چۈشۈرۈش ئۈچۈن ئۆز-ئارا ئۇرۇش قىلدى. تەرەپلەرنىڭ بىر-بىرىنى يېڭەلمەسلىكى ۋە بەزىبىرى تاشقى سەۋەبلەر تۈپەيلى ئافغانىستاننىڭ ۋەزىيىتى ئىشغالىيەت دەۋرىدىكىندىمۇ ناچارلىشىپ كەتتى. پايتەخت كابۇلنى قولغا چۈشۈرۈش ئۈچۈن تەشكىلاتلار ئوتتۇرىسىدىكى جەڭدىلا 63 مىڭ ئادەمنىڭ ئۆلگەنلىكى تەخمىن قىلىنماقتا. ئۇنىڭ ئۈستىگە ھەر قايسى شەھەر ۋە يېزىلاردا مۇقىمسىزلىق، ئامانسىزلىق باش كۆتۈردى. قوراللىق قىسىملارنى تىزگىنى ئاستىغا ئېلىۋالغان مۇجاھىت قوماندانلار باشقۇرۇشى ئاستىدىكى خەلققە زۇلۇم سالدى، قانۇننى ئاياق-ئاستى قىلدى، خالىغانچە سىياسەت يولغا قويدى. خەلق شۇنچىلىك نامرات، بىچارە ۋە قىيىن ئەھۋالدا تۇرسىمۇ، ئىسراپچىلىق ۋە باياشاتچىلىق ئىچىدە ياشىغان بۇ ئاتالمىش قوماندانلار ئادەم ئەتكەسچىلىكى، بۇلاڭ-تالاڭ، باسقۇنچىلىق ۋە باشقا نۇرغۇن جىنايەتلەرنى سادىر قىلدى.
تالىباننىڭ باش كۆتۈرۈشى توغرۇلۇق نۇرغۇن ئەپسانىۋى رىۋايەتلەر بار بولۇپ، بۇ رىۋايەتلەر ئىچىدە ئەقىلگە نىسبەتەن مۇۋاپىق بولغىنى مۇنداق: بۇ رىۋايەتكە قارىغاندا 1994-يىلى باھاردا قەندەھارغا يېقىن جايدىكى بىر ناھىيەدە ئىككى قىز بىر قوماندان تەرىپىدىن ئېلىپ قېچىلغان، قىزنىڭ يېقىن-يورۇقلىرى بۇ ئەھۋالنى شۇ جايدىكى دىيوبەندى مەدرەسەسىنىڭ موللىسى ئۆمەرگە يەتكۈزگەن، موللا ئۆمەرنىڭ ئوتتۇزدەك تالىپى دەرھال ھەرىكەتكە كېلىپ بۇ ئىشنى بىر تەرەپ قىلماقچى بولغان، بۇ ۋەقە تالىباننىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولۇپ قالغان. قولىدىكى 16 تال مىتلىق بىلەن ئىككى قىزنى ئېلىپ قاچقان قومانداننىڭ بازىسىغا بېسىپ كىرگەن تالىپلار ۋە موللىلار قىزلارنى قۇتقۇزۇپ قومانداننى تانكىغا باسۇرۇپ ئۆلتۈرۈۋەتكەن. زور مىقداردا غەنىمەت يىغقان تالىپلار ، شۇنىڭدىن كېيىن بۇنىڭغا ئوخشاش ئىشلارغا ئارىلىشىشنى داۋاملاشتۇرغان. تۇنجى ھادىسە يۈز بېرىپ ئارىلىقتىن بىر نەچچە ئاي ئۆتكەندىن كېيىن قەنداھاردا بىر ئوغۇل ئۇسۇلچىنى تالىشىپ جېدەل قىلغان ئىككى قومانداننى پاسسىپ ھالەتكە كەلتۈرۈپ، ئۇسۇلچى بالىنى قۇتقۇزۇپ قالغان ئۆمەر ۋە تالىپلىرىنىڭ شۆھرىتى رايوندا بىردەمدىلا تارقالغان ۋە ئۇنى قوللايدىغانلارنىڭ ۋە ھېسداشلىق قىلىدىغانلارنىڭ سانى كۆپىيىشكە باشلىغان. ئۆزلىرىنىڭ ھەرىكەتلىرىنى «ئاياللار ۋە چارىسىزلار ئېغىر زۇلۇمغا قېلىۋاتسا ۋە بىز بۇ زۇلۇمغا شاھىت بولىۋاتساق، قانداقمۇ سۈكۈت قىلىپ تۇرالمايمىز»دەپ ئىزاھلىغان موللا ئۆمەر، كېيىنچە تالىبان ھەرىكىتىنىڭ لىدېرى بولۇپ قالىدۇ.