خىتاي-رۇسىيە ئىتتىپاقىنىڭ يېڭى يۈزلىنىشى: جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك نازارەتچىلىك (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر 21-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى چارىكىدە گېئوپولىتىكىلىق جەھەتتىن كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەرگە دۇچ كەلدى. ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بىر قۇتۇپلۇق دۇنيا قۇرۇلمىسىنىڭ تەۋرىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆز-ئارا يېقىنلىشىشى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنىڭ كۈچىيىشىنىڭ يېڭى بىر قۇتۇپلىشىش ياكى گېئوپولىتىكىلىق گۇرۇھلىشىشنى شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى مۇلاھىزىلەر ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى. بۇ مۇناسىۋەتنىڭ تەرەققىياتى پەقەت ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ساھەلەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى ئاخبارات، رەقەملىك كۆزىتىش ۋە تەسىر قىلىش ھەرىكەتلىرى قاتارلىق يوشۇرۇن ساھەلەردىمۇ چوڭقۇرلاشقانلىقى توغرىسىدا ئىلمىي ۋە ئاخبارات مەنبەلىرىدە كۆپلىگەن ئىسپاتلار مەۋجۇت. بۇ خىل يۈزلىنىش، خەلقئارا بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا، رەقەملىك بوشلۇقنىڭ بىخەتەرلىكىگە ۋە شەخسىي ئەركىنلىكلەرگە جىددىي خەۋپ تۇغدۇرماقتا.
بۇ تېمىدا، 2025-يىلى 7-ئىيۇن كۈنى «نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى» (The New York Times) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ئىككى پارچە مۇھىم ماقالە، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى بۇ ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقنىڭ جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك كۆزىتىش ساھەسىدىكى كونكرېت كۆرۈنۈشلىرىنى ئاشكارىلىدى. بىرىنچى ماقالە، «خىتاي-رۇسىيە جاسۇس ھۆججەتلىرى: پۇتىن ئۇرۇشى»[1] ماۋزۇسى ئاستىدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، بۇنىڭ ئاپتورلىرى ۋە تەپسىلاتى تېخى ئاشكارىلانمىغان بولسىمۇ، ئۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان ئۇرۇشىغا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ئاخبارات ياكى ھۆججەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن ئالماشتۇرۇلغانلىقى ياكى ئورتاق ئانالىز قىلىنغانلىقى توغرىسىدىكى مۇھىم ئۇچۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ خىل ئاخبارات ئالماشتۇرۇش ئىككى دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ ۋە ھەمكارلىق دەرىجىسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچى ماقالە بولسا، «رۇسىيە-خىتاينىڭ ۋىچەت(ئۈندىدار) ئارقىلىق جاسۇسلۇق قىلىشى»[2] تېمىسىدا يېزىلغان بولۇپ، خىتاينىڭ دۇنيا مىقياسىدا كۆپ ئىشلىتىلىدىغان ئالاقە دېتالى ۋىچەت (WeChat) نىڭ رۇسىيە تەرىپىدىن ئۆز پۇقرالىرىنى ياكى باشقا نىشانلارنى جاسۇسلۇق قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقانلىقى ياكى ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدىكى ئەندىشىلەرنى تەھلىل قىلىدۇ. بۇ ئىككى ماقالە، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى «چەك-چېگراسىز» شېرىكلىكنىڭ ئاخبارات توپلاش، جاسۇسلۇق مەشغۇلاتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش ۋە رەقەملىك كۆزىتىش تېخنىكىسىنى ئورتاقلىشىش قاتارلىق سەزگۈر ساھەلەردە ئەمەلىي ئىپادىلەنگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ھازىرقى زامان گېئوپولىتىك مۇھىتىدىكى يېڭى خەۋپ-خەتەرلەرگە دىققەتنى تارتىدۇ.
بۇ ئانالىزنىڭ مەقسىتى، يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئىككى ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئۇچۇرلارنى ئىلمىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىپ، خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتىنىڭ ئاخبارات، جاسۇسلۇق ۋە رەقەملىك كۆزىتىش ساھەسىدىكى يېڭى يۈزلىنىشلىرىنى بايان قىلىش ۋە ئۇنىڭ گېئوپولىتىك ئاقىۋەتلىرىنى مۇلاھىزە قىلىشتۇر. ماقالىنىڭ قۇرۇلمىسى ھەر بىر تېمىنى پاراگرافلار ئارقىلىق چوڭقۇر ئانالىز قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. بىز خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ ئاخبارات ھەمكارلىقىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە نۆۋەتتىكى سەۋەبلىرى، ۋىچەت قاتارلىق رەقەملىك قوراللارنىڭ قانداق قىلىپ جاسۇسلۇق ۋە نازارەتچىلىك ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغانلىقى، بۇ ئەھۋالنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، رەقەملىك ئەركىنلىك ۋە ئىنسان ھەقلىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش نازارەت قىلىش سىياسەتلىرى شىددەتلىك ئېلىپ بېرىلىۋاتقان رايونلار ئۈچۈن ئېلىپ كېلىدىغان ئالاھىدە خەۋپ-خەتەرلەرنى تەپسىلىي بايان قىلىمىز. خەلقئارادىكى ئالدىنقى قاتاردىكى تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ ئۇسلۇبىغا ئەمەل قىلىپ، بىز پاكىتلارنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، تېمىنىڭ كەلگۈسى يۈزلىنىشلىرى ۋە مۇمكىن بولغان تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى ھەققىدىمۇ تەۋسىيەلەرنى بېرىمىز.
«نيۇ يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ 2025-يىلى 7-ئىيۇندىكى ماقالىلىرىدە[1]، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئاخبارات ۋە جاسۇسلۇق ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنىڭ ئىلگىرىكى پەرقلىق مەزگىللەرگە قارىغاندا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئىلغارلاشقانلىقى ۋە مۇجەسسەملەشكەنلىكى (كۆپ تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى) ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بۇ، پەقەت ئادەتتىكى دىپلوماتىك ياكى ئىقتىسادىي ئالاقىلەرنىڭ چوڭقۇرلىشىشىلا ئەمەس، بەلكى ھەربىي، بىخەتەرلىك ۋە ئاخبارات ئورگانلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئەمەلىي ھەمكارلىقنىڭ كۈچىيىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل ھەمكارلىقنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ئىككى دۆلەتنىڭ غەرب دۆلەتلىرىگە، بولۇپمۇ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش، ئۆز ئىچكى بىخەتەرلىك ۋە سىياسىي تۈزۈملىرىنى قوغداش ۋە خەلقئارا سەھنىدە ئۆز ئورنىنى كۈچەيتىشتىن ئىبارەت ئورتاق نىشاندا ياتىدۇ. رۇسىيەنىڭ 2022-يىلى ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىقىدىن كېيىن، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ رۇسىيەگە قاراتقان بىرلىككە كەلگەن قارشىلىقى، خىتاي بىلەن رۇسىيەنى يەنىمۇ يېقىنلاشتۇرۇپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى «چەك-چېگراسىز» شېرىكلىكنى ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇشقا تۈرتكە بولدى.
بىرىنچى ماقالىدە[1] تىلغا ئېلىنغان «پۇتىن ئۇرۇشى»غا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ھۆججەتلەرنىڭ ئالماشتۇرۇلۇشى ياكى ئورتاق ئانالىز قىلىنىشى، بۇ ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ سەزگۈر نۇقتىلىرىنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. خىتاينىڭ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ھەربىي مەشغۇلاتلىرى، غەربنىڭ بۇ ئۇرۇشقا بولغان ئىنكاسى، ھەربىي ياردەم ۋە سىياسىي پوزىتسىيەسى ھەققىدىكى ئىنتايىن مەخپىي ئۇچۇرلارغا ئېرىشىشى، خىتاينىڭ ئۆز ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلىشىگە ياردەم بېرىپلا قالماي، بەلكى كەلگۈسىدىكى مۇمكىن بولغان ھەربىي توقۇنۇشلار (مەسىلەن: تەيۋەن ئەتراپىدا) ئۈچۈن تەجرىبە توپلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئاخبارات ئالماشتۇرۇش، ئىككى دۆلەتنىڭ ھەربىي ۋە ئاخبارات ئاپپاراتلىرىنىڭ ئۆز-ئارا قانچىلىك ئىشەنچ باغلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ، چۈنكى ھەربىي مەشغۇلاتقا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ئۇچۇرلار ئىنتايىن سەزگۈر بولۇپ، ئادەتتە پەقەت ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدا ئورتاقلىشىلىدۇ.