ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (18-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راتنېر ماقالىسىنىڭ ئاخىرقى بۆلىكىدە، تەكلىپ قىلىنىۋاتقان «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى»نى ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇش يولىدىكى يوشۇرۇن خىرىسلار، قىيىنچىلىقلار ۋە شۇنداقلا بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن تاشلىنىدىغان قەدەملەر ھەققىدە ئومۇميۈزلۈك مۇلاھىزە يۈرگۈزىدۇ. ئۇ ئالدى بىلەن، كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسى تۈزۈشنىڭ ئىنتايىن سەزگۈر ۋە مۇرەككەپ مەسىلىلەرگە، يەنى دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، خەلقئارا قانۇن ۋە شەرتنامە مەجبۇرىيەتلىرى قاتارلىق چوڭقۇر سىياسىي مەسىلىلەرگە چېتىلىدىغانلىقىنى، شۇڭلاشقا بۇ جەرياننىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى جىددىي ۋە جاپالىق سۆھبەتلەرنى، ئىنچىكە پىلانلاشنى ۋە ئۇستىلىق بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلارنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. بۇ ۋەزىپە، ئەگەر ئامېرىكادا دونالد ترامپقا ئوخشاش ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىگە گۇمان بىلەن قارايدىغان ياكى ئۇنى ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن ئۆلچەيدىغان بىر ھۆكۈمەت قۇرۇلۇپ، ئۇ ھۆكۈمەت ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى جازا خاراكتېرلىك يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇش ياكى ئۇلارنىڭ مەنپەئەتىگە زىيان سالىدىغان باشقا ئىقتىسادىي تەدبىرلەرنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ۋاشىنگتوننىڭ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى جىددىيلەشتۈرگەن ۋە بۇزغان ئەھۋال ئاستىدا، تېخىمۇ قىيىن ۋە مۇرەككەپلىشىپ كېتىشى مۇمكىن. لېكىن، راتنېر ھەتتا بۇنداق جىددىي دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىقتىسادىي سۈركىلىشلەر يۈز بەرگەن ئەھۋالدىمۇ، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ مۇداپىئە ۋە ھەربىي ساھەدىكى ئەمەلدارلىرىنىڭ كوللېكتىپ مۇداپىئە ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئاساسلارنى سېلىشنى ۋە ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇشى مۇمكىنلىكىنى ۋە شۇنداق قىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. پەقەتلا ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىدە ئېغىر دەرىجىدە ۋە تۈپتىن بۇزۇلۇش يۈز بەرمىسىلا، بۇ تۆت يادرولۇق شېرىك دۆلەت (ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن) بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنى ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى ئىختىلاپلار ۋە كېلىشمەسلىكلەردىن ئىمكانقەدەر ئايرىپ، ئايرىم مۇئامىلە قىلىشقا تىرىشىشى كېرەك. چۈنكى، راتنېرنىڭ قارىشىچە، بۇنىڭغا چېتىشلىق بولغان رايون بىخەتەرلىكى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلەر ھەقىقەتەن بەك چوڭ ۋە مۇھىم بولۇپ، ئۇنى باشقا كىچىكرەك ئىختىلاپلار ئۈچۈن قۇربان قىلىۋېتىشكە بولمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، راتنېر شۇنىمۇ ئالاھىدە تەكىتلەشكە ئەرزىيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇكى، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت ۋە ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇشنى تەلەپ قىلىدىغان بۇ يېڭى مۇناسىۋەتلەرگە بولغان تەلەپ، ھازىر ۋاشىنگتوندىكى دېموكراتلار پارتىيەسى ۋە جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسىدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ پارتىيە ھالقىغان، ئورتاق قوللاشقا ئېرىشىۋاتقان بىر سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك زۆرۈرىيەتكە ئايلىنىپ بولدى.
راتنېرنىڭ ئانالىزىچە، ھازىرغىچە بولغان ئەمەلىي دەلىللەر ۋە يۈزلىنىشلەر شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى مۇھىم ئىتتىپاقداشلىرى، گەرچە بەزى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتلەردىكى قارشىلىقلار ۋە بېسىملارغا دۇچ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ئومۇمىي جەھەتتىن مۇداپىئە ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنى داۋاملىق چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا ۋە كۈچەيتىشكە مۇۋەپپەق بولماقتا. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، راتنېرنىڭ قارىشىچە، بىر تەرەپتىن خىتايدىن كېلىۋاتقان ھەربىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەھدىتنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقانلىقى ۋە تېخىمۇ روشەنلىشىۋاتقانلىقى بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكانىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنىڭ داۋاملىشىشىغا ۋە رەھبەرلىك رولىنى ئوينىشىغا بولغان ئىزچىل ۋە كۈچلۈك تەلىپى، ھەمدە ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئۆزئارا، يەنى ئاسىيا ئىچىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىش يۈزلىنىشىنىڭ بارغانسېرى گەۋدىلىنىۋاتقانلىقىدۇر. ئەلۋەتتە، شۇنىمۇ ئېتىراپ قىلىش كېرەككى، ئەگەر ترامپ ھۆكۈمىتى قايتا سايلىنىپ قالسا، ئۇ ھۆكۈمەت ئىچكى جەھەتتە بەك بۆلۈنۈپ كەتكەن، تاشقى سىياسەتتە دىققىتى چېچىلاڭغۇ ياكى ئىتتىپاقداشلىرىغا نىسبەتەن بەك جېدەلخور ۋە تەلەپچان بولۇپ، ئۆزىگە ئاللىقاچان بېرىلگەن بۇ غەلىبە قىلىش پۇرسىتىنى (يەنى كۈچلۈك ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنى) ئۈنۈملۈك ئويناشتىن ۋە ئۇنىڭدىن پايدىلىنىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇشىمۇ مۇمكىن. راتنېرنىڭ قارىشىچە، ھەتتا شۇنداق ئەڭ ناچار ئەھۋال يۈز بەرگەن تەقدىردىمۇ، بۇ يېڭى كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى قۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان نۇرغۇن ئاساسىي قۇرۇلۇش ئېلېمېنتلىرى ۋە تەييارلىق خىزمەتلىرىنى كەلگۈسىدىكى (يەنى ترامپتىن كېيىنكى) بىر ھۆكۈمەتنىڭ ئىشلىتىشى ئۈچۈن ھازىردىن باشلاپ ئورنىتىپ قويۇش پۈتۈنلەي مۇمكىن. ئالدىمىزدا تۇرغان ۋەزىپىلەرنىڭ كۆپلۈكى ۋە مۇرەككەپلىكىنى كۆزدە تۇتقاندا، بۇ شەرتنامىنىڭ تولۇق تاماملانغان ھالدا ئىمزالىنىشى ۋە يولغا قويۇلۇشى كېيىنكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ دەۋرىگىچە سوزۇلۇپ قېلىشىمۇ پۈتۈنلەي ئېھتىمالغا يېقىن.