بېيجىڭنىڭ ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشى: چوڭقۇرلىشىۋاتقان كىرىزىسلار، ئىنكار قىلىش سىياسەتلىرى ۋە خەلقئارانىڭ مەسئۇلىيىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۈگۈن، 2025 –يىلى 29-ماي، «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى»، «دەر شپىگېل» (Der Spiegel) ۋە خەلقئارا تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلغۇچى مۇخبىرلار بىرلەشمىسى (ICIJ) قاتارلىق دۇنيادىكى نوپۇزلۇق ئاخبارات ۋاسىتىلىرى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتىگە ئائىت ئەتراپلىق، تەپسىلىي ۋە كونكرېت ئىسپاتلار بىلەن مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن يېڭى دوكلاتلارنى ئېلان قىلدى. بۇ يېقىنقى ئۆزگىرىشلەر، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان ئاز سانلىقلار دۇچ كېلىۋاتقان مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنىڭ پەقەت داۋاملىشىۋاتقان بىر مەسىلە ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئۈزلۈكسىز يېڭى قاتلاملارغا ئىگە بولۇپ، تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان پاكىتلار ئاساسىدا شەكىللەنگەن. بۇ بىرلەشمە دوكلاتلار، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان سىستېمىلىق ھالدا ئىنكار قىلىپ كەلگەن بۇ ئىنسانىيەتكە قارشى قىلمىشلىرىنىڭ ئەمدىلىكتە رەت قىلغىلى بولمايدىغان دەلىللەر بىلەن ئىسپاتلانغانلىقىنى ۋە بۇ مەسىلىنىڭ پەقەت رايون خاراكتېرلىك مەسىلە بولۇپلا قالماستىن، يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرى، خەلقئارا قانۇن ۋە ئومۇميۈزلۈك كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرى جەھەتتىن جىددىي ئارىلىشىشنى تەلەپ قىلىدىغان بىر كىرىزىسقا ئايلانغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم دەلىللىدى.
يېڭى دوكلاتلار، ئۇيغۇر ئىشچىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى ۋە خىتاينىڭ باشقا ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا يۆتكىلىشىنىڭ ئاددىي بىر ئەمگەك كۈچى يۆتكەش مەسىلىسى ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە دۆلەت تەرىپىدىن ئىنچىكىلىك بىلەن پىلانلانغان، تەشكىللەنگەن ۋە كەڭ كۆلەمدە يولغا قويۇلغان بىر سىياسەت ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. بۇ يۆتکەشلەرنىڭ ئاممىۋى خاراكتېرى، N-TV نىڭ ئون مىڭلىغان ئۇيغۇرنىڭ ئىشلەشكە ئەۋەتىلگەنلىكىنى كۆرسەتكەن ئىلگىرىكى دوكلاتلىرى بىلەنمۇ ئوخشاش. بۇ جەرياننىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي مەقسەتنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتتىن كۆرە، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى يوقىتىش، دىنىي پائالىيەتلىرىنى تۈگىتىش، ئائىلە مۇناسىۋەتلىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە ئۇلارنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئىدېئولوگىيەسىگە سادىق، ئاسسىمىلياتسىيە قىلىنغان شەخسلەرگە ئايلاندۇرۇش ئىكەنلىكى كۈچلۈك رەۋىشتە ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بۇ «ئەمگەك يۆتكەش»لەر ئادەتتە شەخسلەرنىڭ رازىلىقىسىز، ھەر خىل بېسىملار، تەھدىتلەر، ئالدامچىلىقلار ۋە ھەتتا ئائىلە ئەزالىرىنىڭ «تەربىيەلەش لاگېرلىرى»دا تۇتۇپ تۇرۇلۇشىغا ئوخشاش جازالاش ئۇسۇللىرى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلماقتا، «تەربىيەلەش لاگېرلىرى»دىن بىۋاسىتە زاۋۇتلارغا ئۆتۈشلەر دائىم دوكلات قىلىنماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ پىروگراممىلارنى «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» ۋە «كەسپىي تەربىيەلەش» نامى ئاستىدا كۆرسىتىپ كەلمەكتە. ئەمما، مۇستەقىل تەتقىقاتلار ۋە گۇۋاھچىلارنىڭ بايانلىرى، بۇ سۆزلەمنىڭ ھەقىقەتنى ئەكس ئەتتۈرمەيدىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز زېمىنىدىن، ئەنئەنىۋى تۇرمۇش شەكلىدىن ئاجرىتىلىپ، تۆۋەن مائاشلىق ۋە كاپالەتسىز ئىشلاردا ئىشلەشكە مەجبۇرلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. «كەسپىي تەربىيەلەش» نامىدا بېرىلگەن دەرسلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك مېڭە يۇيۇش ۋە ماندارىن (خىتايچە) ئۆگىتىشكە مەركەزلەشكەنلىكى، ھەقىقىي كەسپىي ماھارەت يېتىلدۈرۈشتىن يىراق ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلمەكتە. بۇ ئەھۋال، پىروگراممىلارنىڭ ھەقىقىي مەقسىتىنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ ئىجتىمائىي-مەدەنىيەت قۇرۇلمىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىش ۋە بىر خىل ئىرقىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى يولغا قويۇش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكلاتلاردا تەپسىلىي بايان قىلىنغان ئىشلەش شارائىتلىرى، خەلقئارا ئەمگەك ئۆلچەملىرىدىن ئىنتايىن يىراق. «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى»نىڭ ۋىدېيو ماتېرىياللىرى ۋە باشقا گۇۋاھلىقلار، ئۇيغۇر ئىشچىلارنىڭ ئادەتتە زىيادە ئۇزۇن ئىسمېنا، ئىنسان قېلىپىدىن چىققان تۆۋەن مائاش، ساغلام بولمىغان ۋە بىخەتەر بولمىغان ئىشلەش مۇھىتىغا دۇچار بولىدىغانلىقىنى دەلىللەيدۇ. زاۋۇتلار ۋە ئىشچىلار ياتاقلىرى قاتتىق نازارەت ۋە كونترول تورى بىلەن قورشالغان؛ ھەرىكەت ئەركىنلىكى، ئالاقە قىلىش (بولۇپمۇ تاشقى دۇنيا ۋە ئائىلىلىرى بىلەن)، دىنىي ئىبادەتلىرىنى ئادا قىلىش ۋە ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلەش قاتارلىق ئەڭ ئاساسىي ھوقۇقلار ھەتتا چەكلەنمەكتە ياكى پۈتۈنلەي توسقۇنلۇققا ئۇچرىماقتا. بۇ ئەھۋال، ئىشچىلار ئۈستىدە ئېغىر روھىي بېسىم پەيدا قىلىپ، ئۇلارنى چارىسىزلىك ۋە ئۈمىدسىزلىككە دۇچار قىلماقتا. خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قۇرغان ۋە بارغانسېرى خىتاينىڭ ئىچكىرى رايونلىرىدىكى ئۇيغۇر ئىشچىلار ئىشلەۋاتقان زاۋۇتلارغىمۇ كۆچۈرگەن ئىلغار تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىلىرى – يۈز تونۇش كامېرالىرى، GPS  ئارقىلىق ئىز قوغلاش، مەجبۇرىي كۆچمە ئەپلەر ۋە بىئومېترىك مەلۇمات يىغىش قاتارلىق ئۇسۇللار – بۇ بېسىمنىڭ يەنە بىر قاتلىمىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئىشچىلارنىڭ ھەر بىر قەدىمى كۆزىتىلمەكتە، ئەڭ كىچىك «ئىتائەتسىزلىك» ياكى «گۇمانلىق» ھەرىكەت ئېغىر جازالارغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. بۇ رەقەملىك مۇستەبىتلىك، شەخسلەرنىڭ شەخسىي ھاياتىنى پۈتۈنلەي يوققا چىقىرىپ، ئۈزلۈكسىز قورقۇنچ كەيپىياتى يارىتىدۇ.