تېخنىكا-مۇستەملىكىچىلىك ۋە ماكان باشقۇرۇش: خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «يېڭىلىق يارىتىش» نامىدىكى سىياسەتلىرى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فۇكونىڭ «كۆرۈنمەي تۇرۇپ كۆرۈش» پىرىنسىپى، بۇ يەردە چىراي تونۇش تېخنىكىلىرى (Facial Recognition) ئارقىلىق تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە چىقتى.  Hikvision ۋە Dahua قاتارلىق شىركەتلەر تەرىپىدىن تەتقىق قىلىپ ياسالغان ۋە دۆلەت ھۆججەتلىرىدە «ئۇيغۇر سىگنالى» (Uyghur Alarm) دەپ ئاتالغان ئالگورىزىملار، كىشىنىڭ مىللىي كىملىكىنى ئاپتوماتىك پەرقلەندۈرۈپ ساقچىلارغا ئۇقتۇرۇش ئەۋەتىدۇ (IPVM دوكلاتى، 2020) . «تېىنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش» نامى ئاستىدا قانۇنلاشتۇرۇلغان بۇ جەريان، ئەمەلىيەتتە ئىنسان بەدىنىنىڭ بىر سىزىقچىلىق كودقا (barcode) ئايلاندۇرۇلۇشىدۇر. 2016-2017 يىللىرى باشلانغان «خەلق ئۈچۈن سالامەتلىك تەكشۈرۈش» (Physicals for All) پروگراممىسى دائىرىسىدە، 12 ياشتىن 65 ياشقىچە بولغان مىليونلىغان رايون ئاھالىسىدىن مەجبۇرىي ھالدا DNA ئەۋرىشكىسى، كۆز رەڭدار پەردىسى (ئىرىس) سىكاننېرى، بارماق ئىزى ۋە قان تىپى سانلىق مەلۇماتلىرى توپلانغان ( HRW 2017 ). [3]
« iFlytek » غا ئوخشاش خىتاي تېخنىكا گىگانتلىرىنىڭ، رايوندىكى تېلېفون سۆزلىشىشلىرىنى ئانالىز قىلىش ۋە شەخسلەرنى «ئاۋاز ئىمزاسى»دىن تونۇش ئۈچۈن دۆلەت بىلەن ھەمكارلاشقانلىقى دوكلات قىلىندى. بۇ ، شەخسىي مەخپىيەتلىكنى پۈتۈنلەي يوققا چىقىرىدىغان، بىيومېتىرىك سانلىق مەلۇماتلار «جىنايەت گۇمانى» شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بىر قۇرۇلمىدۇر (MIT Technology Review، 2020).  «Nature»ژۇرنىلىدا ۋە ئاكادېمىك ساھەلەردە ئانالىز قىلىنغان ئەخلاقىي دەپسەندىچىلىكلەرگە قارىغاندا، توپلانغان DNA سانلىق مەلۇماتلىرى، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ گېن خەرىتىسىنى سىزىپ چىقىش ۋە يۈز شەكلىنى DNA دىن پەرەز قىلىدىغان (DNA phenotyping) تېخنىكىلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن (مورىيۇ، 2019: 2-10. )[4]
تېخنىكا، چېن شياۋجياڭ تىلغا ئالغان «چېگرا ئەمىنلىكى»نى (保障国家安全、边境安宁) قوغداشتىن بەكرەك، رايوننى بىر «ئۈستى ئوچۇق تۈرمە»گە ئايلاندۇردى. شەھەر كىرىش-چىقىش ئېغىزلىرىدا، بازار ۋە ماي قاچىلاش پونكىتلىرىدا قۇرۇلغان ئېلېكتىرونلۇق تەكشۈرۈش نۇقتىلىرى، پۇقرالارنىڭ كىملىكلىرى ۋە يۈزىنى سىكاننېرلاپ ھەرىكەت ئەركىنلىكىنى چەكلىمەكتە. ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى (ASPI)، بۇ تەكشۈرۈش نۇقتىلىرىنى سۈنئىي ھەمراھ تەسۋىرلىرى ئارقىلىق خەرىتىگە چۈشۈرۈپ، رايوندىكى ھەرىكەتنىڭ رەقەملىك بىر قامالغا ئېلىنغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.[5] سىرتقا ئاشكارىلىنىپ كەتكەن «شىنجاڭ ساقچى ھۆججەتلىرى» (Xinjiang Police Files)،[6] ساقچى خادىملىرىنىڭ كوچىدىكى پۇقرالارنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفونلىرىنى «Master Torch» قاتارلىق ئۈسكۈنىلەر بىلەن تەكشۈرۈپ، چەكلەنگەن ئەپلەرنى ئىشلەتكەنلىكىنى، دىنىي تېكىستلە نى ئىزدىگەنلىكىنى ۋە بۇنىڭ بىۋاسىتە قولغا ئېلىش سەۋەبى ھېسابلانغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە[7].
چېن شياۋجياڭنىڭ نۇتۇقىدىكى سۆز ئىبارىلەر، ئانتروپولوگ داررېن بايلېرنىڭ (Darren Byler) «تېررور كاپىتالىزمى» (Terror Capitalism) ياكى ئادرىيان زېنزنىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ «تېخنو-مىمارلىقى» دەپ ئېنىقلىما بەرگەن سىستېمىنىڭ بيۇروكراتىك نىقابىدۇر. «تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش» بۇ يەردە ئىنسانلارنىڭ پاراۋانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بىر پۈتۈن مىللىي گۇرۇپپىنىڭ يوشۇرۇن تەھدىت («pre-criminal») دەپ كودلىنىپ رەقەملىك مۇھىتتا ئايرىپ مۇئامىلە قىلىنىشى ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە.
4. نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ۋە ھەربىيلەشكەن مۇستەملىكىچىلىك: «بىڭتۇەن بىلەن يەرلىك»نى ماسلاشتۇرۇش
خەۋەردە تىلغا ئېلىنغان «بىڭتۇەن بىلەن يەرلىك» ماسلاشتۇرۇلۇشى (加强兵地协同) ۋە «يۇقىرى قاتلاملىق ئىختىساسلىقلارنى جەلپ قىلىش»  (促进人才链) ئىبارىلىرى، سىياسىي ئىلمىي ۋە تارىخىي جەمئىيەتشۇناسلىق ساھەسىدە«يەرلەشكۈچى مۇستەملىكىچىلىكى»  (Settler Colonialism) دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن قۇرۇلمىنىڭ تىپىك بەلگىلىرىدۇر. پاترىك ۋولفنىڭ «يوقىتىش لوگىكىسى» (logic of elimination) نەزەرىيىسىگە ئاساسلانغاندا، يەرلەشكۈچى مۇستەملىكىچىلىك يەرلىك خەلقنى يوقىتىشنى ياكى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنى نىشان قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇلارنىڭ ئورنىغا مېتروپول دۆلەتنىڭ (مەركىزىي دۆلەتنىڭ) نوپۇسىنى ئورۇنلاشتۇرىدۇ.
رەسمىي بايانلاردا «تېخنىكىلىق تەرەققىيات» ۋە «ئىختىساسلىقلارنى جەلپ قىلىش» سۈپىتىدە سۇنۇلغان سىياسەتلەر، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىدىن (Mainland China) خىتاي نوپۇسىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا، بولۇپمۇ ئۇيغۇر نوپۇسى زىچ بولغان جەنۇبىي رايونلارغا قارىتىلغان ئىستراتېگىيەلىك كۆچۈشىنى ئىپادىلەيدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى يولغا قويغان «نوقتىلىق ياردەم بېرىش»  (Pairing Assistance / Duikou Yuanjiang) پىروگراممىسى دائىرىسىدە، 19 باي خىتاي ئۆلكىسى شەرقىي تۈركىستاندىكى بەلگىلىك شەھەرلەر بىلەن دوستلاشتۇرۇلغان. بۇ پىروگرامما پەقەت مالىيە ياردىمىلا ئەمەس، بەلكى «كادىر» ۋە «مۇتەخەسسىس» يۆتكەشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاكادېمىك تەتقىقاتلار، بۇ «ئىختىساسلىقلار»غا يۇقىرى مائاش، ھەقسىز تۇرالغۇ، يەر تەقسىملەش ۋە پەرزەنتلىرى ئۈچۈن ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان مائارىپ ھوقۇقى (نوپۇس ئىمتىيازلىرى) تەمىنلەنگەنلىكىنى ھۆججەتلەشتۈرمەكتە[8].
سىرتقا ئاشكارىلانغان نوپۇس پىلانلاش ھۆججەتلىرىنى ئانالىز قىلغان دوكتور ئادرىيان زېنزنىڭ بايقاشلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي نوپۇسىنى كۆپەيتىش تىرىشچانلىقى بىلەن ئۇيغۇر نوپۇسىنى ئازايتىش سىياسەتلىرى تەڭ ئېلىپ بېرىلماقتا. 2015-يىلدىن 2018-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا شەرقىي تۈركىستاندا تۇغۇلۇش نىسبىتى %60 تىن كۆپرەك تۆۋەنلىگەن بولسا (مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش ۋە تۇغۇت چەكلەش ئارقىلىق)، خىتاي كۆچمەنلەرنىڭ رايونغا ئېقىپ كىرىشى رىغبەتلەندۈرۈلگەن. بۇنىڭغا «نوپۇسنى ئەلالاشتۇرۇش» دەپ نام بېرىلمەكتە[9].   بولۇپمۇ خوتەن ۋە قەشقەرگە ئوخشاش ئۇيغۇر نوپۇسى زىچ بولغان رايونلاردا، نوپۇس تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن «ماھارەتلىك ئىشچى» نامىدا يېرىم ھەربىي خۇسۇسىيەتكە ئىگە خىتاي كۆچمەنلەرنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقى دوكلات قىلىنغان.