خىتاينىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى تەسەۋۋۇرى ۋە ئۇنىڭ ئامېرىكىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۆلەتلىك ئاسىيا تەتقىقات بىيۇروسى، سىياسەت ۋە بىخەتەرلىك ئىشلىرى بۆلۈمىنىڭ ئالاھىدە تەتقىقاتچىسى
كۆپ يىللاردىن بۇيان، غەرب ھۆكۈمەتلىرى خىتاينى ھازىرقى خەلقئارا سىستېمىسىنى ۋە ئۇنىڭ قۇرۇلمىسىنى، ئورگانلىرىنى، ئۇ ئاساسلانغان قىممەت قاراش ۋە ھەرىكەت مىزانلىرىنى قوللايدۇ، شۇنداقلا بۇ سىستېمىنىڭ بىر پارچىسىغا ئايلىنىدۇ دەپ قارىغان ئىدى. بېيجىڭدىكى ھۆكۈمەتنىڭ ئۆزى زور دەرىجىدە مەنپەئەتلەنگەن، بولۇپمۇ 2001-يىلى دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئەزا بولغىنىدىن كېيىن تېخىمۇ شۇنداق بولغان بۇنداق بىر سىستېمىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنغۇدەك ھېچبىر باھانىسى بولماسلىقى كېرەك  ئىدى. ئەمما، 2012-يىلى ئۆكتەبىردە ھوقۇق تۇتقىنىدىن باشلاپ، شى جىنپىڭ خىتاينىڭ پەقەت ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىگە ماس ھالدا خەلقئارا سەھنىدە مەركەزلىك ئورۇندا تۇرۇشىنىلا ئەمەس، بەلكى يەنە مەۋجۇت سىستېمىنىڭ ئېلېمېنتلىرىنى ئۆزىنىڭ چۈشەنچىسى ۋە ئارزۇلىرىغا لايىقلاشتۇرۇپ ئۆزگەرتىشنى ۋە ئۇنىڭغا قايتا ئېنىقلىما بېرىشنى ئويلايدىغانلىقىنى سابىق رەئىسلەردىنمۇ روشەن رەۋشتە ئىپادىلەپ كەلدى.
خىتاي رەھبەرلىرى ئۆز يېتەكچىلىكىدە بارلىققا كەلتۈرمەكچى بولغان مەزكۇر يېڭى سىستېمىسىنىڭ زادى قانداق بولىدىغانلىقى، ئۇنىڭ قانداق ئۆزگىرىشلەرنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدىغانلىقى، قايسى خىل مېخانىزم، ئورگانلار، ھەرىكەت مىزانى ۋە قائىدىلەرگە تايىنىدىغانلىقى ھەققىدە دۇنياغا ئېنىق ئىزاھات بەرمىگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئۇلارنىڭ ئۆز ئىستەكلىرى ھەققىدە كونكىرت تەسەۋۋۇرىنىڭ يوقلۇقىنى بىلدۈرمەيدۇ. ھۆكۈمەت باياناتلىرى تەمىنلەۋاتقان بۇ ھەقتىكى بەزى يىپ ئۇچلىرىدىن باشقا، يېتىشكەن سىياسەت ئانالىزچىلىرىنىڭ مۇلاھىزىلىرىنى ئىنچىكە تەتقىق قىلغىنىمىزدىمۇ بەزى قوشۇمچە ئۇچۇرلارغا ئېرىشەلەيمىز. مەزكۇر يېڭى سىستېمىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرى خىتاينىڭ ھازىرقى دىپلوماتىيە سىياسىتىدىمۇ روشەن ئىپادىلەنمەكتە.
بىر يىلدىن كۆپرەك ۋاقتتىن بۇيان، دۆلەتلىك ئاسىيا تەتقىقات بىيۇروسىدىكىلەر خىتاينىڭ رەسمىي باياناتلىرى ۋە خىتاي باشلامچىلىقىدىكى كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىنىڭ تەسەۋۋۇرلىرى يورۇتۇلغان ئاكادېمىك يازمىلىرىنى ئىنچىكە تەتقىق قىلدۇق. بىر قانچە دۆلەت ۋە مۇناسىۋەتلىك رايونلاردا ئېلىپ بېرىلغان يەتتە تۈرلۈك ئۆرنەك مىسالنى قوشۇمچە تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئاللىبۇرۇن ئاشكارا ھالدا يۈرگۈزىۋاتقان ئىجرائاتلىرىنىڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى ئېنىقلاشقا تىرىشتۇق. تەتقىقات نەتىجىمىز سۈپىتىدە تۆت ئاساسلىق نۇقتىنى،  ئۇلارنىڭ تۆت چوڭ تەسىرىنى ۋە ئامېرىكا رەھبەرلىرىگە كېرەكلىك سىياسىي تەدبىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويدۇق.
تەتقىقات نەتىجىسى
خىتاينىڭ ئۆتمۈشىدىن ئىلھام ئالغان ۋە لېنىنىزمچە كۈچ نەزەرىيەسىدە تاۋلانغان بىر تەسەۋۋۇر. ئاكادېمىكلار ۋە سەرخىللارنى ئەتراپىغا ئۇيۇشتۇرغان خىتاي كومپارتىيە دۆلىتى خىتاي باشلامچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپىنىڭ قانداق نەتىجىلەرنى ئېلىپ كېلەلەيدىغانلىقى ھەققىدە ئىنچىكە ئىزدىنىشلىرىنى داۋام قىلماقتا. نۆۋەتتە يۈرگۈزىۋاتقىنىدەك، خىتاي كومپارتىيە دۆلىتى غەربچە دۇنيا تەرتىپىنى رەت قىلىپ، ئەسلىدىكى تارىخي ۋە ئەنئەنىۋى ئىمپېرىيالىزم ئۇقۇمى بولغان تىيەنشا (پۈتۈن دۇنيا خىتاي دېمەكتۇر) ۋە ئولپان سىستېمىسىنى قايتىدىن ئويلىشىۋاتىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتى گەرچە ئۆتمۈشتىكى بۈيۈك خىتاي تەسەۋۋۇرى مودېلىغا  كۈچلۈك يوسۇندا تايىنىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما خىتاي سىياسەتچىلىرى ۋە سەرخىللىرى بۇ تەسەۋۋۇرنىڭ ئۆلچەملىك ئۈستىقۇرۇلۇلمىسى ھەققىدىكى سوئاللاردىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ كەلدى. خىتاي باشلامچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپى تەسەۋۋۇرى خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى پاراسىتى ياكى كۇڭزى نەزەرىيەسىدىن، ۋە ياكى كوممۇنىستىك ئىنقىلاب ئىدىيەسىدىن يىلتىز تارتقان ئەمەس. خىتاينىڭ ئۆتمۈشتىكى ئىمپېرىيالىزمىنى تىلغا ئېلىشتىكى مەقسىتىمىزمۇ بېيجىڭنىڭ پەقەتلا سىمۋول خاراكتېرىلىك ئۆزگىچىلىك ئىزدەۋاتقانلىقىدىن ئەمەس. مەزكۇر تەسەۋۋۇر ئەمەلىيەتتە لېنىنىزم ئىدېئولوگىيەسىگە باغلانغان كۈچ ۋە ھۆكۈمرانلىق نەزەرىيەسىدىن كېلىپ چىققان. كونكىرت بىر ئوبېكىتنى نىشانلاپ بۆسۈپ كىرىش، ئاغدۇرۇپ تاشلاش ۋە ئىگە بولۇشتىن ئىبارەت لېنىنىزم ئۇقۇملىرى خىتاي كېڭەيمىچىلىكىنى كۈچلەندۈرۈش ئۈچۈن قوللىنىلماقتا. يېغىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ مەزكۇر تەسەۋۋۇرى- تىيەنشىيا ئىدېئولوگىيەسى بىلەن لېنىنىزمنىڭ بىرلەشمىسىدىن ئىبارەتتۇر.
نە يەرشارىلاشمىغان، نە رايون خاراكتېرلىك ئالاھىدىلىكى بولمىغان بىر تارماق سىستېما: قارىماققا بېيجىڭ ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپنى پۈتۈنلەي ئاغدۇرۇپ تاشلاشنى ئەمەس، بەلكى، ھېچ بولمىغاندا ئوتتۇرا مەزگىلدە، ھازىرقى تەرتىپتىن ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈلگەن يېڭى تارماق سىستېما بەرپا قىلىشنى نىشان قىلغان.
خىتاي مەركىزى ئورۇندا بولغان ۋە ئەڭ ئۈستۈن قىسىمىدا جاي ئالغان مەزكۇر تارماق سىستېما- مەرتىۋە تۈزۈمىدىكى سىممېتىرىك بولمىغان سىستېمىدىن ئىبارەتتۇر. بۇنىڭدا خىتاي ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كۈچلۈكى، تېخنىكىدا ئەڭ ئىلغارى بولىدۇ. كىچىك، ئاجىز ۋە ئەگەشكۈچى دۆلەتلەر مەركەزنى چۆرىدەپ ئۆز ئوربىتىسدا چۆرگىلەيدۇ. خىتاي باشلامچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپى يەرشارىلاشقان ياكى رايون خاراكتېرلىك بولمايدۇ. بەلكى، غەرب دۆلەتلىرىدىن باشقا، تەرەققىي قىلىۋاتقان، بىرلىكتە تەڭپۇڭ- باراۋەر بولمىغان بىر سىستېمىنى قۇرۇپ چىقىش مۇمكىن دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ..
خىتاي ھۆكۈمرانلىقى سايىسى ئاستىدا كەڭرى قويۋىتىش. تارماق سىستېمىنىڭ چەكلىمىسى دائىرىسىدە، خىتاي كۆلەملىك، قاتتىق  كونترول يۈرگۈزمەيدۇ ۋە ياكى باشقا دۆلەتلەرنى تامامەن قوشۇۋالمايدۇ. ئۇنىڭ ئورنىغا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچى سايىسىدە شەكىللەنگەن، باشقا دۆلەتلەرنىڭ كۈچ جەھەتتە رىقابەتلىشىشىنى قىيىنلاشتۇرىدىغان، بىر- بىرىگە چوڭقۇر تايانغان مۇناسىۋەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى نىشانلايدۇ. خىتاي بىلەن بولغان ئالاقە جەريانىدا ئېرىشكەن سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك جەھەتلەردىكى مەنپەئەتلەر ھەم مەزكۇر سىستېمىنىڭ داۋاملىشىشى ئۈچۈن قوشۇلغان تۆھپە، ھەم  ئۇنىڭ كۈچىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان تۈۋرۈك بولىدۇ.