گېرمانىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىدىكى تارىخىي بۇرۇلۇش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىش جەريانىدا، گېرمانىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ئىچكى ئېھتىياجنىڭ كەسكىن ئازىيىشى سەۋەبىدىن ئاساسلىقى ئېكسپورت مەقسەتلىك ئىشلەپچىقىرىشقا مەجبۇر بولدى ياكى ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى تاقىدى. نەتىجىدە، گېرمانىيە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى، بولۇپمۇ يۇقىرى سىجىللىقتىكى ئۇرۇشقا لازىملىق ئوق-دورا، زەمبىرەك ۋە ئېغىر تىپتىكى بىرونېۋىكلىق قوراللارنى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېغىر دەرىجىدە چېكىندى. يەنى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە گېرمانىيە سانائىتى ئايدا تەخمىنەن 20 دانە «لېۋپارد-2» (Leopard 2)  جەڭ تانكىسى ئىشلەپچىقىرالايدىغان بولسا، بۈگۈنكى كۈندە بۇ ئىقتىدار ئايدا ئاران 3-4 دانىگە چۈشۈپ قالدى.  سانائەت قۇرۇلمىسىدىكى بۇ خىل ئاجىزلىشىش، رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىقىدىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان جىددىي ئېھتىياجنى قاندۇرۇشتا زور توسالغۇ بولماقتا.
«زايتېنۋېندې» ۋە ھەربىي سېتىۋېلىش سىستېمىسىدىكى قۇرۇلمىۋى توسالغۇلار
2022-يىلى ئېلان قىلىنغان «زايتېنۋېندې» خىتابنامىسى ۋە ئۇنىڭغا ئەگىشىپ تەسىس قىلىنغان 100 مىليارد ياۋرولۇق ئالاھىدە فوند، نەزەرىيە جەھەتتىن گېرمانىيەنىڭ قايتا قوراللىنىشى ئۈچۈن يېتەرلىك مالىيە ئاساسى ياراتتى. لېكىن، ئۆتكەن ئۈچ يىللىق تەجرىبە شۇنى ئىسپاتلىدىكى، پۇلنىڭ بولۇشى مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ پەقەت بىرىنچى قەدىمى خالاس. بۇ غايەت زور مەبلەغنىڭ ئەمەلىي جەڭگىۋارلىققا ئايلىنىش سۈرئىتى مۆلچەردىكىدىن كۆپ ئاستا بولماقتا. بۇنىڭ تۈپ سەۋەبى گېرمانىيەنىڭ ھەربىي سېتىۋېلىش (Procurement)  سىستېمىسىدىكى چوڭقۇر يىلتىز تارتقان قۇرۇلمىۋى ۋە مەدەنىيەت خاراكتېرلىك توسالغۇلاردۇر.
بىرىنچىدىن، گېرمانىيە فېدېراتىپ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكى (BMVg) ۋە ئۇنىڭغا بىۋاسىتە قاراشلىق بولغان كوبلېنزدىكى قورال-ياراق، ئۇچۇر تېخنىكىسى  ئىدارىسى (BAAINBw) نىڭ بىيۇروكراتلىق تۈزۈلمىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ، قاتمال ۋە ئۈنۈمسىز. بۇ ئورگانلاردا «خەتەردىن قېچىش» (Risk-averse)  مەدەنىيىتى ھۆكۈمران بولۇپ، ھەرقانداق بىر سېتىۋېلىش قارارى چىقىرىلىشتىن بۇرۇن تۈگىمەس تەكشۈرۈش، قانۇنىي باھالاش ۋە مەمۇرىي تەستىقلاردىن ئۆتۈشى كېرەك. نەتىجىدە، بىرەر تۈرلۈك ئاددىي ھەربىي جابدۇقنى سېتىۋېلىش ئۈچۈنمۇ ئايلاپ، ھەتتا يىللاپ ۋاقىت سەرپ قىلىنىدىغان ئەھۋاللار كۆپ ئۇچرايدۇ [2].
ئىككىنچىدىن، گېرمانىيە ئارمىيەسىنىڭ قورال-ياراق تېخنىكىلىق ئۆلچىمى ھەددىدىن زىيادە يۇقىرى ۋە مۇرەككەپ قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ ھادىسە ھەربىي سانائەت ساھەسىدە «ئالتۇن يالىتىش» (Gold-plating) دەپ ئاتىلىدۇ. يەنى، خەلقئارا بازاردا مەۋجۇت بولغان، سىناقتىن ئۆتكەن ۋە ئىشەنچلىك قورال سىستېمىلىرىنى بىۋاسىتە سېتىۋېلىشنىڭ ئورنىغا، گېرمانىيە سېتىۋېلىش ئەمەلدارلىرى ئۇلارغا تۈرلۈك ئۆزگىچە، ئەمما  ھاجەتسىز بولغان تېخنىكىلىق ئۆزگەرتىشلەرنى كىرگۈزۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. مەسىلەن، يېڭى بىر تىك ئۇچار ئايروپىلان سېتىۋالغاندا، ئۇنىڭ پەقەت گېرمانىيەگىلا خاس بولغان ئالاھىدە ئالاقە سىستېمىسى ياكى بىخەتەرلىك ئۆلچىمىگە يېتىشىنى تەلەپ قىلىش، تەننەرخنىڭ ھەسسىلەپ ئېشىپ كېتىشىنى ۋە يەتكۈزۈپ بېرىش ۋاقتىنىڭ يىللارچە كېچىكىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا.
ئۈچىنچىدىن، پارلامېنتنىڭ خامچوت تەستىقلاش جەريانىدىكى چەكلىمىلەردۇر. گېرمانىيە قانۇنىغا ئاساسەن، قىممىتى 25 مىليون ياۋرودىن ئاشىدىغان ھەرقانداق ھەربىي توختام پارلامېنت خامچوت كومىتېتىنىڭ ئايرىم تەستىقىدىن ئۆتۈشى كېرەك. بۇ بەلگىلىمە ئەسلىدە دېموكراتىك نازارەتچىلىكنى كۈچەيتىش ئۈچۈن چىقىرىلغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە سېتىۋېلىش جەريانىنى سىياسىيلاشتۇرۇپ، جىددىي ئېھتىياجلارنىڭ قاندۇرۇلۇشىنى كېچىكتۈرمەكتە. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇزۇن مۇددەتلىك (مەسىلەن، 5-10 يىللىق) رامكا كېلىشىملىرىنى ئىمزالاشتا قانۇنىي ۋە مالىيە جەھەتتىن قىيىنچىلىقلار مەۋجۇت بولۇپ، بۇ ئەھۋال سانائەت كارخانىلىرىنىڭ كەلگۈسىگە مەبلەغ سېلىشىغا توسالغۇ بولماقتا.
دۆلەت مۇداپىئە سانائەت بازىسى: ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى كىرىزىس
رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى زامانىۋى يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۇرۇشلارنىڭمۇ يەنىلا غايەت زور مىقداردىكى ئوق-دورا، ئارتىلېرىيە ۋە ئېغىر تىپتىكى قوراللارغا تايىنىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. ئۇكرائىنا ئارمىيەسى كۈنىگە مىڭلىغان، بەزىدە ئون مىڭلىغان 155 مىللىمېتىرلىق زەمبىرەك ئوقى سەرپ قىلىۋاتقان بىر پەيتتە، گېرمانىيە ۋە باشقا غەرب ئەللىرىنىڭ ئىسكىلاتلىرىدىكى زاپاسلار تېز سۈرئەتتە تۈگىمەكتە. بۇ خىل «يۇقىرى سىجىللىقتىكى توقۇنۇش» (High-intensity conflict) ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن، گېرمانىيە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى تېزدىن ئاشۇرۇش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلماقتا.
بىراق، گېرمانىيە دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى نۆۋەتتە «تۇخۇم بىلەن توخۇ» مەسىلىسىگە دۇچ كەلمەكتە. بىر تەرەپتىن، «Rheinmetall», «KNDS», «Diehl Defence»  قاتارلىق چوڭ شىركەتلەر ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنى كېڭەيتىش، يېڭى زاۋۇتلارنى قۇرۇش ۋە ئىشچىلارنى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن ھۆكۈمەتتىن ئۇزۇن مۇددەتلىك، كاپالەتلىك توختاملارنى تەلەپ قىلماقتا. يەنە بىر تەرەپتىن، ھۆكۈمەت مالىيە قائىدىلىرى ۋە خامچوت چەكلىمىلىرى (Schuldenbremse – قەرز تورمۇزى) سەۋەبىدىن، كۆپىنچە قىسقا مۇددەتلىك زاكازلارنى قوبۇل قىلىش بىلەن چەكلىنىپ قالماقتا. بۇ ئېنىقسىزلىق سانائەت كارخانىلىرىنىڭ زور كۆلەمدىكى مەبلەغ سېلىشىغا توسالغۇ بولماقتا.
تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئۈزۈلۈشلەرمۇ ئېغىر مەسىلە ھېسابلىنىدۇ. پارتلاتقۇچ دورا ئىشلەپچىقىرىشقا كېرەكلىك نىترو سېللۇلوزا (Nitrocellulose) نىڭ كەمچىل بولۇشى، بىرونېۋىك ئۈچۈن كېرەكلىك ئالاھىدە پولاتلارنىڭ تەمىنلىنىشىدىكى قىيىنچىلىقلار ۋە ئىلغار ئېلېكتىرونلۇق زاپچاسلارنىڭ يېتىشمەسلىكى ئىشلەپچىقىرىش دەۋرىنى ئۇزارتىۋەتمەكتە. بۇنىڭدىن باشقا، گېرمانىيەدىكى نوپۇس قۇرۇلمىسىنىڭ قېرىلىشىشى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ماھارەتلىك ئىشچىلارنىڭ (Skilled Labor) كەمچىل بولۇشىمۇ سانائەت ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىكى چوڭ بىر توسالغۇدۇر.