مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

*جابىر ئىبنى ھەييان تۇنجى خىمىيە تەجرىبىخانىسىنى قۇردى.
*مەخسۇس تەجرىبە ئەسۋابلىرىنى ئىجاد قىلدى.
*ھەر خىل كىسلاتالارنى كەشىپ قىلدى. ئېلېمېنتلار ھەققىدىكى ئەڭ دەسلەپكى بايقاشلارنى قولغا كەلتۈردى.
*پاراشوك شەكلىدىكى زەھەرنى ئىشلەپ چىقتى.
فىرانسۇز شەرقشۇناس، ئىلىم-پەن تارىخچىسى بېرتولت (bertholt)  «ئوتتۇرا ئەسىردە خىمىيە» ناملىق كىتابىدا جابىر ئىبنى ھەييانغا مۇنداق باھا بېرىدۇ:  «ئارستوتېلنىڭ لوگىكىدىكى ئورنى قانداق بولسا، جابىر ئىبنى ھەيياننىڭ خىمىيەدىكى ئورنى شۇنداقتۇر».
جابىر ئىبنى ھەيياننى ئەڭ تەپسىلىي تونۇتقان كىشى فۇئات سەزگىن ئۇستازدۇر. فۇئات سەزگىن جابىر ئىبنى ھەيياننىڭ خىمىيەدىلا ئەمەس، تېبابەت ، فىزىكا، ئاسترونومىيە، پەلسەپە ساھەسىدىمۇ نۇرغۇن ئەسەر مىراس قالدۇرغان، دۇنيا تارىخىدا ئاز كۆرۈلىدىغان بىلىم ئادىمى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. جابىر ئىبنى ھەييان ئابباسىيلار خەلىپىسى ھارۇن رەشىد دەۋرىدە باغدادقا كېلىدۇ ۋە شۇ چاغدىكى مەشھۇر باش ۋەزىر يەھيا ئىبنى بەرمەكنىڭ كېسىلىنى داۋالاپ ئېتىبارغا ئېرىشىدۇ ۋە ئوردىنىڭ كىمياگەرلىكىگە تەيىنلىنىدۇ. كېيىن يەھيا ئىبنى بەرمەكنىڭ ئېتىبارىنى يوقىتىشى بىلەن ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكىدىن ئەنسىرەپ ئوردىدىن قېچىپ چىقىدۇ ۋە كۇفەگە قايتىپ ئۆزىنىڭ لابوراتورىيەسىدە تەتقىقاتىنى داۋام قىلىدۇ.
جابىر ئىبنى ھەييان مۇنداق دەيدۇ:  «ئاللاھ بىزگە بىر قاتار فىزىكىلىق قانۇنىيەتلەرنى بەرگەندۇر. بىز بۇلار ئارقىلىق، ئۆسۈملۈك، ھايۋان، ھەتتا ئىنساننىمۇ ياساپ چىقالىشىمىز مۇمكىن. ئاللاھ ئىنسانغا شۇنداق ئىقتىدار بەرگەنكى، ئىنسان بۇنىڭ بىلەن كائىناتتىكى پۈتۈن سىر پەردىلىرىنى ئېچىشقا قادىردۇر».  ئۇنىڭ ئاتومنىڭ پارچىلىنىشى ھەققىدىكى سۆزلىرىمۇ كىشىنىڭ دىققىتىنى قوزغايدۇ ۋە ھەيران قالدۇرىدۇ:
«ماددا بىر زىچ ئېنېرگىيەدۇر، شۇڭلاشقا يۇنان فىزىكلىرىنىڭ ماددىلارنىڭ تەكرار، تەكرار بۆلۈنۈپ ئەڭ ئاخىرىدا بۆلۈنمەس بىر ھالغا كېلىدىغانلىقى ۋە ماددىلارنىڭ يەنە پارچىلىنالمايدىغان سانسىزلىغان تەركىبلەردىن تۈزۈلىدىغانلىقى ھەققىدىكى دەۋاسى خاتادۇر. ئۇلار پارچىلىنالمايدۇ دېگەن ئەڭ كىچىك بىرلىك بولغان ئاتوم يەنە پارچىلىنالايدۇ ۋە بۇ پارچىلىنىش بىلەن غايەت زور ئېنېرگىيە ھاسىل بولىدۇ. بۇ شۇنداق بىر ئېنېرگىيەكى-ئاللاھ ساقلىسۇن- زەررىنىڭ بۇ شەكىلدە پارچىلىنىشى بىلەن پۈتۈن باغداد شەھرىنى كۇمپەيكۇم قىلىۋېتەلەيدۇ. بۇ ئاللاھتائالانىڭ قۇدرىتىنىڭ ئالامەتلىرىدىندۇر».
ئۇنىڭدىن كېيىن كەلگەن ئەبۇ بەكرى رازى، ئىبنى سىنا، فارابى قاتارلىقلار جابىر ئىبنى ھەيياننىڭ ئەسەرلىرىدىن ئوزۇق، ئىلھام ئالغاندۇر.
گەرچە ئىسلام دۇنياسىدا ماتېماتىكا تۇغۇلۇپ تەرەققىي قىلىشتىن بۇرۇن، قەدىمكى يۇناندا ماتېماتىكا مەلۇم دەرىجىدە ئىلگىرىلەشنى قولغا كەلتۈرگەن بولسىمۇ، مەلۇم مەزگىلدىن كېيىن ماتېماتىكىلىق ئىزدىنىشلەر ئاساسەن توختاپ قالغان. ئۇلارنىڭ ماتېماتىكىسىدىكى  «سانلار سىستېمىسى» دا نۆل ئۇقۇمى يوق ئىدى. تۆۋەندە بىز بىر قانچە ماتېماتىكا ئالىمىنىڭ بۇ ساھەدىكى تۆھپىلىرىنى بايان قىلىمىز.
خارەزمى 780-يىلى خارەزمنىڭ خىۋە شەھرىدە دۇنياغا كەلگەن، 850-يىلى باغدادتا ۋاپات بولغان. خارەزمىنى تىلغا ئالماي تۇرۇپ، ماتېماتىكا، ئارىفمېتىكا، ئالگورىزم، ئالگېبرالارنىڭ تارىخىنى يېزىشنىڭ مۇمكىن بولمايدىغانلىقى شەرق، غەرب ئالىملىرى ئورتاق ئېتىراپ قىلىدىغان بىر پاكىتتۇر. مەن بۇ يەردە ئۇ ھەل قىلغان ماتېماتىكىلىق مەسىلىلەرنىڭ تەپسىلاتلىرىغا چوڭقۇرلىماي ھەممە ئادەم ئوڭاي چۈشىنەلەيدىغان، خارەزمىنىڭ تۆھپىسى ھېسابلىنىدىغان بىر قانچە نۇقتىنى بايان قىلىش بىلەن كۇپايىلىنىمەن.
*ئەسلىدىكى ھىندىستان رەقەملىرى خارەزمىنىڭ سىستېمىلاشتۇرۇشى بىلەن ئەرەب رەقەملىرى نامىدا ماتېماتىكىدا قوللىنىلىشقا باشلىغان.
*نۆلنى خارەزمى كەشىپ قىلغاندۇر.(نۆلنىڭ ماتېماتىكىدا قانچىلىك مۇھىملىقىنى تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ سەۋىيەسىگە ئىگە ئادەملەرمۇ بىلىدۇ. بۈگۈن ئەڭ ئاددىي ھېسابلاشلارنىمۇ نۆلسىز قىلىش مۇمكىن ئەمەس)
*سانلار سىستېمىسىنى تۈزۈپ چىققان. شۇنىڭ بىلەن دۆلەت دائىرىلىرىدە بۇ سىستېما رەسمىي قوللىنىلىشقا باشلىغان. مۇسۇلمان ماتېماتىكلار بۇ سىستېمىغا تايىنىپ، تۆت ئەمەللىك ھېسابلاشنى باشلىغان.
*ئالگېبرانى بەرپا قىلغان.
*بەيتۇل ھېكمەتنىڭ باش باشقۇرغۇچىسى خارەزمى ئىدى.
*ئالگورىزىم ئاتالغۇسى ئەسلىدە خارەزمىنىڭ ئىسمىنىڭ لاتىنچىدىكى بۇزۇلۇپ تەلەپپۇز قىلىنىشىدىن كەلگەندۇر.
* «ئەلجەبىر ۋەل مۇقابەلە» ئالگېبرانىڭ ئۇلتاش كىتابىدۇر.
*بۇ كىتابتا تۇنجى قېتىم ئىككىنچى دەرىجىلىك تەڭلىمىلەرنى يەشكەن.
*ئونلۇق سانلار سىستېمىسىنى بەرپا قىلغان.
*كەسىرلەرنى ئىجاد قىلغان.
خارەزمىنىڭ يەنە جۇغراپىيە ھەققىدىمۇ مۇھىم تەكشۈرۈشلىرى ۋە ئەسەرلىرى بار بولۇپ، بۇ يەردە پەقەت ماتېماتىكا ساھەسىدىكى نەتىجىلىرىنى تىلغا ئېلىش بىلەن كۇپايىلىنىمىز.
بۇزجانىنىڭ ھاياتى ھەققىدە قولىمىزدا تەپسىلىي مەلۇماتلار يوقتۇر. پەقەت مەۋجۇت مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا، بۇزجانى 940-يىلى ھېرات ۋە نىشاپۇر ئارىسىدىكى بۇزجان كەنتىدە تۇغۇلغان، 998-يىلى باغداتتا ۋاپات بولغان. بۇزجانى ماتېماتىكا تارىخىدا تىرىگونومېتىرىيەنىڭ قۇرغۇچىسى دەپ ئېتىراپ قىلىنىدۇ. ئىلىم-پەن تارىخچىسى فلوريان كاجورى (florian cajori)  «ماتېماتىكا تارىخى» ناملىق ئەسىرىدە بۇزجانى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ:  «بۇزجانى شۈبھىسىزكى خارەزمىنىڭ ماتېماتىكا ۋە گېئومېتىرىيەدىكى بايقاشلىرىنى زور دەرىجىدە تەرەققىي قىلدۇردى، بولۇپمۇ گېئومېتىرىيە بىلەن ئالگېبرا ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرگە ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلدى. شۇنىڭ بىلەن ئالگېبرالىق تەڭلىمىلەرنى گېئومېتىرىك يوللار بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك يەشتى. دىففېرېنسىيال ھېساب ۋە ئانالىتىك گېئومېتىرىيەنىڭ ئاساسىنى بەرپا قىلدى. مەلۇمكى، دىففېرېنسىيال ھېساب ئىنسان ئەقلى بايقىغان ئىنتايىن مۇھىم بايقاشلارنىڭ بىرى بولۇپ، ھازىرقى زامان بىلىم-تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ ئۇلىنى شەكىللەندۈرگەندۇر. بۇنىڭدىن باشقا بەتتانىڭ ئەسەرلىرىنى شەرھلەپ ئۇنىڭدىكى چۈشىنىكسىز قىسىملارنى ئايدىڭلاتتى».