ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1995-يىلى «MIRC» پىروگراممىسى لايىھەلەپ چېقىلدى . بۇ پىروگراممىدا تاقما ئىسىملىك ئىشلەتكۈچىلەر ناتونۇش كىشىلەر بىلەنمۇ ئالاقە ئورناتتى. ئىشلەتكۈچىلەر ئۆزلىرى توغرۇلۇق تەپسىلىي مەلۇمات بېرىشكە مەجبۇر ئەمەس ئىدى، شۇنداقلا قارشى تەرەپ توغرۇلۇقمۇ ئېنىق مەلۇماتقا ئېرىشەلمەيتتى. بۇ پىروگراممىدىن كېيىن لايىھەلەنگەن « ICQ» پىروگراممىسى بىلەن تېخىمۇ كۆپ كىشى ئالاقە ئورنىتىش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. بۇ پىروگراممىدىمۇ ھەققى ئىسىم ئىشلىتىلمەيتتى، پىروگرامما ئىشلەتكۈچىلەرگە ئاپتوماتىك تەمىنلەپ بېرىدىغان نومۇرلار « ICQ » كىملىكى بولاتتى(سانلاۋ 2014: 20-21).
1997-يىلى «Google » قۇرۇلدى. ئارقىدىن « AOL» نىڭ ئۇچۇرلىشىش مۇلازىمىتى ئىشقا كىرىشتى. 1995-يىلى دۇنيا مىقياسىدا تور بېتى سانى 1 مىليونغا يەتتى ( www.sosyalmedya.co/sosyal-medyanin-tarihi).
1999-يىلى «Windows live messenger» ئۇچۇرلىشىش پىروگراممىسى ئىشلىتىلىشكە باشلىدى ۋە بۇ پىروگرامما 2013-يىلى «Skype» غا ئۆزگەرتىلدى.
لۇدىكورپ تەرىپىدىن 2004-يىلى لايىھەلەپ چىقىلغان ۋە فوتو-سۈرەت ھەمبەھرىلىشىش تور بېتى بولغان « Flickr»دا ، 2008-يىلى ئاپرېلدا ۋىدېئو ھەمبەھرىلىشىش مۇلازىمىتىمۇ ئىشقا كىرىشتۈرۈلدى. 2010-يىلى سېنتەبىردىكى ئۇچۇر-مەلۇماتقا ئاساسلانغاندا، بۇ پىروگراممىدىكى فوتو-سۈرەت سانى 5 مىلياردقا يەتكەن.
يېقىنقى مەزگىللەردە كەڭ ئومۇملاشقان ۋە ئاساسەن دېگەندەك ھەممە كىشى ئادرېس ئاچقان «facebook»، 2004-يىلى 4- فېۋرالدا خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇغۇچىسى مارك زۇكېربېرگ تەرىپىدىن قۇرۇلدى. مارك زۇكېربېرگ «facebook» نى قۇرۇشتىن بۇرۇن خارۋاردتىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ فوتو-سۈرەتلىرىنى سېلىشتۇرالايدىغان «facemash» ئىسىملىك تور بېتىنى قۇرۇپ چىققانىدى. مارك زۇكېربېرگ بۇ مۇنبەردىن ئىلھام ئېلىپ «facebook» نى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدا روياپقا چىقاردى. قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا ئوقۇغۇچىلارنىڭ قىزىقىشىغا ئېرىشكەن «facebook» بوستون ئەتراپىدىكى ئالىي مەكتەپلەرگە تارقالدى. بىر نەچچە ئاي ئىچىدە ئامېرىكىدىكى نوپۇزلۇق ئالىي مەكتەپلەرگە ۋەكىللىك قىلالايدىغان « facebook» ئالىي مەكتەپلەردە نوپۇز تاپتى. 2006-يىلى 11-سېنتەبىردە «facbook» بارلىق ئېلخەت ئادرېسلىرىدا ياش چەكلىمىسى شەرتى ئاستىدا يولغا قويۇلۇشقا باشلىدى. ئىشلەتكۈچىلەر خالىغان تور سىستېمىلىرىغا كەڭ كۆلەمدە قاتنىشىشقا باشلىدى. 2007-يىلى ئىيۇلدا ئىشلەتكۈچى سانى 34 مىليونغا يېتىپ، ئەڭ كۆپ ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىسى ئىشلىتىدىغان تور سىستېمىسىغا ئايلاندى. « alexa» نىڭ سانلىق-مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، « facebook» 2007-يىلى 20-ئۆكتەبىردە دۇنيا بويىچە ئەڭ كۆپ زىيارەت قىلىنغان 7-تور بېتى بولغان. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە « facbook» كانادا، جەنۇبىي ئافرىقا ۋە نورۋېگىيەدىكى ئەڭ كۆپ زىيارەت قىلىنغان تور بېتى، ئەنگلىيە ۋە شىۋېتسىيەدە ئەڭ كۆپ زىيارەت قىلىنغان 2-تور بېتى، مىسىر ۋە پامانادا 3-، ئامېرىكا،ئاۋسترالىيە ۋە تۈركىيەدە 5- قاتاردىن ئورۇن ئالدى (www.sabah.com.tr ).
2006-يىلى قۇرۇلغان «you tube » مۇ ئىجتىمائىي ئورتاقلىشىش تور سىستېمىسىنىڭ ۋىدېئو قىسىمىنى تەشكىل قىلىپ، بۇ ساھەدە زور ئۇتۇققا ئېرىشتى. 2006-يىلى تۇرمۇشىمىزغا كىرگەن مىكرو بلوگ تور بېتى «twitter» ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا نوپۇز تاپتى (سانلاۋ 2014: 23).
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكلىرى
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ (ماۋناجىئوغلۇ 2009:64) ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە:
زامان ۋە ماكان چەكلىمىسى بولماستىن ھەمبەھرلىشىش، مۇنازىرە ۋە ئالاقىلىشىش ئاساس قىلىنغان ئىنتېرنېت پىروگراممىسى زەنجىرىدۇر.
شەخسلەر ئۆزلىرى ۋۇجۇدقا چىقارغان ئەسەرلىرىنى (ئىجادىيەتلىرى) ئاسانلا ئىنتېرنېتتا ئېلان قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ.
شەخسلەر باشقىلارنىڭ ئەسەرلىرىنى، قاراشلىرىنى يېقىندىن تەقىب قىلالايدۇ.
شەخس ھەم تەقىب قىلىدۇ ھەمدە تەقىب قىلىنىدۇ.
ئاساسىي قانداقتۇر پىرىنسىپ ۋە قائىدە بويىچە ئەمەس بەلكى ئىختىيارى سۆھبەت مەنتىقىسىگە تايىنىدۇ.
ئىچىدىكى مەزمۇنلار تەپسىلىي ئانالىز قىلىنغىنىدا غەيرى رەسمىي ئىكەنلىكى ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىشلەتكۈچىلەر ئوتتۇرىسىدا غەيۋەت ساھەسىگە ئايلىنىپ كېتىدىغان مۇنبەردۇر.
ناتونۇش كىشىلەر خالىغانچە ئالاقە ئورنىتالايدىغان مۇنبەردۇر.
ئىرق، تىل، دىن، تەبىقىلەرنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىمايدىغان خەلقئارا سەۋىيەدىكى مۇنبەردۇر.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە ئەنئەنىۋى مېدىيانىڭ ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەر
ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تۇرمۇشىمىزغا سىڭىپ كىرىشى بىلەن ئەنئەنىۋى مېدىياغا بولغان قىزىقىش سۇسلاشقان بولسىمۇ، ئەنئەنىۋى مېدىيا پۈتۈنلەي تۇرمۇشىمىزدىن يوق بولۇپ كەتمىدى. ئىجتىمائىي تاراتقۇغا بولغان قىزىقىشنىڭ كۈچىيىپ كېتىشىنىڭ سەۋەبى، بۇ تېخنولوگىيەنى ئەنئەنىۋى مېدىيادىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان بىر نەچچە ئالاھىدىلىكتۇر. بۇ ئالاھىدىلىكلەر تۆۋەندىكىچە:
سىپىرلىق-رەقەملىك : بۇ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى ئەنئەنىۋى تاراتقۇدىن روشەن ئايرىپ تۇرىدۇ، ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئىشلەتكۈچىلىرى ھەم ئاپتور ھەمدە ئوقۇرمەن بولۇشتەك سالاھىيەتكە ئىگە بولىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلار سىپىرلىق-رەقەملىك بولۇشى سەۋەبىدىن يازغۇچى-ئوقۇرمەن، ئىجرا قىلغۇچى ۋە تاماشىبىن، ئىجادچى ۋە زوقلانغۇچى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق يوق بولماقتا (لىستېر 2009).
سىپىرلىق-رەقەملىشىشنىڭ ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى يېقىنلىشىشتۇر(يەنگىن 2012: 84). يېقىنلىشىش كومپيۇتېر ، گېزىت، تېلېۋىزور ، رادىيو ۋە تېلېگرافقا ئوخشاش ساھەلەرنىڭ تېخنولوگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن بىرلىشىپ يېڭى مەھسۇلاتلار ۋە مۇلازىمەتلەر پەيدا قىلىشى، ئوخشىمىغان ئۇچۇر-ئالاقە مۇنبەرلىرىنىڭ ئوخشاش تۈردىكى مۇلازىمەتلەرنى بىرلىكتە ئېلىپ بېرىشىنى كۆرسىتىدۇ.
ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش: بۇ ھەر يەردە تەييار بولۇش ئەھۋالىنى كۆرسىتىدۇ. ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش يېڭى مېدىيادا شەخسلەرنىڭ ئۇچۇر-مەلۇمات ئالماشتۇرۇشىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ يەردە مۇھىم بولغىنى شەخسنىڭ ئۇچۇر-مەلۇماتقا بولغان نوپۇزى، تەسىرى ۋە ئىزچىللىقىدۇر (يەنگىن 2012: 85).