«ئالاقە»دىن «رىقابەت»كىچە بولغان ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش ھەققىدە قايتا ئويلىنىش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ئالاقە»دىن «رىقابەت»كىچە بولغان ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇش ھەققىدە قايتا ئويلىنىش
نىكولاس بۇرنس[1]نىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىگە نەزەر
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكانىڭ دۇنياغا داڭلىق نەشر-ئەفكارلىرىنىڭ بىرى بولغان «ۋال سىترىت ژۇرنال»ىنىڭ خىتايدا تۇرۇشلۇق مۇخبىرى لىڭلىڭ ۋېي 2025-يىلى 17-سېنتەبىر ئامېرىكانىڭ خىتايدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى نىكولاس بۇرنسنىڭ 2023-يىلى 7-ئايدىكى ئاسپېن بىخەتەرلىك مۇنبىرى (Aspen Security Forum) قاتارلىق سورۇنلاردا ئوتتۇرىغا قويغان «خىتايغا بولغان قاراشلىرىدىكى زور ئۆزگىرىشلەر» ھەققىدىكى ماقالىسىنى ئېلان قىلدى. ماقالىدە، ئامېرىكانىڭ ھازىرقى زامان دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى ئەڭ تەجرىبىلىك شەخسلىرىنىڭ بىرى، ھازىر ئامېرىكانىڭ خىتايدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى نىكولاس بۇرنسنىڭ خىتاي ھەققىدىكى سىياسىي قارىشىدىكى چوڭقۇر ئۆزگىرىشنى مەركەز قىلغان ھالدا، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇرنس ئەپەندى كەسپىي ھاياتىنىڭ ئۇزۇن يىللىرىنى خىتاي بىلەن «ئالاقە قىلىش» سىياسىتىنى تەشەببۇس قىلىشقا سەرپ قىلغان بولۇپ، ئۇ ۋە ئۇنىڭ دەۋرىدىكى دىپلوماتلار ۋاشىنگتوننىڭ بېيجىڭ بىلەن ھەمكارلىشىش ئارقىلىق خىتاينى خەلقئارا سىستېمىغا يۈزلەندۈرگىلى بولىدىغانلىقىغا ئىشەنگەن ئىدى. لېكىن، ئۇنىڭ 2022-يىلى خىتايغا باش ئەلچى بولۇپ بارغاندىن كېيىنكى ئەمەلىي كۆزىتىشلىرى ۋە كەچۈرمىشلىرى ئۇنىڭ بۇ قارىشىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى. بۇ ماقالە بۇرنسنىڭ شەخسىي پىكرىي ئۆزگىرىشىنى بىر كىچىك ئۆرنەك قىلىش ئارقىلىق، پۈتكۈل ۋاشىنگتوندىكى خىتايغا قاراتقان سىياسەت قارىشىدا يۈز بەرگەن كەڭ كۆلەملىك ۋە بەزىدە ئازابلىق ئويغىنىشنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. ماقالىدە بۇرنسنىڭ خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتى ۋە ئۇنىڭ ئامېرىكانى ھەر تەرەپلىمە ئاجىزلىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان غەرىزىنى بىۋاسىتە كۆزىتىش ئارقىلىق شەكىللەندۈرگەن يېڭى ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرى تەھلىل قىلىنىدۇ.
نىكولاس بۇرنسنىڭ خىتايغا قاراتقان قارىشىدىكى بۇ بۇرۇلۇش پەقەت نەزەرىيەۋى مۇلاھىزىلەرنىڭ مەھسۇلى بولماستىن، بەلكى ئۇنىڭ بېيجىڭدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچى بولۇش سۈپىتى بىلەن بىۋاسىتە ئېرىشكەن ئەمەلىي پاكىتلارغا ئاساسلانغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ توختاۋسىز كۈچ قوغلىشىشى كۆپلىگەن ساھەلەردە كونكرېت ھەرىكەتلەر بىلەن ئىپادىلەنگەن. بۇلار فىلىپپىننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا تەۋە دېڭىز تەۋەلىكىدە ئۇلارنىڭ كېمىلىرىگە سوقۇلۇش، تەيۋەنگە ھەربىي جەھەتتىن تەھدىت سېلىش، ھىندىستان چېگراسىدا توقۇنۇش پەيدا قىلىش ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا قارىتا كەڭ كۆلەملىك تور ھۇجۇملىرىنى قوزغاش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ھەرىكەتلەر بېيجىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ خەلقئارا قانۇن ۋە تەرتىپكە ھۆرمەت قىلمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن كۈچ ئىشلىتىشتىن يانمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، بۇرنس خىتايدا قانۇنسىز تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئامېرىكا پۇقرالىرىنىڭ «قورقۇنچلۇق، ئىنسانىيلىققا خىلاپ ئەھۋالى» نى ۋە دىنىي ئەركىنلىكنىڭ باستۇرۇلۇشىنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن. ئۇنىڭ ئۈچۈن بۇ ئەھۋاللار خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ مۇستەبىت ۋە رەھىمسىز ماھىيىتىنى تولۇق ئاشكارىلىغان. ھەتتا خىتاي ئەمەلدارلىرى ئۇنىڭغا ۋەزىپىسىنىڭ «ئىجابىي، تەنقىدسىز كۆۋرۈك» بولۇش ئىكەنلىكىنى ئېيتقاندا، بۇرنس ئۆزىنىڭ ۋەزىپىسىنىڭ ئامېرىكا مەنپەئەتىنى قوغداش ئىكەنلىكىنى قەتئىيلىك بىلەن بىلدۈرگەن. بۇ جاۋاب ئۇنىڭ دىپلومات سالاھىيىتىدە تۇرۇپ، ئامېرىكانىڭ يادرولۇق قىممەت قاراشلىرى ۋە دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغداش ئىرادىسىنىڭ مۇستەھكەم ئىكەنلىكىنى نامايان قىلغان.
بىرىنچى سەپتىكى بۇ كۆزىتىشلەرگە ئاساسەن، نىكولاس بۇرنس كەلگۈسى ئون يىللاردا ئامېرىكانىڭ كۈنسېرى ئۆزىگە ئىشىنىدىغان ۋە ھۇجۇمچانلىقى ئېشىۋاتقان خىتاي بىلەن قانداق مۇئامىلە قىلىشى كېرەكلىكى توغرىسىدا تۆت نۇقتىلىق ئىستراتېگىيەلىك تاللاش ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ تاللاشنىڭ بىرىنچى نۇقتىسى، بۇنىڭ ھەربىي، تېخنولوگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈكنى تالىشىشتىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك، كەسكىن بىر رىقابەت ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش. بۇرنسنىڭ قارىشىچە، بۇ پەقەت ماددىي كۈچ تالىشىشلا ئەمەس، بەلكى ئىدىيەۋى كۈرەش، يەنى ئىنسان ئەركىنلىكى بىلەن مۇستەبىت دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشتۇر. بۇ رېئاللىقنى ئېتىراپ قىلىش ئۇرۇشقا قۇتراتقۇلۇق قىلىش ئەمەس، بەلكى رېئالىست بولۇشتۇر. شۇڭلاشقا، ۋاشىنگتوننىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى بۇ رىقابەتنى توقۇنۇشقا ئايلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئۇنى كۈچ ۋە ئېنىق تەپەككۇر بىلەن باشقۇرۇش. بۇ نۇقتا ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ ماھىيىتىنىڭ ھەمكارلىق ئەمەس، بەلكى رىقابەت ئىكەنلىكىنى، ھەمدە بۇ رىقابەتنىڭ قىسقا مۇددەتتە ئاخىرلاشمايدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئىككىنچىدىن، بۇرنس «بىزنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىمىز بىزنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچىمىز» دەپ قارايدۇ. بۇ ئامېرىكانىڭ خىتايغا سېلىشتۇرغاندا ئىگىلىگەن ھەل قىلغۇچ، تەڭپۇڭسىز ئەۋزەللىكىدۇر. خىتاينىڭ 14 قوشنا دۆلىتى بولسىمۇ، چاۋشيەن بىلەن تۈزگەن شەرتنامىسىدىن باشقا ھېچقانداق شەرتنامىلىك ئىتتىپاقدىشى يوق. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئامېرىكانىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونى ۋە ياۋروپادا ئامېرىكا بىلەن ئورتاق ئەندىشىلەرگە ئىگە كۈچلۈك دېموكراتىك دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپقان غايەت زور تورى بار. بۇرنس كۆرسەتكەندەك، ئامېرىكا ئۆز كۈچىگە ئىتتىپاقداشلار سىستېمىسىنىڭ كۈچىنى قوشقاندا، خىتايدىن «كۆپ كۈچلۈك» بولىدۇ. شۇڭلاشقا، ياپونىيە، كورېيە ياكى ياۋروپادىكى دوستلىرىغا جازا خاراكتېرلىك تاموژنا بېجى يۈكلەش كۈچلۈكلۈكنىڭ ئىپادىسى ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ ئاساسلىق رەقىبىگە قارشى تۇرۇش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان بىر «ئىستراتېگىيەلىك خاتالىق» دۇر. بۇ نۇقتا ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئورنىنى ساقلاپ قېلىشتا ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى مۇستەھكەملەشنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدۇ.