تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ ئىجابىي ۋە سەلبىي تەرەپلىرى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى، بولۇپمۇ تۈركىيەنىڭ ئەزا بولۇش ئېھتىماللىقىغا بولغان پوزىتسىيەسى ئەينى دەۋردىكى مۇرەككەپ ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى رامكىسى ئىچىدە شەكىللەنگەن. تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ «ئامېرىكا-تۈركىيە مۇناسىۋىتى 2017-2021» دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[32، 23-25-بەتلەر]، ترامپ دەۋرىدە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تۈركىيەنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك تاشقى سىياسەتلىرىگە ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئەگىشىپ ماڭغان. ئاتلانتىك ئوكيان كېڭىشىنىڭ باھالىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[33، 45-47-بەتلەر]، تۈركىيەنىڭ S-400 تىپلىق مۇداپىئە سىستېمىسى مەسىلىسى ۋە شەرقىي ئوتتۇرا دېڭىزدىكى جىددىيلىشىش مەزگىلىدە تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن يېقىنلىشىشى ۋاشىنگتوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشىسىنى قوزغىدى.
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ يەر شارى ئىقتىسادىنى تۈزەش جەھەتتىكى رولى بارغانسېرى گەۋدىلەندى، بولۇپمۇ پۇل مۇئامىلە قۇرۇلمىسىدا. خەلقئارا راسچوت بانكىسى (BIS) نىڭ 2023-يىللىق سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا[34، 156-158-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى پۇل مۇئامىلە ھەمكارلىقى ۋە يەرلىك پۇللار سودىسى كۆرۈنەرلىك ئاشقان. پېتېرسون ئىنستىتۇتىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەھلىل قىلىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[35، 89-91-بەتلەر]، بۇ تەرەققىيات دوللارنىڭ زاپاس پۇل ھۆكۈمرانلىق ئورنىغا بىر يوشۇرۇن تەھدىت شەكىللىنىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
جەنۇبىي يەر شارىدىكى دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەت كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشتە ئىنتايىن مۇھىم. ب د ت سودا ۋە تەرەققىيات يىغىنىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە[36، 234-236-بەتلەر]، ئۆتكەن ئون يىلدا كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر بىلەن بولغان سودىسى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ٪8.6 ئاشقان. لوندون ئىقتىساد ئىنستىتۇتى (LSE) تەتقىقاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[37، 67-69-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ جەنۇب-جەنۇب ھەمكارلىقىدا مەركەزلىك رولى ئۇل ئەسلىھە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ۋە تېخنىكا ئۆتۈنۈپ بېرىش ساھەلىرىدە ئالاھىدە گەۋدىلەنگەن.
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىش ئىستراتېگىيەسى گۇرۇھنىڭ يەر شارىدىكى تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇش نىشانىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى. راند شىركىتىنىڭ 2023-يىللىق ئىستراتېگىيەلىك باھالاش دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەندەك[38، 112-114-بەتلەر]، تۈركىيە، ھىندونېزىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان قاتارلىق 20 دۆلەت گۇرۇھىغا ئەزا ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ قاتنىشىشى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ يەر شارى ئىقتىسادى سالمىقىنى ٪40 تىن ئاشۇرىدۇ. برۇكىڭس ئىنستىتۇتىنىڭ ئانالىزىدا تەكىتلەنگىنىدەك[39، 45-47-بەتلەر]، بۇ كېڭىيىش يەر شارىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەڭپۇڭلۇقىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش ئىمكانىيىتىنى پەيدا قىلىدۇ.
تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى بىلەن كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى ياۋرو-ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي دىنامىكلىرىنىڭ مۇھىم بىر تەرىپىنى تەشكىل قىلىدۇ. تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ  قۇرۇلۇش كېلىشىمى بولغان ناخچۋان كېلىشىمىنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپىغا ئاساسەن، تەشكىلات ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[40، 15-17-بەتلەر]، تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئومۇمىي GDP سوممىسى 1 تىرىليون 500 مىليارد دوللارغا يەتتى، بۇ ئىقتىسادىي يوشۇرۇن كۈچ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىق ساھەلىرىنى كېڭەيتىشكە يول ئېچىپ بەردى.
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا دۆلەتلەرنىڭ خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئارقا كۆرۈنۈشىدە ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. ئاسىيا تەرەققىيات بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا[41، 78-80-بەتلەر]، ئۆتكەن بەش يىلدا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان سودا مىقدارى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن يىلىغا ٪12 ئاشقان. RAND شىركىتىنىڭ ئۇنىۋېرسال باھالىشىدا تەكىتلەنگىنىدەك[42، 112-114-بەتلەر]، ئىقتىسادنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش مۇساپىسى تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى بىلەن كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرىدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.
ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە قاتناش كارىدورى تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ساھەلەرنى تەشكىل قىلىدۇ. خەلقئارا ئېنېرگىيە ئورگىنىنىڭ 2023-يىللىق ياۋرو-ئاسىيا ئېنېرگىيە نەزەر دوكلاتىدا تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[43، 156-158-بەتلەر]، كاسپىي دېڭىز ۋادىسى ۋە ئوتتۇرا كارىدور تۈرىدىكى ئېنېرگىيە بايلىقى رايون ئېنېرگىيە سىياسىتىدە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزىنىڭ ئانالىزىدا ئېيتىلغىنىدەك[44، 45-47-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىسىغا مەبلەغ سېلىش جەھەتتە ھەمكارلىشىش يوشۇرۇن كۈچى يۇقىرى.
تۈركىيە سودا كېڭىشىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە[45، 23-25-بەتلەر]، ئەزا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سودا سوممىسى 100 مىليارد دوللاردىن ئاشقان. لېكىن كارنېگ فوندىنىڭ رايون سودىسى ئانالىزىدا تەكىتلەنگىنىدەك[46، 89-91-بەتلەر]، بۇ سانلىق مەلۇمات يوشۇرۇن كۈچىگە يەتمەيدۇ ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن بولغان تۈزۈم ھەمكارلىقى سودا مىقدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرالايدىغان ئامىل دەپ قارىلىدۇ.
شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا كۆپ ساندىكى دۆلەتلەرنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى مۇناسىۋىتى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ مۇھىم ئامىللىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. ستوكھولم خەلقئارا تىنچلىق تەتقىقات ئىنستىتۇتى (SIPRI) نىڭ 2023-يىللىق ياۋرو-ئاسىيا بىخەتەرلىك ئانالىزىدا ئېيتىلغىنىدەك[47، 78-80-بەتلەر]، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئاساسلىق ئەزالىرى بولغان رۇسىيە بىلەن خىتاينىڭمۇ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشى بۇ تەشكىلاتلار ئوتتۇرىسىدا يوشۇرۇن ھەمكارلىق پەيدا قىلىدۇ.