يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1 – دۇنيا ئۇرۇشى جەريانىدا خەلقئارالىق تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىكىنى ھاسىل قىلىش ئۈچۈن تەشكىللىنىش ئىھتىياجى ئوتتۇرىغا چىقتى ۋە بۇ ئىھتىياج 2 – دۇنيا ئۇرۇشى جەريانىدىمۇ داۋاملىشىپ، بارغانسېرى زۆرۈر ھالغا كەلدى. مەيلى مىللەتلەر جەمئىيىتى مەزگىلىدە بولسۇن ياكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مەزگىلىدە بولسۇن، بۇ ئىھتىياجنى قاندۇرۇپ خەلقئارالىق ئەركىنلىك، كىشىلىك ھوقۇق ۋە بىخەتەرلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ناھايىتى كۆپ ھۆججەت ئېلان قىلىندى ۋە بۇ ھۆججەتلەرنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن زور كۈچ سەرپ قىلىندى.
1- دۇنيا ئۇرۇشى نەتىجىسىدە ئاۋستىرىيە – ۋىنگىرىيە ئىمپېرىيىسى، گېرمان ئىمپېرىيىسى، ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ۋە رۇس ئىمپېرىيىسى پارچىلاندى. بىر تەرەپتىن 1917 – يىلى رۇسىيەدە سوتسىيالىستىك تۈزۈم ئورنىتىلغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇرۇشتا غەلىبە قىلغان دۆلەتلەر، يەنى ئەنگىلىيە، فرانسىيە ۋە ئىتالىيە، گېرمانىيە، ئاۋىستىرىيە، بۇلغارىيە ۋە ۋېنگىرىيە بىلەن سۈلھى تۈزدى. سۈلھنى ئوسمانلى دۆلىتى ئەڭ ئارقىدا ئىمزالىدى . پارىژ تىنچلىق يىغىنىدىكى ئەڭ مۇھىم مەقسەت « دۆلەتلەر جەمئىيىتى » قۇرۇپ چىقىش بولۇپ، ئا ق ش پىرېزىدېنتى ۋىلسۇن  بۇ تەشكىلاتنىڭ قۇرۇپ چىقىلىشى ئۈچۈن ئاكتىپ تىرىشچانلىق كۆرسەتكەنىدى. نەتىجىدە بۇ يىغىن 1919 – يىلى 28 – ئاپرېلدا « دۆلەتلەر جەمئىيىتى »نىڭ سالاھىيىتىنى قوبۇل قىلدى. دۆلەتلەر جەمئىيىتى كېلىشىمى 1920 – يىلى 10 – يانۋاردا يۈرگۈزۈلۈشكە باشلاندى . جەمئىيەت دۇنيانىڭ ھەرقانداق جايىدا ئوتتۇرىغا چىقىپ ھەل بولمىغان ۋە ئوڭۇشلۇق ھالدا ھەل قىلىنالمىغان مىللىي ئازادلىق كۆرەشلىرى سەۋەبىدىن 2 – دۇنيا ئۇرۇشنىڭ يۈز بېرىشىنى توسۇپ قالالمىدى. ئۇرۇش جەريانىدا يېڭى بىر خەلقئارالىق تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلۇشى زۆرۈرلىكى ھەم دۆلەتلەر ۋە ھۆكۈمەتلەر تەرىپىدىن، ھەم ئاممىۋى تەشكىلاتلار تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا ئىدى . ئۇرۇشتىن كېيىن خەلقئارالىق بىر تەشكىلاتنىڭ قۇرۇپ چىقىلىشى ھەققىدە ئېلىپ بېرىلغان خىزمەتلەر 1943 – يىلى 1 – نويابىردا موسكىۋادا ئۆتكۈزۈلگەن بىر يىغىندا قارار قىلىندى . روزۋېلىت، چىرچىل ۋە سىتالىن ئوتتۇرىسىدا، يالتا يىغىنىدىكى ئۇچرىشىشلاردا، سانفىرانسىسكودا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يىغىنى چاقىرىشنى قارار قىلىندى. 1945 – يىلى 25 – ئاپرېلدا سانفىرانسىسكودا 44 دۆلەتنىڭ قاتنىشىشى بىلەن ئېچىلغان يىغىدا بىرلەشكەن دۆلەتلەر كېلىشىمى ھەققىدە خىزمەتلەر ئېلىپ بېرىلدى. بۇ دۆلەتلەر 1945 – يىلى 26 – ئىيۇندا ئېچىلىغان يىغىندا بىرلەشكەن دۆلەتلەر كېلىشىمنامىسىنى بىردەك قوبۇل قىلدى. كېلىشىم بىردەك ئېتىراپ قىلىنغاندىن كېيىن 1945 – يىلى رەسمىي ھالدا كۈچكە ئىگە بولدى. كېلىشىمنىڭ كىرىش سۆز قىسمىدا « كىشىلىك ھوقۇق، شەخس ئەركىنلىكى ۋە قەدىر – قىممەتلىرىگە، ئەر ۋە ئاياللارنىڭكىدە چوڭ – كىچىك مىللەتلەر ئۈچۈنمۇ ھەق – ھوقۇق جەھەتتىن باراۋەرلىككە بولغان ئىشەنچىمىزنى قايتىدىن جاكارلاش ئۈچۈن… » دېيىلمەكتە ئىدى . ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ( ھەم شەخسىي ھەم كوللىكتىپ جەھەتتىن ) تەكىتلىنىشى مەزكۇر مەسىلىنى ئەستايىدىللىق مۇھاكىمە قىلىشنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلگەنىدى. بۇ ئۆزگۈرۈش نەتىجىسىدە 1948 – يىلى 10 – دېكابىردا خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق خىتاپنامىسى، 1960 – يىلىدا مۇستەملىكە ئەللەر ۋە خەلقلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلىش باياننامىسى ئېلان قىلىندى . 1946 – يىلى 11 – دېكابىردا ب د ت 96 (1) نۇمۇرلۇق قارار چىقىرىپ، ئىرقى قىرغىنچىلىقنىڭ خەلقئارا قانۇندا جىنايەت ئىكەن ئىكەنلىكىنى، بۇ جىنايەتنىڭ ب د ت نىڭ غايىسى ۋە روھىغا خىلاپ ئىكەنلىكىنى قارار قىلىندى. 1948 – يىلى « ئىرقى قىرغىنچىلىق جىنايىتىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش كېلىشىمى » يولغا قويۇلدى . ب د ت ئۆز دائىرىسى ئىچىدە 1960 – يىللار ناھايىتى كۆپ ئەھدىنامە، كېلىشىم ۋە قارارلارنى ئېلان قىلدى. شەخس ۋە خەلقئارا سىياسى ھەق – ھوقۇقلار ئەھدىنامىسى (1966) ، ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ھەق – ھوقۇقلار خەلقئارا كېلىشىمى (1966) بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىدى. 1966 – يىلى قوبۇل قىلىنغان بۇ ئەھدىنامىلەرنىڭ 1976 – يىلىدا يولغا قويۇلغانلىقى بىلىنمەكتە .