خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مودېرىن دۆلەت ۋە مودېرىن دۇنيانىڭ تولۇق بەرپا بولۇپ تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ چوقۇم يەنە بىر قېتىم بۇرۇلۇش ھاسىل قىلىشى كېرەك ئىدى، بۇ بۇرۇلۇش 1789-يىل فىرانسىيە ئىنقىلابى بىلەن ئىشقا ئاشتى. ياۋروپا دۆلەتلىرى فىرانسىيە ئىنقلابىغىچە ۋاستىلىك ھاكىمىيەت چۈشەنچىسى بىلەن ھەرىكەت قىلىپ كەلگەن بولۇپ، ھېچقايسىسى مەركەزدىن تۆۋەنگىچە تۇتۇشىدىغان بىۋاستە باشقۇرۇش ئورگانلىرى بەرپا قىلىشقا تىرىشچانلىق كۆرسەتمىدى. بىراق بىۋاستە ھاكىمىيەتكە ئۆتۈش بىلەن بىرلىكتە دۆلەت ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ بارلىق ساھەسىنى تىزگىنلەپ، ھەممىگە قابىل تولۇق ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتكە ئايلاندى.
ھەقىقەتەن ۋېستفالىيە تىنچلىق ئەھدىنامىسىدىن كېيىن ئوخشاش بىر چېگرادا ياشىغان ئىنسانلار ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئۆز-ئارا باردى-كەلدىلەرنىڭ ئاۋۇشى نەتىجىسىدە ئورتاق قىممەت قاراش ۋە ئۆلچەملىرىنى ئورتاقلاشقان، كۈچلۈك تەۋەلىك، كىملىك ۋە ساداقەت تۇيغۇسى بىلەن بىر-بىرىگە باغلانغان، بىرلىك-باراۋەرلىك چۈشەنچىسىگە تايانغان ئالاھىدە جەمئىيەت ھالىتىگە كېلىشتى. يەنى ئوخشاش بىر دۆلەتتە ياشىغان بارلىق ئىنسانلار بىر ۋە بۆلەنمەس «مىللەت-ئۇلۇس»نى شەكىللەندۈردى ياكى ھۆكۈمدارلارن ئۇلارنىڭ مۇشۇنداق ئىكەنلىكىنى جاكارلاشتى. فىرانسىيە ئىنقىلابىمۇ ئىگىلىك ھوقۇقنى ئەركىن ئىنسانلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنى قوغدىمايدىغان ئەكسىچە ئەمگەك مىۋىلىرىنى ئوغۇرلايدىغان، ھەتتا كارغا كەلمەس دەپ قارالغان خاندىن تارتىپ ئېلىپ، مىللەت-ئۇلۇسقا بەردى، يەنى «مىللىي ئىگىلىك ھوقۇق»دېيىلىدىغان شەكىلگە ئايلاندۇردى.
نەتىجىدە «مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق»شەكىللەندى ۋە مودېرىن دۆلەتلەرنىڭ قۇرغۇچى ئىدىئولوگىيەسى بولغان «مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق»چېگرالىرى ئېنىق سىزىلغان مەلۇم بىر زېمىن ئىچىدە ياشايدىغان ئىنسان توپلۇقىنى «مىللەت-ئۇلۇس»قا ۋە چېگرا ئىچىدىكى زېمىن ئۈچۈن ئۆلىدىغان ماكاننى «ۋەتەن»قىلدى، ئىگىلىك ھوقۇقنى بولسا بۇ مىللەت-ئۇلۇسقا ئاتا قىلدى.
ئىنقىلاب چۈشەنچىسى ۋە مىللەتچىلىكنىڭ مەشئىلىنى ياققان دەۋىرنىڭ ئاساسلىق پەيلاسوپلىرىدىن مونتىسكىيو، ئاق سۆڭەك قاتلىمىدىن كېلىپ چىققانلىقتىن بولسا كېرەك «كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى»نىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەش ئارقىلىق ھۆكۈمدارنىڭ ھوقۇقىنىڭ مەلۇم دەرىجىدە چەكلىنىشى كېرەكلىكىنى ئېيتىدۇ، ئۇ قانۇنلارنىڭ روھىنى مىللەت –ئۇلۇسنىڭ روھى بىلەن ئوخشاش كۆرىدۇ. روسسو بولسا بۇ مەسىلىدە ئاشقۇن قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. روسسو جەمئىيەت كېلىشىمى چۈشەنچىسىگە تايىنىدىغان ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ بۆلۈنمەس دەپ قارىلىدىغان مىلللەت-ئۇلۇسقا تەۋە بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ھەر شەخس ھەق-ھوقۇقلىرىنى خالىسانە ھالدا ئۆزى تەۋە بولغان جەمئىيەتكە ئۆتكۈزۈپ بېرىپ، يېڭى دۆلەت، يېڭى ئىتتىپاقلىق ۋە يېڭى جەمئىيەت شەكىللەندۈرۈش كېرەك. ئۇ كۆزدە تۇتقان «ئومۇمىي ئىرادە»دەل مۇشۇنى كۆزدە تۇتىدۇ. قىسقىسى، روسسۇ مىللەتچىلىك نەزىرىيەسىنىڭ ئاساسلىق پىشىۋالىرىدىن بولۇپ قالىدۇ. غەلىتە يېرىكى شۇكى، ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان مىللەتچىلىك چۈشەنچىسى 1776-يىلدىكى ئامېرىكا مۇستەقىللىق خىتابنامىسىگە ئىلھام مەنبەسى بولغان بولۇپ، ئۇنىڭ نەزىرىدىكى دۆلەت فىرانسىيەدىن بۇرۇن ئامېرىكىدا روياپقا چىققان. كونا دۇنيا بولسا تېز سۈرئەتتە يېڭىسىغا ماسلاشقان. بىراق تارىخنىڭ يۈكىنى ئۈستىگە ئالغان ياۋروپاغا نىسبەتەن بۇ تولىمۇ قىيىن ئىشقا ئاشقان.
روسسۇنىڭ غايىلىرى بىر ئوچۇم مۇشتۇمزورلار تەرىپىدىن توسالغۇغا ئۇچرىغان بولسىمۇ، ئىنقىلابتىن ئۆلگىدەك قورقىدىغان ياۋروپا كېنىزەكلىرىنىڭ بىرلىشىپ فىرانسىيەگە ھۇجۇم قىلىشى نەتىجىسىدە بۇ مودېل قۇرۇلمىنى تېخىمۇ مۇستەھكەم قىلىپ خەلقنى ئومۇميۈزلۈك ھەرىكەتكە كەلتۈرگەن. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، فىرانسىيە ئەتراپىدىكى كېنىزەكلەر ۋە خانلار ھاكىمىيەتنىڭ قولىدىن ئېلىنىپ مىللەت-ئۇلۇسقا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىشىدىن قورقۇپ ئىنقىلابچىلارغا قارشى ئۇرۇش قىلىپ «ئىنقىلابنىڭ پەرزەنتلىرى»، «دۆلەتنىڭ پۇقرالىرى» بولىۋېلىپ چېگرالىرىنى ۋە زېمىنلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتۈشتى. بۇ مۇساپىگە قاتناشمىغانلار «ۋەتەن خائىنى»ئېلان قىلىنىپ چەتكە قېقىلدى. نەتىجىدە يۇرتتاش-ئارمىيەلەرنىڭ مۇھاپىزەتچىلىكى ئارقىسىدا دۆلەت سىناقتىن ئۆتۈپ مىللەتنىڭ دۆلەتكە سادىق ئىكەنلىكى ئىسپاتلاندى. ئاقىۋەت فىرانسىيە ئىقىلابى نەتىجىسىدە ھېچ بولمىغاندا مودېل سەۋىيەدە بولسىمۇ يېڭىچە بىر دۆلەت ۋۇجۇدقا چىقىدۇ، 1648-يىلى پەيدا بولغان تېررورتورىيەلىك دۆلەت چۈشەنچە جەھەتتە پىشىپ يېتىلىپ مىللەت-ئۇلۇسنىڭ كۈچىگە تايىنىپ مىللىي دۆلەتكە ئايلىنىدۇ.
ھەممىدىن مۇھىمى، بۇ جەرياندا بولۇپمۇ ناپاليوننىڭ تۈرتكىسىدە فىرانسىيە ئىنقىلابىنىڭ ئىدىيەۋى ماتېرىياللىرى پۈتكۈل ياۋروپاغا كېڭىيىپ سىياسىي قۇرۇلمىلارنى ئۆزگىرىشكە مەجبۇر قىلدى. سىچۇلزې مۇنداق دەيدۇ: «كۈچلۈك يۇرتپەرۋەرلىك ھېسسياتىنى قېزىپ چىقارغان ناپاليون ئەسكەرلىرىنىڭ ياۋروپادا توختاۋسىز ئىلگىرىلىشى نۇرغۇن ياۋروپا دۆلىتىدە مىللەت-ئۇلۇسنىڭ پەيدا بولۇشىدا مۇھىم رول ئوينىدى.» مۇشۇنداق ھادسىلەر نەتىجىسىدە مەيدانغا كەلگەن بۇ ئۆزگىرىش 19-ئەسىردىمۇ داۋاملىشىپ پۈتكۈل ياۋروپادا مىللىي دۆلەتنىڭ شەكىللىنىشىگە سەۋەب بولدى.
3-3-خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئاساس قىلىدىغان مۇھىم پىرىنسپىلار
مىللىي دۆلەتنىڭ رەسمىي شەكىللىنىشىگە ئەگىشىپ مودېل ئاكتىيورلار (نوپۇزلۇق كۈچلەر) بىلەن بۇلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت شەكلى ئاساسەن ئېنىق بولۇشقا باشلىدى. بۇنىڭدىن كېيىن بولسا دۇنيا ياۋروپا مەركەزلىك بۇ «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»نىڭ پىرىنسىپلىرى بويىچە شەكىللىنەتتى. بۇ پىرىنسىپلار بىر تەرەپتىن ۋېستفالىيە دۆلەت چۈشەنچىسىگە يەنە بىر تەرەپتىن مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق ئىدىئولوگىيەسىنىڭ ئىجتىمائىي ئاساسلىرىغا تايىناتتى.
ۋېستفالىيە چۈشەنچىسى دۇنيا تۈزۈمىنىڭ پەقەت ۋە پەقەت مۇستەقىل دۆلەت خاراكتېرىگە ئىگە بولغان، سىياسىي كۈچلەرگە ئەزالىق سالاھىيىتى بېرىدىغان دۆلەت مەركەزلىك ئالاھىدىلىكنى كۆرسىتىدۇ. ۋېستفالىيە چۈشەنچىسى دۇنيانىڭ قانۇنىي جەھەتتتە دۆلەتلەرنىڭ باراۋەرلىكى ۋە ئۆزگە دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىقىغا ئوخشاش پىرىنسىپلار ۋاستىسى تۈرتكىسىدە شەكىللىنىشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ (فولك، 2005:28).