كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كېلىشىم ئارقىلىق ماكېدونىيەدە ياشايدىغان ئېتنىك گۇرۇپپىلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى، تىل قاتارلىق بەزى ھەق – ھوقۇقلىرى ماكېدونىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىندى. ماكېدونىيەدىكى ئازسانلىقلارنىڭ ئومۇمىي نوپۇس ئىچىدىكى نىسبىتى ئالبانلارنىڭ %25، تۈركلەر %3.8، رومانلار %2.6 ئىدى[6]. ئوخرىد كېلىشىمىدىن كېيىن، ھۆكۈمەتنىڭ ئازسانلىقلارنىڭ ھوقۇقىغا ئالاقىدار كېرەكلىك قەدەملەرنى تاشلىمىغانلىقى، كېلىشىم رامكىسىنىڭ تولدۇرۇلمىغانلىقى كۆپلەپ ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولسىمۇ، بۈگۈنگىچە ئېتنىك گۇرۇپپىلار ئارىسىدا توقۇنۇش يۈز بېرىپ باقمىدى.
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى سېرب – كىروۋات – سىلوۋېن دۆلىتىنىڭ قۇرۇلىشىدىن تازامانىمىزغىچە كوسوۋودا نوپۇسنىڭ كۆپ سانلىقىنى ئالبانلار تەشكىل قىلىپ كەلدى. كوسوۋودىن باشقا بالقان رايونلىرىدىكى ئالبانلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان باشقا رايونلار ماكېدونىيە ۋە ئالبانىيەدۇر. ماكېدونىيەدە نوپۇسنىڭ تۆتتىن بىرى ۋە 1912 – يىلى قۇرۇلغان ئالبانىيە دۆلىتىدە بولسا ھەممىسى ئالبانلاردىن تەشكىل تاپىدۇ.
كوسوۋودا قانچىلىك ئالبان بارلىقى مەسىلىسى ئىزچىل ھالدا دەتالاش تېمىسى بولۇپ كەلدى. 1981 – يىلى يۇگوسلاۋىيە پارچىلىنىپ كېتىشتىن ئىلگىرى ئېلىپ بېرىلغان رەسمىي نوپۇس ئېنىقلاشتا كوسوۋو ئاپتونوم رايونىنىڭ نوپۇسى 1 مىليون 580 مىڭ چىققانىدى. بۇ ساننىڭ %77 ىنى ئالبان، %14.9 ىنى بولسا سېرب ۋە قاراتاغلىقلار تەشكىل قىلاتتى. كوسوۋودىكى ئالبان ئەمەسلەرنىڭ سانى بولسا، 236 مىڭ 526 دەپ ئېلان قىلىنغانىدى. 1991 – يىلىدىكى نوپۇس ئېنىقلاشنى ئالبانلار بايقۇت قىلدى. شۇنداقتىمۇ ئاساسەن مۆلچەرلەرگە تايانغان ھالدا ئېلان قىلىنغان رەسمىي سان رايوننىڭ ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 1 مىليون 970 ئىكەنلىكى، بۇ ساندا ئالبانلارنىڭ نىسبىتىنىڭ %82.3 نى، سېرب ۋە قاراتاغلىقلارنىڭ بولسا، %10.9 نى تەشكىل قىلىدىغانلىقىدىن ئىبارەت ئىدى.[7] ئېلان قىلىنغان سان – سېپىرلارغا نە ئالبانلار، نە سېربلار قايىل قىلارلىق دەپ قارىمىدى.
2003 – يىلى ب د ت نىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان مەزگىلدە كوسوۋو ئىستاتىستىكا ئىشخانىسى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان رەسمىي دوكلاتتا بولسا، كوسوۋو نوپۇسى 1 مىليون 900 دەپ ئېلان قىلىندى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئالبان ۋە سېربلارنىڭ نوپۇس ئىچىدىكى نىسبىتى تەرتىپى بويىچە %88 ۋە %7 ئىدى. كوسوۋو ئىستاتىستىكا ئىشخانىسىدىن ئېلىنغان ئەڭ يېڭى سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2014 – يىلى رايوننىڭ ئومۇمىي نوپۇسى 1 مىليون 804 مىڭ 944 تۇر[8].
سابىق يۇگوسلاۋىيە تەۋەلىكىدە كوسوۋودىن باشقا ئالبانلار ئەڭ كۆپ ئولتۇراقلاشقان دۆلەت ماكېدونىيە بولۇپ، ئۇلار ئاساسلىقى ئوخرىد كۆلىنىڭ شىمالىدىكى سترۇگاردىن باشلاپ گوستىۋار ۋە تېتوۋانى ئۆز ئىچىگە ئالغان جايلاردا ياشىماقتا. ئۈسكۈپنىڭ شىمالىدىكى رايونلاردىمۇ ئالبان نوپۇسى كۆپتۇر. 2002 – يىلى نوپۇس ئېنىقلاشقا ئاساسلانغاندا، ماكېدونىيەدە ياشايدىغان ئالبانلارنىڭ سانى 509 مىڭ 83 تۇر (Judah, 2008:6). بۇنىڭدىن باشقا سېربىيە چېگرالىرى ئىچىدە 61 مىڭ ئالبان بار. سېربىيەدە ياشايدىغان ئالبانلار ئاساسلىقى كوسوۋوغا يېقىن پرېشوۋا ۋادىسىدا توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. 2006 – يىلى سېربىيە ئايرىلغان قاراتاغ جۇمھۇرىيىتىدە بولسا، ئالبانلار نوپۇسى %4.9 نى ئىگىلەيدىغان بولۇپ، سانى 31 مىڭدۇر[9]. ئىتالىيەنىڭ ئاربەرىش ئازسانلىقلىرى ۋە گىرېتسىيەنىڭ چامېرىيا رايونىدىكى چام خەلقىنىڭمۇ ئەسلى كېلىپ چىقىشى ئالباندۇر.
بالقان رايونىدىكى ئالبانلار ئەڭ كۆپ ئولتۇراقلاشقان دۆلەت ئالبانىيەدە بولسا، نوپۇس 3 مىليون 100 مىڭدۇر. كوممۇنىزمنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىن خىزمەت ئىزدەش ۋە تېخىمۇ ئەۋزەل شارائىتتا تۇرمۇش كەچۈرۈش ئىستىكى تۈپەيلى ئالبانىيەدىن نۇرغۇن ئادەم كۆچۈپ كەتتى. بۇ مەزگىلدە ئالبانىيەدىن كەتكەنلەرنىڭ كۆپىنچىسى گىرېتسىيە ۋە ئىتالىيەگە ئورۇنلاشتى. زامانىمىزدا ئالبانىيە ئاھالىسىنىڭ %80 ى مۇسۇلمان، قالغانلار بولسا كاتولىك ۋە ئورتودوكسلاردۇر. ئالبانىيەنىڭ شىمالدىكى رايونلىرى ۋە كوسوۋودا خەلق ئالبانچىنىڭ غوگ شېۋىسى، جەنۇبتا بولسا توسك شېۋىسىدە سۆزلىشىدۇ.
بالقان رايونلىرىدا ياشايدىغان ئالبانلارنىڭ كۆپ سانلىقى ئىسلامنى ئوسمانلى دەۋرىدە قوبۇل قىلدى. ئوسمانلى دۆلەت تەشكىلاتىدا كۆپ ساندا ئالبان ۋەزىپە ئۆتىدى. 19- ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 20 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بالقان خەلقلىرى مىللەتچى ئىدېئولوگىيەنىڭ ئارقىسىدىن چېپىۋاتقاندا، ئالبانلار ئوسمانلى ھۆكۈمرانلىقىنىڭ داۋاملىشىشىغا ھەمدەم بولۇش يولىدا پائالىيەت ئېلىپ باردى. گىرېتسىيەنىڭ 1830- يىلى، سېربىيە ۋە قاراتاغنىڭ 1878 – يىلى مۇستەقىللىققا ئېرىشىشىدىن كېيىن بالقان رايونلىرىدا ياشايدىغان ئالبانلار بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش ۋە مىللىي ئاڭنى جانلىق ساقلاپ قېلىش مەقسىتىدە 1878 – يىلى پرىزرەن بىرلىكىنى قۇرۇپ چىقتى. سېربىيە ۋە قاراتاغ چېگرالىرىنىڭ سىرتىدا قالغان ئالبانلارنىڭ بىرلىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن بۇ تەشكىلاتنىڭ پائالىيەتلىرى نەتىجىسىدە بالقان ئۇرۇشلىرى مەزگىلىدە يەنى 1912 – يىلى ئالبانىيە دۆلىتى قۇرۇلدى (Yigit: 2009:2465).