دۆلەتلەر نېمە ئۈچۈن مەغلۇپ بولىدۇ؟: كۈچ، باياشاتلىق ۋە يۇقسۇللۇقنىڭ يىلتىزى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. The Crown Publishing Group. 544 pp. $17.64
دۆلەتلەر نېمە ئۈچۈن مەغلۇپ بولىدۇ؟: كۈچ، باياشاتلىق ۋە يۇقسۇللۇقنىڭ يىلتىزى
Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity and Poverty
مەۋلان تەڭرىقۇت
شېففلد ھاللام ئۇنىۋېرسىتېتى
خىتاي تەتقىقاتى
نېمە ئۈچۈن شىمالىي كورېيە دۇنيانىڭ ئەڭ كەمبەغەل دۆلىتى، لېكىن جەنۇبىي كورېيە دۇنيانىڭ ئەڭ باي دۆلەتلىرىنىڭ بىرى؟ نېمە ئۈچۈن ئىسپانىيەنىڭ مۇستەملىكىسى بولغان رايونلار، مەسىلەن، جەنۇبىي ئامېرىكا دۆلەتلىرى، ئەنگلىيەنىڭ مۇستەملىكىسى بولغان شمالىي ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە، جەنۇبىي ئافرىقا ۋە خۇڭكۇڭدەك تەرەققىي قىلمىدى؟ نېمە ئۈچۈن ھىندىستان ئىقتىسادى جەھەتتە مۇۋەپپەقىيەت قازانغان دۆلەت، لېكىن پاكىستاننىڭ ئىقتىسادى ناچار؟  نېمە ئۈچۈن خىتاينىڭ ئىقتىسادى ماۋزېدۇڭ دەۋرىدە  ئومۇميۈزلۈك خاراب بولدى ۋە شى جىنپىڭ چىققاندىن كېيىن ئىقتىسادنىڭ ئېشىشى 30 يىلدىن بۇيانقى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە چۈشۈپ قالدى؟
ئىقتىسادشۇناس ئادام سىمىت (18-ئەسىر) دەۋرىدىن تارتىپ كۈنىمىزگىچە ، «دۆلەتنى ئىقتىسادىي مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتۈرىدىغان ئامىل  نېمە؟  دېگەن سوئال سورىلىپ كەلمەكتە.  گەرچە بۇنىڭ مۇكەممەل جاۋابىمۇ تېخى تولۇق تېپىلمىغان بولسىمۇ  ھەرخىل نەزەرىيەلەر ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ كەلمەكتە.  بۇ نەزەرىيەلەر كىلاسسىك ئىقتىسادشۇناسلارنىڭ «كاپىتالنىڭ جۇغلىنىشى» نى ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىنىڭ ئاچقۇچى دەپ ئوتتۇرىغا قويۇشى بىلەن باشلانغان ، نىئو- كىلاسسىك ئىقتىسادشۇناسلار بولسا تېخنىكا ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن.  بۇنىڭدىن كېيىن ئى‍چكى ئامىللارنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن نەزەرىيەلەر ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ نەزەرىيەگە ئاساسەن، دۆلەت ئىچىدە ئىنسانلارنىڭ ساپاسىنى ئۆستۈرۈش، يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئىلىم-پەن  قاتارلىق ساھەلەرگە مەبلەغ سېلىش دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ ئۇزۇن مەزگىل سىجىل ئېشىشغا تۈرتكە بولىدۇ   (Perkins et al. 2012, p.101- 103).
ئوخشاش مەسىلە ھەققىدە ماسساچۇستىس تېخنىكا ئىنستىتۇتى ئىقتىساد ئىلىمى پىروففىسورى  دارون ئاجەمئوغلى (Daron Acemoğlu)  ۋە خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسەت ئىلمىي پىروففىسورى  جېيمىس ئا.روبىنزون (James A. Robinson) ئون يىللىق ئۇزۇن ۋە كەڭ كۆلەملىك تەتقىقاتىدىن ئارقىلىق 2012-يىلى دۆلەتلەر نېمىشقا مەغلۇپ بولىدۇ- Why Nations Fail? ناملىق كىتابنى نەشر قىلدۇردى. ئاپتورلار كىتابتا ئىقتىسادتىكى مۇۋەپپەقىيەت ۋە مەغلۇبىيەتنى بەلگىلەيدىغان  ئاچقۇچلۇق ئامىلنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئورگانلار (political and economic institutions) ئىكەنلىكىنى كەسكىن  بىر شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويغان. ئەگەر دۆلەتتە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئورگانلار سىغدۇرۇشچان  بولسا دۆلەتلەرنىڭ  روناق تاپىدىغانلىقىنى ، ئەگەر بۇ ئورگانلار ھوقۇق ئاز ساندىكى كىشىلەرنىڭ قولىغا مەركەزلەشكەن شىلىۋېلىش ۋە ئىكسپالاتاتسىيە خاراكتېرلىك بولسا   دۆلەتلەرنىڭ  مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
كىتاب 15 باپتىن تەركىب تاپقان بولۇپ تۆۋەندە قىسقىچە ھەر بۆلۈمدە قانداق ئىدىيەلەرنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلغانلىقىغا قاراپ چىقايلى. 1-باب ئامېرىكىدىكى نوگالېس شەھىرى بىلەن مېكسىكادىكى نوگالېس شەھرىنىڭ تەرەققىيات ھالىتىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق  ئىككى دۆلەتتىكى  ئورگانلارنىڭ خاراكتېرىدىكى پەرقنىڭ نوپۇس ئوخشىشىپ كېتىدىغان بۇ ئىككى شەھەرنىڭ تەرەققىيات دەرىجىسىگە تەسىر كۆرسەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرگەن.  بۇ پەرقنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئىسپانىيە ۋە ئىنگلىزلارنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىي ئامېرىكىدىكى بويسۇندۇرۇش ۋە ھۆكۈمرانلىق  تارىخىغا قاراپ چىققان . بۇ تارىخىي جەرياندىكى كۈتۈلمىگەن ھادسەلەرنىڭ   ئىككى رايوندا ئىككى خىل سىياسىي مەنزىرىنى شەكىللەندۈرۈشتە مۇھىم رول ئوينىغانلىقىنى شۇنداقلا بۇ تەسىرىنىڭ  نەچچە ئەسىردىن كېيىنمۇ ھەتتا ئامېرىكا ۋە مېكسىكادىن ئىبارەت ئىككى دۆلەتتە داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن. (21-بەت)   ئامېرىكانىڭ ساغلام قۇرۇمسال سۇپىسىنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئېلىپ كەلگەنلىكىنى، مېكسىكادىكى مۇستەملىكىچىلىك مىراسلىرى ۋە ئۇنىڭ مۇستەبىت سىياسىتىنىڭ دۆلەتتىكى ھەر ساھەدىكى ئىگىلىك تىكلەش تەشەببۇسلىرى ۋە كارخانچىلىقنى چەكلەپ قويغانلىقىنى ۋە بۇ ئارقىلىق  مال -مۈلۈك ھوقۇقىنى مۈلۈك ھوقۇقىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، يېڭى ئىدىيەلەرنىڭ بارلىققا كېلىشىگە توسقۇنلۇق قىلغانلىقىنى تەسۋىرلىگەن (53-بەت). ئاپتورلار كورېيە ، نوگالېس ياكى شەرقىي ۋە غەربىي گېرمانىيەنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىكى پەرقىنى پەقەت سىياسىي ئورگانلارنىڭ خاراكتېرى،  سۈپىتى ۋە ئىشلەش پىرىنسىپى  بىلەنلا چۈشەندۈرگىلى بولىدىغانلىقىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئاجەمئوغلى ۋە روبىنزون يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا، ھوقۇق بىر قانچە كىشىنىڭ قولىغا مەركەزلەشكەن سىياسىي جەھەتتىكى دىكتاتورىلىق  ئىدېئال بولغان رايون ياكى دۆلەتنىمۇ ئىقتىسادى جەھەتتىن ئۈنۈمسىز رايونغا ئايلاندۇرۇپ قويىدىغانلىقىنى ۋە ئاخىرىدا دۆلەتنىڭ مەغلۇپ بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن.
2     -بابتا دۆلەتنىڭ ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈۋالماي  تۆۋەنگە بېرىشنىڭ باي دۆلەت بولۇش ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئورگان ۋە ھاكىمىيەتنىڭ رولىنى يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، جۇغراپىيە ، مەدەنىيەت ۋە نادانلىقنىڭ دۆلەتلەرنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەشتىكى رولىنى مۇھىم دەپ قارىغان بەزى نەزەرىيەلەر ھەققىدە توختالغان ۋە دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادى ئېشىش پەرقىنى چۈشەندۈرۈشتە بۇ نەزەرىيەلەرنىڭ ئاجىز كېلىپ قالىدىغانلىقىنى  ئوتتۇرىغا قويغان (62-82 بەت).