ترامپنىڭ بېسىمى ئاستىدا يىمىرىلگەن نېتانياھۇ قاراشلىرى: ئىسرائىلىيە سىياسىتى يېڭى بىر دەۋرنىڭ بوسۇغىسىدىمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
كىسېنىيە سىۋېتلوۋا تەرىپىدىن يېزىلىپ، 2025-يىلى 14-ئۆكتەبىر نوپۇزلۇق ئەقىل ئامبىرى بولغان Chatham House (خان جەمەتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «نېتانياھۇنىڭ قاراشلىرى ترامپ بېسىم قىلغانسېرى بىرمۇبىر يىمىرىلدى: ئۇنىڭ ھۆكۈمىتىنى نېمىلەر كۈتۈۋاتىدۇ؟» سەرلەۋھىلىك مۇتەخەسسىس ئانالىزى ئىسرائىلىيە-پەلەستىن توقۇنۇشىنىڭ ۋە ئوتتۇرا شەرق سىياسىتىنىڭ يېقىن كەلگۈسىدىكى يۆنىلىشىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ھالقىلىق بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. بۇ ماقالە تەخمىنەن ئىككى يىل داۋاملاشقان ۋەيران قىلغۇچ بىر ئۇرۇشتىن كېيىن، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ كەسكىن ئارىلىشىشى بىلەن ئىسرائىلىيە ۋە ھاماس ئوتتۇرىسىدا كېلىشىم ھاسىل قىلىنىشىنى ۋە بۇ كېلىشىمنىڭ ئىسرائىلىيە باش مىنىستىرى بېنيامىن نېتانياھۇنىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك قاراشلىرىنى قانداق قىلىپ تۈپتىن داۋالغۇتۇۋەتكەنلىكىنى چوڭقۇر نۇقتىئىنەزەر بىلەن تەھلىل قىلىدۇ. سىۋېتلوۋانىڭ ئانالىزى پەقەت نېتانياھۇنىڭ سىياسىي كېلەچىكىنىلا ئەمەس، بەلكى ئىسرائىلىيەنىڭ ئىچكى سىياسىي تەڭپۇڭلۇقى، رايونلۇق مۇناسىۋەتلىرى ۋە پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ كېلەچىكىنىمۇ شەكىللەندۈرىدىغان بۇ يېڭى گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقنى كۆپ قەۋەتلىك تەرىقىدە باھالايدۇ. بۇ تەتقىقاتنىڭ ئەھمىيىتى ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تەشەببۇسكار دىپلوماتىيەسىنىڭ نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان ۋە نېتانياھۇنىڭ «مۇتلەق غەلىبە» ۋە «بۆلۈپ باشقۇرۇش» قاتارلىق ئاساسىي ئىستراتېگىيەلىرىنى ئىقتىدارسىز قالدۇرغان بۇ پارادىگما ئۆزگىرىشىنىڭ ئىسرائىلىيە دۆلىتى ۋە جەمئىيىتىگە كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرلىرىنى سىستېمىلىق ئوتتۇرىغا قويغانلىقىدىن ئىبارەتتۇر.
ترامپ ئامىلى ۋە تېڭىلغان يېڭى رېئاللىق
سىۋېتلوۋانىڭ ئانالىزىنىڭ مەركىزىدە ھازىرقى ھالەتنى بۇزۇپ، بارلىق تەرەپلەرنى يېڭى بىر مەيداندا تۇرۇشقا مەجبۇرلىغان ھەل قىلغۇچ ئاكتىيور سۈپىتىدە دونالد ترامپ ئوبرازى ئورۇن ئالغان. ئاپتور بۇ جەرياننىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى «غەيرەتلىك ۋە قەتئىي ئىرادىلىك بىر ئامېرىكا پىرېزىدېنتى»غا باغلاپ، ترامپنىڭ شەخسىي تەشەببۇسكارلىقى ۋە ئادەتتىن تاشقىرى دىپلوماتىيە ئۇسلۇبىنىڭ ئىككى يىلدىن بۇيان تۇيۇققا كىرىپ قالغان بىر مەسىلىنى قانداق ھەل قىلغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ترامپنىڭ ئىستراتېگىيەسى پەقەت ئىسرائىلىيە ۋە ھاماسقا بېسىم ئىشلىتىش بىلەنلا قالماي، يەنە قاتار ۋە تۈركىيەگە ئوخشاش مۇھىم رايونلۇق ئاكتىيورلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشىش ئارقىلىق، كەڭ دائىرىلىك بىر دىپلوماتىك ئىتتىپاق بەرپا قىلغان. بۇ ئەھۋال توقۇنۇشنى ھەل قىلىشتا ئەمدى پەقەت ئەنئەنىۋى ۋاسىتىچىلەرنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئوخشىمىغان مەنپەئەتكە ئىگە دۆلەتلەرنىڭمۇ ئورتاق بىر نۇقتىدا ئۇچرىشالايدىغان يېڭى بىر رايونلۇق تەڭلىمىنىڭ بېشارىتىدۇر. سىۋېتلوۋا كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، بۇ جەرياندا ئىسرائىلىيە دۆلەت مۇداپىئە ئارمىيەسىنىڭ (IDF) غەززەدىن چېكىنىپ چىقىشى ۋە ھايات قالغان 20 نەپەر ئىسرائىلىيەلىك ئەسىرنىڭ قويۇپ بېرىلىشى كېلىشىمنىڭ كونكرېت ۋە جىددىي نەتىجىلىرى سۈپىتىدە ئالدىنقى ئورۇنغا چىققان. لېكىن بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئارقىسىدىنلا خەلقئارالىق رەھبەرلەرنىڭ شەرمۇششەيختە بىر تىنچلىق باشلىقلار يىغىنى ئۈچۈن جەم بولۇشى مەسىلىنىڭ پەقەت بىر ئەسىر ئالماشتۇرۇش ۋە ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىدىن كۆپ ھالقىپ كەتكەنلىكىنى، رايون ئۈچۈن يېڭى بىر بىخەتەرلىك ۋە سىياسەت قۇرۇلمىسىنىڭ لايىھەلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ترامپنىڭ بۇ ھەرىكىتى نېتانياھۇ ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇرۇش ئىستراتېگىيەسى ۋە سىياسىي ئاپتونومىيەسىنى ئەگىپ ئۆتۈپ، ئۇنى ئىشنى پۈتكەن قىلىپ قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلىغان ۋە ئىسرائىلىيە سىياسىتىنىڭ رولىغا خۇددى خەلقئارالىق بىر ئىرادە ئۆتكەندەك بىر مەنزىرىنى نامايان قىلغان.
نېتانياھۇنىڭ دىپلوماتىك جەھەتتىن چەتكە قېقىلىشى ۋە شەرمۇششەيخ باشلىقلار يىغىنى
ئانالىزدا ئەڭ گەۋدىلىك تەكىتلەنگەن نۇقتىلارنىڭ بىرى نېتانياھۇنىڭ بۇ يېڭى جەرياندىكى دىپلوماتىك يالغۇزلۇقى ۋە ئىناۋىتىنى يوقىتىشىدۇر. مىسىر پىرېزىدېنتى ئابدۇلفەتتاھ سىسى بىلەن ترامپنىڭ ھۇزۇرىدا سۆزلەشكۈچە بولغان جەرياندا شەرمۇششەيخ باشلىقلار يىغىنىغا تەكلىپ قىلىنمىغانلىقى نېتانياھۇنىڭ رايونلۇق تەڭلىمىدىن نەقەدەر سىرتتا قېلىۋاتقانلىقىنىڭ كونكرېت بىر ئىپادىسىدۇر. ئاپتور بۇ پەيتنى نېتانياھۇنىڭ بىر دەقىقە بولسىمۇ پەلەستىن دۆلەت رەئىسى مەھمۇد ئابباس بىلەن ئوخشاش بىر ئۈستەلدە ئولتۇرۇپ، تىنچلىق، غەززەنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى ۋە پەلەستىن ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ جەريانغا چوقۇم قاتنىشىشىنى مۇزاكىرە قىلىشنى ئويلىغان «تېز رىتىملىق» بىر پەيت دەپ تەسۋىرلەيدۇ. گەرچە ئاخىرىدا باشلىقلار يىغىنىغا قاتناشماسلىقنى قارار قىلغان بولسىمۇ، بۇ ئىككىلىنىش ھالىتىمۇ ئۇنىڭ تەۋرىنىپ قالغان ئورنىنى ۋە مانېۋىر بوشلۇقىنىڭ قانچىلىك تارىيىپ كەتكەنلىكىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ. سىۋېتلوۋا بۇ ئەھۋالنى نېتانياھۇنىڭ ئۆتكەن ئايدا ترامپنىڭ دىققەتچان نەزىرى ئاستىدا قاتار رەھبەرلىرىدىن ئامما ئالدىدا ئۆزرە سوراشقا مەجبۇر بولۇشى بىلەن سېلىشتۇرۇپ تېخىمۇ مۇستەھكەملەيدۇ. بۇ ئىككى ۋەقە نېتانياھۇنىڭ ئەمدى رايون سىياسىتىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئەمەس، بەلكى تاشقى بېسىملار بىلەن شەكىللەندۈرۈلىدىغان بىر رەھبەر ئورنىغا چۈشۈپ قالغانلىقىنىڭ سىمۋولىدۇر. ئۇنىڭ ھۆكۈمىتى چىقىرىدىغان قارارلار ئەمدى زور دەرىجىدە شەرمۇششەيختە ئۆزى يوق ھالەتتە چىقىرىلغان قارارلارغا باغلىق بولىدۇ. بۇنى ئىسرائىلىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرىدە ئۆز ئىرادىسىنى زور دەرىجىدە ۋاشىنگتون ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا ئۆتكۈزۈپ بەرگەن يېڭى بىر دەۋرنىڭ باشلانغانلىقى، دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ.
«مۇتلەق غەلىبە» خام خىيالىنىڭ ئاخىرلىشىشى