كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە دۇنيا تەرتىپىنىڭ كەلگۈسى: ئەزا دۆلەتلەر، شېرىكلەر ۋە ئارزۇ قىلغۇچىلارنىڭ نۇقتىئىنەزەرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ چۈشىنىشتىكى بوشلۇقلارنى تولدۇرۇش ئۈچۈن، كارنېگ فوندىنىڭ يەرشارى تەرتىپى ۋە ئاپپاراتلىرى پىروگراممىسى «كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى: ئۇنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى، ئەھمىيىتى ۋە دۇنيا تەرتىپىگە بولغان تەسىرىنى چۈشىنىش» ناملىق يېڭى بىر تەشەببۇسنى يولغا قويدى. بۇ تەشەببۇسنىڭ ئاخىرقى نىشانى تۆت تۈرلۈك:
ھەر بىر ئەزا ۋە قوشۇلۇشنى ئارزۇ قىلغۇچى دۆلەتنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە بولغان نىشانلىرىنى ۋە ئۇنىڭدىن كۈتىدىغان پايدىلىرىنى، بۇلارنىڭ قەيەردە بىر-بىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقىنى ۋە قەيەردە پەرقلىنىدىغانلىقىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىش.
كېڭىيىۋاتقان كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئىتتىپاقىنىڭ قايسى يەرشارىۋى ساھەلەردە ئەڭ چوڭ تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئېنىقلاش.
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا دائىر ئوخشىمىغان كەلگۈسى سېنارىيەلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ يەرشارى تەرتىپى ھەمدە كۆپ تەرەپلىمىلىك مەسىلە ھەل قىلىشقا بولغان تەسىرىنى تەتقىق قىلىش.
غەرب ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدا، 20 دۆلەت گۇرۇھى ۋە باشقا مۇنبەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا، ئورتاق مەنپەئەتلىك مەسىلىلەر بويىچە كۆۋرۈك قۇرۇش ۋە ئەمەلىي ھەمكارلىق ئېلىپ بېرىش مۇمكىنچىلىكىنى ئويلىشىش.
بۇ تەتقىقاتنىڭ دەسلەپكى ئارقا كۆرۈنۈشنى يورۇتۇپ بېرىش باسقۇچى سۈپىتىدە، يەرشارى تەرتىپى ۋە ئاپپاراتلىرى پىروگراممىسى 17 دۆلەت – بۇنىڭ ئىچىدە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ ئەسلىدىكى بەش ئەزاسى، يېڭىدىن قوشۇلغان بەش ئەزاسى، ۋە يەتتە شېرىك دۆلەت ياكى قوشۇلۇشنى ئارزۇ قىلىۋاتقان ياكى ئويلىشىۋاتقان دۆلەتلەر (كولومبىيە، نىگېرىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان، سېنېگال، تۈركىيە، ۋېنېسۇئېلا، ۋىيېتنام) – توغرىسىدا تونۇلغان مۇتەخەسسىسلەردىن قىسقا شەرھلەرنى يېزىپ بېرىش تەلەپ قىلىنغان. ھەر بىر ئەھۋالدا، ئاپتورلار تۆۋەندىكى ئۈچ سوئالغا جاۋاب بېرىشكە تەكلىپ قىلىنغان: بىرىنچى، «سىزنىڭ» دۆلىتىڭىزنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىدىن ئالىدىغان ئاساسلىق مەنپەئەتى نېمە؟ ئىككىنچى، دۆلەت رەھبەرلىرى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ قايسى ساھەلەردە ئەڭ چوڭ تەسىر كۆرسىتىشىنى كۈتىدۇ؟ ئۈچىنچى، يېقىنقى گېئوپولىتىكىلىق ۋە خەلقئارا يۈزلىنىشلەر – مەسىلەن: ترامپنىڭ ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىقىغا قايتىپ كېلىشى ياكى ئامېرىكا-خىتاي جىددىيلىكى – دۆلەتلەرنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە بولغان تاللىشىغا ۋە ئۇنىڭ مۇمكىن بولغان يۆنىلىشىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىۋاتىدۇ؟
بۇ شەرھلەر گەرچە قىسقا بولسىمۇ، باشلانغۇچ بولسىمۇ، ئەمما بەزى مۇھىم چۈشەنچىلەرنى بېرىدۇ. ئەڭ ئاۋۋال، دۆلەتلەرنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىدىن كۈتىدىغان مەنپەئەتلىرى ۋە كۆز قاراشلىرى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە پەرقلىنىدۇ. بەزى مىللەتلەر باشقا كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ئەزالىرى بىلەن كېڭەيتىلگەن سودا ۋە مەبلەغ سېلىش پۇرسىتىنى ئەزالىقنىڭ يەكى باغلىنىشنىڭ مۇھىم بىر پايدىسى دەپ قارايدۇ. باشقىلار تېخىمۇ كۆپ سىياسىي مەقسەتلەرنى كۆزلەيدۇ، مەسىلەن: يەرشارى سەھنىسىدە، بولۇپمۇ يەرشارىنىڭ جەنۇبىدا تېخىمۇ يۇقىرى رەھبەرلىك رولىنى ئوينىشىنى، ياكى كۆپ تەرەپلىمىلىك مۇنبەرلەردە تېخىمۇ كۆپ قارار چىقىرىش ھوقۇقىغا ئېرىشىشنى كۆزلەيدۇ.
بۇ ئوخشىمىغان مەنپەئەتلەر ۋە كۆز قاراشلارنىڭ ھەممىسىگە ئورتاق بولغان بىر تېما – ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاقىۋەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ۋە ئۇنى باشقۇرۇش ئېھتىياجى. بەزى دۆلەتلەر كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىدە ئامېرىكىنىڭ دىپلوماتىك مەجبۇرلىشى ۋە ئىقتىسادىي دۆلەتچىلىك سەنئىتىدىن پاناھلىنىش، دېموكراتلىشىش بېسىمىدىن قېچىش، ۋە جازا يۈرگۈزۈش ۋە تاموژنا بېجىنىڭ تەسىرىنى ئازايتىش ۋاسىتىسىنى ئىزدەيدۇ. ھەتتا ئامېرىكا بىلەن نىسبەتەن ئىجابىي مۇناسىۋەتكە ئىگە بولغان دۆلەتلەرمۇ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى پارچىلىنىۋاتقان غەرب مەركەزلىك يەرشارى ئىقتىسادىدا تېخىمۇ كۆپ خەلقئارا ئىقتىسادىي بىردەكلىشىش ئۈچۈن پايدىلىق بىر سۇپا دەپ قارايدۇ، شۇنداقلا بۇنى ئەنئەنىۋى غەرب ھۆكۈمرانلىقىدىكى كۆپ تەرەپلىمىلىك مۇنبەرلەردە ئىگە بولغاندىن تېخىمۇ زور كۈچكە ئېرىشىشنىڭ پۇرسىتى دەپ باھالايدۇ. تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئۈچۈن، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى يەنە سىياسىي شەرتسىز ۋە دوللار ياكى ياۋرو ئەمەس، بەلكى يەرلىك پۇللار بىلەن تەرەققىيات مەبلىغى ئېلىشنىڭ جەلپكار ئىستىقبالى بىلەن تەمىنلەيدۇ. كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن ئالاقە قىلىۋاتقان دۆلەتلەر يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئامېرىكا يەككە قۇتۇپلۇقىدىن يىراقلاشتۇرۇش ئارزۇسى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ بۇ ئارزۇغا يېتىشىگە ياردەم بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىش جەھەتتىن بىرلەشكەن.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا دۆلەتلەر، شېرىك دۆلەتلەر، ۋە ئارزۇ قىلغۇچىلار ئامېرىكا بىلەن بولغان ئالاقىسىدە، بولۇپمۇ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكىغا ئاشكارا قارشى، ئۇنىڭ مەنپەئەتلىرىگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن قۇرۇلغان بىر بىلوك بولۇشى يەكى بولماسلىقى مەسىلىسىدە يەنىلا بۆلۈنمەكتە. بەزى دۆلەتلەر تېخىمۇ باراۋەر دۇنيا سىستېمىسىنى قارشى ئالىدۇ، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا بىلەن ئىجابىي مۇناسىۋەتنى ساقلاپ قېلىشنى خالايدۇ. باشقىلار، بولۇپمۇ رۇسىيە، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىدىكى غەربكە رىقابەتچى بىر بىلوك سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇشقا تىرىشىدۇ.