شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پارلامېنتلار گۇرۇپپىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان زىيارىتى: تەشۋىقات بىلەن ھەقىقەت ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي دۆلىتى، شەرقىي تۈركىستاننى «تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئاشقۇنلۇق» خەۋپىگە قارشى بىر توساق رايونى دەپ قارايدۇ. بۇ سەۋەب بىلەن، ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان جازا لاگېرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مەدەنىيەت  ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرى، دۆلەت بىخەتەرلىك سۆزلەمى بىلەن قانۇنىيلاشتۇرۇلماقتا. بۇ،  خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى كونترول قىلىش ئارقىلىق دۆلەت بىرلىكنى ساقلاش ئىسىتراتېگىيەسىدۇر. بۇ سىياسەتلەر، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ جەمئىيەت ۋە مەدەنىي رامكىسىنى پارچىلاپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك نوپۇس ۋە مەدەنىيەت ئۆزگىرىشلىرىنى پەيدا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
خەۋەردە تەكىتلەنگەن ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق تەرەققىيات،  خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول» ئىستراتېگىيەسى بىلەن شەرقىي تۈركىستاننى دۇنياۋى سودا مەركىزىگە ئايلاندۇرۇش نىشانىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بىراق، بۇ تەرەققىيات، ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىشى قاتارلىق قانۇنسىز قىلمىشلار تۈرتكىسىدە بولماقتا. بۇ ئەھۋال، ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ، ئۇيغۇرلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە كونترول قىلىش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
خەۋەردە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىقنىڭ تەكىتلىنىشى، خىتاينىڭ رايونلۇق ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرىنى قانۇنىيلاشتۇرۇش ھەرىكىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا  ئەزا دۆلەتلەر، ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر ۋە ھاكىممۇتلەق باشقۇرۇش مودېللىرىغا يېقىنلىقى سەۋەبىدىن، خىتاينىڭ ئىنسان ھەقلىرىگە دائىر قىلمىشلىرىغا گۇمان بىلەن قاراشتىن ساقلانماقتا. بۇ، خىتاينىڭ رايونلۇق نوپۇزىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن يۇمشاق كۈچ ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق مودېلى سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغان ئىسىتراتېگىيەسىدۇر. بۇ ھەمكارلىق، شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ خەلقئارالىق جەمئىيەتتىكى ئورنىنى تۆۋەنلىتىپ،  خىتاي دۆلىتىنىڭ سىياسەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇشىنى ئاسانلاشتۇرىدۇ.
زىددىيەتلەرنىڭ ئىزاھى
خەۋەردە  سۇنۇلغان ئىجابىي مەنزىرە بىلەن خەلقئارالىق دوكلاتلاردىكى مەدەنىيەت ۋە ئېتنىك قىرغىنچىلىق، قانۇنسىز قىلمىشلار ۋە  ئۇيغۇر ئائىلىرىدە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت رىشتىسىنىڭ پارچىلىنىشىغا دائىر ھەقىقەتلەر ئارىسىدىكى زىددىيەتنى بىرقانچە شەكىلدە چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ:
خىتاي ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پارلامېنت گۇرۇپپىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان زىيارىتىگە دائىر خەۋەر، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسەتلىرىنى دېموكراتىك، تېخنىكىلىق يېڭىلىق ۋە مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسى سۈپىتىدە تەقدىم قىلىدۇ. بىراق، خەلقئارالىق ئىنسان ھەقلىرى دوكلاتلىرى، ئۇيغۇر سوتى ۋە X سۇپىسىدىكى ھەمبەھرىلىمەلەر، بۇ ھېكايىنىڭ، ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان مەدەنىيەت ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقى، قانۇنسىز قىلمىشلار ۋە ئائىلە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ پارچىلىنىشى قاتارلىق ھەقىقەتلەرنى يوشۇرۇشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ سىياسەتلەر، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ جەمئىيەت ۋە مەدەنىيەت رامكىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ئاسسىمىلياتسىيە ئىسىتراتېگىيەسىدۇر. خەۋەر، خىتاي دۆلىتىنىڭ ھاكىممۇتلەق سىياسىي تۈزۈمىنى قانۇنلاشتۇرۇش، خەلقئارادىكى ئوبرازىنى كۈچەيتىش ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر بىلەن ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن تەشۋىقات قورالىدۇر. بۇ زىددىيەتلەر، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنىڭ، دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات سۆزلەملىرى بىلەن يۆگىلىپ كەتكەن كونترول ۋە ئاسسىمىلياتسىيە ئىسىتراتېگىيەسى ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ.
[1] https://www.ts.cn/xwzx/shxw/202507/t20250721_29686880.shtml
[2] https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-59594179
https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-55984442
https://www.indyturk.com/node/445696/d%C3%BCnya/londrada-kurulan-ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z-halk-mahkemesi-%C3%A7inin-uygurlara-soyk%C4%B1r%C4%B1m-uygulad%C4%B1%C4%9F%C4%B1na
[3] https://www.hrw.org/tr/news/2023/05/04/china-phone-search-program-tramples-uyghur-rights
https://www.hrw.org/tag/uyghurs
https://www.hrw.org/news/2022/09/01/china-new-un-report-alleges-crimes-against-humanity
https://www.hrw.org/news/2020/09/09/global-coalition-urges-un-address-chinas-human-rights-abuses
[4] https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/06/china-draconian-repression-of-muslims-in-xinjiang-amounts-to-crimes-against-humanity/
[5] https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-56455115
https://www.amnesty.org.tr/icerik/birbirlerinden-koparilan-uygur-ailelerinin-kabusu
https://uhrp.org/report/coerced-kinship-the-pomegranate-flower-plan-and-the-forced-assimilation-of-uyghur-children/
[6] https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51700735
https://uhrp.org/report/fruits-of-uyghur-forced-labor-1/
https://cms2.dijitalhafiza.com/wp-content/uploads/2023/09/CININ-DOGU-TURKISTANDA-KADINLARA-YONELIK-UYGULADIGI-INSAN-HAKLARI-IHLALLERI_compressed.pdf
[7] https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4310494
https://www.walkfree.org/global-slavery-index/country-studies/china/
https://www.freedomunited.org/tr/haber/ai-uygur-zorla-%C3%A7al%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1rma/
[8] https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/china/chinese-persecution-of-the-uyghurs https://perspektif.eu/2014/03/01/dogu-turkistan-kueltuerel-soykirim/
https://uhrp.org/report/genocide-tours-international-travel-companies-in-east-turkistan/ https://uhrp.org/report/the-complicity-of-heritage-cultural-heritage-and-genocide-in-the-uyghur-region/
https://uhrp.org/report/forced-marriage-of-uyghur-women/
[9] https://uhrp.org/report/surveillance-tech-series-djis-links-to-human-rights-abuses-in-east-turkistan/
https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-57250838
https://www.aa.com.tr/tr/bilim-teknoloji/e-ticaret-devi-alibabanin-yuz-tanima-sisteminde-uygur-turklerini-tanimlayan-kod-iddiasi/2080052
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2579837