«قايتۇرۇۋېلىش»مۇ ياكى «قايتا مۇستەملىكە قىلىش»مۇ؟ خىتاينىڭ تارىخ يېزىقىدىكى ئاتالغۇ ئويۇنلىرى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خوتەندىكى مېخانىزما، تىپىك بىر «ئىچكى مۇستەملىكە قىلىش» ۋە «ئۆز-ئۆزىنى شەرقلەشتۈرۈش» ئىشلەپچىقىرىش جەريانىدۇر. خىتاي مائارىپ سىستېمىسى ۋە تاراتقۇلىرى، ئۇيغۇر بالىلىرىغا سىستېمىلىق ھالدا شۇنى ئۆگىتىدۇ: «سىلەر قالاق ئىدىڭلار، چىڭ سۇلالىسى ۋە كېيىن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى سايىسىدا مەدەنىيلەشتىڭلار. قارشىلىقىڭلار نادانلىق ئىدى، تەسلىمىيىتىڭلار ئەقىللىقلىق ئىدى. ئەنئەنىلىرىڭلار سىلەرنى تەرەققىياتتىن توسىدۇ، زامانىۋىلىشىش ئۈچۈن بۇلارنى تاشلىشىڭلار كېرەك.» نەتىجىدە، بەزى ئۇيغۇرلار ئۆز تارىخىغا «سىرتتىن»، يەنى خىتاي نۇقتىئىنەزىرىدىن قاراشقا باشلايدۇ. ئۆز تىلى، مەدەنىيىتى ۋە ئەنئەنىلىرىنى «ئىقتىسادىي ئۇتۇق ئالدىدىكى توسالغۇلار» دەپ كۆرۈشكە باشلىشى مۇمكىن. مانا بۇ ئېپىستېمىك زوراۋانلىقنىڭ ئەڭ چوڭقۇر تەسىرىدۇر: ئېزىلگەن، ئۆزىنىڭ ئېزىلگەنلىكىگە رازىلىق بىلدۈرۈشكە، ھەتتا ئۇنى تەبىئىي ۋە زۆرۈر دەپ كۆرۈشكە باشلايدۇ.
خۇلاسە: تارىخنىڭ ئۇرۇش مەيدانى ۋە ئادالەت بىلەن يۈزلىشىش
بۇ ماقالە، سىستېمىلىق ئانالىز ئارقىلىق بىر قانچە ئاساسىي بايقاشنى ئوتتۇرىغا قويدى. بىرىنچى يەكۈن، «قايتۇرۇۋېلىش» بايانىنىڭ تارىخىي بىر يالغان ئىكەنلىكىدۇر. چىڭ سۇلالىسى، شەرقىي تۈركىستاننى تۇنجى قېتىم 1755-1760-يىللىرى ئىشغال قىلغان. بۇ بىر «قايتۇرۇۋېلىش» ئەمەس، بەلكى مۇستەملىكە ئىشغالىيىتىدۇر (مىلۋارد، 2007؛ بارفېلد ، 1989).  رايون، ئۇنىڭدىن بۇرۇن ھېچقاچان خىتاي باشقۇرۇشىدا بولمىغان. تاڭ سۇلالىسىگە قىلىنغان ئىشارەتلەر، ۋاسىتىلىك ۋە چەكلىك بىر تەسىردىن سۆز ئاچىدۇ، بىۋاسىتە باشقۇرۇشتىن ئەمەس.
ئىككىنچى يەكۈن، زو زۇڭتاڭنىڭ ھېچقاچان خوتەنگە كەلمىگەنلىكىدۇر. تارىخىي خاتىرىلەر بۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ تۇرىدۇ (بۇلگېر، ، 1896؛ لاتتىمور، 1950). شۇڭلاشقا خوتەندىكى ھەر ئىككى تاش خاتىرىلىرى تارىخىي رېئاللىق بىلەن ماسلاشمايدۇ. بۇلار، ھوبسباۋمنىڭ  (1983) ئۇقۇملاشتۇرغان مەنىسىدە «ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان ئەنئەنە»دۇر.
ئۈچىنچى يەكۈن، خوتەننىڭ تاللىنىشىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىكەنلىكىدۇر. ئەڭ يۇقىرى ئۇيغۇر نوپۇسىغا ئىگە، ئەڭ قارشىلىق كۆرسىتىدىغان رايوندا خاتىرە تېشى تىكلەش، ھۆكۈمرانلىق زوراۋانلىقىنىڭ ئەڭ يۇقىرى ھالىتىدۇر (گىرامشىى ، 1971؛ فۇكو،  1975).  بۇ تاللاش، پىسخىكىلىق ئۇرۇشنىڭ بىر قىسمىدۇر: ئەڭ قىيىن يەردە ھۆكۈمرانلىق قۇرۇلسا، ھەر يەردە قۇرۇلغان بولىدۇ.
تۆتىنچى يەكۈن، ئېپىستېمىك زوراۋانلىقنىڭ قوللىنىلغانلىقىدۇر. ئۇيغۇر تارىخىي ئەستە ساقلىشى (خاتىرىسى) سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلماقتا ۋە خىتاي مىللەتچىلىك بايانى بىلەن ئالماشتۇرۇلماقتا(سىپىۋاك،  1988).  بۇ جەريان، جىسمانىي زوراۋانلىقتىن تېخىمۇ خەتەرلىك، ئەمما بەلكىم تېخىمۇ مەڭگۈلۈكتۇر، چۈنكى ئىنسانلارنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى ئېنىقلاش ھوقۇقىنى قولىدىن تارتىۋالىدۇ.
بەشىنچى يەكۈن، تېرمىنولوگىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئىكەنلىكىدۇر. «收复» (قايتۇرۇۋېلىش) سۆزى، ئورۋېلچە تىل بۇرمىلاشتۇر (ئورۋېل،  1949).  ھەقىقىي ئەھۋالنى يوشۇرىدۇ، مۇستەملىكە ئىشغالىنى قانۇنلاشتۇرىدۇ، تارىخىي ئادالەتسىزلىكنى نورماللاشتۇرىدۇ.
خوتەن خاتىرە تاشلىرى، يەككە بىر ۋەقە ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ دۇنياۋى كوللېكتىپ خاتىرە سىياسىتىنىڭ بىر قىسمىدۇر. دۇنيا مىقياسىدا، كۈچلۈك دۆلەتلەر ئۆتمۈشنى ئۆز ھاكىمىيىتىنى قانۇنلاشتۇرىدىغان شەكىلدە قايتا يازماقتا. رۇسىيە، ئۇكرائىنا تارىخىنى «رۇس تارىخى»نىڭ تەبىئىي بىر قىسمى دەپ تەبىرلىمەكتە، ئۇكرائىنانىڭ مۇستەقىل بىر مىللەت سۈپىتىدە مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلماقتا. ياپونىيە، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى مۇستەملىكىچىلىك ۋە ئۇرۇش جىنايەتلىرىنى دەرسلىك كىتابلىرىدىن ئۆچۈرمەكتە ياكى يۇمشاتماقتا. ئىسرائىلىيە، پەلەستىن زېمىنلىرىنى «تارىخىي ۋەدە قىلىنغان تۇپراق» دەپ قانۇنلاشتۇرماقتا، پەلەستىنلىكلەرنىڭ تارىخىي مەۋجۇتلۇقىنى ۋە ھەق-ھوقۇقلىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرمەكتە. ئورتاق ئەندىزە ئېنىق: كۈچلۈك دۆلەتلەر، ئۆتمۈشنى ئۆز ھاكىمىيىتىنى قانۇنلاشتۇرىدىغان شەكىلدە قايتا يازماقتا. تارىخ، ئوبيېكتىپ بىر رېئاللىق خاتىرىسى ئەمەس، بەلكى ھاكىمىيەت كۈرىشىنىڭ مەيدانىدۇر. مىشېل فۇكو  ئېيتقاندەك، «بىلىم-ھاكىمىيەت مۇناسىۋىتىدە، بىلىم بىتەرەپ ئەمەس. بىلىم، ھاكىمىيەتنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىدىغان ۋە قانۇنلاشتۇرۇلىدىغان مەيدانىدۇر»(فۇكو، 1980).  تارىخ يېزىقى، بۇ بىلىم-ھاكىمىيەت مۇناسىۋىتىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ساھەلىرىدىن بىرىدۇر.
پول رىكېر«ئەستە ساقلاش، تارىخ، ئۇنتۇش» (Memory, History, Forgetting) (2004) ناملىق كىتابىدا مۇنداق دەيدۇ: «ئەستە ساقلاش بىر مەجبۇرىيەتتۇر. ئۇنتۇماسلىق، پەقەت ئۆتمۈشكە قارشى ئەمەس، كەلگۈسىگە قارشىمۇ بىر مەسئۇلىيەتتۇر. چۈنكى تەكرارلانغان ئادالەتسىزلىكلەر، ئۇنتۇلغان ئادالەتسىزلىكلەردۇر» (88-بەت). خوتەندىكى خىتاي خاتىرە تاشلىرى، ئۇنتۇلدۇرۇشنى تاڭىدىغان قوراللاردۇر. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆز تارىخىنى ئۇنتۇشىنى، خىتاي دۆلىتى سۇنغان باياننى قوبۇل قىلىشىنى نىشان قىلىدۇ. ئەمما ئۇيغۇر خەلقى، دىئ‍اسپوراسى ۋە كۈرەش ئىچىدىكى ئاكادېمىكلار، ئەسلەشكە تىرىشىۋاتقان (خاتىرىلەۋاتقان) ئاكتىپ كۈچلەر (سۇبيېكتلار) دۇر.
بۇ ماقالە، بىر ئەسلەش ھەرىكىتىدۇر. زو زۇڭتاڭنىڭ خوتەنگە كەلمىگەنلىكىنى ئەسلەش، ياقۇپبەگنىڭ قارشىلىق ھەرىكىتىنى ۋە مۇستەقىل دۆلىتىنى ئەسلەش، جۇڭغار قىرغىنچىلىقىنى ئەسلەش، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تارىخىغا ئىگە چىقىش ھوقۇقىنى ئەسلەش ئۈچۈن يېزىلدى. «قايتۇرۇۋېلىش» ئەمەس، ئىشغالىيەتتۇر. زۇڭتاڭ راۋىقى، ئەنئەنە ئەمەس، ئويدۇرمىدۇر. خوتەن خاتىرە تاشلىرى، تارىخ ئەمەس، تەشۋىقاتتۇر. ۋە بۇ ھەقىقەتلەر، نەقەدەر باستۇرۇلسا باستۇرۇلسۇن، ئالتېرناتىپ بايانلاردا، ئاكادېمىك تەتقىقاتلاردا، دىئ‍اسپورانىڭ ئېغىز تارىخىدا ۋە قارشىلىق كۆرسىتىۋاتقان ئىنسانلارنىڭ خاتىرىسىدا داۋاملىق ياشايدۇ. چۈنكى ۋالتېر بېنيامىن  دېگەندەك، «ئۆتمۈشنى تارىخنىڭ ئىزچىللىققىغا مەركەزلىشىدىغان بايانىدىن قۇتقۇزۇش، ئىنقىلابنىڭ ۋەزىپىسىدۇر.» خوتەن خاتىرە تاشلىرىگە قارشى تۇرۇش، بۇ قۇتقۇزۇش ۋەزىپىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.