ئىسلام، مۇسۇلمانلار ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنسانلارغا تەسىر كۆرسىتىۋاتقان بۇ سەلبىي تەرەپلەرنى زامانىۋى تېخنولوگىيەلەر كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئالدى بىلەن تېخنولوگىيەنىڭ بىتەرەپ ئەمەسلىكىنى تونۇپ يېتىشىمىز كېرەك. شۇڭا «ئەگەر نىيىتىڭىز ياخشى بولسا، تېخنولوگىيەنى ياخشى ئىشلارغا ئىشلىتىسىز. يامان بولسا، ئۇنى يامان غەرەزدە ئىشلىتىسىز» دېگەنلەر قۇرۇق گەپتىن ئىبارەت. ئەلۋەتتە، ئەگەر سىز ياخشى ئادەم بولسىڭىز، تېخنولوگىيەنىمۇ توغرا ئىشلىتەرسىز. باشقىلارغا ئاتوم بومبىسى تاشلىماسسىز، ئەمما ماشىنا ھەيدىگەندە مۇھىتقا زىيان سالىسىز. شۇنىمۇ ئۇنۇتماسلىق كېرەككى، يەرشارىنىڭ ئىسسىپ كېتىشى سەۋەبىدىن ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق بۇزۇلىۋاتىدۇ. بۇ زىيانلارنىڭ كۆپىنچىسى ماشىنا ئىشلىتىشنىڭ كۆپىيىشىدىن بولغان. شۇڭا نېگىزلىك مەسىلە پەقەت تېخنولوگىيەنى ياخشى ئىشلىتىش ياكى قالايمىقان ئىشلىتىش مەسىلىسىلا ئەمەس، يەنە باشقا ئىشلارمۇ بار. تېخنولوگىيەنىڭ ئۆزى بىر «تېخنولوگىيە مەدەنىيىتى» نى بارلىققا كەلتۈرىۋاتىدۇ. بۇ مەدەنىيەت ئىنساننىڭ روھىغا ئازار بېرىدۇ ۋە ئىنسانلار بىلەن شەيئىلەرنىڭ مەنىۋى مۇناسىۋىتى ئاساسىدا قۇرۇلغان ئەنئەنىۋى ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنى بۇزىدۇ. ھالبۇكى، ئىنسانلارنىڭ نەرسىلەرگە قوشقان سەنئىتى ئەسلى سەنئەتكار ئاللاھنىڭ سەنئىتىنىڭ بىر نامايەندىسىدۇر. ئاللاھ قۇرئاندا «سانى» دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ ياراتقۇچى، سەنئەتكار ۋە ھەممىگە قادىر «سانى» بولۇپ، ئۇ بىزگە ئىجادىي كۈچ ئاتا قىلغان. چۈنكى بىز ئۇنىڭ يەر يۈزىدىكى خەلىپىلىرى.
ئىسلام مەدەنىيىتىدە سەنئەت بىلەن تېخنولوگىيە، يۇقىرى سەنئەت بىلەن تۆۋەن سەنئەت، «ئاتالمىش» گۈزەل سەنئەت (بۇ، ئىسلام نۇقتىسىدىن قاملاشمىغان بىر ئاتالغۇدۇر) بىلەن سانائەت سەنئىتى ئوتتۇرىسىدا ھېچقانداق پەرق يوق. گۈزەل سەنئەت دېگەن نېمە؟ گۈزەل سەنئەت (فىرانسۇزچە «beauxarts») دېگەن سۆزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاتالغۇلارنىڭ ھەممىسى غەربتە بارلىققا كەلگەن. چۈنكى، سانائەت ئىنقىلابى نەتىجىسىدە سەنئەت كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئىشلىتىلىشتىن قېلىپ، ئۇنىڭ ئورنىنى ماشىنىلارنىڭ كۆرۈمسىز مەھسۇلاتلىرى ئىگىلىگەن. ئەنئەنىۋى مەدەنىيەتلەردە، ئاددىي تارغاقتىن ئەدەبىي شېئىر يېزىشقىچە بولغان ئىشلارنىڭ ھەممىسى ئاللاھقا باغلىق بولۇپ، ئاللاھنىڭ كۈچى ھەممىگە قادىر «سانى» سۈپىتىدە ئىنسان ھاياتىدا نامايان بولاتتى. ھازىر، زامانىۋى تېخنولوگىيە بۇ باغلىنىشنى يوقىتىۋاتىدۇ. قىسقىسى، ماشىنا ھەيدىگەن كىشى قەلبى گۈزەل بولغان تەقدىردىمۇ، مەسچىتكە ياكى كەچلىك كۇلۇبقا بېرىشىدىن قەتئىينەزەر، بىر تەرەپتىن مۇھىتنى بۇزىدۇ ۋە بىر تەرەپتىن ئىلاھىي ئىجادىيەت بىلەن بولغان ئالاقىسىنى، ھېچ بولمىغاندا «سانى» نامىنىڭ نامايەندىسى بولۇش جەھەتتىكى ئالاقىسنى ئۈزۈپ قويىدۇ.
نۇرغۇن كىشىلىرىمىز ھاياتنىڭ مۇقەددەسلىكى كۈندىلىك دۇئالىرىمىز بىلەن داۋاملىشىۋاتىدۇ دەپ ئويلايدۇ. مەنمۇ شۇنداق بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئەلۋەتتە، ناماز دىننىڭ تۈۋرۈكى، ئەمما ئىلاھىيلىق ھاياتنىڭ باشقا ساھەلىرىگىمۇ سىڭىشى كېرەك. ئىسلامدا ھەممە ئىشنىڭ سىمۋوللۇق ۋە ئىلاھىي تەرىپى بار. دېھقانچىلىقتا دېھقانلار ئۇرۇق سېلىشتىن ھوسۇل ئالغانغا قەدەر  دىنىي ۋە مەنىۋى جەرياننى باشتىن كەچۈرىدۇ. ھالبۇكى، زامانىمىزدىكى مېخانىك دېھقانچىلىقتا بۇ مەنىۋى تەرەپ پۈتۈنلەي يوقالدى. ئۇلاغلار بىلەن يۈك توشۇش جەريانىدا ئادەم بىلەن ھايۋان ئوتتۇرىسىدا بىر باغلىنىش زۆرۈر ئىدى. ھەتتا ھايۋانلارغا قانداق مۇئامىلە قىلىش توغرىسىدا ھەدىسلەرمۇ بار. ئەمما، بۇ قاراشلار دەۋرىمىزدە پۈتۈنلەي غايىب بولدى. كۈنىمىزدە، ھايۋانلار يۈك توشۇشقا ئانچە ئىشلىتىلمەيدۇ، ئەمما بۇ ئۇلارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىنىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ ياردىمى بىلەن ھايۋانلارغا ھەركۈن رەھىمسىز سىناقلار ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ سەۋەبلەر بىلەن ھەتتا نۇرغۇن جانلىق تۈرى يوقىلىۋاتىدۇ.
ئەنئەنىۋى شەھەرلىرىمىز قۇرۇلۇش جەھەتتە ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ سەنئەت ئەسەرلىرى ھېسابلىنىدۇ. دېمەكچى بولغىنىم ئىسلامىي شەھەر لايىھەلىرى بولۇپ، بىز ئۇلارنىڭ خارابىلىرىنى ھېلىھەم كۆرەلەيمىز. (ئاللاغا شۈكرى، بىز ھازىر ماراكەشتىكى فەز، ئىراندىكى يەزد ۋە ئىسفاھان، دەمەشىقتىكى ئۇمەييە مەسچىتى ۋە قاھىرەنىڭ بەزى كونا جايلىرىنى مىسالغا ئالالايمىز). بۇ مۇقەددەس شەھەر لايىھەيەلىرىنىڭ مەقسىتى دىن، سودا، تۇرمۇش ۋە مائارىپنىڭ ھەممىسى ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ كەتكەن ئىنسانىي كەيپىيات يارىتىش ئىدى. بۈگۈنكى كۆڭۈل ئېچىش، ساياھەت دېگەنلىرىمىز زامانىۋى دۇنيانىڭ نەتىجىسىدۇر. كۆڭۈل ئېچىشنىڭ (تەنتەربىيەنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) بۈگۈنكى ياشاش شەكلىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىغا ئايلىنىپ، مۇستەقىل بىر رېئاللىق دەپ ئېتىراپ قىلىنىشىنىڭ سەۋەبى بولسا ئىشنىڭ زامانىۋى ماشىنىلار تەرىپىدىن زېرىكىشلىك ھالغا كېلىشى ۋە مۇقەددەسلىكىنىڭ غايىپ بولۇشىدىن ئىبارەت. كۆپىنچە كىشىلەرگە نىسبەتەن خىزمەت شۇ قەدەر زېرىكىشلىككى، كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرى ھاياتنى چىدىغىلى بولىدىغان بىر ھالەتتە تۇتۇپ تۇرۇشنىڭ يولى بولۇپ قالدى. كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرى ئەمەلىيەتتە نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ دىنىنىڭ ئورنىغا دەسسىدى.
بۇ مەسىلىنى چۈشەندۈرۈشتىكى مەقسىتىم تېخنولوگىيەنىڭ ماھىيىتىنى ۋە ئۇنىڭ زىيانسىز ۋە بىتەرەپ ئەمەسلىكىنى مۇسۇلمانلارنىڭ چۈشىنىۋېلىشىغا ئاساس سېلىشتۇر. بەزىدە زامانىۋى تېخنولوگىيە ئالدىدا بىزنىڭ تاللىشىمىزنىڭ يوقلىقىمۇ راست. «ئاللا مېنى بۇ زامان ۋە ماكانغا ئورۇنلاشتۇردى، مەن كاشاندىكى تۇغقانلىرىمدەك ئۇلاغ بىلەن مەكتەپكە بارالمايمەن. ياشىغان يېرىمدە ئۇلاغ يوق ۋە يوللار يىراق. شۇڭلاشقا بىز ماشىنا ھەيدىشىمىز كېرەك. ئاللا ئەھۋالىمىزنى كۆرۈپ تۇرىدۇ.» ئەمما بۇ ئىشلىتىۋاتقان تېخنولوگىيەلەرنىڭ ئاقىۋەتلىرىگە كور بولۇۋېلىپ، بازاردىكى تېخنولوگىيەلەرنىڭ ھەممىسىنى ئىشلىتىۋېرىشىمىزگە بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.