خىتاينىڭ 2025-يىللىق «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى قوغداش نىزامى» ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇرۇش ئىستراتېگىيەسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

24-ماددا، «ئۇچۇرلارنىڭ بىر يەرگە توپلىنىشى ۋە باغلىنىشى» (data aggregation) نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان مەلۇماتلارنىڭمۇ دۆلەت مەخپىيەتلىكى ھېسابلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. بۇ، غايەت زور سانلىق مەلۇمات ئانالىزىنىڭ بىر نەتىجىسىدۇر. يەككە ھالەتتە زىيانسىز كۆرۈنگەن مەلۇماتلارنىڭ (مەسىلەن؛ بىر كەنتتىكى توك سەرپىياتى، تۇغۇت نىسبىتى، سەپەر قېتىم سانى) بىر يەرگە جەم قىلىنغاندا دۆلەت يوشۇرۇشنى خالىغان بىر ھەقىقەتنى (مەسىلەن؛ كەنتنىڭ بوشىتىلغانلىقىنى ياكى لاگېرلارغا ئەۋەتىلگەنلىكىنى) ئاشكارىلاپ قويۇشى ئەھۋالىدا، بۇ مەلۇماتلار دەرھال «سىر» دائىرىسىگە كىرگۈزۈلىدۇ. دۆلەت، ئۆزىنىڭ ئىستاتىستىكا ئورگانلىرىنىڭ مەلۇماتلىرىنىمۇ سېنزور قىلىش ئارقىلىق، نوپۇس قىرغىنچىلىقىنىڭ ئىزلىرىنى ئىستاتىستىكا ئىلمىدىن قاچۇرۇشقا تىرىشماقتا.
بۇنىڭدىن باشقا، 12-ماددىدا كۆرسىتىلگەن «ئۇچۇر ھەمبەھرلەش ۋە خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش» مېخانىزمى، بىڭتۈەن (شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش ئارمىيەسى)، ئارمىيە ۋە يەرلىك ھۆكۈمەت ئارىسىدا بىر گەۋدىلەشكەن رەقەملىك مۇداپىئە سېپى قۇرۇلۇشىنى كۆزدە تۇتماقتا. بۇ، يەرلىك ۋە ھەربىي نازارەت تورلىرىنىڭ بىرلىشىشى دېمەكتۇر.يەنى، بىر ئۇيغۇر پۇقرانىڭ دوختۇرخانا خاتىرىسى، سەپەر بېلىتى ياكى بانكا سودىسى، ئوخشاش ۋاقىتتا ھەم ساقچى ھەم بىڭتۈەن ھەم  ھەربىي ئىستىخبارات تەرىپىدىن كۆرۈلەلەيدۇ ۋە «خەتەر ئانالىزى» ئامبىرىغا چۈشىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ نىزام ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستان، تېخنىكىنىڭ ئىنسانىيەتنىڭ خىزمىتىگە ئەمەس، ئىنساننىڭ قۇل قىلىنىشىغا بېغىشلانغان قورقۇنۇچلۇق بىر مودېلغا، بىر «تېخنو- ھاكىممۇتلەق» رېجىمغا ئايلانماقتا. ئىنتېرنېت، ئەركىن بوشلۇق ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ ھەر نەرسىنى كۆرىدىغان كۆزىگە ئايلانغان. بۇ تېخنىكىلىق قەپەس، تاملىرى بولمىغان ئەمما قېچىش،يوشۇرۇنۇش مۇمكىنسىز بولغان بىر تۈرمىدۇر.
ئۈستى ئوچۇق تۈرمە: چېگرا بىخەتەرلىكى ۋە ساياھەت ئەركىنلىكىنىڭ تارتىۋېلىنىشى
2025-يىلدىكى بۇ نىزام شەرقىي تۈركىستاننىڭ جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن تېخىمۇ يېتىم قالدۇرۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، رايوننى تاشقى دۇنيادىن پۈتۈنلەي ئالاقىسى ئۈزۈلگەن بىر «قارا قۇتا»غا ئايلاندۇرۇپ قويماقتا. نىزامنىڭ 29-ماددىسىدا، چېگرا رايونلىرىدا «ئىنسان كۈچى ۋە تېخنىكىلىق مۇداپىئە»نى بىرلەشتۈرگەن بىر گەۋدىلەشكەن چېگرا قوغداش سىستېمىسى قۇرۇش تەلەپ قىلىنغان. بۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا، جەنۇبىي ئاسىيا ۋە باشقا ئەركىن دۇنيا بىلەن بولغان بارلىق فىزىكىلىق ئالاقىسىنىڭ «تۆمۈر پەردىلەر» ئارقىلىق تېخىمۇ ئېغىر شەكىلدە ئۈزۈپ تاشلىنىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن، چېگرا بويىدىكى يېزا-كەنتلەردە ياشايدىغان خەلققە «چېگرا بىخەتەرلىكى» دېگەن نامدا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان بېسىم تېخىمۇ كۈچىيىپ، چېگرا لىنىيەسىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئېلېكتىرونلۇق سېنزورلار، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار ۋە چارلىغۇچى قىسىملار ئارقىلىق پۈتۈن رايون قاتتىق قامال قىلىنىپ، قۇشمۇ ئۇچۇرۇلمايدىغان ھالەتكە كېلىدۇ. بۇنىڭدىكى مەقسەت، پەقەت تاشقىرىدىن كىرىشنى توسۇپ قېلىشلا ئەمەس، تېخىمۇ مۇھىمى، ئىچكىرىدىن سىرتقا قېچىش يوللىرىنى پۈتۈنلەي ئېتىپ، گۇۋاھچىلار ۋە قاچقۇنلارنىڭ تاشقى دۇنيا بىلەن ئۇچرىشىشىغا قەتئىي ئىمكانىيەت قالدۇرماسلىقتىن ئىبارەت.
نىزام، مەمۇرىيەتكە كىشىلەرنىڭ ساياھەت ئەركىنلىكىنى، «سىر ساقلاش» باھانىسى بىلەن مۇددەتسىز توڭلىتىپ قويۇش ھوقۇقىنى بەرمەكتە. 30-ماددا ۋە 32-ماددا، «مەخپىيەتلىككە  مۇناسىۋەتلىك كىشىلەر» دەپ بېكىتىلگەن كىشىلەرنىڭ پاسپورتلىرىنىڭ كونترول ئاستىدا تۇتۇلۇشىنى ۋە چەت ئەلگە چىقىشىنىڭ رۇخسەتكە باغلىنىشىنى بەلگىلىمەكتە. بىراق ئەسلى تۇزاق، «مەخپىيەتلىكتىن ئايرىلىش مەزگىلى» ئىجرائاتىدىدۇر. بۇنىڭغا ئاساسەن، سەزگۈر ۋەزىپىلەردە بولغان كىشىلەر (بۇ ئېنىقلىما ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ۋە مەمۇرلىرى ئۈچۈن خالىغانچە كېڭەيتىلىشى مۇمكىن)، خىزمەتتىن ئايرىلغان ياكى پېنسىيەگە چىققان تەقدىردىمۇ، دۆلەت بەلگىلىگەن مۇددەتتە (ئايلارچە ياكى يىللارچە) چەت ئەلگە چىقالمايدۇ. بۇ، ئەمەلىيەتتە بىر گۆرۈگە ئېلىش سىياسىتىدۇر. دۆلەت، دۆلەت جىنايەتلىرىگە گۇۋاھلىق بېرەلەيدىغان ھەر كىمنى، ئۆمۈر بويى دۆلەت ئىچىدە سولاپ تۇرۇش ھوقۇقىنىڭ بارلىقىنى  مەزكۇر نىزام ئارقىلىق .قانۇنلاشتۇرماقتا.
مەزكۇر چەكلىمىلەر پەقەت دۆلەت مەمۇرلىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. 29-ماددىدا ئارمىيە، تاموژنا ۋە كۆچمەنلەر ئىدارىسىگە ئوخشاش ئورگانلارنىڭ ماسلىشىشىدىن سۆز ئېچىلىشى، چېگرادىن ئۆتكەن ھەر كىمنىڭ يوشۇرۇن «ئۇچۇر ئوغرىسى» مۇئامىلىسى كۆرىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ھەجگە بېرىشى، ئوقۇش ئۈچۈن چەت ئەلگە چىقىشى ياكى سودا ساياھەتلىرى، «دۆلەت مەخپىيەتلىكىنى سىرتقا چىقىرىش خەۋپى» باھانىسى بىلەن پۈتۈنلەي توسۇلۇشى مۇمكىن. پاسپورت ئېلىش، بىر ھەق بولۇشتىن چىقىپ، ساداقەت ئىمتىھانىدىن ئۆتكەنلەرگە بېرىلىدىغان بىر ئىمتىيازغا ئايلانماقتا.
بۇنىڭدىن باشقا، چېگرا رايونلىرىدىكى ئاھالىلەر رايونلىرىنىڭ، بىڭتۈەن (خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش ئارمىيەسى) بىلەن بىر گەۋدىلەشتۈرۈلۈشى، رايوننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش قۇرۇلۇشىنىڭ بىر قىسمىدۇر. چېگرا بىخەتەرلىكى نامى ئاستىدا، ئۇيغۇر كەنتلىرى بوشىتىلىشى ياكى ھەربىي رايونلارغا ئايلاندۇرۇلۇشى مۇمكىن. بۇ نىزام، چېگرا لىنىيەسىنى پۇقرالاردىن خالىي قىلىنغان، پۈتۈنلەي ھەربىيلەشتۈرۈلگەن توساققا  ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلماقتا.
ئاخىرقى ھېسابتا، بۇ ماددىلار شەرقىي تۈركىستاننى، كىرىش تەس، چىقىش بولسا مۇمكىنسىز بولغان غايەت زور بىر يىغىۋېلىش لاگېرىغا ئايلاندۇرماقتا. چېگرالار، دۆلەتلەرنى  بىر-بىرىدىن ئايرىپ تۇرىدىغان سىزىقلار بولۇشتىن چىقىپ، خەلقنى ئۆز ۋەتىنىدە ئەسىر تۇتىدىغان تامغا ئايلانغان.
قانۇنىي تۇزاقلار ۋە جازالاش: «خىزمەت مەخپىيەتلىكى» ۋە چېقىمچىلىق مۇكاپاتلىرى