كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1989 – يىلى 28 – ئىيۇندا ئۆز دەۋرىنىڭ سېربىيە پىرېزىدېنتى سلوبودون مىلوشېۋىچنىڭ كوسوۋو ئۇرۇشى يۈز بەرگەن گازىمېستاندا توپلانغان 1 مىليون سېرب ئالدىدا قىلغان قۇتراتقۇچى سۆزلىرى، سېرب مىللىي ئېڭىدىكى كوسوۋونىڭ ئورنىنى ئىپادىلەپ بەرگۈچى ھۆججەت ھېسابلىنىدۇ. مىلوشېۋىچ، سۆزىدە 600 يىل ئىلگىرى يۈز بەرگەن ئۇرۇشتا سېربلارنىڭ مەغلۇپ بولغانلىقىنى، بىراق، بۇنىڭ يېڭىلىش ھېسابلانمايدىغانلىقىنى، سېرب مىللىي ئېڭىدا كوسوۋونىڭ ھەردائىم جانلىق ئىكەنلىكىنى ۋە ئۆزلىرىگە ماياك بولۇپ كەلگەنلىكىنى، قەيەردە ياشىسا ياشىسۇن، سېربلار بار ھەرقانداق يەرنىڭ سېربىيە ئىكەنلىكىنى، قەتئىي ئارقىغا داجىمايدىغانلىقلىرىنى ۋە كوسوۋودىن ھېچبىر شەكىلدە ۋاز كەچمەيدىغانلىقلىرىنى ئېيتتى[10].
سېربلار يەنە كوسوۋودىكى ئورتودوكس چېركاۋلىرىنىڭ ئۆزلىرىگە نىسبەتەن تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ رايوننىڭ سېربلارنىڭ ئانا ۋەتىنى ئىكەنلىكىنىڭ ھۆججىتى ھېسابلىنىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. پەج، دەچان ۋە گراجانىچدىكى چېركاۋ ۋە مۇناستېرلار، بۇ دەۋانى جەزملەشتۈرۈش ئۈچۈن پات – پات جامائەتچىلىكنىڭ كۈنتەرتىپىگە كىرگۈزۈلمەكتە. چار دۇشانغا 1346 – يىلى «سېربلارنىڭ ۋە گرەكلەرنىڭ ئىمپېراتورى» دېگەن نامنىڭ بېرىلىشى، سېرب خانى لازارنى كوسوۋو ئۇرۇشىدىكى مەغلۇبىيىتىگە ئوخشاش تارىخىي ۋەقەلەر، سېرب ئەدەبىياتىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن بولۇپ، داڭلىق تىلشۇناس ۋۇك كارادزىچنىڭ تارىخىي ۋەقەلەر تەسۋىرلەنگەن شېئىرلىرى سېرب خەلق ئەدەبىياتىنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مەنبەلىرىنىڭ بىرى ھېسابلانماقتا (Judah, 2008:21-25).
كوسوۋو 2008 – يىلى 17 – فېۋرالدا مۇستەقىللىق ئېلان قىلىپ 4 كۈن ئۆتكەندىن كېيىن، بېلگرادتا 200 مىڭ ئادەم ئىشتىراك قىلغان بىر نامايىشتا باش مىنىستىر ۋوجىسلاۋ كوستۇنىكا، بىر ئوتوپىك ئىدېئولوگىيەگە ئايلانغان كوسوۋو ھەققىدىكى قاراشلىرىنى بايان قىلىپ، «كوسوۋو سېربىيەنىڭ ئالدىنقى نامىدۇر. كوسوۋو سېربىيەگە تەۋەدۇر، سېرب خەلقىگە ئائىتتۇر. بۇ زاماننىڭ باشلانغۇچىدىن بۇيان مۇشۇنداقتۇر ۋە مەڭگۈ مۇشۇنداق داۋاملىشىدۇ. ھېچبىر كۈچ، ھېچبىر تەھدىت بۇنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ.» دېدى[11].
1980 – يىلى 4 – مايدا جوسىپ بروز تىتونىڭ ۋاپات بولۇشى بىلەن بىرلىكتە يۇگوسلاۋىيە سىياسىي تارىخىدا يېڭى بىر دەۋر باشلاندى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىرىدىن باشلاپ يۇگوسلاۋىيەگە ھۆكۈمدار بولغان تىتو، دەسلىپىدە سوۋېت مودېلى كوممۇنىزمنى ئاساس قىلغانىدى. «يۇگوسلاۋ ستالىنىزمى» دەپمۇ ئاتىلىدىغان تىتونىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا، دۆلەت تەۋەلىكىدە خۇسۇسىي مۈلۈك مەنئىي قىلىنغان، كوللېكتىپ تېرىقچىلىق ساھەلىرى بار دېھقانچىلىق رايونلىرى قۇرۇلغان، كوممۇنىستىك پارتىيەدىن باشقا بارلىق سىياسىي ھەرىكەتلەر قانۇنسىز، دەپ ئېلان قىلىنغانىدى. تىتونىڭ ستالىن بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يىرىكلىشىشىگە ئەگىشىپ، يۇگوسلاۋىيەدە سوۋېت مودېلىدىن پەرقلىنىدىغان، قىسمەن لىبېرال ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە ئۆز – ئۆزىنى باشقۇرۇش دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل تۈزۈم يولغا قويۇلدى. يۇگوسلاۋىيەدە 1960 – يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا بولسا، قوشما ئىقتىساد دەپ ئاتاشقىمۇ بولىدىغان «بازار سوتسىيالىزمى» باشلاندى. تىتو ھۆكۈمدارلىقىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا ھۆكۈمەتنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدا سېرب، كىروۋات ۋە سىلوۋېن تەڭپۇڭلۇقى ساقلاندى. پىرېزىدېنت بولغان تىتونىڭ ئېتنىك كېلىپ چىقىشى كىروۋات ئىدى، داڭلىق ئىدېئولوگ ئېدۋارد كاردېلج سىلوۋېن ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسى باشلىقى ئالېكساندر رانكوۋىچ بولسا سېرب ئىدى. دۆلەتنىڭ ئىدارە قۇرۇلمىسى 1936 – يىلىدىكى سوۋېت ئاساسىي قانۇنىدىن پايدىلانغان ھالدا تۈزۈپ چىقىرىلغان 1946 – يىلىدىكى يۇگوسلاۋىيە ئاساسىي قانۇنىنى ئاساس قىلاتتى. ئۇنىڭدا كۆرسىتىلىشىچە، سوتسىيالىستىك يۇگوسلاۋىيەدە 6 فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەت ۋە ئىككى ئاپتونوم رايون بار ئىدى. ئاپتونوم رايونلارنىڭ ھەر ئىككىسى سېربىيە تېررىتورىيەسى ئىچىدە ئىدى؛ ۋويۋودىنا ۋە كوسوۋو. بۇ ئىككى رايون 1963 – يىلى كىرگۈزۈلگەن ئۆزگەرتىشلەرگە ئاساسەن ئاپتونوم رايون سالاھىيىتىگە ئىگە بولغانىدى (Ker-Lindsay, 2009: 9-11).
يۇگوسلاۋىيە مىقياسىدا ۋە كوسوۋودا كوممۇنىستىك دۆلەتلەرگە خاس دۆلەت بېسىمى 1966 – يىلىغىچە ئېغىر دەرىجىدە ھېس قىلىندى. دۆلەت بىخەتەرلىك ئىدارىسىنىڭ مىللىتى سېرب باشلىقى ئالېكساندر رانكوۋىچنىڭ 1966 – يىلى ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىنىشى، دۆلەتكە نىسبەتەن ئاساسىي ھەق – ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەر نۇقتىسىدىن بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. شۇ كۈندىن ئېتىبارەن خەلقنىڭ كۈندىلىك ھاياتى قولايلاشتى، دۆلەتنىڭ بېسىمى ئاز ھېس قىلىندى. 1968 – يىلى ياۋروپا مىقياسىدا چىققان نامايىشلار كوسوۋوغىمۇ تەسىر كۆرسەتتى؛ پىرىشتىنا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى كوچىلاردا نامايىش ئۆتكۈزۈپ، كوسوۋوغا فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەت سالاھىيىتى بېرىلىشىنى تەلەپ قىلدى. شۇ يىلى پىرىشتىنا ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئالبانچە ئوقۇ – ئوقۇتۇش باشلاندى. يۇگوسلاۋىيە تۈزۈملىرىگە ئاساسەن، كوسوۋودىكى ئالبانلار «مىللەت» / ئاز سانلىق ھېسابلىناتتى. سېربلار، كىروۋاتلار، سىلوۋېنلار، ماكېدونلار ۋە قاراتاغلىقلار مىللەت، دەپ قارىلاتتى. 1971 – يىلى مۇسۇلمانلار / بوشناقلارغىمۇ مىللەت سالاھىيىتى بېرىلدى. ئالبانلار، بۇلغارلار ۋە ۋېنگىرلارغا ئوخشاش خەلقلەرنىڭ مىللەت سالاھىيىتىنىڭ ئورنىغا ئاز سانلىقلار دەپ قوبۇل قارىلىشى، بۇ خەلقلەرنى ئايرىم دۆلەتلىرىنىڭ بولۇشى بىلەن ئىزاھلاندى (Judah, 2008: 53- 54).