تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جايلارغا خاس بولۇش مودېلى، ئوخشاش تىلدا سۆزلىشىدىغان كىشىلەرنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورۇن جەھەتتىن باراۋەر ئىكەنلىكى «يەرلىك بولۇش» پىكرى ئۈستىگە قۇرۇلغاندۇر. لاپونس، جايلارغا قاراپ ھەل قىلىش چارىسىنىڭ مۇقىم چېگرالار ئارقىلىق ئىشقا ئاشىدىغانلىقى، ئۇنىڭ تىللارنىڭ بىر – بىرىدىن ئايرىلىشى كېرەكلىكى پىكرىدىن كېلىپ چىققانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.[88] بۇ مودېلدا، تىللار مۇئەييەن بىر جۇغراپىيە ۋە رايونغا مەركەزلەشكەن دەپ قوبۇل قىلىنىپ، دۆلەت تەۋەلىكىدىكى پەرقلىق تىللارغا ئۇ بار جايلاردا تىل ھوقۇقى بېرىلىدۇ. رايونلارغا قاراش پىرىنسىپى دۆلەتنى بىر تىللىق رايونلارغا ئايرىش ئارقىلىق كۆپ تىللىق ۋەزىيەت يارىتىش ھالىتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئەمما، دۆلەتنىڭ پەرقلىق رايونلىرىدا بىرلا تىل ئىشلىتىلىدىغان بولسا، ھەر بىر رايونغا پەرقلىق تىل سىياسىتى چىقىرىش ئېغىر مەسىلە پەيدا قىلمايدۇ. لېكىن، دۆلەت ئىچىدىكى رايونلارنىڭ تىل جەھەتتىن بىر خىل بولمىغان، رايوندا ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرىدىغان كۆپ سانلىق تىلى بىلەن بىرلىكتە ئاز سانلىق تىلىمۇ بار (ئا ۋە ب رايونلىرى؛ ئا رايونىدا ب تىلىنىڭ ئازسانلىق ياكى ب رايونىدا ئا تىلى ئازسانلىق) بولغان ئەھۋاللاردا، «نوقۇل » رايونلارغا قاراش پىرىنسىپىنىڭ يولغا قويۇلۇشى، ئۇ رايوندىكى ئازسانلىقلارنىڭ تىل ھوقۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلمايدۇ.[89] كۆپ تىللىق جەمئىيەتلەردىكى دېموگرافىك قۇرۇلمىلارنىڭ پەرقلىق بولۇشى، جايلارنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراش پىرىنسىپىغا ئاساسەن شەكىللەنگەن تىل پىرىنسىپلىرىنىڭ ئوخشاش بولمىغان شەكىللىرىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بېلگىيە بىلەن شىۋېيتسارىيە رايونلارنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالى پىرىنسىپىنى ياقلاپ رەسمىي ئورگانلاردا كۆپ تىللىق تۈزۈمنى يولغا قويغان كۆپ تىللىق دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ روشەن مىسالى بولۇشى مۇمكىن. بېلگىيە تۆت پەرقلىق تىل رايونىغا ئايرىلغان ۋە ھەربىر رايونغا پەرقلىق تىل ھوقۇقى بېرىلگەن. ئەڭ مۇھىم ئىككى رايوننىڭ بىرى ۋالونيادا فىرانسۇزچە، فلاندرادا فېلېمېنكچە تىللىرى رەسمىي تىل سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. پايتەخت بىريۇسسېل رەسمىي جەھەتتىن قوش تىللىقتۇر. ۋالونيا رايونىنىڭ گېرمانىيە چېگراسىغا يېقىن جايلىرىدىكى نېمىسچە سۆزلىشىدىغانلارغا مۇئەييەن دەرىجىدە ئازسانلىق تىل ھوقۇقى بېرىلگەن.[90]
جايلارنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراش مودېلىنڭ ئەڭ جانلىق مىسالى بولغان شىۋېيتسارىيە، تۆت رەسمىي تىلى (نېمىسچە، فىرانسۇزچە، ئىتالىيانچە ۋە رومانچە) بار بولغان 23 رايونلۇق بىر فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتتۇر. رايونلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ چېگرالىرى بىلەن تىل چېگرالىرى بىر – بىرىگە تەڭ كېلىدۇ.[91] 19 رايوندا بىر تىل، 3 رايوندا ئىككى تىل، بىر رايوندا بولسا، ئۈچ تىل ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ، ھەر رايوننىڭ قانۇنى بىر – بىرىدىن پەرقلىنىدۇ. فېدېراتىپ ھۆكۈمەتنىڭ خىزمەتلىرى تۆت تىلنىڭ ھەممىسى كۈچكە ئىگىدۇر. شىۋېيتسارىيە ئاساسىي قانۇنىنىڭ تىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك تۆت ئاساسىي پىرىنسىپى تۆۋەندىكىچە ئەسكەرتىلىدۇ: تىللار ئارىسىدا باراۋەرلىك بار؛ پۇقرالار تىل جەھەتتە باراۋەردۇر؛ رايونلار تىللارغا ئاساسەن ئايرىلغاندۇر؛ ئاز سانلىق تىللىرى قوغدىلىدۇ.[92] شىۋېيتسارىيە ئومۇمەن كۆپ تىللىق سىياسىتىنى ئۈنۈملۈك ئېلىپ بارالىغان دۆلەتتۇر.
خاسلىق پىرىنسىپى بىلەن رايونلارنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراش پىرىنسىپى سېلىشتۇرۇلغىنىدا، ھەر بىر پىرىنسىپنىڭ ئۆز شەرتلىرىگە كۆرە قولايلىق ۋە قىيىنچىلىق تەرەپلىرى بار. ئوخشاشلا، بۇ ئىككى پوزىتسىيە ۋە پىرىنسىپنىڭ قايسىسىنىڭ ئادىل ۋە تىل ھوقۇقىنى تېخىمۇ ياخشى قوغدايدىغانلىقى مەسىلىسى بولسا، دۆلەتلەرنىڭ ئىچىدىكى تىل توپلۇقلىرىنىڭ دېموگرافىك ۋە جۇغراپىيەلىك قۇرۇلمىلىرىغا قاراپ ئۆزگىرىدۇ. تىل ھوقۇقلىرىغا تولۇق مەنىدە كاپالەتلىك قىلىش بۇ ئىككى خىل ھالەتنىڭ بىرلىكتە / ئارىلاش ئىجرا قىلىنىشى ئارقىلىق مۇمكىن بولىدۇ.
مىللەت (ئۇلۇس) بەرپا قىلىش مۇساپىسىنىڭ ئايرىلماس ئامىلى بولغان ئورتاق / مىللىي تىل شەكىللەندۈرۈش خىزمەتلىرى / تىرىشچانلىقلىرى، تىل سىياسەتلىرىنى ئوتتۇرىغا چىقاردى. تىل تارىخىي نۇقتىدىن تۇنجى قېتىم مودېرن چاغلاردا سىياسەتنىڭ تېمىسى بولدى ۋە بىر سىياسىي ۋاسىتە سۈپىتىدە ئىشلىتىلدى. تىل سىياسەتلىرى پەقەت تىلغا ئالاقىدار سەۋەبلەرگە تايىنىپ ئەمەس، ئاساسلىقى ئىجتىمائىي مېڭە شەكىللەندۈرۈش ۋە توپلۇقنى پىلانلاش مەقسىتىدە يولغا قويۇلدى. مودېرىن ئۇلۇس (مىللىي) دۆلەتلەر ئىجتىمائىي قۇرۇلما ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئىستراتېگىيەسى سۈپىتىدە ئەڭ كۆپ ياقلىغان «بىر تىل» سىياسىتى ئارقىلىق خەلقنى بىر خىللاشتۇرۇشنى كۆزلىدى. بىر تىل سىياسىتى بەزى جايلاردا نىسپىي ئۈنۈم ياراتقان بولسىمۇ، تىلغا مۇناسىۋەتلىك ئىجتىمائىي خىلمۇخىللىققا خاتىمە بېرەلمەيدىغانلىقى؛ بىر سىياسىي قاتلام ئىچىدە تەلتۆكۈس بىر خىللاشقان بىر خەلق يارىتىش نىشانىغا يېتەلمەيدىغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقتى. ھازىر دۇنيا دۆلەتلىرىنىڭ كۆپ قىسمى يولغا قويۇپ كېلىۋاتقان بىر تىل سىياسىتى بىلەن تىل ھوقۇقى ئارىسىدا جىددىي سۈركىلىش ۋە بارغانچە كۈچىيىۋاتقان بىر كۈرەش مۇناسىۋىتىنىڭ نامايان بولماقتا. نۆۋەتتە بىر تىل سىياسىتى نەزەرىيە جەھەتتىن بولسىمۇ بۇرۇنقىدەك قىزغىن قارشى ئېلىنمايدىغان ھالەت شەكىللەنگەن بولۇپ، تىل ھوقۇقى ئاساسىدا راۋاجلانغان كۆپ تىللىق سىياسەتنىڭ تېخىمۇ بەك راۋاج تېپىشى كۈتۈلمەكتە.