ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنىڭ ئوخشىمىغان تاراتقۇلار تەرىپىدىن شەرھلىنىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى: ئۇچرىشىشلارنى، «مۇناسىۋەتلەرنىڭ ساغلام تەرەققىياتىغا» تۆھپە قوشىدىغان، «مۇھىم كېلىشىملەر» ۋە «ئورتاق پايدا ئالىدىغان» نەتىجىلەر يارىتىدىغان، كەلگۈسىگە قاراپ تاشلانغان مۇستەھكەم قەدەملەر سۈپىتىدە سۇنۇشقا مايىل. بايان، ئادەتتە ئۈمىدۋار ۋە كەلگۈسىگە قارىتا مۇقىم بىر مۇناسىۋەت كۈتۈش ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. ھەر بىر ئۇچرىشىش، كېيىنكى ھەمكارلىق باسقۇچىغا ئۆتۈش ئۈچۈن بىر «بۇرۇلۇش نۇقتىسى» سۈپىتىدە تەشۋىق قىلىنىدۇ.
خەلقئارالىق تاراتقۇلار: ئۇچرىشىشلارنى تېخىمۇ كۆپ «ئۇرۇش توختىتىش» ياكى «ۋاقىتلىق توختاش» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئاساسلىق زىددىيەتلەرنىڭ (سودا تەڭپۇڭسىزلىقى، تېخنولوگىيە رىقابىتى، گېئوپولىتىكىلىق تەسىر كۈچى كۈرىشى) ھەل قىلىنمىغانلىقىنى، پەقەت كېچىكتۈرۈلگەنلىكىنى ياكى يۈزەكى يەڭگىللىتىلگەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. كەلگۈسىگە بولغان كۈتۈشلەر، تېخىمۇ ئېھتىياتچان، ھەتتا ئۈمىدسىز، يېڭى جىددىيچىلىكلەرنىڭ ھەر زامان پەيدا بولۇشى مۇمكىنلىكى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇش كۆپ ئۇچرايدۇ.
2. كۈنتەرتىپنى بەلگىلەش ۋە تەكىتلەشتىكى پەرق:
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى: ئۇچرىشىشلاردىن چىققان ئىجابىي ئۇچۇرلارنى (مەسىلەن، تاموژنا بېجىنى كېچىكتۈرۈش، دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىنى سېتىۋېلىش) ۋە رەھبەرلەرنىڭ ئۆزئارا ھۆرمەت ۋە دىيالوگ ئۇچۇرلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىرىدۇ. دۇنياۋى مۇقىملىق، كۆپ تەرەپلىكلىك ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق كەڭ ھەمكارلىق ساھەلىرىگە ئۇرغۇ بېرىدۇ. خىتاينىڭ «مەسئۇلىيەتچان بۈيۈك دۆلەت» ئوبرازىنى مۇستەھكەملەشكە تىرىشىدۇ.
خەلقئارالىق تاراتقۇلار: ئۇچرىشىشلارنىڭ ئاستىدا ياتقان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتكە، تېخنولوگىيە ئۇرۇشىنىڭ چوڭقۇرلىشىۋاتقان قاتلاملىرىغا، كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىگە (شەرقىي تۈركىستان، شياڭگاڭ) ۋە تەيۋەن بوغۇزىدىكى جىددىيچىلىكلەرگە دىققەت قىلىدۇ. ئۇچرىشىشلاردىن چىققان كونكرېت نەتىجىلەرنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى ياكى خىتاينىڭ قۇرۇلمىلىق ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشقا رايى يوقلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ترامپنىڭ ئۆز ئىچكى سىياسىي مەنپەئەتلىرى ياكى شىنىڭ رەھبەرلىك ئۇسلۇبى قاتارلىق سەۋەبلەرگىمۇ يەر بېرىدۇ.
3. رەھبەرلەرنىڭ ئوبرازى:
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى: شى جىنپىڭنى خەلقئارا سەھنىدە دانا، يىراقنى كۆرەر ۋە قەتئىي بىر رەھبەر سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ. ئۇنىڭ دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلىرى ۋە خەلقئارا تەرتىپكە قوشقان تۆھپىسى مەدھىيىلىنىدۇ. ترامپ بولسا، دىيالوگقا ئوچۇق ۋە خىتاي بىلەن ھەمكارلىشىشقا ئىنتىزار، ئەمما بەزىدە «تۈزىتىشكە موھتاج» بىر مۇناسىۋەتچى سۈپىتىدە سۇنۇلىدۇ.
خەلقئارالىق تاراتقۇلار: ترامپنى تېخىمۇ كۆپ ئەمەلىيەتچىل، سودىلاشقۇچى ۋە ئىچكى سىياسەتتىكى نەتىجىلىرىگە مەركەزلىشىدىغان بىر شەخس سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ تۇيۇقسىز قارارلىرى ۋە «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» سىياسىتى تەنقىد قىلىنىدۇ ياكى تەھلىل قىلىنىدۇ. شى جىنپىڭ بولسا، خىتاينىڭ مىللىي مەنپەئەتلىرىنى يول قويماي قوغدايدىغان، ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيە يۈرگۈزىدىغان ۋە بارغانسېرى مۇستەبىتلىشىۋاتقان بىر رەھبەر سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ.
4. ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىلار:
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى: ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى ئادەتتە ھەمكارلىق ۋە ئۆزئارا بېقىندىلىق رامكىسىدا مۇزاكىرە قىلىدۇ. سودا ئىختىلاپلىرىنى ھەل قىلغىلى بولىدىغان تېخنىكىلىق مەسىلىلەر سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرىدۇ.
خەلقئارالىق تاراتقۇلار: ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى، تېخىمۇ كەڭ گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنىڭ بىر قىسمى دەپ قارايدۇ. سودا ئۇرۇشلىرىنى، تېخنولوگىيە ھۆكۈمرانلىقى ۋە دۇنياۋى تەسىر كۈچى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان تېخىمۇ چوڭ بىر كۈرەشنىڭ ئالامىتى سۈپىتىدە باھالايدۇ. مىللىي بىخەتەرلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق مەسىلىلىرىگە كۆپ توختىلىدۇ.
5. كۈتۈش ۋە كەلگۈسىگە دائىر مۆلچەرلەر:
خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى: ئۇچرىشىشلارنىڭ ئارقىسىدىن ئادەتتە ئۈمىدۋار بىر كەلگۈسى مەنزىرىسىنى سۇنىدۇ؛ ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ «توغرا يولدا» ئىلگىرىلەۋاتقانلىقىنى ۋە ئۆزئارا تىرىشچانلىق بىلەن تېخىمۇ تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
خەلقئارالىق تاراتقۇلار: كەلگۈسىگە قارىتا تېخىمۇ ئېھتىياتچان، ھەتتا ئەندىشىلىك بىر مەنزىرە سىزىدۇ. ئاساسلىق مەسىلىلەر ھەل قىلىنمىغۇچە يېڭى جىددىيچىلىكلەرنىڭ مۇقەررەر ئىكەنلىكىنى، رىقابەتنىڭ داۋام قىلىدىغانلىقىنى ۋە دۇنياۋى سىستېمىغا بولغان بېسىمنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
بۇ پەرق، ھەر بىر تاراتقۇ گۇرۇپپىسىنىڭ ئۆز مىللىي جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرۈش ۋە دۇنياۋى بايانغا تەسىر كۆرسىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر ئەكس ئېتىشىدۇر. خىتاي ھۆكۈمىتى، ئىچكى مۇقىملىقنى قوغداش ۋە خەلقئارالىق قانۇنلۇق ئورنىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن ئىجابىي بىر بايانغا موھتاج بولسا، خەلقئارالىق تاراتقۇلار، تەنقىدىي بىر كۆز قاراش سۇنۇپ ئوقۇرمەنلىرىنى خەۋەردار قىلىش ۋە غەرب قىممەت قاراشلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
تاراتقۇ دىپلوماتىيەسى ۋە جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرۈش
تاراتقۇلار، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە پەقەت ۋەقەلەرنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر قورال بولۇپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا دىپلوماتىك جەريانلارغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ۋە جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرىدىغان كۈچلۈك بىر ئاكتىيوردۇر. ترامپ-شى ئۇچرىشىشلىرىنىڭ ئوخشىمىغان تاراتقۇلار تەرىپىدىن شەرھلىنىشى، تاراتقۇ دىپلوماتىيەسىنىڭ مۇرەككەپ ماھىيىتىنى ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويىدۇ.