بېيجىڭ پەلەستىن كارتىسىنى قانداق ئوينايدۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پەلەستىن-ئىسرائىلىيە مەسىلىسىگە قاراتقان سىياسىتى، دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى قايتىدىن شەكىللىنىۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادا، بىر چوڭ دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسەت تەدرىجىي تەرەققىياتىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان ئەڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق مىساللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇرۇندىن تارتىپ پەلەستىن خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك خەلقئارالىق ھىمايىچىلىرىدىن بىرى بولغان بېيجىڭ، نۆۋەتتە ئىسرائىلىيە بىلەن بولۇپمۇ تېخنولوگىيە، ئۇل ئەسلىھە ۋە سودا ساھەلىرىدە چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئەمەلىيەتچىل مۇناسىۋەتلەر تورىنى بەرپا قىلماقتا. بۇ ئەھۋال خىتاينى پەلەستىن مەسىلىسىدە يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە مۇرەسسەچى قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇنى ئۆزىنىڭ ئىچكى زىددىيەتلىرى، شۇنداقلا رايوننىڭ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان گېئوپولىتىك رېئاللىقلىرى بىلەن يۈزلىشىشكە مەجبۇرلاۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك بىر ئىككىلىنىش ئىچىگە ئىتتىرمەكتە. بىز ماقالىمىزدە، خىتاينىڭ بۇ مۇرەككەپ رولىنى تارىخىي ئىدېئولوگىيەلىك يىلتىزلىرىدىن تارتىپ بۈگۈنكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى ئىچىدىكى ئەمەلىيەتچىل مانېۋىرلىرىغىچە، «تەرەققىيات ئارقىلىق تىنچلىق بەرپا قىلىش» مودېلىدىن تارتىپ ئۇچراۋاتقان قۇرۇلمىۋى چەكلىمىلەرگىچە بولغان مەسىلىلەرگە كۆز يۈگۈرتۈپ چىقىمىز.
خىتاينىڭ پەلەستىن مەسىلىسىدىكى سىياسىي مەيدانى: ئىدېئولوگىيەلىك مىراستىن تەشەببۇسكار دىپلوماتىيەگە
خىتاينىڭ پەلەستىن دەۋاسىنى قوللىشىنىڭ يىلتىزى، ماۋ زېدۇڭ دەۋرىنىڭ جاھانگىرلىككە ۋە مۇستەملىكىچىلىككە قارشى دۇنيا قارىشىغا تۇتىشىدۇ. بېيجىڭ ئۈچۈن 1950- ۋە 60-يىللاردىكى پەلەستىن خەلقىنىڭ كۈرىشى، ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى مۇستەملىكىچىلىككە قارشى ئېلىپ بېرىلغان دۇنياۋى كۈرەشنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىدى. 1955-يىلدىكى باندۇڭ يىغىنىدا گەۋدىلەنگەن «ئۈچىنچى دۇنيا ئىتتىپاقلىقى» روھى، خىتاينىڭ پەلەستىن ئازادلىق تەشكىلاتىنى (پ ئا ت) ئېتىراپ قىلغان كوممۇنىست بولمىغان تۇنجى دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇشىغا زېمىن ھازىرلىغانىدى. بۇ دەسلەپكى مەزگىلدىكى قوللاش، ئاساسەن ئىدېئولوگىيەلىك ئورتاقلىق ۋە ئىنقىلابىي نۇتۇق ئۈستىگە قۇرۇلغان. لېكىن، دېڭ شياۋپىڭ باشچىلىقىدىكى ئىسلاھات ۋە ئىشىكنى ئېچىۋېتىش مۇساپىسى، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدە تۈپ بۇرۇلۇش ياسىدى. ئىدېئولوگىيەلىك نۇتۇقنىڭ ئورنىنى، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش ۋە ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق قاتارلىق تېخىمۇ ۋېستفالىيەچە پىرىنسىپلار ئالدى. بۇ بۇرۇلۇش، پەلەستىنگە بېرىلگەن قوللاشنىڭ پىرىنسىپ جەھەتتە داۋاملىشىشىغا كاپالەتلىك قىلغان ھالدا، خىتاينىڭ ئىسرائىلىيە بىلەنمۇ رەسمىي مۇناسىۋەت ئورنىتىشىغا يول ئېچىپ، بۈگۈنكى كۈندىكى ئىككىلىنىشنىڭ ئاساسىنى سالدى.
شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاي، بۇ تارىخىي مىراسنى «يېڭى دەۋر ئۈچۈن خىتايچە چوڭ دۆلەت دىپلوماتىيەسى» رامكىسىدا قايتىدىن شەرھلىمەكتە. بۇ يېڭى تەلىماتقا ئاساسلانغاندا، بېيجىڭ ئەمدى پەقەتلا بىر ئىقتىسادىي گىگانت بولۇپلا قالماي، بەلكى دۇنياۋى مەسىلىلەرگە ھەل قىلىش چارىسى سۇنىدىغان مەسئۇلىيەتچان سىياسىي ئاكتىيور بولۇشنى نىشان قىلماقتا. پەلەستىن مەسىلىسى، بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، خىتاينىڭ ئۆزىنى ئامېرىكا مەركەزلىك دۇنياۋى تەرتىپكە قارشى ئادىل ۋە ئىجابىي بىر تاللاش سۈپىتىدە كۆرسىتىشى ئۈچۈن مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك سۇپىغا ئايلاندى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ 2023-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئېلان قىلغان رەسمىي مەۋقە ھۆججىتى، بۇ يېڭى ئۇسۇلىنىڭ يول خەرىتىسىنى سىزىپ بېرىدۇ: خەلقئارالىق تىنچلىق يىغىنى چاقىرىش، «ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسى» نى كونكرېت ۋاقىت جەدۋىلىگە باغلاش ۋە پەلەستىننىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا تولۇق ئەزا بولۇشىنى قوللاش. 2024-يىلى 7-ئايدا فاتاخ ۋە ئىسلامىي قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتى – خاماسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 14 پەلەستىنلىك گۇرۇپپىنى بېيجىڭغا يىغىپ ئىمزالاتقان «بېيجىڭ خىتابنامىسى»، بۇ تەشەببۇسكار رولنىڭ ئەڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر. خىتاي بۇ ھەرىكىتى ئارقىلىق، پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئىچكى ئىتتىپاقلىقىنىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان ئەھمىيەتلىك سۆھبەتلەرنىڭ ئالدىنقى شەرتى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، مەسىلىنى «ئىچىدىن سىرتقا» قاراپ ھەل قىلىش ئۇسۇلىنى نامايان قىلماقتا ۋە بۇ ئارقىلىق غەربنىڭ مۇرەسسەچىلىك تىرىشچانلىقلىرىدىن پەرقلىنىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
خىتاينىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: ئىستراتېگىيەلىك ئىككىلىنىشنى تەڭشەش
خىتاينىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن ئورناتقان مۇناسىۋىتى، بېيجىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى ئەمەلىيەتچىللىكنىڭ ئەڭ روشەن نامايان بولىدىغان ساھەلىرىنىڭ بىرى. سىياسىي مەيداندا ئىسرائىلىيەنىڭ ئىشغالىيەت ۋە ئولتۇراقلاشتۇرۇش سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلغان خىتاي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيە ساھەسىدە ئىسرائىلىيەنى «يېڭىلىق يارىتىش مىللىتى» ۋە ئۆزىنىڭ تەرەققىيات نىشانلىرى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ھەمراھ دەپ بىلىدۇ. بۇ مۇناسىۋەت ئاددىي بىر سودا شېرىكلىكىدىن ھالقىغان بولۇپ، ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. ئىسرائىلىيەنىڭ سۇ باشقۇرۇش، تامچىلىتىپ سۇغۇرۇش قاتارلىق دېھقانچىلىق تېخنولوگىيەلىرى، تور بىخەتەرلىكى، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ لايىھەسى ۋە ساغلاملىق تېخنولوگىيەلىرى قاتارلىق ھالقىلىق ساھەلەردىكى ئىلغار تەجرىبىلىرى، خىتاينىڭ «خىتايدا ياسالغان 2025» قاتارلىق تېخنولوگىيەلىك يۈكسىلىش نىشانلىرى بىلەن بىۋاسىتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى دائىرىسىدە، خىتاي شىركەتلىرى باشقۇرىدىغان ياكى زامانىۋىلاشتۇرغان ھايفا ۋە ئاشدود پورتلىرى، بېيجىڭ ئۈچۈن پەقەت بىر بازارلا ئەمەس، بەلكى سۇۋەيش قانىلىنىڭ ئورنىنى باسالايدىغان ۋە ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر ئەشيا ئوبوروتى كارىدورى ھېسابلىنىدۇ.