«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقى»نىڭ ئىسپاتلىنىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

لېكىن، بۇ ئېغىر جىنايەتلەرگە قارىتا خەلقئارا قانۇن سىستېمىسى ئاجىز كەلدى. خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى (UCM)، خىتاينىڭ رىم نىزامنامىسىدا ئەزا بولماسلىقى سەۋەبىدىن بۇ دېلونى بىر تەرەپ قىلىش ھوقۇقىنىڭ يوقلۇقىنى بىلدۈردى. ئۇيغۇرلارنىڭ تاجىكىستان ۋە كامبودژاغا ئوخشاش ئەزا دۆلەتلەردىن مەجبۇرىي قايتۇرۇلۇشى ئارقىلىق سوتنىڭ ئەدلىيە دائىرىسىگە كىرىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بولسىمۇ، سوت تەكشۈرۈش ئېچىشنى رەت قىلدى.[7] بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) خەۋپسىزلىك كېڭىشىمۇ خىتاينىڭ رەت قىلىش (ۋېتو) ھوقۇقى سەۋەبىدىن پالەچ ھالغا چۈشۈپ قالدى. خىتاي، ب د ت نىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدىكى تەسىر كۈچىنى ئىشلىتىپ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدىكى مۇنازىرىلەرنى توسۇشقا ۋە ئۆزىنى ئاقلاشقا تىرىشتى. خەلقئارا ئادالەت سوتى (UAD) بولسا پەقەت دۆلەتلەر ئارا دەۋالارنى بىر تەرەپ قىلىدىغان بولۇپ، خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ سوت ھوقۇقىغا دائىر ماددىسىغا شەرت قويغانلىقى (reservation) سەۋەبىدىن بۇ يولمۇ تاقاق ئىدى.
بۇ خىل قانۇنىي ۋە سىياسىي قىيىنچىلىقلار ئالدىدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى دولقۇن ئەيسا 2020-يىلى ئىيۇن ئېيىدا داڭلىق ئىنگلىز ئادۋوكات سېر جېففىرىي نايس (Sir Geoffrey Nice QC) قا ئىلتىماس قىلىپ، مۇستەقىل بىر خەلق سوتى قۇرۇلۇشىنى تەلەپ قىلدى.[8] ئىلگىرى يۇگوسلاۋىيە سوتىدا مىلوشېۋىچنى سوتلىغان تەجرىبىلىك قانۇنشۇناس سېر جېففىرىي نايس، بۇ تەلەپنى قوبۇل قىلدى، ئەمما سوتنىڭ تامامەن مۇستەقىل بولىدىغانلىقىنى ۋە نەتىجىنىڭ ئالدىن بەلگىلەنمەيدىغانلىقىنى شەرت قىلدى.
بۇ سوتنىڭ مەقسىتى ھېچقانداق رەسمىي سوت تەكشۈرمىگەن دەلىللەرنى توپلاش، ئانالىز قىلىش ۋە خىتاينىڭ قىلمىشلىرىنىڭ خەلقئارا قانۇنغا خىلاپ ياكى ئەمەسلىكىنى بېكىتىش ئىدى. بۇ، دۆلەتلەرنىڭ سۈكۈتىگە ۋە ھەرىكەتسىزلىكىگە بىر جاۋاب سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى.
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»، 1960-يىللاردىكى ۋىيېتنام ئۇرۇشى جىنايەتلىرىنى تەكشۈرگەن رۇسسېل سوتى (Russell Tribunal) ئەنئەنىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ، پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ تەشەببۇسى بىلەن قۇرۇلدى. بۇ سوت، ھېچقانداق ھۆكۈمەتنىڭ قوللىشى بولمىغان ئەھۋالدا، پەقەت ئادالەت ۋە ھەقىقەتنى ئىزدەش ئىرادىسى بىلەن ئىش باشلىدى. سوتنىڭ قۇرۇلۇشى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە تارتىشتا مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى. بۇ، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا بېشىدىن ئۆتكەنلەرنى سۆزلەپ بېرىدىغان بىر سەھنە ھازىرلاپ بەردى ۋە خىتاينىڭ «ئىچكى ئىشلار» دەۋاسىغا كۈچلۈك بىر زەربە بەردى.
سوتنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە خىزمەت ئۇسۇلى
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» بىر «خەلق سوتى» بولۇشى سەۋەبىدىن دۆلەت ياكى خەلقئارا تەشكىلاتلار تەرىپىدىن قۇرۇلمىغان، شۇڭا قارارلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان كۈچى ياكى جازالاش ھوقۇقى يوق ئىدى. ئەمما قانۇنلۇقلىقى  (legitimacy)؛ قوللانغان ئاشكارا ۋە ئادىل تەرتىپلەردىن، دەلىل-ئىسپاتلارغا بولغان قاتتىق تەلەپلەردىن ۋە ھەيئەت ئەزالىرىنىڭ بىتەرەپلىكىدىن كەلمەكتە ئىدى. سوت ھەيئىتى؛ قانۇنشۇناس، ئاكادېمىك، دوختۇر ۋە باشقا ساھەلەردىكى مۇتەخەسسىسلەردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بىر زاسېداتېللار ئۆمىكى (jury) دەك رول ئوينىدى.
سوتنىڭ خىزمەتلىرى 2020-يىلى سېنتەبىر ئېيىدا رەسمىي باشلاندى. سوت لوندوندا ئۈچ قېتىم (2021-يىلى ئىيۇن، سېنتەبىر ۋە نويابىر) خەلققە ئوچۇق گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنى ئۆتكۈزدى. بۇ يىغىنلاردا ئونلىغان لاگېر شاھىتى، مۇتەخەسسىس ۋە تەتقىقاتچىلار بىۋاسىتە ياكى ئىنتېرنېت ئارقىلىق ئىپادە بەردى.[9] سوت جەريانى ئىنتېرنېتتىن نەق مەيدان تارقىتىلىپ، پۈتۈن دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدا ئېلىپ بېرىلدى.
سوتنىڭ دەلىل توپلاش مېخانىزمى ئىنتايىن كەڭ دائىرىلىك ئىدى. بىرىنچىسى، لاگېردىن قۇتۇلغانلارنىڭ بىۋاسىتە گۇۋاھلىقى ئاڭلاندى. ئۇلار لاگېردىكى قىيناش، جىنسىي پاراكەندىچىلىك ۋە مەجبۇرىي دورا بېرىش قاتارلىق قىلمىشلارنى تەپسىلىي سۆزلەپ بەردى. ئىككىنچىسى، ئادرىيان زېنز (Adrian Zenz)، جېيمىس مىلۋارد (James Millward) قاتارلىق تونۇلغان مۇتەخەسسىسلەر خىتاينىڭ ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرىنى، ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلىرىنى ۋە سۈنئىي ھەمراھ كۆرۈنۈشلىرىنى ئانالىز قىلىپ سوتقا سۇندى. بولۇپمۇ «شىنجاڭ ساقچى ھۆججەتلىرى» (Xinjiang Police Files) ۋە «خىتاي تېلېگراممىلىرى» (China Cables) غا ئوخشاش سىرتقا ئاشكارىلانغان مەخپىي ھۆججەتلەر، خىتاينىڭ مەقسىتىنى ئىسپاتلاشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىدى.
سوت، ئادالەت پىرىنسىپى بويىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىمۇ سوتقا قاتنىشىشقا ۋە ئۆزىنى ئاقلاشقا بىر قانچە قېتىم تەكلىپ قىلدى. بىراق خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ تەكلىپلەرگە جاۋاب بەرمىدى، ئەكسىچە سوتنى «ساختا» ۋە «سىياسىي ئويۇن» دەپ ئەيىبلەپ، سوت تەشكىللىگۈچىلىرى ۋە گۇۋاھچىلىرىغا قارشى جازا قارارلىرىنى يۈرگۈزدى.[10] خىتاينىڭ قاتناشمىغانلىقىغا قارىماي، سوت ھەيئىتى خىتاينىڭ ئاشكارا ئېلان قىلغان ئاق تاشلىق كىتابلىرى ۋە باياناتلىرىنىمۇ دەلىل سۈپىتىدە باھالاپ، ئىمكانقەدەر تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا تىرىشتى.
سوتنىڭ قوللانغان ئىسپاتلاش ئۆلچىمى، ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى « شەك-شۈبھىسىز » ((beyond reasonable doubt بولۇش پىرىنسىپى ئىدى.[11] گەرچە بىر خەلق سوتى بولسىمۇ، بىر جىنايى ئىشلار سوتىغا ئوخشاش قاتتىق ئۆلچەملەرنى قوللاندى. بۇ دېگەنلىك شۇكى، پەقەت ئېھتىماللىق ياكى گۇمان بىلەن ھۆكۈم قىلىنمايدۇ، ئەكسىچە دەلىللەرنىڭ كەسكىن ۋە ئىشەنچلىك بولۇشى كېرەك.