RAND  ياۋروپانىڭ 2025-يىللىق مۆلچەرى: نەزەردىن ساقىت قىلىنغان كىرىزىسلار (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرىنچى يۈزلىنىش، «ساغلاملىققا يەرشارىۋى نۇقتىدىن يېقىنلىشىشقا بولغان جىددىي ئېھتىياجنىڭ ئېشىشى» دەپ ئىپادىلەنگەن. 2015-يىلى روكفېللېر فوندى-لانچېت كومىتېتى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «يەرشارىۋى ساغلاملىق» (Planetary Health) ئۇقۇمىغا ئىشارەت قىلغان دوكلاتتا[18]، ئىنسان ساغلاملىقىنىڭ، يەرشارىنىڭ ئېكولوگىيەلىك سىستېمىلىرىنىڭ ساغلاملىقىدىن ئايرىپ قارالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئەمما ئارىدىن ئون يىل ئۆتكەن بولسىمۇ، سىياسەت رامكىلىرىنىڭ بۇ پۈتۈنلۈك ئۇسۇلىنى قوبۇل قىلىشتا يېتەرسىز قالغانلىقى كۆرسىتىلگەن. رېكورت ياراتقان تېمپېراتۇرا، بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىقنىڭ يوقىلىشى ۋە پارىژ كىلىمات كېلىشىمى نىشانلىرىغا يېتىشتىكى مەغلۇبىيەت[19]، يەرشارىۋى سىستېمىلارنىڭ يىمىرىلىشىنىڭ تېزلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋال، يېڭى يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ پەيدا بولۇش خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ ۋە مىكروبقا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىشىشى قاتارلىق ھازىرقى جامائەت ساغلاملىقى تەھدىتلىرىنى كۈچەيتىدۇ. سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر، بىر تەرەپتىن جىددىي ئاپەتكە تەييارلىق قىلىشقا ئوخشاش قىسقا مۇددەتلىك ماسلىشىش تەدبىرلىرى بىلەن سىستېمىلىق كاربونسىزلاشتۇرۇشقا ئوخشاش ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۆزگىرىشلەر ئارىسىدا قىيىن تاللاشلارغا دۇچ كەلمەكتە. دوكلاتتا، بۇ نۇقتىدا سۆز بىلەن ھەرىكەت ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ، بىزنى كىرىزىسلارنى بۆلەك-بۆلەك باشقۇرۇشقا مەھكۇم قىلىۋاتقانلىقىنى ئىما قىلىدۇ.
ئىككىنچى يۈزلىنىش، «يۇقۇمغا تەييارلىق قىلىش ۋە يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنى باشقۇرۇشنى قوللاش ئۈچۈن تېخنىكىدىن پايدىلىنىش» مەسىلىسىگە مەركەزلەشكەن. دوكلاتتا، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە شەھەرلىشىشنىڭ يېڭى يۇقۇم خەۋپىنى ئاشۇرۇۋاتقان بىر مۇھىتتا، تېخنىكىلىق ئىلگىرىلەشلەرنىڭ ئۈمىد بېغىشلايدىغانلىقىنى كۆرسىتىلگەن. بولۇپمۇ، بىر ئەۋرىشكىدىكى بارلىق گېن ماتېرىيالىنى تەرتىپكە سېلىش ئارقىلىق مەلۇم ۋە نامەلۇم بارلىق كېسەللىك قوزغاتقۇچىلارنى بىرلا ۋاقىتتا بايقاپ چىقالايدىغان سۈنئىي ئەقىل قوللىشىدىكى «مېتاگېنومىيەلىك ئانالىز»[20]غا ئوخشاش يېڭىلىق يارىتىشچان تېخنىكىلار، بالدۇر ئاگاھلاندۇرۇش سىستېمىلىرىدا بىر ئىنقىلاب يارىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. بۇ خىل تېخنىكىلار، كېرەكسىز سۇلارنى كۆزىتىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن بىرلەشكەندە، يېڭى يۇقۇملارنى ۋە ھەتتا بىئوتېررورلۇق تەھدىتلىرىنى تېخى باشلىنىش باسقۇچىدىلا بايقاش ئىمكانىيىتىنى يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن. ئەمما دوكلاتتا، بۇ تېخنىكىنىڭ ئىككى يۈزلىمىلىك خۇسۇسىيىتىگىمۇ دىققەتنى تارتىدۇ: بۇ سىستېمىلار، چوڭ ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىسىنى تەلەپ قىلىدۇ، «قوش مەقسەتلىك» خەۋپلەرنى (يامان نىيەتتە ئىشلىتىش) ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە پەقەت بىر قانچە باي دۆلەتنىڭلا ئېرىشىشى مۇمكىن ئەھۋالدا يەرشارىۋى تەڭسىزلىكلەرنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. شۇڭا، تېخنىكىلىق يېڭىلىقلارنىڭ يەرشارىۋى ئەسلىگە كېلىشچانلىقنى ئاشۇرۇش-ئاشۇرماسلىقى، بۇ تېخنىكىلارغا ئېرىشىش، نازارەت قىلىش ۋە ئەنئەنىۋى جامائەت ساغلاملىقى سىستېمىلىرى بىلەن بىر گەۋدىلىشىش مەسىلىسىدىكى سىياسىي ئىرادىگە باغلىق بولىدۇ.
ئۈچىنچى ۋە ئاخىرقى يۈزلىنىش، «كۈچىيىۋاتقان سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر ۋە روھىي ساغلاملىق يۈكى ئالدىدا چىداملىق ساغلاملىق سىستېمىلىرى» نىڭ ئېھتىياجىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. يۇقۇملۇق كېسەللىك تەھدىتلىرى بىلەن بىرگە، راك، سېمىزلىك ۋە روھىي ساغلاملىق مەسىلىلىرى قاتارلىق سوزۇلما خاراكتېرلىك ئەھۋاللارنىڭ ساغلاملىق سىستېمىلىرىغا ئېلىپ كېلىۋاتقان بېسىمى كۈنسېرى ئېشىپ بارماقتا. ئەنگلىيەدە روھىي ساغلاملىق مەسىلىلىرىنىڭ ئومۇمىي تەننەرخىنىڭ 300 مىليارد فوندستېرلىڭغا يەتكەنلىكى[21] گە ئوخشاش ھەيران قالارلىق سانلىق مەلۇماتلار، بۇ يۈكنىڭ چوڭلۇقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دوكلاتتا، بۇ خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ساغلاملىق مۇلازىمىتىگە يېڭىلىق يارىتىشچان ئۇسۇللارنىڭ سىڭدۈرۈلۈشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. گېنومىيەلىك داۋالاش، شەخسىيلەشتۈرۈلگەن داۋالاش ئۇسۇللىرى ۋە بولۇپمۇ رەقەملىك روھىي ساغلاملىق ھەل قىلىش چارىلىرى (مەسىلەن، ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون سېنزورلىرى، پاراڭلىشىش بوتلىرى، مەۋھۇم رېئاللىق داۋالاش ئۇسۇللىرى[22]) بۇ ساھەدە غايەت زور يوشۇرۇن كۈچ بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئەمما، بۇ يېڭىلىقلارنىڭ ئومۇملىشىشى ۋە ساغلاملىق سىستېمىلىرىنىڭ بۇ ئۆزگىرىشكە ماسلىشىشى ئالدىدا مالىيەۋى ۋە قۇرۇلمىلىق توسالغۇلار مەۋجۇت. بۇ يۈزلىنىش، ئەسلىگە كېلىشچانلىقنىڭ پەقەت تاشقى زەربىلەرگە قارشىلا ئەمەس، شۇنداقلا جەمئىيەتنىڭ ئىچكى ۋە قۇرۇلمىلىق ساغلاملىق مەسىلىلىرىگە قارشىمۇ قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىشى جەھەتتىن مۇھىمدۇر.
خۇلاسە: ئىستراتېگىيەلىك ئالدىن كۆرۈش ۋە پۈتۈنلۈككە ئىگە سىياسەت چاقىرىقى
RAND شىركىتىنىڭ ياۋروپانىڭ «2025-يىلىدىكى مۇھىم يۈزلىنىشلەر» دوكلاتى، غەربلىك سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن بىئارام قىلغۇچى، ئەمما شۇنداقلا زۆرۈر بىر ئەينەك تۇتىدۇ. دوكلاتنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرىپى، بىر-بىرىدىن مۇستەقىلدەك كۆرۈنىدىغان مەسىلىلەرنى – كۈچىيىۋاتقان دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتى، روھىي ساغلاملىق كىرىزىسى ياشاۋاتقان بىر ياش ئەۋلاد ۋە يەرشارىۋى ئېكولوگىيەلىك بۇزۇلۇش – بىر-بىرىگە باغلانغان، سىستېمىلىق بىر كىرىزىسلار تورى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇر. بىر تەرەپتىن بىخەتەرلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن ئاجرىتىلغان بايلىقلار، يەنە بىر تەرەپتىن ياشلارنىڭ كەلگۈسىنى ۋە جەمئىيەتنىڭ بەخت-سائادىتىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن كېرەكلىك بايلىقلاردىن ئوغرىلىنىشى مۇمكىن. ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ۋە رەقەملىك ئۈزۈلۈشنىڭ ئاجىزلاشتۇرغان بىر جەمئىيەت، رەقىب كۈچلەرنىڭ دېزىنفورماتسىيە ھەرىكەتلىرىگە قارشى تېخىمۇ ئاجىز ھالەتكە كېلىپ قالىدۇ. كىلىمات ئۆزگىرىشى پەيدا قىلغان مۇقىمسىزلىق بولسا ھەم يېڭى بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىنى تۇغدۇرىدۇ، ھەم ساغلاملىق سىستېمىلىرىغا قوشۇمچە بېسىم ئېلىپ كېلىدۇ.