كوممۇنىزمدىن كېيىنكى خىتاي: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەييارلىق قىلىش (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، ئاپتور شۇنى تەكىتلەيدۇكى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مەركىزىي ھاكىمىيىتى ئاجىزلىغاندا، يەرلىك بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرىنىڭ ئىنكاسى ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئامېرىكا بۇ ئەھۋالغا ئالدىن تەييارلىق قىلىپ، يەرلىك كۈچلەر بىلەن ئالاقە ئورنىتىپ، ئۇلارنىڭ ھەرىكەتلىرىنى ئاكتىپ يۆنىلىشكە يېتەكلەش ئارقىلىق، خىتاينىڭ تىنچ ئۆتۈشىگە ۋە دېموكراتىيەگە يۈزلىنىشىگە تۈرتكە بولالايدۇ. بۇ جەرياندا، ھەم ئىستراتېگىيەلىك ئەقىل، ھەم مەدەنىيەت جەھەتتىكى سەزگۈرلۈك ئىنتايىن مۇھىم.
7-باب: خىتاينىڭ ئاپتونوم رايونلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق
بۇ بابتا، ئاپتور نىنا شى (Nina Shea) خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتى يىمىرىلىپ، فۇنكسىيەلىك بىر دېموكراتىك ھۆكۈمەت قۇرۇلۇش ئارىلىقىدىكى ئۆتكۈنچى دەۋردە، ئامېرىكىنىڭ ئىرقىي زوراۋانلىق، ئىچكى ئۇرۇش ۋە زوراۋانلىق خاراكتېرلىك سىياسىي ئۆچ ئېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن رەھبەرلىك قىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. خىتاي جەمئىيىتىنى كەلگۈسى ئۈچۈن مۇقىم بىر ئاساسقا قويۇش مەقسىتىدە، ئامېرىكىنىڭ دېموكراتىيە، دىنىي ئەركىنلىك، سۆز ئەركىنلىكى ۋە باشقا كىشىلىك ھوقۇقنى ئىلگىرى سۈرۈش سىياسەتلىرى ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. ئاپتورنىڭ سىياسەت تەكلىپلىرى ھەربىي ھەرىكەتتىن كۆرە دىپلوماتىيە ۋە پۇقراۋى ھەرىكەتكە ئەھمىيەت بېرىپ، ھازىرقى خىتاي خەلقىنىڭ ئىختىيارىي ھەمكارلىقى ۋە قاتنىشىشىنى ئىلھاملاندۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. «كىرىزىس خەتەرلىك شامالغا مىنگەن پۇرسەتتۇر乘着危险之风的机会 » دېگەن خىتاي ماقالىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، بۇ سىياسەتلەرنىڭ خىتايدىكى ھەر قايسى خەلقلەرنى زور سىياسىي ئېنىقسىزلىق ئىچىدە تېخىمۇ ياخشى كەلگۈسى يارىتىش پۇرسىتىنى كۆرۈشكە ئۈندەيدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.
ئاپتور ئامېرىكا سىياسەتلىرىنىڭ ئاساسلىق نىشانىنىڭ تىنچ ۋە تەرتىپلىك بىر ئۆتكۈنچى جەرياننىڭ مۇمكىنچىلىكىنى ئەڭ زور دەرىجىدە ئاشۇرۇش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. بۇ سىياسەتلەر ئۈچ كەڭ تۈرگە ئايرىلىدۇ:
ئاپتور بۇ ئاپتونوم رايونلارنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتى ئاجىزلىغاندا، سوۋېت ئىتتىپاقى ئىمپېرىيەسىنىڭ يىمىرىلىشىدىكى ئەندىزە بويىچە ئىگىلىك ھوقۇقىنى جاكارلاشقا باشلىشى مۇمكىنلىكىنى پەرەز قىلغان. ئۇلار كەلگۈسىدىكى قانۇنىي ئورنىنى ھەل قىلىش ۋە ئازابلىق ئۆتمۈشىنى يېڭىش ئۈچۈن ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ دەرھال ياردىمىگە موھتاج بولىدۇ. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ئىتتىپاقداشلىرى بۇ رايونلارنىڭ مۇستەقىل بولۇش قارارىنى چىقىرىشىدا ئۇلارغا ياردەم بېرىشكە ۋە مەسلىھەت بېرىشكە تەييار تۇرۇشى كېرەك. ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىقنى قوللىشى ئۆلكە خەلقىنىڭ ئىرادىسى، ھەر قايسى رايونلۇق ئامىللار ۋە ۋاشىنگتوننىڭ ئۆزىنىڭ ھۆكۈمەت مەنپەئەتىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر يۈرۈش يېتەكچى پىرىنسىپلارغا باغلىق بولۇشى كېرەك. بۇ يەردە، 1991-يىلى 9-ئاينىڭ 4-كۈنى، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشى ھارپىسىدا، دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى جېيمىس بەيكېر (James Baker) ئوتتۇرىغا قويغان بەش پىرىنسىپ ئاساس بولالايدۇ:
ئاپتور بۇ ئاپتونوم رايونلارنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئۆزگىچە ئەھۋالىنى ئايرىم-ئايرىم تەھلىل قىلغان:
شياڭگاڭ: 7.5 مىليون نوپۇسى بار شياڭگاڭ، «بىر دۆلەت، ئىككى تۈزۈم» پىرىنسىپى بويىچە يۇقىرى دەرىجىدە ئاپتونومىيەگە ئىگە بولۇشقا ۋەدە بېرىلگەن بولسىمۇ، بېيجىڭ بۇ ۋەدىسىنى بۇزۇپ، ئۇنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا مەجبۇرىي ئېلىۋاتىدۇ. شياڭگاڭنىڭ دېموكراتىك ئەركىنلىككە بولغان كۈچلۈك ئىنتىلىشى، يېقىنقى دېموكراتىك تەجرىبىسى، يۇقىرى دەرىجىدىكى ئىنسانىي تەرەققىياتى ۋە ھاياتىي كۈچكە تولغان ئىقتىسادى، ئۇنى پۇرسەت كەلگەن ھامان خىتايدىن مۇستەقىل بولۇشقا ئىنتىلىدىغانلارنىڭ ئالدىنقى سېپىگە قويىدۇ. دۆلەت بىخەتەرلىك قانۇنى ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سايىسىدىن قۇتۇلغان شياڭگاڭ، ئىگىلىك ھوقۇقلۇق بىر دېموكراتىك دۆلەت سۈپىتىدە تېزلىكتە مۇقىملىشىش ۋە مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش ئۈچۈن ئەۋزەل بىر ئورۇنغا ئىگە.
شىنجاڭ (شەرقىي تۈركىستان): شەرقىي تۈركىستان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ئۇچرىغان قاتتىق باستۇرۇش ۋە ئايرىمىچىلىق سەۋەبىدىن، بېيجىڭ بىلەن ھېچقانداق ئىشەنچ ئاساسى مەۋجۇت ئەمەس، شۇڭا ئۇ تۇنجى پۇرسەتتىلا مۇستەقىللىقنى تەلەپ قىلىشى شۈبھىسىز. بۇ رايون خىتاي قۇرۇقلۇقىنىڭ ئالتىدىن بىرىنى ئىگىلەيدىغان بولۇپ، 26 مىليون نوپۇسىنىڭ يېرىمىغا يېقىنى تۈركىي مۇسۇلمانلار. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى بۇ يەردىكى تۈركىي خەلقلەرگە قارشى ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزگەن. بۇ رايون مۇستەقىل بىر دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن نۇرغۇن ئۈمىدۋارلىق سەۋەبلىرىگە ئىگە بولسىمۇ، دېموكراتىك تەجرىبىنىڭ كەمچىللىكى، ئىرقىي بۆلۈنۈشلەر، خىتاي مىللىتىگە بولغان نارازىلىق ۋە قوشنا ئافغانىستان ۋە پاكىستاندىن كېلىدىغان ئىسلام تېرورلۇقى ۋە ئەسەبىيلىك تەھدىتى قاتارلىق زور خىرىسلارغا دۇچ كېلىدۇ. شۇڭا ئۇ بۇ ساھەلەردە ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ كۈچلۈك ياردىمىگە موھتاج بولىدۇ.
تىبەت: تىبەت ئاپتونوم رايونى قاتتىق باستۇرۇلغان، نىسبەتەن نامرات ۋە مۇداپىئەسىز بولۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتى يىمىرىلگەندە ئىككى تاللاشقا دۇچ كېلىدۇ: مۇستەقىل ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغلىشىش ياكى تېخىمۇ كۆپ ئاپتونومىيە بىلەن خىتاينىڭ بىر قىسمى بولۇپ قېلىش. دالاي لاما تىبەتلىكلەر ئۈچۈن تىنچلىق، مۇقىملىق ۋە دېموكراتىيەنىڭ مۇھىم بىر ئاۋازى بولۇپ كەلگەن. ئۇ مۇستەقىللىقنى رەت قىلىپ، «ئوتتۇرا يول» سىياسىتىنى قوللاپ، مەنىلىك ئاپتونومىيە تەلەپ قىلغان. ئەمما ئۇنىڭ ياكى ئۇنىڭ ۋارىسىنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى يوق ئەھۋالدا بۇ قاراشنى داۋاملاشتۇرىدىغان-داۋاملاشتۇرمايدىغانلىقى نامەلۇم. تىبەتنىڭ چېگرا مەسىلىلىرى، بولۇپمۇ خىتاي-ھىندىستان چېگراسى، ئۇنىڭ مۇستەقىللىقىغا ئېغىر توسالغۇ پەيدا قىلىدۇ.