رەقەملىك مېديا ۋە شەخسنىڭ پىسخىكىسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەن شەخسەن بۇلارنى چۈشەندۈرۈشكە، بىزنى قورقۇتىۋاتقان قاراڭغۇ ساھەنى يورۇتۇشقا تىرىشىۋاتىمەن. «تورغا خۇمار بولۇش» ئۇقۇمىنىڭ ئەسلىدە نېمە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىشكە تىرىشىۋاتىمەن. بۇنىڭغا خۇمار بولۇش دېيەلەمدۇ؟ ئەگەر دېيەلەيدىغان بولسا، ماشىنىغا خۇمار بولۇش، يولغا خۇمار بولۇش دېگەندەكلەر بولماسلىقى كېرەك. ھەقىقىي دىئاگنوزلار بىلەن، قورققانلىقىمىز تۈپەيلى خاتا قويغان دىئاگنوزلارنى پەرقلەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتىمەن. بۈگۈن بىزنىڭ تورغا باغلىنىش، تورغا خۇمار بولۇش دېگىنىمىز، پەقەت بىۋاستە توردا ئوينىلىدىغان تور ئويۇنلىرىغا خۇمار بولۇشتۇر. بىۋاستە توردا ئوينىلىدىغان ئويۇنلاردىن بۇرۇنمۇ بۇ خىل ئويۇنلار بار ئىدى؛ ئۇ ۋاقىتلاردا پۈتۈن ۋاقتىنى بۇ ئويۇنلارنى ئويناشقا بېرىدىغانلار تورخۇمار دەپ ئاتىلاتتى، ھازىر بىۋاستە توردا ئوينىغان بولسىمۇ يەنىلا تورخۇمار بولىدۇ. ئەمما ھاياتىمىزنىڭ بىر پارچىسى بولغان ئىنتېرنىتنى ئىشلىتىش تورخۇمارى دەپ قارالمايدۇ. بىز، بۇ ئويۇنخۇمارلىقىنى 20-30 يىلدىن بىرى بىلىمىز. بۇ خۇمار بولۇشتۇر، بىرخىل كېسەللىكتۇر. ئەمما ئىنتېرنىت، تېخنىكىۋى دۇنيانىڭ ئەسلى بىر پارچىسدىدۇر. يەنى قاچالمايسىز. ئەقىلىي تېلېفونلار بىلەن بۇ تېخىمۇ كۆپىيىدۇ. تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسى سىرتقى دۇنيانى بىرمۇبىر تەقلىد قىلىپ مېڭىۋاتىدۇ.  بۇنىڭغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن بىزنىڭ قىلالايدىغان بىردىنبىر ئىشىمىز تەنقىد ئېڭىمىزنى يۇقىرى كۆتۈرۈش…  ئەگەر دىئاگنوز قويۇپ قارشى تۇرۇشقا تىرىشساق ئۈنۈمى تۆۋەن بولىدۇ. ئەگەر تېخنىكىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ياشاشنى خالىمىساڭ، قىلىدىغان ئىشىڭ بالاڭدىن ئىلگىرى سېنىڭ بۇ دۇنيانى تونۇشۇڭ ۋە بالاڭغا يول كۆرسىتىشىڭدۇر. 20-30 يىل ئىلگىرى بالىلارنىڭ تېلېۋىزور كۆرۈشى توغرۇلۇقمۇ مۇنازىرىلەشكەن ئەمەسمىدۇق؟ شۇ چاغدىمۇ ئوخشاش تەكلىپنى بەرگەن ئىدۇق.  تېلېۋىزورسىز ياشىيالماسلىقىڭىز مۇمكىن، ئەمما ئىچىدىكى پروگىراممىلارنى بىلىش ئارقىلىق بالىڭىزغا يول كۆرستەلەيسىز، بۇ ھەقتە ناھايىتى ياخشى چۈشەنچە بېرىشىمىز كېرەك. چۈنكى باشقىلار دېگەنلىرىمنى بالىلار خالىغانچە كومپيۇتېردا ئويۇن ئوينىسۇن، سىلەر ئارىلاشماڭلار دەپ چۈشىنىپ قېلىشى مۇمكىن. ئەلۋەتتە ئۇنداق ئەمەس. مەن پەقەت بىر نەرسىنى چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتىمەن. ئادەملەرنى يېڭىلىقتىن قورقماي تەپەككۇر قىلىشقا، پاراڭلىشىشقا ۋە ھەرىكەت قىلىشقا چاقىرىۋاتىمەن. «دېمەكچى بولغىنىم، يول كۆرسەتمەكچى بولساڭ، نېمە زۆرۈر بولسا قىلىشىڭ كېرەك، مەن بىلمەيمەن ئەمما بالام ئىچىگە تۇغۇلىدۇ، شۇڭلاشقا مەنمۇ ئۆگىنىشىم زۆرۈر دېيىشىڭ كېرەك».
تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسى ۋە قەيەرگە قاراپ ماڭغانلىقىمىز توغرىسىدا ئېغىر بىر قارارسىزلىق مەۋجۇت. بۇ پەقەتلا بىزنىڭ ئائىلىمىز ۋە دۆلىتىمىزنىڭ مەسىلىسى ئەمەس. تېخىچە بۇ دۇنيانىڭ قانۇنىنى ئەمەس، قائىدىلىرىمۇ بەلگىلىنىپ بولالمىدى. مانا بۇ خەتەرلىكتۇر. ئەسلىدە تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسى نۇرغۇن شەرت-شارائىتنى ھازىرلاپ بېرىش بىلەن بىرلىكتە بىر خەتەرنىمۇ ئوتتۇرىغا چىقىرىۋاتىدۇ. بۇنداق ۋاقىتلاردا ئالدى بىلەن ناھايىتى ياخشى كۆزىتىپ ۋە تەتقىق قىلىپ ئاندىن ناھايىتى ئاز سۆزلەش لازىم. ئەمما كۆپىنچە ۋاقىتلاردا ئۇنداق قىلمايمىز. مەسىلەن: ياشلىرىمىزنىڭ دېققىتىنىڭ داۋاملىق تېلېفوندا ئىكەنلىكىنى بىلگىنىمىزدە جىددىيلىشىپ كېتىمىز، دەرھال ئۆزمەپتۇن دەپ دىئاگنوز قويىمىز. بۇ دەۋرنىڭ ۋاباسى دەيمىز ۋە نېمە بولغانلىقىنى بىلمەي تۇرۇپ قارىغۇلارچە مۇئامىلە قىلىمىز…Christopher Laschدەك زامانىمىزغا مۇشۇنداق ناملارنى بەرگەن مۇتەپەككۇرلارمۇ بار. بولۇپمۇ ياشلارنىڭ بۇ ھەرىكىتى ئېنىق ئۆزمەپتۇنلۇق ئالامىتى دەپ قارىلىپ ئېغىر تەنقىتلەرگە ئۇچراۋاتىدۇ. بۇ تېمىدا بىر قانچە كىتاپ بار، مېنىڭ كەسىپداشلىرىم يېزىۋاتىدۇ. بەزىدە مەنمۇ ئۇ قىلتاقلارغا چۈشۈپ قالىمەن، ئەمما ھازىر تېخىمۇ دېققەت قىلىشقا، سوغۇققانلىق بىلەن سۆزلەشكە تىرىشىۋاتىمەن. بۇ يەردە نېمە ئىشلار بولىۋاتىدۇ، بىلمەيمەن! مەن يېنىمدىكى كىشى بىلەن پاراڭلاشماي، باشقا تەرەپتە ئەللىك كىشى بىلەن پاراڭلىشالىسام، قايسى ئىجتىمائىي ئالاقىدىن سۆز ئېچىۋاتىمىز؟ ئۇ يەردىكى يالغۇز ئالاقىدىن ۋاز كېچىپ، نۇرغۇن باشقا يېڭى ئالاقىنىڭ، يېڭى تورنىڭ ئىچىگە ئۆزىنى ئاتالىسا، ئۇلارنى ئويلاشماستىن كەسكىن قارار بەرمەسلىك لازىم. بۇ يەردىكى مەسىلە جەمئىيەتتىن ۋە ئالاقىدىن قېچىشتىن زىيادە يېڭى بىر جەمئىيەت ۋە ئالاقە شەكلى. ماركس ئىنساننى  ئىجتىمائىي ئالاقىلەرنىڭ بىرىكىمى دەپ قارىغان. ئەگەر ھازىر ياشىغان بولسا يەنە شۇنداق قارامتى يوق بىلمەيمەن. چۈنكى يېپيېڭى بىر جەمئىيەتلىشىش  مەۋجۇت.  بۇ ھازىرقى دۇنيادا ھەقىقىي ئالاقە دېگىنىڭىز قايسى ئالاقە؟ بىرگە بىر  ئالاقىمۇ ياكى ئىجتىمائىي ئالاقىمۇ؟ ۋە  ياكى فېيسبۇكتىكى دوستلىرىمىز بىلەن بولغان ئالاقە ھەقىقىي ئىجتىمائىي ئالاقىمۇ؟مەن قايسى؟ قايسىسىنىڭ بىرىكىمى؟  مۇھىتىمىز شۇنداق قالايمىقان ۋە مەنزىلىمىز ئېنىق ئەمەس.  شۇڭلاشقا مەن بىز ياشاۋاتقان زاماننى بىر ئۆتكۈنچى مەزگىل دەپ قارايمەن ۋە  سۆزلىرىمنى جەزملەشتۈرمەسلىككە دىققەت قىلىمەن. شۇنداق قىلىشىمىز كېرەك دەپ قارايمەن.  شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە ئەلۋەتتە سەلبىي ئىشلارنى كۆرگەن چاغدا تەنقىد قىلىشىمىز كېرەك.