2025 -يىللىق مىيۇنخېن بىخەتەرلىك دوكلاتى:  كۆپ قۇتۇپلىشىش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ باب رۇسىيەنىڭ ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپكە قاراتقان رادىكال رەددىيەسى ۋە ئۆزىنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەسەۋۋۇرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان «قىمار»ىنى تەھلىل قىلىدۇ. دوكلاتتا رۇسىيەنىڭ ئۆتكەن ئەسىردىن بۇيان خەلقئارا تەرتىپنى ئەڭ زور دەرىجىدە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراتقان دۆلەت ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
رۇسىيەنىڭ تەسەۋۋۇرىدىكى دۇنيا، دۆلەتلەرنىڭ ئەمەس، بەلكى «مەدەنىيەت دۆلەتلىرى» (civilizational states)نىڭ تەڭ ھوقۇقلۇق بولۇشىنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ قاراش بويىچە، رۇسىيە، خىتاي، ھىندىستان قاتارلىق چوڭ «مەدەنىيەت دۆلەتلىرى» ئۆزلىرىنىڭ «تەسىر دائىرىسى»گە ئىگە بولۇشى كېرەك، كىچىك دۆلەتلەر بولسا بۇ چوڭ دۆلەتلەرنىڭ تەسىر دائىرىسىدە ياشىشى كېرەك. بۇ ئەمەلىيەتتە 19-ئەسىردىكى ئىمپېرىيەلەر دەۋرىدىكى كۈچ سىياسىتىنىڭ قايتا تىرىلىشىدۇر. ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇز دەل مۇشۇ ئىدېئولوگىيەنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسى، يەنى رۇسىيە ئۇكرائىنانى ئۆزىنىڭ «تەسىر دائىرىسى»دىكى بىر قىسىم دەپ قارايدۇ.
دوكلاتتا رۇسىيەنىڭ «ئوتتۇراھال قولىنى ياخشى ئوينىغانلىقى» (a mediocre hand played well) ئوتتۇرىغا قويۇلغان. يەنى، رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي ۋە دېموگرافىك كۈچى چەكلىك بولسىمۇ (ئىقتىسادى ئىتالىيەدىنمۇ كىچىك، نوپۇسى ئۈزلۈكسىز ئازىيىۋاتىدۇ)، ئۇ ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچى (بولۇپمۇ يادرو قوراللىرى)، يالغان ئۇچۇر تارقىتىش ھەرىكەتلىرى ۋە كېسەك ئالتۇن گۇرۇھى  قاتارلىق سۇپىلاردىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ دۇنياۋى تەسىرىنى ئەمەلىي كۈچىدىن زور دەرىجىدە ئاشۇرۇپ كۆرسىتەلىگەن.
ئەمما بۇ «قىمار»نىڭ بەدىلىمۇ ئېغىر بولماقتا:
دوكلاتتا، رۇسىيەنىڭ بۇ خىل بۇزغۇنچىلىق رولىنى قاچانغىچە داۋاملاشتۇرالايدىغانلىقى نامەلۇم، بۇ ئاساسلىقى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇنىڭغا قانچىلىك بوشلۇق بېرىشى ياكى بېسىم ئىشلىتىشىگە باغلىق، دەپ يەكۈنلەنگەن.
بۇ باب ھىندىستاننىڭ باش مىنىستىرى نارېندرا مودى ھۆكۈمىتىنىڭ رەھبەرلىكىدە دۇنيا سەھنىسىدە ئۆزىنىڭ «تەبىئىي ئورنى»نى تېپىش ئۈچۈن قىلىۋاتقان تىرىشچانلىقلىرىنى تەھلىل قىلىدۇ. دوكلاتتا ھىندىستاننىڭ ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپكە بولغان تەنقىدىنىڭ رۇسىيە ياكى خىتايدەك رادىكال ئەمەسلىكى، بەلكى بۇ تەرتىپنىڭ غەرب دۆلەتلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىپ، ھىندىستانغا ئوخشاش يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتىگە يېتەرلىك ۋەكىللىك قىلالمايۋاتقانلىقىغا مەركەزلەشكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
ھىندىستاننىڭ ئىستراتېگىيەسى «كۆپ تەرەپلىك ماسلىشىش» (multi-alignment) دەپ خۇلاسىلەنگەن. بۇ، بىرلا ۋاقىتتا ئوخشىمىغان، ھەتتا بىر-بىرىگە قارشى بولغان كۈچلەر بىلەن ھەمكارلىشىش ئىستراتېگىيەسىدۇر:
ئەمما ھىندىستانمۇ بىر قاتار ئېغىر خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە:
دوكلاتتا، ھىندىستاننىڭ دۇنياۋى كۈچكە ئايلىنىش ئارزۇسىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى، ئۇنىڭ بۇ ئىچكى ۋە تاشقى خىرىسلارنى قانداق ھەل قىلىشىغا باغلىق ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
بۇ باب ياپونىيەنىڭ لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە كۆپ قۇتۇپلىشىشنىڭ كۈچىيىشى ئالدىدىكى ئەندىشىلىرى ۋە بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئىستراتېگىيەلىرىنى تەھلىل قىلىدۇ. دوكلاتتا ياپونىيە «ھازىرقى ھالەتنى ساقلاپ قالغۇچى كۈچ» (status quo power) بولۇش سۈپىتى بىلەن، ھازىرقى ئۆزگىرىشلەردىن ئەڭ چوڭقۇر ئەندىشە قىلىۋاتقان دۆلەت ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. مىيۇنخېن بىخەتەرلىك كۆرسەتكۈچىدە، ياپونىيەلىكلەرنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنياغا بولغان ئەندىشىسى باشقا بارلىق دۆلەتلەردىن يۇقىرى چىققان (7.1-رەسىم). چۈنكى ياپونىيە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى تەرتىپتىن ئەڭ زور پايدا ئالغان دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ بىخەتەرلىك كاپالىتى ئاستىدا تىنچ تەرەققىي قىلغان.
ھازىرقى ۋەزىيەتتە، ياپونىيە ئۆزىنى خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيە قاتارلىق ئۈچ يادرو قورالىغا ئىگە، تاجاۋۇزچىلىق خاھىشى كۈچلۈك دۆلەتنىڭ قورشاۋىدا كۆرىدۇ. بۇ ياپونىيەنى تاشقى سىياسىتىنى ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە مەجبۇر قىلماقتا:
ئەمما ياپونىيەنىڭ بۇ تىرىشچانلىقلىرىمۇ ئىچكى ۋە تاشقى چەكلىمىلەرگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ. ئىچكى قىسىمدا ئىقتىسادنىڭ ئۇزۇن مۇددەت توختاپ قېلىشى، نوپۇسنىڭ قېرىلىشىشى قاتارلىق مەسىلىلەر دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى ئاشۇرۇشقا توسالغۇ بولماقتا. تاشقى جەھەتتە، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئامېرىكا-ياپونىيە ئىتتىپاقىغا بولغان پوزىتسىيەسىنىڭ ئېنىقسىزلىقى ياپونىيەنىڭ بىخەتەرلىكىگە كۆلەڭگە چۈشۈرمەكتە. دوكلاتتا، ياپونىيە ئۈچۈن «يېڭى نورمال ھالەت»نىڭ تېخىمۇ خەتەرلىك رەقىبلەر ۋە تېخىمۇ تۇراقسىز ئىتتىپاقداشلار بىلەن بىرگە ياشاش ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
بۇ باب پىرېزىدېنت لۇلا دا سىلۋانىڭ رەھبەرلىكىدىكى بىرازىلىيەنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيادىكى رولى ۋە ئۇنىڭ «ھەمكارلىقنى ئاساس قىلغان كۆپ قۇتۇپلۇق» (cooperative multipolarity) تەسەۋۋۇرىنى تەھلىل قىلىدۇ. لۇلا ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن، «بىرازىلىيە قايتىپ كەلدى» دەپ جاكارلاپ، ئىلگىرىكى پىرېزىدېنت بولسونارونىڭ يالغۇزچىلىق سىياسىتىگە خاتىمە بېرىپ، بىرازىلىيەنى قايتىدىن دۇنيا سەھنىسىگە ئېلىپ چىقتى.
بىرازىلىيەنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ يادروسى «تەرەپ تۇتماسلىق» (non-alignment) ۋە «كۆۋرۈكلۈك رول ئويناش»تىن ئىبارەت. ئۇ بىر تەرەپتىن كېسەك ئالتۇننىڭ قۇرغۇچى ئەزاسى سۈپىتىدە «يەرشارى جەنۇبى» دۆلەتلىرىنىڭ مەنپەئەتىگە ۋەكىللىك قىلىشنى، دۇنيا ئىدارە سىستېمىسىنى ئىسلاھ قىلىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. 2024-يىللىق G20 رەئىسلىكى مەزگىلىدە، نامراتلىقنى تۈگىتىش، كىلىمات ئۆزگىرىشىگە تاقابىل تۇرۇش ۋە دۇنياۋى ئىدارەچىلىك ئىسلاھاتى قاتارلىق مەسىلىلەرنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلدى. يەنە بىر تەرەپتىن، بىرازىلىيە غەرب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىمۇ ساقلاپ، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات تەشكىلاتى (OECD)غا ئەزا بولۇش ئۈچۈن ئىلتىماس سۇندى.
بىرازىلىيەنىڭ دۇنياۋى تەسىرى ئاساسلىقى تۆۋەندىكى ئىككى ساھەدە گەۋدىلىنىدۇ: