تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پاكىستاندىكى تالىبان تەشكىلاتى بۇ يېڭى دەۋرنىڭ مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا ئامېرىكا ئىشغالىيىتىنىڭ مەھسۇلاتى ئىدى. قەبىلىلەر رايونىدا سىرتتىن كەلگەنلەردىن سىرت، ئافغان جىھادىغا قاتناشقان، رۇسلار چېكىنىپ چىققاندىن كېيىن يۇرتىغا قايتىپ كەتمىگەن پىشقەدەم مۇجاھىتلارمۇ بار ئىدى. 11-سېنتەبىردىن كېيىن بارلىققا كەلگەن ئۆزگىرىشلەر كونا ۋە يېڭى مۇجاھىتلارنى شىمالىي پاكىستاندا جەم قىلدى. بۇنىڭغا قارىتا، ئامېرىكا پاكىستان ھۆكۈمىتىنى شىمالىي پاكىستانغا يىغىلغان «مۇجاھىت»لارغا قارشى بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا قىستىدى، پاكىستان ھۆكۈمىتى شىمالىي پاكىستاننىڭ ئاپتونومىيەلىك ھوقۇقىغا قارىماي بۇ رايونغا ئەسكەر يوللاپ ئەل-قائىدە ۋە تالىبانغا زەربە بەردى. پاكىستان ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قىلىقى شىمالىي پاكىستاندىكى قەبىلىلەرنى قاتتىق بىئارام قىلدى. باشتىن باشلاپ تالىباننىڭ بارلىق ئىجرائات ۋە سىياسەتلىرىنى قوللاپ كەلگەن ۋە ئۇنىڭ بىلەن ئوخشاش دىنى ۋە زىھنى چۈشەنچىلەرنى ئورتاقلىشىپ كەلگەن شەرىئەت ھاكىمىيىتىنى ياقلايدىغان شىمالىي پاكىستاندىكى قەبىلىلەر، يېڭى ۋەزىيەتتە مۇجاھىر تالىبان «جەڭچى»لىرى ۋە چەت ئەللىك «جەڭچى»لەر بىلەن بىرلىشىپ پاكىستاندىكى تالىبان تەشكىلاتىغا ئۇل سالدى.
بەيتۇللا مەقسۇت 2007-يىلى دېكابىردا پاكسىتاندىكى تالىبان بىلەن چېتىشلىق بولغان 13 گۇرۇھنى «تەھرىقى تالىبان پاكىستان»نامى ئاستىدا بىرلەشتۈردى. بەيتۇللا مەقسۇت بۇ ئىتتىپاقنى قۇرۇپ چىقىش ئارقىلىق، قەبىلىلەر بىلەن تالىبان ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاپ ۋە سۈركىلىش ئېھتىمالىنى تۆۋەنلەتتى. بۇ ئىتتىپاقنىڭ غايىسى پاكىستاننىڭ شىمالىدىكى قەبىلىلەر رايونىدا ئىسلام ئەمىرلىكى قۇرۇپ چىقىپ، قەبىلىلەر رايونىنى تاغۇت ۋە كۇپىر ھاكىمىيەت دەپ قارىلىپ كېلىۋاتقان پاكىستان ھۆكۈمىتىدىن ئايرىلىپ چىقىش ئىدى. بۇ بۆلگۈنچىلىك قىلمىشىغا قارشى پاكىستان ھۆكۈمىتى دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتتى. ئۇرۇش پاكىستاننىڭ ئىچكى قىسمىغىچە كېڭەيدى، «تەھرىقى تالىبان پاكىستان»تەرىپىدىن 2007-2008-يىللىرى ئارىسىدا سادىر قىلىنغان ئادەم بومبا ھۇجۇملىرىدا 500دىن ئارتۇق ئىنسان جېنىدىن ئايرىلدى.
پاكىستاندىكى تالىبان ئافغانىستان تالىبانغا قارىغاندا تېخىمۇ ئاشقۇن بولۇپ، پىكىر ۋە ھەرىكەت جەھەتتە ئەل-قائىدىدىن قىلچە قېلىشمايدىغان، ھەتتە ئۇنىڭدىنمۇ ئېشىپ چۈشىدىغان ، دۇنياۋى جىھادنى تەشەببۇس قىلىدىغان ۋە چەتكە قاققۇچى (تەكفىر) خاراكتېرگە ئىگىدۇر، چۈنكى پاكىستان تالىبانىنىڭ بېشىدىكى مەقسۇدىنىڭ خاراكتېرىگە قارايدىغان بولساق، بۇنى تەخمىن قىلىش تەس ئەمەس. فىرانكونىڭ تەبىرى بويىچە ئېلىپ ئېيتقاندا، پاكىستاندىكى تالىبان ئەل قائىدىنى ئاساس قىلغان ئەندىزە بىلەن، يەرلىك قەبىلىلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان دىيوبەندىچىلىكنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان ئاشقۇن رادىكالىزمنىڭ بىرلەشمىسىدۇر. بۇنىڭدىن سىرت، يۈز بەرگەن ھادىسىلەرگە ئاساسەن، ئەل قائىدىگە ئوخشاش پەۋقۇلئاددە ئاشقۇنلۇقتىن يىراق تۇرۇپ تالىباننىڭ ھەنەپى ۋە سوپى كىملىككە ئىگە بولغان يەرلىك پەشتۇن ئەنئەنىسىگە قايتىشنى ياقلايدىغان ۋە بۇ سەۋەبتىن پاكىستان بىلەن ئوتتۇرىسىدا ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ تۈگەيدىغانلىقىنى ئويلايدىغان تالىبان سىياسىتىنىڭ ھەم ئافغانىستاندىكى تالىبان ھەمدە پاكىستاندىكى تالىبان ئارىسىدا پائال ئىكەنلىكىنى ئەستىن چىقىرىپ قويماسلىق كېرەك.
ھەنەپىيلىك ۋە سوپىيلىق ئوتتۇرا ئاسىيادىكى خەلقلەرنىڭ مۇسۇلماندارچىلىق/دىندارلىق خاراكتېرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان غول ئېقىملاردۇر بولۇپمۇ سوپىيلىق سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىمىيىتىگە قارشىلىق كۆرسىتىشنىڭ سىمۋوللۇق كۈچى ئىدى. سىرتتىن رايونغا 1910-يىللاردا ئېقىپ كىرگەن سەلەپىلىك رۇسىيەدىكى مۇسۇلمانلار ئارىسىدا باشقا دىنى ئېقىملارغا ئوخشاش بىر قاتار مۈشكۈل باسقۇچلارنى باشتىن كەچۈرۈش بىلەن بىرگە، 1980-يىللارغىچە نىسبەتەن چەكلمىدىن خالىي قالغان. سەلەپىلىكنىڭ بۇنداق بولۇشى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھەنەپىلىك ۋە سوپىيلىقنى مۇۋازىنەتكە ئىگە قىلىش نەتىجىسىدە ئېلىپ بارغان ئىزدىنىشىنىڭ ئىپادىسى ئىدى.
20-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى چەرىكىدە تاشكەنت ۋە پەرغانىدە بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ شەخسىي تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە تارقىلىشقا باشلىغان سەلەپىلىك، 1945-يىلىدىن كېيىن چەكلىك ساندا بولسىمۇ ئەرەب دۆلەتلىرىگە ئەۋەتىلگەن ئۆلىما ۋە ياش تالىبلارنىڭ، 1990-يىلىدىن كېيىن سەئۇدى ئەرەبىستان پۇقراسى بولغان ئۆزبېك دەۋەتچىلەر ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان شەرىئەت پاكۇلتىتلىرىدا ئوقىغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۈچ چىقىرىشى نەتىجىسىدە تېخىمۇ نوپۇزغا ئېرىشتى. سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمرىلىشى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ مۇستەقىللىققە ئېرىشىشىدىن كېيىن ھاسىل بولغان نىسپىي ئەركىن مۇھىت، رايوننىڭ سىرت بولغان ئالاقىسىنىڭ كۈچىيىشىگە شارائىت يارىتىپ بەردى. ھەنەپى ۋە سوپى ئۆلىمالىرى ۋە ئەنئەنىلىرىنىڭ سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن مەجبۇرىي مۇرەسسە ھالىتىدە بولۇشى ۋە ماسلىشىشىنىڭ خەلقنىڭ خاتىرىسىدە قالدۇرغان سەلبىي تەسىرلىرى، سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدە دىندار ياشلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ يەرلىك جامائەت ۋە دىنى ئېقىملاردىن بەكرەك سىرتتىن ئېقىپ كىرگەن دىنى ئېقىم ۋە ئاشقۇن گۇرۇھلارغا بولغان مايىللىقىنى كۈچەيتتى.
جەنۇبغا جايلاشقان ئافغانىستان بولسا ھىندىستاندا كېلىپ چىققان ئەھلى ھەدىس جامائىتىنىڭ ۋاستىسى ئارقىلىق سەلەپىلىك بىلەن تونۇشتى. ئافغانىستان جىھادى ئەسناسىدا بولۇپمۇ سەييافقا ئوخشاش مۇجاھىد لىدېرلارنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن بولغان ئالاقىسى ۋە ئەرەب دۆلەتلىرىدىن جىھاد قىلىش ئۈچۈن ئافغانىستانغا كەلگەن مىڭلارچە سەلەپى پىدائىي ياشلار سەلەپىلىكنىڭ ئافغانىستاندا تارقىلىشىنىڭ سەۋەبچىسى بولۇپ قالدى. بۇ پىدائىي ياشلارنىڭ بىر قىسمىنىڭ تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە ئەل قائىدە تەشكىلاتىنىڭ ئۇلى سېلىندى، بۇنىڭغا ئەگىشىپ ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدا سەلەپىلىك ئېقىمى بەزىبىر زوراۋانلىق ۋاستىلىرىدىن پايدىلىنىپ نوپۇزغا ئېرىشىشنىڭ كويىغا كىردى. بۇ ئەھۋال سەلەپىلىكنى باشقىچە خاراكتېر ۋە كىملىككە ئىگە قىلدى.