بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىلىم-پەن 19-ئەسىردىن باشلاپ خىلمۇ-خىل پەنلەرگە ئايرىلىشقا باشلىدى. تەبىئىي پەن ۋە ئىجتىمائىي پەن ئايرىمى بۇ دەۋردە بارلىققا كەلدى، تەبىئىي پەن ئۆز ئىچىدە قانداق ئىنچىكىلىشىشكە قاراپ يۈزلەنگەن بولسا ئىجتىمائىي پەنمۇ شۇ خىل يۈزلىنىشكە قاراپ ماڭدى. ئىجتىمائىي پەن ئۆزىگە ئاڭلىق يوسۇندا  ۋەھىي ئارقىلىق ئېرىشىلگەن ياكى ئەقىل ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن ھەقىقەتلەرنى ئەمەس باشقا ئوبيېكتىپ ۋە رېئال ھەقىقەتلەرنى ئىزدىگۈچى، دەپ قارايدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا ئىنسان دانالىقىنىڭ  ۋاپاسىز مىراسچىسى سۈپىتىدە قاراش كېرەك. مەسىلىگە بۇ نۇقتىدىن قارالغىنىدا، ئىجتىمائىي پەنگە بېرىلگەن ئېنىقلىما زامانىۋى دۇنياغا تەۋەدۇر. مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرىگىچە ئىجتىمائىي پەن، تەبىئىي پەن، ئىنسان بىلىمى ياكى روھ بىلىمى دەيدىغان ئۇقۇملار يوق ئىدى. ئىجتىمائىي پەن 16-ئەسىردىن باشلاپ پىشىپ يېتىلىشكە باشلىغان بولۇپ، ئۆزى تەۋە بولغان زامانىۋى دۇنيادا رېئاللىق ۋە ھەقىقەت ئۈستىدە تەجرىبىدىن ئۆتكەن ئىشەنچلىك نەتىجە ۋە مەلۇمات ئوتتۇرىغا قويۇش،   سىستېمىلىق ۋە ئوبيېكتىپ بىلىم بەرپا قىلىش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇنىڭدا نېمىس ئىدىيە ئەنئەنىسىنىڭ مۇھىم رولى بار، چۈنكى تۇنجى قېتىم دىلتىي، رىكېرت، كانت، ھېگېلغا ئوخشاش نۇرغۇن مۇتەپەككۇر تەبىئىي پەن بىلەن كۈلتۈر بىلىملىرىنى ئايرىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتى. گېرمان ئېدىئالىزمىدىمۇ كۈلتۈر بىلىملىرى كۆپرەك تەكىتلەندى، بۇ دائىرىدە ئىجتىمائىي پەنلەر تەبىئىي پەنلەردىن ئايرىلىپ چىققاندىن كېيىن ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ بىلىش شەكلى ۋە ئۇسۇلى قانداق بولىدىغانلىقى توغرىسىدا كەسكىن مۇنازىرىلەر ئېلىپ بېرىلدى.
مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى ئىجتىمائىي پەنگە  مۇنداق ئىككى جەھەتتىن زور تەسىر كۆرسەتتى، بىرىنچىسى، بىلىم ئىنسان چۈشەنچىسىنى تارىخىي ۋە كۈلتۈر ئامىللىرىنىڭ ئېنىقسىزلىقىدىن تازىلاپ ساپ ھەقىقەتكە يەتكۈزىدۇ. ئىنسان تەبىئىتى ئومۇمىي، ئۆزگەرمەس، ئالەمشۇمۇل ۋە ئورتاقتۇر. ئىجتىمائىي پەننىڭ مەقسىتىمۇ ئورتاق ئىنسان تەبىئىتىنى بايقاپ چىقىشتۇر. ئىجتىمائىي پەنلەردە  «ھەقىقەت»كە ئىنساننى تارىخىي ۋە  ئىجتىمائىي مەخلۇق سۈپىتىدە ئەمەس، مەلۇم بىر زامان ۋە ماكاندىن خالىي تارىختىن ھالقىغان ئىنسان چۈشەنچىسىنى ئاساس قىلغاندا ئېرىشكىلى بولىدۇ (ھېكمەن، 1999: 16). تەبىئەتنىڭ قانۇنىيەتلىرىنى بايقاپ چىقىپ تەبىئەتنى قانداق كونترول قىلغىلى بولسا، ئوخشاشلا ئىنسان تەبىئىتىنى بايقاپ چىقىپ، ئىنسان ۋە جەمئىيەتنىمۇ كونترول قىلغىلى بولىدۇ. بۇنداق بولغاندا ئىنسان ۋە جەمئىيەت تارىخ، كۈلتۈر ۋە ئەنئەنە قاتارلىقلارنىڭ ئاسارىتىدىن قۇتۇلۇپ ئورتاق ئالەمشۇمۇل بىرلىك ھاسىل قىلغىلى بولىدۇ، پۈتكۈل دۇنيا ئۈچۈن ئورتاق قانۇن ۋە ئورتاق ئىجتىمائىي نىزام بەرپا قىلغىلى بولىدۇ. بۇ سەۋەبتىن 19-ئەسىردىكى نۇرغۇن مۇتەپەككۇر غەربىي ياۋروپانىڭ ئىنسانىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىلمىي جەھەتتىن يەتكەن سەۋىيەسىنى ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى دەپ قارايتتى. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، زېمىندىكى بارلىق جەمئىيەتلەر بۇ تەرەققىيات يۆنىلىشى بويىچە ماڭسا ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يېتەتتى، بۇ پەللە بارلىق جەمئىيەتلەر ئۈچۈن مۇقەررەر يۈزلىنىشتۇر. بۇ سەۋەبتىن غەرب دۇنياسى سىياسىي مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى جەمئىيەتلەرگە مۇشۇ خىلدىكى ئىجتىمائىي تەرەققىيات ئەندىزىسىنى تاڭغانىدى.
مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى يەنە ئىجتىمائىي پەن تەتقىقات ئۇسۇلىغىمۇ زور تەسىر كۆرسەتتى. تەبىئىي پەندىكى ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم)ئۇسۇلى  ئىجتىمائىي پەنلەرگە شۇ پېتى قوبۇل قىلىندى. ئەمەلىيەتچانلىق ئۇسۇلنى ئاساس قىلىدىغان ئىجتىمائىي نەزەرىيەگە ئاساسلانغاندا، ئىجتىمائىي دۇنيا تەبىئەت دۇنياسىدىن قىلچە پەرقلەنمەيدۇ. بۇ سەۋەبتىن، ئىجتىمائىي دۇنيانى ئىزاھلاش ئەندىزىسىمۇ تەبىئەت دۇنيانى ئىزاھلاش ئەندىزىسى بىلەن ئوخشاشتۇر. شۇڭا مەيلى ئىجتىمائىي پەنلەر بولسۇن مەيلى تەبىئىي پەنلەر بولسۇن بارلىق پەنلەرنىڭ مەقسىتى تەجرىبە ۋە كۆزىتىش ئارقىلىق ئىسپاتلىغىلى بولىدىغان ئومۇمىي خۇلاسە ياكى قائىدە-پىرىنسىپ بېكىتىپ چىقىشتىن ئىبارەت. تەجرىبىدىن ئۆتمىگەن ياكى توغرىلىقى ئىسپاتلانمىغان ئىدىيە شەكىللىرى قانداق سەۋىيەدە بولۇشتىن قەتئىينەزەر سوبيېكتىپچانلىقتىن ۋە ئىدېئولوگىيەدىن خالىي بولمايدۇ (سۇنار، 1999: 25). تەبىئىي پەنلەر ۋە نىيۇتوننىڭ مېخانىك كائىنات قارىشىنىڭ تەسىرى ئاستىدا قالغان ئىجتىمائىي پەنلەرگە ئاشقۇن ئوبيېكتىپچىلىق ۋە ئومۇمىيلىقنى راۋا كۆرگەن ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم)ئېقىمى، ئىلىم-پەنگە ئېرىشىشنىڭ ئەڭ ئىشەنچلىك يولى، دەپ قارالغان. شۇڭا ئىنسان ۋە جەمئىيەت ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىش بىلەن تەبىئىي بىر ھادىسە ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ئوتتۇرىسىدا ھېچقانداق پەرق يوق. ئىجتىمائىي پەنلەردە ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم)ئۇسۇلى نوپۇزلۇق ئورۇنغا ئۆتۈۋالغان مەزگىللەردە، چۈشىنىش ۋە ئىزاھلاشتىن ئىبارەت ئىككى تەتقىقات ئۇسۇلىمۇ ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىن ئاستا-ئاستا ئورۇن ئېلىشقا باشلايدۇ.