«G2» ئەرۋاھىنىڭ قايتىپ كېلىشى: ترامپ-شى ئۇچرىشىشىدىن كېيىنكى دۇنياۋى تەرتىپنىڭ قايتىدىن شەرھلىنىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پەنلىرىدە، سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى دەۋردىكى «بىر قۇتۇپلۇق دەۋر»نىڭ ئاخىرلاشقانلىقى ۋە يېڭى بىر يەرشارى كۈچ تەقسىماتىنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقى توغرىسىدا كەڭ ئورتاق تونۇش مەۋجۇت. بۇ ئۆتكۈنچى دەۋرنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى، شۈبھىسىزكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى (ئا ق ش) بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (خ خ ج) ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق مۇناسىۋەتتۇر. 2025-يىلى ئۆكتەبىر ۋە نويابىر ئايلىرىدا خەلقئارا مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىنغان بىر يۈرۈش ئانالىزلار، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ ماھىيىتى ھەققىدىكى مۇھىم بىر مۇنازىرىنى قايتىدىن جانلاندۇردى. دى دى تاڭنىڭ «Associated Press»   (AP) ئۈچۈن يازغان، ۋاڭ شياڭۋېينىڭ  «Channel NewsAsia»دا (CNA) ئېلان قىلىنغان، كېن مورياسۇنىڭ «Nikkei Asia»دا ۋە مايكىل (جىڭخەن) زېڭنىڭ  «The Diplomat»تا ئېلان قىلىنغان ماقالىلىرى قاتارلىق غەرب مەتبۇئاتلىرىدىكى ئانالىزلار بىلەن بىرگە، خىتايلىق ئاكادېمىكلەر جاۋ مىڭخاۋ ۋە شېن يىنىڭ قاراشلىرى، دونالد ترامپنىڭ 2025-يىلى 30-ئۆكتەبىر جەنۇبىي كورېيەنىڭ بۇسان شەھىرىدە خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن ئۆتكۈزگەن ئۇچرىشىشىدىن ئىلگىرى ئىشلەتكەن «G2» ئاتالغۇسىنىڭ ئەكس سادالىرى ۋە چوڭقۇر مەنىلىرىنى تەپسىلىي يورۇتۇپ بەرمەكتە. بۇ ماقالە، مەزكۇر ئانالىزلارنى بىر پۈتۈنلۈك ئىچىدە بىرىكتۈرۈپ، «G2»  ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، بۈگۈنكى كۈندە قايتىدىن جانلىنىشىنىڭ سەۋەبلىرى، بېيجىڭ ۋە ۋاشىنگتوننىڭ بۇ ئەھۋالغا قانداق قاراۋاتقانلىقى، ئاسىيا ۋە ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئەندىشىلىرى ۋە بۇ يوشۇرۇن «ئىككى قۇتۇپلۇق» دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئۆز ئىچىگە ئالغان زىددىيەتلىرى ھەمدە پۇرسەتلىرىنى تەتقىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ ئانالىز، ترامپ ۋە شىنىڭ «دۇنيا كېمىسىنىڭ ئىككى كاپىتانى» بولۇپ-بولالمايدىغانلىقى ھەققىدىكى سوئالغىمۇ جاۋاب ئىزدەيدۇ.
«G2»  ئۇقۇمى: تارىخىي يىلتىزى، مەنىسى ۋە قايتا باش كۆتۈرۈشى
«G2» ياكى «ئىككەيلەننىڭ گۇرۇپپا»سى (Group of Two) ئاتالغۇسى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئەدەبىياتىغا[1] تۇنجى قېتىم 2005-يىلى ئامېرىكىلىق ئىقتىسادشۇناس س. فرېد بېرگستېن تەرىپىدىن ئېلىپ كىرىلگەن[1]. بېرگستېن، شۇ ۋاقىتتا يۈكسىلىۋاتقان خىتاي ئىقتىسادى بىلەن ئا ق ش ئىقتىسادى ئوتتۇرىسىدىكى ئېشىۋاتقان ئۆزئارا بېقىندىلىققا دىققەتنى تارتىپ، يەرشارى ئىقتىسادىي مۇقىملىقىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن بۇ ئىككى گىگانت دۆلەتنىڭ ئورتاق ھەرىكەت قىلىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. بۇ دەسلەپكى تەكلىپ، ئاساسەن ئىقتىسادىي بىر رامكا سۇنغان بولۇپ، خىتاينىڭ يەرشارى سىستېمىسىغا تېخىمۇ كۆپ سىڭىپ كىرىشى / ماسلىشىشى ۋە مەسئۇلىيەتچان بولۇشى كېرەك دېگەن چۈشەنچىنى ئاساس قىلغان ئىدى.
بۇ ئۇقۇمنىڭ ئومۇملىشىشى، 2008-يىلدىكى يەرشارى پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسى بىلەن يۇقىرى پەللىگە چىقتى. كىرىزىس، غەربنى مەركەز قىلغان يەرشارى پۇل-مۇئامىلە قۇرۇلمىسىنىڭ ئاجىزلىقىنى ۋە G7 قاتارلىق ئەنئەنىۋى مېخانىزملارنىڭ يېتەرسىزلىكىنى كۆز ئالدىمىزغا نامايان قىلدى. بۇ جەرياندا خىتاي، غايەت زور رىغبەتلەندۈرۈش پىلانلىرى ۋە مۇقىم ئىقتىسادىي ئېشىشى بىلەن يەرشارى ئېھتىياجىنى قوللاپ، كىرىزىسنى يېڭىشتە ھالقىلىق رول ئوينىدى. بۇ ئەھۋال، بېرگستېننىڭ «G20 نىڭ جەۋھىرى G2 دۇر»[2] دېگەن پىكرىنى كۈچەيتىپ، غەربلىك سىياسەتچىلەر ئارىسىدا ۋاشىنگتون ۋە بېيجىڭنىڭ يەرشارى تەرتىپىنىڭ ئورتاق باشقۇرغۇچىلىرى بولۇشى كېرەكلىكى دېگەن ئىدىيەنىڭ يېيىلىشىنى ئىلگىرى سۈردى. ئەمما بۇ ئىدىيە، ھەر ئىككى پايتەختتە ئوخشىمىغان سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئوخشاش دەرىجىدە قارشى ئېلىنمىدى.
بېيجىڭ، شۇ ۋاقىتتا دېڭ شياۋپىڭنىڭ «كۈچىنى يوشۇرۇپ، پۇرسەت كۈتۈش» (韬光养晦)[3] دەپ تونۇلغان تاشقى سىياسەت پىرىنسىپىغا چىڭ باغلىنىپ كەلگەن ئىدى. ئەينى ۋاقىتتىكى باش مىنىستىر ۋېن جياباۋ، 2009-يىلى «دۇنيا ئىشلىرى پەقەت خىتاي ۋە ئا ق ش تەرىپىدىنلا باشقۇرۇلىدۇ دىيدىغانلار بار. مەن بۇ قاراشنىڭ ئاساسسىز ۋە خاتا ئىكەنلىكىنى ئويلايمەن»[4] دەپ، G2  نامىنى قەتئىي رەت قىلدى. خىتاي رەھبەرلىرى، G2 نىڭ، خىتاينى بالدۇرلا يەرشارى مەسئۇلىيىتى يۈكىنىڭ ئاستىغا قويىدىغان، دۆلەت ئىچىدىكى تەرەققىيات نىشانلىرىدىن چەتنىتىدىغان ۋە ئۆزى تەۋە ھېس قىلىدىغان تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر دۇنياسىدىن ئايرىپ قويىدىغان بىر «تۇزاق» ئىكەنلىكىدىن گۇمانلانغانىدى[5]. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، بۇ، ئا ق ش نىڭ ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن خىتاينى سىستېمىغا «كىرگۈزۈش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى.
ۋاشىنگتون تەرەپتە بولسا، خىتاينى باراۋەر بىر ھەمراھ سۈپىتىدە قوبۇل قىلىشنىڭ، بېيجىڭنىڭ يەرشارىدىكى ئورنىنى كېرەكسىز دەرىجىدە تېز يۇقىرى كۆتۈرۈۋېتىدىغانلىقى ۋە ئا ق ش نىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئالدىدىكى ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغانلىقى ھەققىدىكى ئەندىشە ھۆكۈمران ئىدى. شۇ سەۋەبتىن ئوباما ھۆكۈمىتى، خىتاينى بىر «ئورتاق باشقۇرغۇچى» ئورنىغا، ئا ق ش رەھبەرلىكىدىكى تەرتىپتە «مەسئۇلىيەتچان مەنپەئەتدار» سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇشنى تاللىغان [6].