ھۆكۈمرانلىق كۈرىشىدىكى تەڭپۇڭسىزلىق: ئامېرىكا-خىتاي سودا ئۇرۇشىنىڭ كەلگۈسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ دەسلەپكى چارىكىدە يەرشارىۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا قايتىدىن ئېنىقلىما بېرىلىشى بىلەن سوغۇق ئۇرۇشنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن ئېلان قىلىنغان «تارىخنىڭ ئاخىرى» تېزىسى كۈچتىن  قالدى. بۈگۈنكى  دۇنيا،  رىقابىتىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسى «ئىقتىساد ۋە تېخنىكا» بولۇۋاتقان،ھەربىي ۋە دىپلوماتىيەدىمۇ تىغمۇ-تىغ رىقابەتلىشىۋاتقان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى (ئامېرىكا) بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (خىتاي) ئوتتۇرىسىدىكى غايەت كۈچلۈك رىقابەتكە گۇۋاھ بولماقتا. مەزكۇر ماقالە، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى يۈرگۈزۈۋاتقان سودا ئۇرۇشلىرى، تېخنىكىلىق قورشاش سىياسەتلىرى ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئايرىۋېتىش (decoupling) ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش ئېھتىماللىقىنى؛ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى، ماكرو ئىقتىسادىي چىدامچانلىق ۋە ئۆزگىرىۋاتقان دۇنيا تەرتىپىنىڭ پارامېتىرلىرى  ئاستىدا ئانالىز قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بۇ تەتقىقاتنىڭ مۇھىملىقى، مەسىلىنى پەقەت تاموژنا باجلىرى ياكى سودا قىزىل رەقىمىگە ئوخشاش يۈزەكى سانلىق مەلۇماتلار بىلەنلا ئەمەس؛ بەلكى دۆلەتلەرنىڭ سانائەت ئۇل ئەسلىھەلىرى، سىياسىي قارار چىقىرىش مېخانىزملىرىنىڭ پىسىخولوگىيەلىك ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە خەلقئارا سىستېمىنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق تەرەققىياتىنىمۇ نەزەرگە ئېلىپ ئانالىز يۈرگۈزگەنلىكىدىدۇر. ئامېرىكانىڭ نۆۋەتتىكى ئىستراتېگىيەسىنىڭ خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئېكولوگىيەسىدىكى مۇستەھكەملىكنى ۋە يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرىدىكى مەركىزىي ئورنىنى تەۋرىتەلەيدىغان ياكى تەۋرىتەلمەيدىغانلىقى توغرىسىدىكى سوئالغا جاۋاب ئىزدەش، ئانالىزنىڭ  غولىنى تەشكىل قىلىدۇ.  بۆلۈملەردە، ئامېرىكانىڭ بۇ كۈرەشتە دۇچ كەلگەن قۇرۇلما خاراكتىرلىك توسالغۇلىرى ۋە «خىتاي چوققىسى» (Peak China) نەزەرىيەسىنىڭ قانچىلىك كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكى، چوڭقۇر ۋە كۆپ قاتلاملىق بىر نۇقتىئىنەزەر بىلەن تەتقىق قىلىنىدۇ.
مەزكۇر تەتقىقاتتا، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پەنلىرىنىڭ ئاساسىي ئۇقۇملىرى بىلەن زامانىۋى سىياسىي ئىقتىسادنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرى بىرلەشتۈرۈلۈپ، ئامېرىكانىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى قوغداش رېفلىكىسى بىلەن خىتاينىڭ قەد كۆتۈرۈش دىنامىكىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىش كوئېففىتسېنتىنى ئۆلچەشكە تىرىشىلىدۇ. چۈنكى بۇ رىقابەت، پەقەت ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىلا ئەمەس، يەرشارىۋى سودىنىڭ يۈرۈشۈش  پىرىنسىپىدىمۇ ئوڭشىغىلى بولماس تەسىرلەرنى پەيدا قىلماقتا.
ئىشلەپچىقىرىش ئېكولوگىيەسى ۋە سانائەت ئىقتىدارىدىكى ئىستراتېگىيەلىك پەرق
ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىقتىسادىي كۈرىشىنىڭ ئەڭ ئاجىز تەرىپى، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى غايەت زور «ئىشلەپچىقىرىش بوشلۇقى» دۇر. ۋاشىنگتون ھاكىمىيىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تېخنىكىلارنى ۋە ئىشلەپچىقىرىشنى ئامېرىكا تۇپرىقىغا قايتۇرۇپ كېلىش (reshoring) ياكى ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە يۆتكەش (friend-shoring) تىرىشچانلىقلىرىغا قارىماي، خىتاينىڭ يېقىنقى ئوتتۇز يىلدا بەرپا قىلغان سانائەت ئېكولوگىيەسى، ئاددىي بىر  قايتۇرۇپ ئەكىلىش تىرىشچانلىقى بىلەن ئورنىنى تولدۇرغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە پۇختا ۋە مۇرەككەپتۇر. ياساش سانائىتىدىكى بۇ تەڭپۇڭسىزلىق، پەقەت ئەرزان ئەمگەك كۈچى بازىرى سەۋەبلىك دىمەكلىك بىلەنلا چۈشەندۈرگىلى بولمايدىغان؛ ئەكسىچە  لوگىستىكا ئۇل ئەسلىھەسى، خام ئەشيادىن پايدىلىنىش ئىقتىدارى، سانلىق مەلۇمات توپلاش ۋە ئانالىز قىلىش ئەۋزەللىكى ۋە لاياقەتلىك ۋاسىتىچى خادىملارنىڭ  خىتايدا تەل بولۇشىدىن شەكىللەنگەن ئىستراتېگىيەلىك بىر ئۈستۈنلۈكتۇر.
خىتاينىڭ ياساش ئىقتىدارى نۇرغۇنلىغان ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەردە ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئومۇمىي يىغىندىسىدىن ئېشىپ چۈشىدىغان بىر كۆلەمگە يەتتى. بولۇپمۇ كېمە ياساش، پولات ئىشلەپچىقىرىش ۋە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ئۈسكۈنىلىرىگە ئوخشاش ئېغىر سانائەت ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئۇل ئەسلىھە ساھەلىرىدە خىتاي، ئامېرىكانىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىدارىدىن خېلىلا ئىلگىرىلەپ كەتتى. تارىخىي سانلىق مەلۇماتلار شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، چوڭ كۈچلەر رىقابىتىدە بەلگىلىگۈچى ئامىل پەقەت «پاللىدە يېڭىلىق يارىتىش »لا ئەمەس، بەلكى شۇ يېڭىلىق يارىتىش كۈچىنى كەڭ كۆلەمدە، تېز ۋە سىجىل شەكىلدە ئىشلەپچىقىرىشقا بىرلەشتۇرۇش ئىقتىدارىدۇر. ئامېرىكانىڭ پۇل-مۇئامىلىلەشكەن ئىقتىسادى، پايدا نىسبىتى يۇقىرى مۇلازىمەت ساھەسىگە مەركەزلەشتى ۋە بۇ  ئىشلەپچىقىرىش مۇسكۇللىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى؛ خىتاي بولسا «دۇنيانىڭ زاۋۇتى» بولۇش ئورنىنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە، بۇنى يۇقىرى تېخنىكا بىلەن بىرلەشتۈرۈشنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەلگە ئاشۇردى.
ئامېرىكانىڭ ئىشلەپچىقىرىش بوشلۇقىنى تولدۇرۇشىدىكى يەنە بىر ھالقىلىق توسالغۇ، يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرلىرىنىڭ بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەن قاتلاملىق قۇرۇلمىسىدۇر. بىر ئامېرىكا شىركىتى ئاخىرقى قۇراشتۇرۇش لىنىيەسىنى خىتايدىن چىقىرىپ ۋىيېتنام، ھىندىستان ياكى مېكسىكاغا يۆتكىگەن تەقدىردىمۇ، بۇ دۆلەتلەرنىڭ زاۋۇتلىرىدا ئىشلىتىلىدىغان ماشىنىلار، ئارىلىق تاۋارلار، خىمىيەلىك بىرىكمىلەر ۋە ئېلېكتىرونلۇق زاپچاسلار زور دەرىجىدە خىتايدىن ئىمپورت قىلىنماقتا. شۇڭلاشقا، تەمىنات زەنجىرىنى خىتايدىن ئۈزۈش تەشەببۇسى، پارادوكسال بىر شەكىلدە خىتاينىڭ ئارىلىق تاۋار ئېكسپورتىدىكى ھاكىمىيىتىنى كۈچلەندۈرۈپ  قويماقتا ۋە ۋاسىتىلىك بېقىنىشقا يەنىمۇ مەجبۇر قىلماقتا. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكانىڭ تولۇق مەنىدە «خىتايدىن قول يۇيۇۋېتىش» (decoupling) نى ئەمەلگە ئاشۇرۇشىنى مۇمكىنسىز ھالغا كەلتۈرۈپ، قىلىنغان ھەرىكەتلەرنى ئاران دېگۈدەك خەتەرنى ئازايتىش (de-risking) سەۋىيەسىدە تۇتۇپ تۇرماقتا.