خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ كېڭىيىش مۇساپىسىدە يەنى كېيىنكى ئۈچ ئەسىردىن بۇيان قۇدرەتلىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ئارىسىدا ھاسىل قىلغان تۈزۈم بېكىتىش خاراكتېرلىك ئەھدىنامىلىرىنى دۇنيانىڭ باشقا رايونلىرىدىكى خەلقلەرگە مەجبۇرىي تېڭىشى، مودېرىن دۆلەتلەر تۈزۈمىنى ئىجرا قىلىدىغان خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ قۇرۇلۇشى، دۆلەت چېگرالىرىنىڭ كېلىشىم نەتىجىسىدە كاپالەت ئاستىغا ئېلىنىشى ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا ئىچكى نىزامنىڭ تاشقى كۈچلەرنىڭ ئارلىشىشى بىلەن ئورنىتىلىشى قاتارلىق ھادىسىلەر تۈرتكىسىدە دۆلەتلەرنىڭ ھەرىكەت دائىرىسى مەلۇم دەرىجىدە چەكلەنگەن بولدى. قىسقىسى، پۈتكۈل دۇنيادا مىللىي دۆلەتلەر ئاڭلىق ياكى ئاڭسىز ھالدا چوڭ دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان، قوللانغان ياكى مەجبۇرىي تېڭىلغان ئەندىزىگە ئاساسەن يەنى پەقەتلا مىللىي دۆلەت تەرىقىسىدە شەكىللەندى (تىللىي، 2001:305).
لېكىن مىللىي دۆلەتلەرنىڭ دۇنياغا تارقىلىش شەكلى ئوخشىمىغان رايونلاردا ئوخشىمىغان ئۆزگىرىشلەر نەتىجىسىدە ۋۇجۇدقا چىقتى. بۇ جايدا ئوخشىماسلىق پەيدا قىلىدىغان ئاساسلىق ئامىل بولسا، بۇ رايونلارنىڭ ياۋروپا بىلەن ئورناتقان مۇناسىۋىتى ۋە مىللەتچىلىك بىلەن تونۇشقان ۋاقىتتىكى ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى ئىدى. مىللىي دۆلەت ئەندىزىسى ئوخشىمىغان رايونلاردا قارىماققا ئوخشاشتەك بولسىمۇ، لېكىن تەدبىقلىنىش ئەھۋالى پەرقلىق بولۇپ مۇرەككەپ باسقۇچىلارنى باشتىن كەچۈرگەن.
مەسىلەن، شىمالىي ئامېرىكىدا فىرانسۇزلارنىڭ ياردىمى ئارقىسىدا ئەنگلىيە مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى خەلقلەرنىڭ ئەنگلىيەدىن ئايرىلىپ مۇستەقىللىققە ئېرىشىشى بىلەن فىرانسىيەدىكى ئەركىنلىك، ئىگىلىك ھوقۇق ۋە بارۋەرلىك چۈشەنچىسى ئاساسىدا دەسلەپ ئامېرىكا قۇرۇلدى، ئارقىدىن بۇ ئەھۋال 19-ئەسىردە ئامېرىكا قىتئەسىدىكى پورتۇگالىيە ۋە ئىسپانىيەنىڭ مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى كۆچمەن-شالغۇت خەلقلەرگە ئىلھام مەنبەسى بولدى. بۇ جايلاردا مودېرىن شەكلىگە ئىگە كۆچمەن مىللىي دۆلەتلەرپەيدا بولدى.
ئوتتۇرا ۋە شەرقىي ياۋروپا بىلەن بالقان رايونلىرىدىمۇ 19-ئەسىردە ناپاليوننىڭ يۈرۈشلىرى تۈرتكىسىدە مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق ئىدىئولوگىيەسىنىڭ بۇ رايونلارغا تارقىلىشى نەتىجىسىدە، بىر تەرەپتىن ئوتتۇرا ياۋروپادا 1860-يىلى ئىتالىيە، 1871-يىلى گېرمانىيە كېنەزەكلىكلىرى بىرلىشىپ كېچىكىپ بولسىمۇ ئاشقۇن مىللىي دۆلەتلەرنى قۇرۇپ چىققان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن بالقان رايونىدىكى ئىمپېرىيەلەر بۆلۈنۈشكە باشلىدى. ئاۋسترىيە-ۋېنگىرىيە ۋە ئوسمانلى ئىمپېرىيەلىرىنىڭ پارچىلىنىشىغا ئەگىشىپ، بالقان رايونىدىكى يېڭى مىللىي دۆلەتلەر مەيدانغا كېلىشكە باشلىدى، ئىمېرپىيەلەر بولسا بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى بىلەن پۈتۈنلەي پارچىلاندى، نەتىجىدە بارلىق ياۋروپا مۇستەسناسىز ھالدا مىللىي دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپقان قىتئەگە ئايلاندى.
ئاسىيا قىتئەسىنىڭ ھېكايىسى بولسا ياۋروپادىكىدىن روشەن پەرقلىنىدۇ. كوممۇنىزىم ئىدىئولوگىيەسى ئاسىيانىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىنى مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق ئوتىنىڭ تەسىرىدىن بىر مەھەل يىراق تۇتقان بولسا، ئاسىيانىڭ قالغان قىسمى ئافرىقىغا ئوخشاش جاھانگىرلىكنىڭ چاڭگىلىغا چۈشۈپ غەربىي ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ مۇستەملىسىگە ئايلىنىپ قالدى. ياۋروپالىقلارنىڭ ئويلىغىنىنىڭ ئەكسىچە، بۇ رايونلاردىكى جاھانگىرلىك مۇناسىۋىتى مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق ئىدىيەسىنىڭ تارقىلىشىغا ۋاستە بولۇپ قالدى. ھەقىقەتەن جاھانگىرلىك ياۋروپادا يېقىلغان مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق مەشئىلىنىڭ بۇ زېمىنلارغا تارقىلىشىغا سەۋەب بولدى. ياۋروپاچە دۆلەت ۋە دۆلەتلەرئارا مۇناسىۋەت شەكلىنى پەيدا قىلغان مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق ئېقىمى تۇيۇقسىزلا ئافرىقا، ئوتتۇاشەرق، جەنۇبىي ئاسىياغا ئوخشاش رايونلارغا كېڭەيدى ۋە تەخمىنەن 1 ئەسىردىن كېيىن بۇ رايونلارمۇ مىللەتچىلىك-ئۇلۇسچىلىق ئاساسىدا مۇستەقىللىققە ئېرىشىش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتتى. بۇ رايونلاردا ئۇزۇن ئۆتمەيلا مىللەت دۆلەتلەر بەس-بەس بىلەن پەيدا بولۇشقا باشلىدى.
20-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا مودېرىن مىللىي دۆلەتلەرگە ئايرىلىپ بولغان دۇنيادا مۇنداق بىر مۇستەسنالىق بار ئىدى، ئۇ بولسىمۇ سوۋېت ئىتتىپاقى زېمىنلىرى بولۇپ، 1991-يىلى تۆمۈر پەردە يوق قىلىنغان ھامان «چىش بىلەپ تۇرغان»مىللەتچىلىك دەرھال بۇ زېمىنلاردا تارىخىي ۋەزىپىسىنى ئادا قىلدى ۋە بۇ رايونلارنىڭ خەلقلىرى مىللىي دۆلەت قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن ئاتلاندى. نەتىجىدە 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پۈتكۈل دۇنيا مۇستەسناسىز مىللىي دۆلەتلەرگە ئايلىنىپ بولدى.
لېكىن مۇنداق بىر مۇرەككەپ بىر مەسىلە تېخى ھەل بولمىغانىدى: مودېرىنلىشىش مۇساپىسى غەرب ۋە غەرب سىرتىدىكى جەمئىيەتلەردە ئوخشىمىغان ۋاقىتلاردا مەيدانغا كېلىپ پەرقلىق شەكىللەردە تەرەققىي قىلىش ئارقىلىق ئوخشىمىغان ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي نەتىجىلەر پەيدا قىلدى. بۇ دائىرىدە مودېرىن دۆلەتلەر ۋە بۇلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت شەكىلى ئەسلىدە ياۋروپادا مەيدانغا كەلگەن مەلۇم تارىخىي جەريان ۋە جۇغلانمىنىڭ مەھسۇلاتى بولۇپ، ھەقىقەتەن ياۋروپاغىلا خاس ئىدى. ئاسىيا ۋە ئافرىقا تارىخىنىڭ ياۋروپا تارىخىي بىلەن مۇناسىۋىتى بولمىغىنىدەك، ياۋروپالىقلار داۋاملىق بۇ قىتئەلەردىكى خەلقلەرنى چەتكە قېقىپ تۆۋەن كۆرۈپ كەلدى.