خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گەرچە قاتار ئەمەلدارلىرى ئۇيغۇر مەسىلىسىدە خىتاينى ئاشكارا تەنقىد قىلىشتىن ئۆزىنى تارتقان بولسىمۇ، دۆلەتنىڭ خىتاينى قوللايدىغان بۇ خەتتىن ئىمزالىغۇچى سالاھىيىتىنى قايتۇرۇۋالغانلىقىنىڭ ئۆزىلا كۈچلۈك بىر سىگنال بولدى. بۇ ھەرىكەت، خىتاينىڭ «بېسىقتۇرۇش ھەرىكىتى»گە قارىتا سۈكۈتتە تۇرۇۋالغان مۇسۇلمان دۆلەتلىرى ھۆكۈمەتلىرىگە قارىتىلغان كۈچلۈك تەنقىدلەر كۈچىيىۋاتقان بىر پەيتتە، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى ۋە غەربتىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى.
قاتارنىڭ بۇ ھەرىكىتى، دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسىتىنى سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتلىرىدىن تېخىمۇ يىراقلاشتۇرۇپ، ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنىڭ ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بولۇپمۇ سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە باشقا دېڭىز قولتۇقى دۆلەتلىرى تەرىپىدىن يېقىندا قاتارغا يۈرگۈزۈلگەن قامالنى نەزەردە تۇتقاندا، بۇ قارار دوھانىڭ تاشقى سىياسىتىنى مەلۇم قىممەت قاراشلار، ئىدىيەلەر ۋە قائىدىلەرنىڭ بەلگىلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر سىگنال دەپ قارالدى.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، قاتار بىر تەرەپتىن خىتاينى ئوچۇق تەنقىد قىلىۋاتقان غەرب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ساقلاش، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاي، رۇسىيە ياكى ھىندىستان قاتارلىق غەربكە تەۋە بولمىغان دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشتەك ئۆز مەنپەئەتلىرى ئارىسىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلاشقا تىرىشىدۇ. لېكىن، قاتارنىڭ خىتاي بىلەن بولغان كەڭ كۆلەملىك ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىمۇ، ئۇنىڭ خىتاينىڭ لاگېر سىياسىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەرىكەتلىرىنى قوللايدىغان خەتتىن ئىمزالىغۇچى سالاھىيىتىنى قايتۇرۇۋېلىشىغا توسقۇنلۇق قىلالمىدى.
بەزى تەھلىلچىلەر، قاتارنىڭ خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارشى تۇتقان مەيدانىنى ئۆزگەرتىش قارارىنى، دۇنياۋى ئىسلامىي ھەرىكەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەش نىيىتىدىن كەلگەن دەپ قارايدۇ. قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، قاتارنىڭ بۇ قارارى غەربنىڭ نەزىرىدە ئۇنىڭغا ياخشى بىر ئوبراز ياراتتى ھەمدە ئەگەر باشقا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىمۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ھەرىكەتلىرىنى قوللاشتىن ۋاز كەچسە، خىتاينىڭ ئۆز سىياسەتلىرىنى قايتا ئويلىشىشى ئۈچۈن بېسىم شەكىللەندۈرۈشكە تۆھپە قوشۇشى مۇمكىن.
ئىسلامىي تەشكىلاتلارنىڭ سۈكۈتى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ رولى
ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (ئى ھ ت) ۋە ئەرەب ئەللىرى ئىتتىپاقى قاتارلىق تەشكىلاتلاردىن بىر مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتنىڭ كوللېكتىپ باستۇرۇشقا ئۇچراۋاتقانلىقىدەك بىر مەسىلىدە ئالدىنقى سەپتە تۇرۇشى كۈتۈلگەن ئىدى. 1969-يىلى ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى نامىدا قۇرۇلغاندىن بۇيان، ئى ھ ت ئىزچىل پەلەستىنلىكلەر ئۈچۈن پائالىيەت ئېلىپ باردى. 2020-يىلى 8-ئايدا، ئى ھ ت «پەلەستىن ۋە قۇددۇس مەسىلىسىنىڭ ئى ھ ت نىڭ مەۋجۇتلۇق سەۋەبى، ئەڭ مۇھىم دەۋاسى ھەمدە بىرلىك ۋە كۈچ-قۇدرىتىنىڭ مەنبەسى» ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى.
بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ئى ھ ت ئۈچۈن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەن ئورۇندا تۇرىدۇ. 2019-يىلىدىكى بىر ئى ھ ت دوكلاتىنىڭ 20-ماددىسىدا، «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۆز مۇسۇلمان پۇقرالىرىغا كۆڭۈل بۆلۈش ئۈچۈن كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقلىرى» ماختالغان.
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، گەرچە دەسلەپتە ئۇيغۇرلارغا قارىتا بەزى ھېسداشلىقلار بولغان بولسىمۇ، ئوتتۇرا شەرقتىكى پۇقراۋى تەشكىلاتلار ۋە خەلقئارالىق مۇسۇلمان تەشكىلاتلىرى ئومۇمەن ئۇيغۇرلار مەسىلىسى ھەققىدىكى مۇنازىرىلەرگە ئارىلىشىشقا ئانچە ئاكتىپ بولمىدى. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغاندەك، 2009-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ پايتەختى ئۈرۈمچىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ نامايىشى بىخەتەرلىك كۈچلىرىنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن توقۇنۇشقا ئايلانغان. نەتىجىدە، 1000 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر تۇتۇلدى ياكى يوقاپ كەتتى، شۇنداقلا ئۇيغۇرلارنىڭ ھەرىكىتى ۋە مەدەنىيىتىگە چەكلىمىلەر قويۇلدى. گەرچە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ كۈچلۈك تەسىرى ئاستىدىكى خەلقئارالىق بىر تەشكىلات بولغان دۇنيا مۇسۇلمانلار بىرلىكى 2010-يىلىدىكى بىر يىغىنىدا، خىتايدىن شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمانلارغا تېخىمۇ كۆپ دىنىي ئەركىنلىك بېرىشنى ۋە ئۇلارنىڭ دىنىي ئەركىنلىكىنى قوغداشنى تەلەپ قىلغان بولسىمۇ، بۇنىڭغا كېيىن ئەمەلىي ھەرىكەت بىلەن ئەگىشىش كۆرۈلمىدى. 2009-يىلى، خەلقئارا مۇسۇلمان ئالىملار بىرلىكى تېخىمۇ كۈچلۈك مەيداندا تۇرۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ھەرىكىتىنى ئەيىبلىگەن ۋە پۈتكۈل مۇسۇلمان دۇنياسى ھۆكۈمەتلىرىنى خىتاي ھۆكۈمىتىگە ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئەركىنلىكىنى قوغداش ئۈچۈن بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىرغان.
2018-يىلى، خەلقئارا مۇسۇلمان ئالىملار بىرلىكى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىشغالىيىتى ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قىلىۋاتقان زۇلۇمىنى ئەيىبلەيدىغان بىر بايانات ئېلان قىلدى.
بىراق، ئەرەب دۆلەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئى ھ ت ۋە ئەرەب ئەللىرى ئىتتىپاقى قاتارلىق نوپۇزلۇق تەشكىلاتلار بۇ مەسىلىدە ھېچقانداق كۆرۈنەرلىك ھەرىكەت قوللانمىدى.