يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقلار: 2025-يىللىق ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ خىتاينىڭ ھەربىي كۈچى توغرىسىدىكى دوكلاتىغا نەزەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 24-كۈنى ئېلان قىلىنغان «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە چېتىشلىق ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك تەرەققىياتلىرى» ناملىق يىللىق دوكلات، 21-ئەسىرنىڭ بىرىنچى چارىكى ئاخىرلىشىۋاتقان پەيتتىكى يەر شارى گېئو-سىياسىي ۋەزىيىتىنىڭ تۈپتىن ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى نامايان قىلىدىغان ھالقىلىق ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەتتۇر. مەزكۇر دوكلات پەقەت ھەربىي سانلىق مەلۇماتلارنىڭ  توپلىمى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ «ئوچۇق- ئاشكارا تىركىشىش» باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنىڭ رەسمىي ئېتىراپ قىلىنىشى ھېسابلىنىدۇ. بەش بۇرجەكلىك بىنا بۇ دوكلاتتا تۇنجى قېتىم ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن «ئاجىز» (Vulnerable) ۋەزىيەتكە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويدى، بۇ  «ئاجىز» ئاتالغۇسىنىڭ ئىشلىتىلىشى ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ تۈپتىن قايتا دەڭسىلىشى ۋە  باھالىنىشىنى تەقەززا قىلىدىغان تارىخىي بىر سىگنالدۇر.
بىرىنچى بۆلۈم: يادرو تەڭپۇڭلۇقىدىكى قۇرۇلمىۋى ئۆزگىرىش ۋە «ئەڭ تۆۋەن چەك»تىن ھالقىش
2025-يىللىق دوكلاتنىڭ ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان قىسمى، خىتاينىڭ يادرو ئامبىرىنىڭ كېڭىيىش سۈرئىتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىدىكى قۇرۇلمىۋى بۇرۇلۇشتۇر. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ ئورۇنلاشتۇرغان يادرو ئوق بېشى سانى ئىلگىرىكى غەرب ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ مۆلچەرلىرىدىن كۆرۈنەرلىك ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، 2030-يىلىدىن بۇرۇنلا 1000 دانىدىن ئاشىدىغانلىقى، 2035-يىلغا بارغاندا ئامېرىكا ۋە رۇسىيەنىڭ  سەۋىيەسىگە يېقىنلىشىپ قالىدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن[1]. بۇ سانلىق مەلۇماتلاردىكى شىددەتلىك ئېشىش، خىتاينىڭ نەچچە ئون يىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن، پەقەت قايتۇرما زەربە بېرىشنىلا مەقسەت قىلغان «ئەڭ تۆۋەن چەك» (Minimum Deterrence) ئىستراتېگىيەسىدىن ۋاز كېچىپ، تېخىمۇ ئاكتىپ ۋە چوڭ كۆلەملىك يادرو قوغدىنىش ئىستراتېگىيەسىگە ئۆتكەنلىكىنى ئىلمىي جەھەتتىن دەلىللەيدۇ.
«نىيۇيورك ۋاقتى گېزىتى»نىڭ ئانالىزىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، خىتاينىڭ غەربىي رايونلىرىدا، جۈملىدىن گەنسۇ، شىنجاڭ (شەرقىي تۈركىستان) ۋە ئىچكى موڭغۇل رايونلىرىدا بايقالغان كەڭ كۆلەملىك يېڭى قىتئەلەر ئارا باشقۇرۇلىدىغان بومبا (ICBM) قويۇپ بېرىش ئۈسكۈنىلىرى(Silos)نىڭ قۇرۇلۇشى تولۇق تاماملىنىپ، جەڭگىۋار ھالەتكە كەلتۈرۈلگەن[2]. بۇ مۇقىم ئۈسكۈنىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقى خىتاي يادرو كۈچلىرىنىڭ «ئەگەر زەربىگە ئۇچرىسا ئاندىن قايتۇرما زەربە بېرىش» ھالىتىدىن، دۈشمەننىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى كېلىۋاتقانلىقى بايقالغان ھامان ئىنكاس قايتۇرىدىغان «ئاگاھلاندۇرۇش بىلەنلا قويۇپ بېرىش» (Launch on Warning) ھالىتىگە ئۆتكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىش كىرىزىس مەزگىلىدە رەھبەرلەرنىڭ قارار چىقىرىش ۋاقتىنى قىسقارتىۋېتىدىغان بولۇپ، تېخنىكىلىق نۇقتىدىن خاتا ھۆكۈم قىلىش خەۋپىنى ۋە تاسادىپىي يادرو ئۇرۇشى خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
دوكلاتتا يەنە خىتاينىڭ «يادرو ئوق بېشى » (Nuclear Triad) سىستېمىسىنىڭ تولۇق ۋە پۇختا شەكىللەنگەنلىكى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. قۇرۇقلۇقتىكى مۇساپىسى ئۇزارتىلغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلاردىن باشقا، دېڭىز ئاستى يادرو كۈچىنىڭ (SSBN) كۈچىيىشى ۋە «H-20» تىپلىق ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلاننىڭ تەرەققىياتى، خىتاينىڭ ھەر قانداق شارائىتتا ئامېرىكا قۇرۇقلۇقىغا زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى كاپالەتلەندۈرگەن. بولۇپمۇ «JL-3» تىپلىق سۇ ئاستى پاراخوتىدىن قويۇپ بېرىلىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ مۇساپىسىنىڭ 10 مىڭ كىلومېتىردىن ئېشىشى، خىتاي سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ قوغدىلىدىغان دېڭىز تەۋەلىكىدىن (Bastion) چىقماي تۇرۇپلا ئامېرىكا شەھەرلىرىگە تەھدىت سالالايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
خىتاينىڭ يادرو قوراللىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشىنىڭ پەقەت سان جەھەتتىكى ئېشىشلا ئەمەس، بەلكى سۈپەت جەھەتتىكىمۇ سەكرەش ئىكەنلىكى  پېنتاگون دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نۇقتا. كۆپ ئوق بېشى ئېلىپ يۈرەلەيدىغان (MIRV) تېخنىكىسىنى ئومۇملاشتۇرۇشى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى بۆسۈپ ئۆتۈش ئىقتىدارىغا ئىگە ئاۋازدىن تېز (Hypersonic) قوراللارنى يادرو ئوق بېشى بىلەن بىرلەشتۈرۈشى، ئامېرىكىنىڭ ھازىرقى ۋە كەلگۈسىدىكى باشقۇرۇلىدىغان بومبىدىن مۇداپىئەلىنىش سىستېمىلىرىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قاراتقان ھەربىي بېسىمىنى ۋە يادرو تەھدىتى ئارقىلىق چەكلەش (Deterrence) ئۈنۈمىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان ئامىل ھېسابلىنىدۇ.
ئاخىرىدا، بۇ يادرو كېڭىيىشىنىڭ رايونلۇق ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىرىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ. خىتاينىڭ يادرو كۈچىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىشى، ئامېرىكا ئۈچۈن سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ مۇرەككەپ يادرو تەھدىتىنى شەكىللەندۈردى[3]، چۈنكى ئامېرىكا تارىختا تۇنجى قېتىم يادرو ئىقتىدارى تەڭ دەرىجىدىكى ئىككى رەقىب (رۇسىيە ۋە خىتاي) بىلەن بىرلا ۋاقىتتا ئۈچ تەرەپلىك يادرو تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشقا مەجبۇر بولماقتا. بۇ ۋەزىيەت خەلقئارا قورال كونترول قىلىش كېلىشىملىرىنىڭ كەلگۈسىنى غۇۋالاشتۇرۇپ، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدا يېڭى بىر قوراللىنىش مۇسابىقىسىنىڭ باشلىنىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن.
ئىككىنچى بۆلۈم: ئادەتتىكى ھەربىي كۈچلەرنىڭ يەر شارىۋى كېڭىيىشى ۋە دېڭىز ئۈستى ھۆكۈمرانلىقى