ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھازىرغىچە بېرىلگەن ئىزاھاتلارنى خۇلاسىلىسەك: «ئانا تىل» ئانىدىن، ئائىلىدىن، يېقىن ئىجتىمائىي مۇھىتتىن، ئائىت بولغان جەمئىيەتتىن، تۇغۇلغاندىن كېيىنكى دەسلەپكى يىللاردا، بالىلىق مەزگىلدە، تۇنجى ئالاقە، سۆزلەش ۋە تەپەككۇر ئېلىپ بېرىلغان، ئەڭ ياخشى بىلىدىغان، ئۆزىنى ئەڭ ياخشى ئىپادە قىلالايدىغان، ئوقۇ – ئوقۇتۇش ئېلىپ بارماي تۇرۇپ تۇنجى بولۇپ ئىگىلىگەن تىلدۇر. بۇ ئىزاھاتتا «ئۆگىنىش» ۋە «ئىگىلەش» ئالاھىدە دىققەت قىلىنىشىنى تەكىتلەيمىز. چۈنكى يۇقىرىدا بېرىلگەن سۆزلۈك ۋە شەخس ئىزاھاتلىرىدا «ئانا تىل» ئاتالغۇسى ئۈچۈن بەزىلەر «ئۆگىنىلگەن تىل»، بەزىلەر « ئىگىلەنگەن تىل» ئىپادىلىرىنى ئىشلەتمەكتە. بۇ ئەھۋال ھەرىكەتلىك ئۆگىنىش نەزەرىيەسى بىلەن مەقسەتلىك ئۆگىنىش نەزەرىيەسى ئارىسىدىكى پەرقتىن كېلىپ چىققان. ھەرىكەت نەزەرىيەسى تەتقىقاتچىلىرىغا نىسبەتەن ئۆگىنىش غىدىقلىغۇچى، ئىنكاس، مۇكاپات، پىششىقلاش ۋە تەكرارلاش باسقۇچلىرى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ، شۇڭلاشقا ئانا تىلنىڭمۇ مۇشۇ يوللار بىلەن ئۆگىنىلگەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. مەقسەتلىك ئۆگىنىشنى ياقلىغۇچىلار بولسا ئۆگىنىشنىڭ مەقسەتلىك بولۇشى كېرەكلىكى، يېڭى ئۆگىنىلگەنلەرنىڭ بۇرۇندىن بىلىدىغان بىلىملەر ئۈستىگە قۇرۇلىدىغانلىقىنى تەكىتلىشىدۇ (Özden,2000:21-27). يېڭى تۇغۇلغان بىرىنىڭ بۇرۇندىن بىر بىلىمىنىڭ يوقلىقى ۋە ئۆگىنىش ئۈچۈن مەقسىتىنىڭ يوقلىقىنى ئەسلىتىش ئارقىلىق، ئانا تىلنىڭ مەقسەتلىك بىر ئۆگىنىش جەريانىغا ئېھتىياجى بولمىغان ئىگىلەش ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدۇ. «ئانا تىل» ھەرىكەت نەزەرىيەسى تەتقىقاتچىلىرىغا نىسبەتەن ئۆگىنىلىدىغان نەرسە بولسا، مەقسەتلىك ئۆگىنىش تەتقىقاتچىلىرىغا نىسبەتەن ئىگىلىنىدىغان (Demircan, 1990:16) نەرسىدۇر. بىزمۇ بۇ تەتقىقاتىمىزدا، مەقسەتلىك ئۆگىنىش تەتقىقاتچىلىرىنىڭ «ئانا تىل ئىگىلىنىدۇ» دەيدىغان پىكرىنى مۇۋاپىق ھېس قىلغانلىقىمىز ئۈچۈن، بۇنىڭدىن كېيىنكى ئىپادىلىرىمىزدە «ئىگىلەش »كەلىمىسىنى ئىشلىتىمىز.
«ئانا تىل» ئۈچۈن بېرىلگەن ئىزاھاتلارنى پەرقلىق كۆزقاراش، ئەمەلىي ۋەزىيەتنى ئويلىشىپ تۇرۇپ تەتقىق قىلغان ۋاقتىمىزدا تۆۋەندىكى ئەھۋاللارغا دۇچ كېلىمىز.
پۈتۈن بۇلارنى يىغىنچاقلىغاندا «ئانا تىل» ئاتالغۇسىغا قانداق ئېنىقلىما بېرىشتىن بەكرەك، بۇ ئېنىقلىمىلارنىڭ ئۆز ئالدىغا يېتەرلىك بولالمايدىغانلىقىنى ھەم ئېنىقلىمىدا بېرىلگەن ئۆلچەملەرنىڭمۇ ھەل قىلغۇچ ئامىل بولالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەش كېرەك. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، «ئانا تىل» ئاتالغۇسى ئۈچۈن يۇقىرىدا بېرىلگەن تۆت ئۆلچەم تەڭ باھالىنىشى كېرەك. كۆپ تىللىق ۋە كۆپ مەدەنىيەتلىك جەمئىيەتلەردە ۋە دۆلەتلەردە بىر كىشىنىڭ ئانا تىلى قايسىسى، دېگەن سوئالنىڭ جاۋابىغا، بېرىلگەن ئۆلچەملەر بىرمۇ بىر باھالانغاندىن كېيىن ئېرىشكەن نەتىجىگە ئاساسەن بېكىتىلگەن تىل شۇ كىشىنىڭ ئانا تىلىدۇر، دېيەلەيمىز.
«ئىككىنى تىل»ئاتالغۇسى پەقەتلا كۆپ تىللىق جەمئىيەت ۋە دۆلەتلەردە تىلغا ئېلىنىشى مۇمكىن. گەرچە دۇنيادىكى تەرەققىي تاپقان، تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئاز تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەرنىڭ ئاساسى جەھەتتىن ھەممىسىدە كۆپ تىللىق ۋە كۆپ مەدەنىيەتلىك بىر مۇھىت مەۋجۇت. تۈركىيەدە «ئىككىنچى تىل»ئاتالغۇسى كۆپ ئىشلىتىلمىگەنلىكى ۋە تىلشۇناسلار تەرىپىدىنمۇ كۆپ تىلغا ئېلىنمىغانلىقى ئۈچۈن كۆپىنچە ۋاقىتتا ئورنىغا «ئانا تىل» ئاتالغۇسى ئىشلىتىلىدۇ. ئەمما بۇ كۆپ چاغلاردا «ئانا تىلى» ئاتالغۇسى بىلەن ئارىلىشىپ كېتەتتى. بۇ خىل بولۇمسىز ئەھۋال ھەققىدە « تۈركچىدە ئانا تىل ۋە ئانا تىلى» تېمىسىدىكى باشقا بىر ماقالىمىزدە تەپسىلىي توختالغانىدۇق (Oruç,2016:311-322). ئۇ ماقالىمىزدە كۆپ تىللىق بىر گەۋدە بولغان تۈركىيەدە تۈركچىنىڭ ئانا تىل ئىكەنلىكىنى، مىللىي كىملىكى تۈرك بولغان ۋە مىللىي كىملىكى پەرقلىق بولغانلىقى ئۈچۈن بىرىنچى تىللىرىمۇ پەرقلىق بولغان پۈتۈن تۈركىيە گىراژدانلىرىنىڭ ئورتاق تىلى ئىكەنلىكىنى يەنى ئىككىنچى تىل ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدۇق. تۈركىيەدە ۋە مىللىي كىملىكى پەرقلىق بولغان تۈركىيە گىراژدانلىرى ئۈچۈن تۈركچە ئىككىنچى تىل ئورنىدا ھېسابلىنىدۇ. گېرمانىيەدىكى مىللىي كىملىكى تۈرك ياكى يۇنان، سېرب، ئىتالىيان ۋە باشقىلارنىڭ ئىككىنچى تىلى نېمىسچە بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى گېرمانىيە پۇقراسىدۇر.
ئىككىنچى تىل ھەققىدە تۈركچە لۇغەت ۋە باشقا مەنبەلەرنى ئاختۇرۇپ ئىشىمىزغا يارىغۇدەك نەتىجىگە ئېرىشەلمىدۇق. «ئىككىنچى تىل» ئۇقۇمى چەت ئەل تىلى ياكى ئىككىنچى چەت ئەل تىلى تەرىقىسىدە ئىپادىلىنىپ كەلدى. شۇڭلاشقا «ئىككىنچى تىل» ئۇقۇمى بەزىدە چەت ئەل تىلى بولالايدىغانلىقىنى بەزىدە پەرقلىق بولىدىغانلىقىنى كۆردۇق.
بۇ يەردە « ئىككىنچى تىل» ئاتالغۇسى ئۈچۈن تۈرك تىلى ئىدارىسى يېڭى تۈركچە لۇغىتىدە، تۈرك تىلى ئىدارىسى بىلىم ۋە سەنئەت ئاتالغۇلىرى ئاساسى لۇغىتىدە، زەينەپ قورقمازنىڭ «گىرامماتىكا ئاتالغۇلىرى» لۇغىتىدە، ۋاردارنىڭ «ئىزاھلىق تىلشۇناسلىق ئاتالغۇلىرى» لۇغىتىدە، توپالئوغلۇنىڭ «تىلشۇناسلىق ئاتالغۇلىرى» لۇغىتىدە قىسقىچە «ئورتاق تىل، مەنبە (ئاساسلىنىدىغان) تىل» مەنىسىدە بېرىلگەن ئىزاھاتلارنى بىرمۇ بىر يېزىشنى خالىمىدۇق. بۇندىن باشقا تىل ساھەسىدە خىزمەت قىلىۋاتقان ئاكسان، ئەرگىن، گەنجان، خەنگىرمەن ۋە تىل ئۆگىتىش جەھەتتە ئەسەرلەر يازغان دەمىرجان، دەمىرەل قاتارلىقلار بۇ تېما توغرىسىدا ھېچ توختالمىغان، ھەتتا ماقالىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك بۆلۈملىرىدە ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىدىنمۇ ئۈزۈندىلەر ئالدۇق. بۇ ماقالىنىڭ بېشىدا چەت ئەللىكلەرنىڭ بۇ تېمىنى خېلى يىللار بۇرۇنلا تەتقىق قىلىشقا باشلىغانلىقىنى دەپ ئۆتكەن ئىدۇق. شۇڭا «ئىككىنچى تىل» ئاتالغۇسىنى چەت ئەل مەنبەلىرى ئارقىلىق ئىزاھلاشقا تىرىشىمىز.