ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمانلار ئىچىدە مېدىتسىنا ئىلمى باشقا ئىلىم ساھەلىرىگە ئوخشاش تەرجىمە ئەسەرلەرنىڭ تۈرتكىسىدە مەلۇم دەرىجىدە تەرەققىي قىلىدۇ، بۇ ئىلىم يەنە ئابباسىيلار دەۋردىكى شىپاخانىلاردا چەت ئەللىك ھېكىملارنىڭ كۈچ چىقىرىشى ۋە قوشنا ئەللەرنىڭ تەسىرلىرى نەتىجىسىدە تېخىمۇ تەرەققىي قىلىدۇ. بۇ ساھەدە تۇنجى قېتىم ئەسەر يازغانلار ئىچىدە ئەلى بىن راببەن ئەت تابەرىمۇ (ئۆ. 247/861)بار. ئۇنىڭ سۇلتان مۇتەۋەككىل نامىغا 850-يىلى يازغان «فىردەۋسۇل ھىكمە» مېدىتسىنا ۋە دورىگەرلىك ساھەسىدە يېزىلغان ئەڭ قەدىمكى كونا ئەرەبچە ئەسەردۇر. ھىند، ئىران، گىرېك ۋە ئەرەب مېدىتسىناسىغا تەۋە مول مەلۇماتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ ئەسەر ئىبنى سىنا، رازى ۋە بىرۇنىغا ئوخشاش نۇرغۇن ھېكىم ۋە كۈلتۈر تارىخچىسى ئۈچۈن مەنبە بولالايدىغان ئالاھىدىلىككە ئىگىدۇر.[58]
ئىسلام بىلىم تارىخىدا ھېكىم-پەيلاسوپ تىپىنىڭ ئەڭ تىپىك ۋەكللىرىدىن بولغان ۋە غەربتە رىھازېس Rhazes))دەپ ئاتىلىدىغان ئەبۇ بەكىر رازى (ئۆ. 313/925)مۇ مۇسۇلمانلار ئىچىدە مېدىتسىنا ئۈستىدە ئىزدەنگەن مۇھىم شەخسلەردىن ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ھىپوكرات ۋە گالېندىن كېيىن مېدىتسىنا ساھەسىگە قوشقان تۆھپىلىرى سەۋەبىدىن «ئەرەبلەرنىڭ گالېنى»دېگەن ئۇنۋان بىلەن خاتىرىلىنىدۇ. رازى ئوقۇش ھاياتى تۈگىگەندىن كېيىن تۇغۇلغان يۇرتى رەيدىكى بىمارىستان[59]دا باش ھېكىملىق قىلغان بولۇپ،كېيىنچە 30 ياشلاردا باغدادقا كېلىپ «بىمارىستان ئادۇدى»نىڭ باش ھېكىملىك ئىمتىھانىسىغا كىرىپ بىرىنچى بولىدۇ. مېدىتسىنا خىزمىتىنى تېخىمۇ ياخشى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن دوختۇرخانىغا كۆز، سۆڭەك، نىرۋا، ئىچكى ۋە تاشقى كېسەللىكلەر دوختۇرلىرىنى قوبۇل قىلىدۇ. رازى ئۆزى ئىجاد قىلىپ چىققان داۋالاش ئۇسۇللىرى بىلەن بىمار كۆرىدۇ. ئۇ  دەسلەپ مۇئاۋىن دوختۇرلار، ئارقىدىن باش دوختۇرلارنى بىمارلارغا دىئاگنوز قويدۇرىدۇ. ئەگەر دىئاگنوزدا خاتالىق ۋە قىيىنچىلىق كۆرۈلسە ئۆزى ھەرىكەتكە ئۆتىدۇ.ئۇ باش ھېكىملىك قىلغان مەزگىلدە دوختۇرخانىدىكى بارلىق دىئاگنوزلار، داۋالاش خىزمەتلىرى، دورىلارنىڭ تەسىرى ۋە بىمارلارنىڭ بارلىق كېسەللىك جەريانلىرى خاتىرىلىناتتى. شۇنداقلا مېدىتسىنا تارىخىدا خىمىيەنى مېدىتسىنا ساھەسىگە ئىشلەتكەن تۇنجى ھېكىمنىڭ ئۇ ئىكەنلىكى مەلۇم. كلىنىكىلىق داۋالاشنىڭ پىشۋاسى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدىغان رازى، گالېنغا كەسىپ جەھەتتە قەرىزدا ئىكەنلىكىنى داۋاملىق تىلغا ئېلىپ تۇرىدۇ. رازى گالېننى تەنقىد قىلىپ «كىتابۇش شۇقۇق»ناملىق ئەسىر يېزىپ چىقىپ چىقىدۇ. رازى يەنە تەبىئەت ئىلىملىرىگە تەدبىق قىلغان كۆزىتىش ۋە سىناق ئۇسۇللىرىنى مېدىتسىنا ساھەسىگىمۇ مۇۋاپپەقىيەتلىك ھالدا تەدبىق قىلىپ چىقىدۇ. ئۇ بىمارلارنى داۋالاش ئەسناسىدا ئۇلارنىڭ يېشىنى، ئوزۇقلىنىش ئادەتلىرىنى، سالامەتلىك ئەھۋالىنى ۋە بىئارامچىلىقنىڭ قاچان ۋە قانداق باشلانغانلىقىنى سورىغاندىن كېيىن، بىمارلارغا دىئاگنوز قويىدۇ ۋە بۇلارنىڭ ھەممىسىنى خاتىرىلەپ ماڭىدۇ. ئۇنىڭ مېدىتسىنا ساھەسىدىكى مول بىلىم جۇغلانملىرىنىڭ سانىنى تەخمىنەن 65 ياكى 100 ئەتراپىدا بولغان مېدىتسىنا ئەسەرلىرىدە، بولۇپمۇ ئون بەش يىلدا روياپقا چىقارغان مېدىتسىنا قامۇسى ھېسابلىنىدىغان «ئەل ھاۋى» (ئەل جامىئۇل كەبىر)ناملىق ئەسىرىدە كۆرەلەيمىز. مەزكۇر ئەسەر «لىبېر كونتىنېس» (Liber Continens)نامى بىلەن 1279-يىلى فېرېك ب. سالىم (فارراگۇت)تەرىپىدىن لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنىدۇ ۋە 1448-1542 يىللىرى ئارىلىقىدا بەش قېتىم بېسىلىدۇ. قىزىل ۋە چىچەك قاتارلىق كېسەللىكلەرگە توغرا دىئاگنوز قويغان تۇنجى ھېكىم ھېسابلىنىدىغان رازىنىڭ بۇ ساھەدە يازغان «ئەل جۇدەرى ۋەل ھاسبە» ناملىق ئەسىرى لاتىنچە تەرجىمە قىلىنىپ، 1498-1866 يىللىرى ئارىلىقىدا قىرىق قېتىم بېسىلىدۇ. رازى «ئەخلاقۇت تابىب»ناملىق ئەسىرىدە،بىمار-ھېكىم مۇناسىۋەتلىرىدە رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك قائىدە-پرىنسىپلارنى بايان قىلىدۇ.[60]