خىتاي ۋىرۇسىدىن كېيىنكى دۇنيا ۋە  شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

لېكىن رېئالىزم نەزەرىيەسى بويىچە قارىغاندا يېڭى باش كۆتۈرگەن كۈچ مەۋجۇت سېستمغا جەڭ ئېلان قىلىدۇ ۋە چوڭ داۋالغۇشنى يەنى توقۇنۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇڭا بۇنداق كۈچلەرنى كۈچلەر تەڭپۇلىقى سىياستى بىلەن چەكلەش كېرەك. ئىنشاچىلىق ( Constructivism) نەزەرىيسىدىمۇ ئەگەر دىمگراتىك بولمىغان، يامان غەرەزلىك، دىكتاتور دۆلەت باش كۆتۈرسە ئۇنىڭغا قارشى يالغۇز قالدۇرۇش سىياستى قوللىنىش ۋە زۆرۈر بولسا ئادالەت ئۇرۇشى قوزغاش كېرەك دەپ قارىلىدۇ. بۈگۈنكى ئەڭ داڭلىق رىئالىزىمچىلارنىڭ ۋەكىلى جون مىرشايمىرنىڭ قارىشىچە خىتاينىڭ باش كۆتۈرۈشى تىنچ بولمايدۇ، بىرمۇنچە توقۇنۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئامېرىكا ئامال قىلىپ خىتاينى دۇنياۋى زومىگەر بولۇش بۇ ياقتا تۇرسۇن رايونلۇق زومىگەر بولغىلىمۇ قويماسلىق لازىم. چۈنكى رايونلۇق زومىگەر بولالىغان دۆلەت دۇنياۋى زۈمىگەرمۇ بولالايدۇ. شۇڭا ئامېرىكا بۇنىڭغا ئالاھىدە دىققەت قىلىشى، ئاسىيادا رۇسىيە بىلەن ئىتتىپاق تۈرۈپ، ياپۇنىيە، ھىندىىستان، ۋيېتنام، كورىيە ۋە تەيۋەن قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ئاسىياچە ناتو قۇرۇپ خىتاينى تىزگىنلەش كېرەك دەپ قارايدۇ.
شۇنداق، لىبېراللار ئۇنداق قارايدۇ، رېئالىزمچىلار مۇنداق دەپ قارايدۇ. ئەمدى تېمامىزغا قايتساق، خىتاي ۋىرۇسىدىن كېيىن ئامېرىكا قايسى سىياسەتنى قوللىنىدۇ؟ جوسىف ناي ئوتتۇرىغا قويغان ھەمكارلىشىشنىڭ ئېھتىماللىقى ناھايىتى تۆۋەن، چۈنكى خىتاي ئو يەردىن ئۆتۈپ كەتتى. ئامېرىكا ئەسلى سىياستىدە رىئالست دۆلەت. خىتاينىڭ بولسا مەدەنىيتى رېئالىست مەدەنىيەت. ئىككى رېئالىزمچى چوڭ كۈچىنىڭ ھەمكارلىققا قاراپ مېڭىشى نەزەرىيەگە ئۇيغۇن ئەمەس. شۇڭا ئەڭ چوڭ ئېھتىماللىق، خىتاينى چەكلەش يولىنى تاللايدۇ. ئەمما قانچىلىك كۈچ بىلەن چەكلەش سىياسىتى ئېلىپ بارىدۇ؟ بۇنىڭ خىتايغا قانچىلىك ئۈنۈمى بولىدۇ؟ بۇ سايلامدا ئۇتقان پىرزدىنت قۇرىدىغان ھۆكۈمەتنىڭ پوزىتسىيىسىگە باغلىق. ئەلۋەتتە قىسقا مۇددەتتە يېڭى ھۆكۈمەتكە باغلىق. لېكىن Waltz  نىڭ سىستېما خاراكتېرلىك ئانالىز مىتودىدىن چىقىپ تەھىلىل قىلساق كىم پرېزىدېنت بولىشىدىن قەتئىينەزەر خىتاينى چەكلەش دۆلەتنىڭ ئاساسى تاشقى سىياسىتىگە ئايلىنىدۇ. چۈنكى خەلقئارا تەرتىپنى بۇزۇش ناھايىتى قىيىن بۇنى قۇرغۇچى دۆلەت بۇ تەرتىپنى قاتتىق قوغدايدۇ. شۇڭا خىتاي بىلەن جىمجىت كېلىشىش ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس. ئەمما خىتاينىڭمۇ بۇ يەردە بىر تاللىشى بار.  خىتاي ۋىرۇسى ياۋرۇپا ۋە ئامېرىكىنى ھالسىرىتىش ئارقىلىق بۇ تاللاشنىڭ مۇمكىنچىلكىنى ئاشۇرىدۇ. يەنى ئامېرىكا بىلەن ئىككى قۇتۇپلۇق سوغۇق ئۇرۇشقا كىرشتىن  ئۆزىنى قاچۇرۇپ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا بەرپا قىلىش. تەبىئىيكى، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا خىتاينىڭ ئويلاپ تاپقان پىلانى ئەمەس بەلكى غەرب ئاجىزلاشسا  ئۆزلىكىدىن تەبئىي پەيدا بولدىغان تەرتىپتۇر. ئەمما ئىقتسادىي جەھەتتىن كۈچلۈك بولغان غەرب بىرلىشىش ئارقىلىق خىتايغا قارشى ئىككى قۇتۇپلۇق تەرتىپ ھاسىل قىلىش ئېھتىماللىقى بار ئىدى. لېكىن خىتاي ۋىرۇسى سەۋەبىدىن ئىچكى مەسىلىلىرىگە پېتىپ قالغان غەربنىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى رولى ئاجىزلىشىشى ۋە شۇنىڭ بىلەن كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنياغا يوچۇق ئېچىلىشى مۇمكىن. ھازىرقى ھالەتتە بۇ خىل يۈزلىنشنىڭ ئىھتىماللىقى ئەڭ چوڭ. بەلكىم ئامېرىكا(غەربمۇ ئىچىدە بولۇشى مۇمكىن)، خىتاي، ھىندىستان، رۇسىيە ۋە ياپۇنىيەنى مەركەز قىلغان كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا مەيدانغا كېلىشى مۇمكىن.
قارىماققا يۇقىرىقى ئېھتىماللىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئەسلىدە باش كۆتۈرۈۋاتقان يۈزلىنىش بولۇپ خىتاي ۋىرۇسى بۇنى يۈزلىنىشنىڭ قەدىمىنى تىزلەشتۈرىشى، بەزى ساقلانغىلى بولدىغان كىرزىسلارنى قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان ھالەتكە ئەپكېلىپ قويۇشى مۇمكىن. ئەسلىدىنلا ئېنىقسىزلىققا قاراپ مېڭىۋاتقان  دۇنيا خىتاي ۋىرۇسى بىلەن تېخىمۇ قاراڭغۇلۇققا كىرىپ كەتتى. بىر نەرسە ئېنىقكى يېڭى بىر دۇنيانىڭ  (ياخشى ياكى يامان) بوسۇغىسىغا كەلگىنىمىز ئېنىق.
بۇ ئۆزگىرىشلەر بىزگە  قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ ۋە قانداق قىلشىمىز كېرەك؟