ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمان ئاسترونوملار ئىچىدە ئەڭ نوپۇزلۇق ھېسابلىنىدىغان ۋە غەربتە ئالبېتانىيۇس، ئالباتېگۇنۇس ياكى ئالباتېگنى نامى بىلەن تونۇلغان بەتتانى (ئۆ. 317/929)مۇ ئاسترونومىيە ساھەسىدە ئالاھىدە ئورۇنغا ئىگە ئالىمدۇر. بەتتانى نەزىرىيە ۋە ئەمەلىي ئاسترونومىيە ساھەسىدىن سىرت گېئومېتىرىيە ۋە ئاسترولوگىيە ساھەلىرىدىمۇ تونۇلغان نوپۇزلۇق ئالىملاردىن بولۇپ، ئاي ۋە قۇياشنىڭ ھەرىكەتلىرى توغرۇلۇق جەدۋەل سىزىپ چىقىش بىلەن بىرگە، باتلاميۇسنىڭ «سىنتاكسى/ئالماگېست/ئەل-مەجىستى»ناملىق ئەسىرىدىكى مەلۇماتلارنى تۈزىتىپ، ئەسەرنى مەزمۇن جەھەتتىن تېخىمۇ بېيتقان. ئۇ «كىتابۇز زىج»ناملىق ئەسىرىدە ئاسترونومىيە ساھەسىدىكى ئىلمىي نەتىجىلەر ۋە يېڭىلىقلارنى بايان قىلىدۇ. مەزكۇر ئەسەردە ئۇ بەش پلانېتانىڭ ھەرىكەتلىرى ۋە بۇنىڭغا دائىر ئاسترونومىيەلىك ھېسابلار ئۈستىدە توختىلىدۇ.  ئاينىڭ مېرىدىئاندىكى ئوتتۇرىچە ھەرىكىتىنى ئېنىقلاپ چىقىش،شۇنداقلا قۇياش ۋە ئاينىڭ دىئامېتىرنى ئۆلچەپ چىقىشقا مۇۋەپپەق بولغان بەتتانىنىڭ ئەسىرى ، ئاسترونومىيە ۋە يەر شارى ترىگونومېتىرىيەنىڭ تەرەققىياتىدا زور تەسىرگە ئىگە بولۇپ، بۇ ئەسەر يېزىلىپ ئۈچ ئەسىر ئۆتكەندىن غەربتە 12-ئەسىردە پىلاتو تىباستىنۇس ۋە روبېرتۇس رېتىننېسىس تەرىپىدىن لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ تۇنجى تەرجىمىسى يوقاپ كەتكەن بولسىمۇ، پىلاتونو تەرجىمىسى 1537-يىلى نۇرنبېرگ ۋە 1645-يىلى بولوگنادا تۇنجى قېتىم بېسىلغان بولۇپ، تەسىرى 17-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە داۋاملىشىدۇ.[49]
مېدىتسىنا، فىزىكا، ماتېماتىكا، تارىخ، دىنلار تارىخى ۋە جۇغراپىيە بولۇپ نۇرغۇن ساھەدە مۇھىم ئەسەرلەرنى روياپقا چىقارغان،لېكىن ئاسترونومىيە ساھەسىدە بەكرەك كۆزگە كۆرۈنگەن بىرۇنى (ئۆ. 453/1061)، ئۆزى ياشىغان دەۋرگىچە بۇ بىلىم ساھەسىنىڭ تەرەققىيات باسقۇچىنى سىستېمىلىق ھالدا بايان قىلىدىغان ئاساس خاراكتېرلىك ئەسەر يېزىپ چىقىشنى ئۆزىگە ۋەزىپە قىلغانىدى. كېيىنچە، ئۇ بۇ مەقسەتتە بىر ئەسەر يېزىپ چىققان بولۇپ، بۇ ئەسەر ئاسترونومىيە قامۇسى خاراكتېرىگە ئىگە ئىدى. ئۇ بۇ ئەسەردە يەنە ئاسترولوگىيە، گىئودېزى، جۇغراپىيە، مېتېئورولوگىيە ۋە ترىگونومېتىرىيە قاتارلىق ساھەلەرگە مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتلارنى بايان قىلىدۇ. بىرۇنىنىڭ غەزنەۋى مەھمۇتنىڭ ئوغلى مەسۇدقا ئاتاپ يازغان «قانۇنۇل مەسۇدى»ناملىق ئەسىرى، يېزىلغان دەۋردىن باشلاپ ئوتتۇرا ئەسىر ئاسترونومىيەسى ئۈچۈن مۇھىم ئەسەرلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. بىرۇنى بۇ ئەسىرىدە دۇنيا مەركەزلىك كائىنات چۈشەنچىسىنى مەزمۇن قىلىدىغان باتلاميۇس سىستېمىسىنىڭ ئەكسىچە، دۇنيانىڭ قۇياش ئەتراپىدا ئايلىنىشىنىڭ ئاسترونومىيەلىك ھەقىقەتلەرنى ئۆزگەرتەلمەيدىغانلىقى قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇ يەنە دۇنيا بىلەن قۇياش ئارىلىقىدا ئوربېتىدا ھەر يىلى ئىلگىرىلەيدىغان ئەڭ يىراق نۇقتىنىڭ، باھار نۇقتىسىدىن يىراقلىقىنى ھېسابلاپ چىققان ۋە ئۇ بۇنى ئەڭ كۆپ ئۆرلىگەن سۈرئەت تېزلىكى ۋە ئەڭ قىسقا مۇساپىلىك نۇقتىدىكى ئازىيىشتا پەيدا بولغان پەرقلەرگە ئاساسەن ھېسابلاپ چىققان. بىرۇنى يەنە ماتېماتىكىلىق جۇغراپىيە ئىلمىنى مۇستەقىل پەن ھالىتىگە ئېلىپ كەلگەن ئالىمدۇر. ئۇنىڭ بۇ ساھەدە يېزىپ چىققان ۋە كۈنىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن «تاھىدىدۇ نىھاياتىل ئەماقىن»ناملىق كىتابى بۇ پەننىڭ ئاساسلىق ئەسىرىدۇر.[50]
مۇسۇلمانلار ھىجىرىيەنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىن باشلاپ كۆڭۈل بۆلۈپ كەلگەن ئىلىملەردىن بىرسى رىيازەت[51] ئىلىملىرىدىن ھېسابلىنىدىغان ماتېماتىكىدۇر.دەرۋەقە، قىبلىنىڭ يۆنىلىشىنى بېكىتىش، ناماز ۋاقىتلىرىنى بېكىتىش، مىراس تەقسىماتى قاتارلىق مەسىلىلەردە ماتېماتىكاغا ھەر ۋاقىت ئېھتىياج چۈشكەنىدى. جاھىلىيەت ياكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دەۋرىدە ئىلمىي مەنىدە ماتېماتىكاغا مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتلار ياكى پائالىيەتلەر ئاساسەن دېگۈدەك يوق بولۇش بىلەن بىرگە، ھەزىرىتى ئۆمەر دەۋرىدە بىر تۈركۈم  ئىرانلىق ماتېماتىكىچىنىڭ مەدىنىگە كەلگەنلىكى، ھەزىرىتى ئەلىنىڭ تەكلىپىگە بىنائەن، خەلىپىنىڭ بۇ كىشىلەردىن  بەزى ساھابىلەرگە ھېسابلاش ئۇسۇللىرى»نى ئۆگىتىشنى تەلەپ قىلغانلىقى، ئۇلارنىڭ ساھىبىلەرگە ھېسابلاش ئۇسۇللىرىنى ئۆگەتكەنىكى ئۈچۈن دۆلەت خەزىنىسىدىن مائاش بېرىلىدىغانلىقى، ھەممىدىن بۇرۇن بۇ ئىلىملەرنى ھەزىرىتى ئەلىنىڭ ئۆگەنلىكى توغرۇلۇق مەلۇماتلار بار.[52]مۇسۇلمانلار قەدىمكى ھىند ۋە گىرىك ماتېماتىكا تارىخىنى ئۆگىنىشكە ۋە بۇ مىللەتلەرنىڭ ماتېماتىكا ساھەسىدىكى ئىلمىي جۇغلانمىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان كىتابلارنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىشقا باشلايدۇ، بۇ ئەھۋال ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مۇسۇلمانلارنىڭ ماتېماتىكىغا بولغان قىزىقىشىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ ساھەدىكى پائالىيەتلەر ئابباسىيلار دەۋرىدە باشلىغان بولۇپ،تەرجىمە پائالىيەتلىرى نەتىجىسىدە مۇسۇلمان ماتېماتىكچىلار ئۆزلىرىدىن بۇرۇنقى دەۋردە ھەل قىلىنمىغان ماتېماتىكىلىق مەسىلىلەرگە چارە تاپقاندىن سىرت، بۇ ساھەدە يېڭى نەزىرىيەلەر ۋە قىياسلار ئوتتۇرىغا قويىدۇ.[53]