رەقەملىك دەۋردە تېررورىزمنىڭ شەكىل ئۆزگەرتىشىئاسىمېترىك تەھدىتلەر، توردا رادىكاللىشىش ۋە دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ بىخەتەرلىك پارادىگمىسى (ئەندىزىسى)، تېررورىزمنىڭ ئەنئەنىۋى چېگرالىرىدىن ھالقىپ رەقەملىك دۇنياغا يۆتكىلىشى بىلەن تۈپتىن ئۆزگىرىش ھاسىل قىلدى. تارىخىي جەرياندا تېررورىزم؛ بومبا ھۇجۇملىرى، قەستلەپ ئۆلتۈرۈش ۋە گۆرۈگە ئېلىۋېلىش قاتارلىق  زوراۋانلىق ئۇقۇملىرى بىلەن تەسۋىرلىنىدىغان فىزىكى بىر ھادىسە دەپ قوبۇل قىلىناتتى. ھالبۇكى، ئۇچۇر تېخنىكىلىرى، ئىنتېرنېت ۋە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەقىلنى لال قىلغۇدەك دەرىجىدىكى تەرەققىياتى، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا   مىللىي دۆلەتلەرنىڭ ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلىرىنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈش، پۇل-مۇئامىلە سىستېمىلىرىنى كونترول قىلىش ۋە جەمئىيەتلەرنى پىسخىكىلىق جەھەتتىن ۋەيران قىلىش ئىقتىدارىنى تەمىنلەيدىغان يېڭى بىر «جەڭ مەيدانى» ئاچتى. بۇ يېڭى مەزگىلدە، بىر كۇنۇپكىنىڭ بېسىلىشى، بىر بومبىنىڭ پارتلىشىدىنمۇ بەكرەك كەڭ كۆلەملىك ۋە مەڭگۈلۈك زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
رەقەملىشىش جەريانى، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى قايتىدىن بەلگىلىشىگە سەۋەب بولدى. ئەمدىلىكتە تېررورىزم پەقەت مەلۇم بىر جۇغراپىيەدە يۈز بېرىدىغان ھەرىكەتلەر توپلىمى ئەمەس، بەلكى چېگرالار ئەھمىيىتىنى يوقاتقان، زامان ۋە ماكان چەكلىمىسى يوقالغان يەر شارى خاراكتېرلىك بىر تور ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان ھىبرىد (ئارىلاشما) ئۇرۇشتۇر. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا،« دىجىتال ساھەدىكى تېررورىزم» (Terrorism in the Digital Age) ئۇقۇمى، پەقەت بىر تېخنىكىلىق تەرەققىياتنىلا ئەمەس، بەلكى تېررورچى تەپەككۇرىنىڭ ۋە مېتودولوگىيەسىنىڭمۇ  تەرەققىياتىنى ئىپادىلىمەكتە. دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرى بولسا، كۆپىنچە ھاللاردا «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى» دەۋرىدىن قالغان  تەبىقىلىك قۇرۇلمىلار ۋە قىياسلاش (analog) قېلىپلىرى بىلەن بۇ ئۆزگىرىشچان  تەھدىتكە جاۋاب قايتۇرۇشقا تىرىشماقتا. بۇ ئەھۋال، دۆلەتلەر بىلەن تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ئارىسىدا خەتەرلىك بىر ئىستراتېگىيەلىك يوچۇقنىڭ شەكىللىنىشىگە سەۋەب بولماقتا.
بۇ ماقالە، دىجىتال تېررورىزمنىڭ ئونتولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇقىدىن باشلاپ، شەخسلەرنىڭ تور مۇھىتىدا قانداق رادىكاللاشقانلىقىغا، تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى يېتىلدۈرگەن يېڭى ئەۋلاد «tradecraft» (تېخنىكىلىق ماھارەت) ئىقتىدارلارغا ۋە دۆلەتلەرنىڭ بۇ تەھدىتلەر ئالدىدىكى ئىستراتېگىيەلىك يېتەرسىزلىكلىرىگە مەركەزلەشكەن بولۇپ، ئانالىز تەمىنلەنگەن بىرىنچى قول مەنبەلەر ياردىمىدە، دىجىتال تېررورىزمنىڭ پەقەت بىر «تور جىنايىتى» ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە ئىجتىمائىي تەرتىپكە تەھدىت سالىدىغان مەۋجۇتلۇق كىرىزىسى ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. ماقالە داۋامىدا نەزەرىيەۋى مۇنازىرىلەر ئەمەلىي سانلىق مەلۇماتلار بىلەن دەلىللىنىدۇ ۋە كەلگۈسىگە ئائىت مۆلچەرلەر سۇنۇلىدۇ.
دىجىتال تېررورىزمنىڭ ئونتولوگىيەسى ۋە ئۇقۇم چېگرالىرى
دىجىتال  تېررورىزم ياكى تور تېررورىزمى (Siber terörizm) ئۇقۇمى، ئىلمىي ئەدەبىياتتا ۋە خەلقئارا قانۇندا تېخىچە ئېنىق بېكىتىلمىگەن، چېگرالىرى مۈجمەل بىر مۇنازىرە ساھەسىدۇر. دونالد ل. بۇرىشنىڭ «دىجىتال تېررورىزم راستتىنلا مەۋجۇتمۇ؟» (Does Digital Terrorism Really Exist?) ناملىق تەتقىقاتى، بۇ ئۇقۇم قالايمىقانچىلىقىنىڭ مەركىزىگە چۆكۈپ، دىجىتال ھەرىكەتلەرنىڭ قاچان «تېررورىزم» دەپ ئاتىلىشى مۇمكىنلىكىنى تەھلىل قىلىدۇ. ئەنئەنىۋى تېررورىزم  زوراۋانلىقنىڭ سىستېمىلىق قوللىنىلىشىنى، پۇقرالارغا قارىتا قورقۇنچ يارىتىش مەقسىتىنى ۋە سىياسىي بىر نىشانغا يېتىش نىيىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھالبۇكى، دىجىتال دۇنيادا «زوراۋانلىق» ئۇقۇمى فىزىكىلىق ئۇچرىشىشتىن خالىي بولغاچقا، بىر تور ھۇجۇمىنىڭ تېررورلۇق ھەرىكىتى ھېسابلىنىپ-ھېسابلانمايدىغانلىقى مەسىلىسى، ھۇجۇم پەيدا قىلغان «تەسىر» ئارقىلىق باھالىنىشى كېرەك.
بىر ھەرىكەتنىڭ دىجىتال تېررورىزم دائىرىسىدە باھالىنىشى ئۈچۈن، ھۇجۇم پەقەت بىر كومپيۇتېر سىستېمىسىغا رۇخسەتسىز كىرىش ياكى سانلىق مەلۇمات ئوغرىلاشلا بولماسلىقى كېرەك. دىجىتال تېررورىزم  قاتارىدا سانىلىشى ئۈچۈن نىشان قىلىنغان دۆلەتنىڭ ياكى ئورگاننىڭ ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلىرىگە (ئېلېكتىر تورلىرى، سۇ سىستېمىلىرى، ھاۋا قاتناش كونتروللۇقى، يادرو ئەسلىھەلىرى) زىيان يەتكۈزۈپ،  ئۆلتۈرۈش ۋە يارىلاندۇرۇش، زور ئىقتىسادىي ۋەيرانچىلىققا ياكى ئىجتىمائىي قالايمىقانچىلىققا يول ئېچىش نىيىتىدە ئېلىپ بېرىلغان بولۇشى لازىم. بۇرىشنىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، ئەگەر بىر تور ھۇجۇمى نەتىجىسىدە ئىنسانلار ئۆلسە ياكى يارىلانسا، ياكى جەمئىيەتتە  بىر ۋەھىمە ۋە قورقۇنچ كەيپىياتى (تېررور) كەڭ تارقالسا، بۇ ھەرىكەت مۇتلەق ھالدا رەقەملىك تېررورىزم ھېسابلىنىدۇ. بۇ نۇقتىدا، نىيەتنىڭ سىياسىي ياكى ئىدېئولوگىيەلىك بولۇشى، ھەرىكەتنى ئاددىي تور جىنايەتلىرىدىن پەرقلەندۈرىدىغان ئاساسلىق ئامىلدۇر.
ئىلمىي مۇنازىرىلەر ئارقىلىق«خاكتىۋىزم» (hacktivizm) بىلەن «تور تېررورىزمى» ئوتتۇرىسىدىكى ئىنچىكە چىگرامۇ ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ .تور بەتنى بۇزۇۋېتىش (defacement) ياكى  زىيارەتنى چەكلەش (DDoS)، ئادەتتە خاكتىۋىزم ياكى تور بۇزغۇنچىلىقى دەپ ئاتالسا؛ بىر دوختۇرخانىنىڭ سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنى قۇلۇپلاپ بىمارلارنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولالايدىغان بىر  يۇمشاق دېتالى (ransomware) ھۇجۇمى، تېررورىزم دەپ باھالاشقا تېخىمۇ ئۇيغۇندۇر. دىجىتال تېررورىزم، مەۋھۇم قوراللارنى ئىشلىتىپ فىزىكىلىق نەتىجىلەرنى پەيدا قىلىش ھەرىكىتىدۇر. شۇڭا، تور بوشلۇقىدىكى ھەرىكەتلەرنىڭ  فىزىكىلىق دۇنيادىكى تەسىرى ۋە كۆلىمى  تېررورنىڭ خاراكتېرىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئۆلچەمدۇر.