Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
ئىككىنچى نۆۋەتلىك سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيە كۇرسى ئاخىرلاشتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنستىتۇتىمىز (ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى) تەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئىككىنچى نۆۋەتلىك «سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيە» كۇرسى 2019 – يىلى 14 – ئىيۇلدا ئەنقەرەدە باشلىنىپ 20 – ئىيۇلدا ئاخىرلاشتى.
تۈركىيەنىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرى ۋە ئامېرىكادىن كەلگەن 20 دىن ئارتۇق ئالىي مەلۇماتلىق ياشلار ئىنستىتۇت مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ بىۋاسىتە يېتەكچىلىك قىلىشى، ئەگە ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى پىروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت، ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى پىروفېسسور دوكتور قونۇرئالپ ئەرجىلاسۇن، ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەمەت، كونيا سەلچۇق ئۇنىۋېرسىتېتى دوكتورانتى ئابدۇرېھىم دۆلەت، قورال – تېخنولوگىيە مەسىلىلىرى مۇتەخەسسىسى ئۆمەر كۆك، شۇنداقلا يازغۇچى، سىياسىي ئانالىزچى رۇقىيە تۇردۇش خانىم، ئادۋوكات نۇرى تۈركەل، جەمئىيەتشۇناس ئادىلجان ئەرئۇيغۇر، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر مۇتەخەسسىسى نىجات تۇرغۇن، ئىقتىسادشۇناس مۇھەممەدجان بۇغرا قاتارلىق ئوقۇتقۇچى – ئۇستازلارنىڭ ئەستايىدىل يېتەكچىلىكىدە «مىللىي مەپكۇرە ۋە قىممەت قاراشلار»، «ئەدەبىيات ۋە خەلق»، «مىللەت ۋە مىللەتچىلىك»، «دۆلەت ۋە سىياسەت»، «دۆلەت ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەت»، «قانۇن، خەلقئارا قانۇن ۋە خىتاي»، «ئىقتىساد ۋە خىتاي»، «قورال ۋە تېخنولوگىيە»، «خەلق ۋە لىدىر»، «تىل ۋە سىياسەت»، «مېدىيا»، «ئۈچىنچى كۆز (باشقىلارنىڭ نەزىرىدە شەرقىي تۈركىستان ۋە دەۋاسى)»، «ئۆزگىرىۋاتقان خەلقئارا ۋەزىيەت»، «تارىخ ۋە ئىستراتېگىيە»، «ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى»، «ئىستراتېگىيە ۋە ئەقىل ئامبارلىرى»، «ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر»، «ئىستىخبارات (خىتاي ئىستىخباراتى)»،«دەۋانىڭ ئسىتراتېگىيەسى» قاتارلىق تېمىلار بويىچە لېكسىيەلەرنى ئاڭلىدى ۋە ھەربىر تېما ئۈستىدە  شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى  ۋەزىيىتى بىلەن بىرلەشتۈرگەن ھالدا بەس – مۇنازىرە ئېلىپ باردى.
دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم كۇرسنىڭ ئاخىرقى كۈنىدە «شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ ئىستراتېگىيەسى قانداق بولۇشى كېرەك» دېگەن تېمىدا لېكسىيە سۆزلىدى ۋە كۇرسانتلارنىڭ بۇ تېمىنى چۆرىدىگەن ھالدا بەس – مۇنازىرە ئېلىپ بېرىشىغا يېتەكچىلىك قىلدى.
ئۇ «سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيە» ناملىق بۇ كۇرسنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلەپ، «مەيلى ئىجابىي ياكى سەلبىي يۆنلىشتە بولسۇن، دۇنيا ئەللىرى قىممەت – قاراشقا دائىر كۈرىشىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرىنى مەركەز قىلغان ھالدا ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقان بۈگۈنكىدەك بىر شارائىتتا، ئۇيغۇرلار، پائالىيەتچىلەر بىلەن بىرلىكتە ئىلغار پىكىرلىك سىياسەتچىلەرگە ئېھتىياجلىق. بىز كۆزدە تۇتۇۋاتقان سىياسەتچىلەر مۇشۇنداق كۇرسلار ئارقىلىق يېتىشىپ چىقىدۇ ياكى ئۆزلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرىدۇ. شۇڭا بۇ كۇرسنى ناھايىتى مۇھىم دەپ قارايمەن» دېدى.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ «سىياسەت ۋە ئىستراتېگىيە» كۇرسى ھەريىلى بىر قېتىم ئېچىلىدىغان بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەن ئۇيغۇر ياشلار ئارىسىدىن چەكلىك ساندا ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىدۇ.
مۇھاجىرەت ھاياتىمىزدىن بىر ئاچچىق ساۋاق (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يەردە ئوقۇش ئادىتى ياكى ئوقۇش پائالىيىتى دېگەن كەلىمىلەرنى ئەمەس، ئوقۇش كۈلتۈرىنى قوللىنىشىمنىڭ سەۋەبى شۇكى، كۈلتۈر تۇراقلاشقان، زاماننىڭ سىنىقىدىن ئۆتكەن، ئىنسان ۋاز كېچەلمەيدىغان، ۋاز كېچىپ قالسا ئېغىر بىئارامچىلىق ھېس قىلىدىغان، روھىمىز، ئېڭىمىزغا يىلتىز تارتقان بىر قاتار ئادەتلەرنىڭ يىغىندىسىدۇر. ئوقۇش، ئۆگىنىش ئۇيغۇر ئائىلىرىنىڭ پات – پات ھاياجانلانغاندا ئەھمىيەت بېرىپ قويىدىغان، ئۇنىڭدىن كېيىنكى باشقا ئالدىراشلىقلار بىلەن ئاستا – ئاستا ئۇنتۇلۇپ كېتىدىغان ئەمەس، ۋاز كېچىلمەس كۈلتۈرگە ئايلانغاندا، بۇنداق ئائىلىلەردە يېتىشكەن كەلگۈسى ئەۋلادلىرىمىز ئىچىدە سەرخىللارنىڭ نىسبىتى زور دەرىجىدە كۆپىيىدۇ.  گەرچە مەكتەپتە ئوقۇغان ھەممە بالىلارنىڭ كەلگۈسىدە چوقۇم ئەڭ ياخشى ئالىي مەكتەپلەرگە كىرىشىگە مۇتلەق كاپالەتلىك قىلىش مۇمكىن بولمىسىمۇ، پەقەت نىشانىمىز قانچە يۈكسەك بولغاندا، شۇ نىشانغا يېتىدىغانلار ھېچبولمىغاندا بۇرۇنقىدىن كۆپ چىقىدۇ. ئاينى نىشانلىغانلار، چوقۇم دەرەخ چوققىسىدىكى قۇشقاچنى نىشانلىغانلاردىن يىراققا ئاتالايدۇ.
[1] مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا: مۇھەممەت ئەمىن بۇغرا ئەسەرلىرى، تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى، 2015- يىلى ئىستانبۇل، 85 – 91 – بەتلەر
why? Explaining The Holocaust [2] (نېمىشقا؟ ھولوكوستنى چۈشەندۈرۈش Peter Hayes, 2017,، “W. W. NORTON & COMPANY”
[3] ئېشەكلەر يولدا ماڭسا دائىم بېشىنى ساڭگىلىتىپ ماڭارمىش، يولدىكى توسالغۇلارنى ۋاقتىدا كۆرمىگەچكە، تەييارلىقسىزلىقتىن تولا پۇتلىشارمىش
تارىخ،ئىبرەت ۋە ھەدىس (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىرى، مۇسۇلمانلار تارىخ ئۆگىنىشى كېرەك، تارىخىنى ئۆگىنىشى كېرەك، ئۆزىنىڭلا ئەمەس باشقىلارنىڭمۇ تارىخىنى ئۆگىنىشى كېرەك. چۈنكى ئىنسانىيەتنىڭ ئىجتىمائىي قانۇنىيىتى پۈتكۈل ئىنسانلارغا ئورتاق. ئورتاق تەجىرىبىلەردىن پايدىلىنىش مۇمكىنچىلىكىمىز بار. تارىخ ئېڭى بىزنىڭ تېخىمۇ خاتالىقتىن ساقلىنىشىمىز، توغرا يولىمىزنى تېپىۋىلىشىمىز ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. يېزىپ قالدۇرۇشنى بىلىۋىلىشىمىز كېرەك. شۇنداقلا خاتالىقلاردىن دەرس ئېلىش، ئۇ ھەقتە تەتقىقات ئېلىپ بىرىشنى ئۆزىمىزنىڭ مۇقىم بىر ئادىتىگە، تەپەككۇر ئادىتىمىزگە ئايلاندۇرىشىمىز لازىم. مەيلى تەشكىلاتلار، مەيلى شەخسلەر بۇنىڭغا پەۋقۇلاددە ئەھمىيەت بىرىشى كېرەك. مۇشۇنداق بولغان ۋاقىتتا بەلكىم ئەگەر ئاللاھ خالىسا ئۆزىمىزنىڭ تىرىشچانلىقى ئارقىلىق ئوخشاش خاتالىقلىرىمىزنى كەلگۈسىدە تەكرارلىماسلىقىمىز، تەكرارلىنىپ قېلىش ئىېھتىماللىقى بولغان خاتالىقلارنىڭ ئالدىنى ئالالىشىمىز مۇمكىن.
ئاللاھ ھەممىمىزنى ئەقىللىق بولۇشقا نىسىپ قىلسۇن! كالۋا-دۆت بولۇپ قېلىشتىن ئاللاھ ساقلىسۇن! ھەممىمىزنى تارىخنى سۆيۈشكە، تارىخ ئوقۇشقا ۋە خاتالىقلىرىمىزدىن دەرس ئالالايدىغان، ساۋاق قوبۇل قىلالايدىغان بىر ئۆتكۈرلۈك، ھۇشىيارلىق، ئاڭلىقلىق ئاتا قىلسۇن!
ئەسكەرتىش: بۇ ماقالە مەلۇم بىر مۇنبەردە سۆزلەنگەن لېكسىيەدىن كېڭەيتىپ تەييارلاندى.
كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سابىق يۇگوسلاۋىيە ئاساسىي قانۇنىدا كوسوۋونىڭ سالاھىيىتى سېربىيە تەۋەلىكىدىكى ئاپتونوم رايون دەپ كۆرسىتىلگەن بولۇپ، كوسوۋونىڭ كۆپ سانلىقىنى تەشكىل قىلىدىغان ئالبانلارنىڭ مىللەت سالاھىيىتى يوق ئىدى. ئاساسىي قانۇن بويىچە، فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەرنىڭلا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بار ئىدى. كوسوۋونىڭ بۇنىڭغا قارىماي مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كۈچلۈك قوللىشىغا ئېرىشىشى، بىرىنچى قەدەمدە سېربىيە دائىرىلىرىنىڭ كوسوۋو ئالبانلىرىغا ئون يىللار بويىچە يۈرگۈزگەن ئايرىمچى سىياسەتلىرىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلاتتى. ئىككىنچىسى، مىلوشېۋىچنىڭ پۇقرالارغا ھەربىيلەرنىڭ قولى ئارقىلىق زوراۋان سىياسەتلەرنى يۈرگۈزۈشى ۋە ئېتنىك تازىلاشنىڭ دائىرىسىنى كۈنسېرى كېڭەيتىشى خەلقئارا جەمئىيەتنى ساراسىمىگە سالدى، يېڭى بىر سرېبرېنىتزا (قىرغىنچىلىقى) نىڭ يۈز بېرىش ئەندىشىسى سېربىيەگە قارشى ھەرىكەتكە ئۆتكۈزدى. كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقىنى خەلقئارا قانۇن نۇقتىسىدىن ئاقلاش قىيىن بولسىمۇ، پىرىشتىنادا توپلانغان كوسوۋو پارلامېنتىنىڭ قارارى، سەككىز يىل داۋاملاشقان خەلقئارالىق باشقۇرۇشتىن كېيىن چىقىرىلدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ب د ت ئالاھىدە ۋەكىلى فىنلاندىيەنىڭ سابىق پىرېزىدېنتى مارتتى ئاختىسائارى تەرىپىدىن تەييارلانغان پىلاندا، مۇستەقىللىق بىردىنبىر چىقىش يولى، دەپ تەۋسىيە قىلىنغان، باشقا تاللاشلارنىڭ مەسىلىگە چارە بولالمايدىغانلىقى ئېنىق قىلىپ ئوتتۇرىغا قويۇلدى. خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق بەزى دۆلەتلەر كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق قارارىغا قارشى چىقتى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، 2015 – يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە كوسوۋونى ئېتىراپ قىلغان دۆلەتلەرنىڭ سانى 111 گە يەتتى. ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا 28 دۆلەتنىڭ 23 كوسوۋونى ئېتىراپ قىلدى. كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقى – گەرچە دۆلەتلەرنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە چېگرالىرىنىڭ ئۆزگەرمەسلىكى پىرىنسىپىغا زىت بولسىمۇ – ئايرىمىچىلىققا ئۇچراش، ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئوخشاش سىياسەتلەر نەزەرگە ئېلىنغىنىدا، يوشۇرۇن مەنىدە خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن قانۇنلۇق، دەپ قارالدى.
ئەخمەتجان قاسىمىنىڭ: « شىنجاڭ» ۋە  « خىتاي  مۇستەملىكىچىلىرى» تەبىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەخمەتجان قاسىمى يەنە:« ئەمدى مەسىلە مۇشۇ يەردە ياشاۋاتقان خەلقنىڭ ھۆرلۈك، ئەركىنلىكىنى تەمىن ئېتىش ئۈستىدە كېتىپ بارىدۇ. بىزنىڭ يېرىمىزنىڭ نامىنى ھەرقانداق ئۆزگەرتكەن بىلەن ئەگەر خەلقىمىزگە سىياسىي ئەركىنلىك ھوقۇقلىرى بېرىلمەيدىغان بولسا، ئەمەلىيەتتىكى مىللىي ئېزىلىش يوقىتىلمايدىغان بولسا ئۇنىڭ ھېچقانداق ئەھمىيىتى بولمايدۇ. شەكىل مەزمۇننى ھېچ ۋاقىتتا بەلگىلىمەيدۇ» ( ئالمۇتا .شۇ ئەسەر، 29-بەت) دەپ تەكىتلەيدۇ.
ئەخمەتجان قاسىمى ئۇيغۇرلار ۋەتىنىنىڭ دۇنيادىكى مۇستەملىكىلەر ئىچىدىكى ئەڭ بىچارە مۇستەملىكە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ:«بىزنىڭ يۇرتىمىز مۇستەملىكىچىلەرنىڭ مۇستەملىكىسىنىڭ مۇستەملىكىسى دېگەن ئىدۇق، بىزنىڭ يۇرتىمىزنى بېسىپ ئېلىپ، مۇستەملىكە قىلىپ ئالغۇچىلارنىڭ ھەر قەدەمدە ئاغزىدىن چۈشۈرمەيدىغان بەش مىڭ يىللىق مەدەنىيىتى-ئوتتۇرا ئەسىر مەدەنىيىتىدىن ئۆتەلمەستىن توختاپ قالغان مەدەنىيەتتىن ئىبارەت ئىدى. شۇڭلاشقا بىزنىڭ يۇرتىمىزنى ئىدارە قىلىشقا كەلگەن ئەمەلدارلارنىڭ ئېڭى قەدىمكى زامانغا سېلىشتۇرغاندا ئالغا كەتكەن، لېكىن بىزنىڭ زامانىمىزدىن ئايرىم مەسىلىلەردە 4-5 مىڭ يىل، ئومۇمەن 200-250 يىل ئارقىدا قالغان ئاڭدىكى ئادەملەر بولغاچقا ئۆلكە خەلقىنى ئوتتۇرا ئەسەر زۇلۇمدا ساقلايتتى»( ئەخمەتجان قاسىمى؛ مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتنىڭ كۈچى: بىرلىشىشتە. ماقالە تارمىقى: خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ مۇستەبىت سىياسىتى ۋە خەلقىمىزنىڭ ئازادلىق ئۈچۈن كۈرەش تەجرىبىسى. ماقالە -نۇتۇقلار، 1992-يىلى، ئالمۇتا،88-بەت) دەپ ئەسكەرتىدۇ. ئەخمەتجان قاسىمى خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئەڭ قالاق مۇستەملىكىچىلەر ئىكەنلىكى، خىتاي مۇستەملىكىچى ئەمەلدارلىرىنىڭ ئاڭ جەھەتتە دۇنيادىن 250-200 يىللار ئارقىدا قالغان قالاق ئادەملەر ئىكەنلىكىنى، دېمەك ناتىۋان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنە شۇ قالاق مۇستەملىكىچىلەرنىڭ قولىدا قالغانلىقى، مەزكۇر قالاق مۇستەملىكىچىلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئوتتۇرا ئەسىر ھالىتىدە قالدۇرغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئەخمەتجان قاسىمى ئوخشاشلا ئەنە شۇ مۇستەملىكىچىلەر ئۈچۈن سادىقلىق بىلەن خىزمەت قىلغۇچىلارنى « مىللىي مۇناپىقلار» ، « مىللىي ساتقۇنلار» دەپ ئاتايدۇ.
«سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسى چوڭ ئۇرۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئالتە يول ۋە ئۇنىڭ يۈز بەرمەسلىك ئېھتىماللىقى» ناملىق ماقالىنىڭ خۇلاسىسى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەدبىر بەلگىلىگۈچىلەر يەنە سۈنئىي ئەقىلنىڭ خاتا چۈشەنچىلەرنى قانداق كۈچەيتىپ، ۋەزىيەتنىڭ كەسكىنلىشىشىنى تېزلىتىش خەۋپىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن سىياسەت تۈزۈشى كېرەك. شەخسىي سەۋىيەدە، رەھبەرلەرنىڭ سۈنئىي ئەقىل ھاسىل قىلغان ئۇچۇرلارغا ئىنسان مەسلىھەتچىلەردىن ئالغان باھالاشلارغا قوللىنىدىغان ئۆزىگە خاس ئېھتىياتچانلىق ۋە گۇمان بىلەن مۇئامىلە قىلىشى ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. تەشكىلىي سەۋىيەدە، ھۆكۈمەتلەر بۇ خەتەرلەرنى باشقۇرۇش ئۈچۈن سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنى لايىھەلەپ چىقالايدۇ. مەسىلەن، سۈنئىي ئەقىل تەدبىر قوللاش قوراللىرى ھاسىل قىلغان ھەر بىر ئىستراتېگىيەلىك نەتىجىنىڭ پەقەت قوللايدىغان پاكىتلىق دەلىللەرنىلا ئەمەس، بەلكى ئېنىقسىزلىق ۋە يوشۇرۇن رەقىب ئىنكاسلىرى ھەققىدىكى باھالاشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى تەلەپ قىلىنىشى مۇمكىن.
ئاخىرىدا، ھۆكۈمەتلەر ئارا، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا قىزىق لىنىيە ئورۇنلاشتۇرۇش قاتارلىق ئالاقە تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىش، 21-ئەسىردىكى ئۇچۇر مەنبەلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى تېخىمۇ ئېنىقسىز بولۇپ قالغاندا، بىر چارە بىلەن تەمىنلەشكە پايدىلىق. بۇ خىل تەدبىرلەر بۈگۈنكى رەھبەرلەرنىڭ ئەتىكى سۈنئىي ئەقىلدىن ئارزۇ قىلىدىغان تەدبىر بەلگىلەش سۈرئىتى ۋە ئاددىيلىقىنىڭ بىر قىسمىنى قۇربان قىلىشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن، ئەمما سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەدبىر بەلگىلەشنى بىخەستەلىكتىن تۇراقسىزلاشتۇرۇپ، توقۇنۇشنى تېخىمۇ مۇمكىن قىلىش خەۋپىنى باشقۇرۇش ئۈچۈن بۇ سودىنى قوبۇل قىلىشقا ئەرزىيدۇ.
ماقالىنىڭ ئىنگلىزچە تولۇق نۇسخىسىنى بۇ يەردىن ئوقۇيالايسىز
«خەلقئارا ۋەزىيەت  ۋە شەرقىي تۈركىستان» (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Mesâil-i Mühimme (İ. Mes. Müh), 2079.
ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى قېتىم ئىشلەتكەندە
BOA, İ. Mes. Müh., 2079.
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ژۇرنىلىنىڭ يېڭى سانى نەشىردىن چىقتى!
ئەسەر ئەۋەتىش ئىلخەت ئادرىسى :
تەپسىلاتىنى بۇ يەردىن ئوقۇڭ…
ئولىگارخىيەنىڭ «پولاتتەك» ھۆكۈمرانلىقى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

لىدىر ئۆزىنىڭ تەشكىلاتنىڭ جان تومۇرى ئىكەنلىكىنى، ئۆزى بولمىسا ھېچ ئىشنىڭ ئاقمايدىغانلىقىنى ئويلىۋالىدۇ، ھەتتا ئېلان قىلىدۇ. ھەممە ئىشقا قۇربى يېتىدىغانلىقىغا، ئەتراپتىكىلەرنىڭ ھەددىدىن زىيادە ماختىشىنى تەبىئىي ئەھۋال دەپ قاراشقا، تەشكىلات ۋە ئىنسانلارغا ئەڭ پايدىلىق ۋە ياخشى بولغان نەرسىنى باشقىلار ئەمەس ئۆزىلا بىلەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىۋېلىشقا باشلايدۇ (مارتىن سلاتېررېىي).
روبېرت مىشېل تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ نەزەرىيە ياكى «قانۇن»، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا بولۇپمۇ خىتايغا ئوخشاش دىكتاتور دۆلەتلەردە نۇرغۇن قېتىم ئىسپاتلاندى.
ئۇنداقتا بۇنداق بىر ناچار ئەھۋالدىن قۇتۇلۇش مۇمكىنمۇ؟
دىنى مەسىلىلەردە مۇنازىرە قىلىشنىڭ ئۇسۇلى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەددىنى ئاشقانلىقى تۈپەيلى كۆپ گەپ قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ خاتالىقلىرىمۇ كۆپ بولىدۇ، «ئىنساننىڭ مۇناسىۋەتنى مۇۋاپىق ئېلىپ بېرىپ توغرا ھەرىكەت ئۇسۇللىرى بويىچە ئىش تۇتۇشى»نى كۆرسىتىدىغان ئۆزىنى بىلىش ئەخلاقىي ھەرىكەتتۇر. ئابدۇللاھ ئىبنى مەسئۇدنىڭ مۇنۇ سۆزىنى تولىمۇ مەنىلىكتۇر: «ئۆزىدىن سورالغان ھەر پەتۋاغا جاۋاب بەرگەن كىشىنىڭ ئەقلىي جايىدا ئەمەس» (ئەبۇ يۇسۇپ، كىتابۇل ئەسەر، 200، دارىمى، مۇقەددىمە، 21).
بەزىدە دەلىل يېتەرلىك بولماي قالسا مەسىلە يورىتىپ بېرەلمەيدۇ ياكى ھەل بولمايدۇ. بۇنداق ۋاقىتتا نۇرغۇن ئالىم ۋاقىتلىق توختاپ تۇرۇش ئۇسۇلىدىن پايدىلىنىدۇ. توختاپ تۇرۇش ياكى توختىتىپ تۇرۇش قانداقتۇر مەسىلىنىڭ مەڭگۈ ئايدىڭلاشماسلىقى ياكى ھەل بولماسلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ، بەلكىم قىيىن مەسىلىنى ھەل قىلىشتا دەلىللەرنىڭ يېتەرسىز بولۇشى ۋە مۇۋاپىق چارە تېپىلماسلىقى سەۋەبىدىن مەسىلە توغرۇلۇق يەكۈن چىقىرىشنىڭ ئورنىغا باشقا دەلىل ۋە چارە ئىزدەش، ناۋادا چارە ياكى دەلىل تېپىلمىسا ۋاقىتلىق توختاپ تۇرۇش، كۈتۈش ياكى ئېنىق يەكۈن چىقارماسلىق، ئۇنىڭ ئىزاھلىنىشىنى كېچىكتۈرۈپ باشقا بىر ۋاقىتا قالدۇرۇپ قويۇش دېگەنلىك بولىدۇ.
«ئەگەر بىلمىسەڭلار ئىلىم ئەھلىدىن سوراڭلار» (نەھل سۈرىسى، 16:43)ئايىتىنىڭ تەقەززاسى بويىچە بىلمەيدىغان مەسىلىنى بىلگۈچىدىن سوراپ ئۆگىنىش قۇرئاندە كۆرسىتىلگەن ئەخلاقتۇر. «بىلمەيمەن»دېيىش ئارقىلىق بىلمىگەننى تەن ئېلىش ئەمەلىيەتتە پەزىلەتتۇر. ھەدىس ئالىمى ۋە ئەش-شابىنىڭ مۇنۇ ھىكمەتلىك سۆزىگە قۇلاق سالايلى: «مەن بىلمەيمەن دېيىش ئىلىمنىڭ يېرىمىدۇر.»
بەس-مۇنازىرە ئەسناسىدا قاراشنى چوقۇم ئىشەنچىلىك مەنبەگە ئاساسلىنىپ ئوتتۇرىغا قويۇش شەرتتۇر. ئوخشىمىغان كۆز-قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەھۋالدا كېلىشىش ئۈچۈن بۇ شەرت چوقۇم بولۇشى لازىم.
قۇتلۇق بىلگە تەرجىمىسى
شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىك خاراكتېرىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسەتكۈسى تەسىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دونالد ترامپنىڭ شەخسىي مۇناسىۋەتلەرگە ئاساسلانغان، سودىلاشقۇچى ۋە ئادەتتە سودىغا ئاساسلانغان (ئېلىش-بېرىشنى مەركەز قىلغان) دىپلوماتىيە چۈشەنچىسىنىڭ، بۇ يېڭى شى جىنپىڭ ئالدىدا قانچىلىك ئۈنۈملۈك بولىدىغانلىقى ئىنتايىن گۇمانلىقتۇر. شى جىنپىڭنىڭ نۇتۇق ئۇسلۇبى، ئەمدى قىسقا مۇددەتلىك تىجارەتتىكى يول قويۇشلار بىلەن قانائەتلىنىدىغان بىر رەھبەر بىلەن ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى ۋە يەرشارىدىكى ئورنىنى ھەممە نەرسىدىن ئۈستۈن قويىدىغان، ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن رىغبەتلەنگەن بىر رەھبەر بىلەن يۈز تۇرانە تۇرۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشى، ئىككى ئوخشىمىغان دۇنيا قارىشىنىڭ، ئىككى ئوخشىمىغان سىستېمىلىق ئىددىئانىڭ ۋە ئىككى كۈچلۈك رەھبەرنىڭ ئۆز-ئارا توقۇنۇشىشىغا شاھىت بولۇشى مۇمكىن. شى جىنپىڭنىڭ «مۇداپىئە قىلىش» (defend, 2% تىن %17 كە) ۋە «قوغداش» (protect, 35% تىن 49% كە) سۆزلىرىنى تېخىمۇ كۆپ ئىشلىتىشى، خىتاينىڭ ئاساسىي مەنپەئەتلىرى دەپ قارايدىغان مەسىلىلەردە (تەيۋەن، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى، تېخنولوگىيەلىك ئىگىلىك ھوقۇقى قاتارلىقلار) ئەڭ كىچىك بىر قەدەممۇ چېكىنمەيدىغانلىقىنىڭ سىگنالىنى بېرىدۇ.
«ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلى 26-ئۆكتەبىردىكى ماقالىسى، كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن بىر سېنارىيەنى سۇنغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ تايانغان مىقدارلاشتۇرۇلغان تىل ئانالىزى، بۈگۈنكى كۈننىڭ ۋە يېقىن كەلگۈسىنىڭ ئەڭ مۇھىم گېئوسىياسىي ئاكتىيورلىرىنىڭ بىرى بولغان شى جىنپىڭنىڭ زىھنىيەت تەدرىجىي تەرەققىياتىغا دائىر ئىنتايىن قىممەتلىك ۋە چوڭقۇر ئويلاندۇرىدىغان بىر نۇقتىئىنەزەرنى سۇنىدۇ. ئانالىز، شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىنىڭ، كەمتەرانە باشلىنىشلاردىن قۇتۇلۇپ، خىتاينى يەرشارىۋى بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ سۈپىتىدە قايتىدىن ئورۇنلاشتۇرۇش نىشانى بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان، ئۆزىگە تەۋرەنمەس بىر ئىشەنچ تۇيغۇسىغا ئىگە، تېخنولوگىيەگە ئەھمىيەت بېرىدىغان ۋە بارغانسېرى مۇستەبىتلىشىۋاتقان بىر خاراكتېرگە ئۆزگەرگەنلىكىنى كونكرېت سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
سۆز تاللاشلار، ئاددىي بىر ئالاقە ۋاسىتىسى بولۇشتىن ھالقىپ، بىر رەھبەرنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك رامكىسىنىڭ، ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم نۇقتىلىرىنىڭ ۋە پسىخولوگىيەلىك ھالىتىنىڭ بىر ئەكس ئېتىشىدۇر. شى جىنپىڭنىڭ لۇغىتىدەب «ئۈمىد»، «مۇزاكىرە» ۋە «چۈشىنىش» كەبى ئۇقۇملار چېكىنىپ چىقىپ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا «باشقۇرۇش»، «تەرتىپ»، «كۈچلۈك دۆلەت» ۋە «سۈنئىي ئەقىل» كەبى ئۇقۇملارنىڭ ئورۇنلىشىشى، پەقەت بىر ئۇسلۇب ئۆزگىرىشىلا ئەمەس، بەلكى بىر پارادىگما ئۆزگىرىشىدۇر. بۇ، تېخىمۇ ئىچكە يۈزلەنگەن ۋە رېئاكسىيەچان بىر خىتايدىن، تەشەببۇسكار، كۆكرەك كېرىپ مەيدانغا چىققان ۋە يەرشارى تەرتىپىنى ئۆز غايىسى بويىچە شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتقان بىر خىتايغا ئۆتۈشنىڭ تىلشۇناسلىق ئىسپاتىدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ ئانالىز كەلگۈسىدىكى ھەر قانداق ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ياكى يەرشارىدىكى ئاكتىيورلارنىڭ، سۆھبەت ئۈستىلىدە ئۇچرىتىدىغان خىتاي رەھبىرىنىڭ، ئىلگىرىكىدىن كۆپ قەيسەر، جانلىقلىقى تېخىمۇ تۆۋەن ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا يېتىش يولىدا تېخىمۇ قەتئىي ئىرادىگە ئىگە بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. «ئىقتىسادشۇناس» ژۇرنىلى سۇنغان بۇ «شى جىنپىڭنى لۇغىتى » 21-ئەسىرنىڭ ھەل قىلغۇچ رىقابىتى بولغان ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى يۆنىلىشىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر پايدىلىنىش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ.
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 8-سانى نەشردىن چىقتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 8-سانى  (2022-يىللىق 4-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :
1. ئۇيغۇرچە ئەسەر يازىدىغان زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ۋە ئاكادېمىك ئەسەر يېزىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن سەھنە ھازىرلاش.
2. دىئاسپورادا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاكادېمىك ئالاھىدىلىكى ۋە ئىقتىدارىنى ساقلاپ قېلىش شۇنداقلا يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش.
3.  خەلقىمىزنىڭ ئاڭ سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى شۇنداقلا سىياسىي ۋە تارىخى مەسىلىلەرنى رېئاللىققا ئۇيغۇن شەكىلدە ئانالىز قىلىش قابىلىيىتىنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپە قوشۇش.
4. ۋە ئاخىرىدا ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنىدىغان ۋە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىدىغان ئاكادېمىك ژۇرنالنى بارلىققا كەلتۈرۈش.
ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .
زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.
شەرقىي تۈركىستاندا ھاياتنىڭ بارلىق ساھەسىنىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇلۇشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فېرگۇسوننىڭ  (1994) «سىياسەتكە قارشى ماشىنا» (anti-politics machine) ئۇقۇمى، تەرەققىيات پىروگراممىلىرىنىڭ قانداق قىلىپ سىياسىي مەسىلىلەرنى تېخنىكىلىق مەسىلىلەرگە ئايلاندۇرغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلمىلىق باراۋەرسىزلىك، كەمسىتىش ۋە ئىقتىسادىي بېسىم مەسىلىسى، «تەرەققىيات كەملىكى» دېگەن تېخنىكىلىق مەسىلىگە ئايلاندۇرۇلماقتا. ھەل قىلىش چارىسى سۈپىتىدە تېخىمۇ كۆپ دۆلەتنىڭ ئارىلىشىشى، تېخىمۇ كۆپ «زامانىۋىلاشتۇرۇش» تەكلىپ قىلىنماقتا. بۇ جەريان، مەسىلىنىڭ ھەقىقىي سەۋەبلىرىنى (يەرلىكلەرنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەتكە قېقىلىشى) يوققا چىقىرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۆلەت كونترولىنى كېڭەيتمەكتە.
لىنىڭ  (2007) «ياخشىلاشقا بولغان ئىرادە» (will to improve) ئانالىزى، دۆلەتنىڭ تەرەققىياتقا ئارىلىشىشلىرىنىڭ ياخشى نىيەتلىك كۆرۈنگەن تەقدىردىمۇ، قانداق قىلىپ بېسىم مۇناسىۋەتلىرىنى مۇستەھكەملەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا «خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىنى ياخشىلاش» (民生改善) سۆزى ئاستىدا، ئۇيغۇر نوپۇسى سىستېمىلىق تۈردە ئاجىزلاشتۇرۇلماقتا. ئەنئەنىۋى مەھەللىلەر بۇزۇلماقتا، دېھقانچىلىقنى «زامانىۋىلاشتۇرۇش» كىچىك دېھقانلارنى يەرلىرىدىن ئايرىماقتا، «ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش پىروگراممىلىرى» مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىلىرىغا ئايلانماقتا. بۇ ئارىلىشىشلار «ياخشىلاش» دەپ سۇنۇلۇۋاتقاندەك قىلغان بىلەن، ئەمەلىيەتتە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە ئىقتىسادىي مۈلۈكسىزلىشىش يۈز بەرمەكتە.
«شىنجاڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك سىستېمىسى ۋە ئىقتىدارىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش» (新疆国家安全体系和能力现代化) سۆزى، كۆپ خىل نەزەرىيەۋى نۇقتىلاردىن تەھلىل قىلىنغاندا، مۇرەككەپ بىر ھوقۇق تېخنىكىسى تورى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. خەۋپسىزلىكلەشتۈرۈش نەزەرىيىسى، ھاياتنىڭ بارلىق ساھەلىرىنىڭ خەۋپسىزلىك تەھدىتى سۈپىتىدە قايتا رامكىغا سېلىنىشىنى؛ گىرامشىچە ھۆكۈمرانلىق ئانالىزى، زورلۇق ۋە رازىلىقنىڭ بىرىكىشىنى؛ ۋېبېر ۋە پولانتزاس، دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ بىيۇروكراتىيە ۋە ئىدېئولوگىيە ئارقىلىق ئىشلىشىنى؛ ئىقتىساد-سىياسەت نۇقتىسى بولسا تەرەققىياتنىڭ كونترول قورالىغا ئايلىنىشىنى ئاشكارىلىماقتا.
بۇ ئانالىز ئۈچ ئاساسلىق نەتىجىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىرىنچىدىن، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتى ئايرىم ۋەقەلەر ئەمەس، بەلكى ھاكىممۇتلەق تۈزۈمنىڭ «زامانىۋىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ سىستېمىلىق نامايەندىسىدۇر. ئىككىنچىدىن، «خەۋپسىزلىك» ۋە «تەرەققىيات» سۆزلىرى، قۇرۇلمىلىق باراۋەرسىزلىكنى ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسىنى يوشۇرىدىغان قانۇنلاشتۇرۇش قوراللىرىدۇر. ئۈچىنچىدىن،  خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىق تۈرى تېخنى تاماملىنىپ بولغىنى يوق ، شۇڭا ئىزچىل تەھدىت بارلىقىنى تەكىتلەش ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغان بولغان ھۆكۈمرانلىقنىڭ نازۇكلىقىنى كۆرسەتمەكتە.خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بولغان ھۆكۈمرانلىقى ئىشغالىيەت ۋە مۇستەملىكىچىلىك ئىدىيەسىگە تايانغاچقا، خىتاي دۆلىتى بۇ ھۆكۈمرانلىقنىڭ ھەر ۋاقىت قولدىن كېتىش خەۋپى بارلىقىنى ئوبدان بىلىدۇ. شۇڭا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا بولغان ھۆكۈمرانلىق تۈرى نازۇك ۋە سەزگۈر ھېسابلىنىدۇ.
2030 -يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى بىرگە مەۋجۇت بولۇشنىڭ رېئاللىققا ئۇيغۇن سېنارىيەسى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇلارنىڭ بەزىلىرى ناھايىتى مۇھىم. ئامېرىكانىڭ دۇنيادا نۇرغۇن مەنپەئەتلىرى بار، ئەمما ئۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىمى خىتاي بىلەن ئۇرۇشتىن ساقلىنىش. خىتاي ئۇرۇشنىڭ بېسىمى ئاستىدا چوقۇم يىمىرىلىدۇ، ئەمما ئامېرىكامۇ ھەقىقەتەن چوڭ كۈچلەر ئۇرۇشى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان زور تالاپەتلەر تۈپەيلىدىن چوڭ دەرىجىدە ئۆزگىرىپ كېتىشى مۇمكىن.
ئىككى تەرەپ شۇنداق قىلىشنى خالىغان تەقدىردىمۇ، ئىككى تەرەپنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئاقىلانە باشقۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان چەكلىمە ۋە تەرتىپنى ساقلىيالىشىغا ھېچقانداق كاپالەت يوق. ئەمما تارىختا بۇنىڭدىن بەك مۇمكىن بولمايدۇ دەپ قارالغان  ئىشلارمۇ يۈز بەرگەن، شۇڭلاشقا، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدىمۇ بۇنى ئىمكانسىز دەپ قاراش خەتەرلىك.
(New York: Random House, 1987).
on Push to Be Self-Reliant in Tech, Premier Says,” Reuters, https://www.reuters.com/world/china/china- stresses-need-tech-reliance-firms-should-lead-innovation-2023-03-05/; Chris Buckley, “Xi Sticks to His Vision for China’s Rise Even as Growth Slows,” New York Times, March 9, 2024, https://www.nytimes. com/2024/03/09/world/asia/china-economy-xi.html.
Goldman Sachs, December 8, 2022, https://www.goldmansachs.com/insights/articles/ the-global-economy-in-2075-growth-slows-as-asia-rises.
current levels of economic interdependence with America, Europe, and other Asian economies that would probably be lost as a consequence of a war will tend to act as a deterrent against Beijing initiating one. For academic literature that broadly supports this framing see Dale C. Copeland, “Economic Interdependence and War.” International Security 20, no. 4 (Spring 1996): 5-41. See also, Philippe Martin, Thierry Mayer, and Mathias Thoenig, “Make Trade Not War?” Review of Economic Studies 75, no. 3 (2008): 865–900; J.