«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقى»نىڭ ئىسپاتلىنىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ سوتنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى بارلىق دەلىل ۋە ئىسپاتلارنى ئاممىغا ئاشكارا قىلىشى ئىدى. سوتنىڭ تور بېتىدە يۈز مىڭلىغان بەتلىك ھۆججەت، گۇۋاھچىلارنىڭ بايانلىرى ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ دوكلاتلىرى ئېلان قىلىندى. بۇ، كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتچىلار ۋە قانۇنشۇناسلار ئۈچۈن قىممەتلىك بىر ئارخىپ (تارىخىي ماتېرىيال ئامبىرى) ھازىرلىدى. خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ قۇرۇلمىسى ۋە خىزمەت ئۇسۇلى، خەلقئارا قانۇننىڭ بوشلۇقىنى تولدۇرۇش، ھەقىقەتنى ئىلمىي ۋە قانۇنىي ئۇسۇلدا ئوتتۇرىغا قويۇش ۋە تارىخىي بىر خاتىرە قالدۇرۇش جەھەتتە ئىنتايىن مۇھىم بىر ئورۇنغا ئىگە. دۇنياغا شۇنى كۆرسەتتىكى، ئەگەر دۆلەتلەر ئادالەتنى تىكلىيەلمىسە، خەلق ئادالەتنى ئۆزى ئىزدەيدۇ.
سوتنىڭ خىتاي سىياسەتلىرىگە بولغان باھاسى
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» (Uyghur Tribunal)، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى كەڭ دائىرىدە تەكشۈرۈپ، بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئاددىي بىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق پىلانلانغان ۋە يۇقىرى قاتلامدىن بۇيرۇق قىلىنغان ھەرىكەتلەر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. سوتنىڭ باھالىشىچە بۇ سىياسەتلەر نوپۇس كونترول قىلىش، كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مەدەنىيەتنى يوقىتىش قاتارلىق بىر يۈرۈش جىنايى قىلمىشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تۇغۇت چەكلەش سىياسىتى، سوتنىڭ دىققىتىنى ئەڭ كۆپ تارتقان نۇقتىلاردىن بىرى بولدى. سوتنىڭ بايقاشلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئاياللىرىغا مەجبۇرىي ھامىلەنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەسۋابى (RİA) سالدۇرۇش، مەجبۇرىي بالا چۈشۈرۈش ۋە تۇغماس قىلىۋېتىش (sterilization) قاتارلىق تەدبىرلەرنى كەڭ كۆلەمدە يۈرگۈزگەن.[12] ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، 2015-يىلدىن 2018-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ئۇيغۇرلار زىچ ئولتۇراقلاشقان خوتەن ۋە قەشقەرگە ئوخشاش جايلاردا تۇغۇلۇش نىسبىتى %70 تىن كۆپرەك تۆۋەنلىگەن. 2018-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا RİA (ھالقا) سالدۇرۇش نىسبىتى، خىتاينىڭ باشقا رايونلىرىغا سېلىشتۇرغاندا ئىنتايىن يۇقىرى بولغان. سوت بۇ قىلمىشلارنى، ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ كەلگۈسىدىكى كۆپىيىشىنى توسۇش ۋە ئۇلارنى بىيولوگىيەلىك جەھەتتىن يوقىتىش مەقسىتىنىڭ ئىپادىسى دەپ باھالىدى.[13]
كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش ۋە لاگېر سىستېمىسى، سوتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەكشۈرۈش نۇقتىسى ئىدى. گۇۋاھچىلارنىڭ بايانلىرى ۋە ئاشكارىلانغان ھۆججەتلەر شۇنى كۆرسەتتىكى، مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەر ھېچقانداق جىنايى سەۋەب بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا، پەقەت مىللىي ۋە دىنىي كىملىكلىرى سەۋەبىدىن تۇتۇلۇپ، ئاتالمىش «كەسپىي تېخنىكا تەربىيەلەش مەركەزلىرى»گە قامالغان.[14] بۇ لاگېرلاردا تۇتقۇنلار ئېغىر جىسمانىي ۋە روھىي قىيناشلارغا، بولۇپمۇ «يولۋاس ئورۇندۇق» (tiger chair) قا ئولتۇرغۇزۇش، توكلۇق تاياق بىلەن ئۇرۇش، ئۇيقۇسىز قالدۇرۇش ۋە يالغۇز قاماشقا ئوخشاش مۇئامىلىلەرگە دۇچار بولغان. سوت يەنە لاگېرلاردا ئاياللارغا قارىتا سىستېمىلىق باسقۇنچىلىق ۋە جىنسىي زوراۋانلىق قىلمىشلىرىنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.[15]
مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىمۇ سوتنىڭ باھالىشىدا مۇھىم ئورۇن تۇتتى. شېففىلد ھاللام ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ (Sheffield Hallam University) دوكلاتلىرى ۋە باشقا مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىسپاتلىرىغا تايىنىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش» ۋە «ئىشچى يۆتكەش» نامىدا، ئۇيغۇرلارنى ئۆز يۇرتلىرىدىن ياكى لاگېرلارنىڭ ئىچىدىكى زاۋۇتلاردىن خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىگە ۋە رايوندىكى سانائەت رايونلىرىغا مەجبۇرىي يۆتكىگەنلىكى ئېنىقلاندى.[16] بۇ سىستېما ئاليۇمىن، پولات، باتارىيە، توقۇمىچىلىق ۋە ئېلېكتىرون مەھسۇلاتلىرىغا ئوخشاش نۇرغۇن ساھەنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىگە سىڭىپ كىرگەن بولۇپ، دۇنياۋى ماركىلارنىمۇ بۇ جىنايەتكە شېرىك بولۇپ قېلىش خەۋپى بىلەن يۈزلەشتۈردى. سوت بۇنى زامانىۋى قۇللۇقنىڭ بىر شەكلى دەپ باھالىدى.[17]
مەدەنىيەت ۋە دىننى يوقىتىش سىياسەتلىرىمۇ سوت تەرىپىدىن دەلىللەندى. سۈنئىي ھەمراھ كۆرۈنۈشلىرى، شەرقىي تۈركىستاندىكى تەخمىنەن 16،000 مەسچىتنىڭ (%65) ۋەيران قىلىنغانلىقىنى ياكى زىيانغا ئۇچرىغانلىقىنى كۆرسەتتى.[18] بۇنىڭدىن باشقا، ئۇيغۇر تىلىدا مائارىپنىڭ چەكلىنىشى، دىنىي پائالىيەتلەرنىڭ جىنايەت ھېسابلىنىشى ۋە بالىلارنىڭ ئائىلىلىرىدىن ئايرىۋېتىلىپ دۆلەت كونتروللۇقىدىكى ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا ئوخشاش ھەرىكەتلەر، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە كىملىكىنى يىلتىزىدىن قۇرۇتۇش تەشەببۇسى دەپ باھالاندى.
ئاخىرقى قارار (2021): ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر
-2021يىلى 9-دېكابىر كۈنى، «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» (Uyghur Tribunal) دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتقان تارىخىي ھۆكۈمىنى ئېلان قىلدى. سوت رەئىسى سېر جېففىرىي نايس (Sir Geoffrey Nice QC) ئوقۇغان بۇ قارار تېكىستى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (PRC) نىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە قاراتقان قىلمىشلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» (Genocide) ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» (Crimes Against Humanity) دەپ بېكىتتى. بۇ ھۆكۈم، خەلقئارا قانۇن ئۆلچەملىرىگە ئاساسەن چىقىرىلغان بولۇپ، «شەك-شۈبھىسىز» (beyond reasonable doubt) بولۇش ئۆلچىمىدە ئىسپاتلاندى.[19]