رەقەملىك مېديا ۋە شەخسنىڭ پىسخىكىسى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەرول گۆكا: شۇنداق، تامامەن توغرا، توردا ئېڭىمىزنىڭ سىرتىدا بولغان ئارزۇلىرىمىزغا تېخىمۇ ئاسان يېتەلەيدىغان بىر مۇھىت بار. تەلۋىلىككە دىققەت تارتىش ئۈچۈن  كۆچۈرمىكەشلىك ۋە رىياغا مايىللىق دېيەلەيمىز. تەتقىقاتلار سايىسىدە رەقەملىك سەرگۈزەشتىلەردە ئادەملەرنىڭ پىسخكىسىنىڭ جىددىيلىشىش، كىچىك بالىغا ئوخشاپ قىلىش، كونترولدىن چىقىشتەك ھالەتلەردىن خۇشال بولىدىغانلىقىنى بىلىمىز، شۇڭلاشقا رەقەملىك ئالاقە جەريانىداتۇيۇقسىز خۇشال بولۇش، نېمە ئويلىسا شۇنى دېۋىتىش ۋە جىنسىي پاراكەندىچىلىككە مايىل بولۇش كۆرۈلىدۇ. تەتقىقاتچىلار يەنە شۇنى تەكىتلەيدۇكى، يۈزتۇرانە ئالاقىدىن پەرقلىق ھالەتتە، قارشىمىزدىكى بىر ئۈسكۈنىنىڭ بولۇشىمۇ چەكلەش تەسىرىنى يوق قىلىۋېتىدۇ. شۇنى قوبۇل قىلىمىزكى، رەقەملىق ئالاقىلەردىن يولدىن چىقىش تېخىمۇ ئاسان.
شۇنداقتىمۇ مەن يەنىلا قائىدە تۈزۈملىرى نائېنىق بىر ئۆتكۈنچى مەزگىلدە ياشاۋاتقانلىقىمىزنى، تەلۋىلىك  قىلىشقا مايىل ئادەملەرنىڭ ئۆزىنى تېخىمۇ بەكرەك نامايەن قىلىش ئۈچۈن قىلغانلىرىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇنى بەلگىلەيدىغانلىقىنى تەكىتلىمەكچىمەن، شۇنداقلا كەلگۈسى ئۈچۈن ئۈمىدۋار ئىكەنلىكىمنى ئىپادىلىمەكچىمەن. مەھرەم تۇيغۇسى ئاساسلىق بىر ئېھتىياجدۇر. مەھرەم تۇيغۇسى بولماستىن جەمئىيەت بولمايدۇ، قىممەت-قاراشلار پۇت تىرەپ تۇرالمايدۇ. ئادەم ئەڭ ئاخىرىدا ئۆزىگە يېقىن ئادەملەر بىلەن چەمبىرىكىنى شەكىللەندۈرىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ يېقىن ئەتىراپىدىكىلەرنى خەتەردىن ساقلاش ئۈچۈن قولىدىن كەلگەننى ئايىمايدۇ. ئادەم، مەنا ۋە قىممەت قاراش ساھىبى بولغانلىقى بىلەن باشقا مەخلۇقاتلاردىن ئايرىلىدۇ ۋە بۇ ئالاھىدىلىكلىرىنى تاشلىۋېتىشى ئۈچۈن يوللۇق  بىر سەۋەبى بار دەپ قارىمايمەن. تارىختا بولغىنىدەك، ئەڭ ئاخىرىدا مۇۋاپىق بولغان ئاشقۇنلۇقنى يېڭىدۇ، كۆپچىلىكنىڭ ئاڭلىق پوزىتسىيىسى دەرتلەرگە بىر چارە تاپىدۇ، ساغلام بولمىغان بىر تەرەپ قىلىنىدۇ.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى:تورغا خۇمار بولۇش دېگەن ئۇقۇمنى ئېتىراپ قىلمايسىز ۋە بۇ ئۇقۇمنى ئەتىگەندىن كەچكىچە ئويۇن ئوينايدىغانلار ئۈچۈن ئىشلىتىسىز. روھ ۋە بەدەن ساغلاملىقىمىز نۇقتىسىدىن قارىغاندا، سۈرئەت ۋە لەززەت ئۇقۇملىرىنى دائىم ھېس قىلىدىغان بىر مۇھىتتا ياشاۋاتىمىز. ھەممە نەرسە شۇنچە تېز ۋە لەززەت بىلەن ئىستېمال قىلىنىدىغان بىر مەۋھۇم مۇھىت، «روھىم كەينىدە قالىدۇ» دېگەن ئەندىشىنى پەيدا قىلىۋاتىدۇ. رەقەملىك مۇھىتلار ئادەملەرنىڭ ئۆزىگە ناتونۇشلىشىپ كېتىشىنى تېزلەشتۈرىۋاتىدۇ دېگەن پىكىرگە قوشۇلامسىز؟ بىر مىسال: (كۈنتەرتىپنى ياكى يېڭىلىقلارنى قاچۇرۇپ قويۇش ئەندىشىسى) بىزنى قانداق بىر روھى كەيپىياتقا بەنت قىلىۋاتىدۇ؟ تورغا چىقالمىغان چاغلاردا ئۆزىمىزنى كېسەلدەك ھېس قىلىش ھادىسىسى مەۋجۇتمۇ؟
ئەرول گۆكا: تورغا خۇمار بولۇش دېگەن ئۇقۇمنى توردا سەرپ قىلىنغان ۋاقىتقا قارىتا بېرىشكە قارشىمەن. پىسخىكىلىق داۋالاشتىمۇ بۇ ئۇقۇم كومپيۇتېر  ئويۇنلىرىغا خۇمار بولغانلار ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. پەلسەپىۋى جەھەتتىن چوقۇم خۇمار بولۇش توغرىسىدا سۆز قىلماقچى بولساق «تېخنىكا خۇمارى بولۇش»  تېخىمۇ توغرا بولۇشى مۇمكىن. ئەمما دائىم چۈشەندۈرۈشكە تىرىىشىۋاتقىنىمدەك بۇنىڭغىمۇ پۇرسەت يوق؛ چۈنكى تېخنىكىۋى مېديا دۇنياسى دېڭىز، بىز بولساق ئىچىدىكى بېلىقلار. بۇ تېمىغا قىزىققۇچىلار، مۇناسىۋەتلىك يازمىلىرىمنى ئوقۇپ باقسا بولىدۇ. كۈنتەرتىپ ياكى يېڭىلىقلارنى قاچۇرۇپ قويۇش ئەندىشىسى تېمىسىغا كىلەيلى: بۇ دىئاگنوزنى ھەم مۇتەپەككۇرلار ھەم دوختۇرلار قويۇۋاتىدۇ ۋە توغرا قىلىۋاتىدۇ. ئادەملەر، ئەندىشە تىزىملىكىگە يېڭى بىر ئۇچۇر بولۇپ مەن خەۋەرسىز قالارمەنمۇ دېگەننىمۇ قوشتى. مەندىن سورىسىڭىز، بۇ ئەھۋال كېلەچەك قايغۇسىنىڭ «ئۇچۇر دەۋرىدىكى» كۆرۈنۈشلىرىدىن بىرى. بەزى ئادەملەردە پىسخىكىلىق داۋالىنىشقىمۇ مەجبۇر قالىدىغان ئەھۋال كۆرۈلسە ھەيران قالماسلىق كېرەك. كېلەچەك قايغۇسى بۇزۇلۇش دېگەن كېسەل ناھايىتى كۆپ كۆرۈلىدۇ، ئاساسەن ئون ئادەمدىن بىرى بۇ كېسەلگە گىرىپتار ۋە بۇ كېسەلگە مۇپتىلا بولغانلارنىڭ ئەندىشىلىرى ئۆزىنىڭ ھاياتى ۋە روھىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. بەزى ئادەملەر ئىمتىھانلاردىن، بەزىلەر باشلىقىدىن، بەزىلەر قاتناشتىن، بالىلىرىنىڭ كەلگۈسىدىن، پاي چېكى بازىرىدىكى پۇلىنى يوقىتىپ قويۇشتىن ئەنسىرەپ ئۆزىنى بۇ كېسەلگە گىرىپتار قىلغان بولۇشى مۇمكىن. بۈگۈنكى دۇنيادا خەۋەردار بولۇش دەپ بىر ئالاقە كاتېگورىيىسى مەۋجۇت، بۇ ئادەملەرنىڭ بىر-بىرىنى چۈشىنىشىدىمۇ مۇھىم، مەلۇم بىر ۋەقەگە بىر جەمئىيەتنىڭ قانداق ئىنكاس قايتۇرغانلىقىنىڭ بىلىنىشىمۇ بەك مۇھىم. پەرزىمچە مۇھىم بولۇش سەۋەبى ئۆزگىرىشچان كىملىك كاتېگورىيىسىنىڭ رولى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. خەۋەر تېپىش ۋە ئىنكاس قايتۇرۇش بىزنى بىر مەزگىل بولسىمۇ مەلۇم بىر جەمئىيەتكە تەۋە قىلىدۇ. ئالاقىمۇ بۇنىڭغا ئاساسەن شەكىللىنىدۇ.  ئالاقىدە بۇنچە مۇھىم، ئۆز ئالدىغا قىممەتكە ئىگە بىر ئۇقۇم ئەلۋەتتە كېلەچەك قايغۇسىنىڭ شەكىللىنىشىگىمۇ سەۋەپچى بولالايدۇ.
ت ر ت ئاكادېمىيەسى: فېيسبۇكتا بەش مىڭ، تىۋىتتىردا 34 مىڭ دوستىڭىز بار. يازغانلىرىڭىزنى ياقتۇرغان ياكى ھەمبەھىرلىگەن كىشىدە قانداق بىر تەسىر پەيدا قىلغىنىڭىزنى بىلمەيسىز. بەلكىم مۇئەللىمى ياكى باشلىقى بولغانلىقىڭىز ئۈچۈن ۋە ياكى سىياسى بىر مەنپەئەت تۈپەيلى مەجبۇر سىزگە ئىلتىپات قىلىشى مۇمكىن. ئەمما سىز مېنى ياكى پىكرىمنى ياقتۇردى دەپ قارايسىز. بۇ ئەھۋال چىن-مەۋھۇم ئالاقىسى ھەققىدە ئادەملەر بىلەن بولغان ئالاقىمىزگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟