شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ 2025-يىلى كۆزنىكىدىن 2026-يىلىغا نەزەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا قانۇن ساھەسىدە، 2026-يىلى خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسى (ICC) ياكى ئايرىم دۆلەتلەرنىڭ سوت مەھكىمىلىرى تەرىپىدىن خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قارىتا قانۇنىي تەدبىرلەرنىڭ ئېلىنىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. خىتاينىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىغا قارىتا تۇتۇش بۇيرۇقى ياكى جازالاش قارارلىرىنىڭ چىقىرىلىشى، گەرچە ئىجرا قىلىنىش قىيىنچىلىقى بولسىمۇ، خىتاينىڭ دىپلوماتىك ئىناۋىتىگە قانۇنىي جەھەتتىن زەربە بېرىدىغان ۋە «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئەيىبلىمىسىنى رەسمىي دەلىللەيدىغان بىر قەدەم بولۇپ قېلىشى مۇمكىن.
ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدە «خىتاي-ياۋروپا مەبلەغ سېلىش كېلىشىمى»نىڭ قايتىدىن كۈنتەرتىپكە كېلىشى، 2026-يىلىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك خەۋپلەرنىڭ بىرى سۈپىتىدە باھالانماقتا. ياۋروپادىكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار ۋە خىتاينىڭ دىپلوماتىك بېسىمى سەۋەبىدىن، بۇ كېلىشىمنى توڭلىتىش قارارىنىڭ بىكار قىلىنىپ، قايتىدىن ئىجرا قىلىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرىلىماقتا. ئەگەر بۇ كېلىشىم تەستىقلانسا، ياۋروپانىڭ خىتايغا قاراتقان كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا ئۆتۈشى كۈتۈلمەكتە.
يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىدە «تولۇق ئايرىلىش» (Decoupling) يۈزلىنىشىنىڭ 2026-يىلى تېخىمۇ تېزلىشىشى مۆلچەرلەنمەكتە. كۆپ دۆلەتلىك شىركەتلەر گېئو-سىياسىي خەۋپ-خەتەرلەردىن ساقلىنىش ئۈچۈن، ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرىنى خىتايدىن ۋىيېتنام، ھىندىستان ۋە مېكسىكا قاتارلىق دۆلەتلەرگە يۆتكەش سۈرئىتىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال، ئۇزۇن مۇددەتتە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىم قوراللىرىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلىتىشى مۇمكىن بولسىمۇ، قىسقا مۇددەتتە يەر شارى سودىسىدا تەننەرخنىڭ ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، 2026-يىلى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ئۈچۈن ھەم قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي بېسىملار كۈچىيىدىغان، ھەم گېئو-سىياسىي رىقابەت ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى كەسكىنلىشىدىغان بىر يىل بولىدۇ. خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە پىرىنسىپ بىلەن مەنپەئەت ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى قانداق ساقلىشى، مەسىلىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئامىل بولۇپ قالىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك يول خەرىتىسى ۋە تەكلىپلەر
بۇ خىل مۇرەككەپ ۋەزىيەتتە، ئۇيغۇر دەۋاسىنى خەلقئارا كۈنتەرتىپتە قايتىدىن جانلاندۇرۇش ۋە خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تۆۋەندىكى ئىستراتېگىيەلەرنى يولغا قويۇش تەۋسىيە قىلىنىدۇ:
بىرىنچىدىن، «قايتا كۈنتەرتىپكە كېلىش» ئۈچۈن يېڭىچە بايان (Narrative) يارىتىش كېرەك. خەلقئارا تاراتقۇلار ۋە ھۆكۈمەتلەر بىلەن بولغان ئالاقىدە، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ پەقەت بىر مىللەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى يەر شارىۋى تەمىنات زەنجىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە، دېموكراتىك قىممەت قاراشلارغا ۋە دۆلەتلەرنىڭ مىللىي خەۋپسىزلىكىگە بولغان بىۋاسىتە تەھدىت ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش لازىم. مەسىلىنى «قۇربانلىق» رامكىسىدىن چىقىرىپ، «يەر شارىۋى خەۋپسىزلىك» رامكىسى ئىچىدە قايتىدىن ئىزاھلاش، دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.
ئىككىنچىدىن، خىتاي-ياۋروپا مەبلەغ سېلىش كېلىشىمىگە قارشى تۇرۇشنى ياۋروپادىكى پائالىيەتلەرنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىغا ئايلاندۇرۇش زۆرۈر. ياۋروپادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە لوبى گۇرۇپپىلىرى بارلىق كۈچىنى «خىتاي-ياۋروپا مەبلەغ سېلىش كېلىشىمى» نىڭ قايتا يولغا قويۇلىشىغا قارشى تۇرۇشقا مەركەزلەشتۈرۈشى كېرەك. بۇ كېلىشىمنىڭ ياۋروپانىڭ ئاساسىي قىممەت قارىشىغا خىلاپ ئىكەنلىكىنى، مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنىڭ ياۋروپا بازىرىنى ئىگىلىۋېلىشىغا يول ئاچىدىغانلىقىنى دەلىللەر بىلەن ياۋروپا پارلامېنتى ۋە ئەزا دۆلەتلەرگە ئاڭلىتىش، بۇ خەتەرلىك قەدەمگە توسقۇنلۇق قىلىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولىدۇر.
ئۈچىنچىدىن، ئىتتىپاقداشلارنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇش كېرەك. يالغۇز غەرب ھۆكۈمەتلىرىگىلا تايىنىپ قالماستىن، يەر شارىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى دۆلەتلەر (Global South)، خەلقئارا ئىشچىلار ئۇيۇشمىلىرى، ئاياللار ھوقۇقى تەشكىلاتلىرى ۋە مۇھىت ئاسراش گۇرۇپپىلىرى بىلەن «مەنپەئەتتىن ھالقىغان» ئىنسانىي ھەمكارلىق ئورنىتىش لازىم. بۇ خىل گورىزونتال  ئىتتىپاقلىق، خىتاينىڭ دىپلوماتىك قورشاۋىنى بۆسۈپ ئۆتۈش ۋە ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ ئاممىۋى ئاساسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە.
تۆتىنچىدىن، ئىچكى قۇۋۋەتنى ئاشۇرۇش ۋە خادىملارنى  يېتىشتۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىش لازىم. تەشكىلاتلارنىڭ ئاجىزلىشىشىغا ۋە «كۈرەش ھارغىنلىقى» غا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، مۇھاجىرەتتىكى يېڭى ئەۋلاد زىيالىيلارنى ۋە ياشلارنى سەپەرۋەر قىلىش، ئۇلارنى زامانىۋى بىلىم ۋە تېخنىكا بىلەن قوراللاندۇرۇش كېرەك. كەسپىي قوشۇن بەرپا قىلىش، تەشكىلاتلارنىڭ ئىچكى باشقۇرۇش سىستېمىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە خىراجەت كەمچىللىكىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭىچە مەبلەغ توپلاش يوللىرىنى ئىزدەش، دەۋانىڭ سىجىللىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر.
بەشىنچىدىن، تۈركىيەدىكى تەشكىلاتلار قانۇنىي ۋە سىياسىي ساھەدە ئوتتۇرىغا چىقىش ئېھتىمالى بولغان خەۋپلەرگە قارشى تۇرۇشنى كۈچەيتىش كېرەك. بولۇپمۇ تۈركىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا ئىلگىرى لايىھەسى ئىمزالانغان «جىنايەتچىلەرنى ئۆزئارا قايتۇرۇپ بېرىش كېلىشىمى» نىڭ تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى (TBMM) تەرىپىدىن تەستىقلىنىپ قانۇنلىشىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، 2026-يىلىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىلەرنىڭ بىرى بولۇشى لازىم. بۇ كېلىشىمنىڭ تەستىقلىنىشى، تۈركىيەدە ياشاۋاتقان زور ساندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى تۈركىيە جامائەتچىلىكىگە ۋە سىياسىي پارتىيەلەرگە ئاڭلىتىش، بۇ جەھەتتە لوبى پائالىيەتلىرىنى جىددىي داۋاملاشتۇرۇش شەرت.