ئامېرىكانىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسى ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى «خىتاي ئامىلى» (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھۆججەتتە ئوچۇق-ئاشكارا ھالدا «ئېنېرگىيە ساھەسى ۋە ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارنى ئېچىش» نىڭ ئامېرىكا مەبلەغ سېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم نۇقتىسى ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىپ، بولۇپمۇ «ئامېرىكا قوللايدىغان يادرو ئېنېرگىيەسى، سۇيۇقلاندۇرۇلغان نېفىت گازى (LPG) ۋە سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) تېخنىكىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش» ئارقىلىق، ئافرىقا دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە تۈرلىرىدىن يۈز ئۆرۈپ، ئامېرىكا تېخنىكىسىغا تايىنىشقا رىغبەتلەندۈرمەكتە [29-بەت].
بۇ ئىستراتېگىيە پەقەت پايدا ئېلىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى «ھالقىلىق مىنېراللار ۋە باشقا بايلىقلار ئۈچۈن بولغان رىقابەتتە» ئامېرىكانىڭ ئورنىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. خىتاي ئېلېكتىرونلۇق ماشىنا ۋە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ساھەسىدە دۇنيانى يېتەكلەشنى نىشان قىلغان بىر پەيتتە، ئامېرىكانىڭ ئافرىقىدىكى كان بايلىقلىرىنى كونترول قىلىشقا كىرىشىشى، خىتاينىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى ئۈزۈپ تاشلايدىغان ياكى كەم دېگەندە ئۇنىڭغا ئېغىر تەننەرخ يۈكلەيدىغان بىر ھەرىكەتتۇر [29-بەت].
ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يەردىكى لوگىكىسى ئىنتايىن ئېنىق: خام ئەشيا كىمدە بولسا، كەلگۈسى 50 يىللىق تېخنىكا تەرەققىياتى شۇنىڭ قولىدا بولىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكا بۇنىڭدىن كېيىن ئافرىقىدىكى ھاكىمىيەتلەرنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىگە قاراپ ئولتۇرماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ ئامېرىكاغا قېزىلما بايلىق تەمىنلەش ئىقتىدارىغا قاراپ مۇناسىۋەت قۇرىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئافرىقىدىكى «سىياسىي شەرتسىز ياردەم» ئەندىزىسىگە ئامېرىكانىڭمۇ ئوخشاش بىر «پىراگماتىك رېئالىزم» بىلەن جاۋاب قايتۇرۇشى بولۇپ، خىتاينىڭ بۇ قىتئەدىكى مونوپوللۇقىنى يىقىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يوللىرىدىن بىرى بولۇشى مۇمكىن.
ئۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكانىڭ يەرلىك ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشنى «ئەركىن قويۇۋېتىشى» (Unleashed American energy production) ۋە ئېنېرگىيە مۇستەقىللىقىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈشى، دۇنيا ئېنېرگىيە باھاسىغا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق، ئېنېرگىيە ئىمپورتىغا تايىنىدىغان خىتاي ئىقتىسادىغا قوشۇمچە بېسىم پەيدا قىلىدۇ. بۇ تەدبىرلەرنىڭ ھەممىسى بىرلىشىپ، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئۆرلەش سۈرئىتىنى ئاستىلىتىش ۋە ئۇنىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى بايلىق مەنبەسىدىن قامال قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [2-بەت، 29-بەت].
سىستېمىلىق رىقابەت ۋە خىتاي: نامسىز دۈشمەننىڭ كۆلەڭگىسى
گەرچە ھۆججەتنىڭ تەمىنلەنگەن قىسىملىرىدا «خىتاي» سۆزى ھەر قۇردا ئۇچرىمىسىمۇ، ئەمما پۈتۈن ئىستراتېگىيەنىڭ قۇرۇلمىسى خىتاي تەھدىتىنى مەركەز قىلىپ تۈزۈلگەن. ھۆججەتتىكى «تارىخىي تاموژنا بېجى» (Historic Tariffs) نى يولغا قويۇپ ھالقىلىق كەسىپلەرنى ئامېرىكاغا قايتۇرۇپ كېلىش سىياسىتى، بىۋاسىتە ھالدا خىتاينىڭ «دۇنيا زاۋۇتى» بولۇش ئورنىغا قارىتىلغان ھۇجۇمدۇر. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ ئەرزان ئەمگەك كۈچى ۋە دۆلەت تولۇقلىمىسىغا تايانغان ئېكسپورتىنىڭ ئامېرىكا سانائىتىنى ۋەيران قىلغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن ۋە بۇنى تۈزىتىش ئۈچۈن بازار قائىدىسىدىن ھالقىغان قوغدىنىش تەدبىرلىرىنى قوللانغان [2-بەت].
بۇ ئىستراتېگىيە، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ «ھەمكارلىق» باسقۇچىدىن ئۆتۈپ، «نۆل يىغىندىلىق ئويۇن» (Zero-sum game) غا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. ئامېرىكا ئەمدىلىكتە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى ئامېرىكا ئۈچۈن پايدىلىق دەپ قارىمايدۇ، ئەكسىچە، خىتاينىڭ ھەربىر قەدەم ئىلگىرىلىشىنى ئامېرىكانىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە بولغان تەھدىت دەپ قارايدۇ. شۇڭا، تېخنىكا، مەبلەغ ۋە بازارنى خىتايدىن ئايرىش (Decoupling) ياكى خەتەرنى ئازايتىش (De-risking) جەريانى بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەدە تېخىمۇ تېزلىشىدۇ ۋە كەسكىنلىشىدۇ.
ئافرىقىدىكى «ئۇزۇن مۇددەتلىك ئامېرىكا مەۋجۇتلۇقىدىن ساقلىنىش» سىياسىتىمۇ خىتايغا قارشى بىر تاكتىكا ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى خىتاي ئافرىقىدا چوڭقۇر يىلتىز تارتىپ، ئۇل ئەسلىھە ۋە ھەربىي بازىلارنى قۇرۇۋاتقاندا، ئامېرىكا ئۆزىنى «مەجبۇرلاش كۈچى يوق، پەقەت سودا شېرىكى» سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا بولغان ئەندىشىسىدىن پايدىلىنىشنى كۆزلەيدۇ. يەنى، خىتاي «يېڭى مۇستەملىكىچى» سۈپىتىدە كۆرۈنۈشكە باشلىغاندا، ئامېرىكا «مەنپەئەت شېرىكى» سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ، خىتاينىڭ دىپلوماتىك بوشلۇقىنى قىسىشنى پىلانلىماقتا.
خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەسىرىنى چەكلەشتە، ئامېرىكا يەنە ئىتتىپاقداشلىرىنى سەپەرۋەر قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. گەرچە يېڭى ئىستراتېگىيە «ئامېرىكا بىرىنچى» شوئارى ئاستىدا تۈزۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن كوللېكتىپ كۈچكە بولغان ئېھتىياجنى ئىنكار قىلمىغان. پەقەت بۇ ھەمكارلىق ئەمدى قۇرۇق ۋەدىلەر ئۈستىگە ئەمەس، بەلكى كونكرېت ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي تۆھپىلەر ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى دۆلەتلەرنى ئامېرىكادىن ئايرىۋېتىش (Wedge Strategy) ئۇرۇنۇشلىرىنى مەغلۇپ قىلىشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
كىشىلىك ھوقۇق ۋە قىممەت قاراشلارنىڭ ئىككىلەمچى ئورۇنغا چۈشۈشى: ئۇيغۇر مەسىلىسى ئۈچۈن خىرىس ۋە پۇرسەت
ئۇيغۇر سىياسىي ئانالىزچىلىرى ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ئۈچۈن ئەڭ ھالقىلىق ۋە ئويلىنىشقا تېگىشلىك نۇقتا، مەزكۇر ئىستراتېگىيەنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە تۇتقان «سوغۇق» پوزىتسىيەسىدۇر. ھۆججەتتە ئامېرىكانىڭ «لىبېرال ئىدېئولوگىيەنى تارقىتىش» قا بولغان قىزىقىشىنىڭ ئازايغانلىقى، ھەتتا بۇنىڭ ئىلگىرىكى مەغلۇبىيەتلەرنىڭ سەۋەبى دەپ كۆرسىتىلىشى، ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدە «قىممەت قاراش» نىڭ ئورنىنى «مەنپەئەت» نىڭ ئىگىلىگەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى [29-بەت].