تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ ئىجابىي ۋە سەلبىي تەرەپلىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

چاسام سارىيىنىڭ يېقىنقى تەھلىللىرىدە تەكىتلەنگىنىدەك[82، 89-91-بەتلەر]، تۈركىيەگە ئوخشاش رايون كۈچلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىگە ئۆتۈش جەريانىدا خەلقئارا سىستېمىنىڭ قايتا قۇرۇلمىسىدا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. كارنېگ فوندىنىڭ باھالىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[83، 45-47-بەتلەر]، بۇ ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلار ئۇزۇن مۇددەتلىك گېئوپولىتىكىلىق ئورۇننى بەلگىلەيدۇ.
3. تۈزۈم ۋە قۇرۇلما نۇقتىسى
تۈزۈلمىۋى ئۇيۇشۇش نۇقتىسىدىن قارىغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا دۆلەتلەر ئېلىپ كېلىدىغان قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر زور خىرىسقا دۇچ كېلىدۇ. ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزىنىڭ 2023-يىللىق تەھلىلىدە تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[84، 156-158-بەتلەر]، تۈركىيەنىڭ نۆۋەتتىكى تۈزۈم قۇرۇلمىسى ۋە نازارەت قىلىش رامكىسى غەرب ئۆلچىمىگە تېخىمۇ ئۇيغۇن كېلىدۇ.
برۇكىڭس ئىنستىتۇتىنىڭ ئۇنىۋېرسال دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[85، 112-114-بەتلەر]، شىركەتنىڭ تىپىنى ئۆزگەرتىش جەريانىنىڭ تەننەرخى ۋە رىئايە قىلىش تەلىپى ئەزالىق قارارىغا ئويلىنىشقا تېگىشلىك مۇھىم ئامىل. ئاتلانتىك ئوكيان كېڭىشىنىڭ باھالىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[86، 67-69-بەتلەر]، بۇ ئۆزگەرتىش مۇساپىسى ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بايلىق تەقسىملەشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن.
4. ئاخىرقى باھالاش
ئومۇمىي نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش قارارىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە ئىنچىكىلىك بىلەن تەھلىل قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[87، 178-180-بەتلەر]، يەر شارى ئىقتىسادى تەرتىپى كۆپ قۇتۇپلۇق قۇرۇلمىغا ئۆزگىرىۋاتقان بۇ مەزگىلدە، ئىستراتېگىيەلىك تاللاشنىڭ ئاقىۋىتى ئۇزۇن مۇددەتلىك بولۇشى مۇمكىن.
ھازىر بار بولغان سانلىق مەلۇمات ۋە تەھلىللەرگە ئاساسلانغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشتىن ساقلىنىش تۈركىيەگە تېخىمۇ پايدىلىق دەپ قارىلىدۇ. بۇ باھالاشنى قوللايدىغان ئاساسلىق ئامىللار تۆۋەندىكىچە:
ئىقتىسادىي مۇقىملىق: ئەنگلىيە خان جەمەتى خەلقئارا ئىشلار ئىنستىتۇتىنىڭ تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەندەك[88، 234-236-بەتلەر]، نۆۋەتتىكى غەرب ئىقتىسادىي سىستېمىسى بىلەن بىرلىشىش پۇل مۇئامىلە مۇقىملىقىنى تېخىمۇ بىخەتەر تاللاش بىلەن تەمىنلەيدۇ.
تۈزۈم ماسلىشىشى: خارۋارد كېننىدى ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[89، 89-91-بەتلەر]، ھازىرقى تۈزۈم قۇرۇلمىسىنىڭ غەرب ئۆلچىمى بىلەن ماسلىشىشى ئىقتىسادىي ئۈنۈمنى ئاشۇرىدىغان ئامىل سۈپىتىدە گەۋدىلىنىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك جانلىقلىق: تاشقى سىياسەت تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ باھالىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[90، 45-47-بەتلەر]، نۆۋەتتىكى ئورنىنى ساقلاپ قېلىش تۈركىيەگە تېخىمۇ كەڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەت بوشلۇقى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
[1] World Bank (2023, Haziran). «Global Economic Prospects 2023». Washington DC: World Bank Group. Report No. WB/GEP/2023/1, pp. 23-47.
RAND  شىركىتىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[8، 67-بەت]، ئوتتۇرا قاتلامدىكى دۆلەتلەرنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىگە ئۆتۈش جەريانىدا ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى سىستېمىنىڭ كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرۈشتە ئىنتايىن مۇھىم. بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى قاتلىمىدىلا ئەمەس، بەلكى يەر شارى سىستېمىسىنىڭ قايتا قۇرۇلمىسىدىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە[9، 23-24-بەتلەر]. ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەكشۈرۈشىدە كۆرسىتىلگەندەك، بۇ ئىستراتېگىيەلىك تاللاش تۈركىيەنىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى ئورنى ۋە تەسىرىنى قايتىدىن بەلگىلەش ئىمكانىيىتىگە ئىگە.
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى تۈزۈلمىۋى قۇرۇلمىغا ئايلاندۇرۇش جەريانىدا بەزى تەرەققىياتلار كۆرۈلدى ۋە يەر شارى ئىقتىسادىي سىستېمىسىنىڭ ئۆزگىرىشىنى ئەكس ئەتتۈردى. گولدمان ساكس ئىقتىسادشۇناسى جىم ئونېلنىڭ 2001-يىلى يازغان «تېخىمۇ ياخشى يەر شارى ئىقتىسادى قۇرۇلۇشى» ناملىق تەتقىقاتىدىن[10، 3-6-بەتلەر]  رەسمىي ھەمكارلىق سۇپىسىغا ئۆزگىرىش جەريانى بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنىڭ ئىپادىسىدۇر. دۇنيا بانكىسىنىڭ «دۆلەتلەرنىڭ بايلىقىنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋالى 2023» ناملىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى يېقىنقى 20 يىلدا يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ ٪50 ئەتراپىدا ئېشىش نىسبىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان بولۇپ، بۇ گۇرۇھنىڭ يەر شارى ئىقتىسادىدا ئۈزلۈكسىز ئېشىپ بېرىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ [11، 45-47-بەتلەر].
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ تۈزۈلمە قۇرۇلمىسى ئۈچ مۇھىم قۇرۇلما ئۈستىگە قۇرۇلغان: يىللىق رەھبەرلەر باشلىقلار يىغىنى، يېڭى تەرەققىيات بانكىسى ۋە جىددىي ئەھۋالغا تاقابىل تۇرۇش زاپاس پۇل ئورۇنلاشتۇرۇشى. خەلقئارا راسچوت بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[12، 128-130 -بەتلەر]، بۇ تۈزۈلمە قۇرۇلمىلىرى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇھىنىڭ خەلقئارا پۇل مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنىڭ باشقا ئەندىزىسىنى يارىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئاسىيا تەرەققىيات بانكىسىنىڭ 2023-يىللىق تەكشۈرۈشىدە، كېسەك ئالتۇن بانكىسىنىڭ يەر شارى پۇل مۇئامىلە قۇرۇلمىسىدا تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئويناش ئارزۇسىنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسى ئېنىق كۆرسىتىلگەن [13، 15-17-بەتلەر].
كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ئىپادىسى شەخس ۋە كوللېكتىپ جەھەتتىن كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىكلەرنى نامايان قىلدى. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ 2023-يىللىق دۇنيا ئىقتىسادىغا نەزەر دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە[14، 167-169-بەتلەر]، سېتىۋېلىش كۈچى تەڭپۇڭلۇقىغا ئاساسلانغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى دۇنيا  GDPنىڭ ٪31.5 نى ئىگىلەيدۇ. پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد تەتقىقات ئورنىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەھلىل قىلىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[15، 23-25-بەتلەر]، بۇ گۇرۇھنىڭ تاشقى سودا ئومۇمىي سوممىسى 7 تىرىليون 500 مىليارد دوللارغا يەتكەن، يېقىنقى بەش يىلدا چەتئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلىش ئىقتىدارى ٪45 ئاشقان.