رۇسىيەنىڭ ئىمپېرىيە ئۆتمۈشىنى سېغىنىشىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەغلۇبىيىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رۇسىيەنىڭ 2022-يىلى ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى، بۇ جەرياننى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان دەرىجىدە تېزلەتتى. بولۇپمۇ فىنلاندىيە ۋە شىۋېتسىيەگە ئوخشاش ئەنئەنىۋىي ھالدا ھەربىي بىتەرەپلىك سىياسىتىنى يولغا قويۇپ كەلگەن ئىككى دۆلەتنىڭ ناتوغا قوشۇلۇش قارارى ئېلىشى، ياۋروپا بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىدا يۈز بەرگەن تېكتونىك (قۇرۇلما) ئۆزگىرىشىنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىسپاتىدۇر. رۇسىيە، ناتونىڭ كېڭىيىشىنى ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە بىر تەھدىت دەپ كۆرسىتىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۆز ھەرىكەتلىرى بىلەن بۇ كېڭىيىشكە يول ئېچىپ بەردى. موسكۋا، قوشنىلىرىغا ئىشەنچلىك بىر قوشنا بولالمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ۋە خەتەرلىك بىر كۈچ ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ، ئۇلارنى رەقىب ھەربىي ئىتتىپاقىنىڭ قوينىغا ئىتتىردى. بۇ، كرېمىل سارىيىنىڭ 21-ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۆز قاپقىسىغا ئۇرۇۋالغان توپىدۇر.
ئايرىلىۋاتقان يوللار: غەرب، شەرق ۋە ئارىلىقتا قالغانلار
رۇس تەھدىتى ئالدىدا، سابىق سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرى بىر پۈتۈن گەۋدە شەكىللەندۈرۈش ئورنىغا، ئۆزلىرىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقى ۋە تارىخىي تەجرىبىلىرىگە ئاساسەن ئوخشىمىغان ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشلەرگە چېچىلىپ كەتتى. بۇ ئايرىلىش، سابىق سوۋېت رايونىنىڭ كۈنسېرى مۇرەككەپلىشىۋاتقانلىقىنى ۋە رۇسىيەنىڭ پۈتۈن رايوننى بىر قازاندا ئېرىتىش ئىقتىدارىنى يوقاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئوخشىمىغان يوللارنى كەم دېگەندە ئۈچ ئاساسلىق ئوقتا تەكشۈرۈپ چىقىشقا بولىدۇ.
بىرىنچى ئوق، «غەرب يۆنىلىشى» دەپ ئاتاشقا بولىدىغان، ياۋروپا-ئاتلانتىك ئوكيان تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىشىش ئىستىكىدۇر. ئۇكرائىنا، گىرۇزىيە ۋە مولدوۋا بۇ يولنىڭ ئەڭ روشەن ئەگەشكۈچىلىرىدۇر. بۇ دۆلەتلەر ئۈچۈن غەرب بىلەن بىرلىشىش، پەقەتلا ئىقتىسادىي گۈللىنىش ۋە ھەربىي بىخەتەرلىك ئىزدىنىشىلا ئەمەس، بەلكى دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرى، قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە ئاشكارىلىق قاتارلىق پىرىنسىپلارنى قوبۇل قىلىپ، رۇس مودېلىدىن تۈپتىن ئۈزۈلۈپ چىقىشنى ئىپادىلەيدۇ. رۇسىيەنىڭ بۇ دۆلەتلەرگە قاراتقان ھەربىي مۇداخىلىلىرى، بۇ يۆنىلىشنى بۇزۇش ئورنىغا، دەل ئەكسىچە كۈچەيتىپ، غەربكە بولغان ساداقىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان ھالغا ئېلىپ كەلدى. بالتىق دۆلەتلىرى ۋە پولشا بولسا بۇ يولنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك مىساللىرى سۈپىتىدە باشقىلارغا ئىلھام بەرمەكتە.
ئىككىنچى ۋە كۈنسېرى مۇھىملىشىۋاتقان ئوق بولسا «شەرق يۆنىلىشى»، يەنى ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ خىتايغا قاراپ كۈنسېرى يۈزلىنىشىدۇر. بۇ دۆلەتلەر، رۇسىيەنىڭ ھۆكۈمرانلىق بېسىمىدىن ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىقتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن خىتاينى ئىستراتېگىيەلىك بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ئامىل دەپ قارىماقتا. خىتاينىڭ غايەت زور ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى ۋە سىياسىي ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق پىرىنسىپى، بۇ دۆلەتلەرنىڭ مۇستەبىت رەھبەرلىرى ئۈچۈن ئىنتايىن جەلپ قىلارلىق بىر تاللاش سۇنماقتا. ئەمما دوكلاتتا ئىما قىلىنغاندەك، بۇ يېڭى ھەمكارلىقنىڭمۇ ئۆزىگە خاس خەۋپ-خەتەرلىرى بار. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن سىياسىي بىر بېقىندىلىققا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق قاتارلىق مەسىلىلەرگە پەرۋا قىلماسلىقى، بۇ دۆلەتلەردىكى دېموكراتلىشىش مۇساپىلىرىگە بۇزغۇنچىلىق قىلىپ، ھازىرقى مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ ئۆمرىنى ئۇزارتماقتا.
ئۈچىنچى ئوق، كاۋكازنىڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ يۆنىلىشلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ رايون، نە تولۇق غەربكە نە تولۇق شەرققە يۈزلىنەلمەي، ئۆز ئىچىدىكى تارىخىي ئاداۋەتلەر ۋە چوڭ دۆلەتلەرنىڭ رىقابىتى ئارىسىدا قىستىلىپ قالغان. گىرۇزىيە قەيسەرلىك بىلەن غەربكە يۈزلىنىشكە تىرىشىۋاتقان بولسا، ئەزەربەيجان بىلەن باشتىن كەچۈرگەن تاغلىق قاراباغ مەسىلىسى ۋە تۈركىيە بىلەن بولغان تارىخىي زىددىيەتلىرى سەۋەبىدىن ئەرمىنىيە، بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن رۇسىيەگە ھەربىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن بېقىنىپ قېلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. ئەزەربەيجان بولسا، بىر تەرەپتىن رۇسىيە بىلەن ئەمەلىيەتچىل مۇناسىۋەتلىرىنى داۋاملاشتۇرسا، يەنە بىر تەرەپتىن تۈركىيە بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا ۋە ئىراننىڭ كېڭەيمىچىلىك قارا نىيىتىگە قارشى تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىنى يولغا قويماقتا. بۇ مۇرەككەپ تەڭلىمە، رۇسىيەنىڭ رايوندا ھېلىھەم مۇھىم بىر ئاكتىيور بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلسىمۇ، تولۇق بىر كونتروللۇق ئورنىتىشىغا توسالغۇ بولماقتا.
ئەۋلادلار ئارىسىدىكى پەرقلەر ۋە ئىمپېرىيەنىڭ كەلگۈسى
دوكلاتنىڭ ئەڭ ئۆزگىچە ۋە ئالدىن كۆرەرلىككە ئىگە ئانالىزلىرىدىن بىرى، رۇسىيەنىڭ ئىچكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى ۋە بولۇپمۇ ئەۋلادلار ئارىسىدىكى چوڭقۇر پىكىر ئوخشىماسلىقىنى مەركەز قىلغانلىقىدۇر. رۇسىيەنىڭ ئىمپېرىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش پىلانىنىڭ كەلگۈسى، پەقەتلا تاشقى سىياسەت ھەرىكەتلىرىگىلا ئەمەس، بەلكى بۇ ئىچكى سوتسىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشكىمۇ باغلىق. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىگە بولغان تونۇش، بۇ ئەۋلادلار ئارا يېرىقنى ئەڭ ئېنىق شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويماقتا.