مۇسۇلمان دۇنياسىدىكى يېڭى دىنىي ھەرىكەتلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فارۇق سانجار | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئۈچۈن ئۆمەرجان قۇربان تەرجىمىسى
مۇسۇلمان دۇنياسى كېيىنكى ئىككى ئەسەردىن بۇيان ئېغىر سىياسىي، ئىقتىسادى ۋە ئىجتىمائىي بوھرانلارغا دۇچ كەلمەكتە. بۇ بوھرانلار ھەر قايسى ساھەلەردە كۆرۈلگىنىدەك، مۇسۇلمان دۇنياسىدا مەيدانغا كەلگەن يېڭى دىنى ھەرىكەتلەردىمۇ كۆرۈلمەكتە، بۇ بوھراننىڭ يېڭى دىنى ھەرىكەتلەردە ئالاھىدە گەۋدىلىك ئىكەنلىكىنى دېسەك مۇبالىغە قىلىۋەتكەن بولمايمىز. يېڭى دىنى ھەرىكەتلەرنى يېڭىچە-سەلەپى ھەرىكەتلىرى دەپمۇ ئاتىساق بولىدۇ. بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان سەلەپىيلىك بىلەن ئىسلامنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى ئىلغار، مۇنەۋۋەر ۋە سەر خىل شەخسلەرنى ئۆرنەك  قىلىشنى ئىپادىلەيدىغان سەلەپى ئۇقۇمى ئوتتۇرىسىدا ئىسىم جەھەتتىكى ئوخشاشلىقتىن باشقا ئاساسەن ئوخشاشلىق يوق، دېسەك بولىدۇ. دەرۋەقە، سەلەپى سالىھىن ياكى ئەھلى سۈننەت دەپمۇ ئاتىلىدىغان بۇ دەۋرنىڭ كېيىنكى مۇسۇلمانلارغا ئەخلاقىي-جەھەتتىن ئۈلگە بولۇپ، دىنى جەھەتتىن رەھبەرلىك قىلىشتا  بارلىق ئىسلام چۈشەنچە ئېقىملىرى بىردەك قاراشقا ئىگە. 19-ئەسىرنىڭ بېشىدا بىخ سېلىپ 20-ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدىن باشلاپ نوپۇزلۇق كۈچكە ئايلانغان  يېڭى سەلەپى ھەرىكەتلەر ئىسلامنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىكى ئۆرنەك ۋە سەر خىل مۇسۇلمانلارغا ئوخشاش چوڭقۇر ھۆرمەتكە لايىق بولۇش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئىزچىل تەنقىد ۋە ئەيىبلەشلەرنىڭ ئوبيېكتى بولۇپ كەلمەكتە. بۇ يەردە تەنقىد قىلىنىپ ئەيىبلىنىۋاتقان نەرسە بولسا، يېڭى سەلەپى ھەرىكەتلەرنىڭ  تەرغىباتلىرى،  ھەرىكەت  قىلىش ئۇسۇللىرى ، سىرلىق مۇناسىۋەت تورلىرى، قاراڭغۇ تەرەپلىرىدۇر. بۇ يېڭى سەلەپى ئىدىيەنىڭ تۈرتكىسىدە يېقىنقى 30 يىل ئىچىدە بارلىققا كەلگەن ئەل قائىدە، تالىبان، ئەششەباب، دائېش، بوكو ھارام ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش «جىھادچى ئىسلامىي» گۇرۇھلارنىڭ تەرغىباتلىرى، گەپ-سۆزلىرى ۋە  قىلىقلىرى قاتارلىقلارغا قارايدىغان بولساق، يېڭى سەلەپى ھەرىكەتلەر ھەققىدىكى گۇمانلار، تەنقىدلەر ۋە ئەيىبشلەرنىڭ ئاساسسىز ۋە ئورۇنسىز ئەمەسلىكىنى بايقايمىز.
ھازىرقى دەۋردىكى سەلەپىيە ئۇقۇمى ھەممە ئادەمنىڭ غايە، نىشان، ئارزۇ-تەلەپ ۋە ئىستراتېگىيەسىگە ئاساسەن مەنىسى ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان تۇراقسىز ماھىيەتكە ئىگە. شۇڭا بۇ ئۇقۇم قانداقتۇر بىر مەزھەپنىڭ نامى بولۇشتىن بەكرەك بىر پىكىر، نۇقتىئىنەزەر ھەتتا ئىدېئولوگىيەنى ئىپادىلەيدىغان  كەڭ دائىرىلىك مەنىگە ئىگىدۇر. بۇ سەۋەبتىن سەلەپىيلىك دېگەندە بىر خىللا سەلەپىيلىك كۆزدە تۇتۇلماي، بىر نەچچە خىل ۋارىيانتى بولغان سەلەپىيلىك كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇسۇل ۋە چۈشەنچە شەكلى نۇقتىسىدىن بىر-بىرىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان ئونلارچە ھەرىكەت ۋە ئېقىم ئۆزىنى بۇ سۈپەت بىلەن تەرىپىلىۋالىدۇ، ھەتتا ئەڭ ئاشقۇن چۈشەنچە شەكىللىرى ۋە تېررورچى گۇرۇھلارمۇ بۇ نامنى جان دەپ قوبۇل قىلىشىدۇ.
ئۇلارنىڭ بۇ نامنى تاللىشىدا ئىبنى تەيمىييە ۋە ئىبنى قەييۇمنىڭ ئىدىيەسىنىڭ تەسىرىدىن سىرت، ئىسلامنىڭ  دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى ئۆرنەك ۋە سەرخىل مۇسۇلمانلارنى «مۇقەددەس»كىشىلەر قاتارىدا كۆرۈۋېلىشىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ، يېڭىچە سەلەپى ئېقىمىدىكى بۇ ھەرىكەتلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەۋرلەردىكى مۇسۇلمانلار ۋە ئۇلارنىڭ ئىسلامىي ھايات شەكىللىرىدىن پەقەت ئۆزلىرىنىڭ تەرغىباتلىرى، قىلغان-ئەتكەنلىرىنى يوللۇق، ھەقلىق كۆرسىتىش ئۈچۈنلا پايدىلىنىدۇ. يېڭىچە سەلەپىي ئېقىمىدىكىلەر ئۆزلىرىنى ئىسلامنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى سەلەپىيلىككە نىسبەت قىلىشسىمۇ، ھازىرقى زامان سەلەپى ھەرىكەتلىرىنىڭ يىلتىزى ئاساسەن ئىككى ئەسىرلىك ئۆمرى بولغان ۋەھھابىيلىققا تۇتۇشىدۇ.
سەلەپىيلىكنىڭ تارىخى ئۇزۇن بولسىمۇ، يېرىم سىياسىي يېرىم دىنى بىر ئىدېئولوگىيە ھېسابلىنىدىغان ھازىرقى زامان سەلەپىيلىكىنىڭ مۇقەددىمىسى 18-ئەسىردە مۇھەممەد بىن ئابدۇلۋاھھاب (1703-1792)نىڭ ئىدىيەسىنى ئاساس قىلىپ شەكىللەنگەن ۋەھھابىيلىق ھەرىكىتىدىن باشلىنىدۇ. ھەنبەلى ئېقىمىدىن كەلگەن مۇھەممەد بىن ئابدۇلۋاھھاب بىلەن ئەينى ۋاقىتتا دېرئىييە ئەمرى بولغان ئىبنى سەئۇد ئوتتۇرىسىدا «قورال كۈچى بىلەن بولسىمۇ ئاللاھنىڭ سۆزىنى زېمىندا ھۆكۈمران قىلىش»دېگەن شوئار ئاستىدا ھاسىل قىلىنغان كېلىشىمنىڭ روھىي بويىچە، ئۆزلىرىنىڭ دىنى چۈشەنچىسىدىن پەرقلىق دىنى چۈشەنچىلەرگە ئىگە  بولغۇچىلارنى قورال ئىشلىتىپ بولسىمۇ بويسۇندۇرۇش نەزەرىيە جەھەتتىن ھەقلىق ۋە يوللۇق رەۋىشكە ئىگە قىلىنىدۇ. ۋاھابىيلىقنىڭ تۇنجى دۈشمىنى ئەلۋەتتە ئەينى چاغدىكى ھۆكۈمران كۈچ ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى بولاتتى. زېمىندا تەۋھىدنى ھۆكۈمران ئورۇنغا ئىگە قىلىش، بىدئەتلەرنى يوق قىلىش ۋە سائادەت دەۋرىگە قايتىشقا ئوخشاش قارىماققا تولىمۇ گۈزەل، بىغۇبار ئارزۇ-خىياللار بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان بۇ ئېقىم ۋە كېيىنچە ئوخشاش ئارزۇ-خىيال ۋە غايىدىن ئوزۇقلانغان باشقا سەلەپىي چۈشەنچىلەر، ئۆزلىرىنى ھەقىقەتنىڭ يېگانە ۋەكىللىرى دەپ ئويلىۋېلىشى سەۋەبىدىن، مۇسۇلمان قېرىنداشلارنىڭ قېنىنى تۆكۈشنى ھالال دەپ قاراشتىنمۇ يانمايدىغان ئاشقۇن سەۋىيەگە كېلىشتى.