خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر چۈشەنچىسى ۋە دۇنيا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەرب دۇنياسىدىن باشقا رايونلاردا مودېرىنلىق (زامانىۋىلىشىش)نى شوئار قىلغان دۆلەتلەر جەمئىيەتلىرىنى مىللىيلەشتۈرۈشكە، يەنى مىللىي دۆلەت بەرپا قىلىشقا كىرىشتى، نەتىجىدە غەربتىگە ئوخشايدىغان بىراق ئىچىدە زىددىيەت بولغان «دۆلەت-مىللەتلەر»پەيدا بولدى. بۇ ئەھۋال ياۋروپادىن باشقا رايونلاردا ھەققىي يوسۇندا ئەمەس، تەسەۋۇردىكى مىللىي دۆلەتلەرنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتساق، بۇ رايونلاردىكى خەلقلەر نە مىللەت بولالمىغان نە ھەققىي مەنىدىكى مىللىي دۆلەت بولالمىغان. ۋەتەن بولسا چېگرالىرى جاھانگىرلار تەرىپىدىن سىزىلغان بولغاچقا، مۇقەددەسلىكىدىن گۇمانلىنىدىغان زېمىن پارچىسى بولۇپ قالغان. بۇ سەۋەبتىن ئافرىقا، ئوتتۇرشەرق، ئاسىياغا ئوخشاش رايونلاردا پەيدا بولغان سۈنئىي مىللىي دۆلەتلەر ئەسلىدە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تورىغا كىرىش ئۈچۈن «مىللىي دۆلەت»بولۇش يولىدا كۈچ چىقىرىۋاتقان ۋە خەلقىنى بۇ يولغا مەجبۇرىي ئېلىپ كىرىۋاتقان قۇرۇلمىلار دەپ قارىساق خاتالاشمىغان بولىمىز.
بۇ ئەھۋال بىزگە نېمە ئۈچۈن بۇ رايونلاردا سىياسىي مۇقىملىقنىڭ تولۇق ئىشقا ئاشمىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئەسلىدە ياۋروپانىڭ مىللىي دۆلەت كىيىمى بۇ مەملىكەت ۋە خەلقلەرگە دەل جايىدا كەلمىگەنلىكتىن، بۇ مىللىي دۆلەت مودېلى قەبىلىنى ئاساس قىلىدىغان ئافرىقىغا چوڭ كېلىپ قالغان، مەدەنىيەتلىك ئاسىياغا بولسا تار كېلىپ قالغان. ھەممىدىن مۇھىمى، ياۋروپالىقلار بۇ دۆلەتلەرنى ئۆزلىرىدەك ۋە ئۆزلىرى بىلەن باراۋەر ئاكتىيورلار دەپ قارىمىغانلىقتىن، بۇ دۆلەتلەر بىلەن باراۋەر مۇناسىۋەت ئورناتمىغان.
نەتىجىدە بىر تەرەپتە زېمىنلىرى، جەمئىيەتلىرى، خەلقلىرى ۋە تارىخلىرى بىلەن چىقىشالىغان تەرتىپلىك، قۇدرەتلىك ۋە تەرەققىي تاپقان «مەركەزدىكى دۆلەتلەر»، يەنە بىر تەرەپتە ئۆزىنىڭ ھەققىي كىملىكىدىن ئايرىلىپ قالغان، ئۆتمۈشى ۋە جەمئىيىتى بىلەن زىددىيىتى بولغان مۇقىمسىز، تەرتىپسىز ۋە قالاق «گىرۋەكتىكى دۆلەتلەر»دىن تەشكىل تاپقان دۇنيا شەكىللەندى. بۇنداق شارائىتتا دۇنيا سىياسىتىمۇ ئەلۋەتتە غەرب مەركەزلىك بولاتتى.
5-3- غەرب مەركەزچىلىكىنىڭ بەرپا بولۇشى ۋە غەربنىڭ تىزگىنىدىكى دۇنيا
مودېرىن مىللىي دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ دۇنياغا تارقىلىشى بىلەن، يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان تەخمىن ۋە پىرىنسىپلارغا تايانغان «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر»چۈشەنچىسى، باشقا دۆلەتلەرنى بۆھران ۋە قالاقلىققا دۇچار قىلغان بولسا، غەربنى دۇنيا سىياسىتىگە نوپۇزلۇق ئورۇنغا ئىگە قىلدى. چۈنكى تۈزۈمنىڭ بەرپاچىسى بولغان غەرب دۇنياسى دۇنيا سىياسىتىنىڭ قائىدە-پىرىنسىپلىرىنى بېكىتىپ چىققانىدى. بۇ سەۋەبتىن ياۋروپا مەركەزلىك تۈزۈمنىڭ تەرەققىي قىلىشى دۇنيانىڭ غەرب ئەللىرىنىڭ تىزگىنى ئاستىغا كىرىشى دېگەنلىك بولاتتى. قىسقىسى، غەرب دۇنيا سىياسىتىنىڭ قارار قىلغۇچىسى بولغانىدى.
تارىخىي نۇقىتىدىن قارىغىنىمىزدا، كېيىنكى 400 يىل ئىچىدە غەرب دۆلەتلىرى كېڭەيمىچىلىك قىلىش ئارقىلىق دۇنيانىڭ ھەممىسىنى دېگۈدەك كونترول قىلىۋېلىپ ئۈستۈنلۈككە ئېرىشتى. غەربنىڭ بۇ كېڭەيمىچىلىكى ئىشغالىيەت، ئىقتىسادىي مۇستەملىكە ۋە ئېغىر ئادالەتسىزلىكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ مەدەنىيەت، ئىقتىسادىي گۈللىنىش ۋە تەرەققىيات شوئارى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلدى (ۋاللتېرستېيىن، 2007:15).
غەلىتە يېرى شۇكى، غەربنىڭ بۇ خوجايىنلىق ۋە ئۈستۈنلۈكنى مەقسەت قىلغان كېڭەيمىچىلىكى ئالەمشۇمۇللۇق ئىدىيەسى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلدى. ھەقىقەتەن غەرب دۇنياسى سىياسىتىنىڭ يوللۇق ۋە ھەقلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش ئۈچۈن ئالەمشۇللۇقنى ھەددىدىن زىيادە تەكىتلىدى. بۇ ئالەمشۇمۇللۇق ۋاللتېرستېيننىڭ قارىشى بويىچە بولغاندا، دۇنيا مىقىياسىدا يولغا قويۇلغان سىياسەتلەرنىڭ «ئىنسان ھەقلىرى ۋە دېموكراتىيە»نى قوغداش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن ئىكەنلىكى، غەرب مەدەنىيىتىنىڭ جاھان خاراكتېرلىك مەنىۋى قىممەت ئۆلچەملىرى ۋە توغرىلىقلارغا تايىنىدىغان يېگانە مەدەنىيەت بولغانلىقى ئۈچۈن «ئۆزگە»مەدەنىيەتلەرگە سېلىشستۇرغاندا ئۈستۈن ھېسابلىنىشى لازىملىقى ۋە دۆلەتلەرنىڭ لىبېرال (ئەركىن) ئىقتىسادىي چۈشەنچىسىنى قوبۇل قىلىپ تەدبىق قىلىشتىن باشقا تاللاش يولى يوقلىقى قاتارلىق قاراشلارنى ئاساس قىلاتتى.
مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، مودېرىن دۇنيا «مەدەنىيەتلىك»رايونلارنىڭ «مەدەنىيەتسىز»رايونلارنى ئوڭشاش ئۈچۈن يولغا قويغان سىياسەتلىرى تۈرتكىسىدە مەيدانغا كەلگەن. بۇ سىياسەتلەر ئۆزگىلەرنىڭ ياۋايىلىقىغا، قالاقلىقىغا ۋە ئالەمشۇمۇل قىممەت ئۆلچەملىرى ۋە پىرىنسپىلىرىنى دەپسەندە قىلىدىغان قىلمىشلارغا خاتىمە بېرىش، زالىملارنىڭ چاڭگىلىدا قالغان بىگۇناھ كىشىلەرنى مۇھاپىزەت قىلىش، ئالەمشۇمۇل قىممەت ئۆلچەملىرى ۋە پىرىنسپىلىرىنى كەڭ ئەمەلىيلەشتۈرۈش قاتارلىق ۋاستىلار بىلەن قانۇنىي كۈچكە ئىگە قىلىنغان (ۋاللتېرستېيىن، 2007:20).
ئوتتۇرا ئەسىردە شەرق غەربتىن نۇرغۇن ساھەدە ئۈستۈن ئىدى، بىراق كېيىنكى ئەسىرلەردە شەرقتىن ھەر ساھەدە ئالدىغا ئۆتۈپ كەتكەن غەرب شەرقنىڭ ئۈستۈنلىكىنى پۈتۈنلەي رەت قىلىپ ئۆزىنىڭ ئۈستۈنلىكىنىڭ ئەبەدىيلىكىنى، ھەتتا بىيولوگىيەلىك(گېنلىق)ئىكەنلىكىنى كۈچەپ تەكىتلىدى. بۇ قاراش مودېرنلىشىش قابلىيىتىنى پەقەتلا ياۋروپاغا ماس دەپ قارايدىغان، ئۆزگىلەرنىڭ تەقلىد قىلىشتىن باشقا ئىشنى قىلالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدىغان خاھىشنى ئەكس ئەتتۈرەتتى (گودېي، 2002:19).