بىز ئېڭى ۋە تىل (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور: د. ئادىلجان ئەرئۇيغۇر
مۇھەررىر: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
شىركەت، تەنتەربىيە كۇلۇبلىرى، دوستلار گۇرۇپپىسى، جەمئىيەت، سىياسىي پارتىيە، يېزا، دۆلەت قاتارلىق ئىنسانلار بەرپا قىلغان بارلىق ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلاشمىلاردا «بىز» تۇيغۇسى يېتىلدۈرۈلۈش ئۈچۈن كۈچ چىقىرىلىدۇ. بۇنى مەنسۇبىيەت ئېڭى، تەۋەلىك ئېڭى دەپمۇ ئاتايمىز. بۇنى «كىملىك» دېسەكمۇ تامامەن بولىدۇ. ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلاشمىلارنىڭ رەھبەرلىرىنىڭ بىرىنچى ۋەزىپىسى «بىز»نى بەرپا قىلىش، شۇنداقلا بۇنى قىلىۋاتقاندا بۇ ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلاشمىلارنىڭ تېخىمۇ كىچىك «بىز»لەرگە بۆلۈنۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر.
ئىجتىمائىي مەۋجۇدىيەت سۈپىتىدە ئىنسان
ئەمەلىيەتتە «بىز» بولۇش ئىنسانلارنىڭ تەبىئىتىدە بار. سوتسىيوبىئولوگىيە نۇقتىسىدىن قارىغاندا، گېنلار بايقالغاندىن كېيىن، جەمئىيەت ئىچىدە ياشاش ئىنساننىڭ گېنلىرىدە بار دەيمىز.  ئىنسان بىر ئىجتىمائىي مەخلۇق ياكى ئارىستوتېلنىڭ تەبىرى بويىچە «زوئون پولىتىكون» (سىياسىي/ئىجتىمائىي ھايۋان)دۇر.  بۇ ئالاھىدىلىك گېنلىرىمىزغا ئورنىتىلىۋېتىلگەنلىكى ئېنىق، چۈنكى ئەڭ قەدىمكى زامانلاردىن بېرى ئىنساننىڭ ھايات قېلىشى ئۈچۈن جەمئىيەت كېرەك بولغان. دېرېك بىكېرتوننىڭ « ئادەمنىڭ تىلى » ناملىق كىتابىدا بۇ زۆرۈرىيەت ناھايىتى ياخشى چۈشەندۈرۈلىدۇ.
يالغۇز ئىنسان ياكى پەقەت بىر نەچچە ئىنسان، مەسىلەن: بىر ئائىلە، يىرتقۇچلارغا قارشى تۇرۇشتا ئاجىزدۇر. ئۇلاردا شىر ياكى يولۋاسنىڭكىدەك پەنجىلىرى ياكى چىشلىرى يوق. بىر ياكى بىر نەچچە ئىنسان شۇنداق، ئەمما بىر ئىنسان جەمئىيىتى سەھنىگە چىققاندا مۇۋازىنەت ئۆزگىرىدۇ. دېرېك بۇ كىتابىدا، پالتىلارنى ئېتىپ ۋارقىراپ بىرلىكتە شىر ياكى يولۋاسقا قاراپ يۈگۈرگەن ئونلىغان ئىنسان ئالدىدا يىرتقۇچلارنىڭ قېچىشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. دېرېك ، ئەڭ قەدىمكى زامانلاردا، ئوۋلاش جەريانىدا دەسلەپتە يىرتقۇچلارنىڭ پەنجە ۋە چىش ئىزلىرى، ئۇنىڭ ئۈستىدە ئىنسانلارنىڭ پالتا ئىزلىرى كۆرۈلگەنلىكىنى، ئەمما ئۆتمۈشنى ئون مىڭلىغان يىللار ئالدىغا سۈرگىنىمىزدە تەرتىپنىڭ تامامەن ئۆزگەرگەنلىكىنى ئېيتىدۇ. دەسلەپتە ئىنسانلار يىرتقۇچلاردىن قالغان نەرسىلەر بىلەن ئوزۇقلانغان بولسا، كېيىنكى دەۋرلەردە يىرتقۇچلار ئىنسانلاردىن ئاشقان قالدۇقلار بىلەن كۇپايىلىنىشكە مەجبۇر بولغان.
ئۆزگەرگىنى نېمە؟ ئۆزگەرگىنى تىل ۋە تىل ئارقىلىق جەمئىيەتنىڭ مۇمكىن بولۇشىدۇر. بۇ يەردە نوئام چومسكىنىڭ تىل ئىقتىدارىنىڭ ئىنساندا تۇغۇلۇشتىنلا بار بولغانلىقى (ئۇنىۋېرسال گرامماتىكا) نەزەرىيىسى بىلەن بىر كېسىشمە نۇقتىسىنى بايقىغىلى بولىدۇ. چومسكىنىڭ كۆز قارىشىچە، تىلغا ئىگە بولۇش پۈتۈنلەي ئىجتىمائىي ياكى مۇھىت ئامىللىرى بىلەن چۈشەندۈرۈلەلمەيدۇ، ئىنساندا تۇغۇلۇشتىنلا كەلگەن بىر تىل ئۆگىنىش ئىقتىدارى بار.
مارتىن ھايدېگېرنىڭ «بىرگە-مەۋجۇت بولۇش»[1] پەلسەپىسى بىزگە «بىز» تۇيغۇسىنىڭ ئىنسان مەۋجۇدىيىتىنىڭ ئاساسلىق ئۆلچىمى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ھايدېگېرغا كۆرە، مەۋجۇدلۇق ھەر دائىم باشقىلار بىلەن بىرگە بولۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چارلىز تايلورنىڭ «كۆپ مەدەنىيەتچىلىك» ۋە «ئېتىراپ قىلىش سىياسىتى»  قارىشىمۇ كىملىكنىڭ ھەر دائىم باشقىلار تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىش ئارقىلىق قۇرۇلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ گۇرۇپپا ئىچىدىكى ئېتىراپ قىلىش ۋە «ئاممىۋى ساھە» ئۇقۇمى، ئىنسان كىملىكىنىڭ شەكىللىنىشىدە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.
مىليون يىللىق زىياپەت ۋە ئۆز-ئارا تەسىرلىشىش پرىنسىپى
ئەڭ قەدىمىي «بىز»نىڭ بىر پايدىسى چوڭ ئوۋلارنى تەقسىملەشتىمۇ كۆرۈلىدۇ. تاش دەۋرىدە توڭلاتقۇ، مۇزلاتقۇ يوق. ئەمما «بىز» بار. مەن چوڭ ئوۋنى ئوۋلىسام جامائەت بىلەن ئورتاقلىشىمەن، ئەتىسى باشقىسى ئوۋىنى مەن ۋە ئائىلەم بىلەن ئورتاقلىشىدۇ.
ئانتروپولوگ مارسېل ماۋسنىڭ «سوۋغات ئىقتىسادى[2]» ۋە ئۆز-ئارا تەسىرلىشىش پرىنسىپى[3]  بۇ ھادىسىنى ئىزاھلاشتا مۇھىم ئۇنىڭ قارىشىچە،  ئىپتىدائىي جەمئىيەتلەردە سوۋغات ئالماشتۇرۇش پەقەت ئىقتىسادىي بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا ئىجتىمائىي رىشتىلارنى كۈچەيتىدىغان سىياسىي ۋە دىنىي بىر ھەرىكەتتۇر.
ھازىرمۇ ئەڭ كۆپ قىلىدىغان ئىجتىمائىي پائالىيىتىمىزنىڭ بىرلىكتە تاماق يېيىش بولۇشى مىڭلارچە يىللىق ياشام ئادىتىدىن كەلگەن.  كوممېنسالىتى[4] يەنى بىرلىكتە تاماق يېيىش ئادىتى، ئانتروپولوگلار تەرىپىدىن ئىنسان جامائەتلىرىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئىجتىمائىي باغلىنىش ئادەتلىرىدىن بىرى دەپ قارىلىدۇ. كلاۋد لېۋى-ستراۋسنىڭ[5] كۆرسەتكىنىدەك، تاماقنىڭ پىشۇرۇلۇشى ۋە ئورتاقلىشىلىشى «تەبىئەتتىن مەدەنىيەتكە ئۆتۈش»نىڭ ئەڭ مۇھىم بەلگىلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ.
بىكېرتون[6] ئىنساننىڭ «بىز» نى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن تىلنى ئىجاد قىلغانلىقىنى ئېيتىدۇ. كىتابنىڭ تولۇق ئىسمى مۇنداق: « ئىنساننىڭ تىلى: ئىنسان تىلنى قانداق ياراتتى ۋە تىل ئىنساننى قانداق ياراتتى؟ ». [7]
بىز ۋە ئەدەبىيات: ئىجتىمائىي مېڭە گىپوتېزىسى
بۇ يەردە دەرھال روبىن دۇنبارنىڭ[8] «دوستلۇق رىشتىلىرى» ۋە «ئىجتىمائىي مېڭە گىپوتېزىسى» ئەسكە كېلىدۇ. دۇنبارغا كۆرە ئىنسان مېڭىسى، فىزىكىلىق ئالاھىدىلىكلەرنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن تەرەققىي قىلمىدى، بەلكى جەمئىيەت ئۈچۈن، «بىز» تۇيغۇسى ئۈچۈن تەرەققىي قىلدى. بۇ كۆز قاراش، مېڭىنىڭ ئېۋولۇتسىيەلىك تەرەققىياتىغا يېڭى بىر چۈشەندۈرۈش ئېلىپ كېلىپ نېۋروسوتسىئولوگىيە ساھەسىدە مۇھىم بىر ئېقىم شەكىللەندۈردى.