«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» ۋە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىقى»نىڭ ئىسپاتلىنىشى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئادالەت ئىزدەشنىڭ، جىنايەتچىلەرنىڭ شەخسىي جاۋابكارلىققا تارتىلىشى بىلەن ئەمەلىيلىشىشىمۇ بىر تەبىئىي تەلەپتۇر. خىتاينىڭ خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىنى ئېتىراپ قىلماسلىقى بىر توسالغۇ بولسىمۇ، «دۇنياۋى سوت ھوقۇقى» (universal jurisdiction) پىرىنسىپى بۇ نۇقتىدا باشقا بىر يول تەمىنلەيدۇ. ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ، سوتنىڭ ئەستايىدىللىق بىلەن توپلىغان دەلىل-ئىسپات ھۆججەتلىرىنى ئىشلىتىپ، شى جىنپىڭ ۋە چېن چۈەنگوغا ئوخشاش يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار ئۈستىدىن بۇ پىرىنسىپنى ئېتىراپ قىلىدىغان دۆلەتلەردە جىنايى ئىشلار دەۋاسى ئېچىشى، قوللىنىشقا تېگىشلىك ئۈنۈملۈك بىر قانۇنىي يول ھېسابلىنىدۇ. بۇ خىل دەۋالارنىڭ، مەسئۇللارنىڭ خەلقئارا ساھەدىكى ھەرىكەت ئەركىنلىكىنى چەكلەيدىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ئۈستىدىكى سىياسىي بېسىمنى ئاشۇرىدىغانلىقىنى مۆلچەرلەشكە بولىدۇ. بۇنىڭغا پاراللېل ھالدا، مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىدىن ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئالىدىغان خىتاي ۋە خەلقئارالىق شىركەتلەرگە قارىتا، ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى سوتلاردا تۆلەم دەۋالىرى ئېچىلىپ جىنايەتنىڭ ئىقتىسادىي بەدىلىنىڭ كۈنتەرتىپكە كەلتۈرۈلۈشىنىمۇ مۇھىم بىر ئىستراتېگىيە دەپ قاراشقا بولىدۇ.
قانۇنىي كۈرەشنىڭ، سىياسىي ۋە دىپلوماتىك ھەرىكەتلەر بىلەن قوللاشقا ئېرىشىشى جەرياننىڭ تولۇقلىغۇچى ئامىلى بولىدۇ. سوتنىڭ قارارى، «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئېنىقلىمىسىنى ئىشلىتىشتىن تارتىنىۋاتقان ھۆكۈمەتلەر ئۈستىدىكى بېسىمنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن كۈچلۈك بىر دەلىل بىلەن تەمىنلەيدۇ. پارلامېنتلار دەرىجىسىدە ئېلىنغان قارارلارنىڭ، ئىجرا قىلىش ئورگانلىرىنىڭ رەسمىي سىياسىتىگە ئايلىنىشىنى رىغبەتلەندۈرۈلۈش مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رەسمىي ئېتىراپ قىلىشنىڭ ماگنىتسكىي قانۇنىغا ئوخشاش جازالارنىڭ كېڭەيتىلىشى، جىنايەتكە شېرىك بولغان تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ قارا تىزىملىككە ئېلىنىشى ۋە خىتاينىڭ خەلقئارا ئورگانلاردىكى تەسىرىنىڭ چەكلىنىشىگە ئوخشاش كونكرېت قەدەملەرنىڭ ئالدىنى ئېچىشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ قارار مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پاناھلىق تەلەپلىرىنىڭ «قايتۇرۋەتمەسلىك» (non-refoulement) پىرىنسىپى دائىرىسىدە دەرھال قوبۇل قىلىنىشى ۋە ئۇلارغا ئالاھىدە بىر قوغداش سالاھىيىتى بېرىلىشى ئۈچۈن بىر مىسال تەشكىل قىلىشى مۇمكىن.
ئاخىرىدا، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئىقتىسادىي مەنبەلىرىنىڭ قۇرۇتۇلۇش زۆرۈرىيىتى ئالدىنقى قاتاردىكى بىر ئىستراتېگىيەلىك ۋەزىپىدۇر. ئامېرىكانىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) ئەندىزىسىنىڭ دۇنياۋى مىقياستا كېڭەيتىلىشى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنى ئاساس قىلغان ھالدا بارلىق دېموكراتىك دۆلەتلەردە ئوخشاش قانۇنلارنىڭ چىقىرىلىشى ئۈچۈن لوبىچىلىق (تەشۋىقات-مۇرەسسە) پائالىيەتلىرىنىڭ قويۇقلاشتۇرۇلۇشى زۆرۈر. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇنىۋېرسىتېتلار، پېنسىيە فوندلىرى ۋە مەبلەغ سېلىش شىركەتلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى بېسىم مېخانىزملىرىغا شېرىك بولغان شىركەتلەردىكى مەبلەغلىرىنى چېكىندۈرۈپ چىقىشى ئۈچۈن دۇنياۋى بىر «مەبلەغنى چېكىندۈرۈش» (divestment) ھەرىكىتىنىڭ باشلىتىلىشى، ئىقتىسادىي بېسىم ئامىلى سۈپىتىدە تاللاشلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ ھۆكۈمى، بۇ خىل ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئەمدىلىكتە پەقەت ئەخلاقىي بىر مەسىلە ئەمەس، بەلكى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خەلقئارالىق بىر جىنايەتكە شېرىك بولۇش دېگەنلىك بولىدىغانلىقىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ بىر پۈتۈن قەدەملەرنىڭ، سوتنىڭ قارارىنى تارىخىي بىر ھۆججەت بولۇشتىن چىقىرىپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈچۈن ئادالەت ۋە ھۆرلۈكنى ئېلىپ كېلىدىغان جانلىق بىر يول خەرىتىسىگە ئايلاندۇرۇشى نىشان قىلىنىدۇ.
خۇلاسە: «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى»نىڭ مەڭگۈلۈك ئەھمىيىتى
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» (Uyghur Tribunal) نىڭ قۇرۇلۇشى ۋە چىقارغان ھۆكۈمى، ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئادالەت ئىزدەش كۈرىشىنىڭ پارلاق بىر بېتى سۈپىتىدە خاتىرىلەندى. تۆت يىللىق خاتىرە كۈنى مۇناسىۋىتى بىلەن بۇ جەريانغا قايتا قارىغىنىمىزدا، بۇ سوتنىڭ پەقەت بىر قانۇنىي مۇنازىرە سەھنىسىلا ئەمەس، بەلكى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ۋىجدانىنى سىنايدىغان بىر تارازا ئىكەنلىكىنى كۆرىمىز.
بۇ سوت، ئىنسانىيەتنىڭ ۋىجدانىدا مۇھىم بىر ئورۇن ئالدى. دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلار سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلىۋاتقاندا، بىر تۈركۈم قانۇنشۇناس، ئاكادېمىك ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى ۋەكىللىرى ئوتتۇرىغا چىقىپ «ھەقىقەتنى سۆزلەش» مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلدى. بۇ، زۇلۇمغا ئۇچرىغان خەلقلەر ئۈچۈن ئۈمىد چىرىغى ياققان بولسا، زالىملار ئۈچۈن ھېساب سورايدىغان كۈننىڭ كېلىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدىغان بىر سىگنال بولدى.
سوت، ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق-ھوقۇق ئىزدەش يوللىرىنى كېڭەيتتى. ئىلگىرى پەقەت سىياسىي تەشۋىقات ياكى كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتلىرى ئارقىلىق ئاڭلىتىلغان ئۇيغۇر مەسىلىسى، ئەمدىلىكتە قانۇنىي دەلىللەرگە تايانغان، سوت ھۆكۈمى بىلەن تەستىقلانغان بىر «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەۋاسىغا ئايلاندى. بۇ، ئۇيغۇر مۇھاجىرىتىنىڭ كەلگۈسىدىكى پائالىيەتلىرى ئۈچۈن مۇستەھكەم بىر قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي ئاساس ياراتتى.
خەلقئارا قانۇننىڭ كەملىكىنى تولۇقلاشتا پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ رولىنى ئوتتۇرىغا قويدى. دۆلەتلەر ئارا سىستېمىنىڭ (مەسىلەن ب د ت) قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرى سەۋەبىدىن ھەرىكەت قىلالمىغان يەردە، خەلق سوتى ئەندىزىسىنىڭ قانداق قىلىپ ھەقىقەتنى پاش قىلىپ دۇنياۋى جامائەت پىكرىنى شەكىللەندۈرەلەيدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. بۇ، كەلگۈسىدە يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان باشقا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈنمۇ بىر ئۈلگە تىكلەپ بەردى.