Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 5-سانى نەشردىن چىقتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 5-سانى  (2022-يىللىق 1-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :
ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .
زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.
ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).
6- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.
ھىندىستان ئىستراتېگىيەلىك تاللاش ئاچىلىدا: دېھلىنىڭ كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيادىكى يېڭى يۆنىلىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Modi could win the Nobel Peace Prize for a deal with Pakistan. (2025، September 3). Foreign Policy. https://foreignpolicy.com/2025/09/03/india-modi-trump-nobel-peace-prize-pakistan-lee-south-korea/
Modi’s meeting with Xi is all about Trump. (2025، September 3). Foreign Policy. https://foreignpolicy.com/2025/09/03/modi-xi-meeting-india-china-tensions-border-trump/
Modi’s SCO summit visit shows China and India want to reset relations in a ‘dragon-elephant tango’. (2025، September). Chatham House. https://www.chathamhouse.org/2025/09/modis-sco-summit-visit-shows-china-and-india-want-reset-relations-dragon-elephant-tango
Nothing new in the India-US spat، or Delhi-Beijing bonhomie. (2025، September). The Interpreter، Lowy Institute. https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/nothing-new-india-us-spat-or-delhi-beijing-bonhomie
Putin shores up ties with India، China as U.S.، EU plan way forward on Ukraine. (2025، September 1). The Washington Times. https://www.washingtontimes.com/news/2025/sep/1/putin-shores-ties-india-china-us-eu-plan-way-forward-ukraine/
RAND Corporation. (2025، September). India’s indecisive turn east. https://www.rand.org/pubs/commentary/2025/09/indias-indecisive-turn-east.html
Sullivan، J.، & Campbell، K. M. (2025). The alliance that wasn’t. Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/united-states/india-alliance-jake-sullivan-kurt-campbell
The black market for oil blunts Trump’s India tariffs. (2025، September). The Wall Street Journal. https://www.wsj.com/world/india/the-black-market-for-oil-blunts-trumps-india-tariffs-61d4f7d8?mod=author_content_page_1_pos_1
The Non-West is strengthening cooperation، shaping a new multipolar world. (2025، September 3). Modern Diplomacy. https://moderndiplomacy.eu/2025/09/03/non-west-strengthening-cooperation/
The US is rethinking the India-Pakistan dynamic. (2025، September). The Diplomat. https://thediplomat.com/2025/09/the-us-is-rethinking-the-india-pakistan-dynamic/
›Trump shredded decades of efforts‹: John Bolton on PM Modi’s China visit. (2025، September 2). India Today. https://www.indiatoday.in/world/us-news/story/trump-shredded-decades-efforts-john-bolton-pm-modis-china-visit-glbs-2780407-2025-09-02
Trump torches India ties، as China warms up to India. (2025، September 3). Modern Diplomacy. https://moderndiplomacy.eu/2025/09/03/trump-torches-india-ties-china-warms-up-to-india/
What resuming direct India-China flights reveals about changing regional priorities. (2025، September). The Interpreter، Lowy Institute. https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/what-resuming-direct-india-china-flights-reveals-about-changing-regional-priorities
«تەرەققىيات» نىقابى ئاستىدىكى يېڭىچە مۇستەملىكىچىلىك: (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئاقىۋىتى ئېغىر بولۇشى مۇمكىن. ئىقتىسادىي جەھەتتە، شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆز بايلىقىدىن يېتەرلىك بەھرىمەن بولالماي، ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ھالىتى تېخىمۇ كۈچىيىشى مۇمكىن. ئېكولوگىيەلىك جەھەتتە، رايوننىڭ نازۇك تەبىئىي مۇھىتى زىيادە ئېچىش سەۋەبىدىن بۇزۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە بولسا، دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولغان ئۇيغۇر مەدەنىيىتى چەكلىمىگە ئۇچراپ، ئۆزگىچىلىكىنى يوقىتىش گىردابىغا بېرىپ قېلىشى مۇمكىن. خەلقئارا جەمئىيەت ۋە كۆزەتكۈچىلەر، خىتاي تاراتقۇلىرى تەمىنلىگەن تەرەققىيات سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى بۇ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەرنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىشى ۋە ۋەزىيەتكە ئوبيېكتىپ باھا بېرىشى زۆرۈردۇر.
مەنبەلەر (References):
خەلقئارا ئەمگەك ئۆلچىمى: خىتاي-ئامېرىكا سودا سۆھبىتىدىكى نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ھالقا (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەرشارى سودا قائىدىلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش قۇرۇق گەپتىن باشقا نەرسىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئۇ ئامېرىكا، خىتاي ۋە باشقا دۆلەت ئىشچىلىرىنى سىياسەتنىڭ مەركىزىگە قويۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ بولسا ئەمگەكنىڭ قوشۇمچە مەسىلە ئەمەس، بەلكى دەل مەسىلىنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشتىن باشلىنىدۇ.
خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىپ ئۇيغۇر دىياسپوراسىنى جىمىقتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشى يەرشارى خاراكتېرلىك تەھدىتكە ئايلاندى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يەرشارى خاراكتېرلىك تەھدىت ئالدىدا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بېسىشى كېرەك بولغان قەدەملەر ئېنىق:
خىتاينىڭ ئۇزۇن قولىغا قارشى ئېلىپ بېرىلىدىغان كۈرەش، پەقەت ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىك كۈرىشىلا ئەمەس، بەلكى قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى، پىكىر ئەركىنلىكى ۋە دېموكراتىك تۇرمۇش ئۇسۇلىغا ئىشىنىدىغان بارلىق جەمئىيەتلەرنىڭ ئورتاق كۈرىشىدۇر. بۇ كۈرەشتە نامايان قىلىنىدىغان قەتئىيلىك، يىگىرمە بىرىنچى ئەسىردە دۇنيا تەرتىپىنىڭ مۇستەبىت بىر كەلگۈسىگە قاراپ يۈزلىنىدىغانلىقىنى ياكى ئەركىنلىك قىممەت قاراشلىرى قوغدىلىدىغان بىر كەلگۈسىگە قاراپ تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ.
مەنبەلەر (پايدىلانمىلار):
ئەدەبىيات ۋە دىن (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتورى: ئانتونىي يۇ (Anthony C. YU)
تەرجىمە قىلغۇچى: تەتقىقاتچى دوكتور ئادەم چالىشكان[1]
قىسقىچە مەزمۇنى:
دۇنيادا ئىنسانىيەت تارىخى بىلەن تەڭ تارىخقا ئىگە بولغان دىن ۋە ئەدەبىيات ئارىسىدا يېقىن بىر باغلىنىش بار. شۇڭلاشقا دىن ۋە ئ‍ەدەبىيات باغلىنىشى ئىنتايىن مۇھىم بىر مەۋزۇدۇر.
Anthony C.YU«ئەدەبىيات ۋە دىن» ئىسىملىك بۇ ماقالىسىدە بۇ تېمىغا كەڭ دائىرىدە نەزەرسالغان  ۋە تەتقىق قىلغان. ماقالە قىسقا بىر كىرىشتىن كېيىن، «ئەدەبىياتنىڭ شاھىتلىقى» ۋە «ئەدەبىىيات تەتقىقاتى» دېگەندەك ماۋزۇلار بىلەن داۋاملىشىدۇ، ئاخىرىدا «پايدىلانغان ماتېرىياللار»  بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. ماقالىدە ئەدەبىيات ۋە دىن ئارىسىدىكى ئىنتايىن چوڭقۇر ۋە كەڭ دائىىرىلىك باغلىنىش، ئىسلام دىنىدىن باشقا دىنلارنى چۆرىدىگەن ھالدا تەتقىق قىلىنغان. بۇ ماقالە، ئ‍ومۇمى جەھەتتىن قارىغاندا ئەدەبىياتقا، خۇسۇسەن سەل قارىلىۋاتقان دىنىي ئەدەبىيات تەتقىقاتلىرىغا چوڭ ھەسسە قوشىدىغانلىقى ئۈچۈن تەرجىمە قىلىندى.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئەدەبىيات ۋە دىن، دىراما، شائىر، شېئىر، تىل، تىلشۇناسلىق.
دىن تەتقىقاتىدا ئەدەبىي ماتىرىياللاردىن پايدىلىنىشنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە كۆرۈنەرلىك سەۋەبى بولسا ئۇلارنىڭ تارىخى قىممىتىدۇر. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، ئەڭ روشەن بولغان شەيئى دائىم نەزەردىن ساقىت قىلىنىدۇ ۋە نەتىجىدە بىلىنگۈچى تەكرارلىنىشقا مەجبۇر قالىدۇ. ئۇ، ھىندى، ئىسلامىي، خىتاي– ياپونىيە ياكى يەھۇدى – خىرىستىيان بولسۇن، ئەدەبىيات ئەنئەنىسى ئىلغار مەدەنىيەت سىستېمىنىڭ ھەممىسىدە دېگۈدەك ھەرخىل شەكىلدە بولسىمۇ، دىنىي چۈشەنچە، تەشكىلات ۋە سىمۋولىزمى بىلەن ئالاھىدە – ھەقىقەتتە كۆپىنچە بىر-  بىرى بىلەن كىرىشىپ كەتكەن- باغلىنىش ئىچىدە تەرەققىي قىلغان. قەدىمكى يۇنان ئەپسانىلىرى ۋە تەپەككۇر دۇنياسىنى، ئىبرانىي ئەپسانە ۋە ھېكمەتلىرىنى،  خرىستىيانىي سىمۋولىزم ۋە دىندارلىقنى ھەقىقىي مۇھىم ئورۇنغا قويماي تۇرۇپ Erich Auerbach ئىسىملاندۇرغان 2500 يىللىق «ياۋروپاچە دىرام ئەدەبىياتى»نى تامامەن چۈشىنەلمەيمىز. يەنە بىر تەرەپتىن، بۇ ئۈچ دىنىي ئەنئەنىنىڭ دىنىي ۋە دىنىي بولمىغان ئەدەبىي مىراسلىرىنى تەتقىق قىلماي تۇرۇپ ئۇلار توغرۇلۇق  ئىگە بولغان چۈشەنچىمىز ۋە مەدەنىيىتىمىزگە قىلغان تەسىرى ھەققىدە بىلىدىغانلىرىمىز، خۇددى دەرەخنى قوپاللارچە پۇتاپ قويغانغا ئوخشايدۇ. شۇنىڭدەك، پال سېلىش مۇراسىملىرى، بۇددا نوملىرى ۋە كۇڭزىچە تەپەككۇر، خىتاي لېرىك شېئىرى، دىراماسى ۋە نەسىر رومانىنىڭ كىلاسسىك شەكىللىرىنى بەھىرلىنىش ۋە داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېمپىراتورغا لايىق خىتايدا ئۇچراشتى. بۇددىزىمدا دەرەخلەر ۋە ئۆسۈملۈكلەر (Somalijobutsu)توغرۇلۇق ئىنچىكە مۇلاھىزىلەر، 12. ئەسىردە ياشىغان شائىر Saigyo نىڭ نۇرغۇن گۈزەل ۋەقەلىرىدە يېزىلغان بولسا، ئوتتۇرا ئەسىردىكى ياپونىيەدە ياشىغان سەيياھ بۇددىست پاپاسى بىلەن ئۇنىڭ ئەپسۇنچى سۈيئىستىمالچىلىرى،  noدىراماسى ئۈچۈن ساناپ تۈگەتكۈسىز ماتېرىيال تەمىنلىدى. ئوخشىمىغان دەۋرلەردە، ھىندى دىنى، يەھۇدى دىنى، خىرىستىيان دىنى ۋە بۇددىزمنىڭ ھەرخىل بۈيۈك قىسىملىرىدا، مۇقەددەس سېكۈلەر بولغان باھالاش ئىلمى، پەرقلىق دەۋرلەردە، ئوخشاش ۋە ئۆزئارا بولغان تەسىرلىك بىر ئۇسلۇپتا تەرەققىي قىلدى. بۇ مۇقەددەس ۋە دىن بىلەن مۇناسىۋەتسىز تېكىستلەرنىڭ بىر- بىرى بىلەن بولغان باغلىنىشى ۋە ئۇلارنى يېشىدىغان ئۇچۇرلارنىڭ بىر- بىرى بىلەن بولغان زىچ مۇناسىۋىتىگە سەل قاراش، دۇنيا ئەدەبىياتى ۋە دىن تارىخىغا قىلىنغان چوڭ بۇزغۇنچىلىقتۇر.
ئەدەبىياتنىڭ شاھىتلىقى
ئەدەبىيات ۋە دىن (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئالىملار مەلۇم ئەدەبىيات ژانېرلىرىنىڭ، بولۇپمۇ شېئىر ۋە دىرامانىڭ مەنبەسىنىڭ دىنىي مۇراسىملار بولۇشى مۇمكىنلىكىنى كۆپ قېتىم ئىلگىرى سۈرگەن.(Poetry ve Dramaغا قاراڭ) بۇ كۆز قاراش، پۈتۈن ژانېرلارغا ماس كەلمىسىمۇ، ئېپىك بىرقانچە ژانېرىنىڭ مەنبەسىدە شامانىزمنىڭ تەسىرى  كۆرۈلگەنلىكى توغرىسىدا كىچىك بىر مەسىلە بار.(Mircea Eliade, Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy, Şamanizm: Eski Vecd Teknikleri, 1964). [Bkz., Shamanism ve Epics.]  ئەدەبىياتنىڭ دىن بىلەن بولغان باغلىنىشىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ كۆزگە چېلىقىدىغان ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى ۋە ئىسپاتى بولسا – ھەم ئېغىز ئەدەبىياتى ھەم يېزىق، ھەم ئاقسۆڭەك ھەم خەلققە ئائىت – ئەدەبىياتنىڭ، دىنىي ئېتىقاد ۋە پائالىيەتلەرنى قوغداش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلىشىدۇر. Vergilدىكى (Aeneid, 6.77- 102)   Sibylline كەلگۈسىدىن خەۋەر بېرىشى ياكى Seneca دىكى (Oedipus, 303 vd) كاھىن پالچىلىقىنىڭ تەپسىلىي تەسۋىرى بۇنىڭ ئىسپاتى بولالايدۇ. خۇددى قەدىمكى ھىندىستاندا بولغىنىدەك، بەزى مەدەنىيەتتە، ئەدەبىيات دىنىي ئەنئەنە قەيت قىلىنغان مەنبەلەرنىڭ بېشىدا كېلىشى مۇمكىن. ئومۇمەن  «تەڭرىلەر بىلەن ئىنسانلار ئارىسىدىكى  ئالاقە مەسىلىسىنىڭ Homeros نىڭ دۇنياسىدا مەركەز ئىكەنلىكى» (Albin Lesky, Geschichte der griechisehen Literature, Grek Edebiyat Tarihi 2d ed., 1963)  بىلىنىدۇ، ئەمما بۇ كۆز قاراشنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا توغرا كەلسە، قەدىمىي يېقىن ئوتتۇرا شەرق بىلەن ھىندى ئەدەبىياتىنىڭ چوڭ جۇغلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. Eliade نىڭ «une initiation manquee» دەپ ئاتىغان (Historie des croyances et des idées religieuses, İnançlar ve Dinî Düşünceler Tarihi, vol. 1, 1976), سۈمەر ۋە قەدىمىي بابىل نۇسخىلىرى بىلەن گىلگامىش داستانى(Gılgamış Destanı) سېكۈلەر ئەدەبىياتنىڭ ئالاھىدىلىكى دەپ قوبۇل قىلىنغان كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرى ۋە سەرگۈزەشتىلەر بىلەن بىرلىشىپ كەتكەن دىنىي ماتېرىياللارنىڭ كىلاسسىك بىر ئۆرنىكىدۇر. گەرچە داستان قارىماققا ئادەمنىڭ بىلىمدىن شۈبھىلىنىشى ۋە ئ‍ۆلۈمدىن قېچىشى بىلەن باغلىنىشلىق بولسىمۇ ۋە شېئىرنىڭ (بابىللىقلارنىڭ يارىتىلىش شېئىرى بولغان Enuma elish تە بولغىنىدەك) دىنىي مۇراسىمنىڭ بىر پارچىسى بولۇپ، سۆزلەنگەنلەرنىڭ دەلىلى قەتئىي كۈچلۈك بولمىسىمۇ، بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە گىلگامىش مېسوپوتاميە كائىنات نەزەرىيىسى ۋە دىنى ئېتىقادىنىڭ پۈتۈنلەي ئىپادىلىنىشى بولغاچقا، يەنىلا ئوقۇرمەنلىرى مەۋجۇد.   Gılgamış ۋە Enkidu  ھېكايىلىرىنىڭ بۈگۈنگە يېتىپ كەلگەن نۇرغۇن ئىپىزوتلىرى – بىر شەھەرنىڭ مۇھاسىرىسى، بىر ئورمان سەپىرى، ۋاپاسىز خانىشلارنىڭ يولى، بىر ھامىي گۇرۇپپىسىنىڭ ماتەملىك ئۆلۈمى – تامامەن تېپىلغان بولسىمۇ، بىز ساھىبخان خانىش خاراكتېرى ۋە ھەرىكىتى بىلەن ئوخشاش بىر ۋاقىتتا ئۇچرىشىمىز. شېئىردىكى نۇرغۇن چوڭ تەڭرىلەر ۋە مۇھىم رول ئوينىغان خانىشلار بۇ قەدىمىي مەدەنىيەتتىكى مۇھىم ۋە مۇقەددەس ئۇقۇملارنى بىزگە چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، توپان ھېكايىسى ۋە ئاخىرەتنىڭ جانلىق ھېساپلىرى، ئ‍ىبرانىي يارىتىلىش ۋە قىيامەتشۇناسلىق چۈشەنچىسى بىلەن ئايدىڭلاشتۇرىدىغان سېلىشتۇرما بىلەن ئوتتۇرىغا چىقاتتى.  (Krş., Thorkild Jacobsen, The Treasures of Darkness: A History of Mesopotamian Religion, Karanlık Hazineler: Mezopotamya Din Tarihi, 1976; Jeffrey H. Tigay, The Evolution of the Gilgamesh Epic, Gılgamış Destanı’nın, Gelişimi 1982). [Ayrıca bkz., Enuma Elish; Gilgamesh ve Drama, Ancient Near Eastern Ritual Drama üzerine makale.].
ئەدەبىيات ۋە دىن (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنداق بىر فورمۇلا، ئەدىپلەرنىڭ نۇقسان ۋە نەتىجە ئارىسىدا مەجبۇر ساقلىنالمىغان تەڭپۇڭلۇقنى ئىدراك قىلىشىنى ئوچۇق ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. ئويۇن قەھرىمانى تامامەن مەسۇم ياكى گۇناھكار بولماسلىقى كېرەك. چۈنكى ئۇنىڭ ئازاپلىنىشى تاماشىبىنلارنىڭ ھەم كۆڭلىنى يېرىم قىلماسلىقى ھەم خۇشال قىلماسلىقى كېرەك. ئەمما بىرىنىڭ قۇسۇرىغا ھەددىدىن زىيادە ئىچ ئاغرىتىش ياكى شەپقەت كۆرسىتىش تىراگېدىيىلىك مەرھەمەت تۇيغۇسى ئويغىتالىشى مۇمكىن.(Krş.,Rhetoric,1386b) شۇڭلاشقا، تاماشىبىننىڭ ئاڭ, ئىدراك ۋە ھېسسىي ئىنكاسى، نۆۋەت بىلەن بىر دىرامىنىڭ ئاپەتلىك بىر ھەرىكەت كۆرۈنۈشى باشلىتالىغان خاتا مەلۇماتنىڭ ياكى ئەھۋالغا سەل قارىلىشنىڭ سەۋەبى قانداق يېتىلگەنلىكىگە باغلىق بولغان قەھرىماننىڭ ئەھۋالىنىڭ ئېنىق باھالىنىشىدۇر. Aristotleنىڭ ئىزاھاتى بولسا، ئىنساننىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچىنى ۋە ھەرىكىتىنى ئالاھىدە كۆرسەتكەن بولسىمۇ، ئەدەبىي تېكىستلەر ئۆز- ئۆزىگە تېخىمۇ مۈجمەلدۇر. چۈنكى ئۇلاردا مۇقەددەس ئارىغا كىرىش سۈرئىتىنى دائىم تولۇقلىغۇچى ئادەمدىكى يامانلىقىنىڭ ئەڭ چوڭ سەۋەبى دەپ كۆرسىتىلىدۇ.
ھالبۇكى، Homerik دىنىدا تەڭرى (ate) ئىنساننىڭ كىبىر ۋە زوراۋانلىقىغا جازا سۈپىتىدە، ئۇنى كۆرۈشكە ئىنتىلىدىغانHesiod,،Solon ،Theognis، ۋە Pindar دەك يازغۇچىلارنىڭ خىيالى، ئىلاھىي مەۋجۇتلار سەۋەپ بولغان قورقۇنچلۇق بىر غەپلەتنى مۇقەررەر ئىما قىلىدۇ. دىرامما يازغۇچىلىرىنىڭ تېئولوگىيىسىدە، تەكىتلىشىنىڭ ھەرئىككى تەرىپى بىر –  بىرىگە يېقىن. مەسىلەن: Aeschylus نىڭ The Persiansدېگەن ئەسىرىدە، Xerxer نى ھەم بىر جىن غەزەپلەندۈرىدۇ ۋە ئۇنىڭغا زۇلۇم قىلىدۇ ھەمدە  تەڭرى ئۇنىڭ كۆڭلىنى يېرىم قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ كىبىرلىك قىلىش گۇناھى سادىر قىلغان بولىدۇ. Oresteiaدا Zeus ھەممىنى كۆرەلەيدىغان، ھەممىگە قادىر، ھەممىنىڭ (بارلىق) سەۋەبى ۋە ئادالەت كەلتۈرگۈچى دەپ ئۇلۇغلىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، مۇشۇنداق ئۇلۇغ تەڭرى دەپ قارالغان Zeusنىڭ Prometheus Bound (Zincire Vurulmuş Prometheus) دا تاش يۈرەك (160)سوراققا تارتىشنى ۋە يالۋۇرۇشنى (184-185)ياخشى كۆرمەيدىغانلىقى ئوچۇق يېزىلغان ۋە دىققەتنى تارتىدۇ, ۋە Zeusبىر قورقۇنچلۇق زالىم، زومىگەر دەپ قارىلىپ ئۇنىڭغا قارشى بىر تەكىتلەش بار. مۇقەددەس يامان نىيەتكە دائىر ئىسپاتلار Sophocles ۋە Euripides يازغان ئويۇنلاردىمۇ ئىنتايىن بەك ئومۇملىشىدۇ. Hera نىڭ ئەمرىدىكىLyssa ,Euripides نىڭ ناخشىلىرى ئۈچۈن ئۇلارنى خاتا ئوخشىتىپ قېلىپ، يولدىشى ۋە بالىلىرىنى ئۆلتۈرگەن دىندار قەھرىماننى سەۋدايى قىلىش ئۈچۈن ئاشكارا كۆرۈنگەن چاغدا، Heracles دە كۆز قاماشتۇرىدىغان ۋە ھۆكۈم چىقارغۇچى تەڭرىنىڭ ھەددىدىن ئاشقان ئىپادىسى بەلكى تېپىلىشى مۇمكىن.
ئەدەبىيات ۋە دىن (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنجىلنىڭ بۇ تەپسىر ئۆرنەكلىرى Friedrich Schleiermacher نىڭ بىر ئاساسلىق چۈشەنچىسىنى كۈچلەندۈرۈش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ؛ شەخسىي ياكى مۇقەددەس باھالاش بىلىمى، «پەقەت ئومۇمىي باھالاش بىلىمى نۇقتىسىدىن چۈشىنىشلىك بولىدۇ»(Hermeneutics:TheHandwritten Manuscripts, ed. H. Kimmerle, 1977, içinde MS2).. بۇ تۈپەيلى، ئەدەبىيات نەزەرىيىسى ۋە تەنقىد مەدەنىيىتىدىكى ھەر مۇھىم ئۆزگىرىش، پىرىنسىپتا دىن ئالىملىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. چۈنكى، ئېغىزچە تېكسىتلەرنىڭ تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىدىغان نىشانىنىڭ بولماسلىقى تېخىمۇ كۆپ كۆرۈلىدۇ. ئۇلار «تىلنىڭ سەنئەتلىك ئىشلىتىشىگە، پەرقلىق چۈشەنچە ئويۇنلىرىغا، ئەنئەنىلىرىگە، تونغا، ئاۋازغا، خىيالغا، جۈملە قۇرۇلمىسىغا، بايانىنىڭ كۆزىتىش نۇقتىسىغا، ئەسەرنىڭ باپلىرىغا ۋە باشقىلارغا دېققەت بىلەن ئېھتىرامنى پەرقلەندۈرگەن نۇرغۇن پەرقلەرنى\ ئۆزگىرىشلەرنى(Robert Alter, The Art of Biblical Narrative, İncil Anlatı Sanatı, 1981) بىلىشى كېرەك. ئاخىرقى ئوتتۇز يىلدا ئامېرىكا ۋە ياۋروپا تەنقىدىي بايانىنىڭ ئايدىڭلاشتۇرۇشىدا بۇ ئاخىرقى شەكىلسىز\ ئالاھىدىلىكى بولمىغان كاتېگورىيە، ھادىسىسچىلىك، پەلسەپىۋى باھالاش بىلىمى، ئاياللار ھوقۇقىنى قوغدىغۇچى تەنقىدى، تۈر نەزەرىيىسى، تىلشۇناسلىق، قۇرۇلمىچىلىق، yapısökücülük  ۋە روھىي ئانالىزدەك ئۆتمۈشتىكى ۋە ئىختىلاپلىق تېمىلارنى ئەلۋەتتە ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ يېڭى «نۇقتىنەزەرنى يالغۇز بىر يۆنىلىشنىڭ كەڭ قولغا ئېلىنىشىغا يەر رۇخسەت بەرمىگەن تۇرۇقلۇق، تېكسىتنىڭ مەنىسىنىڭ تېپىلغان ئورۇننىڭ قىسقا بىر كۆز قاراش تەربىيىسى بولىشى مۇمكىن. مەۋجۇد شەرەپ ئەدەبىياتىنىڭ ھەقىقىي قىممىتى ۋە ئۇسلۇبىغا كەچۈرۈم ئىستىكى بىلەن ئايرىلغان يېڭى تەنقىدنىڭ چۈرۈكلۈكى بىلەن مەنا، ئاساسەن تېكسىت بىلەن ئوخشاشتى. ئىلمىي ئايرىلغان تىلغا جاۋابەن (قارشى، ئەدەبىي تىل ئۆزگىرىشچان بولىشنى ۋە ئۆزىنى ئىما قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالدى، شۇڭلاشقا يالغۇز بىر تېكسىتنىڭ ئاتموسفېراسى ئەڭ مۇۋاپىق باغلىنىش بىلەن شەكىللەندى). مەنا، ئىمارەتنىڭ ۋە رەسىمنىڭكىگە ئۇ بېسىمدىن قۇتۇلۇشنىڭ بىر مىسالىدۇر  (Cleant Brooks, The Well Wrougth Urn, İyi İşlenmiş Vazo, 1947) ئوخشاش دەپ قارالغان تېكسىتنىڭ ئاساسلىق شەكلى ۋە ئاغزاكى قۇرۇلمىسى تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلدى. چۈنكى، شېئىر سۇبىستانىيە نەزەرىيىسىنىڭ ۋە ئەمەلىيىتىنىڭ ئەڭ مۇۋاپىق بىرلىكىنى كۆرسەتتى. ئۇ، ھەم چۈشەنچە ھەمدە چۈشەنچىنىڭ ئىدراك قىلىنىشىدۇر. ئۇنىڭ مەنىسى، مۇشۇنداق زىت بولۇپ ئومۇمىيۈزلۈكتى ئەمما گويا ئىزاھلانمىدى. شۇنىڭغا ئوخشاش باھالاش، شەخسەن زىت بىر ئىشتۇر. بىر تەرەپتىن، باھالىغۇچىنىڭ مەقسىتى «شېئىرنىڭ قورغان ئۇسلۇبى شائېرنىڭ زېھنىدە شەكىللەنگەندەك ئېلىپ شەكلى تەتقىق قىلىشتى. باھالاشقا تېكسىتنىڭ بۇ يالغۇز نىشانىدىن باشقا ھېچقانداق بىر ئامىلنىڭ قارار بېرەلمەيدىغانلىقىنى ئويلىغاندىن بېرى، ھەتتا مەنبەسىنىڭ ياكى تەسىرىنىڭ (داڭلىق نىيەت ۋە تۇيغۇ كولدۇرلىتىشلارنىڭ) چۈشىنىلىشى مەۋزۇسىنىڭ سىرتىدا ۋە ئالاقىسىز دەپ قارالدى). چۈنكى، تېكسىت مەنانىڭ ئايرىم بىر ۋاستىسى دەپ قارالدى، ئۇنىڭ توغرىلىقى ئەگەر باھالىغۇچى ئەر ياكى ئايالنىڭ ئۆزىنىڭ پەرەزلىرى، بىر تەرەپلىمە كۆز قاراشلىرى، ئېتىقادلىرى ۋە قىممەت قاراشلىرىنىڭ مۇمكىن بولغىنىچە تەسىرىگە ئۇچرىمىسا ئاندىن قىممەتكە ئىگە بولالىشى مۇمكىن. بۇ تىرىشچانلىق بولسىمۇ، يېڭى تەنقىدچىلەر شۇنى ئېتىراپ قىلدى ياكى باھالاش ئىشىنى بىمەنە بىر تەتقىقاتچىنىڭ ھېسسىياتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، چۈنكى، تەنقىدنىڭ يېتەرلىك بولۇشى ھەردائىم شېئىر يېتەرلىك بولىشى بىلەن ئىشقا ئاشىدۇ.
ئەدەبىيات ۋە دىن (17-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەدەبىيات تەتقىقاتى ئۈچۈن yapısökücülük نىڭ ئارتۇقچىلىقى قىزغىن تالاش –  تارتىش قىلىنىۋاتىدۇ. ئۇنىڭ دىن تەتقىقاتى ئۈچۈن ئىشلىتىپ ئىشلىتىلمەيدىغانلىقىغا دائىر ئىلمىي ئەسەرلەر يېزىلىشى كېرەك. ئازايماس بىر ھالدا مۇقەددەسنىڭ ھەددى – ھېساپسىز تۈرلىرى ۋە مورفولوگىيەنى تەتقىق قىلىشقا ئۆزىنى ئاتىغان بىر ئۇقۇمغا نىسبەتەن، سۆز مەركەزلىك بىلەن تولغان بىر پروگىرامما، ھەيران قالارلىق Derridaنىڭ Cassandraغا ئوخشاش سۆزلىرى بىلەن سۇنۇلغان جەڭ ئېلان قىلىش، پۈتۈنلىكى بىلەن ئىنتايىن ئېنىقتەك كۆرۈنىۋاتىدۇ. [Ayrıca bkz., Biography; Cosmogony; Heroes; Myth; Quest; yazarların, dini düşüncelerin ve burada zikredilen filozofların biyografileri].
تەرجىمان: تاجىگۈل سەمەت
[1] Çeviriye esas olan metin ‘Anthony C. Yu, Literature and Religion’, The Encyclopedia of Religion, (Editor in Chief: Mircea Eliade), Macmillan Publishing Company, New York, 1987, Vol: 8, pp.
يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر، پەن – تېخنىكا ۋە مىللەتلەرنىڭ گۇمران بولۇشى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رىـم ئىمپېراتـورى ماركـۇس ئارېلىيـۇس ئانتونىنـۇس )Marcus Aurelius Antoninus ،180 – 121( دەۋرىــدە رىمــدا 165 – يىلدىــن 180 يىلغىچــە 15 يىــل داۋامالشــقان يۇقۇملــۇق كېســەللىك يــۈز بەرگەنىــدى. رىــم ئىمپېرىيەســىنىڭ ئىقتىســادىي ۋە تىجارىتىگــە زىيــان كەلتۈرگــەن بــۇ يۇقۇملــۇق كېســەللىك يەنــە دۆلەتنىــڭ ئاجىزلىشىشــىغىمۇ ســەۋەب بولغانىــدى. رىــم ئىمپېرىيەســىدە 249 – يىلدىــن 262 – يىلغىچــە داۋامالشــقان يۇقۇملــۇق كېســەللىكمۇ زور كىرىزىــس پەيـدا قىلغانىـدى. 541 – 542 يىللىرىـدا شـەرقىي رىمدا مەيدانغـا كەلگـەن يۇقۇملـۇق كېسـەللىك شـەرقىي رىـم ئىمپېرىيەســىنىڭ غەربىــي رىــم ئىمپېرىيەســى بىلــەن بىرلىشــىپ كېتىــش مەقســتىگە يېتىشــىگە توســالغۇ بولغانىــدى.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 10-سان
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا ۋەزىيەت: ئۇچۇر ۋە تەۋسىيەلەر 10-سان
بۇ سان دوكىلاتتىكى مەزمۇنلار تۆۋەندىكىچە:
دوكىلاتنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
ئىسلام، مۇسۇلمانلار ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلەن، مەن 1959- يىلى لاھۇر شەھرىنى تۇنجى قېتىم كۆرگىنىمدە لاھۇر دۇنيادىكى ئەڭ گۈزەل شەھەرلەرنىڭ بىرى ئىدى. ئەمما 30 يىلدىن كېيىن لاھۇرغا قايتا بارغىنىمدا كۆرگەنلىرىمدىن بەكلا چۆچۈدۈم. چۈنكى بۇ شەھەر پىلانسىز شەكىلدە كېڭىيىۋاتاتتى. شەھەر پىلانىدا ئىسلام بىناكارلىقى ئىجتىمائىي شارائىت، ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيە، شۇنداقلا ئالەم ۋە مېتافىزىكىلىق پرىنسىپلارنىمۇ ئويلاشقان بولىدۇ. بۇ شەھەرنىڭ لايىھەلىگۈچىلىرى لاھۇرنىڭ ھاۋاسىنىڭ يەزدنىڭكىگە ئوخشىمايدىغانلىقىنى بىلەتتى. شۇڭلاشقا، كېلىمات ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلما قاتارلىق شارائىتلارمۇ ئويلىشىلاتتى. ئەمما، مۇھىم بولغىنى بۇ شەھەرلەر، لايىھەلىنىش جەھەتتە ئورتاق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە ئىدى. بۇ شەھەرلەرنىڭ ھەممىسى رېئاللىقنىڭ ماھىيىتى، ئالەمشۇناسلىق ۋە ئىسلام جەھەتتىكى ئاللا بىلەن ئىنساننىڭ مۇناسىۋىتىنى ئاساس قىلغان مېتافىزىكىلىق پرىنسىپلار ئۈستىگە قۇرۇلغان ئىدى. بۈگۈنكى ياش مۇسۇلمان بىناكارلار بۇ پرىنسىپلارنى ئاستا- ئاستا ئۆگىنىۋاتىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ ئۆگىنىشلەر يېقىنقى يىللاردىكى نۇرغۇن تەرەققىياتلار بىلەن بىللە ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ ھەقتە Titus Burckhardtتىن باشقا ئاز ساندىكى كىشىلەردىن ۋە بەلكىم ئاز بولسىمۇ مېنىڭ بۇ ھەقتە يازغانلىرىمدىن مىننەتدار بولۇشىمىز كېرەك. ماقالىلىرىمدە ئاساسلىقى ئىسلام بىناكارلىقىنىڭ ئارقىسىدىكى مېتافىزىكا، پەلسەپە ۋە شۇنداقلا ئۇنىڭ تېخنولوگىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدە توختالدىم. ئەلۋەتتە، بىز ھەسەن فەتھىگە ئوخشاش ئاز ئۇچرايدىغان بىناكارلارغا، كېيىن مىسىردا يېتىشكەن ئابدۇل ۋەھىد ئەل ۋەكىل، ئۆمەر فارۇق، ئەرەبىستاندىكى سامى ئەل ئەنغاغا ئوخشاش ياش مۇسۇلمان بىناكارلارغىمۇ قەرزدارمىز. بۇ مۇسۇلمان بىناكارلار بۇ پرىنسىپلارنى قوللىنىشقا تىرىشتى. مەن بۇ قېتىمقىنىڭ 30 يىل ئىلگىرى ئىسفاھاندا ئۆتكۈزگەن يىغىندىنمۇ ئۈنۈملۈك بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن. بۇ تىرىشچانلىقلارنىڭ داۋاملىشىشىنى، مۇسۇلمانلارنىڭ غەرب تېخنولوگىيەسىنى تەنقىدلەش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى مۇھىتلىرىنى قوغدىيالىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئاللاھنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە قوغدىلىشى يەنىلا ئەنئەنىۋى مۇھىتقا باغلىقتۇر. بۇنىڭدىن باشقا، غەربنىڭ تېخنولوگىيە ۋە ئۈسكۈنىلىرىگە قارشى مۇسۇلمانلارنىڭ ھوشيارلىقلىرىنى تېخىمۇ ئۆستۈرىشىنى، چۈشەنچىلىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
Nasr, S. H. (2005). Islam, Muslims, and Modern Technology. Islam & Science, 3(2), 109- 127.
[1] بۇ كىتاپ تۈركچىگە Şenlik Toplum ماۋزۇسى بىلەن تەرجىمە قىلىنغان.
2 بۇ كىتاپ تۈركچىگە Teknoloji Toplumu ماۋزۇسى بىلەن تەرجىمە قىلىنغان.
تەرجىمان: دېڭىز
تەرجىمە تەھرىرى: پاسىبان
تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئېشىۋاتقان گېئوپولىتىك تەسىرى: ۋاشىنگتون ئۈچۈن پۇرسەتلەر، رۇسىيە ئۈچۈن باش قېتىمچىلىقى ۋە خىتاي ئۈچۈن قايغۇلار (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۈچىيىۋاتقان تەسىرى، بىۋاسىتە مەنپەئەت يەتكۈزۈشتىن بەكرەك، ئىنسانىي ئەندىشىلەر توغرىسىدا سۈكۈت قىلىش خەۋپىنىمۇ بىللە ئېلىپ كېلىدۇ. ئەنقەرەنىڭ رايونلۇق كۈچىنىڭ ئېشىشى، بولۇپمۇ بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە (يېڭى يىپەك يولى تۈرىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ پۈتۈنلۈكى) يۈزلەنگەن يوشۇرۇن تەھدىت دەپ قارىلىش ئېھتىمالى بولغاچقا، خىتاينى غىدىقلىماسلىق يۆنىلىشىدە تېخىمۇ ئېھتىياتچان تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈشىنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. چۈنكى، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي نەتىجىلىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش، تۈركىيەنىڭ ئۆزىنىڭ گېئوپولىتىك نىشانلىرىغا زىيان سالىدۇ. شۇڭلاشقا، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلار ئۈچۈن يەتكۈزەلەيدىغان ئەڭ چوڭ يوشۇرۇن پايدىسى، دىپلوماتىك جەھەتتە، غەرب بىلەن ماسلىشىپ، خىتاينى بىۋاسىتە نىشان قىلمىغان، ئەمما مەدەنىي ۋە ئىنسانىي ھەقلەرگە مەركەزلەشكەن سۆز-ئىبارىنى تۇراقلىق ھالدا داۋاملاشتۇرۇشى ۋە ئۇيغۇر دىياسپوراسى ئۈچۈن نىسپىي بىخەتەر باش پاناھ بولۇشنى داۋاملاشتۇرۇشىدۇر. تۈركىيەنىڭ رايونلۇق ئېغىرلىقى ئاشقانسېرى، ئەنقەرەنىڭ ئىنسانىي مەسىلىلەردە تېخىمۇ كۆپ خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش ئىقتىدارى نەزەرىيە جەھەتتىن ئاشىدۇ، لېكىن بۇ، خىتاي ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەمەلىي مەنپەئەتلەر ئالدىدا داۋاملىق سىنىلىدىغان بىر تاللاش. شۇ سەۋەبتىن، تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئورنى، گېئوپولىتىك پۇرسەت بولۇش بىلەن بىرگە، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ئىنسانىي مەسئۇلىيەت جەھەتتىنمۇ داۋاملىق سىناق مەيدانىدۇر.
Baez, Kiran. «Why Washington should pay attention to Turkey’s presence in Central Asia.» Atlantic Council, 23 Ekim 2025. https://www.atlanticcouncil.org/in-depth-research-reports/report/why-washington-should-pay-attention-to-turkeys-presence-in-central-asia/