خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

-2021يىلى، كۆپىنچىسى غەربلىك بولغان 40 تىن ئارتۇق دۆلەت، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇسۇلمان ئۇيغۇرلار ۋە باشقا دىنىي ۋە ئېتنىك ئاز سانلىقلارغا قارىتىلغان قىيىن-قىستاق ۋە باستۇرۇشلار سەۋەبىدىن، خىتاينى ب د ت دا تەنقىدلىدى. خىتاينى تەنقىدلىگەن 43 دۆلەت، «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى»نىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئالاقىدار «دەلىلگە ئاساسلانغان دوكلاتلار» ھەققىدە ئالاھىدە ئەندىشە قىلغانلىقىنى ئىپادىلىدى. بۇ دۆلەتلەر، «خىتايدىن مۇستەقىل كۆزەتكۈچىلەرنىڭ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق يۇقىرى كومىسسارى ۋە ئىدارىسى قاتارلىقلارنىڭ، شەرقىي تۈركىستانغا توسالغۇسىز كىرىش ئىمكانىيىتى بېرىشىنى» تەلەپ قىلدى.
ب د ت سىستېمىسى، بولۇپمۇ ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى  (OHCHR)، ئۇيغۇر رايونىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالى ھەققىدە بىر قانچە قېتىم ئەندىشىلىرىنى ئىپادىلىگەن. مەسىلەن: 2021-يىلى 29-مارت، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ۋە خەلقئارالىق شىركەتلەر خىزمەت گۇرۇپپىسى (باشقا ئىسمى بىلەن تىجارەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق خىزمەت گۇرۇپپىسى) مۇتەخەسسىسلىرى، خىتايدا مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارنىڭ تۇتۇلۇشى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىشى ھەققىدە ئېغىر ئەندىشىلىرىنى ئىپادىلەپ، خىتايغا ئۇچۇر توپلاش ئۈچۈن توسالغۇسىز كىرىش ئىمكانىيىتى تەلەپ قىلدى ، بۇنىڭدىن باشقا، دۇنياۋى ۋە يەرلىك شىركەتلەرنى ئۆزىنىڭ تەمىنلەش زەنجىرلىرىنى يېقىندىن تەكشۈرۈشكە چاقىردى.
كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى تەرىپىدىن تەيىنلەنگەن مۇتەخەسسىسلەر، 150 دىن ئارتۇق يەرلىك خىتاي ۋە چەت ئەللىك شىركەتنىڭ ئۇيغۇر ئىشچىلارغا قارىتىلغان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ئىددىئالىرى بىلەن باغلىنىشلىق ئىكەنلىكى ھەققىدە ئۇچۇر ئالغانلىقىنى بىلدۈردى. «ئەگەر ئىسپاتلانسا، ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى تەشكىل قىلىدىغان بۇ ئىددىئالاردىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىمىز… خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن دىئالوگىمىزنى ئەڭ دەسلەپكى پۇرسەتتە كۈچەيتىشكە تەييار ۋە ھۆكۈمەتنىڭ بۇ ئىددىئالارغا تېز ئىنكاس قايتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز، بىز بىلەن ئىجابىي دىئالوگقا كىرىشىنى قارشى ئالىمىز. خىتايمۇ ئەزا بولغان كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى تەرىپىدىن تەيىنلەنگەن مۇستەقىل مۇتەخەسسىسلەر بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، خىتايغا بېرىشىمىزنىڭ(شەرقىي تۈركىستان رايونى قاتارلىق) ئىددىئالارنى ئوبيېكتىپ باھالاش ئۈچۈن كۆڭۈلدىكىدەك بىر پۇرسەت بولىدىغانلىقىنى ئويلايمىز» دېدى.
ب د ت غا سۇنۇلغان مەنبەلەرگە كۆرە، ئۇيغۇرلارغا مەنسۇپ يۈز مىڭلىغان كىشىلەر «قايتا تەربىيەلەش» مۇئەسسەسەلىرىدە تۇتۇلماقتا. نۇرغۇنلىرى يەنە ئاتالمىش ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ۋە باشقا خىتاي ئۆلكىلىرىدىكى زاۋۇتلارغا ئىشلەش ئۈچۈن مەجبۇرىي يۆتكەلگەن.
ب د ت كىشىلىك ھوقۇق يۇقىرى كومىتېتى ئۇيغۇر رايونىدىكى ئەھۋاللار ھەققىدىكى باھالىشىنى تاماملىدى. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق يۇقىرى كومىسسارى مىشېل باچېلېت، خىتاي ئەمەلدارلار بىلەن ئۇزۇن مۇددەتتىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان سۆھبەتلەردە، ئۇيغۇر رايونىغا كىرىش ھەققىدە «كونكرېت بىر ئىلگىرىلەش» بولمىغانلىقىنى بىلدۈردى. باچېلېت، 2021-يىلى ئىيۇندا بۇ زىيارەتنىڭ 2021-يىلىدا ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشى ئۈچۈن بىر ۋاقىت جەدۋىلى تەكلىپ قىلغان. شەرقىي تۈركىستاندا تەخمىنەن بىر مىليون ئۇيغۇرنىڭ جازا لاگېرلىرىدا تۇتۇلۇۋاتقانلىقى ھەققىدىكى ئىددىئالار تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا چىققاندىن باشلاپ، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن 2018-يىلى سېنتەبىردىن بۇيان بۇنداق بىر زىيارەتنىڭ شەرتلىرى توغرىسىدا سۆھبەتلىشىپ كەلمەكتە.
ياۋروپا ئىتتىپاقى يېقىنقى يىللاردا ئۇيغۇر مەسىلىسى ھەققىدە ئاۋازىنى كۆتۈرۈۋاتىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى» ياۋروپا تاشقى ھەرىكەت خىزمىتى بىر قانچە باياناتلارنى ئېلان قىلدى.
2020 -يىلى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ب د ت ۋە جەنۋەدىكى باشقا خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋەكىللەر ئۆمىكى، 21-قېتىملىق ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە خىتاينىڭ بارلىق كىشىلىك ھوقۇقلىرىنىڭ ئۇنىۋېرسال، بۆلۈنمەس، بىر-بىرىگە باغلىق ۋە بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى قايتا تەستىقلىغانلىقىنى بىلدۈردى. ياۋروپا ئىتتىپاقى، شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ئۇيغۇرلار ۋە باشقا ئاز سانلىقلارغا قارشى چوڭ بىر سىياسىي تەربىيەلەش لاگېرلىرى تورىنىڭ مەۋجۇتلۇقى، كەڭ كۆلەملىك كۆزىتىش ۋە دىنىي ئەركىنلىك ئۈستىدىكى سىستېمىلىق چەكلىمىلەر، شۇنداقلا مەجبۇرىي ئەمگەك دوكلاتلىرى ھەققىدىكى ئېغىر ئەندىشىسىنى ئىپادىلىدى.
ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋەكىللەر ئۆمىكى ۋە ب د ت نىڭ ئون ئىككى نەپەر ئالاھىدە خادىمى ، خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى قانۇننى خاتا قوللىنىشى ۋە ئالاقىدار ئىجرائاتلارنىڭ، بولۇپمۇ، خىتايدا ئاز سانلىق ھېسابلىنىدىغان ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئېغىر خەۋپ شەكىللەندۈرگەنلىكىنى بىلدۈردى. ياۋروپا ئىتتىپاقى، ب د ت نى ئەندىشىگە سالغان بۇ مەسىلىلەرنىڭ مۇستەقىل، ئوبيېكتىپ، بىتەرەپ ۋە سۈزۈك بىر باھالىنىشىنى تەلەپ قىلدى. بۇنىڭدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتايغا دۆلەت ۋە خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىگە ئەمەل قىلىش، كىشىلىك ھوقۇقلارغا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتتىكى ئاز سانلىقلارغا مەنسۇپ ئىنسانلارنىڭ ھوقۇقلىرىغا ھۆرمەت قىلىش چاقىرىقىنى تەكرارلىدى.