مۇسۇلمانلارنىڭ ئىلىم-پەن مۇۋەپپەقىيەتلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئابدۇرېھىم دۆلەت بىلگىن
مۇسۇلمانلارنىڭ ئۇزۇن دەۋرلىك مەدەنىيەت تەرەققىيات تارىخىدا ئىلىم-پەندە قولغا كەلتۈرگەن ئالەمشۇمۇل مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى، بۈگۈنكى كۈندە بىلمەسلىكى ياكى ئۇنتۇپ قېلىشى تولىمۇ ئېچىنارلىق بىر ئەھۋالدۇر. ھازىر ئىلىم-پەن تىلغا ئېلىنسا دەرھال غەرب ئېسىمىزگە كەلسە، ئىسلام دۇنياسى تىلغا ئېلىنسا پەقەت دىنىي ئىلىملەرلا ئېسىمىزگە كېلىدۇ. ئىسلام بىلىم تارىخىدا پەقەت دىنىي ئىلىملەرلا مەۋجۇت بولغاندەك، ئالىم ئاتالغان كىشىلەرنىڭ ھەممىسى پەقەت دىنىي ئىلىملەر بىلەنلا شۇغۇللانغان، شۇ ساھەدىلا ئەسەرلەر ئىجاد قىلغاندەك، تەبىئىي پەن ساھەسى مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ئەزەلدىن سەل قارىلىپ كەلگەندەك، دۇنيا ئىلىم-پەن تارىخىغا ئىسلامنىڭ ھېچقانداق ھەسسىسى بولمىغاندەك بىر تۇيغۇ، غەيرى مۇسۇلمان خەلقلىرىگىلا ئەمەس، ئەڭ مەسخىرىلىكى بىز مۇسۇلمانلارنىڭ ئېڭىمىزغىمۇ شۇنداق تەبىئىي بىر رەۋىشتە ئۆزلىشىپ كەتكەندۇر. تۈركىيەلىك بۈيۈك بىلىم تارىخچىسى ئۇستاز فۇئات سەزگىن مۇنداق دەيدۇ:  «بۈگۈنكى كۈندە مۇسۇلمانلارنىڭ تارىختا ئىلىم-پەندە قولغا كەلتۈرگەن مۇۋەپپەقىيەتلىرىگە مۇسۇلمانلارنى ئىشەندۈرۈش، غەربلىكلەرنى ئىشەندۈرۈشتىن قىيىن». بىزنىڭ مىلادى 8-ئەسىردىن تاكى 15-ئەسىرگىچە بولغان يەتتە يۈز يىلدىن ئارتۇق بىر ئۇزۇن مۇددەت ئىچىدە، مۇسۇلمانلارنىڭ ئاسترونومىيە، خىمىيە، فىزىكا، جۇغراپىيە، خەرىتىچىلىك، ماتېماتىكا، مېمارچىلىق قاتارلىق ساھەلەردە يەتكەن يۈكسەك سەۋىيە ۋە يېتىشكەن دۇنياۋى سەۋىيەدىكى ئالىملاردىن ئاساسەن دېگۈدەك خەۋىرىمىز يوق. بىز ئۇ دەۋرنى غەرب تارىخچىلىقىدىكى  «ئوتتۇرا ئەسىر» ئۇقۇمىنىڭ ئىپادىلەيدىغان مەنىسى بىلەن قاراڭغۇ بىر جاھالەت دەۋرى دەپ چۈشىنىمىز. ھالبۇكى، غەرب دۇنياسى ئۈچۈن زۇلمەت دەۋر ھېسابلانغان بۇ ئوتتۇرا ئەسىر، مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئەكسىچە ئىلىم-مەرىپەتنىڭ بارلىق ساھەلىرىدە مىسلىسىز نەتىجىلەر ياراتقان بىر ئالتۇن دەۋر ئىدى. ھازىر بىز  «ئۇچۇشنى تۇنجى قېتىم مۇسۇلمانلار سىناق قىلغان، ئامېرىكىنى كولومبودىن بۇرۇن مۇسۇلمانلار بايقىغان، تىرىگونومېتىرىيەنى مۇسۇلمانلار ئىجاد قىلغان، ئاتوم ئېنېرگىيەسى ھەققىدىكى ئەڭ دەسلەپكى قاراشلارنى مۇسۇلمانلار ئوتتۇرىغا قويغان، جەمئىيەتشۇناسلىققا مۇسۇلمانلار ئاساس سالغان، يەر شارىنىڭ يۇمىلاقلىقىنى ئەڭ ئاۋۋال مۇسۇلمانلار بايقىغان دېسەك، بەلكى ھەممىمىز ھەيران قالىمىز. ئەمما بۇلارنىڭ ھەممىسى بىزنىڭ خەۋىرىمىز يوق پاكىتلاردۇر.
تېمىغا نىسبەتەن زىيادە قىسقا تۆۋەندىكى بۇ ماقالىدە، ئىسلام ئىلىم-پەن تارىخىدىكى بەزى ئاچقۇچلۇق ئالىملارنى چۆرىدەپ تۇرۇپ، بىزگە نىسبەتەن قاراڭغۇ قالغان بۇ ئۇزۇن دەۋرگە ئازراق بولسىمۇ چىراغ تۇتۇشقا تىرىشىمىز.
مۇسۇلمان ئالىملار فىزىكا ساھەسىدە نۇرغۇنلىغان تېئورېما ۋە قانۇنلارنى ئوتتۇرىغا قويغاندۇر. بۇ يەردە ئەڭ ۋەكىللىك دەپ قارىلىدىغان ئىبىن ھەيسەم ھەققىدە قىسقىچە توختىلىمىز. خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى ، ئىلىم-پەن تارىخچىلىقىنىڭ بوۋىسى جورج سارتون ئىبن ھەيسەمگە  «پۈتۈن دەۋرلەرنىڭ ئەڭ بۈيۈك ئوپتىكچىسى» دەپ باھا بېرىدۇ. ئىبىن ھەيسەم 965-يىلى ئىراقنىڭ بەسرە شەھرىدە دۇنياغا كېلىپ، 1039-يىلى مىسىرنىڭ قاھىرەدە ۋاپات بولدى. ئىبىن ھەيسەم ماتېماتىكا، ئاسترونومىيە، ئوپتىكا ساھەسىدە نۇرغۇن ئەسەرلەرنى قالدۇرغان بولسىمۇ، ھەقىقىي مۇۋەپپەقىيىتى ئوپتىكا ساھەسىدىدۇر. ئىبىن ھەيسەمنىڭ ئېلىپ بارغان نۇرغۇن تەجرىبىلىرى، تەتقىقاتلىرى بىلەن ئوپتىكا ئىلمىنىڭ پىرىنسىپ-قائىدىلىرى خېلى سىستېمىلىق ھالغا كەلگەن. ئۇ نۇرنىڭ يانتۇ يېيىلىشى، سايىلەر، قاراڭغۇ ئۆي، نۇرنىڭ قايتىشى، سۇنۇشى، ھەسەن-ھۈسەننىڭ شەكىللىنىشى دېگەندەك نۇر بىلەن ئالاقىدار ھادىسىلەرنى كونا بىلىملەر ۋە ئۆزىنىڭ تەجرىبىلىرىگە تايىنىپ ماتېماتىكىلىق يولدا ئىزاھلىغان.
ئىبىن ھەيسەم غەربتە alhazen ئىسمى بىلەن مەشھۇردۇر. ئۇ تەجرىبىلەردە كۆپۈنكى، پېتىنقى ئەينەكلەرنى ئىشلەتكەن، ئوقۇش كۆزئەينىكىنى ئەڭ بۇرۇن كەشىپ قىلغان. گېرمان شەرقشۇناسى سىگرىد خانك (Sigrid hunke) ئۆزىنىڭ  «ياۋروپانى يورۇتقان ئىسلام قۇياشى» ناملىق كىتابىدا ئىبىن ھەيسەمگە مۇنداق باھا بېرىدۇ: «بۇ تالانتلىق ئالىمنىڭ غەربكە كۆرسەتكەن تەسىرى ئىنتايىن زوردۇر. ئۇنىڭ ئوپتىك فىزىكىسى ھەققىدىكى نەزەرىيەلىرى تاكى يېڭى دەۋرلەرگە قەدەر ياۋروپادا ھاكىم ئورۇندا تۇرغانىدى. ئىنگلىز ئالىمى روجر باكون (roger bacon)دىن، گېرمان ئالىمى ۋىتېللو (witello) غىچە بولغان دەۋردىكى ئوپتىكا ئىلمى alhazen يەنى ئىبىن ھەيسەمنىڭ نەزەرىيەلىرىگە تايىنىدۇ. گالىلې تېلېسكوپىنىڭ كەينىدە ئالخازېن (ئىبىن ھەيسەم) نىڭ كۆلەڭگىسى باردۇر».
ئىبىن ھەيسەمنىڭ ئوپتىكا تېمىسىدىكى گىگانت ئەسىرى  «كىتابۇل مىنزار»  دۇر. كىتاب 12-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنغان دەپ قارىلىدۇ. مەزكۇر كىتاب مەشھۇر ئالىم كېپلېر، پەيلاسوپ دېكارت، باكونلارغىچە تەسىر كۆرسەتكەن. كىتاب يەتتە بۆلۈمدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، كۆرۈش مەسىلىسى، نۇرنىڭ مەنبەسى، يېيىلىشى، رەڭ، نۇرنىڭ سۇنۇشى، قايتىشى، كۆزنىڭ قۇرۇلمىسى، سەزگۈدىكى پەرقلەر، كۆرۈشتىكى نۇقسانلار قاتارلىق تېمىلارنى تەتقىق قىلغاندۇر.
ئەڭ دەسلەپتە مۇسۇلمانلار خىمىيە (kimya) دىن بۇرۇن سىميا (simya) بىلەن شۇغۇللانغان. بۇنىڭ ئاساسلىق مەقسەتلىرىنىڭ بىرى مېتاللارنى ئالتۇنغا ئايلاندۇرۇش بولسا، يەنە بىرى ئۆلمەسلىكنىڭ دورىسى ئىكسىر ياساش ئىدى. بۇ رەسمىي مەنىدىكى بىلىم بولمىغاچقا، كېيىن بۇنى ئىسلام ئالىملىرىمۇ سېھىر بىلەن بىر تۈرگە قويۇپ، سىميا بىلەن شۇغۇللىنىشنى چەكلىگەن ئىدى.
خىمىيەنىڭ ئاتىسى دەپ بىلىنگەن مۇسۇلمان ئالىم ئەبۇ مۇسا جابىر ئىبىن ھەيياندۇر. ئۇ مىلادى 721-يىلى خوراساننىڭ تۇس شەھرىدە دۇنياغا كېلىپ، 815-يىلى كۇفەدىكى لابوراتورىيەسىدە ۋاپات بولدى. ئۇ نەزەرىيە ۋە تەتبىقات ئىككىلا تەرەپتىن ھازىرقى زامان خىمىيە ئىلمىنىڭ قۇرغۇچىسى ھېسابلىنىدۇ.