دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كوھېن (1997) بۇ قاراشنىڭ دىئاسپورانىڭ ئېنىق دائىرىسىنى بېكىتىشتە يېتەرلىك بولمايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، دىئاسپورا گۇرۇپپىلىرىنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. ئۇ يەھۇدىيلارنى ھەم مەزلۇم دىئاسپورا ھەم ئىشچى دىئاسپورا ھەم تىجارەتچى دىئاسپورا ھەمدە مەدەنىيەت دىئاسپوراسى دېيىشكە بولىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. كوھېننىڭ بۇ قارىشى دىئاسپورا تەتقىقاتلىرىغا مەلۇم دەرىجىدە پايدىسى بولسىمۇ، بىر دىئاسپورا گۇرۇپپىسىنى (يەھۇدىي دىئاسپوراسى)ئايرىم تۆت تۈرگە نۇقتىسىدىن توغرا ئەمەس. چۈنكى بۇ قاراش دىئاسپورانى تۈرگە ئايرىش مەنتىقىسىگە زىت بولۇپ، تۈرگە ئايرىش ئۇسۇلىنىڭ ئۆزىگە خاس چىقىش نۇقتىسى بار. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ قاراش ھەم تارىخىي ھەمدە يېڭى ئۆزگىرىشلەرنىڭ دىئاسپورا ھادىسىسىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ.
شېففېر (2003-23) دىئاسپورالارنى ئاناۋەتىنىنىڭ سىياسىي ئەھۋالىغا ئاساسەن، دۆلىتى بولغان دىئاسپورا (state-linked)ۋە دۆلىتى يوق دىئاسپورا (stateless) دەپ ئىككىگە ئايرىدۇ. شېففېر دۆلىتى يوق دىئاسپورالارنىڭ يا ئاناۋىتىنىنىڭ نا ئېنىق ئىكەنلىكى ياكى ئاناۋەتىنىنىڭ باشقا بىر مىللەت ياكى دۆلەت تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغانلىقىنى دەيدۇ. شېففېرنىڭ دىئاسپورانى بۇ خىل تۈرگە ئايرىشى دىئاسپورا ھادىسىسىنىڭ ئومۇمىي دائىرىسىنى بېكىتىش ئۈچۈن يېتەرلىك بولمىسىمۇ، دىئاسپورا مۇناسىۋەتلىرى نۇقتىسىدىن مۇھىمدۇر.
دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ مەزمۇنى ۋە مەنىسىنىڭ ھەر قايسى دەۋرلەردە مەيدانغا كەلگەن ئۆزگىرىشلەرگە ئاساسەن بېيىپ ماڭىدىغانلىقىنى ئېيتقان مېشېل رېيس، «دىئاسپورانى نەزىرىيەلەشتۈرۈش: كىلاسسىك ياكى مودېرن دىئاسپورا»ناملىق ماقالىسىدە (2004)، دىئاسپورالارنى ئۈچ دەۋردە ئانالىز قىلىدۇ: كىلاسسىك دەۋر (تارىخىي دىئاسپورالار: گىرىك دىئاسپوراسى، يەھۇدىي دىئاسپوراسى)، مودېرن دەۋر (1500-1945)، چاغداش دەۋر (1945-يىلدىن كېيىن).
رېيىس كىلاسسىك دەۋرنىڭ قەدىمقى چاغ ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى چاغلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى ۋە بۇ دەۋرگە يەھۇدىي دىئاسپوراسى ۋە بۇ دەۋردە شەكىللىنىشكە باشلىغان ئەرمەنى دىئاسپوراسىنى مىسال كۆرسىتىدۇ.
مودېرن دەۋرنى 1500-1814 يىللار ئارىلىقى ( بۇ مەزگىلدە ياۋروپا بازىرى كېڭەيگەن ئىدى)، 1815-1914 يىللار ئارىلىقى (سانائەت ئىنقىلابى دەۋرى)، ئىككى دۇنيا ئۇرۇشى ئارىلىقى (1914-1945) دەپ ئۈچ دەۋرگە ئايرىيدۇ. بۇ دەۋردە مەيدانغا كەلگەن سىياسىي ئۆزگىرىشلەر تۈپەيلى ئۆزگەرگەن جۇغراپىيەلىك ۋە سىياسىي چېگرالار، بولۇپمۇ قۇللۇق ۋە مۇستەملىكە جەريانلىرى، دىئاسپورا ھادىسىسىگە كىلاسسىك دەۋرگە قارىغاندا پەرقلىق جەھەتلەردە تەسىر كۆرسەتتى. رېيس كىلاسسىك دەۋر ۋە مودېرن دەۋرنى سېلىشتۇرغانلىقى ئۈچۈن مودېرن دەۋرنى يېتەرلىك ئانالىز قىلالمىغانلىقىنى دەيدۇ (2004-42).
رېيس ماقالىسىدە 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن باشلىنىپ كۈنىمىزگىچە داۋاملاشقان چاغداش دىئاسپورا ھادىسىسىنى ئامېرىكادىكى ئىسپانىيەلىكلەرنى چۆرىدىگەن ھالدا ئانالىز قىلىدۇ.
رېيىس دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ مەزمۇنىنى ۋە دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى، تارىخىي مۇساپە ۋە خەلقئارادا مەيدانغا كەلگەن سىياسىي ئۆزگىرىشلەر بىلەن بىرلىكتە ئانالىز قىلىدۇ. دىئاسپورا ئۇقۇمى يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئۈچ تارىخىي دەۋەردە بىر قاتار ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈردى ، شۇنداقلا دۇنيا مىقىياسىدا مەيدانغا كەلگەن سانائەت ئىنقىلابى، يەر شارىلىشىش، دۇنيا ئۇرۇشلىرىغا ئوخشاش غايەت زور ئۆزگىرىشلەر دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ مەزمۇنىغا ۋە مەنىسىگە زور دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتتى، بىز دىئاسپورا ئۇقۇمىنى مۇھاكىمە قىلغاندا بۇ ئۆزگىرىشلەرنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقىمىز كېرەك.
دىئاسپورانىڭ كۈنسايىن ئېشىۋاتقان ئەھمىيىتى: ئىقتىساد ۋە سىياسەت
كوللېكتىپ كۆچ ھەرىكەتلىرى، مۇستەملىكىزم، سانائەتلىشىش، مىللىي-ئۇلۇس دۆلەتنىڭ ئاپىرىدە بولۇشى ۋە كاپىتالىستىك دۇنيا بازىرىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئوخشاش بولۇپمۇ كېيىنكى بەش ئەسىرىن بۇيان مەيدانغا كەلگەن غايەت زور ئۆزگىرىشلەر دىئاسپورالارنىڭ شەكىللىنىشى ياكى تەرەققىياتى نۇقتىسىدىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە (كاستلېس ۋە مىللېر، 1998-283). رېيىس سىياسىي توقۇنۇشلار، ئىقتىسادىي مۇقىمسىزلىقلار ۋە يەر شارىلىشىش قاتارلىق ھادىسىلەرنىڭ دىئاسپورانىڭ ئەھمىيىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، بولۇپمۇ لاتىن ئامېرىكا دىئاسپوراسىنىڭ ئامېرىكاغا نىسبەتەن تولىمۇ قىممەتلىك ھالغا كەلگەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ (2004-42). ئۇنىڭ ئۈستىگە، نۇرغۇن دىئاسپورا توپلۇقى ياشاۋاتقان دۆلەتلەردىن پەقەت بىخەتەرلىك ۋە ياخشى تۇرمۇش شارائىتلىرى تەلەپ قىلىش بىلەنلا چەكلەنمەيۋاتىدۇ. ئۇلار ياشاۋاتقان دۆلەتلەردىن ئاناۋىتىنى ۋە باشقا دۆلەتلەردىكى ئىراقداشلىرى بىلەن ئىزچىل ئالاقە ئىچىدە بولۇش ئۈچۈن شارائىت يارىتىپ بېرىشنى تەلەپ قىلىش ئارقىلىق، مىللىي-ئۇلۇس دۆلەتلەردىن ۋاستە سۈپىتىدە پايدىلىنىش كويىدا يۈرمەكتە (1997-195). خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تۈزۈمىدە مىللىي-ئۇلۇس دۆلەتنىڭ رولى ۋە كۈچى، مۇھىم ئانالىز تېمىسى بولۇشقا باشلىغان دىئاسپوراغا ئوخشاش توپلۇقلارغا پايدىلىق بولماقتا. خەلقئارا تۈزۈمدە ئاممىۋى تەشكىلاتقا ئوخشاش ئاكتىيورلارنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، دىئاسپورا ھادىسىسىنىڭ ئەھمىيىتىمۇ ئاشماقتا. ياۋروپادىكى دىئاسپورا تەتقىقاتلىرى دىئاسپورالارنىڭ دۆلەتتىن ھالقىغان ئاكتىيورلار ھالىتىگە كەلگەنلىكىنى ۋەخەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە مەلۇم دەرىجىدە ھەسسە قوشۇپ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە (رېيىس، 2004-42).
دىئاسپورا-سىياسەت مۇناسىۋىتى
دىئاسپورا ۋە سىياسەت مۇناسىۋىتى ئۆز-ئارا بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ۋە ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە ئۆزگىچە مۇناسىۋەتتۇر. يەھۇدىي دىئاسپوراسىدا بولغىنىدەك، ئىنسانلارنىڭ كۆچكە مەجبۇرلىنىشىغا ئوخشاش دىئاسپورالارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا سەۋەب بولغان تارىخىي ھادىسىلەر، كېيىنكى تارىخىي مۇساپىدىكى سىياسىي ئۆزگىرىشىلەرگىمۇ تەسىر كۆرسەتكەن.
ئۆز-ئارا بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان دىئاسپورا ۋە سىياسەت مۇناسىۋىتى نۇقتىسىدىن، تۆۋەندىكى ئۈچ نۇقتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
مىللىي-ئۇلۇس دۆلەت تەرىپىدىن ئۇ دۆلەتنىڭ پۇقراسى بولمىغان لېكىن ئۇ دۆلەتتە ياشاۋاتقان توپلۇقلارنىڭ باشقۇرۇلۇشى (كۆچ سىياسىتى).