مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋەتەندىكى كۈنسېرى ئېغىرلىشىۋاتقان زۇلۇم ۋە قەتلىئاملارغا قارىتا مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قايتۇرغان ئىنكاسلىرى پەرقلىق بولدى. بۇرۇندىنلا دەۋا سېپىدىكى كىشىلەرنى ھېسابلىمىغاندا، چەتئەلدىكى كۆپ سانلىق ئۇيغۇرلار باشتا بىر مەزگىل سۈكۈت قىلىپ، ۋەزىيەتنىڭ تەرەققىياتىنى كۆزىتىپ باقماقچى بولدى. بۇنداق بولۇشتا، چەتئەلگە يېڭى چىققانلارنىڭ تولىسى ئوقۇش، تىجارەت، ساياھەت، ۋە ھەج مەقسىتىدە چىققان بولۇپ، ئۇلاردا چەتئەلدە قېلىپ قېلىشقا قارىتا يېتەرلىك ئىدىيەۋى تەييارلىق يوق ئىدى. ئۇلارنىڭ تولىسى ۋەتەنگە قايتىشنى، ھېچبولمىغاندا ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن نورمال ئالاقە قىلىپ تۇرۇشنى ئويلايتتى. ۋەزىيەتنى كۆزىتىپ باقماقچى بولغانلار ئىچىدە يالغۇز يېڭى چىققانلارلا ئەمەس، بەلكى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان چەتئەلدە ياشاۋاتقان بولسىمۇ، خىتايغا قارشى ھەرىكەتلەردىن نېرى تۇرۇپ، ۋەتەن بىلەن بولغان سودا ئالاقىسى ۋە باردى-كەلدىسىنى ساقلاپ كېلىۋاتقان كىشىلەرمۇ بار ئىدى.
ۋەتەندىكى ۋەزىيەتنىڭ داۋاملىق يامانلىشىشى ۋە ئۇرۇق-تۇغقان، دوست-بۇرادەرلىرىنىڭ كەينى-كەينىدىن تۇتۇلۇپ كېتىشى بىلەن سۈكۈت يولىنى تۇتقان كىشىلەرنىڭ ئۈمىدى بارا-بارا ئۈزۈلۈشكە باشلىدى. تۈرمە ۋە جازا لاگېرلىرى ھەققىدىكى ئېچىنىشلىق خەۋەرلەرنىڭ كۆپلەپ چىقىشىغا ئەگىشىپ بۇلارنىڭ بىر قىسىمى قارشىلىق كۆرسىتىش قارارىغا كەلدى. يەنە بىر قىسمى، بەلكى كۆپ قىسمى يەنىلا سۈكۈت قىلىشنى داۋاملاشتۇردى. قارشىلىق كۆرسىتىشنى تاللىغانلارنىڭ بەزىسى ئاشكارا ئوتتۇرىغا چىققان بولسا؛ يەنە بەزىلىرى يوشۇرۇن ھالدا قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى قوللاشقا باشلىدى.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باستۇرۇش سىياسىتىنىڭ ئۇشتۇمتۇت ئۆزگىرىپ ئىرقىي قىرغىنچىلىق تۈسى ئېلىشى مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ۋە دەۋا سېپىدىكى كونا-يېڭى پائالىيەتچىلەر ئارىسىدىمۇ كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى. خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئۇشتۇمتۇت ھۇجۇمى بىر جەھەتتىن، تېخىمۇ كۆپ كىشىنىڭ دەۋا سېپىگە قوشۇلۇپ، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلرىنىڭ ئەتراپىغا ئۇيۇشۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولسا؛ يەنە بىر جەھەتتىن، مەۋجۇت تەشكىلاتلارنىڭ ئىچىدىكى ئىختىلاپنى سۇ يۈزىگە چىقىرىپ، پارچىلىنىشنى تېزلەتتى. شەرقىي تۈركىستاندىكى كۈچىيىۋاتقان زۇلۇم ۋە خەلقئارادىكى ئۆزگىرىۋاتقان ۋەزىيەت ئالدىدا مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئۆز ئاجىزلىقىنى بىر-بىرلەپ چاندۇردى. ۋەزىيەتكە قانداق تاقابىل تۇرۇش ۋە دەۋانى قانداق ئېلىپ بېرىش جەھەتتىكى پەرقلىق قاراشلار تۈپەيلىدىن تەشكىلاتلار ئارىسىدا ۋە تەشكىلات ئىچىدە بىر-بىرىنى ئەيىبلەش، مەسىلىنى قارشى تەرەپكە دۆڭگەش ئەھۋاللىرى بارلىققا كەلدى. نەتىجىدە، بەزى كونا تەشكىلاتلار ئىچىدە پارچىلىنىش يۈز بەردى. كونا تەشكىلاتلاردىن بىر قىسىم غوللۇق ئەزالارنىڭ ئايرىلىپ چىقىشى بىلەن يېڭى تەشكىلاتلار قۇرۇلدى. بەزى تەشكىلاتلار چۇۋۇلۇپ قايتىدىن تەشكىللەندى. پۈتۈنلەي يېڭىدىن قۇرۇلغان تەشكىلاتلارمۇ سەھنىدە رول ئېلىشقا باشلىدى.
ئالدى بىلەن، چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ زۇلۇمغا قارىتا ئىنكاسىنى چوڭ جەھەتتىن ئىككىگە ئايرىشقا بولىدۇ. بىرىنچىدىن، مۇتلەق كۆپ سانلىق كىشى بۇ زۇلۇمغا قارشىلىق كۆرسىتىش ياكى داۋاملىق سۈكۈت قىلىش ئارىسىدا تەڭقىسلىقتا قالدى. يۇقىرىدا دەپ ئۆتۈلگەندەك، بۇلارنىڭ كۆپ قىسمى باشتا سۈكۈت قىلىش يولىنى تاللىغان بولسا؛ ئاز بىر قىسمى ئاستا-ئاستا سۈكۈتنى بۇزۇشقا قاراپ يۈزلەندى. بۇنداقلارنىڭ سانى بارا-بارا ئاشتى ۋە ئېشىۋاتىدۇ. يەنە كېلىپ، سۈكۈتنى بۇزۇپ، زۇلۇمغا قارشىلىق كۆرسىتىش يولىنى تاللىغانلارنىڭ ھەممىسى ئاشكارا مەيدانغا چىقمىدى. بىر قىسمى ئاشكارا گۇۋاھلىق بېرىپ، نارازىلىق پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىپ ياكى تەشكىللەپ قارشىلىق كۆرسەتسە؛ يەنە بىر قىسمى ئاشكارا مەيدانغا چىقماي، پەردە كەينىدە تۇرۇپ نۇرغۇنلىغان ئەھمىيەتلىك خىزمەتلەرنى قىلىش ئارقىلىق قارشىلىق كۆرسەتتى. دېمەك، بۇ قاتلامدىكى ئىنكاس، ئالدى بىلەن زۇلۇمغا قارشىلىق قىلىش بىلەن داۋاملىق سۈكۈت قىلىش ئارىسىدىكى تاللاش؛ ئارقىدىن سەھنىگە چىقىپ قارشىلىق كۆرسىتىش بىلەن پەردە كەينىدە تۇرۇپ خىزمەت قىلىش ئارىسىدىكى تاللاش شەكلىدە ئىپادىلەندى.
ئىككىنچىدىن، شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ئىچىدە ۋە ئارىسىدا بۇ يېڭى ۋەزىيەتكە قانداق تاقابىل تۇرۇش مەسىلىسىدە ئېغىر ئىختىلاپ كۆرۈلدى. ھەر قايسى تەشكىلاتلار خىتاينىڭ قەتلىئامى ۋە ئۇيغۇر جامائەت پىكىرىنىڭ بېسىمىغا بىر-بىرىنى ئەيىبلەش، گۇناھنى باشقىلارغا ئارتىپ قۇيۇش بىلەن تاقابىل تۇرماقچى بولۇۋاتقاندەك بىر خىل مەنزىرە ياراتتى. تەشكىلاتلار ئىچىدىكى ۋە ئارىسىدىكى زىددىيەتلەرنىڭ ئۆتكۈرلىشىشى بىلەن بىر قاتار پارچىلىنىش ۋە يېڭىدىن تەشكىللىنىشلەر بولۇپ ئۆتتى. بۇ خىل مەنزىرىدىن ئۈمىدسىزلەنگەن بىر قىسىم ئاكتىپلار يېڭىدىن تەشكىلات قۇرۇش يولىنى تاللىدى ياكى مۇستەقىل پائالىيەت قىلىشقا باشلىدى. ئەلۋەتتە، بۇلار مەسىلىنىڭ بىر تەرىپى. يەنە بىر تەرەپتىن، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى زىددىيەت ئىچىدە ئىلگىرىلەپ، مۇشۇ قىسقىغىنا بىر قانچە يىلدا، چەتئەل تارىخىدىكى يۇقىرى سەۋىيەنى ياراتتى. بۇ مەزگىل شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ئەڭ كۆپ پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارغان، قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ تۈرى، شەكلى، ۋە قېتىلغان كىشى سانى ئەڭ كۆپ بولغان بىر مەزگىل بولدى. ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇرلار شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ ئەتراپىغا تارىختىكى ھەرقانداق چاغدىكىدىن بەكرەك ئۇيۇشتى. كۆپ تەرەپلىمىلىك قارشىلىق كۆرسىتىش پائالىيەتلىرى كەڭ كۆلەمدە ئېلىپ بېرىلدى. دېمەك، بۇ قاتلامدىكى ئىنكاس قوش بىسلىق شەكىلدە نامايان بولدى. ھەم ئىچكى ئىختىلاپقا، پارچىلىنىش، قايتىدىن ياكى يېڭىدىن تەشكىللىنىشكە يول ئاچتى؛ ھەم تېخىمۇ جانلىنىشقا ۋە ئۇيۇشۇشقا سەۋەب بولدى.