راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلات، ياپونىيەنىڭ يېقىنقى يىللاردا بۇ بېقىندىلىقلارنى ئازايتىش ۋە ئىقتىسادىي چىدامچانلىقىنى ئاشۇرۇش مەقسىتىدە كەڭ دائىرىلىك بىر «ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك» سىياسىتىنى تەرەققىي قىلدۇرغانلىقىنى ۋە بۇ ساھەدە دۇنيادا باشلامچى رول ئويناۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ سىياسەت، ھالقىلىق تەمىنلەش زەنجىرلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش، سەزگۈر تېخنىكىلارنى قوغداش ۋە ئىقتىسادىي بېسىملارغا قارشى قارشىلىق كۈچى شەكىللەندۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ. ھالبۇكى ياپونىيە، رۇسىيەنىڭ 2022-يىلى ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىدىن كېيىن موسكۋاغا قارشى غەرب دۇنياسى بىلەن تولۇق ماسلىشىپ تېز ۋە كەڭ دائىرىلىك جازالارنى يولغا قويۇش ئارقىلىق بۇ جەھەتتىكى تېخنىكىلىق ۋە قانۇنىي ئىقتىدارىنى ئىسپاتلىدى. بىراق دوكلات، خىتاينىڭ ياپونىيە ئۈچۈن رۇسىيەدىن كۆپ پەرقلىق بىر تۈرگە كىرىدىغانلىقىنى ۋە قارار چىقىرىش جەريانىنىڭ كۆپ تېخىمۇ تولغاقلىق بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
ياپونىيەنىڭ يوشۇرۇن بىر كىرىزىستە ئالىدىغان قەدەملىرى، بىر قاتار مۇرەككەپ ئامىللارنىڭ تەڭپۇڭلاشتۇرۇلۇشىغا باغلىق بولىدۇ. دوكلاتنىڭ ئانالىزىغا قارىغاندا، توكيونىڭ ھەرىكەتلىرىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىل «كۆپ تەرەپلىك» بولىدۇ. ياپونىيە، بىر تەرەپلىمە تەۋەككۈلچىلىكتىن قەتئىي ساقلىنىدۇ ۋە بولۇپمۇ G7 سۇپىسىدا ئېلىنىدىغان ئورتاق قارارلارنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنىدۇ. ئىككىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ قەتئىي بىر رەھبەرلىك كۆرسىتىشى ۋە ياپونىيەگە ھەم بېسىم ئىشلىتىشى ھەم بىخەتەرلىك كاپالەتلىرى سۇنۇشى، توكيونىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈشى ئۈچۈن ئەڭ ھالقىلىق رىغبەتلەندۈرۈش ئامىلى بولىدۇ. ئاخىرىدا، ياپون ھۆكۈمىتى، ئېلىنىدىغان ھەر بىر قەدەمنىڭ ئۆز ئىقتىسادى، شىركەتلىرى ۋە پۇقرالىرى ئۈستىدىكى يوشۇرۇن تەننەرخى ۋە خەۋپىنى ئەستايىدىللىق بىلەن ھېسابلايدۇ. شۇڭلاشقا، ياپونىيەنىڭ دەسلەپتە شەخسىي مال-مۈلۈكلەرنى توڭلىتىش قاتارلىق سىمۋوللۇق ۋە خەۋپى تېخىمۇ تۆۋەن قەدەملەر بىلەن كۇپايىلىنىشى، كەڭ دائىرىلىك سودا ياكى پۇل-مۇئامىلە جازالىرى قاتارلىق تېخىمۇ جاسارەتلىك قەدەملەرنى بولسا پەقەت كۈچلۈك بىر خەلقئارا ئىتتىپاق ۋە ئامېرىكانىڭ تەۋرەنمەس رەھبەرلىكى مەۋجۇت بولغان ئەھۋالدا ئېلىشى كۈتۈلمەكتە.
ئاتلانتىك ئوكياننىڭ رولى: ئەنگلىيەنىڭ ئېنىقسىز مەيدانى
دوكلاتنىڭ بەشىنچى بۆلىكى، يوشۇرۇن ھۈركۈتۈش كۈچى ئىتتىپاقىنىڭ ئاتلانتىك ئوكيان قاناتىدىكى ئەڭ مۇھىم ئاكتىيورى بولغان ئەنگلىيەنىڭ مەيدانىنى مۇزاكىرە قىلىدۇ. ئانالىز، ئەنگلىيەنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى رەسمىي سىياسىتىنى ئېنىق بىر شەكىلدە «ئېنىقسىز» (ambiguous) دەپ تەسۋىرلەيدۇ. لوندون، «بىر خىتاي» سىياسىتىگە ئاساسەن تەيۋەننى مۇستەقىل بىر دۆلەت دەپ ئېتىراپ قىلمايدۇ ۋە ئارالغا قارىتا ھېچقانداق رەسمىي مۇداپىئە ۋەدىسى يوق. بىراق شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھازىرقى ھالەتنىڭ تىنچ يوللار بىلەن ۋە كۈچ ياكى مەجبۇرلاش ئىشلىتىلمەي ساقلىنىشىنى قوللايدىغانلىقىنىمۇ ھەر پۇرسەتتە ئىپادىلەيدۇ. بۇ مۈجمەل مەيدان، ئەنگلىيەگە دىپلوماتىك جانلىقلىق بەرسىمۇ، يوشۇرۇن بىر كىرىزىس پەيتىدە قانداق بىر مەيدان تۇتىدىغانلىقىغا دائىر جىددىي بىر مۆلچەرلىگۈسىزلىك يارىتىدۇ.
دوكلات، ئەنگلىيەنىڭ خىتايغا قارشى ئۈنۈملۈك بىر ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇشىنىڭ ئالدىدا ئۈچ ئاساسلىق قۇرۇلمىلىق چەكلىمە بارلىقىنى ئېنىقلايدۇ. بۇلاردىن بىرىنچىسى، ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى چوڭقۇر «ئىقتىسادىي ئاسسىممېترىكلىك» دۇر. خىتاي، ئەنگلىيەنىڭ ئەڭ چوڭ سودا شېرىكلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ھالقىلىق تەمىنلەش زەنجىرلىرىدە (مەسىلەن، لىتىي، تېلېگراف ئۈسكۈنىلىرى، باتارېيە) مەركىزىي رول ئوينايدۇ، ئەكسىچە، ئەنگلىيەنىڭ خىتاي ئىقتىسادى ئۈستىدىكى ئېغىرلىقى تېخىمۇ چەكلىكتۇر. بۇ ئەھۋال، لوندوننىڭ بېيجىڭغا قارشى يولغا قويالايدىغان بىر تەرەپلىمە جازالىرىنىڭ ئۆز ئىقتىسادىغا بېرىدىغان زىيىنىنىڭ، خىتايغا بېرىدىغان زىيىنىدىن كۆپ تېخىمۇ چوڭ بولۇش خەۋپىنى بىللە ئېلىپ كېلىدۇ. بۇ ئاسسىممېترىكلىك، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ پۇت- قولىنى باغلايدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىلدۇر.
ئىككىنچى مۇھىم چەكلىمە، «ئىدارىۋى ئىقتىدارىنىڭ كەمچىللىكى» دۇر. دوكلات، ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ (Whitehall)  ھەر قايسى تارماقلىرىدا خىتاي مەسىلىسىدە يېتەرلىك مۇتەخەسسىسلىك، تىل بىلىمى ۋە ئانالىز ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەسلىكىگە دائىر پارلامېنت ئىستىخبارات ۋە بىخەتەرلىك كومىتېتى قاتارلىق رەسمىي ئورگانلارنىڭ تەنقىدلىرىگە ئورۇن بېرىدۇ. خىتاينىڭ مۇرەككەپ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي سىستېمىسىنى، دۆلەت قوللىغان شىركەتلەرنىڭ بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەن قۇرۇلمىلىرىنى ۋە كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزملىرىنى چوڭقۇر چۈشەنمەي تۇرۇپ، ئۈنۈملۈك ۋە نىشانلىق جازالارنى لايىھەلەش مۇمكىن ئەمەس. بۇ ئىقتىدار كەمچىللىكى، لوندوننىڭ مۇرەككەپ ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىش ئىقتىدارىنى جىددىي دەرىجىدە چەكلەيدۇ.
ئۈچىنچى چەكلىمە، ئەنگلىيە تارىخىدا «ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك جازا» يولغا قويۇش ئەنئەنىسىنىڭ بولماسلىقىدۇر. ئەنگلىيەنىڭ جازا سىياسىتى، تارىختا بىر ۋەقە ياكى خەلقئارا قانۇنغا خىلاپلىق قىلىشقا «جاۋاب» سۈپىتىدە شەكىللەنگەن. تېخى يۈز بەرمىگەن بىر تاجاۋۇزچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىتىدە، خىتايغا ئوخشاش غايەت زور بىر ئىقتىسادىي كۈچكە قارشى تەشەببۇسكارلىق بىلەن جازا يولغا قويۇش، ھەم قانۇنىي ھەم سىياسىي جەھەتتىن مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر قەدەم بولىدۇ. بۇ ئەنئەنىنى بۇزۇش، بولۇپمۇ ئىچكى جامائەت پىكرى ۋە سودا دۇنياسىدا جىددىي مۇنازىرىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.