يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش مۇساپىسى: گېئوپولىتىك دۆلەتچىلىك سەنئىتى، ئىقتىسادىي پارچىلىنىش ۋە كۆپ قاتلاملىق دۇنيا تەرتىپى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىسىدە ئاساسلىق مەنبە قىلىپ پايدىلىنىلغان «يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش: گېئوپولىتىك دۆلەتچىلىك سەنئىتى، ئىقتىسادىي پارچىلىنىش ۋە كۆپ قاتلاملىق دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئانالىزى» (Global Reordering: Analysis of Geopolitical Statecraft, Economic Fragmentation and the Multiplex World Order) ناملىق ئانالىز دوكلاتى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقاتلار ساھەسىدىكى مۇھىم ئەسەرلەردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئەتراپلىق تەھلىل دوكلاتى 2025 – يىلىنىڭ بېشىدا، يەرشارىۋى سىياسەت ۋە ئىقتىسادتىكى بۆلۈنۈش نۇقتىلىرىنى يورۇتۇپ بېرىش مەقسىتىدە تەييارلانغان بولۇپ، دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرى(World Economic Forum)، گېرمانىيە تاشقى سىياسەت جەمئىيىتى(DGAP)، فىرانسىيە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى (IFRI) ۋە چاسام سارىيى «Chatham House»  قاتارلىق نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبارلىرىنىڭ 2025 – يىللىق مۆلچەرلىرىنى بىر يەرگە جەملىگەنلىكى بىلەن ئالاھىدە قىممەتكە ئىگە. دوكلات نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىستېمىنىڭ كىرىزىسلىرىنى، كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ غەربتىن شەرققە ۋە يەرشارىۋى جەنۇبقا قاراپ سىلجىشىنى، شۇنداقلا تېخنىكا بىلەن گېئو – سىياسەتنىڭ گىرەلىشىپ كېتىشىنى چوڭقۇر ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، كەلگۈسى بىر نەچچە يىلدا دۇنيانىڭ قايسى يۆنىلىشكە قاراپ ماڭىدىغانلىقى ھەققىدە ھالقىلىق يىپ ئۇچلىرىنى بېرىدۇ.
2025- ۋە 2026 –  يىللىرىنىڭ بوسۇغىسىدا، خەلقئارا تەرتىپ تارىختىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ ئۆلچەملىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ بىرىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىدۇ. بۇ جەريان پەقەتلا كۈچ مەركىزىنىڭ ئورۇن ئالماشتۇرۇشى بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى گېئوپولىتىكا، ئىقتىساد ۋە تېخنىكىنىڭ بىر –  بىرىدىن ئايرىلماس دەرىجىدە گىرەلىشىپ كەتكەن «گېئوپولىتىكىلىق دۆلەتچىلىك سەنئىتى» دەۋرىنىڭ باشلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. دۆلەتلەر ئەمدىلىكتە پەقەت دىپلوماتىيە ياكى ھەربىي كۈچ بىلەن ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي قوراللار ۋە تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكلەر ئارقىلىق ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداشقا مەجبۇر بولماقتا.
دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرىنىڭ 2025 –  يىللىق مۆلچەرلىرىگە ئاساسلانغاندا، يەرشارىۋى ئىقتىسادنىڭ پارچىلىنىشى (Geo –  economic fragmentation) بىر خىل يۈزلىنىش بولۇپلا قالماي، بەلكى ئەمەلىيەتكە ئايلانغان رېئاللىقتۇر. تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتقان تېخنىكىلار، بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىلنىڭ (AI) ئىستراتېگىيەلىك قورالغا ئايلىنىشى، دۆلەتلەر ئارا رىقابەتنىڭ شەكلىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى. بۇنىڭغا قوشۇلۇپ، يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش جەريانىدىكى مۇھىم مىنېراللارغا بولغان ئېھتىياج، يېڭى بىر بايلىق تالىشىش كۈرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا1.
نۆۋەتتىكى «يېڭى ئىقتىساد» دەپ ئاتىلىۋاتقان بۇ مۇھىت، تۇراقسىزلىقنى نورمال ئەھۋالغا ئايلاندۇرغان بىر قۇرۇلمىغا ئىگە. ئەنئەنىۋى كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق مودېللىرىنىڭ ئورنىنى مىللىي مەنپەئەتلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان، قىسقا مۇددەتلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقداشلىقلار ئالماقتا. بۇ خىل ئۆزگىرىش، دۆلەتلەرنىڭ ۋە چوڭ شىركەتلەرنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزملىرىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتتى. ئەمدىلىكتە ھەر بىر ئىقتىسادىي قارار، ئەينى ۋاقىتتا بىر بىخەتەرلىك قارارى بولۇپ ھېسابلىنىدىغان بولدى.
خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكى بولغان لىبېرال تۈزۈم ئاپپاراتلىرى، 2025 –  يىلىغا كەلگەندە چوڭقۇر بىر مەشرۇئىيەت ۋە ئۈنۈم كىرىزىسىگە پېتىپ قالدى. گېرمانىيە تاشقى سىياسەت جەمئىيىتى (DGAP) ئېلان قىلغان ئانالىزلارغا ئاساسلانغاندا، دۇنيا «كونا لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ سۇنغان» بىر نۇقتىسىدا تۇرماقتا. ئۆتمۈشكە بولغان سېغىنىش بىلەن ياشاشنىڭ ئورنىغا، رېئال دۇنيانىڭ مەۋجۇت ھالىتىنى ئېتىراپ قىلىش بىر مەجبۇرىيەتكە ئايلاندى2.
بۇ جەرياندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، خىتاي ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن رىقابەت، دۇنيانى «ئۈچ قۇتۇپلۇق بىر ئىمپېرىيال دۇنيا» مەنزىرىسىگە ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ خىل قۇرۇلما، لىبېرال قىممەت قاراشلارغا ئىگە دۆلەتلەرنى، يەرشارىۋى سەھنىدە ئاز سانلىق بىر گۇرۇھقا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپى بىلەن يۈزلەشتۈرۈۋاتىدۇ. چوڭ كۈچلەر ئۆزلىرىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن باشقا دۆلەتلەرنى ئۆز ئوربىتىسىغا تارتىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ2.
ئەنگلىيەدىكى «Chatham House» نىڭ 2025 –  يىللىق كۈز پەسىللىك دوكلاتىدا، ئامىتاۋ ئاچاريا (Amitav Acharya) تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «كۆپ قاتلاملىق (Multiplex) دۇنيا تەرتىپى» ئۇقۇمى، غەرب ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ۋە «قالغانلارنىڭ» (the Rest) يۈكسىلىشىنى تەسۋىرلەيدۇ. بۇ يېڭى تەرتىپتە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى رەھبەرلىك رولىدىن چېكىنىشى دۇنيانىڭ ۋەيران بولۇشىغا ئەمەس، بەلكى ئاسىيا باشچىلىقىدىكى بىر «قايتا يەرشارىلىشىش» (re –  globalization) جەريانىغا يول ئاچىدۇ3, 4.
يەرشارى جەنۇبى دۆلەتلىرى، بۇ يېڭى مۇھىتتا ھېچقانداق بىر تەرەپكە تولۇق بېقىنىشنى رەت قىلىپ، ئۆز مەنپەئەتلىرىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئەۋرىشىم «تەرەپسىزلىك» ياكى «ھېچقانداق تەرەپكە قوشۇلماسلىق» ئىستراتېگىيەلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ. ئۇلار ئۈچۈن مۇھىم بولغىنى ئىدېئولوگىيەلىك ساداقەت ئەمەس، بەلكى ئەمەلىيەتچىل (پىراگماتىك) مەنپەئەتتۇر5, 6.
فىرانسىيە ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ۋەزىيەت «كۈچلەر ۋە كۈچسىزلىك ئارىسىدا» (Entre puissances et impuissance) دەپ تەسۋىرلەنمەكتە. فىرانسىيە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى (IFRI) نىڭ 2025 –  يىللىق دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خەلقئارا تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇش ئىقتىدارىغا ئىگە ئاكتىيورلارنىڭ سانى ھەر قاچانقىدىن كۆپەيگەن بولسىمۇ، ھۆكۈمران كۈچلەرنىڭ دۇنيانىڭ پارچىلىنىشىنى توسۇپ قېلىشتىكى ئاجىزلىقىمۇ شۇنچىلىك ئاشكارا بولۇۋاتىدۇ, 8.