تاشكەنت قۇرۇلتىيىنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىدىكى رولى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھازىرلىغۇچى: ئەدانۇر كۆسە
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: م.ئۇيغۇرئوغلى
قىسقىچە مەزمۇنى:
تاشكەنت قۇرۇلتىيى- ئۇيغۇرلارنىڭ يىقىنقى زامان تارىخدىكى بۇرۇلۇش نوقتىسى ھىساپلىنىدىغان ئىنتايىن موھىم يىغىنلارنىڭ بىرىدۇر. لىكىن، يالغۇز يىغىننىلا ئىتىبارغا ئالغىنىمىزدا بۇ يىغىننىڭ نىمىشقا بۇنچىۋالا موھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى تولۇق ئايدىڭلاشمايدۇ. شۇڭا بۇ ماقالىدە ئالدى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى، ئۇنىڭدىن كىيىن ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ شەكىللىنىش جەريانى ئۈستىدە توختالدۇق. 840-يىلدا باشلىغان كۆچ بىلەن تەڭ تارقاقلاشقان ئۇيغۇرلار، ئالدى بىلەن ئىسلامىيەتنىڭ تەسىرىدە، ئۇندىن كىيىن موڭغۇل،جۇڭغار، رۇس ۋە خىتاي ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى چاغلاردا پەرقلىق ناملار بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن ئىدى. 19 – ئەسىردە پۈتۈن دۇنياغا يىيىلغان مىللەتچىلىك ئېقىمىنىڭ بىر ئەسىردىن كىيىن شەرقى تۈركىستانلىق خەلىقلەرگە يىتىپ كىلىشى بىلەن تەڭ مىللي ئويغىنىش پەيدا بولۇپ ئۇيغۇرلاردا مىللي كىملىك ئېڭىنىڭ شەكىللىنىشى باشلاندى. ھېچ شۈبھىسىزكى، بۇ چاغلاردا غەرىپ دۇنياسىنىڭ شەرقشۇناسلىق تەتقىقاتلىرىمۇ ئىنتايىن موھىم رول ئوينىغان ۋە نۇرغۇنلىغان تارىخلار ئىلمى ئۇسۇلدا تەتقىق قىلنىشقا باشلىغان ئىدى. ماقالىدە ئۇيغۇر تارىخنىڭ بايان قىلىنىشى تاشكەنت قۇرۇلتىينىڭ ئەھمىيىتىنى چۈشۈنىشىمىزدە بىر پۈتۈنلۈكنى ھاسىل قىلغاندىن باشقا قۇرۇلتايدا چىقىرىلغان قارارلار ۋە قۇرۇلتايدىن كىيىنكى تەرەققىياتنىڭ نەتىجىسىدە ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ يىڭىدىن شەكىللەنگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر:
ئۇيغۇرلار، تارانچىلار، تاشكەنت قۇرۇلتىيى، قەشقەرىيەلىكلەر، سوۋېت ئىتتىپاقى، خىتاي
1921– يىلى 3– ئىيۇندىن 6- ئىيۇنغىچە ئېچىلغان تاشكەنت قۇرۇلتىيى، ئوتتۇرا ئاسىيا خەلىقلىرىنىڭ كىملىكىنىڭ يىڭىدىن شەكىللىنىشىدە ئىنتايىن موھىم رول ئوينىغان. قۇرۇلتاينىڭ ئېچىلشىغا تەسىر كۆرسەتكەن موھىم ئامىل بولسا 19- ئەسىردە پۈتۈن دۇنياغا يىيىلغان مىللەتچىلىك ئېقىمىدۇر. سوۋېت ئىتتىپاقىمۇ بۇ ئېقىمنىڭ تەسىرىگە ئۇچىرىغان ۋە بۇنىڭ نەتىجىسىدە مەكتەپتىكى رۇس ياشلىرى ئۆزلىرىنى مىللى كىملىكى بىلەن ئاتاشقا باشلىغان. سوۋېت ئىتتىپاقىدا ياشايدىغان تۈركي خەلىقلەرمۇ بىر-بىرى بىلەن بولغان ئوخشاشلىق ۋە پەرقلەرنى ھېس قىلىشقا باشلىغان. ئىنتايىن ئاز بولغان پەرقلىقلەردىن چىقىش قىلىپ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركي مىللەتلەرنى بۆلۈپ باشقۇرۇشنى مەقسەت قىلغان سوۋېت ئىتتىپاقىمۇ بۇ قۇرۇلتاينى قوللىغان. بولۇپمۇ قازاقلار بىلەن قىرغىزلارنىڭ ئۆزىنىڭ تارىخى ناملىرىنى قوغداپ قالغانلىقى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئېتنىك ئايرىمچىلىقىغا يول ئاچقان. لىكىن بۇ باسقۇچ ئۇيغۇرلار ئۈچۈن تولىمۇ چىگىش بولدى. بۇنىڭ سەۋەبى بولسا تارىخى دەۋىرلەردە « ئۇيغۇر » ئىسمىنىڭ يوقاپ كىتىشى ۋە بۇ كۆكتىن كەلگەن خەلىقلەرنىڭ پەرقلىق دەۋىرلەردە پەرقلىق ئاتىلىپ كەلگەنلىكى ئىدى. بۇ پەرقلىق ناملاردىن ئوتتۇرىغا چىققان پەرقلىق كىملىكلەر قۇرۇلتايدىمۇ پەرقلىق پىكىر ۋە كۆز – قاراشلارنىڭ مەيدانغا كىلىشىگە سەۋەپ بولدى. نەچچە ئەسىردىن بۇيان ئاۋۋال مۇسۇلمان كىملىكى بىلەن، ئۇنىڭدىن قالسا جۇغراپىيۋى ئورۇن كىملىكى بىلەن ئۆزىنى ئاتاپ كەلگەن خەلقنىڭ ئالدىغا يالغۇز بىرلا كىملىك قويۇلغاندى. تەبئىكى ئەڭ باشتا ياتسىراش ۋە تالاش- تارتىشلار بولدى. ئەمما، نىمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر قۇرۇلتاي مەقسىتىگە يىتىپ، ئۇيغۇر كىملىكىنى شەكىللەندۈردى. بولۇپمۇ يازغۇچى – شائىرلارنىڭ «ئۇيغۇر» تەخەللۇسىنى كۆپلەپ قوللىنىشى ۋە خەلىقنىڭ دىققەت-ئىتىبارىنى ئۆزىگە تارتىدىغان «ئۇيغۇر» نامىدىكى پائالىيەتلەرنىڭ كۆپلەپ ئۆتكۈزىلىشى، قۇرۇلتايدىن كىينكى 15 يىل ئىچىدە خەلقنىڭ «ئۇيغۇر» كىملىكىنى قوبۇل قىلىشنى ئىلگىرى سۈردى.
تارىخى ئارقا كۆرنىشى
8- ۋە 9- ئەسىرلەردە ئۆتۈكەندە بىر ئۇيغۇر دۆلىتى ھۆكۈم سۈردى. لىكىن، دۆلەت ئىسمىنىڭ ئۇيغۇر بولۇشى خەلقىنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۇيغۇر بولغانلىقىدىن دىرەك بەرمەيتى. چۈنكى بۇ دۆلەت توققۇز ئوغۇزلار بىلەن بىرلكتە قۇرغان، خەلقى ئارلاش بويلاردىن تەشكىل تەركىپ تاپقان دۆلەت ئىدى. يەنى بۇ يەردىكى «ئۇيغۇر» ئاتالغۇسى ئېتنىك بىر كىملىكنى ئەمەس بەلكى سىياسى كىملىكنى كۆرسىتەتتى . خەلق ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ بىر پارچىسى ئىدى. خىتاي مەنبەلىرىدىكى ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ خەلقىنى ئۇيغۇر دەپ ئاتىغىنى بولسا  بولسا ئۇيغۇر دۆلىتنىڭ ئىسمىدىن كەلگەندى. ئەرەپ تارىخ مەنبەلىرىدە بولسا توققۇز ئوغۇزلار دەپ ئىلىنغاندى. ئىسملارنىڭ ئوخشىمىغان مەنبەلەردە بۇنداق پەرقلىق ئاتىلىشى بولسا ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ ئىككى بويدىن تەشكىل تاپقان بىر سىياسى ھاكىميەت بولغانلىقىدا ئىدى.
840- يىلى ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ يىقىلىشى بىلەن خەلق كۆچ قىلىشقا مەجبۇر بولدى. بىر قىسىم ئۇيغۇرلار خىتاي بىلەن شەرقى تۈركىستاننىڭ ئارسىدىكى كەڭسۇ (بۈگۈنكى گەنسۇ ئۆلكىسى) رايونىغا كۆچتى ۋە بۇ يەردە ئۇرۇشتىن قىچىپ بۇددا دىنىنى قوبۇل قىلدى. بۇ يەردىكى ئۇيغۇرلار بۈگۈنكى كۈندە سىرىق ئۇيغۇرلار نامى بىلەن ئاتىلىپ ياشاپ كەلمەكتە.   يەنە بىر قىسىم ئۇيغۇرلار بولسا تەڭرى تېغىنىڭ جەنۇبىغا ۋە بۈگۈنكى تۇرپان شەھرىنىڭ ئەتىراپىغا يەرلىشىپ، بۇ يەردە يىڭىدىن بىر ئۇيغۇر دۆلىتىنى قۇردى.  يەنە بىر تەرەپتىن بۇ رايوندا ياشىغان خەلقلەرنى ئۇيغۇرلاشتۇردى. 11- ئەسىردە ئۇيغۇر سىياسى كىملىكى داۋام قىلماقتا ئىدى. مەھمۇد قەشقىرىنىڭ «تۈركى تىللار دىۋانى» دا ئۇيغۇر كەلىمىسنىڭ ئۇچىرىشى 11- ئەسىردە ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ ساقلىنىپ قالغانلىقىنىڭ ئىسپاتى ئىدى.