ياپونىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى جىددىيلىك ۋە ياۋروپانىڭ تۇتۇشقا تېگىشلىك پوزىتسىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
تەتقىقاتچى ئېللى-كاتارىنا پولكامپ (Elli-Katharina Pohlkamp) تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنىپ، ياۋروپا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (European Council on Foreign Relations) تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-دېكابىردا ئېلان قىلىنغان «رىقابەتنى باشقۇرۇش: ياپونىيە-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيلىك ۋە ياۋروپانىڭ تۇتۇشقا تېگىشلىك پوزىتسىيەسى» ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى ئەڭ ھالقىلىق نۇقتىلارنىڭ بىرىنى يورۇتۇپ بەرگەن مۇھىم ئىلمىي ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. ئاپتور پولكامپ ئاسىيا دۆلەتلىرى ۋە ياپونىيە سىياسىتى بويىچە نوپۇزلۇق تەتقىقاتچى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ماقالىدە شەرقىي ئاسىيادىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئۆزگىرىشى، خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان بېسىمى ۋە ياپونىيەنىڭ بۇنىڭغا قايتۇرغان ئىستراتېگىيەلىك ئىنكاسىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلغان.
مەزكۇر ماقالىنىڭ ئېلان قىلىنىش ۋاقتى ۋە مەزمۇنى، دۇنياۋى گېئو-سىياسىي ئېغىرلىق مەركىزىنىڭ غەربتىن شەرققە قاراپ سۈرۈلۈۋاتقان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاينىڭ رايوندىكى ھەربىي ۋە سىياسىي تەھدىتى يۇقىرى پەللىگە چىققان بىر مەزگىلگە توغرا كەلگەن. بۇ تەھلىل پەقەت ئىككى تەرەپلىمىلىك مۇناسىۋەتنىلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى مەنپەئەتلىرى ۋە بىخەتەرلىك مەجبۇرىيەتلىرىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. ماقالىنىڭ ئىلمىي قىممىتى شۇ يەردىكى، ئۇ ۋەقەلەرنىڭ ئارقىسىدىكى قۇرۇلمىلىق سەۋەبلەرنى، يەنى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ سىياسىي قانۇنلۇقىنى قوغداش ئېھتىياجى بىلەن ياپونىيەنىڭ رايون بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئىرادىسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇقەررەر توقۇنۇشنى ئېچىپ بەرگەن.
جىددىيلىكنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئامىللىرى ۋە كۈلرەڭ رايون تاكتىكىسى
ماقالىدە ئالدى بىلەن يېقىنقى مەزگىللەردە ياپونىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن بىر قاتار دىپلوماتىك ۋە ھەربىي سۈركىلىشلەر چوڭقۇر تەھلىل قىلىنغان. بولۇپمۇ خىتاي خەلق ئازاتلىق ئارمىيەسىنىڭ Y-9 تىپلىق جاسۇسلۇق ئايروپىلانىنىڭ ياپونىيەنىڭ ھاۋا تەۋەلىكىگە بېسىپ كىرىشى، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى تارىخىدىكى بىر قېتىملىق ئېغىر دەرىجىلىك ئىغۋاگەرچىلىك دەپ باھالانغان. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ ۋەقە ئاددىي بىر تېخنىكىلىق خاتالىق بولماستىن، بەلكى خىتاينىڭ ياپونىيەنىڭ ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ ئىنكاس قايتۇرۇش سۈرئىتىنى سىناش ۋە ياپونىيە جەمئىيىتىگە پىسخىكىلىق بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن  مەقسەتلىك قىلغان  ھەرىكىتىدۇر.
بۇ خىل ھەربىي ھەرىكەتلەرگە ئۇلاپلا، خىتاينىڭ تەكشۈرۈش پاراخوتلىرىنىڭ ياپونىيە دېڭىز تەۋەلىكىگە كىرىشى كۆپەيگەن بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ «كۈلرەڭ رايون» (Gray Zone) تاكتىكىسىنىڭ تىپىك نامايەندىسى ھېسابلىنىدۇ. ئاپتور بۇ يەردە ناھايىتى ئىنچىكە بىر كۆزىتىشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: خىتاي ئوچۇق-ئاشكارە ئۇرۇش قوزغىماستىن، بەلكى «قوراللىق توقۇنۇش دەرىجىسى»دىن تۆۋەن بولغان ۋاسىتىلەرنى قوللىنىش ئارقىلىق، ياپونىيەنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش تەۋەلىكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئاستا-ئاستا خورىتىشنى مەقسەت قىلماقتا.
ماقالىدە يەنە ئىجتىمائىي قاتلامدىكى توقۇنۇشلارغىمۇ ئالاھىدە ئورۇن بېرىلگەن. خىتاي پۇقراسىنىڭ ياپونىيەدىكى ياسۇكۇنى ئىبادەتخانىسىغا (Yasukuni Shrine) ھاقارەت خاراكتېرلىك خەت يېزىشى ۋە خىتاينىڭ سۇجۇ شەھىرىدە ياپونىيەلىك ئايال ۋە بالىنىڭ پىچاقلىق ھۇجۇمغا ئۇچرىشى قاتارلىق ۋەقەلەر، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي جىددىيلىكنىڭ خەلق ئاممىسى قاتلىمىغا سىڭىپ كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ۋەقەلەر  مۇنداقلا بىر جىنايى ئىشلار دېلوسى ئەمەس، بەلكى مىللەتچىلىك،تارىختىن قالغان ئىنتىقام ھېسسىياتىنىڭ زوراۋانلىققا ئايلىنىشىدۇر.
ئاپتور بۇ يەردە ئىلمىي بىر ھۆكۈمنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئىقتىسادىي چېكىنىش، ياشلار ئارىسىدىكى ئىشسىزلىق ۋە ئۆي-مۈلۈك كىرزىسى قاتارلىق مەسىلىلەردىن خەلقنىڭ دىققىتىنى بۇراش ئۈچۈن، ياپونىيەگە قارشى مىللەتچىلىك ھېسسىياتىنى قەستەن قۇترىتىشى، بۇ خىل زوراۋانلىق ۋەقەلىرىنىڭ يۈز بېرىشىگە بىۋاسىتە سەۋەب بولماقتا. خىتاي كومپارتىيەسى ئۈچۈن ياپونىيەگە قارشى تۇرۇش، ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنلۇقىنى كۈچەيتىدىغان قۇلايلىق قورالدۇر.
بۇ ۋەقەلەرنىڭ ھەممىسىنى بىر پۈتۈنلۈكتە كۆزەتكەندە، ئاپتور شۇنداق بىر خۇلاسىگە كېلىدۇكى، خىتاي بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ يىرىكلىشىشى قۇرۇلمىۋى خاراكتېرگە ئىگە. خىتاينىڭ رايوندا ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى تىكلەش ئارزۇسى بىلەن ياپونىيەنىڭ ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە دېموكراتىك تۈزۈمىنى قوغداش ئىرادىسى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت، كەلگۈسىدە تېخىمۇ كۆپ توقۇنۇش يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىدىن دىرەك بەرمەكتە.
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي تەرەپنىڭ ياپونىيەنى «ئامېرىكىنىڭ قورچىقى» دەپ ئەيىبلىشى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى تارىخىي مەسىلىلەرنى قايتا-قايتا قوزغىشى، دىپلوماتىك يول بىلەن مەسىلىنى ھەل قىلىش يوللىرىنى بارغانسېرى تارايتماقتا. خىتاي دىپلوماتلىرىنىڭ قوپال پوزىتسىيەسى ۋە «بۆرە جەڭچى» ئۇسلۇبى، ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى ئىشەنچنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلغان.
بۇ بۆلەكتە شۇ نەرسە تەكىتلىنىدۇكى، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ يەنە بىر ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتى — ياپونىيەنى پىسخىكىلىق جەھەتتىن ئۇپرىتىش ۋە  ئامېرىكا باشلىق ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئايرىۋېتىشكە ئۇرۇنۇشتىن ئىبارەتتۇر. لېكىن، ماقالىدە كۆرسىتىلگىنىدەك، بۇ تاكتىكا ئەكسىچە ئۈنۈم بەرمەكتە.
ياپونىيەنىڭ مۇداپىئە سىياسىتىدىكى تۈپ بۇرۇلۇش ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىق
ماقالىدە تەھلىل قىلىنغان يەنە بىر يادرولۇق تېما، ياپونىيەنىڭ ئەنئەنىۋى «تىنچلىقپەرۋەر» سىياسىتىدىن ئەمەلىيەتچىل مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلىنىشىدۇر. ياپونىيە ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان تەھدىتى ۋە رايوندىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنىڭ ناچارلىشىشىغا قارىتا، دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇش ۋە «قايتۇرما زەربە بېرىش ئىقتىدارى»نى يېتىلدۈرۈش قارارىنى ئالغان. بۇ، «يوشىدا دوكتىرىنىسى»دىن رەسمىي ۋاز كېچىش بولۇپ، ياپونىيەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ سىياسىي بۇرۇلۇش ھېسابلىنىدۇ.