شەرقىي تۈركىستان ياشلىرىغا مۇراجىئەت (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

• تۈركىيە دۆلىتىدىن ماددىي قىيىنچىلىق تارتىۋاتقان شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ بالىلىرىغا ئوقۇش ياردەم پۇلى بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىشىدۇ. بۇ ئوقۇش ياردەم پۇللىرىنىڭ سايىسىدا تۈركىيەدە نۇرغۇنلىغان ياشلار يېتىشىپ چىقتى. شەرقىي تۈركىستان تارىخىدا «ئۈچ ئەپەندىلەر» دەپ نام چىقارغان مەسئۇت سابرى بايقۇزى، مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ۋە ئەيسا ئەپەندىم، پۈتۈن ئۆمرىدە ياشلارنىڭ ئوقۇپ-يېتىشىشىگە ناھايتى كۆپ ئەھمىيەت بەرگەن. مەسىلەن، تۈركىيەدە مېدىتسىنا ئوقۇغان مەسئۇت سابرى بايقۇزى 1930 – يىللاردا ئىلىغا قايتىپ بېرىپ زامانىۋى مەكتەپلەرنى ئېچىپ ياشلارنى تەربىيەلەشكە تىرىشقان. مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا 1922-1931 – يىللىرى ئارىسىدا قاراقاشتىكى ئويباغ مەدرىسىسىدە مۈدەررىس بولۇپ كۆپلىگەن ياشلارنى يېتىشتۈردى. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن بولسا، 1939 – يىلى تۈركىيە زىيارىتى ئەسناسىدا كۆرۈشكەن تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ پىرېزىدېنتى ئىسمەت ئىنۆنۈ (پاشا)دىن 300 شەرقىي تۈركىستانلىق بالىنى ئوقۇتۇپ بېرىشىنى رىجا قىلىدۇ. بىراق، ئىسمەت پاشا، «بۇ تەكلىپ خىتاي ھۆكۈمىتىدىن رەسمىي رەۋىشتە كەلسۇن» دەپ جاۋاپ بېرىدۇ. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن، «خىتايلارنىڭ ھەرگىز شەرقىي تۈركىستان ياشلىرىنىڭ تۈركىيەدە ئوقۇشىغا ئىجازەت بەرمەيدىغانلىقى» نى ئاڭلىتىشقا تىرىشقان بولسامۇ، ئىسمەت پاشانى قايىل قىلالمايدۇ. ئەمما، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن بۇ ساياھىتى ئەسناسىدا ھىندىستان، پاكىستان ۋە ھەتتا خىتاي ئىچىدە ئىگە – چاقىسىز قالغان، يېتىم ۋەياكى سەرگەردان بولۇپ يۈرگەن 50 كە يېقىن شەرقىي تۈركىستانلىق ياشنى يىغىپ، ئۆز ئىمكانىيىتىگە تايانغان ھالدا لەنجۇغا ئېلىپ بېرپ، ئۇ يەردە ئېچىلغان ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسىدا ئوقۇتۇشقا تىرىشىدۇ. ھەمىدۇللاھ ئەپەندىم، مىللىي شائىر ئابدۇرېھىم تىلەشۈپ ئۆتكۈر، ئايالى خەلىچە خانىمغا ئوخشاش بەزى زىيالىلىرىمىز بۇ يەردە مۇئەللىم بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ. مەنمۇ شۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىچىدە بار ئىدىم. ياخشى ئوقۇغان بەزى ياشلارنى نەنجىنغا ئېلىپ بېرىپ، ئۇ يەردە ئالىي ئوقۇش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بېرىدۇ. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن، كونا تونۇشى بولغان شىمالى قىبرىس (سىپرۇس) تۈرك جۇمھۇرىيەتىنىڭ پىرېزىدېنتى رەئۇف دەنكتاشتىن بالا ئوقۇتۇپ بېرىشىنى ئۆتۈنىدۇ. پىرېزىدېنت دەنكتاش ھەر يىلى 4 بالىغا ئوقۇش مۇكاپات پۇلى بېرىپ ئوقۇتۇپ بېرىشنى قوبۇل قىلىدۇ. 1974 – يىلى سېنتەبىردە قىبرىسقا ئوقۇشقا بارغان 4 ئوقۇغۇچىنىڭ بىرى بولغان ئەسقەرجان خاتىرىسىدە بۇ ھەقتە قىسقىچە قىلىپ مۇنداق دەپ يازىدۇ: «…لىدىرىمىز ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ تەشەببۇسى بىلەن مەن، ئالىمجان تارھان، غاففار كەسىجى ئوقۇغۇچى بولۇپ، 1974 – يىلى قىبرىسقا باردۇق. قىبرىسقا بېرىشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىنىڭ بىرى، قىبرىستىكى مەكتەپلەرنىڭ سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى بولۇشى ۋە سىنىپلاردا ئىنگلىز تىلىغا كۆپرەك ئەھمىيەت بېرىلىشى ئىدى. لىدىرىمىز ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ بايراقدارلىرى بولغان ياشلارنىڭ چوقۇم ئىنگلىزچە ئۆگىنىشى كېرەكلىكىگە ئىشىنەتتى. 1975 – يىلى ئىسمائىل چىنگىز، مەقسۇت ئەلەمدار، مۇستافا بىلگە ئۆمۈر خاندىن تەركىپ تاپقان 4 ئوقۇغۇچى قىبرىسقا كېلىپ بىزگە قوشۇلدى. قىبرىس ھۆكۈمىتى بىزگە ناھايىتى كۆڭۈل بولدى. يېڭى كەلگەندە ئوقۇغۇچىلار ياتاقلىرىدا تۇرغان بولساقمۇ، كېيىن بىزگە ئۆي تۇتۇپ بەردى. بىراق، ئۇ يىللاردا دۇنيادا «سولچىل» ھەرىكەتلەر بەكلا كۈچىيىپ كەتكەنىدى. بۇ شارائىت قىبرىسقىمۇ تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىدى. قىبرىس پارلامېنتىدىكى سولچىل سىياسىي پارتىيەلەرنىڭ ۋەكىللىرى «ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار بىزنىڭ ئەسلىدىنلا نازۇك بولۇۋاتقان خامچوتىمىزغا سەلبىي تەسىر يەتكۈزۈۋاتىدۇ» دەپ پىرېزىدېتن رەئۇف دەنكتاشنى قاتتىق تەنقىت قىلىشقا باشلىدى. نەتىجىدە، 1975 – يىلىدىن كېيىن تۈركىيەدىن ئوقۇغۇچى ئېلىش ئىشى توختاپ قالدى. ئەگەر قىبرىستىكى سولچىل سىياسىي پارتىيەلەر نارازىلىق بىلدۈرۈپ شەرقىي تۈركىستانلىق ئوقۇغۇچىلارغا بېرىلىۋاتقان ئوقۇش ياردەم پۇلىنى توختىتىپ قويمىغان بولسا ئىدى، ھازىرغىچە كۆپلىگەن ياشلار يېتىشىپ قالغان بولاتتى….» 1949 – يىلى ھىندىستانغا چىقىپ سىياسىي پاناھلىق تەلەپ قىلغاندىن كېيىن، مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ۋە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن بىلەن كۆرۈشكىلى كەلگەن ئامېرىكىلىق خادىملاردىنمۇ بالا ئوقۇتۇپ بېرىشىنى تەلەپ قىلغان. نەتىجىدە، ئامېرىكىلىقلار 5 ياش شەرقىي تۈركىستانلىق زىيالىمىزنى ئامېرىكىغا ئېلىپ بېرىپ تەربىيەلەپ بەرگەن.
• مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن 1955 يىلىدا ھىندونېزىيەدە ئۇيۇشتۇرۇلغان خەلقئارا باندۇڭ يىغىنى، 1960 – يىلى ھىندىستاننىڭ پايتەختى دېھلىدا ئېچىلغان ئاسىيا ئافرىقا يىغىنى، 1962 – يىلى ئىراقنىڭ پايتەختى باغدادتا ئېچىلغان دۇنيا ئىسلام قۇرۇلتىيى، 1964 ۋە 1965 – يىلى سومالىنىڭ پايتەختى مۇقدىشو ۋە 1965 – يىلى مەككىدە ئېچىلغان دۇنيا ئىسلام قۇرۇلتىيىغا ئوخشاش يەنە بىر مۇنچە چوڭ كىچىك يىغىنلارغا قاتنىشىپ، خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇقىنى دەپسەندە قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان سىياسىتى توغرىسىدا داكلاتلارنى سۇنىدۇ، بۇ يىغىنلارغا قاتنىشىش ئۈچۈن ھەرقايسى دۆلەتلەردىن كەلگەن پىرېزىدېنت، باش مىنىستىرلار ۋە مىنىستىرلار بىلەن كۆرۈشۈپ، ئۇ يىللاردا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) ئەزاسى بولۇۋاتقان مىللەتچى خىتاي ئۆمەكلىرىنىڭ قاتتىق نارازىلىقلىرىغىمۇ قارىماي. شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى ئۇلارغا ئاڭلىتىشقا تىرىشىدۇ.