مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچى، ئاخبارات جېڭى. مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايغا قارشى جېڭىنىڭ ئەڭ يارقىن نۇقتىسى ئاخبارات جېڭىدۇر. يېقىنقى بىر قانچە يىلدىن بۇيان چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار بۇ جەڭگە ئاتلاندى ۋە بارا-بارا ئاخباراتنى خىتاينىڭ قىرغىنچىلىقىغا قارشى جەڭگاھقا ئايلاندۇردى. بۇ جەھەتتىكى خىزمەتلەر مۇنداق ئۈچ نۇقتىدىن ئىشلەندى. (1) تاراتقۇلارغا سۆزلەش. بۇ جەھەتتە خېلى كۆپ كىشى ھەر قايسى خەلقئارالىق ۋە يەرلىك تاراتقۇلارنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، بېشىغا كەلگەن كۈلپەتلەرنى ئاڭلاتتى. بولۇپمۇ، ئۆمەر بەكئالى، گۈلباھار جېلىل، مېھرىگۈل تۇرسۇن… قاتارلىق شاھىتلارنىڭ ئېيتقانلىرى ئالاھىدە دىققەت قوزغىدى ۋە چوڭقۇر تەسىر پەيدا قىلدى. شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنىڭ ۋەكىللىرى ئۇيغۇرلارغا ۋاكالىتەن بايانات بەردى. ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى پاش قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم ۋە قىرغىنچىلىقنى تونۇشتۇردى. بۇ جەرياندا بىر قىسىم ئۇيغۇر پىدائىيلىرى ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن ھالدا ئۆزىنى مەخسۇس بۇ ئىشقا ئاتاپ مۇخبىرلار بىلەن ئالاقىلىشىش، زىيارەتنى قوبۇل قىلغۇچى ئۇيغۇرلارنى تېپىش، ئۇچراشتۇرۇش ۋە تەرجىمانلىق قىلىش… قاتارلىق خىزمەتلەر بىلەن شۇغۇللاندى. بۇ پىدائىيلار ئىچىدىن ئابدۇۋەلى ئايۇپنى ئالاھىدە تىلغا ئېلىش مۇمكىن (2) يېڭىدىن تاراتقۇ تەسىس قىلىش. بۇ جەھەتتە بىر قىسىم تەشكىلات ۋە شەخسلەر تەرىپىدىن يېڭىدىن تاراتقۇلار تەسىس قىلىندى. بۇ دائىرىدە، يېڭى تور بەتلەر قۇرۇلدى؛ يېڭى ئېكرانلار ئېچىلدى. بۇلارنىڭ ئىچىدىن، ئۆرنەك سۈپىتىدە «ئۇيغۇر ئاگېنتلىقى »، «د ئۇ ق تېلېۋىزىيەسى »، «نىدا رادىيوسى »، «پىدائىيلار ئېكرانى» ۋە «تەجەللى ئېكرانى»… قاتارلىقلارنى كۆرسىتىش مۇمكىن. (3) ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىن پايدىلىنىش. بۇ جەھەتتە كۆپلىگەن كىشىلەر فېيسبۇك، تۋىتتېر ۋە يۇتىيۇب… قاتارلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىن پايدىلىنىپ ۋەتەندىكى زۇلۇمنى ۋە خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى پاش قىلدى. گۇۋاھلىق ۋىدېئولىرىنى ئىشلەپ تارقاتتى. بۇ ساھەدە يېقىندا فىنلاندىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچى خالمۇرات ئۇيغۇر باشچىلىقىدا ئېلىپ بېرىلغان «مەنمۇ ئۇيغۇر» ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھەرىكىتى يۇقىرى پەللە ياراتتى[5[.
تۆتىنچى، گۇۋاھلىق بېرىش. بۇ مەزگىلدىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قارشىلىق ھەرىكەتلىرىدىن بىرى گۇۋاھلىق بېرىش دېيىشكە بولىدۇ. گۇۋاھلىق بېرىش پائالىيىتى مۇنداق ئۈچ شەكىلدە ئېلىپ بېرىلدى. (1) ۋىدېئولۇق گۇۋاھلىق بېرىش. بۇ گۇۋاھلىق بېرىش پائالىيەتلىرى ئىچىدە ئەڭ كۆپ قوللىنىلغان بىر تۈر ھېسابلىنىدۇ. 2018- يىلىنىڭ باشلىرىدىن تارتىپ ھازىرغىچە نۇرغۇن كىشى ۋىدېئو ئىشلەش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ۋە ئائىلىسىنىڭ بېشىغا كەلگەن زۇلۇملارنى پاش قىلدى، ھەمدە تۇتۇلۇپ كەتكەن ياكى يوقاپ كەتكەن تۇغقانلىرىنىڭ ئەھۋالىنى دۇنياغا ئاشكارىلىدى. بىر قىسىم ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى بۇ تۈرنى مەخسۇس تۇتۇپ خىزمەت قىلدى. بۇ جەھەتتە ئابدۇراخمان ھەسەن، خالمۇرات ئۇيغۇر… قاتارلىق كىشىلەرنىڭ تىرىشچانلىقى كۆرۈنەرلىك بولدى. (2) يازمىچە گۇۋاھلىق بېرىش. بۇ جەرياندا ئاز بىر قىسىم كىشىلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق يازمىچە گۇۋاھلىق بەردى. بۇلار ئاساسلىقى يۇقالغان ياكى تۇتۇپ كېتىلگەن ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ ئۇچۇرلىرىنى فېيسبۇكقا چىقىرىش ئارقىلىق سىرتقى دۇنياغا ئاشكارىلىدى. (3) نەق مەيداندا گۇۋاھلىق بېرىش. گۇۋاھلىق بېرىش پائالىيەتلىرى ئىچىدە تەسىرى ئەڭ چوڭ بولغىنى جازا لاگېرلىرىدىن قۇتۇلۇپ چىققان شاھىتلارنىڭ نەق مەيداندا بەرگەن گۇۋاھلىقلىرى بولدى. بۇ مەزگىلدە، ئۆمەر بەكئالى، گۈلباھار جېلىل ۋە مېھرىگۈل تۇرسۇن… قاتارلىق شاھىتلار بەزى دۆلەتلەرنىڭ پارلامېنتلىرى ۋە سىياسىي، ئاممىۋىي تەشكىلاتلارنىڭ پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىپ، نەق مەيداندا گۇۋاھلىق بەردى. بۇلارنىڭ ئىچىدىن مېھرىگۈل تۇرسۇننىڭ ئامېرىكا پارلامېنتىدا بەرگەن گۇۋاھلىقى بىلەن ئۆمەر بەكئالىنىڭ ياۋروپا پارلامېنتىدىكى گۇۋاھلىقىنى ئالاھىدە تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدۇ. بولۇپمۇ مېھرىگۈل تۇرسۇننىڭ ئامېرىكا پارلامېنتىدىكى گۇۋاھلىقى زور تەسىر قوزغىدى[6].