خىتاينىڭ يەرشارىۋىي يۇمشاق كۈچ ھەرىكىتى: CGTN
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمراھ ئايدەمىر
تەرجىمە قىلغۇچى: ئەلتۇغ
قىسقىچە مەزمۇنى
سىياسىي تۈزۈمى دۇنيادىكى نۇرغۇن كىشىلەرگە نىسبەتەن جەلىپ قىلارلىق ھېسابلانمايدىغان خىتاي، دۆلەتنىڭ رەھبەرلىكىدە جامائەت دىپلوماتىيەسىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرىۋاتىدۇ ۋە يۇمشاق كۈچىنى ئىشقا سېلىۋاتىدۇ. خىتاي سىياسەتلىرىنى، كىملىكىنى، قىممەت قارىشىنى ۋە كۈلتۈرىنى تارقىتىش ئۈچۈن قاتتىق تىرىشىۋاتىدۇ ھەمدە يۇمشاق كۈچتىن پايدىلىنىش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن مەبلەغ سېلىۋاتىدۇ. خىتاي بۇنىڭ ئۈچۈن يەرشارىۋىي ئاخبارات مۇھىتىنى ئۆزگەرتىشكە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان مېدىيا پائالىيەتلىرىگە ئەھمىيەت بەرمەكتە. «غەرب خەلقئارا ساھەدە سۆز قىلىش، پىكر بايان قىلىش كۈچىنى مونوپول قىلىۋالدى» دېگەن قاراشنى ياقىلاپ كەلگەن خىتاي، يەر شارىۋىي ئاخبارات مۇھىتىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن خەلقئارالىق تارقىتىش ئېلىپ بېرىشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى چۈشىنىپ يەتتى ھەمدە ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزۈش ۋە سۆزىنىڭ تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇش مەقسىتىدە دۇنياۋىي مېدىياسىنى ئشىقا كىرىشتۈردى. بۇ يۆنىلىشتە تارقىتىش قىلىۋاتقان خىتاي يەر شارىۋىي تېلېۋىزىيە تورى CGTN (China Global Television Network), پارتىيە ۋە دۆلىتىنىڭ يېتەكچىلىكىدە يۇمشاق كۈچ ھەرىكىتى دەپ ماركىلاشتۇرۇلۇشقا باشلىدى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسى بىلەن بىر گەۋدىلەشتۈرىۋىتىلدى. خىتاي ھۆكۈمىتى ئەنئەنىۋى مىللىي قىممەت قارىشىنى قوغداشتا، مىللىي كىملىكىنى نامايەن قىلىشتا ۋە مىللىي ئوبرازىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتاCGTN غا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ قاتتىق سىياسىي كونتروللۇقىدا ھەرىكەت قىلىۋاتقان (CGTN) دۇنياغا داڭلىق خەۋەر مېدىيالىرىدىن بىرىگە ئايلىنىشنى ئارزۇ قىلىدۇ ۋە مېدىيادا كېڭىيىش سىياسىتى سۈپىتىدە بېيجىڭنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىدۇ. بۇ ماقالە خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچ ئىستىراتېگىيەسىنىڭ بىر قورالى سۈپىتىدە خىتاي مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى( CCTV) ۋە CGTN نىڭ تەرەقققىياتى ۋەCGTN نىڭ ئىنگلىزچە پروگراممىلىرى ۋە مەزمۇنلىرىنى خەلقئارا سەۋىيەدە تەكشۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ تەتقىقات مېتودولوگىيەلىك دەرىجىدە، كەڭ دائىرىدە خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچى، جامائەت دىپلوماتىيەسى ۋە CGTN نى تەھلىل قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: خىتاي ،جامائەت دىپلوماتىيەسى، يۇمشاق كۈچ، CCTV, CGTN
خىتاي دۇنيا ئىقتىسادىدا ئاساسلىق ئاكتىيۇرغا ئايلاندى. بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتتىكى تەسىرىنى زورايتتى ۋە ئورنىتىلغان ھەمكارلىقلار خىتاي بىلەن باشقا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا نورمال مۇناسىۋەتلەرنى روياپقا چىقاردى. خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي تەسىرى(نوپۇزى) كۆپ قۇتۇپلىشىش ئەۋج ئېلىۋاتقان دۇنيادا خىتاينى «يەرشارىۋىي ئاۋازغا» ئايلاندۇردى(Aydemir2018:127). ئەمما نوپۇزنىڭ كۈچىيىشى يۇمشاق كۈچنى ئاشۇرۇشقا يەتمەيدۇ. دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ھۆكۈمەت سىياسىتى يۇمشاق كۈچنى ھەم ئاشۇرالايدۇ ھەم ئازايتالايدۇ Nye 2003:88) ). خىتايدىكى چىرىكلىك ، باراۋەرسىزلىك، دېموكراتىيەنىڭ ناچاربولۇشى، ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىسى ۋە قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىش قاتارلىقلارغا سەل قاراش بېيجىڭنىڭ باشقىلار نەزىرىدىكى تەسىرىدە باشقىچە مەسىلە پەيدا قىلدۇ. خىتاي بۇ(يامان) تەسىر بىلەن كۈرەش قىلىش ئۈچۈن دۆلىتىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى ئاشۇرۇشنى پىلانلىدى ۋە غەرپ مېدىياسىنىڭ خىتايغا بولغان كۆز-قارىشىغا باشقىچە ئىنكاس قايتۇرۇش مەقسىتىدە خىتاينىڭ يەرشارىۋىي تېلېۋىزىيە تورى بولغان CGTN نى ۋەزىپىگە تەيىنلىدى. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاشقى تەشۋىقاتىدا رول ئوينايدىغان بۇ قانال 2016-يىلى تارقىتىش پائالىيىتىنى باشلىدى. بېيجىڭ CGTN ئارقىلىق خىتاي كۈلتۈرىنى تەشۋىق قىلىش، باشقىچە مېدىيا كۆز قارىشى شەكىللەندۈرۈش، دۆلەتنىڭ رەسمىي ئاۋازى بولۇش ۋە چۈشىنىش ھاسىل قىلىش ئۈچۈن ئاكتىپ خىزمەتكە ئۆتتى.
يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسى تولۇق تەرەققىي قىلدۇرۇلمىغان خىتايدا، دۆلەتنى مەركەز قىلغان يۇمشاق كۈچ ئۇسۇلى ئاساس قىلىنىدۇ ۋە دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى مېدىيا گۇرۇھلىرى بېيجىڭنىڭ يۇمشاق كۈچ ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم رولچىلىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. بۇ مەنىدىن ئېيىتقاندا، خەلقئارالىق تارقىتىش مۇلازىمەتلىرىدىن بىرى بولغانCGTN دۆلەتنىڭ يۇمشاق كۈچ ئورگىنىغا ئايلاندى.
بېيجىڭ دائىرلىرى خىتاي رادىئو- تېلېۋىزىيە ۋە كىنوچىلىق كەسپىنىڭ چەتئەلدىكى غەرب تاراتقۇلىرى بىلەن رىقابەتلىشىشى كېرەكلىكىنى تونۇپ يەتتى ۋە يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ھەر خىل تىللاردا تارقىتىش قىلىشقا باشلىدى، شۇنداقلا دۆلەت(خىتاي) تاراتقۇلىرىدىمۇ زور تەرەققىياتلار بارلىققا كەلدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي تىللىرىدا (خەنزۇچە ، ئىنگلىزچە ، رۇسچە ، فىرانسۇزچە ، ئىسپانچە ۋە ئەرەبچە) تىللاردا پروگرامما بېرىدىغان CGTN دۇنيا مىقياسىدا خىتاي ھەققىدە مەلۇماتقا ئېرىشىشنىڭ بىر سۇپىسى سۈپىتىدە ماركىلىششقا تىرىشتى. خىتاي «جامائەت دىپلوماتىيەسى» ۋە «يۇمشاق كۈچ» قورالى قىلىپ پايدىلىنىۋاتقان CGTN ھەققىدە يېقىندىن بۇيان تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلىشقا باشلىدى ۋە پەرقلىق نۇقتىلاردىن تەھلىل قىلىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلدى.
ماقالىنىڭ تولۇق مەزمۇنىنى تۆۋەندىكى ھۆججەتتىن كۆرۈڭ.