يېڭى «مونرو تەلىماتى» ۋە ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاينىڭ لاتىن ئامېرىكاسىدىكى تەسىرىنى چەكلەش ئىستراتېگىيەسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكىنىڭ بۇ رايوندىكى خىتايغا قارشى ئىستراتېگىيەلىك غەلىبىلىرىنىڭ ئەڭ يېڭى مىسالى سۈپىتىدە، پاناما ئالىي سوت مەھكىمىسىنىڭ شياڭگاڭنى بازا قىلغان «CK Hutchinson» شىركىتىنىڭ پاناما قانىلىدىكى پائالىيەتلىرىگە مۇناسىۋەتلىك چىقارغان ھۆكۈمىنى كۆرسىتىش مۇمكىن. مەزكۇر شىركەتنىڭ تارمىقى بولغان «پاناما پورتلىرى شىركىتى» 1997 (PPC) -يىلدىن بېرى قانالنىڭ بالبوئ‍ا ۋە كرىستوبال تېرمىناللىرىنى باشقۇرۇپ كەلگەن بولۇپ، 2021-يىلى بۇ ئىجازەتنامە يەنە 25 يىل ئۇزارتىلغان ئىدى. بىراق، 1-ئاينىڭ ئاخىرىدا پاناما ئالىي سوت مەھكىمىسى شىركەتنىڭ توختامىنى بىكار قىلىپ، ئىجازەتنامە شەرتلىرىنى ئاساسىي قانۇنغا خىلاپ دەپ ھۆكۈم چىقاردى. بۇ قارار شىركەت رەھبەرلىكىنىڭ غەزىپىنى قوزغىغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە شىركەت ئامېرىكىنىڭ بېسىمىغا تىز پۈكۈپ، پورتتىكى كونتروللۇق ھوقۇقىنى ئامېرىكا مەبلەغ سېلىش شىركىتى «بىلاك روك» (BlackRock) باشچىلىقىدىكى بىرلەشمە گەۋدىگە سېتىشقا مەجبۇر بولدى.
بۇ ۋەقەدىن كېيىن، 2-ئاينىڭ بېشىدا خىتاي ھۆكۈمىتى سوتنىڭ قارارىنى ئەيىبلەشنى كۈچەيتىپ، پاناما قانىلىنىڭ ھەم ئامېرىكا، ھەم خىتاي ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. بۇ يەردە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، گەرچە خىتاينىڭ پاناما قانىلىغا بولغان تايىنىشچانلىقى ئامېرىكىنىڭكىدەك يۇقىرى بولمىسىمۇ، ئەمما «CK Hutchinson»نىڭ قانالنىڭ ئىككى تەرىپىنى كونترول قىلىشى خىتاي ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بىر كوزىر ئىدى. خىتاينىڭ لاتىن ئامېرىكىسى بىلەن بولغان سودىسى، بولۇپمۇ جەنۇبىي ئامېرىكا بىلەن بولغان سودىسى كۆپىنچە ھاللاردا رايوندىكى باشقا پورتلارغا، جۈملىدىن خىتاي دۆلەت ئىگىلىكىدىكى «COSCO» شىركىتى 60 پىرسەنت پېيىغا ئىگە بولغان پېرۇدىكى «چەنكاي پورتى»غا تايىنىدۇ. شۇنداقتىمۇ، ئامېرىكا بىلەن بولغان جىددىيچىلىك كۈچەيگەن بىر پەيتتە، پاناما قانىلىدىكى كونتروللۇقنىڭ قولدىن كېتىشى خىتاينىڭ رايوندىكى مەنپەئەتىگە ئۇرۇلغان ئېغىر زەربە بولدى.
ۋېنېزۇئېلادىكى ۋەزىيەتكە كەلسەك، ئامېرىكىنىڭ بۇ يەردىكى ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىدىمۇ ئوخشاشلا ئىقتىسادىي لوگىكا ياتقانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. 2026-يىلىنىڭ بېشىدا، ئىلگىرى سۇيۇقلۇق بېسىمى ئارقىلىق نېفىت ئايرىش شىركىتىنىڭ باش ئىجراچىسى بولغان ئامېرىكا ئېنېرگىيە مىنىستىرى كىرىس رايت كاراكاسقا قىلغان زىيارىتىدە ئامېرىكىنىڭ مەقسىتىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇنىڭ بىلدۈرۈشىچە، نىشان ۋېنېزۇئېلانىڭ نەچچە ئون يىللىق مۇستەبىت تۈزۈمدىن دېموكراتىيەگە ئۆتۈشىگە ياردەم بېرىش ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ غايەت زور نېفىت زاپىسىدا پۇت تىرەپ تۇرۇۋېلىشتىن ئىبارەت. گەرچە خىتاينىڭ ۋېنېزۇئېلا نېفىت ساھەسىدىكى پائالىيەتلىرىنىڭ كونكرېت تەپسىلاتلىرى ئاز بولسىمۇ، ئەمما ۋېنېزۇئېلانىڭ نېفىت كىرىمىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنىڭ خىتايغا قەرز قايتۇرۇشقا كېتىدىغانلىقى مەلۇم. ئامېرىكىنىڭ ۋېنېزۇئېلا نېفىت ساھەسىنى كونترول قىلىشى بىلەن، خىتاينىڭ بۇ دۆلەتكە بەرگەن زور مىقداردىكى قەرزلىرىنى قايتۇرۇۋېلىشى گۇمانلىق بولۇپ قالدى. بۇ، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ رايوندىكى مالىيە مەنپەئەتىگە بىۋاسىتە تەھدىت ھېسابلىنىدۇ.
ئارگېنتىنادىكى ۋەزىيەتتە، گەرچە خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى پاناما ياكى ۋېنېزۇئېلادىكىدەك ئۇنچە بىۋاسىتە بولمىسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ پىرېزىدېنت خاۋىيېر مىلېينى ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللىشى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار ئۈستىدە ئىستراتېگىيەلىك شېرىكچىلىك ئورنىتىشقا يول ئاچتى. 2-ئاينىڭ بېشىدا، ئامېرىكا ۋە ئارگېنتىنا ھۆكۈمەتلىرى ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار تەمىنلەش زەنجىرىنى نىشان قىلغان ئىستراتېگىيەلىك رامكىنى يولغا قويغانلىقىنى جاكارلىدى. خىتايمۇ ئارگېنتىنانىڭ قېزىلما بايلىقلار ساھەسىدىكى، بولۇپمۇ لىتىي كانلىرىدىكى مۇھىم مەبلەغ سالغۇچى بولۇپ، خىتاي شىركەتلىرى ئارگېنتىنادىكى 16 لىتىي تۈرىنىڭ ئالتىسىگە قاتناشقان. بۇ ساھەدىكى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى كەلگۈسى ئېنېرگىيە تېخنىكىسىنىڭ يادروسى بولغان باتارېيە ئىشلەپچىقىرىشى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە.
ھازىرغىچە، ئامېرىكىنىڭ بۇ دۆلەتلەردىكى ھەرىكەتلىرى خىتاي تەرىپىدىن كۈچلۈك قايتۇرما زەربىگە ئۇچرىمىدى. بىراق، دادىللاشقان ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ رايوندىكى مەۋجۇتلۇقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك بايلىقلارنى قولغا كەلتۈرۈش پىلانىنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقى ئېنىق. بۇ نىشانلارنىڭ خىتاينىڭ قارشىلىقىغا ئۇچرىماسلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىش قىيىن بولۇپ، بۇ ئەھۋال لاتىن ئامېرىكىسىنى بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇقەررەر تىركىشىشنىڭ ئاساسلىق يەرشارىۋى سەھنىسىگە ئايلاندۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن. ئەمەلىيەتتە، لاتىن ئامېرىكىسى ئاللىبۇرۇن يېتەرلىك ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەسىلىلەر بىلەن ئېلىشىۋاتقان بولۇپ، چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى تىركىشىش كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان كەڭ كۆلەملىك ئىچكى قالايمىقانچىلىقلارنى كۆتۈرەلەيدىغان ھالەتتە ئەمەس. دۆلەتلەرنى شېرىك تاللاشقا مەجبۇرلاش خەتەرلىك بىر ئويۇن بولۇپ، رايوننىڭ چەتئەل مەبلىغىگە بولغان ئېھتىياجى ئۇنىڭ ھەم ئامېرىكا، ھەم خىتاينى سودا ۋە مەبلەغ سېلىش شېرىكى سۈپىتىدە ساقلاپ قېلىش ئىقتىدارىغا باغلىق.