ئۇقۇم ۋە ئۇنىڭ ئەھمىيىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نېۋروبىئولوگىيە تەتقىقاتلىرى ئۇقۇملارنىڭ مېڭىدىكى فىزىئ‍ولوگىيەلىك ئاساسلىرىنى ئاشكارىلىغان. ئېرىك كاندېل (Eric Kandel) نىڭ تەتقىقاتلىرى مېڭىنىڭ ئۇقۇملارنى قانداق ساقلايدىغانلىقىنى ۋە قانداق قايتا ئەسلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن. نېۋرونلار تورىنىڭ پىلاستىكلىق (ئەۋرىشىملىك ياكى قايتا شەكىللىنىشچانلىق) خاراكتېرى، يېڭى ئۇقۇملارنىڭ ئۆگىنىلىشى ۋە مەۋجۇت ئۇقۇملارنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئاساس بولىدۇ.
ئۇچۇر بىرتەرەپ قىلىش نەزەرىيەسى
ئاللېن نېۋېل (Allen Newell) ۋە ھېربېرت سىمون (Herbert Simon) لارنىڭ تەتقىقاتلىرى ئۇقۇملارنىڭ ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش جەريانىدىكى رولىنى چۈشەندۈرگەن. ئۇلارنىڭ «مەسىلە ھەل قىلىش نەزەرىيەسى» (Problem Solving Theory) ئۇقۇملارنىڭ مەسىلە ھەل قىلىشتىكى مۇھىم رولىنى تەكىتلىگەن.
كاتېگورىيەلەشتۈرۈش ۋە پىروتوتىپ نەزەرىيەسى
ئېلېنور روش (Eleanor Rosch) نىڭ پىروتوتىپ نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ كاتېگورىيەلىك تەبىئىتىنى يېڭىچە چۈشەندۈرگەن. بۇ نەزەرىيە بويىچە، ئۇقۇملارنىڭ چېگرالىرى ئېنىق ئەمەس بولۇپ, ھەر بىر كاتېگورىيەنىڭ تىپىك ۋەكىللىرى (پروتوتىپلار) مەۋجۇت. مەسىلەن، «قۇش» كاتېگورىيەسىدە، قاغا ئەڭ تىپىك مىسال بولۇشى مۇمكىن.
بىلىم تەمسىللىرى نەزەرىيەسى
مارۋىن مىنسكىي (Marvin Minsky) نىڭ «رامكا نەزەرىيەسى» ئۇقۇملارنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى چۈشەندۈرگەن. بۇ نەزەرىيە بويىچە، ھەر بىر ئۇقۇم مەلۇم بىر فرېيم (رامكا) شەكلىدە ساقلىنىدۇ ۋە بۇ قېلىپ ئۇقۇمنىڭ خۇسۇسىيەتلىرى ۋە باشقا ئۇقۇملار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
باغلىنىشچانلىق ۋە پاراللېل بىر تەرەپ قىلىش
جەيمس ماككلېللاند (James McClelland) ۋە دېۋىد رۇمېلخارت (David Rumelhart) لارنىڭ باغلىنىشچانلىق نەزەرىيەسى، ئۇقۇملارنىڭ نېۋرون تورلىرىدا قانداق ئىپادە قىلىنىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرگەن. بۇ نەزەرىيە ئۇقۇملارنىڭ تارقاق ھالدا ساقلىنىدىغانلىقىنى ۋە پاراللېل بىر تەرەپ قىلىنىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
مېتابىلىشچىل تەرەپلەر
جون فلاۋېل (John Flavell) نىڭ تەتقىقاتلىرى ئۇقۇملارنىڭ مېتابىلىشچىل جەھەتلىرىنى يورۇتقان. ئۇ ئۇقۇملارنى چۈشىنىش ۋە قوللىنىش جەريانىدىكى ئۆز-ئۆزىنى نازارەت قىلىش ۋە تەڭشەش مېخانىزملىرىنى تەتقىق قىلغان.
ئىجتىمائىي-مەدەنىي ئاساسلار
لېۋ ۋىگوتسكىي (Lev Vygotsky) نىڭ ئىجتىمائىي-مەدەنىي نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ ئىجتىمائىي تەبىئىتىنى تەكىتلىگەن. ئۇنىڭ نەزەرىيەسى بويىچە، ئۇقۇملار ئىجتىمائىي ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش جەريانىدا شەكىللىنىدۇ ۋە تەرەققىي قىلىدۇ.
تەجرىبىۋى تەتقىقاتلار ۋە دەلىللەر
فىلىپ جونسون-لېيرد (Philip Johnson-Laird) نىڭ «زېھنىي مودېل» نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ قانداق قوللىنىلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرگەن. ئۇنىڭ تەجرىبىلىرى ئىنسانلارنىڭ مەنتىقلىق مۇھاكىمە جەريانىدا زېھنىي مودېللارنى قانداق قۇرىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن.
III. ئۇقۇمنىڭ ئىجتىمائىي ئەھمىيىتى
ئىجتىمائىي رېئاللىقنىڭ قۇرۇلۇشى
پېتىر بېرگېر (Peter Berger) ۋە توماس لۇكمان (Thomas Luckmann) لارنىڭ » رېئاللىقنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشى» (The Social Construction of Reality, 1966) دېگەن ئەسىرىدە كۆرسىتىلگەندەك، ئۇقۇملار ئىجتىمائىي رېئاللىقنىڭ قۇرۇلۇشىدا مەركىزىي رول ئوينايدۇ. ئۇقۇملار ئارقىلىق، ئىنسانلار ئۆزلىرىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇش دۇنياسىنى مەنىلىك ۋە چۈشىنىشلىك قىلىپ تەشكىللەيدۇ.
مەدەنىيەت ۋە ئۇقۇملار
كلىففورد گىرتز (Clifford Geertz) نىڭ نەزەرىيەسى بويىچە، مەدەنىيەت ئۇقۇملار سىستېمىسى ئارقىلىق قۇرۇلىدۇ. ئۇقۇملار ھەر بىر مەدەنىيەتنىڭ ئەزالىرىغا دۇنيانى چۈشىنىش ۋە تەجرىبىلىرىنى تەشكىللەش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان سىمۋوللار سىستېمىسىنى تەمىنلەيدۇ. مەدەنىيەتلەر ئارىسىدىكى پەرقلەر كۆپ جەھەتتىن ئۇقۇملار سىستېمىسىدىكى پەرقلەرگە باغلىق.
تىل ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەر
جورج ھېربېرت مېد (George Herbert Mead) نىڭ سىمۋوللۇق تەسىرلىشىش نەزەرىيەسى ئۇقۇملارنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەردىكى رولىنى چۈشەندۈرگەن. ئۇقۇملار ئارقىلىق، ئىنسانلار ئۆز-ئارا چۈشىنىشنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ ۋە ئورتاق مەنىلەر سىستېمىسىنى قۇرىدۇ.
ئىجتىمائىي كاپىتال ۋە ئۇقۇملار
روبېرت پۇتنام (Robert Putnam) نىڭ ئىجتىمائىي كاپىتال نەزەرىيەسىدە، ئورتاق ئۇقۇملار ئىجتىمائىي تورلارنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ساقلىنىشىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئورتاق ئۇقۇملار ئارقىلىق، جەمئىيەت ئەزالىرى بىر-بىرىگە ئىشىنىش ۋە ھەمكارلىشىش مۇناسىۋەتلىرىنى قۇرالايدۇ.
ئىجتىمائىي كۈچ ۋە ئۇقۇملار
مىشېل فۇكو (Michel Foucault) نىڭ تەھلىللىرى بويىچە، ئۇقۇملار ئىجتىمائىي كۈچ مۇناسىۋەتلىرىنى ساقلاش ۋە قايتا ئىشلەپچىقىرىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەلۇم ئۇقۇملارنىڭ قوبۇل قىلىنىشى ياكى رەت قىلىنىشى ئارقىلىق، ئىجتىمائىي كونترول ۋە ھاكىمىيەت مۇناسىۋەتلىرى ساقلىنىدۇ.
جامائەت پىكرى ۋە ئۇقۇملار
يۇرگېن ھابېرماس (Jürgen Habermas) نىڭ ئالاقە ھەرىكەت نەزەرىيەسىدە، ئۇقۇملار جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىدە ۋە دېموكراتىك مۇھاكىمىدە مەركىزىي ئورۇندا تۇرىدۇ. ئورتاق ئۇقۇملار ئارقىلىق، جەمئىيەت ئەزالىرى مۇرەككەپ ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى مۇھاكىمە قىلالايدۇ.
مائارىپ ۋە ئۇقۇملار
پاۋلو فرېيرې (Paulo Freire) نىڭ تەنقىدىي پېداگوگىكا نەزەرىيەسى بويىچە، ئۇقۇملار مائارىپنىڭ ئازادلىق بېغىشلاش رولىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. يېڭى ئۇقۇملارنى ئۆگىنىش ئارقىلىق، كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ ئىجتىمائىي رېئاللىقىنى يېڭىچە چۈشىنەلەيدۇ ۋە ئۆزگەرتەلەيدۇ.
ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەر ۋە ئۇقۇملار
ئالبېرتو مېلۇچچى (Alberto Melucci) نىڭ تەتقىقاتلىرى كۆرسەتكەندەك، يېڭى ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەر كۆپ جەھەتتىن يېڭى ئۇقۇملارنىڭ يارىتىلىشى ۋە تارقىلىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. مەسىلەن، «ئايال ھوقۇقى» ياكى «ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق» قاتارلىق ئۇقۇملار ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشنىڭ مۇھىم قوراللىرىغا ئايلانغان.
ئىجتىمائىي نورمىلار ۋە ئۇقۇملار
تالكوت پارسونس (Talcott Parsons) نىڭ فۇنكىسىيەچىلىك نەزەرىيەسى بويىچە، ئۇقۇملار ئىجتىمائىي نورمىلارنىڭ ساقلىنىشى ۋە ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا يەتكۈزۈلۈشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇقۇملار ئارقىلىق، جەمئىيەتنىڭ قىممەت قاراشلىرى ۋە ئەخلاق پىرىنسىپلىرى داۋاملىق ساقلىنىپ قالالايدۇ.