مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئولىگارخىيەنىڭ قايتا ئىشلەپچىقىرىلىشى، خ ك پ سىستېمىسىدا ،پارتىيە مەكتەپلىرى، كادىر يېتىشتۈرۈش پىلانلىرى ۋە سىستېمىلىق ئىدىيەۋى تەربىيە، يېڭى ئولىگارخىيە ئەزالىرىنى تاللاش ۋە جەمئىيەتكە ماسلاشتۇرۇش (جەمئىيەتلىشىش) ئۈچۈن قورال رولىنى ئوينايدۇ (لى ۋە ۋايت، 1990-يىلى). بۇ مېخانىزملارنى بوردىيۇنىڭ (1986-يىلى) «مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي كاپىتال» ئۇقۇملىرى بىلەن باغلاشقا بولىدۇ؛ پارتىيە ئىچىدە ئۆرلەش پەقەت خىزمەت ئىقتىدارىغىلا ئەمەس، بەلكى ماس كېلىدىغان سىياسىي پوزىتسىيە، ئىدىيەۋى سادىقلىق ۋە ئىجتىمائىي  مۇناسىۋەت تورلىرىغا ئېھتىياجلىق بولىدۇ. شىنجاڭغا ئوخشاش سەزگۈر رايونلارغا تەيىنلىنىدىغان كادىرلارنى تاللاش ئالاھىدە زئەستايىدىللىق بىلەن ئېلىپ بېرىلىدۇ ۋە ئادەتتە مەركىزىي بىخەتەرلىك ئورگانلىرى بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتى بار كىشىلەر تاللىنىدۇ. بۇ جەريان ئولىگارخىيەنىڭ بىر تۇتاشلىقىنى ۋە مەركەزگە بولغان سادىقلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
تېخنىكىلىق تەرەققىياتلار ئولىگارخىيەلىك كونترولنىڭ خاراكتېرىنى مۇھىم دەرىجىدە ئۆزگەرتتى. فۇكونىڭ (1975-يىلى) پانوپتىكون (ئوچۇق تۇرمە) ئۇقۇمى، زامانىۋى نازارەت تېخنىكىلىرى ئىشلىتىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان شارائىتىدا يېڭى بىر مەناغا ئىگە بولدى. چىراي تونۇش سىستېمىلىرى، چوڭ سانلىق مەلۇمات ئانالىزى ۋە رەقەملىك ئىز قوغلاش ئۇل ئەسلىھەلىرى، ئولىگارخىيەنىڭ جەمئىيەت ئۈستىدىكى كونتروللۇقىنى سان ۋە سۈپەت جەھەتتىن ئاشۇردى (بايلېر، 2021-يىلى). بۇ ئەھۋال مىچېلس يازغان دەۋردە مەۋجۇت بولمىغان بىر ئولىگارخىيەلىك كونترول شەكلىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. تېخنىكا پەقەت ئۆكتىچىلەرنى بېسىقتۇرۇش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەرنى شەكىللەندۈرۈش ۋە «مەسىلىلىك» شەخسلەرنى ئالدىن ئېنىقلاپ چىقىش ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلىدۇ. بۇ، دېلېئۇزنىڭ (1992-يىلى) «كونترول جەمئىيىتى» ئۇقۇمى بىلەن ماس كېلىدۇ؛ يەنى نازارەت ئورگانلارنىڭ خىزمەت  چەكلىمىلىرىدىن ھالقىغان، ئۈزلۈكسىز ۋە ھەممە يەردە مەۋجۇت بولغان بىر كونترول شەكلىدۇر.
ئىقتىسادىي قۇرۇلمىلارنىڭ ئولىگارخىيەلىك كونترول ئاستىدا بولۇشى، خ ك پ باشقۇرۇشىنىڭ يەنە بىر تۈپ ئالاھىدىلىكىدۇر. پارتىيە-دۆلەت ئىقتىسادنىڭ قوماندانلىق نۇقتىلىرىنى قولىدا تۇتىدۇ ۋە بايلىقلارنى تەقسىملەشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ (گۇدمەن، 2004-يىلى). بۇ ئەھۋال ماركىسنىڭ (1867-يىلى) «سەرمايە توپلىنىشى»  ئانالىزىنىڭ دۆلەت كاپىتالىزمى شەكلىدىكى بىر تۈرىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئولىگارخىيە پەقەت سىياسىي ھوقۇق مونوپوللۇقىغا ئىگە بولۇپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىقتىسادىي بايلىقلارنىڭ تەقسىملىنىشىنىمۇ كونترول قىلىدۇ. شىنجاڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك بايلىقلىرى (نېفىت، تەبىئىي گاز، پاختا) ئۈستىدىكى كونترول، مەركىزىي ئولىگارخىيە ئۈچۈن ھەم ئىقتىسادىي ھەم سىياسىي ئەھمىيەتكە ئىگە. «بىر بەلباغ بىر يول» پىلانى دائىرىسىدە رايوننىڭ گېئوئىستراتېگىيەلىك ئورنى، بۇ كونترولنىڭ ئەھمىيىتىنى تېخىمۇ ئاشۇردى (كلارك، 2017-يىلى).
مىچېلس نەزەرىيەسى ئولىگارخىيەنىڭ دېموكراتىيە ئۈچۈن مۇقەررەر بىر تەھدىت ئىكەنلىكىنى ياقىلىغان بولسا، بەزى زامانىۋى تەتقىقاتچىلار بۇ «تەقدىرچىلىك» (دېتېرمىنىزم) نى تەنقىد قىلدى. نەزەرىيەنى شەرقىي تۈركىستان دائىرىسىدە باھالىغىنىمىزدا، ئولىگارخىيەنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى دېموكراتىك تەرتىپلەر بولمىغان ئەھۋالدا تېخىمۇ كۈچلۈك ۋە سۇندۇرغىلى بولمايدىغان ھالغا كېلىدۇ. داھلنىڭ (1971-يىلى) «پوليارخىيە» (كۆپ ھوقۇقلۇق تۈزۈم ) نەزەرىيەسى، دېموكراتىك رېجىملارنىڭ ئولىگارخىيەلىك يۈزلىنىشلەرنى تورمۇزلاش ئۈچۈن كۆپ خىللىق ۋە رىقابەتكە ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا بۇ مېخانىزملارنىڭ ھېچقايسىسى مەۋجۇت ئەمەس؛ ئۆكتىچىلىك قانۇنىي جەھەتتىن ئېتىراپ قىلىنمايدۇ، خەلقئارالىق تەشكىلاتلار بېسىقتۇرۇلىدۇ ۋە تاراتقۇلار پۈتۈنلەي كونترول ئاستىدا بولۇپ، بۇ شارائىتتا ئولىگارخىيە ھېچقانداق قارشى كۈچ تەرىپىدىن چەكلەنمەي مۇتلەق ھۆكۈمرانلىق قۇرىدۇ.
شۇنداقتىمۇ، ئولىگارخىيەلىك سىستېمىنىڭ مۇتلەقلىقى ئۇنىڭ مۇقىملىقىغا كاپالەت بېرەلمەيدۇ. مەنيوننىڭ (1986-يىلى) «ئاپتونوم دۆلەت ھوقۇقى»  نەزەرىيەسى دۆلەتنىڭ جەمئىيەتتىن مۇستەقىل ھالدا ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارىنىڭ چەك-چېگرىسىغا دىققەت تارتىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا خ ك پ نىڭ ھوقۇقى جەزمەن ئاپتونوم  كۆرۈنسىمۇ، ئەمما بۇ ئاپتونوم ھوقۇقنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز بېسىم ۋە كونترول قىلىش زۆرۈر بولىدۇ. سكاتنىڭ (1990-يىلى) «يوشۇرۇن سېنارىيە» (يوشۇرۇن خاتىرە) ئۇقۇمى، زالىم رېجىملاردا  جەمئىيەتتىكى قارشىلىقنىڭ يوشۇرۇن شەكىللەردە مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئولىگارخىيە قانچىلىك كۈچلۈك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، جەمئىيەت دىنامىكىلىرىنى پۈتۈنلەي توڭلىتىپ قويۇش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەس. رايوندىكى جىددىيلىكلەر،  بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنىڭ ھەر زامان زۆرۈر بولۇشى ۋە خەلقئارادىكى ئىنكاسلار، ئولىگارخىيەلىك كونترول  ئاشقانچە ئۆزىنىڭ تۇراقسىزلىقىنى يارىتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئولىگارخىيەنىڭ قانۇنىيلىق مەسىلىسى، خ ك پ نىڭ «شىنجاڭ» باشقۇرۇشىدا ئالاھىدە بىر ئەھمىيەتكە ئىگە. ۋېبېرنىڭ (1978-يىلى) ھوقۇق تۈرلىرىدىن قارىغاندا، خ ك پ نىڭ ھوقۇقىنىڭ ھەم ئىدىيەۋى ھەم ئەقىل-قانۇنغا تايانغان ئامىللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى ئېيتىشقا بولىدۇ. ئەمما بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى، خۇسۇسەن ئۇيغۇر نوپۇسى ئۈچۈن ھەقىقىي بىر رەسمىيلىك(قانۇنىيلىق) يارىتالمايدۇ. بۇ ئەھۋالنى خابېرماسنىڭ (1975-يىلى) «قانۇنىيلىق كىرىزىسى» ئۇقۇمى بىلەن باغلاشقا بولىدۇ؛ سىستېما ئۆزىنىڭ قانۇنىيلىق ئۇللىرىنى يارىتالمىغاندا ۋە پەقەت بېسىم بىلەنلا داۋاملاشقاندا، سوزۇلما خاراكتېرلىك بىر قانۇنىيلىق كەمتۈكلۈكى شەكىللىنىدۇ. خ ك پ نىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق قانۇنىيلىق بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقلىرى بۇ كەمتۈكلۈكنى پۈتۈنلەي يامىيالمايدۇ.