جەلپ قىلىش ۋە زەربە بېرىش ئىستراتېگىيەسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋون دېر لېيېن 2023-يىلى مارتتىكى نۇتقىدا ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە يېڭى «خەتەرنى ئازايتىش» (de-risking) ئىستراتېگىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئىستراتېگىيە «مۇناسىۋەتنى ئۈزۈش» (de-coupling) تىن پەرقلىق بولۇپ، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلاشنى ئەمەس، بەلكى ھالقىلىق ساھەلەردىكى بېقىندىلىقنى ئازايتىش ۋە ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، يەتتە يىللىق سۆھبەت نەتىجىسىدە ھاسىل قىلىنغان، ئەمما 2021-يىلىدىن بۇيان توڭلىتىپ قويۇلغان ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي ئۇنىۋېرسال مەبلەغ سېلىش كېلىشىمى (CAI) نىڭ قايتا جانلىنىش ئۈمىدى ھازىر ئىنتايىن ئاز كۆرۈنىدۇ. بۇ كېلىشىمنىڭ توڭلىتىلىشىغا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە جاۋابەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرىغا قاراتقان جازاسى ۋە خىتاينىڭ بۇنىڭغا قارشى ياۋروپا پارلامېنتى ئەزالىرىدىن ئۆچ ئېلىش جازاسى سەۋەب بولغان.
بۇ تەدبىرلەر ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي خىرىسىغا قارىتا تېخىمۇ سەگەك ۋە ئاكتىپ بىر ھالەتكە ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ياۋروپا ئەمدى ئەركىن سودا نامى ئاستىدا ئۆز بازىرىنىڭ خىتاينىڭ ھۆكۈمەت ياردىمىگە ئېرىشكەن كارخانىلىرى تەرىپىدىن قالايمىقانلاشتۇرۇلۇشىغا يول قويمايدىغانلىقىنى ئېنىق بىلدۈرمەكتە.
لېكىن، بۇ تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرىمۇ ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدە بەزى ئىختىلاپلارنى پەيدا قىلدى. بەزى دۆلەتلەر، بولۇپمۇ خىتاي بىلەن سودا-ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتى قويۇق بولغان دۆلەتلەر، بۇ خىل قاتتىق تەدبىرلەرنىڭ خىتاينىڭ ئۆچ ئېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتىگە زىيان يەتكۈزۈشىدىن ئەنسىرەيدۇ. بۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قارشى بىرلىككە كەلگەن ۋە ئۈنۈملۈك بىر سىياسەت يۈرگۈزۈشىدىكى ئەڭ چوڭ قىيىنچىلىقلارنىڭ بىرىدۇر.
ياۋروپانىڭ خىتاي مەسىلىسىدىكى ئىچكى بۆلۈنۈشى
ئۇزۇندىن بۇيان كۈتۈلگەن ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي باشلىقلار يىغىنى 24-ئىيۇل بېيجىڭدا شى جىنپىڭ، ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېن ۋە ياۋروپا كېڭىشىنىڭ رەئىسى (دۆلەت باشلىقلىرىغا ۋاكالىتەن) كارلوس كوستا ئوتتۇرىسىدا ئۆتكۈزۈلمەكچى. بۇ يىغىننىڭ ئالدى-كەينىدە، ياۋروپا كومىسسىيەسى خىتاي بىلەن بىر قاتار ئىقتىسادىي مەسىلىلەر، جۈملىدىن خىتاينىڭ ئېلېكتىرونلۇق ماشىنىلىرى (بۇ ساھەدە ئەڭ تۆۋەن باھا مۇزاكىرە قىلىنىۋاتىدۇ) ۋە خىتاينىڭ ياۋروپا ھاراق ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىغا قاراتقان ئۆچ ئېلىش خاراكتېرلىك جازا تەدبىرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەسكىن سۆھبەتكە كىردى.
ياۋروپا ئىتتىپاقى-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك دىئالوگىمۇ بۇنىڭدىن بۇرۇن 2-ئىيۇل بىريۇسسېلدا ۋاڭ يى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تاشقى ئىشلار ۋە بىخەتەرلىك سىياسىتى بويىچە يۇقىرى دەرىجىلىك ۋەكىلى كاجا كاللاسنىڭ قاتنىشىشى بىلەن ئۆتكۈزۈلمەكچى. ئەمما ئىقتىسادىي ساھەدىكى ئىلگىرىلەش چەكلىك بولۇپ، بۇ باشلىقلار يىغىنىغا خەۋپ ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
ئومۇمىي جەھەتتىن قارىغاندا، كۆپ قىسىم ياۋروپالىقلار خىتايغا بولغان نارازىلىقلىرىدا ئورتاقتەك قىلىدۇ، ئەمما ياۋروپا ئىتتىپاقىدا ھەمىشە بولغىنىدەك، يالغۇز ئويۇن ئويناشقا قىزىقىدىغان دۆلەتلەرمۇ بار. ئىسپانىيە باش مىنىستىرى پېدرو سانچېز ئىسپانىيە گۆشىنى تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن بېيجىڭغا باردى، ۋېنگىرىيەنىڭ باش مىنىستىرى ۋېكتور ئوربان بولسا سودا ياكى رۇسىيە بىلەن ھەمكارلىشىش مەسىلىسىدە خىتاينى ھەرگىز تەنقىد قىلمايدۇ. ۋېنگىرىيە خىتاينىڭ چەتئەلگە بىۋاسىتە مەبلەغ سېلىشىنىڭ ئاساسلىق قوبۇل قىلغۇچىسى بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە بېيجىڭنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا مۇناسىۋەتلىك بىر قىسىم تۈرلەرمۇ بار.
بۇ خىل ئىچكى بۆلۈنۈش ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قارشى بىرلىككە كەلگەن، كۈچلۈك بىر سىياسەت يۈرگۈزۈشىگە توسقۇنلۇق قىلىدىغان ئاساسلىق ئامىللارنىڭ بىرى. بىر قىسىم دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئىتتىپاقنىڭ ئومۇمىي ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىگە زىت ھەرىكەت قىلىدۇ. بۇ، بېيجىڭغا ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىچىدىكى يېرىقلاردىن پايدىلىنىپ، «پارچىلاپ باشقۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ.
ئوتتۇرا شەرقتە يەنە بىر چوڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي كىرىزىس يۈز بېرىۋاتقان بىر پەيتتە، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئامېرىكا، ياپونىيە ۋە كانادا قاتارلىق ئوخشاش قىممەت قاراشتىكى دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىشكە ئېھتىياجى بار. لېكىن، ترامپ ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتمۇ ئاسان ئەمەس. بۇ، ياۋروپانى تېخىمۇ ماسلاشقان بىر ئۇسۇلنى قوللىنىشقا، ئورتاق قوراللار، بىرلەشمە ئىقتىدارلار ۋە ئۈنۈملۈك سىياسەتلەرنى كۈچەيتىشكە ئۈندەيدۇ.
مەسىلىنىڭ مۇرەككەپلىكى شۇ يەردىكى، ياۋروپا بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى ۋە سىياسىي سىڭىپ كىرىشىگە قارشى تۇرۇشقا توغرا كەلسە، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقدىشى بولغان ئامېرىكىنىڭمۇ مۆلچەرلىگۈسىز سىياسەتلىرىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ. بۇ «ئىككى ئوت ئارىسىدا قېلىش» ھالىتى ياۋروپا رەھبەرلىرى ئۈچۈن ناھايىتى چوڭ بىر سىناق ھېسابلىنىدۇ.
شۇنداقتىمۇ، ماقالىنىڭ ئاخىرىدا كۆرسىتىلگەندەك، ھېچ بولمىغاندا ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېن ھازىر خىتايغا ئۇلارنىڭ ياۋروپادا… ياكى ياۋروپا بىلەن بىللە خالىغانچە ئىش قىلالمايدىغانلىقىنى ئېيتىشقا تەييار. بۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىدە تېخىمۇ قەتئىي ۋە پىرىنسىپلىق بىر يۆنىلىشنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. كەلگۈسىدە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇ ئىچكى بۆلۈنۈشلەرنى يېڭىپ، ئورتاق بىر ئىستراتېگىيە ئاستىدا ھەرىكەت قىلالىشى ياكى قىلالماسلىقى، ئۇنىڭ 21-ئەسىردىكى يەر شارى سىياسىتىدىكى ئورنىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ قالىدۇ.