توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پىخسىكىلىق نەزىرىيەلەرگە نەزەر سېلىنغىنىدا دەسلەپ مۇزاپپەر شەرىفنىڭ «ھەققىي مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى» قارشى بەكرەك قوبۇل قىلىنغان بولۇپ، مۇزاپپەر شەرىفنىڭ قارىشىچە، ئىككى شەخس ياكى گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلار مەنپەئەتلەرنىڭ پەرقلىق بولۇشىدىن كېلىپ چىقىدۇ، قانداقتۇر ئۇلار دېگەندەك ئۆزلىرى تەئەللۇق بولغان نەرسىنىڭ پەرقلىق بولۇشىدىن توقۇنۇش كېلىپ چىقمايدۇ. كېيىنچە لىيون فېستىگېرنىڭ «ئىجتىمائىي سېلىشتۇرما نەزىرىيەسى»دە شەخسلەرنىڭ ئالاقە ئىچىدىكى ۋە ئۆزلىرىگە ئوخشاپ كېتىدىغان كىشىلەر بىلەن ئۆزلىرىنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. بۇ نەزىرىيە 1960 ۋە 1970-يىللاردا ھ.تاجفېل ۋە ج.س تەرىپىدىن تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇلۇپ گۇرۇپپا سەۋىيەسىدە تەدبىق قىلىنىشقا باشلىغان. بۇ ئەھۋال مۇزەپپەر شەرىفنىڭ «ھەققىي مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى»دېگەن نەزىرىيەسىنىڭ ئۇلىنى تەۋرەتكەن. فېستىگېر ئىنسانلار ئۆزلىرىنى باشقىلارغا سېلىشتۇرغاندا ئۆزلىرىنىڭ سىرتىدىكىلەردىن بەكرەك ئۆزلىرىگە ئوخشاپ كېتىدىغان ئىنسانلار بىلەن ئۆزلىرىنى سېلىشتۇرىدىغانلىقىنى دەيدۇ. بۇنىڭغا ئىجتىمائىي سېلىشتۇرما دېيىلىدۇ. بۇ نەزىرىيە يەنە ئۆزلۈككە ئوخشاش ئۇقۇملاردىنمۇ پايدىلىنىپ، ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرىگە ئوبيېكتىپ باھا بېرىشنى خالاش بىلەن بىرگە ياخشى، توغرا، ئۈستۈن ئىكەنلىكلىرىنىمۇ نامايەن قىلغۇسى كېلىدىغانلىقىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. يەنە بىر پىسخولوگ ۋىللىس، فېستىنگېر نەزىرىيەسىنى چىقىش قىلىپ، ئىنسانلارنىڭ ياخشى ۋە ئۈستۈن بولۇش تۇيغۇلىرىنى ئۆزلىرىدىن تېخىمۇ ناچار بولغان كىشىلەر بىلەن سېلىشتۇرۇپ داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.[27] تاجفېل بىلەن تۇرنېرنىڭ «ئەڭ ئاز گۇرۇپپا بىلىش ئەندىزىسى»دېگەن نامنى بېرىپ كېيىنچە ئۇنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇپ «ئىجتىمائىي كىملىك نەزىرىيەسى»دېگەن نەزىرىيەسى، ھەر قانداق بىر مەسىلە ھەتتا ئالاقە بولمىغان ئەھۋالدىمۇ ئىنسانلارنىڭ سۈنئىي ھالدا گۇرۇپپىلارغا ئايرىلىپ ئۆزگىلەرگە سەلبىي ئوبرازلارنى يۈكلەپ، ئۇلارغا ئايرىمچىلىق ۋە زوراۋانلىق قىلىش ئارقىلىق «مەن قالتىسچىلىق» قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان زوراۋانلىق پەرقلىق زوراۋانلىق تۈرلىرىنى كۆرسىتىدۇ.[28]پىسخىكىلىق نەزىرىيەلەر كېيىنچە م.ب برۋېر 2000-يىللارنىڭ بېشىدىن بۇيان سېلىشتۇرۇش نەتىجىسىدە كېلىپ چىقىدىغان سەلبىي ئىجتىمائىي كىملىكنىڭمۇ ئۆز ئالدىغا توقۇنۇشنى تولۇق يورىتىپ بېرەلمەيدىغانلىقى، گۇرۇپپىلار ئوتتۇرىسىدا يوشۇرۇن ياكى ئوچۇق مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى، چوڭقۇر كۈلتۈر پەرقلىرى، ئىدېئولوگىيەلىك ئازغۇنلۇققا ئوخشاش باشقا ئامىللارنىڭمۇ توقۇنۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، توقۇنۇشقا دائىر ئىككى ئېقىمنى بىرلەشتۈرۈپ چىقىدۇ.[29]
شۇنى تەكىتلەش زۆرۈركى، پىخسىكىلىق ئامىللارنى ئاساس قىلىدىغان قاراشلار ئىختىلاب ۋە توقۇنۇشلارنىڭ ھەر ۋاقىت راتسىيونال (ئەمەلىي ۋە ئەقلىي)  مەنپەئەت توقۇنۇشلىرىدىن كېلىپ چىقمايدىغانلىقىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىدۇ. تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە ئۈستۈنلۈك ياكى ئاجىزلىق چۈشەنچىسى، سۈنئىي يوللار ئارقىلىق شەكىللەندۈرۈلىدىغان گۇرۇپپىلىشىشنىڭ ئىپادىسى بولغان بىر تەرەپلىمە قاراشلار، سەلبىي چۈشەنچىلەر ۋە «مەن قالتىسچىلىق» ئىدىيەسى سەۋەبىدىن پەيدا بولىدىغان توقۇنۇشلار بىلەن مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى، سىياسىي ياكى كۈلتۈر ھۆكۈمرانچىلىققا ئوخشاش مەسىلىلەرنىڭ پىسخىكلىق ئىپادىسى سۈپىتىدە كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇشلار بولۇپ ئىككى خىل توقۇنۇش قارشى مەۋجۇت. ئەمەلىيەتتە توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ئايرىم ئىزاھلىنىپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن بۇ ئىككى ئېقىمنىڭ بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كەتكەنلىكى، بىر-بىرلىرىنىڭ تولۇقلىغۇچىسى ۋە غىدىقلىغۇچىسى ئىكەنلىكىنى ئەستىن چىقىرىپ قويماسلىق لازىم.
قۇرۇلمىلىق نەزىرىيەلەر
بۇ نەزىرىيەلەر توقۇنۇشلارنىڭ تېگىدە ئىقتىسادىي، سىياسىي، كۈلتۈر ۋە ئىجتىمائىي ئورۇن قاتارلىق ئېھتىياج ۋە مەنپەئەتلەر ئۈستىدىكى تەڭسىزلىكلەر ۋە ئايرىمچىلىقلار بىلەن پۇرسەتلەر، بايلىقلار، ئىمكانىيەتلەر، ھاكىمىيەت ۋە مەنپەئەتلەرگە ئېرىشىش مەقسىتى سەۋەبىدىن ئېلىپ بېرىلغان سۈركىلىش ۋە توقۇنۇشلارغا مەركەزلىشىدۇ.
جەمئىيەتشۇناسلىق نەزىرىيەلىرى
«ياتلىشىش ۋە مودېرنلىشىش»: جەمئىيەتشۇناسلىق نەزىرىيەلىرى ئىچىدىكى نەزىرىيەلەردىن بىرى ›مودېرنلىق ۋە ياتلىشىش»قا مۇناسىۋەتلىكتۇر. تېز سۈرئەتتىكى سانائەتلىشىش ۋە مودېرنلىشىشنىڭ زىددىيەتلىك نەتىجىلىرىنى تېما قىلىدىغان بۇ نەزىرىيەنى ماركس، دۇركھېيىم ۋە ئې. فرومغىچە بولۇپ نۇرغۇن نەزىرىيەچىلەر پەرقلىق تەرىقىدە شەرھىيلىگەن. ك.ماركس «ياتلىشىش» دەپ ئىزاھلىغان ۋە سانائەت ئىنقىلابى نەتىجىسى سۈپىتىدە ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرى ئىشلەپچىقىرىغان مەھسۇلاتلاردىن يىراقلىشىپ كونترول قىلىشتىن ئاجىز كەلگەن بىر سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ قېلىپ، ئىشلەپچىقىرىش ئېڭى ۋە ئەمگىكىدىن مەھرۇم قېلىشى نەتىجىسىدە ياتلىشىشقا دۇچار بولغانلىقى، ياتلىشىش سەۋەبىدىن قايغۇغا مۇپتىلا بولغانلىقى، بۇ ئەھۋالنىڭ ئۇلارنىڭ ئىچكى دۇنياسىدىكى «ئازابلار»نى رىئاللىققا ئىتتىرىپ چىقىرىپ، ئۇلارنى ئاسانلا توقۇنۇش ۋە زوراۋانلىققا باشلايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. دۇركھېيىم، بولۇپمۇ فروم ئەدەبىيات-سەنئەتنى قايتا گۈللەندۈرۈش ھەرىكىتى، ئىسلاھات ھەرىكىتى ۋە كەينىدىن بارلىققا كەلگەن مودېرنىزم بىلەن باشلىغان تەرەققىيات جەريانىدا، ئىنسانلارنى ئەسىرلەرچە قامال قىلىپ كەلگەن پىسخىكىلىق توساقلارنىڭ پاچاقلانغانلىقى، زىددىيەتلىك ھالدا ئېتىقاد بۇتلىرىنىڭ يىقىلىشى نەتىجىسىدە بۇ بۇتلار شەكىللەندۈرگەن بىخەتەرلىك تۇيغۇسىنىڭ يوقاپ كەتكەنلىكىنى، ئىنسانلارنىڭ خاتا ۋە توغرىنى ئايرىش مەسلىسىدە دۇچ كەلگەن زىدىيەتلىك ئەھۋاللار، ئۈزۈلگەن رىشتىلەر، ئاجىزلاشقان كونترول مىخانىزملىرى قاتارلىقلارنىڭ نەتىجىسىدە ئاجىز ۋە تەشۋىش چۈشۈپ قالغانلىقىنى تەكىتلىگەن. ئۇ بۇ ئەھۋالنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھەددىدىن زىيادە ئىش خۇمار بولۇپ قېلىشىنى، زەھەرلىك چېكىملىككە خۇمار بولۇپ قېلىشىنى، ئاشقۇن دىنى ئېقىم ۋە ئىدېئولوگىيەلەرگە مايىل بولۇپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى، شۇنداقلا بىخەتەرلىك كىرزىسىدىن قېچىشنىڭ يەنە بىر يولى بولغان زوراۋانلىق ۋە توقۇنۇشنى ئاسانلا پەيدا قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇ يەنە ئىنسانلارنىڭ ماددىي ئېھتىياجلىرىدىن سىرت ھۆرمەت، سۆيگۈ قاتارلىقلارغىمۇ ئېھتىياجى بارلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن.[30]