ئامېرىكا-خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتى: خەۋپ-خەتەرلەر، يېڭى خىرىسلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، ئۇنىڭ رايوندا ئۆز مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن تېخىمۇ تەۋەككۈلچىل ۋە كۈچلۈك پوزىتسىيە تۇتۇشى كۈچەيدى. جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا سۈنئىي ئاراللارنى ياساش ۋە ھەربىيلەشتۈرۈش، خەلقئارا قانۇنلارغا ۋە دېڭىز يوللىرىنىڭ ئەركىنلىكىگە ئېغىر خىلاپلىق قىلمىشتۇر. تەيۋەن بوغۇزىدا ھەربىي مانېۋىرلارنى دائىملاشتۇرۇش ۋە ھەربىي بېسىمنى كۈچەيتىش، رايوننىڭ ئەڭ سەزگۈر نۇقتىسىدىكى توقۇنۇش خەۋپىنى ئىنتايىن يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرمەكتە. شەرقىي خىتاي دېڭىزىدا ياپونىيە بىلەن بولغان سېنكاكۇ/دياۋيۈ ئاراللىرى تالاش-تارتىشىدا كۈچ كۆرسىتىشى  ۋە ھىمالايا تاغلىرىدا ھىندىستان بىلەن چېگرا توقۇنۇشلىرىنى پەيدا قىلىشى، خىتاينىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى زۆرۈر تېپىلغاندا ھەربىي ۋاسىتىلەر ئارقىلىق قوغدايدىغانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر. بۇ خىل كۈچ كۆرسىتىش سىياسىتى تاسادىپىي توقۇنۇش ياكى خاتا ھۆكۈم سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان كىرىزىس خەۋپىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ.
خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنىڭ كېڭىيىشىگە جاۋابەن، ئامېرىكا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتىپ، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن قاتارلىق ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا. AUKUS (ئاۋسترالىيە، ئەنگلىيە، ئامېرىكا) ۋە Quad (تۆت تەرەپ بىخەتەرلىك دىيالوگى: ئامېرىكا، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە، ھىندىستان) قاتارلىق يېڭى بىخەتەرلىك مېخانىزملىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىمۇ ئاساسلىقى خىتاينىڭ ئېشىۋاتقان ھەربىي تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، رايوندا يېڭى بىر قوراللىنىش مۇسابىقىسىنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىمسىزلىققا ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىشەنچسىزلىككە يول ئېچىشى مۇمكىن. خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنىڭ ئۈزلۈكسىز ئېشىشى ۋە ئۇنى ئىشلىتىشتىكى تەۋەككۈلچىلىكى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىنىشىغا ئېغىر كۆلەڭگە چۈشۈرمەكتە.
خىتاي دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە ۋە نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۆزىنىڭ غايەت زور ئىقتىسادىي كۈچىنى سىياسىي مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشتىن يانماي كەلمەكتە. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى قاتارلىق كەڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى پىلانلىرى ئارقىلىق نۇرغۇن دۆلەتلەرنى، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى، ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئۆزىگە بارغانسېرى بېقىندى قىلىۋالماقتا. گەرچە بۇ ھەمكارلىقلار دەسلەپتە بەزى دۆلەتلەرنىڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىغا ياردەم بەرگەندەك قىلسىمۇ، ئۇلار دائىم دېگۈدەك قەرز قاپقىقى، مۇھىت بۇلغىنىشى، ئىشچىلار ھوقۇقىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشى ۋە چىرىكلىك قاتارلىق ئېغىر مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. ئەڭ مۇھىمى، بۇ ئىقتىسادىي بېقىندىلىق بېيجىڭغا شۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتىگە ئارىلىشىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ.
بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ سىياسىي ئىرادىسىگە قارشى چىققان ياكى ئۆزىنىڭ «يادرولۇق مەنپەئەتلىرى»گە (مەسىلەن: تەيۋەن، شىنجاڭ، شياڭگاڭ، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مەسىلىلىرى) خىلاپ ھەرىكەت قىلغان دۆلەتلەرگە قارشى ئوچۇق-ئاشكارا «ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش» تاكتىكىسىنى قوللىنىپ كەلدى. بۇنىڭ مىساللىرى كۆپ: نورۋېگىيەلىك دېموكراتىيە پائالىيەتچىسىگە نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتى بېرىلگەندىن كېيىن نورۋېگىيەنىڭ لوسون بېلىقى ئىمپورتىنى چەكلەش؛ جەنۇبىي كورېيە ئامېرىكانىڭ THAAD راكېتا مۇداپىئە سىستېمىسىنى ئورۇنلاشتۇرغاندىن كېيىن كورېيە شىركەتلىرىگە ۋە ساياھەتچىلىككە زەربە بېرىش؛ ئاۋسترالىيە COVID-19 نىڭ مەنبەسىنى خەلقئارالىق تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلغاندىن كېيىن ئاۋسترالىيەنىڭ ئارپا، شاراب، كۆمۈر قاتارلىق مەھسۇلاتلىرىغا يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇش؛ لىتىۋا تەيۋەنگە ئۆز نامىدا ۋەكالەتخانا ئېچىشقا رۇخسەت قىلغاندىن كېيىن لىتىۋاغا ئىقتىسادىي بېسىم ئىشلىتىش قاتارلىقلار. بۇ خىل قىلمىشلار خەلقئارا سودا قائىدىلىرىگە، دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ پىرىنسىپلىرىغا ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئېغىر خىلاپلىق قىلىشتۇر.
بۇ ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش تاكتىكىسى يەر شارىۋى ئىقتىسادىي سىستېمىنىڭ مۇقىملىقى ۋە ئىشەنچلىكلىكىگە ئېغىر زىيان سالماقتا. ئۇ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئىشەنچنى بۇزىدۇ، سودا مۇناسىۋەتلىرىنى سىياسىيلاشتۇرىدۇ ۋە يەر شارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. بۇنىڭغا قارىتا، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتارلىق كۈچلەر «خەۋپ-خەتەرنى ئازايتىش» [de-risking] ئىستراتېگىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ھالقىلىق ساھەلەردە خىتايغا بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتىشقا، تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا ۋە ئىقتىسادىي مەجبۇرلاشقا قارشى تۇرۇش مېخانىزملىرىنى قۇرۇشقا تىرىشماقتا. قانداقلا بولمىسۇن، خىتاينىڭ يەر شارىۋى ئىقتىسادىكى چوڭقۇر يىلتىز تارتقانلىقىنى نەزەردە تۇتقاندا، بۇ جەريان ئۇزۇن، مۇرەككەپ ۋە قىممەت بولىدىغانلىقى ئېنىق. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى سىياسىي قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىشى، ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنىڭ ئىقتىسادىي ساھەدىكى ئەڭ مۇھىم خىرىسلىرىنىڭ بىرى بولۇپ قېلىۋېرىدۇ.
21-ئەسىردىكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ يادروسى بارغانسېرى تېخنولوگىيە ساھەسىگە مەركەزلىشىۋاتىدۇ، بۇ جەھەتتە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت ئىنتايىن كەسكىن. خىتاي ھۆكۈمىتى دۆلەتنىڭ پۈتۈن كۈچىنى ئىشقا سېلىپ، سۈنئىي ئەقىل [AI]، 5G ۋە كەلگۈسىدىكى 6G تور تېخنىكىسى، كىۋانت ھېسابلاش، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ [ئۆزەك]، بىيو-تېخنولوگىيە ۋە يېشىل ئېنېرگىيە قاتارلىق ئىستراتېگىيەلىك مۇھىم تېخنولوگىيە ساھەلىرىدە دۇنياۋى ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈشنى نىشان قىلماقتا. بۇنىڭ ئۈچۈن غايەت زور مەبلەغ سېلىپ، تەتقىقات ۋە تەرەققىياتنى قوللاپ، دۆلەت كارخانىلىرى ۋە خۇسۇسىي تېخنولوگىيە شىركەتلىرىنى (مەسىلەن: خۇاۋېي، تېنسېنت، ئەلى بابا) دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلىرىگە خىزمەت قىلدۇرماقتا. خىتاينىڭ بۇ ساھەلەردىكى تېز ئىلگىرىلىشى، ئامېرىكا ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان ساقلاپ كەلگەن تېخنولوگىيەلىك ئۈستۈنلۈكىگە ئېغىر خىرىس ئېلىپ كەلدى.