سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1389-يىلى پادىشاھ تىۋرتكو ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىگە قارشى كىرودىيە ۋە دالماچيا قوزغىلاڭلىرىنى قوللىدى، 1390-يىلىغا كەلگەندە بولسا كىرودىيە ۋە دالماچيانىڭ ھۆكۈمدارى بولدى. 1414-يىلى پادىشاھ 2- تىۋرتكونى قانۇنلۇق پادىشاھ سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلغان، شۇنداقلا بوسنىيەگە زور ھەربىي قوشۇن ئەۋەتكەن ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى بوسنىيەدىكى ھەربىي ۋە سىياسىي تەڭپۇڭلۇقنى بۇزۇپ تاشلىدى. بوسنىيە سەۋەبلىك ۋېنگرىيە بىلەن ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشتا ۋېنگرىيە قوشۇنى مەغلۇب بولدى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى  بوسنىيە مەسىلىسى سەۋەبلىك ۋېنگرىيە بىلەن داۋاملىق ئىختىلاپ ئىچىدە بولۇپ كەلدى (مالكوم، 1994: 23). ۋېنگرىيە ھۆكۈمدارى ستېپھېن ۋۇلكىك تېخىمۇ كۆپ كۈچ يىغىشنىڭ كويىدا يۈرگەن بولسا، پادىشاھ 2- تىۋرتكو (1443-يىلىدىن ئۆلۈمىگىچە) تەختتە ئولتۇردى. ۋېنگرىيە ھۆكۈمدارى ۋۇلكىك پادىشاھ 2- تىۋرتكونىڭ ۋارىسى ستېفھېن توماسنىڭ ھۆكۈمدارلىقىنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلىشى سەۋەبىدىن بوسنىيەدە بىرنەچچە يىل ئىچكى ئۇرۇش يۈز بەردى. ۋۇلكىك بوسنىيەدىكى نوپۇزىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، 1448-يىلى ۋېنگىر ۋە كىرود دۇكۇ دېگەن ئۇنۋانىنى ئىشلىتىشكە باشلىدى. 1450-يىلىنىڭ بېشىدا، چوڭ ئوغلى بىلەن ھاكىمىيەت تالىشىش كۈرىشىگە كىرىپ قالدى. ئائىلە ئىچىدىكى ئىختىلاپ كۈندىن-كۈنگە كەسكىنلەشتى، 1462-يىلى ۋۇلكىكنىڭ ئوغلى ئوسمانلى دۆلىتىدىن ياردەم تەلەپ قىلدى. ۋۇلكىكنىڭ ئوغلى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنى بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېناغا ھۇجۇم قىلىپ بۇ جاينى تېرروتورىيەسىگە قوشۇشقا رىغبەتلەندۈردى(ھېگۋۇد، 1993: 23). شۇ يىلى ئوسمانلى قوشۇنى بوسنىيەدىكى دىنى ئىختىلابلار تۈپەيلى بۇ جايغا ئاسانلا كىردى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا كىرگەن بوسنىيەدە، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىسلام  كەڭ تارقالدى (ھېگۋۇد، 1993: 54).
1580-يىلى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى بوسنىيەنى ئەڭ ئالىي ھوقۇق ھېسابلىنىدىغان پاشا ياكى بەگلەر تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان ۋىلايەت قىلىشنى قارار قىلدى ( سېلۋېر، 2003: 82). بوسنىيە ۋىلايىتىنىڭ چېگرالىرى ھازىرقى بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا، سىلوۋېنىيەنىڭ بىر قىسمى، كىرودىيەنىڭ دالماچيا ساھىللىرى ۋە سىربىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىگە نىسبەتەن بوسنىيە ۋىلايىتى ئاۋسترىيەنىڭ كېڭەيمىچىلىكىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ۋە ۋېنېدىككە قارشى مۇداپىئە لىنىيەسى بولالايدىغان ئىستراتېگىيەلىك جاي ھېسابلىناتتى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى مەزگىلىدە بوسنىيە ئالاھىدە ئىمتىيازغا ئىگە ئىدى. ئېتنىك سىرپ پادىشاھلىقى بىر نەچچە قىسىمغا بۆلۆنۈپ كەتكەن بولسا، بوسنىيە ئوسمانلى ھۆكۈمرانلىقى مەزگىلىدە پارچىلانماي بىر پۈتۈن ھالىتىنى ساقلاپ قالدى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ قانۇن سىستېمىسىنى تەشكىل قىلىدىغان شەرىئەت قانۇنى ۋە سۇلتان قانۇننامىلىرى بوسنىيەدىمۇ ئىجرا قىلىناتتى. قانۇننامىلەر پەرمان تەرىقىسىدە ئېلان قىلىناتتى. مەمۇرىي قانۇن ھاكىمىيەت، دەرىجە تۈزۈملىرى ۋە باجقا ئوخشاش شەرىئەت قانۇنلىرى دائىرىسىدە بىر تەرەپ قىلىنمايدىغان مۇناسىۋەتلەرنى تەرتىپكە سالاتتى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە كۈچىدىكى بەزى ئاجىزلىقلار، يېرىم ئاپتونومىيەلىك يەرلىك مۇسۇلمان خانلىقلارنىڭ زورىيىشىغا پۇرسەت ياراتتى (ئادانىر، 2002: 300). بۇ دەۋردە پەرقلىق دىنلار ئوتتۇرىسىدا پات-پات توقۇنۇشلار يۈز بېرىپ تۇردى. لېكىن بۇ ئەھۋال ئوسمانلى ھاكىمىيىتىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئاۋسترىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ ھۇجۇملىرىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرى ئەمەس ئىدى. 1875-يىلىدا يۇقىرى مىقداردا باج تۆلەشكە مەجبۇرلانغان خىرسىتىيان بوسنىيە يېزىلىرىدا نارازىلىق سادالىرى كۆتۈرۈلۈشكە باشلىدى. بۇنىڭ سەۋەبى ھەم دېھقانچىلىق ھەمدە ئورتودوكسلارنىڭ  ئوچۇق- ئاشكارا سىرپ دۆلىتىگە بېقىندىلىق قىلىشى ئىدى (ھۇپچىك، 2001: 255). بوسنىيە ھۆكۈمىتى 1875-1876 يىلىنىڭ كۈز ۋە قىش پەسىللىرىدە ئىسيانلارغا قارشى كۈچ ئىشلىتىشكە باشلىدى. 1876-يىلى يەرلىك كىرىزىس خەلقئارا سەۋىيەگە يەتتى. 1876-يىلى ئىيۇلدا سىربىيە ۋە قاراتاغ ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىگە قارشى ئۇرۇش ئاچتى (ھۇپچىك، 2001: 255). لېكىن رۇسىيەنىڭمۇ 1877-يىلى بۇ ئۇرۇشقا كىرىشى ۋە ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىگە قارشى ئۇرۇش ئېلان قىلىشىغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئوسانلى ئىمپېرىيەسى سىربىيە ۋە قاراتاغدىكى تەھدىتلەرگە بەكمۇ ئىرەنشىپ كەتمىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە رۇسىيە بىلەن ئاۋسترىيە بالقان زېمىنلىرىنى پارچىلاش مەسىلىسىدە كېلىشىپ بولغانىدى. 1887-يىلىنىڭ باشلىرىدا رۇس ئارمىيەسىنىڭ ئىستانبۇلغا يېقىلىشىشىغا قارىتا، رۇسىيە بىلەن ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ئوتتۇرىسىدا سان ستېفونا كېلىشىمى ئىمزالاندى. كېلىشىمدە بوسنىيە ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى تېررىتورىيەسىدە قالدى، لېكىن ئىسلاھاتلار ئېلىپ بېرىلدى. بۇ ئىسلاھاتلار دائىرىسىدە بوسنىيە خەلقىگە تېخىمۇ كۆپ ئەركىنلىك ۋە ھوقۇق بېرىلدى. بوسنىيەگە ئوسمانلى ھۆكۈمرانلىقىغا تەۋەلىك شەرتى ئاستىدا ئۆزلىرى ھاكىمىيەت قۇرۇش ھوقۇقى بېرىلدى. ئاخىرىدا، بوسنىيەنىڭ ئاۋسترىيەگە بېقىنىشمۇ ياكى ۋېنگرىيەگە بېقىنىشمۇ دېگەندەك مەسىلىلەر كۈنتەرتىپكە كېلىشكە باشلىدى. بۇ مەسىلە بوسنىيەنى ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ زېمىنىغا قوشۇۋېتىش ئارقىلىق ھەل قىلىندى.
ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ئىمپېرىيەسى دەۋرىدە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا