دۆلەت ھىمايىسىدىكى يېڭىلىق يارىتىش ۋە رەقەملىك يىپەك يولى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق يۇمشاق دېتال دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچىگە ئايلىنىش يوشۇرۇن كۈچى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە، رافىق دوسسانى بىلەن شەنشەن مېي قەلەمگە ئالغان، 2025-يىلى 10-ئاينىڭ 28-كۈنى Reuters Connect  ئارقىلىق «خىتاي: گۈللىنىۋاتقان بىر يۇمشاق دېتال كۈچى» سەرلەۋھىسى بىلەن ئېلان قىلىنغان[1] يېڭىچە پىكىر بېرىدىغان ماقالىنىڭ ئانالىزىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەزكۇر ماقالە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىدىكى ھازىرقى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى يۇمشاق دېتال ۋە ئالاھىدە سۈنئىي ئەقىل ساھەسىگە يۆتكەش يوشۇرۇن كۈچىنى، بۇ ئۆزگىرىشنى قوزغايدىغان ئاساسلىق ئامىللارنى ۋە خەلقئارا سەھنىدىكى يوشۇرۇن تەسىرلىرى ھەققىدە توختىلىدۇ. دوسسانى بىلەن مېينىڭ تەتقىقاتى، خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى سانائەت سىياسەتلىرى، غايەت زور دۆلەت مەبلىغى ۋە ئۆزگىرىۋاتقان تېخنىكا ھەرىكەتچانلىقىنىڭ بۇ دۆلەتنى قانداق قىلىپ يەر شارى خاراكتېرلىك يۇمشاق دېتال ئوينىغۇچىسىغا ئايلاندۇرالايدىغانلىقى ھەققىدە مۇھىم مۆلچەرلەرنى بېرىش ئارقىلىق، كەلگۈسىدىكى تېخنىكا ۋە ئىقتىساد سىياسىتى ھەققىدە ئويلىنىدىغان تەتقىقاتچىلار ۋە قارار چىقارغۇچىلار ئۈچۈن پايدىلىنىش مەنبەسى ھاسىل قىلىدۇ. بۇ تەتقىقات خىتاينىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشنى چۈشىنىش ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك تېخنىكا رىقابىتىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى مۆلچەرلەش جەھەتتە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.
خىتاينىڭ ھازىرقى ئىقتىسادىي ئورنى ۋە يۇمشاق دېتال ساھەسىدىكى ئاجىزلىقلىرى
خىتاي ھازىر دۇنيا ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىنىڭ مۇنازىرىسىز رەھبىرى ئورنىدا تۇرماقتا. 2024-يىلى، 3.6 تىرىليون دوللارلىق ئىشلەپچىقىرىش مەھسۇلاتى ئېكسپورت قىلىش ئارقىلىق، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى (2.1 تىرىليون دوللار) ۋە گېرمانىيەنىڭ (1.6 تىرىليون دوللار) ئومۇمىي ئېكسپورتىنى بېسىپ ئۆتتى. بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مەركىزىي رولىنى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىدىكى بىردىنبىر ئۈستۈنلۈكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى. بىراق، مۇلازىمەت ساھەسى ئېكسپورتىدا خىتاينىڭ ئىپادىسى، ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنىڭ كۆلەڭگىسىدە قالماقتا. ئوخشاش يىلى 384 مىليارد دوللارلىق مۇلازىمەت ئېكسپورتى بىلەن يەر شارى خاراكتېرلىك رەت تەرتىپىدە سەككىزىنچى ئورۇندا تۇرسىمۇ، بۇ سان مال ئېكسپورتىنىڭ پەقەت ئوندىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ. بۇ نىسبەت دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ 10 مۇلازىمەت ئېكسپورتچىسى ئىچىدىكى ئەڭ تۆۋەن نىسبەت، ئەڭ تۆۋەن كۆرسەتكۈچ بولغان گېرمانىيەدە مۇلازىمەت ئېكسپورتى مال ئېكسپورتىنىڭ %28 گە يېتىدۇ.
بۇ تەڭپۇڭسىزلىقنىڭ تېگىدە، خىتاينىڭ يۇمشاق دېتال ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسى مۇلازىمەت ساھەسىدىكى يېتەرسىزلىكى ياتماقتا. يۇمشاق دېتال ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسى مۇلازىمەتلىرى خىتاينىڭ ئومۇمىي مۇلازىمەت ئېكسپورتىنىڭ پەقەت %18 ىنى تەشكىل قىلسا، بۇ نىسبەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا نىسبەتەن %30، گېرمانىيەگە نىسبەتەن %44 سەۋىيەسىدە. ئانالىزچىلار خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى تۆۋەن ئىپادىسىنى ئەنئەنە بويىچە ئىككى ئاساسلىق ئامىلغا باغلايدۇ. بىرىنچىدىن، خىتاي ئىجادكارلىرى ئارىسىدىكى چەكلىك ئىنگلىز تىلى ماھارىتى بولۇپ، يەر شارى خاراكتېرلىك يۇمشاق دېتال بازىرىنىڭ ئاساسەن ئىنگلىز تىلىنى ئاساس قىلىشى خىتاي شىركەتلىرىنىڭ خەلقئارا بازارلارغا كىرىشىنى قىيىنلاشتۇرغان. ئىككىنچىدىن، بۇ نۇقتا خېلىلا تالاش-تارتىشلىق، يەنى، خىتايدا يۇمشاق دېتالغا قارىغاندا قاتتىق دېتالغا تېخىمۇ كۆپ ئالدىن ئورۇن بېرىلىدىغان بىر ئىنژېنېرلىق مەدەنىيىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىدۇر. خىتاينىڭ سانائەت تەرەققىياتى ئادەتتە كونكرېت ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىگە مەركەزلەشكەن، بۇ يۇمشاق دېتال يېڭىلىق يارىتىشنىڭ نىسبەتەن ئارقىدا قېلىشىغا سەۋەب بولغان. بۇ ئىككى ئامىل خىتاينىڭ دۇنيا ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ مەركىزى بولسىمۇ، يەر شارى خاراكتېرلىك يۇمشاق دېتال بازىرىدا كۈتۈلگەن ئىلگىرىلەشنى ھاسىل قىلالماسلىقىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىدىن بىرى دەپ قارالماقتا.
سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەڭلەشتۈرگۈچى رولى ۋە ساھەدىكى ئۈمىدلەر
يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تەڭسىزلىك، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشى بىلەن ئۆزگىرىشكە يۈزلەنمەكتە، ئەمما بۇ ئۆزگىرىش تېخى تولۇق ئەمەلگە ئاشمىدى. تارىختا، شەخسىي كومپيۇتېرلار ياكى ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفونلارغا ئوخشاش يېڭى قاتتىق دېتاللار يېڭى ئىقتىدارلارنى تەمىنلەپ ساھە ئىنقىلابلىرىنى قوزغىغان، يېڭى دەۋر ياراتقان، يۇمشاق دېتال بولسا بۇ ئىقتىدارلارنىڭ قانچىلىك ئۈنۈملۈك ئىشلىتىلگەنلىكىنى بەلگىلىگەن. ئاخىرىدا، ساھەنىڭ ھەقىقىي موتورى يۇمشاق دېتال يېڭىلىق يارىتىش بولغان. سۈنئىي ئەقىل ساھەسى دەۋرىنىڭ بۇ دەسلەپكى باسقۇچىدا قاتتىق دېتال يەنىلا ئاساسلىق ئورۇندا تۇرماقتا. 2023-يىلى يەر شارى بويىچە سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنىڭ قاتتىق دېتال كىرىمى 230 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ %41 ىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، %28 ىنى بولسا خىتاي ئىگىلىگەن. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، سۈنئىي ئەقىل يۇمشاق دېتاللىرى ۋە مۇلازىمەتلىرى 160 مىليارد دوللار كىرىم قىلغان.