ئېلىئوت سپېرلىڭ: ئۆز- ئۆزىنى ئالداش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەھۋالنىڭ قانداق قىلىپ بۇ ھالغا يەتكىنى توغرىلىق ھەر خىل مۇلاھىزە قىلىشقا بولىدۇ. ئەمما بۇ خىل ھالەتنىڭ شەكىللىنىشنىڭ چوڭ سەۋەبى دالاي لاماغا قوشۇلماسلىقتىن كېلىپ چىققان ئىجتىمائىي قىيىنچىلىقلاردۇر. بۇ خىل قىيىنچىلىقلار بولسا كىشىلەرنى پۈتۈن داۋا باسقۇچىغا گۇمان بىلەن قاراشقا ۋە ئۆز – ئۆزىنى ئالداش ھېرىسمەنلىكىگە يېتەكلەيدۇ. بۇ خىل ھېرىسمەنلىك بولسا يۇقىرىدا ئېيتىلغان مەسىلىدىن، يەنى مۇھاجىرەتتىكى تىبەتلەرنىڭ ئۆز لېدىرىدىن ئاڭلىغانلىرى بىلەن ئەلگەكتىن ئۆتمىگەن رېئاللىقنىڭ ئۇلارغا ئىسپاتلاپ بەرگىنى ئارىسىدىكى ماس كەلمەسلىكتىن ساقلىنىشقا بولغان بىر خىل ئۇرۇنۇشتۇر. بۇ بىر ئىجتىمائىي ھاسىلاتتۇر. بۇ جەمئىيەتتە دالاي لامانىڭ باياناتلىرى مۇقەددەس بولۇپ، بۇ خىل مۇقەددەسلىك كىشىلەرنى ئىنچىكىلىك بىلەن تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىشتىن مەھرۇم قىلىدۇ. ئەكسىچە بولغان بولسىدى، بۇلارنىڭ ھەممىسى فۇنكسىيەلىك لىبېرال سىياسىي گەۋدە ئىچىدىكى نورمال ئىشلار بولغان بولاتتى.
شەك – شۈبھىسىزكى، دالاي لاما ئۇيۇشقاق بىر تىبەت مۇھاجىرەت جەمئىيىتى ۋە تىبەت داۋاسىنىڭ مەۋجۇت بولۇشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئويناپ كەلگەن شەخستۇر. ئۇنىڭ بۇ داۋادىكى تارىخىي رولى ۋە مۇھاجىرەتتىكى تىبەت جەمئىيىتىنى تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان ھازىرقى رولىدىن تېنىۋېلىش مۇمكىن ئەمەستۇر. مەيلى ئېتىراپ قىلسۇن ياكى قىلمىسۇن، تىبەتلەردە دالاي لامانىڭ ئىدىيەسى ۋە باياناتلىرىنى مۇتلەق توغرا دەيدىغان قاراش مەۋجۇت بولۇپ، بۇ خىل قاراش ئوخشىمىغان دەرىجىدە زىيان كەلتۈرۈۋاتىدۇ. بۇ شەخسكە چوقۇنۇشقا باغلانغان بولۇپ، ئەمەلىيەت ھەتتا بۇ خىل چوقۇنۇشنىڭ مەركىزىدىكى شەخس دالاي لامادەك ئابرۇيلۇق ھەم رەھىمدىل ئادەم بولغان تەقدىردىمۇ،ئۇنىڭ تەسىرىنىڭ زىيانلىق بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى يەنى، قارشى پىكىرلەر بوغۇلدى، لېدىرلار تەرغىب قىلغان پىرىنسىپلاردا چىڭ تۇرۇشلار لوگىكىلىق سەۋەب ئاساسىدىكى قايىل بولۇشتىن ئەمەس، بەلكى بۇ پىرىنسىپلارنىڭ قايسى مەرتىۋىدىكى كىشىلەردىن كېلىشىدىن بولدى.
دالاي لامانىڭ قىلغان بارلىق ياخشى ئىشلىرىنى نەزەرگە ئالغان ھالەتتىمۇ (ئۇ ھەقىقەتەنمۇ بەك كۆپ ياخشى ئىشلارنى قىلدى)، ئەمما بۇ خىل ھالەتنىڭ ئوخشىمىغان پىكىرلەرگە بولغان توسقۇنلۇقى شۇنچە كەڭ ئىپادىلىنىۋاتىدۇكى، ھەتتا مۇھاجىرەتتىكى تىبەتلەرنىڭ چوڭ ئىجتىمائىي مۇھىتىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ بولدى. شۇڭلاشقا ھەر قانداق سورۇنلاردا مۇھاجىرەتتىكى تىبەتلەر (بولۇپمۇ رەھبەرلىك قاتلىمىدىكىلەر ئارىسىدا كۆپ ئۇچرايدۇ، ئەمما يالغۇز ئۇلار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ) مۇنداق بىر كۆز قاراشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، ئۇ بولسىمۇ ھازىر مەۋجۇت بولغان مۇھاجىرەتتىكى دېموكراتىيە دالاي لامانىڭ تىبەتلەرگە ئاتا قىلغان سوۋغىسىدۇر. دىققىتىڭلار شۇنىڭدا بولسۇنكى، دېموكراتىيە تىبەت خەلقىنىڭ تەبىئىي ھوقۇقى بولماستىن، بەلكى دالاي لامانىڭ سوۋغىتى. مۇھاجىرەتتىكى رەھبەرلەر تەرغىب قىلىۋاتقان بۇ خىل تەپەككۇر ئۇسۇلىنىڭ «دېموكراتىيە خەلقنىڭ دەخلى – تەرۇز قىلغىلى بولمايدىغان ھوقۇقىدۇر» دېگەن ئىدىيە بىلەن سىغىشىشى ئاساسەن مۇمكىن ئەمەستۇر.
نەچچە كۈن ئىلگىرى، مۇھاجىرەتتىكى تىبەتلەرنىڭ سابىق «باش مىنىستىرى» سامدۇڭ رىنپوچە كىشىنى قىزىقتۇرغۇدەك بىر بايانات ئېلان قىلدى. ئىلگىرى راڭزەن (تىبەت تىلىدىكى ئەركىنلىك، ئازادلىق دېگەن سۆز) تەشەببۇسچىلىرىنى خەتەرلىك دەپ ئەيىبلىگەن بۇ ئادەم ئەمدىلىكتە «راڭزەن تەشەببۇسچىلىرى چوقۇم دالاي لاماغا قارشى بولۇشى ناتايىن» دېدى . بۇنىڭدىكى ئۇچۇر ناھايىتى ئوچۇق: دالاي لامانىڭ مەيدانىغا قارشى چىقىش (گەرچە يەنىلا دالاي لامانىڭ ئۆزىگە سادىق بولسىمۇ) مۇھاجىرەتتىكى تىبەت ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن دالاي لاماغا بولغان ئاسىيلىق دەپ قارىلىپ كەلگەنىدى، ئەمدىلىكتە بولسا سابىق باش مىنىستىر تەرىپىدىن كەڭ قورساقلىق بىلەن تەستىقلاندى.
بۇ تىبەتكە، يەنى تىبەت كىملىكىگە سادىق بولۇشتىن ئىبارەت بۇ ئاددىي ئۇقۇمدىن ھالقىپ ئۆتۈپ، ئاساسلىقى دالاي لاماغا سادىق بولۇشتەك بىر ئىدىيە ئاستىغا كېلىپ توختىدى، ھەم بۇنداق ئىدىيەنىڭ غەيرى دېموكراتىك ماھىيىتىنى قانۇنى كۈچكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن ، دالاي لامانى «دېموكراتىيە ئاتا قىلغۇچى» سۈپىتىدە ھەممىدىن يۇقىرى ئورۇنغا قويدى. مۇھاجىرەتتىكى تىبەت رەھبەرلىرى ھەر تەرەپتىكى سىياسىي كۈچلەرنى رازى قىلىپ ئۆزىگە بېقىندۇرۇشتىكى ئۈچ بۇرجەك كۈچ تەڭپۇڭلۇق ئويۇنىنى مۇنداق بىر كالانپاي ھالەتتە ئويناپ كەلدى.يەنى، راڭزەن تەشەببۇسچىلىرىغا چاندۇرماستىن ئازراق مەدەت بېرىپ قويۇپ، ئارقىدىن ئۇلارنى ئاشقۇن قىلىپ تەسۋىرلەش ئارقىلىق، رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ ئېغىپ كەتمەستىن ئوتتۇرىدا تۇرىدىغان ئاقىلانە ئوبرازىنى مونوپول قىلىپ كەلدى. سامدوڭ رىنپوچەنىڭ بۇ تەستىقىنى مۇشۇ ئويۇنغا بولغان قارشىلىق دەپ چۈشەنسەك خاتالاشمايمىز.