2026-يىلىدىكى يەر شارى خەۋپ-خەتەرلىرى ۋە خەلقئارا سىياسىي تۈزۈلمىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكانىڭ كۇبا، نىكاراگۇئا، مېكسىكا ۋە كولومبىيەگە بولغان بېسىمى رايون خاراكتېرلىك كىرىزىسلارنىڭ پارتلىشىغا يول ئاچماقتا. ئامېرىكانىڭ نېفىت جازاسى كۇبا ئىقتىسادىنى تۇراقسىزلاشتۇرۇپ يېڭى كۆچمەنلەر كىرىزىسىنى شەكىللەندۈرسە، مېكسىكىدىكى زەھەر ئەتكەسچىلىرىگە قارىتا بىر تەرەپلىمە ھەربىي زەربە  تەھدىتى مېكسىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق ئەندىشىسىنى كۈچەيتىۋەتتى [14-15-بەتلەر].
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ياۋروپا 2026-يىلىدا ھەم ئىچكى سىياسىي قۇتۇپلىشىش، ھەم رۇسىيەنىڭ ھىبرىد ھۇجۇملىرىنىڭ قوش بېسىمى ئاستىدا قالغان. ئەنگلىيە، گېرمانىيە ۋە فىرانسىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە ئوتتۇرا يولچى سىياسىي كۈچلەرنىڭ مەغلۇپ بولۇشى، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ سىياسىي بىرلىكىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى [17-18-بەتلەر]. رۇسىيە بۇ سىياسىي بوشلۇقتىن پايدىلىنىپ، تور ھۇجۇملىرى، ئېنېرگىيە سىستېمىلىرىغا سۇيىقەست قىلىش ۋە سىياسىي سايلاملارغا دەخلى قىلىش ئارقىلىق، ياۋروپانىڭ ئىچكى مۇقىملىقىغا جەڭ ئېلان قىلماقتا [20-بەت].
ۋلادىمىر پۇتىننىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانى ياۋروپانىڭ ئۇكرائىناغا بولغان ياردىمىنى ئۈزۈپ تاشلاشتۇر؛ ئۇ جەمئىيەتتە ۋەھىمە يارىتىش ئارقىلىق ھۆكۈمەتلەرگە بېسىم ئىشلەتمەكتە [21-بەت]. 2026-يىلى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى رۇسىيەگە تېخىمۇ ئاكتىپ جاۋاب قايتۇرۇشقا باشلىغان بولۇپ، بۇ بىۋاسىتە ئۇرۇش پارتلاش ئېھتىماللىقىنى ئاشۇرماقتا [22-بەت].
ھەتتا ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا ۋاقىتلىق ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ئىمزالانغان تەقدىردىمۇ، رۇسىيەنىڭ ياۋروپانى تۇراقسىزلاشتۇرۇش ھەرىكەتلىرى توختاپ قالمايدۇ؛ ياۋروپا كەلگۈسىدە تېخىمۇ مۇرەككەپ گېئو-سىياسىي خىرىسلارغا ۋە كۆچمەنلەر كىرىزىسىگە دۇچ كېلىدۇ [23-بەت]. بۇ ئەھۋال ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىك سىستېمىسىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشىنى تەقەززا قىلماقتا.
4. دۆلەت كاپىتالىزمى ۋە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي چېكىنىشى
دوكلاتتا تەھلىل قىلىنىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا «ئامېرىكاچە دۆلەت كاپىتالىزمى» شەكىللىنىپ، سىياسىي سادىقلىق ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىدىن ئۈستۈن ئورۇنغا ئۆتكەن؛ بۇ كاپىتالنىڭ ناتوغرا تەقسىملىنىشىگە ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ سۇسلىشىشىغا سەۋەب بولىدۇ [25-26-بەتلەر]. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بىر قىسىم شىركەتلەرگە پاي ھوقۇقى ئارقىلىق دەخلى قىلىشى، ئەركىن بازار ئىقتىسادىنىڭ ئاساسىي قائىدىلىرىگە تۈپتىن زىتتۇر.
خىتاي ئىقتىسادى بولسا سىستېمىلىق بىر پۇل پاخاللىقىنىڭ ئەكسىچە چېكىنىش (Deflation) قىلتىقىغا چۈشۈپ قالغان بولۇپ، ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە ئىچكى ئىستېمالنىڭ ئاجىزلىشىشى ئۆسۈش سۈرئىتىنى چەكلەپ قويغان [28-بەت]. شى جىنپىڭ ئىستېمالنى كۈچەيتىش ئورنىغا، داۋاملىق يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەتكە مەبلەغ سالماقتا. بۇ خىل «بىخەتەرلىككە زىيادە ئەھمىيەت بېرىش» سىياسىتى خىتاي ئىقتىسادىنى ئۇزۇن مەزگىللىك تۇراقسىزلىققا ئېلىپ بارىدۇ [29-بەت].
خىتاي  ئارتۇق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئەرزان باھادا ئېكسپورت قىلىش ئارقىلىق ئۆز ئىقتىسادىنى قۇتقۇزۇشقا ئۇرۇنماقتا، بۇ بولسا غەرب دۆلەتلىرى بىلەن سودا توقۇنۇشىنى كەسكىنلەشتۈرمەكتە [29-بەت]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى سودا بېجى سىياسىتىمۇ بىر تەرەپلىمىلىك خاراكتېر ئالدى. ترامپ سودا بېجىنى باشقا دۆلەتلەر بىلەن كېلىشىم تۈزۈش ۋە سىياسىي تالاپەت تارتتۇرۇش قورالى قىلىپ ئىشلەتمەكتە. بۇ خىل ئېنىقسىزلىق دۇنيا سودا سىستېمىسىنى پارچىلىۋەتتى [35-بەت].
5. سۈنئىي ئىدراك ۋە بايلىق كىرىزىسىنىڭ پارتلاش نۇقتىلىرى
تېخنىكا ساھەسىدە، سۈنئىي ئەقىل شىركەتلىرىنىڭ پايدا قوغلىشىش بېسىمى ئاستىدا قوللانغان پىلانلىرى جەمئىيەتنىڭ پىسخىكىلىق ساغلاملىقى ۋە دېموكراتىك ئاساسىغا تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە [31-بەت]. سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتىنى پىروگراممىلاپ، مۇستەقىل تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىۋەتكەن بولۇپ، ئامېرىكادا بۇ ساھەدە نازارەتنىڭ بولماسلىقى يالغان ئۇچۇرلارنىڭ قۇتۇپلىشىشنى ئېغىرلاشتۇرۇشىغا يول ئاچتى [32-33-بەتلەر].
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، سۈنئىي ئىدراك كۆپۈكىنىڭ يېرىلىشى دۇنيا ئىقتىسادىغا ئېغىر زەربە بېرىش ئېھتىماللىقىغا ئىگە. نۇرغۇن شىركەتلەر سۈنئىي ئىدراكقا غايەت زور مەبلەغ سالغان بولۇپ، ئۇنىڭ پايدا قايتۇرۇش نىسبىتى كۈتكەندەك چىقمىسا، بازاردا ۋەيرانچىلىق يۈز بېرىشى مۇمكىن [34-بەت]. بۇ خىل خەتەر پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ مۇقىملىقىغا جەڭ ئېلان قىلماقتا.
سۇ بايلىقىنىڭ قوراللىشىشىمۇ بىر جىددىي خەتەر سۈپىتىدە تەھلىل قىلىنغان بولۇپ، نىل ۋە ھىندۇس دەريالىرىدىكى سۇ قۇرۇلۇشلىرى رايون خاراكتېرلىك ئۇرۇش پارتلاش خەۋپىنى ئاشۇرماقتا [37-38-بەتلەر]. خىتاينىڭ تىبەتتىكى غايەت زور سۇ قۇرۇلۇشلىرى ۋە ئافرىقىنىڭ ساھېل رايونىدىكى سۇ كىرىزىسى گېئو-سىياسىي تۇراقسىزلىقنىڭ يېڭى مەنبەلىرىدۇر [39-بەت].
ئافرىقىنىڭ ساھېل رايونىدا سۇ كىرىزىسى قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ سۇ مەنبەلىرىنى كونترول قىلىشىغا يول ئاچتى. بۇ رايوندىكى دۆلەتلەر سۇ كىرىزىسىنى ھەل قىلالمىسا، تېخىمۇ چوڭ تۇراقسىزلىق يۈز بېرىشى مۇمكىن [39-بەت]. بۇ كىرىزىسلارنىڭ تەرەققىياتى يەر شارى  بىخەتەرلىك سىستېمىسىغا قارىتا بېسىمنى كۈچەيتمەكتە.
خۇلاسىلىگەندە، 2026-يىلى دۇنيا بىر قاتار ئېنىقسىزلىقلارغا تولغان بۇرۇلۇش يىلى بولىدۇ. ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ رىقابىتى، سۈنئىي ئىدراك ئىنقىلابى ۋە بايلىق كىرىزىسى دۇنيانىڭ كەلگۈسىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئامىللاردۇر [45-بەت]. بۇ خەتەرلەرنى چۈشىنىش ۋە تاقابىل تۇرۇش ئىراتېگىيەسىنى تۈزۈش خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن ئىنتايىن زۆرۈردۇر.