ۋابانىڭ يەر شارىلىشىش، مىللەتچىلىك ۋە ئاۋامپەز سىياسەتكە كۆرسىتىدىغان تەسىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەزلىك، زەردارلار بىلەن خەلقنى بىر – بىرىدىن ئايرىپ قارايدۇ ۋە مىللەتنىڭ ھەقىقىي مەنپەئەتىنى ئاۋامنىڭ قوللىشى بىلەن سايلانغان ۋە ھوقۇق تۇتقان ھۆكۈمەتلەر قوغدايدۇ، دەپ قارايدۇ. زەردارلار ئەجنەبىيلەر بىلەن گارمونىك مۇناسىۋەت ئىچىدە بولۇپ، ئۇلار خەلقتىن زىيادە ئۆزى ۋە ئەجنەبىي شېرىكلىرىنى ئىچىگە ئالغان تار دائىرىدىكى گۇرۇھنىڭ مەنپەئەتىنى قوغدايدۇ. زەردارلار دۇنياغا بېرىلگەنسېرى ئۆزى يېتىشىپ چىققان مىللەتتىن يىراقلىشىدۇ ۋە بارغانسېرى ئۆز جەمئىيىتىگە ياتلىشىدۇ.
بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسىي ھەرىكەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئۆزئارا بېقىنىشنى ئاساس قىلغان يەر شارىلىشىشقا سوغۇق نەزەردە قارايدۇ ۋە دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن چوقۇم ئۆز – ئۆزىگە يېتەرلىك بولۇش ۋە قورۇقچىلىقنى ئاساس قىلغان سىياسەتنى يولغا قويۇشى كېرەكلىكىنى ياقلايدۇ. قۇتۇپلاشتۇرغۇچى ئېيتىلمىلارنى ئىشلىتىدىغان كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسىيونلار خەلقنى ئۆزىنى قوللىغۇچىلار ۋە قارشى تۇرغۇچىلار دەپ ئىككىگە ئايرىيدۇ، ھەمدە ئىككىنچى گۇرۇپپىدىكى كىشىلەرنى مىللىي ئىرادىنىڭ سىرتىدا ( دۈشمەن ) دەپ قارايدۇ.
بۇ سىياسىي ئېقىم، ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ پەرقلىق ئورگانلار ئارىسىدا تەقسىملىنىشىنى قوبۇل قىلالمايدۇ. ھوقۇقنىڭ تەقسىم قىلىنىشىدىن زىيادە، ھوقۇقنىڭ مەركەزلەشتۈرۈلۈشى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە قارارلارنىڭ تېز چىقىرىلىپ، ئىجرا قىلىنىشى بۇلار ئۈچۈن ھەممىدىن مۇھىم. بۇ سەۋەبتىن بۇ جەرياننى ئاستىلىتىدىغان مۇۋازىنەت ۋە نازارەت قىلىش مېخانىزمىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، مەمۇرىي ئورگاننىڭ ھوقۇقىنى دۆلەتنىڭ ھەرقايسى قاتلاملىرىدا ئورنىتىش كېرەك، دەپ قارايدۇ.
سايلانغان سىياسىيونلارنى تەيىنلەنگەن بىيۇروكراتلار ھەرگىزمۇ سوراققا ۋە جاۋابكارلىققا تارتالمايدۇ. ھالبۇكى، بىيۇروكراتلىق مۇناسىۋەتلىك ساھەدە كەسپىيلىشىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ئۇقۇم بولۇپ، دۆلەت مەمۇرىيىتىدىكى ئەقىل – پاراسەت، ئاقىلانىلىك، ئىش تەقسىماتى ۋە ئىلىمى بولۇشنى ئىما قىلىدۇ. مەلۇم بىر مەسىلىدە قارار چىقىرىش ھوقۇقى چوقۇم شۇ ئىشنىڭ مۇتەخەسسىسلىرىگە بېرىلىشى كېرەك. سايلانغان ھۆكۈمەتلەر بىتەرەپ، ئىلمىي ئىكەنلىكىدىن گۇمانلانمايدىغان ئىختىساس ئىگىلىرىنىڭ ئىلمىي قابىلىيىتىنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقى كېرەك. كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسەت ئىختىساسلىق خادىملارغا بېرىلگەن بۇنداق ئىمتىيازنىڭ، سايلانغانلارنىڭ ھوقۇقىنى دائىرىسىنى تارايتىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شۇڭا بۇنى يوللۇق دەپ قارىمايدۇ.
كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسىيونلار ئۆزلىرىنىڭ ئىجتىمائىي رېئاللىقىنى يارىتىپ، ئۇنى خەلققە قوبۇل قىلدۇرۇشقا كۆڭۈل بۆلىدۇ. ئىلمىي مەلۇمات ھەققىدە ھاكىم مۇتلەقلىق قىلىش ۋە نېمىنىڭ توغرا، نېمىنىڭ خاتا ئىكەنلىكى توغرىسىدا ئۆلچەم تۇرغۇزۇش، ئۇلارنىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ قانۇنىيلىقى نۇقتىسىدىن تولىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بىز «ھەقىقەتتىن كېيىنكى دەۋر» دەپ تەرجىمە قىلىنغان «post-truth age  » ئۇقۇمى دەل بۇنى بىلدۈرىدۇ.
گەرچە دۇنيا مىقياسىدا تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ تارقىلىشىغا قارشى تۇرۇش، قارىماققا كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسەتنىڭ ئاساسلىق ئىدېئولوگىيەسىگە ماس كەلگەندەك قىلسىمۇ، ئەمما بۇ ۋەزىيەتنىڭ ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىل ئىچىدە كونسېرۋاتىپ ئاۋامپەز سىياسەتكە خاتىمە بېرىش ئېھتىمالى ئىنتايىن يۇقىرى. دەسلەپكى قەدەمدە چېگرانى تاقاش، يەر شارىلىشىش ۋە چەتئەللىكلەر بىلەن بولغان ئالاقىنى يۇقۇمنىڭ سەۋەبى دەپ قاراش، يەرلىك ۋاكسىنا، دورا ۋە داۋالاش ئەشيالىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىنى تېزلىتىش، ئىقتىسادىي كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇشتا دۆلەتلەر – ھۆكۈمەتلەرنىڭ يەرلىك ئىشلەپچىقىرىشقا تەشۋىق قىلىش سىياسىتىنى يولغا قويۇشى، ئىشلەپچىقىرىشتا چەتئەلگە بېقىنىشنى ئازايتىشنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنىڭ تەكىتلىنىشى ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش قارارلار ئاۋامپەز سىياسىي ئېيتىلمىلار خاراكتېرىگە ماس كېلىدىغاندەك قىلىدۇ.
قانداقلا بولمىسۇن، كىرىزىسقا قارشى تۇرۇشتا سەھىيە مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ پىكىرىگە ماس ھالدا قارارلارنىڭ چىقىرىلىشى مەمۇرىيەت نۇقتىسىدا كەسپىيلىشىشنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ جەرياندا ساداقەتمەنلىكنىڭ ئورنىغا ئىش ئەھلى ۋە لاياقەتلىك بولۇشقا ئەھمىيەت بېرىش ناھايىتى مۇھىم. قارا باتۇرلۇقتىن يىراق ھالدا ئەقىل ۋە مۇسبەت بىلىملەرنى ئاساسىي ئورۇنغا قويغان قارار چىقىرىش ۋە ئىدارە قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى كەلگۈسىدە باشقا نۇرغۇن ساھەلەردە ئىشلىتىشكە بولىدۇ. مۇھىت مەسىلىسىنى ھەل قىلىش، سىجىل تەرەققىيات، كىرىم تەڭپۇڭسىزلىقىنى ئازايتىش، تىنچلىق ۋە مۇقىملىق بەرپا قىلىدىغان تاشقى سىياسەت، ۋىرۇسقا قارشى تۇرۇش قەدەر  ئىنتايىن مۇھىم.