مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېلېۋىزۇر بارلىق ئۆزگىرىش ۋە تېلېڧۇن ئىكرانلىرى بىلەن بولغان بىرىنجىلىك تالىشىش كۆرىشىگە قارىماي، ئائىلە ئەزالىرى ئۆيدە بولىدىغان چاغلاردا، ئالتۇن ۋاقىتلاردا چوڭلار ئۈچۈنمۇ مۇھىملىقىنى ساقلاپ كەلمەكتە. ئەمما، شۇنىمۇ تەكىتلەپ ئۆتۈش كېرەككى، تېلېۋىزورنىڭ تەسىرى توغرىسىدىكى تەتقىقاتلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك تۆۋەندىكى بايانلار بىلەن باشلىنىدۇ؛ بۇ بارلىق تېخنىكىلىق ئېكرانلار ئۈچۈن كۈچكە ئىگە: «كونترول ئاستىدا ۋە مەلۇم شارائىتتا ئىشلىتىلمىگەندە …». شۇڭلاشقا تېخنىكىلىق قوراللارنىڭ سەلبىي تەرەپلىرىنى تىزىش مۇمكىن، بىراق بۇ سەلبىيلىك كۆپىنچە ئىشلەتكۈچىنىڭ ئۈسكۈنە بىلەن بولغان مەنىسىز ۋە كونتىرۇلسىز مۇناسىۋىتىدىن كېلىپ چىققان بولۇشى مۇمكىن (نايېت, 2016: 23). يەنە بىر تەرەپتىن شۇنىمۇ دييىش كېرەككى، تېلېۋىزور ياشلار ۋە بالىلارغىلا ئەمەس، جەمئىيەتكە تەسىر كۆرسىتىش كۈچى بولغان چوڭلارغىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ.
پائۇل لازارسفېلد ۋە ئېلىخۇ كاتز ئوتتۇرىغا قويغان ئىككى باسقۇچلۇق ئېقىش نەزەرىيەسى (two steps flow theory) دائىرىسىدە مېدىيا بىلەن جامائەت ئەرباپلىرىنىڭ مۇناسىۋىتىنى شەرھىيلەشكە بولىدۇ ( كاتز & لازاسڧېلد، 309:1955). بۇ نەزەرىيە جەمئىيەت ۋە شەخسنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قارارىغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان جەرياننى جەمئىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلغان نەزەرىيەدۇر (كاتز ، 1957). نەزەرىيەگە ئاساسلانغاندا، مېدىيا ئۇلارغا نىسبەتەن ئاڭ-ساپاسى ئادەتتىكىراق بولغان كىشىلەرگە خىتاب قىلىدۇ. يېتەرلىك مەلۇتقا ئىگە بولمىغان(ئىگە بولالمىغان) ئىككىنچى قاتلامدىكى كۆرۈرمەنلەر مېدىيادىن تارقالغان ئۇچۇرلارنى كۆرگەندىن كىيىن دەسلەپتە جامائەت ئەرباپلىرى، ئاندىن مېدىيا قوراللىرى بىلەن ھەمىشە ئۇچرىشىپ بولالمىغاچقا، جامائەت ئەرباپلىرىنىڭ پىكرىگە ئاساسەن قارار چىقىرىدۇ (مەجبۇر بولىدۇ) (لازاسڧلېد، بېرېلسون & گاۋدېت، 1968). ئەپسۇس، كۈچ مەركەزلىرى بۇ نەزەرىيەنى سۈيئىستىمال قىلىدۇ. پىكىر ئىگىلىرىنىڭ قايىل قىلىش كۈچىنى بىلىدىغان سىياسىي رەھبەرلەر جەمىئىيەتنى مەلۇم يۆنىلىشكە يېتەكلەش ئۈچۈن بىر تەرەپتىن مېدىيا ئارقىلىق تەشۋىقات ئېلىپ بارسا، يەنە بىر تەرەپتىىن جامائەت ئەربابلىرىغا خىزمەت ئىشلەيدۇ. ئەگەر جەمئىيەتنىڭ بىر قىسمى مېدىياغا ئىشەنمەي قالسا، ئالدىنئەلا قايىل قىلىنىپ بولغان (ماقۇل كەلتۈرۈلۈپ بولغان) ۋە كۆز قاراشلارنى ئاممىغا يەتكۈزۈش ۋەزىپىسى بېرىلگەن جامائەت، پىكىر ئەرباپلىرى ئوتتۇرىغا چۈشۈپ جەمئىيەتنى ئاسانلا قايىل قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، پىكىرىي شەخىسلەر ئىجتىمائىي جەمىئىيەتتە باشقىلارنىڭ ئىشەنچسىگە ئېرىشكەن ۋە گىپىنى باشقىلار ئاڭلايدىغان كىشىلەردىن بولۇشى كېرەك.
لازېرفېلد ۋە كاتز بۇ نەزەرىيە ھەققىدە ئاۋاز بېرىش( بېلەت تاشلاش) ھەرىكىتى دائىرىسىدە كۆپرەك توختىلىدۇ. مەقسەت شۇكى: بىر تەرەپتە تېلېۋىزوردا بازارغا سېلىنىدىغان يېڭى دورىنىڭ ئېلانلىرى ئۇچۇپ يۈرۈيدۇ، دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ، يەنە بىر تەرەپتىن تونۇلغان، جەمىئىيەت ئىتراپ قىلغان تېببىي مۇتەخەسسىسلەر بۇ دورىنى تەۋسىيە قىلىشى كېرەك. ئۇنى كۆرگەن شەخسلەر: «قاراڭلار، ئۇمۇ سېتىۋېلىشىمىز كېرەك دەۋاتىدۇ» ، دەيدۇ، دە- سېتىش نىسبىتى تېخىمۇ تېز ئاشىدۇ. بۇ مىسال باشقا سىياسىي، كۈلتۈرەل، دىنىي ۋە مىللىي مەسىلىلەرگىمۇ ماس كېلىۋىرىدۇ.
گەرچە مۇشۇنداق كۆز-قاراشلار مەۋجۇت بولسىمۇ، ئاخبارات ۋاستىلىرىغا دائىر تەتقىقاتلاردىمۇ دائىم تەكىنلەنگەندەك، ئاخبارات مەزمۇنىنى داۋاملىق رەت قىلىش ياكى سەلبىيلەشتۈرۈش توغرا ئەمەس (بۈيۈكبايكال، 2007& گۆكتەپە، 2015). ئاممىۋى تاراتقۇلارنىڭ سانى كۈندىن-كۈنگە كۆپىيىۋاتقان ۋە ھەرخىللىشىۋاتقان بۇ تېخنىكا دەۋرىدە، ئىشلەپچىقارغۇچىلار ياكى پروگىراممىچىلار تاماشىبىنلارنى ھەرخىل تاللاشلار بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ يەردە ئوبېيكتىپ بىر مېدىيانىڭ مۇمكىن ياكى ئەمەسلىكىنى سۈرۈشتۈرۈشكە بولىدۇ. لېكىن، مېدىيا مەزمۇنىنى ئىستېمال قىلىش (كۆرۈش، ئاڭلاش، ئوقۇش) جەريانى ۋە سۈپىتى، كۆرۈرمەنلەرنىڭ كۆز-قارىشى ۋە كونترولى نەتىجىنىڭ ئىجابىي ياكى سەلبىيلىكىنى بەلگىلەيدۇ. مەسىلەن، ئۇرۇش فىلىمىنى كۆرۈۋاتقان ئەسكەر ۋە ئادەتتىكى تاماشىبىنلار پروگرامما ئاخىرىدا پەرقلىق ھېسسىياتقا كېلىدۇ. ئادەتتىكى تاماشىبىنلار ڧىلىمنىڭ ئاخىرىدا ئۇرۇش قالايمىقانچىلىقى ۋە شىددەتلىكلىكىدىن قورقۇشى مۇمكىن. لىكىن ئەسكەر; گەرچە پۈتۈن فىلىمدە بىئارام قىلىدىغان كۆرۈنۈشلەر بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تېخىمۇ ئەھمىيەتلىك ھېس قىلىدۇ ۋە تەۋە بولغان ئورنىغا تېخىمۇ چىڭ يىپىشىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ تەۋەلىكىنى يېڭىلايدۇ ۋە كۈچەيتىدۇ. شۇڭلاشقا، مېدىيا قوراللىرىدىن يەتكۈزۈلگەن ئۇچۇرلاردىكى مەسىلىلەرىنى پەقەت ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ مەسئۇلىيىتى دەپ قاراش خاتا. ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ كۆز قارىشى، ئادىتى، ئىدېئولوگىيەسى ۋە ئېتىقادى ئۇلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش سۈپىتىنى بەلگىلىيەلىشى مۇمكىن. كۆپ خىللىقنىڭ مەۋجۇتلۇقى يەككە ئەركىنلىك بىلەن بىردەكلىككە ئىگە. شۇڭلاشقا، تاماشىبىنلارمۇ كۆپ خىللىقىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىگە پايدىلىق، مەنىۋى زوق بغىشلايدىغان ياكى تېخىمۇ بەك قىزىقارلىق مەزمۇنلارنى تاللىيالايدۇ. ئەركىن تاللاش ئاستىدا تۈزۈلگەن تېلېۋىزور كۆرۈش پىلانلىرى تاماشىبىنلارنى يەنىلا ئۆزى خالىغان يۆنىلىشكە يېتەكلەيدۇ. بالىلارنىڭ مېدىيانى نورمىلىق (كونتىرۇل ئاستىدا) ئىشلىتىشى، ئوقۇ-ئوقۇتۇش مەقسىتىدە ئىشلەنگەن تېلېۋىزۇر پروگىراممىلىرىنىڭ ئىستىمالىدىكى ئۆزگىرىش جەريانىدا بۇنى كۆرگىلى بولىدۇ. تۈرلۈك جىنايەتلەر بىلەن مەھكۇم بولغان مەھبۇسلارنىڭ تۇرمۇشنى ئاكتىپ ئۆزگەرتىدىغان كىنولارنى كۆرۈشى ئۇلارنىڭ ئۆزگىرىشىنى، جەمئىيەتكە چىقىشقا تەييارلىنىشىنى تېزلىتىدۇ. ئوقۇغۇچىنىڭ ئوقۇش ھاياتىدا ئاخبارات مەزمۇنىدىن پايدىلىنىشى ئۇنىڭ دەرسلەرنى چۈشىنىشىگە ياردەم بېرەلەيدۇ.