كۈچنىڭ قىسقا تارىخى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

80- يىللاردىن كېيىنكى بايلارنىڭ ئورنىنى ئەنئەنۋى تىجارەت قىلىدىغانلاردىن مىكروسوفىت، ئالما، فيسبۇك ، تىڭشۈن ، ئالى بابا قاتارلىق  كومپيۇتېر بىلەن مۇناسىۋەتلىك كەسپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان  بايلارنىڭ ئىگەللىشى بۇنىڭ يارقىن مىسالىدۇر. بىر دۆلەتنىڭ خاككىرلىق تېخنىكىسى نەقەدەر يۇقىرى بولسا بۇ دۆلەت شۇنچىلىك كۆپ ئۇچۇرغا ئىگە بولۇپ رەقىبىگە تەھدىت سالالايدۇ. خىتاي ۋە ئامېرىكا ئوتترسىدىكى خۇاۋىي كرىزىسنىڭ سەۋەپلىرىدىن بىرى ئىران بىلەن بولغان ھەمكارلىقتىن سىرت خۇاۋىينىڭ 5G  تېخنىكىسىدا ئامېرىكىدىن بىر قەدەم ئالدىغا ئۆتىۋالغانلىقىدۇر. چۈنكى خىتاي بۇ تېخنىكا ئارقىلىق نۇرغۇنلىغان ئۇچۇرلارغا ئېرىشەلەيدۇ ۋە بۇ ئۇچۇرلاردىن ئالگورىزم  (  Algorithm) ھاسىل قىلىدۇ. ئالگورىزم سۇنئي ئەقىل تېخنىسىكسىنىڭ ئەڭ مۇھىم قىسىمىدۇر. سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى غايەت زور ئىقتسادى قىممەت يارىتىش بىلەن بىرگە ئەڭ مۇھىم بولغىنى ئىنسانلارنى كونترول قىلىش ياكى ئۆزى خالىغان تەرەپكە يېتەكلەش ئىقتىدارىغا ئىگە. سىز ھازىر مۇشۇ قۇرلارنى ئوقۇۋاتقان ۋاقتىڭىزدا گۇگۇل ياكى ئايفۇن سىزنىڭ چىراي ئىپادىلىرىڭىزنىڭ ئۆزگىرىشى، ئوقۇش سۈرىتىڭىز ۋە قايتا ئوقۇغان جۈملىلىرىڭىزنىڭ قېتىم سانىغا قاراپ بۇ يازمامنى ياخشى كۆرگەن كۆرمىگىنىڭىزنى دۇنيادىكى ھەرقانداق پىسخولوگدىنمۇ چاققان ۋە توغرا دەپ بېرەلەيدۇ. چۈنكى كومپيۇتېر ئاللىبۇرۇن ئىنسانلارنىڭ خۇشال بولغان، ھاياجانلانغان، غەزەپلەنگەن چاغدىكى چىراي ئىپادىلىرى، نەپەس ئېلىش  ۋە قان ئايلىنىش قېتىم ساننى ئىستاستىكلاپ سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا قاچىلاپ بولدى. شۇڭا سىز توردىن بىر نەرسىنى ياخشى كۆرۈپ سېتۋالغاندىن كىيىن خېلى ئۇزۇنغىچە شۇنىڭغا ئوخشاش مەھسۇلاتنىڭ تېلېفونىڭىز ياكى كوميوتىرىڭىزنىڭ ئېكراننىڭ ئەڭ كۆزگە كۆرىنىدىغان قىسمىغا چىقىۋېلىشدىن غەلىتىلىك ھېس قىلماڭ. بۇ دەۋردىن باشلاپ سىز كومپيۇتېرنى ئېچىپ تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان ۋاقتىڭىزدا كومپيۇتېرمۇ سىزنى تەتقىق قىلىۋاتقان بولىدۇ. يەنە كېلىپ كومپيۇتېر سىزنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئەڭ توغرا شەكىلدە ئانالىز قىلىپ چىقالايدۇ. مەسلەن، خىتايدا بارلىققا كەلگەن تېخنىكىدا مۇلازىمتىر 7 سىكۇنت ئىچىدە سىزنىڭ قىزىقىش دائىرىڭىزنى بىلەلەيدۇ.
سۈنئىي ئەقىل  Artificial Intelligence)  )كومپيۇتېر تېخنىكىسى ۋە بىئولوگىيە  تېخنىكىسىنىڭ بىرلىشىشىدىن ۋۇجۇدقا چىققان تېخنىكا بولۇپ ھازىرچە كومپيۇتېر  تېخنىكىسىنى ئاساس قىلماقتا. بىئولوگىيە تېخنىكىسى بىلەن بىرلىشىش ھازىرچە سەل تۆۋەن. لېكىن كەلگۈسى نەچچە يىلدىلا بۇ ئىككىسى بىر بىرىگە باغلىنىشى مۇمكىن. خىتايلارنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئۇيغۇرلارنىڭ بىئلوگىيەلىك ئۇچۇرلىرىنى توپلىشىنىڭ مەقسىتى دەل بۇ يەردە. خىتاي بىزنى ئەۋرىشكە ، ۋەتىنىمىزنى تەجرىبە بازىسى قىلشنى ئويلاشقان بولۇشىنىڭ ئېھتىماللىقى  يۇقىرى. بۇ ئۇچۇرلار غايەت زور مىقداردا توپلانغاندىن كىيىن كۆپ خىل نەرسىنى ياسىغىلى بولۇشى مۇمكىن. مەسىلەن قۇسۇرسىز كۆزىتىش سىستېمىسى ، ئەقىللىق ماشىنا ئادەم دېگەندەك. سىزنىڭ ھەر بىر ھەركىتىڭىزنى ۋە ھىسىياتىڭىزنى بىلىش پەقەت ۋاقىت مەسىلىسلا بولۇپ قالدى، خالاس. بۇنداق بولغاندا ئىنسان ئەركىنلىكىدىن  پۈتۈنلەي مەھرۇم قىلىنىدۇ. مەسلەن كوممۇنىست خىتاينىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى بىز شۇ يولغا قاراپ كېتىپ بارىمىز. مانا بۇ ۋەتەندىكى قېرىنداشلىرىمىزنى قۇتۇلدۇرۇشنىڭ نەقەدەر تەخرسىز ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. يەنە بىر مەزگىلدىن كىيىن خىتاي كوممۇنىستلىرى ئۇيغۇرلارنى ئىچىڭدە بىزگە نارازى بولدۇڭ دەپ تۇتقۇن قىلىشى مۇمكىن. چۈنكى تېخنىكا نوقتسىدىن بۇنى بىلىشكە ئىمكانىيەت باردۇر. ھازىرقى مەۋجۇت سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى بىئولوگىيە، پىسخولوگىيە ۋە پەلسەپە بىلىملىرى بىلەن بىرلەشسە مۇكەممەل ماشىنا ئادەملەر بارلىققا كېلىشى مۇمكىن. بۇلارنى ئىشلىتىش ئادەملەرنى ئىشلەتكەنگە قارىغاندا ئاز چىقم كېتىدۇ. چۈنكى، يېمەيدۇ ، ئىچمەيدۇ ۋە ھېرىپ قالمايدۇ. سۇغۇرتا پۇلىنى تۆلىمسىمۇ بولىدۇ. لېكىن ئۇلارنىڭ ئىش ئۈنۈمى يۇقىرى، ئىتائەتچان ۋە قىلغان ئىشىنىڭ توغرىلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولىدۇ. كەلگۈسىدە ئوپېراتسىيەگە كىرگەن ئىنسانلار ئىنسان دوختۇردىن بەكرەك روبوت دوختۇرنى تاللىشى مۇمكىن. چۈنكى ئىنسان دوختۇر ئوپېراتسىيەگە ھارغىن ياكى خوتۇنى بىلەن ئۇرۇشۇپ قېلىپ كەيپىياتى بۇزۇق كىرىشى مۇمكىن. بۇنىڭدىن باشقا كۆزى ياخشى كۆرمەسلىكى، قولى تىترەيدىغان بولۇشىمۇ مۇمكىن. ھارغىنلىقتا قورسقىڭىزنىڭ ئىچىگە داكىنى قويۇپ سىرتىدىن تىكۋىتىشى مۇمكىن ياكى بىر پارتلاش ئاۋازىنى ئاڭلاپ قالسا ھودۇقۇپ كېتىپ ئۈچەيلىرىڭىزنى كېسىپ تاشلىشى مۇمكىن. لېكىن پروگراممىلاشقان روبوت دوختۇر بۇلارنىڭ ھىچبىرىنى قىلمايدۇ. ئىنسان دوختۇر، كۆزى بىلەن مۆلچەرلەپ كەسكەن يەرنى روبوت دوختۇر نانو تېخنكسىدىن پايدىلىنىپ دەل كېسىلىشكە تىگىشلىك جاينى تېپىپ  كېسىدۇ…
بۇ تېخنىكىلىق تەرەققىيات ۋە ئۆزگىرىش جەريانىدا ئىقتساد ھەل قىلغۇچ رول ئوينىماقتا. گۇگۇل ،فەيسبۇك، ئالما،مىكروسوفىت ، تېسلا قاتارلىق باي شىركەتلەر ۋە خىتاي ، ئامېرىكا ۋە ئسرالىيە قاتارلىق باي دۆلەتلەر  بۇ ساھەدىكى غايەت زور مەبلەغ سالغۇچىلاردۇر ۋە تەبىئىيكى يېتەرلىك ئىقتساد بولمىسا بۇ تېخنىكىلارنى تەرەققي قىلدۇرۇش مۇمكىن ئەمەس.