دىنىي تەربىيەدە ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-ھېكايە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇھىددىن ئوكۇمۇش| ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ھېكايە – كىشىلىك ۋە روھىي تەرەققىيات بىلەن مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن ساھەدە خەلقئارادا ئېتراپ قىلىنغان بىر ئورۇنغا ئىگە بولۇپ، بالىلارنىڭ ۋە ياشلارنىڭ پىسخىكىلىق تەرەققىياتىدا مۇھىم بىر پېداگوگىكىلىق ۋاستىدۇر. ھېكايىنىڭ مەنە يەتكۈزۈشتىكى رولى جەمئىيەتشۇناسلىق، ئەدەبىيات، تارىخ، ئانتېروپولوگىيە، ھېكايىلەشتۈرۈلگەن ئىلاھىيەت ۋە دىنىي نەسىھەتلەرگە ئوخشاش نۇرغۇن ئوخشىمىغان ساھەلەردىمۇ كۆزگە چېلىقماقتا. ھېكايە ئائىلىدە ۋە ئەنئەنىۋىي چۈشەنچىلەردە بولغىنىدەك تەربىيەۋى نەزەرىيە ۋە ئەمەلىي تۇرمۇشتا، بولۇپمۇ دىنىي ۋە ئەخلاقىي تەربىيەدە، شەخسنى ئىجتىمائىيلىشىش ۋە مەدەنىيەتلەشتۈرۈشتىمۇ ئىنتايىن مۇھىمدۇر. مەدەنىي، ئېتنىك ۋە دىنىي ئەنئەنىلەرگە قىزىققۇچىلار ئوچۇقلاش، چۈشىنىش، باھالاشقا ئوخشاش ئۇسۇللارنى قوللانغاندا پات-پات ھېكايە ئىشلىتىلىدۇ. ¹
ھېكايە بىلەن تەربىيە قىلىش ئۇسۇلى ئومۇمىي تەربىيەدىن سىرت دىن ۋە ئەخلاق تەربىيەسىدىمۇ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللاردىن بىرىدۇر². چۈنكى ھېكايە تەلىم-تەربىيەدىمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغان ئۈلگە ئېلىش ۋە ئۆزلەشتۈرۈشكە تۈرتكە بولغان ئۈنۈملۈك ۋاستىدۇر³.
بىر تېمىنىڭ ئابستراكت چۈشەندۈرۈلىشى ياكى ئابستراكت ئۇقۇملارنىڭ يەنە ئابستراكت سۆزلىنىشى، باشقىچە قىلىپ ئېيتساق تەربىيەنىڭ ھاياتتا يۈز بېرىشى مۇمكىن ئەمەس بىر ئىشتەك ئۈلگە قىلىشقا سۇنۇلىشى ئۆگىنىشنى كېچىكتۈرىدۇ. بولۇپمۇ تەرەققىيات باسقۇچلىرى ئاساس قىلىنغان چۈشىنىش ۋە ئۆگىنىش سەۋىيەسى بۇنىڭ مۇھىملىقىنى تېخىمۇ مۇئەييەنلەشتۈرمەكتە. بۇ سەۋەپتىن ھېكاي ھەم ئابستراكت ئۇقۇملارنىڭ چۈشىنىلىشى، ھەمدە سۆزلەنگەن تېمىنىڭ كونكرېت مىساللار بىلەن ئىپادىلىنىشى نوقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ئىنتايىن مۇھىم ۋە پەرقلىق بىر رول ئوينايدۇ.
دىن ۋە ئەخلاق تەربىيەسىنىڭ ھېكايىلەر بىلەن چۈشەندۈرۈلىشىنىڭ ئۆگىنىش جەريانىدا يولۇققان قىيىنچىلىقلارنى ھەل قىلىشتا ئىنتايىن چوڭ ياردىمى بولىدۇ. بىراق ئالاھىدە مەقسەت بىلەن يېزىلغان بۇ خىل ھېكايىلەرنىڭ يېزىلىشىدا ۋە بايان قىلىنىشىدا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك مۇھىم نوقتىلار باردۇر. بۇ ماقالىنىڭ يېزىلىش مەقسىتى بۇ نوقتىلارنى بايان قىلىش ئىبارەت.
ئەمما شۇنى ئېنىق ئېيتىشىمىز كېرەككى، بۇ ماقالىدە دىنىي ۋە ئەخلاقىي ھېكايىلەرنى ئېستېتىك جەھەتتىن ئەمەس، تېخىمۇ كۆپرەك بىلىم نەزىرىيىسى جەھەتتىن مۇھاكىمە قىلىمىز. چۈنكى ئەدەبىي جەھەتتىن بىر ھېكايىنى دىنىي، ئەخلاقىي ۋە بۇنىڭ سىرتىدىكىلەر، دەپ ئايرىشقا بولمايدۇ. ئەمما بىلىم نەزەرىيەسى ۋە بۇنىڭغا باغلانغان شەكىلىگە ئاساسەن ھېكايىلەردە پەرق تېپىلىشى مۇمكىن. مەزكۇر ماقالىدە دىن ۋە ئەخلاق تەربىيەسىدە قايسى ھېكايىلەر قانداق ئىشلىتىلىشى كېرەك؟ دېگەن سوئالنىڭ جاۋابىنى ئىزدەيمىز. بۇ ئاساسلىق مەقسەتنى ئوتتۇرىغا قويغىنىمىزدا، ھېكايىنىڭ پىسخىكىلىق، دىنىي ۋە تەربىيىۋى ئاساسلىرىنى، تېمىلارنىڭ مەنبەلىرىگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ مۇھاكىمە قىلىمىز.
ھېكايە دېيىلگىنىدە باشتا ئېسىمىزگە كېلىدىغىنى بالىلار ھېكايىلىرىدۇر. ئەمەلىيەتتە ھېكايە پەقەتلا بالىلارغا خاس بولماستىن، بەلكى ھەر ياشتىكى ئادەمنىڭ قىزىقىش ساھەسىگە كىرىدۇ⁴. ماقالىمىزدا ئومۇمەن ھېكايىنى مۇھاكىمە قىلىش بىلەن بىرلىكتە، بالىلار ھېكايىلىرىگە بەكرەك ئەھمىيەت بەردۇق. چۈنكى بالىلارنىڭ تەربىيەسىدە دىنىي ۋە ئەخلاقىي ھېكايىلەر، چوڭلارنىڭكىگە قارىغاندا تېخىمۇ چوڭ تەسىر كۈچىگە ئىگىدۇر.
1 – ھېكايە نېمە؟
ئەدەبىيات ژانىرى بولغان ھېكاي مەلۇم بىر زامان ۋە ماكاندا، بىرقانچە كىشىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن، ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بىر ۋەقەنى بايان قىلغان ياكى بەزى كىشىلەرنىڭ خاراكتېرىنى ئەكس ئەتتۈرگەن ۋە كۆپىنچە بىر قانچە بەتلىك قىسقا يازمىلاردۇر. بۇ يازمىلار توقۇلغان بولسىمۇ ياكى ھەقىقىي يۈز بەرگەن بىر ئىشنى كۆزىتىشكە ئاساسەن يېزىلغان بولسىمۇ بولىدۇ⁵.
ئەدەبىي ژانىر ھېسابلىنىدىغان ھېكايىنىڭ بۇ قىسقا ئېنىقلىمىسىدىن كېيىن، كەلىمىنىڭ يىلتىزىنىڭ قۇرۇلمىسى بىلەن پەلسەپىۋى ۋە پىسخىكىلىق ئاساسلىرىنىڭ ئۈستىدە توختىلىشنى مۇۋاپىق كۆردۇق.
1 – 1 – ئۇقۇم جەھەتتىن ھېكايە
بىر ۋەقەنىڭ ئاغزاكى ياكى يازما ھالەتتە بايان قىلىنىشى دەپ ئىزاھلانغان «ھېكايە»⁶ كەلىمە يىلتىزى ئەرەپچى بولۇپ، خاكا پېئىلىدىن مەيدانغا كەلگەن بىر ئىسىمدۇر. بۇ كەلىمە «بىر ئىشنى ئاغزاكى ياكى ھەرىكەت بىلەن بايان قىلىش، بىرىنىڭ قىلغىنىنى تەكرارلاش ياكى ئوخشىشىنى قىلىش، بىراۋنىڭ سۆزىنى نەقىل كەلتۈرۈش⁷»دېگەن مەنىلەرنى ئىپادىلەيدۇ. ئوخشاش مەنىدە، تۈركچىدە ئىشلىتىلگەن بىر باشقا كەلىمە بولسا قىسسەدۇر. بۇ كەلىمىمۇ ئەرەپچە بولۇپ«بىر شەيئىنى كۆزىتىش⁸، بىر شەيئىنى كۆزىتىش ئارقىلىق ئېسىگە ئېلىش، ۋەقەلەرنى قەدەممۇ قەدەم كۆزىتىش ئارقىلىق ئاخىرقى چەكنى قويماق» دېگەن مەنىلەرىنى ئىپادىلەيدىغان «قاسسا» پېئىلىدىن كەلگەن ئىسىمدۇر ۋە«خەۋەر، ۋەقە، كەچمىشتە يۈز بەرگەن ۋەقەلەرنى بايان قىلىش» مەنىلىرىنى ئىپادىلەيدۇ. يىلتىزى ئوخشاش بولغان قىساس كەلىمىسىمۇ« يارىلاش ياكى ئۆلتۈرۈش توغرىسىدا بىراۋنىڭ قىلغىنىنى قىلىش ياكى قىلغىنىنىڭ ئوخشىشىنى ئۇنىڭغا قىلىش» دېمەكتۇر⁹.