كوممۇنىزمدىن كېيىنكى خىتاي: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن كېيىنكى دەۋرگە تەييارلىق قىلىش (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور بابنىڭ بېشىدا خىتايدىكى نۆۋەتتىكى كىرىزىسلارنى تەسۋىرلەپ، ئۇنى «سائەتلىك بومبا» (A Ticking Time Bomb) غا ئوخشاتقان. يېقىنقى مەزگىللەردە، ھەممە كىشى خىتاي گۈللىنىۋاتىدۇ دەپ ئويلاۋاتقان بولسا، ھازىر بۇ بايان ئۆزگەرگەن. دۆلەتنىڭ ھەل قىلغىلى بولمايدىغان مەسىلىلەر بىلەن قىينىلىۋاتقانلىقى ئېنىق. چوڭ شىركەتلەرنىڭ قەرز دېفولتى (debt defaults) داۋاملىشىۋاتىدۇ، مۈلۈك باھاسى چۈشۈۋاتىدۇ، ئىقتىساد چېكىنىۋاتىدۇ، يېمەكلىك كەمچىللىكى ئېغىرلىشىۋاتىدۇ، مۇھىت ناچارلىشىۋاتىدۇ ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ۋەيران بولۇۋاتىدۇ. پۇل قىممىتى چۈشۈۋاتىدۇ، كارخانىلار خىتايدىن ئايرىلىۋاتىدۇ، ۋە پۇل دۆلەتتىن سىرتقا ئېقىپ چىقىۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، خىتاي خەلقى غەزەپلىنىۋاتىدۇ. ئۇلار 2022-يىلىنىڭ ئاخىرىدىن 2023-يىلىغىچە بولغان بىر قاتار نامايىشلاردا كوچىلارغا چىقىپ، بەزىلىرى دادىللىق بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتىنىڭ ئاخىرلىشىشىنى تەلەپ قىلغان. باشقا خىتايلار بولسا ئۈمىدىنى ئۈزۈپ، دۆلەتتىن ئايرىلىشنى تاللىغان. بۇ ئەھۋاللار خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتىنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىغا كىرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاپتور بۇ خىل ۋەزىيەتتە، ئامېرىكىنىڭ قانداق ھەرىكەت قىلىشى كېرەكلىكىنى مۇلاھىزە قىلىش ئۈچۈن، ھاكىمىيەت يىمىرىلىشىنىڭ ئۈچ خىل ئېھتىماللىق سېنارىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويغان:
1-سېنارىيە: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىن، ئامېرىكىغا دوستانە بولغان بىر خىتاي گۇرۇپپىسى بىلەن تىنچ ئۆتۈش. بۇ سېنارىيەدە، ئەگەر يېڭى خىتاي رەھبەرلىرى ۋاشىنگتوندىن خىتايلىق ئۆكتىچىلەرنىڭ مۈلۈكلىرىنى مۇسادىرە قىلىشنى تەلەپ قىلمىسا، ئامېرىكا ھېچقانداق ئىش قىلىشىنىڭ ھاجىتى يوق. ئەمما بەزى ئۆكتىچىلەر ئامېرىكىنىڭ يېشىل كارتىسىغا ئىگە ياكى ھەتتا ئامېرىكا پۇقراسى بولۇشى مۇمكىن، شۇڭا ئامېرىكىدا سوت جېدەللىرى يۈز بېرىشى مۇمكىن. ئاپتور بۇ يەردە فىلىپپىننىڭ سابىق دىكتاتورى فېردىناند ماركوس (Ferdinand Marcos) نىڭ مىراسىغا دائىر سوت دېلولىرىنى مىسال قىلىپ، بۇ خىل سوت جېدەللىرىنىڭ نەچچە ئون يىل داۋاملىشىدىغان مۇرەككەپ كۈرەشلەرگە ئايلىنىپ كېتىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن. خىتايغا مۇناسىۋەتلىك دېلولار تېخىمۇ كەسكىن بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى خىتاي ئەمەلدارلىرى ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە قارشى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنى سادىر قىلغان. شۇڭا، ئامېرىكا سوتلىرىدا بۇ خىل قىلمىشلار ئۈچۈن «چەتئەللىكلەرنىڭ ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى قانۇنى» (Alien Tort Claims Act) بويىچە دەۋالار ئېچىلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى.
2-سېنارىيە: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىن، ئامېرىكىغا دۈشمەن بولغان بىر گۇرۇپپا بىلەن تىنچ ئۆتۈش. بۇ ئەھۋالدا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى دەرھال بارلىق خىتاي دۆلەت ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مۈلۈكلىرىنى توڭلىتىپ، كەلگۈسىدە ئېچىلىدىغان دەۋالارنىڭ ھەل قىلىنىشىنى كۈتۈشى كېرەك. ئامېرىكا توڭلىتىش بۇيرۇقىنى كېيىنچە بىكار قىلالايدۇ، ئەمما ئەگەر ئۇنى تېزلىكتە يولغا قويمىسا، يېڭى ھۆكۈمەت ياكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مۈلۈكلەرنى يۆتكەپ يوشۇرۇپ، ئامېرىكا سوتلىرىدا ھەق تەلەپ قىلغۇچىلارنى ئۈمىدسىزلەندۈرۈشى مۇمكىن. بۇ جەرياندا، ئامېرىكىدىكى خىتاي مۈلۈكلىرىنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقى كىمگە تەۋە دېگەن چوڭ مەسىلە كېلىپ چىقىدۇ. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ھازىرغىچە خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۈلۈكلىرىنى ئايرىمىغان. ئەمما تېخنىكىلىق جەھەتتىن، پارتىيە بىلەن دۆلەت ئايرىم ئورۇنلار. خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىگىلىك ھوقۇق ئىممۇنىتېتى (sovereign immunity) گە ئىگە، ئەمما پارتىيە بۇ ھوقۇققا ئىگە ئەمەس. شۇڭا، COVID-19 نىڭ تارقىلىشى سەۋەبىدىن زىيان تارتقان دەۋاگەرلەر، ئەگەر زىياننى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسەتلىرى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى ئىسپاتلىيالىسا، ئۇلارنىڭ دېلولىرى مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشى مۇمكىن.
3-سېنارىيە: كوممۇنىستىك پارتىيە يىمىرىلگەندىن كېيىنكى قالايمىقانچىلىق. بۇ ئېھتىماللىقى ئەڭ يۇقىرى سېنارىيە، چۈنكى شى جىنپىڭنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئاخىرغىچە كۈرەش قىلىدۇ. شى جىنپىڭ مىخائىل گورباچېۋ (Mikhail Gorbachev) غا ئوخشىمايدۇ؛ ئۇ رېئاللىقنى ئېتىراپ قىلىپ، «تارىخنىڭ كۈچلىرى» گە تەسلىم بولمايدۇ. 2012-يىلى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ باش سېكرېتارى بولغاندىن بىر ئاي كېيىن، شى جىنپىڭ گۇاڭدۇڭدىكى كادىرلارغا مەخپىي نۇتۇق سۆزلەپ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئاخىرقى رەھبىرىنى قاتتىق تەنقىد قىلغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، گورباچېۋنىڭ «بىر ئېغىز سۆزى» بىلەنلا بىر ئۇلۇغ پارتىيە يوقاپ كەتكەن، «ئاخىرىدا ھېچكىم ھەقىقىي ئەركەك بولۇپ، قارشىلىق كۆرسىتىشكە چىقمىغان». بۇ شى جىنپىڭنىڭ ئاخىرغىچە كۈرەش قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قالايمىقانچىلىق ۋەزىيىتىدە، ئامېرىكا دەرھال خىتاينىڭ ئامېرىكىدىكى مۈلۈكلىرىنى توڭلىتىشى، بولۇپمۇ خىتاي بانكىلىرىنىڭ مۈلۈكلىرىنى توڭلىتىشى كېرەك. خىتاي بانكىلىرى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تۆت بانكا ئورگىنىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئامېرىكىنىڭ پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىغا ئۇلانغان.