خىتايدىكى  سۇ بايلىقىنىڭ كەلگۈسى : مۇھىم تەدبىرلەر، خىرىسلار ۋە مۇرەسسەلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەسلىدىكى دوكلاتتىكى 1-رەسىم («چوڭ سۇ رايونلىرىدىكى سۇ تەقسىماتى») خىتايدىكى سۇنىڭ جۇغراپىيەلىك تەقسىملىنىشىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. گەرچە غايەت زور مەبلەغ سېلىنىپ، سۇنى شىمالغا يۆتكەيدىغان چوڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى يولغا قويۇلغان بولسىمۇ، خەيخې دەرياسى ئويمانلىقى (بېيجىڭ ۋە تيەنجىننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ)، خۇاڭخې (سېرىق دەريا)، خۇەيخې ۋە لياۋخې ئويمانلىقلىرىنىڭ كۆپ قىسىم رايونلىرىدا سۇ قىسلىقى يەنىلا ئىنتايىن ئېغىر. بۇ رايونلاردا يەر ئاستى سۈيىنى ھەددىدىن زىيادە قېزىش يەر يۈزىنىڭ چۆكۈشى، قۇملىشىش ۋە شورلىشىش قاتارلىق ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئەسلىدىنلا كەمچىل سۇ سۇ بايلىقىغا تېخىمۇ چوڭ تەھدىت ئېلىپ كەلگەن. بۇ ئەھۋال شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، پەقەت تەمىناتنى كۆپەيتىشلا مەسىلىنى ھەل قىلالمايدۇ، مۇۋاپىق  تەقسمات ۋە سۇ ئىشلىتىش ئۈنۈمىنى ئۆستۈرۈش تېخىمۇ مۇھىم.
سۇ ئىشلىتىش ساھەلىرىگە قارايدىغان بولساق، يېزا ئىگىلىكى خىتايدىكى سۇ سەرپىياتىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ. پۈتۈن مەملىكەتتىكى ئومۇمىي سۇ نىڭ %63 ىنى يېزا ئىگىلىكى سەرپ قىلىدۇ، ئەمما بۇ نىسبەت رايونلارغا قاراپ زور دەرىجىدە پەرقلىنىدۇ (2-رەسىم، «چوڭ سۇ رايونلىرىدىكى ھەر قايسى ساھەلەرنىڭ سۇ سەرپىيات نىسبىتى»). مەسىلەن، خەيخې دەرياسى ئويمانلىقىدا بۇ نىسبەت %50 بولسا، قۇرغاق شەرقىي تۈركىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان غەربىي شىمال رايونىدا %89 گە يېتىدۇ. 2017-يىلدىكى سانلىق مەلۇماتقا قارىغاندا، خىتايدىكى تېرىلغۇ يەرلەرنىڭ تەخمىنەن %50 ى سۇغىرىش سىستېمىسى بىلەن قاپلانغان. لېكىن، قۇرغاق شىمالىي خىتايدا، تېرىلغۇ يەرلەرنىڭ %53 ى يەنىلا يامغۇر سۈيىگە تايىنىپ تېرىلىدۇ، بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، خىتاي سۇ سەرپىياتى يۇقىرى بولغان زىرائەتلەرنىڭ ئىمپورتىنى كۆپەيتىش ئارقىلىق، دۆلەت ئىچىدىكى يېزا ئىگىلىك سۇ سەرپىياتىنى ئازايتىشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ خىل «ئاستىرىتتىن سۇ» سودىسى ئىرانغا ئوخشاش باشقا سۇ قىس دۆلەتلەردىمۇ قوللىنىلىۋاتقان بىر ئىستراتېگىيە ھېسابلىنىدۇ.
قالغان سۇ ئېھتىياجى ئاھالىلەرنىڭ تۇرمۇشى، سانائەت (يادرو سوۋۇتۇش ۋە كانچىلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ۋە ئېكولوگىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش (بۇزۇلغان ئېكولوگىيەلىك رايونلارنى سۇ بىلەن تولۇقلاش) قاتارلىق ساھەلەردىن كېلىدۇ. سانائەت سۇ ئېھتىياجى دۆلەت ئومۇمىي سۇ سەرپىياتىنىڭ %16 ىنى ئىگىلەيدۇ. يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىشقا ئوخشاش نۇرغۇن سۇ سەرپىياتى يۇقىرى سانائەتلەر خىتايدا تېز تەرەققىي قىلماقتا. ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان سۇمۇ خىتاي سۇ ئىشلىرى مىنىستىرلىكىنىڭ سانائەت كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈلگەن، ئەمما بارلىق ئېنېرگىيە مەنبەلىرىنىڭ سۇ سەرپىياتى ئوخشاش ئەمەس. مەسىلەن، خىتاي ھازىرمۇ ئاساسلىقى كۆمۈرگە تايىنىپ توك چىقىرىدۇ، ئەمما ھاۋا ئارقىلىق سوۋۇتۇش تېخنىكىسى ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشتىكى سۇ سەرپىياتىنى ئازايتىشقا ياردەم بېرەلەيدۇ. مەملىكەت بويىچە ئاھالىلەرنىڭ سۇ ئېھتىياجى %15 نى ئىگىلەيدۇ، ئەمما شيامېن ۋە فۇجوۋغا ئوخشاش نۇرغۇن چوڭ شەھەرلەر جايلاشقان شەرقىي جەنۇب رايونىدا بۇ نىسبەت %25 كە يېتىدۇ، بۇ شەھەرلىشىشنىڭ سۇ تەمىناتىغا چۈشۈرگەن بېسىمىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
كىلىمات ئۆزگىرىشى خىتاينىڭ سۇ بېسىمىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرىدىغان مۇھىم ئامىلدۇر. ھازىردىن باشلاپ كىلىمات ئۆزگىرىشى خىتايدىكى ھۆل-يېغىن ئەندىزىسى ۋە سۇنىڭ ئىشلىتىشچانلىقىنى ئۆزگەرتىپ، كەلكۈن ۋە قۇرغاقچىلىقنى كۆپەيتىپ، رايونلۇق سۇ تەڭپۇڭسىزلىقىنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرمەكتە. 1980-يىللاردىن بۇيان، خىتايدا تېمپېراتۇرا ئۈزلۈكسىز ئۆرلىگەن، بولۇپمۇ شىمالىي رايونلاردا بۇ ئەھۋال تېخىمۇ روشەن. جەنۇبتىكى ياڭزېجىياڭ دەرياسى ۋە مەرۋايىت دەرياسى ئويمانلىقلىرىدا ھۆل-يېغىن ۋە سۇ ئېقىمى كۆپەيگەن بولسا، شىمالدىكى خۇاڭخې ۋە سۇڭخۇا دەرياسى ئويمانلىقلىرىدا ئازايغان. كىلىمات مۆلچەرلىرىگە ئاساسلانغاندا، بۇ يۈزلىنىش كەلگۈسىدە داۋاملىشىدۇ. شۇڭا، خۇاڭخې ۋە خەيخې دەرياسى ئويمانلىقلىرىدا قۇرغاقچىلىق ۋە سۇ بېسىمى تېخىمۇ كۈچىيىدۇ، ياڭزېجىياڭ ۋە مەرۋايىت دەرياسى ئويمانلىقلىرىدا بولسا كەلكۈن ئاپىتى تېخىمۇ كۆپ يۈز بېرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە تېمپېراتۇرىنىڭ ئۆرلىشى يېزا ئىگىلىكىنىڭ سۇغىرىش سۈيىگە بولغان ئېھتىياجىنى ئاشۇرۇپ، بۇ رايونلاردىكى سۇسىزلىق  بېسىمىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرىدۇ. تېخىمۇ ئەندىشىلىك يېرى، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ مۆلچەرلىشىچە، 2050-يىلغا بارغاندا، خىتاينىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى تاغلىق رايونلاردىكى مۇزلۇقلارنىڭ %25 ى ئېرىپ تۈگەيدۇ، بۇ يەنە بىر تاتلىق سۇ مەنبەسىنىڭ يوقىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
III. خىتاينىڭ سۇ بېسىمىغا قارشى تەدبىرلىرى