ب د ت دىكى خىتاي-رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى: ماسلىشىشنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە پەرقلەرنىڭ كۈچىيىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە پاترىك ئاندېرسوننىڭ 2025-يىلى 6-نويابىر MERICS سۇپىسىدا ئېلان قىلىنغان «دوستلار ئايرىلىۋاتامدۇ؟ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى خىتاي بىلەن رۇسىيە» ناملىق تەھلىلىنى ئاساس قىلىپ، خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) دىكى 2018-يىلدىن 2024-يىلغىچە بولغان ئاۋاز بېرىش خاتىرىلىرىنى، بۇ جەرياندىكى ماسلىشىش ۋە پەرقلىنىش يۈزلىنىشىنى چوڭقۇر تەكشۈرىدۇ. يەرشارى سىياسىتىدە ھالقىلىق رول ئوينايدىغان بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى ئۇزۇندىن بېرى، ب د ت مۇنبىرىدىكى ئاۋاز بېرىش ھەرىكىتىدە يۇقىرى دەرىجىدىكى بىردەكلىك بىلەن ئىپادىلىنىپ كەلگەن ئىدى. بىراق، ئاندېرسوننىڭ تەھلىلىدە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ كۈچلۈك ماسلىشىش ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئاجىزلىغان بولۇپ، بولۇپمۇ ب د ت ئومۇمىي كېڭىشى ۋە خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى بەزى كونكرېت مەسىلىلەردە روشەن پەرقلەر مەيدانغا كەلگەن. بۇ تەتقىقات مەزكۇر ماسلىشىشنىڭ ئاجىزلاش سەۋەبلىرى، ئاقىۋەتلىرى ۋە كەلگۈسىدىكى يوشۇرۇن تەسىرلىرىنى ئىلمىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىگە مۇھىم تۆھپە قوشۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. ماقالە بۇ ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش كۆز قارىشى، ئەھمىيەت تەرتىپى ۋە تاكتىكىلىق ئىستراتېگىيەلىرىدىكى ئىنچىكە پەرقلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، خەلقئارا قانۇن ۋە ئۆلچەملەرنىڭ كەلگۈسى ھەققىدە مۇھىم يىپ ئۇچى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ب د ت ئومۇمىي كېڭىشى: بىردەكلىكنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئىختىلاپلارنىڭ كۈچىيىشى
ب د ت ئومۇمىي كېڭىشى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي ئىرادىسىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان، ھەرخىل يەرشارىۋى مەسىلىلەردە ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىشنى نىشان قىلغان ئەڭ كۆپ ئەزاغا ئىگە ئورگاندۇر. خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ بۇ مۇنبەردىكى ئاۋاز بېرىش پوزىتسىيەسى ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقىنىڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچى ھېسابلىنىدۇ. لېكىن، 2018-يىلدىن 2024-يىلغىچە بولغان سانلىق مەلۇماتلارنى تەھلىل قىلغاندا، ئومۇمىي كېڭەشتىكى ئاۋاز بېرىش بىردەكلىكى نىسبىتىنىڭ %77 دىن %67 گە تۆۋەنلىگەنلىكى مەلۇم بولدى. بۇ تۆۋەنلەشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، بىر دۆلەت قوللاپ، يەنە بىرى قارشى چىققان «قارشى ئاۋاز» لار نىسبىتىنىڭ ئېشىشىدۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بىر دۆلەت ئاۋاز بەرگەندە يەنە بىرى بىتەرەپ قالىدىغان «قىسمەن پىكىر ئوخشىماسلىقى» ئەھۋاللىرىدىمۇ ئازراق ئېشىش كۆرۈلگەن. بۇ يۈزلىنىش ئىككى دۆلەتنىڭ بەزى خەلقئارالىق مەسىلىلەردىكى مەيدانىدا بارغانسېرى روشەنلىشىۋاتقان ئىنچىكە پەرقلەرنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
بەزى قارارلار خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدا ئىزچىل ھالدا قارشى ئاۋاز بېرىشكە سەۋەب بولماقتا. مەسىلەن، ئۆلۈم جازاسىنى دۇنيا مىقياسىدا ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا چاقىرىدىغان ۋە قايتا-قايتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بىر قارار لايىھەسىدە، خىتاي ئىزچىل رەت قىلىش ئاۋازى بەرگەن بولسا، رۇسىيە قوللاپ ئاۋاز بەرگەن. بۇ ئەھۋال ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ ئىچكى قانۇن-سىياسەتلىرىدىكى پەرقنى ئوچۇق-ئاشكارا ئەكس ئەتتۈرىدۇ. رۇسىيە 1996-يىلدىن بۇيان ئۆلۈم جازاسىنى ئىجرا قىلىشنى توختاتقان، ئەمما خىتاينىڭ ھەر يىلى مىڭلىغان ئادەمگە ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە، بۇ سان دۇنيادىكى باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئومۇمىي سانىدىنمۇ كۆپتۇر. بۇ خىلدىكى پەرقلەر دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى سىياسىي قۇرۇلمىسى ۋە كىشىلىك ھوقۇق قارىشىنىڭ خەلقئارا مۇنبەرلەردىكى ئاۋاز بېرىش ھەرىكىتىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
ئىنسانپەرۋەرلىك نۇقتىسىدىن قورال-ياراغنى كونترول قىلىش ساھەسىدىمۇ پەرقلەر كۆزىتىلگەن. پارچىلىنىدىغان بومبا ۋە پىيادىلەرگە قارشى مىنالارغا مۇناسىۋەتلىك قارارلار بۇ تۈرگە كىرىدۇ. مەسىلەن، پارچىلىنىدىغان بومبا ئەھدىنامىسى (CCM) نىڭ ئىجرا قىلىنىشىغا ئالاقىدار ھەر يىللىق قاراردا، خىتاي 2021-يىلدىن باشلاپ بىتەرەپ تۇرۇش پوزىتسىيەسىدىن ۋاز كېچىپ «قوللاپ» ئاۋاز بېرىشكە باشلىغان بولسا، رۇسىيە كۆپىنچە ھاللاردا «قارشى» ئاۋاز بەرگەن. بۇ ئەھۋال ئىلگىرىكى «قىسمەن پىكىر ئوخشىماسلىقى»نىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن «قارشى ئاۋاز»غا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. گەرچە ھەر ئىككى دۆلەت بۇ ئەھدىنامىگە ئەزا بولمىسىمۇ، خىتاي ئەھدىنامىنىڭ «مەقسىتى ۋە پىرىنسىپلىرىغا ھۆرمەت قىلىدىغانلىقىنى» بىلدۈرگەن. رۇسىيە بولسا 2018- ۋە 2020-يىللىرى بىتەرەپ قالغان بولسىمۇ، كېيىنچە بۇ قارارغا قارشى ئاۋاز بەرگەن دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ كەلمەكتە. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئەھۋال پىيادىلەرگە قارشى مىنا ئەھدىنامىسىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ھەر يىللىق قاراردىمۇ كۆرۈلىدۇ. خىتاي ئىزچىل «قوللاپ» ئاۋاز بەرگەن بولسا، رۇسىيە 2018-2022-يىللىرى بىتەرەپ تۇرۇشتىن 2023- ۋە 2024-يىللىرى «قارشى» ئاۋاز بېرىشكە ئۆتكەن، بۇمۇ يەنە بىر قىسمەن پىكىر ئوخشىماسلىقىنىڭ قارشى ئاۋازغا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ مىساللار ئىككى دۆلەتنىڭ خەۋپسىزلىك قارىشى ۋە خەلقئارا ئۆلچەملەرگە ماسلىشىش ئىستراتېگىيەسىدىكى چوڭقۇر پىكىر ئىختىلاپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.