خىتايدىكى  سۇ بايلىقىنىڭ كەلگۈسى : مۇھىم تەدبىرلەر، خىرىسلار ۋە مۇرەسسەلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راند تەتقىقات ئورگىنىنىڭ شۇ ناملىق دوكلاتىنىڭ خۇلاسىسى
2025-يىلى ئامېرىكىدىكى دۇنياغا داڭلىق، پايدا ئالمايدىغان ۋە    تەرەپسىز تەتقىقات ئورگىنى بولغان راند شىركىتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ سۇ كەلگۈسى: مۇھىم تەدبىرلەر، خىرىسلار ۋە مۇرەسسەلەر» ناملىق بۇ تەتقىقات دوكلاتى، ھازىرقى ۋە كەلگۈسىدىكى خىتاينىڭ سۇ بايلىقى مەسىلىسىنى كۆپ قاتلاملىق ۋە چوڭقۇر تەھلىل قىلغان مۇھىم ئىلمىي ئەسەردۇر. بۇ دوكلاتقا رېبېككا تىشېرمان (Rebecca Tisherman)، سارا ستۇلكېن (Sara Stullken)، سارا ھيۇگېس (Sara Hughes) قاتارلىق مۇھىت ئىلمى، سىياسەت تەتقىقاتى، ئىنژېنېرلىق ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى بىر تۈركۈم مۇتەخەسسىسلەر يېتەكچىلىك قىلغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ كوللېكتىپ ئەجر سىڭدۈرۈشى نەتىجسىدە  ئىلمىي قىممىتى ۋە ئىشەنچلىكلىكى يۇقىرى دوكلات ئوتتۇرىغا چىققان. دوكلاتتا خىتايدىكى ئېغىر سۇ قىسلىقى، سۇ تەمىناتى ۋە ئېھتىياج ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت، ھۆكۈمەتنىڭ بۇ خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن قوللانغان سىياسەتلىرى ۋە بۇ جەرياندا دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلىرى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرىلگەن. تەتقىقاتچىلار سۇ تەمىناتى ۋە ئېھتىياجىغا ئائىت سانلىق مەلۇماتلارنى، خىتاينىڭ يېقىنقى مەزگىلدىكى سىياسەت ھۆججەتلىرىنى تەھلىل قىلىش بىلەن بىرگە، خىتاي ئىشلىرى مۇتەخەسسىسلىرى بىلەن مەخسۇس مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق، سۇ بايلىقى مەسىلىسىنىڭ ئىقتىساد، گېئوسىياسەت ۋە مۇھىت قاتارلىق باشقا ئىجتىمائىي يۈزلىنىشلەر بىلەن قانداق گىرەلىشىپ كەتكەنلىكىنى ئېچىپ بەرگەن.
بۇ دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، تەتقىقاتچىلار پەقەت خىتايدىكى سۇ مەسىلىسىنى  بايان قىلىپلا قالماي، بەلكى بۇ مەسىلىنىڭ خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك پىلانلىرى، دۆلەت ئىچى مۇقىملىقى، ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسىتىدىغان چوڭقۇر تەسىرىنى ئالدىن پەرەز قىلىشقا ئۇرۇنغان. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان كەلگۈسىدىكى تۆت خىل ئوخشىمىغان سېنارىيە (تۇرغۇنلۇقتىكى خىتاي، گۈللەنگەن خىتاي، كىرىزىستىكى خىتاي، يېڭى ئالتۇن دەۋر) ئارقىلىق، ئوخشىمىغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي شارائىتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سۇ مەسىلىسىگە قانداق ئىنكاس قايتۇرۇش ئېھتىماللىقى پەرەز قىلىنغان. بۇ  دوكلات، ئاقىللار ئامبىرى، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە خىتاي مەسىلىسى تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن قىممەتلىك پايدىلىنىش مەنبەسى بولالايدۇ. دوكلاتتا خىتاينىڭ سۇ مەسىلىسىنىڭ پەقەت بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىشى ئەمەس، بەلكى يەر شارى خاراكتېرلىك يېمەكلىك بىخەتەرلىكى، تەمىنات زەنجىرى ۋە رايون مۇقىملىقىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغان ئىستراتېگىيەلىك مەسىلە ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
دوكلاتنىڭ كىرىش قىسمىدا، خىتاينىڭ سۇ مەسىلىسىنىڭ ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى ۋە ئېغىرلىق دەرىجىسى ئومۇميۈزلۈك تەسۋىرلەنگەن. گەرچە سۇ قىسلىقى دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر دۇچ كېلىۋاتقان ئورتاق خىرىس بولسىمۇ، خىتاي بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشتا دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلارنىڭ كۆلىمى ۋە ئۇنىڭ چېتىشلىق تەسىرىنىڭ كەڭلىكى بىلەن ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ. 2020-يىلدىكى سانلىق مەلۇماتقا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان سۇ بايلىقى تەخمىنەن 1990 كۇب مېتىر بولۇپ، بۇ دۇنيا  ئوتتۇرىچە سەۋىيەسىنىڭ يېرىمىغا، ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرىچە سەۋىيەسىنىڭ تۆتتىن بىرىگە يەتمەيدۇ. تېخىمۇ ئەندىشىلىك يېرى، يەر ئۈستى سۇ بايلىقىنىڭ ئازىيىشى ۋە يەر ئاستى سۈيىنىڭ نورمىدىن ئارتۇق قېزىلىشى سەۋەبىدىن، بۇ ئەھۋال بارغانسېرى ناچارلاشماقتا.
خىتايدىكى سۇ قىسلىقىنىڭ ئەڭ روشەن ئالاھىدىلىكى  جۇغراپىيەلىك تەقسىماتىنىڭ ئادالەتسىزلىكىدۇر. دۇنيا بايلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ سۇ خەۋپى ئاتلاسىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ جەنۇبىي ئۆلكىلىرىدە سۇ قىسلىقى يىنىكرەك بولسا، شەرقىي شىمالدىكى ئۆلكىلەردە بۇ قىسلىق ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە. تېخىمۇ كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ شىمالىي رايونلىرى پۈتۈن مەملىكەتتىكى تاتلىق سۇ بايلىقىنىڭ ئاران %10 ىگە ئىگە، ئەمما بۇ رايونلاردا پۈتۈن مەملىكەت نوپۇسىنىڭ %30 ى ۋە ئىقتىسادىي پائالىيەتلەرنىڭ مۇھىم بىر قىسمى مەركەزلەشكەن. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان سۇ مىقدارى 500 كۇب مېتىرغا يەتمەيدىغان بۇ رايونلار مۇتلەق سۇ قىسلىقى ھالىتىدە تۇرماقتا. بۇ رايونلار ئارا  پەرق، خىتاي ھۆكۈمىتىنى 2003-يىلى يولغا قويۇلغان «جەنۇبتىن شىمالغا سۇ يۆتكەش قۇرۇلۇشى             (SNWD)    » غا ئوخشاش غايەت زور ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا مەبلەغ سېلىشىغا تۇرتكە بولغان  ئاساسلىق سەۋەب ھېسابلىنىدۇ. كىلىمات ئۆزگىرىشى بۇ تەڭسىزلىكنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرۈپ، كەلگۈسىدە بەزى رايونلاردىكى سۇ بېسىمىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن.