خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىپ ئۇيغۇر دىياسپوراسىنى جىمىقتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشى يەرشارى خاراكتېرلىك تەھدىتكە ئايلاندى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت سىرتىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر دىياسپوراسىغا قاراتقان سىستېمىلىق ۋە كۆپ قاتلاملىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى (دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش)  تەھلىل قىلىدۇ. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى(HRW)، ئەركىنلىك ئۆيى(Freedom House)، شېففىلد ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە ھەر قايسى خەلقئارا تاراتقۇلار تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ئەڭ يېڭى دوكلات ۋە ئانالىزلارنى ئاساس قىلغان بۇ تەتقىقاتتا، بېيجىڭ قوللانغان تاكتىكىلارنىڭ كۆپ خىللىقى، بۇ تاكتىكىلارنىڭ دېموكراتىيە، پىكىر ئەركىنلىكى ۋە خەلقئارا قانۇن ئۆلچەملىرىگە بولغان بۇزغۇنچىلىق تەسىرى ۋە نىشان قىلىنغان شەخسلەر ھەمدە جامائەتلەرگە ئېلىپ كەلگەن ئېغىر پىسخىكىلىق ئاقىۋەتلىرى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ماقالىدە فىرانسىيەدە ياشايدىغان تونۇلغان ئۇيغۇر ئاكادېمىك، ياۋروپا ئۇيغۇر ئىنستىتۇتىنىڭ رەئىسى دىلنۇر رەیھاننىڭ ئۇچرىغان قانۇنىي پاراكەندىچىلىك ۋەقەسى تىپىك مىسال سۈپىتىدە مەركەز قىلىنىپ، خىتاينىڭ ھەتتا غەرب دېموكراتىك دۆلەتلىرىنىڭ يۈرىكىدىمۇ قانداق قىلىپ ئۈنۈملۈك بىر قورقۇتۇش ھەرىكىتىنى ئېلىپ بارالايدىغانلىقى كۆز ئالدىمىزغا نامايان قىلىنىدۇ. بۇ ماقالىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشىنى پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئومۇميۈزلۈك دېموكراتىك قىممەت قاراشلارغا ۋە ساھىبخان دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا قىلىنغان بىۋاسىتە تەھدىت دەپ بېكىتىش ئارقىلىق، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ يەرشارى خاراكتېرلىك مەسىلىگە قارشى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ۋە ماسلاشقان ئىنكاسنى شەكىللەندۈرۈشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتۇر.
مەسىلىنىڭ يەرشارىۋى دائىرىسى ۋە ئانالىتىك قۇرۇلمىسى
يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر دىنامىكىسى، مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ جۇغراپىيەلىك چېگرالىرىدىن ھالقىپ كونترول قىلىش ۋە باستۇرۇش مېخانىزمىنى بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقىغا كۈنسېرى كۆپ گۇۋاھ بولماقتا. بۇ ھادىسىنىڭ ئەڭ سىستېمىلىق ۋە رەھىمسىز ئىجراچىلىرىدىن بىرى، شۈبھىسىزكى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىدۇر. بېيجىڭ ھاكىمىيىتى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا (خىتاينىڭ ئاتىشى بىلەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى) يۈرگۈزۈۋاتقان نۇرغۇن دۆلەت ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلار تەرىپىدىن «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ ئېتىراپ قىلىنغان باستۇرۇش سىياسىتىنى[1, 2]، دۆلەت سىرتىغا قېچىپ جېنىنى ساقلاپ قېلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان ئۇيغۇرلارغىمۇ تىنىمسىزلىق بىلەن داۋاملاشتۇرماقتا. «خىتاينىڭ ئۇزۇن قولى» دەپ ئاتالغان بۇ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش مېخانىزمى[3, 4]، رەقەملىك كۆزىتىشتىن تارتىپ ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە ئېلىشقىچە، دىپلوماتىك پاراكەندىچىلىكتىن ساھىبخان دۆلەتلەرنىڭ قانۇن سىستېمىلىرىنى سۇيىئىستېمال قىلىشقىچە بولغان كەڭ ۋە مۇرەككەپ ئىستراتېگىيەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ماقالە مەزكۇر مېخانىزمنىڭ ئىشلىشىنى، پەيدا قىلغان تەھدىتلىرىنى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ تەھدىت ئالدىدىكى مەيدانىنى، تەقدىم قىلىنغان مەنبەلەر سايىسىدە تەنقىدىي نۇقتىدىن باھالاشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئانالىزىمىز، بۇ مەسىلىنىڭ پەقەت خىتاينىڭ بىر «ئىچكى ئىشى» ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە يەرشارى تىنچلىقى، دېموكراتىك پىرىنسىپلار ۋە قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكىگە تۈپتىن خىرىس قىلىدىغان بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
باستۇرۇشنىڭ مەنبەسى: شەرقىي تۈركىستاندىكى سىستېمىلىق زۇلۇم ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى
خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى توغرا بىر ئاساس ئۈستىدە تەھلىل قىلالىشىمىز ئۈچۈن، ئالدى بىلەن بۇ سىياسەتلەرنىڭ مەنبەسىگە، يەنى شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتكە دىققەت ئاغدۇرۇشىمىز زۆرۈر. بېيجىڭ ھاكىمىيىتى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش»، «رادىكاللىشىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش» ۋە «نامراتلىقنى تۈگىتىش» دېگەنگە ئوخشاش باھانىلەرگە ئورىنىۋېلىپ، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي مۇسۇلمان خەلقلەرگە قارشى مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر ئاسسىمىلياتسىيە ۋە يوقىتىش سىياسىتىنى يۈرگۈزمەكتە[5]. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (CFR) ۋە ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتى قاتارلىق ھەر قايسى مەنبەلەرنىڭ ھۆججەتلەشتۈرۈشىچە، بۇ سىياسەتلەر تۆۋەندىكى ئاساسلىق ئامىللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
بۇ سىستېمىلىق زۇلۇم، دىياسپورادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ نېمە ئۈچۈن پائالىيەتچىلىككە يۈزلەنگەنلىكىنى ۋە بېيجىڭنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئاۋازىنى ئۆچۈرۈش ئۈچۈن بۇ قەدەر چېكىدىن ئاشقانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر باشلىنىش نۇقتىسىدۇر. ئائىلىسى ۋە يېقىنلىرى بۇ دوزاخنىڭ ئىچىدە بولغان ھەر بىر ئۇيغۇر، يوشۇرۇن بىر گۇۋاھچى ۋە خىتاينىڭ خەلقئارالىق ئوبرازىنى تەۋرىتەلەيدىغان بىر ئاكتىيوردۇر. شۇڭلاشقا بېيجىڭ ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش بىلەن دۆلەت سىرتىدىكى باستۇرۇش،  بىر تەڭگىنىڭ ئىككى يۈزىدۇر.
دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ ئۇقۇم قۇرۇلمىسى ۋە خىتاينىڭ رولى
ئەركىنلىك ئۆيىنىڭ ئون يىللىق سانلىق مەلۇماتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ دائىرىلىك تەتقىقاتىدا، دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش «ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆز زېمىنى سىرتىدىكى ئۆكتىچىلەر ۋە سۈرگۈندىكىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئۆچۈرۈش ئۈچۈن قوللانغان بىر قاتار فىزىكىلىق ۋە رەقەملىك تاكتىكىلار» دەپ تەبىر بېرىلگەن[10]. بۇ تاكتىكىلار قەستلەپ ئۆلتۈرۈش ۋە تۇتقۇن قىلىشتىن تارتىپ، رەقەملىك پاراكەندىچىلىك ۋە ئائىلە ئەزالىرىنى گۆرۈگە تۇتۇشقىچە بولغان كەڭ بىر دائىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تەتقىقاتتا خىتاينىڭ بۇ ساھەدە دۇنيادىكى ئەڭ ئاكتىپ ۋە ئەڭ ئۇستىلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان ئاكتىيور ئىكەنلىكى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. شېففىلد ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئېلىپ بېرىلغان ئىلمىي بىر تەتقىقاتتا بولسا، خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىياسپوراسىغا قاراتقان باستۇرۇشى «بىز سېنى ئۆزۈڭدىنمۇ ياخشى بىلىمىز»[11] دېگەن شوئار بىلەن خۇلاسىلىنىدىغان، ئىنتايىن شەخسىيلەشتۈرۈلگەن ۋە پىسخىكىلىق بىر ئۇرۇش دەپ سۈپەتلەنگەن.