دىنىي تەربىيەدە ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-ھېكايە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ يەرگىچە سۆزلىگەنلىرىمىزنىڭ ھېكايە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە كەلسەك تۆۋەندىكىلەرنى بايان قىلىپ ئۆتىمىز: ئەدەبىي ئەسەر بىلەن ئۆزلەشمەستىن، ئەسەردىكى ئېستېتىك ھاياجاننى ھېس قىلىش ۋە بايان قىلىنغان تېمىدىن پايدىلىنىش مۇمكىن ئەمەستۇر. ئەدەبىي بىر ئەسەر بولغان ھېكايىدىكى ئېستېتىك ھاياجان، ئەسەرنىڭ دۇنياسى بىلەن بىرلىشىش ئارقىلىق ۋۇجۇدقا چىقىدۇ. ھېكايىنى ئوقۇغان ياكى ئاڭلىغان كىشى، ھېكايىدىكى قەھرىمانلاردىن بىرىنى ئۆزىگە ئۈلگە قىلىپ تاللايدۇ ۋە ئۇنىڭ خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپ ياشاشقا باشلايدۇ. ئادەمنىڭ ھېكايە بىلەن قۇرۇلغان بۇ زۆرۈرىي مۇناسىۋىتى تۈپەيلى، دېيىشكە بولىدۇكى ھېكايە ئوقۇغان ياكى ئاڭلىغان ئادەم، ھېكايىدىكى قەھرىمانلارنىڭ ئورنىغا ئۆزىنى قويۇپ مىجەز ۋە سۈپەتلىرى ئۆزىگە ئەڭ مۇۋاپىق ياكى ئەڭ يېقىن كۆرۈنگەن بىرى بىلەن ئۆزلىشىدۇ. ھېكايىلەردىكى قەھرىمانلار، ھېكايىۋىي شەكىللەر ئىچىدە—مەسلەن كومېدىيە، تېراگىدىيە، خۇشاللىق بىلەن ئاخىرلىشىشقا ئوخشاش—ئۆزىگە خاس روللارنى ئوينايدۇ. بۇ روللار ۋە ھېكايىنىڭ قۇرۇلمىسى، ئوقۇرمەننىڭ ئۆز ھاياتى ئىچىدە باشقىلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ تېخىمۇ يېقىن بولۇشىغا پايدىلىق. ھېكايىنىڭ تەربىيەدىكى مۇھىم ۋە ئۈنۈملۈك بىر ئۇسۇل بولۇشى بۇ ئۆزلىشىشنىڭ نەتىجىسىدۇر.
تەربىيە قىلىنغان ئادەملەرنىڭ بولۇپمۇ، بالىلارنىڭ ئۆزىگە ئابستراكت سۆزلەنگەن تېمىلارنى/ ۋەقەلەرنى چۈشىنىشى مەلۇم سەۋىيەدە تىرىشچانلىق ۋە بىلىم تەلەپ قىلىدۇ. بىر بالىغا قىلىشى ۋە قىلماسلىقى كېرەك بولغان ئىشلارنى ئابستراكت بىر تەۋسىيە سۈپىتىدە سۆزلەپ بېرەلەيسىز/سۆزلەپ بېرىشىڭىز كېرەك. ئەمما بۇ تەۋسىيەنىڭ بالىغا بولغان تەسىرى ,بالىنىڭ ئۆزىگە سۆزلەنگەنلەرنىڭ ھاياتتا مۇمكىن دەپ قارىشى بىلەن ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ. بالا ئۆزىدىن تەلەپ قىلىنغان ئىش ھەرىكەتلەرنى، باشقا بىرىنىڭ قىلغانلىقىنى كۆرسە، ئۇنى ئۈلگە قىلىدۇ ۋە بۇلارنى تېخىمۇ ئاسان قىلالايدۇ. شۇڭلاشقا ئائىلىسى ۋە ئەتراپىدىكىلەر بالىلارغا تۇنجى ئۈللگىدۇر. بالىغا سۆزلەپ بېرىلگەن ياكى بالىنىڭ ئوقۇغان ھېكايىلەرمۇ ئۇنىڭ تەربىيەسىدە ئۈلگە بولالايدىغان ۋەقەلەرنىڭ تەسۋىرى دېمەكتۇر.
بىر بالا ئۈچۈن ھېكايە ھېچقاچان پەقەت زوقلىنىپ ئوقۇيدىغان ياكى ئاڭلايدىغان بىر كۆڭۈل ئېچىش ئىشى ئەمەس، ئەكسىچە ئىچىگە كىرىپ ئۇ يەردىكى قەھرىمانلار بىلەن بىرلىكتە ياشايدىغان ھاياتنىڭ بىر پارچىسىدۇر. بالا تەبىئىتىنىڭ مايىللىقى بىلەن، كۆپىنچە ياخشى روللاردىكى قەھرىمانلارغا ھېسداشلىق قىلىدۇ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا ئۆزىنى قويىدۇ، ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىگە خاس كۆزىتىش ئۇسۇلى، ياشاش شەكلى ۋە كىشىلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى ئىدراك قىلىش ئارقىلىق، بۇ قەھرىمانلارغا ئوخشاش تەپەككۇر قىلىشقا ۋە ئۇلارغا ئوخشاش ھېس قىلىشقا تىرىشىدۇ. قەھرىمانلارنىڭ دوستلىرى بالىغىمۇ دوست، دۈشمەنلىرىمۇ بالىغا دۈشمەندۇر. ئۇلارنىڭ خۇشاللىقى بىلەن خۇشال بولىدۇ، خاپىلىقى بىلەن خاپا بولىدۇ. ھەتتا بالىلار ئۇلارنىڭ ئورنىغا قارار بېرىشكە تىرىشىدۇ. ئەسلىدە بۇ دېگەنلىرىمىز پەقەت بالىلاردىلا ئەمەس، چوڭلاردىمۇ ئوخشاشتۇر.
چوڭلارمۇ ھېكايە ئوقۇغاندا ياكى ئاڭلىغاندا ئوخشاش جەرياننى بېشىدىن ئۆتكۈزىدۇ. پەقەت پىسخىكىلىق ئىدراك قىلىش سەۋىيەلىرى ئوخشىمىغانلىقتىن، ھېكايىدىن ئېرىشكەنلىرى ئوخشىمايدۇ، چوڭلارنىڭ ئېرىشكەنلىرى تېخىمۇ كۆپ خىل بولىدۇ. مانا بۇ ئوقۇرمەن ياكى ئاڭلىغۇچى نوقتىسىدىكى، ھېكايىلەردىكى ھېسداشلىق تەرىپىدۇر.
يەنە بىر تەرەپتىن بولسا ھېكايىنىڭ يازغۇچىسىنىڭ ئۈستىدە توختىلىش كېرەك. ياخشى بىر ھېكايە يازغۇچىسى ھېكايىسىدىكى قەھرىمانلارغا بەرگەن روللارغا ۋە ئۇلارغا قىلدۇرغان ھەرىكەتلەرگە دىققەت قىلىدۇ. چۈنكى ھېكايىسىنى ئوقۇيدىغانلار ئۇ روللارغا ھېسداشلىق قىلىدۇ ۋە بىر ئۆزلىشىش يولىغا كىرىدۇ. بۇنداق بىر نۇقتىدا ھېكايە يازغۇچىسىغا، ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ تاللىغان ھېكايە قەھرىمانىغا ھېسداشلىق قىلىشى تەۋسىيە قىلىنسا بولىدۇ. يەنى يازغۇچى ئوقۇرمەننىڭ قايسى سوئاللارنى سورايدىغانلىقىنى، قايسى ئېھتىياجلىرىغا جاۋاب بېرىشنى، ئۆزىنى ئوقۇرمەننىڭ ئورنىغا قويۇش ئارقىلىق بەلگىلەشكە تىرىشىشى كېرەك. ھەممەيلەن ئاساسەن باشقا بىرىگە تەسەللى بېرىش ياكى ئۇنى قوللاش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن ۋەقەلەرنى ياكى باشقا ھېكايىلەرنى سۆزلەيدۇ. بۇ يەردە ھېكايە يازغۇچىسىدىن تەلەپ قىلىنغىنى، تەربىيەدە مۇھىم بىر ۋاسىتە بولغان ھېكايىنىڭ يېتەكلەش رولىنىڭ تېخىمۇ ياخشى جارى قىلدۇرۇلۇشى ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىشىدۇر.
2 – ھېكايە ۋە مەسەل ئارىسىدىكى پەرق
مەسەل قەھرىمانلىرىنىڭ (پىرسۇناژلىرى) بەزىلىرى ھايۋانلار ۋە تەبىئەتتىن تاشقىرى مەخلۇقلار بولغان، ۋەقەلىرى مەسەل دۆلىتىدە يۈز بەرگەن، فانتازىيە مەھسۇلاتى بولغان تۇرۇقلۇق، ئاڭلىغۇچىلارنى ئىشەندۈرەلىگەن ئاغزاكى بىر بايان تۈرىدۇر. مەسەلنىڭ بايان قىلغانلىرىغا ئىشەندۈرۈش مەقسىتى يوقتۇر. ھېكايە ھەقىقىي ھاياتنىڭ پارچىلىرى بولغانلىقى ئۈچۈن ئىشىنىشكە بولىدۇ. پىرسۇناژلىرى تەبىئەتتىن تاشقىرى، تېمىسى فانتازىيە مەھسۇلاتى، ۋەقەلىكلىرىگە ئەقىل يەتمەيدىغان مەسەللەر، ئاڭلىغۇچىلارغا تەسىر قىلىش ئارقىلىق ئۇلارنى ئۆز دۇنياسىغا جەلپ قىلىدۇ. مەسەلنى ھېكايىدىن ئايرىغان ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىك فانتازىيەدۇر.
مەسەل تىل، مەدەنىيەت، دىن، ئىرق پەرقى ئايرىماستىن پۈتۈن جەمئىيەتلەردە ئورتاق بىر بايان تۈرىدۇر. بەزى مەسەللەردە مېتودولوگىيەنىڭ تەسىرى كۆرۈلىدۇ. ھېكايە خەلقئارالىق بولماستىن مىللىيدۇ.
مەسەلدە ئۆتكەن زاماننىڭ رىۋايەت شەكلى ئىشلىتىلسە، ھېكايىدە ئۆتكەن زاماننىڭ بايان شەكلى ئىشلىتىىدۇ. بۇمۇ ھېكايىنىڭ ھاياتتا يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان ۋەقەلىكلەرنى بايان قىلغانلىقىنىڭ نەتىجىسىدۇر.