راند دوكلاتى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچى ۋە ئەڭ سەزگۈر باسقۇچ بولسا شارائىت پىشىپ يېتىلگەندە بېسىشقا بولىدىغان تېخىمۇ دادىل قەدەملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دوكلاتنىڭ بۇ مەسىلىدىكى ئەڭ دىققەت تارتىدىغان تەكلىپى ئامېرىكىنىڭ تەيۋەنگە بولغان خەۋپسىزلىك ۋەدىلىرىنى داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، تەيۋەن ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاينى ھەربىي ئارىلىشىشقا قۇترىتىدىغان ھەرىكەتلەردىن ساقلىنىشى ئۈچۈن ئۆز تەسىر كۈچىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئىشلىتىشىدۇر. بۇ ئامېرىكىنىڭ تەيۋەننى تاشلىۋېتىشى دېگەنلىك ئەمەس، ئەكسىچە، كىلاسسىك بىر ئىتتىپاق باشقۇرۇش مەسىلىسىدۇر: بىر ئىتتىپاقدىشىنى قوغداش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭ سىزنى كۈتۈلمىگەن بىر ئۇرۇشقا سۆرەپ كىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش. دوكلاتتا ئامېرىكىنىڭ تەيۋەنگە تەمىنلىگەن ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قوللىشىنىڭ ۋاشىنگتونغا تەيۋەننىڭ سىياسەتلىرىگە مەلۇم بىر تەسىر كۈچى بەرگەنلىكى ۋە بۇ كۈچنىڭ بوغۇزدىكى مۇقىملىقنى قوغداش ئۈچۈن مەسئۇلىيەتچان يوسۇندا ئىشلىتىلىشى مۇمكىنلىكى ئىما قىلىنىدۇ.
دوكلاتتا جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ئاساسىي مۇقىمسىزلىق مەنبەسىنىڭ خىتاينىڭ ئومۇميۈزلۈك بىر ھەربىي توقۇنۇش چېگراسىنىڭ ئاستىدا قالىدىغان، ئەمما ھازىرقى ھالەتنى ئاستا-ئاستا ئۆز مەنپەئەتىگە ئۆزگەرتىدىغان «كۈل رەڭ رايون» تاكتىكىسى ئىكەنلىكى ئېنىقلانغان. بېلىقچى قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئىشلىتىلىشى، دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت پاراخوتلىرى بىلەن باشقا دۆلەت پاراخوتلىرىنىڭ پاراكەندىچىلىككە ئۇچرىشى، سۇ پۈركۈش قاتارلىق ھەرىكەتلەر بېيجىڭنىڭ ھەر قانداق ھەربىي قايتۇرما زەربە خەۋپىگە كىرمەستىن، ئەمەلىي بىر دېڭىز كونتروللۇقىنى كاپالەتلەندۈرۈشىگە شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە. بۇ مۇرەككەپ خىرىسقا قارشى، دوكلات ھەم ھەربىي توسۇش كۈچىنى كۈچەيتىدىغان، ھەم دىپلوماتىك دىيالوگ يوللىرىنى بەرپا قىلىدىغان قوش لىنىيەلىك بىر ئىستراتېگىيە تەكلىپى سۇنىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ بىرىنچى پۇتى سىياسىي سىگنال بېرىش ۋە قىزىل سىزىقلارنى ئايدىڭلاشتۇرۇشتۇر. بولۇپمۇ ئامېرىكا ۋە فىلىپپىن ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ قايسى تۈردىكى خىتاي ھەرىكەتلىرىگە قارىتا ئىشقا كىرىدىغانلىقىنىڭ ئېنىقسىز قويۇپ قويۇلماسلىقى كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن. مەسىلەن، فىلىپپىن دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت پاراخوتلىرىغا ياكى ئەسكەرلىرىگە يۈزلەنگەن ئۆلۈمگە سەۋەب بولىدىغان بىر ھۇجۇمنىڭ شەرتنامىنى قوزغىتىدىغانلىقىنىڭ ئالاھىدە دىپلوماتىك يوللاردىن ۋە ئاممىغا ئوچۇق باياناتلار بىلەن ئايدىڭلاشتۇرۇلۇشى بېيجىڭنىڭ خەتەر ھېساباتىغا تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ ۋە تېخىمۇ خەتەرلىك قەدەملەرنى بېسىشىنى توسىيالايدۇ. بۇ يەردىكى مەقسەت شەرتنامىنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئەمەس، بەلكى ھازىرقى دائىرىدىكى ئېنىقسىزلىقنى ئازايتىش ئارقىلىق، خىتاي تەرىپىدىن قىلىنىشى مۇمكىن بولغان بىر خاتا ھېسابلاشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭمۇ ئۆزىنىڭ «قىزىل سىزىقلىرى»نى (مەسىلەن، فىلىپپىننىڭ ئىككىنچى توماس ساھىلىدىكى چۆكۈپ كەتكەن پاراخوتنى مەڭگۈلۈك بىر ھەربىي بازىغا ئايلاندۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىغا ئوخشاش) ئېنىق ئىپادىلىشى ئۆزئارا ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولۇشنى ئاشۇرالايدۇ.
ئىككىنچىدىن، قىسقا مۇددەتلىك قەدەملەر ۋە ئۆزئارا ئېھتىياتچانلىق تەكلىپ قىلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئىككىنچى توماس ساھىلىغا ئوخشاش داۋاملىق جىددىيچىلىك يۈز بېرىدىغان نۇقتىلاردا ئەمەلىي بىر جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش ئورۇنلاشتۇرمىسى (de-escalatory arrangement) قۇرۇش نىشان قىلىنىدۇ. بۇ، مەسىلەن، فىلىپپىننىڭ ئۇ يەردىكى ئەسكەرلىرىگە پەقەت ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى ۋە ئالماشتۇرۇش مەقسىتىدە تەمىنات يەتكۈزۈشىگە خىتاينىڭ رۇخسەت قىلىشى، بۇنىڭغا قارىتا فىلىپپىننىڭمۇ پاراخوتنى ھەربىي جەھەتتىن مۇستەھكەملىمەسلىك ۋەدىسىنى بېرىشى قاتارلىق يوشۇرۇن بىر كېلىشىم بولالايدۇ. دوكلاتنىڭ يەنە بىر قىزىقارلىق تەكلىپى بولسا، ئامېرىكىنىڭ «دېڭىزدا ئەركىن يۈرۈش ھەرىكەتلىرى» (FONOPs) نىڭ قانۇنىي ھوقۇقى ۋە ھەرىكەت قېتىم سانىنى ئازايتماستىن، بۇ ھەرىكەتلەردىن كېيىنكى ئاخبارات باياناتلىرىنى ۋە ئاممىغا ئېلان قىلىشنى تاللاپ ئازايتىشىدۇر. بۇ ئامېرىكىنىڭ خەلقئارا قانۇنغا ئاساسلانغان ھوقۇقلىرىدىن ۋاز كەچمەستىن، بېيجىڭغا يۈزلەنگەن ئاممىۋى بېسىمنى ئازايتىش ئارقىلىق، بىر «ياخشى نىيەت ئىشارىتى» قىلىشى ۋە بۇنىڭ بەدىلىگە خىتايدىنمۇ ئېھتىياتچان بىر ھەرىكەت كۈتۈشى مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ.
ئۈچىنچى باسقۇچتا بولسا كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن تېخىمۇ دادىل قەدەملەر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ قەدەملەرنىڭ ئەڭ مۇھىمى ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ھەربىي قاراشلىرىنى ۋە قوشۇن قۇرۇلمىلىرىنى ئۆزگەرتىشىدۇر. بۇ ھازىرقى شارائىتتا ھەر ئىككى تەرەپ قوللانغان «دېڭىزنى كونترول قىلىش» (sea control) ئىستراتېگىيەسىدىن تېخىمۇ ئاز ھۇجۇمچان بولغان «دېڭىزدا توسقۇنلۇق قىلىش» (sea denial) ياكى «كىرىشنى كاپالەتلەندۈرۈش» (access) قاتارلىق ئىستراتېگىيەلەرگە ئۆتۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. «دېڭىزنى كونترول قىلىش» بىر رايوندىكى دېڭىزنىڭ ھەممىسىنى كونترول قىلىش ۋە دۈشمەننى سىرتتا قالدۇرۇشنى مەقسەت قىلسا، «دېڭىزدا توسقۇنلۇق قىلىش» دۈشمەننىڭ ئۇ دېڭىزنى ئەركىن ئىشلىتىشىنى توسۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ تۈردىكى قاراش ئۆزگىرىشى ئىنتايىن قىيىن ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر نىشان بولسىمۇ، رايوندىكى قوراللىنىش مۇسابىقىسىنى ئاستىلىتالايدۇ ۋە تېخىمۇ مۇقىم بىر ھەربىي تەڭپۇڭلۇققا زېمىن ھازىرلىيالايدۇ. بۇ تۈردىكى ئۆزگىرىشنىڭ پەقەت ئومۇمىي ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە تېخىمۇ كەڭ بىر يۇمشاش (دېتانت) مۇھىتىدا مۇمكىن بولىدىغانلىقىمۇ دوكلاتتا ئېتىراپ قىلىنىدۇ.