تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سكۇتناب – كانگاس، تىل ھوقۇقىنىڭ قانداق مەنىلەرنى ئىپادىلەيدىغانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك تۆت ئامىلنى تەكىتلەيدۇ: 1) ھەرقانداق بىر ئىجتىمائىي قاتلام ئۆزىنى بىر ياكى تېخىمۇ كۆپ تىل ئارقىلىق كىملىكلەندۈرۈش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. بۇ كىملىكلەندۈرۈش باشقىلار تەرىپىدىنمۇ قوبۇل قىلىنىشى ۋە ھۆرمەت قىلىنىشى لازىم. 2) ھەر بالا ئۆزى تەۋە توپلۇقنىڭ تىلى (تىللىرى) نى ئۆگىنىش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. 3) بارلىق كىشىلەر ئۆز تىلىنى رەسمىي ئورۇنلاردا ئىشلىتىش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. 4) بارلىق كىشىلەر ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ رەسمىي تىللىرىدىن بىرىنى ئۆگىنىش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر.[54] خەلقئارا تىل ھوقۇقلىرى خىتابنامىسىنىڭ 3 – ماددا بىرىنچى بۆلىكى، تىل ھوقۇقلىرىنىڭ مۇستەقىل دائىرىسىنى تۆۋەندىكىچە بايان قىلىدۇ: بىر تىل توپلۇقىغا تەۋە بولۇپ تونۇلۇش؛ خۇسۇسىي ۋە ئاممىۋى ئورۇنلاردا ئۆز تىلىنى ئىشلىتىش؛ ئۆز ئىسمىنى قوللىنىش؛ ئۆز تىل توپلۇقىنىڭ باشقا ئەزالىرى بىلەن ئالاقىلىشىش ۋە شېرىكچىلىك ئورنىتىش؛ ئۆز مەدەنىيىتىنى قوغداش ۋە گۈللەندۈرۈش ھەققى. 3 – ماددا ئىككىنچى بۆلىكى بولسا، تىل ھوقۇقىنىڭ كوللېكتىپ مەزمۇنىنى؛ تىل گۇرۇپپىلىرىنىڭ ئۆز تىللىرى ۋە مەدەنىيەتلىرىنىڭ ئۆگىتىلىشى، مەدەنىيەت خىزمەتلىرىدىن بەھرىمەن بولۇش، ئالاقە ۋاسىتىلىرىدە ئۆز تىللىرىنىڭ ۋە مەدەنىيەتلىرىنىڭ ئادىل رەۋىشتە ئورۇن ئېلىشى؛ ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا ۋە ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەردە ئۆز تىلىنىڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر بولۇش ھوقۇقى دەپ كۆرسىتىلمەكتە.
تىل ھوقۇقى، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ۋە ئاز سانلىقلار ھوقۇقىنىڭ تىل ئىشلىتىشىگە مۇناسىۋەتلىك قىسمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ئومۇمىي ئۇقۇمدۇر. تىل ھوقۇقى، مەدەنىيەت ھوقۇقى، پىكىر ئەركىنلىكى، ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقى، تەشكىللىنىش ھوقۇقى ۋە كىملىكىنى مۇھاپىزەت قىلىش ھوقۇقىغا ئوخشاش ھوقۇقلار بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىكتۇر.[55] تىل ھوقۇقىنىڭ دائىرىسى پەقەت ئەنئەنىۋى كىشىلىك ھوقۇق بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. تىل ھوقۇقىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسىدىكى ئورنى دۆلەت كۈچلىرىنىڭ تەتبىقلاش ئۇسۇلى بىلەن شەخسلەرنىڭ ئەھۋالىغا مۇناسىۋەتلىكتۇر. تىل ھوقۇقى، ئاساسىي ھوقۇقلار ئايرىمىسىدىكى سەلبىي، ئىجابىي ۋە ئاكتىپ سالاھىيەت ھوقۇقلىرىنىڭ ھەربىرىنىڭ دائىرىسىدىن ئورۇن ئېلىپ كەلمەكتە. دۆلەت مۇداخىلە قىلىشتىن ساقلىنىشى كېرەك بولغان ئەھۋاللاردا، چەكلىمە قويمىغان ياكى مەنئى قىلمىغان تەقدىردە سەلبىي سالاھىيەت ھوقۇقى ھېسابلىنىدۇ. دۆلەت ئىجتىمائىي خىزمەتلەر (مەكتەپ، سەھىيە… دېگەندەك) دە ئىجابىي مەسئۇلىيەتلەرنى ئۈستىگە ئالغان تەقدىردە، تىل ھوقۇقى ئىجابىي سالاھىيەت ھوقۇقى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ھوقۇقلارنىڭ بىرلىكتە كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى، ئاكتىپ سالاھىيەت ھوقۇقى ھېسابلىنىدۇ.[56] فېرناد دې ۋارېننېس، تىل ھوقۇقىنى ئومۇمىي كىشىلىك ھوقۇقنىڭ بىر پارچىسى، دەپ قارايدۇ؛ ئايرىمچىلىق چەكلىمىسى ۋە پىكىر ئەركىنلىكىگە ئوخشاش ئاساسىي كىشىلىك ھوقۇقتىن كېلىپ چىققان تىل ھوقۇقى ئۈچۈن ئايرىم بىر ھوقۇق كاتېگورىيەسىنىڭ يوقلۇقىنى ئەسكەرتىدۇ.[57] ئەنئەنىۋى كىشىلىك ھوقۇق تىل ھوقۇقىنى ئاساسەن ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، دەپ قارايدۇ. لېكىن، باشقا بىر تەرەپتىن ئەنئەنىۋى كىشىلىك ھوقۇقنىڭ تىل ھوقۇقىنىڭ ساقلىنىۋاتقان بەزى مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىش جەھەتتە ئاجىزلىق قىلىۋاتقانلىقىنىمۇ ئىلگىرى سۈرىدۇ. مەسىلەن، ھەر ئېتنىك ياكى مىللىي ئاز سانلىقلار دۆلەت ئىگىلىكىدىكى مەكتەپلەردە ئانا تىلىدا ئوقۇمدۇ؟ پارلامېنت، سوت مەھكىمىسى، ئومۇمەن بىيورۇكرتىيەدە قايسى تىللار قوبۇل قىلىنىدۇ؟ بۇ خىل سوئاللارغا ئەنئەنىۋى كىشىلىك ھوقۇق تەلىماتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى – خاتا ئەمەس – پەقەت جاۋاب بەرمەيدۇ. گەرچە ئايرىمچىلىقنى چەكلەش ۋە پىكىر ئەركىنلىكى دېگەندەك نورمال كىشىلىك ھوقۇقنىڭ تىل ھوقۇقىغا ئالاقىدار تەرەپلىرى بولسىمۇ، تىل ھوقۇقىنى تولۇق مەنىدە كاپالەت ئاستىغا ئالمايدىغان بولغاچقا، تىل ھوقۇقىغا ئايرىم بىر ھوقۇق كاتېگورىيەسى سۈپىتىدە قارىلىدۇ. بۇ نۇقتىدا تىل ھوقۇقىنىڭ خاراكتېرىنىڭ نېمىلەر ئىكەنلىكى ۋە قايسى خىل ئاساسلارغا تايىنىدىغانلىقى، ئۇنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ ئاساسىي تايانچىنىڭ نېمىلەردىن ئىبارەت ئىكەنلىكى قاتارلىق سوئاللار ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.
6 – تىل ھوقۇقىنىڭ تايانچ ۋە ئالاھىدىلىكلىرى
تىل ھوقۇقىنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلەيدىغان قىممەت – قاراشلارنىڭ نېمىلەردىن ئىبارەتلىكى؛ تىل ھوقۇقىنىڭ نېمە ئۈچۈن قوغدىلىدىغانلىقى؛ قانداق ئاساسلارغا تايىنىپ قوغدىغىلى بولىدىغانلىقى ۋە تايانچلىرىنىڭ نېمىلەردىن ئىبارەت ئىكەنلىكى توغرىسىدا ئوخشاش بولمىغان بەس – مۇنازىرىلەر ئېلىپ بېرىلماقتا. مەسىلەن، بۇ مەنىدە «تىللارنىڭ ئۆلۈمىگە نېمىشقا كۆڭۈل بۆلۈشىمىز كېرەك؟» دېگەندەك بىر سوئالغا دېيۋىد كېيستال بەش تۈرلۈك سەۋەبنى ئوتتۇرىغا قويۇپ جاۋاب بېرىدۇ: چۈنكى خىلمۇخىللىققا موھتاجمىز؛ تىل كىملىكنى ئىپادىلەيدۇ؛ تىللار تارىخنىڭ ئامبىرىدۇر؛ تىللار ئىنسانىيەت ئومۇمىي بىلگىسىنىڭ بىر پارچىسىدۇر؛ تىللار مۇستەقىل قىزىقىش مەنبەسىدۇر.[58] تىل ھوقۇقىنى قوغداش بىلەن مۇناسىۋەتلىك نۇقتىئىنەزەرلەر ۋە ئىلگىرى سۈرۈلگەن پىكىرلەرنى تىل ھوقۇقىغا ھەق ئاساسىدا قارىغۇچىلار، يەنە بىرى پايدا – مەنپەئەت ئاساسىدا قارىغۇچىلاردىن ئىبارەت ئىككى تۈركۈمگە ئايرىش مۇمكىن. «ھەق مەركەزلىك» بولغىنى ئۇ تىلدا سۆزلىگۈچىلەرنىڭ ھوقۇقلىرىغا؛ «مەنپەئەت مەركەزلىك» قارىغۇچىلار تىللارنىڭ ئىنسانىيەتكە نىسبەتەن مۇھىملىقىغا ئىشارەت قىلىدۇ.
ئا – تىل ھوقۇقىنىڭ «مەنپەئەت» ۋە «ھەق» ئاساسىدا مۇھاكىمە قىلىنىشى