ئۇيغۇر مىللىي مەپكۇرەسى ھەققىدە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياۋروپالىقلار مىللەتچىلىكنىڭ قۇدرىتىنى 1792 – يىلدا فىرانسىيەنىڭ ۋالمىي يېزىسىدا مەيدانغا كەلگەن پىرۇسسىيە بىلەن فىرانسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتا بايقىغان. ناھايىتى كۈچلۈك مۇنتىزىم قوشۇنى بولغان پىرۇسسىيەگە قارشى فىرانسىيەنىڭ ئاچ، يالىڭاچ ۋە يېتەرسىز قوشۇنلىرى گېنېرال كېللېرماننىڭ شەپكىسىنى چىقىرىپ «ياشىسۇن مىللەت!» دەپ ۋارقىرىشى ۋە پۈتۈن ئەسكەرلەرنىڭ بىردەك «ياشىسۇن مىللەت» دەپ ئاۋاز قوشۇشى بىلەن ھۇجۇمغا ئۆتۈپ پىرۇسسىيە قوشۇنلىرىنى تارمار قىلىۋەتكەن. فىرانسىيە قوشۇنلىرىنىڭ بۇ ئۇرۇشتا چوقۇم مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرگەن ئۇرۇش تارىخچىلىرى فىرانسىيە قوشۇنلىرىنىڭ بۇ غەلىبىسىنى كۆرۈپ ھەيران قالغان. تەكشۈرۈپ كۆرگەندىن كېيىن، بۇ غەلبىنىڭ ئارقىسىدىكى كۈچنىڭ «ياشىسۇن مىللەت» دېگەن نىدادا ئەكس ئەتكەن مىللەتچىلىك پىكرى ئىكەنلىكىنى بايقىغان. فىرانسىيە ئەسكەرلىرى مىللەت ئۈچۈن ئۆلۈمگە پىسەنت قىلماي ئۇرۇشقان ۋە بۇ جاسارىتى بىلەن غەلىبە قازانغان.  شۇنداق قىلىپ ياۋروپادا يېڭى بىر دەۋر، يەنى مىللەتچىلىك دەۋرى باشلىغان. 19 – ئەسىردە باشلىغان بۇ مىللەتچىلىك پىكىر ئېقىمى ۋە مىللەتچىلىك ھەرىكەتلىرى ئارقىسىدا ياۋروپادا مىللىي دۆلەتلەر ئوتتۇرىغا چىققان، بۇ دۆلەتلەر قۇدرەت تېپىپ نۇرغۇن ئاجىز دۆلەتلەرنى مۇستەملىكە قىلىۋالغان. يەنە بىر تەرەپتىن، نۇرغۇن مۇستەملىكە مىللەتلەرمۇ مىللەتچىلىك ھەرىكىتى ئارقىلىق مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈۋالغان.
بۇنىڭدىن كۆرۈشكە بولىدۇكى، بىز ئېھتىياج بولۇۋاتقان مەپكۇرە مىللەتچىلىك ئاساسىدىكى بىر مەپكۇرەدۇر. شۇڭا ئوتتۇرىغا قويۇلىدىغان مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە ئالدى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ رېئاللىقىغا، ئاندىن ھازىرقى دۇنيانىڭ شەرت-شارائىتلىرىغا ۋە خەلقئارالىق ئاساسىي ئېقىمغا ئۇيغۇن بولۇشى كېرەك.
مەن بۇ ھەقتە مۇنداق بىر تەكلىپنى ئوتتۇرىغا قويماقچىمەن: بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەپكۇرىسى «نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق» دەپ ئاتىلىشى، بۇ مەپكۇرەنىڭ شوئارى «بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر» بولۇشى، «ئادالەت، ھۆررىيەت، كەڭ قۇرساقلىق ۋە قېرىنداشلىق» تىن ئىبارەت دۇنياۋى قىممەتلەرنى مەزمۇن قىلىشى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى نىشان قىلىشى كېرەك.
بۇنى مۇنداق سىستېمىلاشتۇرۇش مۇمكىن:
مەپكۇرەنىڭ ئىسمى: نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق.
شوئارى : بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر.
مەزمۇنى: ئادالەت (ھەققانىيەت، قانۇننىڭ ئۈستۈنلىكى، تەڭ-باراۋەرلىك)، ھۆررىيەت (ئەركىنلىك، مۇستەقىللىق، دېموكراتىيە)، كەڭ قۇرساقلىق (ئىنسانغا ھۆرمەت، سۆيگۈ ۋە كىشىلىك ھەقلىرى)، قېرىنداشلىق (ئۇيغۇر/تۈرك قېرىنداشلىقى، خەلق / مىللەتلەر قېرىنداشلىقى، دۇنيا قېرىنداشلىقى).
نىشانى: مىللىي ھاكىمىيەت – شەرقىي تۈركىستان.
نېمە ئۈچۈن «نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق» دەيمىز؟ ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، 20-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا پان-تۈركىزم ۋە پان-ئىسلامىزم ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەپكۇرەسى بولۇپ، بۇ مەپكۇرە «ئىرقىمىز تۈرك، دىنىمىز ئىسلام، ۋەتىنىمىز شەرقىي تۈركىستان» دېگەن فورمۇلا ئارقىلىق ئىپادە قىلىنغان ئىدى. شېڭ شىسەي ۋە خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتى دەۋرىدە بۇ مەپكۇرە ھەر خىل سىياسىي ۋاسىتە ۋە ھەرىكەتلەر ئارقىلىق زەربە بېرىلىپ يوق قىلىنغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇيغۇرلارنىڭ زېھنىدىن پۈتۈنلەي چىقىپ كەتكىنى يوق. ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ  زېھنىدىكى بۇ يوشۇرۇن كۈچنى ئويغىتىدىغان يېڭى بىر مەپكۇرەگە ئېھتىياجىمىز بار. بۇ مەپكۇرە «نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق» تۇر. بۇ، تۇرانچىلىق، پان-تۈركىزم ۋە تۈركچىلىك مەپكۇرەلىرى بىلەن ماھىيەتتە بىر بولسىمۇ، ئەمما كۆلەم ۋە مەزمۇن جەھەتتىن پەرقلىقتۇر. زىيا گۆكالپ تۈركچىلىكنىڭ يېقىنقى مەپكۇرەسىنى ئوغۇز بىرلىكى (ئوغۇز ئىتتىھادى / تۈركمەن ئىتتىھادى)، ئۇزاق مەپكۇرەسىنى «تۇران» دەپ كۆرسىتىپ، بۇنى ئۈچ باسقۇچقا ئايرىغان ئىدى: 1- تۈركىيەچىلىك. 2- ئوغۇزچىلىق / تۈركمەنچىلىك. 3- تۇرانچىلىق. دېمەك، نېئو-ئۇيغۇرىزم / يېڭى ئۇيغۇرچىلىق تۇرانچىلىق، پان-تۈركىزم ۋە تۈركچىلىك مەپكۇرەسىگە خىلاپ ئەمەس. تۈرك كىملىكىنى، تۈركچىلىك مەپكۇرەسىنى تېخى يېتەرلىك دەرىجىدە تونۇپ ئۆزلەشتۈرەلمىگەن ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۈچۈن  «يېڭى ئۇيغۇرچىلىق» تەلەپپۇزى تېز قوبۇل قىلىنىپ ئومۇملىشىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
نېمە ئۈچۈن «بۈيۈك بىرلىك، بۈيۈك ئۇيغۇر» دەيمىز؟ يەنە ھەممىگە مەلۇم بولغاندەك، «ئۇيغۇر» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى «ئىتتىپاقلاشقان»، «بىرلەشكەن» دېگەندىن ئىبارەت. بۇ ئىسىمنى بىزگە ئوغۇز قاغان بەرگەن. شۇڭا بۇ ئىسىمدا بىر خاسىيەت بار دەپ ئويلايمەن. ئۇيغۇر بىرلىك دېمەكتۇر، ئىتتىپاقلىق دېمەكتۇر. بىرلىك ۋە ئىتتىپاقلىقتىن كۈچ تۇغۇلىدۇ. كۈچتىن ھاكىمىيەت تۇغۇلىدۇ. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى دەۋرىدە زىيالىيلار «ئىتتىھاد-ى ئىسلام»، يەنى ئىسلام بىرلىكى، «ئىتتىھاد-ى ئوسمان»، يەنى ئوسمانلى بىرلىكى دەپ ئاتىلىدىغان مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە ياراتقان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن پۈتۈن مۇسۇلمانلارنى، ئوسمانلى تەۋەسىدىكى پۈتۈن مىللەتلەرنى بىرلەشتۈرۈپ غەربنىڭ ئىمپېرىيالىست ھۇجۇملىرىغا قارشى تۇرۇشقا تىرىشقان ئىدى. شۇڭا بىزمۇ «بۈيۈك بىرلىك – بۈيۈك ئۇيغۇر» شوئارى بىلەن ئۇيغۇرلارنى بىرلىشىشكە، ئىتتىپاقلىشىشقا چاقىرىشىمىز لازىم. يەنە بىر جەھەتتىن، «ئۇيغۇر» ئىسمى ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىمۇ ئىپادىلەيدۇ. ئۇيغۇر مىللىي كىملىكى ھەم تۈرك كىملىكىنى ھەم مۇسۇلمان كىملىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مىللىي كىملىك تەبىئىتى بويىچە، جەمئىيەت ئەزالىرىنى بىرلەشتۈرىدۇ، ياتلارنى ۋە يات مەدەنىيەتلەرنى يەكلەيدۇ، بۇ ئارقىلىق جەمئىيەتنى ۋە مىللىي مەدەنىيەتنى قوغدايدۇ.