خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە تاشقى ياردەم ۋە يەرشارىۋى تەسىر يارىتىش ئىستراتېگىيەسى ھەققىدە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رايونلۇق مۇنبەرلەردە تەسىر كۈچكە ئېرىشىش ئارقىلىق، خىتاي ئۆزىگە قارىتىلغان تەنقىدلەرنى قايتۇرالايدۇ ۋە غەربنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان قىممەت قاراشلىرىغا زىت كېلىدىغان ئۆز نىزاملىرىنى ئىلگىرى سۈرەلەيدۇ. تەشكىلاتنىڭ كۈنتەرتىپىنى بەلگىلەشتە مەركىزىي رول ئوينايدىغان «رەئىس دۆلەت» نى مۇكاپاتلاش ئارقىلىق، بېيجىڭ رايونلۇق مۇنازىرىلەرنى تالاش-تارتىشلىق مەسىلىلەردىن يىراقلاشتۇرۇپ، ئۆزىنىڭ گېئو-سىياسىي نىشانلىرىغا پايدىلىق تېمىلارغا يېتەكلەيدۇ. مەسىلەن، 2012-يىلى كامبودژا ASEAN غا رەئىسلىك قىلغاندا، جەنۇبىي دېڭىزدىكى خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىقى تەنقىد قىلىنغان بىر بۆلەكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىرلەشمە باياناتنىڭ ماقۇللىنىشىنى توسۇپ قالغان. بۇ، ASEAN تارىخىدا تۇنجى قېتىم باشلىقلار يىغىنىنىڭ بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلالمىغانلىقى ئىدى. بۇ ۋەقەدىن ئىككى ئاي ئۆتكەندىن كېيىنلا، خىتاي باش مىنىستىرى ۋېن جياباۋ پىنومپېنغا 500 مىليون ئامېرىكا دوللىرىلىق يېڭى قەرز ۋە ياردەم ۋەدە قىلغان. ھەتتا كامبودژا مالىيە مىنىستىرى كېلىشىمنى ئېلان قىلغاندا، بېيجىڭنىڭ كامبودژانىڭ ASEAN رەئىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن «خىتاي ۋە ASEAN ئوتتۇرىسىدىكى ياخشى ھەمكارلىقنى قوغداش» تىكى رولىغا يۇقىرى باھا بەرگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلغان[3].
يېقىنقى مىساللاردىن ئالساق، 2024-يىلى ئەددىس ئەبىبەدە ئۆتكۈزۈلگەن AU باشلىقلار يىغىنىدا، ئەزا دۆلەتلەر تالاش-تارتىشلىق بولغان ئېشەك تېرىسى سودىسىنى چەكلەشكە قوشۇلغان. ئېشەك تېرىسى خىتاي تېبابىتىدە ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ، خىتاينىڭ ئېھتىياجى سودىنىڭ شىددەت بىلەن ئېشىشىغا سەۋەب بولغان ۋە بۇ ئافرىقىدىكى يېزا دېھقانچىلىق رايونلىرىدا قاتناش ئۈچۈن ئېشەككە تايىنىدىغان ئاياللارغا ئېغىر تەسىر كۆرسەتكەن ئىدى. دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، شۇ ۋاقىتتا AU غا رەئىسلىك قىلىۋاتقان ماۋرىتانىيە بۇ مەسىلىدە خىتاينى ئەيىبلەشتىن ساقلىنىپ، چەكلەشنى پەقەت ئافرىقا بايلىقىنى قوغداش دەپلا چۈشەندۈرگەن. شۇ يىلى كېيىنرەك، 2024-يىللىق خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى باشلىقلار يىغىنىدا، شى جىنپىڭ خىتاينىڭ ماۋرىتانىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھلىق سەۋىيەسىگە كۆتۈرگەن ۋە پىرېزىدېنت مۇھەممەد ئۇلد غازۇۋانىنى AU نىڭ نۆۋەتچى رەئىسى سۈپىتىدىكى رەھبەرلىكى ئۈچۈن ماختىغان. يىغىن جەريانىدا، خىتاي يەنە ماۋرىتانىيەگە بولغان ئىقتىسادىي ياردىمىنى كېڭەيتىپ، 281 مىليون ئامېرىكا دوللىرىلىق پۇل ئالماشتۇرۇش كېلىشىمىنى ئىمزالىغان.
خىتاي مەبلىغىنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى نازۇكلۇق ۋە سىياسىي ئايرىمىچىلىق
ماقالىدە تەكىتلەنگەن يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، خىتاينىڭ رايونلۇق تەشكىلات رەئىسلىرىگە قىلغان ياردىمىدىكى بۇ خىل شىددەتلىك ئېشىش پەقەت «ھۆكۈمەتتىن ھۆكۈمەتكە» بولغان ياردەملەردىلا كۆرۈلگەن. بۇ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاينىڭ بارلىق پۇللىرىنىڭ ھەممىسىلا سىياسىي مەقسەتلىك ئەمەس. بۇ بەلكىم بەزى كۆزەتكۈچىلەر ئۈچۈن ھەيران قالارلىق بولۇشى مۇمكىن. نۇرغۇن غەرب دۆلەتلىرى ياردەملىرىنى ئاساسلىقى USAID غا ئوخشاش ھۆكۈمەت ئورگانلىرى ئارقىلىق يەتكۈزىدۇ، ئەمما خىتايغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدىن كەلگەن ياردەم ئۇنىڭ ئومۇمىي تاشقى ياردەم سوممىسىنىڭ ئاران ئون پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ. خىتاينىڭ USAID غا ئەڭ يېقىن ئورگىنى بولغان «خىتاي خەلقئارا تەرەققىيات ھەمكارلىق ئاگېنتلىقى» (CIDCA) ۋە ياردەم يەتكۈزۈشكە قاتناشقان باشقا مىنىستىرلىقلار (بولۇپمۇ سودا مىنىستىرلىقى) نىڭ 2023-يىللىق ئومۇمىي خامچوتى تەخمىنەن 3 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى بولۇپ، بۇ USAID نىڭ شۇ يىلدىكى 42 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىلىق خامچوتىنىڭ ئىنتايىن ئاز بىر قىسمىدۇر.
خىتاي مەبلىغىنىڭ ئاساسلىق قىسمى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى سىياسەت بانكىلىرى ۋە سودا بانكىلىرىدىن كېلىدۇ، بۇ بانكىلار ئىستراتېگىيەلىك ۋەزىپىلەر بىلەن قەرزنى قايتۇرۇۋېلىش مەجبۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلىشى كېرەك. بۇ بانكىلار دۆلەت ئىگىلىكىدە بولغاچقا، نۇرغۇن كۆزەتكۈچىلەر بارلىق خىتاي مەبلىغى ھۆكۈمەت ئىستراتېگىيەسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ دەپ پەرەز قىلىشىدۇ. ئەمما تەتقىقات نەتىجىسى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، خىتاي سىياسەت بانكىلىرى ۋە سودا بانكىلىرىنىڭ قەرزلىرى خىتاي ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن ئوخشاش ئەندىزىگە ئەگەشمىگەن. خىتاي ھۆكۈمەت ئورگانلىرى ياردەمنى گېئو-سىياسىي مەنپەئەت يەتكۈزۈش (مەسىلەن، رايونلۇق قوللاشقا ئېرىشىش) ئۈچۈن ئىشلىتىشكە بەكرەك مايىل. بۇ سىياسىي سودىلىشىشلار ھۆكۈمەت رەھبەرلىرى ئارىسىدا يۈز بېرىدۇ، چۈنكى ھۆكۈمەت ئورگانلىرى رەھبەرلەرگە بۇ مەبلەغلەرنى دىپلوماتىك قوللاش ياكى سىياسىي يول قويۇشلارغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئىشلىتىشتە تېخىمۇ چوڭ ئەركىنلىك بېرىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، خىتاينىڭ سىياسەت ۋە سودا بانكىلىرى غەربتىكى بانكىلارغا ئوخشاش ھەرىكەت قىلىپ، قەرز بېرىش قارارىنى ئىناۋەت ۋە ئىقتىسادىي ئۈنۈمگە ئاساسەن چىقىرىدۇ. خۇلاسىلىگەندە، خىتاي ياردىمىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن ئەڭ مۇھىم شەكىللىرى ئۇنىڭ ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدىن كېلىدۇ ، بۇ خىتاينىڭ ئومۇمىي مەبلىغىنىڭ كىچىككىنە بىر قىسمىنىلا ئىگىلەيدۇ. بۇ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاينىڭ بارلىق مەبلىغى بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي ئىستىراتىگىيەسىنىڭ قورالى سۈپىتىدە خىزمەت قىلمايدۇ[4].
غەرب دۇنياسى ئۈچۈن ساۋاق ۋە تەۋسىيەلەر