كۈندىلىك پەلسەپە: قانچىلىك تۇيغۇداشلىق ھەددىن زىيادە تۇيغۇداشلىق ھېسابلىنىدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

زېھىن نەزەرىيەسى ئۆزى يالغۇز تۇيغۇداشلىقنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن يېتەرلىك ئەمەس. بىراۋنىڭ نېمە ئويلاۋاتقانلىقى ياكى ھېس قىلىۋاتقانلىقىنى بىلىش سىزنى ئۇ كىشىگە ياردەم قىلىشقا ئۈندىمەيدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن، بىزگە كۆيۈمچانلىق كېرەك. مەسىلەن، مەن سىزنىڭ غەمكىن ئىكەنلىكىڭىزنى ۋە مېنىڭ ھەرىكەتلىرىمنىڭ سىزنى غەمكىن قىلىۋاتقانلىقىنى ياخشى بىلىشىم مۇمكىن، ئەمما مېنىڭ سىزگە ياردەم قىلىش ئۈچۈن ھېچقانداق ئىچكى قوزغىتىشىم بولماسلىقى مۇمكىن. ياكى، ئالاھىدە رەھىمسىز بىر رەزىل مەخلۇق بىراۋنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنى قانداق بىئارام قىلىشنى ۋە كونترول قىلىشنى ناھايىتى ياخشى بىلىشى مۇمكىن، بۇ بىلىمنى ئازابنى يېنىكلىتىش نىيىتى بولماستىن، ئەڭ چوڭ ئازاب كەلتۈرۈش ئۈچۈن قوللىنىشى مۇمكىن.
شۇڭا، ۋىكتور، بۇ ئېنىقلىما بويىچە، بىز زېھىن نەزەرىيەسىنىڭ تۇيغۇداشلىققا ئايلىنىشى ئۈچۈن كۆيۈمچانلىققا موھتاج دېيەلەيمىز. زېھىن نەزەرىيەسى ئەخلاقىي جەھەتتىن بىتەرەپ. بىزنىڭ كۆيۈمچانلىق ياكى شەخسىيەتچىلىككە ئوخشاش قوزغاتقۇچى ھېس-تۇيغۇلىرىمىز، زېھىن نەزەرىيەسىنى توغرا ياكى خاتا نەرسىگە ئايلاندۇرىدۇ.
ئەمما كۈندىلىك پەلسەپە ھەرگىز ئاددىي ئەمەس، ۋە بۇ يەردە يەنە باشقا بىر مەسىلىمۇ بار. ئۇ بولسىمۇ بىر كىشىدە بەك كۆپ كۆيۈمچانلىق بولغاندا نېمە بولىدىغانلىقىدۇر. پەرەز قىلايلى، بىر كىشىدە ھەم يۇقىرى دەرىجىدە ئىشلەيدىغان زېھىن نەزەرىيەسى ھەم تېشىپ تۇرغان كۆيۈمچانلىق بولسا، ئۇنداقتا قانداق بولىدۇ؟ مانا بۇ ھوفماننىڭ «تۇيغۇداشلىق ھەددىدىن زىيادە قوزغىلىشى» دەپ ئاتىغان نەرسىسىدۇر. بىر كىشى باشقىلارنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىنىڭ كۈچلۈكلۈكىدىن شۇنچىلىك چارچاپ كېتىدۇكى، بۇ ئۇلارنى ھالسىزلاندۇرىدۇ – ئۇلارنىڭ ئازابى مېنىڭ رېئال ئازابىمغا ئايلىنىدۇ. بۇ يامان نەرسىدەك كۆرۈنمەسلىكى مۇمكىن. نېمىلا بولمىسۇن، ئەگەر بىز باشقىلارنىڭ ئازابى ھەققىدە شەخسىي ئازاب ھېس قىلساق، ئۇنداقتا بىز ياردەم قىلىشقا تېخىمۇ مايىل بولىمىز. ئەمما ھوفمەن بۇ خىل ھەددىدىن ئېشىشنىڭ «كۆيۈمچانلىق چارچاشلىقى» غا ئېلىپ بارىدىغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرىدۇ، بۇ چاغدا بىز كۆڭۈل بۆلمەسلىكنى ئۆگىنىمىز. بىز كۆيۈمچانلىقىمىزنى تۆۋەنلىتىمىز. قەلبىمىزنى تاشقا ئايلاندۇرىمىز.
سائەتنىڭ پېندولىدەك تەۋرىنىش
تۇيغۇداشلىق قىلغۇچى قاتتىق تاش بىلەن سېغىز يەر ئارىسىغا قىسىلىپ قالىدۇ. ئەگەر ئۇلاردا ھېچقانداق كۆيۈمچانلىق بولمىسا، ئۇنداقتا ئۇلار مونوپۇل قىلىش ياكى ماكىياۋېللىزمغا[2] يۈزلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. ئەگەر ئۇلاردا بەك كۆپ كۆيۈمچانلىق بولسا، ئۇنداقتا ئۇلار ئاخىرىدا چارچاپ كۆڭۈل بۆلمەيدىغان بولۇپ قالىدۇ، بۇ يەنە كۆيۈمچانلىق بولماسلىققا ئېلىپ بارىدۇ. ھەقىقىي، ئەخلاقىي تۇيغۇداشلىق قىلغۇچى كىشى بۇ ئىككىسىنىڭ ئارىسىدىكى كۆيۈمچانلىق تانىسىدا مېڭىشنى باشقۇرالايدىغان كىشىدۇر.
ئەمەلىيەتتە بۇ قانداق كۆرۈنىدۇ؟ بۇ ھەر بىر شەخسكە ۋە ئۇلارنىڭ «كۆيۈمچانلىق چارچاشلىقى» نى كۆتۈرۈش ئىقتىدارىغا باغلىق. مەسىلەن، ماھاتما گاندى خىزمەت ۋە كۆيۈمچانلىق تۇيغۇمىزنى بارغانسېرى چوڭىيىپ ماڭىدىغان چەمبەرلەرگە كېڭەيتىش ھەققىدە سۆزلىگەن – بۇ ئىدىيەنى  پېتېر سىنگېر بىر كىتابقا ئايلاندۇرغان. بىز ئۆزىمىزدىن باشلاپ، ئائىلىمىزگە، ئاندىن مەھەللىمىزگە، ئاندىن دۆلىتىمىزگە، ئاندىن دۇنياغا، ئاندىن كائىناتقا قاراپ كېڭىيىمىز. مېنىڭچە كۆپىنچە كىشىلەر بۇ يولدا مەلۇم خىلدىكى كۆيۈمچانلىق چارچاشلىقىنى ھېس قىلىدۇ. بۇ دېگەنلىك بىز ئىككى خىل تاللاشقا دۇچ كېلىمىز. يا بىز ئۆزىمىزنى تېخىمۇ كۆيۈمچان بولۇشقا كۆندۈرىمىز، تۇيغۇداشلىق مۇسكۇللىرىمىزنى تېخىمۇ كۆپ ھېسسىي يۇقۇمنى قوبۇل قىلىشقا مەشىق قىلدۇرىمىز. ياكى، بىز كۆيۈمچانلىقىمىزنى تار چەمبەرلەر بىلەن چەكلەيمىز.
ئۇنداقتا، سىز قانچىلىك كۆيۈمچانلىقنى كۆتۈرەلەيسىز؟
https://bigthink.com/thinking/everyday-philosophy-how-much-empathy-is-too-much/
[1] Simon Baron-Cohen
مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن ۋاستە تاللىماسلىق كېرەك. [2]