ئامېرىكا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكى ۋە كەلگۈسى تېخنولوگىيەلەر ئۈچۈن قىلىنىدىغان كۈرەش (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىشچى كۈچى بازىرى بولسا يەنە خالتا كوچىغا كىرىپ قالغان تۇرغۇن ھالەتتىدۇر . دوكلاتتا، تېخنولوگىيەلىك .  ئۈستۈنلۈكنىڭ   پەقەت تەجرىبىخانىلاردىكى ئالىملار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى زاۋۇتلاردىكى تېخنىكلار، سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىدىكى ئېلېكتىر ئىشچىلىرى ۋە ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىدىكى تىجارەتچىلەر بىلەن مۇمكىن بولىدىغانلىقى تەكىتلەنگەن. ئامېرىكىدا STEM (ئىلىم-پەن، تېخنولوگىيە، ئىنژېنېرلىق، ماتېماتىكا) ساھەسىدىكى ئىختىساسلىقلار بوشلۇقى بارغانسېرى چوڭىيىپ بارماقتا. بولۇپمۇ تېخنىك خادىملارنىڭ كەمچىل بولۇشى، ئىشلەپچىقىرىش زاۋۇتلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ئىشلىتىلىشىنى كېچىكتۈرمەكتە. دوكلاتتا، فېدېرال ھۆكۈمەتنىڭ ئىشتاتلار، ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە خۇسۇسىي ساھە بىلەن ھەمكارلىشىپ، نىشانلىق مائارىپ پىلانلىرى، كەسپىي كۇرسلار ۋە ئىختىساسلىقلارنى جەلپ قىلىش ئىستراتېگىيەلىرىنى تۈزۈپ چىقىشى تەكلىپ قىلىنغان. سۈپەتلىك ئىشچى كۈچى بولمىسا، سېلىنغان مىلياردلارچە دوللارلىق مەبلەغنىڭ بىكارغا كېتىش خەۋپى بار.
ئىقتىسادىي ئۇرۇش دەۋرىدە رىقابەت: ئورگان ۋە ۋاسىتە ئىسلاھاتى
دوكلاتنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا، ئامېرىكا دۆلەت مېخانىزمى ۋە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋاسىتىلىرىنىڭ، 21-ئەسىرنىڭ مۈشكۈل رىقابەت شارائىتىغا ماسلىشىدىغان شەكىلدە قايتىدىن قۇرۇلۇشى مۇھاكىمە قىلىنغان. ھازىرقى بىيۇروكراتىك قۇرۇلما، تارقاق ھوقۇقلار ۋە ماسلىشىش يېتەرسىزلىكى سەۋەبىدىن، تېز ۋە ئۈنۈملۈك قارار چىقىرىشتا توسقۇنلۇققا ئۇچرىماقتا. ئىقتىساد ئۇرۇشى بىر ر ېئاللىققا ئايلانغان بۈگۈنكى كۈندە، ئامېرىكىنىڭ كونا دەۋرنىڭ ۋاسىتىلىرى بىلەن كۈرەش قىلىشى مۇمكىن ئەمەس.
بۇ ئورگان ئاجىزلىقىنى تۈگىتىش ئۈچۈن، دوكلاتتا سودا مىنىستىرلىقى قارمىقىدا بىر ئىقتىساد بىخەتەرلىكى مەركىزى قۇرۇلۇشى تەكلىپ قىلىنغان. بۇ مەركەز، ئىقتىساد بىخەتەرلىكى سىياسەتلىرىنىڭ ماسلاشتۇرۇلۇشىغا مەسئۇل بولىدىغان مەركىزىي بىر مېڭە ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ.قۇرۇلىدىغان بۇ مەركەزنىڭ ۋەزىپىلىرى ئىچىدە، ھۆكۈمەت بىلەن خۇسۇسىي ساھە ئوتتۇرىسىدا ئۇچۇر ئېقىمى ئۈزلۈكسىزلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش، تەمىنات زەنجىرىدىكى خەتەرلىرىنى نازارەت قىلىش، تاشقى زەربىلەرگە قارشى سېنارىيە ئانالىزلىرى قىلىش ۋە سانائەت سىياسەتلىرىنى ماسلاشتۇرۇش قاتارلىقلار بار. بۇ قۇرۇلما، ئىقتىسادىي قارارلارنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى نۇقتىسىدىن چىقىرىلىشىنى ئورگان جەھەتتىن كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
دوكلاتتا، ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋاسىتىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش توغرىسىدىمۇ رادىكال تەكلىپلەر بېرىلگەن. ئېكسپورت كونتروللۇقى ئېلىپ بېرىش ،يەنى،  ھەممە نەرسىنى كونترول قىلىشقا چات كېرىۋېلىشنىڭ ئورنىغا، ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئەڭ ھالقىلىق تېخنولوگىيەلەرگىلا مەركەزلىشىش، ئەمما بۇ مەركەزلەشكەن ساھەلەردە «ھالقىغىلى بولماس سېپىللەر» قۇرۇش كېرەك. قائىدىگە خىلاپلىق قىلغانلارغا بېرىلىدىغان جازا، شىركەتلەرنىڭ تەننەرخ-پايدا ئانالىزىنى ئۆزگەرتىدىغان دەرىجىدە يۇقىرى بولۇشى كېرەك. سانائەت سىياسىتى جەھەتتە بولسا، ئامېرىكا خەلقئارا تەرەققىيات پۇل-مۇئامىلە ئورگىنى (DFC) ۋە ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسى (EXIM) غا ئوخشاش ئورگانلارنىڭ ھوقۇقىنى ئاشۇرۇپ، خۇسۇسىي مەبلەغلەرنى ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەرگە يېتەكلەيدىغان پۇل-مۇئامىلە ۋاسىتىلىرى كۆپ خىللاشتۇرۇلۇشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىلىشى، بىيۇروكراتىك توسالغۇلار تازىلىنىپ (مەسىلەن، ئىجازەتنامە ئېلىش شەرتىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش) تېخىمۇ راۋان ھالەتكە كەلتۈرۈلۈشى كېرەك.
دوكلات، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرگە يول كۆرسىتىش بىلەن ئاخىرلاشقان بولۇپ،  ھەر قاچان ئىقتىسادقا ئارىلاشقاندا ۋە بۇ جەھەتتە قارار چىقارغاندا، تۆۋەندىكى سوئاللارنىڭ سورىلىشى تەكلىپ قىلىنغان:  بۇ ئارىلىشىش ھەقىقىي بىر بازار مەغلۇبىيىتىگە ياكى دۆلەت بىخەتەرلىكى خەۋپىگە قارىتىلغانمۇ؟ نىشانلار ئېنىقمۇ ۋە ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغان نىشانلارمۇ؟ ئامېرىكىنىڭ بۇ مۇداخىلە ئېلىپ كىلىدىغان ئاقىۋەتلەرگە بەرداشلىق بېرىش  ئىقتىدارى بارمۇ؟ ۋە ئەڭ مۇھىمى، تاشلىنىدىغان بۇ قەدەمنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان پايدىسى، تۆلەيدىغان بەدەلگە (ئىقتىسادىي زىيان، ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئىنكاسى قاتارلىقلار) باققاندا ئەرزىمدۇ؟ بۇ پىرىنسىپلار، ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى خالىغانچە ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك ۋە ھېسابلىق بىر شەكىلدە ئىشلىتىشىنى كاپالەتلەندۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ.
تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ 83-نومۇرلۇق خىزمەت گۇرۇپپىسى دوكلاتى، ئامېرىكىنىڭ تېخنولوگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈكىنى قوغداش ئۈچۈن ۋاقتىنىڭ قىستاپ كېلىۋاتقانلىقىغا دائىر كۈچلۈك بىر ئاگاھلاندۇرۇش ھېسابلىنىدۇ. سۈنئىي ئەقىل، كىۋانت ۋە بىيوتېخنولوگىيە ئىنقىلابلىرىنىڭ بوسۇغىسىدا تۇرۇۋاتقان دۇنيا، چوڭ بىر كۈچ سىنىشىشقا سەھنە بولماقتا. خىتاينىڭ دۆلەت كاپىتالىزمى مودېلى بىلەن قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى، ئامېرىكىنىڭ ئەركىن بازار پىرىنسىپلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، مىللىي مەنپەئەتىنى قوغدايدىغان يېڭى بىر ئىقتىسادىي دۆلەت باشقۇرۇش سەنئىتىنى (economic statecraft) قوبۇل قىلىشىنى تەقەززا قىلماقتا. بۇ دوكلات، ئامېرىكىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى، پۇل-مۇئامىلە چوڭقۇرلۇقى ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنى سەپەرۋەر قىلىپ تۇرۇپ بۇ مۇسابىقىدىن غالىب چىقالايدىغانلىقىنى، ئەمما بۇنىڭ ئۈچۈن قەتئىي، ماسلاشقان ۋە ئىستراتېگىيەلىك بىر ئىرادىنىڭ شەرت ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا .
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
پايدىلىنىش مەنبەسى:
Muzinich, J. G., Raimondo, G. M., & Taiclet, J. D. (2025). U.S. Economic Security: Winning the Race for Tomorrow’s Technologies (Task Force Report No. 83). Council on Foreign Relations. https://www.cfr.org