ئەدەبىيات ۋە دىن (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

چاغداش ئەدەبىي تەنقىدنى ئىلگىرىلىتىش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقان Gefrey Hartman «ئۇنى يەنە بىر قېتىم تاۋۇشلارنىڭ جانلىق بىر مۇزىكا كېچىلىكىگە قوشۇش ۋە سەنئەت مۇقەددەس يازمىسىدەك تەتقىقاتچى بولۇش سۈپىتى بىلەن تەجرىبە بىلەن سەنئەتنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئۇنىڭ قەدىمىي ئەھۋالى بۇ ئەسلى ئىپادىسى ئۈچۈن تەپسىرلەرنى يېزىشنى خالايدۇ(Beyond Formalizm, Biçimciliğin Ötesi, 1970).. بۇ ئەسلىي تەكلىپ، ئەپسۇس ھەممە تۇنجى ئىپادىدە مۇقەددەس كىتاپ تەپسىرىنى ئىزدەپ، تەجرىبە بىلەن قانداق سېلىشتۇرىۋاتقانلىقىنى چۈشەندۈرمەيدۇ. تېخىمۇ مۇھىم بىر شەكىلدە، شەخسەن ئۇنىڭ تارىخى بويىچە مۇقەددەس كىتاپ تەپسىرىنىڭ، ھەرقانداق بىر باشقا تەپسىر تۈرىدە، دائىم بىر ئاغزاكى تېكسىتنىڭ قانداق ئوقۇلىدىغانلىقى –  يالغۇز بىر سۆزدىن بىر كىتاپقا كىرىشكە قەدەر تىلىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى سۇئالى بىلەن كۈرەش قىلىشقا مەجبۇرلىقى كۆزدىن قاچۇرىلىدۇ. ئەگەر ئىنجىلنىڭ ئاخىرقى تەنقىدچىلىرى «قاشا\رېشاتكا تەتقىق قىلىۋاتقان ۋە سېكۇلەر قورالنىڭ مېتودلىرى ۋە غەلبىلىرىنى ئىپادىلەۋاتقان بولسا،
(Frank Kermode, The Genesis of Secrecy, Gizliliğin Tekevvünü, 1979), بۇ يۈزلىنىش رادىكال خرىستىيانى مۇقەددەس تېكسىتلەرنى باھالاش ئۈچۈن Alexandr مەكتىپىنىڭ ئەمەلىيىلەشتۈرۈلۈشىدىن ياكى ئۇلارنىڭ ئۆز گرامماتىكىلىق –  تارىخى تەپسىر ئۇسلۇبىنى ئىلگىرلىشىشى ئۈچۈن پروتېستانت ئىسلاھاتچىلارنىڭ ئىنسانىي فىلولوگىيەسى ئىشلىتىشىدىن پەرقلىق ئەمەستۇر.دېققىتىنى ئىنجىلنىڭ قەستەن خاتا ئوقۇلۇشىغا ياكى مەقسەتسىز anakronizme  بىر نەچچە چاغداش ئىنجىل ئالىمى، سېكۇلەر ئۆلچەملەرنىڭ ۋە ئ‍ەدەبىي سىنىپلاندۇرۇشلارنىڭ ياردىمى بىلەن مۇقەددەس يازمىنى شەرھىلەش، ئەدەبىياتتەك ئىنجىلنى ئوقۇش ئۈچۈن مەلۇم ئورۇنلاردىكى ھازىرقى ئېقىمىنىڭ قوبۇل قىلىنىدىغانلىقىنى گۇمان قىلىدۇ.
Homeros داستانى بىلەن ئىبرانى بايانلىرىنىڭ (ھېكايىلىرىنىڭ) ياكى ۋەقە قۇرۇلمىسىنى ۋە خاراكتېر نۇقتىسىدىن ئەيسانىڭ تەمسىللىك بىر ھېكايىسىنىڭ سېلىشتۇرۇلۇشىنىڭ پەقەت چەكلىك ئەسەرلەرگە يېتەكچىلىك قىلالايدىغانلىقى مۇمكىن بولسىمۇ، مۇقەددەس كىتاپنىڭ ۋەھىي ياكى تەڭرى سۆزى دەپ ئوقۇلۇشىنىڭ ھۆرمەتلىك تەستىقى، تىلنىڭ بۇ خىل مۇقەددەس ئەدەبىياتتا قانداق ئىشلىتىلگەنلىكىنى شەخسەن ئىزاھلىيالمايدۇ. بۇ يەردە، بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، شەخسەن ئومۇمىي، ئەمما ئەدەبىياتنىڭ ماھىيىتىنىڭ خۇسۇسىي كۆز قارىشى بولغان توقۇلما ياكى توقۇلمىلىق بىلەن ئەدەبىياتنىڭ تەييار كىملىكىدىن قالايمىقانچىلىق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن بۇ كۆز قاراشنىڭ رەت قىلىنىشى، تىل ھادىسىسى بىلەن، يەنى تېكسىت بىلەن ئوخشاش ۋاقىتتا ئېلىپ بېرىلغان كۈرەشتىن ئىنجىل ئوقۇرمەنلىرىنى قەتئىي ئېسىگە ئالمايدۇ. تەۋرات ۋە يېڭى ئاھىد ياكى Lotus Sutra ئادەم بالىسى سۆزلەشكەن تىلىنى ئىشلەتكەنمۇ، ئىشلەتمىگەن بولسا، ئوقۇرمەنلىرىگە تەپەككۇر قىلىش ۋە مەسلىھەت قىلىش ئۈچۈن باشقا قايسى باغلىنىشلار بار؟ قايسى خىل ئەدەبىي قابىلىيەت ياكى قايسى قۇرۇلتاي سىستېمىسى مۇقەددەس تېكسىتلەرنى ئوقۇغاندا ئىشلىتىلگەن؟ (Languageگە قارالسۇن)
خرىستىيان ئىنجىل تەپسىر تارىخى، پەرقلىق ئوقۇش قىياسلىرى ۋە يىغىنلىرى بىلەن بىرلىكتە باھانىڭ قانداق ئۆزگەرگەنلىكىگە دائىر ئۆرنەكلەر بىلەن تولغان. مەلۇم بىر تىل كۆز قارىشى Genesis(Tekvin) نىڭ تۇنجى يارىتىلىش بايانىدا ئىشلىتىلگەن image ve likeness (İbrânîce, tselem, demut; Yunanca, eikona, homoiosin; Lat., imaginew, similitudinem) تېرىملىرىنى مەلۇم بىر ئۇسلۇپتا چۈشەنچە ھاسىل قىلغۇچە قەدىمىي چىركاۋ يازغۇچىلىرىغا يېتەكچىلىك قىلغان. چۈنكى ئىككىنچى ئەسىردە Irenaeus. ئالدى بىلەن ئادەم تەبىئىتىدىكى anima rationalis نى بەلگىلەش بىلەن مەشغۇل بولدى. لېكىن، كېيىن  «يىقىلىش»تا يوقاپ كەتكەن donum superadditum supernaturale نى تىلغا ئالدى. كېيىنكى باھالىغۇچىلار، بولۇپمۇ پروتېستانت ئىسلاھاتچىلىرى ئىسلاھ قىلىنغان باھالاش شەخسەن دوگماتىك پەرەزلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان بولسىمۇ، ئىبرانىي تىل ئوخشاشلىقىنىڭ قۇرۇلتىيى قاچۇرۇپ قويغان ئاساستا بۇ ئىلغار كاتولىك imago dei نەسىھىتىگە جەڭ ئېلان قىلدى. بۇ ئەسلى خرىستىياني باياناتىنىڭ «بۇ مېنىڭدۇر، بۇ قېنىمدۇر» Evharistik فورمۇلالىرىنىڭ ئېنىق مەنىسى، باھالىغۇچىلاردىن قۇتۇلدى ۋە ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ياكى كۆچمە مەنىدە ئىشلىتىلگەن ئىشلىتىلمىگەنلىك تېمىسى تېئولوگىيىلىك ئىپادە بولغىنىدەك، تىلنىڭ بىر ئىپادىسى بولغانلىقى تۈپەيلى، ئەسىرلەردىن بىرى خرىستىيانلىقنى بۆلدى.