دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (13-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىياسىي ۋە لوبىچىلىق جەھەتلەردە كۈچلۈك بولغان دىئاسپورا توپلۇقلىرىنىڭ ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ دۆلەت ۋە خەلقئارا سىياسەتلىرىدىكى تەسىرى (ئېتنىك لوبىچىلىق).
دىئاسپورالارنىڭ سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگە، نەزىرىيەرلەرگە ۋە قارارلارغا تۆھپىلىرى ۋە نارازىلىقلىرىنىڭ نەزەرگە ئېلىنىشى (كۆپ مەدەنىيەتلىك گىراژدانلىققا ئوخشاش) (لىيونس ۋە مەنداۋىللې، 2010-91).
يۇقىرىدا بايان قىلىنغان ئۈچ قاراشقا قوشۇمچە ھالدا كۈنىمىزدە يەنە بىر قاراش ئوتتۇرىغا چىقتى. دىئاسپورالار يەر شارىلىشىشىنىڭ –بولۇپمۇ قاتناش ۋە ئۇچۇر-ئالاقىگە ئوخشاش ساھەلەردىكى-تەسىرلىرىدىن ئۆزلىرىنىڭ مەقسەت ۋە مەنپەئەتلىرىنى چىقىش قىلغان ھالدا پايدىلانماقتا. دىئاسپورالارنىڭ ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۆلەتلەردىكى لوبىچىلىق پائالىيەتلىرىگىلا ئەمەس ئاناۋىتىنىدىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگىمۇ تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىشىشى قېرىنداش دۆلەتلەرنى سىرتتا ياشاۋاتقان پۇقرالىرىغا ئەھمىيەت بېرىشكە ۋە ھەمكارلىق ئورنىتىشقا مەجبۇرلىماقتا (لىيونس ۋە مەنداۋىللې، 2010-91).
دىئاسپورا-ئىقتىساد مۇناسىۋىتى
دىئاسپورالارنىڭ ئىجتىمائىي نۇقتىدىن كۈنسايىن ئېشىۋاتقان ئەھمىيىتىگە پاراللېل ھالدا مۇھاكىمە قىلىنىشى زۆرۈر بولغان يەنە بىر تېما بولسا ھازىرغىچە يېتەرلىك دەرىجىدە تەتقىق قىلىنمىغان دىئاسپورا ۋە ئىقتىساد مۇناسىۋىتىدۇر.
دىۋيېر (2010-90) مۇرەككەپ، كۆپ قىرلىق ۋە خىلمۇ-خىل دىئاسپورالار بىلەن ئىقتىساد ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت دائىرىسىدە، ھارلېم كوچىلىرىدا يايمىكەشىلىك قىلىدىغان نىگېرىيەلىكلەردىن خوڭ كوڭدىن ۋانكوۋېرغىچە بولغان كەڭ كەتكەن جايلاردا كەڭ ئىشلىتىلىدىغان ئۇقۇمغا ئايلانغان «مىليونېر كۆچمەن»ھادىسىسىنىڭمۇ نەزەرگە ئېلىنىشى كېرەكلىكىنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
خەلقئارا كۆچ تەشكىلاتىنىڭ سانلىق مەلۇماتىغا قارىغاندا، 2008-يىلى 444 مىليارد دوللار، 2009-يىلى 420 مىليارد دوللار كۆچمەنلەر تەرىپىدىن ئاناۋەتەنلىرىگە ئەۋەتىلگەن. لېۋىت دىئاسپورالارنىڭ ئاناۋەتەنلىرىگە قوشقان تۆھپىلىرىنىڭ نوقۇل پۇل بىلەن ئۆلچەنمەسلىكى كېرەكلىكىنى، «ئىجتىمائىي سەرمايە-كاپىتال» (social remittances)ئۇقۇمى نۇقتىسىدىن ئاناۋەتەنگە ئەۋەتىلگەن ئىدىيە، پىكىر، قىممەت-قاراشلىرى قاتارلىق مەنىۋى نەرسىلەرنىڭمۇ مۇھىم ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ.
دىئاسپورالارنىڭ ھەم ساھىبخان دۆلەتتە ھەمدە ئاناۋەتەنلىرىگە سالغان مەبلەغلىرى، تىكلىگەن ئىگىلىكلىرى ۋە ياراتقان تېخنولوگىيەلىك تەرەققىياتلار نوقۇل مىللىي-ئۇلۇس دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىغىلا ئەمەس دۇنيا ئىقتىسادىغىمۇ تەسىر كۆرسەتمەكتە.
دىئاسپورا كەلىمىسى مىڭلارچە يىل ئىلگىرى باشلىغان سەپىرىنى كۈنىمىزدىمۇ داۋاملاشتۇرماقتا، ھەتتا كېلەچەكتىمۇ داۋاملاشتۇرىدىغاندەك قىلىدۇ. بۇ ئۇزۇن سەپەر ئەسناسىدا ئۇقۇمنىڭ مەنىسى مەزمۇن ۋە شەكىل جەھەتتىن مەلۇم ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈرگەن بولۇپ، بۇ جەرياندا ئۇنىڭ ئىشلىتىش دائىرىسى بارغانچە كېڭىيىپ ماڭدى شۇنداقلا خالىغانچە ئىشلىتىلىدىغان ئەھۋال شەكىللەندى.
بۇ دائىرىدە دىئاسپورانىڭ ھازىرقى ئەھۋالىنى تۆۋەندىكى تۆت نۇقتىدىن ئانالىز قىلىش مۇۋاپىق بولىدۇ.
1- دىئاسپورا كەلىمىسى نۇقتىسىدىن
2- دىئاسپورا توپلۇقى نۇقتىسىدىن
3- ساھىبخان دۆلەت نۇقتىسىدىن
4- قېرىنداش دۆلەت نۇقتىسىدىن
1- دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ ئېتنىك-مىللىي مەنىسى بەكرەك قويۇپ بولۇپ، بۇ كەلىمىنىڭ ئالدىغا ياكى كەينىگە قوشۇمچە قوشۇپ ئىشلىتىشنىڭ قىلچە ھاجىتى يوق بولغىنىغا ئوخشاش، دىنى ياكى ئىدىئولوگىيەلىك گۇرۇپپىلارنى قارا قويۇق دىئاسپورا دەپ ئاتاش توغرا بولمايدۇ.
2- دىئاسپورانىڭ ئاسان ۋە كۆپ ئىشلىتىلىشى بۇ كەلىمىنىڭ كۆپ قىرلىق مەنىلىرىگە باغلىقتۇر. دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ سەلبىي مەنىسى، شۇنداقلا چىشى ۋە ئەركەك دەپ جىنسىي نۇقتىدىن ئايرىشمۇ ئاساسەن تۈگىدۇ. بۇ ئەھۋال دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ كۈندىلىك ئىستېمالدىكى ئىشلىتىلىشى ۋە كېلەچىكى نۇقتىسىدىن پايدىلىقتۇر.
3- دىئاسپورا كەلىمىسىنىڭ كۈنىمىزدىكى مەنىسىنى قايتىدىن بېكىتىپ چىقىش ئۈچۈن، ئۇقۇمنى تارىخىي دەۋەرلەر نۇقتىسىدىن تۈرگە ئايرىش زۆرۈر. دىئاسپورانىڭ تارىخىي دىئاسپورا، مودېرن دىئاسپورا ۋە چاغداش دىئاسپورا دەپ ئۈچكە ئايرىلىشى، شۇنداقلا بۇلارنىڭ ئايرىم ئايرىم ئىزاھلىنىشى دىئاسپورا تەتقىقاتلىرىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىمدۇر. ئوخشىمىغان دەۋرلەردە شەكىللەنگەن دىئاسپورا جەمئىيەتلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى، ئىدىيەلىرى، دۇنيا قاراشلىرى، ئاناۋەتەنلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى، ياشىغان مەملىكەتلەردىكى ئورنى ۋە سالاھىيىتى، ساھىبخان دۆلەتتىكى خەلقلەرنىڭ ئۇلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسى، باشقا ئىرقداش توپلۇقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى بىر-بىرىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. دىئاسپورا ئۇقۇمى بۇ تەرىقىدە تۈرگە ئايرىش ئەمەلىيەتتەبۇ ئۇقۇمنىڭ نەزىرىيەۋى رامكىسىنى بەلگىلەپ چىقىش ئۈچۈن مۇھىم پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ. ئاناۋەتەنلىرىدىن مەجبۇرىي كۆچۈشنىڭ ئورنىغا ئائىلە، سودا ۋە مائارىپقا ئوخشاش سەۋەبلەر تۈپەيلى ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن قىلىنغان كۆچنىڭمۇ چاغداش دىئاسپورانىڭ شەكىللىنىشى نۇقتىسىدىن مۇھىم ئۆلچەم سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشى بۇنىڭغا مىسال بولايدۇ.
4- دىئاسپورا جەمئىيەتلىرىنىڭ خەلقئارا تۈزۈمدە كۈنسايىن كۈچىيىۋاتقان تەسىرلىرىگە پاراللېل ھالدا دىئاسپورا ئۇقۇمنىڭمۇ –ئازسانلىق ئۇقۇمىدا بولغىنىدەك-قانۇنىي مۇنازىرىلەرنىڭ، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي قائىدە-پىرىنسىپلارنىڭ ۋە ئاكادېمىك مۇنازىرىلەرنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك ئوبيېكتىغا ئايلىنىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە.
دىئاسپورا جەمئىيىتى-ئەزالىرى نۇقتىسىدىن: 1-دىئاسپورا ئەزالىرىنىڭ ساھىبخان دۆلەتنىڭ پۇقرالىقىنى ئېلىشى تولىمۇ مۇھىمدۇر. چەت ئەللىك ۋە پۇقرالىق ئۇقۇملىرىغا دائىر قانۇنىي بەلگىمىلەر بۇ نۇقتىدىن تولىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ھېسابلىنىدۇ. لېكىن، ھەق-ھوقۇقلارنىڭ گىراژدانلارغىلا ئەمەس ھەممە ئادەمگە بېرىلىشى بۇ ئەھمىيەتنى سۇسلاشتۇرىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە يەر شارىلىشىشنىڭ تەسىرى بىلەنمۇ دىئاسپورالارنىڭ نۇرغۇن پەرقلىق دۆلەتلەردە ياشاشقا باشلىشى، خەلقئارالىق شەھەرلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى، مىللىي-ئۇلۇس دۆلەتلەرنىڭ ئاجىزلىشىشى قاتارلىق ھادىسىلەر گىراژدانلىق ئۇقۇمىنىڭ ئەھمىيىتىنى سۇسلاشتۇرۇۋەتكەن ئاساسلىق سەۋەبلەردىن ھېسابلىنىدۇ. قوش پۇقرالىق، كۆپ پۇقرالىققا ئوخشاش قانۇنىي بەلگىلىمىلەرگىمۇ بۇ نۇقتىدىن قاراش كېرەك.