بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ب د ت نىڭ ئەھدىنامىسىدىمۇ مىللىي ھاكىمىيەت مەۋجۇتلۇقىنىڭ پەۋقۇلئاددە مۇھىملىقى كۆرسىتىلگەن. ئۆز پۇقرالىرىنىڭ ئەڭ ئاساسىي ھەق- ھوقۇقلىرىنىڭ بۇزغۇنچىسى بولغان بىر دۆلەت، پۇقرالىرىنىڭ ھۇزۇرىنىڭ ئۆز مەسئۇلىيىتى ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭغا ھېچقانداق بىر دۆلەتنىڭ ئارىلىشالمايدىغانلىقىنى دېيەلەيدۇ. بۇنى قالقان قىلىۋالغان بىر دۆلەت، ھەر دائىمقىدەكلا ب د ت نىڭ ئەھدىنامىسىغا سىغىنالايدۇ. كېيىنكى 60 يىلدىن بىرى چوڭ – كىچىك ۋە پەرقلىق ئىدېئولوگىيەلەرگە ئىگە بولغان نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەر ئۆزلىرىنى خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇققا مۇناسىۋەتلىك ئەيىبلەشلىرىدىن قوغداش ئۈچۈن مىللىي ھاكىمىيەتنىڭ ب د ت ئەھدىنامىسىدىكى نىزامنامىلرىنى قالقان قىلىۋېلىپ كەلمەكتە.
ھەتتا نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەر، دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق باياننامىسىنىڭ ئەسلىدە غەربكە ئائىت بىر باياناتنامە ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ شەرق مەدەنىيىتىگە ماس كەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىش بىلەن بىرگە، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ پۈتۈن دۇنياغا ئورتاق ھالدا ماس ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئەسلىدە شەرقلىقلەرنىڭ غەربلىكلەر بىلەن ئوخشاش ئىنسانىي ھەق – ھوقۇققا ئىگە ئەمەسلىكىنى تەكىتلەشنىڭ ئۆزىلا ئىنساننى پەس كۆرىدىغان بىر خىل قاراشتۇر. پەرقلىق مەدەنىيەتلەرنىڭ پەرقلىق سىياسىي قاراشنى يېتىلدۈرىدىغانلىقى بىر ھەقىقەتتۇر. لېكىن، يۈز يىللاردىن بىرى پۈتۈن دۇنياغا ئومۇملاشقان ۋە ھەممە ئىنسانلار تەرىپىدىن ئورتاق قوبۇل قىلىنغان قىممەت – قاراشلار مەۋجۇتتۇر.
خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە تۇتىدىغان پوزىتسىيەسىگە ئەڭ مۇۋاپىق كېلىدىغىنىمۇ دەل مۇشۇ. ماركسىزمنىڭ پۈتۈن دۇنياغا ئەڭ ماس كېلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدىغان كوممۇنىست بىر دۆلەتنىڭ، شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان ھالدا جازا لاگىرلىرىنى تەسىس قىلىپ، ئۇنىڭغا بىر مىليوندىن ئارتۇق شەرقىي تۈركىستانلىقنى سۇلاپ، ئۇلارنىڭ ئىنسانچە ياشاش ھەق ھوقۇقلىرىنى دەپسەندە قىلىشى ئۆز پىرىنسىپلىرىغا خىلاپتۇر. بۇ ئەھۋال ب د ت نىڭ ئىككى يۈزلىمىچىلىكىنى نامايان قىلىپ بېرىدۇ.
ئۆزى قول قويغان ئەھدىنامىگە رىئايە قىلمايدىغانلىقىنى ئوچۇق ئېيتقان خىتاي، خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق باياننامسىدە كۆرسىتىلگەن كىشىلىك ھوقۇققا قانداقمۇ رىئايە قىلسۇن؟
بىرىنچىسى، ب د ت نىڭ يەتمەكچى بولغان نىشانىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئىككىنچىسى، قوبۇل قىلىشى كېرەك بولغان بىر رېئاللىقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئامېرىكىنىڭ ئافغانىستان، ئىراق، لىۋىيە ۋە سۈرىيەدىكى رولى مىللىي ھاكىمىيەتنىڭ، كۆرۈلگىنىدەك بىر باشقا چىققىلى بولمايدىغان بىر مەسىلە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ب د ت گە ئائىت بىر قارار ماقۇللاش جەريانىدا تەسىرى ئىنتايىن چوڭ بولغان ئاساسىي كۈچلەر، مەلۇم بىر دۆلەتتە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشنى زۆرۈر دەپ قارىسا، دۇنيادىكى ھېچبىر كۈچ ئۇنى توسۇپ قالالمايدۇ. بەزى ۋاقىتلاردا كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشنى زۆرۈرىيەتكە ئايلاندۇرغانمۇ، بەزى چاغلاردا، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە كۆز يۇمدۇرغانمۇ بۇ قارارلاردۇر. ۋە بۇ قارارلار مەسىلىنىڭ دەل ئۆزىدۇر.
كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلغىنى كىچىك، تىجارەت ۋە خەلقئارادىكى ئورنى ۋە ئىستراتېگىيەسى ئانچە مۇھىم بولمىغان بىر دۆلەت بولسا، چوڭ دۆلەتلەر بۇ كىچىك دۆلەتلەرنىڭ ئۈستىگە قۇزغۇندەك چۈشىدۇ. توختىماي ئەيىبلەپ، كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ئۈچۈن قىلمىغانلىرى قالمايدۇ. لېكىن خىتايدەك تەسىرى چوڭ دۆلەتلەر كۈچلۈك ئەيىبلەشلەرگە، بېسىم ۋە باشقا مەجبۇرلىنىشلارغا ئۇچرىمايدۇ. ئاممىۋى قىرغۇچى قوراللارغا ئىگە دېگەننى باھانە قىلىپ ئىراقنى ئىشغال قىلغانىدى. ئەمما بۇنىڭ يالغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقتى. ئامېرىكا ئىران بىلەن تۈزگەن يادرو كېلىشىمىنى ئۆزى بۇزدى، ئۈستىلەپ بىرمۇنچە ئېمبارگو يۈرگۈزدى. ئەلۋەتتە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار قىرغۇچى قوراللارنى يوقىتىش ئۈچۈن قولىدىن كېلىشىچە كۈچ چىقىرىشى كېرەك. چۈنكى، قىرغۇچى قوراللار ھەممىدىن بۇرۇن كىشىلىك ھوقۇققا خىلاپ ۋە بۇنىڭدىن باشقا خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق باياننامىسىدا كۆرسىتىلگەن «ياشاش ھوقۇقى» غىمۇ خىلاپ. لېكىن، خىتاي، ئامېرىكا، رۇسىيە، پاكىستان، ھىندىستان، فىرانسىيە، ئەنگلىيە ۋە ئىسرائىلىيە قاتارلىق نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئاتوم بومبىسى بار. بۇ دۆلەتلەرنىڭ قىرغۇچى قوراللارغا ئىگە بولۇشىغا نېمىشقا رۇخسەت قىلىنىدۇ؟
بىر شەرقىي تۈركىستانلىق بولۇش سۈپىتىم بىلەن ھەر تۈرلۈك ئاتوم سىناقلىرىغا پۈتۈنلەي قارشى تۇرىمەن. خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا 46 قېتىم ئاتوم بومبىسى سىنىقى قىلدى. بۇنىڭ بىر دانىسى پاكىستانغا ئائىت ئىدى. نەتىجىدە، ئەتراپقا تارالغان رادىياتسىيەلىك ماددىلار يالغۇز ئىچىملىك سۇ، زىرائەت، مېۋە – چېۋە ۋە ھايۋانلارغىلا تەسىر كۆرسىتىپ قالماي، ھازىرغىچە ئون مىڭلارچە ئىنساننىڭ ئۆلۈشىگە، راك كېسەللىكلىرى ۋە مېيىپ تۇغۇلغان بالىلار سانىنىڭ نەچچە ھەسسە ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.