مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش ۋە يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2021-يىلدىكى ئۇيغۇر سوتىدا، ئىچكى خادىملار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىر يۈرۈش ئىچكى ھۆججەتلىرىنى ئاشكارىلىغان. «يېڭى ۋەزىيەتتە ئىسلام خىزمىتىنى كۈچەيتىش ۋە ياخشىلاش ھەققىدىكى تەكلىپلەر» ناملىق ھۆججەتتە، «كۆپ چېقىپ ئاز سېلىش پىرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇش» دېگەن جۈملە ئېنىق بايان قىلىنغان. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ يەرلىك ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى بۇ ھۆججەتلەرگە ئەمەل قىلغان، بۇ ئاممىۋى ۋەيرانچىلىق تېخىمۇ كۆپ دۆلەت تەشۋىقاتى مەنبەلىرىدىن ئىسپاتلانغان. مەسىلەن، قەشقەر شەھىرى مىللىي ۋە دىنىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ باشلىقى ۋاڭ جىڭفۇنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، «[خىتاي كومپارتىيەسى] ئىبادەت قىلغۇچىلارنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش مەقسىتىدە تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتىنى قوزغىغان، چۈنكى بارلىق مەسچىتلەر بەك كونا ئىدى… بىز شەھەردىكى مەسچىتلەرنىڭ يېقىن 70 پىرسەنتىنى چېقىۋەتتۇق، چۈنكى مەسچىتلەر بەك كۆپ ئىدى ۋە بەزىلىرى زۆرۈر ئەمەس ئىدى». ئاممىۋى بىخەتەرلىك تەدبىرى سۈپىتىدە رامكىلانغان بۇ ھەرىكەت، ئۇيغۇر دىنىي ۋە مەدەنىيەت ئابىدىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەمدە يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان، بۇ ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى ئۇيغۇر مىراسلىرىنىڭ مەركىزى ھېسابلىنىدىغان ئورۇنلاردىن مەھرۇم قىلغان.
ناتسىستلارنىڭ كىتاب كۆيدۈرۈشلىرى ۋە ۋارشاۋادىكى كراسىنسكىي كۇتۇپخانىسىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى
1930-يىلى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پارتلاشتىن بۇرۇن، پولشا دىنىي ئېتىقاد ۋە ئاممىۋى مائارىپ مىنىستىرلىكى پولشادىكى 749 يەھۇدىي كۇتۇپخانىسىنىڭ 850,000 دىن ئارتۇق كىتاب ساقلايدىغانلىقىنى دوكلات قىلغان. بۇ ئەدەبىياتنىڭ يەھۇدىي مەدەنىيىتىدىكى رولىنىڭ گۇۋاھچىسى بولغان كۇتۇپخانىلار يەھۇدىي كىملىكىنى ئەكس ئەتتۈرگەن ۋە قوغدىغان. پولشادىكى يەھۇدىي جەمئىيىتى ئۇزۇندىن بۇيان كۇتۇپخانىلارنى يەھۇدىي ياشلىرىنىڭ ھاياتىنىڭ مەركىزى دەپ قاراپ كەلگەن، ھەمدە ھەر بىر سىياسىي پارتىيە ياكى تەشكىلات ئوقۇش ماتېرىياللىرى ئىزدەۋاتقان مۇستەقىل ياشلارنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن شەھەردە كۇتۇپخانا قۇرۇشنى ئارزۇ قىلغان. نۇرغۇن يازغۇچىلار بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى بىلەن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئارىلىقىدىكى يەھۇدىي ياشلىرى ئۈچۈن ئوقۇشنىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسىتىدۇ. 1930-يىللاردىكى ياش يەھۇدىيلارنىڭ تەرجىمىھاللىرىنى تەتقىق قىلغان موشې كلىگسبېرگ (Moshe Kligsberg)  مۇنداق دەپ يازىدۇ: «ئوقۇش، ۋە كۆپ ئوقۇش، يەھۇدىي ياشلىرىنىڭ ھاياتىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان. كۆپىنچىسى نامرات بولغاچقا، ئۇلار كىتاب سېتىۋالالمايتتى، بۇ ھەر بىر شەھەر ۋە بازاردا ئىجتىمائىي كۇتۇپخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشىنىڭ سەۋەبلىرىنىڭ بىرى ئىدى».
ناتسىستلار ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا (1933-1939)، ھۆكۈمەت كىتاب كۆيدۈرۈش يەھۇدىيلارنىڭ كىتابلىرى ۋە ئاسارە-ئەتىقىلىرىنى ئوچۇق-ئاشكارا ۋەيران قىلىشقا مەركەزلەشكەن،. ناتسىستلار كونتروللۇقىدىكى ئوقۇغۇچىلار گۇرۇپپىلىرى 34 ئۇنىۋېرسىتېت ۋە شەھەردە ئاممىۋى كىتاب كۆيدۈرۈش پائالىيەتلىرىنى ئۇيۇشتۇرغان، ئۇلار «گېرمان ئەمەس» ياكى «چىرىك» دەپ قارىغان ئەسەرلەرنى نىشانلىغان، بۇ گۈلخانلاردا داڭلىق يەھۇدىي، لىبېرال ۋە سولچىل ئاپتورلارنىڭ، جۈملىدىن كوممۇنىزم ئىدېئولوگىيەسىنىڭ قۇرغۇچىسى كارل ماركس، ئامېرىكىلىق ئىجتىمائىي ئادالەت رەھبىرى ھېللېن كېللېر، نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن گېرمان ئاپتورلىرى ۋە ئەلۋەتتە، يەھۇدىي ھازىرقى زامان سەنئەتكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرى كۆيدۈرۈلگەن.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇر تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يوقىتىشى پۈتكۈل بىر مىللەتنىڭ يىمىرىلىشىگە سەۋەب بولغاندا، بۇ ھەرىكەتلەر ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر بەلگىسى دەپ قارىلىشى كېرەكمۇ؟ بۇ ئىلمىي ماقالىدە، ئاپتور سېلىشتۇرما ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە قارشىلىق تەھلىلىنى قوللىنىپ، تارىختىكى ئۈچ چوڭ دۆلەت قوللىغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق — ئامېرىكىدىكى يەرلىك مىللەتلەر (1820-1960-يىللار)، ئەرمەن قىرغىنچىلىقى (1915-1916-يىللار) ۋە يەھۇدىيلار قىرغىنچىلىقى (1933-1945-يىللار) — ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھازىرقى زاماندىكى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھەرىكەتلىرىنى سېلىشتۇرۇپ، ھازىر يۈز بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئاپتور خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىش تىرىشچانلىقى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئېنىق بىر ئالاھىدىلىكى دەپ تونۇلۇشى كېرەك، چۈنكى مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ئۇنىڭ تارىختا ئۆچۈرۈلۈشىگە، كەلگۈسى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈلۈشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ۋە كوللېكتىپ كىملىكنىڭ يىمىرىلىشىگە ئېلىپ بارىدۇ، دەپ قارىغان.
بۇ تەھلىل پەقەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ ئېنىقلىمىسىغىلا تايىنىپ قالماي، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھەققىدىكى چۈشەنچىمىزنى كېڭەيتىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەيدۇ يەنى، ئۇ پەقەت بىر خەلقنىڭ جىسمانىي يوقىتىلىشىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مەۋجۇتلۇقىنى سىستېمىلىق يوقىتىش ۋە بىر گۇرۇپپا كىشىلەرنى ئۇلارنىڭ جىسمانىي گەۋدىسىدىن ھالقىپ تەبىرلەيدىغان كىملىكىنىڭ ماھىيىتىنى نىشانلاشتۇر. ئاپتور كەڭ ئېتىراپ قىلىنغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق دېلولىرى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھۆكۈمرانلىقىنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلغان، بۇ يەردە ئىرقىي قىرغىنچىلىق ياكى ئەمەسلىكى ھېلىھەم تالاش-تارتىشتا. بۇ تەھلىل باستۇرۇش ئۇسۇللىرى ۋە ئۇنىڭغا ماس كېلىدىغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئالاھىدە تەكشۈرگەن. بۇ سېلىشتۇرۇش ئۆتمۈشتىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھەرىكەتلىرى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان مۇئامىلىسى ئوتتۇرىسىدا كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئوخشاشلىقلارنى ئاشكارىلىغان، بۇ مەدەنىيەتنى يوقىتىشنىڭمۇ ئوخشاشلا بىر گۇرۇپپىنىڭ يوقىلىشىغا ئېلىپ بارىدىغانلىقى ھەققىدىكى قاراشنى تېخىمۇ قوللايدۇ.