يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئارزۇسى ۋە شەرقىي تۈركىستان (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۆلتېكىن | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ يازمىدا غەرب ۋە ئامېرىكىنىڭ 18-ئەسىردىن بۇيان ئورناتقان خەلقئارالىق سىياسىي ئەندىزىسىنىڭ قىسقىچە تارىخىي جەريانى، ئۇنىڭ كەچمىشتىكى ۋە بۈگۈنكى رەقىبلىرى بىلەن بولغان كۈرىشى ماكرولۇق نۇقتىدىن تەھلىل قىلىنىدۇ ۋە غەربنىڭ بۈگۈنكى رەقىبلىرى ئوتتۇرسىدىكى كىمنىڭ يېڭىشى ئېنىقسىز بولغان رىقابەتتە شەرقىي تۈركىستاننىڭ، جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي تەقدىرىنىڭ قايسى نۇقتىغا كەلگەنلىكى مۇلاھىزە قىلىنىدۇ.
بۇ ماقالىدە تىلغا ئېلىنىدىغان غەرب، جۇغراپىيەلىك مەنىدىكى غەرب بولماستىن بەلكى لىبېرالىزملىق قىممەت قارىشىغا ساھىب بولغان غەربىي ۋە شىمالى ياۋروپا، شىمالى ئامېرىكا، ئوكيانىيە قىتئەسى ۋە ياپونىيە قاتارلىق رايون ۋە دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. بۇ لىبېرالىزمنىڭ رەقىبلىرى بولسا ئىلگىرى كېيىنلىك تەرتىپى بويىچە فاشىزم، كوممۇنىزم، خىتاي ۋە مۇسۇلمانلارنى كۆرسىتىدۇ. لىبېرالىزمنىڭ ئەڭ بۇرۇنقى رەقىبى بولغان فېئودالىزم بۇ يەردە مۇلاھىزە قىلىنمايدۇ.
بىز بۈگۈن گېپىنى قىلىۋاتقان غەرب 1500- يىللاردىن بۇرۇن ھېچكىم دىققەت قىلىپ كەتمەيدىغان، زوراۋانلىق، مۇستەبىتلىك، ئاچلىق ۋە جاھالەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى ياۋرو-ئاسىيا قىتئەسىنىڭ ئەڭ چەت تەرىپىگە سىقىشىپ قالغان كىچىك بىر رايون ئىدى. ئۇلارنىڭ ئەڭ چوڭ كۈشەندىسى شۇنداقلا ئۇلار ئەڭ ھەۋەس قىلىدىغان دۆلەت جەنۇبتىكى ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيەسى ئىدى. تارىخچى مارشال ھادسىن ئەينى ۋاقتتىكى ئوسمان ئىمپېرىيەسى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: «ئەگەر 16-17 ئەسىردە تاشقى پىلانىتادىن بىرلىرى يەرشارىغا زىيارەتكە كەلگەن بولسا، دۇنيانىڭ پۈتۈنلەي مۇسۇلمانلىشىشنىڭ بوسۇغىسىدا ئىكەنلىكىنى سۆزلىگەن بولاتتى.» (Marshall G. Hudgson: Rethinking of World History)
لېكىن غەرب 15- ئەسىردىن باشلاپ ئېلىپ بېرىلغان بىر قاتار ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئۆزگىرىشلەردىن كېيىن پۈتۈن يەرشارىنىڭ مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان خوجايىنىغا ئايلاندى (18-ئەسىر). 15-ئەسىردە ئىتالىيەدە باشلانغان ئەدەبىيات سەنئەتنىڭ قايتىدىن گۈللىنىش ھەرىكىتى ياۋروپادا چېركاۋنىڭ ئىدىيە جەھەتتىكى مونوپوللۇق ئورنىنى بۇزۇپ تاشلىدى. 16-ئەسىردە فىرانسىيە ۋە ئەنگلىيەدە باشلانغان ئاقارتىش ھەرىكىتى كىشىلەرنىڭ ئىدىيەسىنى ئازاد قىلىپ ئىلاھىي ئىلىم (Theology) بىلەن دۇنياۋىي ئىلىم (بىلىم يەنى Science)نى بىر – بىرىدىن ئايرىم تەتقىق قىلىش ۋە مۇئامىلە قىلىش مېتودىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇلار بىلەن ئوخشاش دېگۈدەك ۋاقىتتا باشلانغان بىلىم ئىنقىلابىي (Scientific Revolution) غەربنىڭ سانائەت ۋە ھەربىي ئىشلاردىكى تەرەققىياتىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئىلگىرى سۈردى. بۇنىڭ تۈرتكىسىدە غەرب مۇستەملىكە قىلىش يولىغا قاراپ ماڭدى ۋە ئامېرىكا ۋە ئافرىقا قىتئەسىدە نۇرغۇنلىغان رايونلارنى ئىگەللىدى. بۇ رايونلاردىكى ئالتۇن ۋە خام ئەشيالار غەرب كاپتالىزمىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن مىسلىسىز گۈللىنىش ئېلىپ كەلدى.
ئىدىيەنىڭ ئويغىنىشى ۋە كاپىتالىزمنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن غەرب دۇنياسىدا سىياسىي ۋە تۈزۈلمە ئۆزگىرىشلىرى مەيدانغا كەلدى. 1789- يىلدىكى فىرانسىيە ئىنقىلابىي فېئودال دىكتاتورىلىقنى ئۆرۈپ تاشلاپ دېموكراتىك ئۇلۇس دۆلەتلىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىگە يول ئاچتى. جون لوك، رۇسسو، مونتېسكىيۇ قاتارلىقلارنىڭ خەلقچىل ياكى سىياسىي مونوپولىزمىغا قارشى ئىدىيەلىرى ۋە ئادام سىمىتنىڭ ئەركىن كاپىتالىزم تەشەببۇسىنىڭ بىرلىشىشى بىلەن غەربتە تامامەن لىبېرال تەرتىپ مەيدانغا كەلدى. لىبېرالىزم سىياسىي جەھەتتىن دېموكراتىيەنى، ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئەركىن بازار ئىگىلىكىنى، ئىدىيە جەھەتتىن بولسا ئەركىن پىكىر قىلىشنى ۋە ئىندىۋىدۇئاللىقنى تەشەببۇس قىلىدۇ. غەرب دۇنياسىدا ئورنىتىلغان لىبېرال تەرتىپ بۇرۇنقى «كىشەن» لەرنى پاچاقلاپ تاشلاپ غەربنى دۇنيانىڭ خوجىسىغا ئايلاندۇردى. ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيەسىگە ھەۋەس قىلغان غەرب ئەمدىلىكتە ئۇنى «غەربنىڭ كېسەل ئادىمى» دەيدىغان بولۇۋالغان ئىدى.