Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
مېدىيا مەزمۇنىنىڭ پىسخىكىسى: نەزەرىيەۋى ئاساس (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىزچىللىق ئۈستىگە قۇرۇلغان ئىدىيىۋى تارقىتىش شەخس ۋە جەمئىيەتنى پاسسىپلاشتۇرۇپ، ئۇلارنى تەرتىپكە بويسۇنىغان ئىتائەتكارلاردىن قىلىپ چىقىدۇ. مېدىيا قاناللىرى ئىدېئولوگىيەنىڭ تەسىرى ۋە سىجىللىقىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن سىياسىي، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچلەرنىڭ تەلىپى ياكى مەجبۇرلىشى بىلەن ئۇلارنىڭ ھۆكۈمران ئىدىيەسىنى دائىم تەكىتلەش ۋە ئۇلار ئۈچۈن كۈن تەرتىپ يارىتىش قاتارلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق دۆلەتكە بولغان ساداقەتنىڭ شەكىللىنىشى ۋە ئىدىئولوگىيەنىڭ يېيىلىشغا تۆھپە قوشىدۇ (ئالتۇسسېر ، 2014: 141). بۇنىڭغا ئاساسەن، باشقا ئىدېئولوگىيەلىك قوراللار بىلەن بىللە مېدىيا مەزمۇنلىرىنى (تېلېۋىزىيە پروگراممىلىرى ۋە خەۋەرلەر دېگەندەك) دىن، سىياسىي پارتىيە ۋە باشقا ئاممىۋى ساھەلەردىكى قوراللارغا ئوخشاش جەمئىيەتكە يېتەكچىلىك قىلىشتا ئىشلىتىلىدىغان ئىجتىمائىي ۋە پسىخولوگىيىلىك قوراللار، دەپ قاراشقا بولىدۇ.
ئاممىۋى ئاخبارات نەزەرىيەلىرى يېڭى مېدىيا مەزمۇنى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ يازمىلىرىنىڭ يەككە تونۇش، سىياسىي جەريان، دىپلوماتىك ئالاقە، كۆڭۈل ئېچىش ۋە ئىجتىمائىيلىشىشنى شەكىللەندۈرىدىغانلىقىغا ئىشارەت قىلىدۇ (دېڧلىيۇر، 2016). مەسىلەن، تېلېۋىزوردا بىر دۆلەتتىكى تەبىئىي ئاپەت ھەققىدە ئېلان قىلىنغان كۆڭۈلنى يېرىم قىلىدىغان سۈرەتلەر سەۋەبىدىن، كۆرۈرمەنلەر ئۆز دۆلىتىنىڭ سىياسىئونلىرى بىلەن ئالاقىلىشىپ، ئۇلارنى ئاپەتكە ئۇچرىغان كىشىلەرگە ياردەم بېرىشكە چاقىرماقتا؛ مانا بۇ مېدىيا ۋۇجۇتقا كەلتۈرگەن ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ. بۇ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرستىش مېدىيا پىسخىكىسىنىڭ بىر مىسالى.
مېدىيا قاناللىرى كۆپىيىۋاتقان ۋە مەزمۇنى كۈنسېرى رەڭدارلىشىۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادا، ئىنتىراكتىڧلىقنى مېدىيا ئابۇنتلىرى ئۆزى بەلگىلەيدۇ .ئىشلىتىش ۋە رازىمەنلىك نەزەرىيەسىدە ئىشارەت قىلىنغاندەك، تاماشىبىنلار بۇ قاناللارنى ئۆز خاھىشى بويىچە تاللايدۇ ۋە ئۆزى بىلەن مۇناشىۋەتلىك پروگراممىلارنى داۋاملىق كۆرىدۇ. ئەقلىي ۋە ھەرىكەت جەھەتتىكى ئىجابىي ياكى سەلبىي تەرەپلەرمۇ بۇ يەردە پەيدا بولىدۇ (يۈكسەل، جانگۆز، داغتاش، ئۆزەر، ئەردوغان& ئۇزۇن، 86:2013). كۆپىنچە ئىجتىمائىي تور ئابونتلىرىنىڭ مەركۇر سۇپىلارنى «ئىدىيە جەھەتتە يېقىن ھېس قىلغان ھېساباتلارغا ئەگىشىش ياكى مەزمۇنلارغا دىققەت قىلىش» نىيىتىدە ئىشلىتىشى بارلىق مېدىيا مۇھىتلىرىغا نىسبەتەن ئوخشاش (سۇنستېين، 2018:132). مەسىلەن، سىياسىي جەھەتتە مەلۇم بىر ئىدېئولوگىيەگە يېقىندەك ھېس قىلىدىغان ئامما ئاشۇ ئىدىئولوگىيەنىڭ تېلېۋىزىيە قاناللىرى، گېزىتلىرى ۋە ئىنتېرنېت خەۋەر سۇپىلىرىغا ئەگىشىدۇ ۋە ياشاۋاتقان مۇھىتنى پەقەت ئاشۇ ئىدېئولوگىيەنىڭ كۆزى بىلەنلا كۆرىدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە: باشقا خەۋەر قاناللىرىنى كۆرۈش خاتالاشقانلىق؛ ئۇنىڭ ئۈستىگە ئەتراپتا «باشقىلار» غا ئوخشاش ئويلايدىغانلارنىڭ سانى ئىنتايىن ئاز بولۇپ، ئۇلار (پەرقلىق قاناللارنى كۆرىدىغانلار) جەمئىيەتنىڭ ئىناقلىقىنى بۇزىدۇ. كۆرۈرمەنلەر ئوخشىمىغان كۆز-قاراشلاردىن بىخەۋەر بولغاچقا، بۇ خىل ئەھۋال ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ كۆرۈرمەنلەردە بەزى خاتالىقلارنى، ئۆزىدەك ئويلىمايدىغانلارنى «دۈشمەن» دەپ قاراش پسىخكىسى شەكىللەندۈرۈپ قويىدۇ، نەتىجىدە، جەمىئىيەتنىڭ قۇتۇپلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. قۇتۇپلىشىشنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان شەخسىي ۋە ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەر تېخىمۇ ئىىلگىرلىگەن ھالدا ئاۋاز بېرىش تاللىشىنى ئۆزگەرتىش كۈچىگە ئىگە بولىدۇ، بۇ ئەھۋالم ۇ بىر پۈتۈن جەريان سۈپىتدە دېموكراتىيەنى زىيانغا ئۇچرىتىدۇ.
«خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق ژۇرنىلىمىزنىڭ 14-سانى نەشردىن چىقتى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ھۆرمەتلىك ئوقۇرمەنلەر، «خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان» ناملىق پەسىللىك ئاكادېمىك ژۇرنىلىمىزنىڭ ئومۇمىي 14-سانى  (2024-يىللىق 2-سان) نەشردىن چىقتى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ژۇرنىلىمىزغا ئەسەر ئەۋەتكۈچىلەر، ھەرخىل پىكىر، تەۋسىيە ۋە تەلقىنلەردە بولغانلار، قىسقىسى ژۇرنالنىڭ يورۇق كۆرۈشىگە ھەر جەھەتتىن تۆھپە قوشقانلار بارلىق كىشىلەرگە چوڭقۇر رەھمىتىمىزنى بىلدۈرىمىز.
ژۇرنىلىمىز خەلقئارالىق ئاكادېمىك ئۆلچەم ۋە مېتودنى ئاساس قىلغان بولۇپ مەقسىتىمىز تۆۋەندىكىچە :
1. ئۇيغۇرچە ئەسەر يازىدىغان زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ۋە ئاكادېمىك ئەسەر يېزىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن سەھنە ھازىرلاش.
2. دىئاسپورادا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاكادېمىك ئالاھىدىلىكى ۋە ئىقتىدارىنى ساقلاپ قېلىش شۇنداقلا يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش.
3.  خەلقىمىزنىڭ ئاڭ سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى شۇنداقلا سىياسىي ۋە تارىخى مەسىلىلەرنى رېئاللىققا ئۇيغۇن شەكىلدە ئانالىز قىلىش قابىلىيىتىنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپە قوشۇش.
4. ۋە ئاخىرىدا ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنىدىغان ۋە خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىدىغان ئاكادېمىك ژۇرنالنى بارلىققا كەلتۈرۈش.
ژۇرنىلىمىز سىياسىي مەيدان ۋە ئىدېئولوگىيە جەھەتتىن ھېچقانداق تەشكىلات ۋە ئورگانغا باغلىق ئەمەس ۋە ھېچبىرىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلمايدۇ. ھەر قانداق كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنى ئەكس ئەتتۈرگەن ئەسەر تەلەپ قىلىنغان مېتود، قائىدە ۋە قېلىپقا چۈشكەن بولۇشى شەرتى ئاستىدا ئېلان قىلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ ئاكادېمىك ئۆلچەمگە چۈشكەن – چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچ نەپەر باھالىغۇچى تەرىپىدىن قارار قىلىنىدۇ .
زىيالىيلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى ژۇرنىلىمىز ۋاسىتىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر خەلقى بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈشىنى قارشى ئالىمىز.
ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپرەك ئەسەر ئەۋەتىشىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى چېنىقتۇرۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز. تولۇق كۇرس ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرى ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولسىڭىز بولىدۇ. ئەسىرىڭىز تەييار بولغاندىن كېيىن ژۇرنىلىمىزنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلىرى مېتود ۋە شەكىل قاتارلىق ئاكادېمىك ئۆلچەملەردە سىزگە ياردەم قىلىدۇ (شۇنداقلا تەلەپكە لايىق بولۇشقا ئىمكان بولمىسا رەت قىلىدۇ).
15- سان ئۈچۈن ئەسەرلەرنى بۈگۈندىن باشلاپ ئەۋەتسىڭىز بولىدۇ.
ئۇيغۇر مىللىي مەپكۇرەسى ھەققىدە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

نېمە ئۈچۈن «كەڭ قۇرساقلىق» دەيمىز؟ چۈنكى بۇ ئۇيغۇرلار ساھىب بولغان ئەڭ مۇھىم دۇنياۋى قىممەتلەرنىڭ بىرىسى. ئۇيغۇرلار دۇنيا تارىخىدا ئاز كۆرۈلىدىغان بىر خىل كەڭ قۇرساقلىق مەدەنىيىتىگە ئىگە. ئىدىقۇت ئۇيغۇر دەۋرىدە تۇرپاندا شامانلىق، بۇدا، مانىخەي، خىرىستىيان ۋە ئىسلام دىنىنىڭ بىرلىكتە ياشىغانلىقى بۇنىڭ ئىسپاتىدۇر. ئۇيغۇرلار ساھىب بولغان بۇ كەڭ قۇرساقلىق مەدەنىيىتى سايىسىدا پەرقلىق قوۋم ۋە مىللەتلەر بىلەن ئىناق ياشىغان. كەڭ قۇرساقلىق بولغان يەردە توقۇنۇش بولمايدۇ، ئادالەتسىزلىك بولمايدۇ. جەمئىيەتتە ئىناقلىق، ھۇزۇر بولىدۇ. كەڭ قۇرساقلىق مەدەنىيىتى مەۋلانا جالالىدىن رۇمىنىڭ «نېمە بولساڭ بول، يەنە كەل» دېگەن جۈملىسى بىلەن فورمۇلالاشقان بولۇپ، بۇ قىممەت دۇنيانىڭمۇ دىققىتىنى قوزغىماقتا. ھىندىستان شائىرى ۋە مۇتەپەككۇرى تاگور دۇنيا مىقياسىدا يۈكسەلتمەكچى بولغان روھمۇ مۇشۇ كەڭ قۇرساقلىق روھى ئىدى.
نېمە ئۈچۈن «قېرىنداشلىق» دەيمىز؟  ئۇيغۇرلار ئۆز ئىچىدە بىر – بىرى بىلەن قېرىنداش، تۈركلەر بىلەن قېرىنداش، تىل جەھەتتىكى يېقىنلىقى ۋە ئوخشاشلىقى سەۋەبى بىلەن موڭغۇللار، ياپونلار، كورېيەلىكلەر بىلەنمۇ قېرىنداش، دىنىي ئېتىقاد جەھەتتىن پۈتۈن مۇسۇلمانلار بىلەن قېرىنداش، ئورتاق ئەجدادىمىز ئادەم ئاتا بىلەن ھەۋۋا ئانا سەۋەبى بىلەن پۈتۈن ئىنسانىيەت بىلەن قېرىنداش. شۇڭا قېرىنداشلىق دېگەنمۇ بىر خىل مەپكۇرە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. فىرانسىيە بايرىقىدىكى قىزىل رەڭمۇ قېرىنداشلىقنىڭ سىمۋولى بولۇپ پۈتۈن فىرانسۇزلارنىڭ بىر مىللەتنىڭ ئەۋلادلىرى بولغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ يەردىكى قېرىنداشلىق تار دائىرىدىن ئېيتقاندا مەلۇم بىر مىللەتنى، كەڭ دائىرىدىن ئېيتقاندا پۈتۈن ئىنسانلىقنى ئىپادىلەيدۇ. قېرىنداشلىق بىر جەمئىيەت، بىر دۆلەت، بىر رايوندىكى ئىناقلىقنىڭ، دوستلۇقنىڭ ئالدىنقى شەرتىدۇر. ئاخىرقى ھېسابتا دۇنيا تىنچلىقىنىڭ ئاساسىدۇر.
مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە دېگىنىمىز بىر خىل ھەرىكەت شەكلى، بىر خىل تۇرمۇش شەكلىدۇر. ئىمان ئەمەلنى بەلگىلەيدۇ، دېگەن پىرىنسىپ بويىچە، بۇ مەپكۇرە / ئىدېئولوگىيە بىزنىڭ پۈتۈن جىسمانىي ۋە مەنىۋى تۇرمۇشىمىزغا، ھەرىكەتلىرىمىزگە يېتەكچىلىك قىلىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بىرلىككە، ئىتتىپاقلىققا پايدىلىق ئېلىپ بېرىلغان ھەر پائالىيەت، قىلىنغان ھەر ئىش مىللىي مەپكۇرەمىزگە ئۇيغۇن، ئەكسى شەكىلدىكى ھەرىكەتلەر خىلاپ بولىدۇ. ھەر ئۇيغۇر بۇ ئاڭ بويىچە ئويلىنىشى، ھەرىكەت قىلىشى كېرەك. ياشىسۇن ئۇيغۇر!
ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2. ئىگىلەش ۋە ئۆگىنىش شەكلىگە ئاساسەن: بۇ گۇرۇپپىغا «تەبىئىي ۋە سۈنئىي ئىككى تىللىق»، «كونتروللۇق ۋە كونترولسىز ئىككى تىللىق» بولۇش ئاتالغۇلىرىنى كىرگۈزەلەيمىز. تەبىئىي يول بىلەن تىل ئىگىلەش تېمىسىنى ئالدىدا تىلغا ئالغان ئىدۇق. بىر كىشىنىڭ تۇغۇلغاندىن باشلاپ ئانا تىلىنى، بىرىنچى تىلىنى ئىگىلەش جەريانى ۋە شەكلى دەپ ئىپادىلىگەنتۇق. «كونترولسىز ئىككى تىللىق» ئاتالغۇسىدىكى «كونترولسىز» سۆزلۈكىمۇ بىزگە نىسبەتەن «تەبىئىي» سۆزلۈكى بىلەن ئوخشاش مەنىدە كەلگەن. «كونترولسىز» سۆزلۈكى كونترول ئاستىدا تۇتۇۋالماي، ئارىلىشىۋالماي، ئۆزلۈكىدىن بولغان، يەنى تەبىئىي يوسۇندا دېگەن مەنىلەردە ئىشلىتىلگەن. يەنە «سۈنئىي ۋە كونتروللۇق» سۆزلۈكلىرىمۇ بۇ يەردىكى ئىشلىتىش ئورنىغا ئاساسەن بىر – بىرىگە ماس كېلىدۇ. «سۈنئىي ۋە كونتروللۇق ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇلىرى ئوقۇ- ئوقۇتۇش، مەكتەپ ۋە كۇرسلار ئارقىلىق ئۆگىنىلگەن ئىككىنچى تىل بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان ئىككى تىللىق بولۇشنى كۆرسىتىدۇ. مىسال ئالىدىغان بولساق، ئىككى تىللىق بولۇشنىڭ بۇ تۈرىگە ئاساسەن ھەر يەردە، ھەر دۆلەتتە مىساللار ئۇچرايدۇ. مەكتەپ يېشىغا قەدەر يالغۇز بىر تىلى بولغان، يەنى پەقەت ئانا تىلىنى بىلىدىغان بىر كىشى مەكتەپكە باشلىغاندىن كېيىن تىل دەرسلىرى ياكى كۇرسلار ئارقىلىق ئىككىنچى تىلنى (بۇ تىل چەت ئەل تىلى بولۇپمۇ ھېسابلىنىدۇ) ياخشى ئۆگەنسە ئىككى تىللىق بولغان بولىدۇ. دەل بۇ تەرىقىدە شەكىللەنگەن ئىككى تىللىق بولۇشقا «سۈنئىي ۋە كونتروللۇق ئىككى تىللىق بولۇش» دەيمىز. تۈركىيەدە ياشاۋاتقان مىللىي كىملىكى پەرقلىق بولغان تۈركىيە پۇقرالىرى ئۈچۈن ئەھۋال سەل باشقىچە. مەكتەپ يېشىغىچە تۈركچە ۋە كوردچە ياكى تۈركچە ۋە ئەرەبچە مۇھىتتا چوڭ بولغان بىر بالا ئەسلىدىنلا ئىككى تىللىق بولۇپ، ئەگەر مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن تۈركچە بىلەن بىللە كوردچە ياكى ئەرەبچىسىنى تېخىمۇ پۇختىلاش ئارقىلىق ھەر ئىككى تىلنىڭ ئۆگىنىش باسقۇچىنى تاماملىسا، ياخشى بىر ئىككى تىللىق كىملىكىگە ئېرىشەلەيدۇ. بۇ بالا ئوقۇش جەريانىدا بىر غەرب تىلى، مەسىلەن نېمىسچە ئۆگىنىپ تەرەققىي قىلدۇرسا، ئۈچىنچى بىر تىل ئۆگەنگەن بولىدۇ. شۇنداق قىلىپ «ئىككى تىللىق» تىن «كۆپ تىللىق» قا ئۆتكەن بولىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا مىللىي كىملىكى ئەرەب بولغان، ئۈچ تىل بىلىدىغان تۈركىيە پۇقراسى بىر كىشى تۈركىيەدە ئانا تىلى تۈركچە، چەت ئەل تىلى ئەرەبچە ۋە نېمىسچە دەپ قارىلىدۇ. بۇ كىشىنىڭ ئەسلى ئانا تىلى ئەرەبچە بولسىمۇ، تۈركىيەدە چەت ئەل تىلى ئورنىدا قوبۇل قىلىنىدۇ. ئەمما مىللىي كىملىكى كورد بولغان تۈركىيە پۇقراسى ئۈچۈن ئەھۋال ئوخشاش ئەمەس، چۈنكى كوردچە دۇنياۋى بىر تىل بولمىغانلىقى ئۈچۈن بۇ كىشى پەقەت تۈركچە ۋە نېمىسچە بىلىدۇ، دەپ قارىلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن تۈركچە ئۇنىڭ ئانا تىلى، نېمىسچە بولسا ئىككىنچى تىلى يەنى چەت ئەل تىلى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. بۇ ئالاھىدە ئەھۋال تۈركىيەدىكى مىللىي كىملىكى پەرقلىق تۈركىيە پۇقرالىرى ئارىسىدا پەقەت كوردلارغا خاس بىر ئەھۋال ئەمەس، باشقا تىللىرى دۇنياۋى تىل ھېسابلانمايدىغان ئاز سانلىقلار ئۈچۈنمۇ ئوخشاش.
ئانا تىل، ئىككىنچى تىل، ئىككى تىللىق، چەت ئەل تىلى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، يەرشارىلىشىش قەدىمى كۈنسېرى تېزلىشىۋاتقان دۇنيادا ۋە ئەزا سانى تېزلىك بىلەن كۆپىيىۋاتقان، چېگراسى كېڭىيىۋاتقان ياۋروپا ئىتتىپاقىدا ئىككى تىللىقتىن كۆپ تىللىققا ئۆتۈلىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭغا ئاساسەن ئەزا دۆلەتلەر پۇقرالىرى ئارىسىدا «تىل تەرەققىياتى ئارخىپى» تۈرى ئاستىدا «تىل پاسپورتى» خىزمىتى ئەمەلىيلىشىشكە باشلىغانلىقىنى تەكىتلەپ ئۆتۈشنى توغرا تاپتۇق. بۇ تىل پاسپورتىدا كىشىنىڭ ئانا تىلى، دۆلەت تىلى ۋە بىلىدىغان چەت ئەل تىللىرى ۋە سەۋىيەسى ئورۇن ئالماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا بولۇش ئالدىدا تۇرۇۋاتقان تۈركىيەنىڭمۇ ئەڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە بۇ خىزمەتنى باشلىشى ھەم پۇقرالار ئارىسىدا تىلغا مۇناسىۋەتلىك ئادىللىقنىڭ ئورنىتىلىشىغا ھەم ئەزا بولۇش يولىدا تېخىمۇ ئىلگىرىلىشىگە پايدىلىقتۇر.
ماقالىنىڭ يازغۇچىسى: شەرىف ئورۇچ ياردەمچى دوتسېنت، دوكتور غازى ئۇنىۋېرسىتېتى پېداگوگىكا فاكۇلتېتى گېرمان تىلى بۆلۈمى
جىددىي ئەھۋال ۋە كرىزىس باشقۇرۇشى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۈتۈلمىگەن، تۇيۇقسىز پەيدا بولغان، مەۋجۇتلۇق ۋە بىخەتەرلىككە تەھدىت سالىدىغان ۋەقە ۋە
ھادىسىلەرنىڭ سەلبىي تەسىر ۋە زىيانلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا قارىتىلغان ئىش-ھەرىكەت ۋە
پائالىيەتلەرنى باشقۇرۇش جەريانىدۇر. جىددىي ئەھۋال ۋە كرىزىسنىڭ كۆپلىگەن تۈرلىرى ۋە
سەۋەبلىرى بار. بۇالر: تەبىئىي ئاپەتلەر، -19COVIDغا ئوخشاش يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر، يەر
تەۋرەش، بوران-چاپقۇن، ۋۇلقان پارتلىشى، مۇھىت ھادىسىلىرى، ئۇرۇشالر، كۆچمەنلىك،
قوراللىق ھۇجۇمالر، ماشىنىالرنىڭ بۇزۇلۇشى ياكى كونىرىشى، ئىنسان خاتالىقى، خاتا
ھېسابالشالر، ئاالقە مەسىلىلىرى، باشقۇرۇشتىكى قارارالر ۋە قارارسىزلىقالر، كومپيۇتېر
سىستېمىسىنىڭ بۇزۇلۇشى، رەقىبلەرنىڭ تەشكىالتنى قولغا كىرگۈزۈۋېلىشقا ئۇرۇنۇشى،
كۈتۈلمىگەن ئىستېپاالر، ئىقتىسادىي تەۋرىنىشلەر ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش ئىجتىمائىي ئاپەت ۋە
كرىزس قاتارلىقلار.
ياپونىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى جىددىيلىك ۋە ياۋروپانىڭ تۇتۇشقا تېگىشلىك پوزىتسىيەسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھالبۇكى، ماقالىنىڭ بەزى كەمچىلىكلىرىنىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇ. بىرىنچىدىن، ماقالىدە ئاساسلىقى غەرب ۋە ياپونىيە نۇقتىئىنەزىرى ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولۇپ، خىتاي تەرەپنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلىرى (مەسىلەن، قورشىلىپ قېلىش ئەندىشىسى) يېتەرلىك دەرىجىدە چوڭقۇر تەھلىل قىلىنمىغان بولۇشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتايغا بولغان تايىنىشچانلىقىنىڭ (بولۇپمۇ گېرمانىيە ماشىنسازلىق سانائىتىنىڭ) ياپونىيەنى قوللاش سىياسىتىگە قانچىلىك توسالغۇ بولىدىغانلىقى ۋە بۇ توسالغۇلارنى يېڭىشنىڭ كونكرېت قىيىنچىلىقلىرى ھەققىدە يېتەرلىك توختالمىغان.
شۇنداقتىمۇ، بۇ ماقالە ياپونىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى ۋە ياۋروپانىڭ ئاسىيا سىياسىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يېزىلغان ئەلا سۈپەتلىك ئاكادېمىك تەھلىل بولۇپ، سىياسەتچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.
Pohlkamp, E.-K. (2025). Managing a rivalry: The latest Japan-China escalation and what Europe can do. European Council on Foreign Relations (ECFR).   https://ecfr.eu/article/managing-a-rivalry-the-latest-japan-china-escalation-and-what-europe-can-do/
تېخنىكا-مۇستەملىكىچىلىك ۋە ماكان باشقۇرۇش: خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى «يېڭىلىق يارىتىش» نامىدىكى سىياسەتلىرى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

[5] Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü (ASPI): Mapping China’s Tech Giants: Supply Chains and the Global Data Collection Ecosystem» (2019).
[6] Xinjiang Police Files (2022).  https://www.xinjiangpolicefiles.org/
[7] Adrian Zenz (2021): «Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang». Jamestown Foundation.
[9] Adrian Zenz (2021): «Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang». Jamestown Foundation.
[10] Tom Cliff (2016): Oil and Water: Being Han in Xinjiang. University of Chicago Press
[11] Global Magnitsky Sanctions, US Department of the Treasury (2020): «Sanctions on Xinjiang Production and Construction Corps (XPCC). https://ofac.treasury.gov/faqs/topic/5441
[12] Michael Hechter (1975): Internal Colonialism: The Celtic Fringe in British National Development.
[13] Cheng Li (2016): Chinese Politics in the Xi Jinping Era. Brookings Institution Press.
[14] Timothy Grose (2019): Negotiating Inseparability in China: The Xinjiang Class and the Dynamics of Uyghur Identity
[15] Bovingdon, Gardner (2010): The Uyghurs: Strangers in Their Own Land. Columbia University Press.
[16] Uyghur Human Rights Project (2019): The Persecution of the Intellectuals in the Uyghur Region: Disappeared Forever?
تەتقىقات ماقالىسى ھەققىدە (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەتقىقات ماقالىڭىزنىڭ لايىھىسىنى يېزىشنى باشلاڭ.  تەتقىقات ئەندىزىسىنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە  قىياس ياكى تېزىسنى يورىتىپ بېرىش مەقسىتىدە تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇر-مەلۇماتلار بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن تەتقىقاتنى داۋاملاشتۇرۇڭ.
لايىھە تاماملانغاندىن كېيىن ، ئۇنى مۇۋاپىق ھالەتتە رەتلەپ چىقىڭ. «MLA 8 » ۋە «APA 6 » فورماتلىرى،  بىبلىئوگرافىيە بەتلىرى ، تېكىستتىكى نەقىللەر، قۇر ئارىلىقلىرى ۋە ئۇنۋانغا ئوخشاش  بەزى خۇسۇسلار پەرقلىق بولۇشى مۇمكىن.
ماقالىڭىزنىڭ ئاخىرقى نۇسخىسىنى يېزىڭ. APA تېما بېتى ۋە خۇلاسە تەلەپ قىلىدۇ. خۇلاسەدە ماقالىدىكى ئۇچۇر-مەلۇماتلار، تەتقىقاتنىڭ نەتىجىلىرى ۋە خۇلاسە قىسمى قىسقىچە بايان قىلىنىشى كېرەك.
مەنبە: docplayer
رەسىم مەنبە: medium.com
تەرجىمان: بايتاش
ئەنقەرەدە شەرقىي تۈركىستان توغرىسىدا دوكلات بېرىلدى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2019-يىلى 6  – دېكابىر كۈنى  ئەنقەرەنىڭ پولاتلى رايونىدىكى «تۈرك ئوجاقلىرى» تەشكىلاتىنىڭ شۆبىسىدە ئۇيغۇرلار توغرىسىدا دوكلات بېرىش يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى.»تۈرك ئوجاقلىرى»  پولاتلى شۆبىسى تەرىپىدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان بۇ قېتىمقى يىغىندا ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەم  » شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھازىرقى ۋەزىيىتى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادىكى ۋەزىيىتى» توغرىسىدا لېكسىيە بەردى.
سۆزىنى جازا لاگېرى مەسلىسى بىلەن باشلىغان دوكتۇر  ئەركىن ئەكرەم ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەرقايسى شەھەر ۋە رايونلىرىدىكى جازا لاگېرىنىڭ جايلىشىش ئورنى ، تاشقى كۆرۈنۈشى قاتارلىقلارنى تونۇشتۇرغاندىن كىيىن جازا لاگېرىنىڭ تۈرى ۋە جازا لاگېرىغا قامالغان كىشى سانى ھەققىدە مەلۇمات بەردى.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركستاندا ئېلىپ بېرىۋاتقان زۇلۇملىرىنىڭ تارىخىي،سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي سەۋەبلىرى ئۈستىدە توختالغان دوكتور ئەركىن ئەكرەم ،خىتاينىڭ سىياسىي كۇلتۇرىدە يات مىللەتلەرنى چەتكە قېقىش ،دۈشمەنلىك قىلىش، يوقىتىش ۋە ئاسسىلماتسىيە قىلىشتىن ئىيارەت ئىنسانىيلىقتىن خالىي ئادىتى بارلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلەپ ئۆتتى.
نۆۋەتتە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ ئۆزىنىڭ ئۇزۇن يىللىق سىياسىي كۇلتۇرىنىڭ ئىپادىسى ئىكەنلىكىنى ئېيتقان دوكتور ئەركىن ئەكرەم، شەرقىي تۈركىستاننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيتىنى چۈشەندۈردى.
غەرب دۇنياسىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلىۋاتقانلىقىنى، لېكىن ئسلام ۋە تۈرك دۇنياسىنىڭ يېتەرلىك كۆڭۈل بۆلمەيۋاتقانلىقىنى ئېيتقان ئىنستىتۇت مۇدىرىمىز ئەركىن ئەكرەم،ئسلام ۋە تۈرك دۇنياسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ئستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن ئويلىشىشنىڭ ھەم ئۆزىنىڭ مەۋجۇت ئەھۋالغا ھەمدە كەلگۈسىگە پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ، ئەڭ مۇھىمى شەرقىي تۈركىستانغا ئىگە چىقىشنىڭ مىللي ۋە دىنى مەجبۇرىيتى ئىكەنلىكىنى  سۆزلەپ ئۆتتى.
ئىنستىتۇت مۇدىرىمىز ئەركىن ئەكرەم سۆزىنى مۇنداق ئاخىرلاشتۇردى: «ئەگەر ئىسلام دۇنياسى شەرقىي تۈركىستانغا ئەھمىيەت بەرمىسە،ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەڭ  شەرقىدىكى بىر ئىسلام دىيارىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ ،ئوخشاشلا تۈرك دۇنياسىمۇ شەرقىي تۈركىستانغا كۆڭۈل بۆلمىسە تۈركىي قەۋملىرىنىڭ ئاتا يۇرتى ۋە مەدەنىيەت بۈشۈكىنى يوقىتىپ قويىدۇ.»
G7 نىڭ خىتاي سىياسىتى ۋە بېيجىڭنىڭ قارشى ھەرىكەتلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كەلگۈسىدە، G7 نىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتى بۇ ئىككى يۈزلىنىش ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق نۇقتىسىدا شەكىللىنىدۇ: خىتايغا قارىتا خەلقئارا قائىدىلەرگە بويسۇنۇشى كېرەكلىكى يۆنۈلۈشىدىكى بېسىم داۋاملىشىدۇ، ئەمما يەر شارىۋى خىرىسلار ئالدىدا ئەمەلىيەتچىل ھەمكارلىق يوللىرىمۇ ئوچۇق تۇتۇلىدۇ. بۇ ئەھۋال، تېخنىكا، تەمىنلەش زەنجىرى ۋە مالىيە ئېقىمىدا دۆلەتلەر ئارا نازارەت قىلىش-باشقۇرۇش رىقابىتىنىڭ كۈچىيىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. خىتاي ئۆز ئىقتىسادىي ئەندىزىسىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشسا، G7 يەر شارىۋى ئىدارە قىلىشتىكى نورماتىپ كۈچىنى قوغداش كۈرىشى قىلىدۇ.
ئاخىرىدا، G7 بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ ئىلاستىكىلىق تەسىرچانلىق، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە مۇقىمسىزلىقنىڭ ئەمەس، بەلكى ئۈزلۈكسىز سۆھبەت، سودىلىشىش ۋە پات-پات يۇقىرىلايدىغان جىددىيچىلىكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېڭى بىر گېئوسىياسىي تەڭپۇڭلاشتۇرۇش دەۋرىنىڭ خەۋەرچىسىدۇر. ھەر ئىككى تەرەپ يەر شارىۋى ھۆكۈمرانلىقتىن زىيادە، ئىقتىسادىي كۈچى ۋە بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزىدىغان ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقنى قوغداشنى نىشان قىلماقتا. بۇمۇ خەلقئارا سىياسەتنىڭ كەلگۈسىدە تېخىمۇ جانلىق، كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە ئېنىقسىز بىر قۇرۇلمىغا ئىگە بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
تارىخشۇناس دوكتور نەبىجان تۇرسۇندىن  ئۇيغۇر خەلقىگە  يەنە بىر خوش خەۋەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

گەرچە، دۇنيادا كۆپ دۆلەتلەردە ئىككى ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان ئۇيغۇر تارىخى، شەرقىي تۈركىستان تارىخى تەتقىق قىلىنىپ ھەر خىل تىللاردا كۆپلىگەن ئەسەرلەر، مەخسۇس ئۇيغۇر تارىخى كىتابلىرى  يېزىلىپ نەشر قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما ھازىرغىچە مۇنداق 13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» تېخى يېزىلمىغانىدى، جۈملىدىن يەنە 1949-1944-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان تارىخى ھەققىدىمۇ بىرقىسىم كىتابلار چىققان بولسىمۇ، ئەمما 1944-1951-يىللىرى ئارىسىدىكى شەرقىي تۈركىستان تارىخى جەريانلىرىنى مۇنداق 5 توم ھالىدا ھازىرغىچە تولۇق ۋە تەپسىلىي شەكىلدە تېخى ھېچكىم يېزىپ باقمىغانىدى.
«ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» دىن ئىبارەت 13 توملۇق غايەت زور ئىلمىي ئاكادېمىيەلىك، كۆپ مەنبەلىك، تەپسىلىي ئۇيغۇر تارىخى ئەسىرى يەنىلا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆزىنىڭ تارىخچىسى، يەنى دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئەپەندىنىڭ قەلىمى ئارقىلىق يورۇقلۇققا چىقىرىلدى.
ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مىللىي كىملىكى، تارىخى، مەدەنىيىتى، دىنى ئېتىقادى، كىشىلىك ھوقۇقى ۋە سىياسىي ھوقۇقلىرى خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن  بۈگۈنكىدەك ئېغىر كىرىزىسقا دۇچ كەلتۈرۈلگەن شۇنىڭدەك خىتاي ئۇيغۇر مىللىي تارىخىنى يوقىتىپ، ئۇنى خىتاي تارىخى، خىتاي مىللىتىنىڭ بىر قىسمى قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بۈگۈنكىدەك ھالقىلىق پەيتتە 13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ھەر بىر ئۇيغۇر زىيالىيسى، ئۇيغۇر پۇقراسى ئوقۇشى ۋە ساقلىشى  شۇنىڭدەك قوللىشى كېرەك بولغان قىممەتلىك ئەسەردۇر. بۇ ئەسەر ھەم باشقا تىللاردىمۇ چىقىرىلىشى كېرەك.
ئەمدى نۆۋەت بولسا «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»نىڭ 11-تومى، يەنى  ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلارنىڭ سىرلىق ئۆلۈمىنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىشىغا ئائىت قىسمى نەشردىن چىقىشنى كۈتۈۋاتقان بولۇپ بۇ تومغا، «خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان ئىشغالىيىتى ۋە يوقىتىش» دەپ نام بېرىلگەن.  1934-1933 يىللىرىدىكى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» قىسمىمۇ ۋە باشقا توملارمۇ  بىرمۇبىر تەھرىرلىنىش ئارقىلىق ئارقىمۇئارقىدىن نەشر قىلىنىش ئۈستىدە تۇرماقتا. كىتابنى يېزىشتىن باشقا نەشرگە تەييارلاش، باسما مەبلىغىنى ھەل قىلىش  ئىشلىرىمۇ نەبىجان تۇرسۇننىڭ  ئۆزى تەرىپىدىن تەنھا ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ ھەسسىلەپ جاپا-چېكىشى ۋە بارلىق خىزمەتتىن سىرتقى ۋاقىتلىرى، دەم ئېلىش ۋاقىتلىرىنىمۇ سەرپ قىلىشىغا توغرا كەلمەكتە.
ئىنستىتۇتىمىز دوكتور نەبىجان تۇرسۇنغا سالامەتلىك ۋە زور مۇۋەپپەقىيەتلەر تىلەيدۇ.
كىتابنى سېتىۋېلىش ئۈچۈن orxuntekin@gmail.com  ئېلخەت ئادرېسى بىلەن ئالاقىلاشسىڭىزى بولىدۇ.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئوچۇق ۋە يېپىق جەمئىيەتلەر
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئادىل ئەرئۇيغۇر
تەھرىرلىگۈچى:ئابدۇرېھىم دۆلەت
open societies and closed societies
ئوچۇق ۋە يېپىق جەمئىيەتلەر ئاتالغۇلىرى كارل پوپپېرنىڭ «ئوچۇق جەمئىيەت ۋە ئۇنىڭ دۈشمەنلىرى» (1945) ناملىق ئەسىرىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ۋە «تارىخچىلىقنىڭ نامراتلىقى» (1957) دېگەن كىتابىدا تېخىمۇ تەپسىلىي رەۋىشتە تەرەققىي قىلدۇرۇلغان. پوپپېرنىڭ قارىشىغا كۆرە، بىلىم ۋە ئىنسانىيەت تارىخى ئاساسەن نائېنىق ۋە ئۆزگىرىشچاندۇر. بۇ قاراش جەمئىيەت نەزەرىيىسىگە تەدبىقلانغاندا، پوپپېرنىڭ تارىخىيچىلىققا قارشى كۈچلۈك ۋە ئەجەللىك ھۇجۇمغا ئۆتكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. ئەپلاتون، گېگىل ۋە ماركىسقا ئوخشاش تارىخنىڭ قانۇنىيەت بويىچە ئىلگىرىلەيدىغانلىقى ۋە ئىنساننىڭ ئالدىن بىلگىلى بولىدىغان تەقدىرى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن مۇتەپەككۇرلارنىڭ نەزەرىيەلىرى، پوپپېر تەرىپىدىن ئىلمىي جەھەتتىن ياقلاشقا بولمايدىغان، سىياسىي جەھەتتىن خەتەرلىك قاراشلار دەپ تەنقىدلەنگەن. پوپپېر، بۇ خىلدىكى نەزەرىيەلەرنىڭ ھەممىسى، نورمال ئۆزگىرىش جەريانلىرىغا يېپىق بولغانلىقى تۈپەيلىدىن، ئۆزىنىڭ يېپىق جەمئىيەتلەر دەپ ئاتىغان ھاكىممۇتلەق ۋە غەيرى ئىنسانىي سىياسىي تۈزۈملەرگە ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
ئەمما ئوچۇق جەمئىيەتلەر، يېپىق جەمئىيەتلەرنىڭ دەل ئەكسىچە، پائالىيەت، ئىجادىيەت ۋە كۆپ ساندىكى شەخسلەرنىڭ يېڭىلىنىشى ئاساسىغا قۇرۇلغان بولۇپ، ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولمايدىغان شەكىلدە تەدرىجىي جەمئىيەت ئىنژېنېرلىقى ئارقىلىق ئىلگىرىلەيدۇ. ئوچۇق جەمئىيەتلەر، ئىجتىمائىي سىياسەتلەرنىڭ كۆزلىگىنىدىن سىرت نەتىجىلىرى ئوچۇق ھالدا تەنقىد قىلىنىدىغان ۋە بۇ تەنقىد يۆنىلىشى بويىچە ئۆزگىرىشلەر كۆرۈلىدىغان جەمئىيەتلەردۇر. ئوچۇق جەمئىيەتلەر، ئورۇنلۇق تەنقىدلەرگە جاۋاب بېرەلمەيدىغان رەھبەرلەرنى ۋەزىپىسىدىن ئېلىۋېتەلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش زۆرۈرىيىتى مەنىسىدە ھەم ئەركىن، ھەم دېموكراتىك بولۇشى كېرەك.
ئەلۋەتتە، بۇ يەردە تەكىتلەنگەن زىددىيەت، شۇ چاغلاردا سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ (يېپىق جەمئىيەت) ۋەكىللىك قىلغان مۇستەبىت تۈزۈملەر بىلەن غەرب دېموكراتىيەلىرى (ئوچۇق جەمئىيەتلەر) ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتكە ئىشارەت قىلىدۇ. پوپپېرنىڭ زاكونلىرى(arguments) ماركسىزمنىڭ ئاساسلىرىنى (ھەم ئىلمىي ئىكەنلىكى، ھەم كەلگۈسى تارىخنىڭ يۆنىلىشىنى چۈشەندۈرىدىغانلىقى قارىشىنى) مەنتىقىلىق جەھەتتىن كۈچلۈك ۋە قايىل قىلارلىق تەرزدە يىقىتقان دەپ قارالغان[1].
[1] Sosyoloji Sözlüğü, Gordon Marshall  BİLİM VE SANAT YAYINLARI (2.s)