خىتاي ۋىرۇسىدىن كېيىنكى دۇنيا ۋە  شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا تەشكىلاتلار دېگىنىمىز ب د ت، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى، كىشىلىك ھوقۇق كۈزىتىش جەمئىيىتى، خەلقئارا سوت، دۇنيا ھۆكۈمەتسىز دۆلەتلەر تەشكىلاتى… قاتارلىقلاردۇر. بۇ تەشكىلاتلارمۇ لىبېرالىزمنىڭ مېۋىلىرى بولۇپ رېئالىزىمنىڭ خەلقئارا «ھۆكۈمەتسىزلىك» Anarchy  نەزەرىيىسىگە قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. مەقسىتى بولسا باشتا دەپ ئۆتۈلگەندەك دۇنيانى بىر بىرىگە باغلاش ۋە لىبېرال قىممەت قارىشىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق رېئالىزمنىڭ تەسەۋۋۇرىدىكى «جەڭگاھ» دۇنيانى ئىتتىپاق ۋە دوستانە دۇنياغا ئايلاندۇرۇش ئىدى ۋە بۇنىڭدا ياخشى نەتىجىلەر قولغا كېلىۋاتقان ئىدى. لېكىن خىتاينىڭ تەسىر كۈچىنىڭ ئېشىشى، بۇ تەشكىلاتلارغا سىڭىپ كىرىشى ۋە پۇل بېرىشى بىلەن بۇ تەشكىلاتلار ئەسلىدىكى غايىسىدىن قېيىشقا باشلىغان ئىدى. شۇڭا ئامېرىكا باشتا بۇ تەشكىلاتلارنىڭ بەزىلىرىدىن چېكىنىپ چىقىپ كەتتى. بۇ قېتىم خىتاي ۋىرۇسى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنى كىشىلەرنىڭ قەلبىدىن ئۆچۈرۈپ تاشلىدى. ۋىرۇس كرزىسىغا ياردەم قىلىشتىمۇ قىزىل كىرسىت جەمئىيىتى قاتارلىق خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ئاساسەن چەتتە قاراپ تۇرۇشتىن باشقىغا يارمىدى، دۆلەت پۈتۈن يۈكنى ئۆز ئۈستىگە ئالماقتا. ئامېرىكىمۇ دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىغا بولغان ياردەمنى توختاتقانلىقىنى جاكارلىدى. ياۋرۇپا ئىتتىپاقى ئۈچۈنمۇ ئەڭ چوڭ ئىمتىھان دەل بۇ خىتاي ۋىرۇسىدۇر. ئەگەر فۇنكىسىيىسىنى جارى قىلدۇرالمىسا ئىتتىپاق بەلكىم تارقاپ كېتىشى مۇمكىن.
3- دۇنيادا قۇتۇپلىشىش ئېغىرلىشىدۇ، نامايىشلار كۈچىيىدۇ.
بۇ خىل ئەھۋال دېموكراتىك ئەللەردە ئەڭ گەۋدىلىك بولىدۇ. ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيەنى ئەيىبلەش ۋە ئۇلارنىڭ كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئومۇمىي ئېقىمغا ئايلىنىشى مۇمكىن. خەلق بىلەن ھۆكۈمەت ئارىسىدىكى زىددىيەتلەر كۈچىيىدۇ چۈنكى ھۆكۈمەتنىڭ ۋىرۇسنى بىر تەرەپ قىلىشتىكى يېتەرسىزلىكى، ئىقتساتتىكى چىكىنىش ۋە ساغلاملىق سۇغۇرتىلىرىدىكى بوشلۇقلارنىڭ چىقىشى خەلقىنى كوچىلارغا تۆكىۋېتىشى مۇمكىن.  نەتىجىدە دۇنيا بولۇپمۇ غەرب دۇنياسى زور داۋالغۇشنى بېشىدىن كەچۈرۈشى مۇمكىن.
4- ئىشسىزلىقنىڭ  ئېغىرلىشىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. ئىقتسادىي كرزىستا كارخانىلارنىڭ ۋەيران بولىشى، دۆلەتنىڭ ئۇلارغا ياردەم بېرەلمەسلىكى، ۋىرۇس قورقسىدىن ساياھەت قاتارلىق ساھەلەرنىڭ پالەچ بولۇپ قېلىشى نۇرغۇن زەنجىرسىمان ئىشسىزلىق مەسىلىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئامېرىكىدا ئىشسىزلىقنىڭ 30% گە چىقىشى تەخمىن قىلىنماقتا ( قىلچ بۇغرا قانات).بۇنىڭ تەسىرىدە دۇنيادا باي كەمبەغەللىك پەرقى تېخىمۇ چوڭىيىپ كېتىشى مۇمكىن.
5-دۆلەتلەر بەزى مەھسۇلاتلارنى ئۆزلىرى ئىشلەپچىقىرىشقا ئەھمىيەت بېرىشى مۇمكىن.
ۋىرۇسى كىرزىسىدا ئەڭ ئاددى ماسكىنىمۇ ئىشلەپچىقىرالمايدىغان ھالەتكە كېلىپ قېلىشى غايەت زور ۋەھىمىگە سەۋەپ بولدى.  نۇرغۇن خەلقنىڭ ئۆز دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتسادىي سىياسەتلىرىگە بولغان نارازىلىقىنى كۈچەيدى. شۇڭا بۇنىڭدىن كېيىن ھەممە دۆلەت جىددى كېرەكلىك مەھسۇلاتلارنى ئۆزلىرى ئىشلەپچىقىرىشى مۇمكىن. بۇنداق بولغاندا خەلقئارا تىجارەت ۋە دۆلەتلەر ئارىسىدىكى بىر بىرىگە تايىنىش ئاجىزلىشىشى مۇمكىن.
6- ئامېرىكىنىڭ دۇنيادىكى پائالىيەت دائىرىسى تارىيىشى مۇمكىن. بۇ كۆز قاراش تىرامپنىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسىتىگە باغلىقتۇر. چۈنكى ترامپ ئامېرىكىنى دۇنيا سەھنىسىدىن چېكىندۈرۈش تەرەپدارىدۇر. شۇڭا ھازىرغىچە ھەتتا خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ئوچۇق ئاشكارا تەنقىد قىلىپ باققىنى يوق. ئو ئىقتىسادتىن باشقىغا بەك ئەھمىيەت بېرىپ كەتمەيدىغان تىپىك سودىگەر مىجەزلىك كىشىدۇر. ئو ئامېرىكىنىڭ دۇنيانىڭ ساقچىسى بولۇش سىياسىتىنىڭ ئامېرىكىغا ئېغىر يۈكتىن باشقا نەرسە ئېلىپ كەلمىدى دەپ قارايدۇ ۋە بۇنداق قارىشىنىڭمۇ بەلگىلىك ئاساسى بار. 1945- يىلىدىن ھازىرغىچە بولغان 75 يىللىق دۇنيا تەرتىپىنىڭ مىمارى ئامېرىكا بولۇپ بۇ تەرتىپنى قوغداش ۋە يۈرۈتۈش ئۈچۈن نۇرغۇن ئېنېرگىيە سەرپ قىلدى. خىتاي ۋە ياپۇنىيە ( يەنە باشقا نۇرغۇن دۆلەتلەر) ئامېرىكىنىڭ بۇ يۇقىرى سۈرەتلىك پويىزىغا بىكارغا چىقىۋالغان دۆلەتلەر بولۇپ نەتىجىدە ئىقتسادىي غايەت زور دەرىجىدە ئاشتى. ياۋرۇپامۇ ئامېرىكىنىڭ ئەسكىرى كۈچىنىڭ سايىسىدە ئۇرۇشتىن كېيىن  ناھايىتى تىزلا  قەددىنى رۇسلىدى. تىرامىپ بۇنداق چوڭ مەسئۇلىيەت ۋە چارچاشنىڭ ئۆزلىرى ئۈچۈن ئېغىر يۈك دەپ قارىدى شۇڭا ياۋرۇپادىكى دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسىگە ناتو ئۈچۈن چىقىرىدىغان پۇلنىڭ سانىنى بەلگىلەپ بەردى. ترامپ ئامېرىكىنىڭ ساقچى بولۇش رولىنى ئەھمىيەتسىز دەو قارايدۇ.  لىكىن ئۇنىڭ بۇ يىلىقى سايلامدا يېڭلىشىنىڭ ئىھتىماللىقى يۇقىرى. چۈنكى ئۇنىڭ تۇراقسىزلىقى ۋە ئەڭ مۇھىمى خىتاي ۋىرۇسى ئېلىپ كەلگەن كرىزىس ئۇنى تەختىدىن ئايرىشى مۇمكىن. ئەمما باشقا بىرى ئۇنىڭ ئورنىغا كەلگەن تەقدىردىمۇ ئامېرىكىنى ئوتتۇرا شەرق ۋە باشقا رايونلاردىن چېكىندۈرۈپ  ئاساسلىق كۈچىنى تىنچ ئوكياندا خىتايغا مەركەزلەشتۈرۈشى مۇمكىن.