خىتاي تەرەققىيات مودېلىنىڭ قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرى: ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىش مەسىلىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنى ۋە مالىيە ئاپپاراتلىرىنى شەكىللەندۈرىدىغان رىغبەتلەندۈرۈشلەر، ئاخىرىدا شىركەتلەرنىڭ ھەرىكىتىگە سىڭىپ كىرىدۇ. لېې، خىتاينىڭ ئەڭ رىقابەت كۈچىگە ئىگە ساھەلىرىدىكى ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنىڭ «تېز كۆچۈر، تېخىمۇ تېز كېڭەيت ۋە رەھىمسىزلەرچە باھا بېكىت» شەكلىدىكى رەھىمسىز بىر رامكا ئىچىدە ئىشلەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
شىركەتلەر تېز كېڭىيىشكە يۈزلىنىدۇ، چۈنكى كۆلەمنى كېڭەيتىش ئۇلارغا تەمىنلىگۈچىلەر بىلەن باھا سودىلىشىشتا پىشاڭ بېرىدۇ، بانكىلار نەزىرىدە كۆرۈنەرلىك ئورۇنغا ئېرىشتۈرىدۇ (چوڭ كۆلەم = تۆۋەن خەتەر)، ۋە يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ كۆزىدە چوڭ سانائەت چېمپىيونلىرى سۈپىتىدە ئالاھىدە مۇئامىلىگە ئېرىشىش ئىمتىيازىنى يارىتىدۇ. بۇ تېز كۆلەم كېڭەيتىش مۇسابىقىسى، ساقلانغىلى بولمايدىغان ھالدا پايدا نىسبىتىنى يوقىتىدىغان بىر «ئۆلۈم گىرداۋى»غا ئېلىپ بارىدۇ. بىر شىركەت باھانى چۈشۈرگەندە، بازار ئۈلۈشىنى قوغداش ئۈچۈن باشقىلارمۇ ئۇنىڭغا ئەگىشىشكە مەجبۇر بولىدۇ. مەسىلەن، خىتاي ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچىلىرى ئېتىبار قىلغان يولۇچىلار ئاپتوموبىل مودېللىرىنىڭ تۈرى 2022-يىلى 95 بولسا، 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا 227 گە يەتكەن.
لېې، بۇ شىركەت دەرىجىسىدىكى ھېسابلاشلارنىڭ، يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ تەپەككۇرىنى شەكىللەندۈرىدىغان قۇرۇلمىلىق بېسىملار بىلەن مۇستەھكەملىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. يەر-مۈلۈك كىرىمىنىڭ تۆۋەنلىشى بىلەن بىرگە يەرلىك ھۆكۈمەتلەر، پايدا ئالالمايۋاتقان ياكى تەكرارلانغان شىركەتلەرنىڭ بازاردىن چېكىنىشىگە يول قويۇشقا ئانچە ئۇنىمايدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى، پايدا ئالالمايۋاتقان بىر زاۋۇتنىڭ ھەتتا ئىش ئورنى بىلەن تەمىنلەشنى داۋاملاشتۇرۇشى، شۇنىڭغا ماس ھالدا ئىش ھەققى بېجى ۋە مەجبۇرىي ئىجتىمائىي كاپالەت ھەققى تۆلىشى، كىرگۈزۈش ۋە كادىرلارنى باھالاش ئۈچۈن مۇھىم بولغان سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئىستاتىستىكىسىغا تۆھپە قوشۇشىدۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، پايدا ئالالمايۋاتقان شىركەتلەر پايدا ياراتقانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى باج ياراتقانلىقى ئۈچۈن مالىيە جەھەتتىن قىممەتلىك بولۇپ قېلىۋاتىدۇ.
VI. ئېھتىياجلىق بولغان تۈپ ئىسلاھاتلار ۋە سىياسەت چەكلىمىلىرى
لېې، ئەگەر شىركەتلەر، مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە يەرلىك ئەمەلدارلار سىستېما ئىچىدە ئاقىلانە ھەرىكەت قىلىۋاتقان بولسا ۋە نەتىجە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشى بولسا، يۆنىلىشنى ئۆزگەرتىشنىڭ بىردىنبىر يولىنىڭ سىستېمىنى ئۆزگەرتىش ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بېيجىڭ ھازىرغىچە پەقەت كىچىك تەڭشەشلەر (tweaks) نىلا قىلدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە، ئېلېكتىر ئاپتوموبىل باھا ئۇرۇشىغا ئىنكاس سۈپىتىدە چوڭ شىركەتلەرنىڭ كىچىك تەمىنلىگۈچىلەرگە 60 كۈن ئىچىدە پۇل تۆلىشىنى مەجبۇرىي قىلىدىغان يېڭى بەلگىلىمىلەر ۋە رەقىبلەرنى شاللاش مەقسىتىدىكى تەننەرختىن تۆۋەن باھا بېكىتىشنى چەكلەيدىغان 1998-يىلدىكى باھا قانۇنىدا ئېلىپ بېرىلغان لايىھە ئۆزگەرتىشلىرى بار.
ئەمما لېېنىڭ قارىشىچە، باھا ئۇرۇشلىرى پەقەت ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىش مەسىلىسىنىڭ بىر ئالامىتىدۇر. بېيجىڭ، مەسىلىگە سەۋەب بولۇۋاتقان ئاساسىي رىغبەتلەندۈرۈش قۇرۇلمىسىنى قايتىدىن لايىھەلىمەي تۇرۇپ، كۆرۈنەرلىك بىر ئىلگىرىلەشكە ئېرىشەلمەيدۇ. تۈپ ئىسلاھاتلار ئۈچ ئاساسلىق ساھەگە مەركەزلىشىشى كېرەك:
VII. سىستېمىغا قارىماي كەلگەن يېڭىلىق يارىتىش ۋە تەنقىدىي باھا
لېې، خىتاي سىستېمىسىنىڭ ئالاھىدە يېڭىلىقلارنى ياراتقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ، ئەمما بۇ بۆسۈشلەرنىڭ ( DeepSeekقاتارلىق سۈنئىي ئەقىل شىركەتلىرى ياكى يېڭى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقارغۇچىلار) ئادەتتە «ئاساسلىق ئېقىمدىكى مالىيە قاناللىرىغا تايانماسلىقى» سەۋەبىدىن، سىستېمىنىڭ ئاجىزلىقلىرىنى گەۋدىلەندۈرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەر، سىستېمىنىڭ كۈچىدىن بەكرەك، خىتاينىڭ ئىنژېنېرلىق مەدەنىيىتى ۋە ئىرادىسىدىن كەلگەن. ئەمما لېې، بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەرنىڭمۇ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىش تەرىپىدىن تەھدىتكە ئۇچراۋاتقانلىقىنى، مەسىلەن، سانائەت ماشىنا ئادەم ساھەسىدە سېتىش باھاسىنىڭ ماتېرىيال تەننەرخىنىڭ ئاستىغا چۈشۈپ كەتكەنلىكىگە دائىر ئالامەتلەرنىڭ بارلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ماقالىنىڭ ئومۇمىي ئانالىزى خېلى كۈچلۈك بولۇپ، قۇرۇلمىلىق مېخانىزملارغا مەركەزلىشىشى سەۋەبىدىن ئىلمىي جەھەتتىن قانائەتلىنەرلىكتۇر. لىززى ج. لېې، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقىنى خەلقئارا سودا ياكى قىسقا مۇددەتلىك تەلەپ ئۆزگىرىشلىرىنىڭ ئورنىغا، ئىچكى سىياسىي ۋە مالىيە قۇرۇلمىسىدىكى «لوگىكىلىق خاتالىق»قا باغلىغان.
ئەمما، ماقالىدە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا بولىدىغان بىر نۇقتا، دۇنياۋى ماكرو ئىقتىسادىي شارائىتلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشنىڭ شىددىتىنى قانداق ئاشۇرغانلىقىغا دائىر تېخىمۇ كەڭ بىر رامكا سۇنۇلۇشى بولۇشى مۇمكىن ئىدى. خىتاينىڭ تەمىنات مەركەز قىلىنغان ئېشىش مودېلىنىڭ، تەرەققىي قىلغان ئىقتىسادىي گەۋدىلەردىكى تۆۋەن ئۆسۈم نىسبىتى ۋە دۇنياۋىلىشىشنىڭ يۇقىرى پەللىسى قاتارلىق پايدىلىق دۇنياۋى تەلەپ شارائىتلىرىدا نىسبەتەن سىجىل بولغان مەزگىللىرى مەۋجۇت ئىدى. بۈگۈن، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئاستىلىشى ۋە گېئوپولىتىك پارچىلىنىشنىڭ تېزلىشىشى (decoupling)، خىتاينىڭ ئېكسپورت بازىرىنى تارايتماقتا ۋە ئىچكى قۇرۇلمىلىق نۇقساننىڭ تەسىرلىرىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرماقتا. لېې بۇ تاشقى ئامىللارغا ۋاسىتىلىك ھالدا تېگىپ ئۆتسىمۇ، ماقالە پۈتۈنلەي ئىچكى رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزملىرىغا مەركەزلەشكەن.
لىززى ج. لېېنىڭ ماقالىسى، خىتاينىڭ «كۆلەم ۋە سۈرئەت»كە تايانغان، «ئۈنۈمدارلىق ۋە يېڭىلىق يارىتىش»نىڭ ئورنىغا «مەبلەغ ھەجمى»گە مەركەزلەشكەن ئىقتىسادىي مودېلىنىڭ تۈپتىن ئۆزگىرىشى كېرەكلىكى دېگەن خۇلاسىگە كېلىدۇ. بۇ لوگىكىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىش، خىتاينىڭ ئۆتمۈشتىكى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان گۈللىنىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان قۇرۇلمىلارنىڭ ھالقىپ ئۆتۈشىنى ۋە ئۇزۇندىن بېرى كېچىكتۈرۈلگەن يول قويۇشلارنى (يەنى، ئىشسىزلىق ۋە يەرلىك ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق خەۋپىنى كۆزگە ئېلىپ، پايدىسىز شىركەتلەرنى تاقاشنى( تەلەپ قىلىدۇ.