خىتاينىڭ 2026-يىللىق مىيۇنخېن خەۋپسىزلىك يىغىنىدىكى دىپلوماتىك ھەرىكەتلىرىگە نەزەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

فىرانسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى باروت (Barrot) بىلەن بولغان ئۇچرىشىشتا، خىتاي تەرەپ كۆپ تەرەپلىمىلىك ھەمكارلىقنى ئاساسىي تېما قىلدى [9].ۋاڭ يى فىرانسىيەنىڭ «مۇستەقىل چوڭ دۆلەت»لىك سالاھىيىتىنى ئالقىشلاپ، خىتاي بىلەن فىرانسىيەنىڭ دۇنيانىڭ قۇتۇپلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئورتاق مەسئۇلىيىتى بارلىقىنى تەكىتلىدى. بۇ، خىتاينىڭ پارىژنى ئامېرىكانىڭ «يەكتەرەپلىمىلىك» سىياسىتىگە قارشى بىر شېرىك سۈپىتىدە كۆرۈشنى خالايدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. فىرانسىيەنىڭ ئەنئەنىۋى «گوللىزم» (Gaullism) دىپلوماتىيەسى، يەنى ئامېرىكادىن پەرقلىق مۇستەقىل سىياسەت يۈرگۈزۈش ئەنئەنىسى، خىتاي ئۈچۈن پايدىلىقتۇر.
ۋاڭ يى يەنە پىرېزىدېنت ماكروننىڭ خىتاي زىيارىتىنى ئەسلەپ ئۆتۈپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورتاق تونۇشنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى تەلەپ قىلدى. فىرانسىيە تەرەپنىڭ «بىر خىتاي» سىياسىتىنى قوللايدىغانلىقىنى قايتا تەكىتلىشى، خىتاي ئۈچۈن ياۋروپادىكى تەيۋەن مەسىلىسىدىكى بېسىمنى يېنىكلىتىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
ئامېرىكا بىلەن «يورۇق كېلەچەك» ۋە تىرامپ ئامىلى
-2026يىللىق مىيۇنخېن يىغىنى دائىرىسىدە، ۋاڭ يىنىڭ ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى رۇبىيو (Rubio) بىلەن ئۆتكۈزگەن ئۇچرىشىشى ئىنتايىن سەزگۈر ۋە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە [10]. مەنبەلەردىن مەلۇم بولۇشىچە، ۋاڭ يى سۆزىدە « پىرېزىدېنت تىرامپنىڭ شى جىنپىڭنى ھۆرمەتلەيدىغانلىقى»نى ئالاھىدە تىلغا ئالغان [11]. بۇ شەخسىي مۇناسىۋەتنى تەكىتلەش، خىتاينىڭ دىپلوماتىيەسىدىكى بىر ئالاھىدىلىكتۇر.
خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتىكى ئاساسىي تونى «مۇقىملىق» ۋە «زىددىيەتنى كونترول قىلىش»تىن ئىبارەت بولدى. ۋاڭ يى «ئۆزئارا ھۆرمەت، تىنچ بىللە تۇرۇش، ھەمكارلىشىپ تەڭ نەپ ئېلىش» پىرىنسىپىنى قايتا تەكىتلىدى. ۋاڭ يى 2026-يىلىنىڭ ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى ئۈچۈن بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. خىتاي تەرەپنىڭ بۇ ئۈمىدۋارلىقى، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا بىلەن بولغان جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش ئارزۇسىنىڭ ئىپادىسىدۇر. قىزىقارلىق يېرى شۇكى، ۋاڭ يى ئامېرىكا سىياسىتىدىكى «ئىككى خىل كۆرۈنۈش»نى تەسۋىرلىدى: بىرى، ھەمكارلىققا مايىل ئاكتىپ كۈچ (بۇنى تىرامپنىڭ شەخسىيىتى بىلەن باغلىدى)؛ يەنە بىرى، خىتاينى چەكلەشكە ئۇرۇنىدىغان مەنپىي كۈچ [11]. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى ئوخشىمىغان گۇرۇھلار ئارىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىش ۋە ئۆزىگە پايدىلىق تەرەپ بىلەن ھەمكارلىشىش نىيىتىنى ئاشكارىلىدى.
ۋاڭ يىنىڭ «خىتاي-ئامېرىكا مۇناسىۋىتىنىڭ ئىستىقبالى پارلاق» دېگەن سۆزى، گەرچە دىپلوماتىك ئۈمىدۋارلىق سۈپىتىدە كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان رىقابەتتە ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى ئىپادىلەيدۇ. خىتاي ۋاشىنگتوننىڭ بېسىمىغا قارىماي، ئۆزىنىڭ تەرەققىياتىنى توختىتىپ قالغىلى بولمايدىغانلىقىنى ۋە ئامېرىكانىڭ ئاخىرىدا خىتاي بىلەن «تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش»نى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولىدىغانلىقىنى ئىما قىلىۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ۋاڭ يى «تەيۋەن مۇستەقىللىقى»نى قوللاشنىڭ قىزىل سىزىقنى دەسسىگەنلىك بولىدىغانلىقىنى ۋە بۇنىڭ توقۇنۇشقا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى قاتتىق ئاگاھلاندۇردى [11]. ۋاڭ يى بىلەن رۇبىيونىڭ ئۇچرىشىشىدا يەنە «مەسىلىلەر تىزىملىكىنى قىسقارتىش، ھەمكارلىق تىزىملىكىنى ئۇزارتىش» تەكلىپى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بۇ خىتاينىڭ ئەمەلىيەتچىل ئۇسۇلىدۇر.
ياپونىيەگە قارشى تارىخىي ھۇجۇم
ۋاڭ يىنىڭ مىيۇنخېن يىغىنىدىكى ئەڭ كەسكىن ۋە ھۇجۇم خاراكتېرلىك سۆزلىرى ياپونىيەگە قارىتىلدى. ياپونىيە باش مىنىستىرىنىڭ «تەيۋەندىكى جىددىي ۋەزىيەت ياپونىيەنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا تەھدىت سالىدىغان كىرىزىس» دەپ ئېيتقان سۆزىگە قارىتا، ۋاڭ يى ئىنتايىن قاتتىق ئىنكاس قايتۇردى [12]. خىتاينىڭ ياپونىيەنى تەنقىد قىلىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب، ياپونىيەنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تەيۋەن مەسىلىسىنى ئۆزىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى بىلەن بىۋاسىتە باغلىشىدۇر. ۋاڭ يى ياپونىيەنىڭ بۇ مەيدانىنى «خەلقئارا تەرتىپكە جەڭ ئېلان قىلىش» دەپ ئەيىبلىدى.
ۋاڭ يى ياۋروپا سەھنىسىدە تۇرۇپ، گېرمانىيە بىلەن ياپونىيەنى سېلىشتۇرۇش ئۇسۇلىنى ماھىرلىق بىلەن قوللاندى. ئۇ گېرمانىيەنىڭ ناتسىزىمنى ئۈزۈل-كېسىل تازىلىغانلىقىنى ماختاپ تۇرۇپ، ياپونىيەنىڭ يەنىلا ئۇرۇش جىنايەتچىلىرىنى «ياسۇكۇنى» ئىبادەتخانىسىدا خاتىرىلەۋاتقانلىقىنى تەنقىد قىلدى [12]. بۇ سېلىشتۇرما ئارقىلىق، خىتاي ياۋروپالىقلارنىڭ تارىخىي ھېسسىياتىنى قوزغاپ، ياپونىيەنى ئەخلاقىي جەھەتتىن يەكلەش ۋە ئەيىبلەشكە ئۇرۇندى. «بۇنداق ئەھۋال ياۋروپادا تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز» دېيىش ئارقىلىق، ياپونىيەنىڭ ھازىرقى سىياسىتىنى «مىلىتارىزم» بىلەن باغلىدى.
خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى «ئاسىيا تىنچلىقىنىڭ تۈۋرۈكى» سۈپىتىدە خىتاينى كۆرسىتىپ، رايوندىكى جىددىيچىلىكنىڭ مەنبەسىنى ياپونىيە ۋە ئامېرىكاغا دۆڭگىدى [12]. ۋاڭ يىنىڭ «1.4 مىليارد خىتاي خەلقى بۇنىڭغا قوشۇلمايدۇ» دېگەن سۆزى، خىتاينىڭ مىللەتچىلىك ھېسسىياتىنى قوزغاش ۋە تاشقى دۇنياغا خىتاينىڭ ئىرادىسىنى نامايان قىلىش ئۈچۈن قوللىنىلغان كىلاسسىك دىپلوماتىك ئىبارىدۇر. ۋاڭ يى يەنە ياپونىيەنى «ئەگەر قايتا دوغا چۈشسە، تېخىمۇ بەتتەر مەغلۇپ بولىدۇ» دەپ ئوچۇق-ئاشكارا تەھدىت سالدى. بۇ، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ نەقەدەر جىددىي ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ [13].
رايونلۇق قىزىق نۇقتىلار ۋە خىتاينىڭ مەيدانى
ۋاڭ يىنىڭ مىيۇنخېن يىغىنىدىكى يەنە بىر مۇھىم تېمىسى ئۇكرائىنا كىرىزىسى ۋە باشقا رايونلۇق توقۇنۇشلار بولدى.