ھەمكارلىشىپ ياشاشمۇ ياكى ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيەمۇ؟ خىتاينىڭ رەسمىي تارىخ بايانلىرى ۋە ئۇيغۇر سىياسىتى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەزكۇر بۆلۈمدە، 1988-يىلى شەكىللەنگەن «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىك» نەزىرىيەسىنىڭ، بۈگۈنكى رەقەملىك مىللەتچىلىك ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەۋج ئالغان مىكرو كىملىك سىياسەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇشتىكى ئۈنۈمىگە سوئال قويۇلىدۇ.
1.5. 1980- يىللارنىڭ مىراسى: «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىك» نەزىرىيەسىپروفېسسور فېي شياۋتۇڭ 1988-يىلى تاننېر سۆھبىتىدە بۇ قاراشنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، خىتاي جەمئىيىتى «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» نىڭ جاراھەتلىرىنى ساقايتىپ، ئىسلاھات دەۋرىنى باشلىغان ئىدى. بۇ نەزىرىيە ئېتنىك كۆپ خىللىق بىلەن سىياسىي بىر گەۋدىلىك ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق ئورنىتىشنى، يەنى مىللەتلەرنى ئورتاق بىر قازاندا «يۇمشاق» ئۇسۇل بىلەن بىرىكتۈرۈشنى نىشان قىلغان ئىدى.
2.5.  رەقەملىك دەۋرنىڭ جەڭ ئېلان قىلىشى: «ئالگورىزىملىق چوڭ مىللەتچىلىك»فېي شياۋتوڭنىڭ نەزىرىيەسى ئۇچۇر-ئالاقە دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىدا بولغان بىر دۇنيا ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ئىدى. بۈگۈنكى رەقەملىك ئېكوسىستېما بۇ قۇرۇلمىنىڭ ئاساسىنى تەۋرىتىپ قويدى:
مىكرو مىللەتچىلىكنىڭ يۈكسىلىشى:  ئىجتىمائىي تاراتقۇلار (ۋېيبو، دوۋيىن قاتارلىقلار) «خىتاي مىللەتچىلىكى» نى قايتىدىن جانلاندۇردى ۋە بۇ ئەھۋال فېي شياۋتوڭنىڭ «بىر گەۋدىلىك» غايىسىنى «خىتاينى مەركەز قىلغان بىر گەۋدىلىك» كە ئايلاندۇرۇپ قويدى .
ئالگورىزىملىق ئەكس سادا ئۆيلىرى: ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئالگورىزىملىرى ئىشلەتكۈچىلەرنى ئۆزلىرىنىڭ ئېتنىك ياكى تارىخىي قاراشلىرىغا ئاساسەن تۈركۈملەرگە ئايرىپ «ئەكس سادا ئۆيلىرى» نى يارىتىدۇ. بۇ ئەھۋال «سېنىڭ ئىچىڭدە مەن، مېنىڭ ئىچىمدە سەن» دەيدىغان ماسلىشىپ ياشاش چۈشەنچىسىنىڭ ئەكسىچە، «رەقەملىك چوڭ مىللەتچىلىك» ۋە «بىز ۋە ئۇلار» ئايرىمىسىنى تېخىمۇ ئۆتكۈرلەشتۈرمەكتە.
3.5. نەزىرىيەۋى يىمىرىلىش: «مەدەنىيەت»تىن «سىياسىي»غا يۆتكىلىش
فېي شياۋتوڭنىڭ ئەسلى نەزىرىيەسىدە «كۆپ مەنبەلىك» بىلەن «بىر گەۋدىلىك» ئوتتۇرىسىدا نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇق بار ئىدى. ئەمما بۈگۈنكى سىياسىي بايانلاردا تەڭپۇڭلۇقنىڭ پۈتۈنلەي «بىر گەۋدىلىك»(Unity/Yiti) تەرەپكە ئېغىپ كەتكەنلىكى كۆرۈلمەكتە. 2014-يىلىدىن باشلاپ خىتاينىڭ دۆلەت سىياسىتى «جوڭخۇا مىللىتى ئورتاق ئېڭىنى مۇستەھكەملەش» نى كۈچەيتتى. بۇ يېڭى ئىدىيە «كۆپ مەنبەلىكلىك» (Duoyuan) ئامىلىنى  بىر «فولكلورلۇق» ئېلېمېنتقا ئايلاندۇرۇپ قويۇشقا مايىلدۇر (بۇلاگ، 2021).
فېي شياۋتۇڭنىڭ «كۆپ مەنبەلىك بىر گەۋدىلىشىش» نەزىرىيەسى بۈگۈنكى كۈندە  سىياسىي بىر نىشانغا ئايلىنىپ قالدى. ما روڭغا ئوخشاش ئاكادېمىكلارنىڭ بۇ نەزىرىيەگە چىڭ يېپىشىۋېلىشىنىڭ سەۋەبى، نەزىرىيەنىڭ ئىلمىي توغرىلىقىدىن بەكرەك ، ئۇ  ياقلىغان «تارىخىي قانۇنىيلىق يەنى مۇقەررەرلىك»تۇر. فېينىڭ قارىشى 1980-يىللاردىكى «داۋالاش» دەۋرىگە ماس كېلىدىغان بىر تېڭىق بولۇپ، 2020-يىللارنىڭ «يەر شارى خاراكتېرلىك كۈچ ۋە ئىچكى بىخەتەرلىك» دەۋرىدە پەرقلەرنى يوقىتىدىغان بىر «ئاسسىمىلياتسىيە كىيىمى» سۈپىتىدە تەنقىتكە لايىقتۇر. 6
. خىتاينىڭ ئۇيغۇر سىياسىتى: ما روڭنىڭ ئىددىئالىرى ۋە ئىلمىي تەنقىدلەر
1.6. ما روڭنىڭ ئىددىئالىرى نۇقتىسىدىن ئۇيغۇر سىياسىتى: «سىياسىي كىملىكتىن مەدەنىيەت تەۋەلىكىگە»ما روڭ ئۆزىنىڭ ئاكادېمىك ھاياتى بويىچە ياقىلاپ كەلگەن ئەڭ تۈپ قاراشلارنىڭ بىرى، مىللەتلەر مۇناسىۋەتلىرىنى «سىياسىيلاشتۇرۇشتىن» (politicization) خالىي قىلىپ، «مەدەنىيەتلەشتۈرۈشكە» (culturization) يۆتكەشتۇر. پىروفېسسورنىڭ ئىددىئالىرى نۇقتىسىدىن خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئۇيغۇر سىياسەتلىرى تۆۋەندىكىچە :
1.1.6. مىللەت كىملىكىنىڭ «فولكلورلىشىشى» ۋە سىياسىي بىرلىك:  ما روڭ سوۋېت تىپىدىكى « مىللىي ئاپتونومىيە» ۋە «پاسپورتتا  مىللەت كىملىكىنى ئەسكەرتىش» ئەندىزىسىنىڭ (ستالىنچە مودېل) ئايرىمچىلىقنى قوزغاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتى؛ مىللەت كىملىكىنى سىياسىي بىر سالاھىيەت بولۇشتىن چىقىرىپ،  پەقەت فولكلور ئامىلىغا  ئايلاندۇرۇش ئۇرۇنۇشىدۇر. بۇ نۇقتىدىن، ئۇيغۇرلارنىڭ «جوڭخۇا مىللىتى» (خىتاي مىللىتى) يۇقىرى كىملىكىنى ھەممىدىن ئۈستۈن قويۇشى، ما روڭنىڭ «سىياسىي بىرلىشىش» غايىسىنىڭ  تەلىپىدۇر.
2.1.6. غەربچە «مىللەت» ئۇقۇمىغا قارشى بىر «زەھەر قايتۇرغۇچ»
« ما روڭ ماقالىسىدە قەيت قىلغاندەك، «nation» (مىللەت) ئۇقۇمى ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش مىللەتلەرگە تەتبىقلانغاندا، بۇ ئەھۋال «ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش» تەلەپلىرىنى تۇغدۇرىدۇ. پىروفېسسورنىڭ ئىددىئالىرىغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇرلار بىر «مىللەت» (nation) ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ تارىخىي «تيەنشيا» (ئاسمان ئاستى) سىستېمىسى ئىچىدىكى بىر «خەلق»تۇر (people) خالاس.  شۇڭلاشقا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل سىياسىي ئىرادە تەلەپ قىلىشى، غەربچە ئۇقۇملارنىڭ خاتا تەتبىقلىنىشىدىن كەلگەن بىر «ئاڭ ئېغىشى»دۇر. دۆلەت يۈرگۈزۈۋاتقان سىياسەتلەر بولسا بۇ ئېغىشنى «داۋالايدىغان» بىرلىشىش ياكى قوشۇلۇش جەريانىدۇر.
3.1.6. ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ھەمكارلىقىنىڭ قايتىدىن قۇرۇلۇشى
ماقالىدە تىلغا ئېلىنغان «چاي-ئات سودىسى» مىسالىغا ئوخشاش، ما روڭ مىللەتلەر ئارا بىر-بىرىگە بېقىنىشنى ياقىلايدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى تەرەققىيات پىلانلىرى، «تەربىيەلەش»، «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» ۋە ئەمگەك كۈچى يۆتكەش سىياسەتلىرى پىروفېسسورنىڭ ئىددىئالىرىدا «ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئۆزئارا تولۇقلاش» دەپ قارىلىدۇ. ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ خىتايلار بىلەن ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە گىرەلىشىپ كېتىشى، ما روڭ ياقىلاۋاتقان «سېنىڭ ئىچىڭدە مەن، مېنىڭ ئىچىمدە سەن» مودېلىنىڭ زامانىۋى بىر ئىجراسىدۇر.
2.6. ئىلمىي ۋە تەنقىدىي نۇقتىنەزەر: بىر ئاسسىمىلياتسىيە قورالى سۈپىتىدە ما روڭنىڭ ئىددىئالىرى
ئىلمىي نۇقتىدىن قارىغاندا، ما روڭ ئوتتۇرىغا قويغان «مەدەنىيەتلەشتۈرۈش» ۋە «بىر گەۋدىلىشىش» ئۇقۇملىرى، خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان «ھۆكۈمرانلىق خاراكتېرىدىكى ئاسسىمىلياتسىيە» [17] سىياسەتلىرىنى ئاكادېمىك تىل بىلەن نىقابلىماقتا.
كۈچ تەڭپۇڭسىزلىقى ۋە «ھەمكارلىشپ ياشاش»نىڭ مۇمكىنسىزلىكى