ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق كەلگۈسى: ئارقا سەپ تەمىنات كارىدورلىرى ۋە چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى توغرىسىدا (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

داررېن سپىنك ئانالىزىنىڭ مەركىزىگە قازاقىستاننى قويۇپ، بۇ دۆلەتنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى، مول بايلىقى ۋە مۇقىم ئىدارە-باشقۇرۇشى بىلەن ئامېرىكانىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى ئۈچۈن نېمە ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان «تەمىنات زەنجىرى ئۆتىڭى» ئىكەنلىكىنى تەپسىلىي بايان قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ۋاشىنگتون ئاخىرى بۇ ئىستراتېگىيەلىك ھەقىقەتنى چۈشىنىپ، قازاقىستاننى رايوندىكى ئاساسلىق ھەمراھى قىلىپ بېكىتىشكە باشلىغان. بۇ يېڭى ئالاقە پەقەت نۇتۇق ئۈستىلىدىلا قېلىپ قالماي، يەنە يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك زىيارەتلەر بىلەنمۇ كونكرېتلىشىۋاتقان بولۇپ، 2025-يىلى ئۆكتەبىردە ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرىنىڭ مۇئاۋىنى كرىستوفىر لانداۋ ۋە جەنۇبىي ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا ئالاھىدە ۋەكىلى سېرگىيو گورنىڭ ئالمۇتا ۋە ئاستانىدىكى زىيارەتلىرى، ۋاشىنگتوننىڭ رايونغا بولغان قىزىقىشىنىڭ قايتىدىن جانلانغانلىقىنىڭ ۋە بۇ قىزىقىشنىڭ مەركىزىدە قازاقىستاننىڭ بارلىقىنىڭ كۈچلۈك سىگناللىرى دەپ قارالماقتا.
بۇ دىپلوماتىك ئېچىلىشنىڭ ئەڭ كونكرېت مېۋىسى، ئامېرىكانىڭ «Wabtec» شىركىتى بىلەن قازاقىستان تۆمۈريوللىرى (KTZ) ئوتتۇرىسىدا ئىمزالانغان ۋە 300 دانە يېڭى ئەۋلاد «Evolution» يۈرۈشلۈك پاراۋوزلىرىنى سېتىۋېلىش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئاسراشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 4.2 مىليارد دوللارلىق غايەت زور كېلىشىمدۇر. بۇ كېلىشىم بىر قانچە جەھەتتىن ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. بىرىنچىدىن، بۇ،  «Wabtec» شىركىتى تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ كېلىشىم بولۇپ، ئامېرىكا سانائىتى ۋە تېخنىكىسىنىڭ يەرشارى ئۇل ئەسلىھە بازىرىدا خىتاي رىقابەتچىلىرى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان ئىقتىدارغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچىدىن، بۇ زامانىۋى پاراۋوزلار قازاقىستاننىڭ تۆمۈريول تورىنىڭ ئۈنۈمى ۋە توشۇش ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇرۇپ، دۆلەتنىڭ تىرانسپورت يوشۇرۇن كۈچىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە جارى قىلدۇرىدۇ.
بۇ زامانىۋىلاشتۇرۇش ھەرىكىتى، بىۋاسىتە «ئوتتۇرا كارىدور» دەپ ئاتالغان تىرانس-كاسپىي خەلقئارا تىرانسپورت لىنىيەسىنى (TITR) كۈچەيتىدۇ. «ئوتتۇرا كارىدور» خىتايدىن باشلىنىپ قازاقىستان، كاسپىي دېڭىزى، ئەزەربەيجان، گىرۇزىيە ۋە تۈركىيە ئارقىلىق ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان، رۇسىيە ۋە ئىرانغا ئوخشاش ئەنئەنىۋى تىرانسپورت لىنىيەلىرىنى ئايلىنىپ ئۆتىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر لىنىيەدۇر. بولۇپمۇ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشتىن كېيىن رۇسىيە ئارقىلىق ئۆتىدىغان شىمالىي كارىدور ئىشەنچلىكلىكىنى يوقىتىشى بىلەن، «ئوتتۇرا كارىدور» نىڭ ئەھمىيىتى ھەسسىلەپ ئاشتى. سپىنك كۆرسەتكەندەك، كارىدور بويىچە توشۇلغان يۈك مىقدارىنىڭ 2024-يىلى 4.5 مىليون توننىغا يېتىشى ۋە يېقىن كەلگۈسىدە يىللىق 15 مىليون توننىغا چىقىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولۇشى، بۇ لىنىيەنىڭ ئەشيا تەمىناتىنىڭ جان تومۇرى ئىكەنلىكىنى ۋە ھەرىكەتچان ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا، ئامېرىكانىڭ قازاقىستان تۆمۈريوللىرىغا سالغان بۇ مەبلىغى پەقەت بىر سودا ھەرىكىتىلا ئەمەس، بەلكى ياۋرو-ئاسىيانىڭ ئەشيا ئوبوروتى خەرىتىسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرىدىغان گېئوپولىتىكىلىق بىر قەدەمدۇر.
ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تۆمۈريولدىن ھالقىپ تېخىمۇ كەڭ دائىرىگە يېيىلماقتا. سپىنك ئامېرىكانىڭ %25 لىك تاموژنا بېجىغا قارىماي، قازاقىستاندا ئىشلەپچىقىرىلغان كوستاناي ئۇنىنىڭ ئامازون ۋە ۋولمارت قاتارلىق چوڭ پارچە سېتىش سودىگەرلىرى ئارقىلىق ئامېرىكا بازىرىدا رىقابەت كۈچىگە ئىگە بولالايدىغانلىقىنى مىسال قىلىپ كۆرسىتىدۇ. بۇ، قازاقىستاننىڭ پەقەت خام ئەشيا ئېكسپورت قىلغۇچى سالاھىيىتىدىن قۇتۇلۇپ، قوشۇلما قىممىتى يۇقىرى مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىدىغان بىر ئىقتىسادىي گەۋدە بولۇش يولىدىكى يوشۇرۇن كۈچىنى نامايەن قىلىدۇ. بۇ يوشۇرۇن كۈچ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودىنىڭ سىجىلللىققا ئىمكانىيەتلىك بولۇش ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت ئاساسىغا قۇرۇلۇشى مۇمكىنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك پىلان دۆلەت رەھبەرلىرى تەرىپىدىنمۇ  قوبۇل قىلىنغان. قازاقىستان جۇمھۇر رەئىسى قاسىم جومارت توقايېۋنىڭ سېنتەبىردە نيۇ-يوركتا چېۋرون، ئېكسون موبىل، گولدمان ساچىس ۋە ئامازون قاتارلىق ئامېرىكا گىگانت شىركەتلىرىنىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارلىرى بىلەن ئۆتكۈزگەن ئۇچرىشىشلىرى، بۇ ھەمكارلىقنىڭ پەقەت ئەشيا ئوبوروتى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئېنېرگىيە، پۇل-مۇئامىلە ۋە رەقەملىك ئىقتىساد قاتارلىق ساھەلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيتىلىشىگە قارىتا كۈچلۈك بىر ئىرادىنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ ئۇچرىشىشلار، قازاقىستاننىڭ ئامېرىكا كاپىتالى ۋە تېخنىكىسى ئۈچۈن ئىشەنچلىك، مۇقىم ۋە جەلپ قىلارلىق بىر مەركەز سۈپىتىدە ئورۇن ئېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، قازاقىستان ئامېرىكا ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيادا پەقەت بىر ھەمراھلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىگە قارشى تەڭپۇڭ، سىجىللىق ئىمكانىيىتىگە ئىگە ۋە قائىدىگە ئاساسلانغان بىر تاللاشنى بەرپا قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاچقۇچىدۇر. بۇ ھەمكارلىق كونكرېت تۈرلەر ۋە ئۆزئارا ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئاساسىدا يۈكسەلمەكتە ۋە ياۋرو-ئاسىيانىڭ كەلگۈسىدىكى گېئو-ئىقتىسادىي مەنزىرىسىنى شەكىللەندۈرۈش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
III. «QazTrade»  ۋە «Kazakh Invest»: مەبلەغ سېلىش ۋە سودىنىڭ قوش موتورى
ئامېرىكا-قازاقىستان ئىقتىسادىي ھەمكارلىقىنىڭ ئارقىسىدىكى ئابستراكت مۇددىئالارنىڭ ۋە دىپلوماتىك باياناتلارنىڭ كونكرېت سودا مۇۋەپپەقىيەتلىرىگە ئايلىنىشىنى تەمىنلەيدىغان ئورگان خاراكتېرلىك بىر قۇرۇلما مەۋجۇت. داررېن سپىنك بۇ قۇرۇلمىنىڭ مەركىزىگە «QazTrade» ۋە «Kazakh Invest» ناملىق ئىككى مۇھىم ئورگاننى قويۇپ، بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ چەت ئەللىك مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە يەرلىك ئىشلەپچىقارغۇچىلار ئۈچۈن قانداق بىر «قوش موتور» رولىنى ئوينايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ ئورگانلار قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادىي تەسەۋۋۇرىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان، بىيۇروكراتىيەنى ئازايتىدىغان ۋە ئەمەلىي نەتىجىلەرنى يارىتىدىغان مېخانىزملار سۈپىتىدە كۆز ئالدىمىزدا جانلىنىدۇ.