خىتاينىڭ تالىبان سىياسىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ نۇقتىدا خىتاي، ئىقتىسادىي ئارىلىشىشنى ئىستراتېگىيەلىك بىر پىشاڭ ۋە بىر بېسىم ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشقا سېلىۋاتىدۇ. خەلقئارادا يالغۇز قالدۇرۇلغان ۋە ۋەيران بولۇش گىردابىدىكى بىر ئىقتىسادنى باشقۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان تالىبان ئۈچۈن، خىتاي، دۆلەتنى قايتا قۇرۇش يولىدىكى «ئەڭ مۇھىم يوشۇرۇن ھەمراھ». خىتاي سېلىنمىلىرى ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا (BRI) قاتنىشىش خىيالى، كابۇلنىڭ ئەڭ چوڭ ئۈمىدىدۇر. بېيجىڭ بولسا بۇ ئۈمىدنى، چوڭ ۋە كونكرېت تۈرلەر بىلەن دەرھال قاندۇرۇشنىڭ ئورنىغا، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋەدىسىنى ئۈزلۈكسىز جانلىق تۇتۇش ئارقىلىق تالىبان ئۈستىدە بىر تەسىر دائىرىسى يارىتىش ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويماقتا. بۇ، بىر خىل «سەۋزە ۋە كالتەك سىياسىتى» نىڭ يۇمشاق بىر نۇسخىسىدۇر: خەۋپسىزلىك تەلەپلىرى قاندۇرۇلغان دەرىجىدە ئىقتىسادىي «سەۋزە» كۆرسىتىلمەكتە، ئەمما تولۇق بېرىلمەيدۇ. خىتاينىڭ بۇ «خالىمىغان ئىقتىسادىي ئارىلىشىشى»[10]، ئامۇ دەريا نېفىت كېلىشىمىنىڭ بىكار قىلىنىشى[9] ۋە ئون يىلدىن بېرى ئىشلىتىلمەي تۇرغان مەست ئايناك مىس كېنى تۈرىنىڭ ئىلگىرىلىمەسلىكى قاتارلىق مىساللار بىلەن ئۆزىنى نامايان قىلماقتا. خىتاي ئۈچۈن مىلياردلارچە دوللارلىق خەتەرلىك بىر سېلىنمىدىن تېخىمۇ قىممەتلىك بولغىنى، بۇ سېلىنمىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنىڭ ئۆزىدۇر.
بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇق، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تالىبانغىمۇ خىتاي ئالدىدا مۇھىم بىر سودىلىشىش كوزىرى تەقدىم قىلماقتا. تالىبان ھاكىمىيىتى، ئافغانىستاندىكى شەرقىي تۈركىستانلىق جەڭچىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بېيجىڭ ئۈچۈن بىر تەھدىت ئامىلى بولۇشتىن چىقىرىپ، بىر سودىلىشىش كارتىسىغا ئايلاندۇرۇش يوشۇرۇن كۈچىنىڭ بارلىقىنى بىلىدۇ. بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ پائالىيەتلىرىگە پۈتۈنلەي كۆز يۇمۇش خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئۈزۈپ قويۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ، ئۇلارنى پۈتۈنلەي يوقىتىش بولسا ھەم ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن قىيىن، ھەم قولدىكى بۇ مۇھىم كوزىرنى يوقىتىش دېگەنلىك بولىدۇ. شۇڭلاشقا تالىبان، بۇ گۇرۇپپىلارنى خىتايغا بىۋاسىتە تەھدىت سالغۇدەك دەرىجىدىمۇ ئەركىن قويۇپ بەرمەيدۇ، شۇنداقلا، خىتاينى پۈتۈنلەي رازى قىلغۇدەك دەرىجىدىمۇ يوق قىلمايدۇ. بۇ «باشقۇرۇلۇۋاتقان تەھدىت» تۇيغۇسى، بېيجىڭنى ئۈزلۈكسىز تالىبان بىلەن دىيالوگنى ساقلاپ قېلىشقا، ئۇنىڭغا دىپلوماتىك قوللاش بېرىشكە ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي يالغۇز قويماسلىققا مەجبۇر قىلماقتا.
ئىستراتېگىيەلىك شاھمات: خىتاينىڭ ئافغانىستاندىكى يوشۇرۇن پايدىلىرى ۋە ئېغىر خەتەرلىرى
خىتاينىڭ ئافغانىستاندىكى ئىستراتېگىيەسى، يۇقىرى خەتەرلىك بىر شاھمات ئويۇنىغا ئوخشايدۇ. ھەر بىر يۆتكىلىش يوشۇرۇن بىر پايدا ۋەدە قىلسا، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا پاجىئەلىك بىر مەغلۇبىيەت ئېھتىماللىقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بېيجىڭ ئۈچۈن ئەڭ چوڭ ۋە سودىلىشىشقا بولمايدىغان پايدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇقىملىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر. تالىباننىڭ ئافغانىستاننى ئۇيغۇر قوراللىق گۇرۇپپىلىرى ئۈچۈن بىر پاناھلىنىش ئورنى بولۇشتىن چىقىرىش ۋەدىسى، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئىچكى خەۋپسىزلىك ئەندىشىسىنى تۈگىتىش مۇمكىنچىلىكىگە ئىگە. بۇ، پەقەت بىر چېگرا خەۋپسىزلىكى مەسىلىسى بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا خىتاينىڭ «بۆلۈنمەس خەۋپسىزلىك» تەلىماتىنىڭ ھاياتىي بىر سىنىقىدۇر. گېئوپولىتىك سەھنىدە بولسا ئامېرىكانىڭ چېكىنىشى بىلەن شەكىللەنگەن بوشلۇقنى تولدۇرۇش، بېيجىڭغا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىنى مۇستەھكەملەش ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (ش ھ ت) غا ئوخشاش سۇپىلار ئارقىلىق غەربتىن مۇستەقىل بىر رايونلۇق خەۋپسىزلىك قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئامېرىكا تەرىپىدىن قورشىۋېلىنىش تۇيغۇسىنى بۇزىدىغان ۋە خەلقئارالىق كۈچىنى نامايان قىلىشىنى قوللايدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر ھەرىكەتتۇر.
ئىقتىسادىي ساھەدە بولسا ئافغانىستان، خىتاي ئۈچۈن گويا بىر «ئۇيقۇدىكى گىگانت» يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. دۆلەتنىڭ 1 تىرىليون دوللاردىن ئاشىدۇ دەپ مۆلچەرلەنگەن لىتىي، مىس ۋە سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى زاپىسى، بېيجىڭنىڭ تېخنىكا ۋە يېشىل ئېنېرگىيە ساھەلىرىدىكى دۇنياۋى رەھبەرلىكىنى مۇستەھكەملەيدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر خەزىنىدۇر. لىتىي، ئېلېكتىر ماشىنا باتارېيەسى ئىنقىلابىنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالسا، سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى زامانىۋى ھەربىي ۋە پۇقراۋى قوللىنىشچان تېخنىكىلار ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ماددىلاردۇر. ئافغانىستاننى كونترول قىلىنغان بىر بايلىق بازىسىغا ئايلاندۇرۇش، خىتاينى بۇ ھالقىلىق خام ئەشيالار ئۈچۈن خەلقئارالىق رىقابەتنىڭ سىرتىغا چىقىرالايدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، ئافغانىستاننىڭ خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورىغا (CPEC) قوشۇلۇپ، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئۈچۈن ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي ئاسىيانى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرىدىغان بىر قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكىگە ئايلىنىشى، بېيجىڭنىڭ گېئو-ئىقتىسادىي تەسەۋۋۇرىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تاماملايدۇ. بۇ سېنارىيە، ئافغانىستاننى پەقەت بىر كان مەيدانىلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇقىنى ئاشۇرىدىغان بىر ئەشيا ئوبوروتى ۋە سودا مەركىزىگە ئايلاندۇرىدۇ.