يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئارزۇسى ۋە شەرقىي تۈركىستان (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىڭ بىلەن 1978- يىلدىن كېيىن پىلانلىق ھالدا خىتايغا غايەت زور چەتئەل مەبلىغى كىردى. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئۈزلۈكسىز يۇقىرىغا قاراپ ماڭدى. خىتاي بولسا بېشىنى ئىچىگە تىقىپ كۆرۈنۈشتە غەربكە بويسۇنغان بولۇپ ئۆزىنى ئوڭشىۋېلىشقا باشلىدى. يەنە ئامېرىكىنىڭ ۋەزخانلىق قىلىشى بىلەن 2001-يىلى خىتاي WTO غا ئەزا بولدى. بۇ خىتايغا قىلىنغان 2-چوڭ ياردەم بولدى. خىتاي بارا-بارا دۆلەتنىڭ كونتروللۇقى، ئادىل رىقابەت، قانۇنلارغا بويسۇنۇش، ئەركىن بازار رىقابىتىگە قارىتا ئېچىۋېتىش قاتارلىق جەھەتلەردە ئۆزگەرتىش ۋە ياخشىلاش ئېلىپ بارىدىغانلىقى توغرۇلۇق ۋەدە بەردى. لېكىن بۇنى ھازىرغىچە قىلمىدى.
ئامېرىكا باشچىلىق غەرب لىبېرالىزم دۇنياسى خىتاينى چۈشىنەلمەي كەلدى. خىتاينى چۈشىنىشنىڭ قىيىن بولۇشىنىڭ سەۋەبىنى خىتاي يازغۇچى لىن يۈتاڭ تۆۋەندىكى ئۈچ نۇقتىغا يىغىنچاقلايدۇ؛
1 – خىتاي تىلىنى ئۆگىنىشنىڭ قىيىنلىقى، بۇ قىيىنلىق ھەم يېزىشتا ھەم سۆزلەشتە مەۋجۇت.
2 – خىتاينى تەتقىق قىلغان چەت ئەللىكلەرنىڭمۇ ھە دېسىلا كۇڭزىغا ئېسىلىۋېلىشى.
3 – خىتاينى تەتقىق قىلىدىغان خىتايلارنىڭ ئادىل بولماسلىقى ۋە ھېسسىياتنى ئارىلاشتۇرۇۋېلىشى.
بۇ ئۈچ سەۋەبكە مايكىل پىلىزبېرى يەنە بىر كۆز قارىشىنى قوشساق تۆت بولىدۇ، يەنى خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ مەدەنىيىتى ۋە ماھىيىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەڭ كىلاسسىك ئەسەرلەرنىڭ ئەسلىي نۇسخىسىنى تىقىۋېلىش، خىتاي خەلقىگىمۇ ئاشكارىلىماسلىقى (مايكىل پىلىزبېرى: 100 يىللىق مارافون، «ئۇيغۇرلار» ژۇرنىلى 2-ساندىكى تەرجىمىسى). ئۇنىڭ دېيىشىچە، بۇ ماتېرىياللارنى خىتايلار پەقەت ناھايىتى چەكلىك ئىنسانلارنىڭ كۆرۈشىگىلا يول قويىدىكەن.
مۇشۇ سەۋەبلەر تۈپەيلى غەربنىڭ، جۈملىدىن دۇنيانىڭ خىتاينى چۈشىنىشى ھەر دائىم ناھايىتى ئاز ۋە قىسمەن بولۇپ كەلگەن. خىتاي غەربتىن كەلگەن مەبلەغ، دۇنيا سودا تەشكىلاتى تەمىنلىگەن پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئېرىشكەن غايەت زور بايلىقىنى دېموكراتىيەلىشىش يولىغا سەرپ قىلماستىن ئۆزىنىڭ كوممۇنىست دىكتاتورىسىنى كۈچەيتىشنىڭ ۋاسىتىسى سۈپىتىدە قوللاندى. سىياسىي جەھەتتە 外儒内法 تاكتىكسىنى قوللاندى. 儒 بولسا كۇڭزى ئىدىيەسىنى، 法 بولسا شاڭياڭ ۋە خەن فېي لەر سىستېمىلاشتۇرۇپ چىققان ۋەھشىي «قانۇنچىلىق» ئىدىيەسى ئىدى. خىتاي سىرتقا قارىتا كۇڭزى ئىدىيەسىنى ھە دەپ ئىمپورت قىلىپ باشقىلاردا خىتاينى تىنچلىقپەرۋەر، مۇستەملىكە قىلىش نىيىتى يوق، رەھىمدىل ۋە ئىتائەتچان تەسىر پەيدا قىلسا ئىچكى جەھەتتىن 法家 نىڭ روھىي بويىچە كوممۇنىزمدىن باشقا ھەرقانداق ئىدىيەدە بولغانلارنى قىلچە رەھىم قىلماي بىر تەرەپ قىلدى.
خىتاينىڭ بۇخىل «بېشىنى ئىچىگە تىقىۋېلىش» ۋە «ئۆي ئىچىنى جىمىقتۇرۇش» سىياسىتى 2000-يىللارنىڭ بېشىغىچە داۋام قىلدى. بۇ جەرياندا خىتاي ئىقتىسادىي ئۈزلۈكسىز 2 خانلىق سۈرەت بىلەن ئاشتى.
غەربنىڭ كوممۇنىزمنىڭ ئۈستىدىن قىلغان غەلىبە تەنتەنىسى ئۇزۇنغا بارمىدى. لىبېرالىزمنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈك نەزەرىيەسىمۇ ئۇزۇن ئۆتمەي بەزى سىناقلارغا دۇچ كەلدى. 2001 -يىلدىكى بەش بۇرجەكلىك بىنا ۋە دۇنيا سودا تەشكىلاتى بىناسىغا قىلىنغان ھۇجۇم غەربنىڭ دۆلەت سىستېمىسىنىڭمۇ ئۇنچە مۇكەممەل ئەمەس ئىكەنلىكىنى شۇنداقلا كوممۇنىزمدىن كېيىن «ئىسلام» ئەسلىيەتچىلىكى ۋە تېررورىزمىنىڭ غەرب ئۈچۈن يېڭى تەھدىت شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.
لېكىن ۋەقەنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى 2008- يىلدىكى ئىقتىسادىي كىرىزىستا ئىپادىلەندى. پۈتۈن دۇنيا بۇ كىرزىستىن ئېغىر ھالسىرىدى. لېكىن ھەيران قالارلىق بىر شەكلىدە خىتاي بۇ كىرىزىستا ھېچنېمە بولمىدى. ئو زىيان بولغان كارخانىلارغا خەزىنىدىن نۇرغۇن پۇل بېرىپ ناھايىتى تىزلا كىرىزىسىنى «ھەل قىلىۋەتتى». يەنە تېخى باشقا دۆلەتلەرگە قەرز بېرىپ تۇردى. مانا بۇ قېتىم دۇنيا جىددىي بىر شەكىلدە ئۆزىگە شۇ سوئالنى قويدى، لىبېرالىزم بىزگە ئۈمىد بەخش ئېتەلەمدۇ؟ ئەجەبا خىتايچە دۆلەت كاپىتالىزمى (State Capitalism) تېخىمۇ ياخشىمۇ؟
ئۇنىڭدىن كېيىن 2014-يىلدا باشلانغان سۇرىيە ئۇرۇشىغا قارىتا ئوباما ھۆكۈمىتى ناھايىتى پاسسىپ ئىنكاس قايتۇردى. بىزنىڭ بۇ يەردە ئىشىمىز يوق، دېدى. شۇنىڭ بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرا شەرقتە ئامېرىكىنىڭ رولىنى ئالدى. 2016- يىلغا كەلگەندە Brexit ۋەقەسى بولدى ۋە ئەنگلىيە ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن چېكىنىپ چىقىدىغانلىقىنى جاكارلىدى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا چىقتى. بۇ ۋاقىتتا غەربنىڭ لىدىرلىقىغا ۋە ئىنسانىيەتنىڭ كەلگۈسىگە ئۈمىد ئېلىپ كېلەلەيدىغانلىقىغا قارىتا يوغان سوئال ئىشارىتىدىن بىرى قويۇلدى. بۇنىڭدىن باشقا ترامپنىڭ تەختكە چىقىپلا ئامېرىكىنى دۇنيا سىياسىتىدىن يىراقلاشتۇرماقچى بولۇشى، ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلىرىغىمۇ ئىككىلەنمەي باجنى ئۆستۈرۈشى غەربنىڭ بىر گەۋدە ئىكەنلىكىنىڭمۇ مۇئەمما ئىكەنلىكىدەك تەسىر پەيدا قىلدى.