خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى ۋە ئىشسىزلىق خىرىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالى ھەمىشە ئىشەنچسىز سانلىق مەلۇماتلار ۋە سىياسىي تۇتۇقلۇق تۈپەيلىدىن تالاش-تارتىش تېمىسى بولۇپ كەلمەكتە. شۇنداقتىمۇ، كۆپلىگەن كۆرسەتكۈچلەردىن ئىككى خىل ئېنىق يۈزلىنىشنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. بىرىنچىسى، ياشلار ئارىسىدىكى يۇقىرى ئىشسىزلىق نىسبىتى. خىتاينىڭ ئۆزى ئېلان قىلغان رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، مەكتەپتە ئوقۇمايۋاتقان 16 ياشتىن 24 ياشقىچە بولغان ياشلار ئارىسىدىكى ئىشسىزلىق نىسبىتى ئاۋغۇست ئېيىدا %18.9 كە ئۆرلىگەن.
بۇ ساننىڭ ئارقىسىدا قۇرۇلما خاراكتېرلىك ماس كەلمەسلىك مەسىلىسى ياتماقتا: مىسلى كۆرۈلمىگەن كۆلەمدىكى ئۇنىۋېرسىتېت پۈتتۈرگەنلىرى ئەمگەك بازىرىغا كىرىۋاتىدۇ، ئەمما ئىلگىرى ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسىنى قوبۇل قىلىدىغان ئۆي-مۈلۈك، پۇل-مۇئامىلە ۋە تېخنىكا قاتارلىق ساھەلەر ھازىر چېكىنىش ھالىتىدە بولۇپ،بۇ ساھەلەر خىتاينىڭ يېقىنقى ئىقتىسادىي ۋە سىياسەت ئۆزگىرىشلىرىنىڭ كۈچلۈك زەربىسىگە ئۇچرىغان. بۇ ساھەلەردىكى كىچىكلەش يۇقىرى مەلۇماتلىق ياشلار ئۈچۈن خىزمەت پۇرسىتىنىڭ تارىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
ئىككىنچى ئىقتىسادىي يۈزلىنىش بولسا، خىتاينىڭ غايەت زور كۆلەمدىكى تۆۋەن ماھارەتلىك ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ — يەنى شەھەرلەردە ئىشلەپ جان باقىدىغان يۈز مىليونلىغان يېزا ئاھالىسىنىڭ — بارغانسېرى خەتەرلىك ھالەتكە چۈشۈپ قېلىشىدۇر. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە تۆۋەن ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان ياسىمىچىلىق كەسپىنىڭ چەتئەللەرگە كۆچۈپ كېتىشى سەۋەبىدىن ئىشسىز قالغان. ئۇلارنىڭ كۆپىيىۋاتقان بىر قىسمى ھازىر خىتاينىڭ ئاللىبۇرۇن تويۇنغان«ئەركىن كەسىپ ئىقتىسادى» (Gig Economy) غا تايىنىپ قالغان بولۇپ، تاكسى  ياكى تېز يەتكۈزۈش سۇپىلىرىدا شوپۇرلۇق قىلماقتا؛ بۇ سۇپىلار ئىجتىمائىي سۇغۇرتا جەھەتتە ئاساسەن ھېچقانداق كاپالەت بەرمەيدۇ. بەزىلىرى ھەتتا يېزىلارغا قايتىپ دېھقانچىلىق قىلىشقا مەجبۇر بولغان.
يېقىندا ئوقۇش پۈتتۈرگەنلەر ۋە تۆۋەن ماھارەتلىك ئىشچىلار ئاللىبۇرۇنلا قىيىن ئەھۋالدا  بولۇپ،  ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇلار سۈنئىي ئەقىلنىڭ زەربىسىگە ئەڭ ئاسان ئۇچرايدىغان قاتلام ھېسابلىنىدۇ. سۈنئىي ئەقىلنىڭ دەسلەپكى قالايمىقانچىلىقلىرى ئاساسلىقى تۆۋەن  دەرىجىلىك ئىشخانا خىزمەتلىرى ۋە تەكرارلىنىدىغان جىسمانىي ئەمگەكلەرنى نىشان قىلىدۇ. ئامېرىكىدىكى ئىقتىسادشۇناسلارنىڭ يېقىنقى تەتقىقاتىغا قارىغاندا، 2022-يىلى نويابىردا ChatGPT ئېلان قىلىنغاندىن بۇيان، سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەسىرىگە كۈچلۈك ئۇچرايدىغان خىزمەتلەردىكى ياش ئىشچىلارنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىش نىسبىتىدە %13 تۆۋەنلەش كۆرۈلگەن. خىتايدا بۇنىڭغا ئوخشاش سېلىشتۇرما سانلىق مەلۇماتلار كەمچىل بولسىمۇ، لېكىن بىر چوڭ خىزمەت ئىزدەش تور بېكىتىنىڭ كۆرسىتىشىچە، 2025-يىلىنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەنلەر ئۈچۈن ئېلان قىلىنغان خىزمەت ئورۇنلىرى ئالدىنقى يىلغا سېلىشتۇرغاندا %22 ئازايغان.
خىتاينىڭ تۆۋەن ماھارەتلىك ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ كەلگۈسى تېخىمۇ قاراڭغۇ كۆرۈنمەكتە. تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ماشىنا ئادەمدىن تارتىپ ئاپتوماتىك شوپۇرسىز ئاپتوموبىللارغىچە بولغان «جىسىملاشقان سۈنئىي ئەقىل»نىڭ (Embodied AI) ئادەتتىكى قول ئەمگىكىنىڭ ئورنىنى ئېلىش ئېھتىماللىقى ئەڭ يۇقىرى بولۇپ، بۇ يۈزلىنىش تۆۋەن ۋە ئوتتۇرا قاتلامدىكى ئىشچىلارغا ئەڭ ئېغىر زەربە پەيدا قىلىدۇ. بۇ ھەرىكەتچانلىق ئاللىبۇرۇن خىتايدا ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان بولۇپ، تېز يەتكۈزۈش ئۇچقۇلىرى (drones) ۋە شوپۇرسىز تاكسىلار چوڭ شەھەرلەرنىڭ كوچىلىرىنى (ۋە ئاسمىنىنى) ئىگىلىمەكتە. گەرچە ئەركىن كەسىپ ئىشچىلىرىغا بولغان ئىقتىسادىي زەربە  سان جەھەتتىن  تېخى تولۇق ھېسابلانمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئىشسىزلىققا بولغان ئاممىۋى ئەندىشە كۈچەيمەكتە. مەسىلەن، ئۆتكەن يىلى ۋۇخەندە شوپۇرلارنىڭ بەيدۇ (Baidu) شىركىتىنىڭ ماشىنا ئادەم تاكسىلىرىغا (Robotaxis) قارشى ئېلىپ بارغان نامايىشى پۈتۈن مەملىكەتنىڭ دىققىتىنى تارتقان ئىدى.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى سۈنئىي ئەقىل كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان خىزمەت ئورنىنىڭ ئازىيىش تەھدىتىگە قانداق ئىنكاس قايتۇرىدۇ؟ بىر تەرەپتىن، خىتاي تەرەققىياتنىڭ بەدىلى سۈپىتىدە قىسقا مۇددەتلىك ئىشسىزلىقنى قوبۇل قىلىشقا رازى بولۇشى مۇمكىن. بېيجىڭ سۈنئىي ئەقىلنى ئىستراتېگىيەلىك ھالقىلىق تېخنىكا دەپ قارايدۇ — بۇ خىل قاراش «سۈنئىي ئەقىل+» تەشەببۇسىدا ئەكس ئەتكەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ يىلتىزى 2017-يىلدىكى «سۈنئىي ئەقىل تەرەققىيات پىلانى» غا تۇتۇشىدۇ .
خىتاي ھۆكۈمىتى سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق نوپۇسنىڭ قېرىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان ياشانغانلارنى بېقىش يۈكىدىن تارتىپ، شەھەر ۋە يېزىلار ئارىسىدىكى مائارىپ پەرقىگىچە بولغان  دۆلەت ئىچىدىكى بىر قاتار خىرىسلارنى ھەل قىلغىلى ۋە ئاخىرىدا يېڭى خىزمەت شەكىللىرىنى ياراتقىلى بولىدۇ دەپ قارايدۇ. (خىتاينىڭ ئادەم كۈچى بايلىقى ۋە ئىجتىمائىي كاپالەت مىنىستىرلىقى ئاللىبۇرۇن سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىدىن بارلىققا كەلگەن بىر قانچە يېڭى كەسىپنى ئېتىراپ قىلدى). ئۇنىڭ ئۈستىگە، پارتىيە ئىلگىرىكى ئىسلاھاتلىرىدىمۇ  ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئىشقا ئورۇنلىشىشنى قۇربان قىلغان بولۇپ، 1990-يىللارنىڭ ئاخىرىدا، خىتاي  دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كادىر-ئىشچىلارنىڭ ئۆمۈرلۈك ئىش كاپالىتى بولغان «تۆمۈر تاۋاق»[1] تۈزۈمىنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئۈنۈمسىز دۆلەت ئىگىلىكىنى ئىخچاملاش ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇش ئۈچۈن مىليونلىغان كىشىلەرنى ئىشسىز قالدۇرغان ئىدى.
قانداقلا بولمىسۇن، بېيجىڭنىڭ سۈنئىي ئەقىل كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئىشسىزلىقنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن، ھەتتا سۈنئىي ئەقىلنىڭ قوبۇل قىلىنىشىنى باشقۇرۇش بەدىلىگە بولسىمۇ، بەزى تەدبىرلەرنى قوللىنىدىغانلىقىغا دائىر ئالامەتلەر بار.