ساياھەتچىلەر ئېقىنىنىڭ ئارقىسىدىكى قورقۇنچلۇق رېئاللىقلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

BBC نىڭ نەزىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان: ساياھەتچىلەر ئېقىنىنىڭ پەردە ئارقىسىدىكى قورقۇنچلۇق رېئاللىقلار
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2025-يىلى 2-نويابىر BBC خەۋەرلىرىدە كېللىي نىگ (Kelly Ng) ئىمزاسى بىلەن ئېلان قىلىنغان «300 مىليون ساياھەتچى يېقىندا خىتاينىڭ كىشىنى مەھلىيا قىلىدىغان شىنجاڭ (شەرقىي تۈركىستان) رايونىنى زىيارەت قىلدى، ئەمما ئۇلار كۆرمىگەن يەنە بىر تەرەپ بار» (300 million tourists just visited China’s stunning Xinjiang region. There’s a side they didn’t see) سەرلەۋھىلىك بۇ ماقالە، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىدە كۆزگە چېلىققان كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر زىددىيەتنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ. بىر تەرەپتىن، بۇ رايوننىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن مىلياردلارچە دوللار مەبلەغ سېلىنىپ غايەت زور ساياھەت مەركىزىگە ئايلاندۇرۇلۇشى ۋە 2024-يىلغا كەلگەندە 300 مىليونغا يېتىدىغان رېكورت ياراتقۇچى زىيارەتچى سانىغا يېتىشىدەك رېئاللىق تۇرسا، يەنە بىر تەرەپتىن، ئوخشاش بىر زېمىندا ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرگە قارىتا سادىر قىلىنغانلىقى خەلقئارالىق دوكلاتلاردا پاش قىلىنغان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى مەۋجۇت. ماقالە بۇ ئىككى زىت رېئاللىقنى، رايوننى زىيارەت قىلغان يەرلىك ۋە چەت ئەللىك ساياھەتچىلەرنىڭ گۇۋاھلىقلىرى، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ دوكلاتلىرى ۋە ئۇيغۇر دىياسپورا ۋەكىللىرىنىڭ نۇقتىئىنەزەرلىرى ئارقىلىق كۆپ قاتلاملىق شەكىلدە يورۇتۇپ بېرىدۇ. بۇ ئەسەر، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (خ ك پ) نىڭ باستۇرۇش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىنى پارلاق بىر ساياھەت تەشۋىقاتى بىلەن قانداق نىقابلاشقا ئۇرۇنغانلىقىنى ۋە بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ خەلقئارا جامائەتچىلىكتىكى ئەكس ساداسىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىشى بىلەن زور ئەھمىيەتكە ئىگە.
يازغۇچى تەھلىلىنى 2015- ۋە 2024-يىللىرى بۇ رايوننى ئىككى قېتىم زىيارەت قىلغان «ئاننا» ئىسىملىك بىر خىتاي پۇقراسىنىڭ كەچۈرمىشلىرى بىلەن باشلايدۇ. ئاننانىڭ تۇنجى زىيارىتىدە دوستلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننى «خىتاينىڭ ئەڭ خەتەرلىك رايونلىرىنىڭ بىرى» دەپ قاراپ، ئۇنىڭ بېرىشىغا قارشى تۇرۇشى، بۇ رايوننىڭ يېقىنقى ئۆتمۈشتىكى ئوبرازىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئەمما توققۇز يىلدىن كېيىنكى ئىككىنچى قېتىملىق زىيارىتىدە ئۇچراتقان مەنزىرە پۈتۈنلەي ئوخشىمايتتى: شەرقىي تۈركىستان ئەمدى «ھەددىدىن زىيادە قىستا قىستاڭ» بىر ساياھەت جەننىتىگە ئايلانغانىدى. بۇ ئۆزگىرىش خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەقسەتلىك سىياسىتىنىڭ مەھسۇلىدۇر. ماقالىدە كۆرسىتىلگىنىدەك، بېيجىڭ بىر مەزگىل زوراۋانلىق ۋەقەلىرى ۋە بۆلگۈنچىلىك ھەرىكەتلىرى بىلەن تىلغا ئېلىنغان بۇ رايوننى غايەت زور ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى، دۆلەت قوللىغان تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرى ۋە ئالاھىدە تەشكىللەنگەن ئاخبارات ساياھەتلىرى ئارقىلىق قايتىدىن ئوبراز يارىتىپ چىقماقتا. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ ھەجۋىي تەرىپى شۇكى، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ «يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ» دەپ ئەيىبلىگەن يەرلىك «ئېتنىك» كەچۈرمىشلىرىنىڭ ساياھەت جەزبىدارلىقى ئامىلى سۈپىتىدە بازارغا سېلىنىشىدۇر.
ساياھەت تەشۋىقاتى ۋە پەرقلىق زىيارەتچى تەجرىبىلىرى
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن بەلگىلىگەن نىشانلىرى ئىنتايىن يۇقىرى: 2024-يىلى 300 مىليوندىن ئاشقان زىيارەتچى سانى بىلەن قولغا كەلتۈرۈلگەن 360 مىليارد يۈەنلىك (تەخمىنەن 51 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى) ساياھەت كىرىمى ئارقىلىق، 2030-يىلىغا بارغاندا يىللىق 400 مىليوندىن ئارتۇق زىيارەتچى ۋە 1 تىرىليون يۈەن كىرىم نىشانىغا يېتىشنى مەقسەت قىلماقتا. Hilton  ۋە Marriott قاتارلىق 200 گە يېقىن خەلقئارالىق مېھمانساراينىڭ بۇ رايوندا پائالىيەت قىلىشى ياكى مەبلەغ سېلىشنى پىلانلىشى، بۇ تۈرنىڭ كۆلىمىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ساياھەت ساھەسىدىكى بۇ پارتلاش خاراكتېرلىك قەدەمنىڭ نىشانلىق خېرىدارلىرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى يەرلىك خىتاي ساياھەتچىلەر تەشكىل قىلىدۇ. ماقالە بۇ ئەھۋالنىڭ ئارقىسىدىكى پسىخولوگىيەلىك ۋە ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنىمۇ يورۇتۇشقا تىرىشىدۇ.  مەسىلەن، ئاننانىڭ ئانىسىنىڭ بۇ رايوندا ئىشلەنگەن ۋە دۆلەت تاراتقۇلىرىدا كەڭ كۆلەمدە تەشۋىق قىلىنغان «To the Wonder» ناملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرىنى كۆرگەندىن كېيىن شەرقىي تۈركىستاننى زىيارەت قىلىش ئارزۇسى، دۆلەت تەشۋىقاتىنىڭ ئامما ئۈستىدىكى تەسىرىگە ئېنىق بىر مىسال بولالايدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بولسا، شەرقىي تۈركىستان «تەڭرىنىڭ مەخپىي باغچىسى»، «جەننەتتىن بىر بۇلۇڭ» دېگەندەك تەسۋىرلەر بىلەن، تەبىئىي گۈزەللىكى ۋە ئۆزگىچە مەدەنىيىتى بىلەن گەۋدىلەندۈرۈلگەن بىر مەنزىلگاھقا ئايلىنىپ قالدى.