ئەدەبىيات ۋە دىن (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Eriugena (fl. 847-877) ve Thomas Aquinas (tahminen 1225-1274))نىڭ ئۇنتۇلماس ئەسەرلىرىدە ئوتتۇرا ئەسىر ئ‍ەدەبىيات تېئورىيىسىنىڭ فورمىلالىرى ئومۇملاشقان. ئۇنىڭ بۈيۈك تېئولوگىيەلىك تېمىلىرى – يارىتىلىش، مۇقەددەس ئىنسان ئوبرازى، يىقىلىش، تىپىك ئورازلار، تاللاش، قۇتۇلۇش، تارىخى گۈزەل ئەخلاق، ئۆتكۈنچىلىك ۋە ئ‍ەدەبىيات ۋە ئۇنىڭ ئالاھىدە ordo salutis خەرىتىسى چوڭ ئەكىس تەسىر پەيدا قىلدى. پەقەت Spenser ۋە Milton دەك خرىستىيان شائېرلارغىلا ئەمەس، بەزى رومانتىك شائېرلار ۋە زامانىۋى شائېرلارغىمۇ تەسىر قىلدى.
شېئىرنىڭ، خرىستىيانلىقتا تەرەققىياتىنىڭ ئاستىلىقى كۆزگە چېلىقىدۇ. (نەسىر بۇنىڭ سىرتىدا) ئىبرانى دىنغا ئائىت ئەڭ بۈيۈك ئۈچ ئەسەر – ئەييۇبنىڭ كىتابى، Mezmurlar ۋە سۇلايماننىڭ مەسەللىرى – ئ‍اساسەن شېئىرىي ۋە تارىخىي ھەمدە بىشارەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك كىتاپلارنى زىننەتلىگەن ئۇزۇن شېئىر كۇپلېتلىرى بولسىمۇ، يېڭى ئاھىدتا نەزمىي يېزىلغىنى پارچە مىقدارىدىن ئارتۇق ئەمەستۇر. [Bkz., Biblical Literature, Hebrew Scriptures’e dair makale].
خرىستىيانلار «داۋۇتنىڭ نەشىدەلىرى» بىلەن زىچلىق ۋە مۇرەككەپلىك باغلىنىش جەھەتتىن سېلىشتۇرالىغۇدەك ئىبادەت مۇراسىمى شېئىرى يېزىشتىن ئىلگىرى مىڭلارچە يىلدىن ئارتۇق ساقلاشقا مەجبۇر ئىدى. مەشھۇر بىر ئابزاستا (3:16) Colossians (كولوسەسىلەرگە مەكتۇپ)نىڭ يازغۇچىسى، ئوقۇرمەنلىرىگە «مۇناجاتلار، ئىلاھى ۋە مەنىۋى ناخشىلار» ئېيتىشنى تەكلىپ قىلىدۇ ۋە ئىلاھى ناخشىلارنى ئېيتىش، ئېھتىمال تۇنجى خرىستىيانلارنىڭ بىر ئومۇمىي ئىبادىتى ئىدى.
(Krş., 1 Cor. [Korintoslulara Birinci Mektup] 14: 26, Eph. [Efeslilere Mektup] 5. 19, Mk.  [Markos] 14:26, Acts [Resullerin İşleri] 16: 25). ئەمما بۇخىل ئىلاھىي ۋە مەنىۋىي ناخشىلارنىڭ تېكسىتلىرى تامامەن ناتونۇش ئەمەستۇر. ھەتتا ئاتالمىش Luka نىڭ تۇنجى بۆلۈمىدە مۇھاپىزەت قېلىنىۋاتقان مەريەم ئانىنى مەدھىيلىگەن ئىلاھىي ناخشىدا خرىستىيانىي ھېستىن زىيادە ئبرانىي ھېس ۋە ئىپادىگە تېخىمۇ كۆپ مىننەتدارلىق كۆرسىتىدۇ.
دىنىي ئەسەرلەردىن باشقا، كىلاسسىك تىلدىكى تۇنجى دەۋىر خرىستىيانىي شېئىر يېزىش سەنئىتىنىڭ ئۆرنەكلىرى (1- ۋە 2- ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا مۇساۋى خرىستىيانلار تەرىپىدىن قوشۇپ قويۇلغان)
sahte-Sibylline Oracles; Alexandria’lı Clement (3. yüzyılın başı)’in Paidagōgos’unun sonundaki anonim bir şiir; Methodios (4.yy.)’un kısmen alegorik Symposium of the Ten Virgins (On Virgin Sempozyumu)’i; Spaniard Prudentius (4. yüzyıl sonu)’un Peristephanon’u, Cathemerinon’u ve Psychomachia’sı; Sedulius (5. yüzyılın yarısı)’un Carmen Paschale’ı ve Jovencus (5.yy.)’un Historia evangelica (Evangelik Tarihi) ile
Marius Victor نىڭ  Alethiaسىدەك نەزمىلەرنى كۆرسىتىش مۇمكىن. Prodentius  بۇلاردىن پەرقلىق بولۇش بىلەن بىرلىكتە، بۇ ئەسەرلەر ھازىرقى ئەدەبىي ئارتۇقچىلىقلىرىدىن زىيادە تارىخىي ئارتۇقچىلىقى ئۈچۈن ئوقۇلىدۇ. بۇنىڭدىن كېيىنكى Corolingian (شارلمان خاندانلىقى)دەۋرى، ئاخىرىدا تۆت بۈيۈك جىلدىنى شەكىللەندۈرگەن، ئەمما ھېچبىر شائىرنى مەڭگۈلۈك قىلالمىغان، ھەر جەھەتتىن (ھەم تەكىتلىك ھەم مىقدارلىق) شېئىر يېزىلدى. ئانا تىل ئەدەبىياتىدا بولسا،Chanson de Roland(رولاندنىڭ ناخشىسى) Beowulf ve Viga-Glimssage,دەك شېئىرلار، خرىستىيانىي پەزىلەت ۋە دىندارلىق ئۇقۇملىرىنىڭ، بۇتپەرەست قەھرىمانلىق ۋە تەقدىر چۈشەنچىسىنى رەڭلەندۈرۈشكىچە ئومۇملاشتۇرۇش توغرىسىدا ئىلمىي بىر مۇزاكىرىدىن ئۇچقۇن چىقىرىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
ئۇلاردىن ئىلگىرىكىلەرنىڭ غەلبىلىرىنىڭ نىسپىي كۆپلىكىگە ۋە ئاددىيلىقىغا قارشى Danteنىڭ شئېىرىيەت تالانتى، Spencer ۋە Milton تامامەن تېخىمۇ ئالاھىدە كۆزگە چىلىقىدۇ. چۈنكى، ئەگەر ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىگە ئىگە بولمىغان بولسا خرىستىيان ئەنئەنىسى ئىنتايىن بەك كەمبەغەللەشكەن بولاتتى. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، بۇ ئ‍ۈستۈن poetae theologi  شۇنچىلىك ياخشى تونۇلغان ۋە ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرى ئىنتايىن قوللاشقا ئېرىشكەن باھالاش تېمىسى بولغان، ئۇلار توغرۇلۇق ئېيتىلغان بىر سۆزنى ھەممەيلەن ئارتۇقچە دەپ قارايدۇ. يەنە غەرب دىنى شېئىر يىللىقلىرىدا ئۇلارنىڭ ئۆزگەرمەس ئۇلۇغلۇقلىرى، شۈبھىسىز ئورىگىنال ئىجادكارلىقىغا ۋە دىنلار تارىخىدىكى ئابىدە بولغان سەنئەت ئەسەرلىرىگە تايىنىدۇ. مۇقەددەس كىتاپنىڭ ياكى نەسىھەت كىتاپلىرىنىڭ ئىنتايىن ئېغىر ئىزاھاتلىرى، شېئىرىي شەكىللەر ۋە دىنىي ئاساسنىڭ ئۆزلەشتۈرۈلمىگەن تەرىپى ياكى Commediya, The Faerie Queen ۋە Paradise Lost نىڭ تېكسىتلىرى شائىرلارنىڭ ئېتىقادىنىڭ ئەڭ تولۇق ۋە سىستېمىلىق تەتقىقاتىنى ۋە رەتلىنىشىنى كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ. ھەر بىرى ئۆز ئۇسلۇبىدا Dante نىڭ ئۆز ئەسىرىدە دېگىنىدەك، «مۇقەددەس بىر ناخشا ياكى ئۇنىڭ ئۈچۈن ھەم جەننەت ھەمدە دۇنيا قولغا كەلتۈرۈلدى»(Paradiso, 20.2-3)دۇر. ئۇلارنىڭ پارلاق، ھەسەلدەك تاتلىق مۇقەددەسلىكلىرى ئۇلارنىڭ ساداقەت بىلەن ئېنىق كۆرسىتىلگەن ياكى ئەنئەنىنى ئىسپاتلىغان نىسبەتتە، پەقەت ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىغا قويغانلىرى ۋە ئەنئەنىنى تۈزەتكەنلىرى ئىجادچانلىق ۋە چوقۇم ئاددىي ئ‍ۆلچۈلۈپ قالغان بولمايدۇ.