دىندارلىق نوقۇل ئېتىقادتىن ئىبارەتمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستاپا ئۆزتۈرك / ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى/ تۈركىيە
دىندارلىق دىنغا ئىشەنگۈچىنىڭ ئەمەلىي دىن تەجرىبىسىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ئەكس ئېتىشىنى ئىپادىلەيدىغان نىسپىي ئۇقۇمدۇر. شۇڭا دىندارلىق ئۇقۇمى دىننىڭ قانداق چۈشىنىلىشىگە زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇش بىلەن بىرگە، قانداق ئىزاھلىنىشىغىمۇ مۇناسىۋەتلىك. دىندارلىقنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ئىپادىلىنىشى ۋە ئەكس ئېتىشىدىن ھاسىل بولىدىغان تەسىرات ۋە يەكۈنلەر ئەمەلىيەتتە دىندارلىق ئۇقۇمىنى ئىزاھلاشنىڭ ئۇنچىۋېلا ئاسان ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بولۇپمۇ ئىنسانلارنىڭ دىنى ھاياتىنى كاتىگورىيەگە ئايرىش ياكى دىنى تەجرىبىسى توغرۇلۇق بىر قاتار دىندارلىق تۈرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ھەم مۈشكۈل ھەم باشنى ئاغرىتىدىغان ئىشتۇر.
ئەھۋال مۇشۇنداق تۇرۇپ ئاكادېمىك، مېتود ۋە ئىلمىي ئانالىز قاتارلىقلار غەربكە تەۋە بىر قىسىم تەتقىقاتلاردا بىر ئىنساننىڭ دىندارلىق سەۋىيەسى ئۆلچەلگەندىن سىرت، تەتقىقاتچىنىڭ شەخسىي ۋە ئاكادېمىك مەۋقەسىگە ئاساسەن يېڭى دىندارلىق تۈرى ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا، ھەتتا شەخسنىڭ قانچىلىك دىندار ئىكەنلىكى توغرىسىدا كەسكىن يەكۈنلەر چىقىرىلماقتا. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ خىلدىكى تەتقىقات ۋە ئەسەرلەردە شەخسنىڭ دىنى سەزگۈرلىكى ۋە ھېسسىياتى توغرۇلۇق ئانالىزلار ئېلىپ بېرىلىپ، شەخسنىڭ دىندارلىق سەۋىيەسى سانلىق مەلۇماتلار بىلەن ئىپادىلەنمەكتە.
بىزگە نىسبەتەن بۇ يەردە مۇھىم بولغىنى قانداقتۇر سەۋىيەسى ئۆلچىلىنىدىغان، سانلىق-مەلۇماتلار بىلەن ئىپادىلىنىدىغان  دىندارلىق ئۇقۇمى بولماستىن، بەلكى ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلىق دائىرىسىدە دىندارلىقنىڭ تەركىبىدە چوقۇم بولۇشقا تېگىشلىك ئىككى ئاساسلىق ئامىلدۇر. بۇلارنىڭ بىرسى بىلىم سەۋىيە،  يەنە بىرى ئەخلاقتۇر. بىلىم-سەۋىيە قۇرئاندا ئىلىم كەلمىسى بىلەن ئىپادىلىنىدىغان بولۇپ، بۇ كەلىمە ئوخشىمىغان ۋارىيانلىرى بىلەن بىرلىكتە 700 ئايەتتە ئۇچرايدۇ. بۇ سان ئىلىم ۋە ئىلىم ئېلىشنىڭ قۇرئان نۇقتىسىدىن قانچىلىك مۇھىملىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
شەكسىزكى، بىر مۇسۇلمان پەزىلەتلىك ۋە ئەخلاقلىق ھايات كەچۈرۈش ئۈچۈن قۇرئانى كەرىم بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننىتىگە مۇراجائەت قىلىدۇ. شۇڭا  قۇرئانىنىڭ ئىنسانغا ئىلىم جەھەتتىن يېتەكچىلىك رول ئوينايدىغانلىقى ھەر ۋاقىت ئەستىن چىقىرىلماسلىقى لازىم. ۋەھىينىڭ ئوبيېكتى بولغان ئىنساننى تەپەككۇر قىلالايدىغان، ئىلىم ئۆگىنەلەيدىغان ۋە ئىزدىنەلەيدىغان قابىلىيەتكە ئىگە مەخلۇق دەپ تەسۋىرلىگىنىگە قارىغاندا، ئۇنىڭ ئىنساننىڭ بىلىش پائالىيىتىنىمۇ يېتەكلەيدۇ، دېگەن خۇلاسىگە كەلسەك خاتالاشمىغان بولىمىز. ۋەھىيە قىلىنغان ئىلىم ئىنساننىڭ بىلىش پائالىيىتىنى كېرەكسىز قىلىدىغان ئىلىمگە ئەمەس، بۇ پائالىيەتنى ياخشىلىققا، توغرا ئىشقا، ھەقىقىلىككە، چىنلىققا ۋە تېخىمۇ مۇكەممەلىككە ئېلىپ بارىدىغان ئاخىرقى ۋە مۇتلەق خاراكتېرى بولغان پىرىنسىپ ۋە ھۆكۈملەرنى ئىپادە قىلىدۇ. ۋەھىي مەنبەلىك ئىلىملەردىن باشقا ئىنساننىڭ يەنە قۇرئاندا بايان قىلىنغان ئىلىم ۋاستىلىرىدىن پايدىلىنىشىمۇ تەلەپ قىلىنىدۇ.
بۇ تەلەپ مەيلى بىر ئېتىقادنى قوبۇل قىلىش بولسۇن مەيلى ئۇ ئېتىقادنىڭ شەرتلىرىنى ئورۇنداشتا  بولسۇن ئىلىمنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدۇ. مەلۇمكى، نۇرغۇن ئايەتتە بولۇپمۇ مۇشرىكلەرنىڭ ئىنكارچىلىقى توغرىسىدىكى تەرىپلەرنىڭ ئىلىمسىزلىك، تەخمىن، گۇمان، شەخسىي ئارزۇ-ئىستەك ۋە ھاۋايى-ھەۋەسلەرگە ئەگىشىش تەرىقىسىدە ئىپادىلىنىشى كىشىنى ھەقىقەتەن ئويلاندۇرىدۇ. مۇشرىكلارنىڭ ئىسلام دەۋىتىگە ئەگىشىنىڭ ئورنىغا ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ ئېتىقاد ۋە ئىبادەت شەكىللىرىگە ئەگىشىپ ئۇلاردىن ۋاز كەچمەي تۇرۇۋېلىشىغا  قارىتا ئاللاھنىڭ «يا ئۇلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرى ھەق ۋە ھەقىقەت توغرۇلۇق ھېچنىمە بىلمەيدىغان كىشىلەر بولغان بولسا!… <مائىدە سۈرىسى، 104>» دەپ ۋەھىي قىلىدۇ، بۇنىڭدىن بىز ھەقىقەتنى ئىنكار قىلىش خاھىشىنى كۈچەيىتىدىغان ئاساسلىق سەۋەبلەردىن بىرىنىڭ ئىلىمسىزلىك ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز.
بۇ ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش مەزمۇندىكى ئايەتتە ئەسكەرتىلگىنىدەك،  دىن ۋە دىندارلىق مەسىلىسىدىكى ئەڭ ئاساسلىق مەسىلىلەردىن بىرى ئىلىمسىزلىك، نادانلىق، قارىغۇلارچە تەقلىد قىلىش ۋە ئاشقۇنلۇقتۇر. بۇ يەردە شۇنى تەكىتلەپ قويۇش زۆرۈركى، مۇسۇلمان دۇنياسىدا بولۇپمۇ دىن مەسىلىسىدە قارىغۇلارچە تەقلىد قىلىش، شەكىلۋازلىق، ئاشقۇنلۇق ئۆتمۈشتە مەۋجۇت بولغىنىدەك كۈنىمىزدە مەۋجۇت.
شەكسىزكى، بىر ئىنساننىڭ ئىسلامغا كىرىش ئىشىكى ئىماندۇر، ئىمان بولسا ئوبيېكت ۋە ئەمەلىيەتتىن ئۆتكەن بىلىم بولماستىن بەلكى سوبىيكت ئىلىم، ھەتتا ئىشەنچ تۇيغۇسى ۋە كەشىپتۇر. مەسىلىگە نوقۇل بۇ نۇقتىدىن قارىغىنىمىزدا ئىلىمنىڭ دىندارلىقتا ئۇنچىۋېلا كۆپ سالماقنى ئىگىلىمەيدىغانلىقىنى دېسەكمۇ بولىدۇ. بىراق تېخىمۇ ئىچكىرىلىسەك ئىلىمنىڭ زۆرۈر ئېھتىياج ئىكەنلىكىنى بايقايمىز، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا،  نېمىگە قانداق ئېتىقاد قىلىشنىڭ ئىلىمنى ئاساس قىلىشى ۋە ئىماننىڭ تەقلىدتىن تەتقىققا ئايلىنىشى شەرتتۇر.
ئىسلامىي دائىرىدە ئەڭ مۇناسىپ دىندارلىقنىڭ ئاساسلىق ئىپادىلىرىدىن بىرى ئەقلىي تەپەككۇر ۋە تەنقىدىي نۇقتىينەزەر ئارقىلىق داۋملىق يېڭىلىنىپ تۇرىدىغان ئىلىم بولۇشى لازىم. لېكىن بۇ نوقۇل بىلىش سەۋىيەسىدە قالماسلىقى، ئەمەلىي ئىش-ھەرىكەتتە ئىپادىلىنىشى كېرەك. بۇ دەل ئىلىمنىڭ ئەمەلدە ئىپادىلىنىشىدۇر. مەنچە  نۆۋەتتە مۇسۇلمان دۇنياسىدا  ساقلىنىۋاتقان ئېغىر مەسىلىلەردىن بىرى ئىلىمسىزلىكتىن بەكرەك ئىلىمگە ئەمەل قىلماسلىقتۇر، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئىلىم بىلەن ئەمەل ئارىسىدىكى مۇساپىنىڭ بىر-بىرىدىن بارغانچە يىراقلىشىپ كېتىشىدۇر. دەرۋەقە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىلىم-ئەمەلگە مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن ھەدىسىدە ئىلىمنىڭ ئىنساننى ئەخلاقىي جەھەتتىن تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە ئېلىپ بېرىشى لازىملىقى،  گەپ-سۆز، پوزىتسىيە ۋە ئىش-ھەرىكەتلەردە ئىپادىلەنمىگەن ئىلىمنىڭ ئىنسانغا ھېچقانداق پايدىسى يوقلىقى تەكىتلىنىدۇ. (ئىنبى ماجە، مۇقەددىمە.)