مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، بۇ مەزگىلدە چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر قارشىلىق ھەرىكەتلىرىدە نۇرغۇنلىغان ئىجابىي تەرەققىياتلار بارلىققا كەلگەن بولسىمۇ، يۇقىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتۈلگەندەك، يەنىلا ئاز بولمىغان مەسىلىلەرمۇ ساقلانماقتا. بۇ بۆلۈمدە پەقەت ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ بىر قىسمىنى بايان قىلىپ ئۆتتۇق. بۇلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يەنە نۇرغۇن مەسىلىلەر نۆۋەتتە بىزنىڭ ھەل قىلىشىمىزنى كۈتمەكتە.
مەسىلە بولغان ئىكەن ئۇنى ھەل قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ئالدىنقى بۆلۈمدە بىر قىسىم نېگىزلىك مەسىلىلەرنى تىلغا ئېلىپ ئۆتتۇق. نۆۋەتتە قىلىش تېگىشلىك ئىشلار تەبىئىيكى بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتۇر. ماقالىمىزنىڭ بۇ بۆلۈمىدە ئالدىنقى بۆلۈمدە ئوتتۇرىغا قۇيۇلغان مەسىلىلەرنى چۆرىدىگەن ھالدا نۆۋەتتە قىلىشقا تېگىشلىك بىر قىسىم ئىشلارنى تەۋسىيە قىلىمىز.
(1) ۋەزىيەتنى ئېنىق تونۇپ يىتىش ۋە تۇلۇق ئويغىنىش. نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستاندا بولۇۋاتقان ئىشلارنىڭ ماھىيىتىنى ۋە خىتاي ئىشغالچىلىرىنىڭ مەقسىتىنى توغرا تونۇپ يىتىش كېرەك. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە مۇناسىۋەتلىك خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى ئاللىقاچان ۋەتەندە بولۇۋاتقان زۇلۇمنى «ئېغىر دەرىجىدىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى» دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بولدى. بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر ھەتتا دۆلەت مەسئۇللىرى خىتاينىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەرگە يۈرگۈزۈۋاتقان رەزىل سىياسەتلىرىنى «مەدەنىيەت ئىرقىي قىرغىنچىلىقى» دەپ سۈپەتلىمەكتە. خەلقئارا تاراتقۇلار شەرقىي تۈركىستاندىكى جازا لاگېرلىرىنىڭ ئەينى چاغدىكى ناتسىست «يېغىۋېلىش لاگېرلىرى»غا ئوخشاش ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. مۇشۇنداق بىر شارائىتتا زۇلۇمنىڭ ھەقىقىي شاھىتلىرى بولغان چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پاسسىپ تۇرۇۋېلىشى ھەقىقەتەن ئادەمنى ئويلاندۇرىدۇ. شۇنى ئېنىق ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش كېرەككى، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ قېتىم ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەرنى تەلتۆكۈس يوقاتماقچى. چۈنكى ئۇلارنىڭ نەزىرىدە ئۇيغۇرلار ھازىر خىتاينىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە مىللىي مەنپەئەتى ئۈچۈن «تەھدىت». شۇڭا بۇ تەھدىت تامامەن يوقۇتۇلۇشى كېرەك. خىتاينىڭ نۆۋەتتە ۋەتەندە ئېلىپ بېرىۋاتقىنى تامامەن ئىرقىي قىرغىنچىلىق. بىزگە كېلىۋاتقان ئۇچۇرلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ۋەتەندە بولۇۋاتقان زۇلۇملار ئاللىقاچان ئادەتتىكى «كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى» ياكى «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دائىرىسىدىن ھالقىپ كەتكەن. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇچۇرنى قامال قىلىشى ۋە جىنايەتنى يوشۇرۇن سادىر قىلىشى تۈپەيلىدىن خەلقئارا جەمئىيەت بۇنى يېتەرلىك دەلىللىيەلمەيۋاتىدۇ. شۇنداق ئىكەن، بۇ ھەقتە ئاكتىپ ئىسپات بېرىش، تاشقى دۇنيانى ماتېرىيال بىلەن تەمىنلەش چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ باش تارتىپ بولمايدىغان تارىخى بۇرچىدۇر. ھالبۇكى، بۇلارنىڭ تولىسى تېخىچە ۋەزىيەتنى توغرا تونۇپ، يېتەرلىك دەرىجىدە ئويغانغىنى يوق. ئويغانغانلاردىمۇ ئۈمىدسىزلىك ۋە تېڭىرقاش مەۋجۇت. شۇڭا نۆۋەتتىكى مۇھىم خىزمەتلەردىن بىرى، ۋەزىيەتكە قارىتا ئېنىق تونۇش ھاسىل قىلىش، يېتەرلىك دەرىجىدە ئويغىنىش ۋە ئويغىتىشتۇر. بۇنىڭغا ماسلاشتۇرۇپ يەنە ئاللىقاچان ئويغانغان، ئەمما نېمە قىلارىنى بىلەلمەي تېڭىرقاپ قېلىۋاتقان كىشىلەرنى يېتەكلەش خىزمىتىنىمۇ چىڭ تۇتۇپ ئىشلەش كېرەك.
(2) ئىتتىپاقلىشىش ۋە ھەمكارلىشىش. تەشكىلات ۋە گۇرۇپپىلار ئارا ئىتتىپاقلىق ۋە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش زۆرۈر. ۋەتەن-مىللەتنىڭ ئالىي مەنپەئەتى ئالدىدا شەخسىي ۋە تەشكىلى مەنپەئەتلەردىن ۋاز كېچىش روھى تۇرغۇزۇش كېرەك. تەشكىلاتلار ئارىسىدا مۇقىم ئالاقە بولۇشى، خىزمەتلەرنى ماس قەدەمدە ھەمكارلىشىپ ئېلىپ بېرىش كېرەك. بۇنىڭ ئۈچۈن بىرلىك سەپ خىزمىتىگە كۆڭۈل بۆلۈشكە توغرا كېلىدۇ. شۇڭا پۈتۈن ئۆكتىچى تەشكىلات ۋە گۇرۇپپىلارنى بىر ئارىغا يىغالايدىغان ئالىي كېڭەش ئورگىنى تەسىس قىلىش ۋە ماسلاشتۇرۇش كومىتېتى قۇرۇش… دېگەندەك ئىشلارنى سىناپ بېقىشقا بولىدۇ.
(3) ئوبرازغا دىققەت قىلىش. نۆۋەتتە چىڭ تۇتۇپ ئىشلەشكە تېگىشلىك خىزمەتلەردىن بىرى ئوبراز ياخشىلاش خىزمىتىدۇر. خۇددى «سىياسىي پائالىيەتلەردە ئوبراز قۇرۇلۇشى» دېگەن ماقالەمدە تەكىتلىگىنىمدەك، چەتئەللەردە ئېلىپ بېرىۋاتقان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىمىزدە بىر قىسىم ئوبراز مەسىلىسى ساقلانماقتا. بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ خەلقئارا تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىغا چېتىلىپ قېلىشى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قارىلاش تەشۋىقاتلىرى توختىماي شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ۋە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پائالىيەتلىرىگە سايە تاشلاپ تۇرۇۋاتىدۇ. بىراق، خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ جىنايەتلىرىنىڭ كەينى-كەينىدىن پاش بولۇشىغا ئەگىشىپ، خەلقئارادا ئۇيغۇرلارغا قارىتا ھېسداشلىق شەكىللىنىشكە باشلىدى. بۇ تارىخى پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇپ كونا سەلبىي تەسىرلەرنى يوقۇتۇپ، يېڭىدىن گۈزەل ئوبراز يارىتىش نۆۋەتتە جىددىي قىلىشقا تېگىشلىك ۋەزىپە ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم ئىشلاردىن بىرى، چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەر قانداق شەكىلدىكى «تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى ۋە پائالىيەتلىرىدىن» ئۇزاق تۇرۇشى ۋە ئۇلار بىلەن بولغان بارلىق ئالاقىسىنى ئۇچۇق-ئاشكارا ئۈزۈشىدۇر. يەنە بىر جەھەتتىن، بۇ چاغقىچە «خەلقئارالىق تېررورلۇق» پائالىيەتلىرىگە چېتىلىپ قالغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئامالسىزلىقتىن بۇ يولغا كىرىپ قالغانلىقىنى، بۇنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ سۇيىقەستى ئىكەنلىكىنى، شۇڭا بۇنىڭغا خىتاي تەرەپنىڭ مەسئۇل بولۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەش كېرەك. بۇ جەھەتتە، يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ تىنچلىقپەرۋەر خەلق ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش بىلەن بىرگە، باتۇر ۋە كۈرەشچان مىللەت ئىكەنلىكىنىمۇ تەكىتلەش لازىم. «تېررورلۇقتىن ئۈركۈپ» شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى يولىدىكى پۈتۈن ھەققانىي قوراللىق قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئىنكار قىلماسلىق لازىم. ئەكسىچە، خەلقئارا قانۇنلاردىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇرلارنىڭ قوراللىق قارشىلىق قىلىش ھوقۇقىنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلاش كېرەك. دېمەك، كونا سەلبىي تەسىرلەرنى تۈگىتىش بىلەن بىرگە، بۇنىڭدىن كېيىنكى پائالىيەتلەردە ئوبرازغا دىققەت قىلىش سەل قاراشقا بولمايدىغان مۇھىم خىزمەتتۇر.