يۈز بېرىشى كۈتۈلۈۋاتقان ئامېرىكا-خىتاي كىرىزىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكا-خىتاي ھەربىي ئالاقىسىزلىقىنىڭ خەتەرلىك دەرىجىدە كۈچىيىشى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىلمىنىڭ نوپۇزلۇق نەشر ئەپكارلىرىدىن بىرى بولغان «Foreign Affairs» ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلى 6-ئۆكتەبىردىكى سانىدا ئېلان قىلىنغان «The U.S.-China Crisis Waiting to Happen» سەرلەۋھىلىك ماقالە ئامېرىكانىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئاسىيا ئىشلىرى مۇتەخەسسىسلىرىدىن ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتلىرىدىن كۇرت م. كامپبېل تەرىپىدىن يېزىلغان. ئاپتور جو بايدىن ھۆكۈمىتىدە تاشقى ئىشلار مىنىستىرىنىڭ ئورۇنباسارلىقى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىك كېڭىشى ھىندى-تىنچ ئوكيان كوردىناتورلۇقى قاتارلىق مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن شەخس بولۇش سۈپىتى بىلەن، بۇ مەسىلىنى ھەم نەزەرىيەۋى رامكا جەھەتتىن ھەم ئەمەلىي دۆلەت تەجرىبىسى بىلەن قولغا ئالغان. ماقالىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى شۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدا قەستەن ئۇرۇش قىلىشتىن كۆرە، تەرەپلەرنىڭ ھەربىي كۈچلىرى ئارىسىدا يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان بىر ھادىسە ياكى خاتا چۈشىنىش نەتىجىسىدە پارتلايدىغان جىددىيچىلىكنىڭ كۈچىيىپ كېتىش ئېھتىمالى بۈگۈنكى كۈندىكى ئەڭ ئېغىر يەر شارى خاراكتېرلىك خەۋپسىزلىك مەسىلىلىرىدىن بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ. كامپبېل بۇ خەۋپنىڭ ئاساسلىق مەنبەسىنى بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئامېرىكا بىلەن قىممىتى بار ۋە ئەمەلىي ھەربىي كىرىزىس ئالاقە مېخانىزملىرىنى قۇرۇشقا بولغان سوزۇلما خاراكتېرلىك ئىستەكسىزلىكىگە باغلايدۇ. ماقالە بۇ ئىستەكسىزلىكنىڭ تارىخىي يىلتىزى، ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىسى ۋە بۈگۈنكى كۈندىكى ئەكس سادالىرىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، ئىككى يادرو قوراللىق دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى يوشۇرۇن بىر ئاپەتنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تاشلىنىشى كېرەك بولغان قەدەملەرنىڭ جىددىيىلىكىنى تەكىتلىشى بىلەن زور ئەھمىيەتكە ئىگە.
خەتەرنىڭ كونكرېت ماھىيىتى: «قىل ئۈستىدە قېلىش» ۋەقەلىرى
كامپبېل ئۆز تەھلىلىنى نەزەرىيەۋى مۇنازىرە بىلەن ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە نەق مەيداندا يۈز بەرگەن ۋە ئاپەتنىڭ ئېغىزىدىن قايتىپ كەلگەن ئىككى كونكرېت ۋەقە بىلەن باشلاپ، خەتەرنىڭ نەقەدەر يېقىن ۋە رېئال ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇلارنىڭ بىرىنچىسى، 2023-يىلى 24-ئۆكتەبىر كۈنى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ئۈستىدىكى خەلقئارا ھاۋا بوشلۇقىدا قەرەللىك كېچىلىك ۋەزىپە ئىجرا قىلىۋاتقان ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىگە تەۋە B-52 بومباردىمانچى ئايروپىلانىنىڭ بىر خىتاي ئۇرۇش ئايروپىلانى تەرىپىدىن خەتەرلىك شەكىلدە توسۇپ قېلىنىشىدۇر. خىتاي ئۇچقۇچىسىنىڭ B-52 گە ئون فۇتتىن (تەخمىنەن ئۈچ مېتىر) ئازراق ئارىلىققا يېقىنلىشىپ، يۇقىرى سۈرئەتلىك مانېۋىرلارنى قىلىشى ھەر ئىككى ئايروپىلان ۋە ئۇنىڭ خادىملىرىنى ئوچۇق-ئاشكارا سوقۇلۇپ كېتىش خەۋپىگە دۇچار قىلغان. ئىككىنچى ۋەقە بولسا، 2023-يىلى ئىيۇندا تەيۋەن بوغۇزىدىن ئۆتۈۋاتقان ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىگە تەۋە USS Chung-Hoon قوغلىغۇچى پاراخوتى دۇچ كەلگەن خەتەرلىك ئۇچرىشىشتۇر. بىر خىتاي ئۇرۇش پاراخوتى يۇقىرى سۈرئەت بىلەن قوغلىغۇچى پاراخوتنىڭ سول تەرىپىدىن ئۆتكەندىن كېيىن، تۇيۇقسىز يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتىپ، ئۇنىڭ ئالدىدىن ئاران 150 يارد (تەخمىنەن 137 مېتىر) ئارىلىق قالدۇرۇپ كېسىپ ئۆتكەن. بۇ مانېۋىر USS Chung-Hoon نى سوقۇلۇپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن جىددىي ھالدا سۈرئىتىنى ئاستىلىتىشقا مەجبۇر قىلغان. تېخىمۇ ئەندىشىلىك يېرى، خىتاي پاراخوتىنىڭ پاراخوتتىن پاراخوتقا قىلغان ئالاقىدىكى بارلىق چاقىرىقلارنى جاۋابسىز قالدۇرۇشى ۋە ئوچۇق دېڭىزلاردىكى يېقىن ئۇچرىشىشلار ئۈچۈن بېكىتىلگەن قېلىپلاشقان ھەرىكەت تەرتىپى (SOP) گە ئوچۇقتىن-ئوچۇق خىلاپلىق قىلىشىدۇر. كامپبېلنىڭ قارىشىچە، بۇ ۋەقەلەر يەككە-يېگانە ئىغۋاگەرچىلىك بولۇشتىن ھالقىپ، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى (HKO) نىڭ ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا قارشى تۇتقان تېخىمۇ تاجاۋۇزچىل ۋە خەتەرلىك پوزىتسىيەسىنىڭ سىستېمىلىق ئىپادىلىرىدۇر. بۇ ئەھۋال ئامېرىكالىق ئىستراتېگىيەچىلەرنىڭ دىققىتىنى پەقەت تەيۋەن قاتارلىق يوشۇرۇن توقۇنۇش سېنارىيەلىرىگە ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا كۈتۈلمىگەن بىر ھادىسە ياكى خاتا ھۆكۈمنىڭ ئىككى يادرو قوراللىق دۆلەتنى قانداق قىلىپ تۇيۇقسىز ئۇرۇش گىردابىغا ئېلىپ كېلىدىغانلىقى مەسىلىسىگە مەركەزلەشتۈرمەكتە.
ئامېرىكانىڭ ئۇسۇلى: سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مودېلىنىڭ چەكلىمىلىكى