ئىسلام تارىخىدا نېمە ئۈچۈن ئۆزىگە خاس سىياسەت چۈشەنچىسى ئوتتۇرىغا چىقمىدى؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ ئۇلى ھەزرىتى مۇھەممەد (ئە س) غا ۋە ئۇنىڭ سىياسىي ئىجرائاتلىرىغا تۇتىشىدۇ. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام كەسپىي سىياسەتچى ئەمەس  بولۇپ، ئۇ پەيغەمبەر ئىدى. پەيغەمبەرلىك سالاھىيىتى ئۇنى تەبىئىي ھالدا ئىسلام ئۈممىتىنىڭ سىياسىي يېتەكچىسى قىلغانىدى. ھالبۇكى، ئۇنىڭ مەقسىتى خەلقنى ئىتتىپاقلاشتۇرۇپ بىرلىكىنى ساقلاش ياكى شەھەرنى باشقۇرۇش مەنىسىدىكى سىياسەت ئەمەس بولۇپ، ئۇنىڭ ئەكسىچە ئۆز ئۈستىگە ئالغان تەبلىغ ۋەزىپىسىنى ئادا قىلىش ۋە ئىسلام تەلىماتىنى پۈتۈن دۇنياغا يەتكۈزۈش ئىدى. مۇسۇلمانلار مىلادى 630 – يىلىدىن كېيىن كۈچلۈك دۆلەت سىستېمىسى بەرپا قىلدى. ھەزرىتى مۇھەممەد (ئە س) ۋە ئۇنىڭ خەلىپىلىرى بۇ دۆلەت كۈچىنى ئىسلامنى تارقىتىش ئۈچۈن ئىشلەتتى. لېكىن بۇ نۇقتىدا مەقسەت ئېنىق بولۇپ، دىننى تارقىتىش ئىدى. ئەمما پەيغەمبەر ۋە ئىزباسارلىرى بۇ جەرياندا سىياسىي ئىشلارغا كۆڭۈل بۆلۈشكە مەجبۇر بولدى. ھەزرىتى مۇھەممەد (ئە س) سىياسىي ئىجرائاتلىرىدا ئاساسەن دېگۈدەك ئىسلامدىن بۇرۇنقى مەككىنىڭ سىياسىي تەجرىبىسىدىن پايدىلاندى. ئىسلامدىن ئىلگىرىكى مەككە سىياسىتى كېڭەشنى ئاساس قىلغان بولۇپ، شەھەرگە مۇناسىۋەتلىك ئىشلار قەبىلىلەر (جەمەتلەر) ئارىسىدا بۆلۈشۈلگەن ۋە قائىدە – مىزانلار بەلگىلەنگەنىدى. پەيغەمبەرنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن پەيغەمبەرنىڭ ئىشلىرىنى داۋاملاشتۇرۇش مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان « خەلىپىلىك » ئوتتۇرىغا چىقتى. ھەزرىتى ئەبۇ بەكىر ۋە ھەزرىتى  ئۆمەرنىڭ خەلىپىلىك مەزگىللىرىدىن كېيىن مەزكۇر سىستېما ئۆز رولىنى يوقاتتى.
ئەمەۋىلەرنىڭ ھاكىمىيەتنى قولىغا ئېلىشى بىلەن بىرلىكتە مۇسۇلمان دۇنيادا مۇنتىزىم سىياسەت ئوتتۇرىغا چىقتى. ئۇمەۋىلەردە خەلىپىلىك سۇلتانلىق تۈزۈمى بىلەن بىرلىشىپ بىر گەۋدىگە ئايلاندى. شۇنىڭدىن كېيىن ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنىيلىقى ئەسەبىيەت (تەرەپبازلىق) نى ئاساس قىلىدىغان  بولدى. ئىبن خەلدۇن، « مۇقەددىمە » ناملىق ئەسىرىدە ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ ئىككى خىل « ئەسەبىيەت » نى تايانچ قىلغانلىقىنى بايان قىلغان. ئۇمەۋى ھاكىمىيىتىدە سۇلتانلىق ۋە خەلىپىلىكنىڭ بىرلىشىپ بىر گەۋدىگە ئايلىنىشى نەتىجىسىدە نەسەب ئەسەبىيلىكى ۋە سەۋەب ئەسەبىيلىكى مۇسۇلمان دۇنيادىكى ھۆكۈمرانلىقنىڭ قانۇنلۇق ئاساسى بولۇپ قالدى. بۇ ئىككى ئەسەبىيلىكنىڭ بىرلىشىشى، قان بېغى ۋە دىننى ئاساس قىلغان كۈچلۈك ھاكىمىيەتلەرنى ئوتتۇرىغا چىقاردى. يۈزبەرگەن چوڭ مەسىلىلەر، سىياسەتنىڭ ۋە تارىخى خاتىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە سۈلھىنى ئاساس قىلغان قارار مېخانىزمى بىلەن ھەل قىلىنىشنىڭ ئورنىغا، كۈچلۈك ھۆكۈمران كۈچنىڭ باستۇرۇشى بىلەن ھەل قىلىندى.
دۆلەت باشقۇرۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇ ئىجرائاتتىن باشقا، سەككىزىنچى ئەسىردىن باشلاپ مۇسۇلمان دۇنيادا سىياسەت بىلىمىنىڭ ئۇلىنى سالىدىغان ئىلمىي خىزمەتلەر ئېلىپ بېرىلىشقا باشلاندى. ئالدى بىلەن فىقىھ ۋە كالامغا ئوخشاش دىنى ئىلىملەر (ئۇسۇلۇددىن) ئىچىدە ئوتتۇرىغا چىققان بۇ ئىلىم، توققۇزىنچى ئەسىردە سېكۇلارلىشىشقا يۈزلىنىشكە باشلىدى. بۇ باسقۇچ ئەسلىدە مۇسۇلمانلارنىڭ تۇنجى ئۇنىۋېرسىتېتى بولغان بەيتۇل – ھېكمەدىكى ھېلېنىستىك كۈلتۈرگە ئائىت كىتابلارنىڭ ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىشى بىلەن باشلانغانىدى. بۇ ھېلېنىستىك مىراسقا تۇنجى بولۇپ ساھىب چىققان كىشى كىندى ئىدى (801 – 873).
ئەنئەنىۋى شەكلىدە ئىسلام سىياسەت چۈشەنچىسى توققۇزىنچى ئەسىردىن باشلاپ ئىككى ئېقىمغا ئايرىلدى. بىرىنچىسى، ساراي ئەتراپىدا شەكىللەنگەن نەسىھەتنامە ۋە سىياسەتنامە شەكلىدىكى ئەسەرلەر ئىدى. بۇلارغا بىر قانچە ئۆرنەك بېرىشكە توغرا كەلسە، نىزامۇل – مۈلكنىڭ « سىياسەتنامە »، ئەبۇ ئەلھەسەن ماۋەردىنىڭ (972 – 1058) « ئەھكامۇس – سۇلتانىييە »، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ « قۇتادغۇبىلىك (سائادەت ئاتا قىلغان بىلىم) » قاتارلىق ئەسەرلەر ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، بۇلار بىۋاسىتە سۇلتانلارغا نەسىھەت قىلغان كىتابلار ئىدى.
ئىككىنچىسى بولسا ھېلېنىستىك كۈلتۈردىكى سىياسىي تەجرىبىنى ئىسلام چۈشەنچە دۇنياسىغا ئېلىپ كىرگۈچىلەرنىڭ خىزمەتلىرى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ ئەنئەنە مۇئتەزىلە كالامچىلىرى بىلەن باشلانغان بولۇپ، كىندى بۇ ئېقىمنىڭ ئەسلى باشلامچىسى بولدى. بۇ ئەنئەنىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى، ئەخلاقنى سىياسەتنىڭ ئاساسى قىلىشى بولۇپ، بۇ نەزەرىيە ئەپلاتۇننىڭ « دۆلەت » ۋە ئارىستوتېلنىڭ « پولىتىكا » ناملىق ئەسىرىنى ئاساس قىلغانىدى. بۇ كىتابلاردا پاراسەت  (prudence)، ئادالەت ((justice، جاسارەت (courag) ۋە پىرىنسىپچان بولۇش (temperance) ھۆكۈمدارلارنىڭ ھوقۇق دائىرىسىنى بەلگىلىگەن تۇنجى پىرىنسىپلار سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇلار سىياسىي پەزىلەتلەر سۈپىتىدە قوبۇل قىلىندى ۋە ئۇلارغا ئىگە بولۇشنىڭ يولى ئەقەللىي ئەخلاقىي پەزىلەتكە ئىگە بولۇش ئىدى. ئەپلاتۇن ۋە ئارىستوتېل دۇرۇس بولۇش، ياردەمسۆيەرلىك، كەمتەرلىك ۋە نازاكەتلىك بولۇشقا ئوخشاش  ئادەتتىكى ئەخلاقىي (doxastic, ethic) پەزىلەتلەرگە ئىگە بولمىغانلارنىڭ سىياسىي  (epistemic, dianoethic)  پەزىلەتلەرگە ئىگە بولالمايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەنىدى.