خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1990-يىللاردا، خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىگە ساتقان قورال-ياراغلىرىنىڭ قىممىتى 1980-يىللارغا سېلىشتۇرغاندا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشتى. ئەمما، بۇ سېتىش مىقدارى يەنىلا سوۋېت-رۇسىيە ۋە ئامېرىكانىڭ ئافرىقادىكى قورال-ياراغ بازىرىدىكى ئۈلۈشىدىن كېيىن تۇراتتى. 1989-يىلدىن 1999-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاينىڭ ئافرىقاغا قورال يەتكۈزۈشى 25 يۈرۈش دېڭىز ئۈستى ئۇرۇش پاراخوتى، 100 پارچە پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبا، 140 تانكا، 1270 زەمبىرەك، 40 بىرونېۋىك، 40 ئاۋازدىن تېز ئۇچار ئۇرۇش ئايروپىلانى، 30 باشقا تىپتىكى ھەربىي ئايروپىلان ۋە 30 يۈرۈش يەر يۈزى-ھاۋا باشقۇرۇلىدىغان بومبىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. خىتاي قورال-ياراغلىرى تۆۋەن باھاسى ۋە سوۋېت-رۇسىيە قورال سىستېمىلىرىغا ئوخشاشلىقى بىلەن ئافرىقا بازىرىدا جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە ئىدى. بۇ مەزگىلدە، خىتاي يەنە كونگو، ئېرىتېرىيە، ئېفىيوپىيە، سېررالېئون، سۇدان قاتارلىق توقۇنۇش ئىچىدىكى دۆلەتلەر ۋە خەلقئارادا يەكلىنىپ قالغان ھاكىمىيەتلەرگىمۇ قورال ساتتى. قورال-ياراغ سېتىشتىن باشقا، خىتاي ئافرىقا دۆلەتلىرىدىكى ھەربىي خادىملارنى تەربىيەلەشنى داۋاملاشتۇرۇپ، بەزى ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى قۇرۇلۇشىغىمۇ قاتناشتى.
خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى داۋاملىق كۈچىيىپ، 21-ئەسىرگە قەدەم قويغاندا يېڭى بىر باسقۇچقا كىردى، بۇنىڭ مۇھىم بىر بەلگىسى خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنىڭ (FOCAC) قۇرۇلۇشىدۇر. 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، بىر قىسىم ئافرىقا رەھبەرلىرى خىتاي بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق ھەمكارلىق ئورنىتىش ئارزۇسىنى ئىپادىلىگەن. 1999-يىلى ئۆكتەبىردە، ئەينى ۋاقىتتىكى خىتاي رەئىسى جياڭ زېمىن ئافرىقا بىرلىكى تەشكىلاتىنىڭ رەئىسى ۋە ئافرىقا دۆلەت باشلىقلىرىغا مەكتۇپ يوللاپ، «خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى» قۇرۇشنى رەسمىي تەكلىپ قىلدى. ئىككى تەرەپنىڭ ئورتاق قوشۇلۇشى بىلەن، خىتاي-ئافرىقا مۇناسىۋىتىنى رەسمىي، سىستېمىلىق بىر رامكىغا سېلىش مەقسىتىدە خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى قۇرۇلدى. 2000-يىلى خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى تۇنجى قېتىم چاقىرىلغاندا، پەقەت 44 ئافرىقا دۆلىتىلا قاتناشقان ئىدى. ئەمما، 2024-يىلى 9-ئايدا ئۆتكۈزۈلگەن توققۇزىنچى نۆۋەتلىك خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى يىغىنىغا كەلگەندە، قاتناشقۇچى دۆلەتلەرنىڭ سانى 53 كە يېتىپ، پەقەت بىرلا ئافرىقا دۆلىتى سىرتتا قالدى. بۇ دۆلەت ئېسۋاتىنى بولۇپ، ئۇ خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتمىغان، چۈنكى ئۇ بېيجىڭنىڭ ئورنىغا تەيبېينى ئېتىراپ قىلىدۇ، شۇڭلاشقا خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنىڭ ئەزاسى ئەمەس.
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنى قۇرۇشقا قوشۇلۇشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب، «غەربنىڭ ئافرىقادىكى رىقابىتىگە بولغان سەزگۈرلۈك ۋە ئافرىقا بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك، مۇقىم ھەمكارلىق مېخانىزمى قۇرۇشنىڭ جىددىي زۆرۈرىيىتى» ئىدى. خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەرنى ئىلگىرى سۈرۈپلا قالماي، يەنە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئافرىقاغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ ماسلاشتۇرۇشىدىكى مۇھىم سۇپىغا ئايلاندى.
خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئافرىقانىڭ خىتاي تاشقى سىياسىتىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورنى تېخىمۇ گەۋدىلەندى. ئەينى ۋاقىتتا، خىتاينىڭ دىپلوماتىيە ئىستراتېگىيەسى — «چوڭ دۆلەتلەر ئاچقۇچ، ئەتراپتىكى دۆلەتلەر ئالدىنقى ئورۇندا، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئاساس، كۆپ تەرەپلىمىلىك سەھنە» — ئافرىقانى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر سېپىنىڭ يادروسى قىلىپ بېكىتتى. ئافرىقا دۆلەتلىرى كۆپ تەرەپلىك خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە خىتاينى ئىزچىل قوللاپ كەلدى. بۇ قوللاش، خىتاينىڭ تىبەت سىياسىتى ۋە سۇدان پىرېزىدېنتى ئۆمەر بەشىر ھۆكۈمىتىنى دارفۇردىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق سەۋەبىدىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ جازاسىدىن قوغداش قاتارلىق خەلقئارالىق تالاش-تارتىشلارغا قارىماي، 2008-يىللىق بېيجىڭ ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزۈشىگە شارائىت ياراتتى. كېيىنچە، خىتاي بەشىرگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇنى دارفۇردا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تىنچلىق ساقلاش ۋەزىپىسىنى قوبۇل قىلىشقا كۆندۈردى.
1980-يىللاردا، خىتاي ئىقتىسادى «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» سىياسىتىدىن كېيىن تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشقا باشلىغان، ھەمدە خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) 1987-يىلغا كەلگەندە پۈتۈن ئافرىقا قىتئەسىنىڭكىدىن ئېشىپ كەتكەن. 1999-يىلى «سىرتقا چىقىش» ئىستراتېگىيەسى يولغا قويۇلغاندىن كېيىن، خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى تېخىمۇ تېز سۈرئەتتە ئاشتى. 2000-يىلى خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى قۇرۇلغاندا، خىتاي-ئافرىقا سودىسى 10 مىليارد دوللار بولسا، 2023-يىلغا كەلگەندە بۇ رەقەم 260 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كەتتى. خىتاي 2009-يىلى ئامېرىكادىن ئېشىپ، ئافرىقانىڭ ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھىغا ئايلاندى. بۇ مەزگىلدە خىتاي-ئافرىقا سودىسىنىڭ شىددەت بىلەن ئېشىشىدىكى مۇھىم سەۋەبلەرنىڭ بىرى، خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىگە تەمىنلىگەن كەڭ كۆلەملىك ئىناۋەتلىك قەرزلىرىدۇر. 2000-يىلى خىتاينىڭ ئافرىقاغا بەرگەن قەرزى 140 مىليون دوللار بولسا، 2010-يىلغا كەلگەندە بۇ سان 6.8 مىليارد دوللارغا يەتتى. ئافرىقا دۆلەتلەرى خىتاينىڭ كەڭ قورساق قەرز شەرتلىرى ۋە قەرزنى كېچىكتۈرۈش پىروگراممىلىرى سەۋەبىدىن خىتايدىن داۋاملىق قەرز ئېلىشنى تاللىدى. بۇنىڭغا پاراللېل ھالدا، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ قۇرۇلۇش ھۆددىگەرلىكىمۇ زور دەرىجىدە ئاشتى. 2000-يىلى يىللىق ھۆددىگەرلىك كىرىمى 1.09 مىليارد دوللار بولغان خىتاي شىركەتلىرى، 2010-يىلغا كەلگەندە ئافرىقادىكى ھۆددىگەرلىك كىرىمىنى 35 مىليارد دوللارغا يەتكۈزدى.
7.خىتاينىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كېڭىيىشى (يېڭى مىڭ يىل)