شى جىنپىڭنىڭ نەزىرىدىكى دۇنيا: لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ مەخسۇس دوكلاتى ھەققىدە (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن «تالاش-تارتىشتىكى زېمىنلار» خەرىتىسىدە، خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى «ئون سىزىقلىق سىزىق» (ئەسلىدە «توققۇز سىزىقلىق سىزىق» دەپ ئاتىلىدۇ، بۇ يەردە OCR دىكى خاتالىق بولۇشى مۇمكىن، ئەمما دوكلاتتىكىگە ئاساسلىنىمىز) ئىچىدىكى كەڭ دائىرىلىك ئىگىلىك ھوقۇقى تەلىپى كۆرسىتىلگەن. بۇ سىزىق ۋىيېتنام، فىلىپپىن، مالايسىيا، بىرۇنېي ۋە ھىندونېزىيەنىڭ دېڭىز تەۋەلىكى بىلەن ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ كەتكەن. خەرىتىدە يەنە تەيۋەن ئالاھىدە ئىشارەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ «بىر خىتاي» پىرىنسىپى بويىچە ئۆزىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى دەپ قارىلىدۇ. بۇ زېمىن تالاش-تارتىشلىرى خىتاينىڭ رايونلۇق مۇقىملىق ۋە خەلقئارا قانۇنغا بولغان پوزىتسىيەسىنى سىنايدىغان مۇھىم ئامىللاردۇر. بۇ مەسىلىلەرنىڭ قانداق ھەل قىلىنىشى، خىتاينىڭ رايونلۇق ۋە دۇنياۋى كۈچ سۈپىتىدىكى ئوبرازىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
تاشقى سىياسەتنى ئۆزگەرتىش ئىقتىسادىي سىياسەتنى ئۆزگەرتىشنىمۇ كۆرسىتىدۇ. بىر ۋاقىتلاردا، خىتاي ئەمەلدارلىرى ئاساسەن ئۆز جايىدىكى ئىقتىسادىي ئېشىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىقتىدارىغا قاراپ باھالىناتتى. « ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىزمى» (GDPism) دەپ ئاتالغان ياكى ھەر قانداق بەدەل تۆلەپ ئېشىشنى كۆزدە تۇتۇش ئەمدى ئۆلدى. ھازىر، ئېشىش دۆلەت بىخەتەرلىكى تەلىپى بىلەن تەڭپۇڭلاشتۇرۇلۇشى، ھەتتا بەزىدە ئۇنىڭ تەرىپىدىن بېسىپ چۈشۈلۈشى كېرەك. شۇڭلاشقا، شى جىنپىڭنىڭ ئۆز ئۆزىنى ئىقتىسادىي قامداشقا بولغان تەكىتلىشى كۈچەيدى، بۇ تاشقى تېخنىكىنىڭ ئىقتىسادتىكى رولىنى ئازايتىش ۋە ئەڭ چېكىگە بارغاندا، دۆلەتنى ئۇرۇشقا تەييارلاش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. شى جىنپىڭ «ئاسىيانى ئاسىيالىقلار باشقۇرۇشى كېرەك» دېگەن ئىدىيەنى قايتىدىن جانلاندۇرۇش ئارقىلىق خىتاينىڭ قوشنا رايونلاردىكى تەسىرىنى كېڭەيتمەكتە، بۇ كۈچلۈك مۇستەملىكىچىلىككە ۋە غەربكە قارشى ئېقىملار بار رايوندا دائىم جەلپ قىلارلىق ئۇقۇم ھېسابلىنىدۇ. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بايانلار بېيجىڭنىڭ كۈنسېرى مۇكەممەللىشىۋاتقان يەرشارىۋى تاراتقۇ ھەرىكەتلىرىدە روشەن كۆرۈلىدۇ. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا، بېيجىڭ كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتلىرىدا ئالاھىدە ئاكتىپ بولۇپ، ئۇلارنى خىتاينى تەكشۈرۈشتىن يىراقلاشتۇرماقتا.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا قارشى تۇرۇش يەنىلا ئاساسىي ۋەزىپە بولۇپ قالماقتا. نۇرغۇن خىتايلار خىتايغا قارشى تۇرىدىغان دۆلەت ئامېرىكا دەپ قارايدۇ. ئەمما، ۋاشىنگتون ئۆزىنى خىتاي ئويناۋاتقان ئويۇنغا كېچىكىپ قالدىم، ھازىر يېتىشىۋېلىشقا تىرىشىۋاتىمەن دەپ ھېس قىلىدۇ. دوكلاتتىكى «شى جىنپىڭنىڭ يۇقىرى قاتلاملىق لايىھەسى» ناملىق دىئاگراممىدا بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشلەر ئېنىق كۆرسىتىلگەن:
بۇ ئۆزگىرىشلەر شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنى مەركەز قىلغان، دۇنياۋى تەسىر قۇرۇشنى كۆزلىگەن، ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپكە جەڭ ئېلان قىلغان ۋە ئامېرىكا بىلەن بولغان رىقابەتنى ئاساسىي لىنىيە قىلغان بىر يۆنىلىشكە قاراپ تەرەققىي قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ بايانلارنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتتە قانداق قوبۇل قىلىنىشى ۋە ئۇنىڭ ئەمەلىي نەتىجىلىرى كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچلىرىدىن بولىدۇ.
يېڭى ئامېرىكا بىخەتەرلىك مەركىزى (Center for a New American Security) دىكى جاكوب ستوكىس تەرىپىدىن تۈزۈلگەن شى جىنپىڭنىڭ سىياسەتتىكى مۇھىم نۇقتىلىرى تىزىملىكى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. يىگىرمە يىل ئىلگىرى، بېيجىڭ ئالدىدا «يەرشارىۋى» دېگەن سۆز بار دىپلوماتىك تەشەببۇسلارنى ئوتتۇرىغا قويمىغانىدى. ھازىر «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى زور دەرىجىدە قىسقارتىلىپ، خىتاينى بىر قىسىم قىيىن قەرزلەرنىڭ مەركىزىدە قويۇپ قويدى. ئەمما «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئۆزىنىڭ يادرولۇق مەقسىتى بولغان خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكا تەسىرىنى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ يېقىن ئەتراپىدا مۇستەھكەملەشتە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولدى. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ ئورنىغا، خىتاي دىپلوماتىيەسى ھازىر بىر يۈرۈش ئۇنىۋېرسال، ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ كەتكەن ئىدىيەلەرگە – يەنى يەرشارى تەرەققىيات تەشەببۇسى (GDI)، يەرشارى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى (GSI) ۋە يەرشارى مەدەنىيەت تەشەببۇسى (GCI) غا ئالدىنقى ئورۇننى بېرىدۇ. بۇلار بىرلىكتە، بېيجىڭنىڭ ھەم تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنياغا رەھبەرلىك قىلىش، ھەم ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى تەرتىپكە ئورتاق بىر تاللاش قۇرۇش ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ تۇرىدۇ.
دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن «شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى سىياسەت تەشەببۇسلىرى» ناملىق دىئاگراممىدا تۆۋەندىكىلەر تىزىملانغان:
بۇ تەشەببۇسلار خىتاينىڭ يەرشارىۋى باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئاكتىپ ئارىلىشىش ۋە ئۆزىنىڭ تەسىرىنى كېڭەيتىش ئۇرۇنۇشلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى دەسلەپتە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنى مەركەز قىلغان بولسا، كېيىنكى يەرشارىۋى تەشەببۇسلار تەرەققىيات، بىخەتەرلىك، مەدەنىيەت ۋە ھازىرقى زامان تېخنىكىسى (سۈنئىي ئەقىل) قاتارلىق تېخىمۇ كەڭ ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ئۆزىنى دۇنياۋى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا تۆھپە قوشالايدىغان مەسئۇلىيەتچان چوڭ دۆلەت قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىش ۋە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ھازىرقى تەرتىپكە رىقابەتچى بىر مودېل يارىتىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. بۇ تەشەببۇسلارنىڭ ئەمەلىيىتى ۋە خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن قانداق قوبۇل قىلىنىشى، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى دۇنياۋى رولىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىللاردىن بولىدۇ.