مۇقىملاشقان يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشىگە بىر ئەۋلاد ۋاقىت كېتىشى مۇمكىن (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەنگلىيەدىكى دۇنياغا مەشھۇر تەتقىقات ئورگىنى «چاتام ئۆيى» (Chatham House) 2025-يىلى 8-سېنتەبىر كۈنى ئورگاننىڭ يەرشارى ئىدارە قىلىش ۋە خەۋپسىزلىك مەركىزىنىڭ مۇدىرى دوكتور سامىر پۇرىنىڭ «مۇقىملاشقان يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشىگە بىر ئەۋلاد ۋاقىت كېتىشى مۇمكىن» ناملىق ماقالىسىنى ئېلان قىلدى. ماقالىدە، نۆۋەتتىكى دۇنيا ۋەزىيىتىدىكى ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى غەرب ئىتتىپاقىنىڭ تەدرىجىي پارچىلىنىشى، خىتاينىڭ بولسا ئۆزىنى «مۇقىملىقنىڭ نەمۇنىسى» سۈپىتىدە دۇنياغا تونۇتۇشى قاتارلىق ۋەقەلەرنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلىپ، يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش قۇرۇلمىسىنىڭ كەلگۈسى تەقدىرى ھەققىدە چوڭقۇر مۇلاھىزە يۈرگۈزۈلگەن. ئاپتور، كەلگۈسىدىكى دۇنيا تەرتىپىنىڭ بىر تەرەپنىڭ يەنە بىر تەرەپ ئۈستىدىن مۇتلەق غەلىبە قىلىشى بىلەن ئەمەس، بەلكى ئوخشىمىغان كۈچلەر ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە «ئارىلاشما رېئاللىق» نىڭ شەكىللىنىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھەمدە مۇقىم بىر يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى بەرپا قىلىشنىڭ پۈتۈن بىر ئەۋلاد كىشىلىرىنىڭ تىرىشچانلىقىنى تەلەپ قىلىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك، مۇشەققەتلىك بىر ۋەزىپە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ جەرياندا خەۋپسىزلىك خەۋپى ۋە يېڭى ئۇرۇشلارنىڭ پارتلاش تەھدىتىنىڭ داۋاملىق مەۋجۇت بولىدىغانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. ماقالە قىسقا ۋە ئىخچام بولسىمۇ، مەزمۇنى چوڭقۇر بولۇپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر، بولۇپمۇ چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى ۋە يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى تەتقىق قىلىدىغانلار ئۈچۈن قىممەتلىك ئىلمىي پايدىلىنىش مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ.
دۇنيا تەرتىپى ھەققىدىكى ئىككى خىل پەرقلىق ئىدىيە
ماقالىنىڭ كىرىش قىسمىدا، ئاپتور 2025-يىلى سېنتەبىردە ئۆتكۈزۈلگەن ئىككى چوڭ خەلقئارالىق يىغىننى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، دۇنيا تەرتىپى ۋە يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش ھەققىدە بىر-بىرىگە تۈپتىن زىت بولغان ئىككى خىل كۆز قاراشنىڭ كەسكىن توقۇنۇشۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇلارنىڭ بىرى، خىتاينىڭ ساھىبخانلىقىدا ئۆتكۈزۈلگەن شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى كېڭەيتىلگەن يىغىنى بولۇپ، بۇ يىغىن غەرب دۆلەتلىرىدىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ رەھبەرلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، خىتاينىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرىنى نامايان قىلىدىغان مۇھىم سەھنە رولىنى ئوينىدى. يەنە بىرى بولسا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئومۇمىي كېڭىشى يىغىنى بولۇپ، بۇ يىغىن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان، ئەمما ھازىر كۆپ قۇتۇپلاشقان دۇنيا رېئاللىقىغا ماسلىشالماي ئېغىر قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىۋاتقان كونا خەلقئارالىق قۇرۇلمىلارنىڭ سىمۋولى ھېسابلىنىدۇ. ئاپتور بۇ ئىككى يىغىننى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، كەلگۈسىدىكى دۇنيا تەرتىپىنىڭ بىر تەرەپلىك غەلىبە بىلەن ئاخىرلاشمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە تېخىمۇ مۇرەككەپ ھەم ئوخشىمىغان سىستېمىلار ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن «ئارىلاشما رېئاللىق» نىڭ شەكىللىنىدىغانلىقى ئالدىنئالا كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۇنداق مۇقىم بىر كەلگۈسىنى بەرپا قىلىش ئۇزۇن مۇددەتلىك، يەنى پۈتۈن بىر ئەۋلاد كىشىلىرىنىڭ تىرىشچانلىقىنى تەلەپ قىلىدىغان مۈشكۈل ۋەزىپە بولۇپ، بۇ ئۆتكۈنچى باسقۇچتا، خەۋپسىزلىك تەھدىتلىرى ۋە يېڭى ئۇرۇشلارنىڭ پارتلاش خەۋپىنىڭ داۋاملىق ساقلىنىپ قالىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ.
ئامېرىكانىڭ چېكىنىشى ۋە خىتاينىڭ «ئۇلۇغۋار» پىلانى
بۇ بابتا، ئاپتور ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى پائالىيەتلىرىنى سېلىشتۇرۇپ چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ. 1-سېنتەبىر كۈنى خىتاينىڭ تيەنجىن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى كېڭەيتىلگەن يىغىنىغا غەربتىن باشقا 20 دۆلەتنىڭ رەھبىرى قاتناشقان بولۇپ، شى جىنپىڭ بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، خىتاينى دۇنياغا «مۇقىملىقنىڭ نەمۇنىسى» سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنغان. بۇ ئەھۋال، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاجاۋۇزچان سودا سىياسىتى (ھەتتا ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى) ۋە بىر قىسىم كۆپ تەرەپلىك كېلىشىملەردىن چېكىنىپ چىقىشى سەۋەبىدىن، ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئىنتايىن مۇقىمسىز بىر باسقۇچقا كىرىپ قالغانلىقى بىلەن روشەن سېلىشتۇرما ھاسىل قىلىدۇ. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئورنىنىڭ مۇھىم تەرەپلىرىنى خىتايغا ئۆتۈنۈپ بېرىۋاتقان بىر پەيتتە، ھەر ئىككى دۆلەت ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي رىقابەتكىمۇ ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرمەكتە. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى يىغىنىدىن كېيىنلا ئۆتكۈزۈلگەن غايەت زور ھەربىي پاراتتا، شى جىنپىڭنىڭ يېنىدا ۋىلادىمىر پۇتىن ۋە كىم جوڭئۇننىڭ ئورۇن ئېلىشى، بۇ پائالىيەتنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنىڭ 80 يىللىقىنى خاتىرىلەش مەقسىتىدىلا ئەمەس، بەلكى ئاساسلىقى بېيجىڭنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ھەربىي قۇدرىتىنى دۇنياغا نامايان قىلىش ئۈچۈن ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقىنى تولۇق ئىسپاتلايدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەركىزىنى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا يۆتكەش قەدىمىنى تېزلەتمەكتە. بۇنىڭ روشەن بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە، ئامېرىكا شەرقىي ياۋروپا دۆلەتلىرىگە بېرىلىدىغان بىر قىسىم خەۋپسىزلىك ياردىمىنى قىسقارتىپ، رۇسىيەنى چەكلەش يۈكىنى ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز زىممىسىگە تېخىمۇ تېز ئارتىشقا باشلىدى. بۇ، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى مەسئۇلىيەتلىرىدىن تەدرىجىي قول ئۈزۈۋاتقانلىقىنىڭ يەنە بىر جانلىق ئىسپاتىدۇر. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، رىقابەت پەقەت خەۋپسىزلىك ساھەسىدىلا مەۋجۇت ئەمەس. 1945-يىلدىن كېيىنكى ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپى، ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي رەھبەرلىكىدىن كەلگەن مۇقىملاشتۇرغۇچى كۈچكە تايانغان ئىدى. ئەمما ھازىر ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاموژنا بېجى سىياسىتى بۇ ئاساسنى ئېغىر دەرىجىدە زەئىپلەشتۈردى. شۇنداقلا، ئامېرىكانىڭ كۆپ تەرەپلىك ئورگانلاردىكى رەھبەرلىك ئورنىدىن كەلگەن ئەخلاقىي ۋە ئەمەلىي كۈچىمۇ ئۈزلۈكسىز ئاجىزلاشماقتا.
مەۋجۇت يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش قۇرۇلمىلىرىدىكى چوڭقۇر كىرىزىس