ئامېرىكانىڭ «2025-يىللىق ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى» ۋە خىتاي (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇنىڭدىن باشقا، دوكلاتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇدا سەككىز يىل ئادەم ئەتكەسچىلىكىگە ئائىت دېلولارنىڭ تەكشۈرۈلۈشى، ئەيىبلىنىشى ۋە ھۆكۈم قىلىنىشىغا ئائىت ئىشەنچلىك سانلىق مەلۇماتلارنى ئېلان قىلمىغانلىقى تەنقىد قىلىنغان. سانلىق مەلۇماتنىڭ كەمچىل بولۇشى، بۇ مەسىلىنىڭ ھەقىقىي كۆلىمىنى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ئۇنىڭغا قارشى تۇرۇش «تىرىشچانلىقى» نى باھالاشنى مۇمكىنسىز قىلىدۇ. ئەڭ مۇھىمى، دوكلاتتا ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنىڭ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى دۆلەت دەرىجىلىك مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتىگە قاتناشقان ياكى ئۇنىڭدىن نەپ ئالغان ئەمەلدارلارنىڭ، ھېچقانداق تەكشۈرۈشكە ۋە قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىلمىغانلىقى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن[8]. بۇ، مەسىلىنىڭ يادروسىنىڭ قانۇن ئىجراسىدىكى ئاددىي بىر مەغلۇبىيەت ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمەتنىڭ ئۆزىنىڭ بۇ جىنايەتكە شېرىك ئىكەنلىكىنىڭ ئىسپاتىدۇر.
قۇربانلارنى قوغداش مېخانىزمىنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكى
بىر دۆلەتنىڭ ئادەم ئەتكەسچىلىكىگە قارشى تۇرۇش سىستېمىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى قۇربانلارنى قوغداش مېخانىزمىدۇر. ئەمما، 2025-يىللىق دوكلاتتا خىتاينىڭ بۇ جەھەتتە ئېغىر دەرىجىدە مەغلۇپ بولغانلىقى كۆرسىتىلگەن. ھۆكۈمەتنىڭ ئۆزى مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ ئاساسلىق ئىجراچىسى بولغان ئەھۋال ئاستىدا، قۇربانلارنى قوغداش مېخانىزمىنىڭ مەۋجۇت بولۇشى ئەسلا مۇمكىن ئەمەس. دوكلاتتا، خىتاينىڭ ئۇدا سەككىز يىل قانچىلىك قۇرباننىڭ ئېنىقلانغانلىقى، ئۇلارغا قانداق ياردەم بېرىلگەنلىكى ھەققىدە ھېچقانداق سانلىق مەلۇمات بەرمىگەنلىكى يەنە بىر قېتىم تەكىتلەنگەن [9].
دوكلاتتا بىر قانچە مۇھىم نۇقتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان: بىرىنچى، قۇربانلارنى جازالاش. توردا ئالدامچىلىق قىلىدىغان لاگېرلاردىن قايتۇرۇپ كېلىنگەن خىتاي پۇقرالىرىغا ئوخشاش قۇربانلار، قوغداشقا ئېرىشىشنىڭ ئورنىغا، دائىم جىنايەتچى سۈپىتىدە تۇتۇپ تۇرۇلىدۇ ۋە تەكشۈرۈلىدۇ. ئىككىنچى، چەت ئەللىك قۇربانلارغا بولغان ناچار مۇئامىلە. خىتايغا ئالداپ ئەكىلىنىپ مەجبۇرىي نىكاھقا ۋە جىنسىي قۇللۇققا سېلىنغان چەت ئەللىك ئاياللار دائىم قۇربان سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنماي، قانۇنسىز كۆچمەن سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنىدۇ، ھەتتا ئۇلارنى ئېكسپلاتاتسىيە قىلغان «ئەر» لىرىگە قايتۇرۇپ بېرىلىدۇ. ئۈچىنچى، شىمالىي كورېيەلىك مۇساپىرلارنى قايتۇرۇۋېتىش. خىتاي ھۆكۈمىتى ئادەم ئەتكەسچىلىكىنىڭ يۇقىرى خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتقان شىمالىي كورېيەلىك پاناھلانغۇچىلارنى ھېچقانداق تەكشۈرۈشسىزلا قايتۇرۇۋېتىدۇ، بۇ ئۇلارنى شىمالىي كورېيەدە تېخىمۇ ئېغىر جازا، ھەتتا ئۆلۈمگە دۇچار قىلىدۇ[10]. بۇ مىساللار، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قۇربانلارنى مەركەز قىلغان قوغداش پىرىنسىپىغا پۈتۈنلەي سەل قارايدىغانلىقىنى، ھەتتا ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن قۇربانلارنى قەستەن قۇربان قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان تەۋسىيەلەر ۋە ئۇلارنىڭ سىياسىي يۆنىلىشى
دوكلاتنىڭ «ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلىدىغان تەۋسىيەلەر» (PRIORITIZED RECOMMENDATIONS)  بۆلىكى، پەقەت تەنقىدتىن ھالقىپ، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ خىتايغا قارىتا قانداق كونكرېت ئۆزگەرتىشلەرنى كۈتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر سىياسەت خەرىتىسىدۇر. بۇ تەۋسىيەلەرنى بىر قانچە تۈرگە ئايرىپ ئانالىز قىلىش مۇمكىن:
بۇ تەۋسىيەلەرنىڭ ئومۇمىي يۆنىلىشى، خىتايدىن پەقەت يۈزەكى ئۆزگەرتىشلەرنى ئەمەس، بەلكى تۈپ، قۇرۇلمىلىق ۋە سىستېمىلىق ئۆزگەرتىشلەرنى تەلەپ قىلىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنىڭ يەنىلا مۇھىم بىر كۈن تەرتىپ بولىدىغانلىقىنىڭ سىگنالىدۇر.
ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ 2025-يىللىق «ئادەم ئەتكەسچىلىكى دوكلاتى» پەقەت بىر يىللىق باھالاش ھۆججىتى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنى ئاساس قىلغان يەرلىك مىللەتلەرگە قارىتا، دۆلەت كۈچىنى ئىشقا سېلىپ يولغا قويۇۋاتقان زامانىۋى قۇللۇق تۈزۈمىنى سىستېمىلىق ھالدا پاش قىلىدىغان كۈچلۈك بىر سىياسىي ۋە قانۇنىي ھۆججەتتۇر. دوكلات، خىتايدىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنىڭ يەككە جىنايى قىلمىشلارنىڭ يىغىندىسى ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنى ۋە ئۇنىڭ مەدەنىيىتىنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان، ئېنىق سىياسىي غەرەزگە ئىگە بىر دۆلەت سىياسىتى ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان پاكىتلار ۋە تەھلىللەر، خىتاينىڭ «3-دەرىجە» دىكى ئورنىنىڭ ھەرگىزمۇ «ئاساسسىز ئەيىبلەش» ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ خەلقئارا قانۇنلار ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق قىممەت قاراشلىرىغا قىلىۋاتقان ئېغىر خىلاپلىقلىرىنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. دوكلاتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنى «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ۋە خىتاينىڭ باشقا خەلقئارالىق ھەرىكەتلىرى بىلەن باغلىشى، بۇ مەسىلىنىڭ پەقەت بىر رايوننىڭ مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى يەرشارى خاراكتېرلىك تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە خەلقئارا ئەمگەك ھوقۇقىغا بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.
ئاخىرىدا، بۇ دوكلات خەلقئارا جەمئىيەت، ھۆكۈمەتلەر، ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلار ۋە خەلقئارا شىركەتلەر ئۈچۈن مۇھىم بىر يول خەرىتىسى ۋە ھەرىكەت قوللانمىسى بولۇش رولىنى ئوينايدۇ. ئۇنىڭدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان تەۋسىيەلەر، خىتايغا بېسىم ئىشلىتىش ۋە ئۇنى جاۋابكارلىققا تارتىشنىڭ كونكرېت يوللىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇنداق نوپۇزلۇق خەلقئارالىق نازارەت مېخانىزملىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى، خىتايغا ئوخشاش كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ھەرىكەتلىرىنىڭ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشىنى تەلەپ قىلىشتا ۋە ئۇيغۇر خەلقىگە ئوخشاش زۇلۇمغا ئۇچراۋاتقان خەلقلەرنىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشتا ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە. كەلگۈسىدە، بۇ دوكلاتتىكى پاكىتلارنى ئاساس قىلغان ھالدا، تېخىمۇ كۆپ دۆلەت ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ كونكرېت ھەرىكەتكە ئۆتۈشى، زامانىۋى قۇللۇقنىڭ بۇ يېڭى شەكلىنى تۈگىتىشنىڭ بىردىنبىر يولى بولۇپ قالىدۇ.