ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمانلار ئالدى بىلەن يېڭى قوشنىلىرىنىڭ قولىدا تارقىلىپ يۈرگەن قەدىمكى دۇنيانىڭ ئىلمىي ۋە پەلسەپىۋى ئەسەرلىرى بىلەن تونۇشۇشقا باشلىدى. ئەلۋەتتە، بۇ ئەسەرلەر بىلەن تەرجىمە ۋاستىسى ئارقىلىق تونۇشتى. تەرجىمە پائالىيەتلىرى ئابباسىيلار خەلىپىسى مەمۇننىڭ دەۋرگىچە ئۈنۈملۈك بولمىغان بولۇپ، پەقەت بەزى شەخسىي تىرىشچانلىقلاردىن ئىبارەت بولغانىدى، خالاس. بۇ پائالىيەتلەرنى باشلىغان تۇنجى كىشى ئەمەۋى تەخت ۋارىسى خالىد بىن يەزىد بىن مۇئاۋىيەدۇر ( 85/704). خالىد بولسا مەرۋان بىن ھاكەم تەرىپىدىن تەخت ۋارىسلىقتىن يىراقلاشتۇرۇلىدۇ، خالىد كېيىنچە خىمىيە، مېدىتسىنا ۋە ئاسترونومىيە قاتارلىق ئىلىملەرگە قىزىقىپ قېلىپ، بۇ ساھەلەردە يېزىلغان گىرىكچە ۋە كوپتچە ئەسەرلەرنى ئىسكەندېرىيەلىك راھىبلاردىن ستېپھانوس ۋە مارانوس ۋاستىسى ئارقىلىق ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلدۇرىدۇ.[20]
خالىد بىن يەزىدنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن باشلىغان تەرجىمە ھەرىكىتى، ئەمەۋى خەلىپىلىرىدىن مەرۋان بىن ھاكەم (64-65/684-685)ۋە ئۆمەر بىن ئابدۇلئەزىز (99-101/717-720)دەۋرلىرىدە مېدىتسىنا ساھەلىرىدە داۋاملىشىدۇ. مەرۋاننىڭ ھېكىمى ماسرجېۋيخ ئسىكەندېرىيە ئاكدېمىيەسىگە تەۋە ھېكىملاردىن ئاھرون (ھارون/ھارۇن)نىڭ مېدىتسىناغا مۇناسىۋەتلىك «كۇنناش»ناملىق ئەسىرىنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلدۇرىدۇ. بۇ تەرجىمە ئەسەر كېيىنچە ئۆمەر بىن ئابدۇلئەزىز تەرىپىدىن كۇتۇپخانىدىن ئېلىنىپ كۆپەيتىلگەندىن كېيىن خەلقنىڭ پايدىلىنىشىغا تەقدىم قىلىنىدۇ. ئابدۇلمەلىك بىن مەرۋان دەۋرىدە مىسىردا كوپتچە،سۈرىيەدە گىرىكچە، ئىراق ۋە ئىراندا قەدىمكى پارسچە تىللىرىدا مالىيە دىۋانلىرى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىدۇ.[21]مەشھۇر بىلىم تارىخچىسى فۇئات سەزگىن، ئەمەۋىلەر دەۋردىكى بۇ تەرجىمە پائالىيەتلىرىگە مۇنداق باھا بېرىدۇ: «ئانروننىڭ دەرسلىك كىتابىغا ئوخشاشلا ئالاھىدىلىكى بولغان <كۇنناش>ناملىق مېدىتسىنا كىتابىنىڭ تەرجىمە قىلىنىشى ۋە ئىسلام بىلىم تارىخىدا خىمىيە بىلەن شۇغۇللانغان ۋە بۇ ساھەدە ئەسەر يازغان تۇنجى مۇسۇلمان خالىد بىن يەزىدنىڭ پائالىيەتلىرىنى بىلىملەرنىڭ ئۇچرىشىش مۇساپىسىنىڭ ئىسلام كۈلتۈر ساھەسىدىكى باشلانغۇچ دەۋرى دەپ قاراشقا بولىدۇ.»[22]
بەزى شەخسىي تىرىشچانلاردىن باشقا، ئەمەۋىلەر دەۋرىدە مېدىتسىنا، خىمىيە ۋە ئاسترونومىيە قاتارلىق ساھەلەر بىلەن چەكلىنىپ قالغان تەرجىمە پائالىيەتلىرى ئابباسىيلار خەلىپىلىرىدىن مەنسۇر (136-158/754-775)دەۋرىدە ماتېماتىكا، مەنتىق ۋە مېتافىزىكا قاتارلىق ساھەرلەرگىمۇ كېڭەيگەن. بۇ دەۋردە پارسچىدىن ئەرەبچىگە تەجىمە قىلغۇچىلار ئىچىدە تۆھپىسى ئەڭ زور بولغان ۋە كۆزگە كۆرۈنگەن شەخس بولسا تېگى پارس بولغان ۋە ئەينى دەۋردە ئەڭ نوپۇزلۇق ئەدەبىياتچىلاردىن بىرى بولغان ئابدۇللا بىن ئەل مۇقاففادۇر (ئىبنۇل مۇقافف). ئۇ مەشھۇر سىياسەتنامە «كەلىلە ۋە دەمىنە»ناملىق ئەسەرنى تەرجىمە قىلغان. شۇنداقلا ئارستوتىلنىڭ «ئورگانون»ناملىق  مەنتىق ئىلمىگە مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەر توپلىمىنىڭ بىر قىسمىنى ۋە پورپرىيۇسنىڭ «ئىساگۇجى»ناملىق ئەسەرنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىپ چىققان.[23]
يەنە مەنسۇر ۋە تارىختا ۋەزىرىلەر جەمەتى دەپمۇ تونۇلغان بەرمەكىلەر دەۋرلىرىدىن باشلاپ جۇندىشاپۇر ئاكادېمىيەسىدىكى سۇريانىلار، ھىندلار، ھاررانلىقلار ۋە ناباتىلەرمۇ تەرجىمە پائالىيەتلىرىگە قاتناشقان. ئۇلار گىرىكچە، پېھلېۋىچە، ھىندچە/سانسكرىتچە، سۇريانىچە، ناباتچە/بابىلچە ۋە كوپتچە قاتارلىق تىللاردىن ئەرەبچىگە نۇرغۇن ئەسىرنى تەرجىمە قىلىپ چىققان. بۇ دەۋردە ھىندىستاندىن كەلگەن ئىلىم ئەھلىلىرى يېنىدا ئېلىپ كەلگەن ماتېماتىكا ۋە ئاسترونومىيەگە مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەرنى ئىرانلىق ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ ياردىمى ئاستىدا سانسكرىتچەدىن ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلدۇرغان. بۇ ئەسەرلەردىن ئاسترونومىيەگە ئالاقىدار كەڭ ھەجىملىك ئەسەر بولغان «سىددھانتا»ساسانىي ئاسترونومىيەسىنىڭ ئىسلامدىكى ئەڭ ياش ۋەكىللىرىدىن بولغان مۇھەممەد بىن ئىبراھىم ئەل فەزارى تەرىپىدىن 154/771 ياكى 156/773 يىلىدا «سىند-ھىند»نامى بىلەن، باتلاميۇسنىڭ «سىنتاكىسى»ياكى يەنە بىر نامى «ئالمايېستى ئەل مەجىستى»نامىدا ۋە ئېكلېيدېس/ئۆكلىدنىڭ (Eukleides/Öklid) «ئېلمېنتو گىئومېترىكائېس» (Elemento Geometricaes)ى «ئۇسۇلۇل ھېندېسې»نامىدا تەرجىمە قىلىنغان. بۇ دەۋردە ئېلىپ بېرىلغان يەنە بىر تەرجىمە پائالىيىتى بولسا جىندىشاپۇر مېدىتسىنا مەكتىپىنىڭ باش مۇدىرى بولغان كۇركىس بىن بۇختىشۇ (Curcîs b. Cibrîl b. Buhtîşû)نىڭ تەكلىپكە ئاساسەن باغدادقا كېلىشى ۋە خەلىپە مەنسۇرنىڭ سارىيىدا ھېكىم بولۇپ مېدىتسىنا ساھەسىدە گىرىكچە ۋە پارسچە تىللىرىدىن ئەرەبچىگە ئەسەرلەر تەرجىمە قىلىشى ئىدى. سۇلتان مەنسۇر ئوخشىمىغان ساھەلەرگە مۇناسىۋەتلىك تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەر ئۈچۈن سارىيىدا مەخسۇس كۇتۇپخانا ياساتقان بولۇپ، بۇ كۇتۇپخانىغا ھىزاناتۇل ھىكمە نامىنى بەرگەنىدى. ئەسلىدە مەشھۇر «بەيتۇلھىكمە»نامى بېرىلگەن ئىلىم مەركىزىنىڭ ئۇلى باغدادتا قۇرۇلغان بۇ كۇتۇپخانا ئارقىلىق سېلىنغانىدى.[24] بولۇپمۇ سۇلتان مەنسۇر دەۋرىدە ئېلىپ بېرىلغان تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە باشقا ئىلمىي خىزمەتلەر توغرۇلۇق توختالغان پىروفېسسور دوكتور فۇئات سەزگىن، 8-ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يېرىمى ۋە كېيىنكى ئەسىردە ئىلمنى قولغا كەلتۈرۈش مۇساپىسىنىڭ داۋاملاشقانلىقى، شۇنداقلا بۇنىڭغا ئەگىشىپ بىلىملەرنى ئۆزلەشتۈرۈش باسقۇچىنىڭمۇ باشلىغانلىقىنى دەيدۇ.[25]
مەلۇماتلارنى سىستېمىلاشتۇرۇش دەۋرى (9-ئەسىر)
بۇ دەۋر (9-ئەسىر) ھەم تەرجىمە پائالىيەتلىرى قويۇق داۋاملىشىۋاتقان ھەمدە تەرجىمە پائالىيەتلىرى نەتىجىسىدە قولغا كەلتۈرۈلگەن مەلۇماتلار سىستېمىلىق ھالەتكە كەلتۈرۈلۈۋاتقان باسقۇچتۇر.بۇ باسقۇچتا  مەقسەت يېڭى ئىلىملەرنى بارلىققا كەلتۈرۈپ پايدىلىنالايدىغان ھالەتكە كەلتۈرۈش ئارقىلىق جەمئىيەتكە خىزمەت قىلدۇرۇشتۇر. بۇ باسقۇچتا يەنە، بىلىم ھەم تەقدىرلىنىدىغان ھەمدە رىغبەتلەندۈرۈلىدىغان ئىمتىيازلىق ئورۇنغا ئېرىشكەن، شۇنداقلا ئەينى دەۋردىكى ھۆكۈمدارلار ۋە ئىلىم خۇمارلىرىنىڭ ئىلىمنىڭ بارلىق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش قۇدرىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدىغان ۋەزىيەت شەكىللەنگەندى ۋە بۇ ساھەدە بەزى قەدەملەر تاشلاندى. بەيتۇلھىكمە ۋە رەسەتخانالار بۇ مۇساپىنىڭ مېۋىسىدۇر.