ئېلىئوت سپېرلىڭ: ئۆز- ئۆزىنى ئالداش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەلۋەتتە، مۇھاجىرەتتىكى تىبەت جەمئىيىتىدە بىر قىسىم ھەقىقىي ۋە كۆزگە كۆرۈنەرلىك دېموكراتىك تەرەققىياتلار بولدى. ئەمما مۇھاجىرەتتىكى تىبەت قۇرۇلمىسى ۋە جەمئىيىتى دېموكراتىك ئىدىيە ۋە دېموكراتىك قائىدىلەرنى ئۆزىگە سىڭدۈردى دېيىش مەلۇم دەرىجىدە مۇبالىغىلەشتۈرگەنلىك ھەم ئۆز – ئۆزىنى ئالدىغانلىق بولىدۇ. مۇھاجىرەتتىكى تىبەت جەمئىيىتى شەكىللىنىپ 50 نەچچە يىل ئۆتكەن بۈگۈنكى كۈندە، تىنچلىق ئۇسۇلىدا دالاي لاماغا قوشۇلماسلىقنى ئىپادىلەش ئۈچۈن يۇقىرى قاتلامنىڭ ھاكاۋۇرلارچە كەڭچىلىكىگە ئېرىشىشنى كۈتۈشنىڭ ئۆزى بۇ نۇقتىنىڭ توغرىلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. شەخسكە چوقۇنۇش ماھىيەتتىن ئادەملەرنى زەئىپلەشتۈرىدۇ. بەزىلەر دالاي لامادىن قورال ياكى قونچاق سۈپىتىدە پايدىلانسا، يەنە بەزىلەر ئۇنىڭ نامىنى شىپى كەلتۈرۈشنى مۇنازىرىدىكى تۈگۈننى يېڭىشنىڭ ئاچقۇچى قىلىۋالغان. شەخسكە چوقۇنۇشتىن يېتىلگەن تەپەككۇر ئۇسۇلى بەلكىم ھازىرقى رەھبەر لوبساڭ سانگەينىڭ ئىشخانىسىنىڭ بېزىلىشىدە ئېنىق ئىپادىسىنى تاپقان بولسا كېرەك. يېقىندا ئۇنىڭ ئىشخانىسىدا تارتىلغان رەسىملەردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇ تامغا ئاز دېگەندە ئۆز سۈرىتى چۈشۈرۈلگەن ئىككى پارچە تاڭكانى ئاسقان. (ئىلاۋە: تانكا thangka تىبەتلەرنىڭ بۇددىزم مەزمۇنىدىكى سۈرەتلەر چۈشۈرۈلگەن بىر خىل رەسىم سەنئىتى). ئەلۋەتتە، بۇنداق دېيىش مەيلى ئۇ ئەخلاقىي جەھەتتىن بولسۇن ياكى ئەمەلىيەتتە بولسۇن خىتاي جۇمھۇرىيىتى بىلەن مۇھاجىرەتتىكى تىبەت سىياسىي قۇرۇلمىسى ئوتتۇرىسىدا بىرەر ئوخشاشلىقنىڭ بارلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. مۇھاجىرەتتىكى تىبەت جەمئىيىتى ياكى تىبەت جامائىتىگە قىلىنغان ئۈنۈملۈك تەنقىد سەۋەبىدىن بىرەر ئادەمنىڭ قولغا ئېلىنىشى، قىيىن – قىستاققا ئۇچرىشى ياكى ئۆلتۈرۈلۈشى  يۈز بېرىشى مۇمكىن بولمىغان بىر ھادىسىدۇر. شۇنداقلا ھەممىدىن روشەن يېرى شۇكى، تىبەتنىڭ ئىچىدە ۋە مۇھاجىرەتتىكى تىبەت جەمئىيىتىدە يۈز بەرگەن ئىشلارنى ئۆز – ئارا سېلىشتۇرۇش سەمىمىيلىك ئەمەس، شۇنداقلا ئەھمىيىتىمۇ يوقتۇر. ئەمما بۇ ھەرگىزمۇ بىراۋنى مۇھاجىرەتتىكى تىبەت جەمئىيىتىدە مەۋجۇت ئىللەتلەرنى تەنقىدلەشتىن توسۇشقا سەۋەب بولماسلىقى كېرەك. بۇ ئىللەتلەرنىڭ بىرى مۇھاجىرەتتىكى نۇرغۇن تىبەتلەرنىڭ فۇنكسىيەگە ئىگە دېموكراتىك پۇقرالار جەمئىيىتىنىڭ تۈزۈلۈشىگە بولغان چۈشەنچىسىنىڭ مۇكەممەل بولماسلىقىدۇر.
ئوتتۇرا يول پىرىنسىپىغا نىسبەتەن ئېلىپ ئېيتساق، دائىم ئۇچرايدىغان ئۆز – ئۆزىنى ئالداشنىڭ بىر تۈرى ئوتتۇرا يول پىرىنسىپىنى «كۆپ ساندىكى خىتايلارنى قولغا كەلتۈرەلەيدۇ» دەپ ھۆكۈم قىلىشتۇر (ھازىرقى ئەھۋالدىن قارىغاندا، ئۈمىدسىزلىك ئىچىدىكى زارىقىشتىن چىقىرىلغان ھۆكۈم بولۇشى ئېھتىمالغا يېقىن). بۇ يىل ئەتىيازدا، مۇھاجىرەتتىكى تىبەت ھۆكۈمىتى ئىشلىرىغا ئوچۇق – ئاشكارا ھالدا ئارىلىشىدىغان ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ تىبەتچە بۆلۈمى «ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ راي سىنىشى: نۇرغۇن خىتايلار تىبەتكە ھېسداشلىق قىلىدۇ» دېگەن تېمىدىكى ئەقىلگە سىغمايدىغان بىر ھېكايىنى ئېلان قىلدى ھەم «خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى كۆپىنچە خىتايلار تىبەت داۋاسىغا ھېسداشلىق قىلىدۇ» دەپ بايان قىلدى. بۇ ماۋزۇ ۋە باشلىنىش جۈملىلىرى ئېنىقلا مۇھاجىرەتتىكى تىبەت ھۆكۈمىتىنىڭ «ئوتتۇرا يول ئۈنۈملۈك بىر سىياسەت، ئۇنىڭ يارىشىشتىن ئىبارەت بۇ تەبىئىتى كۆپىنچە خىتايلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشەلەيدۇ» دېگەن قارىشىنى قۇۋۋەتلىدى. ھالبۇكى بۇ ھېكايىنى ئىنچىكىلەپ ئوقۇغان ئادەم شۇنى بايقايدۇكى، پۈتۈن ھۆكۈم تېلېفون ئارقىلىق 30 خىتايدىن سورالغان سوئال-جاۋاب ئاساسىغا قۇرۇلغان! بۇ نەق خىتايغا بولغان ئۆز – ئۆزىنى ئالداش قارىشىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ، يەنى مۇھاجىرەتتىكى بەزى تىبەتلەر خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئىچىدىكى قىسمەن خىتايلارنىڭ تىبەت بۇددىزمغا بولغان قىزىقىشىنىڭ ئېشىپ بېرىشىنى ئۇلارنىڭ تىبەت داۋاسىغا بولغان قوللىشىنىڭ ئىپادىسى دەپ چۈشەنگەن (ئوتتۇرا يول پىرىنسىپىمۇ شۇنداق دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ).
بۇ قاراشتىكىلەر مۇنداق بىر پاكىتنى نەزەردىن ساقىت قىلغان، يەنى خىتاي دۆلىتى ئىچىدىكى تىبەت بۇددىزمغا قىزىقىدىغان نۇرغۇن خىتايلار تىبەت مەسىلىسى ۋە ئۇنىڭ تەسىرى توغرىلىق ناھايىتى ئاز ساۋاتقا ئىگە ياكى چورتلا ھېچنېمە بىلمەيدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ جەھەتتە ئۇلار غەربتە ياشاۋاتقان خىتايلاردىن پەرقلىنىدۇ.
ئەمەلىيەتتە ، دائىم سورىلىدىغان «خىتايلار تىبەت توغرىلىق قانداق ئويلايدۇ؟» دېگەن سوئالنىڭ جاۋابى ناھايىتى ئاساندۇر : تىبەت مۇتلەق كۆپچىلىك خىتاينىڭ خىيالىغا كىرىپمۇ قويمايدۇ. ئېسىگە كېلىپ قالسىمۇ، پەقەت خەلقى ناھايىتى قورقۇنچلۇق فېئوداللىق زۇلۇمدىن ئازاد قىلىنغان بىر رايون سۈپىتىدە ياكى سىياسەت بىلەن ئالاقىسى يوق ھالدىكى سىرلىق بىر ھالەتتە تەسەۋۋۇر قىلىدۇ. ھەقىقەت شۇكى، كۆپچىلىك خىتاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ تىبەت توغرىلىق ئويلانمايدۇ ياكى ئۇنىڭغا كۆڭۈل بۆلمەيدۇ.