بېيجىڭ ئۇچرىشىشى: قىزغىن سۆھبەت، سوغۇق نەتىجە ۋە ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى يېڭى بۇرۇلۇش (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ يىل ياۋروپا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىلغانلىقىنىڭ 50 يىللىقى. خىتايلارنىڭ تەبىرى بىلەن ئېيتقاندا، بۇ مۇناسىۋەت «ئەقىل يېشى» (知天命) غا قەدەم قويغان بىر يىل بولدى. دەل مۇشۇنداق تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە پەيتتە، 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن 25-نۆۋەتلىك ياۋروپا-خىتاي باشلىقلار يىغىنى، خەلقئارا جامائەتچىلىكنىڭ كۈچلۈك دىققىتىنى قوزغىدى. ياۋروپا كېڭىشىنىڭ رەئىسى ئانتونىيو كوستا ۋە ياۋروپا كومىسسىيەسىنىڭ رەئىسى ئۇرسۇلا ۋون دېر لېيېننىڭ بېيجىڭ زىيارىتى گەرچە يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي دىيالوگ دەپ ئاتالغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق ۋەزىيەت، كەسكىن سودا سۈركىلىشى ۋە چوڭقۇر قىممەت قاراش ئىختىلاپلىرىنىڭ سايىسى ئاستىدا ئۆتتى. بۇ يىغىن بىر تەرەپتىن 50 يىللىق مۇناسىۋەتنىڭ تەجرىبە-ساۋاقلىرىنى يەكۈنلەش پۇرسىتى بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان بىر «سىناق تېشى» ئىدى. خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ يىغىندا «ئۆزئارا ھۆرمەت قىلىش، ئورتاقلىقتا چىڭ تۇرۇپ، پەرقلەرنى ساقلاپ قېلىش، ئوچۇق ھەمكارلىشىش ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش» نى كەلگۈسى 50 يىللىق تەرەققىياتنىڭ مۇھىم پىرىنسىپى دەپ ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، يىغىننىڭ نەتىجىسى بۇ پىرىنسىپلارنىڭ رېئاللىقتا قانچىلىك ئېغىر سىناقلارغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى تولۇق ئاشكارىلىدى. بۇ ئانالىز ماقالىسىدە، بىز بۇ يىغىننى كۆپ قاتلاملىق ھالدا تەھلىل قىلىپ، ئۇنىڭ ئەھمىيىتى، ئارقا كۆرۈنۈشى، قولغا كەلگەن ۋە كەلمىگەن نەتىجىلەر، بولۇپمۇ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنىڭ سەزگۈر ئورنى ھەمدە غەرب ۋە خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ بۇ يىغىننى قانداق ئىككى خىل دۇنيادا تەسۋىرلىگەنلىكى قاتارلىق مەسىلىلەرنى چوڭقۇر مۇلاھىزە قىلىمىز.
يىغىننىڭ ئەھمىيىتى: تارىخ بىلەن رېئاللىق گىرەلىشىپ كەتكەن «بۇرۇلۇش نۇقتىسى»
بۇ قېتىمقى باشلىقلار يىغىنىنىڭ ئەھمىيىتى ئادەتتىكى دىپلوماتىك ئۇچرىشىشتىن كۆپ ھالقىپ كېتىدۇ. ئۇنىڭ مۇھىملىقىنى تۆۋەندىكى ئۈچ نۇقتىدىن خۇلاسىلەشكە بولىدۇ:
بىرىنچى، تارىخىي تۈگۈن: بۇ يىل ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ «ئالتۇن توي» يىلى بولۇپلا قالماي، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقانلىقىنىڭ ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 80 يىللىقى. بېيجىڭ تاشقى ئىشلار ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى سۈي خۇڭجيەننىڭ «ئازادلىق گېزىتى» دە ئوتتۇرىغا قويغىنىدەك، بۇ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ئىككى تەرەپنى 50 يىل ئىلگىرىكى «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى» نىڭ مۇزلۇقىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ، دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقاندىكى «ئەسلىي مەقسەت» نى قايتا ئويلىنىشقا ۋە شۇ ئاساستا كەلگۈسىگە يۆنىلىش بېكىتىشكە چاقىردى. 50 يىللىق مۇناسىۋەت جەريانىدا، ئىككى تەرەپنىڭ سودا سوممىسى 1975-يىلىدىكى 2 مىليارد 400 مىليون دوللاردىن 2024-يىلىدىكى 780 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كەتتى، ئىككى تەرەپلىك سېلىنما مىقدارى 260 مىليارد دوللارغا يەتتى. بۇ سانلىق مەلۇماتلار ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇرلاشقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئىككىنچى، گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت: يىغىن ئۇكرائىنا ئۇرۇشى داۋاملىشىۋاتقان، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت كەسكىنلەشكەن بىر پەيتتە ئۆتكۈزۈلدى. بۇ ۋەزىيەتتە، ياۋروپانىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» سى ۋە خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى ھەممە كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتتى. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينى «ھەمكارلىق ھەمراھى، ئىقتىسادىي رىقابەتچى ۋە سىستېمىلىق رەقىب» دەپ ئۈچ خىل سالاھىيەت بىلەن تەرىپلەيدۇ. بۇ قېتىمقى يىغىن، بۇ ئۈچ خىل سالاھىيەتنىڭ قايسىسىنىڭ ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدىغانلىقىنى كۆزىتىدىغان بىر سورۇن بولدى.
ئۈچىنچى، ئىچكى بېسىم ۋە ئىختىلاپلار: يىغىندىن ئىلگىرى، ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە بىر قاتار «تۆۋەن بېسىملىق ھاۋا ئېقىمى» شەكىللەنگەن ئىدى. ياۋروپانىڭ خىتاي توكلۇق ماشىنىلىرىغا قاراتقان تولۇقلىما تەكشۈرۈشى ۋە جازا تاموژنا بېجى قويۇشى، 18-قېتىملىق رۇسىيەگە قارشى جازا لايىھەسىگە خىتاي شىركەتلىرىنى كىرگۈزۈشى، خەلقئارا سېتىۋېلىش قورالى (IPI) نى ئىشلىتىپ خىتاي شىركەتلىرىنى ياۋروپا داۋالاش ئەسۋابلىرى بازىرىدىن چەتكە قېقىشى قاتارلىق ئىشلار ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىگە كۆلەڭگە تاشلىغان ئىدى. شۇڭلاشقا، بۇ يىغىن پەقەت بىر تەبرىكلەش پائالىيىتى بولماستىن، بەلكى جىددىي ۋە كەسكىن مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا تىرىشىدىغان بىر دىپلوماتىك كۈرەش مەيدانى ئىدى.
يىغىن سورۇنىنىڭ ئۆزگىرىشى: دىپلوماتىك سىگناللار ۋە كۈچ نىسبىتى
بۇ قېتىمقى باشلىقلار يىغىنىنىڭ ئورنىنىڭ بىريۇسسېلدىن بېيجىڭغا ئۆزگىرىشى ۋە ۋاقتىنىڭ ئىككى كۈندىن بىر كۈنگە قىسقارتىلىشى، ئاددىي بىر تەرتىپلىك ئۆزگىرىش ئەمەس، بەلكى چوڭقۇر دىپلوماتىك سىگناللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ۋەقە ئىدى. «ئازادلىق گېزىتى» بۇنى «ئەگرى- توقاي» (一波三折) دەپ تەسۋىرلىگەن.
بۇ ئۆزگىرىش شۇنى كۆرسىتىدۇكى، خىتاي ھازىرقى ۋەزىيەتتە ياۋروپا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئۆزىگە تېخىمۇ كۈچلۈك ئىشىنىدۇ. ئۇلار ياۋروپا ئىتتىپاقىنى بىر پۈتۈن گەۋدە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئايرىم دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەر ئارقىلىق ئۆز مەنپەئەتىنى كۆزلەشنى ئەۋزەل كۆرىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ بىريۇسسېلغا بېرىشنى رەت قىلىشى، ئەمەلىيەتتە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بىرلىشىپ كۈچ چىقىرىش ئارقىلىق خىتايغا بېسىم ئىشلىتىش ئۇرۇنۇشىغا قارشى بىر جاۋاب ئىدى.