2026-يىلىدىكى دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە سۈنئىي ئەقىل (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان ئاتلانتىك كېڭىشى (Atlantic Council) نىڭ مۇتەخەسسىسلىرى تەرىپىدىن تەييارلىنىپ، 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 15-كۈنى ئېلان قىلىنغان «2026-يىلى سۈنئىي ئەقىلنىڭ گېئوپولىتىك ۋەزىيەتنى شەكىللەندۈرۈشىدىكى سەككىز خىل ئۇسۇل» ناملىق مەزكۇر دوكلات، نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىياسەت بىلەن تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ گىرەلىشىش نۇقتىسىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلغان مۇھىم ھۆججەت ھېسابلىنىدۇ. دوكلات، دۇنياۋى تەرتىپنىڭ قايتىدىن شەكىللىنىشىدە سۈنئىي ئەقىل (AI) تېخنىكىسىنىڭ ھالقىلىق رول ئوينايدىغانلىقىنى، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈرۈلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. مەزكۇر ھۆججەت ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتوندا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭدا سىياسەت، تېخنىكا ۋە بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى كۆپ خىل مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كەلگۈسى بىر يىل ئىچىدە يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان سېنارىيەلەر ھەققىدىكى مۆلچەرلىرى جەملەنگەن. دوكلاتنىڭ ئىلمىي ۋە ئەمەلىي قىممىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەت تېخنىكىلىق تەرەققىياتنىلا ئەمەس، بەلكى بۇ تەرەققىياتلارنىڭ دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، دېموكراتىك قىممەت قاراشلار ۋە خەلقئارالىق بىخەتەرلىككە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك نۇقتىدىن يورۇتۇپ بەرگەن.
ئۇچۇر ئۇرۇشىنىڭ يېڭى باسقۇچى: سانلىق مەلۇماتتىن «زەھەرلىنىش» ۋە ئەقىل ئۇرۇشى
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ ھالقىلىق ۋە دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ ئۇچۇر بوشلۇقىنى بۇلغاش ۋە ئىنسانلارنىڭ ھۆكۈم قىلىش ئىقتىدارىغا خىرىس قىلىش مەسىلىسىدۇر. ئاتلانتىك كېڭىشى رەقەملىك ئەدلىيە تەتقىقات تەجرىبىخانىسىنىڭ (DFRLab) دىرېكتورى ئېمېرسون بىرۇكىڭنىڭ (Emerson Brooking) تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، رۇسىيەنىڭ «پراۋدا» (Pravda) تورى قاتارلىق تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى 80 دىن ئارتۇق دۆلەتنى نىشانلاپ، مىليونلىغان ماقالىلەرنى ئېلان قىلغان بولۇپ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئىنسان ئوقۇرمەنلەرنى جەلپ قىلىش ئەمەس، بەلكى ئىنتېرنېتنى ئاختۇرۇپ يۈرگەن سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ مەشىق سانلىق مەلۇماتلىرىنى «زەھەرلەش» (AI poisoning) ئىكەنلىكى ئاشكارىلانغان. بۇ يەردىكى «زەھەرلەش» ئاتالغۇسى، سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنىڭ ئاساسىي بىلىم قۇرۇلمىسىغا قەستەن ساختا ياكى بىر تەرەپلىمە ئۇچۇرلارنى سىڭدۈرۈش ئارقىلىق، كەلگۈسىدە بۇ سىستېمىلارنى ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ دۇنيا قارىشى ۋە بىلىشىنى بۇرمىلاشنى كۆرسىتىدۇ.
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ خىل ئىستراتېگىيە ئاللىقاچان ئۈنۈم بېرىشكە باشلىغان بولۇپ، «ۋىكىپېدىيە» (Wikipedia) ۋە «X» (ئىلگىرىكى تىۋىتتېر) قاتارلىق سۇپىلاردا رۇسىيەنىڭ تەشۋىقاتلىرى سۈنئىي ئەقىل تەرىپىدىن پاكىت سۈپىتىدە نەقىل كەلتۈرۈلگەن. بۇ ئەھۋال شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئەگەر سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ بىلىم مەنبەسى ئالدامچىلىق ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ئۇچۇرلار بىلەن بۇلغانسا، بۇ سىستېمىلاردىن پايدىلىنىپ ۋەقەلەرنى چۈشىنىشكە تىرىشىۋاتقان ئىنسانلارنىڭ ئېڭىمۇ ئوخشاشلا بۇلغىنىدۇ. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، 2026-يىلى بۇ مەسىلە ئاساسىي ئېقىمدىكى چوڭ خىرىسقا ئايلىنىدىغان بولۇپ، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى تولۇق تەكشۈرۈش  تەس بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ خىل يوشۇرۇن تەپسىلاتلارنى بايقاش ئىنتايىن مۈشكۈل بىر تەتقىقات ۋە سىياسەت رىقابىتى پەيدا قىلىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دوكلاتتا خىتاينىڭ تەشۋىقات ھەرىكەتلىرىنىڭ تېخىمۇ كەسپىيلىشىپ، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ «بىلىش ئۇرۇشى» (cognitive warfare) ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. مۇتەخەسسىس كېنتون تىباۋتنىڭ (Kenton Thibaut) بايان قىلىشىچە، خىتاي كومپارتىيەسى تەيۋەن قاتارلىق نىشانلارغا قارىتا سۈنئىي ئەقىلدە ياسالغان ئاۋاز، سىن ۋە تېكىستلەرنى ئىشلىتىپ، سىياسىي قاراشلار ۋە سايلىغۇچىلارنىڭ ھەرىكىتىنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنماقتا. خىتاينىڭ بۇ خىل ھەرىكەتلىرى ئىلگىرىكى ئاشكارا تەشۋىقاتلاردىن پەرقلىق بولۇپ، ئۇلار سۈنئىي ئەقىل مەزمۇنلىرىنى ئىنسانلار تەرىپىدىن تەييارلانغان ئۇچۇرلار بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ، بايقاش ۋە ئىز قوغلاشنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرۇۋەتكەن. بۇ جەرياندا خىتاي ئۆزىنى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچى قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، دىپلوماتىك باياناتلىرىنىمۇ بۇ «ئارىلاشما ئۇرۇش»نىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرغان.
بۇنىڭدىن باشقا، دوكلاتتا سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىنسانلارنىڭ ھۆكۈم قىلىش ئىقتىدارىغا بولغان تەھدىتىمۇ چوڭقۇر تەھلىل قىلىنغان. مۇتەخەسسىس ئېستېبان پونسې دې لېئون (Esteban Ponce de León) نىڭ قارىشىچە، قۇتۇپلاشقان ئۇچۇر مۇھىتىدا سۈنئىي ئەقىل تەرىپىدىن ھاسىل قىلىنغان ھېسسىياتلىق مەزمۇنلار، بولۇپمۇ «ساختا باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمى» ياكى توقۇلما ھەربىي ھەرىكەتلەر ھەققىدىكى سىنلار، ئىنسانلارنىڭ رېئاللىق بىلەن توقۇلمىنى پەرقلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋاتىدۇ. ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ ئىقتىدارىنىڭ يۇقىرى چېكىگە يېتىشى بىلەن تەڭ، ھەقىقىي مەزمۇن بىلەن ساختا مەزمۇننى پەرقلەندۈرۈش قىيىنلىشىۋاتىدۇ، بۇ بولسا ئىنسانلارنىڭ ئۆز قىممىتى ۋە كەسپىي سالاھىيىتىنى قانداق چۈشىنىشىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىۋاتىدۇ، ھەتتا سىياسىي ۋەقەلەرنى مەسخىرە قىلىش ياكى بۇرمىلاش ئۈچۈن ياسالغان مەزمۇنلارمۇ ئىنسانلارنىڭ ھۆكۈم قىلىش ئىقتىدارىغا ئېغىر خىرىس ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ.
تېخنىكا ۋە ئۇل ئەسلىھە رىقابىتى: ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تىركىشىش