راند دوكلاتى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەزكۇر دوكلات ئىلىم-پەن ۋە تېخنىكا ساھەسىدىكى رىقابەتنى تەيۋەن ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىغا ئوخشاش گېئوپولىتىكىلىق مەسىلىلەردىن ئايرىيدىغان ئاساسىي بىر ئالاھىدىلىككە دىققەتنى ئاغدۇرىدۇ: بۇ ساھە تەبىئىتى جەھەتتىن مۇتلەق بىر «نۆل يىغىندىلىق» ئويۇن ئەمەس. بىر دۆلەتنىڭ بىر تېخنىكىدا ئىلگىرىلىشى يەنە بىرىنىڭ مۇتلەق چېكىنىشى دېگەنلىك بولماسلىقى مۇمكىن ۋە ئاساسىي ئىلمىي بايقاشلار ئادەتتە يەرشارىۋى يىغىندىنىڭ مەھسۇلىدۇر. شۇڭلاشقا، بۇ ساھەدىكى مۇقىملىق ئىستراتېگىيەسى ئومۇميۈزلۈك بىر تېخنىكىلىق ئۇرۇشتىن ساقلىنىش، ئەڭ خەتەرلىك ۋە مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى تېخنىكىلارنى (مەسىلەن، يادرو قوراللارغا بۇيرۇق بېرىش-كونترول قىلىش مېخانىزملىرىدا سۈنئىي ئەقىل ئىشلىتىشنى) ئۆزئارا چەكلەش ۋە قارشى تەرەپنىڭ ئومۇمىي ئىلمىي ۋە تېخنىكىلىق ئىلگىرىلىشىنى ئومۇميۈزلۈك توسۇشقا يۈزلەنگەن ھەددىدىن ئاشقان تىرىشچانلىقلاردىن ۋاز كېچىش ئۈستىگە قۇرۇلغان.
بۇ رامكىدا بېسىلىدىغان بىرىنچى قەدەم سىياسىي كاپالەتلەر ۋە نىيەت باياناتلىرىدۇر. ئامېرىكىنىڭ مەقسىتىنىڭ خىتاينىڭ ئومۇمىي ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى ياكى تېخنىكىلىق زامانىۋىلاشتۇرۇلۇشىنى توختىتىش ئەمەسلىكىنى، پەقەت دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن ھالقىلىق بولغان مەلۇم ۋە تار بىر ساھەدىكى تېخنىكىلارنى «كىچىك ھويلىغا ئېگىز رېشاتكا» بېكىتىش ئارقىلىق قوغداش ئىكەنلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا بىلدۈرۈشى تەۋسىيە قىلىنىدۇ. بۇ تۈردىكى كاپالەت خ ك پ نىڭ ئىچكى جامائەتچىلىككە ۋە يەرشارىۋى جەنۇبقا يۈزلەنگەن «ئامېرىكا خىتاينىڭ يۈكسىلىشىنى توسۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ» شەكلىدىكى بايانلىرىنى ئاجىزلاشتۇرالايدۇ. بۇ بايان خىتايدا ھەددىدىن ئاشقان مىللەتچى بىر ئىنكاسقا ۋە ھەر ساھەدە بەدەل قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۆزىنى ئۆزى تەمىنلەش (autarky) تىرىشچانلىقلىرىغا سەۋەب بولۇپ، ھەمكارلىق زېمىنىنى پۈتۈنلەي يوق قىلماقتا.
ئىككىنچىدىن، قىسقا مۇددەتلىك ۋە خەتەر مەركەزلىك كونكرېت قەدەملەر تەكلىپ قىلىنىدۇ. بۇلارنىڭ بېشىدا سۈنئىي ئەقىل خەۋپسىزلىكى ۋە بىيوتېخنولوگىيەگە ئوخشاش قوش مەقسەتلىك (dual-use) تېخنىكىلارنىڭ خەۋپ-خەتەرلىرىنى مۇزاكىرە قىلىش ئۈچۈن، دائىملىق ۋە ئورگانلاشقان «بىر يېرىم يول» (Track 1.5) دىيالوگ مېخانىزملىرىنىڭ قۇرۇلۇشى كېلىدۇ. بۇ دىيالوگلارنىڭ مەقسىتى ئورتاق بىر خەتەر ئېنىقلىمىسى چىقىرىش، خەتەرلىك تەتقىقات ساھەلىرىدە (مەسىلەن، فۇنكسىيەگە ئېرىشىش (GoFR) تەتقىقاتلىرى) ۋاقىتلىق توختىتىشلار ئۈستىدە كېلىشىش ۋە سۈنئىي ئەقىلنىڭ يادرو قوراللارغا بۇيرۇق بېرىش-كونترول قىلىشتا ئىشلىتىلمەيدىغانلىقىغا دائىر ئىككى رەھبەر ئوتتۇرىسىدا ھاسىل قىلىنغان ئاغزاكى كېلىشىمنى رەسمىيلەشتۈرۈشتۇر. بۇنىڭدىن باشقا، ھەر ئىككى تەرەپنىڭ قارشى تەرەپنىڭ ھالقىلىق تېخنىكا ئۇل ئەسلىھەلىرىگە (مەسىلەن، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش زاۋۇتلىرى، چوڭ سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى) يۈزلەنگەن تور ھۇجۇملىرىنى بىر قىزىل سىزىق دەپ قوبۇل قىلغانلىقىنى ۋە بۇ تۈردىكى بىر ھۇجۇمنىڭ ئېغىر ئاقىۋەتلىرى بولىدىغانلىقىنى ئېلان قىلىشى يېڭى ئەۋلاد بىر توسۇش مېخانىزمىنى شەكىللەندۈرەلەيدۇ.
ئۈچىنچى ۋە تېخىمۇ ئىلغار باسقۇچتا بولسا، تېخىمۇ دادىل ھەمكارلىق مودېللىرى كۈنتەرتىپكە كېلىدۇ. دوكلات ئاساسلىق ئىلىم-پەن ساھەلىرىدە، بولۇپمۇ دۆلەت خەۋپسىزلىكى جەھەتتىن تېخىمۇ ئاز سەزگۈر بولغان مەسىلىلەردە (مەسىلەن، كىلىمات ئۆزگىرىشىگە قارشى تۇرۇش تېخنىكىلىرى، يۇقۇمغا تەييارلىق قىلىش، پاكىز ئېنېرگىيە) ئامېرىكا-خىتاي ئىلىم-پەن ۋە تېخنىكا ھەمكارلىق كېلىشىمى رامكىسىدا ئورتاق تەتقىقات تۈرلىرىنىڭ قايتىدىن جانلاندۇرۇلۇشىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. تېخىمۇ يىراقنى كۆرەر بىر قەدەم سۈپىتىدە، سۈنئىي ئەقىلنىڭ كونتروللۇقتىن چىقىپ كېتىشىگە ئوخشاش ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇققا تەھدىت سالىدىغان سېنارىيەلەرگە قارشى بىر «ئورتاق ئاگاھلاندۇرۇش مەركىزى» قۇرۇش ئىدىيەسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە يادرو باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى ئۈچۈن قۇرۇلغان دەسلەپكى ئاگاھلاندۇرۇش سىستېمىلىرىغا ئوخشاش، بۇ مەركەز خەتەرلىك سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتلىرىنى كۆزىتىپ، بىر كىرىزىسلىق پەيتتە ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ ھەمكارلىشىشىغا شارائىت يارىتالايدۇ. بۇ، رىقابەتتىن ھالقىغان، ئورتاق مەۋجۇتلۇق خەۋپلىرىنىڭ ئىككى رەقىبنى ھەمكارلىققا مەجبۇرلىيالايدىغانلىقى ئىدىيەسىگە ئاساسلانغان.
ئومۇمىي باھا ۋە خۇلاسە
«ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىنى مۇقىملاشتۇرۇش» ناملىق راند دوكلاتى بۈگۈنكى كۈندىكى ئەڭ ھالقىلىق گېئوپولىتىكىلىق مۇناسىۋەتكە دائىر ھەم ئەقلىي چوڭقۇرلۇققا ئىگە، ھەم سىياسەت جەھەتتىن ئىنتايىن پايدىلىق، رېئالىستىك بىر ئانالىزنى سۇنىدۇ. دوكلاتنىڭ ئەڭ ئاساسىي كۈچى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنى مۇقەررەر بىر توقۇنۇش گىردابىغا قامالغان تەقدىرچىلىك رامكىسىدىن چىقىرىپ، ئەقىللىك دۆلەتچىلىك سەنئىتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك سەۋر-تاقەت بىلەن باشقۇرغىلى بولىدىغان مۇرەككەپ بىر رىقابەت سۈپىتىدە قايتىدىن ئېنىقلىما بېرىشىدۇر. بۇ نۇقتىئىنەزەر ئاددىي بىر «يول قويۇش» (appeasement) بىلەن رەھىمسىز بىر «روبىرو كېلىش» (confrontation) ئارىسىدا قىسىلىپ قالغان سىياسەت مۇنازىرىلىرىگە يولغا قويغىلى بولىدىغان ۋە ئەقلىي بىر «ئۈچىنچى يول» نى سۇنىدۇ: باشقۇرۇلىدىغان رىقابەت ۋە مۇقىملىق.