خىتايغا قارشى تېخنىكا ساھەسىدىكى يېتەكچىلىك ئورنىنى قايتىدىن قولغا كەلتۈرۈش: «توردىكى تاللاش خاراكتېرلىك بۆسۈش ئىستراتېگىيەسى» ھەققىدە مۇھاكىمە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇنىڭدىن باشقا، سۈنئىي ئەقىل (AI) ساھەسىدىكى رىقابەتتە، مازار نوقۇل ھالدا ھېسابلاش كۈچى ياكى سانلىق مەلۇمات مىقدارىدا بەسلىشىشنىڭ خەتەرلىكلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. خىتاينىڭ شەخسىي مەخپىيەتلىككە پەرۋا قىلمايدىغان تۈزۈمى ئۇلارغا زور سانلىق مەلۇمات ئەۋزەللىكى بەرگەن بولسا، ئامېرىكا ئاز مىقداردىكى سانلىق مەلۇمات بىلەن تېخىمۇ يۇقىرى ئۈنۈم بېرىدىغان «نېرۋا تۈپ شەكىللىك ھېسابلاش» غا ئوخشاش ساھەلەردە بۆسۈش ھاسىل قىلىشى كېرەك. بۇ، رەقىبىنىڭ ئەۋزەللىكىنى بىكار قىلىدىغان بىر خىل «ئىممۇنىتېت سىستېمىسى» يارىتىشقا ئوخشايدۇ.
ئاخىرىدا، ئاپتور بۇنداق چوڭ سەكرەشنىڭ پەقەت تەتقىقاتخانىلاردىلا ئەمەس، بەلكى بازار ۋە سانائەت قۇرۇلمىسىدىمۇ يۈز بېرىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ھۆكۈمەت پەقەت مەبلەغ سالغۇچى بولۇپلا قالماي، بەلكى يېڭى تېخنىكىلارنىڭ دەسلەپكى سىناق بازىرى ۋە خېرىدارى بولۇش رولىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك. شۇنداق بولغاندا، پەن-تېخنىكا خادىملىرىنىڭ «مۇمكىن ئەمەس» دەپ قارىغان لايىھەلىرى رېئاللىققا ئايلىنىپ، ئامېرىكىنىڭ تېخنىكا ئۈستۈنلۈكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان مەڭگۈلۈك ماتورغا ئايلىنىدۇ.
3. تورلاشقان ئىستراتېگىيە: دېموكراتىك ئەللەرنىڭ تېخنىكا ئىتتىپاقى
ئاپتورنىڭ ئەڭ يادرولۇق پىكىرلىرىنىڭ بىرى «تورلاشقان ئىستراتېگىيە» (Networked Strategy) دۇر. مازارنىڭ پىكىرىچە، بۈگۈنكى دۇنيادا تېخنىكا زەنجىرى شۇنچە مۇرەككەپكى، ھېچقانداق دۆلەت يالغۇز ئۆز ئالدىغا مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قالالمايدۇ. خىتاي دۆلەت كاپىتالىزمى ئارقىلىق پۈتۈن بىر زەنجىرنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر پەيتتە، ئامېرىكا چوقۇم ياۋروپا ئىتتىپاقى، ياپونىيە، كورېيە ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بىر گەۋدىلەشكەن تېخنىكا تورى قۇرۇپ چىقىشى لازىم.
بۇ ئىستراتېگىيە ئىچىدە، ھەربىر دۆلەت ئۆزىنىڭ ئەۋزەل ساھەسى بويىچە مەسئۇلىيەت ئۈستىگە ئالىدۇ. مەسىلەن، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ لايىھەلەشتە ئامېرىكا، ئىشلەپچىقىرىش ئۈسكۈنىلىرىدە گوللاندىيە، ماتېرىيال تەتقىقاتىدا ياپونىيە ئالدىنقى ئورۇنغا ئۆتىدۇ. بۇ خىل تورلاشقان قۇرۇلما خىتاينىڭ زەنجىردىكى مەلۇم بىر نۇقتىنى ئۈزۈۋېتىش ئارقىلىق پۈتۈن سىستېمىنى پارچىلاش ھەرىكىتىگە تاقابىل تۇرۇشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قالقان بولالايدۇ. شۇنداقلا، خەلقئارالىق تېخنىكا ئۆلچەملىرىنى بېكىتىشتە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى بۇ گۇرۇھنىڭ ئورتاق بىر گەۋدە بولۇپ ئوتتۇرىغا چىقىشى، خىتاينىڭ تېخنىكا مونوپوللۇقىغا پۇرسەت بەرمەيدۇ.
مۇھىمى شۇكى، بۇ «تورلاشقان ھەمكارلىق» پەقەت ھۆكۈمەتلەر ئارا بولۇپلا قالماي، بەلكى خۇسۇسىي شىركەتلەر ۋە تەتقىقات ئورگانلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەك. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ كىرىمنىي جىلغىسى (Silicon Valley) دىكى يېڭىلىق يارىتىش روھىنى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ سانائەت قۇۋۋىتى بىلەن بىرلەشتۈرگەندىلا، خىتاينىڭ  دۆلەت مەبلەغ سېلىپ، خەتەرنى دۆلەت ئۈستىگە ئالىدىغان  مودېلىدىن ئۈستۈن چىقالايدۇ. بۇ خىل ئەۋرىشىم ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك تور قۇرۇلمىسى بۈگۈنكى جىددىي خەلقئارالىق سىياسىي مۇھىتتا ئامېرىكىنىڭ تېخنىكا مۇستەقىللىقىغا كاپالەتلىك قىلىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر.
بۇنىڭدىن باشقا، تورلاشقان ئىستراتېگىيە تېخنىكا ئىختىساسلىقلىرىنىڭ يۆتكىلىشىنىمۇ ئاسانلاشتۇرىدۇ. دېموكراتىك دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى «ئىختىساسلىقلار كارىدورى» خىتاينىڭ مېڭە ئوغرىلاش پىلانلىرىغا تاقابىل تۇرۇشتىكى بىر خىل سىستېمىلىق مۇداپىئە ھېسابلىنىدۇ. دۇنيانىڭ ئەڭ ياخشى ئالىملىرى بىلەن ئەركىن، بىخەتەر ۋە ھەمكارلىق ئورنىتىلغان بىر تور ئىچىدە خىزمەت قىلىش، ئۇلارنى خىتايغا ئوخشاش ئىلمى تەتقىقات ساھەسى سۈزۈك بولمىغان ۋە  ئىلىمغا سىياسەت ئارىلىشىدىغان، بېسىم كۈچلۈك بولغان سىستېمىلاردا خىزمەت قىلىشتىن تېخىمۇ جەلپ قىلىدۇ.
4. سىستېمىلىق ئىسلاھات ۋە قىممەت قاراشلار جېڭى
مازار يەنە ئامېرىكىنىڭ نۆۋەتتىكى تېخنىكا باشقۇرۇش مېخانىزمىدىكى ئاستىلىقنى تەنقىد قىلىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ تەتقىقات-تەرەققىيات مەبلىغىنى تەقسىملەش سىياسىتى سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىكى كونا ئەندىزىدە قالغان بولۇپ، سۈنئىي ئەقىل ۋە بىيوتېخنىكا  ئوتتۇرىغا چىققان  بۈگۈنكى تېخنىكا دەۋرىگە ماسلىشالمايدۇ. ئاپتور «سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى دۆلەت ئىستراتېگىيەسى» نى قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن، تۈزۈلمە خاراكتېرلىك جىددىي ئىسلاھاتنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئەسكەرتىدۇ[3].
بۇ ئىسلاھاتنىڭ يەنە بىر تەرىپى، تېخنىكا رىقابىتىنى بىر قىممەت قاراشلار جېڭى دەپ تونۇشتۇر. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا سىناق قىلغان يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىلىرىنى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىغا ئېكسپورت قىلىشى، ئامېرىكاغا  پەقەت  تېخنىكا جەھەتتىن بېسىم ئېلىپ كېلىپلا قالماي ، بەلكى  يەنە لىبېرال دېموكراتىيەگە بولغان تەھدىتتۇر. شۇڭا، ئامېرىكىنىڭ «بۆسۈش خاراكتېرلىك ئىلگىرلەش » ئىستراتېگىيەسى چوقۇم ئەخلاقىي ئۆلچەم  ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى يادرو قىلغان تېخنىكا  تەرەققىيات ئىستىراتىگىيەسى بولۇشى، دۇنياغا خىتاينىڭ «تېخنىكا دىكتاتۇراسى» غا قارشى تۇرالايدىغان ئەخلاقىي ئۈستۈنلۈك بىلەن ئىلمىي تاللاش سۇنۇشى شەرت.
ئاخىرىدا، مازار ئامېرىكىنىڭ سىياسىي قارار چىقارغۇچىلىرىنى «ۋاقىتنىڭ تېز ئۆتۈۋاتقانلىقى» ھەققىدە ئاگاھلاندۇرىدۇ. تېخنىكا ساھەسىدىكى غەلىبە پەقەت بۈگۈنكى تېمىلاردا غەلىبە قىلىش بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئەتە كىمنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر،ئۆزگىچە تەسەۋۋۇرغا ئىگە بولۇشى ۋە جەسۇرانە قەدەم تاشلىشى  بىلەن بەلگىلىنىدۇ. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ كەشپىياتچىلىق روھىنى تورلاشقان ئىتتىپاقلىق بىلەن بىرلەشتۈرگەندىلا، خەلقئارالىق سىياسىي رىقابەتتە يېڭىلمەس ئورۇنغا ئۆتەلەيدۇ.