ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەلى ئىززەت بېگوۋىچ چاغداش مائارىپ تۈزۈلمىسى ئۈستىدە توختىلىپ مۇنداق دەيدۇ: «مەدەنىي دۇنيادا مەكتەپ مائارىپى ھەددىدىن زىيادە ئىلمىي ۋە ئوبيېكتىپچانلىقنى ئاساس قىلىشتەك ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە، مەنىۋى ۋە ئىنسانىي ئالاھىدىلىكتىن تامامەن مەھرۇم بولغان مائارىپ سىستېمىسىدۇر. بۇنى تۈرگە ئايرىشقا توغرا كەلسە، ھەددىدىن زىيادە ئىلمىيلىك ۋە قويۇق ئەنئەنىۋىيلىك دەپ ئايرىشقا بولىدۇ. كۈنىمىزدە يەسلى مائارىپىدىن ئۇنىۋېرسىتېتقىچە بولغان مائارىپنىڭ بارلىق باسقۇچىلىرىنى بېسىپ ئۆتكەن بىرئادەمنىڭ ئوقۇش جەريانىدا، «ئىنسان سەمىمىي، دۇرۇست بولۇشى لازىم» دېگەن جۈملىنى بىرەر قېتىممۇ ئاڭلاپ باقمىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىش ئۇنچىۋالا قىيىن ئەمەس. ئاۋۋال ساۋادىنى چىقىرىدۇ، ئارقىدىن فىزىكا، خىمىيە، ئېتنولوگىيە، جۇغراپىيە، سىياسەت نەزەرىيەسى، جەمئىيەتشۇناسلىق قاتارلىق پەنلەرنى ئوقۇپ، رېئاللىقتا بولۇپ ئۆتكەن ۋەقە –ھادىسىلەر، ھەقىقەتلەر ھەققىدە مۇئەييەن دەرىجىدە چۈشەنچىگە ئىگە بولىدۇ. بىراق ھاياتتا تېخىمۇ مۇھىم بولغان ھەقىقەتلەر بىلەن ناھايىتى ئاز تونۇشۇپ چىقىدۇ. شۇڭا تارىخ، سەنئەت، ئەدەبىيات، ئەخلاق، قانۇن قاتارلىق پەنلەر تېخىمۇ ئاز ئوقۇلىدىغان بىلىم ساھەلىرىگە ئايلىنىپ قالماقتا. تېخنىكىلىق مائارىپ مەدەنىيەتكە بولغان نىسبىتى جەھەتتىن، مەدەنىيەتنىڭ ھەم سەۋەبى ھەمدە نەتىجىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. مەزكۇر مائارىپ شەكلى جەمئىيەت ئەزاسىنى مۇشۇ ئۆلچەمگە ئاساسەن يېتىشتۈرۈپ چىقىدۇ. بۇ مائارىپ شەكلىنىڭ مەقسىتى ناھايىتى ئېنىق بولۇپ، تەبىئەتكە يەنى تاشقى دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشتىن ئىبارەت. تېخنىكىلىق مائارىپىنىڭ ئۆزىگە خاس شەكلى مۇتەخەسسىسلىشىشتۇر. ھەممىدىن ئاۋۋال شۇنى ئايدىڭلاشتۇرۋېلىشىمىز كېرەككى، ئەقىل، بىلىم ۋە سانائەت ئوخشاش يۆنىلىشتە سەۋەپ-نەتىجە مۇناسىۋىتى ئىچىدە بولغان بولىدۇ. سانائەت بىلىملىرىنىڭ تەدبىق قىلىنىدىغان شەكلى بولغىنىغا ئوخشاش، بىلىممۇ ئەقىلنىڭ نەتىجىسىدۇر. ھەر ئۈچىلىسى ئىنساننىڭ تەبىئەتتە، تاشقى دۇنيادا تەرەققىي قىلىشىنىڭ شەرت ۋە شەكىللىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. مۇتەخەسسىسلىشىش مايىللىق ۋە مەركەزلىشىشىنىڭ يۇقىرى پەللىسى بولۇپ، نىشانى شەخسنى جەمئىيەت سىستېمىسىغا ۋە مېخانىزمىسىغا ماسلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت. بۇ مايىللىق ۋە مەركەزلىشىش كىشىنىڭ خاسلىق (كىشىلىك خاراكتېر كۆزدە تۇتۇلىدۇ) دەرىجىسىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ، لېكىن جەمئىيەتنى كۈچەيتىپ، تېخىمۇ گۈللەندۈرىدۇ. جەمئىيەت پۈتۈنلۈكىنىڭ رولىنى ئۆز ئۈستىگە ئالىدۇ. ئىنسان بولسا ئىجتىمائىي مېخانىزمىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ قالىدۇ. ئەسلىدە بىر ئىشنى ۋۇجۇدقا چىقىرىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولغان ئىنساننىڭ ئۆزلۈك ئېڭىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلۇشى ۋاقىت ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، ئۇتوپىيەنىڭ ئەڭ غايىۋى شەكلى بولۇشقا قاراپ يول ئالىدۇ.
ئۇيغۇرلار خىتايلار بىلەن بىرلىكتە ياشاشقا مەجبۇر بولۇپ قالغاندىن بۇيان، سېكۇلارلىق ھادىسىسى بىلەن تېخىمۇ تېز سۈرئەتتە تونۇشۇپ چىقتى، بۇ تونۇشۇشتا ئىچكى ئامىلدىن بەكرەك تاشقى ئامىلنىڭ تەسىرى كۈچلۈك بولدى. ياۋروپا دۆلەتلىرىگە ئوخشاش تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەردە سېكۇلارلىشىش ھادىسىسى جەمئىيەت تەرەققىياتنىڭ تەبىئىي مەھسۇلى بولغان بولسا، بىزدە بەكرەك خىتاينىڭ تېڭىشى بىلەن ئۆز ئىپادىسىنى تاپتى. خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ۋەتىنىمىزدە ئىدېئولوگىيە ساھەسىدە يولغا قويغان ماركسىزىم، سوتسيالىزىم، ئاتېئىزىم، ماۋىزىم، ھازىرقى شىئىزىملىرى مائارىپ ساھەسىدە يولغا قويغان نوقۇل پەننىلا ئاساس قىلىدىغان ۋە ئىدېئولوگىيەلىك پۇرىقى كۈچلۈك تەلىم ۋە «تەربىيە»سىستېمىسى، سىياسىي جەھەتتە دىنى پۇرىقى كۈچلۈك ئۆرپ-ئادەتلىرىمىزگە قارىتا يولغا قويغان ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىدىن ئىبارەتتۇر. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، جەمئىيەت ھاياتىمىزدىن دىننى تامامەن سىقىپ چىقىرىشنى مەقسەت قىلىپ يولغان قويغان تۈرلۈك سىياسەتلىرى، ئائىلە، ئەخلاق، ئۆرپ-ئادەتلىرىمىزگە تۈرلۈك مۇداخىلىسى قاتارلىقلار جەمئىيىتىمىزدىكى ھەر قايسى قاتلاملارنىڭ دىنى تۇرمۇشىغا پەرقلىق دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتتى. بۇ تەسىرلەرنىڭ قانچىلىك بولغانلىقى ئۈستىدە ئايرىم تەتقىقات ئېلىپ بېرىشقا توغرا كېلىدۇ، لېكىن ئېنىق بولغان نەرسە شۇكى، ئىسلامنىڭ جەمئىيەت ھاياتىمىزدىكى نوپۇزى ۋە تەسىرىنىڭ بارغانچە ئازىيىپ بېرىشى ۋە بارىدىغانلىقىدۇر.