كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق قارارى خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ماقۇللۇقىنى ئالغانمۇ؟ سېربىيە قارشى چىققان مۇستەقىللىق قارارىغا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئەڭ چوڭ تەشكىلاتى بولغان ب د ت نىڭ ماقۇللۇق بەرگەن – بەرمىگەنلىكى دەتالاشلىق بىر مەسىلىدۇر.  گەرچە ئايرىلىش قارارىنىڭ ھەل قىلغۇچ مۇلاھىزىسىدە ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 1244 – نومۇرلۇق قارارىغا تايىنىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتقان بولسىمۇ، ئاختىسائارى پىلانى رۇسىيە بىلەن خىتاي قارشى چىققانلىقى ئۈچۈن ب د ت نىڭ كۈنتەرتىپىگە كىرگۈزۈلەلمىگەنىدى.
كوسوۋو مۇستەقىل بولغاندىن كېيىنمۇ ئوخشاش سەۋەبلەر تۈپەيلى ئۆزىنى ب د ت غا ئەزا سۈپىتىدە تىزىمغا ئالدۇرالمىدى. شۇنداق بولسىمۇ، خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ۋە دۇنيا بانكىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بەزى خەلقئارالىق ئورگانلارغا ئەزا بولدى. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ 28 ئەزا دۆلىتىنىڭ 23 ى كوسوۋونى ئېتىراپ قىلدى. كوسوۋو مىسالىغا ئوخشاپ كېتىدىغان ۋە ئۇلار بىلەن يېقىندىن مۇناسىۋەتلىك سىياسىي ئىختىلاپلىرى بولغانلىقى ئۈچۈن ھازىرغىچە ياۋروپا ئىتتىپاقى دۆلەتلىرىدىن ئىسپانىيە، رومىنىيە، گىرېتسىيە، قىبرىس رىم ھاكىمىيىتى ۋە سىلوۋاكىيە كوسوۋونى ئېتىراپ قىلمىدى.
خەلقئارا قانۇن، بىر ئېتنىك گۇرۇپپىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دائىرىسىدە ئۆزى ياشاۋاتقان دۆلەتتىن ئايرىلىپ چىقىش ھوقۇقىنىڭ قانداق شارائىت ئاستىدا يوللۇق بولىدىغانلىقى ب د ت ئاساسىي ئەھدىنامىسى ۋە سوت قارارلىرى ئارقىلىق ئوتتۇرىغا قويغان. ب د ت ئەھدىنامىسىغا ئاساسلانغاندا، پۈتكۈل خەلقلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى باردۇر. لېكىن بۇ ھوقۇق ب د ت غا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ خەۋپكە ئىتتىرىلىشى ۋە پارچىلىنىشىنىڭ ماقۇللىنىشى دەپ ئىزاھلانماسلىقى كېرەك. مۇستەملىكە ئۆتمۈشى بولمىغان خەلقلەر ئومۇمەن ئايرىلىپ چىقىشنى ئەمەس، ئىچكى جەھەتتىن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى تەلەپ قىلىشقا قىزىقتۇرۇلماقتا، ئازسانلىقلارنىڭ ئۆزلىرى تۇرۇۋاتقان دۆلەت چېگرالىرى ئىچىدە قېلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئىنسان مەركەزلىك تۈزۈملەرنىڭ ئورنىتىلىشى مۇناسىۋەتلىك دۆلەتتىن تەلەپ قىلىنماقتا.
سېربىيە ھۆكۈمىتىنىڭ رازىلىقىسىزلا كوسوۋونىڭ مۇستەقىل بولۇشنى قارار قىلىشى ۋە بۇنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كۈچلۈك قوللىشىغا ئېرىشىشى، بۇ يەردە دۆلەتلەر قانۇنى نۇقتىسىدىن مەسىلە يوق دېگەنلىك بولمايدۇ. كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقىنىڭ قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىشىنىڭ پەردە ئارقىسىدا سېربىيە دائىرىلىرىنى پۇقرالارغا ئېغىر تىپلىق قوراللارنى ئىشلىتىپ زوراۋانلىق قىلىشىنىڭ، دۆلەت تېررورىنىڭ رول ئوينىغانلىقى ئېنىقتۇر. خەلقئارا جەمئىيەت يېڭى بىر سرېبرېنىتزا (ۋەقەسىنىڭ) يۈز بېرىشىدىن ئەنسىرىگەن ھالدا ھەرىكەت قىلدى ۋە ناتونىڭ مۇداخىلە قىلىشى مۇقەررەرلىشىپ قالدى. كوسوۋودا بىخەتەرلىك كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ كونتروللۇقىدا ۋە ھۆكۈمەت خەلقئارا جەمئىيەت نامىدىن ب د ت كوسوۋو كومىتېتىنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا بولغان 1999 – 2008 – يىللاردا، سېربىيە بىلەن كوسوۋو ئالبانلىرى ئارىسىدا كوسوۋونىڭ كېلەچكى توغرىسىدا يارىشىش ھاسىل قىلىنالمىدى.
بۇ ئومۇمىي دائىرە ئىچىدە ئانالىز قىلىنغىنىدا، كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق قارارى خەلقئارادا قانۇنىيلىققا ئىگىدۇر. چۈنكى خەلقئارا قانۇن ئارقا پىلاندا ياكى ئاشكارا ھالدا، ئۈچ تۈرلۈك شەرت تېپىلغان تەقدىردە، بىر ئازسانلىقنىڭ ئايرىلىش ھەققىنى يوللۇق دەپ قارايدۇ. بۇلارنىڭ بىرىنى، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى كۈنتەرتىپكە كىرگۈزگەن خەلقنىڭ مۇستەملىكە ئۆتمۈشىگە ئىگە بولۇشى؛ ئىككىنچىسى (بىر خەلقنىڭ) ئىرقىي قىرغىنچىلىققا دۇچار بولۇش ۋە بۇنىڭ نەتىجىسىدە چېكىسلوۋاكىيە مىسالى ئارقىلىق كونكرېتلاشقان مۇناسىۋەتلىك دۆلەتتىن ئايرىلىشىغا قوشۇلۇشى يەنى رازىلىق بىلدۈرۈشىدۇر. كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقىنى بۇ كۆزنەكتىن ئانالىز قىلغىنىمىزدا، ئالدى بىلەن كوسوۋو نوپۇسىنىڭ كۆپ سانلىقىنى تەشكىل قىلىدىغان ئالبانلارنىڭ ئايرىم بىر مىللەت ئىكەنلىكى ۋە باشقا يۇگوسلاۋىيە خەلقلىرىگە ئوخشاش ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگە ئىكەنلىكى قارىشى ئومۇمەن قوبۇل قىلىنماقتا. ئاننا مولتچانوۋا بۇنىڭغا «كۆپ مىللەتلىك دۆلەتلەردە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش باراۋەرلىكى» دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ (Moltchanova, 2009:161-162). كوسوۋونىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى قانۇنىيلاشتۇرىدىغان ئىككىنچى ئامىل بولسا، ئالبانلارنىڭ تىتو دەۋرىدىن تارتىپ ئايرىمچىلىققا ئۇچرىشى ۋە مىلوشېۋىچ ھاكىمىيىتىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئوخشاپ كېتىدىغان زوراۋانلىق ۋەقەلىرىنىڭ ئومۇملىشىپ كېتىشىدۇر. دېمەك، ب د ت ئالاھىدە ۋەكىلى ئاختىسائارى تەرىپىدىن تەييارلانغان پىلاندا ئوتتۇرىغا قويۇلغان پىكىرلەردىن باشقا ھېچبىر يولنىڭ مەسىلىگە چارە بولۇش ئېھتىمالىنىڭ يوقلۇقى ئېنىقتۇر. يەنە بىر تەرەپتىن، بەزى دۆلەتلەرنىڭ قارشى چىققان بولۇشىغا قارىماي، 100 دىن ئارتۇق دۆلەتنىڭ كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلغان بولۇشىمۇ بۇ ئىشقا قانۇنىيلىق بېغىشلىماقتا.