ئامېرىكا دۆلەت دوكلاتلىرىدىكى ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى: باستۇرۇشتىن ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتكىچە بولغان تەدرىجىي ئۆزگىرىشنىڭ سىستېمىلىق ئانالىزى (2024-2017) (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ي. قۇرۇم
تۈزگەن ۋاقتى: 2025-يىلى 8-ئاي
ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ھەر يىلى ئېلان قىلىدىغان «دۇنيا ئىنسان ھەقلىرى دوكلاتى» خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىنسان ھەقلىرى ساھەسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە تەسىرى كۈچلۈك ھۆججەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئىنسان ھەقلىرى ئەھۋالىغا قارىتا بىر خىل ئۆلچەملىك باھا بېرىش رولىنى ئوينايدۇ. 21-ئەسىردە ئىنسانىيەت دۇچ كەلگەن ئەڭ ئېغىر ئىنسان ھەقلىرى كىرىزىسلىرىنىڭ بىرى بولغان ئۇيغۇر مەسىلىسىگە نىسبەتەن، 2017-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە بولغان بۇ يۈرۈشلۈك دوكلاتلار پەقەت بىر يىللىق خاتىرە بولۇپلا قالماي، بەلكى بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ تەقدىرىگە مۇناسىۋەتلىك پاجىئەنىڭ قانداق قەدەممۇ قەدەم ئېغىرلاشقانلىقى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بۇ ھەقتىكى تونۇشىنىڭ قانداق چوڭقۇرلاشقانلىقى ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ قانداق «تەرەققىي» قىلغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر تارىخىي ئارخىپتۇر.
بۇ ئوبزورنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى 2017-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە بولغان سەككىز يىللىق دوكلاتنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارغا ئالاقىدار مەزمۇنلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىنى كىرونولوگىيەلىك (ۋاقىت تەرتىپى بويىچە) ئېچىپ بېرىش؛ دوكلاتلاردىكى ئاتالغۇلارنىڭ «قاتتىق باستۇرۇش»تىنsevere repression) ) «ئىرقىي قىرغىنچىلىق»قا (Genocide) ئۆزگىرىش جەريانىنى تەپسىلىي بايان قىلىش؛ ھەر يىللىق دوكلاتلارنىڭ فوكۇس نۇقتىلىرىنى سېلىشتۇرۇش؛ بولۇپمۇ 2023-ۋە 2024-يىللىق ئەڭ يېڭى ئىككى دوكلاتنى چوڭقۇر سېلىشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئورتاقلىقى، پەرقى ۋە يېڭىدىن قوشۇلغان مەزمۇنلارنىڭ ئەھمىيىتىنى ئانالىز قىلىشتىن ئىبارەت. بۇ دوكلاتلاردىكى ئۆزگىرىشلەر ئەمەلىيەتتە دەلىل-ئىسپاتلارنىڭ كۈچىيىشى، خەلقئارا سىياسىي ئىرادىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە زىيانكەشلىكنىڭ كېڭىيىشى قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك ئامىللارنىڭ نەتىجىسىدۇر.
بىر مەسىلىنىڭ دوكلاتتىكى سالمىقىنى ئۆلچەيدىغان ئاددىي ئۇسۇللارنىڭ بىرى ئۇنىڭ ئىگىلىگەن بەت سانىدۇر. گەرچە بۇ بىردىنبىر ئۆلچەم بولمىسىمۇ، يەنىلا دىققەت دەرىجىسىنىڭ ئۆزگىرىشىنى كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ.
ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ يىللىق دوكلاتلاردا تىلغا ئېلىنغان (تەخمىنىي) بەت سانى
يۇقىرىقى جەدۋەلدىن ئېنىق كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، 2017-يىلىدىن 2022-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى مەزمۇننىڭ بەت سانى ئۈزلۈكسىز ئاشقان. بۇ مەسىلىنىڭ خەلقئارا كۈنتەرتىپتىكى ئورنىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. 2020-يىلى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلىنغاندىن كېيىن، دوكلاتلار بۇ ھۆكۈمنى ئىسپاتلايدىغان پاكىتلارنى توپلاشقا ۋە يېڭىلاشقا ئەھمىيەت بەرگەن.
2024-يىللىق دوكلاتنىڭ بەت سانىنىڭ سەل ئازىيىشى مەسىلىنىڭ يېنىكلىگەنلىكىنى ياكى ئەھمىيىتىنىڭ تۆۋەنلىگەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، بۇ، دوكلات بېرىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. يەنى، ئالدىنقى يىللاردىكى دوكلاتلاردا ئاللىقاچان كەڭ تونۇلغان ۋە ئىسپاتلانغان ئومۇمىي پاكىتلارنى قايتا-قايتا تەكرارلاشنىڭ ئورنىغا، ئەڭ يېڭى، ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەڭ يادرولۇق دەلىللەرنى گەۋدىلەندۈرۈش ئارقىلىق، مەسىلىنىڭ ماھىيىتىنى تېخىمۇ ئۆتكۈر ۋە مەركەزلىك بايان قىلىشنى مەقسەت قىلغان. بۇ، مەسىلىنىڭ ئاللىقاچان «نېمە ئىش بولۇۋاتىدۇ؟» دېگەن باسقۇچتىن ھالقىپ، «بۇ جىنايەتلەر قانداق داۋاملىشىۋاتىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى مېخانىزم نېمە؟» دېگەن باسقۇچقا ئۆتكەنلىكىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
بىرىنچى باسقۇچ (2018-2017): باستۇرۇشنىڭ كۈچىيىشى ۋە لاگېر سىستېمىسىنىڭ ئاشكارىلىنىشى
2017-يىلى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ باشلانغان يىلى بولۇپ، بۇ دوكلاتلاردا روشەن ئەكس ئەتتى. 2017-يىللىق دوكلاتتا شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي ئەركىنلىك، سۆز ئەركىنلىكى ۋە ھەرىكەت ئەركىنلىكىنىڭ «ئېغىر دەرىجىدە» چەكلىنىۋاتقانلىقى، يەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ «ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش» نامىدا دىنىي پائالىيەتلەرنى قاتتىق كونترول قىلىۋاتقانلىقى بايان قىلىندى. گەرچە «قايتا تەربىيەلەش» مەركەزلىرى تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ ماھىيىتى ۋە كۆلىمى تېخى نامەلۇم ئىدى.
2018-يىللىق دوكلات بۇ ھەقتىكى تۇماننى تارقىتىۋەتتى. بۇ دوكلاتتا تۇنجى قېتىم «800 مىڭدىن ئىككى مىليونغىچە» دېگەن رەقەم ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ، بۇنىڭ بىر سىستېمىلىق، كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ھەرىكىتى ئىكەنلىكى دۇنياغا جاكارلاندى. لاگېرلارنىڭ مەقسىتىنىڭ «دىنىي ۋە مىللىي كىملىكنى يوقىتىش» ئىكەنلىكى ئېنىق كۆرسىتىلدى. بۇ باسقۇچتىكى دوكلاتلارنىڭ ئاساسلىق رولى مەۋھۇم ئەندىشىلەرنى كونكرېت پاكىتلارغا ئايلاندۇرۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى بۇ پاجىئەنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئىشەندۈرۈش بولدى.
ئىككىنچى باسقۇچ (2020-2019): جىنايەتلەرنىڭ سىستېمىلىشىشى ۋە «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ بېكىتىلىشى
بۇ باسقۇچتا دەلىللەرنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، دوكلاتلارنىڭ تىلى تېخىمۇ كەسكىنلەشتى ۋە باستۇرۇشنىڭ كۆپ خىللىقى ئېچىپ بېرىلدى. 2019-يىللىق دوكلاتتا تۇتقۇن سانى «بىر مىليوندىن ئارتۇق» دەپ مۇقىملاشتۇرۇلۇپ، مەجبۇرىي ئەمگەك، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىۋېتىش ۋە بالىلارنى ئائىلىسىدىن ئايرىش قاتارلىق ئېغىر جىنايەتلەر تەپسىلىي بايان قىلىندى. بۇ، باستۇرۇشنىڭ پەقەت سىياسىي ياكى دىنىي ئىدىيەنى ئۆزگەرتىشلا ئەمەس، بەلكى بىر پۈتۈن مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق ئاساسىغا ھۇجۇم قىلىش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى.
2020-يىللىق دوكلات بولسا بۇ جەرياننىڭ يۇقىرى پەللىسى بولدى. ئۇ تۇنجى قېتىم «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دېگەن قانۇنىي ئاتالغۇلارنى ئىشلىتىپ، بۇ ھەرىكەتكە خەلقئارا قانۇن بويىچە ئەڭ ئېغىر ھۆكۈمنى چىقاردى. بۇ ھۆكۈم ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان مەيدانىنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنى ۋە بۇنىڭدىن كېيىنكى بارلىق سىياسەتلەرنىڭ مۇشۇ رامكا ئاساسىدا بولىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ ئۇيغۇرلار ئۈچۈن خەلقئارا سەھنىدە قولغا كەلگەن زور بىر غەلىبە ئىدى.