ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

راتنېرنىڭ بۇ بۆلەكتىكى بايانلىرى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى دەسلەپكى مەزگىللەردىكى گېئوپولىتىك ۋەزىيەت، رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتى ۋە بىخەتەرلىك كۆز قاراشلىرى كوللېكتىپ مۇداپىئەنىڭ شەكىللىنىشىگە پايدىسىز بولغان. دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەتلىرىنى ۋە بىخەتەرلىكىنى كۆپرەك ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەر ئارقىلىق كاپالەتلەندۈرۈشنى تاللىغان. لېكىن، 21-ئەسىرنىڭ ئۈچىنچى ئون يىلىغا كەلگەندە، خىتاينىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە گۈللىنىشى ۋە ئۇنىڭ رايون تەرتىپىگە بولغان كۈچلۈك تەسىرى، نۇرغۇن دۆلەتلەرنى ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەلىرىنى قايتىدىن ئويلىشىشقا ۋە يېڭى ھەمكارلىق يوللىرىنى ئىزدەشكە مەجبۇر قىلماقتا. بۇ، راتنېر ئوتتۇرىغا قويغان تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسى تەكلىپىنىڭ تارىخىي زۆرۈرىيىتىنى ۋە ئەمەلىي ئېھتىياجىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.
راتنېر ماقالىسىنىڭ بۇ بۆلىكىدە، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دۆلەتلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكانىڭ مۇھىم ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئاشكارىلىنىۋاتقان ھۆكۈمرانلىق ئىستىكى ۋە ھەربىي جەھەتتىكى كېڭەيمىچىلىكىگە قارشى قانداق قىلىپ ئورتاق بىر غايە ۋە مەقسەت ئەتراپىغا ئۇيۇشۇۋاتقانلىقىنى تەپسىلىي شەرھلەيدۇ. ئۇنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاينىڭ پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ۋە ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىش ئىستىكى بارغانسېرى روشەنلىشىپ، رايوندا كەڭ كۆلەملىك بىر ئەنسىزلىك پەيدا قىلماقتا. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ بېيجىڭدىكى ھازىرقى رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تۈزىتىش كىرگۈزۈش [يەنى، ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپنى خىتاي مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا ئۆزگەرتىش] نىيەتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنى (PLA) مەركىزىي ۋە ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك ۋاسىتە سۈپىتىدە تېخىمۇ كۆپ تايىنىۋاتقان بىر پەيتتە تېخىمۇ گەۋدىلىك نامايان بولماقتا. خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ رايوندا ئېلىپ بېرىۋاتقان خەتەرلىك، تەھدىت ئېلىپ كېلىدىغان ۋە دائىم دېگۈدەك ئىغۋاگەرلىك خاراكتېرىنى ئالغان ھەربىي پائالىيەتلىرى، ئۇنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىۋاتقان ۋە زامانىۋىلىشىۋاتقان ھەربىي ئىقتىدارى بىلەن بىرلەشكەندە، پۈتكۈل رايوندىكى نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ رەھبەرلىرىنى ئۆزلىرى خىتايدىن كېلىۋاتقان كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ۋە بىۋاسىتە تەھدىت دەپ ھېس قىلغان بۇ يېڭى ۋەزىيەتكە قارشى جىددىي ھالدا يېڭى مۇداپىئە ئىستراتېگىيەلىرىنى تۈزۈپ چىقىشقا ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە تۈرتكە بولماقتا. بۇنىڭغا ئەگىشىپ، رايون دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي ساھەگە يېڭى مەبلەغ سېلىش دولقۇنى ۋە ھەربىي پائالىيەتلەرنىڭ كۆپىيىشىمۇ تەبىئىي ھالدا ئوتتۇرىغا چىقتى.
بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قايتا يۆنىلىش ۋە خىتايغا بولغان كۆز قاراشنىڭ ئۆزگىرىشى ھېچبىر جايدا ياپونىيە پايتەختى توكيودىكىدەك روشەن ۋە كۆرۈنەرلىك ئەمەس. گەرچە خىتاي بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان چوڭقۇر ۋە مۇرەككەپ ئىقتىسادىي ئۆزئارا بېقىندىلىق مۇناسىۋىتى مەۋجۇت بولسىمۇ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتى نەچچە ئون يىلدىن بۇيان تارىخىي ئاداۋەت، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى مەسىلىلەر، سودا ساھەسىدىكى سۈركىلىشلەر ۋە ئەڭ مۇھىمى شەرقىي خىتاي دېڭىزىدىكى سېنكاكۇ ئاراللىرى (خىتايچە دياۋيۈ ئاراللىرى دەپ ئاتىلىدۇ) نىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى مەسىلىسى قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئىزچىل تۈردە ئاجىز ۋە جىددىي بولۇپ كەلگەن. يېقىنقى يىللارغا كەلگەندە، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ يېڭىدىن تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىۋاتقان ئىقتىسادىي كۈچى ۋە ھەربىي قۇدرىتىدىن پايدىلىنىپ، قوشنىسى بولغان ياپونىيەگە بولغان سىياسىي ۋە ھەربىي بېسىمنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۈچەيتكەچ، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى تېخىمۇ كەسكىنلىشىپ ۋە ناچارلىشىپ كەتتى. مەسىلەن، 2021-يىلى خىتاي تەرەپتىن ماقۇللانغان يېڭى بىر «دېڭىز ساقچى قانۇنى» خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت قىسىملىرىغا بېيجىڭ ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىكى دېڭىز تەۋەلىكى دەپ قارايدىغانلا رايونلاردا قانۇنسىز پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان دەپ قارالغان چەت ئەل پاراخوتلىرىغا قارشى بىۋاسىتە قورال ئىشلىتىش ھوقۇقىنى بەرگەن. بۇ قانۇن ماقۇللانغاندىن بۇيانقى يىللاردا، خىتاينىڭ ھۆكۈمەت پاراخوتلىرى ۋە ھەربىي كېمىلىرىنىڭ ياپونىيە ھازىر ئۆزىنىڭ باشقۇرۇشىدا دەپ قارايدىغانلا سېنكاكۇ ئاراللىرى (لېكىن خىتايمۇ بۇ ئاراللارغا ئىگىدارچىلىق ھوقۇقىنى دەۋا قىلىدۇ) ئەتراپىدىكى دېڭىز تەۋەلىكىگە قانۇنسىز كىرىش ۋە ئۇ يەردە ئۇزۇن مۇددەت تۇرۇۋېلىش ھەرىكەتلىرى تېخىمۇ كۆپىيىپ، بۇ ھەرىكەتلەرگە قاتنىشىۋاتقان خىتاي پاراخوتلىرىنىڭ تىپى تېخىمۇ چوڭىيىپ، قوراللىنىش دەرىجىسى تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ كەتتى. راتنېرنىڭ مىسال كەلتۈرۈشىچە، يېقىندا (يەنى 2025-يىلى مارتتا) خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت قىسىملىرىنىڭ پاراخوتلىرى بۇ تالاش-تارتىشتىكى ئاراللار ئەتراپىدىكى ياپونىيە ئۆزىنىڭ دېڭىز تەۋەلىكى دەپ قارايدىغانلا سۇلارغا كىرىپ، ئۇ يەردە 100 سائەتكە يېقىن ۋاقىت توختاپ قالغان. بۇ ۋەقە، ياپونىيەنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك بىر دىپلوماتى تەرىپىدىن «ئوچۇقتىن-ئوچۇق ۋە سىستېمىلىق ھالدا كۈچىيىۋاتقان» دەپ تەسۋىرلەنگەن بىر قاتار ئوخشاش خاراكتېردىكى ۋەقەلەر زەنجىرى ئىچىدىكى ئەڭ ئۇزۇن داۋاملاشقان ۋە ئەڭ ئىغۋاگەرلىك خاراكتېرىنى ئالغان بىر ۋەقە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.