تۈركىيە-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تەدرىجىي ئۆزگىرىشى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر كېيىنكى يىللاردا كۆرۈنەرلىك ئاشتى. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا ھەجمى ئۆتكەن يىلى تەخمىنەن 49.4 مىليارد دوللارغا يەتتى. تۈركىيەنىڭ خىتايدىن 44.9 مىليارد دوللارلىق ئىمپورتى تۈركىيەنىڭ ئومۇمىي ئىمپورتىنىڭ %13.1 نى تەشكىل قىلىدۇ ۋە خىتاي رۇسىيە بىلەن گېرمانىيەنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كەتتى. بۇ سانلىق مەلۇماتلار تۈركىيەنىڭ خىتاي ئىقتىسادىغا بولغان بېقىندىلىق دەرىجىسىنىڭ ئېشىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ. كېيىنكى يىللاردا خىتاي شىركەتلىرى تۈركىيەگە مۇھىم مەبلەغ سالدى. 2015-يىلى، «خىتاي سودىگەرلىرى» (China Merchants) باشچىلىقىدىكى مەبلەغ سالغۇچىلار تۈركىيەدە 920 مىليون دوللارلىق پورت مەبلىغىنى ئەمەلگە ئاشۇردى. خىتاينىڭ تور ئارقىلىق مال سېتىۋېلىش سۇپىسى 2018DHGate.com -يىلى ئەڭ چوڭ ئىشخانىلىرىنىڭ بىرىنى تۈركىيەدە ئاچتى. شۇ يىلى ئالى بابا تۈركىيەنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئېلېكتىرونلۇق سودا سۇپىلىرىدىن Trendyol نىڭ %75 پېيىنى 728 مىليون دوللارغا سېتىۋالدى. ئالى بابا گۇرۇھىنىڭ رەئىسى ج. مايكىل ئېۋانىس   2023-يىلى 9-ئايدا، شىركەتنىڭ تۈركىيەگە 2 مىليارد دوللار مەبلەغ سېلىشنى پىلانلىغانلىقىنى ئېيتتى. تۈركىيە 2024-يىلىمۇ خىتاينىڭ ئېلېكتىر ماشىنا ئىشلەپچىقىرىش ماگناتى BYD بىلەن مانىسادا زاۋۇت قۇرۇش توغرىسىدا 1 مىليارد دوللارلىق كېلىشىم ئىمزالىدى. خىتاي ئۆتكەن يىلى تۈركىيەدىن تەخمىنەن 4.5 مىليارد دوللارلىق مەھسۇلات ئىمپورت قىلدى. 2025-يىلغا كەلگەندە خىتايدىن بىۋاسىتە مەبلەغلەرنىڭ ئېشىشى بىلەن سودا ھەجمىنىڭ تېخىمۇ ئېشىشى مۆلچەرلەنمەكتە.
2.2  ئىستراتېگىيەلىك تۈرلەر ۋە ھەمكارلىقنىڭ چوڭقۇرلىشىشى
ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسىنىڭ (AK Parti) 2002-يىلى ھاكىمىيەت بېشىغا چىققاندىن بۇيان، تۈركىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا ئون نەچچە يۇقىرى دەرىجىلىك زىيارەت ئېلىپ بېرىلدى. بۇ ئالاقىلەر نەتىجىسىدە يادرو ئېنېرگىيەسىدىن پۇل مۇئامىلىسىگە قەدەر نۇرغۇن ساھەلەردە ھەر خىل كېلىشىملەر ئىمزالاندى. ئېنېرگىيە ۋە تەبىئىي بايلىقلار مىنىستىرى ئالپئارسلان بايراقدار 2024-يىلى 5-ئايدا خىتاي بىلەن يېڭى يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى قۇرۇلۇشى توغرىسىدا كېلىشىم ئىمزالاشقا «ناھايىتى يېقىنلاشقانلىقىنى» ئېلان قىلدى. تۈركىيە بىلەن خىتاي 2024-يىلى 10-ئايدا تەبىئىي بايلىقلار ۋە كانچىلىق ساھەلىرىدە ھەمكارلىق توغرىسىدا چۈشىنىش ئەسلەتمىسى ئىمزالىدى. بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقلار تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى يالغۇز ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى كېڭىش دائىرىلىك ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك دائىرىسىگىمۇ ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاي 2013-يىلى يەرشارى مىقياسىدا ئۇل ئەسلىھە، سودا ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى نىشان قىلغان غايەت زور تۈر، «قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ زامانىۋى نۇسخىسى» دەپ لايىھەلەنگەن «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنى يولغا قويدى. تۈركىيە كېيىنكى يىللاردا ئاسىيا بىلەن ياۋروپا ئوتتۇرىسىدا ئىستراتېگىيەلىك كۆۋرۈك بولۇش نىشانىنى كۈچەيتىدىغان، كۆپ قاتلاملىق قاتناش ۋە لوگىستىكا تەشەببۇسى بولغان ئوتتۇرا كارىدور تۈرىگە زور ئەھمىيەت بەردى. ئەنقەرە دائىم، رەسمىي ئىسمى كاسپىي دېڭىزى ئارقىلىق شەرق-غەرب ئوتتۇرا كارىدورى تەشەببۇسى بولغان تۈرنىڭ، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىغا ماسلاشتۇرۇلۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. نىشان تۈركىيەنى خىتايدىن ياۋروپاغا سوزۇلغان سودا ۋە ئېنېرگىيە كارىدورىنىڭ مەركىزىگە قويۇش. بۇ، تۈركىيەنىڭ ئۆزىنىڭ گېئوپولىتىك ئورنىنى ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك پايدىغا ئايلاندۇرۇش ئارزۇسىنىڭ خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك ئىستراتېگىيەسى بىلەن قانداق تۇتاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
3. تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى بايان ئۇسلۇبىنىڭ ئۆزگىرىشىنىڭ ئانالىزى
BBC Monitoring  نىڭ ئانالىزى تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇرلارغا ئائىت بايان ئۇسلۇبىنىڭ يىللار ئىچىدە ئۆزگەرگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. جۇمھۇر رەئىس رەجەپ تاييىپ ئەردوغان 2009-يىلى باش مىنىستىر بولغان ۋاقتىدا، ئىتالىيەدىكى G-8 باشلىقلار يىغىنىدىن كېيىن بىر مۇخبىرنىڭ ئۇيغۇرلارغا ئائىت سوئالىغا جاۋاب بېرىپ، «مەن كۆرۈشكەن بەزى دۆلەت باشلىقلىرى ۋە باش مىنىستىرلارغا ئوي-پىكىرلىرىمنى ئىپادىلىدىم. مەن «ۋەھشەت» دېگەن سۆزنى تۈركىيەدە ئىشلەتكەن ئىدىم. مەن شۇنىڭ ئارقىسىدىمەن» دېگەن ئىدى ۋە سۆزىگە يەنە شۇنى قوشتى: «چۈنكى يۈزلەرچە ئىنسان ئۆلتۈرۈلگەن ۋە مىڭدىن ئارتۇق ئادەم يارىلانغان بىر ۋەقەنى، يەنى، بىر ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى، بۇنىڭدىن باشقا بىر سۆز ئىپادىلىمەلمەيدۇ». بۇ بايانات، ئەينى ۋاقىتتىكى تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان كەسكىن ۋە ئوچۇق پوزىتسىيەسىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. ئەردوغان 2012-يىلى خىتاي زىيارىتىدىن ئىلگىرى بولسا، «ئۇ يەردە ئىلگىرى يۈز بەرگەن ئىشلارنى قايتىدىن قوزغىشىمىز توغرا بولمايدۇ» دېدى. بۇ ئىككى بايانات ئارىسىدىكى پەرق، تۈركىيەنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە بولغان پوزىتسىيەسىدە يۈز بەرگەن ئېنىق بىر ئۆزگىرىشنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. 2009-يىلدىكى كەسكىن تەنقىدىي پوزىتسىيە 2012-يىلى ئۆز-ئارا مۇناسىۋەتلەرنى «ئۈزۈش» نى خالىمايدىغان تېخىمۇ ئېھتىياتچان بىر ئۇسلۇبقا ئۆزگەردى.
3.1  جىنايەتچىلەرنى تاپشۇرۇش كېلىشىمى ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ باياناتى
تۈركىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا 2017-يىلى «جىنايەتچىلەرنى تاپشۇرۇش كېلىشىمى» ئىمزالاندى. كېلىشىمنىڭ مەقسىتى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئەدلىيە ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىش ۋە بەلگىلىك جىنايەتلەر دائىرىسىدە مۇناسىۋەتلىك كىشىلەرنى ئۆز-ئارا تاپشۇرۇشنى كاپالەتلەندۈرۈش ئىدى. گەرچە بۇ كېلىشىم تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسىدە تېخى ماقۇللانمىغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىمزالىنىشى تۈركىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە قوللانغان يېڭى «ئېھتىياتچان» ئۇسلۇبىنىڭ بىر ئىپادىسى ئىدى.