ئامېرىكىنىڭ مۆلچەردىكىدىن تېز چېكىنىشى نېمە ئۈچۈن خىتايدا ئەندىشە قوزغايدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىسى مۇھىمكى، ئامېرىكىدىكى نۇرغۇن كىشىلەر ھېلىھەم «خىتاينى كوممۇنىزمنىڭ تارتىۋېلىشى» نى ئۆتكەن ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ پاجىئەلەرنىڭ بىرى دەپ قارايدۇ، ھەمدە خىتاي ئىچكى ئۇرۇشىنى تەتقىق قىلىشتىن دەرھال كېلىپ چىقىدىغان مۇھىم سوئال «خىتاينى كىم قولدى بېرىپ قويدى؟» دىن ئىبارەت. يۇقىرىدا نەقىل ئېلىنغان ئۇزۇن ماقالىنىڭ ئاپتورى ئەن ۋ. كاررول، ئۆتكەن يەتمىش نەچچە يىلدا تاراتقۇلار ۋە ئىلىم ساھەسىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ھەرخىل سەۋەبلەر ئىچىدە، ئاخىرىدا جياڭ جيېشى ۋە گومىنداڭنى «ئەسلىدىنلا بىزگە تەۋە بولمىغان خىتاينى قولدىن بېرىپ قويدى» دەپ ئەيىبلىگەن نۇرغۇن يازمىلارنىڭ بارلىقىنى، ئەمما ئامېرىكىنىڭ رولى ياكى مەغلۇبىيىتىنى نەزەردىن ساقىت قىلىش ياكى ئامېرىكىنى جاۋابكارلىقتىن خالاس قىلىش ھەققىدە ناھايىتى ئاز سۆزلەنگەنلىكىنى ئەپسۇسلىنىش بىلەن ئېتىراپ قىلىدۇ.
«خىتايغا ئۇتتۇرۇپ قويۇش»
ئون نەچچە يىل ئىلگىرى، «كۈن تۇتۇلۇش» ناملىق بىر كىتابنىڭ مۇقاۋىسىدا كېيىنچە سىمۋوللۇق سۈرەتكە ئايلانغان، ئامېرىكا پرېزىدېنتى باراك ئوبامانىڭ زىيارەتكە كەلگەن خىتاي رەھبىرى خۇ جىنتاۋغا ئېڭىشىپ تۇرغان سۈرىتى بېسىلغان ئىدى. كىتاب مۇقاۋىسىغا بۇ سۈرەتنى تاللاش ھەققىدە سورالغاندا، ئۇنىڭ ئاپتورى، خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سابىق ئىقتىساد پروفېسسورى ۋە خەلقئارا پۇل فوندىنىڭ ئەمەلدارى ئارۋىند سۇبرامانيان مۇنداق جاۋاب بەرگەن: «گەرچە بۇ سەل ئادالەتسىزلىك بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى پرېزىدېنت ئوباما بۇ يەردە ھەقىقەتەن ئەدەپلىك بولۇشقا تىرىشقان، ھەرگىزمۇ خوشامەت قىلمىغان. ئەمما مەن بۇ سۈرەتنىڭ كىتابىمنىڭ ئاساسىي تېمىسىنى يىغىنچاقلاپ ۋە ئىپادىلەپ بېرىشىنى ئۈمىد قىلىمەن». بۇ ئون ئىككى يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى يۈز بەرگەن ئىش، يەنى، «پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ سىياسەتلىرى تۈپەيلىدىن ئامېرىكا خىتايغا ئورۇن بوشىتىپ بېرىشكە باشلاشتىن» خېلى بۇرۇن.
ئۇنىڭ ئۈستىگە، بۇ يەنە پرېزىدېنت شى جىنپىڭنىڭ بېيجىڭدىكى سىياسىي سەھنىگە تېخى چىقمىغان ۋە خىتاينىڭ ئەمدى ۋاقىت كۈتۈپ ئولتۇرۇشقا ئېھتىياجى يوقلۇقىنى جاكارلىمىغان ۋاقىت ئىدى. ئەمما ئىقتىسادشۇناس سۇبرامانيان 2012-يىلىدىكى كىتابىدا ئېيتقىنىدەك، ئامېرىكىنىڭ چېكىنىۋاتقانلىقىنى ئالدى بىلەن جاكارلىغانلار چوڭ قۇرۇقلۇق خىتايدىكى ئالىملار ئەمەس، بەلكى غەربتىكى ئالىملار ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن، ئون يىلدىن سەل كۆپرەك ۋاقىتتىن كېيىن خىتايلىقلارنىڭ پوزىتسىيەسىدە غايەت زور بۇرۇلۇش بولدى. بۈگۈنكى كۈندە، خىتاينىڭ دۆلەتلىك ئاخبارات ئاگېنتلىقى شىنخۇا، ئامېرىكىغا قارىتا كۆپ قوللانمايدىغان كەمسىتىش تۈسىنى ئالغان بىر ئىمزالىق ئوبزورىدا «ئامېرىكا نېمە ئۈچۈن جەلپ قىلىش كۈچىنى يوقىتىۋاتىدۇ؟» دەپ سورىدى.
ئۆز سوئالىغا جاۋابەن، بۇ ئوبزور خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان يەرشارىۋى جەلپ قىلىش كۈچىنى ئامېرىكىنىڭ خەلقئارالىق ئوبرازىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا تۆۋەنلىشى بىلەن سېلىشتۇردى. تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ ماقالىدە دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ بارغانسېرى «تېخىمۇ كۆركەم» خىتاينى «ئىلھامى كەم» ئامېرىكىدىن ئەۋزەل كۆرىدىغانلىقى تەكىتلەنگەن. بۇنىڭغا ئوخشاش كۆزىتىش تورىنىڭ (guancha.cn) بىر ئىمزالىق ئوبزورىدىمۇ ئەكس ئەتتى، ئۇ كومپارتىيەنىڭ زۇۋانى «خەلق گېزىتى» نىڭ بىر خەۋىرىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، خىتاينىڭ بۇ يىلنىڭ بىرىنچى يېرىمىدىكى ئىمپورت-ئېكسپورت سودىسىنىڭ 21.79 تىرىليون يۈەنگە يېتىپ، رېكورت ياراتقانلىقىنى پەخىرلىنىش بىلەن جاكارلىدى. خىتاي تاشقى سودىسىنىڭ بۇ «يېڭى نام كارتىسى» ئۈچۈن ئاساسلىقى ئۈچ سەۋەب كۆرسىتىلدى: خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلغان ئېلېكترونلۇق ماشىنىلار (EVs)، لىتىيلىق ئىئونلۇق باتارېيەلەر ۋە قۇياش ئېنېرگىيەلىك باتارېيەلەرنىڭ ئېكسپورتى.
خۇلاسىلىگەندە، ئامېرىكا چېكىنىۋاتامدۇ؟ ياكى، خىتايلىقلار ئېيتقاندەك، ئامېرىكا تېز چېكىنىۋاتامدۇ؟ بەش يىل ئىلگىرى، مارتىن ۋولف« پۇل مۇئامىلە ۋاقىت گېزىتى»   (Financial Times)گېزىتىدىكى سەھىپىسىدە CSIS دىكى جۇد بلانچېتتېنىڭ «خىتاي رەھبەرلىكى ئامېرىكىنىڭ قايتقىلى بولمايدىغان چېكىنىش ئىچىدە ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ» دېگەن سۆزىنى خاتا دەپ رەت قىلغان. بىر يىلدىن كېيىن، FT يەنە بىر خەۋەر ئېلان قىلىپ، بېيجىڭنىڭ ئامېرىكىنى مۇقەررەر چېكىنىشكە يۈزلەندى دەپ قارىشىنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى ئېيتقان. ئاندىن 2023-يىلى 9-ئايدا، «Financial Times» خىتاي چېكىنىۋاتامدۇ، بۇ ئامېرىكا ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟» سەرلەۋھىلىك بىر چوڭ ماقالە ئېلان قىلدى.
غەربتە ئامېرىكىنىڭ چېكىنىۋاتقان ياكى چېكىنمەيۋاتقانلىقى توغرىسىدىكى ئىككىلىنىش داۋاملىشىۋاتقاندا، خىتاي تاراتقۇلىرى ۋە سىياسىي سەرخىللىرى ئامېرىكىنىڭ چېكىنىشىنىڭ مۇقەررەرلا ئەمەس، بەلكى ئەندىشىلىنەرلىك دەرىجىدە تېز ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى قاراشنى ئىزچىل قوللاپ كەلدى. يۇقىرىدا نەقىل ئېلىنغان شىنخۇا ۋە «خەلق گېزىتى» نىڭ خەۋەرلىرىدىن باشقا — يەنى خىتاي كومپارتىيەسى ۋە ھۆكۈمىتىنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق ئىككى رەسمىي مەنبەسىدىن باشقا — خ ك پ يېقىندا ئامېرىكىنىڭ «ئىقتىدارسىز» ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇنىڭ (يەنى ئامېرىكىنىڭ) دەۋرىنىڭ ئۆتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.