تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

7 – كۆپ تىلنى رەسمىي تىل قىلىش سىياسەتلىرى: تىل ھوقۇقلىرىنىڭ ئىجرا قىلىنىشى
بىر تىللىق تۈزۈم سىياسىتىنىڭ ئەكسىچە كۆپ تىللىق تۈزۈم سىياسىتىدە بىردىن ئارتۇق تىلغا «رەسمىي سالاھىيەت» بېرىلىدۇ.[82] كۆپ رەسمىي تىللىق تۈزۈمدە، ئاممىنىڭ خىزمەتلىرى ۋە دۆلەتنىڭ ئوخشاش بولمىغان پائالىيەتلىرى بىردىن ئارتۇق تىلدا ئىشقا ئاشۇرۇلىدۇ. كۆپ تىللىق تۈزۈم سىياسىتىنى ياقلايدىغان دۆلەتلەردە، بۇ تىللارنىڭ قانۇنىي تەسىرلىرى، رايون خاراكتېرلىك ۋە ئورگانلار ئارا ئىناۋەتلىك بولۇش دەرىجىسى دېگەندەك بەزى ئەھۋاللار ئەمەلىيەتتە ناھايىتى مۇرەككەپ قائىدە – نىزام ۋە پەرقلىق مودېللارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئىدارە – ئورگانلاردا بىردىن ئارتۇق تىلنى ئېتىراپ قىلىدىغان دۇنيادىكى ئوخشاش بولمىغان دۆلەتلەرگە قارالغىنىدا، «خاسلىق پىرىنسىپى (personality principle)» ۋە «رايون خاراكتېرلىك پىرىنسىپ (territoriality principle)» دىن ئىبارەت ئىككى ئايرىم پوزىتسىيە ۋە مودېل كۆزگە چېلىقىدۇ.
«خاسلىق پىرىنسىپى»، ئادەتتە جۇغراپىيەلىك ئورۇن جەھەتتىن دۆلەتنىڭ قەيىرىدە ئىكەنلىكىگە قارىماستىن پۇقرالارنىڭ ئوخشاش تىل ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولۇشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، «رايون خاراكتېرلىك پىرىنسىپ»، تىل ھوقۇقىنىڭ ھەرقايسى جايلارنىڭ شارائىتىغا ئاساسەن، رايوندىن رايونغا پەرقلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. رايون خاراكتېرلىك پىرىنسىپتا، تىل ھوقۇقى دۆلەت ئىچىدە شەخسنىڭ ئۆزى تۇرۇۋاتقان ياكى ياشاۋاتقان رايونغا يەنى جۇغراپىيەلىك ئورنىغا تايىنىدۇ. خاسلىق پىرىنسىپىدا تىل ھوقۇقى شەخسلەرنى ئاساس قىلىدۇ؛ يەنى كىشىلەر دۆلەتنىڭ ھەممىلا يېرىدە مائارىپ، مەھكىمە، دۆلەت ئىدارە – ئورگانلىرى ۋە خىزمەتلىرى جەھەتتە بىر خىل تىل ھوقۇقىغا ئىگىدۇر.[83] خاسلىق مودېلىنى لوپونس «كۆچمە» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. (ئۇنىڭ قارىشىچە،) بېرىلگەن ھوقۇقلار ھەق ئىگىلىرى بىلەن بىرلىكتە كېزىدۇ.[84] تەتبىقلىنىش جەھەتتە دۇنيانىڭ ھەرقانداق بىر يېرىدىن بۇ ئىككى مودېلنىڭ «ساپ» ھالەتتىكى مىسالىنى تېپىش ناھايىتى قىيىن. كۆپ تىللىق تۈزۈملەرنىڭ كۆپىنچىسى، ھېچبولمىغاندىمۇ بەزى تىل ھوقۇقىنىڭ دۆلەتنىڭ بارلىق رايونلىرىدا ئۆزگەرمەس ھالەتكە كەلتۈرۈلۈشىنى ۋە بەزىلىرىنىڭ بولسا، جايلارنىڭ شارائىتىغا قاراپ، رايوندىن رايونغا ئۆزگىرىشىنى مەزمۇن قىلىدۇ. بىراق، كۆپ تىللىق تۈزۈملەر ئوتتۇرىسىدىكى گەۋدىلىك پەرق، بۇ ئىككى پىرىنسىپنى تەكىتلەش دەرىجىسى ۋە زىچلىق نىسبىتىدە ئىپادىلىنىدۇ.
رېئۇمې (Reaume) نىڭ قارىشىچە، خاسلىق پىرىنسىپى نەزەرىيە جەھەتتىن كىلاسسىك كىشىلىك ھوقۇق دائىرىسىدە، سەلبىي ئەركىنلىك مەنىسىدە ئاساسقا ئىگە قىلىنغاندۇر.[85] بىراق، تىل ھوقۇقىنىڭ خاراكتېرىغا مۇناسىۋەتلىك نۇقتىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتۈلگىنىدەك، تىل ھوقۇقى پەقەت كىلاسسىك ئىندىۋىدۇئال كىشىلىك ھوقۇق ياكى يول قويۇش  – ئەپۇچانلىق نۇقتىسىدىن مۇھاكىمە قىلىنغىنىدا، تىلنى تولۇق مەنىدە قوغداشقا ئاجىزلىق قىلىدۇ. بۇ ئاساسلارنى چىقىش قىلىدىغان خاسلىق پىرىنسىپى، پەقەت ياردەمچى ھوقۇقلار بىلەن بىرلىكتە تىل ھوقۇقىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالىشى مۇمكىنكى، ئەمەلىيلەشتۈرۈش جەھەتتە ئومۇمەن دۆلەتلەر بۇ شەكىلدە مۇشۇ پىرىنسىپنى ياقلىماقتا. كانادا ۋە جەنۇبىي ئافرىقا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە خاسلىق پىرىنسىپىغا ئاساسەن كۆپ تىللىق تۈزۈمنى يولغا قويغان ئىككى ئۈلگە دۆلەتتۇر.  كانادانىڭ رەسمىي تىللىرى بولغان ئىنگلىزچە بىلەن فىرانسىيە پارلامېنت ۋە فېدېراتىپ ھۆكۈمەتتە باراۋەر ھەق ۋە ئىمتىيازلاردىن بەھرىمەن بولماقتا. ئىشتاتلار[86] ۋە شەھەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئىككى تىللىق بولۇش مەجبۇرىيىتى يوق. كانادا ھوقۇق ۋە ئەركىنلىكلەر قانۇنى، بىر ئازسانلىق تىلىنىڭ تەلىم – تەربىيە ئېلىشنى (يەنى ئىنگلىزچە سۆزلىشىدىغان ئۆلكىلەردە فىرانسۇزچە؛ فىرانسۇزچە سۆزلىشىدىغان ئۆلكىدە – كۇۋىبىكتە – ئىنگلىزچە تەلىم – تەربىيە ئېلىشىنى) كاپالەت ئاستىغا ئالغان. دۆلەتنىڭ ھەرقانداق بىر يېرىدە «يېتەرلىك سان» شەرتى (تېخنىكىلىك شەرتلەرنىڭ سىرتىدىكى ئاساسەن بىردىنبىر شەرت) ھازىرلانغاندىن كېيىن، ئىنگلىزچە ۋە فىرانسۇزچە تەلىم – تەربىيە ئېلىش ئىمكانىيىتى بار.[87]