سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كەلگۈسىدە سلوۋېنىيە پىرېزىدېنتى بولىدىغان مىلان كۇكان «سلوۋېنلار ئانا تىلىنىڭ ئىشلىتىلىشىگە شارائىت يارىتىپ بەرمىگەن، ئەركىنلىك، مۇستەقىللىق ۋە باراۋەرلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلالمىغان دۆلەتنى ئۆز دۆلىتى سۈپىتىدە كۆرمەيدۇ» (رامەت، 1922:211) دېيىش ئارقىلىق ھۆكۈمەتكە قارشى ھەققىي پوزىتسىيەسىنى بىلدۈرۈپ قويغانىدى. سلوۋېنلار ۋەزىيەتنىڭ پىشىپ يېتىلگەنلىكىنى تونۇپ، سلوۋېنىيە دېموكراتىك ئىتتىپاق پارتىيەسى قۇرۇپ چىقتى، نوۋا رېۋىجا گېزىتى مىللەتچىلىك قاراشلىرىنىڭ ئەركىن تارقىلىشى ئۈچۈن بۇ پارتىيەنىڭ تەشۋىقات ئاپپاراتىغا ئايلاندى (مېيېر، 1999:58).
يېڭى پارتىيەنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بولغان دىمىترىج رۇپېل سلوۋېنلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىكى مۇستەقىللىقى قانداق مۇھىم بولسا، ئوخشاشلا سىياسىي جەھەتتىكى مۇستەقىللىقىنىڭمۇ شۇنچىلىك مۇھىم ئىكەنلىكىنى ياقىلاپ، نوۋا رېۋىجا گېزىتىنىڭ مەتبۇئات خىزمەتلىرىنى ئاداققىچە قوللىدى. مەزكۇر گېزىتنىڭ ئوڭۇشلۇق پائالىيەت ئېلىپ بېرىشىغا كۈچ چىقارغۇچىلاردىن بىرى بولغان جوج پۇكنىك سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى سىياسىي قۇرۇلما ھالىتىگە ئېلىپ كەلدى. ئۇ ئاساسىي قانۇندىن پايدىلىنىپ سلوۋېنىيە دېموكراتىك ئىتتىپاق پارتىيەسىنى قۇرۇپ چىقتى (پاۋكوۋىك، 2000: 110). سلوۋېن مىللەتچىلىرى 1990-يىلى يانۋاردا سلوۋېنچە قىسقارتمىسى «DEMOS » (Demokratična Opozicija Slovenije ) بولغان مەشھۇر ئۆكتىچىلەر بىرلەشمىسىنى قۇردى. ئۆكتىچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ مەقسىتى سلوۋېنلىقلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇقىنى ياقلاش ئىدى. مەزكۇر ئۆكتىچىلەر بىرلەشمىسى سلوۋېنىيە خىرىستىيان دېموكراتىك پارتىيەسى، يېشىل ئىتتىپاق، سلوۋېن سەنئەتكارلار پارتىيەسى ۋە سلوۋېن دېھقانلار ئىتتىپاقىغا ئوخشاش پارتىيەلەردىن تەشكىل تاپقانىدى. مىلان كۇكان 1989-يىلى سېنتەبىرنىڭ ئاخىرىدا سلوۋېنىيەنىڭ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولۇش ھوقۇقى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈردى (رامەت، 1992:211). سلوۋېنىيە فېدراتىپ جۇمھۇرىيەت مەجلىسىمۇ ئاساسىي قانۇنغا بىر قاتار تۈزىتىشلەرنى كىرگۈزدى. مەجلىس بۇ ئارقىلىق ھۆكۈمەتكە سلوۋېنىيە دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ جۇمھۇرىيەتنى فېدراتىپ ئورگانلار ئالدىدا قوغداش ۋە سلوۋېنىيەدە جىددىي ھالەت ئېلان قىلىش ھوقۇقى بەردى (ھايدەن، 1992:20). بۇ ئەھۋال سلوۋېنىيەنىڭ ئىچكى ئىشلىرىدا تولۇق مۇستەقىللىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان قانۇنىي باسقۇچىلاردىن تۇنجىسى ھېسابلىناتتى.
بۇ مەزگىلدە بارلىققا كەلگەن مۇھىم ئۆزگىرىشلەردىن بىرسى، سلوۋېنىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ نامىنى سلوۋېنىيە مىللەتچى پارتىيەسىگە ئۆزگەرتىشى ئىدى. سلوۋېن كوممۇنىستىك پارتىيەسى ۋەكىللىرى 1990-يىلى چاقىرىلغان يۇگوسلاۋىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسى 14-نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىدىن چېكىنىپ چىقتى. پارتىيە ماركسىزمنى تەرك قىلىپ نامىنى، پىروگراممىسىنى، بايرىقىنى ۋە بەلگىسىنى ئۆزگەرتىپ «نۆۋەت ياۋروپادا»دېگەن شوئار ئاستىدا يېڭى كونفېدراتىپ يۇگوسلاۋىيە ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان پارتىيە بولىدىغانلىقىنى جاكارلىدى (پاۋكوۋىك، 2000: 110). ئۆكتىچىلەر ۋە  دېموس پارتىيەلىرى ئىدېئولوگىيەلىرىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈپ زور ئۆزگەرتىش ئېلىپ باردى. چۈنكى ئۇلارنىڭ نەزىرىدە بۇرۇنقى ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ بولۇپمۇ يۇگوسلاۋىيە قوبۇل قىلغان ئىدېئولوگىيەنىڭ بازىرى ئۆتكەنىدى. سلوۋېنىيە فېدراتىپ مەجلىسىنىڭ بىر قىسمىنى يېڭىلاش مەقسىتىدە 1990-يىلى ئاپرېلدا ئۆتكۈزۈلگەن سايلامدا كوممۇنىستىك دېموكراتىك يېڭىلىق پارتىيەسى %55 ئاۋازغا ئېرىشتى. يۇگوسلاۋىيەدە باش مىنىستىر لوجزې پېتېر باشچىلىقىدا كوممۇنىست بولمىغان تۇنجى بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلدى، سايلامنىڭ ئىككىنچى باسقۇچىدا مىلان كۇكان پىرېزىدېنت بولۇپ سايلاندى. سلوۋېنلار ئىچىدە ئوخشىمىغان سىياسىي قاراشلارنى تەشەببۇس قىلىدىغانلار،شۇنداقلا فېدراتىپ ھۆكۈمەتتە ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان سلوۋېنلار كۆپ بولسىمۇ، لېكىن سلوۋېنلار سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ۋە يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ تولۇق مۇستەقىل بولۇش مەسىلىسىدە كېلىشتى. يېڭى سلوۋېن ھۆكۈمىتى سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن تەييارلىق قىلىشقا باشلىدى. 1990-يىلى دېكابىردا ئۆتكۈزۈلگەن ئەل رايىنى سىناش پائالىيىتىدە سلوۋېنىيە نوپۇسىنىڭ %82ى مۇستەقىللىق ئۈچۈن ئاۋاز بەردى (پاۋكوۋىك، 2000: 489).
سلوۋېنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى
1980-يىلىدىن كېيىن يۇگوسلاۋىيەدە نۆۋەتچى پىرېزىدېنتلىق تۈزۈمى يولغا قويۇلدى. بۇ تۈزۈم يۇگوسلاۋىيە لىدېرى تىتونىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن يۇگوسلاۋىيەنىڭ بۆلۈنۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغانىدى. بۇ تۈزۈمدە يۇگوسلاۋىيەدىن تەشكىل تاپقان ئالتە جۇمھۇرىيەتنىڭ پىرېزىدېنتلىرى ئەزا بولغان كوللېكتىپ پىرېزىدېنتلىق كېڭىشى بار بولۇپ، نۆۋەت بىلەن ئالتە جۇمھۇرىيەتنىڭ پىرېزىدېنتلىرى يۇگوسلاۋىيەنىڭ پىرېزىدېنتى بولاتتى. سىربىيە ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرى پىرېزىدېنتلىق كېڭىشىدە كىرودىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ پىرېزىدېنتى سىتىپ مېسىك يۇگوسلاۋىيەگە پىرېزىدېنت بولىدىغان مەزگىلدە، نۆۋەتچى پىرېزىدېنتلىق تۈزۈمىنى توڭلىتىپ قويۇشنى قارار قىلدى.  ئۇلار يەنە دۆلەتنىڭ خەتەر ئاستىدا قالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، دۆلەت ئارمىيەسىنى دەرھال جىددىي ھالەت ئېلان قىلىشقا قىستىدى (ۋېللېر، 1992: 570).
يۇگوسلاۋىىيەدىن تەشكىل تاپقان جۇمھۇرىيەتلەر يۇگوسلاۋىيە مىللىي ئارمىيەسىگە قارشى ئۆزىنىڭ ئارمىيەسىنى قۇرۇشقا باشلىدى (ستوجانوۋىك، 1995: 350). سلوۋېنىيەلىكلەر لىجۇبلىنا كوچىلىرىدا تەبرىكلەش پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈۋاتقان  كۈنلەردە، يېڭى ھۆكۈمەت ھەربىي تەييارلىق خىزمەتلىرىنى جىددىي ئېلىپ بېرىۋاتاتتى. سلوۋېنىيە يۇگوسلاۋىيە مىللىي ئارمىيەسى سېپىدىكى ئۆزىگە يېقىن گۇرۇپپا ۋە شەخسلەر بىلەن ئالاقە ئورناتتى. ئۇزۇن ئۆتمەيلا سلوۋېنىيەدىكى يۇگوسلاۋ فېدراتىپ ئورگانلىرىنىڭ سلوۋېنىيە تەرىپىدىن ئۆتكۈزۈۋېلىنىشىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسى تەييارلاپ چىققان پىلان قولغا چۈشۈرۈلدى. يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسىدىكى ئالىي قوماندانلار سلوۋېنىيەنىڭ يۇگوسلاۋىيەدىن ئايرىلىپ چىقىشىنى تاشقى كۈچلەرنىڭ پىلانلىغانلىقىنى،تاشقى كۈچلەرنىڭ مەقسىتىنىڭ يۇگوسلاۋىيە فېدراتىپ دۆلىتىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشتى (پاۋكوۋىك، 2000: 136). شۇنىڭ بىلەن يۇگوسلاۋىيە ئارمىيەسى دۆلەتنىڭ پارچىلىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش، دۆلەت پۈتۈنلىكىنى قوغداش ۋە دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇش قاتارلىقلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ باش تارتىپ بولمايدىغان بۇرچى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى (پاۋكوۋىك، 2000: 135).