بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوتتۇرا ئەسىردىكى غەربتە دىن بىلەن بىلىم ئۈستۈنلۈك تالىشىشتىن ئىبارەت كەسكىن رىقابەت ھەتتا كۈرەش ئىچىدە ئىدى. سىياسەت، ئىدېئولوگىيە ۋە سىنىپىي ھاكىمىيەتنى يوللۇق ۋە ھەقلىق قىلىشتا ۋاسىتىگە ئايلاندۇرۇلغان دىن ھەقىقەتنىڭ يېگانە ئۆلچىمى قوبۇل قىلىناتتى، ئەقىل ۋە تەبىئەتنىڭ قانۇنىيىتى ھەقىقەتنى پىچىرلىسىمۇ، لېكىن تەڭرىنىڭ زېمىندىكى ۋەكىلى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن چېركاۋغا نىسبەتەن ھەقىقەتنىڭ يېگانە ئۆلچىمى ئۆزى ۋە  تەرغىباتلىرى ئىدى. پاپا تەڭرىنىڭ ھەقىقەتنى ئۆزىگە ئۆتۈنۈپ بەرگەنلىكىنى، شۇڭا يېگانە ھەقىقەتنىڭ ئۆزىنىڭ قولىدا ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرەتتى. ئوتتۇرا ئەسىردە ئىنسان ۋە كائىنات توغرىسىدا پەيدا بولغان بارلىق چۈشەنچىلەر دەل مۇشۇ خىل قاراشنىڭ مەھسۇلى ئىدى. كوپېرنىك، گالىلېي، كېپلېر ۋە نىيۇتون قاتارلىق ئالىملارنى ئەينى ۋاقىتتىكى ھۆكۈمران ئىدىيەنى نەزەرگە ئالماي تۇرۇپ چۈشەنگىلى بولمايدۇ (كويرې، 2000-108). ئەينى ۋاقىتتىكى ئىدىيەگە كۆرە، ئىنسان تەڭرى تەرىپىدىن مۇۋازىنەتلىك ۋە ئۆلچەملىك يارىتىلغان پانىي ۋە قاتلاملىق دۇنيادا، تەبىئەت بىلەن تەڭرى ئوتتۇرىسىدىكى ۋاسىتىدۇر، خالاس. ئىنسانمۇ بىلىپ يېتەلەيدىغان بۇ دۇنيا تەرتىپى تەڭرى تەرىپىدىن ئىنسانغا پىچىرلانغان سىمۋوللۇق سىستېمىدۇر. ئىنسان كۆرۈنگەن ۋە كۆرۈنمىگەن، ماددا ۋە روھ ئارىلىقىدىكى ۋاسىتىچى بولۇپ، ھەر ئىككى دۇنيا ئىنساننىڭ جىسمىدا مۇجەسسەملەشكەن. تەڭرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنغان كائىنات، ئىنسان ۋە دۇنيا قاتارلىق كىتابلار ئۇنىڭ ھاكىمىيەت ۋە قۇدرىتىنىڭ تەجەللىسىدۇر. شۇڭا كۆزىتىش ۋە تەجرىبىگە تايانغان تۇنجى تەتقىقاتلارنىڭ كائىنات نەزەرىيەسىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇشى تاسادىپىي ئەمەس. ئۇنىۋېرسىتېت دېگەن ئۇقۇمنىڭ ئارخېئولوگىيەسى بىزگە بۇ توغرۇلۇق يىپ ئۇچى بېرىدۇ. ئاسترونومىيە توغرۇلۇق ئېلىپ بېرىلغان دەسلەپكى تەتقىقاتلار چېركاۋنىڭ تەلىماتلىرىغا زىت نەتىجىلەر پەيدا قىلغان بولسىمۇ، چېركاۋنىڭ بۇ تەتقىقاتلانى قوللىغانلىقىنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك.
ھازىرقى زامان بىلىمنى ھاكىمىيەت ۋە نوپۇز نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلغاندا، ئوتتۇرا ئەسىردىكى خىرىستىيان تەلىماتلىرىنىڭ ھاكىمىيەتتىكى تەسىرىنى چوقۇم نەزەرگە ئېلىش لازىم. بۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك، كۈنىمىزدىكى نۇرغۇن مۇتەپەككۇر بىلىم ئۇقۇمىغا گۇمانىي نەزەر بىلەن قارايدۇ. فوكالت ئىبرانى مەدەنىيىتىدىكى «پادىچى تەڭرى» چۈشەنچىسىگە تەنقىدىي نۇقتىدىن مۇئامىلە قىلغان ئاساستا، بىلىم-ھاكىمىيەت مۇناسىۋىتىنىڭ ئىبرانى مەدەنىيىتىدىن خىرىستىيانلىققا مىراس قالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئۇ «پادىچى تەڭرى»، ئۆلىمالارنىڭ مەسئۇلىيىتى، ئۆلىمالارنىڭ كونتروللۇقىدىكى جەمئىيەتنىڭ ئىتائەت ئەنئەنىسى، جەمئىيەتنىڭ تەجرىبىسى، ۋىجدان ۋە ئېتىراپ شەكلى دېگەندەك ئىبارىلەرنى چىقىش قىلغان ھالدا بىلىم سىستېمىلىرى سەۋەب بولغان نوپۇز ۋە ھاكىمىيەت خاھىشىنى تەنقىد قىلىدۇ (فوكالت 2011: 40). ھازىرقى زامان بىلىمنىڭ مەنىسىنى ۋە قىممىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، بۇ بىلىم چۈشەنچىسى پەيدا بولغان ئەينى چاغدىكى ئىجتىمائىي مۇھىت ۋە تارىخىي مۇساپىرلارنى ئەتراپلىق ئانالىز قىلىش تولىمۇ مۇھىمدۇر. بىلىم ئىنسان تەرىپىدىن روياپقا چىقىرىلغان ئىدىيە ۋە چۈشەنچە شەكىللىرىنىڭ پەقەت بىرسىلا، خالاس. شۇڭا ئەڭ مۇكەممەل بولۇشى شەرتمۇ ئەمەس. بۇ سەۋەبتىن ئۇنىڭغا ئۆزىنى ئاپىرىدە قىلغان مەدەنىيەتتىن مۇستەقىل ھالدا مۇئامىلە قىلالمايمىز (فېيېرابېند، 1999: 20). ھەتتا بىلىم سەنئەتتىنمۇ بەكرەك ئىنسانىي مەدەنىي پائالىيەت ھېسابلانمايدۇ.
بىلىم دۇنيادىكى بارلىق نەرسىدىن خەۋەردار بولۇش يولىدا ئېلىپ بېرىلغان زېھنىي پائالىيەتنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، يېتەكچى قوللانمىدۇر (ھايدىگېر، 1998). بىلىمنى بىلىم ئەمەس تەركىبلەردىن ئايرىشتا قوللىنىلىدىغان ئۆلچەملەر كۈندىن-كۈنگە ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ، شۇنداقلا بىلىمنىڭ ئېنىقلىمىسى، مەنىسى ۋە قىممىتىمۇ ھەر قايسى جەمئىيەت ۋە مەدەنىيەتلەردە ئوخشىمايدۇ. چۈنكى بىلىم مەلۇم بىر مەدەنىيەت مۇھىتىدا مەنىگە ئىگە بولىدىغان  بىلىش كاتېگورىيەسىدۇر. بۇ بىلىش كاتېگورىيەسى مەلۇم دەرىجىدە نوپۇزغا ئىگە بولىدىغان بولۇپ، بۇ نوپۇز دەل شۇ خىل مەدەنىيەتتىلا كۈچكە ئىگە بولىدۇ.  بۇ سەۋەبلىك زامانىۋى دۇنيانى قورشاۋ ئاستىغا ئالغان ئەڭ ئۈنۈملۈك بىلىمگە ئېرىشىش ئۇسۇلى، شۇنداقلا زامانىۋى ئىنسان ھەممىدىن بەك ئىشىنىدىغان بىلىش تۈرى ھېسابلىنىدىغان بىلىم ئۈستىدە ئىزدىنىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن بىلىم ئاپىرىدە بولغان مەدەنىيەت ئۈستىدە ئىزدىنىش ئېلىپ بېرىش كېرەك. مەدەنىيەت ئۈستىدە بىر پۈتۈن ھالدا ئىزدىنىش ئېلىپ بېرىش ئۇنچىۋالا ئاسان ئەمەس، مەدەنىيەت ئىنساننىڭ تەپەككۇرى، ئىش-ھەرىكىتى، دۇنيا قارىشىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ، شۇڭا ئىنساننىڭ زېھنىي پائالىيىتى بولغان بىلىممۇ سوبيېكتىپچانلىقنىڭ تەسىرىدىن تەلتۆكۈس قۇتۇلالمايدۇ. شۇڭا ھېچقانداق بىر بىلىم ماھىيەتلىك پىرىنسىپنى رەت قىلغان  بىرىگە ئۆزىنى ئىسپاتلاپ بېرىلمەيدۇ (ۋېبېر، 2000:233). بۇ سەۋەبتىن، ھازىرقى زامان بىلىم ئۈستىدە مۇنازىرە ئېلىپ بېرىشتىن ئاۋۋال ، ئۇنىڭ پەيدا بولۇشىدا مۇھىم رول ئوينىغان غەرب دۇنياسىدىكى ئىسلاھات ھەرىكىتى ۋە مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمىغا ئوخشاش ئىككى مۇھىم ئىجتىمائىي ۋە تارىخىي ھادىسىلەر ئۈستىدە توختىتىلىش تولىمۇ زۆرۈر. چۈنكى  ئوتتۇرا ئەسىردىكى دىن-بىلىم مۇناسىۋىتى ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلاردا مەيدانغا كەلگەن ھادىسىلەر ھازىرقى زامان بىلىمىگە شارائىت تەييارلىغان.