مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماۋنىڭ «سىياسىي ھاكىمىيەت مىلتىق ئۇچىدىن چىقىدۇ» دېگەن مەشھۇر سۆزى خ ك پ نىڭ زوراۋانلىق مونوپوللۇقىنى ۋە ھەربىي-پۇقراۋى قاتلاملارنىڭ بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ كېتىشىنى قانۇنىيلاشتۇرغان (ماۋ، 1938/1967). ئەمما ماۋ شۇ جۈملىگە يەنە شۇنى قوشىدۇ: «بىزنىڭ پرىنسىپىمىز پارتىيە مىلتىققا قوماندانلىق قىلىشتۇر؛ مىلتىقنىڭ پارتىيەگە قوماندانلىق قىلىشىغا ھەرگىز يول قويۇلماسلىقى كېرەك.» بۇ، ھەربىي كۈچنىڭ پارتىيە ئولىگارخىيەسىگە تولۇق بېقىنىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا،يەنئەن دەۋرى پارتىيەنىڭ ئىدىيەۋى بىردەكلىكى ۋە ئىچكى ئىنتىزامىنىڭ مۇستەھكەملەنگەن دەۋرىدۇر. «ئىسلاھات ھەرىكىتى» (1942-1944)، پارتىيە ئىچىدىكى ئۆكتىچىلەرنى بېسىقتۇرۇش، ماۋنىڭ رەھبەرلىكىنى مۇستەھكەملەش ۋە ئىدىيەدە بىرلىككە كېلىش  تۈزۈمىنى تېڭىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن (ئاپتېر ۋە سايچ، 1994-يىلى). بۇ ھەرىكەت كېيىنكى بارلىق خ ك پ رىجىم ھەرىكەتلىرىنىڭ ئەندىزىسى بولغان: ئىدىيەۋى تەربىيە، تەنقىد-ئۆز تەنقىد يىغىنلىرى، ئامما ئالدىدا مەسىكىسىنى تاپشۇرۇش ۋە ئىنتىزام جازالىرى.
2.2. ھاكىممۇتلەق  پارتىيە-دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ مۇستەھكەملىنىشى (1949-1976)
1.2.2.  پارتىيە-دۆلەت بىرلىكىنىڭ ئورگانلىشىشى
1949- يىلى 1-ئۆكتەبىردە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئېلان قىلىنىشى بىلەن بىرگە، خ ك پ پەقەت بىر سىياسىي پارتىيە بولۇشتىن توختاپ، دۆلەتنىڭ ئۆزىگە ئايلانغان. ماۋنىڭ باياناتى بىلەن «خىتاي خەلقى ئورنىدىن شۇندىن بېرى دەس تۇردى» – ئەمما ئەمەلىيەتتە، خ ك پ ئولىگارخىيەسى ئۆزىنىڭ مۇتلەق ھوقۇقىنى قۇرۇپ چىققانىدى.
پارتىيە-دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ ئورگانلىشىشى ھەر بىر دۆلەت ئورگىنىدا پاراللېل بىر پارتىيە قۇرۇلمىسىنىڭ بەرپا قىلىنىشى بىلەن ئەمەلگە ئاشقان (بارنېت، 1967-يىلى؛ شۇرمان، 1968-يىلى). مەسىلەن: ھەر بىر مىنىستىرلىكنىڭ ھەم بىر دۆلەت مىنىستىرى ھەم بىر پارتىيە سېكرېتارى بولىدۇ؛ ھەقىقىي ھوقۇق پارتىيە سېكرېتارىنىڭ قولىدا بولىدۇ.
ئارمىيە ( خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى) رەسمىي ھالدا « خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى» بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە «پارتىيەنىڭ ئارمىيەسى»دۇر؛ ھەر بىر ھەربىي قىسىمدا پارتىيە كومىتېتى بولىدۇ. ئۇنىۋېرسىتېتلار، زاۋۇتلار، شەھەر،يېزا-كەنت،مەھەللە كومىتېتلىرىغا ئوخشاش بارلىق ئاساسى قاتلامدا پارتىيە ياچېيكىلىرى قۇرۇلۇشى شەرت. ئەدلىيە سىستېمىسى «پارتىيە رەھبەرلىكى ئاستىدا» يۈرگۈزۈلىدۇ؛ ئەدلىيە مۇستەقىللىقى ئۇقۇمى رەت قىلىنىدۇ (پېرېنبوم، 2002-يىلى).
بۇ قۇرۇلما ھاكىممۇتلەقلىقنىڭ كلاسسىك ئېنىقلىمىلىرىغا تولۇق ماس كېلىدۇ. ھاننا ئارېندت (1951/1973: 392-457) تەكىتلىگەندەك، ھاكىممۇتلەق رېجىملار دۆلەت بىلەن جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدىكى بارلىق ۋاسىتىلىك ئورگانلارنى يوقىتىش ئارقىلىق، شەخسلەرنى بىۋاسىتە ئىدىيەۋى ۋە تەشكىلىي كونترولغا ئىتائەت قىلدۇرىدۇ. كارل فرىدرىخ ۋە زبىگنيېۋ برزېزىنكسى (1965-يىلى)  ئوتتۇرىغا قويغان ھاكىممۇتلەقلىقنىڭ  ئالتە خاراكتېرلىك ئۆلچىمى خ ك پ رېجىمىدا مەۋجۇت: (1) رەسمىي ئىدىيە، (2) بىرلا ئاممىۋى پارتىيە، (3) تېررورلۇق، (4) تاراتقۇ مونوپوللۇقى، (5) قورال مونوپوللۇقى، (6) مەركەزلەشكەن ئىقتىساد.
2.2.2. ئىدىيەۋى ھۆكۈمرانلىق ۋە مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى
1950- يىللار بويىچە خ ك پ ماركسىزم-لېنىنىزم ۋە ماۋ زېدۇڭ ئىدىيەسىنى جەمئىيەتنىڭ بارلىق ساھەلىرىگە تېڭىلغان رەسمىي ئىدىيەگە ئايلاندۇرغان. «بارچە  گۈللەر بەس-بەستە ئېچىلىش ھەرىكىتى» (1956-1957) ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن كەلگەن «ئوڭچىلارغا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى» زىيالىيلارنى سۈكۈتكە مەجبۇر قىلغان ۋە ئىدىيەۋى چەك-چېگرانى بەلگىلىگەن (ماكفارخار، 1960-يىلى). ئەمما ھاكىممۇتلەق ئىدىيەۋى  ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئەڭ ئۇچىغا چىققان ۋاقتى  1966-1976-يىللىرىدىكى «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى»دۇر (ماكفارخار ۋە شۆنخالس، 2006-يىلى). بۇ دەۋر ماۋنىڭ پارتىيە ئىچىدىكى رەقىبلىرىنى يوقىتىش، ياشلارنى سەپەرۋەر قىلىش ۋە  ئىنقىلابنى داۋاملاشتۇرۇش مەقسىتىدە باشلىغان قالايمىقان بىر ئاممىۋى ھەرىكەت ئىدى. «قىزىل قوغدىغۇچىلار»  «تۆت كونا» (كونا ئىدىيە، كونا مەدەنىيەت، كونا ئۆرپ-ئادەت، كونا ئەنئەنە) نى يوقىتىش ئۈچۈن پۈتۈن مەملىكەتتە تېررورلۇق يۈرگۈزگەن.
مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تەسىرى ئالاھىدە ۋەيران قىلغۇچ بولغان:
مىڭلىغان مەسچىتلەر ۋەيران قىلىنغان ياكى ئاتېئىزىم تەشۋىقات مەركەزلىرىگە ئايلاندۇرۇلغان.قۇرئان ۋە ئىسلامىي ئەسەرلەر،كىلاسسىك قوليازمىلار كۆيدۈرۈلگەن، دىنىي زاتلار قامالغان ياكى ئۆلتۈرۈلگەن. ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتى «فېئودال قالدۇقلىرى» دەپ تامغىلىنىپ، خىتايچە تېڭىلغان. قەبرىستانلىقلار ۋە تارىخىي يادىكارلىقلار ۋەيران قىلىنىپ، مەدەنىيەت ئەسلىمىسى سىستېمىلىق ھالدا ئۆچۈرۈلگەن (ماككېررەس، 1994: 156-189).
بۇ دەۋر مىچېلسنىڭ «ئاممىنىڭ تەشكىللىنىش ئىقتىدارىنى پالەچلەندۈرۈش  » ئۇقۇمىنىڭ ئەڭ ۋەھشىي  ئەمەلىيىتىنى نامايەن قىلغان. ئەنئەنىۋى رەھبەرلىك قۇرۇلمىلىرىنىڭ (دىنىي ئۆلىمالار، جەمئىيەت سەر خىللىرى) يوقىتىلىشى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ كوللېكتىپ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنى ئونلىغان يىللار بويى ئاجىزلىتىۋەتكەن.
3.2.2. ئاممىۋى سەپەرۋەرلىك، تېررور ۋە جەمئىيەت كونتروللۇقى
ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدىكى خ ك پ ئاممىۋى سەپەرۋەرلىكنى ھەم ئىدىيەۋى ھۆكۈمرانلىق (زومىگەرلىك) قورالى، ھەم تېررور مېخانىزمى سۈپىتىدە ئىشلەتكەن. «ئۈچكە قارشى ھەرىكەت» (1951-يىلى)، «بەشكە قارشى ھەرىكەت» (1952-يىلى)، «ئوڭچىلارغا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى» (1957-1959-يىللىرى)، «چوڭ سەكرەپ ئىلگىرىلەش» (1958-1962-يىللىرى) غا ئوخشاش ئارقىمۇئارقىدىن ئېلىپ بېرىلغان ھەرىكەتلەر جەمئىيەتنى ئۈزلۈكسىز سەپەرۋەرلىك ھالىتىدە تۇتۇپ، ئۆكتىچىلەرنى بېسىقتۇرغان ۋە پارتىيە ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملىگەن (مېيسنېر، 1999-يىلى).