يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىشىلىك ھوقۇق، دىموكراتىيەگە ئوخشاش يەرشارى خاراكتېرلىق قورۇلمىغا ئىگە. لېكىن قوغدىلىشى يەرلىك مەسىلە. چۈنكى 1948 – يىلى خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق خىتاپنامىسىدە ئىنسان «(ئەقىلىيەتچى ھايۋان) animal rationale » نۇقتىسىدىن مۇئامىلە قىلىنغان بولۇپ، 18 يىل ئۆتكەندىن كېيىن تۈزۈلگەن ئەھدىنامىدە ئىنسان « (ئىنسان مەنسۇپ بولغان مەدەنىيەتنىڭ مەھسۇلى) animal vitale » سۈپتىدە مۇئامىلە قىلىنغان. بۇ ئەھۋال كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش مەسىلىسىدە تېخىمۇ ئەمەلىي پايدىلارنى ئېلىپ كەلمەكتە. لېكىن كۈنىمىزدە يەرلىك بولۇشتىن ھالقىغان ئۆزگۈرۈشلەر يۈزبەرمەكتە. دۆلەتلەردىن باشقا بۈگۈن خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىق ساھەسى ۋە ئۇلار سادىر قىلغان دەپسەندىچىلىكلەر مۇنازىرە قىلىنماقتا.
بۇ سەۋەپتىن بۇ ئىككى چۈشەنچىنىڭ بىرىكمىسى ئىنساننى كېلەچەكتە « دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ ئاقتارغۇچىسى » قىلماقتا، بۇ بولسا دەۋرىمىزدىكى يەر شارىلىشىش مايىللىقىغا تېخىمۇ ماس كەلمەكتە. بۇ نۇقتىدىن يەرلىك ۋە ئومۇمى ھەق – ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەتلەرگە قارىغان ۋاقتىمىزدا مۇنداق ئەھۋالنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ:
رايونىمىزدىكى ئىجتىمائىي – ئىقتىسادىي، مەدەنىي ۋە سىياسى شەرت – شارائىتلار يەرلىك شەخسلەرنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ھەق – ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلىشىنى ئاقسىتىپ قويماقتا، ئاجىزلاشتۇرماقتا، ھەتتا بەزىدە ئىمكانسىز ھالغا كەلتۈرۈپ قويماقتا. بۇ سەۋەپتىن:
1)	ياشاۋاتقان جەمئىيەتتىكى سىياسى داۋالغۇشنىڭ كۈچلۈك بولۇشى ۋە بىخەتەرلىكنىڭ ئاجىزلىقى يەرلىك ئامانلىق، ساياھەت ۋە سىجىل تەرەققىياتتىن پايدىلىنىش ھەققىنى قىيىنچىلىققا ئۇچراتماقتا.
2)	سەھرادىن ئايرىلىپ شەھەرگە كەلگەن، لېكىن ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي ئىمكانسىزلىق سەۋەبىدىن شەھەر مۇھىتىغا ماسلىشالمىغان، ئارىدا قالغان كىشىلەر سەھىيە، مەدەنىيەت، مائارىپ، قونالغۇ، تىرىكچىلىك ۋە باراۋەرلىك ھوقۇقىنى ئىشلىتىشتىن مەھرۇم قالماقتا.
3)	دۆلەتنىڭ تېخىچە بەزى جايلاردا ئەنئەنىۋى جەمئىيەت قۇرۇلمىسىغا ئىگە بولۇشى، يىللار بويى يەرلىك خەلقنىڭ ئومۇمى دىموكراتىكلىشىشكە ئاۋاز قوشۇشىنى قىيىنلاشتۇرغان. بولۇپمۇ تۈركىيەنىڭ شەرقىدىكى ئايماقچىلىق، ئاغاچىلىق، بەگلىك، شەيخلىككە ئوخشاش ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلار سىياسى پارتىيەلەر تەرىپىدىن سايلام ئۈچۈن ئۈنۈملۈك بىلەت ئامبىرى دەپ قارالدى ۋە سايلاش، بولۇپمۇ سايلىنىش ئىشىدا ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇشى، ھەم ئاۋامنىڭ يەرلىك ھاكىمىيەتكە ئاۋاز قوشۇش ھوقۇقىنى توسقۇنلۇققا ئۇچراتماقتا، ھەم بۇ رايۇندا ئىجتىمائىي ئۆزگۈرۈشنىڭ ئالدىغا سېپىل سوقماقتا.
4)	كۆپلىگەن رايونلاردا تۇغۇت نىسبىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشى، چەت – ياقىلاردىن شەھەرگە كۆچۈشنىڭ كۆپ بولۇشى شەھەرلەرنىڭ چاغداش ھالەتتە نوپۇس قوبۇل قىلىش كۈچى ۋە ئىمكانلىرىدىن ھالقىپ كەتكەنلىكتىن، كىشىلەرنى قونالغۇ، خىزمەت، كىشىلىك تەرەققىيات ھوقۇقلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشتىن مەھرۇم قالدۇرماقتا.
5)	گ ئا پ ( شەرقىي جەنۇبى ئانادولۇ پىلانى )نىڭ ئىجرا قىلىنىشىدا ئىجتىمائىي، مەدەنىي ۋە تەبىئەت مەۋجۇداتلىرىنى قوغداشنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ، ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان ( بۇ كىرىمنى مەزكۇر رايۇندىن زىيادە غەرپكە يۆتكەيدىغان ) پوزىتسىيەنىڭ ئاساس قىلىنىشى پاكىز مۇھىتتا ياشاش، تەبىئىي ۋە تارىخى مەنبەلەردىن پايدىلىنىش ھوقۇقىنى چەكلىمىگە ئۇچراتماقتا .
يۇقىرىدىكىلەر كىشىلەرنىڭ ئاساسلىق ھەق – ھوقۇقىنى ئىشلىتەلمىگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر قانچە مىسالنى تەشكىل قىلماقتا. مەزكۇر مەسىلىلەرنىڭ ھەل قىلىنىپ، كىشىلەرنى ئاساسلىق ھەق – ھوقۇقلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنالايدىغان، مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلالايدىغان مۇھىتنىڭ بەرپا قىلىنىشى مەزكۇر مەسىلىلەرنىڭ ھەل قىلىش تەدبىرى بولالايدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن:
1. تۈركىيە 21 – ئەسىرگە دىموكراتىك، چاغداش ۋە تەرەققىي قىلغان زامانىۋى بىر دۆلەت سۈپتىدە كىرىشى كېرەك. بۇ سەۋەپتىن بىر يۈزى ياۋروپا جەمئىيىتىگە قارىغانىكەن، يەنە بىر يۈزى ئىسلام دۇنياسىغا قارايدىغان ئىككى خىل كىملىك ئىگە ھالەتتىن قۇتۇلۇشى، ئەنئەنىۋىيلىكتىن زامانىۋىيلىققا يۈزلەنگەن ئۆتكۈنچى باسقۇچتىكى ئۆزگۈرۈشنى تىزلىتىشى ۋە مەزكۇر ئىجتىمائىي ئۆزگۈرۈشنىڭ سۈرىئىتى بىلەن بىرلىكتە يۆنىلىشىنى ۋە خاراكتېرىنى دىموكىراتىك دائىرى ئىچىگە ئولتۇرغۇزۇشى لازىم.
2. بۇ مەقسەتتە ئومۇمىي جەھەتتىن كىشىلىك ھوقۇقنى، خاسلىق جەھەتتىن يەرلىك جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ ھوقۇقىنى ۋە بۇ ھوقۇقىنى كېڭەيتەلەيدىغان مۇھىت ۋە شارائىت بەرپا قىلىشى كېرەك. يەرلىك مەدەنىيەت ۋە مىللىي ئوخشاشماسلىقلار بەزى ھەق – ھوقۇقلارنىڭ چەكلىنىش سەۋەبى بولماسلىقى، ئەكسىچە ھەر جەھەتتىن باي دۆلەت بولۇشنىڭ ئۇلى سۈپتىدە قارىلىشى كېرەك. بۇ سەۋەپتىن يەرلىك ھۆكۈمەتلەر مەزكۇر جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ ھەر تۈرلۈك ھەق – ھوقۇقىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنالايدىغان ( مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلالايدىغان ) ھوقۇققا ۋە تەشكىلاتلارغا ئىگە قىلىنىشى كېرەك.
3. يەرلىك ھەق – ھوقۇقنىڭ ئىشلىتىلىشى، كىشىلىك ھوقۇق ۋە دىموكراتىيەگە ھەسسە قوشىشى بىر جەھەتتىن ئاۋامنىڭ بارغانسېرى كۈچىيىۋاتقان سىياسەتكە ۋە ئاممىۋى تەشكىلاتلارغا قوشۇلىشى؛ يۇقىرى نىسبەتتە تۇغۇت ۋە كۆچۈشنىڭ تىزگىنلىنىشى؛ شەھەرلەرنىڭ نوپۇس قوبۇل قىلىش ھەجىمىنى ئاشۇرۇپ، قونالغۇ، سەھىيە ۋە ئاست قۇرۇلما مەسىلىسىنىڭ ھەل قىلىنىشى؛ گ ئا پ نىڭ يەرلىك خەلقنىڭ پايدىلىنىشقا تەقدىم قىلىنىشى؛ سەھرادىن كەلگەنلەرنىڭ شەھەرلىشىشى ۋە ھەممىدىن مۇھىمى سىياسى مۇقىملىقنىڭ بەرپا قىلىنىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.