پېنتاگوننىڭ 2024-يىللىق دوكلاتىدا شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە ئورۇن بېرىلىشىنىڭ ئەھمىيىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىقتىسادىي گېئوپولىتىكىدىكى ئورنىمۇ كۈنسېرى مۇھىملىشىۋاتىدۇ. رايون خىتاينىڭ يەر ئاستى بايلىقلىرى، ئېنېرگىيە ۋە سانائەت ئىشلەپچىقىرىش بازىسى بولۇشتىن سىرت، مەركىزىي ئاسىياغا ئېچىلىدىغان دەرۋازا ۋە يېڭى ئىقتىسادىي دەۋردىكى يادرولۇق تايانچ رايونغا ئايلانماقتا. دوكلات خىتاينىڭ بۇ رايوندا يۈرگۈزۈۋاتقان ئىقتىسادىي سىياسەتلىرىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىلا ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك كونتروللۇقنىمۇ مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
رايوننىڭ خەلقئارالىق بىخەتەرلىك جەھەتتىكى ئەھمىيىتى تېخىمۇ كۈچەيمەكتە. گېرمانىيە شىركەتلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك سەۋەبىدىن شەرقىي تۈركىستاندىن چېكىنىشى ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە بولغان دىققىتىنىڭ كۈچىيىشى، رايوننىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىرىنىڭ خەلقئارالىق سودا-سېتىق ۋە كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىگىچە كېڭەيگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
دوكلاتتىكى مۇھىم نۇقتىلارنىڭ تەھلىلى
دوكلات شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەربىي-بىخەتەرلىك تۈزۈلمىسىنىڭ ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىغان. غەربىي رايون قوماندانلىقى تېررىتورىيەسىدىكى ئەڭ چوڭ ھەربىي رايون بولۇپ، 76- ۋە 77-ئارمىيە گۇرۇپپىسى، شىنجاڭ ھەربىي رايونى (84-ئارمىيە گۇرۇپپىسى) قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ قۇرۇلما پۈتۈن رايوننى ھەربىي نازارەت ئاستىغا ئالغان.
بۇ قۇرۇلمىنىڭ كۈچى پەقەت ئەنئەنىۋى ھەربىي قىسىملارنىلا ئەمەس، بەلكى قوراللىق ساقچى قىسىملىرى، زاپاس قىسىملار ۋە مەخسۇس قىسىملارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 2019-يىلى قۇرۇلغان تاغ بۈركۈتى ئالاھىدە قىسمى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. بۇ قىسىم شەرقىي تۈركىستاندا «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» نامى ئاستىدا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە يەرلىك خەلقنى نازارەت قىلىش ۋە باستۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.
دوكلات قوراللىق ساقچى قىسىملىرىنىڭ ئۈچ ئاساسىي قىسىمغا بۆلۈنگەنلىكىنى ئاشكارىلىغان: ئىچكى بىخەتەرلىك قىسمى، كۆچمە قىسىم ۋە دېڭىز ساقچى قىسمى. شەرقىي تۈركىستان قوراللىق ساقچى قىسىملىرىنىڭ ئۆزىنىڭ ئالاھىدە دىققەت مەركىزى بولۇپ، بۇ قىسىم ئۆزىنىڭ مۇستەقىل ھەربىي رايونىغا ئىگە. بۇ قىسىملار ئادەتتە پۇقرالارنى نازارەت قىلىش، ئاممىۋى ۋەقەلەرنى باستۇرۇش ۋە ئىچكى بىخەتەرلىكنى ساقلاش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ.
بۇ قۇرۇلما 2020-يىلى 1-ئىيۇلدا يەنە بىر قېتىم ئۆزگەرتىلگەن. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، زاپاس قىسىملار خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى ۋە مەركىزىي ھەربىي كومىتېتنىڭ بىۋاسىتە قوماندانلىقىغا ئۆتكەن. بۇ ئۆزگىرىش ھەربىي كۈچنى تېخىمۇ مەركەزلەشتۈرۈش ۋە پارتىيەنىڭ مۇتلەق كونتروللۇقىنى كۈچەيتىش مەقسىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
خىتاي خەلقئارالىق سەھنىدە ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ۋە «بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش» نامى بىلەن ئاقلاشقا تىرىشماقتا. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك, خىتاي كۆپ تەرەپلىمىلىك سورۇنلاردا ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قوللاشقا باشقا دۆلەتلەرنى قايىل قىلىشقا تىرىشماقتا.
خىتاي 2020-يىلى پاكىستان بىلەن ئىستىخبارات ھەمكارلىقى كېلىشىمى ئىمزالىغان. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، بۇ كېلىشىم پاكىستان ۋە ئافغانىستاندىكى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكەتلىرىدە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى، بولۇپمۇ ئۇيغۇر نوپۇسىغا قاراتقان نازارەتنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلغان.
2021 -يىلدىن باشلاپ، خىتاي تالىبان ھۆكۈمىتى بىلەن ئالاقىنى كۈچەيتىشكە باشلىغان. دوكلاتقا كۆرە، بۇنىڭ ئاساسىي مەقسىتى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى»نىڭ ئافغانىستان زېمىنىدىن تۇرۇپ شەرقىي تۈركىستانغا قارشى پائالىيەت ئېلىپ بېرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتۇر. بۇ ھەرىكەتلەرنى خىتاينىڭ چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمى دېيىشكە بولىدۇ.
شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئارقىلىق قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان ۋە ئۆزبېكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى كۈچەيتكەن خىتاي، بۇ دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلىش ۋە ئۆز ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن بۇ ھەمكارلىق مېخانىزمدىن پايدىلانماقتا. بۇنىڭدىن سىرت، رايونلۇق بىخەتەرلىك يىغىنلىرى، چېگرا چارلاش قىلىش ۋە خەلقئارالىق مانېۋىرلار ئارقىلىق قوشنا دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇسۇلىنى قوبۇل قىلىشقا قىستىماقتا.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىقتىسادىي-ئىجتىمائىي كونتروللۇقى ھەر تەرەپلىمە ۋە سىستېمىلىق. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، خىتاي بۇ رايوننى ئۆزىنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتى سۈپىتىدە بېكىتكەن بولۇپ، رايوندىكى ئىقتىسادىي تەرەققىيات سىياسەتلىرى ئەمەلىيەتتە كونتروللۇق ۋە ئاسسىمىلياتسىيە مەقسىتىگە خىزمەت قىلماقتا.
مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسى بۇ كونتروللۇقنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئىپادىسى. گېرمانىيە شىركەتلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە باشقا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى سەۋەبىدىن رايوندىن چېكىنىشى، خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى تارتقان. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، خىتاينىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى بۇ ئەيىبلەشلەرنى «توقۇلما، يالغان» دەپ رەت قىلغان بولسىمۇ، رايوندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسى كۈنسېرى خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ ئېتىبارىغا ئېرىشمەكتە.
خىتاينىڭ رايوندىكى يەنە بىر مۇھىم كونترول قورالى ئىجتىمائىي باشقۇرۇش سىستېمىسى. دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغىنىدەك، خىتاي يەرلىك مەدەنىيەتنى سۇسلاشتۇرۇش، كونترول قىلىش ۋە ئاخىرىدا خىتاي جەمئىيىتىگە سىڭدۈرۈش سىياسىتىنى يولغا قويغان. بۇ سىياسەتلەر مەدەنىيەت، دىن، تىل ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ ھەر قايسى تەرەپلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
2023 -يىلى شى جىنپىڭنىڭ ئۈرۈمچىگە كېلىپ «ئىسلامنى خىتايلاشتۇرۇش»نى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىشى، بۇ سىياسەتنىڭ يېڭى باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. دوكلاتتا قەيت قىلىنغىنىدەك، بۇ خىل سىياسەت پەقەت دىنىي پائالىيەتلەرنى چەكلەش ۋە نازارەت قىلىشنىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن جەمئىيەتنى قايتا شەكىللەندۈرۈش ۋە خىتايلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان.