ئۆزگىرىۋاتقان خەلقئارا تەرتىپنىڭ سىياسىي ئىقتىسادى ۋە ھۆكۈمرانلىق كىرىزىسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
ئانجېلا شۈ (Angela Xu) تەرىپىدىن 2025-يىلى 27-نويابىردا يېزىلغان «ئۆزگىرىۋاتقان خەلقئارا تەرتىپ: تەتقىقاتلارغا ئومۇمىي نەزەر» (The Evolving International Order: A Literature Review) ناملىق ماقالە، يەرشارى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي سىستېمىسى بېشىدىن ئۆتكۈزۈۋاتقان ئازابلىق ئۆزگىرىش مۇساپىسىنى، بۇ دەۋرنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مەتبۇئاتلىرىدىن بولغان «The Economist» ۋە «Financial Times»تا ئېلان قىلىنغان ئالتە پارچە ھالقىلىق ماقالە ئارقىلىق تەھلىل قىلىدۇ. 2025-يىلىنىڭ دەسلەپكى يېرىمىدا، يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تەۋرەنگەن، بازارلار ئېنىقسىزلىق ئىچىدە يۆنىلىش ئىزدەۋاتقان ۋە «لىبېرال خەلقئارا تەرتىپ»نىڭ كەلگۈسى سوئال ئاستىغا ئېلىنىۋاتقان بىر مۇھىتتا يېزىلغان بۇ ماقالە، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە پايدىلىنىش مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. شۈنىڭ بۇ ئەمگىكى ئاددىي بىر قىسقارتىلما ئەمەس ، ھۆكۈمرانلىق نەزەرىيەسى، بازار پىسخولوگىيەسى ۋە يەرشارىلىشىشنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى ؟  قايتا يەرشارىلىشىش يەر شارىلىشىشنىڭ يېڭىدىن شەكىللىنىشى يەر شارىلىشىشنىڭ يىڭى نۇسخىسى قاتارلىق تېمىلارنى بىر-بىرىگە باغلىغان، ئاكادېمىك چوڭقۇرلۇققا ئىگە ۋەزىيەت ئانالىزىدۇر.
ئاپتور ماقالىدە  تېكىستلەرنى ئىقتىسادىي رامكىنىڭ ئاساسلىرى، بازار ئاكتىيورلىرىنىڭ ئىنكاسى ۋە كەلگۈسىگە دائىر تەسەۋۋۇر دىن ئىبارەت قاتلاملىق بىر قۇرۇلمىدا تەكشۈرگەن. ماقالىنىڭ مۇھىملىقى، بولۇپمۇ ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاجىزلاشقا باشلىغانلىقىغا دائىر ئالامەتلەر كۆپەيگەن بىر مەزگىلدە، بۇ چېكىنىشنىڭ پۇل-مۇئامىلە بازارلىرى، گېئو-سىياسىي مۇقىملىق ۋە يەرشارىۋى بايانلارغا بولغان تەسىرىنى بىر پۈتۈن نۇقتىئىنەزەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇشىدا ئىپادىلىنىدۇ. شۈ «The Economist»نىڭ قۇرۇلما خاراكتېرلىك تەھلىللىرىدىن تىموتىي گارتون ئاشنىڭ (Timothy Garton Ash) گېئو-سىياسىي مۆلچەرلىرىگىچە، جىللىيان تېت (Gillian Tett) ۋە رانا فوروھارنىڭ (Rana Foroohar) بازار كۆزىتىشلىرىدىن لارىي فىنكنىڭ (Larry Fink) ھەل قىلىش تەكلىپلىرىگىچە بولغان كەڭ دائىرىنى كۆزدىن كەچۈرۈپ، ئوقۇرمەنلەرگە پارچە-پارچە كۆرۈنگەن يەرشارىۋى پاراكەندىچىلىكنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر-بىرىگە مۇناسىۋەتلىك سىستېماتىك بىر ئۆزگىرىشنىڭ ئىپادىلىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، مەزكۇر ماقالە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە سىياسىي ئىقتىساد ساھەسىدىكى تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن نۆۋەتتىكى كىرىزىسنىڭ ئانالىزىنى ئوتتۇرىغا قويىدىغان ئاساسىي ماقالە سۈپىتىدە باھالىنىشى كېرەك.
بىرىنچى بۆلۈم: ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئىقتىسادىي ئاساسلىرى ۋە پارچىلىنىش مۇساپىسى
ئانجېلا شۈ تۇنجى بۆلۈمىدە، نۆۋەتتىكى دەۋرنىڭ ئىقتىسادىي رامكىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن «The Economist» ۋە تىموتىي گارتون ئاشنىڭ تەھلىللىرىگە دىققەت مەركەزلەشتۈرىدۇ. بولۇپمۇ «The Economist»نىڭ «بىر ھۆكۈمران يىقىلغاندا نېمە ئىشلار يۈز بېرىدۇ» (What Happens When a Hegemon Falls) ناملىق ماقالىسى ئارقىلىق، رەھبەرلىك ئۇقۇمىنى ئىقتىسادىي بىر مودېلغا ئورۇنلاشتۇرۇپ چوڭقۇر تەكشۈرۈش ئېلىپ بارىدۇ. شۈ ھۆكۈمرانلىق كۈچىنىڭ قانۇنلۇقلىقىنى تەمىنلەيدىغان ئامىللارنى «ئۆزئارا مۇناسىۋەت تورى» (reciprocal relationship) دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. بۇ مودېلغا ئاساسلانغاندا، ھۆكۈمران پەقەت ھەربىي بىر كۈچلا ئەمەس، بەلكى ئوچۇق بازارلارنى مەجبۇرىي يولغا قويىدىغان، ئىقتىسادىي دەۋرىي تەۋرىنىشكە قارشى (countercyclical) ياردەم بېرىدىغان ۋە ئەڭ مۇھىمى پۇل-مۇئامىلە ۋە ئىقتىساد سىستېمىسىنىڭ ئارقىسىدىكى ئاخىرقى كاپالەتچى سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىدىغان ئاكتىيوردۇر.
ماقالە سىستېمىنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن ھۆكۈمراننىڭ «ئاخىرقى قەرز بەرگۈچى ئاخىرقى چارەلىك رولىنىڭ » (lender of last resort) رولىنىڭ ھاياتىي ئەھمىيىتىنى تەكىتلەيدۇ. شۈ بۇ رولنىڭ پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ ۋەيران بولۇشىنى توسۇپ قالىدىغان بىر بىخەتەرلىك كىلاپانى ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ مېخانىزمىنىڭ مەركىزىدە ئامېرىكا مەركىزىي بانكىسىنىڭ (Fed) باشقا چوڭ مەركىزىي بانكىلارنى تەمىنلىگەن «swap» (ئالماشتۇرۇش) لىنىيەلىرىنىڭ بارلىقىنى بىلدۈرىدۇ. 2008-يىلدىكى يەرشارى پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسىدىن بۇيان تۈزۈملەشكەن بۇ مېخانىزم، يەرشارىۋى نەق پۇل ئوبوروتىنىڭ داۋاملىشىشى ۋە دوللارنىڭ زاپاس پۇل ئورنىنىڭ قوغدىلىشى جەھەتتىن ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. شۈنىڭ تەھلىلى، بىر پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ تەرەققىي قىلىپ گۈللىنىشى ئۈچۈن، ئۇ سىستېمىنىڭ ئارقىسىدا تۇرالايدىغان ۋە كىرىزىس پەيتلىرىدە ئىشقا كىرىشەلەيدىغان ئىناۋىتى يۇقىرى بىر مەركىزىي بانكىنىڭ مەۋجۇت بولۇشىنىڭ شەرت ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
بۇ دائىرىدە، ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىكىنىڭ پۇل-مۇئامىلە تەرىپىنى داۋاملاشتۇرالىشى ئۈچۈن ئىككى تۈپ شەرتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا دىققەت تارتىلماقتا: بىرىنچىسى، «ئاخىرقى چارە قەرز بەرگۈچى» رولىدىن چېكىنمەسلىكى؛ ئىككىنچىسى بولسا، بۇ رولنى مۇمكىن قىلىدىغان ساغلام بىر خامچوت قىزىل رەقىمىنى باشقۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇشىدۇر. بىراق ماقالىدە نەقىل كەلتۈرۈلگەن خېلېن رېي (Helene Rey)غا ئوخشاش ئىقتىسادشۇناسلار  ئامېرىكانىڭ بۇ قۇرۇلمىنى قوللاشتىن چېكىنىشى مۇمكىنلىكى ۋە ھازىرچە سىستېمىدا ئامېرىكانىڭ ئورنىنى تولدۇرالىغۇدەك كۈچكە ئىگە بىر تاللامنىڭ يوقلۇقىدىن ئەندىشە قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال ھۆكۈمرانلىق ئالمىشىش نەزەرىيەلىرى دائىرىسىدە «كىندلېبېرگېر تۇزىقى» (Kindleberger Tuzağı) دەپ بىلىنىدىغان، كونا ھۆكۈمران رەھبەرلىك قىلالمايدىغان، يېڭى كۈچلەرنىڭ بولسا رەھبەرلىك قىلىشنى خالىمايدىغان ياكى قىلالمايدىغان بىر ھوقۇق بوشلۇقى خەۋپىنى ئەسلەتمەكتە.