سلوۋېنىيە، كىرودىيە ۋە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ۋە يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىشى (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

زاگرېبتىكى نېمىس قوماندانلار ۋە دىپلوماتلار كىرودىيەنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا، ھەتتا ئىدارە-جەمئىيەت ۋە دۆلەت ئورگانلىرىغا ئەمەلدار تەيىنلەشكىچە بولغان ئىشلارغا ئارىلاشقانىدى. ئىتالىيە بىلەن ئۇستاش ھەرىكىتى ئوتتۇرىسىدا پىكىر ۋە ھەرىكەت پىلانى جەھەتتە زور ئىختىلاپ بار ئىدى. بۇنىڭدىن سىرت، ئىتالىيە ۋە نېمىس ئارمىيەسى، شۇنداقلا سىياسەتچىلەر ئىتتىپاقدېشى بولغان كىرودىيەنى شۈمۈرۈشكە تېگىشلىك مەملىكەت دەپ قارايتتى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى گېرمانىيەنىڭ مەغلۇب بولۇشى بىلەن ئاخىرلاشتى، گېرمانىيەنىڭ مەغلۇب بولۇشى كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىقىغا تەسىر كۆرسەتتى. لېكىن كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىق ئارزۇسى ئۆچمىدى. كىرودىيە جوسىپ بىروز تىتو ھاكىمىيىتىدىكى يۇگوسلاۋىيەگە قوشۇلدى،كىرودىيە يۇگوسلاۋىيە ھاكىمىيىتىدىكى باشقا جۇمھۇرىيەتلەرگە ئوخشاش ھەق-ھوقۇقلارغا ئىگە ئىدى. كىرودىيە ھەر ۋاقىت مۇستەقىللىق تەلىپىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىپ تۇردى. تىتونىڭ ئۆلۈمى ۋە كوممۇنىزم لاگېرىنىڭ ۋيران بولۇشى نەتىجىسىدە كىرودىيە تېخىمۇ كۆپ سىياسىي ھوقۇقلارغا ۋە ئەركىنلىكلەرگە ئىگە بولدى. بۇنىڭدىن سىرت، يۇگوسلاۋىيەدە سىياسىي ۋەزىيەتمۇ ئۆزگىرىۋاتقانىدى. سىربىيەدە سايلامدا ئۇتۇپ چىققان سلوبودان مىلوسېۋىك جۇمھۇرىيەتلەر ۋە ئاپتونوم رايونلارغا كۆپلەپ ھەق-ھوقۇق  بېرىشنى مەزمۇن قىلىدىغان 1974-يىلدىكى ئاساسىي قانۇننى بىكار قىلدى. كىرودىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن سايلاملاردا ئۇتۇپ چىققان فىرانجا تۇدجمەن ئاشقۇن مىللەتچى سىياسەتچى بولۇپ، كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن زور كۈچ سەرپ قىلدى. بۇ ھادىسىلەر يۇگوسلاۋىيەنىڭ يىمىرىلىش مۇساپىسىنى تىزلەشتۈرۈپ،  كىرودىيەنىڭ قايتىدىن مۇستەقىللىققە ئېرىش ئارزۇسىنى كۈچەيتتى. تۇدجمەن پىرېزىدېنت ۋاقتىدا ئۇنى كىرودلار، ياۋروپا دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ گېرمانىيە ۋە ئاۋستىرىيە كۈچلۈك قوللىدى. ئۇ كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرىنى، كىرودىيەنىڭ مۇستەقىل بولۇش ھوقۇقىنى ۋە كىرودلارنىڭ ئۆز دۆلىتى بولۇشى لازىملىقىنى داۋاملىق كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلگەن سىياسەتچى ئىدى. تۇدجمەن بۈيۈك كىرودىيەنى قۇرۇپ چىقىش ئۈچۈن بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا كىرودىيەگە قوشۇلمىغان تەقدىردە، بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا كىرودلار زىچ ئولتۇراقلاشقان رايونلارنىڭ كىرودىيەگە قوشۇلۇشى ئۈچۈن زور كۈچ سەرپ قىلدى.
يۇقىرىدىكىلەر شۇنى كۆسىتىپ بېرىدۇكى، تارىخىي  نۇقتىدىن دۆلەت بولۇش ئېڭى ئىنسانلارنىڭ مىللەتچىلىك ھېسسىياتىنىڭ قايتىدىن قوزغىلىشىدا مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ سەۋەبتىن، تۇدجمەن كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن كۈرەش قىلدى. كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن ئەل رايىنى سىناش پائالىيىتى ئۆتكۈزدى. فىرانجا تۇدجمەننىڭ كىرودىيەنىڭ مۇستەقىللىققە ئېرىشىشىدا شەخسىي تىرىشچانلىقى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ، دېيىشكە بولىدۇ.
بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا
20-ئەسىردىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنانىڭ مۇستەقىللىق كۈرىشى بوسنىيە- گىرېتسىگوۋېنا تارىخى ئاساسەن دېگۈدەك تاشقى كۈچلەرنىڭ ئىشغالىيىتىگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى بىلەن تولغان. ئوتتۇرا ئەسىردىكى بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا ئىككى خىل دۆلەت تەشكىلاتى بار بولۇپ، 1377-يىلىغىچە بانوۋىنا، 1377-يىلىدىن 1463-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا خانلىق بار ئىدى. بۇ مەزگىللەردە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا مۇستەقىل دۆلەت سۈپىتىدە مەۋجۇدلۇقىنى داۋاملاشتۇردى. ئوتتۇرا ئەسىردە بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا دۆلىتى ئەنئەنىۋى قانۇن تۈزۈملىرى ۋە دەۋرنىڭ دۆلەت قائىدە-تۈزۈملىرىگە ئاساسەن باشقۇرۇلاتتى. بوسنىيە قانۇنىنىڭ ھەممىسى يازما شەكىلدە ئەمەس ئىدى، قانۇنلار ھەم ئەنئەنىلەردىن ھەمدە يازما قائىدە-پىرىنسىپلاردىن تەشكىل تاپاتتى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا ئەنئەنىۋى قانۇنىغا ئاق سۆڭەكلەر ۋە نوپۇزلۇق كىشىلەرمۇ چوقۇم رىئايە قىلىشى كېرەك ئىدى (فېنې، 1992: 6). بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنادا تەختنى قولغا كىرگۈزگەنلەرنىڭ تۇنجى بولۇپ قىلىدىغان ئىشى، ئاتا-بوۋىلىرى تەرىپىدىن مىراس قالغان ھەق-ھوقۇقلارنى ئېتىراپ قىلىشنى مەزمۇن قىلىدىغان خىتابنامە ئېلان قىلىش ئىدى. بوسنىيە-گىرېتسىگوۋېنا قانۇنىنىڭ يازما مەنبەلىرى بولسا خەلقئارالىق ئەھدىنامىلەر، زېمىن خوجىدارلىرىنىڭ ئىمتىيازلىرى ۋە ئابىدىلەردىن تەشكىل تاپاتتى (ئىبراھىماگىك، 19995: 124). تارىخى مەنبەلەر بان كۇلىننىڭ ھۆكۈمدارلىقى (1180-1204|)مەزگىلىدە دۆلەت مۇئەسسەسىلىرىنىڭ بارلىقىنى، بوسنىيەدە ئىتقىسادىنىڭ گۈللەنگەنلىكىنى ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە ئالغا ئىلگىرىلەش بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. 1189-يىلى ئېلان قىلىنغان مەشھۇر دۇبرونوۋىك خەلق خىتابنامىسىدە بوسنىيەنىڭ مۇستەقىل دۆلەت ئىكەنلىكى ۋە تېررىتورىيەسىدىكى دۇبرونوۋىك رايونىدا سودىگەرلەرنىڭ ئەركىن سودا ۋە ساياھەتلەرنىڭ كاپالەت ئاستىغا ئېلىنغانلىقى قەيت قىلىنىدۇ. بوسنىيەدە باننىڭ ھۆكۈمدارلىقى مەزگىلىدە بوسنىيەنىڭ ياتلارنىڭ تىزگىنى ئاستىدىكى دۆلەت بولۇشتىن بەكرەك، مۇستەقىل دۆلەت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدىغان ئەڭ ئىشەنچىلىك مەنبەلەر، سودىگەرلەرگە بوسنىيە بانى تەرىپىدىن بېرىلگەن ئىمتىيازلاردىن سىرت پوپنىڭ ھۆكۈمدارلار ۋە قوشنا دۆلەتلەرگە يازغان مەكتۇبلىرىدۇر  (كلاجىك، 1989-160).
1376-يىلى پادىشاھ 1.تىۋرتكو (1353-1391) ئوسمانلى دۆلىتىنىڭ ياردىمى ئاستىدا بوسنىيەدە ھاكىمىيەت بېشىغا كەلدى. پادىشاھ تىۋرتكو غەربىي سىربىيە ۋە ئادرىياتىك ساھىلىنىڭ كۆپ قىسمىنى قولغا كىرگۈزۈپ دۆلەت تېررىتورىيەسىنى كېڭەيتتى. پادىشاھنىڭ سىياسىي مەقسىتى بوسنىيەنى ئېتنىك كىملىك ئەتراپىدا بىرلەشتۈرۈش ئىدى (كوروۋىك، 1999-8). پادىشاھ تىۋرتكو دەۋرىدە بوسنىيەدە ھەم قانۇنىي ھەدەم سىياسىي مۇئەسسەسىلەر بار ئىدى. بۇلار مەھكىمىلەر ۋە دۆلەت كېڭىشى ئىدى. بۇ ئىككى مۇئەسسەسە دۆلەتكە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە قارار چىقىرىشتا ئوخشاش ھوقۇققا ئىگە ئىدى.