خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ياردىمى ئادەتتە يۇقىرى ئۆسۈم بىلەن بېرىلىپ، قەرزنى قايتا تەڭشەش قىيىن بولۇپلا قالماي، دائىم ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىشنىڭ بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلەتتى. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئافرىقا رەھبەرلىرى خىتاينىڭ «سەككىز پىرىنسىپ»ىغا ئاساسلانغان ياردەم شەرتلىرىنى تېخىمۇ پايدىلىق دەپ قارايتتى. خىتاي تاشقى ياردەملىرىنى ئىستراتېگىيەلىك بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىنى تەيۋەن بىلەن بولغان دىپلوماتىك مۇناسىۋىتىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، ئۆزىگە جەلپ قىلىشقا ئۇرۇندى.
خىتاي گەرچە «شەرتسىز ئارىلىشىش»نى ۋەدە قىلغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە تەيۋەن بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان دۆلەتلەر بىلەن ئالاقە قىلمايدۇ. ئېسۋاتىنى پادىشاھلىقى (ئىلگىرىكى سىۋېزىلاند) تەيۋەن بىلەن بولغان سىياسىي مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈشنى رەت قىلغانلىقى ئۈچۈن، خىتاينىڭ ياردىمىدىن مەھرۇم قالغان بىردىنبىر ئافرىقا دۆلىتىدۇر. خىتاي ھەمكارلاشقۇچىلىرىنىڭ تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە ئارىلىشىپلا قالماي، يەنە ئىقتىسادىي شەرتلەرنىمۇ قويىدۇ. ئۇنىڭ ئافرىقادىكى ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشى ئۈچۈن بەرگەن قەرزلىرى رىقابەت خاراكتېرلىك خېرىدار چاقىرىشقا ئوچۇق بولماستىن، قۇرۇلۇشنى چوقۇم خىتاي شىركەتلىرى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاي ھۆكۈمىتى تەنقىدكە چىدامسىز بولۇپ، ئىقتىسادىي كۈچىنى ئىشلىتىپ تەنقىدنى باستۇرىدۇ. مەسىلەن: 2006-يىلدىكى زامبىيە پىرېزىدېنتلىق سايلىمىدا، پىرېزىدېنت نامزاتى مايكىل ساتا خىتايغا قارشى سۆزلەرنى قىلغاندىن كېيىن، خىتاي سايلام نەتىجىسى چىققۇچە مەبلىغىنى توختىتىپ، ساتا غەلىبە قىلغان تەقدىردە زامبىيەدىن چېكىنىپ چىقىدىغانلىقىنى ئېيتىپ تەھدىت سالغان. خىتاينىڭ شياڭگاڭ، كىشىلىك ھوقۇق، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى، تەيۋەن، تىبەت ۋە شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق يادرولۇق مەنپەئەتلىرىگە چېتىلىدىغان ھەر قانداق تەنقىد كۈچلۈك ئىنكاس قوزغايدۇ، بۇ ئامىل ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ سىياسەت تاللىشىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان بىر توسالغۇغا ئايلانغان. شۇڭا، خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان ئالاقىسى گەرچە «شەرتسىز» دەپ ئاتالسىمۇ، يىللارنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىتى ۋە قارارلىرىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىپ كەلدى.
1960-يىللاردا خىتاينىڭ تاشقى ياردەم پىروگراممىسى كېڭىيىپ، قارا قۇرۇم تاشيولى ۋە تانزانىيە-زامبىيە (TANZAM) تۆمۈر يولى قاتارلىق ئۇزۇن مۇددەتلىك، زور مەبلەغ تەلەپ قىلىدىغان تۈرلەرنى ئۈستىگە ئالدى. تانزام تۆمۈر يولى ئەينى ۋاقىتتا سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقادىكى ئەڭ ئۇزۇن تۆمۈر يول بولۇپ، غەرب دۆلەتلىرى «چىقىم ۋە ئەشيا ئوبوروتىنىڭ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولماسلىقى»نى باھانە قىلىپ، بۇ تۈرنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەشنى رەت قىلغان ئىدى. غەرب دۆلەتلىرى ياردەم بېرىشنى خالىمىغاندا خىتاينىڭ ياردەم قولىنى سۇنۇشى، ئۇنىڭ ئافرىقا نەزىرىدە «ھەر قانداق شارائىتتا سادىق بولىدىغان دوست» ۋە ئىشەنچلىك ھەمراھ سۈپىتىدە گەۋدىلىنىشىدىكى مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولدى. 1977-يىلغا كەلگەندە، خىتاي ئافرىقاغا 2.476 مىليارد دوللارلىق ئىقتىسادىي ياردەم (بۇ ئۇنىڭ ئومۇمىي تاشقى ياردىمىنىڭ 58% ىنى ئىگىلەيتتى) بەرگەن بولۇپ، خىتاي-ئافرىقا سودا ھەجىمىمۇ 720 مىليون دوللارغا يەتكەن.
ئىقتىسادىي ياردەمدىن باشقا، خىتاي ھەربىي ياردەممۇ قىلدى. مەسىلەن: ئەينى ۋاقىتتىكى تانگانىيكانىڭ (ھازىرقى تانزانىيە) ئەنگلىيە تەربىيەلىگەن ئارمىيەسى ئىسيان كۆتۈرگەندىن كېيىن، پىرېزىدېنت جۇلىيۇس نيېرېرې ئارمىيەنى قايتا قۇرۇش ۋە قورال-ياراغ بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن خىتايدىن ياردەم سورىدى. خىتاي بۇ دۆلەتتە دېڭىز ئارمىيە بازىسى ۋە ھەربىي ئايرودۇرۇم قۇرۇپ بېرىپ، تانزانىيە قوراللىق قىسىملىرىنىڭ بارلىق قىسىملىرىدىكى ئەسكەرلەرنى تەربىيەلىدى ۋە دۆلەتكە ئۈزلۈكسىز قورال-ياراغ يەتكۈزدى. گەرچە خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرىگە قىلغان ھەربىي ياردىمى كۆلەم جەھەتتە كىچىك بولسىمۇ، ئۇنىڭ تانزانىيە ئۈچۈن ئەھمىيىتى زور بولدى. بۇ يەردە خىتاينىڭ قورال-ياراغ يەتكۈزۈش مىقدارى سوۋېت ئىتتىپاقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان باشقا بارلىق تەمىنلىگۈچىلەرنىڭكىدىن ئېشىپ كەتتى. 1950-يىلدىن 1979-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاي تانزانىيەگە 12 MiG-17، 16 F-6 كۈرەشچى ئايروپىلانى، 2 MiG-15UTI مەشىق ئايروپىلانى، 1 An-2 يېنىك توشۇغۇچى ئايروپىلان، 45 بىرونېۋىك، 60 62-تىپلىق ۋە 63-تىپلىق يېنىك تانكا، 30 59-تىپلىق تانكا، 4 تورپېدا كېمىسى، 6 زەمبىرەكلىك كېمە ۋە 30 سۆرەلمە زەمبىرەك قاتارلىق ھەربىي ئۈسكۈنىلەرنى يەتكۈزگەن. ماۋ دەۋرىدە خىتاي ئافرىقا ھۆكۈمەتلىرىگە قورال-ياراغ سوۋغا قىلغان بولسا، كېيىنچە بۇ ئالاقە سودا ئاساسىدىكى سېتىشقا ئۆزگەردى.
ئىقتىسادىي ۋە باشقا ياردەملەرگە جاۋابەن، ياردەمگە ئېرىشكۈچى دۆلەتلەر بېيجىڭغا سىياسىي قوللاش بىلەن جاۋاب قايتۇردى. بۇ ئەھۋال 1971-يىلى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش جەريانىدا ئالاھىدە گەۋدىلەندى. خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا قايتا كىرىشىنى قوللاپ قارار لايىھەسى سۇنغان 23 دۆلەتنىڭ 22 سى خىتايدىن تاشقى ياردەم ئېلىۋاتقان دۆلەتلەر ئىدى. ئاۋاز بېرىشتە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ خىتاي جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئورنىنى ئېلىشىغا ماقۇل بولغان 76 دۆلەتنىڭ 26 سى ئافرىقا دۆلەتلىرىدىن ئىدى. ئافرىقانىڭ بۇ كۈچلۈك قوللىشى نەتىجىسىدە، ماۋ زېدۇڭنىڭ: «بىزنى (ب د ت غا) قايتۇرۇپ كىرگەنلەر قارا تەنلىك ئافرىقالىق دوستلىرىمىز بولدى» دېگەنلىكى تارىختا خاتىرىلەنگەن.