يۈز بېرىشى كۈتۈلۈۋاتقان ئامېرىكا-خىتاي كىرىزىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ۋاشىنگتوننىڭ خىتاي بىلەن بولغان ھەربىي مۇناسىۋەتتە مۇقىملىقنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش تىرىشچانلىقلىرى يېڭى ئەمەس، بۇ زور دەرىجىدە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇلغان «قوغداش مېخانىزملىرى» (guardrails)  مودېلىدىن ئىلھام ئالغان. كامپبېل ئامېرىكانىڭ بۇ ئۇسۇلىنىڭ ئون نەچچە يىلدىن بېرى داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى، ئەمما ئۆزگىرىۋاتقان كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە خىتاينىڭ ئوخشىمىغان ئىستراتېگىيەلىك مەدەنىيىتى سەۋەبىدىن يېتەرسىز قېلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. 1990-يىللاردا ئامېرىكا غايەت زور ھەربىي ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولغان مەزگىلدە، ئىستراتېگىيە تېخىمۇ كۆپ «ئىشەنچ بېرىش» (reassurance) ئۈستىگە قۇرۇلغانىدى. ھەربىي دىيالوگلار ۋە ئالاقە كېلىشىملىرى ئارقىلىق بېيجىڭغا ئامېرىكانىڭ نىيىتىنىڭ تاجاۋۇزچىل ئەمەسلىكى ھەققىدە سىگنال بېرىشكە تىرىشچانلىق كۆرسىتىلگەنىدى. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تەيۋەن بوغۇزى ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى زامانىۋىلىشىشى ۋە كۈچىيىۋاتقان مەۋجۇتلۇقى بىلەن بىرلىكتە، ئامېرىكالىق ئەمەلدارلار «ئىشەنچنى كۈچەيتىش تەدبىرلىرى» (confidence-building measures – CBMs) ۋە كىرىزىس ئالاقە لىنىيەلىرىگە تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىدىغان بولدى. مەقسەت ھەربىي ھەرىكەتلەردە تېخىمۇ كۆپ ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان ئەھۋال يارىتىش ۋە كىچىك بىر ۋەقەنىڭ ئومۇميۈزلۈك بىر ئۇرۇشقا ئايلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان جىددىي ئەھۋال لىنىيەلىرىنى قۇرۇش ئىدى. نېمىلا دېگەن بىلەن، ئاۋام پالاتاسىنىڭ ئەزاسى ئادام سىمىسنىڭ بېيجىڭ زىيارىتى جەريانىدا ئېيتقان «دۇنيادىكى ئەڭ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان ئارمىيەگە ۋە ئەڭ چوڭ ئارمىيەگە ئىگە ئىككى دۆلەتنىڭ ئىقتىدارى ۋە نىيىتى ھەققىدە قەرەللىك ئالاقە قۇرماسلىقى خەتەرلىكتۇر» دېگەن سۆزلىرى، بۇ ئەندىشىنىڭ ۋاشىنگتوندىكى ئىككى پارتىيەنىڭ ئورتاق تونۇشىغا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بۇ ئۇسۇلنىڭ تارىخىي يىلتىزى ئامېرىكا-سوۋېت تەجرىبىسىگە تۇتىشىدۇ. 1972-يىلدىكى «دېڭىزدا توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېلىشىمى» (Incidents at Sea Agreement) ۋە 1989-يىلدىكى «خەتەرلىك ھەربىي ۋەقەلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېلىشىمى» (Prevention of Dangerous Military Incidents Agreement) قاتارلىق مېخانىزملار ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنى پۈتۈنلەي يوقاتمىغان بولسىمۇ، كۈتۈلمىگەن جىددىيچىلىكنىڭ كۈچىيىپ كېتىش خەۋپىنى باشقۇرۇشتا ھالقىلىق رول ئوينىغانىدى. ئامېرىكالىق ئىستراتېگىيەچىلەر 1980-يىللارنىڭ بېشىدىن باشلاپ بۇ مودېلنى خىتايغا ماسلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلگەن. ئەمما بۇ تىرىشچانلىقلار 1989-يىلدىكى تىيەنئەنمېن مەيدانى ۋەقەسى، 1994-يىلدىكى سېرىق دېڭىز ۋەقەسى ۋە بولۇپمۇ 1995-1996-يىللىرىدىكى ئۈچىنچى قېتىملىق تەيۋەن بوغۇزى كىرىزىسى قاتارلىق ۋەقەلەر بىلەن ئۈزلۈكسىز ئۈزۈلۈپ قالغان. تەيۋەن كىرىزىسى جەريانىدا ئامېرىكانىڭ رايونغا ئىككى ئاۋىياماتكا ئەۋەتىشى بېيجىڭ تەرىپىدىن چوڭقۇر بىر ھاقارەت ۋە جىددىيچىلىكنى كۈچەيتكۈچى بىر ھەرىكەت دەپ قوبۇل قىلىنغان ۋە ئىككى ئارمىيە ئارىسىدا چوڭقۇر بىر ئىشەنچسىزلىك پەيدا قىلغان. بۇ كىرىزىستىن كېيىن، 1996-1999-يىللىرى ئارىسىدا، 1998-يىلدىكى «ھەربىي دېڭىزچىلىق كېلىشىمى» (Military Maritime Agreement) ۋە ئىككى پايتەخت ئارىسىدا بىر «قىزىق لىنىيە» (hotline) قۇرۇلۇشى قاتارلىق تەشەببۇسلار بىلەن مۇناسىۋەتلەردە بىر جانلىنىش كۆرۈلگەن بولسىمۇ، بۇ مېخانىزملارنىڭ ئاساسىدىكى ماھىيەتلىك  زىددىيەت ئەڭ باشتىن تارتىپلا مەۋجۇت ئىدى.
بېيجىڭنىڭ قارشىلىقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىسى: ئىشەنچسىزلىك، تەڭپۇڭسىزلىق ۋە پارتىيە كونتروللۇقى
ماقالىنىڭ ئەڭ جانلىق قىسمى كامپبېلنىڭ خىتاينىڭ بۇ ئالاقە لىنىيەلىرىنى قۇرۇش مەسىلىسىدىكى ئىستەكسىزلىكىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان چوڭقۇر ۋە كۆپ قاتلاملىق سەۋەبلەرنى تەھلىل قىلغان بۆلۈمىدۇر. بۇ قارشىلىق ئاددىي بىر دىپلوماتىك تەرسالىقتىن ھالقىپ، يىلتىزى چوڭقۇر تارتقان بىر ئىستراتېگىيەلىك مەدەنىيەت ۋە ئىشەنچسىزلىكنىڭ مەھسۇلىدۇر. كامپبېل بېيجىڭنىڭ ئەندىشىلىرىنى بىر قانچە ئاساسلىق تېمىغا يىغىنچاقلايدۇ:
كۇبا باشقۇرۇلىدىغان بومبا كىرىزىسىنى كۈتۈپ ئولتۇرماي ھەرىكەتكە ئۆتۈش
كۇرت م. كامپبېلنىڭ ماقالىسى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئەڭ ئاز تىلغا ئېلىنىدىغان ئەمما ئەڭ خەتەرلىك تەرەپلىرىنىڭ بىرىگە دىققەتنى تارتقان. ئاپتور بېيجىڭنىڭ ھەربىي ئالاقە لىنىيەلىرىنى قۇرۇش مەسىلىسىدىكى ئىستەكسىزلىكىنىڭ ئاددىي بىر تەرسالىق ئەمەسلىكىنى، يىلتىزى چوڭقۇر بولغان ئىستراتېگىيەلىك، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە تارىخىي سەۋەبلەرگە تايىنىدىغانلىقىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك بىر شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويغان. ئەمما بۇ سەۋەبلەرنى چۈشىنىش، ئۇلار ئوتتۇرىغا چىقارغان خەۋپلەرنى قوبۇل قىلىش دېگەنلىك ئەمەس. بۈگۈنكى كۈندە، ئىككى كۈچنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى بارغانسېرى تەڭلىشىۋاتقان ۋە غەربىي تىنچ ئوكياندىكى ھەرىكەت ئۇچرىشىشلىرى تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئېشىۋاتقان بىر پەيتتە، بىر ھادىسە ياكى خاتا چۈشىنىشتىن كېلىپ چىقىدىغان بىر توقۇنۇشنىڭ بەدەللىرى تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە يۇقىرى بولىدۇ.