لەنەتلەنگەن بايلىق: شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېنېرگىيە پارادوكىسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كارلنىڭ (1997) «موللۇق پارادوكىسى: نېفىت بىلەن گۈللىنىش، نېفىت ۋە دۆلەتلەر» ناملىق ئەسىرىدە كۆرسىتىلگىنىدەك، شەرقىي تۈركىستان ئىقتىسادى يەككە بىر «مەھسۇلاتقا» بېقىندى ھالغا كېلىۋاتىدۇ. ئېلېكتىر باھاسى دۆلەتلىك ئېلېكتىر بازىرىدا بەلگىلىنىدۇ، يەرلىك ئىقتىساد «تۇيۇقسىز» بولغان ئېنېرگىيە باھاسىنىڭ ئۆزگىرىشلىرى ۋە دۆلەتلىك ئېھتىياجنىڭ تەۋرىنىشلىرىگە ئىنتايىن ئاجىز ھالغا كېلىۋاتىدۇ ھەمدە ئالمىشىشچان ئىقتىسادىي ساھەلەر تەرەققىي قىلمىغاچقا ئىش ئورنى كۆپ خىل ئەمەس. ئىقتىسادىي نەتىجە ئېنىق:  ئۇ بولسىمۇ مول بايلىقلارغا قارىماي نامرات، كۆپ خىللاشمايدىغان ۋە ئاجىز ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنىڭ شەكىللەنگەنلىكى.
ئىجتىمائىي جەھەتتە: تەڭسىزلىك ۋە ياتلىشىش
كوللىئېر ۋە خوفلېر (2004) بىلەن ھامفرېيسنىڭ (2005) «تەبىئىي بايلىقلار، توقۇنۇش ۋە توقۇنۇشنى ھەل قىلىش» ناملىق تەتقىقاتلىرى، بايلىقى مول رايونلاردا يەرلىك خەلقنىڭ «بۇ بىزنىڭ زېمىنىمىزنىڭ بايلىقى، لېكىن پايدىسى بىزگە كەلمەيدۇ» دېگەن تونۇشىنىڭ كۈچلۈك ئىجتىمائىي بىئاراملىققا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي تۈركىستان مۇھىتىدا بۇ ئەھۋال مۇنداق نامايان بولماقتا: ئۇيغۇر نوپۇسى ئۆز زېمىنىنىڭ ئېنېرگىيە بايلىقىنى كۆرمەكتە، لېكىن بۇ بايلىقتىن ئۈلۈش ئالالمايۋاتىدۇ، ئىشقا ئورۇنلىشىش كۆپىنچە خىتاي كۆچمەنلەرگە كېتىۋاتىدۇ ۋە كىرىم تەڭسىزلىكى كۈنسايىن ئېشىۋاتىدۇ.
مونېيھون (2004) شەرقىي تۈركىستاندىكى بايلىق  ساھەلىرىدە خىتاي-ئۇيغۇر ئىشقا ئورۇنلىشىش پەرقىنى ھۆججەتلەشتۈرگەن: يۇقىرى مائاشلىق تېخنىكىلىق خىزمەتلەردە %85 تىن ئارتۇق خىتاي ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇلغان، بۇنىڭ ئەكسىچە، تۆۋەن تېخنىكىلىق خىزمەتلەردە كۆپىنچە ئۇيغۇر ئىشچىلار ئىشلەيدۇ. ۋاتسنىڭ (2004) «بايلىق  لەنىتى؟ نىگېر دەرياسى دېلتىسىدىكى ھۆكۈمرانلىق، نېفىت ۋە كۈچ» ناملىق تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، بايلىق  قېزىش يەرلىك خەلقنىڭ ئۆز تۇپرىقىغا ياتلىشىشىغا سەۋەب بولىدۇ. يەر ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەلىرى ئۈچۈن دۆلەت مۈلكىگە ئۆتكۈزۈۋېلىنىۋاتىدۇ، ئەنئەنىۋى ئىقتىسادىي پائالىيەتلەر (مال باقمىچىلىق، دېھقانچىلىق) ئۈزۈلۈپ قالماقتا ھەمدە يەرلىك خەلق «بايلىق  مېھمىنى» غا ئايلىنىۋاتىدۇ. قۇمۇل ۋە تۇرپاندا شامال ۋە قۇياش ئېنېرگىيەلىك دېھقانچىلىق مەيدانلىرى ئۈچۈن مىڭلىغان گېكتار يەر ئىشلىتىلىۋاتىدۇ، لېكىن يەرلىك دېھقانلار بۇ يەردىن مەھرۇم قېلىۋاتىدۇ.
مارتىنېز ئالىئېرنىڭ (2002) «نامراتلارنىڭ مۇھىتچىلىقى» ناملىق ئەسىرىدە تەكىتلەنگەن مۇھىت ئادالىتى مەسىلىسى شەرقىي تۈركىستاندا ئېنىق كۆرۈلمەكتە. مۇھىت تەننەرخىنى يەرلىكلەر كۆتۈرسە، ئىقتىسادىي پايدىلار سىرتقى كۈچلەرگە ئاقىدۇ: شەرقىي تۈركىستاندا كۆمۈر قېزىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ھاۋا بۇلغىنىشى ۋە سۇ بايلىقلىرىنىڭ تۈگىشى يۈز بېرىۋاتقاندا، گۇاڭدۇڭ، شاڭخەيگە ئوخشاش خىتاي شەھەرلىرىدە شەرقىي تۈركىستاندىن يۆتكەلگەن ئېلېكتىر ئىستېمال قىلىنىۋاتىدۇ. «مۇھىت يۈكىنى ئېكسپورت قىلىش» تەتۈر ئىشلىمەكتە: نامرات رايون بۇلغىنىشنى ئۈستىگە ئالماقتا، خىتاي شەھەرلىرى ئېنېرگىيە ئىستېمال قىلماقتا. ياۋ ۋە چاڭ (2015) شەرقىي تۈركىستاندىكى ھاۋا سۈپىتىنىڭ ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشى كۆپ رايونلاردا دۆلەت ئوتتۇرىچىسىدىن %40 تۆۋەن ئىكەنلىكىنى دوكلات قىلغان. مول بايلىق پارچىلىنىش، ياتلىشىش ۋە بىئاراملىقتىن ئىبارەت ئىجتىمائىي ئاقىۋەتلەرنى پەيدا قىلماقتا.
قۇرۇلمىلىق جەھەتتە: سۈزۈكلۈك ۋە ھېساب بېرىش مەجبۇرىيىتىنىڭ يوقلىقى
روبىنسون، تورۋىك ۋە ۋېردىيېرنىڭ (2006) «بايلىق  لەنىتىنىڭ سىياسىي ئاساسلىرى» ناملىق تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، بايلىق  كىرىملىرى قۇرۇلمىلىق سۈپەتنى تۆۋەنلىتىدۇ، چۈنكى خىتاي ھۆكۈمىتى بايلىقتىن كېلىدىغان كىرىمنى ئۆزلىرى ئىشلىتىدۇ بولۇپمۇ كوممۇنىست پارتىيە رەھبەرلىرى ئوچۇق-ئاشكارا قىلماستىن  يەڭ ئىچىدىلا بىر تەرەپ قىلىدۇ، بۇ چىرىكلىككە سەۋەب بولىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا بۇ ئەھۋال ئېنىق كۆرۈلمەكتە: ئېنېرگىيە كىرىملىرىنىڭ قانچىلىك قىسمىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قالىدىغانلىقى توغرىسىدا ئوچۇق سانلىق مەلۇمات يوق، يۆتكەش باھاسىنىڭ قانداق بېكىتىلىدىغانلىقى توغرىسىدا ئوچۇق-ئاشكارىلىق يوق ۋە ئۇيغۇرلار قارار چىقىرىش جەريانلىرىدا يوق.
مېھلۇم ۋە خىزمەتداشلىرىنىڭ (2006) «قۇرۇلمىلار ۋە بايلىق  لەنىتى» ناملىق تەتقىقاتىدىكى بايقاشلىرىغا ئاساسلانغاندا، ئاجىز قۇرۇلمىلاردا مول بايلىق ئىقتىسادىي ئۈنۈمنى تۆۋەنلەتسە، كۈچلۈك قۇرۇلمىلاردا مول  بايلىق پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن. شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلمىلىق سۈزۈكلۈك ۋە ئاپتونومىيە يوق بولغاچقا، بايلىق لەنىتى تولۇق نامايەن بولماقتا.
مۇۋەپپەقىيەتلىك بايلىق  باشقۇرۇش مىساللىرى شەرقىي تۈركىستان بىلەن كۈچلۈك سېلىشتۇرما شەكىللەندۈرىدۇ. لارسېننىڭ (2006) «بايلىق لەنىتى ۋە گوللاندىيە سىندىرومىدىن قېچىش» ناملىق تەتقىقاتىدا ئانالىز قىلغان نورۋېگىيە مودېلىدا، نېفىت كىرىملىرىدىن «دۆلەت نېفىت فوندى» قۇرۇلغان بولۇپ، ئوچۇق-ئاشكارا باشقۇرۇش ۋە دېموكراتىك نازارەت قىلىش ئىشقا ئاشقان، يەرلىكلەرنىڭ سۆز ھوقۇقى ئېتىراپ قىلىنغان ۋە ئىقتىسادىي كۆپ خىللىققا مەبلەغ سېلىنغان. گولدسمىت (2002) ئوتتۇرىغا قويغان «ئالياسكا دائىملىق فوندى» مودېلىدا نېفىت كىرىمى بىۋاسىتە پۇقرالارغا تارقىتىلىدۇ، «ھېساب بېرىش مېخانىزملىرى» كۈچلۈك ھەمدە يەرلىكلەر قارار چىقىرىش جەريانلىرىدا ئاكتىپ رول ئوينايدۇ.