ۋاشىنگتوننىڭ خىتاي سىياسىتىدىكى  پىكىر بىرلىكىنىڭ پارچىلىنىشى: يېڭى رېئالىزم ۋە زىددىيەتلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە يەرشارىۋى سىياسەت تەتقىقاتى ساھەسىدىكى دۇنياۋى نوپۇزغا ئىگە ئاقىللار ئامبىرى ھېسابلىنىدىغان لوۋىي ئىنستىتۇتى (Lowy Institute) نىڭ «تەرجىمان» (The Interpreter) ژۇرنىلىدا، 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 18-كۈنى ئالىي تەتقىقاتچى ئالى ۋايىن (Ali Wyne) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «ۋاشىنگتوننىڭ خىتاي سىياسىتىگە قارىتا پىكىر بىرلىكى پارچىلانماقتا» ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلەشتە ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەتتۇر. مەزكۇر ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق دونالد ترامپ ھاكىمىيىتى دەۋرىدىكى خىتاي سىياسىتىنىڭ ماھىيەتلىك ئۆزگىرىشلىرىنى، بولۇپمۇ ۋاشىنگتوننىڭ ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن خىتاينى «مەغلۇپ قىلىش» ياكى «تەل-تۆكۈس غەلىبە قىلىش» نىشانىدىن «بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» تەك رېئالىستىك يولغا قاراپ يۈزلىنىش جەريانىنى چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق تەھلىل قىلغان. ئاپتور بۇ ماقالىسىدە، ئامېرىكىنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى بۇ بۇرۇلۇشنىڭ سەۋەبلىرى، جەريانى ۋە دۇچ كېلىۋاتقان يېڭى خىرىسلىرىنى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بەرگەن بولۇپ، بۇ ماقالە خەلقئارا سىياسەت ئانالىزچىلىرى ئۈچۈن نۆۋەتتىكى «پارادىگما ئۆزگىرىشى» نى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم پايدىلىنىش مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ.[1]
ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىي سۆزلەملىرى (Discourse) ئاستا، ئەمما ھەل قىلغۇچ رەۋىشتە ئۆزگىرىشكە يۈزلەنگەن بولۇپ، بۇ چوڭ بۇرۇلۇش ئاساسلىقى ئىككى مۇھىم قۇرۇلما خاراكتىرلىك ئامىلنىڭ تۈرتكىسىدە مەيدانغا كەلمەكتە. بىرىنچىسى، پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ تاشقى سىياسەتنى تۈزۈشتىكى شەخسىي تەسىر كۈچىنىڭ ئېشىشى ۋە ئۇنىڭ ئەنئەنىۋى ۋاشىنگتون سىياسىي قېلىپلىرىنى بۇزۇپ تاشلىشى بولسا؛ ئىككىنچىسى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى ۋەزىپىدىكى ۋە سابىق يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار ئارىسىدا كۈچىيىۋاتقان  رېئالىستىك ئويغىنىشتۇر. يەنى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خىتاينىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىياتىنى پۈتۈنلەي توسۇپ قېلىش ۋە خىتايغا قارشى مۇكەممەل ئىتتىپاقداشلار بىرلەشمىسى تەشكىللەش ئىقتىدارىنىڭ ئوبيېكتىپ چەكلىمىسى بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىشىدۇر. ماقالىدە بۇ ئەھۋال سىياسىي ئىلمىدىكى «ئوۋېرتون دېرىزىسى» (Overton Window) ئۇقۇمى بىلەن ئىزاھلانغان بولۇپ، بۇ ئامېرىكا جەمئىيىتى ۋە سىياسىي قاتلىمى قوبۇل قىلالايدىغان سىياسىي پىكىرلەر دائىرىسىنىڭ كېڭىيىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ كېڭىيىش، ئىلگىرىكى ئەمەلىيەتكە ماس كەلمەيدىغان «تەلتۆكۈس غەلىبە قىلىش» نىشانىدىن ۋاز كېچىپ، «رېئال كۈچ سېلىشتۇرمىسى ئاساسىدا بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» تەك مۇقەررەر رېئاللىققا يۈزلىنىش ئۈچۈن تارىخىي بىر پۇرسەت ياراتماقتا. بىراق، ئاپتور شۇنىمۇ ئەسكەرتىدۇكى، بۇ سىياسىي ئېچىلىش پۇرسىتى ھەر ۋاقىت قايتىدىن يېپىلىپ قېلىش ئېھتىماللىقىغا ئىگە نازۇك بىر تارىخىي لەھزىدۇر.
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان نۇقتىلارنىڭ بىرى شۇكى، ئىككىنچى قېتىملىق ترامپ ھاكىمىيىتى، بىرىنچى نۆۋەتلىك ھاكىمىيىتى (2017-2020) دەۋرىدە شەكىللەنگەن خىتايغا قارىتا قاتتىق قول بولۇش «ئورتاق تونۇشى» نى بىكار قىلىشقا باشلىغان. 2017-يىلدىكى ئامېرىكا «دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى» (NSS) ۋە 2020-يىلدىكى ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى مەھكىمىسىنىڭ دوكلاتىدا خىتاي «ئاساسلىق ئىدېئولوگىيەلىك رىقابەتچى» ۋە «مەۋجۇت خەلقئارا تەرتىپكە تەھدىت» دەپ بېكىتىلگەن بولسىمۇ، ترامپنىڭ شەخسىي دۇنيا قارىشى بۇنىڭدىن پەرقلىق بولۇپ كەلمەكتە. بۇ يەردە بىر خىل «سىياسىي پارادوكس» (Paradox) مەۋجۇت: ترامپنىڭ ياردەمچىلىرى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى «يىغىندىسى نۆل ئويۇن» (Zero-sum Game) دەپ قارىسىمۇ، ترامپ ئۆزى بۇنى «سودا رىقابىتى» دەپ قارايدۇ. ترامپنىڭ نەزىرىدە، خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلغان ئىدېئولوگىيەلىك دۈشمەن ئەمەس، بەلكى بىر «كۈچلۈك رىقابەتچى» دۇر. شۇڭا، ترامپ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە مۇقىم ئالاقە ئورنىتىش ۋە سودا مەنپەئەتىنى ئاساس قىلغان مۇناسىۋەتنى شەكىللەندۈرۈشنى تېخىمۇ مۇھىم دەپ قارايدۇ. ماقالىدە بايان قىلىنىشىچە، ترامپ 2025-يىلى ئۆكتەبىردە كورېيەنىڭ بۇسان شەھىرىدە شى جىنپىڭ بىلەن كۆرۈشۈشتىن بۇرۇن، «G2» (چوڭ ئىككى دۆلەت گۇرۇھى) نىڭ يىغىلىشى ھەققىدە سۆز قىلغان. بۇ سۆزى، ترامپتىن ئىلگىرىكى ھېچقانداق ئامېرىكا پرېزىدېنتى ئېتىراپ قىلىشنى خالىمىغان «خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن تەڭ ئورۇندىكى دۆلەت ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش» نى ئىپادىلەيدىغان بولۇپ، بۇ ئامېرىكا دىپلوماتىيەسىدىكى تۈپ خاراكتېرلىك بۇرۇلۇشتۇر.