2026-يىلىدىكى يەرشارىۋى قالايمىقانچىلىقنىڭ خىتايغا ياراتقان پۇرسەتلىرى: ئاتلانتىك ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى ۋە ياۋروپانىڭ قىيىن تاللىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ماقالە 2026-يىلىنىڭ بېشىدا يۈز بەرگەن يەرشارىۋى گېئوپولىتىك داۋالغۇشلار، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ۋېنېزۇئېلاغا قاراتقان ھەربىي مۇداخىلىسى ۋە گىرېنلاندىيەنى ئۆزىگە قوشۇۋېلىش تەھدىتى ئارقا كۆرۈنۈشىدە، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە بارلىققا كەلگەن يېڭى تەرتىپسىزلىك ۋە بۇنىڭ خىتايغا يارىتىپ بېرىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتلىرىنى تەھلىل قىلىدۇ.
ماقالىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ياۋروپا ئوتتۇرىسىدىكى «ئاتلانتىك ئىتتىپاقى»دا كۆرۈلگەن ئىشەنچ كىرىزىسىنىڭ خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىشىگە قانداق شارائىت ھازىرلاپ بېرىۋاتقانلىقى؛ خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە شىمالىي قۇتۇپ ئىستراتېگىيەسىنىڭ بۇ جەرياندا قانداق سىناقلار ۋە پۇرسەتلەرگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقى؛ شۇنداقلا ياۋروپانىڭ ئىككى چوڭ كۈچ ئارىسىدىكى قىيىن تاللىشى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ئاپتور ھېلېنا لېگاردا (Helena Legarda) نىڭ كۆز قاراشلىرى ئاساسىدا، نۆۋەتتىكى «كۈچلۈكلەرنىڭ دېگىنى ھەق» بولىدىغان دۇنيا ۋەزىيىتىدە، خىتاينىڭ ئۆزىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك ھەمكارلىقنىڭ ھىمايىچىسى قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق ئېرىشىۋاتقان تەشۋىقات غەلىبىسى ۋە ياۋروپانىڭ بۇنىڭغا قايتۇرۇشقا تېگىشلىك ئىنكاسلىرى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ.
يېڭى گېئوپولىتىك رېئاللىق ۋە خىتاينىڭ ئورنى
2026-يىلى خەلقئارا سىياسەت سەھنىسىدە زور بىر «گېئوپولىتىك پارتلاش» بىلەن باشلاندى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ۋېنېزۇئېلا زېمىنىغا بېسىپ كىرىشى ۋە ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ گىرېنلاندىيەنى ئۆزىگە قوشۇۋېلىش ئارزۇسىغا قارشى چىققان ياۋروپا دۆلەتلىرىگە تاموژنا بېجىنى ئۆستۈرۈش ئارقىلىق تەھدىت سېلىشى، بۇ يىلنىڭ زور قالايمىقانچىلىقلار ۋە ياۋروپا ئۈچۈن مۈشكۈل تاللاشلار يىلى بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەكتە. بۇ ۋەقەلەر يەرشارىۋى سىياسىي تەرتىپتە تۈپتىن بۇرۇلۇش ياساپ، غەرب دۇنياسىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدا ئېغىر يېرىقلارنى پەيدا قىلدى.
بۇ خىل ۋەزىيەتتە، ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى شېرىكلەر (ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى) كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان جىددىيلىك ۋە ئۆز-ئارا ئىشەنچسىزلىك ئىچىدە قالغان بىر پەيتتە، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى بۇ يېڭى گېئوپولىتىك مەنزىرىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن نۇرغۇن پۇرسەتلەرنى كۆردى. دۇنيا تەرتىپىنىڭ بۇزۇلۇشى ۋە ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنىڭ دەز كېتىشى، خىتايغا نىسبەتەن ئويلىمىغان يەردىن ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇق ھازىرلاپ بەردى.
ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ۋېنېزۇئېلا ۋە گىرېنلاندىيە مەسىلىسىدىكى ھەرىكەتلىرىنىڭ ھەر ئىككىلىسىدە، ۋاشىنگتون ئۆز قىلمىشلىرىنى «خىتاي ۋە رۇسىيەگە تاقابىل تۇرۇش» رامكىسى ئىچىدە چۈشەندۈرۈشكە ئۇرۇندى. ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئەمەلدارلىرى كاراكاسقا قىلىنغان ھۇجۇمنىڭ سەۋەبى سۈپىتىدە، بېيجىڭ ۋە موسكۋانىڭ بۇ رايوندىكى كۈنسېرى ئېشىۋاتقان تەسىرىگە قارشى تۇرۇش ئېھتىياجىنى ئىلگىرى سۈردى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكا پرېزىدېنتى دونالد ترامپ گىرېنلاندىيە ئەتراپىدا «رۇسىيە ۋە خىتاي پاراخوتلىرىنىڭ ھەممە يەردە پەيدا بولۇشى»نى ئاساس قىلىپ، دانىيەگە قاراشلىق بۇ زېمىننى ئۆتكۈزۈۋېلىش نىيىتىنى ئاقلاشقا تىرىشتى.
ئىقتىسادىي زىيانلار ۋە ئىستراتېگىيەلىك چىدامچانلىق
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرى خىتايغا مەلۇم دەرىجىدە ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك زىيانلارنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئالغاندا، بېيجىڭ ئومۇمىي نېفىت ئىمپورتىنىڭ تەخمىنەن 4 پىرسەنتىنى ۋېنېزۇئېلادىن تەمىنلەيتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتاي شىركەتلىرى ئۆتكەن بىر قانچە يىل مابەينىدە بۇ دۆلەتكە زور مىقداردا مەبلەغ سالغان بولۇپ، ئەگەر ئامېرىكا مادۇرو دەۋرىدە تۈزۈلگەن توختاملارنى قايتا تەكشۈرۈشكە مەجبۇرلىسا، بۇ مەبلەغلەر خەۋپ ئاستىدا قېلىشى مۇمكىن.
بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكىنىڭ شىمالىي قۇتۇپ رايونىغا بولغان دىققىتىنىڭ كۈچىيىشى، خىتاينىڭ بۇ «يېڭى ئىستراتېگىيەلىك چېگرا»دىكى پائالىيەتلىرىنىڭ تېخىمۇ قاتتىق كۆزىتىلىشىگە ۋە تەكشۈرۈلۈشىگە سەۋەب بولىدۇ. بۇ ئەھۋال شىمالىي قۇتۇپ رايونىدا خىتايغا قارىتا قارشىلىقلارنىڭ كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن، بۇ ئۆز نۆۋىتىدە خىتاينىڭ «قۇتۇپ يىپەك يولى» قۇرۇلۇشىغا توسالغۇ يارىتىدۇ.
ھالبۇكى، ئامېرىكىنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئارزۇلىرىغا ۋە ئۇنىڭ لاتىن ئامېرىكىسى ھەمدە شىمالىي قۇتۇپتىكى مەۋجۇتلۇقىغا كۆرسىتىدىغان بىۋاسىتە تەسىرى چەكلىك بولۇشى ئېھتىمالغا يېقىن. خىتاي ئۆزىنىڭ نېفىت ئىمپورت مەنبەلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرغان بولۇپ، گەرچە تەننەرخى سەل يۇقىرى بولسىمۇ، ۋېنېزۇئېلا نېفىتىنىڭ ئورنىنى ئىران ۋە رۇسىيە نېفىتى بىلەن تولدۇرالايدىغان ئىقتىدارغا ئىگە. شۇڭا، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى جەھەتتە خىتاي ئېغىر كىرىزىسقا دۇچ كەلمەيدۇ.
بەزى ئانالىزچىلارنىڭ قارىشىچە، بېيجىڭنىڭ نىكولاس مادۇرو (Nicolás Maduro) نى قوللاپ ئەمەلىي ھەرىكەت قوللانماسلىقى خىتاينىڭ ئىشەنچلىك شېرىكلىك ئوبرازىغا زىيان يەتكۈزىدۇ، دېگەن قاراشلار مۇبالىغىلەشتۈرۈۋېتىلگەن. نۆۋەتتە، خىتاينىڭ شېرىكلىرىنى قوللىشى ئاساسلىقى دىپلوماتىيە ۋە ئىقتىساد ساھەسىدە بولۇپ، ئەگەر خىتاينىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىگە دەخلى يەتمىسىلا، بۇ قوللاشنىڭ ھەربىي بىخەتەرلىك كاپالىتى بېرىش دەرىجىسىگە كېڭەيمەيدىغانلىقى ھېچكىمگە سىر ئەمەس. بۇ خىل چەكلىك، ئەمما ئەمەلىيەتچىل قوللاش ئەندىزىسىنىڭ ئۆزىلا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىشىغا يېتەرلىك سەۋەب بولۇۋاتىدۇ.
شىمالىي قۇتۇپ ئىستراتېگىيەسى ۋە تەشۋىقات غەلىبىسى