مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ھەرىكەتلەر  تېررورنىڭ ئورگانلاشقان ھالى ئىدى . «كۈرەش يىغىنلىرى»، ئامما ئالدىدا «مەسلىسىنى تاپشۇرۇش»، بىر-بىرىنى پاش قىلىش ۋە «سىنىپىي دۈشمەنلەر»نى جازالاش، جەمئىيەتنىڭ ئۆز-ئۆزىنى نازارەت قىلىشىنى تەمىنلەيدىغان بىر ئوچۇق تۇرمە ياراتقان (ئۇنگېر، 2002-يىلى). ئومۇمىي جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ماۋ دەۋرىدىكى  خاتا سىياسەتلەر سەۋەبىدىن 40 مىليوندىن 80 مىليونغىچە ئادەمنىڭ ئۆلگەنلىكى تەخمىن قىلىنماقتا (دىكۆتتېر، 2010-يىلى؛ ياڭ، 2012-يىلى).
3.2.  ئىسلاھات دەۋرى ۋە ھاكىممۇتلەق كاپىتالىزم (1978-2012)1.3.2 دېڭ شياۋپىڭنىڭ «ئىسلاھات ۋە ئىشىكنى ئېچىۋېتىش» سىياسىتى
دېڭ شياۋپىڭ 1978-يىلى باشلىغان «ئىسلاھات ۋە ئىشىكنى ئېچىۋېتىش»  سىياسەتلىرى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سىستېمىسىدا تۈپ ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقارغان، ئەمما سىياسىي ھاكىممۇتلەقلىقنى ساقلاپ قالغان (ناۋتون، 2007-يىلى). دېڭنىڭ ئەمەلىيەتچىل ئۇسۇلى «قارا مۈشۈكمۇ مەيلى، ئاق مۈشۈكمۇ مەيلى، چاشقان تۇتسىلا  ياخشى مۈشۈك» دېگەن شۇئار بىلەن يەكۈنلەنگەن:كىم بولۇشىدىن قەتئىنەزەر، ئىقتىسادىي نەتىجە ياراتسىلا بولدى دەيدىغان يۈزلىنىش ئوتتۇرىغا چىققان .بۇ دەۋردە ئىقتىسادىي ئەركىنلىشىش بىلەن سىياسىي ھاكىممۇتلەق كونترولنىڭ بىرىكىشى، «ھاكىممۇتلەق كاپىتالىزم» (ھاكىممۇتلەق كاپىتالىزم) ياكى «بازار لېنىنىزمى» (بازار لېنىنىزمى) دەپ ئاتىلىدىغان ئارىلاشما بىر سىستېمىنى ياراتقان (دىكسون، 2003-يىلى؛ پىئېرسون، 2007-يىلى). خ ك پ ئىقتىسادتا بازار مېخانىزملىرىنى قوبۇل قىلسا، سىياسەتتە بىر پارتىيە مۇستەبىتلىكىنى ساقلاپ قالغان.
2.3.2. ھاكىممۇتلەق چىدامچانلىق ۋە قۇرۇلمىۋى  ماسلىشىش
ئاندرېۋ ناتاننىڭ (2003-يىلى) «ھاكىممۇتلەقنىڭ چىدامچانلىقى» (ھاكىممۇتلەقنىڭ چىدامچانلىقى – ھاكىممۇتلەق سىستېمىنىڭ يىقىلماي تۇرۇش كۈچى) ئۇقۇمى، خ ك پ نىڭ نېمە ئۈچۈن سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە شەرقىي ياۋروپا كوممۇنىستىك رېجىملىرى يىقىلغاندىن كېيىنمۇ يەنىلا پۇت تىرەپ تۇرالالىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ناتان تۆت ئامىلنى بېكىتكەن:
ئەمما بۇ «چىدامچانلىق» بارلىق يەرگە تەڭ تەقسىم قىلىنمىغان. شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش «سەزگۈر رايونلار»دا، پارتىيە ئورگانلىرى جانلىقلىق كۆرسەتمىگەن، بەلكى  يۈكسەك دەرىجىدە ھاكىممۇتلەق كونترول يۈرگۈزگەن.
3.2.2. تېخنو-ھاكىممۇتلەق كونترول مېخانىزملىرى
1990- يىللاردىن باشلاپ خ ك پ ئىنتېرنېت ۋە رەقەملىك تېخنىكىلارنىڭ تەرەققىياتىغا قارشى مۇرەككەپ كونترول مېخانىزملىرىنى تەرەققىي قىلدۇرغان. «خىتاي چوڭ مۇداپىئە تېمى» (خىتاي تور مۇداپىئە توسىقى) دۇنيا بويىچە ئەڭ ئەتراپلىق ئىنتېرنېت سېنزور سىستېمىسى بولغان (ماككىنون، 2011-يىلى؛ كىڭ ۋە باشقىلار، 2013-يىلى). بۇ سىستېما پەقەت بەزى تور بەتلەرنى چەكلەپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىرگە «سەزگۈر ئاچقۇچلۇق سۆزلەر»نى سۈزۈپ چىقىدۇ، ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى كۆزىتىدۇ ۋە ئاپتوماتىك سېنزور ئالگورىزىملىرىنى ئىشلىتىدۇ.تېخنو-ھاكىممۇتلەق كونترول رەقەملىك نازارەت ئۇل ئەسلىھەلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھەر بىر ئىنتېرنېت ئىشلەتكۈچىسى ھەقىقىي كىملىكى بىلەن تىزىملىتىشى شەرت؛ ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى (ئۈندىدار، ۋېيبو) دۆلەت تەرىپىدىن ئۈزلۈكسىز كۆزىتىلىدۇ؛ ئۆكتىچى مەزمۇنلار ئاپتوماتىك ئۆچۈرۈلىدۇ ۋە بۇلارنى ھەمبەھىرلىگەنلەر جازالىنىدۇ (روبېرتس، 2018-يىلى).
4.2. شى جىنپىڭ دەۋرى ۋە يېڭچە ھاكىممۇتلەقلىق (2012-يىلدىن ھازىرغىچە)
1.4.2. ھوقۇقنىڭ مەركەزلىشىشى ۋە شەخسىي چوقۇنۇش
شى جىنپىڭ 2012-يىلى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ باش سېكرېتارى بولۇپ ھوقۇققا كېلىشى بىلەن، خىتاي سىياسىتىدە رادىكال  بىر ئارقىغا بۇرۇلۇش باشلانغان. شى، دېڭ دەۋرىدىن كېيىنكى نىسبەتەن كوللېكتىپ رەھبەرلىك سىستېمىسىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ھوقۇقنى ئۆز ئەتراپىغا مەركەزلەشتۈرگەن (مىنزنېر، 2018-يىلى؛ لام، 2015-يىلى).
شىنىڭ ھوقۇقنى مۇستەھكەملەشتىكى ئاساسلىق قەدەملىرى:
چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى: 2012-2017-يىللىرى ئارىسىدا 1.5 مىليون پارتىيە ئەزاسى «چىرىكلىك» باھانىسى بىلەن جازالانغان – بۇلارنىڭ كۆپىنچىسى شىنىڭ رەقىبلىرى ئىدى (ۋېدېمان، 2017-يىلى). ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈش: 2018-يىلى دۆلەت رەئىسىنىڭ ئىككى قېتىم ۋەزىپە ئۆتەش چەكلىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان، شى ئۆمۈرلۈك رەھبەر بولالايدىغان ھالغا كەلگەن.
ئىدىيەۋى چوقۇنۇشنىڭ ئورگانلىشىشى: «شى جىنپىڭنىڭ يېڭى دەۋر خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە سوتسىيالىزم ئىدىيەسى» پارتىيە نىزامنامىسىگە كىرگۈزۈلگەن، شى ماۋدىن كېيىن ھايات ۋاقتىدا ئىسمى ئاساسىي قانۇنغا يېزىلغان بىردىنبىر رەھبەر بولۇپ قالغان (تورنتون، 2016-يىلى).
مەركىزىي كونترول ئورگانلىرىنىڭ كۈچەيتىلىشى: مەركىزىي دۆلەت بىخەتەرلىك كومىتېتى، مەركىزىي ئىسلاھاتنى ئەتراپلىق چوڭقۇرلاشتۇرۇش كومىتېتىغا ئوخشاش شى رەئىسلىك قىلىدىغان «رەھبەرلىك كىچىك گۇرۇپپىلىرى» قۇرۇلغان.
بۇ تەرەققىياتلار مىچېلسنىڭ ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى نۇقتىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ: ئولىگارخىيە شەخسىي مۇستەبىتلىككە ئايلىنىدۇ. شى پارتىيە ئولىگارخىيەسى ئىچىدىمۇ «بىرىنچى شەخس»كە ئايلانغان.
2.4.2. رەقەملىك ھاكىممۇتلەقلىق ۋە ئىجتىمائىي كونترول سىستېمىلىرى
شى دەۋرى رەقەملىك تېخنىكىلار ھاكىممۇتلەق كونترول بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن بىر «رەقەملىك مۇستەبىتلىك» (رەقەملىك زومىگەرلىك) ياكى «يېڭى ھاكىممۇتلەقلىق» ياراتقان (رايت، 2021-يىلى). بۇ سىستېمىنىڭ ئۈچ ئاساسلىق تەركىبى بار:
ئىجتىمائىي ئىناۋەت سىستېمىسى: 2014-يىلى باشلانغان بۇ سىستېما، ھەر بىر پۇقرانىڭ ھەرىكىتىگە نومۇر قويىدۇ، «ياخشى پۇقرالار»نى مۇكاپاتلاپ، «يامان پۇقرالار»نى جازالايدۇ. سىستېما سودا-سېتىقتىن تارتىپ ئىجتىمائىي تاراتقۇدىكى ھەمبەھىرلەرگىچە، قاتناش قائىدىسىگە خىلاپلىق قىلىشتىن تارتىپ قوشنىلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكىچە ھەممىنى كۆزىتىدۇ (لياڭ ۋە باشقىلار، 2018-يىلى؛ كىرىمېرس، 2018-يىلى).