گېئوپولىتىكىلىق كوئوردېناتلارنىڭ قايتىدىن بېكىتىلىشى: يەرشارى سىياسىتىنىڭ « شەرق، غەرب، شىمال، جەنۇب » ئوقلىرى ھەققىدە (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئابھىناندان كۇمار تەرىپىدىن يېزىلىپ، 2025-يىلى 22-ئۆكتەبىر لوۋىي ئىنستىتۇتىنىڭ (Lowy Institute)  تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان «گېئوپولىتىكا ۋە يېڭىلىقلارنى چۈشىنىش: شىمال، شەرق، غەرب، جەنۇب» ناملىق ماقالە، بۈگۈنكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئەدەبىياتىدا كۆپ قوللىنىلىدىغان، ئەمما كۆپىنچە ھاللاردا جۇغراپىيەلىك رېئاللىقتىن بەكرەك ئىدېئولوگىيەلىك، تارىخىي ۋە كۈچ-قۇدرەت تونۇشىغا ئاساسلانغان تۈپ گېئوپولىتىكىلىق ئۇقۇملارنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ. ماقالىدە، «شىمال-جەنۇب» ۋە «شەرق-غەرب» كەبى قۇتۇپلىشىشلارنىڭ كېلىپ چىقىشى، تەدرىجىي تەرەققىياتى ۋە بۈگۈنكى كۈندىكى مۇرەككەپ ئىپادىلىنىشلىرى تەتقىق قىلىنىپ، بۇ ئۇقۇملارنىڭ ئەمەلىيەتتە نەقەدەر ئۆزگىرىشچان ۋە سىياسىي مەقسەتتە بەرپا قىلىنغان كىملىكلەر ئىكەنلىكى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىنىدۇ. كۇمارنىڭ تەھلىلى، بۇ ئاتالغۇلارنىڭ پەقەت بىر ئىسىم بولۇشتىن ھالقىپ، دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنى قانداق ئورۇنغا قويۇشى، يەرشارىۋى تەرتىپكە بولغان كۆز قاراشلىرى ۋە تارىخىي ئەسلىمىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان كۈچلۈك سىياسىي ۋاسىتىلەر ئىكەنلىكىنى تەكىتلىشى بىلەن زور ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ تەتقىقاتتا، مەزكۇر ماقالىنىڭ ئاساسلىق پىكىرلىرى شەرھلىنىپ، ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان ئانالىز رامكىسىنىڭ بۈگۈنكى مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقنى چۈشىنىشتىكى رولى ۋە پىكرىي قىممىتى مۇلاھىزە قىلىنىدۇ.
كۇمار، تەھلىلىنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى بىر ئاساسلىق زىددىيەتنى، يەنى گېئوپولىتىكىلىق ئاتالغۇلار بىلەن جۇغراپىيەلىك ئورۇن ئوتتۇرىسىدىكى روشەن ماس كەلمەسلىكنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن باشلايدۇ. ئاۋسترالىيەنىڭ جەنۇبىي يېرىم شاردا تۇرۇپمۇ «يەرشارى جەنۇبى» نىڭ بىر قىسمى ھېسابلانماي، ئەكسىچە بىر «غەرب دۆلىتى» دەپ قوبۇل قىلىنىشى؛ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ھىندىستاننىڭ شىمالىي يېرىم شاردا تۇرۇقلۇق «يەرشارى جەنۇبى» ئىچىدە ئورۇن ئېلىشى قاتارلىق كۆرۈنەرلىك مىساللار، ئاپتورنىڭ تېزىسىنىڭ ئاساسلىق تايانچ نۇقتىسىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ مىساللار، «شىمال، جەنۇب، شەرق، غەرب» قاتارلىق ئۇقۇملارنىڭ فىزىكىلىق جۇغراپىيەدىن نەقەدەر ئايرىلىپ كەتكەنلىكىنى ۋە بۇ ئۇقۇملارنىڭ قۇدرەت، مۇستەملىكىچىلىك تارىخى، ئىقتىسادىي تەڭسىزلىك ۋە مەدەنىيەت چۈشەنچىسى قاتارلىق تېخىمۇ ئابستراكت ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئاپتور، بۇ نۇقتىدا ھىندىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى سۇبراخمانيام جايشانكارنىڭ ئۆز دۆلىتىنى بىر « غەربى جەنۇب كۈچى» دەپ ئاتىشىنى، بۇ مۇرەككەپلىك ۋە ئارىلاشما كىملىك ​​ئىزدەش ئۇرۇنۇشىنىڭ كونكرېت بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ كىرىش سۆز، ئوقۇرمەننى ئادەتلەنگەن كاتېگورىيەلەردىن گۇمانلىنىشقا ۋە بۇ سۆزلەرنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان چوڭقۇر تارىخىي ۋە سىياسىي قاتلاملارنى بايقاشقا چاقىرىدىغان كۈچلۈك بىر پىكرىي يىپ ئۇچى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ماقالىنىڭ مەركىزىدىكى ئۇقۇملارنىڭ بىرىنچىسى بولغان «يەرشارى جەنۇبى» نىڭ (Global South) تارىخىي كېلىپ چىقىشىنى تەكشۈرگەن كۇمار، بۇ ئاتالغۇنىڭ 20-ئەسىرنىڭ ئۆزگىرىشچان دۇنيا ۋەزىيىتى ئىچىدە قانداق تەدرىجىي تەرەققىي قىلغانلىقىنى تەپسىلىي بايان قىلىدۇ. ئۇقۇمنىڭ يىلتىزى، فىرانسىيەلىك نوپۇسشۇناس ئالفرېد ساۋۋىينىڭ 1952-يىلى نە كاپىتالىستىك «بىرىنچى دۇنيا» غا، نە كوممۇنىستىك «ئىككىنچى دۇنيا» غا تەۋە بولمىغان دۆلەتلەرنى تەسۋىرلەش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويغان «ئۈچىنچى دۇنيا» (Third World) ئاتالغۇسىغا تاقىلىدۇ. ئەمما بۇ ئاتالغۇنىڭ ئۆز ئىچىگە ئالغان دەرىجە پەرقى ۋە كەمسىتىش تۈسى، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ باشقا بىر ئۇقۇملاشتۇرۇش ئېھتىياجىنى پەيدا قىلدى. 1960-يىللارنىڭ ئاخىرىدا ئامېرىكىلىق پائالىيەتچى كارل ئوگلېسبىي تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «يەرشارى جەنۇبى» ئىپادىسى، تېخىمۇ نېيترال ۋە دەرىجە پەرقى تۆۋەنرەك بىر تاللاش سۈپىتىدە قوبۇل قىلىندى. بۇ ئۇقۇمنىڭ ئانالىز رامكىسى، 1980-يىلى براندت كومىتېتى ئېلان قىلغان دوكلات بىلەن تېخىمۇ روشەنلەشتى. كومىتېت، دۇنيانى تەخمىنەن 30-35° شىمالىي كەڭلىك لىنىيەسى بويىچە باي، سانائەتلەشكەن «شىمال» ۋە تېخىمۇ نامرات، تەرەققىي قىلىۋاتقان «جەنۇب» دەپ ئىككىگە ئايرىغان بىر سىزىق سىزدى. بۇ ئايرىش، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە G-77 گۇرۇپپىسىنىڭ (بۈگۈنكى كۈندە 134 دۆلەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) ئەزالىرى بىلەن ئۆزئارا ماسلىشىپ، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ كوللېكتىپ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى قوغدايدىغان بىر سىياسىي سۇپىنىڭ نامىغا ئايلاندى.