خىتاي  نېمە ئۈچۈن مەغلۇب بولغان ئىقتىسادىي مودېلدىن ۋاز كەچمەيدۇ؟ (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بېيجىڭنىڭ يېقىنقى مالىيە تەدبىرلىرى ئاساسلىقى دۆلەتنىڭ سودا-سانائەت كاتتىلىرى ئارىسىدىكى ئىشەنچنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلغاندەك كۆرۈنىدۇ. خىتاي  خەلق بانكىسى ئامېرىكا مەركەز بانكىسىنىڭ مالىيە زاپاس مىقدارىنى كېڭەيتىش ئۇسۇلىغا ئوخشاش بىر ئىستراتېگىيەنى قوللىنىپ، ئىقتىساقا كەڭ كۆلەملىك  ۋە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان بايلىق ئۈنۈمىنى ھاسىل قىلىش مەقستىدە، مالىيە مۈلۈك باھالىرىغا دىققەت قىلماقتا. خىتاي خەلق بانكىسى[3]ئىككى مېخانىزم ئورناتقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەر ئىككىلىسى بازارغا نەق پۇل سېلىش، پايچېكلار، كارخانا زايوملىرى ۋە پايچېك مەبلەغ فونلىرى قاتارلىق تەۋەككۈل(风险) مالىيە مۈلۈكلىرىنىڭ باھاسىنى قوللاشنى ئاساس قىلىدۇ. بىرىنچىسى 70 مىليارد دوللارلىق دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى پىروگرامما بولۇپ، بۇنى تەرتىپكە سالغۇچىلار ئاساسلىقى «دۆلەت گۇرۇپپىسى» دەپ تونۇلغان دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ۋاسىتىچىلىق ۋە سۇغۇرتا شىركەتلىرى بولۇپ، ئۇلار تەۋەككۈل مالىيە مۈلۈكلىرىنى سېتىۋېلىپ، كېيىنچە ئۇلارنى يۇقىرى سۈپەتلىك دۆلەت تەمىنات زايوملىرى[4] بىلەن ئالماشتۇرالايدۇ. بۇ تەمىنات زايوملىرىنى بانكا قەرزلىرى ئۈچۈن كاپالەت قىلىپ قويۇشقا بولىدۇ، بۇ ئەھۋال دۆلەت گۇرۇپپىسىنىڭ مۈلۈك سېتىۋېلىش ۋە باھانى قوللاش ئۈچۈن ئەرزان مەركىزىي بانكا مەبلىغىگە ئېرىشىشىگە پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ. 2015-يىلى  خىتاي مەركەز بانكىسى پايچېك بازىرىنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن ئوخشاش پىروگراممىنى يولغا قويغانىدى، بۇ ئەھۋال بىر نەچچە ئاي ئىچىدە باھانىڭ   40پىرسەنت  تۆۋەنلەپ كېتىشىدىن كېيىن يۈز بەردى.
ئىككىنچى مېخانىزم بولسا 42 مىليارد دوللارلىق قايتا مەبلەغ سېلىش پىروگراممىسى بولۇپ، ھەسسىدارلىق شىركەتلىرىگە قەرز بېرىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. بۇ ئارقىلىق شىركەتلەر پاي بازىرىدا ئۆز پايلىرىنى قايتا سېتىۋالالايدۇ. بۇ ئاساسەن پاي ئىگىلىرىنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇش  رولىنى ئوينايدۇ. خىتاي  ئەمەلدارلىرى بۇنىڭ پاي بازىرىنىڭ جانلىنىشىغا داۋاملىق تۈرتكە بولۇشىنى ئۈمىد قىلىدۇ، دېمىسىمۇ بۇ يىل 9-ئاينىڭ ئوتتۇرىسىدىن باشلاپ پايچېك باھالىرى تەخمىنەن 25 پىرسەنت ئاشقان.
بۇ تىرىشچانلىقلارغا قارىماي، خىتاي خەلق بانكىسىنىڭ خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە مالىيە مىقدارىي كېڭەيتىش سىياسىتى خىتاينىڭ چوڭراق ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرىنى ھەل قىلالمايدۇ، چۈنكى ئۇ ئىستېمالچىلارنىڭ تەلىپىنى ئەمەلىي قوزغىتىش جەھەتتە نىسبەتەن ئاز رول ئوينايدۇ. ئائىلىلەرگە بېرىلگەن چەكلىك بىۋاسىتە ياردەملەر ئىچىدە، قەرز ئالغۇچىلارنىڭ ئۆي-مۈلۈك قەرزلىرىنى قايتا مەبلەغ سېلىشقا رۇخسەت قىلىدىغان يېڭى قائىدىلەر بار بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ يېقىندا يېرىم پىرسەنت تۆۋەنلىتىلگەن ئۆلچەملىك ئۆي-مۈلۈك قەرز نىسبىتىدىن پايدىلىنىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ. بۇ ئۆزگىرىشنىڭ تەخمىنەن 50 مىليون ئائىلىنىڭ يىللىق جەمئىي 21 مىليارد دوللار ئۆسۈم تۆلىشىنى تېجەپ قېلىشىغا ياردەم بېرىشى كۈتۈلمەكتە.
بۇنىڭدىن باشقا، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر بازاردىكى ئارتۇقچە زاپاسنى يوقىتىش ۋە ئۆي-مۈلۈك باھاسىنى قوللاش تىرىشچانلىقلىرىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، ئىككىنچى ئۆي سېتىۋېلىش ئۈچۈن تەلەپ قىلىنىدىغان دەسلەپكى تۆلەمنى تۆۋەنلەتتى. ئۆي-مۈلۈك خىتاي  ئائىلىلىرىنىڭ مۈلكىنىڭ تەخمىنەن 70 پىرسەنتىنى، ئۆي-مۈلۈك قەرزلىرى ئائىلە قەرزلىرىنىڭ تەخمىنەن 75 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلغانلىقتىن، ئۆي باھاسىنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە مەبلەغ چىقىمىنى تۆۋەنلىتىشنى مەقسەت قىلغان ھەرقانداق تەدبىرلەر،  ئائىلە مالىيە ئەھۋالىنى كۈچەيتىشى مۇمكىن. ئۆي باھاسىغا چەك قويۇش خىتاي ئىستېمالچىلىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مالىيە كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىكى مۇھىم تۇنجى قەدەمدۇر. ھازىرغىچە، خىتاينىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسەت تۈزگۈچىلىرى ئاددىي ئىستېمالچىلارغا بىۋاسىتە نەق پۇل يۆتكەش توغرىسىدا گەپ قىلىشتىنمۇ ھەزەر ئەيلىمەكتە. بۇ بەلكىم ھۆكۈمەتنىڭ بۇ ساھەدىكى چەكلىك سىياسەت تەجرىبىسى ۋە بېيجىڭدىكى ئىقتىساد ئەمەلدارلىرىنىڭ شى جىنپىڭنىڭ ئېنىق يوليورۇقى بولماي تۇرۇپ ھەرقانداق سىياسەت ئۆزگىرىشىگە ئىشارەت قىلىشتىن ئېھتىيات قىلىدىغانلىقىدىن بولۇشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، خىتاينىڭ مالىيە ئۇل مۇئەسسەسەلىرى بىۋاسىتە ئائىلىلەرنى قوللاشنى ئاسانلاشتۇرۇش مەقسىتىدە تەييارلانغان. كۆپىنچە مائاشلار ۋە ئىجتىمائىي كاپالەت نەپەقىلىرى ئاللىقاچان دۆلەت ئىگىلىكىدىكى تىجارەت بانكىلىرىدىكى ئامانەت ھېساباتلىرىغا باغلانغان بولۇپ، بۇ پۇل قېتىشنى مەشغۇلات جەھەتتىن ئاددىيلاشتۇرىدۇ.
مېنىڭ يولۇممۇ ياكى يۇقىرى سۈرئەتلىك يولمۇ؟
شى جىنپىڭ تۇيۇقسىز سىياسەت ئۆزگەرتىشلەردىن يانمايدۇ. بۇنى ئۇنىڭ 2022-يىلىنىڭ ئاخىرىدا «نۆل كوۋىد 19» سىياسىتىدىن تۇيۇقسىز ۋاز كېچىشى ۋە ئۇنىڭ ۋەزىپە مەزگىلىدىكى ئۆزگىرىۋاتقان ئىقتىسادىي تەدبىرلىرى كۆرسىتىپ بەردى. بىراق، ئۇنىڭ رەھبەرلىكىدىكى مۇقىم ۋەزىيەت ئۇنىڭ نەق پۇل تارقىتىشقا قارشى تۇرۇشى بولۇپ، ئۇنىڭ كۆرسىتىشىچە، بۇ پاراۋانلىق دۆلىتىنى مۇستەھكەملەپ قويۇشى مۇمكىن. ئۇ پارتىيە ئەزالىرىنى «ھورۇن كىشىلەرنى باقىدىغان ‹پاراۋانلىقچىلىق› تۇزىقىغا چۈشۈپ قېلىش»تىن ئاگاھلاندۇردى. شىنىڭ خىتابىنى خىتايدا شەخسچىلىك (Individualism) ئىدىيەسىنى قوللاش دەپ خاتا چۈشىنىۋالماسلىق كېرەك. ئەكسىچە، ئۇنىڭ يۇقىرىدىن تۆۋەنگە باشقۇرۇش ئۇسۇلى خەلقچىل يول قويۇشلاردىن بەكرەك ئىدىيەۋى بىرلىككە، شەخسىي مالىيە ياردىمىدىن بەكرەك دۆلەت باشچىلىقىدىكى مەبلەغ سېلىشقا مايىلدۇر.