دۆلەت ھىمايىسىدىكى يېڭىلىق يارىتىش ۋە رەقەملىك يىپەك يولى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچىدىن، خىتاينىڭ غايەت زور ئىچكى بازىرى، سۈنئىي ئەقىل ئىجادكارلىرىغا يۈز مىليونلىغان ئىشلەتكۈچىدىن ۋە كەڭ تارقالغان رەقەملىك ئالماشتۇرۇشلاردىن ئېرىشىلگەن غايەت زور ماتېرىيال زاپىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ. چوڭ سانلىق مەلۇمات توپلاملىرى، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى ئۈنۈملۈك تەربىيەلەش ۋە ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاينىڭ رەقەملىك ئېكولوگىيە سىستېمىسى، يانفوندا پۇل تۆلەشتىن تارتىپ ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغىچە ھەر ساھەدە قويۇق ئىشلەتكۈچى تورىنى ھاسىل قىلماقتا، بۇمۇ سۈنئىي ئەقىل ئالگورىزملىرىنى بېقىش ئۈچۈن مول ۋە خىلمۇخىل سانلىق مەلۇمات مەنبەلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاي شىركەتلىرىگە، باشقا رايونلاردا تېپىش قىيىن بولغان بىر سانلىق مەلۇمات ئارتۇقچىلىقىنى بېرىش ئارقىلىق، مودېللىرىنى تېخىمۇ ئېنىق ۋە ئۈنۈملۈك قىلىش ئىمكانىيىتى بېرىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول تەشەببۇسى» (BRI) ۋاسىتىسى بىلەن سۈنئىي ئەقىل ئۈچۈن يەر شارى خاراكتېرلىك نىشانلىرى بار. 2017-يىلدىن بۇيان، سۈنئىي ئەقىل، BRI نىڭ «رەقەملىك يىپەك يولى» دەپ ئاتالغان رەقەملىك تەركىبىي قىسمىنىڭ مەركىزىدە تۇرماقتا[3]. خىتاي شىركەتلىرى ھازىر شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئافرىقا بويىچە سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنى قۇرۇپ، ھەم سودا ھەم ھۆكۈمەت سىستېمىلىرى ئۈچۈن ئاساسلىق ئورۇن بىلەن تەمىنلەيدۇ. مالايشىياغا ئوخشاش مەبلەغ قىس بولغان، ئەمما سۈنئىي ئەقىل نىشانى يۇقىرى بولغان دۆلەتلەر ئۈچۈن بۇ سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى، يەرلىك سانائەت ساھەلىرىدە خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل قوللىشىغا ئېرىشكەن كەڭ تىل مودېللىرىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق، يېڭى قوللىنىشچان پىروگراممىلارنىڭ كۈچەيتىلىشىگە ياردەم بەرمەكتە. بۇ جەرياندا، خىتاي يۇمشاق دېتالىغا، سىستېمىلىرىغا، ئۇل ئەسلىھەلىرىگە ۋە ئۆلچەملىرىگە بولغان بېقىندىلىق چوڭقۇرلاشماقتا. بۇ ئىستراتېگىيەلىك تارقىلىش، خىتاينىڭ پەقەت تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنىلا ئەمەس، بەلكى گېئوپولىتىك تەسىرىنىمۇ ئاشۇرۇپ، يەر شارى رەقەملىك تەرتىپىنىڭ كەلگۈسىدە مەركىزىي رول ئوينىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئۈچ دىنامىكا، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل يۇمشاق دېتالىدىكى ئۆتمۈشتىكى مەغلۇبىيەتلىرىنى يېڭىپ، مۇھىم يەر شارى خاراكتېرلىك كۈچكە ئايلىنىشىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنى ھاسىل قىلماقتا.
يەر شارى خاراكتېرلىك رىقابەت ۋە خىتاينىڭ ئارتۇقچىلىقلىرى
ئەلۋەتتە، خىتاي ئىلگىرىلەۋاتقاندا دۇنيانىڭ قالغان قىسمى توختاپ قالمايدۇ. بارلىق تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەر ۋە ھىندىستانغا ئوخشاش بەزى تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر مىللىي سۈنئىي ئەقىل ئىستراتېگىيەلىرىنى يولغا قويماقتا. ياۋروپا ئىتتىپاقى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ياپونىيە ۋە كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەر، سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرىغا كەڭ كۆلەملىك مەبلەغ سېلىپ، ئىقتىدار يېتىشتۈرۈش پىروگراممىلىرىنى باشلاپ، بۇ ساھەگە ئالاقىدار ئەخلاقىي قائىدىلەرنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرماقتا. يەر شارى خاراكتېرلىك سۈنئىي ئەقىل ئېكولوگىيە سىستېمىسى ناھايىتى ھەرىكەتچان ۋە رىقابەتچان، بۇمۇ خىتاينىڭ يالغۇز ھۆكۈمرانلىققا يېتىشىنىڭ ئالدىدا مۇھىم قىيىنچىلىقلارنىڭ بارلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ئالاھىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرىدا ۋە تەرەققىي تاپقان ئۆزەكلەرنى ئىشلەپچىقىرىشتا يەنىلا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرماقتا ۋە كىرىمنېي جىلغىسى، سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە يېڭىلىق يارىتىشنىڭ ئەڭ جانلىق مەركەزلىرىدىن بىرى بولۇشقا داۋام قىلماقتا. ھىندىستانغا ئوخشاش دۆلەتلەر بولسا يۇمشاق دېتال مۇلازىمەتلىرى ۋە ئىقتىدار زاپىسى جەھەتتە كۈچلۈك يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە.
بىراق، خىتاينىڭ بۇ ساھەدە بالدۇر ئورنىدىن تۇرۇشى، غايەت زور دۆلەت مەبلىغى ۋە يۇقىرىدا كۆرسىتىلگەن ئۈچ ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ (چوڭ تىل مودېللىرىنىڭ تىل توسۇقىنى يېڭىشى، غايەت زور يەرلىك سانلىق مەلۇمات مەنبەلىرى ۋە رەقەملىك يىپەك يولى ئارقىلىق يەر شارى خاراكتېرلىك ئىستراتېگىيەلىك تارقىلىش) ئۇنىڭغا باشقا دۆلەتلەردە كەمچىل ئارتۇقچىلىق يارىتىپ بېرىدۇ. خىتاينىڭ دۆلەت قوللايدىغان ئېكولوگىيە سىستېمىسى، بۇ نىسبەت ۋە سۈرئەتتە باشقا ھېچقانداق دۆلەتتە كۆرۈلمەيدۇ. بۇ، پەقەت پۇل-مۇئامىلە جەھەتتىكى ئارتۇقچىلىقلا ئەمەس، بەلكى مەنبەلەرنى ماسلاشتۇرۇش، دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنى تېز سۈرئەتتە يولغا قويۇش ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك نىشانلار بويىچە بىر تۇتاش يول خەرىتىسىنى تۇتۇش دېگەنلىكتۇر. بۇ بىر گەۋدە قىلىنغان ئۇسۇل، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە تېز تەرەققىي قىلىشىنى ۋە يەر شارى بازىرىدا رىقابەت ئارتۇقچىلىقىغا ئېرىشىشىنى قوللايدۇ. شۇڭا، ماقالىدە كۆرسىتىلگەندەك، خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىشتىكى ھۆكۈمرانلىقى پات يېقىندا ئىشخانا قەۋەتلىرىگىمۇ، يەنى يۇمشاق دېتال ۋە مۇلازىمەت ساھەسىگىمۇ كېڭىيىشى مۇمكىن. بۇ يوشۇرۇن ئۆزگىرىش، يەر شارى تېخنىكا ۋە ئىقتىساد سىياسىتى جەھەتتە مۇھىم تەسىرلەرگە ئىگە بولۇپ، كەلگۈسىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنى ۋە كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قايتا شەكىللەندۈرۈش كۈچىگە ئىگە.