مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئۇيغۇر كىملىكىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك رايوننى كونترول قىلىش ناملىق ماقالە ھەققىدە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىدە قەيت قىلىنىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇزۇندىن بۇيان ئۇيغۇرلارنى ئۆيىدىن يۆتكەپ، شەرقىي تۈركىستان ئىچىدىكى ۋە خىتاينىڭ باشقا رايونلىرىدىكى خىزمەتلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇشتا مەركىزىي رول ئوينىغان. دەسلەپتە بۇ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسى نامراتلىقنى ئازايتىش ۋە ئىشسىزلىقنى يوقىتىشنى نىشان قىلغان بولسا، كېيىنكى يىللاردا بىخەتەرلىك نامى بىلەن ئۇيغۇر كىملىكىنى ئۆزگەرتىش خىزمىتىنىڭ ھالقىلىق بىر قىسمىغا ئايلانغان. بۇ ئۆزگىرىش بولسا، 2013-يىلى بېيجىڭدىكى تيەنئەنمېن مەيدانى ئەتراپىدا ۋە 2014-يىلى كۈنمىڭ ۋوگزالىدا يۈز بەرگەن زوراۋانلىق ۋەقەلىرىدىن كېيىن يۇقىرى پەللىگە چىققان.
2019-يىلى نيۇيورك ۋاقىت گېزىتىگە ئاشكارىلانغان خىتاينىڭ ئىچكى ھۆججەتلىرىگە قارىغاندا، مەزكۇر زوراۋانلىق ۋەقەلىرى خىتاينىڭ ئەڭ ئالىي رەھبىرى شى جىنپىڭنى ئىسلام دىنىنى ئەسەبىيلىكنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەنلىكىگە قايىل قىلغان. شى جىنپىڭ بۇنىڭغا جاۋابەن شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش ھەرىكىتىنى باشلىغان. بۇ ھەرىكەت ئۇيغۇرلارنى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىدا تۇتۇپ تۇرۇش، ئۇلارنى زاۋۇتلاردا ۋە ئېتىزلاردا مەجبۇرىي ئىشلەشكە زورلاش قاتارلىق بىر قاتار تەدبىرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ ئارقا كۆرۈنۈش، ئەمگەك يۆتكەش پىلانىنىڭ قانداق قىلىپ دەسلەپكى ئىقتىسادىي نىشانىدىن ھازىرقى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي كونترول قورالىغا ئايلانغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ مۇقىملىق نامى بىلەن ئېلىپ بارغان كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇشى، ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىنى نازارەت ئاستىغا ئالغان بولۇپ، ئەمگەك پىلانلىرىمۇ بۇ كونترولنىڭ بىر مۇھىم ھالقىسىغا ئايلانغان.
ئەمگەك يۆتكەش پىلانىنىڭ كونترول مېخانىزمى
ماقالىدە، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگەك ھەققىدىكى مۇتەخەسسىس، ئانتروپولوگىيە ئالىمى ئادرىئان زېنزنىڭ تەھلىلى نەقىل ئېلىنىپ، ھۆكۈمەتنىڭ ئەمگەك يۆتكەش پىلانىنى لاگېرلاردا بولمىغان ئۇيغۇرلارنى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئىشلەتكەنلىكى تەكىتلەنگەن. خىتاي ئەمەلدارلىرى بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ نۇرغۇنىنى «بەك كارغا كەلمەس» ياكى «بىكار» دەپ قاراپ، ئۇلارنى تەھدىت دەپ بىلگەن ۋە يېقىندىن نازارەت قىلىشقا موھتاج دەپ ھېسابلىغان. شۇڭا، بۇ ئەمگەك يۆتكەش پىلانى، يىغىۋېلىش لاگېر سىستېمىسىغا سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنى دۆلەت كونتروللۇقىغا ئېلىش ۋە ئۇلارنىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى چەكلەشنىڭ بىر ئۇسۇلى بولۇپ قالغان.
بۇنىڭغا قوشۇمچە، ماقالىدە 2018-يىلى خىتاينىڭ شەرقىي شىمالىدىكى نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئالىملىرى تەرىپىدىن خىتاي ئەمەلدارلىرىغا يوللانغان بىر دوكلاتتىن مىسال كەلتۈرۈلگەن. بۇ دوكلاتتا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇس زىچلىقىنى ئازايتىش ۋە بۇ مىللەتنى «قوشۇۋېلىپ سىڭدۈرۈش» مەقسىتىدە ئەمگەك يۆتكەش پىلانىنىڭ كېڭەيتىلىشى تەكلىپ قىلىنغان. بۇ دوكلات، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئەمگەك يۆتكەش پىلانىنىڭ پەرقىلىق مىللەتلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش قاتارلىق چوڭقۇر سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەقسەتلىرىنى ئاشكارىلايدۇ. بۇ، پىلاننىڭ ئاساسىي ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنىڭ ئىقتىسادىي ئەمەس، بەلكى مىللىي سىياسەت ۋە كونترول ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
شۇڭا، ئەمگەك يۆتكەش پىلانى پەقەتلا ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش پىلانى ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇرلارنى ئۆز مۇھىتىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، تىل، مەدەنىيەت ۋە ياشاش شەكلى جەھەتتە خىتاي مەدەنىيىتىگە يېقىنلاشتۇرۇشنى، شۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ مىللىي كىملىكىنى سۇسلاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان بىر قېلىپقا سېلىش پىلانىدۇر. بۇ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇزاق مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، رايون ئۈستىدىن تولۇق ھۆكۈمرانلىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
مەجبۇرلاش ۋە يېڭىدىن ئەمگەككە ئېلىش جەريانى
ماقالىدە دېيىلىشىچە، مەجبۇرىي ئەمگەككە ئورۇنلاشتۇرۇش پىلانىنىڭ «مەجبۇرلاش خاراكتېرى» يالغۇز مۇتەخەسسىسلەرنىڭ بايانلىرى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. «كوممۇنىزم قۇربانلىرى خاتىرە فوندى» (Victims of Communism Memorial Foundation) تەرىپىدىن قولغا چۈشۈرۈلۈپ، ئادرىئان زېنز ئىشلەۋاتقان ئورگانغا ئاشكارىلانغان شەرقىي تۈركىستان ساقچىلىرىنىڭ ئىچكى ھۆججەتلىرى، ھۆكۈمەت پىلانلىرىغا، مەسىلەن: ئەمگەك يۆتكەش پىلانىغا قاتنىشىشتىن باش تارتقان ھەر قانداق ئادەمنىڭ قولغا ئېلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دېمەك، پىلانغا قاتنىشىش ئەسلىدە ئىختىيارىي ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ بېسىمى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان بىر جەرياندۇر.
سۈرگۈندىكى ئۇيغۇر ئاكتىۋىستلىرىنىڭ ئېيتىشىچە، بەزى ئۇيغۇرلار داۋاملىق نازارەت ۋە بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش پونكىتلىرىدىن زېرىككەنلىكى ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ بەزى جايلىرىدىكى تۇرمۇشنى «ئاشكارا تۈرمە»دە ياشاۋاتقاندەك ھېس قىلغاچقا، ئەمگەك پىلانىغا قاتنىشىشنى تاللىغان. گەرچە بۇ «تاللاش» دەپ ئاتالغان بولسىمۇ، ماھىيەتتە بۇ، كىشىلەرنىڭ نازارەت ۋە بېسىمدىن قېچىش ئۈچۈن باشقا ئامالى قالمىغانلىقىنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، يەنىلا ئەركىن تاللاش ئەمەس.
مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشىچە، ئەمگەككە يېڭىدىن ئېلىش جەريانىمۇ مەجبۇرلاش خاراكتېرىگە ئىگە. بۇ جەريان ئادەتتە ھۆكۈمەتنىڭ ئىش گۇرۇپپىلىرىنىڭ يېزىلاردىكى ئۆيلەرگە بىر-بىرلەپ كىرىپ، دېھقانلارنى ئۆيىدىن چىقىپ كېتىشكە زورلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دېھقانلارنىڭ نۇرغۇنى ئۆمرىدە تۇنجى قېتىم ئۆيىدىن شۇنچە يىراققا سەپەر قىلغان بولۇشى مۇمكىن. كانادادىكى سىمون فىراسېر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىدىغان ئانتروپولوگىيە ئالىمى داررېن بايلېرنىڭ ئېيتىشىچە، ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىغا دۆلەت تەرىپىدىن بېكىتىلگەن يۆتكەش سانى نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن كۆپىنچە مۇكاپات بېرىلىدىكەن. بۇ ئەھۋال، ئەمەلدارلارنىڭ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن قوشۇمچە بېسىم ئىشلىتىشىگە تۈرتكە بولۇپ، يېڭىدىن ئەمگەككە ئېلىش جەريانىنىڭ تېخىمۇ مەجبۇرىي خاراكتېر ئېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.