خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى(شەرقىي تۈركىستان) ئۇيغۇرلارغا قارشى يۈرگۈزگەن زۇلۇملىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئېنىقلىمىسىغا توغرا كېلىدىغان-كەلمەيدىغانلىقى توغرىسىدا تەنقىدىي تەھلىل (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
ماقالە ۋە ئۇنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى
جوھاننېسبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بۇ ماقالە تارىرو لوررايىن چاكۋاكۋاما (Tariro Lorraine Chakwakwama) تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارشى يۈرگۈزگەن سىستېمىلىق باستۇرۇش ۋە زۇلۇملىرىنى خەلقئارالىق قانۇن نۇقتىسىدىن تەھلىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ماقالە جوھاننسبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتى (University of Johannesburg) نىڭ قانۇن فاكۇلتېتىدا، خەلقئارالىق قانۇن ساھەسىدە ماگىستىرلىق دىسسېرتاتسىيە سۈپىتىدە 2021-يىلى دېكابىر ئېيىدا قوبۇل قىلىنغان. دوكتور مىسپا رو (Dr. Mispa Roux) نىڭ يېتەكچىلىكىدە يېزىلغان بۇ تەتقىقات، ئۇيغۇرلارغا قارشى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت، يۈز تونۇش، CCTV)، مەجبۇرىي لاگېرلار، جىنسىي زوراۋانلىق، تۇغماس قىلىش ۋە بالىلارنى ئايرىۋېتىش قاتارلىق ھەرىكەتلەرنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» (1948- Genocide Convention) ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت » (1998 -يىللىق Rome Statute)  دا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھەققىدىكى ئېنىقلىمىلارغا سېلىشتۇرۇپ تەكشۈرۈشنى باش تېما قىلىدۇ. ماقالىدە بۇ ۋەقەلەرنىڭ يۇقىرىدىكى خەلقئارالىق قانۇنلاردىكى جىنايەت ئېنىقلىمىلىرىغا ماس كېلىدىغانلىقى دەلىللەنگەن بولسىمۇ، خىتاينى جاۋابكارلىققا تارتىشنىڭ سىياسىي (خىتاينىڭ ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى ۋېتو ھوقۇقى) ۋە قانۇنىي (خىتاينىڭ Rome Statuteغا قوشۇلمىغانلىقى) قىيىنچىلىقلىرى سەۋەبىدىن مۇمكىن بولمايۋاتقانلىقى تەكىتلەنگەن. مەزكۇر تەتقىقات، خەلقئارالىق تەكشۈرۈش تەشكىللەش ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىنسان ھوقۇقلىرىنى قوغداشنى تەۋسىيە قىلىپ، بۇ مەسىلىگە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى تارتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ماقالىنىڭ بابلار بويىچە تەھلىلى
1 -باب: كىرىش سۆز  (Introduction)
بۇ بابتا ماقالىنىڭ مەقسىدى، تەتقىقات سوئاللىرى ۋە شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارغا قارشى زۇلۇملارنىڭ ئومۇمىي كۆرۈنۈشى تەپسىلىي بايان قىلىنغان. شىنجاڭ، خىتاينىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، يەر مەيدانى 1.66 مىليون كىۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، موڭغۇلىيە، قازاقىستان، رۇسىيە، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، ئافغانىستان، پاكىستان ۋە ھىندىستان بىلەن چېگرالىنىدۇ  خەلقئارالىق كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ2001-يىللىق خىتاي نوپۇس تەكشۈرۈشىگە قارىغاندا، شىنجاڭدا 25.8 مىليون كىشى ياشايدىغان بولۇپ، بۇنىڭ يېرىمىغا يېقىنى تۈركى-مۇسۇلمان ئەسلىدىن كەلگەن ئۇيغۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ [Amnesty International, 2021]. ئۇيغۇرلار خەنزۇلاردىن تارىخىي، دىنىي، مەدەنىي ۋە ئېتنىك جەھەتتىن كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ. تارىختا، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخ سەھنىسىگە چىقىشى 600-يىللاردا موڭغولىيەدىن باشلانغان بولۇپ، 10- ئەسىردە ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان ۋە سۈننىي مەزھىپىگە ئەگەشكەن [Human Rights Watch, 2005]. شىنجاڭ 1759-يىلى مانجۇ چىڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن خىتايغا قوشۇۋېلىنغان، لېكىن ھەمىشە تىنچسىزلىقلار سەۋەبىدىن ئىدارە قىلىش قىيىن بولغان رايون بولۇپ كەلگەن. 1949-يىلى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (CCP) تەرىپىدىن خىتاي نوپۇسنىڭ كەڭ كۆلەمدە كۆچۈرۈلۈشى بىلەن باستۇرۇش تېخىمۇ كۈچەيگەن، 2009-يىلدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسىدىن كېيىن خىتاي تەرىپىدىن «خەۋپلىك رايون» دەپ جاكارلانغان [Lum, 2019].
ماقالىدە، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى نازارەت قىلىش ئۈچۈن ئىلغار تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەر (مەسىلەن: يۈز تونۇش، CCTV، سۈنئىي ئەقىل)نى قوللانغانلىقى ۋە «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرىدا مىليونلىغان ئۇيغۇرلارنى قامىغانلىقى تەكىتلەنگەن. بۇ لاگېرلاردا تۇتۇلغانلار جىسمانىي ۋە روھىي جەھەتتىن زىيانكەشلىككە ئۇچراپ، ئاياللار مەجبۇرىي تۇغماس قىلىنىپ، بالىلار دۆلەت يېتىمخانىلىرىغا يۆتكەلگەن [Amnesty International, 2021]. تەتقىقاتنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، بۇ ھەرىكەتلەرنى خەلقئارالىق قانۇندىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» تەبىرلىرىگە سېلىشتۇرۇپ، خىتاينى جاۋابكارلىققا تارتىشنىڭ مۇمكىنچىلىكى ۋە قىيىنچىلىقلىرىنى تەكشۈرۈشتۇر. تەتقىقات سوئاللىرى: 1) شىنجاڭدىكى زۇلۇملار ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت تەبىرىگە ماس كېلەمدۇ؟ 2) خىتاينى كىملەر، قانداق ۋە قايسى مېخانىزملار ئارقىلىق جاۋابكارلىققا تارتىشى كېرەك؟
تەتقىقات ۋېنا كېلىشىمى (VCLT) ۋە خەلقئارالىق ئادالەت سوتى (ICJ) نىڭ 38-ماددىسى بويىچە، خەلقئارالىق كېلىشىملەر، ئەنئەنىۋى قانۇن، سوت قارارلىرى ۋە ئىلمىي ماقالىلەرنى مەنبە قىلىدۇ [ICJ Statute, 1945]. تەتقىقاتنىڭ دائىرىسى سۈپىتىدە، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئۈچ خىل ھەرىكىتى (جىسمانىي-روھىي زىيان، تۇغۇتنى چەكلەش، بالىلارنى يۆتكەش) ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنىڭ ئىككى تۈرى (قاماق ۋە جىنسىي جىنايەتلەر) تەتقىق قىلىنغان. بۇ چەكلىمە تەتقىقاتنىڭ قولايلىقى ۋە چوڭقۇرلۇقى ئۈچۈن قويۇلغان بولۇپ، تەھلىلنىڭ دائىرىسىنى مەركەزلەشتۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.
2-باب: ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئېنىقلىمىسى(Definition of Genocide)