كورونا ۋىرۇسى، ئاتوم بومبىسى ۋە سامانيولى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسكەندەر ئۆكسۈز
بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان نۇرغۇن ھادىسە ئوخشاش ماتېماتىكىلىق قائىدىگە ماس كېلىدۇ.تەبىئىي پەن ئالىملىرى بۇنى بىلىدۇ. ئەمدى مەن سىزگە ئاتوم بومبىسىنىڭ قانداق پارتىلايدىغانلىقىنى ۋە يادرو رېئاكتورلىرىنىڭ نېمىشقا پارتىلمايدىغانلىقىنى سۆزلەپ بېرەي. بۇنىڭدىن تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ قانداق تەرەققىي قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرىسىز.ئەڭ كونا يادرولۇق يېقىلغۇنى مىسالغا ئالايلى:  يەنى ئۇران 235 ئىزوتوپىنى مىسال بېرەيلى، بۇ ئۇران ئىچىدە بولىدۇ . ئەگەر ئۇراندىكى بۇ ئىزوتوپنى باشقا تەركىبلەردىن ئايرىپ تېخىمۇ بېيىتسىڭىز …  يەنى نۇرغۇن 235 ئىزوتوپنى بىر يەرگە ئېلىپ كېلىپ بىرلەشتۈرۈسىڭىز، نەتىجىسى قانداق بولىدۇ، بىلەمسىز؟  ئۇ بومبىغا ئايلىنىدۇ.
ئاتوم بومبىسىنىڭ سىرى
U 235  تۇرغان يېرىدىلا نېيترون قويۇپ بېرىدۇ. بۇ يەردە سىز بۇ نېيترونلارنى تاجىسىمان ۋىرۇس دەپ ئويلىسىڭىز بولىدۇ. ئەگەر بىر نېيترون قوشنا U 235  يادرولاردىن بىرىگە سوقۇلسا ، ئۇ پارچىلىنىپ نېيتروننى قويۇپ بېرىدۇ. نېيترون قوبۇل قىلغان ھەر يادرو ئۈچ نېيترون قويۇپ بېرىدۇ. ئۇنى ھېسابلاپ بېقىڭ. ئەگەر پارچىلىنىپ كەتكەن يادرودىن چىققان  ھەر ئۈچ نېيتروننىڭ ھەممىسى يادرو تاپالىسا ، پارچىلىنىپ كەتكەن يادرونىڭ سانى قانداق كۆپىيىدۇ: 1- 3- 9- 27… دېگەندەك.  ئونىنچى قەدەمدە 59000 ، ئون بەشىنچى قەدەمدە 14 مىليون ، يىگىرمىنچى قەدەمدە 3 مىليارد بولىدۇ. بۇنىڭ داۋامىنى ئۆزىڭىزمۇ  قىلالايسىز. ھەر بىر نەتىجىنى ئۈچكە كۆپەيتىپ داۋاملاشتۇرۇڭ.
نەتىجە قانداق بولدى؟ پارتلاش يۈز بېرىپ بومبا ھاسىل بولدى
ئۇنىڭ پارتىلاپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قانداق قىلىمىز؟ پارچىلىنىپ كەتكەن يادرولارنىڭ قوشنىلىرىنىڭ سانىنى ئازايتىمىز. يەنى  بىز U 235 لارنىڭ ئارىلىقىنى ئېچىۋېتىمىز ۋە  بىر-بىرىمىزدىن يىراقلاشتۇرۇۋېتىمىز. بۇنداق بولسا  بەزى نېيترونلار سوقۇلىدىغان قوشنا تاپالماستىن  مۇھىتتىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.مۇنداق دېسەكمۇ بولىدۇ: ئەگەر پارچىلىنىپ كەتكەن يادرو ئۈچ ياكى ئىككى قوشنىسىنى  پارچىلىۋەتسە  ئۇ بومبا بولىدۇ. لېكىن  بىر قوشنىسىنى پارچىلىسا رىئاكسىيە داۋاملىشىدۇ،  ئەمما پارتىلىمايدۇ. ئەگەر ھەر پارچىلانغانلار  ئوتتۇرا ھېساب بىلەن بىردىن ئاز قوشىنىغا سوقۇلسا ، باشقىلار  سوقۇلمايلا ئىسراپ بولۇپ كەتسە  رىئاكسىيە ئۆچىدۇ
قوشنىلاردىن يىراقلىشىش -ئىجتىمائىي ئارىلىق
ھەر پارچىلانغان يادرونىڭ ئوتتۇرىچە قانچە قوشنا يادرونىڭ ئىچىگە كىرىپ ئۇنىمۇ پارچىلايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدىغان سانغا < R >دەيلى (مۇنداق دېگىلى بولمايدۇ، لېكىن مەسىلىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن مۇشۇنداق دەپ تۇرايلى).  ئەگەر R بىردىن چوڭ بولسا ، ئۇ بومبىغا ئايلىنىدۇ. ئەگەر ئۇ كىچىك بولسا ئۆچىدۇ. يادرو ئىنژېنىرلىقىدا پارتىلاش ھادىسىسىگە «خەتەر ئۈستى» (ئادەتتىن تاشقىرى)، ئۆچۈش ھادىسىسىگە «خەتەر ئاستى»، پارتىلماستىن داۋاملاشسا يەنى يادرو رىئاكتورغا ئوخشاش ھەرىكەت شەكلىگە «خەتەر»دېيىلىدۇ.
ئەمدى <    Coronavirus Covid-19>  ئۈستىدە توختىلايلى. بۇ ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان بىمارنىڭ ئۆزىدىكى ۋىرۇسنى قانچە قوشنىسىغا  يۇقۇملاندۇرۇغان بولۇش ئېھتىماللىقى بار ؟  بومبىدىكى ئەمەس، ۋىرۇستىكى بۇ سان < R0 > دەپ ئاتىلىدۇ ۋە بۇ ماتېماتىكىغا پۈتۈنلەي ئوخشاش. ناۋادا Covid-19  ۋىرۇسىدا ھېچقانداق تەدبىر قوللىنىلمىسا بۇ سان 2 بىلەن 4 ئارىلىقدا بولىدۇ،  بۇ كېسەللىك ئىنتايىن يېڭى ، بىز ئۇنىڭ تولۇق قىممىتىنى بىلمەيمىز. ئەمما بىزنىڭ بىلىدىغىنىمىز ، يۇقۇملىنىش سانى 2-4 ئارىلىقىدا تۇرۇپ قالسا ، جەمئىيەتتە  بۇ كېسەللىك پارتىلايدۇ. ئەگەر بۇ ساننى 1نىڭ ئاستىغا تۆۋەنلەتسەك ، ئۇ ئۆچىدۇ يەنى تۈگەيدۇ.
ئالدىنقى 1-3-9-27 يۆنىلىشنى ئېسىڭىزدە تۇتۇڭ… بۇ يۇقۇملۇق كېسەللىكنى قانداق توختىتىمىز؟ بومبا پارتىلاشنىڭ ئالدىنى ئالغانغا ئوخشاش، بۇنىمۇ مۇشۇ تەرىقىدە توختاتقىلى بولىدۇ. يەنى ھالقىلىق يەنى خەتەر ھالەتتىن تۆۋەن يەنى خەتەر بولمىغان ھالەتكە ئۆتۈش ئارقىلىق بولىدۇ. ھاياتقا تەدبىقلايدىغان بولساق، قوشنا سانىنى ئازايتىش ئارقىلىق بولىدۇ. بۇنىڭغا ئىجتىمائىي ئارىلىق دېسەك بولىدۇ.
ۋاقىتقا نەزەر سېلىش
بۇ قېتىمقى ۋىرۇستا يەنە بىرنەچچە  ھادىسە تەڭ مەۋجۇت. ئۇ باشقا بىر پەندىكى بىر ئۇقۇمغا ئوخشايدۇ. يەنى ئاسترو-فىزىكا ئىلمىدىكى ئۇقۇمغا ئوخشايدۇ،  ئىلىملەرنىڭ ئەڭ قەدىمكىسى ئاسترونومىيەدۇر . ئۇنىڭغا بىرئاز  فىزىكا بىلەن ئارىلاشتۇرسىڭىز ئاسترو-فىزىكا بولىدۇ.
يورۇقلۇقنىڭ سۈرئىتى ئىنتايىن يۇقىرى ، ئەمما چەكسىز ئەمەس. كائىناتنىڭ يىراق بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغا نەزەر سالىدىغان بولساق ، بىز كۆزىتىدىغان سامانيولى ، يۇلتۇزلار ، پارتىلاشلار ئىلگىرى يۈز بەرگەن  بولۇپ، قانداقتۇر  ھازىر ئەمەس. يورۇقلۇقنىڭ بىر يىلدا باسقان مۇساپىسىگە يورۇقلۇق يىلى دەيمىز،  بۇ بىز بىلىدىغان ئارىلىق بىرلىكى دېگەن ئۇقۇمدىن خېلىلا كۆپ سان. مۇساپىسى 9.5 تىرىليون كىلومېتىردۇر. ئەڭ يېقىن سامانيولى 25 مىڭ  يورۇقلۇق يىلىغا تەڭ.
مېنىڭ مەقسىتىم دىققىتىڭىزنى ئارىلىققا يەنى مۇساپىغا ئەمەس ، بەلكى ۋاقىتقا تارتىشتۇر. تېلېسكوپىمىزنى ئەڭ يېقىن سامانيولىغا توغرىلىساق ، ئۇنىڭ ھازىرقى ھالىتىنى كۆرمەيمىز ، ئەمما ئۇ 25000 يىل ئىلگىرى ، يەنى 25،000 يىل ئىلگىرى ئەۋەتكەن يورۇقلۇقنى كۆرىمىز. ئۇ يورۇقلۇق ئۆچكەندە بىز تېخى ئۆڭكۈردىن ئايرىلمىغانىدۇق.
بۈگۈننى يەنى ھازىرنى ئەمەس بىر ھەپتە بۇرۇنقى ۋاقىتنى كۆرۈسىز