خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1970-يىللارنىڭ ئاخىرىدا خىتاي مەدەنىيەت ئىنقىلابى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، خىتاينىڭ دۆلەت سىياسىتى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويدى. خىتاي ئىقتىسادى ئۇنى سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىگە يۈزلەندۈرۈشنى مەقسەت قىلغان «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» جەريانىنى باشتىن كەچۈردى. 1980-يىللارنىڭ بېشىدا، خىتاينىڭ ئافرىقاغا قاراتقان ياردىمى، سودىسى ۋە داۋالاش ياردىمى كۆرۈنەرلىك ئازايدى. بۇ چېكىنىشنىڭ ئارقىسىدىكى سەۋەبلەر قاتارىدا، مەدەنىيەت ئىنقىلابى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىچكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلار، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئىقتىسادىي نىشانلىرىغا يېتىش ئۈچۈن بايلىققا بولغان ئېھتىياجىنىڭ ئېشىشى، ھەمدە خىتاي ياردىمىنىڭ ئاساسلىق قوبۇل قىلغۇچىلىرى بولغان ئالبانىيە ۋە ۋىيېتنام بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ناچارلىشىشى قاتارلىقلار بار ئىدى.
خىتاي ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار تاشقى ياردەم پىروگراممىلىرىنىڭ ئەمەلىي پايدىسى ھەققىدە ئىختىلاپقا چۈشكەن. بەزى ئەمەلدارلار بۇنىڭ دۆلەتكە ئېلىپ كېلىدىغان ئىقتىسادىي يۈكىدىن ئەنسىرىگەن بولسا، ياردەمنى قوللىغۇچىلار ئۇنىڭ خىتاينىڭ سىياسىي مەنپەئەتلىرىگە خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى ۋە داۋاملاشتۇرۇلۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن. مەدەنىيەت ئىنقىلابى ئاخىرلىشىش ئالدىدا، تاشقى ياردەم خىتاي ھۆكۈمەت خامچوتىنىڭ زور بىر قىسمىنى ئىگىلەپ، 1973-يىلى 6.9% گە يەتكەن. يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي ياردىمىنى ئالغان دۆلەتلەر خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى ئورنىنى قايتۇرۇۋېلىشىغا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغان. ئاخىرىدا، خىتاي رەھبەرلىكى ياردەمنىڭ تاشقى سىياسەت نىشانلىرىغا يېتىشتە مۇھىم رولى بارلىقىنى، ئەمما كەلگۈسىدە چوڭ كۆلەملىك ياردەم تۈرلىرىنىڭ ئورنىغا، ياردەمنىڭ خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى بىلەن تېخىمۇ زىچ باغلىنىدىغانلىقىنى قارار قىلدى. بۇ ئۆزگىرىش تاشقى سىياسەتنىڭ يۆنىلىشىنى سىياسىي ئېتىبار بېرىشتىن ئۆز-ئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈشكە قاراپ بۇرىدى. نەتىجىدە، ھۆكۈمەت «خىزمەت كۆرسىتىش توختاملىرى، مەبلەغ سېلىش ۋە سودىنى ئىلگىرى سۈرۈش» ئارقىلىق تاشقى ياردەم چىقىمىنى ئازايتتى. 1970-1975-يىللىرى ئارىسىدا، خىتاينىڭ ئافرىقاغا قىلغان ياردىمى يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 319 مىليون دوللار بولغان بولسا، 1976-1980-يىللىرى ئارىسىدا بۇ رەقەم يىللىق ئوتتۇرىچە 94 مىليون دوللارغا چۈشۈپ قالدى.
1980-يىللارنىڭ بېشىدا، باش مىنىستىر جاۋ زىياڭ 11 ئافرىقا دۆلىتىنى زىيارەت قىلىپ، كەلگۈسىدە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ھەمكارلىقىغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان تۆت يېڭى پىرىنسىپنى ئېلان قىلدى:
ئۆز نۇتقىدا، باش مىنىستىر جاۋ «ياردەم» سۆزىنىڭ ئورنىغا «ھەمكارلىق»نى ئىشلىتىپ، مۇناسىۋەتنىڭ ماھىيىتىدە ئۆزگىرىش بولغانلىقىنى بىلدۈردى. شۇنىڭ بىلەن خىتاينىڭ ئافرىقاغا قىلغان ياردىمى 1980-يىلى 89.5 مىليون دوللارغا چۈشۈپ قالدى. لېكىن، خىتاي رەھبەرلىرى تاشقى مۇناسىۋەتتە ياردەمنىڭ مۇھىملىقىنى داۋاملىق تەكىتلىگەچكە، ئافرىقاغا قىلىنغان ياردەم 1984-يىلغا كەلگەندە قايتىدىن 289 مىليون دوللارغا ئۆرلىدى. ئەمما بۇ يېڭى دەۋردە، ياردەم ئاساسلىقى خىتاي سانائىتىنى قوللاش ۋە خىتاي مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئېكسپورتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلدى.
1980-يىللاردا، خىتاي ئۆزىنىڭ باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق سىياسىتىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇر بولدى. چۈنكى، ياردەم تۈرلىرىنى قوبۇل قىلغۇچى دۆلەتلەرگە تاپشۇرۇپ بەرگەندىن كېيىن، نۇرغۇن تۈرلەر تېخنىكىلىق مەسىلىلەر تۈپەيلىدىن خىتاي تەرىپىدىن قايتا رېمونت قىلىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ ئەھۋال خىتاينى قىيىن ئەھۋالدا قالدۇردى: بىر تەرەپتىن تۈرلەرنى باشقۇرۇش (بۇنى ئارىلىشىش دەپ قارايتتى)، يەنە بىر تەرەپتىن تۈرنى تاماملاپلا تاپشۇرۇپ بېرىش ئوتتۇرىسىدا ئىككىلىنىپ قالدى. جاۋ زىياڭ بۇ مەسىلىگە قارىتا، تاماملاپ بولغان تۈرلەرگە باشقۇرۇش ۋە تېخنىكىلىق ياردەم بېرىشنىڭ قارشى تەرەپنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش ھېسابلانمايدىغانلىقىنى، ئەكسىچە ئۇلارنىڭ «ئۆز كۈچىگە تايىنىپ تەرەققىي قىلىشىغا ياردەم بېرىش» ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈردى.
1990-يىللاردا، خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى سىياسىي ئىدېئولوگىيەدىن كۆرە تېخىمۇ كۆپ ئەمەلىيەتچىللىككە يۈزلەنگەن ئىدى. مەسىلەن: بېيجىڭ تەيۋەن بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى بولغان لىبېرىيە ۋە ئېسۋاتىنى بىلەن مەلۇم مەزگىل ئىقتىسادىي ئالاقىنى داۋاملاشتۇرغان. بۇ مەزگىلدە، خىتاي «ئىككى بازار، ئىككى بايلىق» سىياسىتىنى ئومۇميۈزلۈك يولغا قويدى. بۇ سىياسەتنىڭ يادروسى، بىر تەرەپتىن تاشقى بازارلارغا سىڭىپ كىرىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ ئىچكى بازىرىنى قوغداش؛ شۇنداقلا تاشقى بايلىقلاردىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش بىلەن بىرگە، دۆلەتنىڭ ئىچكى بايلىقلىرىنى ئاسراش ئىدى. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ نەتىجىسىدە، خىتاي 1990-يىللارنىڭ ئاخىرىدا «سىرتقا چىقىش» ئىستراتېگىيەسىنى قوبۇل قىلدى ۋە شۇنىڭدىن ئېتىبارەن خىتاينىڭ خەلقئارالىق سودىدىكى ئورنى ئۈزلۈكسىز كېڭەيدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن غەرب ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئافرىقاغا بولغان قىزىقىشىنىڭ ئاجىزلىشىشىمۇ دەل مۇشۇ مەزگىلگە توغرا كەلدى. خىتاي بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئىقتىسادىي ئارىلىشىشنى ئاساس قىلىپ، ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى زور دەرىجىدە كۈچەيتتى. 1980-يىلدىن 1999-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا خىتاي-ئافرىقا سودا ھەجىمى ئالتە ھەسسىگە يېقىن ئاشتى.