ئىشەنچسىزلىك قاينىمىدىكى زامانىۋى ئارمىيە: خىتاي ھەربىي كۈچىنىڭ يادروسىدىكى پارادوكسقا نەزەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
2025-يىلى ئۆكتەبىردە خەلقئارادا نوپۇزغا ئىگە مۇستەقىل تەتقىقات ئورگىنى بولغان ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى (ASPI) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان مەخسۇس دوكلات – «خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى: ئىشەنچسىزلىك ئىچىدىكى زامانىۋىلاشقان ئارمىيە» – ھازىرقى زامان خىتاي ھەربىي كۈچىنىڭ مۇرەككەپ ۋە زىددىيەتلىك ماھىيىتىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلغان مۇھىم ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. گىرىففىت ئۇنىۋېرسىتېتى ئاسىيا ئىنستىتۇتىنىڭ تەجرىبىلىك تەتقىقاتچىسى روۋان كالىك (Rowan Callick) قەلىمىگە ئالغان بۇ دوكلات خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ كۆزنى قاماشتۇرىدىغان ھەربىي قورال-ياراغلىرى ۋە تېخنىكىلىق تەرەققىياتىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان چوڭقۇر سىياسىي كىرىزىسنى، يەنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (تۆۋەندە خىتاي كومپارتىيەسى دەپ ئېلىنىدۇ) ئالىي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ ئۆزىنىڭ ئارمىيەسىگە بولغان سىستېمىلىق ئىشەنچسىزلىكىنى ئىنچىكىلىك بىلەن ئېچىپ بېرىدۇ. دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم قىممىتى شۇكى، ئۇ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى خىتاي ھەربىي كۈچىنىڭ «قاتتىق دېتال»ىدىن ئۇنىڭ تېخىمۇ ئاجىز ۋە مۆلچەرلىگۈسىز بولغان «يۇمشاق دېتال»ىغا، يەنى ئىنسان ئامىلى، سىياسىي ساداقەتمەنلىك مەسىلىسى ۋە قوماندانلىق قۇرۇلمىسىدىكى يېتەرسىزلىكلەرگە بۇراشقا تىرىشىدۇ. بۇ تېخنىكىلىق جەھەتتىن قۇدرەتلىك بىر ھەربىي قېپى ئىچىگە ئورالغان، سىياسىي جەھەتتىن نازۇك ۋە گۇمانخورلۇق بىلەن تولغان بىر يادرونىڭ خەتەرلىك پارادوكسىنى ئاشكارىلاپ، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ كەلگۈسى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىگە كۆڭۈل بۆلىدىغان بارلىق دۆلەتلەر ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن قىممەتلىك ئىلمىي ئاساس ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئاگاھلاندۇرۇش بىلەن تەمىنلەيدۇ.
«مودېرنىزم»نىڭ قوش مەنىسى: پارتىيە ھۆكۈمرانلىقىنىڭ قورالى ۋە مىللىي ئىپتىخارنىڭ مەنبەسى
دوكلاتنىڭ مەركىزىي تېمىسى «مودېرنىزم» ئۇقۇمىنىڭ خىتاي سىياسىي تۈزۈلمىسىدىكى قوش خاراكتېرىنى چۆرىدىگەن ھالدا يېيىلغان. روۋان كالىك خىتاي كومپارتىيەسى ئۈچۈن «مودېرنىزم»نىڭ غەرب دۇنياسى چۈشىنىدىغان ئاددىي تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئۇقۇمى ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئۇنىڭ ماھىيەتتە پارتىيەنىڭ جەمئىيەتنىڭ ھەر بىر ھۈجەيرىسىگە سىڭىپ كىرگەن مۇتلەق كونتروللۇقىنى مۇستەھكەملەيدىغان بىر سىياسىي قۇرۇلۇش ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر كۆرسىتىپ بېرىدۇ. شى جىنپىڭ تەشەببۇس قىلغان «خىتايچە زامانىۋىلاشتۇرۇش»نىڭ يادروسى – پارتىيەنىڭ ئارمىيەگە بولغان مۇتلەق رەھبەرلىكىنى شەرتسىز كاپالەتلەندۈرۈش. بۇ، دېموكراتىيە ۋە شەخس ئەركىنلىكىنى ئاساس قىلغان غەرب زامانىۋىلىشىش ئەندىزىسىگە تۈپتىن قارشى بولغان، لېنىنىزمچە پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسىنىڭ ھاياتىي كۈچىنى ساقلاشنى بىرىنچى ئورۇنغا قويىدىغان بىر ئىدېئولوگىيەلىك لايىھە.
دوكلاتتا ئاۋسترالىيەنىڭ سابىق باش مىنىستىرى ۋە خىتاي مەسىلىلىرى مۇتەخەسسىسى كېۋىن رۇدنىڭ كۆز قارىشى نەقىل كەلتۈرۈلۈپ، غەرب دۇنياسىنىڭ شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى ماركسىزم-لېنىنىزمنىڭ قايتا گۈللىنىشىنى «پەقەتلا بىر سىياسىي شەكىلۋازلىق» دەپ قاراپ، ئۇنىڭ ئەمەلىي دۆلەت سىياسىتىگە بولغان يېتەكچىلىك رولىنى كۆزدىن يوقىتىش خاتالىقىنى ئۆتكۈزۈۋاتقانلىقى تەنقىد قىلىنغان. بۇ نۇقتا ئىنتايىن ھالقىلىق. چۈنكى خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىشى دەل مۇشۇ ئىدېئولوگىيەلىك رامكا ئىچىدە، شۇ ئىدېئولوگىيەگە خىزمەت قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلماقتا. ئارمىيەنىڭ مودېرنىزمى پەقەت قورال-ياراغنى يېڭىلاشتىنلا ئىبارەت ئەمەس، بەلكى ئوفىتسېر-ئەسكەرلەرنىڭ مېڭىسىنى «زامانىۋىلاشتۇرۇش»، يەنى ئۇلارنى پارتىيەگە ۋە ئۇنىڭ يادروسى بولغان شى جىنپىڭغا مۇتلەق سادىق بولغان سىياسىي ماشىنا ئادەملىرىگە ئايلاندۇرۇش جەريانىدۇر. دوكلاتتا تەكىتلەنگەندەك، «قورالنىڭ ھەر دائىم پارتىيەنىڭ قوماندانلىقىغا بويسۇنۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش» بۇ زامانىۋىلاشتۇرۇشنىڭ ئالفا ۋە ئومېگاسى، يەنى باشلىنىشى ۋە ئاخىرقى نىشانىدۇر.
ئىككىنچى جەھەتتىن، ھەربىي مودېرنىزم خىتاي كومپارتىيەسى بىلەن خەلق ئارىسىدىكى نازۇك ئىجتىمائىي كېلىشىمنىڭمۇ يېڭى تۈۋرۈكىگە ئايلاندى. ئىلگىرى پارتىيە ھۆكۈمرانلىقىنىڭ قانۇنلۇقلۇقى ئاساسەن تېز سۈرئەتلىك ئىقتىسادىي ئېشىشقا تايانغان بولسا، ھازىر ئىقتىسادنىڭ ئېشىش سۈرئىتى ئاستىلاپ، ئىجتىمائىي مەسىلىلەر كۆپىيىۋاتقان بىر شارائىتتا، پارتىيە «مىللەتنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» ۋە «خىتاي ئارزۇسى» قاتارلىق مىللەتچىلىك شوئارلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ھۆكۈمرانلىقى ئۈچۈن يېڭى ئاساس ئىزدەشكە مەجبۇر بولدى. قۇدرەتلىك، زامانىۋى ۋە دۇنيانى تەۋرىتەلەيدىغان بىر ئارمىيە دەل مۇشۇ «ئۇلۇغ گۈللىنىش» ھېكايىسىنىڭ ئەڭ جانلىق ۋە كۈچلۈك ئىسپاتىدۇر. شۇڭلاشقا، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىشى بىرلا ۋاقىتتا ھەم پارتىيەنىڭ ئىچكى كونتروللۇقىنى مۇستەھكەملەش، ھەم تاشقى دۇنياغا كۈچ كۆرسىتىپ، ئىچكى مىللەتچىلىك ھېسسىياتىنى ئۇرغۇتۇشتىن ئىبارەت قوش رول ئوينايدۇ.
قاتتىق دېتالنىڭ كۈچىيىشى ۋە يۇمشاق دېتالنىڭ كىرىزىسى: خەتەرلىك پارادوكس
روۋان كالىك دوكلاتىنىڭ ئەڭ يارقىن تۆھپىسى ئۇنىڭ خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ تەرەققىياتىنى «قاتتىق دېتال» (hardware) ۋە «يۇمشاق دېتال» (software) دەپ ئىككىگە ئايرىپ، بۇ ئىككىسى ئوتتۇرىسىدىكى چوڭقۇر ۋە خەتەرلىك تەڭپۇڭسىزلىقنى ئېچىپ بېرىشىدۇر.