ئامېرىكا-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تېخنولوگىيە رىقابىتى: سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەت ئىستراتېگىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مۇھەررىرى: ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تېخنولوگىيە رىقابىتى، كەلگۈسىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. بۇ رىقابەتنىڭ مەركىزىدە سۈنئىي ئەقىل تېخنولوگىيەسى تۇرماقتا. سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىدا ھالقىلىق رول ئوينايدىغان ھېسابلاش كۈچى، پەقەت تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكنىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت بىخەتەرلىكى، ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە دۇنياۋى يېتەكچىلىك ئورنىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئامىلغا ئايلانماقتا.
ھازىر ئامېرىكا، ئېكسپورت چەكلىمىلىرى ۋە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىق ئارقىلىق خىتاينىڭ ئىلغار ھېسابلاش ئۈسكۈنىلىرىگە ئېرىشىشىنى چەكلەشكە تىرىشماقتا. خىتاي بولسا، ئۇزاق مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك پىلانلاش ۋە مەمۇرىي تۈزۈلمىسىنى قايتا تەشكىللەش ئارقىلىق بۇ چەكلىمىلەرگە تاقابىل تۇرماقتا. خىتاينىڭ نىشانى، يەرلىك سۈنئىي ئەقىل تەتقىقات مەركەزلىرىنى دۇنياۋى سەۋىيەگە كۆتۈرۈش ۋە بۇ ساھەدە ئامېرىكا بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان ئورۇنغا يېتىشتۇر.
بۇ ماقالە، ئامېرىكا ۋە خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تېخنولوگىيەسى ساھەسىدىكى ئىستراتېگىيەلىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ ئىقتىسادىي، تېخنولوگىيەلىك ۋە گېئوپولىتىك تەسىرلىرىنى ھەر تەرەپلىمە مۇھاكىمە قىلىدۇ.
رىقابەتتىكى مۇۋەپپەقىيەتنىڭ ئاچقۇچى: ھېسابلاش كۈچى
ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى سۈنئىي ئەقىل رىقابىتىدە غەلىبە قىلىش، پەقەت ئومۇمىي ھېسابلاش كۈچىگىلا ئەمەس، بەلكى بۇ كۈچنىڭ قانچىلىك ئۈنۈملۈك مەركەزلەشتۈرۈلگەنلىكىگىمۇ باغلىق. نۆۋەتتىكى مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، 2025-يىلىغا كەلگەندە ئامېرىكا خىتايدىن 9.5 مىليون كۆپرەك سۈنئىي ئەقىل ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلمىسىغا ئىگە بولىدۇ. بۇ سان پەرقى، ئامېرىكانىڭ تېخنولوگىيە ساھەسىدىكى يېتەكچىلىكىنى كۆرسەتسىمۇ، رىقابەتنىڭ نەتىجىسى خىتاينىڭ ئامېرىكانىڭ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل لابوراتورىيەلىرى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان يەرلىك تەتقىقات مەركەزلىرىنى قۇرۇپ چىقىش چىقالماسلىقىغا باغلىق.
بۇ نۇقتىدا، «مەركەزلەشتۈرۈلگەن ئىقتىدارلار» ئۇقۇمى ئەڭ مۇھىم ئامىل بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ ئومۇمىي تېخنولوگىيەلىك ئۇل مۇئەسسەسەلىرىدىن كۆرە، مۇھىم تەتقىقات ۋە تەرەققىيات تۈرلىرىنى يولغا قويالايدىغان يۇقىرى سەۋىيەلىك مەنبەلەرگە ئىگە بولۇشى، خەلقئارالىق رىقابەتتە تېخىمۇ ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. خىتاينىڭ نىشانى ئامېرىكا بىلەن ھەر تەرەپتە تەڭ بولۇش ئەمەس، بەلكى سۈنئىي ئەقىل تېخنولوگىيەسىنىڭ مۇھىم ساھەلىرىدە دۇنياۋى سەۋىيەدە يېڭىلىق يارىتالايدىغان مۇھىم نۇقتىلىق تۈرلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدىغان كۈچلۈك ئاساسىي قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇشتۇر.
خىتاينىڭ ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىرى
خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل رىقابىتىدىكى ئۈچ ئاساسلىق ئىستراتېگىيەسى مەۋجۇت بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
خىتاي پەن-تېخنىكا مىنىستىرلىقىنى (MOST) يېڭىدىن تەشكىللەپ، يېڭى مەركىزىي پەن-تېخنىكا كومىتېتى (CSTC) نى قۇرۇش ئارقىلىق، پۈتۈن دۆلەتنىڭ ئىلمىي تەتقىقات ۋە تېخنولوگىيەلىك يېڭىلىق يارىتىش پائالىيەتلىرىنى بىۋاسىتە مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ رەھبەرلىكىگە ئۆتكۈزدى. بۇ قايتا تەشكىللەش تېخنولوگىيەلىك تەرەققىياتنى تېزلىتىش ۋە دۆلەت مەنپەئەتىگە ماس كېلىدىغان يۆنىلىشلەرگە مەركەزلەشتۈرۈشنى مەقسەت قىلغان.
گەرچە MOST نىڭ يېڭىدىن تەشكىللىنىشى خىتاينىڭ دۆلەتلىك ئىستراتېگىيەلىرىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك يولغا قويۇش ئىمكانىيىتىنى ياراتقان بولسىمۇ، بۇ يېڭى تۈزۈلمە ئامېرىكانىڭ مۇرەككەپ يېڭىلىق يارىتىش ئېكوسىستېمىسى بىلەن سېلىشتۇرغاندا يەنىلا چەكلىمىلىككە ئىگە. ئامېرىكانىڭ خۇسۇسىي سېكتور، ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە دۆلەت ئورگانلىرى ئارىسىدىكى ئەركىن ھەم ئۈنۈملۈك ھەمكارلىق مېخانىزمى، ئۇنىڭ تېخنولوگىيە ساھەسىدىكى يېتەكچىلىك ئورنىنى ساقلاپ قېلىشىدا مۇھىم ئاساس بولۇپ كەلمەكتە.
خىتاي سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرىغا كۆپ مىقداردا مەبلەغ سېلىش بىلەن بىرگە، بۇ ساھەنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى زور كۆلەمدە كۈچەيتمەكتە. نۇرغۇن يېڭى، يۇقىرى ئۈنۈملۈك ھېسابلاش مەركەزلىرى قۇرۇلۇپ، بۇ مەركەزلەردە قوللىنىلىدىغان پروتسېسسورلارنى يەرلىكلەشتۈرۈش ئىشلىرى تېزلىتىلمەكتە. بىراق، بۇ ساھەدە NVIDIA، Intel ۋە AMD قاتارلىق دۇنياۋى يېتەكچى شىركەتلەر تېخنىكا جەھەتتە خىتايدىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئىلگىرى تۇرماقتا.
خىتاي بېيجىڭ ۋە شاڭخەيدا قۇرغان يۇقىرى تېخنىكىلىق سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىل تەتقىقات رايونلىرى، بۇ ئىستراتېگىيەنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتىكى مۇھىم قەدەملەردۇر. بۇ مەركەزلەردە دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار ھېسابلاش ئۈسكۈنىلىرى، يۇقىرى سۈرئەتلىك تور ئۇلىنىشلىرى ۋە ئالاھىدە ئىقتىدارلىق مۇتەخەسسىسلەر بار بولۇپ، يۇقىرى دەرىجىلىك سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرىنى ئېلىپ بېرىشنىڭ مۇستەھكەم ئاساسىغا ئايلىنىۋاتىدۇ.
خىتاي ئىچكى قۇرۇلۇشنى كۈچەيتىش بىلەن بىرگە، خەلقئارالىق ھەمكارلىق ئارقىلىق تېخنولوگىيەلىك بىلىم ئالماشتۇرۇشنى كېڭەيتىشكىمۇ ئالاھىدە كۈچ چىقارماقتا. ئاسىيا، ئافرىقا ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن ئىمزالانغان تېخنولوگىيە ھەمكارلىق كېلىشىملىرى، خىتاينىڭ خەلقئارالىق تېخنولوگىيە تورىنى كېڭەيتىشىدە مۇھىم رول ئوينىماقتا. خىتاي «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق تېخنولوگىيە ھەمكارلىقىنى كېڭەيتىپ، تېخنولوگىيە ئالماشتۇرۇش ۋە يەرلىك ئىقتىدار قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
بىراق، خىتاينىڭ بۇ تىرىشچانلىقلىرى ئامېرىكانىڭ ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى قاتارلىق كۈچلۈك تېخنولوگىيە دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرى تۈپەيلىدىن چەكلىنىشكە ئۇچرىماقتا. بۇ دۆلەتلەر ئامېرىكانىڭ تېخنولوگىيە چەكلەش تەدبىرلىرىگە ماسلىشىپ، خىتاي بىلەن بولغان يۇقىرى تېخنىكىلىق ھەمكارلىقنى چەكلىمەكتە.
ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەدبىرلىرى
ئامېرىكا خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى تەرەققىياتىغا قارىتا مۇكەممەل بىر سىستېمىلىق ئىستراتېگىيە تۈزىگەن بولۇپ، بۇ ئىستراتېگىيە تۆۋەندىكى بەش چوڭ تەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: