مېدىيانىڭ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىدىكى رولى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىچە مەزمۇنى
ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىش قارار چىقارغۇچىلار بىلەن جامائەت پىكىرى ئوتتۇرىسىدىكى مەجبۇرىيەتكە ئايلاندى. بولۇپمۇ كىيىنكى مەزگىللەردە ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن تەرەققىياتلار ئاساسىدا تاشقى سىياسەت تۈزۈش جەريانىدا تېخىمۇ شۇنداق بولدى. بۇ مەجبۇرىيەت قارار چىقارغۇچىلارنىڭ جامائەت پاراۋانلىقى نۇقتىسىدىن تاشقى سىياسەت ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلىگەندە رادىيو، تېلېۋىزىيە، گېزىت، ژۇرنال، ئىنتېرنېت قاتارلىق ئاخبارات قوراللىرى ئارقىلىق ئېرىشىدىغان جامائەت پىكىرىگە دىققەت قىلىش ۋە ئوتتۇرىغا قويغان ئىستراتېگىيەلەرنى جامائەتچىلىكنىڭ نەزىرىدە قانۇنىيلاشتۇرۇش ئۈچۈن تىرىشىش مەجبۇرىيىتىنىمۇ بىللە تۇغدۇردى. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، بۈگۈنكى دۇنيادا مېدىيا بىلەن تاشقى سىياسەت بەلگىلەش مۇساپىسى ئوتتۇرىسىدا كۈچلۈك، ھەرىكەتچان ۋە ئۈزلۈكسىز مۇناسىۋەت بار دېيىشكە بولىدۇ. بۇ تەتقىقات مېدىيا بىلەن تاشقى سىياسەت تۈزۈش جەريانى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەكشۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: تاشقى سىياسەت، مېدىيا، لىبېرال دېموكراتىيە، خەلقئارا مۇناسىۋەت.
ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىش قارار چىقارغۇچىلار بىلەن جامائەت پىكىرى ئوتتۇرىسىدىكى مەجبۇرىيەتكە ئايلاندى، بولۇپمۇ كىيىنكى مەزگىللەردە ئۇچۇر-ئالاقە تېخنىكىسى ساھەسىدە مەيدانغا كەلگەن تەرەققىياتلار ئاساسىدا تاشقى سىياسەت تۈزۈش جەريانىدا تېخىمۇ شۇنداق بولدى. بۇ مەجبۇرىيەت قارار چىقارغۇچىلارنىڭ جامائەت پاراۋانلىقى نۇقتىسىدىن تاشقى سىياسەت ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلىگەندە رادىيو، تېلېۋىزىيە، گېزىت، ژۇرنال، ئىنتېرنېت قاتارلىق ئاخبارات قوراللىرى ئارقىلىق ئېرىشىدىغان جامائەت پىكىرىگە دىققەت قىلىش ۋە ئوتتۇرىغا قويغان ئىستراتېگىيەلەرنى جامائەتچىلىكنىڭ نەزىرىدە قانۇنىيلاشتۇرۇش ئۈچۈن تىرىشىش مەجبۇرىيىتىنىمۇ بىللە تۇغدۇردى. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، بۈگۈنكى دۇنيادا مېدىيا بىلەن تاشقى سىياسەت بەلگىلەش مۇساپىسى ئوتتۇرىسىدا كۈچلۈك، ھەرىكەتچان ۋە ئۈزلۈكسىز مۇناسىۋەت بار دېيىشكە بولىدۇ. بۇ تەتقىقات مېدىيا بىلەن تاشقى سىياسەت بەلگىلەش جەريانىنىڭ مۇناسىۋىتىنى تەھلىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. تەتقىقاتتا مېدىيا تاشقى سىياسەت بەلگىلەش تەرتىپىگە تەسىر كۆرسىتەمدۇ يوق؟ دېگەن سوئالغا جاۋاب ئىزدىلىدۇ. بۇ تەتقىقاتنىڭ قىياسى:«مېدىيا لىبېرال دېموكراتىك تۈزۈمدىكى دۆلەتلەرنىڭ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش تەرتىپىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ».
يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان سوئالنىڭ جاۋابىنى تېپىش ئۈچۈن مۇراجىئەت قىلىنىدىغان ئۇسۇل تۆۋەندە چۈشەندۈرۈلىدۇ. تېمىنى تەھلىل قىلىشىمىزغا ئاسان بولسۇن ئۈچۈن بىز ئالدى بىلەن  مېدىيانىڭ لىبېرال (ئەركىن) دېموكراتىك دۆلەتلەردىكى ۋەزىپىلىرىگە قىسقىچە قاراپ چىقىمىز. ئاندىن ئۇقۇم خاراكتېرلىك مۇزاكىرىلەرگە كىرمەيلا، كۆز-قاراشلارنى تېخىمۇ چۈشىنىشلىك قىلىش ئۈچۈن، تاشقى سىياسەت تۈزۈش تەرتىپىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان ئاساسلىق ئامىللارنى  ئېنىقلاپ چىقىمىز.  ئاندىن كېيىن مېدىيانىڭ تاشقى سىياسەت بەلگىلەش تەرتىپىگە كۆرسەتكەن تەسىرىنى مەۋجۇت خەلقئارا سىستېما ئاستىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىمىز. ئەڭ ئاخىرىدا ئېرىشكەن مەلۇماتلارنى سىستېمىلىق كۆرسىتىمىز.
تەتقىقاتتا ماتېرىياللارنى كۆزدىن كەچۈرۈش (literature review)، سۈزۈش ئۇسۇلىدىن كەڭ كۆلەمدە پايدىلىنىلدى. بۇ مەقسەتتە بىز بۇ تېما ھەققىدە تەپسىلىي توختالغان بىرلەمچى مەنبەلەرگە قاراپ چىقىشقا تىرىشتۇق. بىراق بەزى تېمىلارنىڭ بىرلەمچى مەنبەلىرىنىڭ ھەممىنى تېپىش مۇمكىن ئەمەس. بۇ تەتقىقات مەزكۇر ساھەدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇش مەقسىتىدە پىلانلاندى، چۈنكى ھازىر مېدىيانىڭ تاشقى سىياسەت تۈزۈش جەريانىدىكى تەسىرى توغرىسىدىكى ئەسەرلەرنىڭ سانى ئانچە يېتەرلىك ئەمەس.
تۈرك تىلىدا ئاممىۋى ئاخبارات ۋاسىتىسى دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان مېدىياغا (گەرەجى & ئۆزدەمىر؛ 2015: 3) ئومۇمەن قىلىپ، كىشىلەرنى ھېس-تۇيغۇ، پىكىر، ھەرىكەت ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ئىمكانىيىتى بىلەن تەمىنلەيدىغان رادىيو، تېلېۋىزور، گېزىت، ژۇرنال ۋە ئىنتېرنېت قاتارلىق سىن ۋە ئۈن تارقىتىش ۋاسىتىلىرىنىڭ ھەممىسى دەپ ئېنىقلىما بېرىشكە بولىدۇ. [1] مېدىيا ھەم تارقىتىش ۋە يەتكۈزۈش سىستېمىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن (بايتەكىن& ئەرگۈلشەن، 2016: 40-41)  شەخس ۋە جەمئىيەتنىڭ ھەرىكەت ۋە پوزىتسىيەسىگە، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ كۆز-قارىشى ۋە ئېتىقادىنى شەكىللەندۈرۈشىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئاممىۋى خەۋەرلىشىش تېخنىكىلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشى نەتىجىسىدە مېدىيا ھۆكۈمرانلار بىلەن باشقۇرۇلغۇچىلار ئوتتۇرىسىدا ساغلام ۋە سىجىل سۆھبەت ئورنىتىشتىكى ئەڭ ئاساسلىق ۋاسىتە بولۇپ قالدى (شاھىن، 2012: 11).  لېكىن، مېدىيانىڭ بۇ خىل دىيالوگنىڭ جەريانىنى ئورنىتىشتا پەيدا قىلغان تەسىرىنىڭ دەرىجىسى ھەممە باشقۇرۇش سىستېمىسىدا ئوخشاش بولمايدۇ.
مۇستەبىت ۋە ھاكىممۇتلەق تۈزۈملەردە ئالاقە ۋە ئالاقە ۋاسىتىلىرىگە قارىتا سىياسىي كۈچنىڭ مۇتلەق كونتروللۇقى بولغانلىقتىن (ئىشىق، 2005: 116؛ سېرېچى، 2013: 3-6)، مېدىيا بۇ خىل دىيالوگنى ئورنىتىش جەريانىغا يېتەرلىك تۆھپە قوشالمايدۇ. ئەكسىچە،  لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە ئاخبارات ئەركىنلىكى ئاساسىي ھوقۇقلارنىڭ بىرى بولغاچقا، ئاخبارات ۋاسىتىلىرى بۇ خىل دىيالوگنى ئورنىتىش مۇساپىسىگە يېتەرلىك تۆھپە قوشالايدۇ (ئىشىق، 2005: 116).
بۇ جەھەتتە مېدىيانىڭ لىبېرال دېموكراتىك دۆلەتلەردە ھۆكۈمرانلار بىلەن پۇقرالار ئوتتۇرىسىدا ساغلام ۋە سىجىل ئالاقە ئورنىتىشتا مۇھىم رولى بار (شاھىن، 2012: 1) بولۇپمۇ، جەمئىيەتكە تەۋە بارلىق شەخسلەرنىڭ پوزىتسىيەسى ۋە ھەرىكىتىنى بەلگىلەيدىغان قارارلارنىڭ قانداق قوبۇل قىلىنىدىغانلىقى،