توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

توقۇنۇشلارنى تۈرگە ئايرىش توقۇنۇشنىڭ ئېنىقلىىمسىىغا پاراللېل تەرىقىدە بولىدۇ. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، توقۇنۇش تۈرلىرى ھەققىدە ئېلىپ بېرىلغان تۈرگەن ئايرىشنىڭ ئوبيېكتىپ (رىئالىستىك، ئەقلىي، ئەمەلىي) ۋە سۇبيېكتىپ (غەيرى رىئالىستىك، غەيرى ئەقلىي، غەيرى ئەمەلىي) ئىختىلابلار تەرىقىسدە ئىككىگە ئايرىلغانلىقىنى بايقايمىز. ئەمەلىيەتتە بۇلارنى ئەقلىي ياكى غەيرى ئەقلىي ۋە ھېس-تۇيغۇلۇق پوزىتسىيەلەر دەپ ئىككىگە ئايرىشقا بولىدۇ. ئوبيېكتىپ تەرىقىدە ئىپادە قىلىنغان توقۇنۇش تۈرلىرى بەكرەك مەنپەئەت، ھاكىمىيەت ۋە ئىقتىسادىي بايلىقلارنى ئۈلۈشۈش، كۈلتۈر ياكى سىياسىي ھەق-ھوقۇقلار، كىمىلىك ئىختىلابلىرى (دىنى، ئىدېئولوگىيەلىك، ئېتنىك ياكى جىنسىيەتكە ئوخشاش كىملىك تەلەپلىرىنىڭ توقۇنۇشى)قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. سۇبيېكتىپ توقۇنۇشلار بولسا   بەكرەك پىسخىكىلىق بولۇپ بىر تەرەپلىمە قاراشلار، ئۆز مىللىتىنى چوڭ بىلىش، زىھنى پوزىتسىيەلەر، ئۆتمۈشتە يۈز بەرگەن تىراگېدىيەلەر، ئىدېئولوگىيەلىك[14]، دىن ياكى كۈلتۈر قەدرىيەتلىرىنىڭ توقۇنۇشى، زىتلىقلار ياكى بۇلار ئاساس قىلىنىپ بەرپا بولغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ تەسىرى نەتىجىسىدە شەكىللەنگەن ۋەزىيەتكە ئاساسەن پەيدا بولغان توقۇنۇشلار بولۇپ، مۇتلەق كونكرېت سەۋەبلەردىن تۈپەيلى پەيدا بولغان توقۇنۇشلار ئەمەس. بۇ يەردە شۇنى تەكىتلەپ قويۇش زۆرۈركى، ئوبيېكىتپ ۋە سۇبيېكىتپ سەۋەبلەر تۈپەيلى پەيدا بولغان توقۇنۇشلارنى رۇشەن پاسىللار بىلەن ئايرىشقا بولمايدۇ. چۈنكى پەرقلىق سەۋەبلەر بىر-بىرىنى ئوزۇقلاندۇرۇپ تولۇقلايدۇ، ئۆتمۈشتە ئوبيېكتىپ سەۋەبلەر تۈپەيلى كېلىپ چىققانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بىر ھادىسە كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن ئوبېيكتىپلىقتىن چىقىپ، پىسخولوگىيەلىك توقۇنۇشلارغا سەۋەب بولالايدۇ ياكى پىسخىكىلىق سەۋەبلەر ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ناھايىتى ئاددىي سەۋەبلەر تۈپەيلى ئوبيېكتىپ ۋە ھەققىي توقۇنۇشلارغا ئايلىنالايدۇ.[15]توقۇنۇش تۈرلىرىنى تۈرگە ئايرىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان ئانالىزلارمۇ تالاش-تارتىش قىلىنماقتا. مەسىلەن، جوھان گالتۇڭ توقۇنۇشنى قۇرۇلمىلىق، قىلىق ۋە زىھنى دەپ ئۇچ بۇلۇڭلۇق تەرىقىدە تۈرگەن ئايرىغان بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەر بىرى توقۇنۇش تۈرى نۇقتىسىدىن پەرقلىق بولسىمۇ توقۇنۇشقا ئاساسەن تەسىرلىرىنىڭ پەرقلىق بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.[16]بەزى تەتقىقاتچىلار قەدرىيەت ۋە نورمىلارمۇ سەۋەب بولغان توقۇنۇشلارنى ئوبيېكتىپ توقۇنۇشلار دائىرىسىگە كىرگۈزىدۇ، بەزى تەتقىقاتچىلار بولسا يۇقىرىدا تىلغان ئېلىنغان تۈرگە ئايرىش ئۇسۇلىنى قوبۇل قىلىشىدۇ. ماقالىمىزدە قەدرىيەتلەر توقۇنۇشىنىڭ كونكرېت ۋە ئەمەلىي سەۋەبلەر تۈپەيلى كېلىپ چىقمايدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ سۇبيېكتىپ توقۇنۇش دائىرىسىگە كىرگۈزۈلىدۇ. مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى دېگەندە ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا مەنپەئەت تالىشىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان توقۇنۇشنى كۆرسىتىدۇ، مەنپەئەت توقۇنۇش رىقابەتنى ئاساس قىلىدۇ، بىر تەرەپ مەنپەئەتى ئۈچۈن يەنە بىر تەرەپنى تۈرلۈك ئۇسۇللارنى قوللىنىپ بىر تەرەپ قىلىشنىڭ كويىدا بولىدۇ. مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى مەقسەت نۇقتىسىدىن ئىككىگە ئايرىلىدىغان بولۇپ، بىرسى ماددىي بايلىققا ئېرىشىشنى كۆزلەپ كېلىپ چىققان مەنپەئەت توقۇنۇشى بولسا، يەنە بىرى كىملىك-سالاھىيەتكە ئېرىشىشنى كۆزلەپ كېلىپ چىققان مەنپەئەت توقۇنۇشىدۇر.  مۇناسىۋەتلىك خاراكتېرلىك توقۇنۇشلار بولسا، تەرەپلەر ئوتتۇرىسىدا ئىشەنچىنىڭ بولماسلىقى، دۈشمەنلىك تۇيغۇسى، سەلبىي چۈشەنچىلەر، سۇس ئالاقىلەر ۋە ماغدۇرىيەت ئېگوزىمىدىن پەيدا بولغان پىسخىكىلىق توقۇنۇشلارنى كۆرسىتىدۇ. ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇشلار بىر-بىرى بىلەن توقۇنۇشىدىغان قەدرىيەتلەر ياكى دۇنيا قاراشلىرىدىن پەيدا بولغان توقۇنۇشلار بولۇپ، بۇ ئىجتىمائىيلىشىش ۋە ئىدىئاللاشتۇرۇش جەريانلىرىنىڭ تەسىرىدە ئۆزلۈكنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ كەتكەن ئېتىقاد ۋە قاراشلارنىڭ، كىملىكى بىر پۈتۈن ھالەتتە چۈشىنىلگەن تاشقى كۈچلەرگە قارشى كۈچەيگەن كىملىكنى كۈچلۈك تەرىقىدە ياقىلاش ۋە ئىشىنىش تۈرتكىسىدە ئۆزلۈكنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغان قەدرىيەتلەرنىڭ ئۆزگە قەدرىيەتلەر، ئېتىقادلار ۋە نورمىلاردىن پەرقلىشىشىپ زىت ھالەتكە كېلىشى سۈپىتىدە ئىپادىلىنىدۇ. قۇرۇلمىلىق ئىختىلابلار ۋە توقۇنۇشلار شەخسلەرنىڭ كونتروللۇقى سىرتىدا شەكىللەنگەن ماددىي بايلىقلارنىڭ ئادالەتسىزلەرچە ئۈلەشتۈرۈلۈشى، ئازسانلىقلارنىڭ سىياسىي جەريانلاردىن سىقىپ چىقىرىلىشى، كۈلتۈر زوراۋانلىقىغا ئوخشاش مەسىلىلەردىن كېلىپ چىققان توقۇنۇشنى كۆرسىتىدۇ. [17]
توقۇنۇش ئانالىزى ۋە نەزىرىيەلىرى