رەقەملىك دەۋردە دىزىنفورماتسىيە : دۆلەت تەشۋىقاتى، ساختا خەۋەرلەر ۋە سۈنئىي ئەقىل كۆلەڭگىسىدىكى تەھدىتلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سىياسىي ۋە ھەربىي ساھەدە بولسا، ساختا ئاۋاز خاتىرىلىرى، دىپلوماتىك كىرىزىسلار يارىتىش ياكى ھەربىي قوماندانلىق-بۇيرۇق زەنجىرىنى بۇزۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. بىر گېنېرالنىڭ ئاغزىدىن چىققان ساختا بىر ھۇجۇم بۇيرۇقى ياكى بىر دىپلوماتنىڭ مەخپىي سۆھبەتلەرنى ئاشكارىلىغان بىر ئاۋاز خاتىرىسى، ئويلىمىغان نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرالايدۇ. ئاۋاز ساختىلىقىنى ئېنىقلاش ھەم ئارقا كۆرۈنۈشتىكى رەقەملىك شاۋقۇن، تەبىئىي بولمىغان ئاھاڭ ياكى نەپەس ئېلىش ئاۋازلىرىنىڭ كەمچىل بولۇشىغا ئوخشاش تېخنىكىلىق تەپسىلاتلارغا مەركەزلىشىدۇ، ئەمما تېخنىكا تەرەققىي قىلغانسېرى بۇ يىپ ئۇچلىرىمۇ بارغانسېرى ئازىيىپ بارماقتا.
ساختا خەۋەرلەر، گەرچە ئادەتتە تېخىمۇ ئاددىي بولسىمۇ، تارقىلىش سۈرئىتى ۋە كىشىلەرگە بولغان تەسىرى سەۋەبىدىن دىزىنفورماتسىيە ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ۋە بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرلىك ئامىللىرىدىن بىرىدۇر. بۇ ھادىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ھەم ئۇنى يېتەكلەيدىغان ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈشلەرنى ھەم ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئۇنى نېمە ئۈچۈن بۇ قەدەر ئاسان قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى تەكشۈرۈش كېرەك.
3.1. يالغان ئۇچۇرنىڭ ئىقتىسادى ۋە پسىخولوگىيەسى
ساختا خەۋەرلەرنىڭ ئارقىسىدا ئىككى ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بار: ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ئىدېئولوگىيەلىك تەسىر. نۇرغۇن ساختا خەۋەر تور بېكەتلىرى، «چېكىش يەمچۈكى» (clickbait) ماۋزۇلىرى بىلەن ئىشلەتكۈچىلەرنى ئۆز بېكەتلىرىگە جەلپ قىلىش ئارقىلىق، كۆرسىتىلگەن ئېلانلاردىن كىرىم قىلىش مەقسىتىدە قۇرۇلىدۇ. بۇ مودېلدا، خەۋەرنىڭ توغرىلىقى ئەمەس، بەلكى قانچىلىك كۆپ چېكىلگەنلىكى مۇھىم. ئالاھىدە، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ۋە ھېسسىياتلىق ماۋزۇلار، ئىنسانلارنىڭ قىزىقىشىنى ياكى غەزىپىنى قوزغىغانلىقى ئۈچۈن ئەڭ كۆپ چېكىلىدۇ، بۇمۇ ساختا خەۋەر ئىشلەپچىقارغۇچىلار ئۈچۈن پايدىلىق بىر سودا مودېلىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
پسىخولوگىيەلىك جەھەتتىن، ساختا خەۋەرلەرنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى ئىنسان مېڭىسىنىڭ بىلىش جەھەتتىكى قىسقا يوللار ۋە بىر تەرەپلىمىلىككە مايىللىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ:
3.2. تارقىلىش مېخانىزملىرى: ياڭراتقۇ (ئەكس-سەدا) ئۆيلىرى ۋە سۈزگۈچ كۆپۈكچىلىرى
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ ئالگورىزملىرى، بۇ پسىخولوگىيەلىك ئاجىزلىقلارنى بىلمەستىن كۈچەيتىدۇ. ئالگورىزملار، ئىشلەتكۈچىلەرگە ئەڭ كۆپ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسەتكەن (ياقتۇرغان، ھەمبەھىرلىگەن، ئىنكاس يازغان) تۈردىكى مەزمۇنلارنى كۆرسىتىشكە پروگراممىلانغان. بۇ ئەھۋال، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ پەقەت ئۆز قاراشلىرىغا ئوخشايدىغان قاراشلار بىلەن ئۇچرىشىدىغان «ياڭراتقۇ (ئەكس-سەدا) ئۆيلىرى» (echo chambers)  ۋە «سۈزگۈچ كۆپۈكچىلىرى» (filter bubbles) نى يارىتىدۇ. بۇ يېپىق دائىرىلىك ئۇچۇر مۇھىتىدا، قارشى قاراشلارغا ئورۇن بېرىلمەيدۇ ۋە ساختا خەۋەرلەر، جامائەت ئەزالىرى تەرىپىدىن سوراققا تۇتۇلمايلا ھەمبەھىرلىنىدۇ، شۇنداق قىلىپ ئۆز-ئۆزىنى دەلىللەيدىغان بىر ئايلانما شەكىللىنىدۇ. بىر ساختا خەۋەر، بۇ تۈردىكى بىر ياڭراتقۇ ئۆيىگە كىرگەندە، بىر ئورمان ئوت ئاپىتىدەك تېزلىكتە تارقىلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولىدۇ.
ئانالىز قىلىنغان بۇ تەھدىتلەر، رەقەملىك ئۇچۇر مۇھىتىنىڭ نەقەدەر ئاجىز ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ مۇھىتنى قوغداشنىڭ دېموكراتىك جەمئىيەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن نەقەدەر ھالقىلىق ئىكەنلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دىزىنفورماتسىيە بىلەن كۈرەش قىلىش، بىرلا ئورگان ياكى بىرلا چارە بىلەن ھۆددىسىدىن چىققىلى بولىدىغان مەسىلە ئەمەس. ئەكسىچە، جەمئىيەتنىڭ بارلىق قاتلاملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، ھەرىكەتچان، ماسلىشالايدىغان ۋە بىر پۈتۈن بىر مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە تۆۋەندىكى تۆت ئاساسلىق تۈۋرۈك ئۈستىگە قۇرۇلۇشى كېرەك:
بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم مۇداپىئە لىنىيەسى، ئۇچۇرنى تەنقىدىي كۆز بىلەن ئىستېمال قىلالايدىغان، ئاڭلىق پۇقرالاردۇر. بۇ، ئەنئەنىۋى مېدىيا ساۋاتلىقلىقىدىن ھالقىپ كەتكەن «رەقەملىك پۇقرالىق» ئۇقۇمىنى تەلەپ قىلىدۇ. مائارىپ سىستېمىلىرى، يەسلىدىن ئۇنىۋېرسىتېتقىچە ھەر دەرىجىدە، رەقەملىك دەلىللەش تېخنىكىلىرىنى (تەتۈر كۆرۈنۈش ئىزدەش، مەنبەنى سۈرۈشتۈرۈش)، ئالگورىزملارنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى، بىلىش جەھەتتىكى بىر تەرەپلىمە قاراشلارنىڭ پەرقلىرىنى ۋە تور مۇنازىرىلىرىدە ئ‍ەدەبلىك بولۇشنى ئۆگىتىشى كېرەك. شۇنداقلا، «ئالدىن رەت قىلىش» (pre-bunking) ياكى «ۋاكسىنا ئەملەش نەزەرىيەسى» (inoculation theory) غا ئوخشاش تەشەببۇسكار ئۇسۇللار، كىشىلەرنى مەلۇم دىزىنفورماتسىيە تاكتىكىلىرىغا قارشى ئالدىنئالا ئاگاھلاندۇرۇش ئارقىلىق، بۇ تاكتىكىلار بىلەن ئۇچراشقاندا تېخىمۇ چىداملىق بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرەلەيدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى، دىزىنفورماتسىيەنىڭ تارقىلىشىدىكى ئاساسلىق تومۇرلاردۇر ۋە بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشتا مەركىزىي رول ئويناشقا مەجبۇر. پەقەت زىيانلىق مەزمۇننى ئۆچۈرۈشكە مەركەزلىشىدىغان رېئاكتىپ ئالگورىزم يېتەرلىك ئەمەس. ئەسلى مەسىلە، سۇپىلارنىڭ «ئۆزئارا تەسىر»نى ئەلالاشتۇرۇشقا تايىنىدىغان سودا مودېلىدۇر. بۇ مودېل، تەبىئىي ھالدا پەۋقۇلاددە ۋە قۇتۇپلاشتۇرغۇچى مەزمۇنلارنى مۇكاپاتلايدۇ. سۇپىلارنىڭ ئالگورىزملىرىنى تېخىمۇ ئاشكارا قىلىشى، مۇستەقىل تەتقىقاتچىلارنىڭ سانلىق مەلۇماتقا ئېرىشىشىگە رۇخسەت قىلىشى ۋە لايىھە تاللاشلىرىنى ئىجتىمائىي مەنپەئەتنى كۆزلەيدىغان شەكىلدە (مەسىلەن، توغرىلىق ۋە ئىشەنچلىكلىكنى مۇكاپاتلاش ئارقىلىق) قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشى كېرەك. دۆلەت كونتروللۇقىدىكى مېدىيا ۋە كونترول قىلىنغان سىنتېز مېدىيا ئۈچۈن مەجبۇرىي ۋە ئېنىق بەلگە قويۇش ئۆلچىمى بېكىتىلىشى كېرەك.