دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىئاسپورانىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن ئارىلىقتىن مەلۇم مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىنمۇ ئورتاق ئاڭنىڭ داۋاملىشىشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلاردا، دىئاسپورا توپلۇقلىرىدىكى ياش ۋە ياشانغانلار ئوتتۇرىسىدا ئالاقە جەھەتتە كېلىپ چىقىش ئېھتىمالى بولغان مەسىلىلەرنىڭمۇ نەزەرگە ئېلىنىشى تەكىتلىنىدۇ. ئانايۇرتتا تۇغۇلغان ۋە ساھىبخان دۆلەتكە كۆچكەن بىرىنچى ئەۋلاد بىلەن ساھىبخان دۆلەتتە تۇغۇلغان ئىككىنچى ئەۋلادنىڭ دۇنيا قاراشلىرى بىر-بىرىدىن پەرقلىق بولۇشى تەبىئىي بىر ئەھۋال. شۇڭا بۇ ئىككى ئەۋلاد ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقەنىڭ ئۈزۈلۈپ قالماسلىقى ۋە دىئاسپورا ئېڭىنىڭ داۋاملىشىشى ئۈچۈن، بۇ ئىككى ئەۋلاد چوقۇم ئۆزىنى يەنە بىر ئەۋلادنىڭ ئورنىغا قويۇپ ئويلاشنى ئادەتكە ئايلاندۇرۇشى كېرەك. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، چوڭلار ياشلارنى توغرا چۈشىنىشى، ياشلارمۇ چوڭلارنى توغرا چۈشىنىشكە تىرىشىشى لازىم، ھەر ئىككىلى تەرەپ مەسىلىلەرنى ئۆزىنىڭ دۇنيا قارىشى نۇقتىسىدىنلا كۆزەتمەسلىكى، قارشى تەرەپنىڭ دۇنيا قارىشى، ئىش-ھەرىكەتلىرى، مايىللىقلىرى، پوزىتسىيەسى قاتارلىقلارغا ھۆرمەت قىلىشى كېرەك. ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى ئوخشىماسلىقلارنى قانداقتۇر ئىختىلاپ مەنبەسى سۈپىتىدە ئەمەس، بايلىق سۈپىتىدە چۈشىنىش مۇھىم. لوۋ (2007-132) بىرىنچى ئەۋلاد بىلەن ئىككىنچى ئەۋلاد ئوتتۇرىسىدا چوقۇم پەرقلەرنىڭ بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، كۈلتۈرنى ئەۋلادتىن ئەۋلادقا ۋە يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قاراپ ئۆتۈشۈپ تۇرىدىغان ئۆزگەرمەس ھادىسە سۈپىتىدە كۆرۈشنىڭ ئورنىغا، بىر جەمئىيەتتىن باشقىسىغا –ئىرق، جىنسىيەت ۋە مىللىيەت پاسىللىرىدىنمۇ ھالقىپ- تۈز ھالەتتە ئۆتۈشۈپ تۇرىدىغان ھەرىكەتچان ۋە ئاكتىپ ھادىسە سۈپىتىدە كۆرۈشنىڭ تېخىمۇ مەنتىلىق بولىدىغانلىقىنى تەۋسىيە قىلىدۇ.
يۇقىرىدا بايان قىلىنغان دىئاسپوراغا مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتلاردا كۈنىمىزدە ئاناۋەتەن سىرتىدا ياشايدىغان ھەممە ئادەم ئۈچۈن (كۆچمەن، مۇساپىر،ئىشچى، كارخانچى، ئوقۇغۇچى)دىئاسپورا ئۇقۇمى ئىشلىتىلمەكتە، دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ بۇنچىلىك كەڭ دائىرىدە ئىشلىتىلىشى بۇ ئۇقۇمىنىڭ مەنىسىنىڭ ئېنىقسىز ۋە مەۋھۇم ھالەتكە كېلىپ قېلىشىغا سەۋەب بولماقتا. دىئاسپورا ئۇقۇمنىڭ بۇ ھالغا كېلىپ قېلىشى تەبىئىي ھالدا دىئاسپورا تەتقىقاتلىرىنىڭ ئوبيېكتىپلىقىغا تەسىر كۆرسەتمەكتە. شۇڭا دىئاسپورا تەتقىقاتلىرىدا كۆرۈلگەن بۇ خاتالىقنى تۈگىتىش ئۈچۈن مۇنۇ سوئالغا جاۋاب ئىزدەلمەكتە: «ئانايۇرت سىرتىدا ياشايدىغان ھەممە ئادەم (بىر ئېتنىك توپلۇق) تەبىئىي ھالدا دىئاسپورا بولامدۇ؟» (رېيىس، 2004-42). دىئاسپورانىڭ ئالاھدىلىكلىرىنى بېكىتىپ چىقىش مەقسىتىدە يۇقىرىدا مۇھاكىمە قىلىنغان تەتقىقاتلاردىمۇ كۆرۈلگىنىدەك، بۇ سوئالغا بېرىلگەن جاۋاپ «ياق»تۇر. يەنى ئانايۇرت سىرتىدا ياشايدىغان ھەممە ئادەم تەبىئىي ھالدا دىئاسپورا بولمايدۇ. لېكىن بۇ تەتقىقاتلاردا كىملەرگە قاچان ۋە قانداق شارائىتلاردا دىئاسپورا دېيىلىدىغانلىقىمۇ ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلمىغان. دىئاسپورا ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ نېمىلەر ئىكەنلىكى ۋە قايسى گۇرۇپپىلارنىڭ دىئاسپورا دېيىلىدىغانلىقىغا ئوخشاش مەسىلىلەردە ھازىرغىچە ئېنىق ۋە ئورتاق قاراش شەكىللەنمىدى. لېكىن، دىئاسپورا تەتقىقاتلىرىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان«دىئاسپورانىڭ شەكىللىنىشىگە مەجبۇرىي كۆچنىڭ ئەمەس تىجارەت، مائارىپ، تۇرمۇش قۇرۇش قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلى مەيدانغا كەلگەن ئىختىيارى كۆچنىڭمۇ سەۋەب بولىدىغانلىقى» ۋە «دىئاسپورالارنىڭ باشقا دۆلەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەنمۇ ئالاقە ۋە ھەمكارلىق ئىچىدە بولۇشى كېرەكلىكى»قاتارلىق قاراشلار، ھېچ بولمىغاندا دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتىغا مەلۇم دەرىجىدە پايدىلىقتۇر.
دىئاسپورا ئۇقۇمىنى تۈرگە ئايرىشتىكى قىيىنچىلىقلار
دىئاسپورانىڭ تەبىرى ۋە ئالاھىدىلىكلىرى توغرۇلۇق يۇقىرىدا بايان قىلىنغان مۇنازىرىلەر، بۇ ئۇقۇمنى تۈرگە ئايرىش مەسىلىسىدىمۇ كۆرۈلمەكتە.
ئامستروڭ 1976-يىلى ئېلان قىلدۇرغان «كۆچمەن ۋە پرولېتارىيات دىئاسپوراسى»ناملىق ماقالىسىدە، دىئاسپورانى (1976-393) كۆچمەن دىئاسپورالار ۋە پرولېتارىيات دىئاسپورالىرى دەپ ئىككى تۈرگە ئايرىيدۇ. پرولېتارىيات دىئاسپورالىرى مودېرن ھاكىمىيەتلىرىنىڭ تەلەيسىزلىكى بولسا، كۆچمەن دىئاسپورالار سالاھىيەت جەھەتتىكى يەرلىكلەرگە قارىغاندا تۆۋەن ئورۇندا تۇرسىمۇ، لېكىن باشقا گۇرۇپپىلارغا سېلىشتۇرغاندا جىسمانىي ۋە كۈلتۈر جەھەتتە نىسبەتەن ئەۋزەللىككە ئىگىدۇر (ئارمستروڭ، 1976-393).
شېففېر 1986-يىلى ئېلان قىلدۇرغان «يېڭى تەتقىقات ساھەسى: خەلقئارا سىياسەتتە مودېرن دىئاسپورالار»ناملىق ماقالىسىدە، دىئاسپورالارنى پەرقلىق نۇقتىدىن تۈرگە ئايرىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ (1986-15). ئۇ دىئاسپورالارنى تارىخىي دىئاسپورالار ۋە مودېرن دىئاسپورالار دەپ ئىككىگە ئايرىيدۇ. يەھۇدىي، ئەرمەنى ۋە گىرىك دىئاسپورالىرىغا ئوخشاش تارىخىي دىئاسپورالاردىن باشقا، كۈنىمىزدە يېڭى ھادىسە سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان مودېرن دىئاسپورالار ئاناۋەتەن سىرتىدا باشقا بىر ساھىبخان دۆلەتتە ياشايدىغان، لېكىن ئاناۋەتىنى بىلەن بولغان مەنىۋى ۋە ماددىي مۇناسىۋەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان كۆچمەن ئەسىللىك ئېتنىك ئاز سانلىق گۇرۇپپىلاردۇر. مودېرن دىئاسپورالار ياۋروپاغا، شىمالىي ئامېرىكاغا ۋە بەسرە قولتۇقى دۆلەتلىرىگە ئېلىپ بېرىلغان كۆچ نەتىجىسىدە شەكىللەنمەكتە (شېففېر، 1986-15). شېففېرنىڭ دىئاسپورانى بۇ نۇقتىدىن تۈرگە ئايرىشى دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ كۈنىمىزدىكى مەنىسىنى چۈشىنىش نۇقتىسىدىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تارىخىي دىئاسپورا ۋە مودېرن دىئاسپورا ئايرىمى بۇ ئۇقۇمنىڭ نەزىرىيەۋى رامكىسىنى بېكىتىپ چىقىشنى تېخىمۇ ئاسانلاشتۇرىدۇ.
روبىن كوھېن دىئاسپورالارنى 5 تۈرگە ئايرىيدۇ.
مەزلۇم دىئاسپورالار (Victim diasporas ): يەھۇدىيلار، پەلەستىنلىكلەر، ئىرلاندىيەلىكلەر، ئافرىقالىقلار ۋە ئەرمەنىلەر.
ئىشچى دىئاسپورالار (Labour diasporas): ھىندىستانلىقلار، ئىتالىيەلىكلەر، تۈركلەر
جاھانگىر دىئاسپورالار (Imperial diasporas): ئىسپانىيەلىكلەر، پورتاگىيەلىكلەر، گوللاندىيەلىكلەر، نېمىسلار، فىرانسۇزلار، ئىنگىلىزلەر.
تىجارەت دىئاسپورالىرى (Trade diasporas): خىتايلار، لىۋانلىقلار.
كۈلتۈر دىئاسپورالىرى (Cultural diasporas): كارايىپلىكلەر.