نېرۋىنىڭ قورالغا ئايلاندۇرۇلۇشى: ھەربىي ساھەنىڭ نېرۋا تېخنولوگىيەسى ساھەسىدىكى ئىنسانىيەتنىڭ چەك-چېگرالىرىنى خىرەلەشتۈرۈۋاتقان قەدەملىرى ھەققىدە (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئەخلاقىي قىيىنچىلىق، ھازىرقى قانۇنىي رامكىلارنىڭ يېتەرسىزلىكى بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇرلاشماقتا. تېبابەتچىلىك ساھەسىدە نېرۋا-ئەخلاق قائىدىلىرى ۋە قانۇنلىرى مەۋجۇت تۇرۇقلۇق، بۇ تېخنولوگىيەلەرنىڭ ھەربىي ساھەدىكى قوش مەقسەتلىك قوللىنىلىشى ئۈچۈن  ياكى تەجرىبە خاراكتېرلىك تەتقىقاتلىرى ئۈچۈن  بىر قانۇنىي رامكىنىڭ يوقلۇقى ۋە بولۇشى كېرەكلىكى تەكىتلىمەكتە. بۇ ئەھۋال ئەسكەرلەرنى ھەربىي سىستېما ئىچىدىكى بېسىم ۋە مەجبۇرلاشقا قارشى ئاجىز بىر ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويۇپ، ئۇلارنى بىر خىل «تەجرىبە ھايۋانى» ھالىتىگە كەلتۈرۈپ قويۇش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ.  ھەربىي سېستىما كەبى ئۇچۇرغا ئېرىشىش چەكلەنگەن ۋە  ئەسكەرنىڭ شەخسىي رازىلىقى نەزەرگە ئېلىنمايدىغان يېپىق بىر سىستېما، ئەڭ ئەقەللىي كىشىلىك ھوقۇقلاردىن بىرى  بولغان ئخىتىيارلىق ۋە مۇستەقىل قارار چىقىرىش ھوقۇقىغا دەخلى قىلىدۇ.
پاندا خانىم يۇنېسكو (UNESCO) نىڭ 2025-يىلى مايدا «نېرۋا تېخنولوگىيەسى ئەخلاقى تەۋسىيەسى» لايىھەسىنى تاماملىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ، خەلقئارا جامائەتچىلىكتە بىر ئاڭلىقلىقنىڭ شەكىللىنىشكە باشلىغانلىقىدىن بېشارەت بېرىدۇ. بۇ لايىھە نېرۋا تېخنولوگىيەسىنىڭ قانۇنسىز سوراق قىلىش ۋە مەجبۇرىي ھەرىكەتكە ماسلىشىشتا ئىشلىتىلىشىنى چەكلەيدۇ، ھۆكۈمەتنىڭ ئاشكارىلىقىنى، سانلىق مەلۇمات مەخپىيەتلىكىنى ۋە تور بىخەتەرلىكى ئۆلچەملىرىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئەمما ئاپتور بۇ تەۋسىيەنىڭ تېخى رەسمىي قوبۇل قىلىنمىغانلىقىنى ۋە ئەزا دۆلەتلەر تەرىپىدىن يولغا قويۇلۇشتىن خېلى يىراق ئىكەنلىكى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇشنىمۇ بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال تېخنولوگىيەنىڭ تەرەققىيات سۈرئىتىنىڭ، قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي بەلگىلىمىلەرنىڭ بىكىتىلىش سۈرئىتىدىن كۆپ تېز ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ ئارىلىقتىكى قانۇنىي يوچۇقنىڭ بارغانسېرى چوڭىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ يوچۇق، ئىنسانىي ئىززەت-ھۆرمەت ۋەكىشىلىك ئەركىنلىكنى قوغداشقا يۈزلەنگەن جىددىي خەلقئارالىق بەلگىلىمىلەر ۋە كېلىشىملەرنىڭ نەقەدەر ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
گېئوپولىتىكىلىق ئاقىۋەتلەر ۋە يەرشارى تەڭسىزلىكى
ماقالىدە نېرۋىنىڭ قورال قىلىنىشى رىقابىتىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئاقىۋەتلىرى ۋە يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرىمۇ ئانالىز قىلىنىش ئارقىلىق، مەسىلىنى شەخسىي ۋە ئەخلاقىي قاتلامدىن خەلقئارالىق سىستېما قاتلىمىغا يۆتكەيدۇ. چوڭ دۆلەتلەرنىڭ بۇ ساھەگە سالغان غايەت زور مەبلەغلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق لوگىكا، «رىقابەتچى دۆلەتلەرنىڭ بۇ ساھەدە ئەۋزەللىككە ئېرىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش،تاقابىل تۇرۇش ۋە كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش» دەپ كۆرسىتىلمەكتە. ئەمما پاندا خانىم بۇ «تەڭپۇڭلاشتۇرۇش» لوگىكىسىنىڭ، رېئاللىقتا دەل ئەكسىچە بىر نەتىجىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. چۈنكى بۇ ساھەدىكى تېخنىكىلىق كۈچ ۋە بىلىم  پەقەت بىر قانچە دۆلەتنىڭ مونوپوللۇقىدا. 2000-يىلىدىن 2020-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا نېرۋا تېخنولوگىيەسى ساھەسىدىكى بارلىق IP5 پاتېنتىنىڭ %87 نىڭ ئامېرىكا، خىتاي، ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، گېرمانىيە ۋە فىرانسىيە قاتارلىق ئالتە دۆلەتتىن كەلگەنلىكى، بۇ تېخنولوگىيەدىكى مونوپوللۇقنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىسپاتىدۇر.
بۇ ئەھۋال نېرۋىنى قورالغا ئايلاندۇرۇش  تېخنولوگىيەلىرىنىڭ، ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك جەھەتتە ئارقىدا قالغان دۆلەتلەرنى گېئوپولىتىكىلىق سېنارىيەدە ئېغىر دەرىجىدە پايدىسىز ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئەنئەنىۋى ھەربىي كۈچ (تانكا، ئايروپىلان، ئەسكەر سانى) مەلۇم دەرىجىدە تەڭپۇڭلاشتۇرۇلسا، بىر دۆلەت ئەسكەرلىرىنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان ياكى دۈشمەننىڭكىنى پالەچ ھالەتكە كەلتۈرىدىغان بىر تېخنولوگىيە ئالدىدا باشقىلارنىڭ رىقابەتلىشىش پۇرسىتى نۆلگە يېقىنلىشىدۇ. بۇ پەقەت ئۇرۇش مەيدانىدىلا ئەمەس، بەلكى دىپلوماتىك سۆھبەتلەردە، ئىستراتېگىيەلىك سودىلىشىشلاردا ۋە خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەرنىڭ ھەر بىر ساھەسىدە كۈچ ئاسسىممېترىكلىكىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. پاندا خانىم ئالدىنئالا پەرەز قىلغىنىدەك، يەرشارى تەڭسىزلىكى تېخىمۇ كۈچىيىدۇ ۋە ئىستراتېگىيەلىك كۈچ، ھازىرقى بىر قانچە چوڭ دۆلەتنىڭ قولىدا پۈتۈنلەي مونوپوللىشىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. بۇ يېڭى قوراللىنىش رىقابىتى پەقەت دۆلەتلەر ئارىسىدىلا ئەمەس، بەلكى بۇ تېخنولوگىيەلەرگە ئېرىشەلەيدىغان «تەرەققىي قىلدۇرۇلغان» ئىنسانلار بىلەن ئېرىشەلمەيدىغان «تەبىئىي» ئىنسانلار ئارىسىدىمۇ يېڭى ۋە خەتەرلىك بىر ئايرىمىچىلىقنى پەيدا قىلىش خەۋپىگە ئىگە.
خۇلاسە: چېگرالارنى قايتىدىن سىزىش ۋە ئىنسانىيەتنى قوغداش
ئانىكا پاندانىڭ «نېرۋىنى قورالغا ئايلاندۇرۇش» ناملىق ماقالىسى 21-ئەسىرنىڭ ئەڭ ھالقىلىق بىخەتەرلىك ۋە ئەخلاقىي مەسىلىلىرىنىڭ بىرىنى يورۇتۇپ بەرگەن، دەل ۋاقتىدا يېزىلغان ۋە قوزغىتىش خاراكتېرلىك بىر ئەسەردۇر. بۇ ئانالىز نېرۋا تېخنولوگىيەسىنىڭ ھەربىي ساھەدە ئىشلىتىلىشىنىڭ پەقەت يېڭى بىر قورال تۈرىنىڭ مەيدانغا كەلگەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدىغانلىقىنى؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىنسان كىملىكى، ئىرادە، كىشىلىك ئەركىنلىك ۋە ئەخلاقىي مەسئۇلىيەت قاتارلىق تۈپ ئۇقۇملارنى يىلتىزىدىن تەۋرىتىدىغان مەۋجۇتلۇق خاراكتېرلىك بىر خىرىس ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۇرۇشنىڭ ئىنسان مېڭىسىنىڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىغا يۆتكىلىشى، ئىنسانىيەت ھازىرغىچە دۇچ كەلگەن ھېچقانداق تېخنولوگىيەلىك ئىنقىلابقا ئوخشىمايدۇ. بۇ تېخنولوگىيەلەر بىر تەرەپتىن زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىنىڭ كېيىنكى روھىي بېسىم كېسەللىكى (TSSB) نى داۋالاشنى ياكى بىئونىك سۈنئىي ئەزالار (biyonik protezler) قاتارلىق ساھەلەردە بۆسۈش خاراكتىرلىك ياخشىلىنىشلارنى ۋەدە قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىنساننى  ئۇرۇش ماشىنىسىنىڭ بىيولوگىيەلىك بىر ئۇلانمىسىغا ئايلاندۇرۇپ قويۇش خەۋپىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.