توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىچە مەزمۇنى: 7000 يىل ئىكەنلىكى بىلىنگەن ئىنسانىيەت تارىخىدىن بۇيان ھەر بىر ئەسىرنىڭ 87 يىلى ئۇرۇش بىلەن ئۆتكەن. ئىنسانىيەت تارىخىغا نەزەر سېلىنىدىغان بولسا، ئىنسانلار مەيلى شەخسىي بولسۇن مەيلى توپ ھالىتىدە بولسۇن ئوخشىمىغان مەقسەتلەر تۈپەيلى ئۆز-ئارا توقۇنۇشۇپ كەلگەن. بولۇپمۇ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى مەزگىللەردە ئۇرۇشلارنىڭ كۆپ قىسمى «دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشلار»نىڭ ئورنىغا دۆلەتلەر ئىچىدىكى ئېتنىك ۋە دىن سەۋەبلىك بولغان توقۇنۇشلار، يەنى توپلۇقلار ئوتتۇرىسىدىكى ئېتنىك توقۇنۇشلار ياكى كىملىكىنى مەركەز قىلغان بۆلۈنۈپ چىقىش ھەرىكىتى ئىچىدىكى گۇرۇپپىلارنىڭ تېرروزىمغا مۇراجىئەت قىلىشى بىلەن «كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار»قايتىدىن بەس-مۇنازىرە قىلىنىشقا، شۇنداقلا بۇلارنىڭ سەۋەبلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىش تىرىشچانلىقلىرى باشلاندى. بۇ توقۇنۇشلارنىڭ سەۋەبلىرى ›پىسخولوگىيەلىك، بىيولوگىيەلىك ۋە قۇرۇلمىلىق»بولۇپ جەمئىي ئۈچ ئاساسىي نەزىرىيە ۋە بۇ نەزىرىيەلەرنىڭ يانداش ماۋزۇلىرى چىقىش قىلىنىپ ئىزاھلاندى.  ماقالىمىزدا بۇ تېما پەرقلىق نەزىرىيەلەر ئارقىلىق ئىزاھلىنىپ كېلىنسىمۇ، بۇ نەزىرىيەلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر-بىرىگە زىت ئەمەسلىكى، ھەتتا بىر-بىرىلىرىنى تولۇقلايدىغانلىقى، شەرت-شارائىتلارغا ئاساسەن بىر نەزىرىيەنىڭ بەكرەك ئىشقا يارايدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. توقۇنۇشلار ئومۇمەن ئۈچ ئاساسلىق نەزىرىيە بىلەن ئىزاھلىنىپ كېلىنىۋاتقان بولسىمۇ، «كونكرېت» (rational) (ئەقلىي-ئوبيېكتىپ) ۋە ئابستراكت (irrational) (غەيرى ئەقلىي-سوبيېكتىپ)دەپ ئىپادە قىلىنىۋاتقان توقۇنۇشلار تۈرلىرى بەكرەك مەنپەئەت، ھاكىمىيەت ۋە ئىقتىسادىي مەنبەلەرنى ئۈلۈشۈش، كۈلتۈر ياكى سىياسىي ھەق-ھوقۇقلار، كىملىكسىز ئىختىلابلارنىڭ (باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا دىن، ئىدېئولوگىيە، ئېتنىك ياكى جىنسىيەتكە ئوخشاش كىملىك تەلەپلىرىنىڭ توقۇنۇشى) قاتارلىق تېمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. غەيرى ئوبيېكتىپ توقۇنۇشلار بولسا بەكرەك پىسخىلىك بولۇپ بىر تەرەپلىمە قاراش، مىللىتىنى چوڭ بىلىش ۋە زىھنى پوزىتسىيەلەر، ئۆتمۈشتىكى تىراگېدىيەلەر، ئىدېئولوگىيەلىك، دىنى ياكى كۈلتۈر قەدرىيەتلىرىنىڭ توقۇنۇشى، زىتلىقلار ياكى بۇلارنى چۆرىدەپ قۇرۇلغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ تەسىرى سەۋەبىدىن شەكىللىنىپ ۋەزىيەتكە ئاساسەن كېلىپ چىققان توقۇنۇشلار بولۇپ، مۇتلەق كونكرېت سەۋەبلەر تۈپەيلى پەيدا بولغان توقۇنۇشلار ئەمەس. بەزى نەزىرىيەچىلەر كىملىك سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇشلار دائىرىسىگە ئېتنىك سەۋەبلىك كېلىپ چىققان توقۇنۇشلارنى كىرگۈزسە،  يەنە بەزى نەزىرىيەچىلەر بولسا بەكرەك پىسخىلىك توقۇنۇشلارنى كىرگۈزىدۇ. كىملىك ئىنساننىڭ ئۆزلۈك تۇيغۇسىغا ئۆزى ھەققىدىكى ھېس-تۇيغۇلىرى، ئىدراكلىرى ۋە چۈشەنچىلىرى (ئىجتىمائىي، ئېتنىك، دىنى، ئىدېئولوگىيەلىك، جىنسىيەت ياكى سىنىپىي)چىقىش قىلىنغاندا ئىشلىتىلىدۇ. كىملىككە ئاددىيلا ئېنىقلىما بېرىدىغان بولساق، بىر نەرسىنىڭ «نېمە ۋە كىم ئىكەنلىكى، ئۆزىنى قانداق تونۇيدىغانلىقى، ئۆزگىلەردىن قانداق ئايرىپ، ئوخشاشلار بىلەن قانداق ئوخشاشلىق ھاسىل قىلغانلىقى، ياكى ئۆزگىلەر تەرىپىدىن قانداق تونۇلىدىغانلىقى»غا مۇناسىۋەتلىكتۇر. كىملىككە تەئەللۇق ھېس قىلىنغان گۇرۇپپا ۋە بۇ گۇرۇپپىنىڭ قەدرىيەتلىرى ۋە مەقسەتلىرى نۇقتىسىدىن ئېنىقلىما بېرىلگەن بولغاچقا، ئوخشلاشلا كىملىك توقۇنۇشىنىمۇ «سىنىپىي، دىنىي، ئىدېئولوگىيەلىك» نۇقتىدىن ئىزاھلاشقا بولىدۇ. كىملىك سەۋەبلىك كېلىپ چىققان توقۇنۇشلار تېخىمۇ ئىنچىكە تەھلىل قىلىنغىنىدا، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان نەزىرىيەلەر ئىچىدە ئېرىتىۋېتىلگەنلىكىنى، بەزىدە ئايرىم بەزىدە تاللانما خاراكتېرلىك ئىزاھلانغانلىقىنى بايقايمىز. ماقالىمىزدا كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار،  مۇناسىۋەتلىك نەزىرىيەلەر ھەققىدىكى پەرقلىق قاراشلار تۈرتكىسىدە مۇلاھىزە قىلىنىش ئارقىلىق كىملىك سەۋەبلىك كېلىپ چىققان توقۇنۇشلارنىڭ سەۋەبلىرى ئىزاھلىنىش بىلەن بىرگە، بۇ خىل توقۇنۇشلارنى بىرلا سەۋەب ئارقىلىق ئىزاھلاشنىڭ ئورنىغا كۆپ خىل سەۋەب ئارقىلىق ئىزاھلاشقا تىرىشىمىز. ماقالىمىزدا يەنە كىملىك سەۋەب بولغان توقۇنۇشلاردا پەرقلىق ئامىللارنىڭ ئوخشىمىغان نىسبەتتە تەسىرلىرى بارلىقى يەنى بەزى ئەھۋاللاردا ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە بايلىقلار، بەزى ئەھۋاللاردا ھاكىمىيەتنىڭ تەقسىماتى، بەزى ئەھۋاللاردا بولسا گۇرۇپپا كىملىكىنىڭ تونۇلۇشى ۋە كۈلتۈر تەلەپلىرى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. كىملىك سەۋەب بولىدىغان توقۇنۇشلاردا پىسخىكىلىق ئامىللارنىڭمۇ تەسىرى بارلىقى تەكىتلىنىدۇ، لېكىن بۇلارنىڭ نوقۇل پىسخىكىلىق ئامىللار ئەمەسلىكى، ئۆتمۈشتە يۈز بەرگەنلەرنىڭ تەسىرى بىلەن چۈشەنچىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ كەلگۈسىدىكى مۇناسىۋەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ۋە توقۇنۇشلارغا سەۋەبسىزلا شارائىت يارىتىپ بېرىدىغانلىقىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. پىسخىلىك ئامىللارنىڭ بەزى ئەھۋاللاردا بىر تەرەپلىمە قاراشلار تۈپەيلى بولىدىغانلىقىمۇ تەكىتلىنىدۇ. خۇلاسىلىغاندا، كىملىك سەۋەبلىك كېلىپ چىقىدىغان توقۇنۇشلارنىڭ كۆپ قىرلىق، مۇرەككەپ قۇرۇلمىسى بارلىقى، توقۇنۇشلاردا ھەر ئامىلنىڭ تەسىرىنىڭ بولۇش ئېھتىماللىقى  بولسىمۇ، لېكىن ئەمەلىي ۋە كونكرېت شارائىتلارغا ئاساسەن ئەڭ مۇھىم توقۇنۇش سەۋەبلىرى ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ.
ئاچقۇچلۇق ئۇقۇملار: توقۇنۇش، ئۇرۇش ۋە تىنچلىق، كىملىك، كىملىك سەۋەب بولىدىغان توقۇنۇشلار
توقۇنۇشنىڭ ئېنىقلىمىسى
ئىجتىمائىي پەنلەردىكى نۇرغۇن ئۇقۇمغا ئوخشاش «توقۇنۇش»ئۇقۇمىمۇ پەرقلىق مەنىلەردە ئىزاھلىنىشقا ئوچۇقتۇر ياكى ئوخشاش مەنىلەر بىلەن ئىزاھلانماقتا. بەزى سىياسەت ئىلىمى مۇتەخەسسەسلىرى توقۇنۇشنى «قەدرىيەت-قىممەت قاراش، كۈچ، سالاھىيەت ۋە بايلىقلار ئۈستىدە ھەققى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە ئۇلارنى قولغا كىرگۈزۈش ئۈچۈن رەقىبلەرنى يوق قىلىش ياكى قەبىلە، ئېتنىك، تىل، كۈلتۈر، دىن، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي، سىياسىي قاتارلىق سۈپەتلەر بىلەن ئاتالغان گۇرۇپپىلارنىڭ پەرقلىق ۋە بىر-بىرىگە زىت مەقسەتلەر سەۋەبىدىن بىر-بىرى بولغان سۈركىلىشى»[1]دەپ ئىزاھلايدۇ. خەلقئارا قانۇن، جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە ۋە توقۇنۇش ئانالىزى قاتارلىق ساھەلەردە توقۇنۇش ئۇقۇمى پەرقلىق مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ.