تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رويمۇ تەكىتلەنگەندەك، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى دىنى ئۆلىمالار كىتابلىرىنى مەككە، مەشھەد ياكى قۇمدىن ئەمەس لاھور، دېھلى ۋە بومبايدىن ئەكەلدۈرەتتى. چوڭقۇر يىلتىز تارتقان دىيوبەندىييە ئىلىم ھاۋزىسىنىڭ ئىلىم مەركەزلىرى بىلەن ئالاقە ئىچىدە بولۇپ كېلىۋاتقان ئوتتۇرا ئاسىيا سۈننىيلىكى سەلەپىي ۋە مودېرنىستىك ئېقىملاردىن خالىي ھالدا قۇرئان ۋە ھەدىس مەركەزلىك دىنى چۈشەنچىگە مايىل بولۇپ، بەكرەك ھەنەپىيلىك شەكىللەندۈرگەن شەرىئات قائىدىلىرى بويىچە ئىش تۇتۇشنى تەشەببۇس قىلاتتى. 20-ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيادا باش كۆتۈرگەن ئىسلاھاتنى تەشەببۇس قىلىدىغان تاتار جەدىدچىلىك ھەرىكىتى زور تەسىرلەرنى پەيدا قىلالمىدى. رايوندىكى خەلق مۇسۇلماندارچىلىقىنىڭ قەلبى ھېسابلىنىدىغان مەدرەسەلەر، جەدىدچىلىك ھەرىكىتىنىڭ ئانايۇرتى بولغان شىمالدىكى قازانغا قارىغاندا، جەنۇبتىكى ھىندىستان ھاۋزىسىدىن بەكرەك ئوزۇقلانغان بولۇپ، بۇ ئەھۋال رايوننىڭ دىنى ئەنئەنىسىگە مۇھاپىزكارچىلىق تۈسىنى ئاتا قىلغانىدى.
شەرئىي ئاساسلىرى كۈچلۈك ھېسابلىنىدىغان مۇھاپىزىكارچىلىق ئەنئەنىسىدە تەسەۋۋۇپى ھايات شەرىئەتنىڭ تولۇقلىغۇچىسى سۈپىتىدە مۇھىم رول ئوينىغان بولسىمۇ ، ەركىن قويۇۋېتىلمەستىن فىقىھنىڭ نازارىتىگە تاشلاپ قويۇلغانىدى. بۇ خىلدىكى تەسەۋۋۇپى ھايات ئىچىدە ھەر زامان گۇمانلىق دەپ قارىلىپ كېلىنىۋاتقان «ۋەھدەتى ۋۇجۇد» ئېقىمى ۋە ئۇنىڭ ئەمەلىيەتتىكى جەلپ قىلارلىق ئىپادىلىرى يىلتىز تارتالمىغانىدى. بۇنىڭدىن سىرت، ئوتتۇرا ئاسيادا يەرلىك مەدرەسەلەر ۋە دەرگاھلارنىڭ تەسىر دائىرىسىدىن خالىي بولغان ۋە بەكرەك قازاق، قىرغىزلار ئىچىدە يىلتىز تارتقان شامانىزمنىڭ ئىزلىرى تېپىلىدىغان ۋە كونا يەسەۋىلىكنىڭ خاراكتېرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان، ئەۋلىياغا چوقۇنۇشنى چوڭ بىلىدىغان نىسبەتەن ئىپتىدائىي سوپىزمنىمۇ ئۇچراتقىلى بولىدۇ. مەدرەسە ئۆلىمالىرى بۇ خىلدىكى سوپىزم ئېقىملىرىغا قاتتىق قارشى چىقىپ ئىسلاھ قىلىشنى تەشەببۇس قىلسىمۇ، لېكىن ھەنەپى-ماتۇرىدىلىقنىڭ كەڭ دائىرلىك ئىمان چۈشەنچىسى تۈرتكىسىدە دىنى توقۇنۇشلار كۆپ يۈز بەرمىگەنىدى.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى دىنى ئەنئەنىدە شىئەلىككە كۈچلۈك قارشى چىقىلىدىغان بولۇپ،بۇ سەۋەبتىن ئوتتۇرا ئاسىيا شىئەلىكنىڭ تارىخىي سىياسىي ۋەكىلى ھېسابلىنىدىغان ئىران بىلەن كۈلتۈر جەھەتتىكى ئالاقىسى تۆۋەن سەۋىيەدە بولۇپ كەلگەن. بۇ سەۋەبتىن بولسا كېرەك مەزھەپ جەھەتتە ئورتاقلىق بولمىغان ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ يەرلىك خەلقلىرىگە، مەسىلەن ئافغانىستاننىڭ ھازارا شىئەلىرى ياكى پامىردىكى باتىنى ئىسلامىييە شىئەلىرىگە قارشى دۈشمەنلەرچە پوزىتسىيە شەكىللەنمىگەن. ئاز سانلىق بولغان بۇ گۇرۇپپىلارغا ھەنەپى-ماتۇرىدىلىق ۋە ئۇنى ئوزۇقلاندۇرۇپ تۇرىدىغان سوپىيلىق ئەنئەنىسى بويىچە مۇئامىلە قىلىنغان بولۇپ، ئەسىرلەر بويىچە سۈنئىي قوشنىلىرى بىلەن چىقىشىپ ياشاپ كەلگەن. بۇنداق بولۇشىدا ھەنەپى-ماتۇرىدىلىقنىڭ باراۋەرلىكنى تەشەببۇس قىلىدىغان ئىدىيەسى بىلەن سوپىزمنىڭ خوش پىئىللىقنى ياقلايدىغان چۈشەنچىسى مۇھىم رول ئوينىغان.يۈز بەرگەن توقۇنۇشلارغا دىنى ياكى مەزھەپ ئامىللىرى سەۋەب بولۇشتىن بەكرەك، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە ئېتنىك ئامىللار سەۋەب بولغان.
يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان خەلق مۇسالماندارچىلىقىغا پاراللىل ھالدا ۋۇجۇدقا چىققان رەسمىي دىنى ئورۇنلارنىڭ ئىسلامىي كىملىكى توغرۇلۇق توختالمىساق بولمايدۇ، چۈنكى توختالمىساق تېمىمىزنى تولۇق يورىتىپ بېرەلمەيمىز. بارلىق رۇسىيە مۇسۇلمانلىرىنىڭ تەخمىنەن تۆتتە ئۈچى ياشايدىغان ئوتتۇرا ئاسىيادا رەسمىي دىنى ئورگان سۈپىتىدە 1943-يىلى قۇرۇلغان سادۇم ( Sredne Aziatskoe Duhovleniye Upravleniye Musulman)، رۇسىيەنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا كىرىشى تۈپەيلى كېلىپ چىققان قىيىنچىلىقلار بىلەن سىتالىننىڭ دىن بىلەن چىقىشىش ئارقىلىق يۇرتپەرۋەرلىكنى جانلاندۇرۇش سىياسىتىنىڭ مەھسۇلاتى ئىدى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن بەزى ئالاھىدە كىشىلەرنىڭ ھەجىگە بېرىشىغا يول قويۇلغانىدى.
ئىسھان باباخان (1957-يىلى ۋاپات بولغان)، ئوغلى زىيائۇددىن باباخان (1982-يىلى ۋاپات بولغان) ۋە ئۇنىڭ ئوغلى شەمسۇددىن باباخان (1982-1989) قاتارلىق شەخسلەر سوۋېت ئىتتىپاقى يىمرىلىگۈچە سادۇمامنىڭ باش مۇپتىسى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. يىگىرمە بەش يىل سادۇمىڭ باش مۇپتىسى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن زىيائۇددىن باباخان ماقالىمىزنىڭ كېيىنكى بۆلۈمىدە تىلغا ئېلىنىدىغان شامى داموللىنىڭ تەسىرىدىكى رايوننىڭ تۇنجى سەلەپىلىرى ئىچىدە بارلىقى ۋە بۇ سەۋەبتىن يېقىندىن تەقىب قىلىنغانلىقى توغرۇلۇق گەپ سۆزلەر بار، لېكىن ئۇ بەكرەك سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ سىياسىتىگە ماس كېلىدىغان ۋە ئىسلاھ قىلىنغان دىنى قاراشلارنى ياقلىغانىدى، شۇڭا ئۇنىڭغا سەلەپى قاتارىدا مۇئامىلە قىلىش توغرا ئەمەس. ئۇ ئۆزىنىڭ ھەنەپى ئىكەنلىكىنى، جەمەتىنىڭ نەقشىبەندىلىك بىلەن قويۇق مۇناسىۋىتى بارلىقىنى دەپ كەلگەنىدى. بۇنىڭدىن سىرت، ئۇ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە تەرىقەت ۋە پۇتپەرەستلىكنىڭ قالدۇقى دەپ قارىلىدىغان سوپىزمغا قارشى كۈرەش قىلىپ كەلگەن، لېكىن بەزى چاغلاردا ھەنەپى مەزھىپىنىڭ ئىجتىھاد ئۇسۇلىغا زىت پەتۋىلارنىمۇ بەرگەن.
شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدىكى، ئوتتۇرا ئاسىيادا خەلق مۇسۇلماندارچىلىقىغا زېمىن تەييارلاپ بەرگەن ئەنئەنىۋى ھەنەپىلىك ۋە تەسەۋۋۇپقا سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىمىيىتى چىش تىرنىقى بىلەن قارشى چىقتى، ھەتتا سادۇمدىكى دىنى ئۆلىمالارنى ئىشقا سېلىپ مەزكۇر ئىسلامىي چۈشەنچىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى ئاجىزلىتىشقا ئۇرۇندى. شەيخ شامىلنىڭ 19-ئەسىردە چاررۇسىيەگە قارشى ئېلىپ بارغان مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى، 1920-يىللارنىڭ بېشىدا داغىستان قوزغىلىڭى ۋە 1917-يىلىدا باشلاپ 1930-يىلغىچە داۋاملاشقان باسمىچىلار ھەرىكىتىنى ئەنئەنىچى مەدرەسەلەر ۋە تەرىقەتلەر قوللىغانىدى. بۇ سەۋەبتىن سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىمىيىتى ھەر ۋاقىت بۇ ئىسلامىي قاتلاملارنى سىياسىي تەھدىت سۈپىتىدە كۆرۈپ كەلدى.
1- ئوتتۇرا ئاسىيادا سەلەپىلىك
1-1- سەلەپىلىك ئېقىمى