مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (21-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھىندىستاننىڭ كەشمىر سىياسەتلىرى يەنى  ئالاھىدە سالاھىيەتنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى، ئالاقە چەكلىمىلىرى، تۈركۈملەپ تۇتقۇن قىلىش ۋە نۇپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ئۇرۇنۇشلىرىنى مىسال قىلىپ كۆرسىتىشۆە بولىدۇ، بۇ يەردىمۇ تېخنىكىنىڭ (ئىنتېرنېتنى تاقاش، نازارەت قىلىش) زومىگەرلىك قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەنلىكى كۆرۈلىدۇ.بۇ ۋەقەلەردە ئوخشاش مېخانىزملارنىڭ (رەقەملىك نازارەت، نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش، مەدەنىيەتنى بېسىقتۇرۇش، ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەتكە قېقىش) يۈرگۈزۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. «مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» بۇ ۋەقەلەرنى سېلىشتۇرما ھالدا ئانالىز قىلىش ئۈچۈن بىر نەزەرىيەۋى قورال بىلەن تەمىنلەيدۇ. ھەر بىر ۋەقەدە، يەرلىك ئالاھىدىلىكلەر نەزەرگە ئېلىنىپ، مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيەنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىمى، قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىنىڭ قانداق يوقىتىلغانلىقىنى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قانداق ئىنكاس قايتۇرغانلىقىنى (ياكى قايتۇرمىغانلىقىنى) تەكشۈرۈشكە بولىدۇ.بۇ سېلىشتۇرما نۇقتىئىنەزەر، ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرىنىڭ بۇ ۋەقەلەردە قانداق دەپسەندە قىلىنغانلىقىنى ۋە خەلقئارا قانۇن مېخانىزملىرىنىڭ يېتەرسىزلىكىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئوخشىمىغان ۋەقەلەردىكى قارشىلىق ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ بىر-بىرىدىن ئۆگىنىشى ۋە ھەمكارلىق تورلىرىنىڭ كۈچىيىشى ئۈچۈن بىر ئاساس يارىتىشى مۇمكىن.
7.4. نەزەرىيەنىڭ نورماتىۋ (ئۆلچەملىك) ئۆلچىمى
مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» پەقەت چۈشەندۈرگۈچى (تەسۋىر – تەسۋىرلىگۈچى) بولۇپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىرگە نورماتىۋ (ئۆلچەم بېكىتكۈچى) بىر ئۇقۇمدۇر. بۇ قانۇننىڭ ماددىلىرىنى چۈشىنىش پەقەت ئاكادېمىك بىر مەشىقلا ئەمەس، بەلكى  يەنە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ، ئاكادېمىك ساھەنىڭ ۋە شەخسلەرنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيەتلىرىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ ھەرىكەتكە ئۆتۈشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
مەدەنىيەت ۋە ئېتنىك قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن خەلقئارا قانۇنىي مېخانىزملارنى كۈچەيتىش تولىمۇ زۆرۈردۇر. ب د ت قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيتىش، خەلقئارا جىنايى ئىشلار سوت مەھكىمىسىنىڭ سوت ھوقۇقىنى ئاشۇرۇش ۋە ئۇنىۋېرسال سوتلاش پرىنسىپىنى ئۈنۈملۈك ئىشلىتىش لازىم. شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسى مەۋجۇت قانۇنىي قوراللارنىڭ يېتەرسىزلىكىنى ئاچچىق بىر شەكىلدە كۆرسىتىپ بەرمەكتە.رەقەملىك نازارەت تېخنىكىلىرىنىڭ ئېكسپورت قىلىنىشىنى تەرتىپكە سېلىش، بۇ تېخنىكىلارنىڭ رېجىم قوراللىرىغا ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھالقىلىقتۇر. چىراي تونۇش سىستېمىلىرى، ئىجتىمائىي ئىناۋەت سۇپىلىرى ۋە ئالدىن پەرەز قىلىش خاراكتېرلىك ساقچى يۇمشاق دېتاللىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە يول ئاچىدىغان رېجىملارغا سېتىلىشىنى مەنئى قىلىش، خەلقئارالىق بىر تەرتىپ رامكىسىنى تەلەپ قىلىدۇ. تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتى ۋە جاۋابكارلىقى كۈچەيتىلىشى كېرەك. مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى يەر شارى خاراكتېرلىك تەمىنلەش زەنجىرىدىن چىقىرىۋېتىش ئىقتىسادىي بېسىم ئارقىلىق مۇستەملىكىچى سىياسەتلەرنىڭ بەدىلىنى تۆلىتىش ئۈچۈن مۇھىم چارە ھېساپلىنىدۇ  . شەرقىي تۈركىستاندىن كېلىدىغان پاختا، توقۇمىچىلىق ۋە باشقا مەھسۇلاتلارنى ئىمپورت قىلىشنى چەكلەش، شىركەتلەرنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدە كىشىلىك ھوقۇق تەكشۈرۈشى ئېلىپ بېرىش مەجبۇرىيىتىنى يۈكلەش ۋە ئىستېمالچىلارنىڭ بايقۇت ئېڭىنى ئۆستۈرۈش زۆرۈردۇر. ئامېرىكىنىڭ «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى) غا ئوخشاش پىلانلار بۇ يۆنىلىشتىكى ئىجابىي قەدەملەردۇر، ئەمما ئۇلار يەر شارى مىقياسىدا كېڭەيتىلىشى كېرەك.
مۇساپىر ۋە پاناھلانغۇچى سالاھىيىتىنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتىش، قېچىپ چىققان ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن تولىمۇ زۆرۈر. نۇرغۇن دۆلەتلەر خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى بۇزماسلىق ئۈچۈن ئۇيغۇر مۇساپىرلارنى قايتۇرۇپ بەرمەكتە ياكى ئۇلارنىڭ ئۈچىنچى دۆلەتلەرگە ئەۋەتىلىشىنى توسۇۋاتىدۇ. قايتۇرۇۋەتمەسلىك پرىنسىپىنى قاتتىق ئىجرا قىلىش ۋە ئۇيغۇر مۇساپىرلارغا خەلقئارالىق قوغداش كاپالىتى بېرىش ئەخلاقىي بىر مەجبۇرىيەتتۇر.بۇ ئەخلاقىي ئۆلچەم، ئاكادېمىك تەتقىقاتنىڭ ئەخلاقىي مەسئۇلىيىتىنى ۋە سىياسىي تەسىرىنى تەكىتلەيدۇ. ئاكادېمىكلار پەقەت نەزەرىيەۋى بىلىم ئىشلەپچىقىرىپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ بىلىمنى سىياسىي ئۆزگىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىش مەسئۇلىيىتىنىمۇ ئۈستىگە ئالىدۇ. بۇنى «جەمئىيەتكە سىڭىشكەن ئاكادېمىكلىق» دەپ ئاتاشقا بولىدۇ؛ بۇ يەردە تەتقىقات ئىجتىمائىي ئادالەت، كىشىلىك ھوقۇق ۋە مۇستەملىكىچىلىككە قارشى كۈرەش بىلەن ئورگانىك ھالدا باغلىنىدۇ.«مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» ئۇقۇمى شەرقىي تۈركىستاندا ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش ۋەقەلەردە داۋاملىشىۋاتقان مۇستەبىتلىكنى چۈشىنىش، خاتىرىلەش ۋە خاتىمە بېرىش ئۈچۈن بىر قورال بولۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ ئاكادېمىك تەتقىقاتنىڭ تۈپ مەقسىتى ۋە مەنىسىدۇر.
خۇلاسەبۇ ماقالىدە روبېرت مىچېلسنىڭ «ئولىگارخىيەنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» نەزەرىيەسى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەملىكە ھۆكۈمرانلىقى ئارقىلىق قايتىدىن  شەرھلىنىپ چىقىلدى. ماقالىدە كلاسسىك ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىنىڭ مۇستەملىكىچىلىك شارائىتىدا قانداق رادىكاللاشقانلىقى ۋە 21-ئەسىر تېخنىكىلىرى بىلەن قانداق قىلىپ يېڭى بىر زمۇستەبىتلىك شەكلى ياراتقانلىقى يورۇتۇپ بېرىلدى.
خ ك پ نىڭ ئولىگارخىيەلىك تەرەققىياتى: 1921-يىلىدىن بۈگۈنگىچە خ ك پ لېنىنىزملىق ئىنقىلابىي تەشكىلاتتىن ھاكىممۇتلەق  پارتىيە-دۆلەتكە، ئۇنىڭدىن ھاكىممۇتلەق كاپىتالىزمغا ۋە ئاخىرىدا يېڭىچە رەقەملىك مۇستەبىتلىككە تەرەققىي قىلدى. بۇ جەريان  مىچېلس ئالدىن مۆلچەرلىگەن ئولىگارخىيەلىشىش جەريانىنىڭ ئەڭ ئۇچىغا چىققان ئۈلگىسىدۇر.