ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە ئۇنىڭ چارىلىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئىپادىلىرى ئۆزگىلەرگە تولىمۇ ئاز كۆڭۈل بۆلۈش تۈرتكىسىدە ئۆزلۈكنىڭ ھەددىن زىيادە تەكىتلىنىشى ۋە كىشىنىڭ پەقەت ئۆز-ئۆزى بىلەنلا بەند بولۇشى قاتارلىقلاردۇر. ئەسلىدە ئۆزلۈككە بولغان ھۆرمەت كىشىنىڭ ئۆز-ئۆزىنى ھېسابقا تارتىپ تۇرۇش ۋە باھالاش نەتىجىسىدە پەيدا بولغان ھېسسىيات بولۇپ، كىشىنىڭ ئۆزىنى غۇرۇرلۇق، قىممەتلىك، غەيرەتلىك، ئاكتىپ ۋە كۈچلۈك ھېس قىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. ئۆزلۈككە بولغان ھۆرمەتنىڭ زىھنى، مەنىۋى، ئىجتىمائىي ۋە جىسمانىي ئامىللىرى بار. ئۆزىنى قىممەتلىك ھېس قىلىش، قابىلىيىتىنى، ئىلمىنى جارى قىلدۇرۇش، ئۇتۇقلىرىدىن پەخىرلىنىش، جەمئىيەتتە ئېتىبارغا ئېرىشىش، ھۆرمەتكە سازاۋەر بولۇش، جىسمانىي ئالاھىدىلىكلىرىنى قوبۇل قىلىش قاتارلىق ئامىللار ئۆزلۈككە بولغان ھۆرمەت قىلىش تۇيغۇسىنىڭ شەكىللىنىپ تەرەققىي قىلىشىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ.
ئەمەلىيەتتە ياخشى كۆرۈلۈش، سۆيۈلۈش، باشقىلارنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشىش، قەدىرلىنىش، ئەتىۋارلىنىش، ئۇتۇق قازىنىش ۋە كۆڭۈل بۆلۈنۈشكە ئوخشاش مەنىۋى نەرسىلەر ئىنساننىڭ ئەڭ تەبىئىي مەنىۋى ئېھتىياجلىرى ھېسابلىنىدۇ. ئىنسانلاردا ياخشى كۆرۈلۈش، ئۇتۇق قازىنىش، قەدىرلىنىش، ئەتىۋارلىنىش تۇيغۇسى بار ئەلۋەتتە. ھەر قانداق ئىنسان مەلۇم دەرىجىگىچە ئۆزىنى ياخشى كۆرىدۇ، ئۆزىنى چوڭ چاغلايدۇ ۋە بۇ جەھەتتە ئۆزگىلەرنىڭ ئۆزىنى توغرا چۈشىنىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئوخشاشلا ماختاشقا سازاۋەر بولۇش،گەپ-سۆزلىرىنىڭ ئېتىبارغا ئېلىنىشى، ئەتىۋارلىنىش، ئۆزگىلەرنىڭ نەزىرىدە چوڭ ئادەم بولۇشقا ئوخشاش ھالەتلەرمۇ ئىنساننى خۇشال قىلىدۇ. لېكىن بۇ خىل ئەھۋاللار جەمئىيەتتە مۇتەككەببۇرلۇق دەپ قارىلىدىغان بولغاچقا ئىنسانلار بۇنى ئوچۇق-ئاشكارە دېيەلمەيدۇ. بىئولوگىيەلىك ۋە ئىجتىمائىي سەۋىيەدە ئۆز مەۋجۇدلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مەجبۇر بولغان ئىنسان تىرىكچىلىك قىلىش ئۈچۈن ئىشلەش، ئۆزگىلەرگە قارشى ئۆزىنى قوغداش، نەسىلىنى داۋاملاشتۇرۇش قاتارلىق ئىشلار نۇقتىسىدىن باشقىلارغا قارىغاندا ئۆزىگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىشكە مەجبۇر. بۇ ئەھۋال ئىنسان پىسخىكىسى نۇقتىسىدىن نورمال ئەھۋال بولۇپ مۇۋاپىق بولغان ئۆز مەپتۇنلۇق ئەمەلىيەتتە ئىنساننىڭ ياشىشى، ئىشلىشى ۋە ساغلام كىشىلىك-خاراكتېر يېتىلىشى ئۈچۈن زۆرۈرىيەتتۇر. فىرۇئېدنىڭ قارىشىچە، بۇ ئەھۋالدا ئۆز مەپتۇنلۇق ئازغۇنلۇق بولماستىن، بەلكى ئۆزىنى قوغداش ۋە ئۆزلۈكنىڭ تولۇقلىغۇچىسى بولۇشتەك رولغا ئىگە.
ئۆز مەپتۇنلۇق ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بىر خىل ئىللەت بولماستىن ئىنسان پىسخىكىسى نۇقتىسىدىن نورمال ھادىسىدۇر. لېكىن بىر قاتار توسالغۇلارغا دۇچ كەلگەندە ئاجىز بىر ئۆزلۈك سۆيگۈسىنى پەيدا قىلىپ قويۇشى مۇمكىن. ئىنسانلارنىڭ ئۆزلۈك سۆيگۈسى مۇبالىغە قىلىنىۋېتىلگەن چاغدا نامايەن بولىدىغان تەكرار پىكىرلەر، ئىش-ھەرىكەت ۋە ھېس-تۇيغۇ ئىپادىلىرىنىڭ ھەممىسى «ئۆز مەپتۇنلۇق خاراكتېر»دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئۇنداقتا بۇزۇق ئۆز مەپتۇنلۇق خاراكتېر بالدۇرلا باشلىغان ۋە پەرقلىق شارائىتلاردا پەيدا بولغان ئۈستۈنلۈك تۇيغۇسى، ئەتىۋارلىنىش ئېھتىياجى، تۇيغۇداشلىق قىلالماسلىق ۋە بولۇپمۇ تۆۋەندە بايان قىلىنىدىغان ئەڭ ئاز بەش ئەھۋالدىن شەكىللىنىدىغان ئەھۋالنى كۆرسىتىدۇ. بۇزۇق ئۆز مەپتۇن كىشىلىك خاراكتېرى بولغان كىشىلەردە مۇنۇلار كۆپ كۆرۈلىدۇ.
1.	ئۆزىنىڭ قالتىس ئادەم ئىكەنلىكىنى ئويلىۋېلىش. بۇنداق ئادەم ئۇتۇق ۋە قابىلىيەتلىرىنى ھەددىدىن زىيادە مۇبالىغە قىلىدۇ، قولغا كەلتۈرگەن ئەمەلىي ئۇتۇقى ياكى غەلبىسى بولمىسىمۇ ئۆزىنىڭ باشقىلارنىڭ نەزىرىدە قالتىس ئادەم بولۇشىنى كۈتىدۇ.
2.	چەكسىز ئۇتۇق، كۈچ، ئەقىل، گۈزەللىك ياكى كەمتۈكسىز سۆيگۈ خىيالىرىنى قىلىدۇ.
3.	ئۆزىنىڭ ئالاھىدە ۋە تەڭداشسىز بىرى ئىكەنلىكىگە ۋە باشقا ئالاھىدە ياكى ئىجتىمائىي ئورنى يۇقىرى بولغان  شەخسلەرنىڭ (ياكى ئورۇنلارنىڭ) ئۆزىنى چۈشىنەلەيدىغانلىقىغا، ئۇلار بىلەن دوستلۇق ئورنىتىالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ.
4.	ئالاھىدە ئەتىۋارلىنىشنى ئويلايدۇ.
5.	جەمئىيەتتە ئىمتىيازلاردىن ئالدى بىلەن ئۆزلىرىنىڭ بەھرىمان بولۇش سالاھىيىتى بارلىقىنى ئويلايدۇ، ئۆزلىرىنىڭ ئالاھىدە ئىنسان ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ.
6.	كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە بويسۇندۇرۇشقا تىرىشىدۇ، مەقستىگە ئېرىشىش ئۈچۈن باشقىلارنىڭ ئاجىز تەرەپلىرىدىن پايدىلىنىدۇ.
7.	تۇيغۇداشلىق قىلالمايدۇ، لېكىن باشقىلاردىن مۇشۇنى كۈتىدۇ.ئۆزگىلەرنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرى ۋە ئېھتىياجلىرىنى بىلىشنى خالىمايدۇ. مۇھىم بولغىنى ئۆزلىرىنىڭ ھېس-تۇيغۇسى ۋ ئېھتىياجلىرىدۇر.
8.	كۆپ ۋاقىتلاردا باشقىلارنى قىزغىنىدۇ ياكى باشقىلارنىڭ ئۆزلىرىنى قىزغىنىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ.
9.	ھاكاۋۇرلۇق ۋە مەنمەنچىلىك قىلىدۇ.
10.	ئۆزلىرى ئارىلاشمىغان ئىشنىڭ مۇتلەق مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. ئۆزىنى ھەممە ئىشنىڭ مەركىزىگە قويىدۇ. بۇنداق ئادەم ماختانغاندا چوقۇم باشقىلارنى كەمسىتىشكە ئېھتىياج ھېس قىلىدۇ. ئۆزلىرىنى ئۆزلىرى ئىشەنگەن مۇقەددەس نەرسە،نىشان ياكى غايەگە ئاساسەن باھالىماي باشقىلارغا سېلىشتۇرۇپ باھالايدۇ.
ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ تۈرلىرى
ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ كۆپ ۋاقىتلاردا يامان ئىللەتتەك تەسىر پەيدا قىلىشىنىڭ سەۋەبى، ئۇنى ئادەتتە جەمئىيەتتە ناچار ئىنسانىي ئالاھىدىلىك ۋە ئەخلاقىي كەمتۈملۈك، دېگەن قاراشتىن كېلىپ چىققان. ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ يامان ئىللەتتەك تەسىرپەيدا قىلىشى قانداقتۇر ئۇنى مۇتلەق ناچار ئىللەت قىلمايدۇ. چۈنكى ئۇنىڭ ئىنسانغا ئېلىپ كېلىدىغان نۇرغۇن پايدىلىق تەرىپىمۇ بار. شۇڭا ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ ئىنسانلاردا كۆرۈلۈش ئەھۋالىغا ئاساسەن ياخشى سۈپەيلىك ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە يامان سۈپەتلىك ئۆز مەپتۇنلۇق دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ.
1-	ياخشى سۈپەتلىك ئۆز مەپتۇنلۇق