2026-يىلىدىكى يەر شارى خەۋپ-خەتەرلىرى ۋە خەلقئارا سىياسىي تۈزۈلمىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: ئەلانۇر ئەتتار
مەزكۇر تەتقىقات ماقالىسىدا دۇنيادا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان  سىياسىي خەتەرلەرنى ئانالىز قىلىش ئورگىنى «ياۋروئاسىيا گۇرۇھى» (Eurasia Group) تەرىپىدىن 2026-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلىنغان «2026-يىللىق ئاساسلىق خەتەرلەر» ناملىق ئىستراتېگىيەلىك دوكلاتنى ئاساس قىلىنىدۇ. دوكلاتتا ئىلگىرى سۈرۈلۈشىچە، 2026-يىلى يەر شارى خاراكتېرلىك سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق جەھەتتىكى چوڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ، دۇنيا دۆلەتلىرى «G-Zero» نۆل قۇتۇپلۇق مۇھىتتا  بۆلۈنۈش جەريانىنى تېزلىتىدۇ[2-بەت]. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت ئىچى سىياسىي قۇرۇلمىسىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە تېخنىكا بىلەن گېئو-سىياسىينىڭ ئۆزئارا كىرىشىپ كېتىش مېخانىزمى يەر شارى مۇقىملىقىغا بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ[3-بەت].
1. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى سىياسىي تۈزۈلمە ئۆزگىرىشى ۋە قۇرۇلما خاراكتېرلىك كىرىزىس
دوكلاتتا تەھلىل قىلىنىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى 2026-يىلىغا كەلگەندە بىر مەيدان چوڭقۇر سىياسىي تۈزۈلمە ئۆزگىرىشىنى باشتىن كەچۈرمەكتە. نۆۋەتتە  پىرىزېدېنت دونالد ترامپنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ئىستراتېگىيەسى دۆلەتنىڭ ئەنئەنىۋى سىياسىي مېخانىزمى بولغان «تەكشۈرۈش ۋە تەڭپۇڭلۇق» (Checks and Balances) سىستېمىسىنى قايتا شەكىللەندۈرۈشكە قارىتىلغان بولۇپ، ئەدلىيە مىنىستىرلىكى ۋە فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى قاتارلىق قانۇن ئىجرا قىلىش ئورگانلىرىنىڭ مەشغۇلات مۇستەقىللىقىنى چەكلەپ، ئۇلارنى ئاق ساراينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا بويسۇندۇرماقتا[4-بەت].
بۇ خىل تۈزۈلمە ئۆزگىرىشىنىڭ تەسىرى پەقەت دۆلەت ئىچى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى خەلقئارالىق خاراكتېرگە ئىگە بولماقتا. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۇنياۋى تەرتىپنىڭ كاپالەتچىسى بولۇشتىن چېكىنىپ، ئۆزى قۇرۇپ چىققان كۆپ تەرەپلىمىلىك تۈزۈلمىنى بىر تەرەپلىمىلىك مەنپەئەتلەر ئاساسىدا قايتا تۈزۈشكە كىرىشكەن؛ بۇ ئەھۋال خىتاي ۋە باشقا رايون خاراكتېرلىك كۈچلەرگە گېئو-سىياسىي مەيدان  بوشىتىپ بەرگەنلىك دېمەكتۇر [3-بەت]. تەھلىللەرگە ئاساسلانغاندا، بۇ سىياسىي يۆنىلىشنىڭ نەتىجىسى تېخى ئېنىق بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئامېرىكا تۈزۈلمىسىگە يەتكۈزگەن زىيىنى ئۇزۇن مەزگىللىك بولىدۇ، كېيىنكى ھۆكۈمەتلەر ئاجىزلاشقان تۈزۈلمە ۋە كېڭەيگەن ئىجرائىيە ھوقۇقىنىڭ مۇرەككەپ ئاقىۋەتلىرىگە ۋارىسلىق قىلىدۇ[7-بەت].
مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشىچە، «ترامپىزم» نىڭ سىياسىي ئاساسى جەمئىيەتتىكى تۈزۈلمىگە بولغان چوڭقۇر نارازىلىققا تايىنىدۇ؛ 2024-يىللىق سايلامدا ترامپقا بېلەت تاشلىغان 77 مىليوندىن ئارتۇق ئامېرىكا پۇقراسىنىڭ كۆپىنچىسى ھازىرقى سىستېمىنىڭ ئىقتىدارسىزلىقىغا ئىشىنىدىغان بولۇپ، بۇ جەمئىيەتتىكى تۈزۈلمە خاراكتېرلىك يىمىرىلىشنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر[4-بەت]. 2026-يىلىغا كەلگەندە، فېدېراتسىيە ھۆكۈمەت ئاپپاراتىنى سىياسىيلاشتۇرۇش جەريانى تېزلەشگەن، سىياسىي پوزىتسىيەسى ئاق ساراي بىلەن ماسلاشمىغان كەسپىي خادىملارنىڭ ۋەزىپىسىدىن قالدۇرۇلۇشى دۆلەتنىڭ مەمۇرىي ئىقتىدارىغا بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە[6-بەت].
2. ئېلېكتىر ئىستراتېگىيەسى ۋە خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلىكى
دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلىشىچە، 21-ئەسىر ئىقتىسادىنىڭ ئاساسى بولغان ئېلېكتىرونلۇق تېخنىكا زەنجىرىدە خىتاي مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى بىرىنچى چوڭ «ئېلېكتىر دۆلىتى» (Electrostate) غا ئايلىنىپ، باتارېيە ئىشلەپچىقىرىشىنىڭ %75 نى، ماگنىتلىق ماتېرىياللارنىڭ %90 نى كونترول قىلماقتا[10-بەت]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بولسا ئۆز ئىقتىسادىنى قېزىلما يېقىلغۇ ئېكسپورتىغا تاياندۇرۇپ، ئېنېرگىيە تىپىنى ئۆزگەرتىشكە سۇسلۇق قىلماقتا، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ كۆمۈر ۋە تەبىئىي گازنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشى ئامېرىكانى يەر شارى خاراكتېرلىك يېڭى ئېنېرگىيە رىقابىتىدە ئارقىدا قالدۇرماقتا[10-بەت].
خىتاينىڭ تېخنىكىلىق جەلپكارلىقى يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئىقتىسادىي گەۋدىلەر ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك تاللاش بولۇۋاتماقتا؛ خىتاينىڭ ئەرزان ۋە كۆلەملەشكەن ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەلىرى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى بېيجىڭنىڭ تېخنىكا ئۆلچەملىرىگە باغلىماقتا [11-بەت]. بۇ جەرياندا، ۋاشىنگتون دۇنياغا 20-ئەسىرنىڭ ئېنېرگىيە مەنبەلىرىنى سېتىۋېلىشنى تەكلىپ قىلىۋاتقان بىر پەيتتە، بېيجىڭ 21-ئەسىرنىڭ ئۇل ئەسلىھە سىستېمىسى بىلەن بازارنى كونترول قىلماقتا [11-بەت].
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەتمۇ ئېنېرگىيە بايلىقىغا تايىنىدىغان بولۇپ، خىتاينىڭ ئېلېكتىر ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ يۇقىرى بولۇشى مودېللارنى كۆلەملەشتۈرۈپ قوللىنىشتا زور ئەۋزەللىك ياراتتى. خىتاينىڭ ئېلېكتىر ئىشلەپچىقىرىشى ئامېرىكانىڭ 2.5 ھەسسىسىگە تەڭ بولۇپ، بۇ فىزىكىلىق سىستېمىلارنىڭ رەقەملىك تېخنىكا بىلەن بىر گەۋدىلىشىشىنى تېزلەتتى [11-بەت].
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى گەرچە سۈنئىي ئەقىلنىڭ يادرولۇق تەتقىقاتىدا ئالدىدا بولسىمۇ، ئەمما ئۇنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان فىزىكىلىق سىستېمىلاردا خىتايغا تايىنىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن. بۇ خىل بېقىنىشچانلىق ئۇزۇن مەزگىلدە ئامېرىكانىڭ تېخنىكا مۇستەقىللىقىغا ۋە گېئو-سىياسىي رىقابەت كۈچىگە جەڭ ئېلان قىلماقتا [11-بەت].
3. ياۋروپا ۋە لاتىن ئامېرىكاسىدىكى گېئو-سىياسىي قايتا قۇرۇلۇش
دوكلاتتا ئىلگىرى سۈرۈلۈشىچە، ترامپ ھۆكۈمىتى لاتىن ئامېرىكاسىدا «دونرو دوكترىنى» (The Donroe Doctrine) نامىدا بىر تەرەپلىمىلىك تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش سىياسىتىنى قوللانماقتا؛ ۋېنېزۇئېلا پىرىزېدېنتى نىكولاس مادۇرونى ھەربىي ھەرىكەت ئارقىلىق قولغا ئېلىش، بۇ دوكترىننىڭ ئەمەلىي كۈچىنى نامايان قىلدى [13-بەت]. گەرچە مادۇرونى تەختتىن چۈشۈرۈش مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما ۋېنېزۇئېلانىڭ ھەربىي ۋە مەمۇرىي ئاپپاراتىدىكى كونا كۈچلەر يەنىلا ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ بۇ دۆلەتگە بولغان ھەربىي بېقىنىشچانلىقى كۈچەيمەكتە [14-بەت].