ئىسلام، مۇسۇلمانلار ۋە زامانىۋى تېخنولوگىيە (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمدى بىز «مۇسۇلمانلارنىڭ زامانىۋى تېخنولوگىيەگە تۇتقان پوزىتسىيىسى قانداق بولۇشى كېرەك؟» ئالدى بىلەن شۇنى تەھلىل قىلايلى. بۇ ئىنتايىن مۇرەككەپ تېما. ئىسلام دۇنياسى ھاكىمىيەت كۈرىشىدە زامانىۋى غەربكە دۇچ كەلدى، يەنى غەرب ئىسلام دۇنياسىغا تاجاۋۇز قىلدى، مۇسۇلمانلار ئۇلارنىڭ ھۆكۈمرانلىق كۈچىنى چۈشىنىشكە تىرىشىۋاتىدۇ. ئۇلار غەربنىڭ زامانىۋى تېخنولوگىيە، ئىلىم-پەن ۋە باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ ئۇلارغا مۇسۇلمانلارنى ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىش پۇرسىتى بەرگەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. ئەمما ئەپسۇس، كۈچ ئۆزى بىلەن تەڭ ھۆرمەت تۇيغۇسىنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئەرەب تىلىدا «ئەل ئىنسانۇ ئابىدۇل-ئىھسان»دەيدىغان گۈزەل ماقال بار، يەنى «ئىنسان ياخشىلىقنىڭ قۇلىدۇر» دېگەن مەنىدە. ئەمما، «ئەل ئىنسانۇ ئابىدۇل-قۇدرا» يەنى «ئىنسان كۈچنىڭ قۇلىدۇر» دېگەن مەشھۇر ئىبارىمۇ بار. ئىنسانلارنىڭ تەبىئىتى مۇشۇنداق. شۇڭلاشقا، ئىسلام دۇنياسى غەربنىڭ كۈچىنى كۆرگەندە، خىتاي ۋە ياپونىيەگە ئوخشاش قۇللۇق، ئىتائەت ۋە قورقۇنچ بىلەن ئۆزىنى تۆۋەن ھېس قىلىشقا باشلىدى. 19-ئەسىردىن كېيىن، بۇ ھېس ئىسلام دۇنياسىغا توسالغۇ بولدى. نۇرغۇن كىشىلىرىمىز يەنىلا بۇ پوزىتسىيە ئىچىدە ياشاۋاتىمىز.
ئەمەلىيەتتە، ئۆتكەن 50 يىلدا، نۇرغۇن كىشىلەر بۇ تۆۋەن كۆرۈلۈش پىسخىكىسىغا قەتئىي قارشى تۇرغان. ئەمما بۇ پىسخىكا (بارغانسىرى يوق بولغاي) يەنىلا خېلى كەڭ دائىرىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىۋاتىدۇ. بۇ تۆۋەن كۆرۈلۈش پىسخىكىسى پەقەت تېخنولوگىيە بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك ئەمەس، ئۇ تېخىمۇ چوڭ ئەھۋالنىڭ بىر قىسمى. بۇ تۆۋەن كۆرۈلۈش پىسخىكىسى غەرب مەدەنىيىتىنىڭ تەشكىلىي، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش كۈچلىرىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك، راستىنى ئېيتقاندا ئۇنىڭ دىنىي تەپەككۇر بىلەن مۇناسىۋىتى يوق. ھەتتا ئەڭ غەربلەشكەن مۇسۇلمانلارنىڭمۇ ناھايىتى ئاز بىر قىسىمى «خىرىستىئان دىنى ئىسلامدىن ياخشى، چۈنكى ئۇ غەربنىڭ دىنى» دېيەلەيدۇ. ئەمما تۆۋەن كۆرۈلۈش پىسخىكىسى باشقا نۇرغۇن ساھەدە يەنىلا مەۋجۇت.
بۇ مۇنازىرە تېمىسىنىڭ مۇرەككەپلىشىپ كېتىشىگە بەزى خاتالىقلار سەۋەب بولغان. ئالدىنقى يېرىم ئەسىردە، ھەتتا ئۇنىڭدىن ئىلگىرى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن، ئىسلام دۇنياسى ئۆزىنىڭ كىملىكىنى يەنە بىر قېتىم ئالدىغا چىقىرىشقا ئۇرۇندى. نۇرغۇن كىشىلەر: «بىز ئەمدى غەربنىڭ مەستانىسى ئەمەسمىز. ئەمما غەربنىڭ ئىجابىي يۈزى ئۇنىڭ تېخنولوگىيەسىدۇر. بىز زامانىۋى غەرب مەدەنىيىتىگە قارشى تۇرىمىز. ئەمما تېخنولوگىيەلەر بىتەرەپ، بىز غەرب تېخنولوگىيەسىگە ئەگىشىشنى خالايمىز.» دېگەنىدى. 1960- يىلىدىن 90- يىللارنىڭ بېشىغىچە سەئۇدى ئەرەبىستاندا ئىشلەپچىقىرىلغان تاۋار ۋە مەھسۇلاتلاردا ئىشلەپچىقىرىش ھەققىدىكى تەپەككۇر ئۇسۇلىنىڭ ئەڭ ياخشى مىسالىنى تاپقىلى بولىدۇ. سەئۇدىلىقلار ناھايىتى تېزلا غەرب تېخنولوگىيەسىگە باش ئەگدى. تېخنولوگىيە بىتەرەپ دەپ قارالدى. ئەمەلىيەتتە بۇ تەپەككۇر شەكلى تېخىمۇ چوڭ بىر مەسىلە بولۇپ، بۇ قاراش تېخىمۇ كۆپ مەسىلىلەرگە يول ئاچىدۇ. بۇ خىل تەپەككۇر ئۇسۇلىنىڭ ئۆزىمۇ ھەقىقەتەن چوڭ ۋە خەتەرلىك مەسىلە. چۈنكى ئەڭ ناچار تەپەككۇر ئۇسۇلى بولسا زامانىۋى تېخنولوگىيەنى كۈلتۈر ۋە ئەخلاق جەھەتتە بىتەرەپ دەپ قاراشتۇر. ئەلۋەتتە ئۇنداق ئەمەس. زامانىۋى تېخنولوگىيە كۈلتۈر جەھەتتە تەرەپ تۇتىدۇ. بىز زامانىۋى تېخنولوگىيەنىڭ ئىنساننىڭ ئۆزى، شارائىتى، ئاللاھ ۋە روھىي دۇنياسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك كۆز قاراشلىرىغا بولغان تەسىرىدىن ساقلىنالمايمىز.
ئەمما يەنىلا ئۈمىد بار. ئەمدى ئەنئەنىۋى تېخنولوگىيە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان ئىسلام بىناكارلىقى ۋە شەھەر لايىھەلىرى توغرىسىدا سۆزلەيلى. 70-يىللىرىنىڭ بېشىدا، ئىسپاھاندا ئەنئەنىۋى ئىسلام بىناكارلىقى توغرىسىدىكى تۇنجى يىغىننى ئاچتىم ۋە مىسىرلىق داڭلىق بىناكار ھەسەن فەتھىنى يىغىنغا قاتنىشىپ بېرىشى ئۈچۈن ئىرانغا تەكلىپ قىلدىم. فەتىھنىڭ «نامراتلار ئۈچۈن بىنا» ناملىق كىتابىنى نەشىر قىلىشقا ياردەم بەردۇق، ئۇنىڭ ئۇسلۇبى ھازىر مىسىردىكى فايۇم كۆلى ئەتراپىدىكى ھەممە يەرنى ئۆزگەرتتى. بۇ ئۆزگىرىشلەر ئىسفاھاندا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىندىن كېيىن باشلىنىپ، ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىلەرگە يەتتى  ۋە بۇ بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. تەخمىنەن 70-يىللارنىڭ بېشىدىن باشلاپ، بىر تۈركۈم مۇسۇلمان بىناكارلار ۋە شەھەر پىلانلىغۇچىلىرى ئىسلامىي شەھەر ئۇسلۇبىنى پەقەت يەككە سېلىنغان بىنا ۋە قۇرۇلۇشلاردىلا ئەمەس، بەلكى شەھەر لايىھەلىرى ئۈچۈنمۇ قوللىنىش مۇمكىنلىكىنى بارغانسېرى تونۇپ يەتتى. بۇ تېما بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان مېنىڭ ئىلگىرىكى ئىككى ئوقۇغۇچىم لادېن باختىيار ۋە نادىر ئەردالان «ئىتتىپاقلىق ئۇقۇمى» ناملىق كىتابىدا «ئاللاھنىڭ بىرلىكى» ئاساسىدىن يولغا چىقىپ ئىسفاھان ۋە باشقا شەھەرلەرنىڭ شەھەر لايىھەسىنى چۈشەندۈردى. شەھەرنىڭ لايىھەسىگە مەنىۋى ۋە ئىلاھىي (ئالەم ۋە ئىلاھىيەت) مەزمۇنلارنى بىرلەشتۈرۈپ ئۇنىڭ ھەرخىل رولىنى سۆزلىدى.