خىتايدىكى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق: ئىسلام دۇنياسىنىڭ گاسلارچە سۈكۈتى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

پاكىستان ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى ئىزچىل قوللاپ كەلدى. ھەتتا 1997-يىلىلا، پاكىستان ھۆكۈمىتى بېيجىڭ تەرىپىدىن «شەرقىي تۈركىستاننى پارچىلاشقا ئۇرۇنغان تېررورچىلار» دەپ ئەيىبلەنگەن 14 نەپەر ئۇيغۇرنى خىتايغا قايتۇرۇپ بەرگەن. ئۇلار چېگرادىن ئۆتكۈزۈلۈپ بېرىلگەندىن كېيىنلا دەرھال ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.
بۇ ۋەقە، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن يۈرگۈزۈۋاتقان چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشىغا ئائىت سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا ئاساسلانغاندا، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ تەلىپى بىلەن تۇنجى قېتىم چەتئەلدىن قايتۇرۇۋېتىلگەنلىكى بولۇپ، «خىتاينىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشىنىڭ تەرەققىياتىدىكى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى» دەپ قارىلىدۇ.
پاكىستاننىڭ خىتاي بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋىتى بار بولۇپ، خىتاي دۆلەت ئىچىگە خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى (CPEC) تۈرى ئارقىلىق 60 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق مەبلەغ سالغان. بۇنچە زور مىقداردىكى ئىقتىسادىي ياردەم، شېرىكىنى تەنقىد قىلىشنى (ئەگەر شۇنداق قىلىش نىيىتى بولغان تەقدىردىمۇ) قىيىنلاشتۇرىدۇ، ھەتتا مۇمكىنسىز قىلىپ قويىدۇ.
شۇڭلاشقا، پاكىستان باش مىنىستىرى ئىمران خان خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى بىر نەچچە قېتىم ئوچۇق قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. ئۇ مۇنداق دېگەن: «بىزنىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن بولغان ئالاقىمىز سەۋەبلىك، شەرقىي تۈركىستاندا نېمە ئىشلارنىڭ يۈز بەرگەنلىكى ھەققىدىكى (بىزدە شەكىللەنگەن) چۈشەنچە، غەرب تاراتقۇلىرى ۋە غەرب ھۆكۈمەتلىرىدىن ئاڭلىغانلىرىمىزدىن پۈتۈنلەي پەرقلىنىدۇ. بىزنىڭ خىتاي بىلەن مۇستەھكەم ۋە ئىشەنچكە قۇرۇلغان مۇناسىۋىتىمىز بولغاچقا، ئەمەلىيەتتە بىز خىتاينىڭ بايانىنى قوبۇل قىلىمىز. ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى پىلانلىرى ھەققىدە ئېيتقانلىرىنى قوبۇل قىلىمىز.»
تۈركىيە: ئۆزگىرىشچان پوزىتسىيە ۋە ئىقتىسادىي بېسىملار
تۈركىيە ھەتتا 2017-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش باشلىنىشتىن ئىلگىرىلا ئۇيغۇر مەسىلىسىدە ئاۋازىنى چىقىرىپ، بېيجىڭنى قاتتىق سىياسەتلىرىنى ئاخىرلاشتۇرۇشقا چاقىرىپ كەلگەن. 2009-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلار بىلەن خىتايلار ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن، 156 ئادەمنىڭ ئۆلۈشى ۋە 1000 دىن ئارتۇق ئادەمنىڭ يارىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان توقۇنۇشلاردىن كېيىن، ئەينى ۋاقىتتىكى باش مىنىستىر رەجەپ تاييىپ ئەردوغان شەرقىي تۈركىستاندا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى، خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ ئارىلىشىپ، تېخىمۇ كۆپ ئۆلۈمنىڭ ئالدىنى ئېلىشى كېرەكلىكىنى ئېيتقان. ئۇ: «خىتايدىكى بۇ ۋەقەلەر ئوپئوچۇق بىر ئىرقىي قىرغىنچىلىقتۇر. بۇنى باشقىچە چۈشەندۈرۈشنىڭ ھاجىتى يوق» دېگەن ئىدى.
2020 -يىلى فېۋرالدا، تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مەۋلۇت چاۋۇشئوغلۇ گېرمانىيەدە خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بىلەن كۆرۈشكەندىن كېيىن، خىتاينىڭ بارلىق مۇسۇلمان ئۇيغۇرلارنى تېررورچى دەپ قارىماسلىقى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ مۇنداق دېدى: «مەيلى تۈرك، ئۇيغۇر تۈركىى، خىتاي، بۇددىست ياكى خىرىستىيان بولسۇن… مەلۇم بىر مىللەتتىن بىر-ئىككى تېررورچى چىقتى دەپ، پۈتكۈل ئۇيغۇر تۈركلىرىنى تېررورچىغا چىقىرىش توغرا ئەمەس. شۇنداقلا، ئۇلارنىڭ ئېتىقادى ۋە مىللىي كىملىكىنىلا سەۋەب قىلىپ، بارلىق ئۇيغۇرلارنى نىشان قىلىۋېلىشمۇ توغرا ئەمەس».
ئەنقەرە خىتاينىڭ «ئۇيغۇر تۈركلىرىگە قاراتقان سىستېمىلىق ئاسسىمىلاتسىيە سىياسىتى»نى ۋە مۇسۇلمان ئۇيغۇر خەلقىگە قىلىۋاتقان مۇئامىلىسىنى «ئىنسانىيەت ئۈچۈن زور شەرمەندىلىك» دەپ ئەيىبلىدى.
كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇشلار باشلانغاندىن كېيىن، 2019-يىلى تۈركىيە ۋە ئەنگلىيە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلىۋاتقان ناچار مۇئامىلىسىدىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەندە، تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مەۋلۇت چاۋۇشئوغلۇ بېيجىڭنى دىنىي ئەركىنلىك ۋە مەدەنىي كىملىكنى قوغداشقا ھەم كاپالەتلەندۈرۈشكە چاقىردى.
2020 -يىلى، ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدە، تۈركىيە ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىنىڭ ئۈچىنچى كومىتېتى (ئىجتىمائىي، ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە مەدەنىيەت ئىشلىرى كومىتېتى) غا دۆلەتلىك باياناتىنى سۇنۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىي ۋە دىنىي كىملىكىگە ھۆرمەت قىلىش ۋە كاپالەتلەندۈرۈشكە چاقىردى. باياناتتا: «ب د ت نىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر تۈركلىرى ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارغا قىلىنىۋاتقان مۇئامىلىلەرگە دائىر خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئەندىشىسى ۋە ئۈمىدلىرىنى ھەل قىلىشتىكى رولىغا ئەھمىيەت بېرىمىز» دېيىلگەن.
تۈركىيە باياناتىدا، مۇناسىۋەتلىك ب د ت ئورگانلىرىنىڭ «رايوندىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىنى خاتىرىلەشتە» ۋە «كونكرېت تەكلىپلەرنى بېرىشتە» «مۇھىم رول ئوينىغانلىقى»نى تەكىتلىدى. تۈركىيە ب د ت ئىرقچىلىقنى تۈگىتىش كومىتېتىنىڭ (CERD) 2018-يىلى 8-ئايدا خىتايغا بەرگەن سەككىز تەكلىپىنى مىسال قىلىپ، كومىتېتنىڭ ئەندىشىلىرى ۋە تەكلىپلىرىنىڭ بۈگۈنمۇ كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ۋە «بۇ يۆنىلىشتە زۆرۈر قەدەملەرنىڭ بېسىلىشى كېرەكلىكى»نى ئېيتتى.
تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئەنقەرەنىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا باراۋەر پۇقرالىرى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشىنى كۈتىدىغانلىقىنى قوشۇمچە قىلدى. مىنىستىرلىقنىڭ بىلدۈرۈشىچە، بىر تۈرك ھەيئىتى 75-نۆۋەتلىك ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدە (UNGA) ئەنقەرەنىڭ ئۇيغۇرلار مەسىلىسىدىكى ئەندىشىسىنى ئىپادىلىگەن. ھەيئەت مۇنداق دېگەن: «خىتاينىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلغان ئاساستا، دۆلىتىمىز ۋە خەلقئارا جەمئىيەت خىتاي ھۆكۈمىتىدىن شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر تۈركلىرى ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىقلارنىڭ خىتاينىڭ باراۋەر پۇقرالىرى سۈپىتىدە تىنچ ياشىشىنى، ئۇلارنىڭ مەدەنىي ۋە دىنىي كىملىكىگە ھۆرمەت قىلىنىشىنى ھەم كاپالەتلىك قىلىنىشىنى كۈتىدۇ».