ترامپنىڭ كۆلەڭگىسىدىكى تىنچلىق پىلانى ئۇكرائىنا ئۈچۈن بىر ھەل قىلىش چارىسىمۇ ياكى گېئوپولىتىكىلىق بىر دو تىكىشمۇ؟ (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دونالد ترامپ گۇرۇپپىسىنىڭ ئۇكرائىنا تىنچلىق پىلانى تەشەببۇسى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئەڭ قەدىمكى ۋە ئەڭ تۈپكى دىنامىكىلارنىڭ بىرىنى، يەنى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىدە كىچىك دۆلەتلەرنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەش ھوقۇقى بار كۆرىدىغان يۈزلىنىشىنى، 21-ئەسىردىكى شارائىتتا يېڭىباشتىن ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئەھۋال، ئاددىي بىر مەنپەئەت توقۇنۇشىنىڭ سىرتىدا، كۈچنىڭ ماھىيىتى، ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ مەنىسى ۋە قائىدىلەرگە تايانغان خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاجىزلىقىغا دائىر ئۆتكۈر سوئاللارنى كۈنتەرتىپكە كەلتۈردى. بۇ پىلان، تۇكىدىدىسنىڭ «كۈچلۈكلەر قىلالايدىغان ئىشنى قىلىدۇ، ئاجىز بولسا چىداشقا تېگىشلىككە چىدايدۇ» دېگەن رەھىمسىز تەبىرىنىڭ زامانىۋى ئىپادىلىنىشى بولۇپ، ھەم بۇ زېھنىيەتنىڭ پەلسەپەۋى ئاساسلىرىنى ھەم ئۇنىڭ پەيدا قىلىدىغان خەتەرلىك ئۈلگىلىرىنى بىرلىكتە تەھلىل قىلىشنى تەقەززا قىلىدۇ.
بۇ رېئالىست رامكىنىڭ ئارقىسىدا پەقەت بىر مەنپەئەت تەھلىلىلا ئەمەس، بەلكى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىگە يۈكلىگەن رولىغا دائىر چوڭقۇر پەلسەپەۋى پەرەز ياتىدۇ: ئۆزلىرىنى يەرشارى سىستېمىسىنىڭ «ھامىيلىرى» ياكى «باشقۇرغۇچىلىرى» دەپلا قارايدىغان يۈزلىنىش. چوڭ دۆلەتلەرچە، دۇنيا، مۇقىملاشتۇرۇلۇشقا تېگىشلىك قالايمىقان بىر مەيدان بولۇپ، بۇ مۇقىملىقنى ساقلاش ئىقتىدارىغا ۋە «مەسئۇلىيىتىگە» پەقەت ئۇلارلا ئىگە. بۇئۇلارچە بىر «مەسئۇلىيەت ئەخلاقى» ۋە كىچىك دۆلەتلەرنىڭ يەرلىك توقۇنۇشلىرىنى، تارىخى تەلىپىنى ۋە ئىگىلىك  ھوقۇقىنى،ئاتالمىش تېخىمۇ «ئۇلۇغ» بىر نىشان بولغان يەرشارى سىستېمىسىنىڭ (ئىقتىسادىي بازارلارنىڭ، ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنىڭ) مۇقىملىقى ئالدىدا بىر توسقۇنلۇق دەپ كودلايدۇ. بۇ پەلسەپىدە، ئۇكرائىنانىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكى قاتارلىق پىرىنسىپلار، چوڭ دۆلەتنىڭ ئۆز ئۈستىدىكى يۈكىنى يېنىكلىتىشى ۋە توقۇنۇشنى «ھەل قىلىش» ئارقىلىق مەسىلىنى يوقىتىشى دېگەن تەپسىلاتلار ئالدىدا ئىككىنچى دەرىجىلىك بىر تەپسىلاتقا ئايلىنىدۇ. بۇ نۇقتىدا «ھەل قىلىش»، ئادالەتنى تۇرغۇزۇش مەنىسىنى ئەمەس، بىزنى بىئارام قىلىدىغان زورلاپ ئىشنى باستۇرىۋېتىش مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ.
بۇ «ھامىيلىق» رولى، تەبىئىي ھالدا ئىگىلىك ھوقۇق ئۇقۇمىغا  سىممېتىرىك بولمىغان ۋە تەبىقە چۈشەنچىسىنى ئۆزى بىلەن بىللە ئېلىپ كېلىدۇ. چوڭ دۆلەتلەر ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى مۇتلەق، كېلىشىش مۇمكىن بولمايدىغان ۋە مۇقەددەستۇر. لېكىن باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، چوڭ دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرى بىلەن توقۇنۇشمىغۇچە كۈچكە ئىگە بولغان، نىسپىي، شەرتلىك ۋە كېلىشىشكە ئوچۇق بىر ئىلاستىكىلىق ھوقۇقتۇر. ترامپنىڭ پىلانى، بۇ يوشۇرۇن تەبىقە چۈشەنچىسىنىڭ مۇكەممەل بىر مىسالىدۇر: ئۇكرائىنانىڭ ئۆز زېمىنىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقى كېلىشىش مۇمكىن بىر «مەسىلە» بولسا، ئامېرىكانىڭ ئۇرۇشقا تېخىمۇ كۆپ بايلىق خەجلىمەسلىك يۆنىلىشىدىكى ئىگىلىك ھوقۇق قارارى كېلىشىش مۇمكىن بولمىغان بىر «رېئاللىق»تۇر. بۇ ئەھۋال، خەلقئارا قانۇننىڭ ھەممىگە ئورتاق ئىكەنلىكى پىرىنسىپىنى تۈپتىن رەت قىلغانلىق ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا كۈچلۈك تەرەپكە يەڭدەپ كېتىدىغان بىر تەرتىپنى ياقلىغانلىقتۇر.
بۇ زېھنىيەتنىڭ ئەمەلىي ئەكس ئېتىشى ، دۇنياغا «ئەمەلىيەتچىللىك» (transactional) نەزەرى بىلەن قاراشتۇر. چاتام ئۆيى (Chatham House) مۇتەخەسسىسلىرىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، بۇ ئۇسۇل، بىر تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنى تارىخىي، ئەخلاقىي ۋە ئىنسانىي ئۆلچەملەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ تۇرۇپ،  بىر سودا كېلىشىمى مەسىلىسى دەرىجسىگە چۈشۈرگەن.  بۇ ھالدا،زېمىن، بىخەتەرلىك كاپالەتلىرى، ئېمبارگولار ۋە ئىگىلىك ھوقۇق، بىر كېلىشىم ئۈستىلىدە ئېلىپ سېتىشقا بولىدىغان ماددىلارغا ئايلىنىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇق كۈرىشى بىلەن بىر چوڭ دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەت ئوپتىمىزاتسىيەسى ئوتتۇرىسىدا ئەخلاقىي بىر تەڭلىك ئورنىتىلىدۇ. بۇ پەلسەپەنىڭ ئەڭ پاجىئەلىك تەرىپى، كۈچنىڭ پەقەت ھەرىكەتلەرنى بەلگىلەپلا قالماستىن، بەلكى يەنە رېئاللىقنى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ۋە نېمىنىڭ «ئەقىلگە مۇۋاپىق»، نېمىنىڭ «مۇمكىن ئەمەس» ئىكەنلىكىنى قارار قىلىش ھوقۇقىنىڭمۇ ئۆزىدە ئىكەنلىكىگە ئىشىنىشىدۇر.
بۇ زېھنىيەتنىڭ ئەمەلىيلىشىشى نەتىجىسىدە بارلىققا كېلىدىغان ئۈلگە ، پەقەت ئۇكرائىنا ئۈچۈنلا ئەمەس، پۈتۈن دۇنيا ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن خەتەرلىك بولۇپ، يەرشارى ئۆلچىمىدە مۇقىمسىزلىقنى ئۇلغايتقۇچى بىر دومىنو ئېففېكتى پەيدا قىلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. تاجاۋۇزچىلىقنى مۇكاپاتلايدىغان بىر «تىنچلىق» كېلىشىمى، كەلگۈسىدىكى  تاجاۋۇزچىلارغا ئاستىرىتتىن بىر يېشىل چىراغ يېقىش مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ. ئەگەر ئامېرىكاغا ئوخشاش، ھازىرقى لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان قوغدىغۇچىسى بولغان بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ، تاجاۋۇزچىلىق يولى بىلەن ئېرىشىلگەن زېمىن غەنىيمەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرىدىغان بىر كېلىشىمگە يېتەكچىلىك قىلسا، بۇ، دۇنيادىكى باشقا رېۋىزىئونىست ۋە كېڭەيمىچى كۈچلەرگە ئوپ-ئوچۇق بىر <قېنى مەرھەمەت، نۆۋەت سىزنىڭ> دېگەن تەكلىپنامىنى سۇنغانلىق بولىدۇ. بۇ ھەرىكەت، «ئەگەر يېتەرلىك دەرىجىدە كۈچلۈك بولسىڭىز، ھەربىي كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق چېگرايىڭىزنى كىڭەيتەلەيسىز ھەمدە كېيىن ئۇنى چوڭ دۆلەتلەر بىلەن قىلىدىغان بىر كېلىشىم ئارقىلىق مەڭگۈلۈك قىلالايسىز» دېگەن ئۇچۇرنى بېرىدۇ. بۇ ئۇچۇر، دۇنيانىڭ تۆت ئەتراپىدىكى يوشۇرۇن جىددىيچىلىك لىنىيەلىرىدە، بولۇپمۇ كۈچلۈك قوشنىلارغا ئىگە كىچىكرەك ۋە ئاجىز دۆلەتلەردە  مەۋجۇتلۇق خەۋپى پەيدا قىلىدۇ.