نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ماقالە ئانالىزى
يازغۇچى: پلامېن تونچېۋ  (Plamen Tonchev) | فېۋرال 2025
ئەسكەرتىش: ماقالىدە تىلغا ئېلىنغان قىبرىس جەنۇبىي قىبرىس رىم ھاكىمىيىتىنى كۆرسىتىدۇ. تۈركىيەنىڭ ھىمايىسىدىكى شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيىتىنى ئۆز نامى بويىچە تولۇق ئاتايدۇ.
بۇ خۇلاسە پلامېن تونچېۋ تەرىپىدىن 2025-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان «نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزىدىكى ھەقىقەت ئارقىسىدىكى ھەقىقەت» ناملىق تەتقىقاتنى ئانالىز قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ تەتقىقات خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (PRC) بىلەن قىبرىس (سىپرۇس) جۇمھۇرىيىتى (RoC) ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئومۇمىي كۆرۈنۈشىدىن ھالقىغان مۇرەككەپلىكلەرنى چۈشىنىشنى مەقسەت قىلغان. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەردە خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئورنىنى نەزەردە تۇتقاندا، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەكشۈرۈش دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ئالاقىلىرىنىڭ سىرتقى يۈزى ئارقىسىدىكى يوشۇرۇن تەسىرلەر، مەنپەئەتلەر ۋە رىقابەتلەرنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. دوكلات 2024-يىلى نويابىردىن 2025-يىلى يانۋارغىچە ئېلىپ بېرىلغان كەڭ كۆلەملىك سانلىق مەلۇمات مەنبەلىرىنى ئىزدىنىش ۋە زىيارەتلەرنى ئاساس قىلغان.
ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ يەر شارىۋى سىياسىي ئاكتور بولغان خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن ياخشى مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا تىرىشىشى چۈشىنىشلىك، بولۇپمۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشى (UNSC)نىڭ دائىمىي ئەزاسى بولغانلىقى ئۈچۈن قىبرىس مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتا قوللاشقا ئېرىشىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، لەفكوشا خىتاينىڭ ب د ت نىڭ قىبرىستىكى تىنچلىق ساقلاش قىسىملىرىنىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىنىڭ يېڭىلىنىشىغا قوشقان ياردىمىنى ئېتىراپ قىلسىمۇ، ئاپتور بېيجىڭنىڭ ياردىمىنىڭ پەقەت فورمالىزم خاراكتېرلىك بايانلار بىلەنلا چەكلىنىپ قېلىشى مۇمكىنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. شۇنداقلا، ئاپتورنىڭ پەرەز قىلىشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كۈنتەرتىپى قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا چوقۇم ماس كېلىۋەرمەيدۇ. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، «بىر خىتاي بىر قىبرىس پىرىنسىپى» ھېكايىسى، بۇنىڭدا «پىرىنسىپ» دېگەن سۆز بېيجىڭ تەرەپ ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدىغان سۆز، ئەمەلىيەتتە تەيۋەننى خىتاي ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغان مەسىلە قىلىپ مەدھىيەلەش بولۇپ, بۇ قىبرىسنىڭ مەنپەئەتىدىن بەكرەك خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مەنپەئەتىگە ماس كېلىدۇ. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ھۆكۈمەت، پارلامېنت ۋە پارتىيەلەر ئارا يۇقىرى دەرىجىلىك ئالاقىلارنىڭ كۆپ بولۇشى بىلەن گەۋدىلەنگەن دوستانە ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتنىڭ سىرتقى يۈزى، ئىككى دۆلەتنىڭ تۈپتىن ئوخشاشمىغان سىياسىي سىستېمىسى ۋە زىددىيەتلىك گېئوپولىتىك توپقا تەۋە ئىكەنلىكىنى يوشۇرالمايدۇ.
دوكلاتنىڭ بىرىنچى بابى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى  بىلەن قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنى تەپسىلىي ئانالىز قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رەسمىي دىپلوماتىك مۇناسىۋەت 1971-يىلى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ب د ت  خەۋپسىزلىك كېڭىشى (UNSC)نىڭ دائىمىي ئەزاسى بولغان يىلى ئورنىتىلغان[1]. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ 2004-يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقىغا كىرىشى بىلەن ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەر، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي جەھەتتىن تېز تەرەققىي قىلغان. ماقالىدە قەيت قىلىنىشىچە، 2021-يىلى نويابىردا ئىككى دۆلەتنىڭ دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقانلىقىنىڭ 50 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن، رەئىسلەر مۇناسىۋەتنى «ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك» دەرىجىسىگە كۆتۈرۈشكە قوشۇلغان[1]. بۇنىڭدىن كېيىن ئېلان قىلىنغان ئورتاق باياناتتا قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ «بىر خىتاي پىرىنسىپى»غا «قەتئىي ئەمەل قىلىدىغانلىقى» دەپ تىلغا ئېلىنغان[2]. ئاپتور بۇ يەردە قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەسمىي مەيدانىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «بىر خىتاي سىياسىتى»گە ئەمەل قىلىدىغانلىقى ۋە تەيۋەن بوغۇزىدىكى تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىكنى قوللايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ[3]. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، بېيجىڭ «بىر خىتاي پىرىنسىپى»نى تەيۋەننى كۈچ بىلەن بويسۇندۇرۇشنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن قوللىنىدۇ.
ئاپتور دوكلاتتا، 2019-يىلى قىبرىس بىلەن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى (BRI) ھەققىدە ھەمكارلىق كېلىشىمنامىسى ئىمزالىغانلىقىنى[4] ۋە قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىككىنچى «بىر بەلباغ، بىر يول» مۇنبىرىگە قاتناشقانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ھازىرقى قىبرىس جۇمھۇرىيىتى رەئىسى نىكوس خرىستودولىدېسنىڭ 2023-يىلى ئۆكتەبىردىكى ئۈچىنچى «بىر بەلباغ بىر يول» مۇنبىرىگە قاتناشمىغانلىقى، ئاپتور بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇش ۋە خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ناچارلىشىشى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، ئىككى تەرەپنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى ئوخشاشمىغاچقا، قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەڭ مۇھىم نىشانى قىبرىس مەسىلىسىنى ھەل قىلىش، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بولسا ئۆزىنىڭ مىللىي مەنپەئەتلىرىنى، مەسىلەن: «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى ۋە يەر شارىۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى (GDI) قاتارلىقلارنى ئىلگىرى سۈرۈشتۈر.