خىتاينىڭ ئالتېرناتىپ دۇنيا تەرتىپى ئامېرىكا ئۇنىڭدىن نېمىلەرنى ئۆگىنىشى كېرەك؟ (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمما ئامېرىكا شىركەتلىرى ۋە فوندلىرى خۇسۇسىي بولغاچقا، ئۇلارنىڭ مەبلەغ سېلىشىنىڭ پايدىسى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە قايتمايدۇ. دۆلەت-خۇسۇسىي ھەمكارلىقنى سىستېمىلاشتۇرۇش ئامېرىكانىڭ نىشانلىرىنى ئامېرىكا خۇسۇسىي ساھەسىنىڭ كۈچى بىلەن ياخشىراق باغلاپ، پىلانلارنىڭ ۋاشىنگتوندىكى سىياسىي تەڭشەشلەردە تاشلىنىپ قالماسلىقىنى كاپالەتلەندۈرەلەيدۇ. ئامېرىكادىكى خۇسۇسىي فوندلارنىڭ – تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئوتتۇرا كىرىملىك دۆلەتلەرگە مىليارد دوللارلاپ مەبلەغ سالىدىغان – خىزمىتى ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى تەرىپىدىن ئوخشاشلا كۈچەيتىلىشى ۋە ۋاشىنگتون بىلەن ھەمكارلىشىش ئارقىلىق ئۆستۈرۈلۈشى كېرەك.
تېخىمۇ كەڭ قاتلاملىق دۇنياۋى باشقۇرۇش ئۈچۈن، ۋاشىنگتون باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادى ۋە ھەربىي كۈچىنىڭ، ئامېرىكانىڭكىگە سېلىشتۇرغاندا ئېشىپ كەتكەندە يۈز بېرىدىغان ئېھتىماللىقلارنى ئالدىن ئويلىشىشى كېرەك. مەسىلەن: يېقىنقى ۋاقىتتا، ئامېرىكانىڭ جازا قارارى سىياسىتىنىڭ چېگراسىنى تېخىمۇ ئېنىق بەلگىلەش بېيجىڭنىڭ دوللارسىزلاشتۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ كۈچىيىشىنى ئاستىلىتالىشى مۇمكىن. لېكىن ۋاشىنگتون بۇ ۋاقىتنى دوللارنىڭ ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىشەنچلىكلىكىنى باھالاش ۋە ئۇنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئامېرىكا ئەمەلدارلىرىنىڭ قانداق تەدبىر قوللىنىشى كېرەكلىكىنى ئويلىنىشقا ئىشلىتىشى كېرەك.
ۋاشىنگتوننىڭ تەسەۋۋۇرىغا ھازىرقى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىدا قىلىنىدىغان ئىسلاھاتلارنى كىرگۈزۈش كېرەك بولۇشى مۇمكىن. خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان ھەربىي قۇدرىتى ۋە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قارشى ئۇرۇشىدا خىتاينىڭ رۇسىيەگە ئىقتىسادىي ياردەم بېرىشى، ۋاشىنگتون ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بېيجىڭ ۋە ئۇنىڭ پىكىرداش ھەمراھلىرى يۇمشاق ۋە پوتېنسىيال جەھەتتىن قاتتىق ھەربىي ئىتتىپاقداش سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىدىغان بىر دۇنيانى باشقۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى ھەققىدە قايتا ئويلىنىشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتايغا ئوخشاش، ئامېرىكامۇ ئۇزۇن مۇددەتتە غەلىبە قىلىش ئۈچۈن رىقابەتلىشىش ئىقتىدارى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ ئاساسىغا تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىشى كېرەك.
مۇداپىئە سىياسەتلىرى كۆپ ھاللاردا زۆرۈر بولسىمۇ، ئۇلار پەقەت قىسقا مۇددەتلىك قوغداش بىلەنلا تەمىنلەيدۇ. بۇ دېگەنلىك، ۋاشىنگتون بېيجىڭنىڭ دىپلوماتىيە ئاپپاراتىغا تەڭ كېلىش ئۈچۈن كۈچىنى ئاشۇرۇشى كېرەك. تەخمىنەن 30 ئامېرىكا ئەلچىخانىسى ۋە ئەلچىلىك ئورگىنىدا مۇقىم تۇرۇشلۇق ئامېرىكا ئەلچىسى يوق، بۇ ئورۇنلارنىڭ ھەممىسى تولدۇرۇلۇشى كېرەك. ئامېرىكا پۇل پاخاللىقىنى تۆۋەنلىتىش قانۇنى، ئۆزەك ۋە پەن-تېخنىكا قانۇنى قاتارلىق پىروگراممىلار بىلەن ئىقتىسادىي رىقابەتلىشىش كۈچىنى ئاشۇرۇشنىڭ دەسلەپكى قەدەملىرىنى باستى، لېكىن تەتقىقات، تەرەققىيات ھەمدە ئىلغار ئىشلەپچىقىرىشقا داۋاملىق مەبلەغ سېلىشقا موھتاج. ئۇ يەنە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن يۇقىرى تالانت ئىگىلىرىنى جەلپ قىلىش ۋە تۇتۇپ قېلىشقا پايدىلىق كۆچمەنلەر سىياسىتىنى قوللىنىشى كېرەك. ۋاشىنگتون ئۆزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ھەربىي ئىقتىدارى ۋە زامانىۋىلىشىشنىڭ ئاساسلىرىغا مەبلەغ سېلىشقا قايتا ۋەدە بېرىشى كېرەك. ئامېرىكانىڭ رىقابەتلىشىش كۈچى ۋە دۇنياۋى يېتەكچىلىكىنىڭ ئاساسلىق قۇرۇلۇشىغا پارتىيەلەر ئارا قوللاش بولمىسا، بېيجىڭ دۇنيا تەرتىپىنى ئۆزگەرتىشتە داۋاملىق ئىلگىرىلەيدۇ.
ئەڭ ئاخىرىدا، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنى تۇراقلاشتۇرۇش، يېڭى ھەمكارلىق ساھەلىرىنى بېكىتىش، پۇقراۋى جەمئىيەتلەر ئارا مۇناسىۋەتنى كېڭەيتىش، ھاجىتى يوق دۈشمەنچە سۆزلەرنى ئازايتىش، تەيۋەن سىياسىتىنى ئىستراتېگىيەلىك باشقۇرۇش ۋە ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان ئىقتىسادىي قوراللار ھەققىدە ئېنىق ئۇچۇر بېرىش ئارقىلىق، بىھۇدە جىددىيلىكتىن ساقلىنىش كېرەك. بۇ ئامېرىكاغا خىتايدىكى ئۆز دۆلىتىنىڭ ھازىرقى يولىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلار بىلەن مۇناسىۋەت ساقلاشقا، شۇنداقلا ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش ھەمدە دۇنياۋى كۆز قارىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن يەر ھازىرلاشقا يول ئاچىدۇ.
خىتاينىڭ توغرا، يەنى، خەلقئارالىق سىستېما ئىسلاھاتقا موھتاج. لېكىن بۇ ئىسلاھاتنىڭ ئاساسى دۇنيادىكى بازار دېموكراتىيەلىرىنىڭ ئالاھىدە بەلگىسى بولغان ئوچۇق-ئاشكارا بولۇش، سۈزۈكلۈك، قانۇن ئۈستۈنلۈكى ۋە ئەمەلدارلارنىڭ مەسئۇلىيىتىدە يوشۇرۇنغان. دۇنيانىڭ مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان دۇنياۋى يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئىجادىيەت ئوچۇق جەمئىيەتلەردە ئەڭ ياخشى گۈللىنىدۇ. قانۇن ئۈستۈنلۈكى ۋە ئەمەلدارلارنىڭ مەسئۇلىيىتى ساغلام، سىجىل دۇنياۋى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ ئاساسىدۇر. گەرچە ھازىرقى ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسى دۇنيا تىنچلىقى ۋە بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈشكە يېتەرسىز بولسىمۇ، ئۇ 70 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان دۇنيانىڭ چوڭ كۈچلىرى ئارىسىدا ئۇرۇش پارتلاشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئۆز رولىنى جارى قىلدۇردى. 21- ئەسىرنى شەكىللەندۈرۈشتە، خىتاي تېخى يەر شارى خەلقىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئۆزىنىڭ نىيىتى ۋە ئىقتىدارىغا ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىگە قايىل قىلالمىدى. ئەمما بۇ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ھەم ھەمكارلاشقۇچىلىرىنىڭ ئىجابىي ۋە جەلپكار باشقا بىر يولنى يارىتالىشىغا باغلىق.