نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور ماقالىدە، توشۇشنىڭ خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋەتلىرىدىكى مۇھىم ساھە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. قىبرىس ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئەڭ چوڭ بەشىنچى پاراخوت فىلوتىغا[66] ۋە دۇنيادىكى 14-چى چوڭ پاراخوت فىلوتىغا ئىگە. تەخمىنەن 250 توشۇشقا مۇناسىۋەتلىك شىركەت قىبرىستا تىجارەت قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاي كېمە ياساش شىركەتلىرى جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە باھاسى ۋە كۈچلۈك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بىلەن رىقابەتچىلەرگە بولغان ئۈستۈنلۈكىنى داۋاملىق كېڭەيتىۋاتىدۇ. 2024-يىلى خىتاي كېمە ياساش شىركەتلىرىنىڭ يەر شارىۋى زاكاز ئومۇمىي سانىنىڭ %74 گە يەتكەنلىكى، بۇنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدە تىزىملاتقان توشۇش شىركەتلىرىگىمۇ ئېنىق تەسىر كۆرسەتكەنلىكى بايان قىلىنغان[69]. ئاپتور قىبرىس پاراخوت ئىگىلىرى بىرلەشمىسى (CUS)نىڭ خىتاي پاراخوت ياساش زاۋۇتلىرى ۋە تىرانسپورت شىركەتلىرىنىڭ ئاشكارا سېلىشتۇرما ئەۋزەللىكلىرىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتايدىن دۇچ كېلىۋاتقان شىددەتلىك رىقابەتتىن كۈنسېرى ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. قىبرىس پاراخوت ئىگىلىرى بىرلەشمىسىنىڭ قارىشىچە، ياۋروپا ھازىر توشۇش كەسپىدە خىتاي مونوپولىيەسىنىڭ خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ، ئەگەر بۇ يۈزلىنىش قايتۇرۇلمىسا، ئۇزۇن مۇددەتتە خىتاي يەر شارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىنى كونترول قىلىشقا ئېرىشىدۇ[72].
ئاپتور تېلېكومنىڭمۇ خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىدە ئورۇن تۇتىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى رەقەملىك يىپەك يولى (DSR) بولۇپ، ئۇ ئارقىلىق خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى 5G نى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىلغار تېخنىكىلىق ئۇل ئەسلىھەلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئېكسپورت قىلىشنى مەقسەت قىلغان[72]. ماقالىدە قىبرىس تېلېكوم ئورگىنى (CyTA) نىڭ 2021-يىلى فېۋرالدا 5G مۇلازىمىتىنى يولغا قويغانلىقى، بۇنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتى نوپۇسىنىڭ %70 گە مۇلازىمەت قىلغانلىقى بايان قىلىنغان. قىبرىس تېلېكوم ئورگىنىنىڭ ئاساسلىق 5G ئۈسكۈنىلىرى شىۋېتسىيە شىركىتى Ericsson تەرىپىدىن تەمىنلەنگەن بولسىمۇ، رادىيو زىيارەت تورى (RAN) زاپچاسلىرىنىڭ تەخمىنەن %90 نى خىتاي ماگناتى خۇاۋېي ۋە باشقا خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى شىركىتى ZTE تەمىنلىگەن[73]. 2022-يىلى 12-ئايغا كەلگەندە، قىبرىسقا ئورنىتىلغان 5G «رادىيو زىيارەت تورى» ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ %100 نىڭ خىتاي تەمىنلىگۈچىلىرىدىن كەلگەنلىكى كۆرسىتىلگەن[74, Annex 1].
ئاپتور خىتاي زاپچاسلىرىنى 5G ئۇل ئەسلىھەسىدە ئىشلىتىشنىڭ مۇناسىۋەتلىك ياۋروپا ئىتتىپاقى قائىدىلىرىگە بىۋاسىتە خىلاپلىق قىلمىغانلىقىنى، چۈنكى بۇنىڭ مەلۇم بىر شىركەتنى ئېنىق چەكلىمىگەنلىكىنى، ئەمما ئەزا دۆلەتلەرنىڭ قايسى تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ «خەتەرلىك» ئىكەنلىكىنى ئۆزلىرىنىڭ بەلگىلىشىگە قالدۇرۇلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[76]. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، يېتەكچىلىكلەردە «ياۋروپا ئىتتىپاقىغا تەۋە بولمىغان دۆلەتنىڭ ئارىلاشمىسى»غا دۇچ كېلىدىغان تەمىنلىگۈچىلەردىن ئېھتىيات قىلىش، ئەگەر تەمىنلىگۈچى بىلەن «ئۈچىنچى دۆلەتنىڭ ھۆكۈمىتى ئارىسىدا كۈچلۈك باغلىنىش» بولسا ئەزا دۆلەتنىڭ تورىغا خەۋپ يېتىشى مۇمكىنلىكى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇلغان. ئاپتور گېرمانىيەنىڭ 2024-يىلى ئىيۇلدا Huawei ۋە ZTE نى ئۆزلىرىنىڭ 5G تورىدىن چىقىرىۋېتىشكە كېلىشكەنلىكىنى[77] ۋە ئەنگلىيەنىڭ بارلىق كەڭ بەلباغ تورى تىجارەتچىلىرىنىڭ Huawei ئۈسكۈنىلىرىنى 5G ئاممىۋى تورلىرىدىن 2027-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە ئېلىپ تاشلىشى تەلەپ قىلىنغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[78].
ساياھەتچىلىككە كەلسەك، ئاپتور 2023-يىلى 3.8 مىليون ئەتراپىدا چەت ئەللىك قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنى زىيارەت قىلغانلىقىنى ۋە 3 مىليارد ياۋرو كىرىم قىلغانلىقىنى، ساياھەتچىلىكنىڭ ئومۇمىي دۆلەت ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى (GDP)نىڭ %12.8 نى تەشكىل قىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[79]. ئۇنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى 2023-يىلى قىبرىسقا كەلگەن ساياھەتچىلەرنىڭ ئەڭ ئالدىنقى ئون مەنبە بازىرى تىزىملىكىدە ئەمەس ئىدى[80]. ئاپتور بەزى سودا ساھەلىرىدىكى مەنبەلەرگە ئاساسەن، 2023-يىلى 50,000 ئەتراپىدا خىتاي ساياھەتچىسىنىڭ قىبرىسقا كەلگەنلىكىنى، 45 مىليون ياۋرو ئەتراپىدا كىرىم قىلغانلىقىنى مۆلچەرلەيدۇ[81]. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ئەمەلدارلىرى خىتاي بىلەن قىبرىس ئارىسىدا بىۋاسىتە ئايروپىلان قاتنىشى مەسىلىسىنى قايتا-قايتا ئوتتۇرىغا قويغان ۋە بۇ مەقسەتتە 2024-يىلى سېنتەبىردە ھەمكارلىق كېلىشىمنامىسى ئىمزالانغان[82]. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ لەفكوشادىكى ئەلچىخانىسى 2024-يىلى سېنتەبىردە، ئادەتتىكى قىبرىس پاسپورتىغا ئىگە كىشىلەرنىڭ تىجارەت، ساياھەت ۋە شەخسىي زىيارەت ئۈچۈن خىتايغا ۋىزىسىز كىرىش ياكى 15 كۈندىن ئارتۇق بولمىغان ترانزىت قىلىشىغا بولىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان[84].
دوكلاتنىڭ ئۈچىنچى بابى ھازىر توختىتىلغان قىبرىس مەبلەغ سېلىش پىروگراممىسى (CIP) ياكى «ئالتۇن پاسپورت» پىلانىنى ئانالىز قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، بۇ پىلان چەت ئەل مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ كەم دېگەنلىك 2 مىليون ياۋرو قىممىتىدىكى مۈلۈكنى سېتىۋېلىش ئارقىلىق قىبرىس پاسپورتىغا ئېرىشىشىگە يول قويغان[85]. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ پىلان 2013-يىلدىكى ئىقتىسادىي كىرىزىستىن كېيىن قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ئىقتىسادىغا تۆھپە قوشقان[85]. قىبرىس مەبلەغ سېلىش پىروگراممىسى ئارقىلىق پاسپورت ئېلىشنىڭ بەزى شەرتلىرى بولسىمۇ (مەسىلەن: يېتەرلىك پۇل، گۇناھسىز جىنايەت خاتىرىسى، قىبرىستا مەڭگۈلۈك ئولتۇراقلىشىش[86])، ئاپتور ئەمەلىيەتتە ئەرز سۇنۇشنى تەكشۈرۈش، سانلىق مەلۇماتلارنىڭ توغرىلىقىنى ئىسپاتلاش ۋە ئەرز سۇنغۇچىلارنىڭ ئۆتمۈشىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن ئىشەنچلىك مېخانىزملارنىڭ يوقلۇقىنى بايان قىلىدۇ.