ئىستراتېگىيەلىك شاھمات ۋە نازۇك تەڭپۇڭلۇقلار: خىتاي، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەنىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئۇرۇنۇشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ بابتا دوكلاتنىڭ ئاساسلىق تېزىسى بولغان «تەڭپۇڭسىزلىق» ئۇقۇمىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدە ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋەتلىرىدىمۇ مۇھىم پەرق ۋە يوشۇرۇن زىددىيەتلەر مەۋجۇت. خىتاي، يەرشارىۋى ھەمكارلىقلىرىنى ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك قاتارلىق كۆپ خىل سىياسەت ۋاسىتىلىرى بىلەن كېڭەيتىشكە تىرىشىۋاتقان بىر پەيتتە، رۇسىيە تېخىمۇ كۆپ «قاتتىق كۈچ» ۋە ھەربىي مەركەزلىك ۋاسىتىلەرگە تايانماقتا. بولۇپمۇ 2023-يىلدىن باشلاپ رۇسىيە بىلەن شىمالىي كورېيە ئارىسىدا تەرەققىي قىلغان ۋە ئەمەلىيەتتە بىر ئىتتىپاق خاراكتېرىنى ئالغان يېقىنلىشىش، ھەم خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ماھىيىتىگە ھەم خىتاينىڭ ھەمكارلىق دىپلوماتىيەسىنىڭ تۈپ پىرىنسىپلىرىغا خىرىس ئېلىپ كەلمەكتە. بۇ ئەھۋال، بېيجىڭنىڭ رايونلۇق مۇقىملىقنى قوغداش نىشانى بىلەن زىددىيەتلىك بىر ھەرىكەتچانلىقنى ياراتماقتا [15-بەت]. بۇ كىرىش سۆز، دوكلاتنىڭ كېيىنكى بابلىرىدا تەھلىل قىلىنىدىغان مۇرەككەپ ۋە زىددىيەتلىك مۇناسىۋەت تورىنىڭ ئاساسلىق رامكىسىنى سىزىپ بېرىدۇ.
1-باب: چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى ئاستىدىكى خىتاينىڭ يەرشارىۋى دىپلوماتىك مەيدانى: ئاسسىممېترىك بىر خىتاي-رۇسىيە «ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى»
ماسايۇكى ماسۇدا تەرىپىدىن يېزىلغان بۇ بابتا، چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ كەسكىنلىشىشى بىلەن بىرگە خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدە روشەنلەشكەن ئىككى نۇقتىنى مەركەز قىلىپ، خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋەتلىرىنى بۇ دائىرىدە تەھلىل قىلىنىدۇ. بىرىنچىسى، بېيجىڭنىڭ يەرشارىۋى جەنۇبقا يۆنەلگەن ئىستراتېگىيەلىك ئۇپۇقلىرىنى كېڭەيتىش تىرىشچانلىقى ۋە غەرب زامانىۋىلاشتۇرۇش ئەندىزىسىگە بىر ئالتېرناتىپ سۈپىتىدە «ئىنسانىيەت ئورتاق گەۋدىسىنىڭ ئورتاق تەقدىرى» (人类命运共同体) بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقىدۇر [18-بەت]. ئىككىنچىسى بولسا، تەيۋەن مەسىلىسى ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى قاتارلىق ئۆز ئەتراپىدىكى «توقۇنۇش نۇقتىلىرى» دا(flashpoints) ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەتلىرىگە قارشى تۇرۇپ، ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش مەجبۇرىيىتىدۇر. دوكلاتتا، خىتاي-رۇسىيە «ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى»نىڭ بۇ تىرىشچانلىقلار ۋە مەجبۇرىيەتلەرنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدا شەكىللەنگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ.
«خىتايچە زامانىۋىلاشتۇرۇش» ۋە غەربكە قارشى سۆزلەم
بۇ باب، شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاينىڭ، بولۇپمۇ 2022-يىلدىكى 20-قۇرۇلتايدىن كېيىن، غەرب باشچىلىقىدىكى خەلقئارا تەرتىپكە بارغانسېرى خىرىس قىلىدىغان بىر پوزىتسىيەنى قوللانغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. «خىتايچە زامانىۋىلاشتۇرۇش» (中国式现代化) تېزىسى، غەرب ئەندىزىسىنىڭ «كاپىتالنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان»، «كۈچلۈكنىڭ قانۇنىنى ياقلايدىغان» ۋە «زومىگەرلىك» ماھىيىتىنى تەنقىد قىلىپ،ئۆزىنىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە يېڭى بىر ئالتېرناتىپ سۇنۇۋاتقانلىق دەۋاسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ [19-بەت]. شىنىڭ بۇ سۆزلىمى، خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ تۇتقان يولىغا بولغان «ئۆزىگە ئىشىنىش» ھېسسىياتىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ، بېيجىڭنىڭ تاشقى سىياسىتىنى تېخىمۇ تەشەببۇسكارلىق بىلەن شەكىللەندۈرۈشىگە زېمىن ھازىرلىغان بولۇپ، بۇ ئۆزىگە ئىشىنىشنىڭ ئارقىسىدا، «شەرقنىڭ گۈللىنىپ، غەربنىڭ زاۋال تېپىشى» ( (东升西降يۆنىلىشىدىكى ئىستراتېگىيەلىك باھالاش ياتماقتا [21-بەت].
بۇ پىلاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي يەرشارىۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى (GDI)، يەرشارىۋى خەۋپسىزلىك تەشەببۇسى (GSI) ۋە يەرشارىۋى مەدەنىيەت تەشەببۇسى (GCI) قاتارلىق «ئۈچ چوڭ يەرشارىۋى تەشەببۇس»نى ئىلگىرى سۈردى. بۇ تەشەببۇسلار، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي ۋاسىتىلەر ۋە تەرەققىيات ياردەملىرى ئارقىلىق جەنۇبتىكى دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش ۋە خەلقئارا سەھنىدە بېيجىڭغا قوللاش توپلاشنى مەقسەت قىلىدۇ [22-بەت]. BRICS  قاتارلىق سۇپىلارنىڭ كېڭەيتىلىشىمۇ بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر. خىتاي، BRICS Plus  مېخانىزمى ئارقىلىق ئەزا دۆلەتلەر سانىنى كۆپەيتىپ، سۇپىنىڭ خەلقئارا سىياسەتتىكى تەسىرى ۋە ۋەكىللىك كۈچىنى ئاشۇرۇشنى نىشان قىلغان ھەمدە بۇ جەرياندا رۇسىيە بىلەنمۇ يېقىن بىر ماسلىشىش ئىچىدە بولغان [23-بەت]. بۇ تىرىشچانلىقلار، خىتاينىڭ  خەلقئارا تەرتىپنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا ئۇزۇن مۇددەتلىك قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش ئارزۇسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خىتاي ئەتراپىدىكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى
بىراق، دوكلات بېيجىڭنىڭ بۇ تەشەببۇسكار تەسەۋۋۇرىنىڭ، ئۆز ئەتراپىدىكى گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقلار بىلەن تەڭپۇڭلاشتۇرۇلۇشقا مەجبۇر ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. «شەرقنىڭ گۈللىنىشى» سۆزلىمىگە قارىماي، خىتاي مۇتەخەسسىسلىرى ئارىسىدىمۇ «شەرقنىڭ ئاجىز، غەربنىڭ كۈچلۈك » (东弱西强) رېئاللىقىنىڭ  يەنىلا داۋاملىشىۋاتقانلىقىغا دائىر قاراشلار مەۋجۇت [24-بەت]. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بايدىن ھۆكۈمىتى دەۋرىدە ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى كۈچەيتىشى، خىتاي ئەتراپىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بېسىمنى ئاشۇردى. QUAD، AUKUS ۋە ئامېرىكا-ياپونىيە-جەنۇبىي كورېيە ئۈچ تەرەپ ھەمكارلىقى قاتارلىق مېخانىزملار، بېيجىڭ تەرىپىدىن ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ «ناتولىشىشى» دەپ قارىلىپ، ئېغىر بىر تەھدىت سۈپىتىدە كۆرۈلمەكتە [25-بەت].
بۇ تەھدىت تۇيغۇسى، خىتاينىڭ بولۇپمۇ تەيۋەن ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا تېخىمۇ قەتئىي ۋە ھەربىي جەھەتتىن بېسىم خاراكتېرلىك پوزىتسىيەدە بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 2022-يىلى نەنسى پېلوسىنىڭ تەيۋەننى زىيارەت قىلىشىدىن بۇيان، خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى (PLA) تەيۋەن ئەتراپىدا قەرەللىك ھالدا كەڭ كۆلەملىك ھەربىي مانېۋىرلار ئۆتكۈزۈپ، رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى دائىملىق ھالەتكە كەلتۈرمەكتە [25-بەت]. ئوخشاش شەكىلدە، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا فىلىپپىنغا قارىتىلغان بېسىم ئېشىپ، خىتاي دېڭىز ساھىل مۇھاپىزەت قىسىملىرى ۋە دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ پاراكەندىچىلىك ھەرىكەتلىرى كۈچەيدى [26-بەت]. بۇ ئۆزگىرىشلەر، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش ئۈچۈن تېخىمۇ بىۋاسىتە بولغان ئۇسۇللارغا ۋە ھەربىي ئۇسۇللارغا مۇراجىئەت قىلىشقا مايىل ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
چوڭقۇرلىشىۋاتقان خىتاي-رۇسىيە «ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىقى»