خىتاينىڭ تالىبان سىياسىتى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمما بۇ تۆۋەن تەننەرخلىق ۋە خەتەرنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈشكە مەركەزلىشىدىغان ئىستراتېگىيە، ئۆز ئىچىدە ئېغىر زىددىيەتلەرنى ۋە داۋاملىشىشچانلىق مەسىلىلىرىنى يوشۇرۇپ تۇرماقتا. خىتاينىڭ «خالىمىغان» ئىقتىسادىي قوللىشى، تالىباننىڭ غايەت زور قايتا قۇرۇش ئۈمىدلىرىنى قاندۇرالمايدۇ. بۇ ئەھۋال، كابۇلنى ھىندىستان، پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋە باشقا ئاكتىيورلارغا ئوخشاش ئورۇنباسار ھەمراھلارنى ئىزدەشكە ئىتتىرىپ، خىتاينىڭ تەسىر دائىرىسىنى ۋە سودىلىشىش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ[10]. تېخىمۇ ھالقىلىق بولغىنى، خىتاينىڭ ئەڭ يېقىن ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقدىشى پاكىستان بىلەن تالىبان ئارىسىدىكى چوڭقۇرلىشىۋاتقان دۈشمەنلىك، بېيجىڭنى باشقۇرۇش مۇمكىن بولمايدىغان بىر تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىگە زورلاپ، ۋاسىتىچىلىك دەۋاسىنى ئەھمىيەتسىز قىلىۋەتمەكتە[2، 11]. بۇ رايونلۇق تۈگۈن، خىتاينىڭ ئافغانىستاندىكى مەنپەئەتلىرىگە بىۋاسىتە تەھدىت سالىدىغان بىر مۇقىمسىزلىق مەنبەسى ياراتماقتا.
ئافغانىستاندىكى ھازىرقى ئەھۋال، خىتاينىڭ تاشقى سىياسەت مودېلىنىڭ چېكىنىمۇ كۆز ئالدىمىزغا نامايان قىلماقتا. بېيجىڭنىڭ ئادەتتە ئىقتىسادىي پىشاڭ ۋە «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» پىرىنسىپىغا تايىنىدىغان مودېلى، ئافغانىستانغا ئوخشاش چوڭقۇر ئېتنىك، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە قەبىلە ساداقەتلىرى ھۆكۈم سۈرىدىغان، دۆلەت ئورگانلىرى يىمىرىلگەن بىر جۇغراپىيەدە يېتەرسىز قېلىۋاتىدۇ. چەك دەپتىرى دىپلوماتىيەسى، يىلتىز تارتقان ئىشەنچسىزلىكلەرنى ۋە ئىدېئولوگىيەلىك بېقىندىلىقلارنى يوقىتىشقا يەتمەيدۇ. ئامېرىكا ۋە ھىندىستانغا ئوخشاش باشقا چوڭ كۈچلەرنىڭمۇ تەڭلىمىگە قايتىدىن كىرىشى[4، 6]، خىتاينىڭ رايوندىكى مانېۋىر بوشلۇقىنى تېخىمۇ تارايتىپ، ئافغانىستاننى يېڭى بىر گېئوپولىتىك رىقابەت سەھنىسىگە ئايلاندۇرماقتا.
كەلگۈسىگە نەزەر سالغاندا، خىتاي-تالىبان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ھازىرقى ئۆزئارا مەنپەئەتكە ئاساسلانغان ۋە ئېھتىياتچان يۆنىلىشىنى داۋاملاشتۇرۇشى ئەڭ مۇمكىن بولغان سېنارىيەدۇر. مۇناسىۋەتلەرنىڭ تەقدىرى، تالىباننىڭ خەۋپسىزلىك ۋەدىلىرىنى قايسى دەرىجىدە كونكرېت ھەرىكەتلەرگە ئايلاندۇرالايدىغانلىقىغا، بېيجىڭنىڭ زىددىيەتلىك رايونلۇق بېسىملارنى (بولۇپمۇ پاكىستان ئامىلى) نەقەدەر مۇۋەپپەقىيەتلىك باشقۇرالايدىغانلىقىغا ۋە باشقا خەلقئارالىق ئاكتىيورلارنىڭ بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇققا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا باغلىق بولىدۇ. خىتاينىڭ ماسلىشىشچان ئىستراتېگىيەسى ئۇنىڭغا ھازىرچە جانلىقلىق ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ئافغانىستاننىڭ سوزۇلما خاراكتېرلىك مۇقىمسىزلىقى ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ تۈگىمەس سايىسى، بۇ سىياسەتنىڭ نەقەدەر داۋاملىشىدىغانلىقى توغرىسىدا غايەت زور بىر سوئال بەلگىسى سۈپىتىدە بېيجىڭنىڭ بېشىدا تۇرۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. خىتاي، ئافغانىستان تېپىشمىقىنى يېشىشتىن بەكرەك، ئۇنىڭ ئەڭ خەتەرلىك پارچىلىرىدىن ئۆزىنى ساقلاشقا تىرىشماقتا ۋە بۇ، ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىستراتېگىيە ئۈچۈن ھەددىدىن زىيادە ئاجىز بىر يولدۇر.
«ئاچىللېسنىڭ تاپىنى» (Achilles‹ heel): بۇ ئىبارە قەدىمكى يۇنان ئەپسانىلىرىدىن كەلگەن بىر تەمسىلدۇر. ئەپسانىگە ئاساسلانغاندا، ئۇلۇغ پالۋان ئاچىللېسنى ئۆلمەس قىلىش ئۈچۈن، ئانىسى ئۇنى ئىستىكىس دەرياسىغا چۆمۈلدۈرگەن، ئەمما ئۇنى تاپىنىدىن تۇتۇپ تۇرغانلىقى ئۈچۈن، دەريا سۈيى تەگمىگەن شۇ تاپان ئۇنىڭ پۈتۈن بەدىنىدىكى بىردىنبىر ئاجىز ۋە ئەجەللىك نۇقتىسى بولۇپ قالغان. ئاخىرىدا، ئۇ دەل شۇ تاپىنىغا ئوق تېگىشى سەۋەبىدىن ئۆلگەن. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ ئىبارە كۆچمە مەنىدە قوللىنىلىپ، بىرەر كىشى، تەشكىلات ياكى پىلاننىڭ ئومۇمىي جەھەتتىن كۈچلۈك، ھەتتا يېڭىلمەستەك كۆرۈنگىنى بىلەن، ئۇنى يىمىرىۋېتىدىغان بىردىنبىر ئەجەللىك ئاجىزلىقنى ياكى نۇقسانىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ ماقالىدە، مەزكۇر ئىبارە خىتاينىڭ ئافغانىستان ئىستراتېگىيەسىدىكى ئاچقۇچلۇق بىر زىددىيەتنى تەسۋىرلەشكە ئىشلىتىلدى. يەنى، خىتاينىڭ «پولاتتەك قېرىنداشلىق» مۇناسىۋىتىدىكى پاكىستان بىلەن ئۇ مۇقىملاشتۇرماقچى بولغان تالىبان ھاكىمىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى كۈچلۈك دۈشمەنلىك، بېيجىڭنىڭ پۈتكۈل رايونلۇق پىلانىنى بىتچىت قىلىش خەۋپى بولغان ئەجەللىك بىر ئاجىزلىققا ئايلانغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى: