خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇ مەنپەئەت ئۇقۇمىنى ئىزاھلىغاندا دۆلەتنىڭ فۇنكسىيەسىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئامىلنىڭ گىرېك شەھەر دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ ۋە نوپۇزنىڭ تارقىلىشى، شۇنداقلا بۇنىڭ خەلقنىڭ مەنپەئەتلىرىگە بولغان تەسىرلىرى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. تۇكىدىدېس كۆزدە تۇتقان مەنپەئەت دەل دۆلەتنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالى بولۇپ، بۇ قانچىلىك بايلىق ۋە زېمىنغا ئىگە بولۇش بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بۇ كۈچ ۋە نوپۇز يەنە ھەربىي كۈچ بىلەن زىچ چېتىشلىق بولغان سەرمايە، دۆلەت خاراكتېرى ۋە لىدېرلىك قاتارلىق نۇرغۇن ئامىللار بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك. دەل مۇشۇ نۇقتىدا تۇكىدىدېس ھازىرقى زامان دۆلەت تۈزۈمىدىكى دىپلوماتىيە ۋە ئۇنىڭ رولىنى تەكىتلەيدۇ. كۈچ ۋە مەنپەئەت مۇناسىۋىتى دائىرىسىدە دىپلوماتىيەنىڭ ۋەزىپىسى دۆلەتنىڭ ئەمەلىي كۈچى ياكى مەنپەئەتىنى تولۇق ۋە توغرا دەڭسەپ، ئۇنى رەقىبلىرىنىڭ مەنپەئەتلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق توغرا ۋە ئەقىلگە مۇۋاپىق سىياسەت يولغا قويۇشتىن ئىبارەت. ئادالەت ئۇقۇمىنى ئاساس قىلىپ چىقىرىلغان بۇ يەكۈندە، ئادالەت خەلقئارا مۇناسىۋەت تۈرلىرىدىن بىرى، دەپ قارىلىدۇ. ئەپسۇس تۈزۈم دەپ قارالغان ئادالەت، قانداقتۇر ھەممە كىشى باراۋەر دەپ قوبۇل قىلىنىدىغان ئەمەس، بەلكى ھەممە ئادەمنىڭ كۈچىگە ئاساسەن ئورنىنى بېكىتىشى كېرەك بولغان ھادىسىدۇر (ئاغائوغۇللىرى، 2000:111، شەنەل: 1995: 139).
خىرىستىيانلىق بىلىم ۋە سىياسىي ساھەدە كۈچلۈك ئورۇنغا ئۆتكەن دەۋرلەردە، تۇكىدىدېسنىڭ كىلاسسىك سىياسىي ئىدىيەسى نوپۇزىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ. بۇ دەۋرلەردە ئىنسانىيەتكە نىسبەتەن مۇھىم بولغىنى تۇزاقلارغا تولغان بۇ دۇنيا ئەمەس، بەلكى خۇشال-خۇرام ۋە بەخت-سائادەتكە تولغان ئۇ دۇنيادا ياشاش ئىدى. شۇڭلاشقا، مەنپەئەتكە ئوخشاش نوقۇل شەخس بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك قىممەت قاراشلارنىڭ قىممىتى بولمايتتى، دۆلەتكە نىسبەتەنمۇ مۇشۇنداق ئىدى، يەنى مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا مەنپەئەت دۆلەتنىڭ ئەڭ ئالىي مەنپەئەتى بولماسلىقى كېرەك ئىدى، دۆلەتنىڭ ئالەمشۇمۇل ۋە مۇقەددەس تەلىماتلارنى تەرغىب قىلىشقا مەركەزلىشىشى شەرت ئىدى. مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى ۋە ئىسلاھات دەۋرلىرىنىڭ مەيدانغا كېلىشى بىلەن ئاخىرلىشىدىغان ئۆتكۈنچى خاراكتېرلىك بۇ دەۋردە، مەنپەئەت ئۇقۇمى ئېتىباردىن چۈشتى.
نىكولو ماكياۋېلى، ھۆكۈمدار ۋە مەنپەئەت
نىكولو ماكياۋېلى (1469-1527) ئۆتكۈنچى دەۋردە ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتكەن بۇ قاراشنىڭ ئاقمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. 15-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، 16-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئىتالىيە شەھەر دۆلەتلىرى قالايمىقان بىر ۋەزىيەتتە تۇرۇۋاتقان مەزگىللەردە، فلورانسا شەھەر مەركىزىدە ئالىي مەنسەپ ھېسابلىنىدىغان ئىككىنچى سېكرېتارلىق ۋەزىپىسىنى 1489-1512-يىللىرىدا 14 يىل ئىزچىل ئۆتىگەن ماكياۋېلى، ۋەزىپىسىدىن چۈشۈپ كەتكەندىن كېيىن يېزىپ ھاكىمىيەتتىكى مەدىجى جەمەتىگە تەقدىم قىلغان مەشھۇر ئەسىرى «ھۆكۈمدار»دا، «ھۆكۈمدارلىق دېگەن زادى نېمە؟ قانداق تۈرلىرى بار؟ ھۆكۈمدارلىققا قانداق ئېرىشكىلى بولىدۇ؟ ھۆكۈمدارلىقنى قانداق قىلغاندا ئوڭۇشلۇق تۇتۇپ تۇرغىلى بولىدۇ؟ ھۆكۈمدارلىقتىن ئايرىلىپ قېلىشنىڭ سەۋەبلىرى؟»قاتارلىق مەسىلىلەر ئۈستىدە چوڭقۇر ئىزدىنىپ ئەتراپلىق ئانالىز ئېلىپ بارىدۇ. ماكياۋېلى كۆزدە تۇتقان ھۆكۈمدارلىق زامانىمىزدىكى دۆلەتتۇر. دۆلەت قۇرۇش ۋە باشقۇرۇشنىڭ قائىدىلىرىنى ئۆز تەجرىبىسىگە ئاساسەن يەكۈنلەپ چىققان ماكياۋېلى، كۈچ ۋە مەنپەئەتنى دۆلەتنىڭ پۈتۈنلىكى ۋە مەۋجۇتلۇقىدا ناھايىتى مۇھىم نەرسىلەر دەپ قارايدۇ. ماكياۋېلى بۇ ئەسىردە مەنپەئەت ئۇقۇمىنى بىۋاسىتە ئىشلەتمەي ۋاسىتىلىك ھالدا ئىشلىتىدۇ.
ماكياۋېلىنى كىلاسسىك سىياسىي چۈشەنچىلەردىن پەرقلىق ھالدا ئويلاندۇرۇشقا سەۋەب بولغان ئامىل ئۇ ياشىغان دەۋر ۋە مۇرەككەپ سىياسىي مۇناسىۋەتلەر ئىدى. ئىتالىيە 1494-يىلى 8-چارلېس تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئىتالىيە تولىمۇ قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈپ قالىدۇ، ماكياۋېلى ئىتالىيەنى قانداق قىلىپ بۇ قىيىن ۋەزىيەتتىن قۇتۇلدۇرۇش توغرىسىدا چوڭقۇر ئويلىنىدۇ ۋە ئاخىرى ھۆكۈمدار ناملىق ئەسىرىنى يېزىپ چىقىدۇ. بۇ دەۋردە ئىتالىيەدىكى ئاساسلىق سىياسىي ئورگانلار شەھەر دۆلەتلىرى بولۇپ، بۇ شەھەر دۆلەتلىرىمۇ قالايمىقانچىلىق ئىچىدە تۇراتتى. داۋاملىق توقۇنۇش ئىچىدە تۇرىدىغان بۇ شەھەرلەر دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرى، دوستلۇق-دۈشمەنلىك مۇناسىۋەتلىرى ۋە كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدىكى ئۆزگىرىشلەرگە باغلىق ھالدا داۋاملىق ئۆزگىرىپ تۇراتتى. بۇ ئەھۋال تەبىئىي ھالدا ھۆكۈمدارلارنى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قوياتتى. ماكياۋېلى ئىتالىيە شەھەر دۆلەتلىرى بىرلىشىپ سىياسىي بىرلىك قۇرۇپ چىقالىسا نۆۋەتتىكى قىيىن ئەھۋالدىن قۇتۇلىدىغانلىقىنى ياقلاپ، ئەمەلىي چارىلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. دەرۋەقە، «ھۆكۈمدار» ناملىق كىتابىنىڭ 26-بابى ۋە ئاخىرقى بابىدا بۇ توغرۇلۇق تەپسىلىي توختىلىدۇ. بۇ بابلارنىڭ نامى تۆۋەندىكىچە: «ئىتالىيەنى گېرمانىيە ۋە دۈشمەنلەرنىڭ چاڭگىلىدىن قۇتۇلدۇرۇشقا چاقىرىق».
ماكياۋېلى دۆلەتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە مۇھىملىقى ئۈستىدە ئالاھىدە توختىلىدۇ. دۆلەت ئۇقۇم سۈپىتىدە ئەينى دەۋرگە نىسبەتەن يېڭىلىق ھېسابلىناتتى. «ھۆكۈمدار»نىڭ دەسلەپكى 8 بابىدا دۆلەتنىڭ نېمە ئىكەنلىكى، تۈرلىرى، بولۇپمۇ دۆلەت قۇرۇشنىڭ يوللىرى ئۈستىدە تەپسىلىي مۇھاكىمە ئېلىپ بارىدۇ. دۆلەت ئۇقۇمى شۇ كەمگىچە ئىشلىتىپ كېلىنىۋاتقان كىنەزلىك، بەگلىك، خانلىق، ئىمپېرىيەگە ئوخشاش ئۇقۇملار قاتارىدىمۇ ئىشلىتىلىشكە باشلايدۇ. ماكياۋېلى دۆلەتنى ئۆز-ئۆزىنى ھەر جەھەتتىن قامداپ كېتەلەيدىغان، ئۆزگە دۆلەتلەر بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇناسىۋەت ئورنىتالايدىغان ۋە بۇ سەۋەبتىن كۈچكە زۆرۈر ئېھتىياجلىق بولغان سىياسىي قۇرۇلما سۈپىتىدە كۆرىدۇ.