ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى تىجارىتى: پۇت تىرەپ تۇرۇشتىن مەۋجۇتلۇقىنى قايتا ئويلىنىشقىچە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچىدىن، جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ سالاھىيىتىگە ئائىت ئۇچۇرلاردا ئۆزگىرىشلەر كۆرۈلگەن. مەسىلەن، جاۋاب بەرگۈچىلەرنىڭ %42.9 ى ئۆز شىركىتىنىڭ قايسى ساھەگە تەۋە ئىكەنلىكىنى كەم دېگەندە بىر قېتىم ئوخشىمىغان شەكىلدە بىلدۈرگەن. بۇ ئەھۋال ساھەلەر بويىچە يىلمۇ-يىل سېلىشتۇرما تەھلىل ئېلىپ بېرىشنى قىيىنلاشتۇرغان.
بۇ سانلىق مەلۇماتلارنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى، ئۇلارنىڭ تولۇق مەخپىي تۇتۇلغانلىقىدۇر. بۇ سەۋەبتىن، تەتقىقاتچىلار شەخسىي ياكى سەزگۈر ئۇچۇرلارنى ئىز قوغلاپ تەكشۈرەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ تەتقىقات نەتىجىلىرىدىن بىۋاسىتە سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى چىقىرىشقا بولمايدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، بۇ تېمىنىڭ مۇھىملىقىنى كۆزدە تۇتقاندا، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتاي بازىرىغا بولغان كۆز قارىشى ھەققىدىكى بۇنداق مول سانلىق مەلۇماتلارنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىش، ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي سىياسىتىنى ياخشىلاشقا زور تۆھپە قوشالايدۇ.
تەتقىقاتچىلار ئالدى بىلەن ئوخشىمىغان يىللاردىكى تەكشۈرۈش سوئاللىرى ۋە جاۋابلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ سېلىشتۇرغىلى بولىدىغان سانلىق مەلۇمات ھاسىل قىلغان. سوئاللارنىڭ ئىپادىلىنىشى ۋە جاۋاب تاللاشلىرىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئاساسەن، جاۋابلارنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئىزچىل سېلىشتۇرۇش ۋە سىياسەت يەكۈنلىرىنى چىقىرىش ئىمكانىيىتى يارىتىلغان.
دوكلاتنىڭ تەھلىلى تۆت قىسىمدىن تەركىب تاپقان. بىرىنچىدىن، خىتاينىڭ چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغى (FDI) ۋە ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ ئەھۋالى تەكشۈرۈلگەن. ئىككىنچىدىن، ياۋروپا ئىتتىپاقى شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى ئومۇمىي سودا يۈزلىنىشى، جۈملىدىن ئېشىش، پايدا، رىقابەت كۈچى، بازاردىن ئايرىلىش ۋە كېڭىيىش پىلانلىرى قاتارلىق تەرەپلەر تەھلىل قىلىنغان. ئۈچىنچىدىن، جاۋاب بەرگۈچىلەر ساھە، كىرىم ۋە خىتايدىكى تىجارەت يىلىغا ئاساسەن بۆلەككە ئايرىلىپ، ئۇلارنىڭ 2024- ۋە 2025-يىللىرىدىكى تەكشۈرۈش جاۋابلىرىغا ئاساسەن، شىركەتلەرنىڭ سودا ئىستراتېگىيەلىرى تۈرگە ئايرىلغان. ئاخىرىدا، بۇ تەھلىللەر ئاساسىدا تەھلىلچىلەر، شىركەت باشقۇرغۇچىلىرى ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ئۈچۈن خۇلاسە ۋە تەكلىپلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
تەھلىل قىلىش ئۇسۇلى ئاساسلىقى ھەر بىر سوئالغا جاۋاب بەرگەنلەرنىڭ نىسبىتىنى ھېسابلاش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان. بۇ ئۇسۇل ئارقىلىق، تەتقىقاتچىلار ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى كەيپىياتىنىڭ ئۆزگىرىشىنى ۋە ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى ئامىللارنى مىقدارلاشتۇرۇپ كۆرسىتىپ بېرىشكە تىرىشقان. بۇ خىل مېتودولوگىيە، سانلىق مەلۇماتلارنىڭ چەكلىمىلىكىگە قارىماي، ياۋروپا شىركەتلىرىنىڭ خىتايدىكى ھازىرقى ئەھۋالى ۋە كەلگۈسىگە بولغان كۆز قارىشىنى چوڭقۇر ۋە كۆپ قاتلاملىق چۈشىنىش ئۈچۈن بىر مۇستەھكەم ئاساس ھازىرلىغان.
3.1  چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى
خىتاي ئون يىللاردىن بۇيان، بولۇپمۇ 2001-يىلى 11-دېكابىر دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئەزا بولغاندىن كېيىن، چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغى (FDI) ئۈچۈن جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە بىر ماگنىت بولۇپ كەلدى. ئەمما، 2021-يىلىدىن باشلاپ، خىتايغا كىرىدىغان چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىدە كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاستىلاش كۆرۈلدى. 2024-يىلىغا كەلگەندە، خىتايغا كىرگەن چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنىڭ ساپ مىقدارى ئاران 5 مىليارد دوللار بولۇپ، رېكورت ياراتقان دەرىجىدە تۆۋەنلىدى [4-بەت، 1-رەسىم]. گەرچە مەبلەغ ئېقىمى كۆرۈنەرلىك ئازايغان بولسىمۇ، خىتايدىكى چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنىڭ ئومۇمىي زاپىسى تېخى تۆۋەنلەشكە باشلىمىدى [4-بەت، 2-رەسىم].
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سودا ۋە تەرەققىيات يىغىنى (UNCTAD) نىڭ 2025-يىللىق دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، 2024-يىلى خىتايغا كىرگەن چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغى %29 تۆۋەنلىگەن، بۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر سان. بۇ ئەھۋال 2023-يىلى خىتاينىڭ چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغى ئېقىمىدا «كەم ئۇچرايدىغان تۆۋەنلەش» كۆرۈلۈپ، «ئون يىللىق ئېشىش يۈزلىنىشى» نى بۇزۇپ تاشلىغاندىن كېيىن يۈز بەردى.
ياۋروپا شىركەتلىرى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي گۈللىنىش مەزگىلىدە خىتايغا كۆپلەپ كىرگەن بولسىمۇ، يېقىنقى يىللاردا ئۇلارنىڭ خىتايدىكى مەۋجۇتلۇقى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئازايدى. يەر شارى خاراكتېرلىك يۈزلىنىشلەرگە سېلىشتۇرغاندا، ياۋروپانىڭ خىتايغا سالغان مەبلىغى ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىدىن پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمەت ساھەسىگە قاراپ يۆتكەلدى [4-بەت، 3-ۋە 4-رەسىملەر].
ياۋروپانىڭ خىتايغا سالغان مەبلىغى ساھەلەر بويىچە يۆتكىلىپلا قالماي، يەنە ئاز ساندىكى چوڭ مەبلەغ سالغۇچىلارغا مەركەزلەشتى. 2017-يىلىدىن بۇيان، ياۋروپادىكى ئالدىنقى ئون چوڭ مەبلەغ سالغۇچىنىڭ خىتايغا سالغان مەبلىغى ياۋروپانىڭ ئومۇمىي مەبلىغىنىڭ %60 تىن كەم بولمىدى، ھەتتا 2019- ۋە 2020-يىللىرى بۇ نىسبەت %81 دىن %88 گىچە يەتتى.
شۇنىمۇ ئەسكەرتىپ ئۆتۈش كېرەككى، خىتايغا كىرىدىغان ۋە چىقىدىغان چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنى ئۆلچەش تەتقىقاتچىلار ئارىسىدا چوڭ تالاش-تارتىش قوزغاپ كەلدى. بۇنىڭ سەۋەبى، ئوخشىمىغان مەنبەلەر تەرىپىدىن دوكلات قىلىنغان سانلىق مەلۇماتلاردا بىردەكلىك بولماسلىقى ۋە خوڭكوڭنىڭ بۇ مەبلەغ ئېقىمىدا ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئوينىشىدۇر. يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنىڭ كۆپ قىسىم ئېنىقلىمىلىرى يېڭى مەبلەغ ئېقىمى بىلەن قايتا سېلىنغان پايدىنى پەرقلەندۈرەلمەيدۇ.
3.2  خىتايدىكى ماكرو ئىقتىسادىي خىرىسلار