تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشنىڭ ئىجابىي ۋە سەلبىي تەرەپلىرى (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش ئېھتىماللىقىغا تۇتقان پوزىتسىيەسى كۆپ قاتلاملىق قۇرۇلمىنى نامايان قىلىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتىنىڭ 2023-يىللىق تۈركىيە توغرىسىدىكى تەرەققىيات دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[64، 45-47-بەتلەر]، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بىردەكلىكنى ساقلاش، بولۇپمۇ تاموژنا ئىتتىپاقى كېلىشىمىدىكى مەجبۇرىيەتلەرنى قوغداش ئىنتايىن مۇھىم. ياۋروپا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ ئۇنىۋېرسال باھالىشىدا تەكىتلەنگىنىدەك[65، 78-80-بەتلەر]، ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئاساسلىق ئەندىشىسى تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇشىنىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش مۇساپىسىگە تەسىر كۆرسىتىش ئېھتىماللىقىدۇر.
تاموژنا ئىتتىپاقى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش تېخنىكىلىق قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىشى مۇمكىن. برۇگېل ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىللىق تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەندەك[66، 112-114-بەتلەر]، بولۇپمۇ سودا سىياسىتى، تېخنىكا ئۆلچىمى ۋە رىقابەت قائىدىسى قاتارلىق ساھەلەردە رىئايە قىلىش مەسىلىسى كۆرۈلۈشى مۇمكىن. ياۋروپا سىياسەت تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەتقىقاتىدا كۆرسىتىلگەندەك [67، 156-158-بەتلەر]، بۇ تېخنىكىلىق خىرىسلارنى يېڭىش تۈزۈمگە ماسلىشىش جەريانىنى كەڭ كۆلەمدە ئۆتكۈزۈشكە توغرا كېلىدۇ.
شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى كېڭەيتىش ۋە تۈركىيەنىڭ ئەزا بولۇش ئېھتىماللىقىغا بولغان پوزىتسىيەسى بىخەتەرلىك ۋە مۇداپىئە سىياسىتى رامكىسىدا شەكىللەنگەن. شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى دۆلەت مۇداپىئە ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىللىق ئىستراتېگىيەلىك تەھلىل دوكلاتىدا تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك[68، 23-25-بەتلەر]، ئىتتىپاققا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنى قوللاش بىلەن بىرگە، ئىستراتېگىيەلىك تېخنىكا ۋە مۇھىم ئۇل ئەسلىھەلەرگە سەزگۈرلۈكنى نامايان قىلىش كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن.
ئەنگلىيە خان جەمەتى بىرلەشمە مۇلازىمەت ئىنستىتۇتى (RUSI) نىڭ 2023-يىللىق باھالىشىدا ئېيتىلغىنىدەك[69، 89-91-بەتلەر]، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ 2030-يىللىق ئارزۇسى رامكىسىدا، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ كۆپ تەرەپلىك ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىنى ئىلھاملاندۇرىدۇ، لېكىن ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەنى ساقلاپ قېلىش ئىنتايىن مۇھىم. خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ ئانالىزىدا تەكىتلەنگىنىدەك[70، 234-236-بەتلەر]، بۇ تەڭپۇڭلۇق سىياسىتى بولۇپمۇ مۇداپىئە تېخنىكىسى ۋە تور بىخەتەرلىكى ساھەلىرىدە ئىنتايىن مۇھىم.
يەتتە دۆلەت گۇرۇھىنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنى كېڭەيتىش ۋە تۈركىيەنىڭ ئەزا بولۇش ئېھتىماللىقى ئۇلارنىڭ كەلگۈسى دۇنيا ئىقتىسادى تەرتىپىگە بولغان تەسەۋۋۇرىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە[71، 45-47-بەتلەر]، يەتتە دۆلەت گۇرۇھى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشىنى يەر شارى ئىقتىسادى تەرتىپىنىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىشى ئارقا كۆرۈنۈشىدە ئويلىشىدۇ.
يەتتە دۆلەت گۇرۇھى 2023-يىللىق خىروشىما باشلىقلار يىغىنىنىڭ ئاخىرقى خىتابنامىسىدە تەپسىلىي مۇزاكىرە قىلىنغاندەك[72، 78-80-بەتلەر]، قائىدە ئاساسىدىكى خەلقئارا تەرتىپ ۋە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ئۇقۇمىنى قوغداش مەسىلىسى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەھلىلىدە تەكىتلەنگىنىدەك[73، 123-125-بەتلەر]، يەتتە دۆلەت گۇرۇھى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە، بولۇپمۇ تېخنىكا ئۆتۈنۈپ بېرىش ۋە مۇھىم خام ئەشيا ساھەسىدە تەڭپۇڭ پوزىتسىيەدە بولۇشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ۋە دۇنيا بانكىسى قاتارلىق ئورگانلارنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىنىڭ كېڭىيىشىگە بولغان باھالىرى يەر شارى پۇل مۇئامىلە مۇقىملىقى نۇقتىسىدىن شەكىللەنگەن. خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ 2023-يىللىق يەر شارى پۇل مۇئامىلە مۇقىملىقى دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[74، 167-169-بەتلەر]، كۆپ تەرەپلىك تەرەققىيات بانكىلىرىنىڭ رولى ۋە ئۈنۈمى بارغانسېرى ئاشماقتا.
خەلقئارا راسچوت بانكىسى (BIS) نىڭ 2023-يىللىق دوكلاتىدا تەكىتلەنگىنىدەك[75، 89-91-بەتلەر]، پۇل مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ كۆپ خىللىشىشى ئىجابىي تەرەققىيات دەپ قارىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما سىستېمىلىق خەۋپ-خەتەرنى باشقۇرۇش ئىنتايىن مۇھىم. ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئۇنىۋېرسال تەھلىل قىلىشىدا كۆرسىتىلگەندەك[76، 234-236-بەتلەر]، خەلقئارا پۇل مۇئامىلە ئۆلچىمى ۋە نازارەت قىلىش رامكىسىنى قوغداش بۇ جەرياندا ئىنتايىن مۇھىم.
تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش ئېھتىماللىقى مۇرەككەپ ئىقتىسادىي ۋەزىيەتنى ئېلىپ كەلدى. دۇنيا بانكىسىنىڭ مۆلچەر سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا[77، 45-47-بەتلەر]، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى 2030-يىلىغا بارغاندا يەر شارى GDPنىڭ ٪35 نى ئىگىلەيدىكەن. ماككىنسېي يەر شارى ئىنستىتۇتىنىڭ «دۇنيا سودىسىنىڭ كەلگۈسى 2030» دوكلاتىدا تەپسىلىي تەھلىل قىلىنغاندەك[78، 123-125-بەتلەر]، بۇ ئىقتىسادىي كۈچ يەر شارى سودا ئېقىمىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
لېكىن، راند شىركىتىنىڭ ئۇنىۋېرسال باھالىشىدا تەكىتلەنگىنىدەك[79، 167-169-بەتلەر]، تۈركىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى بىلەن بولغان سودا مۇناسىۋىتىدە قۇرۇلما تەڭپۇڭسىزلىقى كۆرۈلگەن. لوندون ئىقتىساد ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتى بولسا [80، 78-80-بەتلەر]، بۇ تەڭپۇڭسىزلىقلارنىڭ تاشقى سودا قىزىل رەقىمى ۋە تېخنىكىغا تايىنىش قاتارلىق ساھەلەردە ئالاھىدە گەۋدىلەنگەنلىكىنى كۆرسەتكەن.
جۇغراپىيەلىك ئىستراتېگىيە نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، تۈركىيەنىڭ نۆۋەتتىكى ئورنى ۋە ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتى ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ 2023-يىللىق ئىستراتېگىيەلىك ئالدىن كۆرۈش دوكلاتىدا ئېيتىلغىنىدەك[81، 89-91-بەتلەر]، تۈركىيەنىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا بولۇشى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرىگە ئەزا بولۇش قارارىدا ئويلىنىشقا تېگىشلىك مۇھىم ئامىللار ھېسابلىنىدۇ.