يېڭى دەۋردىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇۋازىنەت: 2025-يىللىق ياپونىيە – ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى ۋە ئۇنىڭ گېئو-سىياسىي تەسىرى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ياپونىيە دىپلوماتىيەسىنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى، باش ۋەزىر ئوتتۇرىغا قويغان «تۈگۈن ئەمەس، بەلكى كۆۋرۈك بولۇش» (Bridges not Blocs) ئىدىيەسىدۇر[13]. بۇ ئۇقۇم، رايون دۆلەتلىرىنى غەرب بىلەن شەرق ئارىسىدا ياكى تۈرلۈك لاگېرلار ئارىسىدا تاللاشقا مەجبۇرلىماستىن، بەلكى ھەممە تەرەپ بىلەن ھەمكارلىشىش ئىمكانىيىتىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ياپونىيە ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكىنى «تەڭداش تاللام» سۈپىتىدە سۇنۇش ئارقىلىق، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ دىپلوماتىك ھەرىكەت دائىرىسىنى كېڭەيتىشىگە ئەمەلىي شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە.
رايون خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىمۇ كۈنتەرتىپنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولدى. 2025-يىللىق باشلىقلار يىغىنىدا، تەرەپلەر ئافغانىستان ۋەزىيىتى، تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش ۋە چېگرا بىخەتەرلىكى مەسىلىلىرىدە ھەمكارلىشىشنى كۈچەيتىشنى بىلدۈردى[10]. ياپونىيە ئىلگىرى ئاساسەن تەرەققىيات ياردىمى (ODA) بىلەن تونۇلغان بولسا، ئەمدىلىكتە چېگرا باشقۇرۇش ئۈسكۈنىلىرى ۋە بىخەتەرلىك تېخنىكىسى بىلەن تەمىنلەش ئارقىلىق، رايوننىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغىمۇ مەلۇم دەرىجىدە تۆھپە قوشۇشقا باشلىدى.
ئىجتىمائىي ۋە ئىنسانىي ئامىل جەھەتتە، ياپونىيەدىكى نوپۇس قۇرۇلمىسىنىڭ قېرىلىشىشى ۋە ئەمگەك كۈچى ئېھتىياجى، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ياش نوپۇسىغا بولغان قىزىقىشنى ئاشۇردى. باشلىقلار يىغىنىدا تىلغا ئېلىنغان «ماھارەتلىك ئىشچىلارنى تەربىيەلەش» (Skilled Workers Training) پىلانى، بىر تەرەپتىن ياپونىيەنىڭ ئەمگەك كۈچى بازىرىدىكى ئېھتىياجنى قاندۇرسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىدىكى ئىش ئورنى بىلەن تەمىنلەش بېسىمىنى يېنىكلىتىشكە ياردەم بېرىدۇ[8].
ئاخىرىدا، رايون خاراكتېرلىك ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ياپونىيە ئوتتۇرا ئاسىيانى «خەلقئارا قائىدىلەرگە ئاساسلانغان تەرتىپ» نىڭ ئاكتىپ قاتناشقۇچىسى سۈپىتىدە كۆرۈشنى خالايدۇ. خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ مۇرەككەپلىشىشىگە ئەگىشىپ، ياپونىيەنىڭ بۇ رايوندىكى مەۋجۇتلۇقى، خەلقئارا نورمىلار ۋە ئۆلچەملەرنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا ساقلىنىپ قېلىشىغا ۋە راۋاجلىنىشىغا تۈرتكە بولىدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ[11].
3. ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋە بايلىق دىپلوماتىيەسى
بۇ قېتىملىق باشلىقلار يىغىنىنىڭ ئەڭ ئەمەلىي نەتىجىلىرىدىن بىرى ئىقتىسادىي ساھەدە، بولۇپمۇ ئېنېرگىيە، يېشىل تېخنىكا ۋە قېزىلما بايلىقلار ساھەسىدە كۆرۈلدى. ياپونىيە ئىقتىساد، سودا ۋە سانائەت مىنىستىرلىقى (METI) نىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، ياپونىيە بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدا ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارنى ئېچىش ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنى مۇستەھكەملەش بويىچە بىر قاتار كېلىشىملەر ھاسىل قىلىندى[2]. بۇ كېلىشىملەر پەقەت خام ئەشيا سودىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى بايلىقلارنى قېزىش، پىششىقلاپ ئىشلەش تېخنىكىسىنى يۆتكەش ۋە تەننەرخ زەنجىرىنىڭ يۇقىرى ھالقىلىرىغا ئۆتۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك بايلىقلار بولغان سىيرەك مەدەنلەر ھېساپلىنىدىغان (Rare Earths) لىتىي ۋە ئۇران مەسىلىسىدە، ياپونىيە تەمىنلەش مەنبەسىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش سىياسىتىنى يولغا قويدى. قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستاننىڭ مول  ئۇران ۋە مېتال زاپىسى، ياپونىيەنىڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، توكلۇق ئاپتوموبىل ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائىتى ئۈچۈن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئۆتمۈشتىكى تەجرىبىلەر ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئېنىقسىزلىقلار، ياپونىيە بايلىق مەنبەسىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىگە تېخىمۇ ئەھمىيەت بېرىش كېرەكلىكىنى ئۆگەتتى، 5].
ئېنېرگىيە ئۆزگىرىشى (Energy Transition) ساھەسىدە، ياپونىيە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ «كاربونسىزلاشتۇرۇش» مۇساپىسىگە تېخنىكىلىق شېرىك بولۇش ئارزۇسىنى بىلدۈردى. ياپونىيەنىڭ «يېشىل ئۆزگىرىش» (GX) تەشەببۇسى دائىرىسىدە، ئاساسلىقى ئىپتىدائىي ئېنېرگىيەگە تايىنىدىغان دۆلەتلەرگە، ھىدروگېن ئېنېرگىيەسى، ئاممىياك ئارىلاشتۇرۇپ كۆيدۈرۈش تېخنىكىسى ۋە كاربون سۈزۈش تېخنىكىسى (CCUS) نى ئېكسپورت قىلىش پىلانلاندى. بۇ ھەمكارلىق، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ پاكىز ئېنىرگىيە نىشانىغا يېتىشىگە ياردەم بېرىش بىلەن بىرگە، ياپونىيە كارخانىلىرى ئۈچۈن يېڭى بازار پۇرسىتى يارىتىدۇ.  12].
بايلىق ئېچىش جەريانىدا، ياپونىيەنىڭ «JOGMEC» (ياپونىيە نېفىت، گاز ۋە مېتاللار مىللىي شىركىتى) ئارقىلىق ئېلىپ بېرىۋاتقان گېئولوگىيەلىك تەكشۈرۈش ۋە مەبلەغ سېلىش پائالىيەتلىرى، تېخنىكىلىق ھەمكارلىقنىڭ چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ياپونىيە تەرەپ پەقەت قېزىلما بايلىقنى ئېلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئوتتۇرا ئاسىيالىق مۇتەخەسسىسلەرنى   قىدىرىش ۋە باشقۇرۇش بويىچە تەربىيەلەپ، رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز بايلىقىنى ئۆزى ئېچىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشىگە ھەسسە قوشماقتا.
ئاخىرىدا، ياپونىيە بانكىلىرى ۋە سۇغۇرتا ئاپپاراتلىرى (NEXI, JBIC) نىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىغا بولغان ئىشەنچىسىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ياپونىيە ھۆكۈمىتى مەبلەغ سېلىش خەۋپىنى كونترول قىلىش مېخانىزمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈشنى ۋەدە قىلدى. بۇنىڭ بىلەن ياپونىيەنىڭ خۇسۇسىي شىركەتلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا مەبلەغ سېلىشى ئىلگىرى سۈرۈلۈپ، «سۈپەتلىك ئۇل ئەسلىھە» ئۆلچىمىدىكى قۇرۇلۇشلارنىڭ كۆپىيىشى مۆلچەرلەنمەكتە.
4. قاتناش ۋە تەمىنات : «ئوتتۇرا كارىدور» ۋە كۆپ خىللاشقان سودا يوللىرى
ياپونىيە – ئوتتۇرا ئاسىيا ھەمكارلىقىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى — خەلقئارا قاتناش ۋە تەمىنات لىنىيەلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش مەسىلىسىدۇر. يېقىنقى يىللاردىكى خەلقئارا ۋەزىيەت ئۆزگىرىشى سەۋەبىدىن، ياۋروپا بىلەن ئاسىيا ئوتتۇرىسىدىكى  قۇرۇقلۇق يوللىرىدا بەزى توسالغۇلار كۆرۈلدى. بۇ ئەھۋالدا، كاسپىي دېڭىزى ئارقىلىق ئۆتىدىغان «ئوتتۇرا كارىدور» نىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى ئاشتى. 2025-يىللىق باشلىقلار يىغىنىدا، ياپونىيە بۇ كارىدورنىڭ تەرەققىياتىنى قوللايدىغانلىقىنى ئېنىق ئىپادىلىدى[14].