ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمانلار ئەھمىيەت بەرگەن بىلىم ساھەلىرىدىن بىرى خىمىيەدۇر. ھەتتا مودېرن خىمىيەنىڭ ئۇلى ئىسلەام مەدەنىيىتى ئارقىلىق سېلىنغان، دېسەك ھەرگىزمۇ ئاشۇرۇۋەتمىگەن بولىمىز. ئىسلام دۇنياسىدا خىمىيەگە دائىر ئىزدىنىشلەر تۇنجى تەرجىمە پائالىيەتلىرى دەۋرىدە باشلىغان بولۇپ، ئەينى دەۋرنىڭ دۇنيا قارىشى تۈرتكىسىدە خىمىيە ساھەسىدىكى ئىزدىنىشلەر سىميا[63]بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىلىدۇ. مۇسۇلمانلار ئىچىدە تۇنجى قېتىم خىمىيە ئۈستىدە ئىزدىنىش ئېلىپ بارغان شەخس سۇلتان يەزىد بىن مۇئاۋىيەنىڭ ئوغلى خالىد (ئۆ. 85/704)تۇر. خالىد بىن يەزىد ئىسكەندېرىيەدە ئىلىم تەھسىل قىلغان بولۇپ، ئەينى دەۋردىكى خىمىيە مۇتەخەسسىسلىرىدىن ھېسابلىنىدىغان مارىيانۇس ئىسىملىك رىملىق راھىبتىن مېدىتسىنا ۋە خىمىيە ئۆگىنىدۇ. ئۇ كېيىنچە بۇ ساھەدىكى ئەسەرلەرنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلدۇرۇپ ئىسلام دۇنياسىدا تەبىئىي پەن ساھەسىدىكى تۇنجى مەشئەلنى ياقىدۇ. يەنى ئۇ مارىيناسقا ئوخشاش راھىب بولغان ستېپھانوس ئىسىملىك راھىبتىن بىر خىمىيەنى كىتابىنى ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.[64]
ئىسلام دۇنياسىدا خىمىيە ساھەسىدە ئەڭ نوپۇزلۇق ھېسابلىنىدىغان، شۇنداقلا تەبىئەت پەيلاسوپى ۋە كۆپ قىرلىق ئالىم جەبىر بىن ھايياندۇر (ئۆ. 200/815). خىمىيە تارىخىدا مۇھىم ئورۇنغا ئىگە بولغان جەبىر خىمىيەنى سىستېمىلىق تەجرىبە ئىلمى ھالىتىگە ئېلىپ كېلىدۇ. غەربلىك تەتقىقاتچىلار لاتىنچەدە گەبەر دەپ ئۇچرايدىغان جابىر بىن ھايياننىڭ خىمىيە تارىخىدىكى نوپۇزىنى مودېرن تەتقىقاتچىلار بىلەن بىر دەپ قارايدۇ. جابىر خىمىيەنىڭ كالسىناتسيون (پارچە ھالىتىگە كەلتۈرۈش) ۋە رېدۇكسىيون (تۆۋەنلىتىش)نامىدىكى ئىككى ئاساسلىق پرىنسىپنى ئىلمىي يوسۇندا ئىزاھلاپ چىققانىدى.   ئۇ يەنە ماددىلارنى ھورغا ئايلاندۇرۇش، ئېرىتىش ۋە خىرىستاللاشتۇرۇش ئۈچۈن ئۇسۇل تېپىپ چىققاندىن سىرت خىمىيەلىك ماددىلارنى كاتېگورىيەگە ئايرىپ چىققان. ئۇ ناترىي كىسلاتاسىنى تۇنجى قېتىم بايقىغان ئالىم بولۇپ، مودېرن خىمىيەنىڭ ئاساسلىق نەزىرىيەلىرىدىن بولغان  «civa-sülfür  » نەزىرىيەسىنى تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا قويغان. ئوتتۇرا ئەسىردىكى خىمىيەچىلەر ئۇنىڭ خىمىيە ساھەسىدە ياراتقان بۇ نەتىجىلىرىنىڭ زور تەسىرىگە ئۇچرايدۇ، شۇڭا خىمىيەچىلەر ئۇنى خىمىيەنىڭ پىشىۋاسى دەپ تەرىپلىگەندىن سىرت،ئۇنى بۈيۈك ئۇستاز دېگەن ئۇنۋان بىلەن ئاتايدۇ.  جابىر بىن ھايياننىڭ ئەسەرلىرىدىن بىر قىسمى چېستېرلىق روبېرت تەرىپىدىن لاتىنچىغا تەرجىمە قىلىنىدۇ. ئۇنىڭ «كىتابۇس سەبىن»دەپ ئاتىلىدىغان ۋە 70 رىسالىدىن تەشكىل تاپقان ئەسىرى»لىبېر دىۋىنىتاتىس دې » (Liber divinitatis de LXX) نامىدا كرېمېنولۇ گېرارد Cremenolu Gerard) )تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنىدۇ.[65]
ئىسلام دۇنياسىدا فىزىكا ساھەسىدىكى ئىزدىنىشلەر غەبتىكىگە ئوخشاش تەبىئەت پەلسەپىسى دائىرىسىدە باشلىغان بولۇپ، بۇ ساھەدىكى ئىزدىنىشلەر بەكرەك ئارىستوتىلنىڭ قارىشى دائىرىسىدە ئېلىپ بېرىلغان. مۇسۇلمانلار فىزىكىنىڭ مېخانىكىلىق (ھەرىكەتلىك ۋە تۇرغۇن جىسىملار فىزىكىسى) ۋە ئىلمۇل مەنازىر دەپمۇ ئاتىلىدىغان ئوپتىك (نۇر ئىلمى)ساھەلىرى ئۈستىدە بەكرەك ئىزدەنگەن. ئوپتىك ياكى ئىلمۇل مەنازىر ئۈستىدىكى ئىزدىنىشلەر 9-ئەسىردە گىرىك ۋە ھېلېنىستىك دەۋردىكى ئەسەرلەرنىڭ ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىشى بىلەن باشلىغان بولۇپ، بولۇپمۇ ئۆكلىد، ھېرون، باتلاميۇس ۋە تېئونغا ئوخشاش ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ ئەسەرلىرىدە دەسلەپكى مەزگىللەردىكى ئىلمىي پائالىيەتلەرنىڭ ئۇقۇم ۋە مەسىلىلىرى بېكىتىلىدۇ. كېيىنچە بۇ ساھەنىڭ نوپۇزلۇق ئالىملىرىدىن بولغان قۇستا بىن لۇكا ۋە كىندى تەرىپىدىن بۇ ساھەدە كۆرىنەرلىك دەرىجىدە ئىلمىي پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئۇستارىد بىن مۇھەممەد، ئەھمەد بىن ئىسا ۋە ئەبۇ سەئىد بىن سەھىل قاتارلىق ئىلىم ئەھلىلىرى بىلەن داۋاملاشتۇرۇلغان خىمىيە تەتقىقاتلىرى، ئىنبۇل ھەيسەم ۋە كەمالەددىن ئەل فارىسى بىلەن مەلۇم سەۋىيەگە كېلىدۇ ۋە نوپۇزلۇق ئەسەرلەر روياپقا چىقىدۇ.[66]