سىيرەك توپا: خىتاينىڭ غەربكە قارشى يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قورالى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىنگېنىڭ ماقالىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم نەزەرىيەۋى تۆھپىلىرىنىڭ بىرى بېيجىڭنىڭ بۇ قەدىمىنى ئايرىم بىر ۋەقە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ سودا دۆلىتى ۋە ياسىمىچىلىق مەركىزى بولۇشىنىڭ تۇغدۇرغان كۈچىنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە بىر كۈچ نامايىشى ۋاسىتىسىگە ئايلاندۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە تەھلىل قىلغانلىقىدۇر. بۇ، خىتاي تاشقى سىياسىتىدە مىقدار جەھەتتىكى ئېشىشنىڭ سۈپەت جەھەتتىكى بىر ئىستراتېگىيەگە ئايلانغان يېڭى بىر باسقۇچنى ئىپادىلەيدۇ. بېيجىڭ ئەمدى يەرشارى ئىقتىسادىغا بىرلىشىشنىڭ ئېلىپ كەلگەن باياشاتلىقى بىلەنلا قانائەتلىنىپ قالماي، بۇ بىرلىشىشنىڭ پەيدا قىلغان بېقىندىلىقلىرىنى ئۆزىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق نىشانلىرى ئۈچۈن ئاكتىپلىق بىلەن ئىشلىتىش ئىرادىسىنى كۆرسەتمەكتە.
بۇ نۇقتىدا تەمىناتتىكى «بوغما نۇقتا» (chokepoint) ئىستراتېگىيەسى مەركىزىي ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي مەلۇم تېخنىكىلاردا ياكى تەمىنات زەنجىرىنىڭ ھالقىلىق ھالقىلىرىدا شۇنداق بىر ھۆكۈمرانلىق ئورناتتىكى، بۇ نۇقتىلارغا ئېرىشىشنى خالىغان ۋاقىتتا چەكلەش ئارقىلىق، رەقىبلىرىنى ياكى دۈشمەنلىرىنى قىيىن ئەھۋالدا قالدۇرالايدۇ. سىيرەك توپا بۇ بوغما نۇقتىلارنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىدۇر. ئەمما كىنگې غەربتىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنى خىتاي يەرشارى مىقياسىدا ھۆكۈمرانلىق ئورناتقان ۋە كەلگۈسىدە بىر بېسىم ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتەلەيدىغان باشقا سانائەت ساھەلىرىنىمۇ جىددىي تۈردە ئېنىقلاپ چىقىش ھەققىدە ئاگاھلاندۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال غەرب ئۈچۈن بىر «ئويغىنىش چاقىرىقى» ھېسابلىنىدۇ. ئەمدى خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر پەقەت پايدا-زىيان ھېسابى ياكى ئەركىن بازار ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بىلەنلا چۈشەندۈرۈلمەيدۇ. ھەر بىر سودا مۇناسىۋىتى يوشۇرۇن بىر ئاجىزلىق ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى خەتىرى سۈپىتىدىمۇ باھالىنىشقا مەجبۇر.
يەرشارى ياسىمىچىلىق قاتلىمىنىڭ ئۆزگىرىشى: سانلىق مەلۇماتلار سۆزلىگەن ھەقىقەت
ئانالىزنىڭ بەلكىم ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان يېرى خىتاينىڭ يەرشارى ياسىمىچىلىق سانائىتىدىكى يۈكسىلىشىنى سانلىق مەلۇماتلار بىلەن كۆرسىتىپ بەرگەن قىسمىدۇر. كىنگې بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سانائەت تەرەققىياتى تەشكىلاتىنىڭ  (UNIDO) 2024-يىللىق دوكلاتىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، 2030-يىلىغا بارغاندا خىتاينىڭ يەرشارى ياسىمىچىلىق قوشۇلما قىممىتىنىڭ %45 ىنى يالغۇز ئۆزى تەمىنلەيدىغانلىقىنىڭ پەرەز قىلىنىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. بۇ نىسبەت ئوخشاش مەزگىلدە ئامېرىكا ئۈچۈن %11، ياپونىيە ئۈچۈن %5 ۋە گېرمانىيە ئۈچۈن %3 كەبى ناھايىتى تۆۋەن سەۋىيەدە قالىدۇ. بۇ پەرەزنىڭ ئېغىرلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھازىرقى ئەھۋالغا قاراش كۇپايە: بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىستاتىستىكا بۆلۈمىنىڭ مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ 2023-يىلىدىكى ئۈلۈشى %29 بولغان. ئەگەر UNIDO نىڭ پەرەزلىرى ئەمەلگە ئاشسا، خىتاي پەقەت بەش يىلدەك قىسقا بىر ۋاقىت ئىچىدە يەرشارى ياسىمىچىلىق بازىرىدىكى ئۈلۈشىنى 16 پىرسەنت پوئېنت ئاشۇرۇپ، مۇتلەق بىر ھۆكۈمرانلىق ئورنىتىدۇ.
بۇ ئۆزگىرىشنىڭ تارىخىي ئۆلچىمى يەرشارى سانائەت قاتلىمىنىڭ قانداق پۈتۈنلەي ئاستىن-ئۈستۈن بولغانلىقىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرىدۇ. 2000-يىلى ئامېرىكا يەرشارى ياسىمىچىلىقىنىڭ %25 ىگە ۋەكىللىك قىلغان بولسا، خىتاينىڭ ئۈلۈشى پەقەت %6 ئىدى. چارەك ئەسىر ئىچىدە يۈز بەرگەن بۇ دىراماتىك ئۆزگىرىش غەرب ئۈچۈن ئېغىر بىر ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇقىمسىزلىق خەۋپىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئەمما كىنگې خەۋپنىڭ بۇنىڭلىق بىلەنلا چەكلەنمەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. خىتاي شىركەتلىرى ئەمدى پەقەت غەربتىكى ئوتتۇرھال تېخنىكىلىق رەقىبلىرى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى تېخنىكا پىرامىداسىنىڭ ئەڭ چوققىسىدىكى گىگانتلار بىلەنمۇ رىقابەتلەشمەكتە. ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتىنىڭ (ASPI) بىر تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي بېكىتىلگەن 64 ھالقىلىق تېخنىكا تۈرىنىڭ 57 سىدە ئامېرىكىنىڭ ئالدىدا تۇرىدۇ. بۇ كەلگۈسىدە خىتاينىڭ يۈكسىلىشىنىڭ ۋەيران قىلغۇچ تەسىرىنى ئەڭ كۆپ ھېس قىلىدىغانلارنىڭ غەربنىڭ سىياسىي جەھەتتىنمۇ زور ئەھمىيەتكە ئىگە، يۇقىرى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ياراتقان تېخنولوگىيە رەھبەرلىرى بولۇشى مۇمكىنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال رىقابەتنىڭ ئەمدى پەقەت بازار ئۈلۈشى تالىشىش كۈرىشى بولۇشتىن ھالقىپ، بىر تېخنىكىلىق ھايات قېلىش كۈرىشىگە ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئوق-دورىلىرىنى كېڭەيتىشى: باشقا «بوغما نۇقتا» سانائەتلىرى
جامېس كىنگې سىيرەك توپىنىڭ پەقەت مۇز تاغنىڭ ئۇچى ئىكەنلىكى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇپ، غەربتىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ دىققىتىنى خىتاي ھۆكۈمرانلىق ئورناتقان باشقا ئىستراتېگىيەلىك سانائەت ساھەلىرىگە ئاغدۇرىدۇ. بۇ سانائەت ساھەلىرى كەلگۈسىدە بېيجىڭ تەرىپىدىن بىر گېئوپولىتىكىلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى بولغان يوشۇرۇن «بوغما نۇقتا»لاردۇر.
غەربنىڭ جاۋابى: بىر مەجبۇرىيەت سۈپىتىدىكى «خەۋپ-خەتەرنى ئازايتىش»  (De-risking)
كىنگېنىڭ ئانالىزىنىڭ خۇلاسە قىسمى بۇ كۆڭۈلسىز مەنزىرە ئالدىدا غەربنىڭ بېسىشى كېرەك بولغان قەدەملەرگە مەركەزلىشىدۇ. خىتاينىڭ سىيرەك توپىغا قارىتا بوغۇپ تۇرىدىغان كونتروللۇقىنى خەلقئارالىق بىر پىشاڭ سۈپىتىدە ئىشلىتىش ھەرىكىتى غەرب دۆلەتلىرىنى ھالقىلىق سانائەت سېلىنمىلىرى ۋە ياسالما مەھسۇلاتلار ئۈچۈن تەمىنات زەنجىرىنى «خەۋپتىن خالىيلاشتۇرۇش»قا تېخىمۇ كۈچلۈك ئۈندىشى كېرەك. بۇ ئۇقۇم خىتايدىن پۈتۈنلەي ئايرىلىشنى ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىقلارنى ئازايتىشنى ۋە ئالماشتۇرغۇچىلارنى يارىتىش ئارقىلىق، چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇشنى نىشانلىغان تېخىمۇ ئىنچىكە بىر ئىستراتېگىيەنى ئىپادىلەيدۇ.