كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ب د ت ئومۇمىي كېڭىشى تەرىپىدىن 1970 – يىلى قوبۇل قىلىنغان دۆلەتلەر ئارا دوستانە مۇناسىۋەتلەرنى گۈللەندۈرۈش توغرىسىدىكى بايانات[24] ئارقىلىق مۇستەملىكە دۆلەتلىرى ۋە خەلقلىرىگە مۇستەقىللىق بېرىلىشىگە دائىر باياناتتا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ دائىرە ۋە چەك – چېگرالىرىغا تېخىمۇ روشەن شەكىلدە ئېنىقلىما بېرىلگەن[25]. بۇلارنىڭ بىرىدە خەلقلەرنىڭ شەرتسىز باراۋەرلىكى تەكىتلەنگەن، دۆلەتلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇق، باراۋەرلىك ۋە ئۆزئارا ھۆرمەت دائىرىسىدە ئېلىپ بېرىلىشى بايان قىلىنغان. باياناتقا ئاساسلانغاندا، دۆلەتلەر باشقىلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ۋە زېمىن پۈتۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلىدۇ. خەلقلەرنىڭ ئۆز كېلەچەكلىرى توغرىسىدىكى باياناتتا، بىر فېدېراتسىيە ئىچىدە رايونلۇق ياكى مەدەنىيەت جەھەتتىن ئەركىنلىك تەلەپ قىلىش شەكىلدە بايان قىلىنغان.
ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىنىڭ يەنە بىر باياناتى تەبىئىي بايلىقلارغا ئالاقىدار دائىمىي ئىگىلىك ھوقۇققا مۇناسىۋەتلىكتۇر[26]. بۇ بايانات، تەبىئىي بايلىقلارنىڭ دۆلەتنىڭ پۇقرالىرىغا پايدىلىق ئىشلارغا ئىشلىتىشىنى مەزمۇن قىلىدۇ. چەت مەنبەلىك شىركەتلەرنىڭ تەبىئىي بايلىقلارغا ئىگە بولۇۋېلىشىغا چەكلىمە قويۇشنى مەزمۇن قىلغان بۇ بايانات، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا يېڭى بىر ئىزاھات بېغىشلىغان.
ب د ت ھۆججەتلىرىدە بولسا، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئومۇمەن كىشىلىك ھوقۇقنىڭ تەبىئىي داۋامى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. بۇرۇنلاردا بىر پىرىنسىپ، دەپ قارالغان بۇ ئۇقۇمغا كېيىنچە ھوقۇق دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەندۇر. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، ب د ت غا ئەزا دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن بۆلگۈنچىلىكنىڭ يوللۇقلاشتۇرۇلۇشى مەنىسىنى چىقىرىشقا بولمايدىغانلىقى توغرىسىدا قاراشلار ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ب د ت مۇ بۇ دائىرىدە مەسىلىنى پەرقلەندۈرۈپ، مۇستەملىكە ۋە باشقىلارنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدىكى خەلقلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى قوبۇل قىلىنغان، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرى ئىچىدە ياشايدىغانلارنىڭ بۇ ھوقۇقىنىڭ مەركىزىي قۇرۇلمىغا ئىشتىراك قىلىش ۋە كۈلتۈر ھەقلىرى بىلەن چەكلىنىدىغانلىقى قەيت قىلىنغان. مۇستەملىكە تۈزۈم ئاستىدىكى خەلقلەر ۋە دۆلەتلەرگە ئەركىنلىك بېرىلىشى توغرىسىدىكى باياننامىدا بولسا، بۇ كاتېگورىيەدىكى خەلقلەرنىڭ مۇستەقىللىقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق ھوقۇقلارغا ئىگە ئىكەنلىكى بىلدۈرۈلگەن (Kılınç, 2010:965-968).
ۋارشاۋا ئەھدىنامىسى ۋە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىدىن كېيىن بالقان ئەللىرى ۋە شەرقىي ياۋروپا قاتارلىق دۇنيانىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدا تۆۋەن كىملىكلەر ھەق – ھوقۇقلىرىنى ئىلگىرى سۈرگەن ھالدا، دۆلەتتىن ئايرىلىپ چىقىشقا تىرىشىپ باقتى. بۇ مەزگىلدە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا تۇتقان پوزىتسىيەسى روشەنلىكتىن يىراق ئىدى. بىر تەرەپتىن مۇستەملىكە مۇساپىسىنىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن بىرلىكتە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ فۇنكسىيەسىنى يوقاتقانلىقى يوشۇرۇن مەنىدە قوبۇل قىلىنغان بولسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتىن باڭلادېش، ئىككى گېرمانىيەنىڭ بىرلىشىشى، جەنۇبىي سۇدانغا ئوخشاش مىساللارمۇ كۆرۈلدى؛ ئابخازىيە، جەنۇبىي ئوسېتيە، قىبرىس، ترانسدىنيېستېرغا ئوخشاش ئىختىلاپلىق مەسىلىلەردە بولسا، تەتبىقلاش قىيىنچىلىقلىرى ئوتتۇرىغا چىقماقتا. دەۋرىمىزدە دۇنيانىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدىكى بۆلگۈنچى ھەرىكەتلەر تەلەپلىرىنى يوللۇقلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئۇقۇمىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ دۆلەتلەرنىڭ زېمىن پۈتۈنلىكىگە خەۋپ ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقىدا شۈبھە يوقتۇر. دوستانە مۇناسىۋەتلەر خىتابنامىسىدىمۇ روشەن شەكىلدە بايان قىلىنغىنىدەك، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئاساسلىقى بىر رايوندا ياشايدىغان خەلقنىڭ ئايرىمچىلىققا ئۇچرىماستىن تەلىپىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى، ھاكىمىيەتتە گېپى ئۆتىدىغان بولۇشىدۇر. دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرى ئىچىدە ياشايدىغان ئاز سانلىقلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى، ئاساسەن ئىچكى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دەپ چۈشىنىلمەكتە. ب د ت نىڭ ئازسانلىقلارغا ئالاقىدار ھۆججەتلىرىمۇ، ئومۇمەن ئازسانلىقلار ھوقۇقىنى ئاز سانلىقلارغا مۇناسىۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق دەپ چۈشىنىش مايىللىقىغا ئىگە. گۇرۇپپا ھوقۇقلىرى ياكى كوللېكتىپ ھوقۇقلىرىنىڭ چېگرالىرى تارلاشتۇرۇلغان بولۇپ، بۆلگۈنچى مايىللىقلارنىڭ يوللۇقلاشتۇرۇلماسلىقىغا ئەھمىيەت بېرىلگەن. خېلسىنكى ھەل قىلغۇچ خىتابنامىسىدا، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا كۆپ سانلىقى دېموكراتىك سىياسىي سىستېما ئىچىدە ئىجرا قىلىنىدىغان كىشىلىك ھوقۇقنىڭ بىر پارچىسى، دەپ قارالغان (Uz, 2007;60-81).
خۇسۇسەن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئايرىلىپ چىقىپ كېتىش ھوقۇقىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىپ – ئالمايدىغانلىقى توغرىسىدا بۈگۈنگىچە ئوتتۇرىغا چىققان قاراش ۋە تەتبىقاتلار uti possedetis قائىدىسىدۇر. زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ تارىخىي ئىزچىللىقى دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان بۇ ئۇقۇم، ئازسانلىقلار ھوقۇقى ۋە ئايرىلىپ چىقىشى كۈنتەرتىپكە كەلگەندە، ئاساسىي پىرىنسىپ سۈپىتىدە دىققەتكە ئېلىنىپ كەلدى.