مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش ۋە يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تۆھپىسى شۇكى، ئۇ پەقەت خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇسۇللىرىنىلا تەھلىل قىلىپ قالماي، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە باشقا مەزلۇم خەلقلەرنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىمۇ تەھلىل قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنى پاسسىپ قۇربانلار سۈپىتىدە تەسۋىرلەشتىن ساقلىنىپ، ئۇلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى قوغداش يولىدىكى ئىرادىسى، چىدامچانلىقى ۋە كۈرىشىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. قارشىلىق ئەندىزىلىرىنى چۈشىنىش، مەدەنىيەتنى يوقىتىش ۋە مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرگە قارشى تۇرۇشتىكى كەڭ دائىرىلىك كۈرەشلەر ھەققىدە تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە تارىخىي ئاساسقا ئىگە چۈشەنچە بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ئاپتور ماقالىنىڭ كىرىش سۆزىدە يەنە خىتاي بىلەن شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرىسىدىكى تارىخىي مۇناسىۋەتلەرنىمۇ قىسقىچە شەرھلەپ ئۆتىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بىر تۈركىي مىللەت ئىكەنلىكى، چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىن باشلاپ خىتاينىڭ مۇستەملىكىچىلىكىگە دۇچ كەلگەنلىكى، ۋە 20-ئەسىردە ئىككى قېتىم مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. 1949-يىلى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيەتنى ئىگىلىگەندىن كېيىن، ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىنىڭ تېخىمۇ كۈچەيگەنلىكى، بولۇپمۇ «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» مەزگىلىدە ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، تىلى ۋە دىنىنىڭ كەڭ كۆلەملىك ۋەيرانچىلىققا ئۇچرىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. 1980-يىللاردىكى بىر مەزگىللىك يۇمشاش سىياسىتىدىن كېيىن، 1990-يىللاردىكى بارىن ئىنقىلابى ۋە غۇلجا ۋەقەسى قاتارلىق قارشىلىق ھەرىكەتلىرى باستۇرۇشنىڭ قايتىدىن كۈچىيىشىگە سەۋەب بولغان. 2001-يىلدىكى 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتى «يەرشارى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» دىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھەرىكىتىنى «تېررورلۇق» دەپ ئاتاپ، باستۇرۇشنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرگەن. 2009-يىلدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسىدىن كېيىن، 2014-يىلدىن باشلاپ يولغا قويۇلغان «قاتتىق زەربە بېرىش» ھەرىكەتلىرى ۋە 2017-يىلدىن بۇيانقى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ۋە «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىشنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىگە يەتكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ماقالىنىڭ قۇرۇلمىسى ئۈچ بابتىن تەركىب تاپقان. بىرىنچى بابتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىش ھەرىكەتلىرى، ئامېرىكىنىڭ يەرلىك مىللەتلەرگە قاراتقان تىل سىياسىتى ۋە ياتاقلىق مەكتەپلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇلىدۇ. ئىككىنچى بابتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىسلام دىنىنى چەكلەش ئۇسۇللىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىقى، ئەرمەن قىرغىنچىلىقى مەزگىلىدىكى دىنىي زىيانكەشلىكلەر بىلەن سېلىشتۇرۇلىدۇ. ئۈچىنچى بابتا، ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، يەھۇدىيلار قىرغىنچىلىقى مەزگىلىدە ۋارشاۋادىكى يەھۇدىي مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ يوقىتىلىشى بىلەن سېلىشتۇرۇلىدۇ. ئاپتور بۇ سېلىشتۇرمىلار ئارقىلىق، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھەرىكەتلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئېنىق ئەندىزىلىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنى سىستېمىلىق يوقىتىۋاتقانلىقىنى خۇلاسىلەيدۇ.
1–باب: تىل قىرغىنچىلىقى ۋە قارشىلىق
بۇ بابتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تىل مەدەنىيىتىنى يوقىتىش ۋە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش ھەرىكەتلىرى تەھلىل قىلىنىدۇ. ئاپتور، شەرقىي تۈركىستاندىكى ھازىرقى تىل سىياسىتى ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى باشقۇرىدىغان ياتاقلىق مەكتەپلەردە ئۇيغۇر تىلىنى چەكلەشنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر بەلگىسى دەپ قارىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، ئاپتور ئامېرىكا ھۆكۈمىتى باشقۇرغان يەرلىك مىللەتلەر ياتاقلىق مەكتەپلىرى (1820-1960-يىللار) بىلەن خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ياتاقلىق مەكتەپلىرىنى (2000-يىلدىن ھازىرغىچە) سېلىشتۇرىدۇ. بۇ سېلىشتۇرما ئارقىلىق، تىلنىڭ ئۇيغۇر ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ كىملىكىدىكى رولى، شۇنداقلا ئانا تىلنى كۈندىلىك تۇرمۇشتىن ئۈزۈپ تاشلاشنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ يادروسىنى قانداق يىمىرىدىغانلىقى ئېچىپ بېرىلىدۇ.
ئاپتور بۇ بابتا بىرىنچىدىن، زۇلۇم قىلغۇچىلارنىڭ قوللانغان ئۇسۇللىرىنى سېلىشتۇرىدۇ. بۇلار: (1) شەرقىي تۈركىستاندىكى «قوش تىللىق» مائارىپ ھەرىكىتى؛ (2) خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مەكتەپلىرنى مەجبۇرىي ياتاقلاشتۇرۇش؛ (3) ئامېرىكىنىڭ يەرلىك مىللەت ياتاقلىق مەكتەپلىرىگە مەجبۇرىي ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىشى قاتارلىقلار. ئىككىنچىدىن، بۇ زۇلۇملارغا قارشى كۆرسىتىلگەن قارشىلىق ھەرىكەتلىرى سېلىشتۇرۇلىدۇ. مەسىلەن، (1) ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي تىلىنىڭ ئورنىغا ئىنگلىز تىلىنى ئۆگىنىش ۋە ئىشلىتىشكە بولغان ئىنتىلىشى؛ (2) يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئىنگلىز تىلىنىڭ ئورنىغا تۈزلەڭلىك ئىشارەت تىلىنى (Plain Signs Talk) ئىشلىتىشى. بۇ سېلىشتۇرمىلار رافائىل لەمكىننىڭ 1944-يىلدىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېنىقلىمىسى ئارقىلىق، مەدەنىيەت، تىل، مىللىي ھېسسىيات ۋە دىن قاتارلىق مىللىي گۇرۇپپىلارنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئورگانلىرىنىڭ يىمىرىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ دەلىللىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئۇيغۇر تىلى تارىختىن بۇيان شەرقىي تۈركىستان رايونىنىڭ «ئورتاق تىلى» دەپ قارىلىپ كەلگەن بولۇپ، تەتقىقاتچىلار ئۇنىڭ ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىڭ يادرولۇق بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ئىزچىل كۆرسىتىپ كەلگەن. ئەمما، 2017-يىلدىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ باستۇرۇشىدا، بۇ تىل «ئاشقۇن» دەپ قارىلىپ، بۆلگۈنچىلىك بىلەن باغلاپ قويۇلدى. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ ئارقىلىق، ئۇيغۇر تىلىغا بولغان تونۇشنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇپ، ئۇنى رايوندىكى «ئاشقۇنلۇقنى يوقىتىش» قا قارىتىلغان «قايتا تەربىيەلەش» مەركەزلىرىنى تەسىس قىلىشنىڭ سەۋەبى قىلىپ كۆرسەتمەكتە، بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيەت ئىپادىلىرىنى تېخىمۇ قاتتىق باستۇرماقتا. بۇ «قايتا تەربىيەلەش» مەركەزلىرىدە، ئۇيغۇرلار مەجبۇرىي ئىدېئولوگىيەلىك تەشۋىقاتقا ئۇچراپ، ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت، دىن ۋە تىل ئەمەلىيەتلىرىدىن ۋاز كېچىپ، خىتاي تىلى ۋە كوممۇنىستىك پارتىيەگە سادىق بولۇشقا مەجبۇرلانماقتا.