ھۆكۈمرانلىق كۈرىشىدىكى تەڭپۇڭسىزلىق: ئامېرىكا-خىتاي سودا ئۇرۇشىنىڭ كەلگۈسى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكانىڭ دوللارنى بىر تاشقى سىياسەت قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى ۋە پۇل-مۇئامىلە ئېمبارگولىرىنى چىڭىتىشى، «يەرشارىۋى جەنۇب» (Global South) دۆلەتلىرىدە جىددىي بىر بىئاراملىق پەيدا قىلدى. بۇ ئەھۋال، BRICS+ كە ئوخشاش باشقا مۇنبەرلەرنىڭ كۈچىيىشىگە ۋە يەرلىك پۇل بىرلىكلىرى بىلەن سودا قىلىشنىڭ تەشۋىق قىلىنىشىغا يول ئاچماقتا. سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ نېفىت سودىسىدا يۈەننى قوبۇل قىلىشنى مۇزاكىرە قىلىشى ياكى بىرازىلىيەنىڭ دوللاردىن باشقا پۇل ئالماشتۇرۇش سىستېمىلىرىنى ياقلىشى، ئامېرىكانىڭ پۇل-مۇئامىلە ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاجىزلىشىشقا باشلىغانلىقىنىڭ سىگناللىرىدۇر. خىتاي، «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى (BRI) ئارقىلىق قۇرغان فىزىكىلىق لىنىيە  ۋە پۇل-مۇئامىلە تورلىرى بىلەن، ئامېرىكا تەسىر كۆرسىتەلمەيدىغان پاراللېل بىر ئىقتىسادىي سىستېمىنىڭ ئۇلىنى سالماقتا.
كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، «بىتەرەپ» كۆرۈنگەن دۆلەتلەر ئەمدىلىكتە تېخىمۇ كۆپ سودىلىشىش كۈچىگە ئىگە بولدى. خىتاي تەمىنلىگەن ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى ۋە تەرەققىيات قەرزلىرى، بۇ دۆلەتلەر ئۈچۈن غەرب تېڭىۋاتقان شەرتلىك ياردەملەرگە نىسبەتەن ئەۋزەل  بىر تاللاش بولماقتا. ئامېرىكا، خىتاينىڭ ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكىسى ۋە ئاسىيادىكى تەسىرىنى سۇندۇرماقچى بولسا، پەقەت ھەربىي بازىلار ياكى دېموكراتىيە شوئارلىرى بىلەنلا ئەمەس، كونكرېت ئىقتىسادىي تۈرلەر بىلەن نەق مەيداندا بولۇشقا مەجبۇر. لېكىن ھازىرقى خامچوت قىسىنچىلىقى ۋە ئىچكى سىياسىي بۆلۈنۈش، ئامېرىكانىڭ خىتاينىڭ «تەرەققىيات يولى» تۈرىگە رەقىب بولالايدىغان يەرشارىۋى بىرپىلان- تەسەۋۋۇرنى ئوتتۇرىغا قويۇشىغا توسالغۇ بولماقتا.
خەلقئارا سەھنىدىكى داڭلىق سىياسىي ئانالىزچىلارمۇ تەكىتلىگىنىدەك، بۇ سودا ئۇرۇشىنىڭ غالىبى، دۇنيانى «بىز ۋە ئۇلار» دەپ ئايرىغان تەرەپ ئەمەس، بەلكى بىرلىشىش ۋە ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرغان تەرەپ بولىدۇ. ئامېرىكانىڭتەشەببۇسكار سىياسەتتىن قوغدىنىش سىياسەتلىرىگە چېكىنىپ ئۆزىنى ئورىۋېلىشى،ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك دەۋاسىغا زىت كېلىۋاتقاندا؛ خىتاينىڭ ئەركىن سودىنى ياقلايدىغان سۆزلىرى (ئەمەلىيەتتە مەسىلىلەر بولسىمۇ) يەرشارىۋى جەنۇب دۆلەتلەر نەزىرىدە تېخىمۇ كۆپ ئاۋاز قوزغىماقتا.
خۇلاسىلىگەندە، يەرشارىۋى سىستېمىنىڭ قۇرۇلمىسى، ئامېرىكانىڭ خىتاينى بىر تەرەپلىمە ھالدا قورشىشىغا ئىمكان بەرمەيدۇ. دۇنيا ئىقتىسادى، 1990-يىللاردىكىگە ئوخشاش ئامېرىكا مەركەزلىك ئەمەس ۋە خىتاي، سىستېمىنىڭ شۇنداق چوڭ بىر پارچىسىكى، ئۇنى سىستېمىدىن چىقىرىۋېتىشكە ئۇرۇنۇش، سىستېمىنىڭ ئۆزىنى ۋەيران قىلىش دېگەنلىك بولىدۇ. شۇڭا، ئىتتىپاقداشلارنىڭ ۋە ئۈچىنچى دۆلەتلەرنىڭ قارشىلىقى، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى يۈرگۈزۈۋاتقان ئىقتىسادىي ئۇرۇشىنىڭ چېكىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم تاشقى ئامىلدۇر.
چوڭقۇر ئېلىپ بېرىلغان بۇ ئانالىزلارغا باققىنىمىزدا، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى باشلىغان سودا ۋە ئىقتىسادىي ئۇرۇشىدا مۇتلەق بىر غەلىبىنى قولغا كەلتۈرۈش ئېھتىماللىقىنىڭ خېلىلا تۆۋەن ئىكەنلىكى كۆرۈلمەكتە. خىتاي ئىگە بولغان ئىشلەپچىقىرىش ئېكولوگىيەسىنىڭ ئورنىنى تولدۇرغىلى بولماس دەرىجىدە چوڭقۇرلۇقى، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ كىرىزىسلارغا قارشى كۆرسەتكەن قۇرۇلما خاراكتىرلىك چىدامچانلىقى ۋە دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئەمدىلىكتە ئامېرىكانىڭ بىر تەرەپلىمە زورلاشلىرىغا يول قويمايدىغان دەرىجىدە كۆپ خىللاشقان بولۇشى، ۋاشىنگتوننىڭ نىشانىغا يېتىشىگە توسالغۇ بولىدىغان ئاساسىي پارامېتىرلاردۇر.
ئامېرىكا، تېخنىكىلىق رەھبەرلىكىنى ساقلاش ئۈچۈن خىتاينى بەزى ساھەلەردە ئاستىلىتالىشى مۇمكىن؛ ئەمما خىتاينىڭ قەد كۆتۈرۈشىنى پۈتۈنلەي توختىتىشى ياكى كەينىگە ياندۇرۇشى، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى دىنامىكىلار شارائىتىدا مۇمكىن ئەمەستەك كۆرۈنمەكتە. «خىتاي چوققىسى» نەزەرىيەسىگە باغلىنىپ قېلىش، ئامېرىكا ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك بىر غەپلەتتىن باشقا نەرسە ئەمەس. ئەكسىچە، خىتاينىڭ سانائەت ئىقتىدارى ۋە ئۆزگىرىۋاتقان ئىشلەپچىقىرىش مودېللىرى، ئۇنى ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر ئىقتىسادىي خورىتىش ئۇرۇشىغا تەييار ۋە تېخىمۇ چىداملىق قىلماقتا. قىسقىسى، پەقەت سودا ئۇرۇشىنىڭلا يالغۇز بېشىغا خىتاينى تىزگىنلىيەلىشى قىيىندۇر.
كەلگۈسى ئون يىل، ئامېرىكا خىتاينى يېڭىشتىن بەكرەك، ئۇنىڭ بىلەن بىللە ياشاشنى (coexistence) ۋە رىقابەتنى باشقۇرۇشنى ئۆگىنىشكە مەجبۇر بولىدىغان بىر مەزگىل بولىدۇ. بۇ جەرياندا، ئىچكى سانائىتىنى كۈچەيتەلمىگەن، سىياسىي قۇتۇپلىشىشىدىن ھالقىيالمىغان ۋە يەرشارىۋى ئىتتىپاقلىرىنى پەقەت بىخەتەرلىك مەركەزلىك ھاسىل قىلىدىغان بىر ئامېرىكانىڭ، خىتاي ئالدىدا مەيداننى قولدىن بېرىشى مۇقەررەردۇر.  «باشقىسى» نىڭ ۋەيران بولۇشى سىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىڭ ئەمەس، مۇۋەپپەقىيەت، ئۆز ئۆيىنى تەرتىپكە سالالاش ۋە ئۆزگىرىۋاتقان دۇنياغا ماسلىشالاش ئىقتىدارىدۇر.
بۇ ماقالىدە ئورۇن ئالغان ئانالىزلار، تۆۋەندە كۆرسىتىلگەن مەنبەلەر تەمىنلىگەن سانلىق مەلۇماتلار، نەزەرىيەۋى رامكىلار ۋە مۆلچەرلەر ئاساس قىلىنىپ تۇرۇپ يەكۈنلەنگەن: