يەرلىك مىللەت ئۇقۇمى ۋە ئۇيغۇرلار (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

رۇقىيە تۇردۇش | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
Indigenous People دېگەن بۇ سۆزنىڭ بىۋاسىتە مەنىسى يەرلىك مىللەت، شۇ يەرنىڭ ئەسلى ئىگىلىرى دېگەن مەنىدە بولۇپ، بۇ پەقەت سۆزمۇسۆز تەرجىمە مەنىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنداقتا قانداق مىللەتلەر Indigenous People دەپ ئاتىلىدۇ؟ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىقتىساد ۋە جەمئىيەت مەسىلىلىرى بۆلۈمى ئېلان قىلغان دۇنيادىكى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئورنى دېگەن دوكلاتتا، بۇ ھەقتىكى دۇنيادا ئەڭ كۆپ قوللانغان چۈشەنچىنىڭ Jose R Martinez Cobo نىڭ يەرلىك مىللەتلەرنىڭ كەمسىتىلىش مەسىلىسى دېگەن تەتقىقاتىدىكى چۈشەنچە ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان: [1]
Indigenous جەمئىيىتى، خەلقلىرى ۋە مىللەتلىرى، بۇرۇن ئۆز زېمىنلىرىدا مۇستەملىكىگە ئۇچراش تارىخىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان، ئۆزلىرىنى شۇ تېررىتورىيەدە ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان كۈچ جەمئىيىتىدىكى، باشقا ساھەلەردىن پەرقلىق دەپ قارايدىغان توپلۇق. ئۇلار جەمئىيەتنىڭ ھۆكۈمران بولمىغان ساھەسى بولۇپ، ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيىتى، ئۆزلىرىگە خاس جەمئىيەت تۈزۈلمىلىرى ۋە قانۇن، تۇزۇم، سىستېمىلىرى ئارقىلىق ئاتا – بوۋىلىرى ياشىغان زېمىننىڭ كەلگۈسى ئەۋلادلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئېتنىك كىملىكىنى ساقلاپ قېلىشنى ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ ئاساسى قىلغان. بۇ مەۋجۇتلۇقنى داۋاملاشتۇرغۇچىلارنىڭ ئالاھىدىلىكى تۆۋەندىكى بىر ياكى بىردىن ئارتۇق ئامىللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
1 – تارىختا ئەجدادلىرىنىڭ زېمىنى باشقىلار تەرىپىدىن ئىگىلىۋېلىنغانلار،
2 – دىنى،  كىيىم – كېچىكى، ياكى تەبىقە شەكلىدىكى ياشاش ئادەتلىرى قاتارلىق مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكلىرىنى نامايەندە قىلىدىغانلار،
3 – ئوز ئالدىغا تىلى بولغان ۋە شۇ دۆلەتتىكى مەلۇم رايوندا ياكى دۇنيادىكى مەلۇم رايونلاردا مەخسۇس ياشايدىغان.
4- ۋەباشقا ئامىللار.
مانا بۇ مەۋجۇتلۇقنى ساقلاپ قېلىش ئۇلارنىڭ مۇستەقىل ھوقۇقى ۋە كىملەرنىڭ شۇ يەرلىك مىللەتكە مەنسۇپ بولىدىغانلىقىغا قارار قىلىش كۈچى بولۇپ، بۇنىڭغا باشقىلار ئارىلىشالمايدۇ. [2]
دېمەك، قانداق بىر توپلۇق كىشىلىرىنىڭ ياكى Indigenous People (يەرلىك مىللەت) كە مەنسۇپ بولىدىغانلىقىغا شۇ توپلۇقنىڭ ئۆزى قارار قىلىدىغانلىقى بۇ يەردە ناھايىتى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. چۈنكى يەر شارى مىقياسىدا «يەرلىك مىللەت» دېگەن بۇ ئۇقۇمغا ھەممە يەرلىك مىللەتكە چۈشىدىغان قىلىپ تەبىر بېرىش ناھايىتى قىيىن بولۇپ گەرچە ئادەتتە ئامېرىكا، كانادا، ئاۋسترالىيەدىكى ئاقلار تەرىپىدىن ئۆز ۋاقتىدا بېسىۋېلىنغان يەرلىك مىللەتلەرنى كۆزدە تۇتسا، ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى شۇ زېمىنلاردا دۆلەت قۇرۇلۇشتىن بۇرۇن ياشاپ كەلگەن مىللەتلەر، بىزمۇ بۇ زېمىننىڭ ئەسلى يەرلىك ئىگىلىرى ئىدۇق، بىزمۇ يەرلىك مىللەت دەيدۇ. «يەرلىك مىللەت» دېگەن بۇ ئۇقۇم يىللاردىن بەرى قوللىنىلىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، بەزى دۆلەتلەردە قەبىلىلەر، دەسلەپكى مىللەتلەر، ئابورىگىنالس، ئېتنىك گۇرۇپپىلار، جاناجاتى قاتارلىق ئوخشىمىغان تېرمىنلار بىلەن ئاتىلىدۇ.
بۇنىڭ ئۈچۈن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھەق – ھوقۇقلىرى خىتابنامىسىنىڭ 33- ماددىسىدا ئېنىق قىلىپ: «يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئۆرپ – ئادىتىگە ئاساسەن، ئۆزىنىڭ كىملىكىگە ئۆزى تەبىر بېرىش (يەنى نېمە دەپ ئاتىلىشقا، ئۆزلىرىنى يەرلىك مىللەت، دېيىش ياكى دېمەسلىككە) ھوقۇقى بار. لېكىن بۇ ھوقۇق ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى ياشاۋاتقان مەۋجۇت دۆلەتنىڭ گىراژدانلىرى ئىكەنلىكىگە تەسىر يەتكۈزەلمەيدۇ» دەپ يېزىلغان. بۇ دېگەنلىك،  مەسىلەن، ئۇيغۇرلار يەرلىك مىللەت دېيىلىشكە توغرا كەلسە ۋە ئۆزلىرىنى ئۆز مەدەنىيىتىگە ئاساسەن يەرلىك مىللەت دەپ ئاتىسا، بۇ كىملىك ۋە تەبىر خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن: «ياق، ئۇيغۇرلارمۇ خىتاي بولۇشى كېرەك، بولمىسا خىتاي گىراژدانى بولۇش ھوقۇقۇڭ يوق» دېيىلمەسلىكى ئۇلارنىڭ خىتاي گىراژدانى بولۇشىنى چەكلىمەسلىكى، كېرەك دېگەنلىك. شۇنداقلا بۇ دېگەنلىك يەرلىك مىللەت ئۆز دۆلىتىنىڭ ئەمەس بەلكى مەۋجۇت ھۆكۈمران دۆلەتنىڭ گىراژدانلىرى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلغانلىق. ئەمما ئۇيغۇر خەلقى مەدىنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ئارقىلىق مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇش مەقسىتىنى،  پەقەت يەرلىك مىللەت قانۇنلىرىدىن ئىزدەپ ئۆزلىرىگە يەرلىك مىللەت دەپ تەبىر بېرىشكە ۋە مەۋجۇت دۆلەتنىڭ (خىتاي) نىڭ گىراژدانلىقىنى قوبۇل قىلىشقا رازىمۇ ئەمەسمۇ؟ ئەمەلىيەتتە، ئۇيغۇرلار مەۋجۇت خىتاي دۆلىتىنىڭ گىراژدانى ۋە پۇقراسى بولۇشنى ھېچقاچان قوبۇل قىلغان ئەمەس ۋە خىتايمۇ پۇقرالىق ھوقۇقىنى ئۇيغۇرلارغا ھېچقاچان خىتاي مىللىتى بىلەن باراۋەر بىر شەكىلدە بەرگەن ئەمەس. [3]چۈنكى دۆلەت پۇقراسى ياكى دۆلەت مىللىتى ھېسابلىنىش ئۈچۈن، شۇ دۆلەتتىكى بىر تۇتاش قانۇنلار تەرىپىدىن قوغدىلىنىدىغان ھەق – ھوقۇق ۋە مەجبۇرىيەتلەرگە ئىگە بولالىشى، بىر تۇتاش دۆلەت سىياسىي ئىقتىسادىي تۈزۈلمىسىدىن بەھرىمەن بولالىشى، بىر تۇتاش دۆلەت مائارىپىدىن ئەركىن بەھرىمەن بولالىشى كېرەك. مەن بۇ توغرىدا «ئۇيغۇرلار خىتاي دۆلەت پۇقراسىمۇ؟» دېگەن ماقالەمدە تەپسىلىي توختالغانلىقىم ئۈچۈن بۇ يەردە ئارتۇق توختالمايمەن.