كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق جەريانىنىڭ تارىخىي تەھلىلى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كوسوۋو سېربىيە تارىخى ۋە مىللىي كىملىكىدە ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. چۈنكى كوسوۋو ئوتتۇرا ئەسىر سېربىيە پادىشاھلىقىنىڭ قۇرۇلغان جايى ۋە مەركىزى بولۇپلا قالماي، سېربىيە پادىشاھلىقى يىمىرىلگەن جايمۇ دەل كوسوۋودۇر. 1389-يىلى كوسوۋو جېڭىدە مەغلۇپ بولغان سېربىيە پادىشاھلىقى كوسوۋودىن چېكىنىپ چىقىدۇ ھەمدە بۇ زېمىنلارنى ئوسمانلى پادىشاھلىقىغا تارتقۇزۇپ قويىدۇ. سېربىيە پادىشاھلىقى بۇ ئۇرۇشتىن كېيىن تېزلا كۈچىنى يوقىتىپ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا سېربىيە پادىشاھلىقىنىڭ پۈتۈن زېمىنلىرى ئوسمانلى ئىمپېراتورلۇقىنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كېتىدۇ.
سېربلار 1878-يىلىغا قەدەر ئوسمانلى ئىمپېراتورلۇقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا ياشايدۇ. بۇ مەزگىلدە ئوسمانلى ئىمپېراتورلۇقىدىن ئايرىلىپ، مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئۆز پادىشاھلىقىنى قايتا قۇرۇپ چىقىدۇ. لېكىن دەسلەپكى قۇرۇلۇش ۋە مۇستەقىللىق جەريانىدا مەلۇم مەزگىل سېربىيە پادىشاھلىقىنىڭ مەركىزى بولغان كوسوۋو ئوسمانلى ئىمپېراتورلۇقىنىڭ قولىدا قالىدۇ. سېربلار كوسوۋونى بالقان ئۇرۇشىدىن كېيىن 1912-يىلى ئوسمانلى ئىمپېراتورلۇقىدىن ئاران دېگەندە قايتۇرۇۋالىدۇ. لېكىن ئوسمانلىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا تۇرغان بەش ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت ئىچىدە كوسوۋودىكى سېربلارنىڭ نوپۇسى ئۈزلۈكسىز كېمىيىپ، سېربلار بۇ تېررىتورىيەدە كىچىككىنە ئاز سانلىق ھالەتكە چۈشۈپ قالىدۇ.
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن 1918-يىلى سېرب-ھىرۋات-سلوۋېن پادىشاھلىقى قۇرۇلىدۇ. پادىشاھلىقنىڭ ئىسمى 1929-يىلى يۇگوسلاۋىيە پادىشاھلىقىغا ئۆزگەرتىلىدۇ. بىرىنچى يۇگوسلاۋىيە دەپمۇ تونۇلغان بۇ پادىشاھلىق 1941-يىلى گېرمانىيە ۋە ئىتتىپاقداشلىرى (ئىتالىيە، بۇلغارىيە، مانجۇرىيە ۋە ئالبانىيە) تەرىپىدىن بېىسىۋېلىنىش ئارقىلىق پۈتۈنلەي يىمىرىلىدۇ. كوسوۋو 1918 ۋە 1941- يىللار ئارىسىدا يۇگوسلاۋىيە پادىشاھلىقى ئىچىدىن ئورۇن ئالغان ئىدى.
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە مۇستەملىكىچى مۇستەبىت كۈچلەر ۋە يەرلىكلەرنىڭ خائىنلىق ھەرىكەتلىرى (سېرب چەنتىك ۋە ھىرۋات ئۇستاشا ھەرىكەتلىرى)نى مەغلۇپ قىلغان كوممۇنىست پارتىزان ئەسكەرلىرى بۇ دۆلەتنى مۇستەقىللىققا ئېرىشتۈرىدۇ. 1945-يىلى 12-ئايدا يۇگوسلاۋىيە كوممۇنىستىك پارتىيەسى تەرىپىدىن چاقىرىلغان چوڭ يىغىن «يۇگوسلاۋىيە فېدېراتىپ خەلق جۇمھۇرىيىتى»نىڭ رەسمىي قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلايدۇ. دۆلەت نامى 1963-يىلى «يۇگوسلاۋىيە سوتسىيالىستىك فېدېراتىپ جۇمھۇرىيىتى» (ي س ف ج)گە ئۆزگەرتىلىدۇ.
ي س ف ج دەسلەپتە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1936-يىلىدىكى ئىستالىنچە ئاساسىي قانۇنىغا ئوخشاپ كېتىدىغان شەكىلدە تۈزۈلگەن 1946-يىلىدىكى ئاساسىي قانۇن تەرىپىدىن قۇرۇلىدۇ. 1950-يىلى كەڭ دائىرىلىك «ئۆز ئىدارىچىلىك قانۇنى» ۋە 1953-يىلى «ئاساسىي قانۇن»نىڭ ئېلان قىلىنىشى بىلەن تەڭ ي س ف ج سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ سوتسىيالىزم قارىشىنى تاشلاپ، ئۆزىگە خاس بىر سوتسىيالىزم قارىشى ۋە سىستېمىسىنى، يەنى «سوتسىيالىست ئۆز ئىدارىچىلىك[1] قانۇنى»نى بەرپا قىلىدۇ. بۇ سىستېما 1963 ۋە 1974-يىللىرىدىكى ئاساسىي قانۇنلار ۋە باشقا كۆپلىگەن ئاساسىي قانۇنلارنىڭ ئسىلاھاتلىرى بىلەن تەڭ قەدەممۇقەدەم تەرەققىي قىلدۇرۇلۇپ، ئاساسى تېخىمۇ پۇختىلىنىدۇ.
ي س ف ج’گە خاس بولغان بۇ يېڭى سوتسىيالىزم قارىشى ۋە سىستېمىسى ئىككى ئاساسىي پىرىنسىپقا تايىناتتى: 1) ئەمگەكچى خەلقنىڭ ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىشى، 2) مىللەتلەر باراۋەرلىكى، قېرىنداشلىقى ۋە بىرلىكى.
بىرىنچى پىرىنسىپ بويىچە ئەمگەكچى خەلق ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە باشقا ئىجتىمائىي مەسىلىلەردە قارار قىلغۇچى ۋە باشقۇرغۇچى سۈپىتىدە قارىلاتتى. مۇشۇ مەقسەتتە، يەنى يېڭى ئەمگەكچى خەلقنىڭ ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىشىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش مەقسىتىدە ئىقتىسادىي ساھەدە سوتسىيال ئۆز ئىدارىچىلىكنىڭ ئاساسىي قىسمى بولغان «ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى»، ئىجتىمائىي-سىياسەت ساھەسىدە بولسا ئاساسىي رەھبەرلىك قىسمى بولغان «مەخپىي تەشكىلاتلار»قۇرۇلىدۇ.
«قېرىنداشلىق ۋە بىرلىك (Bratstvo i jedinstvo) »شوئارى ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن ئىككىنچى پىرىنسىپ ي س ف ج’گە «مىللەتلەر بىرلەشمىسى» سۈپىتىدە قارايتتى ھەمدە بىرلىك ئىچىدە ياشىغان مىللەتلەرنىڭ كۈلتۈرەل، تىل ۋە سىياسىي ھوقۇقلىرىنى ھىمايە قىلىشنى نىشان قىلغان ئىدى. مۇشۇ پىرىنسىپقا ئاساسەن، 1946، 1963 ۋە 1974-يىللىرىدىكى ئاساسىي قانۇنلار ي س ف ج’نى (سېربىيە، كىرودىيە، سىلوۋېنىيە، بوسنىيە-گېرتسېگوۋىنا، ماكېدونىيە ۋە قاراتاغ) قاتارلىق ئالتە فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەت ھەمدە (كوسوۋو-مېتويا ۋە ۋويۋودىنا)دىن ئىبارەت ئىككى ئاپتونوم رايونغا بۆلىدۇ. كوسوۋو ۋە ۋويۋودىنا ئاپتونوم رايونلىرى سېربىيە سوتسىيالىست جۇمھۇرىيىتى ئىچىدە خېلى كۆپ ئىمتىيازلارغا ۋە ئەركىنلىكلەرگە ئىگە بولغان ئىككى «ئاپتونوم رەھبەرلىك ئورگىنى» ۋە «ئاپتونومىيەلىك ئىجتىمائىي-سىياسىي جەمئىيەت» بولۇپ قۇرۇلىدۇ.
ي س ف ج’نىڭ 1963 ۋە 1974-يىللىرىدىكى ئاساسىي قانۇنلىرىغا كۆرە سېربلار، ھىرۋاتلار (كىرودىيەلىكلەر)، سىلوۋېنلار، ماكېدونلار، قاراتاغلىقلار ۋە بوسنىيەلىكلەر بولسا فېدېراتسىيەنىڭ «قۇرغۇچى مىللەتلىرى» دەپ قارىلىپ، بۇ دۆلەتتە ياشاۋاتقان باشقا كۆپلىگەن خەلقلەر (ئالبانىيەلىكلەرمۇ ئىچىدە) «ئاز سانلىق مىللەتلەر» دەپ قارىلىدۇ. ھەر ئىككى كاتېگورىيەگە تەۋە خەلقلەر ئىجتىمائىي-كۈلتۈرەل ۋە گىراژدانلىق نۇقتىسىدىن ئوخشاش ھەق-ھوقۇقلارغا ئىگە ئىدى. بۇ ئىككى كاتېگورىيەنى بىر-بىرىدىن ئايرىپ تۇرىدىغان پەرق بولسا «ئۆز بەلگىلىمىچىلىك[2] ۋە ئايرىلىپ چىقىش ھوقۇقى»غا مۇناسىۋەتلىك ئىدى. ئاساسىي قانۇنغا كۆرە، قۇرغۇچى مىللەتلەرنىڭ ۋە ئالتە فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ «ئۆز ئارزۇلىرى» بىلەن فېدېراتىپ بىرلىك (ي س ف ج)تىن ئايرىلىپ چىقىش ھوقۇق ۋە سالاھىيەتلىرى بار ئىدى. لېكىن ئاز سانلىق مىللەتلەرگە ۋە سېربىيە ئىچىدە مەۋجۇت بولغان ئىككى ئاپتونوم رايون (كوسوۋو ۋە ۋويۋودىنا)غا بىرلىكتىن ئايرىلىپ چىقىش ھوقۇقى ۋە سالاھىيىتى بېرىلمىگەن ئىدى.