تىل سىياسەتلىرى ۋە تىل ھوقۇقىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسى (17-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تىل ھوقۇقى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن سالمىقى ئېغىر تىل گۇرۇپپىلىرىنىڭ، دۆلەت تەرىپىدىن قوللاپ – قۇۋۋەتلىنىدىغان كۆپ سانلىق تىلىنىڭ ۋەيران قىلغۇچ تەسىرلىرىگە؛ يەنى تىل سىياسەتلىرىنىڭ سۈنئىي بولغان «ئەسلىي ناھەقچىلىك» لىرىگە قارشى تەبىئىي بولغان كىملىك ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن قوغدىنىشنى كۆرسىتىدۇ . بۇ مەنىدە، تىل ھوقۇقى ئىنسان خاراكتېرىنى تەبىئىي ۋە ئاساسىي ئامىلى بولغان «ئانا تىلى» ئارقىلىق مەۋجۇتلۇقىنى ۋە كىملىكى ئارقىلىق مەنىلىك ۋە تىنچ ياشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. تىل ھوقۇقىنىڭ بۇ قابىلىيىتى / ماھارىتى، ئوخشاش ۋاقىتتا تىل ھوقۇقىنىڭ تىل ئىگىلىرىنىڭ «ھوقۇقلىرى» ئاساسىدا مۇزاكىرە قىلىنىشى ۋە قوغدىلىشى كېرەكلىكىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ سەۋەب بىلەن بېرىلىدىغان / كاپالەتلەندۈرۈلىدىغان تىل ھوقۇقى ئېستېتىك ۋە ئېكولوگىيەلىك بايلىق قىممەت سۈپىتىدىمۇ تىللارنى قوغداپ، ئىنسانلارنىڭ ئورتاق مەۋجۇتلۇقىغا مەنپەئەت ئېلىپ كېلىدۇ.
ئىنساننىڭ «ئىنسانىي پۈتۈنلۈكى» نىڭ ئەڭ ئاساسلىق ۋە بەلگىلىگۈچى ئامىللىرىنىڭ بىرى بولغان تىلنىڭ، ئالاقە ۋاسىتىسى ۋە كىملىك سىمۋولى سۈپىتىدە – بىر – بىرىدىن مۇستەقىل بولمىغان – ئايرىم ئىككى فۇنكسىيەسى بار. تىل ھوقۇقىنىڭ مەزمۇن ۋە ئالاھىدىلىكى تىلنىڭ بۇ فۇنكسىيەلىرىگە ئاساسەن شەكىللىنىدۇ. تىلنىڭ نوقۇل ۋاسىتىلىك رولى نەزەردە تۇتۇلغان ھالدا بېرىلىدىغان تىل ھوقۇقى، ئالاقە ئارقىلىق ھاسىل قىلىنىدىغان ھەق ۋە مەنپەئەتلەرنىڭ قوغدىلىشى ئۈچۈن مۇھىم ھېسابلىنىدۇ. تىل ھوقۇقى پىكىر ئەركىنلىكى ۋە ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقىغا ئوخشاش كۆپلىگەن ھوقۇقلارنىڭ ئەمەلىيلىشىدە ۋاسىتىلىك رول ئوينايدىغان بولغاچقا – خاتا ھالدا – پەرقلىق ۋە ۋاسىتىلىك بىر ھەقتەك كۆرۈنمەكتە. بىراق، تىلنىڭ ئىندىۋىدۇئال ۋە كوللېكتىپ كىملىككە قارىتا قۇرغۇچى ۋە سىمۋوللۇق فۇنكسىيەسى، تىل ھوقۇقىنىڭ تېخىمۇ پەرقلىق مۇھاكىمە قىلىنىشىنى شەرت قىلىدۇ. تىل، ئىنسان مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئاساسىي ئامىلى بولغاچقا، تىل ھوقۇقى ئونتولوگىيەلىك بىر ھەق دەپ قارىلىشى لازىم. بۇ دائىرىدە تىل ھوقۇقىنىڭ ئەھمىيىتى بىۋاسىتە ئۆزىدىن كەلگەن بولىدۇ.
تىلنىڭ كىملىككە ئالاقىدار فۇنكسىيەسى، ئىجتىمائىي مەھسۇلات ۋە كوللېكتىپ مۈلۈك بولۇشى تىل ھوقۇقىنىڭ تەبىئىتىگە ئاساسەن كوللېكتىپ ھوقۇقلارنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. تىل ھوقۇقىنىڭ بەزىلىرى (پىكىر ئەركىنلىكىگە ئوخشاش) ئىندىۋىدۇئاللىققا، يەنە بەزىلىرى (ئانا تىلدا تەلىم – تەربىيە) كوللېكتىپچانلىققا ئىگىدۇر. يەنى تىل ھوقۇقىغا دائىر ئىندىۋىدۇئال ۋە كوللېكتىپ ھوقۇق كاتېگورىيەسى بىر – بىرىنى تولۇقلاش ماھىيىتىگە ئىگە. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە ئىندىۋىدۇئال تىل ھوقۇقىنىڭمۇ ئەڭ ئاخىرقى زېمىنى كوللېكتىپ قۇرۇلما شەكىللەندۈرىدىغان بولغاچقا، تىل ھوقۇقىنى ئىندىۋىدۇئال ئىرادىگە باغلىق كوللېكتىپ ھوقۇقلار دەپ ئىزاھلاشقا بولىدۇ. يەنە بىر نۇقتا، دۆلەتنىڭ دىنلارغا قارىتا مۇداخىلە قىلماسلىق ۋە كەڭ قورساق – ئەپۇچان مۇئامىلە قىلىشتەك – ئۇتۇقلۇق – سىياسەتلەرنى يۈرگۈزۈشى تىللارغا نىسبەتەن مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى، دۆلەت بىر قىسىم ۋەزىپىلىرىنى تىل ئارقىلىق ئادا قىلىدىغان بولغاچقا، تىل بىلەن مەجبۇرىي مۇناسىۋىتى باردۇر. تىل ھوقۇقىنىڭ تولۇق كاپالىتى مۇئەييەن بىر تىلنىڭ دۆلەت ئورگانلىرى تەرىپىدىن ئىشلىتىلىشىدەك قوللاش مەركەزلىك ھوقۇقنى تەقەززا قىلماقتا.
تىل ھوقۇقى زېمىنىدا ئوتتۇرىغا چىققان كۆپ تىللىق سىياسىتى، خاسلىققا ۋە جايلارنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراش پىرىنسىپلىرىغا ئاساسەن شەكىللەنگەن بولۇپ، بۇ ئىككى مودېلنىڭ قايسىسىنىڭ تىل ھوقۇقىنى تولۇق مۇھاپىزەت ئاستىغا ئالىدىغانلىقىنى كاتېگورىك ھالەتتە ئوتتۇرىغا قويۇش ياخشى ئەھۋال ئەمەس. چۈنكى، دۆلەتلەرنىڭ ئىچىدىكى توپلۇقلارنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورۇنلىرى ۋە دېموگرافىك قۇرۇلمىلىرى پەرقلىقتۇر. نەزەرىيە جەھەتتىن ئىككى مودېلنىڭ بىرلىكتە / بىرلەشتۈرۈلگەن ھالەتتە ئىجرا قىلىنىشى تىل بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالايدۇ. تىل ھوقۇقى دائىرىسىدە شەكىللەنگەن كۆپ تىللىق تۈزۈملەر تىل توپلۇقلىرىنىڭ تىنچلىق ئىچىدە بىرلىكتە تۇرمۇش كەچۈرۈشلىرىنىمۇ مۇمكىنچىلىككە ئېرىشتۈرەلەيدۇ.