راند دوكلاتى نۇقتىسىدىن ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ ئىستراتېگىيەلىك يول تۇتۇشنى تارىخىي نۇقتىئىنەزەرگە قويۇش ۋە ئەقلىي قانۇنلۇقلۇقىنى كۈچەيتىش مەقسىتىدە، ئاپتورلار سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى ئامېرىكا-سوۋېت مۇناسىۋىتىدە يۈز بەرگەن «يۇمشاش» (détente) مۇساپىسىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. دوكلاتتا يۇمشاش، بولۇپمۇ مۇتەئەسسىپ تەنقىدچىلەر كۆپ تىلغا ئالغاندەك، سوۋېت ئىتتىپاقىغا نەپەس ئېلىش پۇرسىتى يارىتىپ بەرگەن، غەربنىڭ ئاجىزلىقىنى نامايان قىلغان بىر «مەغلۇبىيەت» دەپ ئەمەس، ئەكسىچە، يادرو ئۇرۇشىدەك مەۋجۇتلۇققا تەھدىت سالىدىغان بىر خەۋپنى كونترول قىلغان، كىرىزىسلىق پەيتلەردە ئالاقىنى كاپالەتلەندۈرگەن (مەسىلەن، «قىزىل تېلېفون لىنىيەسى»گە ئوخشاش) ۋە رىقابەتنىڭ ئەڭ بۇزغۇنچى يوشۇرۇن كۈچلىرىنى ئاجىزلاشتۇرغان مۇرەككەپ ۋە زور دەرىجىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك بىر جەريان، دەپ قايتىدىن شەرھلەنگەن. بۇ شەرھكە ئاساسەن، يۇمشاش رىقابەتنى ئاخىرلاشتۇرمىغان، ئەمما ئۇنى تېخىمۇ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغان ۋە خەتىرى تېخىمۇ ئاز بىر ھالەتكە كەلتۈرگەن. بۇ، ھەر ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ ئۆز دۆلەت مەنپەئەتى ئۈچۈن قىلغان ئەقلىي بىر تاللىشى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
دوكلاتتا يۇمشاش ئوخشىتىشى بىر قەدەم ئىلگىرى سۈرۈلۈپ، بۇ جەرياننىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىنى كېچىكتۈرۈش بىر ياقتا تۇرسۇن، ۋاسىتىلىك ھالدا تېزلەتكەن بولۇشى مۇمكىنلىكىنىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. تېزىسكە ئاساسلانغاندا، يۇمشاش ياراتقان نىسپىي مۇقىملىق ۋە كۈچىيىۋاتقان ئۆزئارا تەسىر مۇھىتى سوۋېت سىستېمىسىنىڭ ئىچكى زىددىيەتلىرىنى، ئىقتىسادىي ئۈنۈمسىزلىكىنى ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ۋەيرانچىلىقىنى تېخىمۇ روشەنلەشتۈرگەن. بۇ تارىخىي ئانالىزنىڭ بۈگۈنكى ئامېرىكا-خىتاي رىقابىتىگە تەتبىقلىنىشى دوكلاتنىڭ ئەڭ تەشەببۇسكار ۋە ئىستراتېگىيەلىك تېزىسلىرىنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلىدۇ: خىتاي بىلەن مۇقىملىق مېخانىزملىرىنى قۇرۇش بېيجىڭ ھۆكۈمىتىگە بىر «سوۋغات» ياكى بىر «يول قويۇش» مەنىسىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، بۇ ئىستراتېگىيە ئامېرىكىنىڭ ئۆزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك قۇرۇلمىلىق ئەۋزەللىكلىرىنى (دېموكراتىك سىستېمىسىنىڭ جانلىقلىقى، يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى، يەرشارىۋى ئىتتىپاق تورى قاتارلىقلار) ئىشقا سېلىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ۋاقىت ۋە ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇققا ئېرىشتۈرەلەيدۇ. بۇ، رىقابەتتىن ۋاز كېچىش ئەمەس، بەلكى رىقابەتنى ئامېرىكا تېخىمۇ ئەۋزەل ئورۇندا تۇرىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك مارافونچە يۈگۈرۈشكە ئايلاندۇرۇش ۋە بۇ جەرياندا قىسقا مۇددەتلىك بىر ئۇرۇشتىن ساقلىنىشتۇر.
خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك غەرىزى: ماكسىمالىزمچە شەرھلەرگە قارشى تەنقىدىي مۇئامىلە
دوكلاتنىڭ ئانالىتىك چوڭقۇرلۇقى ئەڭ روشەن گەۋدىلەنگەن بۆلەكلىرىنىڭ بىرى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) ئاخىرقى ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى ئىنچىكە مۇلاھىزىدۇر. ئاپتورلار يېقىنقى يىللاردا غەربتىكى سىياسەت ۋە ئىلىم ساھەلىرىدە كۈنسېرى ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىۋاتقان ۋە خىتاينى توختىتىش مۇمكىن بولمايدىغان دەرىجىدە ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى يەرشارىۋى تەرتىپنى يىقىتىشقا ۋە ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى قۇرۇشقا ئۇرۇنىدىغان، مۇرەسسە قىلماس ۋە رېۋىزىيىزمچى بىر كۈچ سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدىغان «ماكسىمالىزمچە» (ئاشقۇن) شەرھلەرنى (راش دوشى، مەتتيۇ پوتتىنگېر قاتارلىق شەخسلەرنىڭ ئانالىزلىرى بۇ ئېقىمنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مىساللىرىدۇر) ئەستايىدىل تەكشۈرىدۇ. دوكلاتتا بۇ ئانالىزلارنىڭ خىتاي تىلىدىكى ئەسلى مەنبەلەرگە تايىنىش پىكرى ئەستايىدىللىق بىلەن قوبۇل قىلىنىدۇ، ئەمما بۇ مەنبەلەرنى بىراقلا قوبۇل قىلىش ئورنىغا، ئۇلارنى تېخىمۇ كەڭ بىر تارىخىي، سىياسىي ۋە تىلشۇناسلىق مۇھىتىغا قويۇش ئارقىلىق، گويا بىر «تېكىست شەرھى» (textual exegesis) قىلىنىدۇ. بۇ بۆلەكتە خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق غەرەزلىرىنىڭ ئىسپاتى سۈپىتىدە كۆپ تىلغا ئېلىنىدىغان ھالقىلىق ئىبارىلەر ۋە ھۆججەتلەرنىڭ تېخىمۇ ئىنچىكە ۋە ئالتېرناتىپ شەرھلىرى سۇنۇلۇش ئارقىلىق، خىتاينىڭ غەرەزلىرىنىڭ ئويلىغاندىنمۇ كۆپ قايمۇقتۇرۇشچان ۋە جانلىق بولۇشى مۇمكىنلىكى تېزىسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
بۇ مۇھىت ئانالىزىنىڭ كونكرېت مىساللىرى دوكلاتتا ئورۇن ئالىدۇ. مەسىلەن، دېڭ شياۋپىڭنىڭ مەشھۇر «كۈچىنى يوشۇرۇپ، پۇرسەت كۈتۈش» (韬光养晦) يوليورۇقى ئادەتتە غەربتە خىتاينىڭ ئاخىرقى بىر ھېسابلىشىش ئۈچۈن يوشۇرۇن كۈچ توپلاۋاتقانلىقى تەرىقىسىدە شەرھلىنىدۇ. دوكلاتتا بولسا يۇقىرىقى بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ ئىبارىنىڭ 1989-يىلىدىكى تىيەنئەنمېن ۋەقەسىدىن كېيىن خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە يېتىم قېلىپ، ئىچكى مۇقىملىقى خەۋپ ئاستىدا قالغان بىر دەۋردە، بىر «ھايات قېلىش» ۋە تاشقى دۇنيا بىلەن توقۇنۇشۇشتىن ساقلىنىپ ئىچكى تەرەققىياتقا ئەھمىيەت بېرىش قارىشى سۈپىتىدىمۇ تەھلىل قىلىنىشى كېرەكلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، خۇ جىنتاۋ دەۋرىدە ئوتتۇرىغا چىققان «پائال نەتىجە يارىتىش» (积极有所作为) شوئارىنىڭ يەرشارىۋى تەرتىپنى يىقىتىشقا يۈزلەنگەن پائال بىر ئىستراتېگىيەدىن كۆرە، خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي كۈچىگە ماس ھالدا يەرشارىۋى مەسىلىلەردە تېخىمۇ تاللاشچان ۋە ئۈنۈملۈك بىر رول ئېلىش ئارزۇسىنىڭ بىر ئىپادىسى بولۇشى مۇمكىنلىكى بىلدۈرۈلگەن. شى جىنپىڭنىڭ «دۇنيا سەۋىيەسىدىكى بىر ئارمىيە» قۇرۇش نىشانىمۇ ئاپتوماتىك ھالدا يەرشارىۋى ھەربىي تەۋەككۈلچىلىككە ئاتلىنىش پىلانى سۈپىتىدە ئەمەس، ئالدى بىلەن خىتاينىڭ زامانىۋىلاشتۇرۇش نىشانلىرىنىڭ ۋە رايون خەۋپسىزلىكى ئەندىشىلىرىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە باھالىنىدۇ.