دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچى پىرىنسىپ، «مەنپەئەتنىڭ كۈچ تەرىپىدىن بەلگىلىنىش» تېئورىسىنىڭ  ئومۇميۈزلۈك ئىناۋىتى (universal validity)  بارلىقىنى، لېكىن ئۇنىڭ مەنىسىنىڭ زامان ۋە ماكانغا ئاساسەن ئۆزگىرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ،  كونكرېت تاشقى سىياسەتنى بەلگىلەشتە رېئالىزىمغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان مۇھىم پىرىنسىپتۇر.
تۆتىنچى پىرىنسىپ رېئالىزمنىڭ سىياسىي ھەرىكەتنىڭ ئەخلاقىي ئەھمىيىتىدىن تولۇق خەۋەردار ئىكەنلىكىنى، ئەمما ئەخلاق تەلەپلىرى بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك سىياسىي ھەرىكەت ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى تونۇيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. «ئىھتىياتچانلىق» (prudence) ئەڭ يۇقىرى سىياسىي  پىرىنسىپ بولۇپ، رېئالىزم ئەخلاقىي پىرىنسىپلارنى قوللايدۇ، ئەمما ئەخلاقىي پىرىنسىپلارنى سىياسىي ھەرىكەتنىڭ ئاقىۋەتلىرىنى ئويلاشقاندىن كېيىن ئەمەلىيلەشتۈرىدۇ.
بەشىنچى پىرىنسىپ سىياسىي رېئالىزمنىڭ مەلۇم بىر مىللەتنىڭ ئەخلاقىي ئارزۇلىرىنى ئومۇمىي ئەخلاقىي قانۇن قىلىشقا قارشى تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. مىللەتلەر ئەخلاقىي قانۇنلارغا بوي سۇنىدۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ بۇ قانۇننى مىللىي مەنپەئەتلەر ئاساسىدا شەرھىيلەيدۇ . بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ھەرىكىتىنى ئەخلاقىي ئۆلچەملەر بىلەن باھالىشى، شۇنداقلا باشقا دۆلەتلەرنىمۇ  كۈچ ۋە مىللىي مەنپەئەت نۇقتىسىدىن باھالىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
ئالتىنچى پىرىنسىپ، سىياسىي رېئالىزم بىلەن باشقا پىكىر مەكتەپلىرى ئوتتۇرىسىدىكى روشەن پەرقنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.  يەنى ئىقتىسادشۇناس مەنپەئەتنى بايلىق دەپ قارىسا، ئەخلاقشۇناس قانۇنىيەت دەپ قارايدۇ. رېئالىست بولسا «كۈچ» دەپ قارايدۇ.
مورگېنتاۋ فىرانسىيە، ئەنگلىيە ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1939-يىلى فىنلاندىيەگە قىلغان تاجاۋۇزىغا تۇتقان پوزىتسىيەسى، خىتاي-غەرب مۇناسىۋەتلىرى ۋە بېلگىيەنىڭ بېتەرەپلىكىنىڭ 1914-يىلدىكى بۇزۇلۇشى قاتارلىق تارىخىي مىساللار ئارقىلىق ئۆزىنىڭ رېئالىستىك ئۇسۇلىنى «ئەخلاقىي ئۇسۇل» بىلەن سېلىشتۇرۇپ، پەرقنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئۇ ئاخىرىدا تاشقى سىياسەتنىڭ باشقا تەتقىقات ساھەلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە ئۆزىنىڭ ئالاھىدە ۋە مۇستەقىل ئورنى بارلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
2-باب: خەلقئارا سىياسەت ئىلمى
بۇ باب خەلقئارا سىياسەتنىڭ ئىلمىي ئۇقۇمىنى چۈشەندۈرۈشكە مەركەزلەشكەن بولۇپ، خەلقئارا سىياسەت نەزەرىيەسىنى ئورنىتىشتا قوللىنىلىدىغان ھەر خىل ئۇسۇللار، ئۇچرايدىغان چەكلىمىلەر ۋە خەلقئارا تىنچلىق مەسىلىسىنى چۈشىنىشنىڭ مۇھىملىقى ئۈستىدە توختىلىدۇ. مورگېنتاۋ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر گە تارىخ، قانۇن ۋە سىياسىي ئىسلاھاتتىن ئىبارەت ئۈچ ئاساسلىق ئۇسۇل تەرىپىدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىنىپ كەلگەنلىكىنى، لېكىن بۇلارنىڭ ھېچقايسىسىنىڭ دۇنيا سىياسىتىنىڭ ئاساسىي ئامىللىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ھېچقانداق نەزەرىيە تارىخىي كۈچلەرنىڭ ۋە ئىنسان تەبىئىتىنىڭ دائىملىق ئامىللىرىنىڭ تەسىرىدىن خالىي، ئوبيېكتىپ ئۆلچەملەرنى ئوتتۇرىغا قويالمايدۇ.
ئۇ تەتقىقاتچىلارغا دۇچ كېلىدىغان چۈشىنىش چەكلىمىلىرى ئۈستىدە توختىلىپ، خەلقئارا سىياسەت ماتېرىيالىنىڭ ماھىيىتىنىڭ ئېنىقسىزلىكى سەۋەبىدىن ئۇنىڭ بىر قېتىمدىلا چۈشىنىلىشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. سىياسىي كۈچلەر ئىنسان تەبىئىتىنىڭ مەھسۇلى بولغاچقا، ئۇلار ئوخشاش ئەھۋالدا ئۆزىنى ئوخشاشلا ئىپادىلەيدۇ، لېكىن رېئالىزم ئوخشىتىش ۋە پەرق ئارقىلىق ئىككى سىياسىي ئەھۋالنى سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق كېلىپ چىقىدۇ. مورگېنتاۋ جورج ۋاشىنگتون، مونرو ۋە ترۇماننىڭ تاشقى سىياسەت پىرىنسىپلىرىغا ئائىت مىساللارنى تىلغا ئېلىپ، ئوخشاشلىق بىلەن پەرقنى پەرقلەندۈرۈشنىڭ، بولۇپمۇ تارىخىي ئەھۋاللارنى ئانالىز قىلىش، سىياسەتنىڭ مەنىسىنى ۋە كەلگۈسىنى توغرا پەرەز قىلىش ئۈچۈن قانچىلىك مۇھىملىقىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ.
بۇ بابدا يەنە يادرو ئۇرۇشىنىڭ تەھدىتى ئۈستىدە مۇلاھىزە يۈرگۈزۈلىدۇ. مورگېنتاۋ ئۇرۇشنىڭ خاراكتېرىنى ئۆزگەرتىدىغان يادرو قوراللىرىنىڭ ئومۇمىيۈزلۈك ھالاكەتنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ، شۇڭا يادرو ئۇرۇشىنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى تەخمىن قىلىش ئەنئەنىۋى سىياسىي ئانالىزنىڭ ئىشى ئەمەس. خەلقئارا سىياسەت ئىلمى پەقەتلا ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەر، يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى ۋە يۈز بېرىش نىسبىتىنىلا ئانالىز قىلالايدۇ، ئەمما سىياسەت تەتقىقاتچىسى سىياسىي ئەھۋالنىڭ كەلگۈسىدە تەرەققىي قىلىش يولىنى تەخمىن قىلغاندا «مەلۇم» بىر ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىش ئىھتىمالىغا، رېئال ئەھۋال بىلەن ئۆزىنىڭ نەزەرىيەسىنى يېقىنلاشتۇرۇشى كېرەك.
بابنىڭ ئاخىرقى قىسمى «خەلقئارا تىنچلىق مەسىلىسىنى چۈشىنىش» كە ئېلىپ كېلىدۇ. مورگېنتاۋ، ئەسەرنىڭ تىنچلىق ۋە كۈچ ئۇقۇمىغا مەركەزلەشكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۇنيادىكى ئورنىنىڭ تېز ئۆزگىرىشىنى، يەنى «ئىلگىرىكى» يالغۇزلۇق كوئوردىناتىدىن ھازىرقى ھالقىلىق خەلقئارا مەسئۇلىيەت كوئوردىناتىغا ئۆتكەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ. «كۈچ تەڭپۇڭلۇقى»نىڭ بىر رولى ئۆزىنى چەكلەش مېخانىزمى ئىكەنلىكىنى، تىنچلىقنى ساقلاشنىڭ ئىككى ئاساسلىق ئۇقۇمغا – «كۈچ» ۋە «تىنچلىق» قا باغلانغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. خەلقئارا سىياسەتنىڭ ئەسىرلەردىن بۇيانقى مەركىزىي مەسىلىسىنىڭ كۈچنى قانداق چەكلەش ۋە تىنچلىقنى قانداق ساقلاش ئىكەنلىكى، شۇڭا ئەسەرنىڭمۇ دەل بۇ ئىككى ئۇقۇمغا مەركەزلەشكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ.
ب. ئىككىنچى قىسىم: خەلقئارا سىياسەت – كۈچ ئۈچۈن كۈرەشمەكتۇر
3-باب: سىياسىي كۈچ
خەلقئارا سىياسەت ماھىيەتتە كۈچ قازىنىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىش بولۇپ، دۆلەتلەرنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى ئەزەلدىن ئەركىنلىك، بىخەتەرلىك، گۈللىنىش ۋە كۈچنىڭ ئۆزى بولۇپ كەلگەن. مورگېنتاۋ سىياسىي كۈچنى «ئىنساننىڭ ئىنسان ئۈستىدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىشى» دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. كۈچنىڭ ئىككى خىل ئەندىزىسى بار: بىرى ھوقۇق بىلەن كۈچنى بىرلەشتۈرگەن قانۇنلۇق كۈچ ، يەنە بىرى ئىنسانلارنىڭ ئىدىيەسىنى ھېچقانداق قانۇنلۇق ئاساسسىزلا ئىگىلەيدىغان قانۇنسىز كۈچ ياكى زورلۇق كۈچىدۇر.
مورگېنتاۋ سىياسىي كۈچنىڭ ماھىيىتىنى  تۆۋەندىكى تۆت ئالاھىدىلىك بويىچە ئوتتۇرىغا قويىدۇ: