ئىسلام بىلىم تارىخىدىكى دەسلەپكى تەرجىمە پائالىيەتلىرى ۋە بىلىم ساھەسىدىكى رولى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇسۇلمانلار ئوتتۇرا ئەسىردە «ئىلمۇل ھەيئى»، «ئىلمۇل فەلەك» ۋە «ئىلمۇن نۇجۇن»دەپ ئاتىلىدىغان ئاسترونومىيە ئىلمىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن. بۇ ساھەگە مۇسۇلمانلارنىڭ بۇنچىلىك ئەھمىيەت بېرىشىدىكى سەۋەب، بولۇپمۇ دىنى ۋە ئىجتىمائىي ھاياتنى توغرا يوسۇندا داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن تېگىشلىك مەلۇماتلارغا ئاسترونومىيە ئارقىلىق ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچ ئىدى. مەسىلەن، قىبلە ۋە ناماز ۋاقىتلىرىنى بېكىتىش، قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىزدا يۆنىلىش بەلگىلەش، رامىزان ئېيىنىڭ مۇقەددىمىسىنى ئېنىقلاش ۋە دېھقانچىلىق ئىلشىرىنىڭ ۋاقىتىنى بېكىتىشقا ئوخشاش ئىشلاردا ئاسترونومىيەلىك مەلۇماتلار ئىشقا يارايتتى. يەنە قۇرئانى كەرىمدە كائىنات ۋە كائىناتتىكى ھادىسىلەرنى كۆزىتىش ۋە ئىبرەت ئېلىشقا مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەر[43]مۇ ئاسترونومىيە ئىلمىنى مۇسۇلمانلارغا نىسبەتەن مۇھىم ئورۇنغا ئىگە قىلغان ئاساسلىق سەۋەبلەردىن ھېسابلىنىدۇ. شۇنداقلا ھىند ۋە قەدىمكى گىرېك دۇنياسىغا تەۋە ئەسەرلەرنىڭ ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنىشى مۇسۇلمانلارنىڭ ئاسترونومىيەگە بولغان قىزىقىشىنىڭ كۈچىيىشىگە ۋە ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ يېڭى ئەسەرلەرنىڭ روياپقا چىقىشىغا تۈرتكە بولغان.[44]
ئەسلىدە ئىسلامدىن بۇرۇنقى دەۋردە ئەرەبلەر ئاسترونومىيە ئىلمى توغرۇلۇق بىر نەرسە بىلمەيتتى. يۇلتۇزلارنىڭ ھەرىكەتلىرىگە قاراپ كەلگۈسى توغرۇلۇق بىر قاتار مەلۇماتلارغا ئېرىشتۈرۈشتە پايدىلىق دەپ قارىلىدىغان ئىلمىي نۇجۇم توغرۇلۇق جەمئىيەتتە ئاز تولا مەلۇماتى بارلار يوقمۇ ئەمەس ئىدى ۋە ئىلمىي نۇجۇم كەلدانى ئاستورنومىيەسىنىڭ داۋامى، دەپ قارىلاتتى. بۇنىڭدىن سىرت، بۇرۇنقى بەزى مەدەنىيەتلەنىڭمۇ بۇ ساھەدە بەزى نەتىجىلەرنى ياراتقانلىقى ۋە بۇ نەتىجىلەرنىڭ كېيىنچە بولۇپمۇ تەرجىمە ۋاستىسى ئارقىلىق مۇسۇلمانلارغا  يېتەكچىلىك  رولى ئۆتىگەنلىكى مەلۇم. لېكىن ئاسترونومىيەنى كۆزىتىش ۋە تەتقىقاتنى ئاساس قىلغان ئىلىم سەۋىيەسىگە يەتكۈزگەنلەر  يەنىلا مۇسۇلمان ئالىملاردۇر. مۇسۇلمان ئالىملار ئاسمان جىسىملىرىنى كۆزىتىش ئۈچۈن يېڭى ئۇسۇللارنى تېپىپ چىققاندىن سىرت ئىلغار ئۈسكۈنىلەرنى ياساپ چىققان، شۇنداقلا شارائىتلىرى ياخشى بولغان رەسەتخانىلار قۇرۇپ چىققان.[45]
ئىسلام بىلىم تارىخىدا ئاسترونومىيە ساھەسىدە ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن شەخسلەردىن بىرى فەزارى (ئۆ. 190/806)بولۇپ، ئۇ ئۇستۇرلاب[46]نى تۇنجى ئىجاد قىلغان كىشىدۇر. فەزارى ھىندلىق ئالىم براخماگۇپتا تەرىپىدىن يېزىلغان «سىددھانتە»ناملىق ئەسەرنى 154/771 ياكى 156/773 يىلى كېڭەيتىپ تەرجىمە قىلىپ چىققان. پلانېتالارنىڭ ئاسترونومىيەلىك جەدۋەللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان ۋە قىسقىچە نامى «سىند-ھىند»بولغان بۇ ئەسەر، ئاسترونومىيە ئىلمىنىڭ تەرەققىياتىدا مۇھىم رول ئويناپ ئىسلام دۇنياسىنىڭ شەرقىدە 10-ئەسىرگىچە، ئەندۇلۇستا 12-ئەسىرگىچە ئىشلىتىلگەن. يەنە فەزارىنىڭ پلانېتالارنىڭ ئوتتۇرىچە ھەرىكەتلىرىنىڭ ئاسترونومىيەلىك مەلۇماتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان، دىنى كۈنلەرنىڭ ئاي كالىندارىغا كۆرە ھېسابلىنىشى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئاسترونومىيەلىك جەدۋەللەرنىڭ ھېسابلىنىشىغا مۇناسىۋەتلىك مەلۇماتلار ۋە ئۇسۇللارنى ئوتتۇرىغا قويغان «كىتابۇز زىج ئالە سىنىل-ئەرەب»ناملىق بىر ئەسىرى ۋە چۈش ۋاقتىنى ئېنىقلاش، ئۇستۇرلابنى ياساش ۋە ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ مىللەتلەرنىڭ كالېندارلىرىغا مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلىرى بار.[47]
ئابباسىيلار سۇلتانلىرىدىن مەمۇن، مۇتاسىم، ۋاسىق ۋە مۇتەۋەككىل دەۋرلىرىدىكى نوپۇزلۇق ئاسترونوم ۋە ماتېماتىكچىلاردىن بىرى بولغان شەخس فەرغانى بولۇپ (ئۆ. 247/861)، ئۇ ئاسترونومىيە ساھەسىگە مۇناسىۋەتلىك يازغان «جەۋانىئۇ ئىلمىن نۇجۇم ۋە ئۇسۇلۇل ھەرىكىتىس سەماۋىييە»ناملىق ئەسىرى، باتلاميۇسنىڭ «سىنتاكسى/ئالماگېست/ئەل مەجىستى»ناملىق ئەسىرىنىڭ قىسقىچە خۇلاسىسى بولۇش بىلەن بىرگە، كالېندارلار بىلەن چىسلالار توغرۇلۇق بەرگەن مەلۇماتلار ۋە باتلاميۇسقا ئېتىراز بىلدۈرۈشى سەۋەبىدىنمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. لاتىنچىگە قسىقىچە «ئېلېمېنتا ئاسترونومىكا» (Elementa astronomica  )نامى بىلەن تەرجىمە قىلىنغان «جەۋامى»، مۇسۇلمان ئاسترونوملار تەرىپىدىن يېزىلغان ئەسەرلەر ئىچىدە غەربلىك ئاسترونوملارغا زور تەسىر كۆرسەتكەن ۋە 15-ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە ئاسترونومىيە ساھەسىدە غەربتە ئەڭ كۆپ مۇراجائەت قىلىنىپ پايدىلىنىلغان ئەسەر ئىدى. ئەسەردە رىم، سۈرىيە، مىسىر، ئىران ۋە ئەرەب كالېندارلىرى، يەر شارىنىڭ تاشقى پلانېتادىكى ئورنى ۋە ھەرىكەتلىرى، ئېكلىپىش تەكشىلىكى، مۇھىم رايون ۋە شەھەرلەر، زېمىننىڭ چوڭ-كىچىكلىكى، ئاي، قۇياش، پلانېتا ۋە ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ئورنى ۋە ھەرىكەتلىرى، ئاي ۋە يۇلتۇزلارنىڭ ئەھۋالى، ئاينىڭ يۈزى، ئاي ۋە قۇياشنىڭ تۇتۇلۇشىغا ئوخشاش نۇرغۇن تېمىلار بايان قىلىنىدۇ. يەنە فەرغانىنىڭ گىئومېترىيەسى، ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ھېسابلىرى، ئۇستۇرلاپ ۋە ماتېماتىكا نەزىرىيەلىرىن بايان قىلىنغان «ئەل-كامىل فى ساناتىل ئۇستۇرلاب»ناملىق كىتابى ۋە باشقا نۇرغۇن ئەسەرلىرى بار.[48]