دۇنيا كۆپ قۇتۇپلاشتى خام خىيالى: يەرشارىۋى كۈچ تەقسىماتىدىكى رېئاللىق ۋە ئامېرىكانىڭ بەلگىلىگۈچىلىك رولىنىڭ ۋە  بىر قۇتۇپلۇقلۇقنىڭ سىجىللىقى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچى بۆلۈم: خىتاينىڭ كۈچىيىشى ۋە  ئىستراتېگىيەلىك چەكلىمىلىرى
ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىلىرىدىن بىرى، خىتاينىڭ كۈچىيىشىگە بولغان رېئالىستىك باھادۇر. ئاپتورلار خىتاينىڭ ئۆتكەن نەچچە ئون يىلدا ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتە زور تەرەققىياتلارنى قولغا كەلتۈرگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. خىتاي ھازىر دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىردىنبىر يوشۇرۇن رەقىبى سۈپىتىدە مەيدانغا چىقتى. لېكىن، برۇكس ۋە ۋولفورپنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ «تەڭداش رىقابەتچى» (Peer Competitor) بولۇش ئىقتىدارى تېخى تولۇق شەكىللەنگىنى يوق، ئۇنىڭ ئۈستىگە خىتاي دۇچ كېلىۋاتقان قۇرۇلمىۋى چەكلىمىلەر ئۇنىڭ ھەقىقىي مەنىدە ئامېرىكىدىن ئېشىپ كېتىشىگە توسالغۇ بولماقتا.
بىرىنچىدىن، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچى ئاساسەن رايون خاراكتېرلىك بولۇپ، يەرشارىۋى سەۋىيەدە كۈچ كۆرسىتىش (Power Projection) ئىقتىدارى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن خېلىلا ئارقىدا. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۇنيانىڭ ھەرقايسى ئوكيانلىرىنى كونترول قىلالايدىغان دېڭىز ئارمىيەسىگە ۋە يەرشارىۋى قوماندانلىق سىستېمىسىغا ئىگە بولسا، خىتاي تېخى ئۆزىنىڭ يېقىن ئەتراپىدىكى دېڭىز تەۋەلىكىدىن ھالقىپ كېتەلمىدى. ئىككىنچىدىن، تېخنىكا جەھەتتە، گەرچە خىتاي بەزى ساھەلەردە ئىلگىرىلىگەن بولسىمۇ،  يېڭىلىق يارىتىش كۈچى ئاجىز بولۇپ، لېكىن يادرولۇق تېخنىكىلاردا،بولۇپمۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق زاپچاسلاردا يەنىلا غەربكە تايىنىدۇ. ئاپتورلار خىتاينىڭ پەن-تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ تەقلىد قىلىش ۋە ھازىرقى بار بولغان تېخنىكىلارنى ياخشىلاش باسقۇچىدا ئىكەنلىكىنى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدەك تۈپ ھەقىقىي يېڭىلىق يارىتىش (Radical Innovation) ئىقتىدارىنىڭ كەمچىل ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئۈچىنچىدىن ۋە بەلكىم ئەڭ مۇھىمى، خىتاينىڭ يالغۇزلىقىدۇر. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۇنيا مىقياسىدا 60 تىن ئارتۇق رەسمىي ئىتتىپاقدىشى بار بولۇپ، بۇ دۆلەتلەر دۇنيا ئىقتىسادى ۋە ھەربىي كۈچىنىڭ زور بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، خىتاينىڭ بىردىنبىر رەسمىي ئىتتىپاقدىشى شىمالىي كورېيە بولۇپ، ئۇنىڭدىن باشقا پاكىستان قاتارلىق بىر قانچە دۆلەت بىلەن يېقىن مۇناسىۋىتى بار، خالاس. خىتاينىڭ قوشنىلىرى (مەسىلەن، ياپونىيە، ھىندىستان، ۋىيېتنام) خىتاينىڭ كۈچىيىشىدىن ئەنسىرەپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتمەكتە. بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك يالغۇزلۇق   خىتاينىڭ دۇنياۋى قۇتۇپقا ئايلىنىشىدىكى ئەڭ چوڭ توسالغۇلاردىن بىرىدۇر.[1]
شۇڭلاشقا، ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراش شۇكى، گەرچە خىتاي ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا بەزى ساھەلەردە جەڭ ئېلان قىلالىسىمۇ، ئەمما ئۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قۇرغان خەلقئارا تەرتىپنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىق تەرتىپىنى ئورنىتىش ئىقتىدارىغا ئېگە ئەمەستۇر. خىتاينىڭ كۈچىيىشى دۇنيانى كۆپ قۇتۇپلۇق قىلمايدۇ، بەلكى ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىدىكى بىر قۇتۇپلۇق سىستېما بىلەن قىسمەن قوش قۇتۇپلۇق ئالاھىدىلىكىگە ئىگە ئارىلاشما بىر ۋەزىيەتنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ ۋەزىيەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يەنىلا سىستېمىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ۋە بەلگىلىگۈچى ئاكتىيورى بولۇپ قالىدۇ.
ئۈچىنچى بۆلۈم: باشقا كۈچ مەركەزلىرىنىڭ چەكلىك رولى ۋە «ئۈچىنچى قۇتۇپ»نىڭ يوقلۇقى
ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، يەنى،نېمە ئۈچۈن دۇنيانىڭ باشقا چوڭ دۆلەتلىرىنىڭ (ياۋروپا ئىتتىپاقى، رۇسىيە، ھىندىستان) مۇستەقىل قۇتۇپ بولالمايدىغانلىقى تەھلىل قىلىنغان. «كۆپ قۇتۇپلۇقلۇق» نەزەرىيەسىنى ياقىلىغۇچىلار كۆپىنچە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمىنى ياكى رۇسىيەنىڭ يادرو قوراللىرىنى دەلىل قىلىپ كۆرسىتىدۇ. بىراق، برۇكس ۋە ۋولفورپ بۇ ئامىللارنىڭ يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، بىر دۆلەتنىڭ «قۇتۇپ» (Pole) بولۇشى ئۈچۈن، ئۇ ئىقتىسادىي، ھەربىي، تېخنىكىلىق ۋە سىياسىي جەھەتلەرنىڭ ھەممىسىدە ئۇنىۋېرسال كۈچكە ئىگە بولۇشى كېرەك.
ياۋروپا ئىتتىپاقى گەرچە ئىقتىسادىي جەھەتتە غايەت زور كۈچكە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما ئۇ بىر پۈتۈن سىياسىي ۋە ھەربىي گەۋدە ئەمەس. ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ تاشقى سىياسەت ۋە مۇداپىئە ئىشلىرىدىكى بىردەكسىزلىكى، ئۇلارنىڭ بىرلىككە كەلگەن يەرشارىۋى ئاكتىيور سۈپىتىدە ھەرىكەت قىلىشىغا توسالغۇ بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ياۋروپانىڭ ھەربىي بىخەتەرلىكى زور دەرىجىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا تايىنىدۇ. رۇسىيە بولسا ھەربىي جەھەتتە كۈچلۈك بولسىمۇ، ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق ئاساسى ئىنتايىن ئاجىز بولۇپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك رىقابەتتە سىجىللىقنى ساقلىيالمايدۇ. رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنىڭ ئېنېرگىيەگە بېقىنىشى ۋە نوپۇس قۇرۇلمىسىدىكى قېرىلىشىش مەسىلىسى، ئۇنىڭ كەلگۈسىدە قايتىدىن دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ بولۇش ئېھتىماللىقىنى يوققا چىقىرىدۇ.
ھىندىستانغا كەلسەك، گەرچە ئۇ كەلگۈسىدە چوڭ كۈچ بولۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما نۆۋەتتە ۋە يېقىن كەلگۈسىدە  ئامېرىكا ياكى خىتاي بىلەن تەڭلىشىش ئىقتىدارى يوق. ھىندىستاننىڭ ئىچكى تەرەققىيات مەسىلىلىرى، نامراتلىق ۋە ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشىدىكى كەمتۈكلۈكلەر ئۇنىڭ سىستېمىلىق قۇتۇپقا ئايلىنىشى ئۈچۈن تېخى ئۇزۇن مۇساپىنى بېسىپ ئۆتۈشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا، يۇقىرىدىكى ئوتتۇرا دەرىجىلىك كۈچلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇشى دۇنيانى كۆپ قۇتۇپلۇق قىلمايدۇ. ئۇلار بەلكىم بەزى رايونلۇق مەسىلىلەردە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن، ئەمما يەرشارىۋى تەرتىپنى بەلگىلەشتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە خىتاي بىلەن ئوخشاش ئۈستەلدە ئولتۇرالمايدۇ. ئاپتورلار بۇ خىل ۋەزىيەتنى «1+X» ياكى «2+X» دەپ تەسۋىرلەشنىڭ تېخىمۇ توغرا بولىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ، بۇ يەردىكى «X» باشقا كىچىك كۈچلەرنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما ئۇلار ئاساسلىق قۇتۇپلار بىلەن تەڭ ئەمەس.