توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ دائىرىدە مەزكۇر ماقالىمىز ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن خەلقئارا تۈزۈمگە نىسبەتەن زور تەھدىت سۈپىتىدە كۆرۈلۈشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنىڭ، ئاشقۇن تەشكىلاتلار قوبۇل قىلغان دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنىڭ زامانىۋى مىللىي دۆلەتلەر تۈزۈمىنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپ ۋە فونكسىيەسىگە دۇئېل ئېلان قىلىشنى ئىلمىي ئاساس سۈپىتىدە قوبۇل قىلدى. ماقالىنىڭ تۇنجى قىسمىدا دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىگە ئىزاھات بېرىلىدۇ، دارۇل ئىسلام ئۇقۇمىنىڭ پەيدا بولۇشىدا ھەل قىلغۇچ رولى بولغان نەسىھ ئۇقۇمى ۋە بۇ ئۇقۇم ئىستېمال قىلىنغاندا كېلىپ چىققان بەزى مەسىلىلەر تىلغا ئېلىنىدۇ. ماقالىنىڭ ئىككىنچى قىسمىدا دارۇل ئىسلام تۈزۈمى بىلەن ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمى ئارىسىدىكى كۈرەشنىڭ سەۋەبى ۋە نەتىجىلىرى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ئۈچىنچى قىسىمدا بۇ ماقالىگە نىسبەتەن مۇھىم ئۇقۇملاردىن بىرى بولغان تېررورىزىم ھادىسىسىگە ئۇقۇم رامكىسى بېكىتىلىدۇ. ئاخىرقى ۋە خۇلاسە قىسمىدا 1990-يىلدىن كېيىن خەلقئارانىڭ كۈنتەرتىپىگە كەلگەن ئاشقۇن تەشكىلاتلار دارۇل ئىسلام ۋە ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمى دائىرىسىدە مۇلاھىزە قىلىنىدۇ.
2-دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تۈزۈمى
دارۇل ئىسلام-دارۇل ھەرب تۈزۈمى، ئاشقۇن تەشكىلاتلارنىڭ قىلمىشلىرى ۋە بولۇپمۇ 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە كەڭ ئورۇن ئالغان ئۇقۇملاردىن بىرىدۇر. خەلقئارالىق تېررورىزىمنىڭ سەۋەبلىرى قىسقىچە يورىتىپ بېرىلىدىغان بىر تەتقىقاتتا ياكى كونكرېت بىر ئاشقۇن تەشكىلات ئانالىز قىلىنغان تەتقىقاتلاردا بۇ ئۇقۇملارغا كەڭ ئورۇن ئاجرىتىلىدۇ. ماقالىمىزنىڭ بۇ قىسمىدا دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرى ئۈستىدە توختىلىمىز. بىراق دارۇل ئىسلام، دارۇل ھەرب ۋە دارۇل سۈلھىگە ئوخشاش ئۇقۇملارنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئىسلامدا قايسى خىل ئەھۋاللاردا ئۇرۇشقا يول قويۇلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى بايانلار ئۈستىدە توختىلىش كېرەك.
1.2-قۇرئانى كەرىم ۋە فىقىھچىلارغا كۆرە ئۇرۇشنىڭ سەۋەبلىرى
ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسىي قانۇنىي ۋە غول مەنبەسى ھېسابلىنىدىغان قۇرئانى كەرىمدە، يوللۇق ئۇرۇشنى يەنى مۇسۇلمانلارنىڭ قايسى خىل ئەھۋالدا ئۇرۇشقا مۇراجائەت قىلىشىنىڭ يوللۇق ۋە ھەقلىق بولۇش مەسىلىسى بەزى ئايەتلەردە تىلغا ئېلىنىدۇ. قۇرئاندىكى ئايەتلەرگە بىر پۈتۈن ۋە ئومۇمىي جەھەتتىن قارىغىنىمىزدا، ئۇرۇشقا ئىككى خىل ئەھۋال مۇراجائەت قىلىنىدۇ. بىرىنچىسى، بىر مۇسۇلمان مىللەت، توپلۇق ياكى جەمئىيەت ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندا مۇسۇلمانلار ئۆزلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ئۇرۇشقا مۇراجائەت قىلىسا بولىدۇ. بۇ ھەقتە قۇرئاندا ئايەتلەر ئۇچرايدۇ، مۇمتەھىنە سۈرىسىنىڭ 8-، 9-ئايەتلىرىدە: «(كۇففارلاردىن) سىلەر بىلەن ئۇرۇش قىلمىغان ۋە سىلەرنى يۇرتۇڭلاردىن ھەيدەپ چىقارمىغانلارغا كەلسەك، ئاللاھ ئۇلارغا ياخشىلىق قىلىشىڭلاردىن، ئۇلارغا ئادىل بولۇشۇڭلاردىن سىلەرنى توسمايدۇ، شۈبھىسىزكى، ئاللاھ ئادىللارنى دوست تۇتىدۇ [8]. ئاللاھ دىن ئۈچۈن سىلەر بىلەن ئۇرۇشقان، سىلەرنى يۇرتۇڭلاردىن ھەيدەپ چىقارغان ۋە سىلەرنى ھەيدەپ چىقىرىشقا ياردەملەشكەنلەرنى دوست تۇتۇشۇڭلاردىن سىلەرنى توسىدۇ، كىمكى ئۇلارنى دوست تۇتىدىكەن، ئۇلار زالىملاردۇر [9]. » (مەۋدۇدى، 2004: 290). نىسا سۈرىسىنىڭ 90-ئايىتى : « پەقەت سىلەر بىلەن ئۆزلىرى ئارىسىدا ئەھدە بولغان بىر قەۋمگە سېغىنغانلار ياكى سىلەرگە قارشى ئۇرۇش قىلىشتىن ياكى ئۆز قەۋمگە قارشى ئۇرۇش قىلىشتىن يۈرەكلىرى سىقىلىپ (يەنى سىلەر تەرەپمۇ ئەمەس، ئۆز قەۋمى تەرەپمۇ ئەمەس بولۇپ) سىلەرگە كەلگەنلەر بۇنىڭدىن مۇستەسنا (يەنى مۇنداقلارنى ئۆلتۈرمەڭلار ۋە ئەسىر ئالماڭلار). ئەگەر ئاللاھ خالىسا، ئۇلارنى سىلەرگە مۇسەللەت قىلاتتى، ئۇلار، ئەلۋەتتە، سىلەر بىلەن ئۇرۇشاتتى (يەنى ئاللاھ ئۇلارنى كۈچلۈك قىلپ سىلەرگە قارشى ئۇرۇش قىلىشقا جۈرئەتلىك قىلاتتى)، ئەگەر ئۇلار سىلەردىن يىراق تۇرسا (يەنى سىلەرگە چېقىلمىسا)، سىلەر بىلەن ئۇرۇشمىسا ۋە سىلەرگە تەسلىم بولسا، ئاللاھ سىلەرنىڭ ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىشىڭلارنى ھەرگىز رۇخسەت قىلمايدۇ »(ئۆز تۈرك، 2016: 92). ۋە ئەنفال سۈرىسىنىڭ 61-ئايىتى: «  ئەگەر ئۇلار تىنچلىققا مايىل بولسا، سەنمۇ تىنچلىققا مايىل بولغىن، ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلغىن. ئاللاھ (ئۇلارنىڭ سۆزلىرىنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر، (نىيەتلىرىنى) بىلىپ تۇرغۇچىدۇر » (ئۆز تۈرك، 2016:170).