ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كەلگۈسىدە، رايوندىكى خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە ئىچكى سىياسىي شارائىتلار يار بەرگەندە، بۇ شەرتنامىگە قوشۇمچە يېڭى ئەزالارنىڭ قوشۇلۇشىمۇ مۇمكىن. راتنېر بۇ جەھەتتە بىر قانچە يوشۇرۇن نامزاتنى تىلغا ئالىدۇ. مەسىلەن: شەرقىي ئاسىيادىكى ئىلغار سانائەتلەشكەن ۋە ئامېرىكانىڭ ئۇزۇن يىللىق سادىق بىر ئىتتىپاقدىشى بولغان جەنۇبىي كورېيە، شۈبھىسىزكى، بۇ شەرتنامىگە قوشۇلۇش ئۈچۈن ئېنىق بىر نامزات بولالايدۇ، ھەمدە ئۇنىڭ بۇ شەرتنامىگە قوشىدىغان ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي تۆھپىلىرىمۇ خېلى زور بولۇشى مۇمكىن. ئەمما، راتنېرنىڭ كۆرسىتىشىچە، سېئۇل ھۆكۈمىتى بۇنىڭ ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئۆز دۆلىتىنىڭ مۇداپىئە كۈچلىرىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك دىققىتىنى تېخىمۇ كۆپ دەرىجىدە خىتاي تەھدىتىگە مەركەزلەشتۈرۈشكە، تارىخىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن مۇرەككەپ مۇناسىۋەتتە بولۇپ كەلگەن ياپونىيە بىلەن تېخىمۇ قويۇق ۋە چوڭقۇر بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى ئورنىتىشقا، ھەمدە ئۆز ئارمىيەسى ۋە كورېيە يېرىم ئارىلىدا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان تۇرۇشلۇق ئون مىڭلىغان ئامېرىكا ئەسكەرلىرى ئۈچۈن پەقەت كورېيە يېرىم ئارىلى بىلەنلا چەكلىنىدىغان تار دائىرىدىن ھالقىپ، تېخىمۇ كەڭ رايونلۇق (يەنى پۈتكۈل ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىنى كۆزدە تۇتىدىغان) بىر بىخەتەرلىك يۆنىلىشىنى ۋە مەسئۇلىيىتىنى قوللاشقا ۋە ئۈستىگە ئېلىشقا رازى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىنى ئېنىق قارار قىلىشى كېرەك. يەنە بىر يوشۇرۇن شېرىك دۆلەت يېڭى زېلاندىيە بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى، يېڭى زېلاندىيە ئاللىقاچان ئاۋسترالىيە، كانادا، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بىرلىكتە «بەش كۆز» (Five Eyes) دەپ ئاتالغان ئىنتايىن مەخپىي ئاخبارات ھەمبەھىرلىشىش گۇرۇپپىسىنىڭ مۇھىم بىر ئەزاسى. ئەمما، راتنېرنىڭ قارىشىچە، گەرچە يېڭى زېلاندىيە ھۆكۈمىتى يېقىنقى مەزگىللەردە خىتاينىڭ رايوندىكى پائالىيەتلىرىگە قارىتا تېخىمۇ كۆپ جەڭ ئېلان قىلىش ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بىخەتەرلىك جەھەتتە تېخىمۇ قويۇق ماسلىشىشقا تېخىمۇ كۆپ مايىللىق كۆرسىتىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇ تېخى بۇنداق رەسمىي، مەجبۇرىيىتى ئېغىر بولغان بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىگە بىۋاسىتە كىرىشكە تولۇق تەييار بولماسلىقى مۇمكىن.
بۇنىڭدىن باشقا، ھىندىستان ۋە سىنگاپور قاتارلىق ئامېرىكانىڭ رايوندىكى باشقا مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىرىنىڭ دەسلەپتە بۇ شەرتنامىگە تولۇق ئەزا سۈپىتىدە قوشۇلۇشى كۈتۈلمەيدۇ. لېكىن، ئۇلار يەنىلا بۇ شەرتنامىنىڭ رامكىسى ئىچىدىكى مەلۇم ھەربىي مانېۋىرلارغا، سىياسىي مەسلىھەتلەرگە ياكى باشقا ھەمكارلىق پائالىيەتلىرىگە، رايونلۇق خەلقئارا گۇرۇپپىلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان ئادەت بويىچە، كۆزەتكۈچى دۆلەت سالاھىيىتىدە ياكى باشقا بىر ئەزا بولمىغان ئالاھىدە سالاھىيەتتە قاتنىشالىشى مۇمكىن. تەيۋەن مەسىلىسىگە كەلسەك، راتنېر تەيۋەننىڭ بۇ شەرتنامىگە قوشۇلۇشىنىڭ ھازىرقى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان يولغا قويۇپ كېلىۋاتقان «بىر خىتاي سىياسىتى» (گەرچە بۇ سىياسەتنىڭ كونكرېت مەزمۇنى ئامېرىكا، خىتاي ۋە تەيۋەن تەرىپىدىن ئوخشاش بولمىغان شەكىلدە شەرھلىنىدىغان بولسىمۇ) بويىچە مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ۋە ھازىرقى شارائىتتا مۇۋاپىقمۇ ئەمەسلىكىنى، شۇنداقلا بۇنداق بىر ھەرىكەتنىڭ شەرتنامىنىڭ باشقا يادرولۇق ئەزالىرى، بولۇپمۇ ياپونىيە ۋە فىلىپپىن تەرىپىدىنمۇ قوبۇل قىلىنمايدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىكى ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرىغا (مەسىلەن: ئەنگلىيە، فىرانسىيە قاتارلىقلار) كەلسەك، راتنېر ئۇلارنىڭ ھازىرقى ۋەزىيەتتە سىياسىي جەھەتتىن ھەم ھەربىي ئىقتىدار جەھەتتىن بۇ تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىگە تولۇق ئەزا سۈپىتىدە قوشۇلۇشقا تەييار ئەمەسلىكىنى، ئەمما بۇ تاللاشنىڭ كەلگۈسىدە، خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە ياۋروپانىڭ ئۆزىنىڭ شارائىتى ئۆزگەرگەندە، مەسىلەن: ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ مۇداپىئە خامچوتى زور دەرىجىدە ئېشىپ، ئۇلارنىڭ ھەربىي كۈچلىرى تېخىمۇ يىراققا يېتىپ بارالىغۇدەك ئىقتىدارغا ئىگە بولغاندا، قايتا ئويلىشىلىشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.