ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خەلقئارا جەمئىيەت ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ بۇ ئىككى بىسلىقلىقى بىلەن بىرلىكتە ياشاشقا مەجبۇر. خەلقلەر ئاز سانلىق، مۇستەسنا ئەھۋاللاردا كۆپ سانلىق ھالەتتە ياشايدىغان دۆلەتلەردە ئۇزۇن مۇددەت كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە دۇچ كەلگەن، بېسىم ئاستىدا قالغان ۋە ناچار مۇئامىلىگە ئۇچرىغان تەقدىردە، ئۆزىنىڭ دۆلىتىنى قۇرۇش ئۈچۈن ئايرىلىش ھوقۇقىدىن پايدىلىنالايدىغانلىقى قارىشى زامانىمىزدىكى ھۆكۈمران قاراش ھېسابلىنىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە خاتىمە بېرىش يولىدىكى خىلمۇخىل ھەرىكەتلەرنىڭ ئۈنۈمى بولمىغاندا، ئاخىرقى چارە سۈپىتىدە مۇستەقىللىق ھوقۇقى خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن مەجبۇرىي يۈرگۈزۈلسە بولىدۇ. يېڭى بىر دۆلەتنىڭ قۇرۇلۇشى كېلىشەلمەسلىكنىڭ تەرەپلىرىنى بىر – بىرىدىن ئايرىۋېتىش، قۇربانلىرىنى قوغداپ قېلىش دېگەندەك سەۋەبلەر نۇقتىسىدىن قارىغاندا مۇۋاپىقتەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن. لېكىن، بۇ خىل بىر ھادىسەنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بىلەن ئالاقىسى يوقتۇر. بۇ ھوقۇقنى بارلىق خەلقلەر باشقا خەلقلەرنىڭ ئۇنىڭغا تەڭداش ھوقۇقىغا تەڭداش نىسبەتتە ھېچقانداق چەكلىمىسىز تەلەپ قىلسا بولىدۇ. بىر ھەقنىڭ تەلەپ قىلىنىشى ئۇ ھەقنى بەرگۈچىنىڭ پوزىتسىيەگە باغلىنىشلىق بولۇپ قالغان تەقدىردە، كىشىلىك ھوقۇقتىن ئەمەس، زىيانغا ئۇچرىغۇچىنىڭ مۇكاپاتلىنىشىدىن ئېغىز ئېچىش مۇمكىن. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى دائىرىسىدە جازالاش پىكرىنى چىقىش قىلىش بىمەنىدەك كۆرۈنسىمۇ، بۇ پىكىرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ تۈپ قىيىنچىلىقلىرىغا ئىشارەت قىلىدىغان بىر قاراش ئىكەنلىكى يېقىنقى مەزگىللەردە ئالاھىدە گەۋدىلەنمەكتە.[29] ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى چەكلىمىسىز شەكىلدە قوبۇل قىلىنغان تەقدىردە، ئورۇندىغىلى بولىدىغان ياكى تەلەپ قىلىنغاندىن ئىشلاردىن ھالقىپ كەتكەن ۋەدىلەر ئوتتۇرىغا چىقىدۇ؛ شۇڭا ئۈمىدسىز شەكىلدە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا چەكلىمىلەر قويۇلۇپ، ۋەزىيەتنى كونترول قىلىشقا تىرىشىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلىدۇ. بىراق، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئۆزىگە قويۇلغان چەكلىمىلەرنى – مەيلى بالدۇر ياكى كېيىن بولسۇن- يېڭەلەيدىغان خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق كېرەك.
Alexander von Wysocki, Die Volksabstimmung bei Gebietsveränderungen. Phil. Diss. Greifswald, Hildesheim 1922.
Antonio Cassese, The self-determination of Peoples, bknz.: Louis Henkin (Hg.), The International Bill of Rights. The Covenant on Civil and Political Rights, New York, 1981.
Bernd Roland Elsner, Die Bedeutung des Volkes im Völkerrecht unter besonderer Berücksictigung der historischen Entwicklung und der Praxis des Selbstbestimmungsrechts der Völker, Berlin 2000.
Denise Brühl-Moser, Die Entwicklung des Selbstbestimmungsrechts der Völker, unter besonderer Berücksichtigun senises innerstattlich demokratischen Aspekte und seiner Bedeutung für den Minderheitenschutz, Basel 1994.
Dietrich Murswiek, Die Problematik eines Rechts auf Sezession – neu betrachtet. Bknz.: Archiv des Völkerrechts 31 (1933(.
Emmanuel Spiry, From “self-determination” to a right to ‘self-development’ for indigenous groups, bknz.: German Yearbook of International Law 38 (1995.(
Ernest Renan, Qu’est-ce qu’une nation?, Conference faite en Sorbonne, le 11 mars 1882; bknz.: Ernest Renan, Qu’est-ce qu’une nation? et autres essais politiques, Publisher Joël Roman, Paris: Presses Pocket, 1992.
Franklin D. Roosevelt, The Public Papers and Addresses, Samuel J.  Rosemann (Hg.), Bd.10, New York 1969.
Gerry J. Simpson, The diffusion of sovereignty: Self-determination in the Post-Colonial World. Bknz.: Mortimer Sellers (Hrsg.), Human rights and the self-determination of peoples. Oxford 1996.
Hans-Joachim Heintze, Selbstbestimmungsrecht  der Völker – Herausforderung der Staatengewalt. Zerfälle die internationale Gemeinschaft in Hunderte von Staaten?, Bonn 1997.
Jörg Fisch, Die Europäische Expansion und das Völkerrecht, Stuttgart 1984.
Otto Bauer, Die Nationalitätsfrage und Sozialdemokratie, bknz.: Otto Bauer, Werkausgabe, (Hrsg.) Manfred Ackermann, Bd.1, Wien 1975.
Joseph Vissarionovich Stalin, Marxismus und nationale Frage, bknz.: J. V. Stalin, Werke Bd.2, Berlin 1950.
Patrick Thornberry, The Democratic or Internal Aspect of Self-Determination with Some Remarks on Federalism. Bknz.: Christian Tomuschat (Hrsg.); Modern Law of self-determination. Dordrecht 1993, “International Law is not a suicide club for states”.
Paul Kluke: Selbstbestimmung, Der Weg einer Idee durch die Geschichte.
Göttingen 1963 Reinhold Lorenz Das Selbstbestimmungsrecht im österreichischen Kriegsparlament 1917/18. Bknz.: Wilhelm Wegener (Hg.); Festschrift für Karl-Gottfried Hugelman zum 80.Geburtstag, Hg., 2 cilt, Aalen 1959, cilt 1.
Sarah Wambaugh, The Saar plebiscite with a collection of official documents, Cambridge, Maas 1940.
Sarah Wambaugh, Plebiscites since the World War with a Collection of Official Documents, 2.Bd., Washington 1933.