كۈلرەڭ ھىدروگېن:  يېشىل نىقاب ئاستىدىكى قۇمۇل ھىدروگېن زاۋۇتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ بۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق زاۋۇتلاردا بولماسلىقى ياكى كۆرۈنمەسلىكى، خىتاي جەمئىيەتشۇناسلىقىدا پات-پات مۇنازىرە قىلىنىدىغان «-素质ئىنسان ساپاسى» دېگەن گېپى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك. دۆلەت بايانى، خىتاي كۆچمەنلەرنى «يۇقىرى ساپالىق» ، زامانىۋى ۋە ئىنتىزامچان ئەمگەك كۈچى دەپ تەرىپلىسە؛ شەرقىي تۈركىستانلىقلارنى «تۆۋەن ساپالىق»  ، « تەربىيەلىنىشى كېرەك بولغان » ۋە «زامانىۋى سانائەت مەدەنىيىتىدىن  مەھرۇم مىللەت» دەپ تامغىلايدۇ (ئاناگنوست، 2004).   دۆلەت بايانى مۇشۇنداق بولغاچقا،مۇخبىر خەۋەردىكى چەتكە قېقىش ئىبارىسىنى ئىشلىتىشتە ئۆزىنى يوللۇق سانايدۇ ۋە بۇ دۆلەت بايانى يەنە : «بۇ زاۋۇت دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ساپلاشتۇرۇش ئۈسكۈنىسىگە ئىگە بولسا، ئۇ يەردە ئىشلەيدىغان ‹لاياقەتلىك› خادىملار پەقەت خەنزۇلار بولالايدۇ» دېگەن قاراشنى يارىتىدۇ. نەتىجىدە ئېتنىك چەتكە قېقىش، تېخنىكىلىق بىر ئېھتىياج (لاياقەتلىك) نىقابى ئاستىغا يوشۇرۇلىدۇ.
س.  كۆچمەن مۇستەملىكىچىلىكى ۋە  (ئىگىسىز تۇپراق) قۇرۇلمىسى:
خەۋەردىكى «ۋەكىللىكنىڭ يوقلۇقى»، توم  (2016) تەھلىل قىلغان كۆچمەن مۇستەملىكىچىلىكى نۇقتىسىدىن، ماكاننىڭ  «ئىگىسىز/بوش تۇپراق» سۈپىتىدە كۆرسىتىش ئۈچۈندۈر. مۇستەملىكىچى كۆز قارىشىغا ئاساسلانغاندا، بىر تۇپراق پارچىسى ياكى بىر زېمىن پەقەت مۇستەملىكىچىلەر (بۇ يەردە خىتاي كۆچمەن/دۆلەت) ئۇ يەرگە كېلىپ تېخنىكىسىنى قۇرغاندىلا «مەۋجۇت بولىدۇ» ۋە تارىخ سەھنىسىگە چىقىدۇ. شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ تارىخىي مەۋجۇتلۇقى، مەدەنىيىتى ۋە زېمىن بىلەن قۇرغان مۇناسىۋىتى ئۆچۈرۈلىدۇ؛ ئورنىغا «بوش، قۇرۇق ۋە ئەجىر سىڭدۈرۈلۈشىنى كۈتۈۋاتقان ۋە پەقەت دۆلەت ئارقىلىقلا قىممەتكە ئىگە بولىدىغان» بىر  ئاق يەر دەسسىتىلىدۇ. خەۋەر تېكىستىدە ئارا تۈرۈك ناھىيەسىنىڭ پەقەت بىر «كۆمۈر ۋە ھىدروگېن ئامبىرى» سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنىشى، ئۇنىڭ ئۈستىدىكى ئىنسانىي ئامىلنىڭ قەستەن ئۆچۈرۈلۈپ نەزەردىن قاچۇرۇلغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
خەۋەر تېكىستىدە قايتا-قايتا تەكىتلەنگەن «ئىشلەپچىقىرىش-ساقلاش- توشۇش-قاچىلاش-باشقۇرۇش»[7]قاتارلىقلارنىڭ بىر گەۋدىلىشىشى ۋە ئىشلەپچىقىرىلغان ھىدروگېننىڭ «دۆلەت ئۆلچىمى»گە ماس كېلىشى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ خىتاينىڭ سانائەت مېتابولىزمىغا ھەم فۇنكسىيەلىك ھەم سىمۋوللۇق سەۋىيەدە قوشۇلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ بىر گەۋدىلىشىش شەكلى، شەرقىي تۈركىستاننى پەقەت خام ئەشيا بىلەن تەمىنلەيدىغان پاسسىپ بىر «چەت » رايون بولۇشتىن چىقىرىپ، دۆلەت تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان ۋە ئىستراتېگىيەلىك بىر ھالقىسى سۈپىتىدە قايتىدىن تەبىرلەپ چىقىدۇ.
دۆلەت ھىدروگېن ئىستراتېگىيەسى دائىرىسىدە ئاراتۈرۈك سانائەت رايونىنىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە دائىر ئىبارە ئىچىگە كىرگۈزۈلۈشى ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ جۈملىدىن قۇمۇلنىڭ «مۇقىمسىز چېگرا رايونى» ئوبرازىنىڭ تازىلىنىپ «مەركەزگە بىۋاستە» باغلىنىشىنى نىشان قىلغان سۆزلەم تۈسىدىكى ئەمەلىيەتتۇر. بۇ سۆلەم رامكىسى، قۇمۇلنى ھەم ماددىي (ئۇل-ئەسلىھە، ئىشلەپچىقىرىش، ئەشيا ئوبوروتى) ھەم سىمۋوللۇق (مىللىي ئۆلچەملەر، ئىستراتېگىيەلىك بايلىق) دائىرىسىدە مەركەزگە باغلايدىغان يېڭى بىر تەۋەلىك قۇرۇلمىسى يارىتىدۇ. نەتىجىدە شەرقىي تۈركىستان، ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت كۆپ خىللىقى بىلەن ئەمەس، ئىلغار تېخنىكا ۋە يۇقىرى ئۈنۈمدارلىق بىلەن تەرىپلىنىدىغان ماكان ئوبرازى ياراتقان بولىدۇ؛ شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا خاس كىملىكلەر بولسا بۇ زامانىۋىلىشىش ئىبارىلىرى ياكى سۆزلەملىرى ئىچىدە يا كۆرۈنمەسلىشىدۇ ياكى پەقەت بىر ئارقا كۆرۈنۈش ھالىغا كېلىپ قالىدۇ.
ئا. «سىياسىي تېخنىكىلار»  بىلەن تەۋەلىك بەرپا قىلىش : ئۇل-ئەسلىھە چوڭ مىللەتچىلىكى
بۇ ھادىسە، جەمئىيەتشۇناسلىقتا «ئۇل-ئەسلىھە مىللەتچىلىكى» (infrastructural nationalism) ئۇقۇمى ئارقىلىق ئىزاھلىنىشى مۇمكىن. باچمان (2004)، لاركىن (2013) ۋە شۋېنكېل (2015) قاتارلىق نەزەرىيەچىلەرنىڭ تەكىتلىگىنىدەك؛ يوللار، تۇرۇبا لىنىيەلىرى، ئېنېرگىيە ئىستانسىلىرى ۋە رەقەملىك تورلار پەقەت ئەشيا ئوبوروتى ۋەزىپىسىنى ئۆتىمەيدۇ. بۇلار، خىتاي دۆلىتىنىڭ ماكان پۈتۈنلۈكىنى، ئىگىلىك ھوقۇقىنى ۋە پۇقرالىق تەۋەلىكىنى كۈندىلىك تۇرمۇشتا قايتا ئىشلەپچىقىرىدىغان «سىياسىي تېخنىكىلار»دۇر. شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان بۇ بىر گەۋدىلەشكەن ھىدروگېن تورلىرى، خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈستىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقىنى كونكرېتلاشتۇرىدىغان ۋە «خىتاي» مەۋجۇتلۇقىنى ئەبەدىيلەشتۈرىدىغان ھۆكۈمرانلىق پەنجىلىرى سۈپىتىدە رول ئوينايدۇ.
ب.  تېخنو-سىياسىي كىملىك قۇرۇلۇشى ۋە «باشقىلار»نىڭ تەسۋىيە قىلىنىشى:
ھىدروگېن تېخنىكىسىغا ئوخشاش «كەلگۈسىنىڭ تېخنىكىسى» دەپ تونۇشتۇرۇلغان ساھەلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى، رايونغا «زامانىۋى، يېڭىلىق يارىتىشچان ۋە ئىلغار خىتاي مىللىتىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى» چاپىنىنى كىيگۈزىدۇ. بۇ تېخنو-سىياسىي ئىستراتېگىيە، تىموتىي مىچېل (2002) ۋە ئاندىريۇ گرانتنىڭ (2018) تەھلىللىرىدە كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك ئىككى تەرەپلىمىلىك زىتلىق شەكىللەندۈرىدۇ: «تېخنىكىلىق/زامانىۋى مەركەز» بىلەن «ئەنئەنىۋى/قالاق يەرلىك»نىڭ زىتلىقى .  بۇ خىل چۈشەنچە، ئۇيغۇر ۋە قازاق كىملىكلىرىنى يوشۇرۇن ھالدا «دەۋرگە ماس كەلمەيدىغان» ۋە «ئۈنۈمسىز» ئورۇنغا ئىتتىرىپ، قانۇنلۇق پۇقرالىق ۋە تەۋەلىك شەكلىنى تېخنىكىلىق زامانىۋىلىققا ماسلىشىش ئىقتىدارىغا باغلاپ قايتىدىن تەبىرلەيدۇ. تەۋەلىك ئەمدى ئېتنىك-مەدەنىيەت كۆپ خىللىقىنىڭ ئېتىراپ قىلىنىشى بىلەن ئەمەس؛ يۇقىرى تېخنىكا تۈرلىرىگە قوشۇلۇش، دۆلەت ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىگە تۆھپە قوشۇش ۋە «يېشىل ئۆزگىرىش» نىشانلىرى بىلەن ئۆزلىشىش  ئارقىلىق بەرپا قىلىنىدۇ .