ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ قىسقىچە تارىخى ۋە ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ف.د.ئا. فۈسۇن ئارساۋا[1]
خەلقئارا سەھنىدىكى ئۆزگىرىشلەر 20 – ئەسىرنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك شوئارلىرىنىڭ بىرى بولغان ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ بۇ غەلىبىسىنى 21 – ئەسىردىمۇ داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ پەقەت بىر شوئاردىنلا ئىبارەت بولماستىن، كىشىلىك ھوقۇق ماتېرىياللىرىدا ئەڭ مۇھىم كىشىلىك ھوقۇق دەپ قارالغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدىكى ئەڭ كەڭ دائىرىلىك كودلاشتۇرۇش مىسالىنى تەشكىل قىلىدىغان ھەر ئىككى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق ئەھدىنامىسىنىڭ بىرىنچى ماددىسى:
پۈتكۈل خەلقلەر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. بۇ ھوقۇققا تايىنىپ خەلقلەر ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي سالاھىيەتلىرىنى ئەركىن – ئازادە بەلگىلىيەلەيدۇ ۋە ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي، سىياسىي تەرەققىياتىنى ئەركىن – ئازادە داۋاملاشتۇرالايدۇ.
پۈتكۈل خەلقلەر خەلقئارا قانۇنغا ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت پىرىنسىپىنى چىقىش قىلىدىغان خەلقئارا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق مەسئۇلىيەتلىرىگە زىيان يەتكۈزمەسلىك شەرتى بىلەن، تەبىئىي ھوقۇقلىرى ۋە بايلىقلىرىنى ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن خالىغانچە تەسەررۇپ قىلسا بولىدۇ. بىر خەلق ئۆزى ئىگە بولغان ماددىي مەنبەلەردىن ھېچبىر شەكىلدە مەھرۇم قىلىنالمايدۇ.
ئۆز ئۆزىگە خوجا بولمىغان، باشقىلارنىڭ بويۇنتۇرۇقى ئاستىدىكى مەملىكەتلەرگە مەسئۇل دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ كېلىشىمگە تەرەپ بارلىق دۆلەتلەر، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئورۇندىلىشى ئۈچۈن كۈچ چىقىرىدۇ ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) شەرتنامىسىگە ئۇيغۇن ھالدا بۇ ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىدۇ.
دېگەن ھۆكۈمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئەگەر بىر خەلق سىياسىي سالاھىيىتىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگە بولسا، ئۆز دۆلىتىنىمۇ قۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. مەزكۇر كېلىشىملەر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىدىن بەھرىمەن بولالايدىغان خەلقلەرنىڭ كىملەر ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى يىپ ئۇچىنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ. بۇ دائىرىدە ئۈچ خىل قاراشنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلغانلىقى كۆرۈلمەكتە:
– بۇ قاراشلارنىڭ بىرىنچىسى بويىچە، خەلق دۆلەتنى تەشكىل قىلىدىغان كىشىلەر توپلۇقى بولۇپ، بۇ توپلۇققا بەزىدە چەت ئەللەرگە چىقىرىۋېتىلگەن، بەزىدە چەت دۆلەتلەردە ياشايدىغان خەلقلەر نەزەرگە ئېلىنغان ھالدا ئېنىقلىما بېرىلىدۇ. دۆلەت زېمىنىنىڭ بىر قىسمىنى قولدىن بېرىپ قويغىنىدا، ئۇ جايدا ياشايدىغان كىشىلەر كۆچۈپ كەتمىسە ئاپتوماتىك ھالدا پۇقرالىقتىن چىقىپ كېتىدۇ.
– خەلقكە ئېنىقلىما بەرگەن ئىككىنچى قاراشنى 1882 – يىلى ئېرنېست رېنان ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇنىڭ قارىشىچە، بىر مىللەتنى تەشكىل قىلىدىغان ھەركۈنى يېڭىلىنىدىغان رېفېراندۇمدۇر.[2] روشەن بولغان بۇ فورمۇلا ئىككىلىنىش پەيدا قىلماقتا. ھەممە ئىش پەقەت ئۆزگىرىشچان ئىنسانلارنىڭ ئارزۇسىغا باغلىقمۇ؟ بىر ئادەم بۈگۈن بىر مىللەت، ئەتە باشقا بىر مىللەتكە تەۋە بولالامدۇ؟ كەسكىن ئورتاقلىقلار بولۇشى كېرەك ئەمەسمۇ؟ ئېرنېست رېنان شۈبھىسىزكى فىرانسۇزلارنىڭ دۆلەتلىرىگە بولغان ساداقىتىنىڭ بىر كېچىدىلا ئۆزگىرىش مۇمكىنچىلىكى بارلىقى پەرىزىنى ئوتتۇرىغا قويمىغان. لېكىن، ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان ئېنىقلىما ئوبيېكتىپ ئانالىزلارغا يول ئېچىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. يەنە بىر تەرەپتىن ئومۇمىي خەلق بېلەت تاشلاش پائالىيىتى ئۆتكۈزۈش بوش قويۇۋېتىلگەن، خالىغانچە قىلىنىدىغان نەرسە ئەمەستۇر.
– رېناننىڭ قارىشىنىڭ ئەكسىچە، ئوبيېكتىپ تايانچقا ئاساسەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئېنىقلىما جوسېف ستالىنغا ئائىتتۇر. ستالىن، 1913 – يىلى مىللەتنى «تارىخىي جەھەتتىن ئوتتۇرىغا چىققان تىل، مەملىكەت، ئىقتىسادىي ھايات ۋە كۈلتۈر بىرلىكىنى ئاساس قىلىدىغان مۇقىم، تەۋرەنمەس ئىنسان توپلۇقى» دەپ ئىزاھلايدۇ.[3] ستالىن مىللەتكە مەنسۇپلىرىنىڭ ئىرادىسىگە بېقىنمايدىغان مۇئەييەن ئالاھىدىلىكلىرىگە ئاساسەن ئېنىقلىما بەرگەن.
ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنىڭ مەركىزىي ئامىلى قانداق ئېنىقلىما بېرىلىشىدىن قەتئىينەزەر، خەلق دەپ قوبۇل قىلىنماقتا. خەلق ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەيدۇ. بۇ، ھېچبىر خەلقنىڭ باشقا بىر خەلقكە بىر نەرسىلەرنى بەلگىلەپ بېرىشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. خەلقنىڭ ئۆز ئىشىنى بىر تەرەپ قىلىش سالاھىيىتى چەكلىمىسىزدۇر. خەلقنىڭ ئۈستىدە باشقا بىرى يوقتۇر. ئىگىلىك ھوقۇق بۇدۇر. شۇ ۋەجىدىندۇركى، مۇستەقىل مەۋجۇتلۇق بولۇش ھوقۇقىغا ئىگىدۇر. بۇنىڭ مەنبەسى ئىگىلىك ھوقۇقنىڭ مىللەتنى تايانچ قىلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئىگىلىك ھوقۇق نەزەرىيەسىدۇر. مىللەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى پەقەت سىرتقا نىسبەتەن مۇستەقىل بولۇش ئەمەس، ئىچكى قىسىمدىمۇ ئۆزىنىڭ دۆلەت ۋە ھۆكۈمەت شەكلىنى بېكىتىش جەھەتتىمۇ ئەركىن ھەرىكەت قىلىش، قايسى شەكىلدە كىم تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغانلىقىنى بېكىتىش ئىمكانىيەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دېموكراتىيە پىرىنسىپىنىڭ تەقەززاسى سۈپىتىدە خەلقنىڭ ئۆز – ئۆزىنى ئىدارە قىلىشىدۇر. مىللەتنىڭ بۇ باشقۇرۇش سالاھىيىتىنى تەبىئىي ھالدا ئۆتكۈزۈپ بېرىشى مۇمكىندۇر. بۇ خىل دېموكراتىيەلەر تەمسىلى دېموكراتىيە ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. مىللەتنىڭ ئۆز – ئۆزىنى باشقۇرۇش سالاھىيىتىنى ئۆتكۈزۈپ بېرىشى ئىگىلىك ھوقۇقلىرىنىڭ بىر قىسمىدىن پارلامېنت ياكى ھۆكۈمەت ۋەياكى پىرېزىدېنت، پادىشاھ ئۈچۈن ۋاز كېچىشى دېگەنلىك بولىدۇ.