يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش مۇساپىسى: گېئوپولىتىك دۆلەتچىلىك سەنئىتى، ئىقتىسادىي پارچىلىنىش ۋە كۆپ قاتلاملىق دۇنيا تەرتىپى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

BRICS+ ئەزالىرى ئۈچۈن بۇ سۇپا، غەرب مەركەزلىك ئورگانلارغا (IMF، دۇنيا بانكىسى، SWIFT) بولغان بېقىنىشنى ئازايتىش ۋە ئىقتىسادىي چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن بىر «بىخەتەر پاناھگاھ» رولىنى ئوينىماقتا. بولۇپمۇ «دوللارسىزلاشتۇرۇش» (de –  dollarization) تىرىشچانلىقلىرى ۋە يەرلىك پۇللار بىلەن سودا قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، بۇ بلوكنىڭ ئەڭ مۇھىم كۈنتەرتىپلىرىدىن بىرىگە ئايلاندى20.
تېخنىكا، بولۇپمۇ سۈنئىي ئەقىل  (AI)، 2025 –  يىلىغا كەلگەندە پەقەت بىر ئىقتىسادىي قورال بولۇپلا قالماستىن، بەلكى دۆلەت كۈچى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش (survival) مەسىلىسىگە ئايلاندى. سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەت، چوڭ كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ئەمگەك بازىرىدىمۇ غايەت زور ئۆزگىرىشلەرنى قوزغاۋاتىدۇ21.
دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرى (WEF) نىڭ «2025 –  يىللىق خىزمەتلەرنىڭ كەلگۈسى» ناملىق دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، «ھاسىللىغۇچ سۈنئىي ئەقىل» 2030 (Generative AI) –  يىلىغىچە تەخمىنەن 170 مىليون يېڭى خىزمەت ئورنى يارىتىش بىلەن بىرگە، 92 مىليون خىزمەت ئورنىنىڭ ئاپتوماتلىشىش سەۋەبىدىن يوقىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. 2025 –  يىلىنىڭ بېشىدا تېخنىكا شىركەتلىرىدە كۆرۈلگەن كەڭ كۆلەملىك ئىشتىن بوشىتىشلار، AI نىڭ ئىنسانلارنىڭ ئورنىنى ئېلىشىدىن بەكرەك، شىركەتلەرنىڭ AI غا مەبلەغ سېلىش ئۈچۈن بايلىق توپلاش ئېھتىياجى بىلەن چۈشەندۈرۈلمەكتە22, 23.
تەمىنلەش زەنجىرىدىكى خەتەرلەرنى باشقۇرۇش ئۈچۈن «رەقەملىك قوشكېزەك» (Digital Twin) تېخنىكىسىنى ئىشلىتىش تېز سۈرئەتتە ئاشماقتا «McKinsey» نىڭ مۆلچەرىچە، رەقەملىك قوشكېزەك بازىرى يىلىغا %30 –  40 لىك سۈرئەت بىلەن ئېشىپ، 2032 –  يىلىغا كەلگەندە 150 مىليارد دوللارلىق كۆلەمگە يېتىدۇ. بۇ تېخنىكا، شىركەتلەرنىڭ مۇرەككەپ تەمىنلەش تورلىرىنى تەقلىد قىلىشىغا ۋە «قارا ئاققۇ» (black swan)  ھادىسىلىرىگە، يەنى كۈتۈلمىگەن چوڭ ئاپەتلەرگە قارشى تېخىمۇ چىداملىق سىستېمىلارنى قۇرۇشىغا ياردەم بېرىدۇ24.
WEF تەرىپىدىن مۆلچەرلەنگەن «تېخنىكا ئاساسىدىكى مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» سېنارىيەسى، تېخنىكىنىڭ پاراۋانلىق قورالى بولۇشتىن زىيادە، بىر ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ھايات قېلىش قورالىغا ئايلانغان دۇنيانى تەسۋىرلەيدۇ. بۇ دۇنيادا، تېخنىكا يۆتكەش پەقەت ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدا ئەمەلگە ئاشىدۇ ۋە ئىستراتېگىيەلىك بولمىغان ساھەلەر قوللاشتىن مەھرۇم قالىدۇ. بۇ ئەھۋال، يەرشارىۋى تېخنىكا ئېكولوگىيەسىنىڭ «شاخلىنىشى» (bifurcation) مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ: بىر تەرەپتە غەرب ئۆلچەملىرى، يەنە بىر تەرەپتە خىتاي ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرىنىڭ ئۆلچەملىرى21.
يەرشارىۋى تەرتىپنىڭ بۇزۇلۇشى ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىكنىڭ كىرىزىسىگە جاۋابەن، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (BDT) «كەلگۈسى ئۈچۈن ئەھدىنامە» (Pact for the Future) نى ئىمزالاش ئارقىلىق، كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقنى قۇتقۇزۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. بۇ ئەھدىنامە، بولۇپمۇ ئافرىقىنىڭ ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ۋەكىللىك قىلىنماسلىقىدەك تارىخىي ئادالەتسىزلىكلەرنى تۈگىتىش مەسىلىسىدە كونكرېت قەدەملەرنى تاشلاشقا ۋەدە بېرىۋاتىدۇ25.
بىراق، رۇسىيەگە ئوخشاش بەزى كۈچلەرنىڭ ئاخىرقى مىنۇتلاردا سۇنغان تەكلىپلىرى ئارقىلىق ئەھدىنامىگە قارشى چىقىشى، كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىقنىڭ ئالدىدىكى گېئو –  سىياسىي توسالغۇلارنىڭ نەقەدەر چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم كۆرسىتىپ بەردى. بۇ خىل قارشىلىقلار، خەلقئارا تۈزۈمدىكى ئىسلاھاتلارنىڭ ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىلىشىنىڭ تەسكە توختايدىغانلىقىنى ئىشارە قىلىدۇ25.
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى دەۋرنى بەلگىلىگەن «ھەر يەردە مەۋجۇت» تەمىنلەش زەنجىرلىرى، ئەمدىلىكتە گېئو –  پولىتىك مۇساپىنىڭ ۋە خەتەر تۇيغۇسىنىڭ بەلگىلىگۈچى ئامىلغا ئايلانغان پارچىلانغان بىر قۇرۇلمىغا ئورۇن بوشىتىۋاتىدۇ. 2025 –  يىلىدا ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ مەشغۇلات مۇھىتىنى گېئو –  سىياسىي جىددىيچىلىكلەر ۋە يېڭى تاموژنا بېجى تۈزۈملىرى بەلگىلىدى26.
شىركەت باشلىقلىرىنىڭ  %57ى تەمىنلەش زەنجىرلىرىنى ئاكتىپلىق بىلەن قايتا قۇرۇۋاتىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، خام ئەشيا ۋە زاپچاسلارنىڭ يۆتكىلىشى ئۈچۈن ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن نىشانغا ئايلانغان بولۇپ، ئۇنىڭدىن قالسا مېكسىكا ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا كېلىدۇ. مېكسىكا بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى يۈك ماشىنىسى توشۇش تەننەرخى ۋە كاربون قويۇپ بېرىش مىقدارىنىڭ تۆۋەنلىكى، شىركەتلەرنىڭ پەقەت تەننەرخ ۋە بىخەتەرلىك ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى سىجىللىق نىشانلىرى ئۈچۈنمۇ «يېقىنلىشىش»قا ئەھمىيەت بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ14.
يەرشارىۋى قايتا تەرتىپكە سېلىش جەريانىنى پەقەت سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىقلا چۈشىنىش يېتەرلىك ئەمەس. مەلۇماتلارنىڭ ئاستىدىكى سەۋەب –  نەتىجە مۇناسىۋەتلىرى ۋە يوشۇرۇن تەسىرلەر، يېڭى تەرتىپنىڭ ھەقىقىي ماھىيىتىنى ئاشكارىلايدۇ. «تېخنىكا ئاساسىدىكى ھايات قېلىش» سېنارىيەسى، تېخنىكىنىڭ پاراۋانلىق ۋاسىتىسى بولۇشتىن ھالقىپ، بىر خىل ھۆكۈمرانلىق قورالىغا ئايلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.