گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى دىپلوماتىك ئارقان تارتىشىش (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىراق، بۇ قىزىل سىزىقلارنىڭ قانچىلىك ئېنىقلىقتا ۋە قانچىلىك ئۇزۇنلۇقتا سىزىلىشى، گېرمانىيە سىياسىتىدىكى ئەڭ سەزگۈر مۇنازىرە تېمىلىرىنىڭ بىرىدۇر. باش مىنىستىر ئورۇنباسارىنىڭ زىيارىتىدىمۇ بۇ جىددىيچىلىك ئوچۇق-ئاشكارا كۆرۈنمەكتە. بىر تەرەپتىن يېپىق ئىشىكلەر ئارقىسىدا بۇ مەسىلىلەرنىڭ كۈنتەرتىپكە كىرگۈزۈلگەنلىكى قەيت قىلىنسا، يەنە بىر تەرەپتىن، ئاممىۋى سورۇنلاردا بېيجىڭنى بىۋاسىتە نىشان قىلغان قاتتىق ئەيىبلەشلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇشقا تىرىشچانلىق كۆرسىتىلمەكتە. بۇ ئەھۋال، گېرمانىيەنىڭ «قىممەت قاراشنى ئاساس قىلغان تاشقى سىياسەت» تەشەببۇسى بىلەن ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداشتىكى ئەمەلىيەتچىللىكى ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنىڭ كونكرېت نامايەندىسىدۇر. تەنقىدچىلەر، گېرمانىيەنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدىكى باياناتلىرىنىڭ، ئىقتىسادىي ئەندىشىلەر تۈپەيلىدىن يېتەرلىك دەرىجىدە كۈچلۈك ۋە تەسىرلىك بولمايۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى بولسا، دىيالوگ ۋە ئالاقىنىڭ، خىتاينى پۈتۈنلەي يېتىم قالدۇرۇشتىن كۆرە تېخىمۇ ئىجابىي نەتىجىلەرنى بېرىدىغانلىقىنى، ئالاقە يوللىرىنى ئوچۇق تۇتۇش ئارقىلىق ئەڭ ئاز دېگەندىمۇ بەزى مەسىلىلەردە چەكلىك بولسىمۇ مەلۇم تەسىر يارىتىشقا ئىمكانىيەت قالدۇرغىلى بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
بۇ قىممەت قاراشلار توقۇنۇشىغا قوشۇلۇپ، ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشقا ئوخشاش يەرشارىۋى گېئوسىياسىي مەسىلىلەرمۇ گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىنى مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە. گېرمانىيە ۋە غەرب ئىتتىپاقداشلىرى، خىتاينىڭ رۇسىيەگە بېرىۋاتقان دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي ياردىمىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلماقتا. گېرمانىيە ئەمەلدارلىرىنىڭ خىتاي زىيارەتلىرىدىكى مۇھىم بىر كۈنتەرتىپ ماددىسى، بېيجىڭنى خەلقئارا قانۇنغا ھۆرمەت قىلىشقا ۋە رۇسىيە ئۈستىدىكى تەسىرىنى ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش يۆنىلىشىدە ئىشلىتىشكە ئۈندەشتىن ئىبارەت. بۇ تىرىشچانلىقلارنىڭ مەقسىتى، خىتاينىڭ يەرشارىۋى بىر كۈچ سۈپىتىدىكى مەسئۇلىيىتىنى ئەسلىتىش ۋە خەلقئارا سىستېمىدىكى رولىنى دەڭسەپ بېقىشتۇر. ئەمما بېيجىڭنىڭ غەرب بىلەن رۇسىيە ئارىسىدا ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىگە ئاساسەن تەڭپۇڭ ھالدا سىياسەت يۈرگۈزۈشى، گېرمانىيەنىڭ بۇ ساھەدىكى دىپلوماتىك ھەرىكەت بوشلۇقىنى تارايتىۋەتمەكتە.
سىستېماتىك رەقىپ بىلەن رىقابەت: دىيالوگ ۋە چۆچۈتۈش تەڭپۇڭلۇقى
گېرمانىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتاينى «ھەمكار، رەقىب ۋە سىستېماتىك رەقىب» دەپ تەرىپلىگەن ئۈچ قىرلىق ئىستراتېگىيەسى، بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ كۆپ ئۆلچەملىك ماھىيىتىنى ئېتىراپ قىلىدىغان بىر  پوزىتسىيەسىدىكى مۇئامىلىدۇر. كىلىمات ئۆزگىرىشى ياكى يەرشارىۋى سەھىيە قاتارلىق مەسىلىلەردە خىتاي بىر «ھەمكار» دەپ قارالسا؛ ئىقتىساد ۋە تېخنىكا ساھەسىدە بىر «رەقىب»، سىياسىي تۈزۈم ۋە دۇنيا تەرتىپى تەسەۋۋۇرى جەھەتتە بولسا «سىستېماتىك بىر رەقىب» دەپ قارالماقتا. خەۋەر تەھلىللىرى، گېرمانىيە دىپلوماتىيەسىنىڭ خىتاي ئويناۋاتقان بۇ ئۈچ قىرلىق رولنى بىرلا ۋاقىتتا تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
زىيارەتنىڭ دىيالوگ تەرىپى، ئورتاق مەنپەئەت ساھەسىدە ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇش نىيىتىنى نامايان قىلىدۇ. لارس كلىڭبېيلنىڭ «دىيالوگلىشىشقا تىرىشىش» نى تەكىتلىشى، يەرشارىۋى مەسىلىلەرنىڭ خىتاينىڭ قاتنىشىشىسىز ھەل بولمايدىغانلىقىدەك رېئاللىقنى ئېتىراپ قىلىشىنىڭ ئىپادىسىدۇر. ئەمما بۇ دىيالوگ،خىتاي بىلەن ساددىلىق بىلەن مۇئامىلىشىشتىن كۆرە، گېرمانىيەنىڭ ئۆز مەيدانىنى ۋە چېگرالىرىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويغان ھالدا«پىرىنسىپلىق مۇئامىلىشىش» شەكلىدە پىلانلانماقتا.
يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاينىڭ «سىستېماتىك رەقىپ » تەرىپى، گېرمانىيە ۋە ياۋروپانىڭ خىتاينىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ھەربىي، تېخنولوگىيە ۋە سىياسىي كۈچىگە قارشى تېخىمۇ تەييارلىقلىق بولۇشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ، پەقەت ئىقتىسادىي ساھەدە «خەتەرنى ئازايتىش» بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تور بىخەتەرلىكى، يالغان ئۇچۇرلارغا قارشى كۈرەش قىلىش، ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلەرنى قوغداش ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى پىكىرداش ھەمكارلاشقۇچىلار (مەسىلەن، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە، ھىندىستان) بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش قاتارلىق قەدەملەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. گېرمانىيە ھەيئىتىنىڭ خىتايدىكى زىيارىتىنىڭ مەقسىتى، بۇ رىقابەت جەريانىدا پارادوكسلىق گەپ-سۆزلەردىن ساقلىنىپ، قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپنى قوغداشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەشتۇر. بۇ، بىر خىل «رىقابەتلىك بىرگە ياشاش» (competitive coexistence) مودېلىنى ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇش سىنىقىدۇر. بۇ مودېل، ھەم ھەمكارلىق ئىشىكلىرىنى ئوچۇق تۇتۇشنى، ھەم زۆرۈر تېپىلغاندا ئۆز مەنپەئەتلىرىنى ۋە قىممەت قاراشلىرىنى قوغدايدىغان چۆچۈتۈش ئىقتىدارىنى بەرپا قىلىشنى تەلەپ قىلىدىغان، ئىنتايىن مۈشكۈل بىر دىپلوماتىك تەڭلىمىدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، «Kurier»، «Zeit Online»  ۋە «Kölner Stadt-Anzeiger» دا ئېلان قىلىنغان خەۋەرلەرنىڭ ئانالىزى، گېرمانىيەنىڭ خىتاي سىياسىتىنىڭ، بىر-بىرىگە زىت بولغان مۇھىم ئىشلار ئارىسىدا نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش سەنئىتى ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ سىياسەت، ئىقتىسادىي ئەمەلىيەتچىللىك ، قىممەت قاراشنى ئاساس قىلغان پىرىنسىپلار ۋە گېئو-ئىستراتېگىيەلىك رېئاللىق ئۈچبۇلۇڭىدا شەكىللەنمەكتە. باش مىنىستىر ئورۇنباسارى ۋە سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيەسى رەھبىرىنىڭ خىتاي زىيارەتلىرى، بۇ مۇرەككەپ تەڭلىمىنىڭ ئىككى تەرىپىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ كونكرېت مىساللىرى بولۇپ، بۇلارنىڭ بىر قېتىملىق زىيارەت بىلەن ھەل بولىدىغان ئاددىي مەسىلىلەر ئەمەس، بەلكى ئۇزاق مۇددەتلىك ۋە قۇرۇلمىلىق بىر خىرىس بىلەن يۈز تۇرانە تۇرۇۋاتقانلىقىنى تونۇپ يەتكىلى بولىدۇ.