ئېكران خۇمارلىقتىن قۇتۇلۇش:دېگىتال ئاددىي-ساددىيلىق (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئادىل ئەرئۇيغۇر
تارىختا ئاغزاكى، يېزىق (قەلەم) كۈلتۈرلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن ئىنسانىيەت، بۇ قېتىم يېڭىچە بىر دەۋرگە قەدەم قويدى، بۇ يېڭىچە دەۋرنىڭ تىپىك ئالاھىدىلىكى بولغان دېگىتاللىشىش  بىزنى ھەققىي ۋە رېئال دۇنيادىن چىقىرىپ مەۋھۇم بىر دۇنياغا مەھكۇم قىلدى،بۇلتۇر پەيدا بولۇپ پۈتكۈل دۇنياغا مۇئەييەن دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن خىتاي ۋىرۇسى سەۋەبلىك مەۋھۇم دۇنياغا بولغان بېقىندىلىقىمىز ۋە مەھكۇملىقىمىز تېخىمۇ كۈچەيدى. ئەتىراپىمىزنى ئېلېكترونلۇق ئۈسكۈنىلەر قورشاپ بولدى. سودا،خەلقئارالىق يىغىنلار، ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرى،ئۇرۇشلار (تور ئۇرۇشى)  مەدەنىيەت-سەنئەت پائالىيەتلىرى، ھەتتا دىنى ئىبادەتلەرمۇ دېگىتال دۇنيادا ئۆتكۈزۈلىۋاتىدۇ. پەرزەنتلىرىمىز ۋە ياشلىرىمىزنىڭ تەلىم-تەربىيەسى بۇ دېگىتال دۇنيادا ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ، جەمئىيەتتىكى نۇرغۇن خىزمەت تۈرلىرىمۇ بۇ دۇنيادا بولىۋاتىدۇ، ھاياتىمىزنى ئوراپ بولغان بۇ دۇنيانىڭ نامى ئاكادېمىك دۇنيادا مەۋھۇم ئېكران كۈلتۈرى دەپ ئاتالماقتا. ئەلۋەتتە بۇ دۇنيادا ئۇچۇر-مەلۇماتقا چاقماق تېزلىكىدە ئېرىشەلەيمىز،ئۇچۇر- ئالاقە ئىشلىرى قولايلاشتى، بۇنىڭدىن سىرت نۇرغۇن ساھەدىمۇ ئىشلار ئوڭايلاشتى، قىسقىسى ھاياتىمىز بۇرۇنقى قارىغاندا زور دەرىجىدە ئاسانلاشتى.  بۇ كۈلتۈرنىڭ پايدىلىرىنى ئىنكار قىلغىلى بولمىغىنىدەك، زىيانلىرىغىمۇ سەل قارىغىلى بولمايدۇ، ھەدىس ئىلمىي ئالىمى مۇھەممەد ئەمىن يىلدىرىم دېگىتال دۇنيا ياكى مەۋھۇم ئېكران كۈلتۈرىنىڭ زىيانلىرىنى مۇنداق تۆت ئۇقۇم بىلەن ئىپادىلەيدۇ: دېگىتال فاشىزم، دېگىتال ھاياسىزلىق، دېگىتال دۆتلۈك ۋە دېگىتال تېررورلۇق. بۇنىڭغا دېگىتال ئۆز مەپتۇنلىق بىلەن دېگىتال تەنھالىقنىمۇ قوشساق بۇ مەۋھۇم دۇنيانىڭ زىيانلىق تەرەپلىرنى تېخىمۇ ياخشى چۈشەنگىلى بولۇشى مۇمكىن.  مەلۇمكى،  خىتايغا ئوخشاش دېكتاتور دۆلەتلەر تېخنولوگىيەلىك ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىپ دېگىتال ھاكىمىيەت قۇرۇشنىڭ كويىغا ئاللىبۇرۇن چۈشۈپ بولدى. پىرامىدالىق جەمئىيەت قۇرۇلمىسى شەكىل ئۆزگەرتىپ يۇمىلاق شەكىلگە  قاراپ مېڭىۋاتىدۇ، بۇ يۇمىلاق شەكىللىك قۇرۇلما ئادەتتىكى ئادەملەرنىڭمۇ «مەشھۇر» بولۇش ئىستىكىگە شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە، پىرامىدا شەكىللىك جەمئىيەت قۇرۇلمىسىدا شەخس جەمئىيەتنىڭ ئەڭ ئۈستۈن تەبىقە ياكى قاتلىمىغا چىقالغاندا ئاندىن مەشھۇر بولالايتتى،بۇ جەمئىيەت قۇرۇلمىلىرىدا جەمئىيەتنىڭ ئۈستۈن تەبىقىسى ياكى قاتلىمىغا چىقىش ئۈچۈن بىرلا ئىشىك بولاتتى، پىرامىدانىڭ ئۈستىگە  مۇشۇ ئىشىكىتىن كىرىپ چىقىشتىن باشقا ئامال يوق ئىدى. شۇڭا مەشھۇر بولۇش ئۈچۈن زور تىرىشچانلىق كۆرسىتىشكە، ھەتتا بىر ئۆمۈر سەرپ قىلىشقا توغرا كېلەتتى. لېكىن ھازىر مەشھۇر بولۇشقا زور كۈچ كەتمەيدۇ، چۈنكى توپقا ئوخشاش يۇمىلاق شەكىللىك بۇ جەمئىيەت قۇرۇلمىسىنىڭ نۇرۇن ئىشىكلىرى بار، ئىنسان قەيەردىن كىرىمەن دېسە شۇ يەردىن كىرەلەيدۇ. شۇڭا بىرسى «مەشھۇر» بولىمەن دېسە، قانداق ئىش قىلىشتىن قەتئىينەزەر ئېكراندىن چۈشمەي ئۆزىنى كۆرسىتىپ يۈرسىلا بولىدىغان ۋەزىيەت شەكىللەندى. قىسقىسى،  پىرامىدا شەكلىدىن يۇمىلاق شەكىلگە قاراپ ئۆزگىرىۋاتقان مەۋھۇم ئېكران كۈلتۈرلۈك جەمئىيەت قۇرۇلمىسىدا مەشھۇر بولۇشنىڭ ماھىيىتى ۋە شەكلى ئۆزگىرىپ، ئادەتتىكى كىشىلەرمۇ «مەشھۇر»بولۇش پۇرسىتىگە ئېرىشىپ «قالتىس» ئادەملەرگە ئايلاندى. ئىنسانلارنىڭ خۇسۇسىي تۇرمۇشىنىڭ دائىرىسى، مۇنداقچە ئېيتقاندا مەھرەم ھاياتىنىڭ دائىرىسى بارغانچە تارىلىشىپ بارماقتا. ئۇچۇر-مەلۇمات ۋە تېخنولوگىيەنى ئىلكىدە تۇتقۇچىلار جەمئىيەتتە ئەڭ كۈچلۈك قارار بەرگۈچىلەر سالاھىيتىگە ئېرىشمەكتە.  ئائىلە، ئۇرۇق-تۇغقاندارچىلىق ۋە دوستلۇق مۇناسىۋەتلىرى ياكى رىشىتلىرى سۇسلاشماقتا. مەۋھۇم ئېكران كۈلتۈرىدە ئاۋۋال دىققىتىمىز ۋە زېھنىمىزنى چېچىپ ئارقىدىن ئۆز مەقسەتلىرى ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتىدىغان ئۇچۇر-مەلۇمات شىركەتلىرى جەمئىيەتنى كونتترولۇق ئاستىغا ئېلىۋالغان بولسا،  شەخسلەرنى ئاللىبۇرۇن پاسسىپ تاماشىبىنلارغا ئايلاندۇرۇپ قويدى. «چارچاش، ھارغىنلىق» بىزدە ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان ھالەت بولۇپ قالدى.  ياقتۇرۇش كۇنۇپكىلىرى ، ھەمبەھرىلىشىش ئىستەكلىرى ۋە ئۆزلىرىگە ئەگىشىش ئىلتىجالىرى بىلەن تىنىمىسىز ھەرىكەت قىلىپ، بىزگە مەھرەم تەرەپلىرىمىزنىمۇ باشقىلار بىلەن «ئورتاقلىشىش سەھنىسى» يارىتىپ بېرىۋاتقان ئېكرانلار ھاياتىمىزنى ئاللىبۇرۇن قولغا چۈشۈرۈپ بولدى ياكى ھاياتىمىزنى ئۇلارغا خالاپ ياكى خالىماي قوش قوللاپ تاپشۇرۇپ بولدۇق. بۇلارنىڭ بىزنى بىئارام قىلىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىۋاتىمىز. ھاياتىمىزنى ئەسىر ئېلىۋالغان بۇ  نەرسىلەر يەنى ئېكرانلار بىزنى  چارچىتىۋاتىدۇ، بىز ھەر قېتىم ئۇلارغا قارىغىنىمىزدا ھاياتىمىزدىن بىر تامچە خوراپ كېتىۋاتىدۇ، بىز ھەممىنى بىلىپ تۇرساقمۇ ، ئەمما بۇ يۈزلىنىشكە، ئاكادېمىك تىل بويىچە ئېيتقاندا «مەۋھۇم ئېكران كۈلتۈرى»گە قارشى نېمە قىلىشنى بىلمەي تېڭىرقاش ئىچىدە تۇرۇۋاتىمىز.
قىسقىسى، مەۋھۇم ئېكران كۈلتۈرىدىن جەمئىيەتتىكى ھەممە ساھەسى نىسىۋېسىنى مەلۇم دەرىجىدە ئېلىپ ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈرمەكتە.