شەرقىي ئاسىيادا يېڭىدىن ئۆتكۈرلىشىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىك (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاخىرىدا، بۇ زىيارەت تەيۋەننىڭ ئىچكى سىياسىتى ئۈچۈنمۇ بىر سىگنال خاراكتېرىگە ئىگە. ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان دېموكراتىك تەرەققىيات پارتىيەسى(DPP)، بۇ خىلدىكى دىپلوماتىك مۇۋەپپەقىيەتلەرنى خىتايغا قارشى قارشىلىق كۆرسىتىش ۋە تەيۋەننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداش سىياسىتىنىڭ توغرىلىقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن قوللانماقتا. زىيارەتنىڭ تەيۋەن تاراتقۇلىرىدا كەڭ ئورۇن ئېلىشى ۋە خەلق تەرىپىدىن ئىجابىي كۈتۈۋېلىنىشى، ھۆكۈمەتنىڭ خەلقئارا مەيداندا يالغۇز ئەمەسلىكى ھېسسىياتىنى كۈچەيتىپ، مىللىي روھنى ئۇرغۇتماقتا. بۇ، خىتاينىڭ ئۈزلۈكسىز پىسخىكىلىق بېسىمىغا قارشى مۇھىم بىر قارشى دورىدۇر. شۇڭلاشقا، لەينىڭ ياۋروپا زىيارىتى سىمۋوللۇق قىممىتى يۇقىرى، كۆپ قاتلاملىق ۋە ئوبدان پىلانلانغان بىر ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەت دەپ قارىلىشى كېرەك.
ئومۇمىي مەنزىرە: ھىندى-تىنچ ئوكياندا ئۆزگىرىۋاتقان كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئۈچ تەرەپلىك مۇناسىۋەت
ياپونىيەنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئېنىقلاشقان مەيدانى، تەيۋەننىڭ ياۋروپادىكى دىپلوماتىك ھۇجۇمى ۋە خىتاينىڭ بۇلارغا قاراتقان كەسكىن ئىنكاسلىرى، يەككە ۋەقەلەر سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى تېخىمۇ كەڭ ۋە يىلتىزلىق بىر گېئوپولىتىكىلىق ئۆزگىرىشنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىنىشى كېرەك. بۇ ئۆزگىرىش خىتاينىڭ گۈللىنىشى، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى رولىنىڭ قايتىدىن بېكىتىلىشى ۋە ياپونىيەگە ئوخشاش رايونلۇق كۈچلەرنىڭ تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئېلىشى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. مەزكۇر ئۈچ تەرەپلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ، بۇ چوڭ مەنزىرىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق يېرىلىش سىزىقى بولغان تەيۋەن بوغۇزىدا قانداق بىر كۈچ سىنىشىشنىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلماقتا [10].
بۇ كۈرەشنىڭ مەركىزىدە، ھازىرقى ھالەتنىڭ (status quo) تەرىپى ۋە قوغدىلىشى ئۈستىدە يۈز بېرىۋاتقان بىر كېلىشەلمەسلىك ياتماقتا. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن ھازىرقى ھالەت، تەيۋەننىڭ ئەمەلىي ئاپتونومىيەسىنىڭ قوغدىلىشى، ئىختىلاپلارنىڭ تىنچ يوللار بىلەن ھەل قىلىنىشى ۋە بىر تەرەپلىمە ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇلغان ئىشلارغا مۇراجىئەت قىلىنماسلىقى دېگەنلىكنى بىلدۈرىدۇ. خىتاي ئۈچۈن بولسا ھازىرقى ھالەت، «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنىڭ خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشى ۋە تەيۋەننىڭ ئاخىرىدا «ئانا ۋەتەن بىلەن بىرلىشىش» نىشانىغا قاراپ ئىلگىرىلىشىدۇر. يېقىنقى يىللاردا خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان ھەربىي مانېۋىرلىرى، ھاۋا بوشلۇقىغا خىلاپلىق قىلىشلىرى ۋە دىپلوماتىك بېسىملىرى، بېيجىڭنىڭ ھازىرقى ھالەتنى ئۆز مەنپەئەتىگە زورلۇق بىلەن ئۆزگەرتىشكە تىرىشىۋاتقانلىقى دەپ شەرھلەنمەكتە. ياپونىيە ۋە تەيۋەننىڭ يېقىنقى ھەرىكەتلىرى بېيجىڭنىڭ بۇ رېۋىزىيونىست تىرىشچانلىقلىرىغا قارشى بىر-بىر قارشى ھەرىكەت ھېسابلىنىدۇ.
بۇ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ رولى گەرچە كۆپىنچە پەردە ئارقىسىدا قالسىمۇ، ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە. ياپونىيەنىڭ تېخىمۇ جاسارەتلىك بىر پوزىتسىيەدە بولالىشىنىڭ ئاساسىي سەۋەبى، ئامېرىكا-ياپونىيە بىخەتەرلىك شەرتنامىسى تەمىنلىگەن كاپالەتتۇر. توكيودىكى تەھلىلچىلەر ياپونىيەنىڭ باياناتلىرىنىڭ ۋاشىنگتون بىلەن تولۇق ماسلىشىش ئىچىدە ئېلان قىلىنغانلىقىنى ۋە ئامېرىكانىڭ خىتاينى ھۈركۈتۈش ئىستراتېگىيەسىگە ياردەم بېرىش خاراكتېرىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. ئوخشاش شەكىلدە، تەيۋەننىڭ ياۋروپادا ئىشىكلەرنى ئاچالىشى، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى تەيۋەن بىلەن تېخىمۇ يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا ئىلھاملاندۇرۇشىنىڭ بىر نەتىجىسىدۇر. ۋاشىنگتون خىتايغا قارشى يالغۇز كۈرەش قىلىش ئورنىغا، ئوخشاش ئىدىيەدىكى دۆلەتلەردىن تەركىب تاپقان كەڭ بىر ئىتتىپاق (QUAD، AUKUS  قاتارلىقلار) قۇرۇش ئارقىلىق بېيجىڭنى قورشاشنى ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلماقتا.
بۇ ئۆزگىرىشلەر، ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان «ئىستراتېگىيەلىك مۈجىمەللىك» سىياسىتىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىغا دائىر مۇنازىرىلەرنىمۇ كۈچەيتمەكتە. ئىستراتېگىيەلىك مۈجىمەللىك، يەنى ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە ھۇجۇم قىلىنغان ئەھۋالدا ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىدىغان-ئارىلاشمايدىغانلىقىنى ئېنىق بىلدۈرمەسلىكى، ھەم خىتاينى بىر ھۇجۇمدىن ھۈركۈتۈپ قاچۇرۇشنى ھەم تەيۋەننى مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشتىن توسۇشنى نىشان قىلغانىدى. ئەمما خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىشى، بۇ سىياسەتنىڭ ھۈركۈتۈش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇردى. ياپونىيەنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىق»قا قاراپ باسقان قەدىمى، بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا يۈزلەنگەن بىر تىرىشچانلىق دەپ قاراشقا بولىدۇ. بۇ ئەھۋال، تەيۋەن بوغۇزىدىكى بىر كىرىزىسكە ئارىلىشىش مەسئۇلىيىتىنىڭ ئەمدى پەقەت ئامېرىكاغا تەۋە ئەمەسلىكىنى، ياپونىيەگە ئوخشاش رايونلۇق ئىتتىپاقداشلارنىڭمۇ بۇ مەسىلىدە ئاكتىپ رول ئېلىشقا تەييارلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ يېڭى ۋە تېخىمۇ مۇرەككەپ تەڭپۇڭلۇق ئۆزى بىلەن بىرگە ئېغىر دەرىجىدىكى كەسكىنلىشىش خەۋپىنىمۇ ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاي ئۆزىگە قارشى بىر «ئاسىيا ناتوسى» قۇرۇلۇشقا تىرىشىلىۋاتىدۇ، دەپ ئويلاپ تېخىمۇ تاجاۋۇزچىل قەدەملەرنى بېسىشى مۇمكىن. تەرەپلەر ئوتتۇرىسىدىكى خاتا ھېسابلاشلار ياكى كىچىك بىر ئۇچقۇن، تېز سۈرئەتتە كونترولدىن چىقىپ كېتىدىغان چوڭ بىر رايونلۇق توقۇنۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. تەيۋەن بوغۇزىدىكى كىرىزىس ئەمدى پەقەت خىتاي-تەيۋەن مەسىلىسى بولۇشتىن چىقىپ، ياپونىيە، ئامېرىكا ۋە يوشۇرۇن كۈچ سۈپىتىدە باشقا ھىندى-تىنچ ئوكيان دۆلەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ تەرەپلىك بىر كۈچ سىنىشىشقا ئايلاندى. كەلگۈسى مەزگىل، بۇ ئاكتىيورلارنىڭ دىپلوماتىيە، چۆچۈتۈش ۋە كىرىزىسنى باشقۇرۇش ئىقتىدارلىرىنىڭ ئەڭ مۈشكۈل سىناقلىرىدىن بىرىگە سەھنە بولىدۇ.