كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىق جەريانىنىڭ تارىخىي تەھلىلى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1998-يىلىغا كەلگەندە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلار سېربىيە ھۆكۈمىتىگە ئەسكەر ۋە ساقچى كۈچلىرىنى كوسوۋو زېمىنىدىن چېكىندۈرۈش توغرىسىدا ئۇلتىماتوم [3] تاپشۇرىدۇ. لېكىن بۇ ئۇلتىماتوم رەت قىلىنغاچقا، 1999-يىلى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى-ناتو تەرىپىدىن سېربىيە ۋە مىلوشېۋىچ ھۆكۈمىتىگە قارشى ئۇرۇش باشلىنىدۇ. ئۇرۇشتىن كېيىن مىلوشېۋىچ ھۆكۈمىتى كوسوۋودىن ئەسكەر ۋە ساقچى كۈچلىرىنى چېكىندۈرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن كوسوۋو ناتو ۋە ب د ت (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى)نىڭ ھىمايىسىگە ئۆتىدۇ.
كوسوۋو ناتو بىلەن ب د ت’نىڭ ھىمايىسىگە ئۆتكەن بولسىمۇ، قانۇنىي جەھەتتىن داۋاملىق سېربىيەنىڭ بىر پارچىسى سۈپىتىدە قالىدۇ. ب د ت باشچىلىقىدا 2006-يىلى 2-ئايدا رايوننىڭ سالاھىيىتى توغرۇلۇق مۇزاكىرىلەر باشلىنىدۇ. بۇ جەرياندا سېربىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن خەلق سايلىمىدا كوسوۋونىڭ سېربىيەنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىكەنلىكى جاكارلىنىدۇ. ب د ت نىڭ كوسوۋو ۋەكىلى مارتتى ئاھتىسارى 2007-يىلى 1-ئاينىڭ 26-كۈنى كوسوۋوغا «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ نازارىتى ئاستىدىكى مۇستەقىللىق» بېرىلىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن پىلانىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. رۇسىيە 2007-يىلى 4-ئايدا ئېچىلغان ب د ت بىخەتەرلىك مەجلىسىدە ئاھتىسارىنىڭ تەكلىپىنى رەت قىلىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى زۇڭتۇڭى بۇش 6-ئايدا كوسوۋونىڭ كۆپ كېچىكمەستىن مۇستەقىل بولۇشى كېرەكلىكىنى ئېيتىدۇ. بۇنىڭدىن جاسارەتلەنگەن كوسوۋو مەجلىسى 7-ئايدا ب د ت باشلامچىلىق قىلغان كوسوۋو ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسىز بولغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، يىل ئاخىرىغا قەدەر ئۆز ئالدىغا مۇستەقىللىق جاكارلاشنى قارار قىلىدۇ.
نەتىجىدە كوسوۋو مەجلىسى 2008-يىلى 17-فېۋرال يەكشەنبە كۈنى ئېچىلغان يىغىندا تۈركىيە ۋاقتى سائەت 16:39’دا رايوننىڭ سېربىيەدىن ئايرىلغانلىقىنى ھەمدە مۇستەقىل كوسوۋو جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلايدۇ.
«بىز كوسوۋو ئورگانلىرىنىڭ رەھبەرلىرى سۈپىتىدە كوسوۋونىڭ ئەركىن ۋە مۇستەقىل بىر دۆلەت بولغانلىقىنى جاكارلايمىز» ئىپادىلىرى ئىشلىتىلگەن بۇ جاكارنامىدە، ب د ت نىڭ ئالاھىدە ئەلچىسى مارتتى ئاھتىسارىنىڭ ئۆتكەن يىلى سۇنغان تەكلىپىگە قوشۇلىدىغانلىقى توغرىسىدا ۋەدە بېرىلىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت مۇستەقىل كوسوۋونىڭ يېڭى بايرىقى پرىشتىنە پارلامېنتىدا تونۇشتۇرۇلىدۇ. كوسوۋو جۇمھۇرىيىتىنىڭ بايرىقى ئالتە يۇلتۇز چۈشۈرۈلگەن، كۆك تەگلىك ئۈستىگە سېرىق رەڭلەر بىلەن كوسوۋونىڭ چېگرالىرى سىزىلغان بىر بايراق قىلىپ بېكىتىلىدۇ. كوسوۋو بۇ چاغقىچە قىزىل تەگلىك ئۈستىگە قارا رەڭدە قوش باشلىق بۈركۈتنىڭ سۈرىتى چۈشۈرۈلگەن ئالبان بايرىقى ئىشلىتىپ كەلگەن ئىدى.
سېربىيە پىرېزىدېنتى كوستۇنىجا مۇستەقىللىق جاكارنامىسىدىن كېيىن رادىيو-تېلېۋىزىيە قاناللىرى ئارقىلىق تارقاتقان نۇتقىدا «بۇ زوراۋانلىقنىڭ جاۋابكارى بولغان ئامېرىكا زۇڭتۇڭى ياۋروپالىق تەرەپدارلىرى بىلەن بىرلىكتە سېربىيە تارىخىغا قارا رەڭدە يېزىلىدۇ. بۈگۈن 17-فېۋرالدا ناتونىڭ كونتروللۇقىدىكى كوسوۋونىڭ قونچاق دۆلىتى سېربىيە تېررىتورىيەسىدە قانۇنسىز شەكىلدە ئېلان قىلىندى. بۇ بىر زوراۋانلىق ھەرىكىتىدۇر. سىياسىي زوراۋان، رەھىمسىز ۋە ئەخلاقسىز ئامېرىكا ئىلگىرى مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان مۇشۇنداق قانۇنسىزلىقنى پەيدا قىلدى ھەمدە ئۆز قاراشلىرىنى مەجبۇرىي تېڭىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى كۆزگە ئىلمىدى»دەيدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۈچنى قانۇننىڭ ئۈستىگە قويغانلىقىغا ھەمدە ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن خەلقئارالىق قانۇننىمۇ دەپسەندە قىلىشقا تەييار ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىپ ئۆتكەن كوستۇنىجا «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۇزۇن يىللارغىچە يۈز بېرىدىغان قالايمىقانچىلىقلارنىڭ ۋە ئۇنىڭ نەتىجىلىرىنىڭ جاۋابكارى بولىدۇ. سېربىيە كۆزگە ئىلىنماسلىقنى ۋە كۈچلۈككە بوزەك بولۇشنى قوبۇل قىلمايدۇ» دەيدۇ[4].
مۇستەقىللىق جاكارنامىسىدىن كېيىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بۇ جاكارنامىنى خاتىرىلىۋېلىپ، بىر قۇر قاراپ چىققانلىقىنى ھەمدە ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن مۇزاكىرىلىشىۋاتقانلىقىنى ئۇقتۇرىدۇ. ياۋروپا دۆلەتلىرى كوسوۋو ۋە سېربىيە ھۆكۈمەتلىرىنى «سالماق بولۇشقا ۋە مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىشقا» چاقىرىدۇ، رۇسىيە سېربىيەنى قوللايدۇ. كوسوۋونىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلمايدىغانلىقىنى ئېيتقان موسكۋا ھۆكۈمىتى مۇستەقىللىق جاكارنامىسىنىڭ خەلقئارا قانۇنغا ۋە ب د ت كېلىشىمنامىسىگە زىت ئىكەنلىكىنى، ئا ق ش بىلەن ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ سېربىيەگە ئۇۋال قىلغانلىقىنى، شۇنداقلا كوسوۋو مەسىلىسىدە قوش ئۆلچەم قوللانغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت رۇس ھۆكۈمىتىنىڭ قارىشىچە، كوسوۋونىڭ بۇ شەكىلدە مۇستەقىل بىر دۆلەت بولۇشى ۋە ئېتىراپ قىلىنىشى دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى بۆلگۈنچىلىك ھەرىكەتلىرىگە يېشىل چىراغ يېقىپ بېرەتتى ھەمدە بۇنداق بولغاندا يېڭى مەسىلىلەرنى، قالايمىقانچىلىقلارنى ۋە توقۇنۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىراتتى.
تۈركچىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرغۇچى: ھەبىبۇللاھ مەتقۇربان
[1] . ئۆز-ئۆزىنى باشقۇرۇش، ئۆز-ئۆزىگە خوجا بولۇش – ت.
[2] . ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش – ت.
[3] . بىر دۆلەتنىڭ يەنە بىر دۆلەتكە قويغان قەتئىي دىپلوماتىك تەلىپى – ت.
[4] . مەنبە: www.ntvmsnbc.com ۋە www.setimes.com