ئىبنى خەلدۇندىن ئون سىياسىي ئۈگۈت (مەغلۇپ خەلقنىڭ تەقدىرى) (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇھەممەد ئىلھامى
ئابدۇراھمان ئىبنى خەلدۇن ھىجرىيە  732 – يىلى رامزان ئېيىنىڭ بىرىنچى كۈنى، مىلادىيە 1332 – يىلى 5 – ئاينىڭ27 – كۈنى ئەسلى كېلىپ چىقىشى يەمەن ھەزرەمەۋتتىن بولغان بىر ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. ئەجدادلىرى ئەندەلۇسقا كۆچمەن بولۇپ كەلگەن بولۇپ، ئۇلۇغ بوۋىسىنىڭ ئىسمى خالىد ئىدى، ئەندەلۇسقا كۆچكەندىن كېيىن ئەندەلۇس كۆچمەنلىرىنىڭ ئادىتى بويىچە ئىسمى خەلدۇنغا ئۆزگىرىپ كەتكەن. كېيىنچە ئەندەلۇستا قالايمىقانچىلىق يۈز بەرگەچكە ئىبنى خەلدۇننىڭ ئۇلۇغ بوۋىسى ئەندەلۇستىن كۆچۈپ، تۇنىسقا يەرلەشكەن،  ئىبنى خەلدۇن تۇنىستا تەۋەللۇت تاپقان. ئىبنى خەلدۇن ياش قۇرامىغا يەتكەندىن كىيىن ئىلىمدە كامالەتكە يەتكەن، نامى جاھانغا تارالغان مەشھۇر دۆلەت ئەربابىغا ئايلىنىپ، بىر نەچچە دۆلەتتە باش ئەلچى، مىرزا ۋە ۋەزىرلىك قاتارلىق مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن، ئالدى بىلەن مەغرىبتىكى بەنى مىررىن سۇلالىسىنىڭ ئوردىسىدا، ئاندىن غەرناتەدىكى بەنى ئەھمەر سۇلالىسىنىڭ سارىيىدا، ئاخىرىدا مىسىردىكى مەملۇكىيلار سۇلالىسىنىڭ قەسىرلىرىدە خىزمەت قىلغان ۋە مىسىردا قازا قىلغان.
ئىبنى خەلدۇننىڭ نامىنى چىقارغىنى ئۇنىڭ «مۇقەددىمە» ناملىق مەشھۇر ئەسىرى بولۇپ، بۇ ئەسەر نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا نائىل بولغان، داڭلىق ئىنگىلىز تارىخچىسى ئارنولد تويىنبى بۇكىتابقا «ئىنسانلار قولىدىن چىققان ئەڭ مۇنەۋۋەر ئەسەر» دەپ باھا بەرگەن.  ئىبنى خەلدۇننىڭ تۇغۇلغان خاتىرە كۈنىدە ئۇنىڭ چوڭقۇر سىياسىي ئۆگۈتلىرىدىن ئوننى ھۇزۇرۇڭلارغا سۇنماقچىمىز، ئەگەر ئارىمىزدىكى يېتەكچى شەخسلەر تۈنۈگۈن بۇ ئۆگۈتلەرنى بىلگەن بولسا، ھەرگىزمۇ بۈگۈنكى كۈنگە قالمىغان بولاتتۇق، ئەگەر بۈگۈن بىزگە باش بولغانلار بۇلارنى بىلمەيدىكەن، ئەتىكى ئەھۋالىمىزنىڭ تېخىمۇ ناچارلىشىشى شۈبھىسىز.
بىرىنچى ئۈگۈت : ھاكىمىيەت ئۇرۇش ئارقىلىق تارتىپ ئېلىنىدۇ.
ئىبنى خەلدۇن مۇنداق دەيدۇ : تارىختىن بۇيان ھاكىمىيەت ھەقلىق بولغانلارغا ئەمەس، غالىب بولغانلارغا تەئەللۇق بولۇپ كەلدى. تەخت تالىشىش تەرەپلەر ئارىسىدا كۈرەش ۋە  ئۇرۇش كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە ئاخىرىدا بىر تەرەپنىڭ غەلىبىسى بىلەن ئاياغلىشىدۇ.   ھاكىمىيەت تالىشىش كۈرەشلىرىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان ئامىل ئەسەبىيەتتۇر1. ھالبۇكى ئاۋام بۇ نۇقتىدىن پۈتۈنلەي بىخەۋەر، چۈنكى ئۇلار بىر نەچچە ئەۋلاد ئالمىشىش ۋە خاتىرجەم ھايات كەچۈرۈش جەريانىدا، دۆلەتنىڭ دەسلەپكى قۇدرەت تېپىش باسقۇچىدىكى قىززىق كۈرەش دەۋرى  ئۇلارنىڭ ئىسىدىن كۆتۈرۈلۈپ كېتىدۇ.
ئىككىنچى ئۈگۈت : غالىبلارنىڭ ھاكىمىيىتى تەدرىجى تۇراقلىشىدۇ.
ئىبن خەلدۇن مۇنداق دەيدۇ : دۆلەت قۇرۇلغان دەسلەپكى مەزگىلدە خەلق ياتسىراش ۋە يېتىرقاش ھېس قىلغاچقا يېڭى دۆلەتنىڭ ھاكىمىيىتىنى قوبۇل قىلىشتا ھاكىمىيەتنىڭ قاتتىق قوللۇقى ۋە كۈچ – قۇدرىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. دۆلەتنىڭ ھاكىمىيىتى يېڭى كىشىلەر تەرىپىدىن ئىگىلەنگەن  دەسلەپكى مەزگىلدە، گەرچە ئاۋام كۆنەلمەسلىك تۈپەيلى غەلىتىلىك ھېس قىلىدىغان ئەھۋاللار يۈز بەرسىمۇ، بىراق بىر نەچچە ئەۋلاد ئالمىشىش ۋە شۇ كىشىلەرنىڭ ھاكىمىيەتنى داۋاملىق تىزگىنلەپ تۇرۇشى نەتىجىسىدە ئاۋامدا دەسلەپكى مەزگىلدىكى غەلىتىلىك ھېسسى يوقىلىدۇ، بارا – بارا بۇ كىشىلەرنىڭ ھۆكۈمدارلىقى ئاۋام تەرىپىدىن ئومۇميۈزلۈك ئېتىراپ قىلىنىپ، ھاكىمىيەت تۇتۇش ئۇلارنىڭ ئەنئەنىسىگە ئايلىنىدۇ ۋە ھاكىمىيەت شۇلارنىڭ قولىدا تۇراقلىشىدۇ.
ئۈچىنچى ئۈگۈت : پەيغەمبەرلەرمۇ كۈچكە موھتاج.
ئىبن خەلدۇن مۇنداق دەيدۇ : ئەگەر ئەسەبىيەتكە تايانمايدىكەن، ھەتتا دىنىي دەۋەتمۇ تەلتۆكۈس ئومۇملىشالمايدۇ. چۈنكى ئاۋام دەۋەت ئوبيېكتى قىلىنغان ھەرقانداق بىر چاقىرىق ۋايىغا يېتىشى ئۈچۈن چوقۇم ئەسەبىيەتكە تايىنىشى كېرەك. سەھىھ ھەدىسلەردە رىۋايەت قىلىنىدۇكى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام شۇنداق دېگەن : ئاللاھ تائالا ئەۋەتكەن ھەر بىر پەيغەمبەر چوقۇم ئۆز قوۋمى تەرىپىدىن قوغدىلىدۇ.  ئادەتتىن تاشقىرى ئىشلار يۈز بەرسە دەل مۇشۇ پەيغەمبەرلەرنىڭ قولى ئارقىلىق يۈز بېرەر ئىدى، بىراق ئۇلارمۇ كۈچكە ئېھتىياجلىق،  شۇنداق بولغان ئىكەن، پەيغەمبەر بولمىغان ئادەتتىكى ئادەملەرگە نىسبەتەن ئەھۋال تېخىمۇ شۇنداق، ئەلۋەتتە.
تۆتىنچى ئۈگۈت : دۆلەت قايىل قىلىش بىلەن ئەمەس، كۈچ بىلەن قۇرۇلىدۇ.
ئىبن خەلدۇن ئېيتىدۇ : شۇ نەرسە كاللىڭىزدا ئايدىڭ بولسۇنكى، ھاكىم ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن قىلىچ ۋە قەلەمدىن ئىبارەت ئىككى قورالدىن پايدىلىنىدۇ.  بىراق، دۆلەت قۇرۇشنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىدا قىلىچ ئېھتىياجى قەلەم ئېھتىياجىغا قارىغاندا بەكرەك كۈچلۈك.  چۈنكى بۇ باسقۇچتا قەلەم ھاكىمىيەتكە نىسبەتەن پەقەت خادىملىق رولىنىلا ئوينايدۇ، ئەمما قىلىچ بۇ باسقۇچتا دۆلەتنىڭ ئۆز ھاكىمىيىتىنى تىكلەشتىكى ئاساسلىق  تايانچى ھېسابلىنىدۇ.
بەشىنچى ئۈگۈت : مەھكۇم خەلق ئەخلاقىي جەھەتتىن چىرىكلىشىدۇ.
ئىبن خەلدۇن مۇنداق دەيدۇ : ئەگەر دۆلەت پەقەت كۈچ، قورقۇتۇش ۋە قاتتىق قوللۇق بىلەنلا ئىدارە قىلىنىدىغان ھالغا كېلىپ قالسا، دۆلەتنىڭ جەڭگىۋارلىقى سۇنۇپ، كۈچى زەئىپلىشىدۇ. چۈنكى بۇنداق دۆلەتنىڭ ئېزىلگەن پۇقرالىرى روھىي بوشاڭلىق ئىللىتىگە گىرىپتار بولغان بولىدۇ.