خىتاي ۋىرۇسىدىن كېيىنكى دۇنيا ۋە  شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

7- كۈچنىڭ ئاسىياغا يۆتكىلىشى تىزلىشىدۇ. كۈچىنىڭ ئاسىياغا يۆتكىلىشى 2008 – يىلدىن بۇيان مودا بولغان كۆز قاراش بولۇپ يېقىندا ھىندىستانلىق پۇشتىدىن بولغان تەتقىقاتچى Parag HANNAH ئۆزىنىڭ «كەلگۈسى ئاسىيالىقلارغا مەنسۇپ» ( Future is Asian ) دېگەن كىتابىدا مەدەنىيەت ، سىياسەت تۈزۈلمىسى، تارىخى ۋە ئىقتسادىي تەرەپلەردىن بۇ كۆز قاراشنى سىستېمىلىق شەرھىلىگەن. خىتاي ۋىرۇسى غەربنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇش ئارقىلىق بۇ جەرياننى تېخىمۇ تىزلىتىشى مۇمكىن. ئىقتىسادنىڭ يۆتكىلىشى پاراللىل ھالدا سىياسىي كۈچ مەركىزىنىڭمۇ يۆتكىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. لېكىن بۇ ئىقتسادىي ۋە سىياسى مەركەز خىتاي بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئاسىيادا خىتايدىن باشقا ياپۇنىيە، ھىندىىستان ۋە رۇسىيە قاتارلىق كۈچلەر بولۇپ خىتاي بۇلارنى ھۈكۈمرانلىقىغا ئالالىغۇدەك كۈچكە ئىگە ئەمەس ھەم بۇندىن كېيىنمۇ ئىگە بولالمايدۇ. تارىختىمۇ ھېچقاچان  ئاسىيادا يالغۇز بىر ھۆكۈمران بولۇپ باققان ئەمەس.
8-ئامېرىكا ۋە غەرب باشچىلىق قىلغان دۇنيا تەرتىپىدە ئۆزگىرىش بولىشى مۇمكىن. ئەسلىدە بۇ ئۆزگىرىش ئاستا- ئاستا يۈز بېرىۋاتقان بولۇپ خىتاي ۋىرۇسى بۇ ئۆزگىرىشنى تىزلەشتۈرىدۇ ۋە ئېھتىماللىقنى تېخىمۇ ئېنىقلاشتۇرىدۇ. بۇنداق ئۆزگىرىش بولمايدۇ دەپ قارايدىغانلار بولىشىمۇ مۇمكىن، لېكىن ئىقتىسادنىڭ ئاسىياغا يۆتكىلىشى، غەربنىڭ ئىقتىسادىنىڭ ئاجىزلاپ مېڭىشى مەۋجۇت تەرتىپنىڭ ئۆزگىرىشىنى مۇقەررەرلەشتۈرىدۇ. غەرب لىبېرالىزمى كىشلەرنىڭ ئۈمىدى ئىدى چۈنكى ئۇ ئېلىپ كەلگەن ئىقتسادىي پۇرسەت ۋە باياشاتلىق كىشىلەرنىڭ نەزىرىدە ئۇلارنىڭ سىستېمىسىنىڭ قالتىسلىقىدىن دەپ قارالغان ئىدى. لېكىن لىبېرالمىزنىڭ پويىزىغا چىقىۋالغان خىتاي ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلغاندىن كېيىن مەۋجۇت سېستىمغا جەڭ ئېلان قىلماقتا ۋە ئۆزىنىڭ ئىقتسادتىكى مۇۋاپىقىيىتىنى لىبېرال ئىقتسادىي سىستېمىنىڭ ياراتقان ۋە بەرگەن پۇرسىتىدىن ئەمەس ئۆزىنىڭ مەدەنىيىتى ۋە سياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ غەلىبىسى دەپ جاكارلىماقتا. ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا بايراقدارلىق  قىلغان ۋە تىرامپقىچە قىلىۋاتقان «لىبېرالىزم = تىنچلىق» كۆز قارىشى بولمىغان بولسا، خىتايمۇ  سوۋىت ئىتتىپاقىغا ئوخشاش ئامېرىكا قۇرغان لىبېرال دۇنيا سىستېمىسىنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇلغان بولاتتى ۋە ئەڭ چوڭ ئېھىتماللىق ئىقتسادىي ۋەيرانچىلىقتىن پارچىلىنىپ كېتىشى مۇمكىن ئىدى. ئامېرىكىنىڭ يېنىغا تارتىشى، سىستېمىغا ئېلىپ كىرىشى، مەبلەغ سېلىشى خىتاينى بۈگۈنگە كۈنگە ئېلىپ كەلگەن ئەڭ مۇھىم ئامىلدۇر. شۇ ۋاقىتتىكى ئامېرىكا لىبراللىرىنىڭ چۈشى خىتاي باي بولسا، خەلقئارا جەمئىيەت ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەر بىلەن كۆپلەپ ئالاقە قىلسا، خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا قاتناشسا ياپۇنىيە ۋە كورىيەگە ئوخشاش دىمگراتىيەلىشىدۇ دەپ خام خىيال قىلىشقان ئىدى. مانا بۇ رېئالىزمچىلارنىڭ تەنقىد قىلغىنىدەك لىبېرالىزمنىڭ خىيالپەرەس ۋە گۆدەكلىكى ئىدى. يەنە بىر تەرەپتىن غەربنىڭ خىتاينى چۈشىنىشىنىڭ نەقەدەر يۈزەكى ئىكەنلىكىنىڭ بەلگىسى ئىدى. غەربلىكلەر خىتاينىڭ ئاغزىدا دەپ قويغان سۆزلىرىگە ئىشەنگەن ئىدى. بۇنىڭغا ھېلھەم ئىشىنىدىغانلار مەۋجۇدتۇر. جوسىف ناي ( Joseph Nye ) بەلكىم بۇنداق قاراشتىكىلەردىن بىرى بولىشى مۇمكىن. 2017- يىلى جەنىۋەدىكى Graduate Institute  تا بەرگەن لىكسىيەسىدە ئو ئامېرىكىنىڭ خىتاينى رىقابەتچى ئەمەس ھەمكارلاشقۇچى دەپ قارىشىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئو يەنە 2015- يىلى شى جىنپىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئەقلىي مۈلۈك ئوغرىلىماسلىق توختامىغا ئىمزا قويغانلىقىنى تىلغا ئېلىش ئارقلىق خىتاينىڭ مەۋجۇت دۇنيا سىتىمسىغا تەھدىت ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئۇنىڭدىن پايدىلىنىش مەقسىتىدە ئىكەنلىكىنى سۆزلىگەن. ئۇنىڭ كۆز قارىشىدا تىرامپنىڭ باش كۆتۈرۈشى خىتاينىڭ باش كۆتۈرشىدىن خەتەرلىكمىش. خىتاي لىبېرالىزمچىلارنىڭ دەل مۇشۇ سالاچىلىقى ۋە خىيالپەرەستلىكىدىن پايدىلىنىپ كەلمەكتە. ئۆزى بولسا ھېچقاچان لىبېرال بولۇشنى ئويلاپ باقمىغان ئەكسىچە ئەنئەنۋى مەدەنىيتىمىزگە قايتىمىز دەۋاتقان بىر دۆلەت. خىتاينىڭ 2000 يىللىق ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىنىڭ زوراۋانلىق ۋە باستۇرۇش مەدەنىيىتى ئىكەنلىكىنى باۋ پىڭشەن، چىن خۈي قاتارلىق ئۆزىنىڭ ئەڭ داڭلىق پىروفىسورلىرى سۆزلەپ كەلمەكتە. جوسىف ناي لىكسىيەسىدە يەنە خىتاينىڭ ھەربىي كۈچ، ئىقتساد، پەن -تېخنىكا ۋە يۇمشاق كۈچ جەھەتتە ئامېرىكىدىن تۆۋەن تۇردىغانلىقىنى سۆزلەش ئارقلىق خىتاينىڭ باش كۆتۈرىشىنى ئەينى ۋاقىتتىكى ئافىنانىڭ باش كۆتۈرۈشىگە ۋە سىپارتانىڭ بۇنىڭدىن تەھدىت ھېس قىلىدىغانلىقىغا ئوخشاتماسلىقنى تىلغا ئالىدۇ. بۇ دېگەنلىك خىتاينىڭ باش كۈتۈرشىدىن ئامېرىكا ئەندىشە قىلماسلىقى لازىم دېگەندىن ئىبارەت. لىبېرالىزمنىڭ بۇ «ئۈمۈتۋار» پوزىتسىيىسىنى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا يېىشل چىراق يېقىپ بەرگەنلىك دەپ قاراشقا بولىدۇ. ئەگەر خىتايغىمۇ يېشىل چىراق يېقىپ بەرسە خىتاي قەرز پۇل بېرىش ۋە كۇڭزى ئىنستىتۇتلىرى بىلەن سىڭىپ كىرىش ئارقىلىق دۇنيانى خىتايچە دىكتاتۇرلۇق تۈزۈم بىلەن زىننەتلىۋىتىشى مۇمكىن.