ئېكران خۇمارلىقتىن قۇتۇلۇش:دېگىتال ئاددىي-ساددىيلىق (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەۋھۇم ئېكران كۈلتۈرى ئىنسانلارنىڭ ئەقلىگە، تەپەككۇرىغا ئەمەس كۆزىگىلا خىتاپ قىلىدۇ، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، ھەرىكەت نۇقتىسى ئەقىل ۋە تەپەككۇر بولماستىن كۆزدۇر. بۇ كۈلتۈردە تەپەككۇر ۋە كۆزىتىش مۇھىم بولماستىن تاماشا قىلىش، كۆرۈش ۋە كۆرۈلۈش مۇھىمدۇر. بۇ كۈلتۈردە كۆز ئىبرەت ئېلىش ۋە كۆزىتىش ۋاسىتسى بولۇشتىن چىقىرىلىپ، ئارزۇ-ئىستەك، شەھۋەت ۋاستىسىغا ئايلاندۇرۇلىدۇ. بۇ تەبىئىي ھالدا ئىنساننى تېخىمۇ شەخسىيەتچى، تويماس، پەرۋاسىز ۋە زوراۋانلىققا مايىل قىلىپ قويىدۇ. بۇ كۈلتۈردە ئىنسان ھەم ئۆزى بىلەن، ھەم ئۆزگىلەر بىلەن، ھەم جەمئىيەت بىلەن،  ھەمدە ئالەم بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ھەقىقەتنى ئاساس قىلىپ ئەمەس، سۈرەت ۋە كۆرۈنۈشنى ئاساس قىلىپ ئورنىتىدۇ.  بۇ كۈلتۈر ئىنسان ھاياتىغا كۆرۈش ئىدراكىنى ھۆكۈمران قىلغاچقا، ئەقىلنىڭ ئىدراكىنى ئاجىزلىتىپ قەلبنىڭ ئىدراكىنى ھالاكەتكە ئىتتىرىدۇ. مەلۇمكى، ئىنسان ئىدراك ئىگىسى بولۇپ، ئىدراك ئەرەبچىدىكى « درك » يىلتىزىدىن كېلىدۇ. ئىدراك لوگىكا، بىلىم، پەلسەپە ۋە پىسخولوگىيە قاتارلىق ساھەلەرنىڭ ئۇقۇمىدۇر. ئىنسان ئۆزىنى، جەمئىيەتنى ۋە دۇنيانى ئەقلى، قەلبى، سىزىملىرى بىلەن ئىدراك قىلىدۇ، يەنى ئىنسان ئىدراك قىلغۇچى مەخلۇقتۇر. ئىنساندىن بىر پۈتۈن ئىدراك بىلەن ھەرىكەت قىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ. مۇنداقچە ئېيتساق، ئىنسان نوقۇل سىزىملىرى بىلەن ھەتتا كۆزى بىلەن ئەمەس، ئەقلى ۋە قەلبى بىلەنمۇ ئىدراك قىلىشى لازىم. ئىنسان بىر پۈتۈن ئىدراك بىلەن ھەرىكەت قىلغاندا ماددا بىلەن مەنىنى، فىزىكا بىلەن مېتافىزىكىنى بىلەلەيدۇ. ئىدراك ئەقلىي ئىدراك، قەلبىي ئىدراك ۋە ھېسسىي ئىدراك دەپ ئۈچكە ئايرىلىدۇ. ئەقلىي ئىدراك تەپەككۇر  ۋە ئويلىنىش ئارقىلىق مەسىلىنىڭ تېگىگە يېتىشنى كۆرسەتسە،  قەلبى ئەقلىي ئىدراكنىڭ ياردىمى بىلەن ئىبرەت ۋە پاراسەت ئارقىلىق مەسىلىنى چۈشىنىشنى كۆرسىتىدۇ. ھېسسىي ئىدراك بولسا كۆرۈش، پۇراش، تېگىش، ئاڭلاش ۋە تېتىش قاتارلىق بەش سىزىم بىلەن شەيئىيلەرنى بىلىشنى كۆرستىىدۇ. مەۋھۇم ئېكران كۈلتۈرىدە ئەھمىيەت بېرىلىۋاتقان كۆرۈش  ھېسسىي سىزىمىمىزنىڭ پەقەت بىرسى بولۇپ، سۈرەتكە، شەكىلگە ۋە ئوبرازغىلا ئەھمىيەت بېرىدۇ. بۇ سەۋەبتىن بۇ نىمجان ئىدراكتۇر. كۆرۈش ئىدراكى ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتسە ئىنسان ھەر ھەقىقەتنى سۈرەت ۋە شەكىل بىلەن ئىدراك قىلىشقا مايىل بولۇپ قالىدۇ، ئىنساننىڭ ئىدراكىدا مۇھىم بولغىنى ھەقىقەت بولماستىن سۈرەت بولۇپ قالىدۇ. ئاڭلىغان ھەر بىر سۆز، گەپ ياكى پاراڭ سۈرەت بىلەنلا چەكلىنىپ قالىدۇ، ئىنسان كۆزى كۆرگەن نەرسىدىن باشقىنى ئاڭلىماس بولۇپ قالىدۇ، قۇلاق ئاڭلىغاننىڭ ئەمەس كۆز كۆرگەن نەرسىگە مايىل بولىدۇ. كۆرۈش ئىدراكى بارلىق سىزىم ۋە ئىدراكلارنى كونترول قىلىۋېلىپ ئۇلارغا باش بولىۋالىدۇ. سۈرەت، شەكىل ۋە ئوبرازلار ھەقىقەتنىڭ ئورنىغا دەسسەيدۇ، شۇنى ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەككى، چېركاۋ ياكى بۇددا ئىبادتخانىلىرىدا دەل سۈرەت ئىبادەت ئوبيېكتىدۇر.  بۇ كۈلتۈردە شىئىر، ئەدەبىيات، فولكلور ۋە سەنئەت ئاجىزلىتىدۇ(مەھمەت گۆرمەز: https://www.youtube.com/watch?v=xk3AjO-BvQA&t=1164s).
بۇ ئاي بۇ كۈنلەردە بىز دېگىتال ئاددىي-ساددىيلىق ، دېگىتال زەھەر تازىلاش (دېتوكس) ۋە دېگىتال تەڭپۇڭلۇق قاتارلىق ئىبارىلەرنى كۆپ ئۇچرىتىپ تۇرۇۋاتىمىز. ھاياتىمىزغا چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەن دېگىتاللىق ياكى ئېكرانلاردىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن چىقىش يولى ئىزدەۋاتىمىز. بولۇپمۇ بىزنى ئېكرانلارغا  تېخىمۇ مەھكۇم قىلىپ قويۇۋاتقان خىتاي ۋىرۇسى مەزگىلىدە، بۇ ئىزدىنىش تېخىمۇ كۈچەيدى.ئېكران خۇمارلىقتىن قۇتۇلۇش ھەققىدە نۇرغۇنلىغان كىتاپ، ماقالە ، يىغىن ۋە پودكاستلار ئېلان قىلىندى. مېنىڭچە، بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ قوللىنىشچان كىتاب ئامېرىكالىق ئاكادېمىك كال نېۋپورتنىڭ (Cal Newport) «دېگىتال ئاددىي-ساددىيلىق» (Digital Minimalism) كىتابى بولۇپ، بۇ كىتاب  مېتروپولىس (Metropolis)نەشرىياتى تەرىپىدىن تۈركچىگە تەرجىمە قىلىندى. بۇ كىتاپ ئېكران خۇمارى ۋە دېگىتال ھارغىنلىقىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، بىزنى  يول خەرىتىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ. كومپىيۇتېر ئىلمىنىڭ دوتسېنتى ۋە ھېچقانداق بىر ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھېساباتى يوقلۇقىدىن پەخىرلىنىدىغانلىقىنى داۋاملىق تەكىتلەيدىغان كال نېۋپورت «دېگىتال ئاددىي-ساددىيلىق» دەپ نام بەرگەن پەلسەپەسىنىڭ يادرولۇق مەزمۇنىنى مۇنداق چۈشەندۈرىدۇ: «بىز باشتىن كەچۈرۈۋاتقان بۇ دېگىتال ھارغىنلىق ۋە ئىكران خۇمارلىقتىن قۇتۇلۇشنى خالايدىغانلارغا  دېگىتال ئاددىي-ساددىيلىق  پەلسەپىسىنىڭ  ماس كېلىدىغانلىقىنى ئىلمىي ئۇسۇللار بىلەن يەكۈنلەپ چىقتىم. بۇ پەلسەپە بىزنىڭ دېگىتال ئۈسكۈنىلەر بىلەن ئورناتقان مۇناسىۋەتلىرىمىزدە ئازنىڭ كۆپىيىش پرىنسىپىنى ئاساس قىلىدۇ، بىز چىن قەلبىمىزدىن ئىشىنىدىغان قەدرىيەتلەرنى چىقىش قىلىدۇ، قايسى ئۈسكۈنىلەرنى قانداق ئىشلىتىشىمىز كېرەكلىكى ھەققىدە ئېنىق جاۋابلارنى بېرىدۇ، شۇنداقلا  بۇ ئۇسۇل ۋە چارىلەرنى تەدبىقلاش نەتىجىسىدە ۋاز كېچىشكە توغرا كەلگەن بارلىق نەرسىلەر ۋە تۆلىگەن بەدەللىرىمىزنى ئۇنتۇپ كېتىشىمىز ۋە ئۇلاردىن ئايرىپ قالغانلىقىمىزدىن ئۆكۈنمەسلىك ئۈچۈنمۇ چارىلەر ئوتتۇرىغا قويىدۇ. » (ئاكباش، https://www.karar.com/dijital-minimalizm-1589721 ).