خىتاينىڭ تالىبان سىياسىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمما بۇ پارلاق مېدالنىڭ يەنە بىر يۈزى، كەم دېگەندە شۇنچىلىك قاراڭغۇ ۋە خەتەرلىكتۇر. خىتاي دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ زىيان، خەلقئارا سەھنىدە قوغلاندى بىر ھاكىمىيەت دەپ قارالغان، ئاياللارنىڭ مائارىپ ۋە خىزمەت ھوقۇقىنى سىستېمىلىق يوق قىلىۋاتىدۇ دەپ قارىلىۋاتقان تالىبان بىلەن بىر سەپتە كۆرۈنۈشنىڭ ئېلىپ كەلگەن ئېغىر ئىناۋەت بەدىلىدۇر[3]. بېيجىڭنىڭ بۇ ھاكىمىيەتكە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بىر قۇتقۇزۇش ھالقىسى بولۇشى، ئۇنىڭ ئۆزىنى «مەسئۇلىيەتچان دۇنياۋى كۈچ» دەپ كۆرسىتىش تىرىشچانلىقىنى بىكار قىلىۋېتىدۇ ۋە بولۇپمۇ غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە «قارا نىيەت دۆلەتلەرنىڭ ھامىيسى» دېگەن ئەيىبلەشلەرگە زېمىن ھازىرلايدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچىنى يىمىرىپ، دۇنياۋى رەھبەرلىك دەۋاسىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ.
تېخىمۇ كونكرېت ۋە ئەجەللىك خەتەرلەر بولسا بىۋاسىتە مەيداندا ئۆزىنى كۆرسەتمەكتە. دائىش-خوراسان (دائىش-خ) غا ئوخشاش جىھادچى گۇرۇپپىلار، ھەم تالىباننى ھەم ئۇنىڭ بىلەن ھەمكارلىشىۋاتقان خىتاينى «كاپىر» ۋە «مۇرتەد» دەپ قاراپ، خىتاي خادىملىرى ۋە تۈرلىرىنى يۇقىرى قىممەتلىك نىشان دەپ بېكىتمەكتە. كابۇلدا خىتاي سودىگەرلىرى تۇرۇشلۇق مېھمانخانىغا ئېلىپ بېرىلغان ھۇجۇم، بۇ تەھدىتنىڭ نەقەدەر رېئال ئىكەنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتىدۇر. ئىقتىسادىي ساھەدە بولسا خەتەرلەر تېخىمۇ چوڭقۇر. ئافغانىستاندا قانۇننىڭ ئۈستۈنلۈكى، توختام كاپالىتى ياكى ئوچۇق-ئاشكارا بىر قانۇنىي رامكا يوق. تالىباننىڭ ئامۇ دەريا نېفىت كېلىشىمىنى بىر تەرەپلىمە بىكار قىلىشى[9]، مىلياردلارچە دوللارلىق يوشۇرۇن سېلىنمىلارنىڭ بىر كېچىدىلا سىياسىي بىر قارار بىلەن يوققا چىقىش مۇمكىنلىكىنى كۆرسەتتى. بۇ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ئەھۋال، ئادەتتە چوڭ ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا ئىمزا قويىدىغان، خەتەردىن قاچىدىغان خىتاي دۆلەت شىركەتلىرى ئۈچۈن ھالقىپ ئۆتكىلى بولمايدىغان بىر توسالغۇ ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال، بېيجىڭنى بىر زىددىيەتكە سولاپ قويماقتا: ئافغانىستاننىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك غايەت زور سېلىنمىلار، دۆلەتنىڭ ھازىرقى مۇقىمسىزلىقى سەۋەبىدىن قىلىنالمايدۇ.
بېيجىڭنىڭ ئاچىللېس تاپىنى*: پاكىستان-تالىبان دۈشمەنلىكى پەيدا قىلغان قىيىنچىلىق
خىتاينىڭ ئافغانىستان سىياسىتىنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ئەڭ بۇزغۇنچىلىققا ئىگە يوشۇرۇن ئامىلى، بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرىنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالغان پاكىستان بىلەن بولغان «پولاتتەك قېرىنداشلىق» مۇناسىۋىتىدۇر. بۇ مۇناسىۋەت، ئافغانىستان تەڭلىمىسىگە كەلگەندە بىر كۈچ مەنبەسى بولۇشتىن چىقىپ، بېيجىڭنىڭ مانېۋىر قىلىش ئىقتىدارىنى پالەچ قىلىدىغان بىر ئاچىللېسنىڭ تاپىنىغا ئايلانماقتا. مەسىلىنىڭ يادروسىدا، پاكىستاننىڭ ئۆز ھاياتىغا ئەڭ چوڭ تەھدىت دەپ قارايدىغان پاكىستان تالىبان ھەرىكىتى (TTP) بار. ئىسلامئاباد، پاكىستان تالىبان ھەرىكىتىنىڭ ئافغانىستاننى بىخەتەر بىر پاناھلىنىش ئورنى سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى، ھۇجۇملىرىنى بۇ يەردىن پىلانلاۋاتقانلىقىنى ۋە ئافغان تالىبانىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك قېرىنداشلىق باغلىرى سەۋەبىدىن پاكىستان تالىبان ھەرىكىتىگە كۆز يۇمۇۋاتقانلىقىنى، ھەتتا قوللاۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ پاكىستاندىكى ئون مىلياردلارچە دوللارلىق خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى سېلىنمىسىغا بىۋاسىتە تەھدىت سالىدىغان تېررورلۇق ھۇجۇملىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، بېيجىڭنىڭ ئىككى ئاساسلىق مەنپەئەتىنى (پاكىستاننىڭ مۇقىملىقى ۋە ئافغانىستاننىڭ مۇقىملىقى) بىر-بىرى بىلەن توقۇنۇشۇپ قالغان ھالەتكە كەلتۈرمەكتە [2].
بۇ جىددىيچىلىك، پاكىستاننىڭ سەۋر-تاقىتىنىڭ تۈگىشى ۋە ئافغانىستان زېمىنى ئىچىدىكى پاكىستان تالىبان ھەرىكىتى لاگېرلىرىغا قاراتقان ھاۋا ھۇجۇملىرى بىلەن ھەربىي بىر توقۇنۇشقا ئايلاندى. بۇ ھۇجۇملاردا پاكىستاننىڭ خىتايدا ياسالغان JF-17 ۋە J-10C تىپلىق ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنى ئىشلىتىشى[5]، بېيجىڭ ئۈچۈن دىپلوماتىك بىر قاباھەتتۇر. خىتاي، بىر تەرەپتىن ئەڭ سادىق ئىتتىپاقدىشىنىڭ ئۆزى ئىشلەپچىقارغان قوراللار بىلەن، مۇقىملاشتۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان بىر قوشنىسىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا دەخلى-تەرۇز قىلىشىغا شاھىت بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن بۇ ئەھۋالغا قارشى ئېنىق بىر پوزىتسىيە بىلدۈرۈشتىن ئاجىز قالماقتا. بېيجىڭنىڭ بۇ ھەربىي ھەرىكەتلەرنى ئاشكارا ئەيىبلىشى پاكىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە ئەسلىگە كەلتۈرگۈسىز بىر جاراھەت ئېچىش خەۋپىنى ئېلىپ كەلسە، سۈكۈت قىلىشى ياكى يوشۇرۇن ماقۇللىشى بولسا كابۇل نەزىرىدە بىر تەرەپلىمە ۋە ئىشەنچسىز بىر ئاكتىيور دەپ قارىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۇ سۈكۈت، تالىبان تەرىپىدىن پاكىستاننىڭ تاجاۋۇزچىلىقىغا بېرىلگەن بىر يېشىل چىراغ دەپ چۈشىنىلىپ، خىتايغا بولغان ئىشەنچسىزلىكىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ.