ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئەخلاقىي مەسىلىلەر (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خۇسۇسىي ياكى مەھرەم تۇرمۇش: ئويا ئاراسلىنىڭ قارىشىچە، شەخسنىڭ ئومۇمىي تۇرمۇش ساھەسى دېگەنلىك شەخسنىڭ ھەممە كىشى بىلەن ھەمبەھرىشەلەيدىغان ئاممىغا ئوچۇق تۇرمۇش ساھەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خۇسۇسىي ياكى مەھرەم تۇرمۇش كىشىنىڭ مەلۇم كىشىلەر بىلەن مەلۇم دەرىجىدە ھەمبەھرىلەشكەن تۇرمۇش دائىرىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئىنساننىڭ ئىززەت-ئابرۇيىنىڭ ئاساسىي بولغان خۇسۇسىي ۋە مەھرەم تۇرمۇشنىڭ مەخپىي بولۇش ھوقۇقى ئەپسۇس ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا دەپسەندە قىلىنماقتا. مەسىلەن، شەخسنىڭ خۇسۇسىي تۇرمۇشىغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇر-مەلۇماتلىرى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تارقىلىپ يۈرمەكتە، ھەتتا بەزى كىشىلەر بۇنى بىلىپ تۇرۇپ قىلماقتا.
تېكىست، ئۇچۇر-مەلۇمات ياكى ئەسەرلەرنىڭ ئەسلى مەنبەسىنىڭ كۆرسىتىلمەسلىكى: ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئاساسەن دېگۈدەك ھەر ساھەگە مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇر-مەلۇماتلارغا ئېرىشىش تولىمۇ ئاسان بولسىمۇ، لېكىن نەقىل ئېلىنغان مەزمۇنلارنىڭ مەنبەسى كۆرستىلمەيدىغان كۆچۈرۈش ۋە ئۆزىنىڭ قىلىۋېلىشتەك ئەھۋاللار ئومۇملاشماقتا. «كۆچۈرۈش ۋە ئۆزىنىڭ قىلىۋېلىش»قىلمىشى ئىنتېرنېت گېزىتى ۋە خەۋەرچىلىكتە كۆرۈلسىمۇ ئاكتىپ قۇرۇلمىغا ئىگە بولغان ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تېكىستلىرى، تۈرلىرى، مەزمۇنلىرى ۋە سانىنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ بارلىق ساھەلەردە باش كۆرۈلمەكتە. شەكسىزكى، ئىنتېرنېت ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا پىروگرامما تەقدىم قىلىدىغان بىر تور بېكىتى باشقا بىر تور بېتىدىكى ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى ئېلان قىلسا بولىدۇ. لېكىن ئۇچۇر-مەلۇماتلار مەنبە كۆرسىتىلمەستىن ئېلان قىلىنسا توغرا بولمايدۇ، بۇ قىلمىش ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كەڭ ئۇچرايدۇ.
نەشر ۋە ئەسەر ھوقۇقى: ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تارقىلىپ يۈرگەن ھەر تېكىست ياكى ئەسەرگە ئوخشاش نەشر ۋە پاتېنت ھوقۇقى بىلەن قوغدىلىدىغان ئەسەرلەرمۇ ئەمەلىيەتتە ئۇچۇر-مەلۇمات ھېسابلىنىدۇ. ئۇچۇر-مەلۇمات ئورتاقلىشىش قانداقتۇر ئەخلاقىي مەسىلە ھېسابلانمايدۇ، لېكىن نەشر ياكى پاتېنت ھوقۇقىغا ئىگە كىشى ياكى ئورگانلارنىڭ ئۇچۇر-مەلۇماتلىرىنىڭ خالىغانچە تارقىلىشىغا قاراپ تۇرۇشقا بولمايدۇ. بۇ نۇقتىدا مۇھىم بولغىنى تىجارىي زىيان بىلەن ئەخلاقىي مەسىلىلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى توغرا ئايرىشتىن ئىبارەت. باشقا بىر كىشى ياكى ئورگاننىڭ ئەمگىكى بىلەن پايدا ئۈندۈرۈش تەر تۆكمەي نەپكە ئېرىشىش بولىدۇ. بىراق كىرىم ياكى نەپ كۆزلىمەي باشقىلارنىڭ ئەسەرلىرىنى مەنبە كۆرسەتكەن ئەھۋالدا ئورتاقلىشىشقا بولىدۇ.
تېكىست ۋە خەۋەرلەرنىڭ تەھرىرلەنمەستىن ۋە توغرىلىقى مۇئەييەنلەشتۈرۈلمەستىن ئېلان قىلىنىشى: ئەنئەنىۋى مېدىيادىكى مۇھىم نۇقتا بولغان «خەۋەر-ھادىسىنىڭ توغرىلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش»پىرىنسىپى ئەپسۇس ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كارغا كەلمەيدۇ. چۈنكى ئىشلەتكۈچىلەر خەۋەرنىڭ چىن ياكى ئەمەسلىكىنى سۈرۈشتە قىلمايلا باشقىلار بىلەن ئورتاقلىشىدۇ.
خۇسۇسىي ئۇچۇر-مەلۇماتلارنىڭ بىخەتەر ھالەتتە بولماسلىقى: خۇسۇسىي ئۇچۇر-مەلۇمات بىراۋنىڭ شەخسىي، كەسپىي ۋە ئائىلە ئالاھىدىلىكلىرىنى كۆرسىتىدىغان، ئۇ شەخسنى باشقىلاردىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ۋە ئالاھىدىلىكىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدىغان بارلىق ئۇچۇر-مەلۇماتنى كۆرسىتىدۇ (شەن 2014).
تېخنولوگىيەنىڭ كەمچىلىكلىرىدىن بىرى ئۇچۇر-مەلۇماتلارنىڭ بىخەتەرلىك ھالەتتە ساقلانماسلىقى ۋە باشقىلارنىڭ قولىغا چۈشۈپ كېتىش ئېھتىمالىنىڭ تولىمۇ يۇقىرى بولۇشىدۇر.
خۇسۇسىي ئۇچۇر-مەلۇماتلارغا دۆلەت، مەلۇم بىر ئورۇن ياكى گۇرۇھ بەكرەك تەھدىت شەكىللەندۈرىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا باشقىلار بىلەن ھەمبەھرىلىشىلگەن ئۇچۇر-مەلۇماتلار شەخسىي ئۇچۇر-مەلۇماتلاردىن تەشكىل تاپىدىغان ئۇچۇر ئامبىرىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
ئۇچۇر-مەلۇمات مەدەنچىلىكى: زور مىقدارلىق ئۇچۇر-مەلۇماتلار ئىچىدىن ئۇچۇرغا ئېرىشىش ۋە ئۇچۇرنى پىششىقلاپ ئىشلەشنى كۆرسىتىدۇ ياكى مەلۇم جەھەتتىن زور مىقداردىكى ئۇچۇر-مەلۇمات ئامبىرىدىن كەلگۈسى توغرۇلۇق تەخمىنلەرنى ئېلىپ بېرىشقا تۈرتكە بولىدىغان ئۇلانمىلارنى كومپيۇتېر پىروگراممىلىرىنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ئىزدەشنى كۆرسىتىدۇ.
ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئۇچۇر-مەلۇماتلىرىنى قايتىدىن پىششىقلاپ ئىشلەش ۋە سىپىرلىق-رەقەملىك ئىزلار ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان ئۇچۇر-مەلۇماتلارنى سېلىشتۇرۇش ئۇسۇلى بىلەن ئىشلەتكۈچىلەر توغرۇلۇق ئوبراز شەكىللەندۈرۈلىدۇ. شىركەتلەر مەھسۇلاتلارنى ئۈنۈملۈك بىر شەكىلدە بازارغا سېلىش ئۈچۈن ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئىشلەتكۈچىلىرىنىڭ ئۇچۇر-مەلۇماتلىرىنى يىغىپ ئۇلارنى مۇئەييەن ئالاھىدىلىكلىرىگە ئاساسەن كاتېگورىيەگە ئايرىپ چىقىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت ئىستېمالچى ئىنتېرنېتتا سودا-سېتىق قىلغاندا ئۆزى توغرۇلۇق سىپىرلىق-رەقەملىك ئىز قالدۇرۇپ قويىدۇ. شىركەتلەر سودا-سېتىق ئەسناسىدا ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ شەخسىي ئۇچۇر-مەلۇماتلىرىنى يىغىپلا قالماستىن، ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ قايسى تور بەتلىرىگە كىرگەنلىكلىرىنى، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا نېمىلەرنى ياقتۇرىدىغانلىقلىرىنى، قايسى تېمىلارغا قىزىقىدىغانلىقلىرىنى، ئېلخەتلىرىدە قايسى كەلىمىلەرنى كۆپرەك ئىشلەتكەنلىكلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىدۇ ۋە بۇلارغا ئاساسەن بازارغا سېلىش ئىستراتېگىيەسىنى تۈزۈپ چىقىدۇ. شىركەتلەر ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ شەخسىي ئۇچۇر-مەلۇماتلىرىنى يالغۇز ئۆزىلا ئىشلىتىپ قالماستىن بەلكى باشقا شىركەتلەرگىمۇ ساتىدۇ (ئارسلانتاش 2012).
مەسىلەن، دەسلەپ مەلۇم بىر سودا-سېتىق تور بېتىدىكى ئايالچە ئاياغلار ماگىزىنى كېزىپ چىقىلىدۇ، ئارقىدىن باشقا ئىنتېرنېت تور بەتلىرىگە كىرىلگەندە بۇرۇن كېزىلگەن ئايالچە ئاياغ ماگىزىنىنىڭ ئېلانلىرى، ئېتىبار باھا تەشۋىقاتلىرى يەنە كۆرۈنىدۇ . بۇنداق ئەھۋال كۆپ تەكرارلىنىشى مۇمكىن، بۇ دەل ئۇچۇر-مەلۇمات مەدەنچىلىكى دەپ ئاتىلىدۇ، يەنى ئىنتېرنېتتا ئاياغ ئىزى قالدۇرۇپ قويۇشقا ئوخشايدۇ.
سىپىرلىق-رەقەملىك كۆزىتىش: نوپۇزلۇق جەمئىيەتشۇناس ئانتونىي گىددېنس سان-سىپىرلىشىش (رەقەملىشىش) ۋە كۆزىتىشنى مودېرىن (زامانىۋى)دۇنيانىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە مۇھاكىمە قىلىپ مودېرنزمدا كۆزىتىش بىلەن نازارەت قىلىشنىڭ پەرقلىق ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. كۆزىتىش مەخپىي نومۇر ھالىتىگە كەلتۈرۈلگەن ئۇچۇر-مەلۇمات يىغىندىسىنى كۆرسىتىدۇ، بۇنىڭدا شەخسلەر ئوبيېكت ھالىتىگە كەلتۈرۈلۈپ سان-سىپىرلارغا ئايلاندۇرۇلىدۇ. جۇغلانغان ئۇچۇر-مەلۇماتلار ئادەتتىكى ئۇچۇر-مەلۇمات يىغىش ھادىسىسىگە ئوخشىمايدۇ، بۇنىڭدا ئۇچۇر-مەلۇماتلار كاتېگورىيەگە ئايرىلىپ سىستېمىلاشتۇرۇلىدۇ (گىددېنس 2008: 24).