تەكفىرچىلىكنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىزلىرى: سەلەپىيلىك ھەرىكىتى ۋە تالىبان (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوتتۇرا ئاسىياغا تۇنجى بارغان سەلەپى ئۆلىمالاردىن بولغان مەدىنەلىك سەيىد شارى مۇھەممەد توغرۇلۇق يېتەرلىك مەلۇمات يوق. ئۇنىڭ 1910-يىللارنىڭ بېشىدا تاشكەنتكە ماكانلاشقانلىقى توغرۇلۇق مەلۇمات بار. 1919-يىلى تاشكەنتكە بارغان شامى داموللا (1932-يىلى ۋاپات بولغان) تاشكەنتتە تېخىمۇ كۈچلۈك نوپۇزغا ئېرىشكەن. ئەسلى ئىسمى سەيىد بىن مۇھەممەد بولغان تىرابلۇشاملىق بۇ شەخس، ئەل-ئەزھەردە ئوقۇغاندىن كېيىن، سۇلتان 2-ئابدۇلھەمىد دەۋرىدە ۋاھابىلىقنى تەشۋىق قىلىش بىلەن ئەيىبلىنىپ ئوسمانلى دۆلىتىدىن سۈرگۈن قىلىنغان. ئۇ ئوسمانلى دۆلىتىدىن ئايرىلىپ ئافغانىستان، كەشمىر، ھەتتا شەرقىي تۈركىستاننى ئايلانغان. بۇ رايونلارنى ئايلىنىپ بولغاندىن كېيىن تاشكەنتكە كېلىپ ۋاھابىلىقنى تەرغىپ قىلغان. تەرىقەتلەرنىڭ دىنى چۈشەنچىلىرى ۋە سوپىزمنى ھەدىسلەرنى دەلىل كۆرسىتىپ تۇرۇپ قاتتىق تەنقىد قىلغان. ئۇ يەنە رايوندا تۇغۇت، ئۆلۈم، نىكاھ، ئوزۇقلىنىش ئادىتى، ھېيت قاتارلىق يەرلىك ئادەتلەرنىڭ دىنغا مۇخالىپ ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ، بۇلارنى يوق قىلىشنى تەشەببۇس قىلغان. ئۇنىڭ تەشەببۇسىغا يەرلىك ئۆلىمالار قاتتىق قارشى چىققان. لېكىن تاشكەنتتىكى باي سودىگەرلەر ۋە سەر خىللار قاتلىمى ئىچىدە زور ئابرويغا ئېرىشكەن. سۈننىيلىك تەرىپىدىن قۇرئاندىن قالسا ئەڭ توغرا مەنبە سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان «سەھىھى بۇخارا»ناملىق ئەسەرنىڭ مۇئەللىپى بولغان ئىمان بۇخارىنىڭ (869-يىلى ۋاپات بولغان)نىڭ مەملىكىتىدە، ھەنەپى فىقھىسىغا قارشى ھەدىسچىلىك ئېقىمقى شامى داموللانىڭ زور تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە مەلۇم دەرىجىدە بازار تاپقان.
ئوتتۇرا ئاسىيادا چوڭقۇر يىتلىز تارتقان سوپىزم ئەنئەنىسىگە قارشى چىققان لېكىن دۆلەتنىڭ بېسىمى كۆپ ئۇچرىمىغان داموللىنىڭ تاشكەنتتىكى تەسىرى ئۇنچىۋېلا زور بولمىغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ تالىپلىرى پەرغانە ۋىلايىتىدە داموللىنىڭ ئىدىيەسىنى تارقىتىپ مەلۇم دەرىجىدە نەتىجىگە ئېرىشكەن. قارىخانا نامى بىلەن غەيرى رەسمىي ئوقۇ-ئوقۇتۇش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان مەدرەسەلەر ۋە دەرگاھلار كۆپ بولغان پەرغانە ۋادىسىدا، مەسىلەن قوقەنتكە بارغان شاھ رەھىم قارى شەيخ كامېلوۋ (1963-يىلى ۋاپات بولغان)غا ئوخشاش ئۇستازلارنىڭ تەسىرى ئارقىسىدا مەلۇم بىر گۇرۇپپا تەشكىل قىلغانلىقى مەلۇم. سەلەپىلىك يولىدىكى بۇ يېڭى نەسىل، رايونغا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان ھەنەپى دىنى مەدرەسەلەرگە قارشى يېڭى مەدرەسەلەرنى قۇرۇشقا ئۆتۈپ، رايوندا نوپۇز تىكلەش يولىدا بەزى كونكرېت قەدەملەرنى تاشلىغان. داموللىنىڭ تەسىرىدىن باشقا،1895-يىلى تۇغۇلغان ھاكىمجان قارى (ۋاسىيېۋ)ئىسىملىك مەھەللىۋى تەسىرگە ئىگە بولغان شەخسمۇ پەرغانە ۋادىسىدا سەلەپىلىكنىڭ تارقىلىشىدا مەلۇم دەرىجىدە رول ئوينىغان. ئۇنىڭ كۈچلۈك كۈرەش روھىغا ئىگە بولغان شاگىرتلىرى كېيىنكى يىللاردا سەلەپىلىكنىڭ تارقىلىشىدا بەزى پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارغان. بۇ ياشلار سىياسەتكە ئاكتىپ ئارىلىشىشنى تەشەببۇس قىلاتتى، لېكىن بۇرۇنقى مەدرەسەلەردە يېتىشىپ چىققانلار بولسا يېڭى سەلەپى ئېقىمىدىكى بۇ ياشلارغا ئوخشاش سىياسەتكە ئارىلىشىپ كەتمەيتتى.
1956-يىلىدىن 1964-يىلىغىچە كرۇشېۋ دۆلەت رەئىسلىك ۋەزىپىسى ئۆتىگەن مەزگىل، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئاسىيا ۋە ئافرىقاغا ئېچىلىشنى دۆلەت سىياسىتى سۈپتىدە يولغا قويغان مەزگىل ئىدى. سوتسىيالىستىك ئەرەب ھاكىمىىيەتلىرىدىن سىرت باشتا سەئۇدى سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە مىسىر قاتارلىق ئوتتۇرا شەرقتىكى باشقا دۆلەتلەر بىلەن مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىشنىڭ كويىدا يۈرگەن سوۋېت ئىتتىپاقى ھاكىمىيىتى، دۆلەتلەر ئارا مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش دائىرىسىدە ئىقتىساسلىق ۋە ئوقۇغۇچى ئالماشتۇرۇش پىروگراممىسى يولغا قويغان، بۇ جەرياندا سادۇمدا خىزمەت قىلىدىغان دىنى ئۆلىمالار بىلەن سادۇمدا تەلىم-تەربىيە ئالغان تالىپلار ئەرەب دۆلەتلىرىدىكى كۇرس ۋە مەكتەپلەرگە تىزىملىتىپ ئوقىغاندىن سىرت، ھەج ۋە ئۆمرە ئىبادەتلىرىنى ئادا قىلغان. يەنە بۇ مەزگىلدە ئەرەب دۆلەتلىرى تەرىپىدىن سادۇم كۇتۇپخانىلىرىغا ياخشى نىيەتنىڭ ئىپادىسى سۈپىتىدە نۇرغۇن كىتاب ئىئانە قىلىنغان. بۇنىڭ تۈرتكىسىدە سادۇمدا زور قىيىنچىلىقلاردىن بىرى بولغان كەلگەن دىنى كىتابلارنىڭ ئازلىقى مەسىلىسى مەلۇم دەرىجىدە ھەل بولغان. برېجنېۋ دەۋرىدىمۇ (1964-1962)مەدەنىيەت ساھەسىدىكى بۇ ئالاقە داۋاملاشقان. مەسىلەن، 1970-يىللارنىڭ ئاخىرىدا تاشكەنت ئۇنىۋېرسىتېتىدا مىسىر مۇسۇلمان قېرىنداشلار تەشكىلاتىنىڭ پىكىرلىرى ۋە ئىدىيەلىرى ئۈستىدە بەس-مۇنازىرە ئېلىپ بارىدىغان ئوقۇغۇچىلار قوشۇنى شەكىللەنگەن.
ھەدىس مەركەزلىك ۋە يەرلىك دىنى ئەنئەنىگە قارشى بولغان سەلەپىلىككە پەرغانىنىڭ ئەنئەنىۋى مۇرشىت ۋە موللىرى قاتتىق قارشى چىققان. پەرغانىنىڭ يەرلىكلىرى سەلەپىلەرنى ۋاھابىلار دەپمۇ ئاتىغان. پەرغانە موللىرى سەلەپىلەرگە قارشى ئىلمىي يوسۇندا رەدىيەلەرنى قايتۇرۇشتىن باشقا، كەسكىن بەس-مۇنازىرىلەرنى ئېلىپ بارغان. مۇھەممەدجان ھىندۇستانى (رۇستەموۋ)، سەلەپىلىككە قارشى چىققان ئۆكتىچى قاراشتىكى غوللۇق شەخسلىرىدىن بىرى ئىدى. 1892-يىلى تۇغۇلغان بۇ موللا قوقەنت ۋە بۇخارادا باشلىغان دىنى تەلىم-تەربىيەنى ھىندىستاندا داۋاملاشتۇرغان. ئوقۇشنى تۈگىتىپ يۇرتىغا قايتقاندىن كېيىن ئەنئەنىۋى ھەنەپى دىنى ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئۇسۇلى بويىچە مەخپىي ئوقۇغۇچى تەربىيەلىگەن. يۈز ياشتىن كۆپرەك ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگەن بۇ شەخس ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدىمۇ ئوقۇغۇچى تەربىيلەپ چىققان.
3.1- سەلەپىلىكنىڭ باش كۆتۈرۈشى