تارىخ،ئىبرەت ۋە ھەدىس (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىككىنچىدىن: بىز يۇقىرىدا بۇ ھەدىسنىڭ بىر بۇيرۇق ئىكەنلىكىنى چۈشىنىپ ئۆتتۇق. ئۇنداق بولغاندا بۇ ھەدىس بىزنى نېمىگە بۇيرۇيدۇ؟ مېنىڭچە ئەڭ ئاۋۋال بىزنى تارىخ ئۆگىنىشكە بۇيرۇيدۇ. نېمىشقا؟ بۇنىڭ سەۋەبى ناھايىتى ئاددى. ئەگەر بىز مەلۇم بىر كىشى تەرىپىدىن مەلۇم سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئالداندۇق دەيلى، بەلكىم تىجارەتتە ياكى دوستلۇقتا ۋە ياكى باشقا ئىشتا. كىلەر قېتىم بىز يەنە شۇ كىشى بىلەن روبىرو كەلگەن ۋاقتىمىزدا ياكى شۇ كىشى بىلەن يەنە بىر ئىشنى بىللە قىلىشقا توغرا كەلگەن ۋاقتىمىزدا، ئۇنىڭدىن ئالدانماسلىق ئۈچۈن بىزدە ئەڭ ئەقەللىي نېمە بولۇشى لازىم؟ بىز ئالدىنقى قېتىم ئالدانغانلىقىمىزنى ئۇنتۇپ قالماسلىقىمىز لازىم؟ يەنى ئۇ ئالدىنىش بىزنىڭ ئېسىمىزدە تۇرۇشى كېرەك. ئەگەر ئۇ بىزنىڭ ئېسىمىزدە بولمىسا، ئەگەر بىز بۇنى ئۇنتۇپ قالغان بولساق، ئۇ چاغدا ئىككىنچى قېتىم يەنە ئالدىنىشىمىز مۇمكىن. ئەگەر ئىككىنچى قېتىملىقىنى ئۇنتۇپ قالساق، ئۈچىنچى قېتىم يەنە ئالدىنىشىمىز مۇمكىن، يەنە ئالدانماسلىق ئۈچۈن، تەكرار-تەكرار بىر ئازگالغا سەكرىمەسلىك ئۈچۈن، چوقۇم تۇنجى قېتىملىق تەجىرىبىمىز بىزنىڭ مىڭىمىزدە بولۇشى لازىم. ئۇنىڭ ئۈچۈن ئەلۋەتتە تارىخنى ئۆگىنىمىز. يەنى بىزنىڭ ئەڭ دەسلەپكى كەچۈرمىشلىرىمىز، دەسلەپكى خاتالىقلىرىمىز، دەسلەپكى ئالدىنىشلىرىمىزنى ئىزدەيمىز، تەتقىق قىلىمىز، ۋاراقلايمىز. نېمە ئۈچۈن ئالداندۇق؟ قانداق ئالداندۇق؟ كىملەر تەرىپىدىن ئالداندۇق؟ قانداق يەردە ئالداندۇق؟ قاچان ئالداندۇق؟ بىز مۇشۇ تەپسىلاتلارنى تارىخ ئارقىلىق تەپسىلىي بىلگەن ۋاقتىمىزدا، ئاندىن بىز ئالدىنقى قېتىم چۈشكەن قاپقانغا ئاندىن چۈشمەسلىكىمىز مۇمكىن. ئەگەر بۇنداق بولماي قالسا، يەنە چۈشۈشتىن قېچىپ قۇتۇلالمايمىز. شۇڭىلاشقا ئاۋۋال تارىخ بىلمىسەك، تارىخ ئۆگەنمىسەك، بىز بۇ خاتالىقنى يەنە سادىر قىلىۋىرىمىز.
ئەمدى بۇ نۇقتىدا يەنە تەكىتلەيدىغان بىر مۇھىم مەزمۇن شۇ. بىز تارىخ ئۆگىنىش ئارقىلىق نوقۇل ئۆزىمىزنىڭ خاتالىقلىرىنىلا ئەمەس بەلكى باشقىلارنىڭ خاتالىقلىرىنىمۇ ئۆگىنىشىمىز لازىم. يەنى شۇنىمۇ كۆرىشىمىز لازىم. چۈنكى بىر ئىنسان خاتالىقتىن ئىبرەت ئالدى، ئالدىنقى قېتىمقى ئالدىنىشنى تەتقىق قىلىپ ئۇنىڭدىن دەرس چىقاردى دېيىلسە، ئۇ نوقۇل چوقۇم ئۆزىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن بولۇشى ناتايىن. مەسىلەن دەيلى، مەن بىر دوستۇم بىلەن بىر چۆلگە چىقتىم، ھەقىقەتەن ئۇ چۆلدە بۇ دوستۇم بىر تۆشۈككە تىقىلىپ كىتىپ پۇتىنى بىر يىلان چېقىۋالغان بولسا، مەن ئۇنى كۆرگەن بولسام، مېنىڭ شۇ دوستۇمنىڭ پۇتىنىڭ چېقىلغانلىقى مېنىڭ دەرس ئېلىشىمغا يېتەرلىك. ئەمدى مېنىڭكىنى تىقسام چاقماي قالامىكى دېگەن گۇمان بىلەن، يىلان چاققان ئازگالغا مېنىڭ پۇتۇمنى يەنە تىقىپ بېقىشىم مېنىڭ قاپاقباشلىقىمىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. شۇڭا ئەقىللىق كىشىلەر ئۆزىنىڭ تەجىرىبىلىرىدىن دەرس ئالالايدۇ. ئەمما ھەقىقى ئەقىللىق كىشىلەر باشقىلارنىڭ تەجىرىبىلىرىدىنمۇ دەرس ئالالايدۇ.
ئۈچىنچىسى: تارىخنى يېزىپ قالدۇرۇشنىڭ مۇھىملىقى. مەن ھازىر تارىخ ئۆگىنىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىدىم، تارىخ ئۆگىنىش ئۈچۈن قانداق قىلىش كېرەك؟ ئۇنى يېزىپ قالدۇرۇش كېرەك. ئەگەر يېزىپ قالدۇرۇلمىسا تارىخنى ئۆگىنەلمەيمىز. ئەگەر بىز يېزىپ قالدۇرۇلغان تارىخقا ئەمەس، ئېغىزدىن-ئېغىزغا تارقاپ كەلگەن رىۋايەتسىمان، چۆچەكسىمان، ئەپسانىگە ئوخشاش تارىخقا ئاساسلانساق، ئۇنى تارىخمۇ دېگىلى بولمايدۇ. يەنى بىز ئېغىزاكى رىۋايەتلەر ئاساسىدا كەلگەن ئۇچۇرلار ئارقىلىق تەجىرىبە-ساۋاق چىقارماقچى بولساق، بىز چوقۇم خاتالىشىمىز. چۈنكى بىز توغرا بىر نەتىجىگە ئېرىشىشىمىز ئۈچۈن چوقۇم بىزنىڭ قولىمىزدا توغرا بىر مەلۇمات بولۇشى كېرەك. بىز شۇ توغرا مەلۇمات ۋە ئۇچۇرلارنى توغرا بىر مەنتىقە زەنجىرىدە باغلىيالىغان ۋاقتىمىزدا، ئاندىن توغرا نەتىجىگە ئېرىشەلەيمىز ۋە بۇ توغرا نەتىجە بىزنى توغرا ھەرىكەتكە ئېلىپ بارىدۇ. ئۇنىڭ ئۈچۈن ئېغىزدىن ئېغىزغا تارقىلىپ كەلگەن نۇرغۇن رىۋايەتلەر ھەقىقىي تارىخ بولالمايدۇ. شۇڭىلاشقا تارىخنى ئۆگىنىش كېرەك دېگەن ۋاقىتتا، تارىخنى يېزىپ قالدۇرۇش لازىم دېگەن گەپ چىقىدۇ. مەسىلەن، بىز بىر ئەۋلاد بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ئەجدادلىرىمىزنىڭ تارىخىنى ئۆگىنىمىز، ئۇنى ۋاراقلايمىز. ئەمما ئازراق ۋاقىت بىزمۇ ئەجدادقا ئايلىنىمىز، بىزمۇ ئۆزىمىزنىڭ ئەۋلادلىرىغا قالدۇرۇپ قويۇشىمىز كېرەك. ئۇنداق بولغان ئىكەن. بىز ئۆزىمىزنىڭ خاتالىقلىرىنى، ئۆزىمىزنىڭ ئالدانغانلىرىنى، ئۆزىمىزنىڭ كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرىنى يېزىپ قالدۇرۇپ قويساق، بىزنىڭ ئەۋلادلىرىمىز بىز سادىر قىلغان خاتالىقلارنى تەكرار سادىر قىلماسلىقى مۇمكىن.
بىز يەنە بىر تەرەپنى ئويلاپ باقايلى، بىز تارىختا يۈز بەرگەن ئىشلار ھەققىدىكى ئاغىزاكى رىۋايەتلەرنىڭ نەقەدەر خىلمۇ-خىل، نەقەدەر ئىشەنچسىز ئىكەنلىكىنى قويۇپ تۇرايلى. مەسىلەن، ئۆزىمىز ياشاۋاتقان مۇشۇ كۈندە مەلۇم بىر شەھەردە ھەتتا بىز ياشاۋاتقان بىر شەھەردە مەلۇم بىر ۋەقە يۈز بەرسە، مەسىلەن، بىرسى: «بىرى يۆتۈلۈپ قاپتىكەن، دوختۇرخانىغا ئېلىپ كېتىپتۇ» دېسە، بۇ گەپ قانداق تارقىلىشى مۇمكىن، دەرھال «پالانى كورۇنا ۋىرۇسى بولۇپ قاپتىكەن دەپ تارقىلىشى مۇمكىن»، يەنە بىر نەچچە ئېغىزغا ئالماشقاندىن كېيىن «ئۇلارنىڭ ئائىلىسىنىڭ ھەممىسىنى دوختۇرخانىغا ئېلىپ كېتىپتۇ، ھەممىسى كورۇنا ۋىرۇسى بولۇپ قاپتۇ» دېيىشىمىز مۇمكىن. يەنى ئاغىزاكى تارقالغان گەپلەر ناھايىتى ئىشەنچىسىز. يېزىپ قالدۇرۇش تارىختا پەۋقۇلاددە مۇھىم.