ئىجىتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ سىياسىي تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىمۇ قىستۇرۇپ ئۆتۈش كېرەككى، تېلېۋىزوردىكى ئىپادىسى ياقتۇرۇلمىغان نامزاتلارنىڭ، شۇچاغقىچىلىك ئېلىپ بېرىلغان ئەنكىت تەكشۈرۈشلىرىدە يۇقىرى قوللاشقا ئېرىشىدىغانلىقى ئەكىس ئەتسىمۇ قوللاشتىن ئايرىلىپ قالدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرۈشكە بولىدۇ. بولۇپمۇ پىرېزىدېنت  نامزاتلىرىنىڭ تېلېۋىزىيە  مۇنازىرىسىدە يەتكۈزگەن ئۇچۇرى ئۇلارنىڭ پۈتكۈل سايلام پائالىيىتىدە يەتكۈزگەن ئۇچۇرىغا قارىغاندا تېخىمۇ تەسىر كۈچكە ئىگە بولۇشى مۇمكىن. ئوخشاشلا، تېلېۋىزور تۈركىيەدىمۇ سىياسىي تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلدى. چۈنكى تېلېۋىزور ئەڭ ئاۋۋال تاللايدىغان ئالاقە قورالى، بولۇپمۇ نىشان قىلىنغۇچى ئاممىغان نىسبەتەن  ئىشلىتىشنىڭ ئاسانلىقى ۋە كېيىنكى سىجىللىقى جەھەتتىن تېخىمۇ شۇنداق.
ئاممىۋى تاراتقۇلارنىڭ ئىشلىتىلىش مىقدارىنىڭ ئېشىشى بىر تەرەپتىن كلاسسىك تەشۋىقات قوراللىرىنى ئىككىنچى پىلانغا ئىتتىرىپ قويدى، يەنە بىر تەرەپتىن تەشۋىقات ئىگىدارلىرىنىڭ تېخىمۇ كەڭ ئاممىنى جەلپ قىلالىشىغا ئىمكان ياراتتى.  بۇ ئىمكان  تەشۋىقاتنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتتى ھەمدە تەشۋىقات ئىگىدارلىرىغا تېخىمۇ زور مەدەت بولدى(Kuruoğlu, 2007: 68). كلاسسىك تەشۋىقات ئۇسۇلى ئارقىلىق يېتىپ بارغىلى بولىدىغان ئادەم سانى چەكلىك بولغاچقا، تېخىمۇ كەڭ كۆلەمدىكى ئاممىغا ئۇچۇر يەتكۈزۈش خېلى زور مالىيە تەلەپ قىلىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن ناھايتى كۆپ  ۋاقىتقا ئېھتىياج تۇغۇلىدۇ.  لېكىن، يېڭى ئۇسۇلدا ناھايىتى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئىنتايىن تۆۋەن تەننەرخ بىلەن ئىنتايىن كەڭ ئاممىغا خىتاپ قىلىش مەقسىتىگە يەتكىلى بولىدۇ.
بۇ ئامىللار بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ئالاقە تورى تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئالاقە تورىنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىشى نۇرغۇن يېڭى تەشۋىقات قوراللىرىنى بارلىققا كەلتۈردى . 2000 – يىللارنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن بۇيان  ئومۇملىشىشغا باشلىغان،ئىجتىمائىي تاراتقۇلار دەپ ئاتالغان تارقىتىش ئۇسۇلى(مېتودى) تەشۋىقات قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشكە باشلىدى (Borins, 2011). ئىشلىتىش تەننەرخىنىڭ  ئەرزانلىقى، جاۋاب قايتۇرۇش تېزلىكى ۋە يەتكىلى بولىدىغان ئادەم سانىنىڭ كۆپلىكى  ئىجىتىمائىي تاراتقۇلارنى بارغانسېرى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بىر خىل  تەشۋىقات قورالىغا ئايلاندۇردى.
ئالاقىلىشىش قورالى بولۇش سۈپىتىدە ئىجتىمائىي تاراتقۇلار
كومپيۇتېر تېخنىكىسى ۋە ئالاقە تورىنىڭ ئۇچقاندەك تېز تەرەققىي قىلىشى بىلەن، ئالاقە تورى تۇرمۇشىمىزنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان بىر قىسمىغا ئايلاندى. بۇ جەريان كاستېل ( 2008، C a s t e l l s ) تەرىپىدىن تېخنىكىلىق فورما دەپ ئاتالدى، ئۇ بىر خىل رادىكال شەكىل ئارقىلىق تۇرمۇشىمىزنىڭ ھەممە تەرەپلىرىنى ئۆزگەرتتى ، مەسىلەن ، ئىقتىساد ، سىياسەت، مەدەنىيەت … تېخنىكىلىق ڧورما زامان، ماكان ۋە مۇناسىۋەت دائىرىسى ئىچىدە ئاساسەن دېگۈدەك ھەممە نەرسىنى تەۋرىتىپ قويدى ھەمدە بىر خىل يېڭىچە مۇناسىۋەت قىلىپلىرىنى شەكىللەندۈرۈشكە باشلىدى. تېخنىكا فورمىسىنىڭ ئىجتىمائىي قۇرۇلما ۋە ھەرىكەت جەريانىدا ئوتتۇرىغا چىقارغان بۇ خىل ئۆزگىرىشى بىز ياشاۋاتقان بۇ جەمىئىيەتنىڭ « تور جەمئىيىتى»  دەپ ئاتىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئىلگىرىكى جەمئىيەت تىپىغا ئوخشىمايدىغىنى، تور جەمئىيىتى دەپ ئاتالغان بۇنداق جەمئىيەت تېز سۈرئەتتە دۇنيانىڭ ناھايىتى زور بىر قىسمىغا تارقىلىش ئارقىلىق جەمئىيەت قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىشكە باشلىدى. ئىنتېرنېت تورى دەسلەپتە پەقەت ئاخبارات ۋە ئۇچۇرغا ئېرىشىش ۋاسىتىسى قىلىنغان ئىدى، يېقىندا ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ، بولۇپمۇ face b o o k، t w i t t e r قاتارلىقلارنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ ئىجتىمائىي ئالاقە قورالى بولۇپ قالدى ھەمدە ئۆيدە، خىزمەت سورۇنىدا، چوڭ كوچىدا، ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، ئىنسانلار مەۋجۇت بولغان ھەرقانداق جايدا ئىنسانلار ئۈزلۈكسىز ئالاقە قىلىش ئارقىلىق مەۋھۇم بىر جەمئىيەتنى بەرپا قىلدى. كلاسسىك جەمىئىيەتشۇناسلىقتىكى جەمىئىيەت قۇرۇلمىسى ئۈچۈن تەۋسىيە قىلىنغان مۇناسىۋەتلەر ۋە قاتناشقۇچىلار ھازىر ئەندىزىسى ۋە ۋەزىپىسىنى ئۆزگەرتىشكە باشلىدى.
يۈزمۇ يۈز بولىدىغان ئاساسلىق مۇناسىۋەتنىڭ ئورنىنى توردا ئېلىپ بېرىلىدىغان ۋاستىلىق مۇناسىۋەت ئالدى ھەمدە كلاسسىك ئىجتىمائىيلاشقان ۋاكالەتچىلىكنىڭ بەزى رولىنى تور ئىجرا قىلدى. بۇ جەريان ئىجتىمائىيلىشىش جەريانىدىكى قاتناشقۇچىلار ۋە ئامىللارنىڭ سانىنى كۆپەيتىدۇ. ھازىر شەخىسلەرنىڭ ئىجتىمائىيلىشىدىكى مۇھىم ھەركەتلەندۈرگۈچ ئامىل پەقەت ئۇلارنىڭ جەمىئىيىتى ياكى كۈلتۈرى ئەمەس، بەلكى مەۋھۇم دۇنيانىڭ بارلىق كۈلتۈرى شەخسنىڭ ئىجتىمائىيلىشىشى داۋامىدا رولىنى جارى قىلدۇرۇۋاتىدۇ. بۈگۈنكى دۇنيادا يۈز بەرگەن مەلۇم ۋەقە ياكى ئۆزگىرىشنىڭ تەسىرى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان سۈرئەت بىلەن باشقا جەمئىيەتلەرگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ.
ئومۇملاشتۇرۇپ ئىېيىتقاندا، ئىجتىمائىي تاراتقۇلار تورداشلار ئۆزئارا بىر-بىرى بىلەن ئورتاق بىلىم، كۆز قاراش، قىزىقىش، ھېس-تۇيغۇ، ئىدىيە ۋە  پىكىر ئالماشتۇرالايدىغان تور قورالى ۋە تور مۇھىتى دەپ ئاتىلىدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇ مۇھىتى بولسا؛ بىلوگ، تور بېكىتى، خەتكۈچ، مۇنبەر، ئېلېكترونلۇق يوللانما زەنجىرى ۋە W i ki    2010 : 105 O n a t )) قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.