ئامېرىكا راستىنلا قايتىدىن گۈللەندىمۇ؟ (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دۇنياۋى تەرتىپىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى ۋە «قەتئىي يەرشارىۋى رەھبەرلىك» ئىستراتېگىيەسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئ‍ابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تاشقى سىياسىتىنىڭ ئەڭ نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرى ھېسابلىنىدىغان تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (CFR) تەرىپىدىن 2026-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكا قايتا گۈللەندى: قەتئىي يەرشارىۋى رەھبەرلىكنىڭ بۈيۈك ئىستراتېگىيەسى» ناملىق 100-سانلىق ئالاھىدە دوكلات، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەتنى چۈشىنىش ۋە كەلگۈسى يۈزلىنىشنى مۆلچەرلەشتە ئىنتايىن مۇھىم بىر ھۆججەتتۇر. بۇ دوكلاتنىڭ ئاپتورى روبېرت د. بىلاكۋىل (Robert D. Blackwill) بولۇپ، ئۇ تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ ھېنرى كىسسىنگېر نامىدىكى ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى بويىچە ئالىي تەتقىقاتچىسى، خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى كېننىدى ئىنستىتۇتىنىڭ پېشقەدەم تەتقىقاتچىسى، شۇنداقلا ئىلگىرى ئامېرىكانىڭ ھىندىستاندا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى ۋە ئامېرىكا دۆلەت خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ئىستراتېگىيەلىك پىلانلاشقا مەسئۇل مۇئاۋىن مەسلىھەتچى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن، نەزەرىيە بىلەن ئەمەلىيەتنى بىرلەشتۈرگەن تەجرىبىلىك دىپلوماتتۇر.
مەزكۇر دوكلات دەل ئامېرىكا تارىخىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك دەۋرلەرنىڭ بىرىدە، يەنى، دونالد ترامپ ئىككىنچى قېتىم پىرېزىدېنتلىققا سايلىنىپ، ئۆزىنىڭ «ترامپىزم» دەپ ئاتالغان سىياسەتلىرىنى يۈرگۈزۈۋاتقان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خىتاينىڭ خەلقئارا تەرتىپكە بولغان خىرىسى كۈچىيىپ، دۇنياۋى تەرتىپنىڭ كەلگۈسى ئېنىقسىزلىق ئىچىدە تۇرۇۋاتقان 2026-يىلىنىڭ بېشىدا ئېلان قىلىندى. دوكلاتنىڭ تۈپ مەقسىتى، نۆۋەتتە ئامېرىكا دۇچ كېلىۋاتقان ئىچكى ۋە تاشقى قىيىنچىلىقلارغا، بولۇپمۇ خىتاينىڭ دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق تالىشىشىغا ۋە «ترامپىزم» نىڭ ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى ئورنىغا يەتكۈزۈۋاتقان زىيانلىرىغا قارىتا، ئامېرىكانىڭ كۈچ-قۇدرىتىنى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرىدىغان يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك يول خەرىتىسىنى سىزىپ بېرىشتىن ئىبارەتتۇر. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكا ھازىر ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ خەتەرلىك خەلقئارالىق ۋەزىيەتكە دۇچ كېلىۋاتىدۇ، شۇڭلاشقا، بۇ دوكلات پەقەت بىر ئىلمىي تەھلىللا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا سىياسىي قاتلىمىغا سۇنۇلغان جىددىي تەكلىپ ۋە ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالىدۇر.
بۈيۈك ئىستراتېگىيەنىڭ ماھىيىتى ۋە ئامېرىكا تارىخىدىكى تەدرىجىي ئۆزگىرىشلىرى
«بۈيۈك ئىستراتېگىيە» (Grand Strategy) ئاتالغۇسى ئادەتتىكى ھەربىي پىلان ياكى تاشقى سىياسەت دائىرىسىدىن ھالقىغان، دۆلەتنىڭ بارلىق بايلىقلىرىنى ۋە كۈچلىرىنى سەپەرۋەر قىلىپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك دۆلەت نىشانلىرىغا يېتىشنى كۆزلەيدىغان بىر سەنئەتتۇر. دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، بۇ ئۇقۇمنىڭ زامانىۋى شەكلى 20-ئەسىردىكى ھەربىي نەزەرىيەچىلەر تەرىپىدىن شەكىللەندۈرۈلگەن بولۇپ، لىدېل خارتنىڭ تەبىرى بىلەن ئېيتقاندا، بۈيۈك ئىستراتېگىيە «مىللەتنىڭ ياكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ بارلىق بايلىقلىرىنى ئۇرۇشنىڭ سىياسىي مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن ماسلاشتۇرۇش ۋە يېتەكلەش» جەريانىدۇر. يەنە بىر تەرەپتىن، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئالىمى جوشۇئا روۋنېرنىڭ ئېنىقلىمىسى بويىچە ئېيتقاندا، بۈيۈك ئىستراتېگىيە پەقەت ئۇرۇش قىلىش نەزەرىيەسىلا ئەمەس، بەلكى «بىخەتەر بولمىغان دۇنيادا ئۆزىنى قانداق قوغداش» ھەققىدىكى بىخەتەرلىك نەزەرىيەسىدۇر.
ئامېرىكا تارىخىغا نەزەر سالىدىغان بولساق، بۈيۈك ئىستراتېگىيەنىڭ دەۋر ئېھتىياجىغا قاراپ قانداق تەرەققىي قىلغانلىقىنى ئېنىق كۆرەلەيمىز. ئامېرىكا ئىنقىلابىدىن كېيىنكى دەسلەپكى مەزگىللەردە، دۆلەتنىڭ ئاساسلىق ئىستراتېگىيەسى مۇستەقىللىقنى ساقلاش ۋە ياۋروپا ماجىرالىرىدىن ئۆزىنى تارتىش (بىتەرەپلىك) تىن ئىبارەت ئىدى. 19-ئەسىرگە كەلگەندە، ئامېرىكا مىللەتچىلىكى ئاساسىي ئورۇننى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ دەۋردە ئامېرىكا دىققىتىنى غەربىي يېرىم شارغا ۋە سودا مەنپەئەتلىرىگە قارىتىپ، ياۋروپا سىياسىتىگە ئارىلاشماسلىقنى تەشەببۇس قىلغان ھەمدە سودا تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزىگە پايدىلىق ھالەتكە كەلتۈرۈشنى نىشانلىغان.
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى سىياسىتىدە بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولغان بولسىمۇ، ھەقىقىي ئۆزگىرىش ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە يۈز بەردى. پىرېزىدېنت فىرانكلىن د. روزۋېلىتتىن تارتىپ تاكى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقۇچە بولغان مەزگىلدە، «لىبېرال خەلقئاراچىلىق» (Liberal Internationalism) ئامېرىكانىڭ ئاساسلىق بۈيۈك ئىستراتېگىيەسىگە ئايلاندى. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كېڭەيمىچىلىكىنى «تىزگىنلەش» (Containment) بولۇپ، ئامېرىكا شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) غا ئوخشاش ھەربىي ئىتتىپاقلارنى قۇرۇش، خەلقئارا سودا سىستېمىسىنى بەرپا قىلىش ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلارنى قوغداش ئارقىلىق دۇنيا تەرتىپىنى يېتەكلەپ كەلدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى «بىر قۇتۇپلۇق» دەۋردە، ئامېرىكا قىسقا مۇددەتلىك «مۇتلەق ئۈستۈنلۈك» (Primacy) ئىستراتېگىيەسىنى سىناپ باققان بولسىمۇ، ئافغانىستان ۋە ئىراق ئۇرۇشلىرىنىڭ نەتىجىسىزلىكى بۇ ئىستراتېگىيەگە بولغان گۇمانلارنى كۈچەيتىۋەتتى.
مەۋجۇت بەش خىل ئىستراتېگىيەلىك ئېقىم ۋە ئۇلارنىڭ كەمچىلىكلىرى
دوكلاتتا ئامېرىكا سىياسىي ۋە ئاكادېمىك ساھەسىدە تەسىرى بار بەش خىل ئاساسلىق ئىستراتېگىيە ئېقىمى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىنغان بولۇپ، ئاپتور بۇلارنىڭ ھەر بىرىنىڭ بۈگۈنكى مۇرەككەپ رېئاللىققا، بولۇپمۇ خىتاي تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇشتا يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى پاكىتلار بىلەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ:
«ترامپىزم» ھادىسىسى — 2026-يىلىدىكى رېئاللىق ۋە ئۇنىڭ خەۋپلىرى
دوكلاتتا ئالاھىدە بىر باب ئاجرىتىلىپ، «ترامپىزم» (Trumpism) دەپ ئاتالغان، پىرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى سىياسەتلىرى تەپسىلىي ۋە تەنقىدىي نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىنغان. دوكلاتنىڭ تەھلىلىچە، ترامپىزم ئامېرىكا مىللەتچىلىكىنىڭ بىر تۈرى بولسىمۇ، ئۇ تېخىمۇ رادىكال، مەنپەئەتپەرەس ۋە خاراكتېر جەھەتتىن قالايمىقان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ دۆلەت مەنپەئەتىگە ئېغىر زىيانلارنى سېلىۋاتىدۇ.