«تەرەققىيات» نىقابى ئاستىدىكى يېڭىچە مۇستەملىكىچىلىك: (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى بايلىق سىياسىتى ۋە چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە ئىستراتېگىيەسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
قىسقىچە مەزمۇنى: مەزكۇر ماقالە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان رەسمىي دوكلاتلىرى ۋە خەۋەرلىرىدىكى (خۇسۇسەن 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 7-كۈنىدىكى «شىنجاڭ گېزىتى» قاتارلىق ئورگان تاراتقۇلىرى تەمىنلىگەن) ئۇچۇرلارنى ئاساس قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىقتىسادىي سىياسەتلەرنىڭ ماھىيىتىنى يورۇتۇپ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئانالىز جەريانىدا، خىتاينىڭ «غەربنى ئېچىش»، «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىيات» دېگەن شوئارلار ئاستىدا رايوننىڭ تەبىئىي بايلىقلىرىنى قانداق شەكىلدە يۆتكەۋاتقانلىقى ۋە بۇ جەرياننى تېزلىتىش ئۈچۈن يەرلىك خەلقنى قانداق ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش (مىللىي كىملىكىنى ئۆزگەرتىش) سىياسىتىنى يۈرگۈزۈۋاتقانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ماقالىدە، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ كىلاسسىك مۇستەملىكىچىلىك نەزەرىيەسى ۋە زامانىۋى گېئو-سىياسىي ئىستراتېگىيەلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
1. كىرىش سۆز: مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي لوگىكىسى
شەرقىي تۈركىستاننىڭ گېئو-سىياسىي ئورنى ۋە مول تەبىئىي بايلىقلىرى، تارىختىن بۇيان خىتاينىڭ مەركىزىي ھاكىمىيىتى ئۈچۈن ھەم ئىستراتېگىيەلىك تەمىنات بازىسى، ھەم بىخەتەرلىك ئارىلىق بەلۋاغ (Buffer Zone) دەپ قارىلىپ كەلدى. خىتاي تاراتقۇلىرى تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 7-كۈنى ئېلان قىلىنغان ئۇچۇرلارغا [1] نەزەر سالىدىغان بولساق، خىتاينىڭ رايوندىكى ھەرىكىتىنىڭ ئاددىي بىر «تەرەققىيات پىلانى» ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق، چوڭقۇر قاتلاملىق ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر مۇستەملىكە قۇرۇلۇشى ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. بۇ قۇرۇلۇشنىڭ يادروسى ئىككى ئاساسىي تۈۋرۈككە تايانغان بولۇپ، بىرىنچىسى، رايوننىڭ ئېنېرگىيە ۋە قېزىلما بايلىقلىرىنى خىتاينىڭ ئىچكى ئۆلكىلىرىگە توشۇش ئارقىلىق خىتاينىڭ سانائەت ماشىنىسىنى ئوزۇقلاندۇرۇش؛ ئىككىنچىسى، بۇ بايلىق مەنبەسىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، يەرلىك خەلقنى — يەنى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى — مەدەنىيەت ۋە نوپۇس جەھەتتىن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىپ، دىنىي، مىللىي ۋە سىياسىي تەۋەلىك تۇيغۇسىنى ئۆزگەرتىشتۇر.
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، خۇسۇسەن خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا ئەگىشىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى تېخىمۇ ئاشتى. خىتاي ھۆكۈمىتى رايوندىكى بايلىقلارنى ئېچىش سۈرئىتىنى مىسلىسىز دەرىجىدە تېزلىتىپ، بۇنى «يەرلىك خەلقنى بېيىتىش» دەپ تەشۋىق قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ بايلىقلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى خىتاينىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغىقىدىكى تەرەققىي قىلغان شەھەرلەرگە يۆتكىلىۋاتىدۇ. تەمىنلەنگەن ئۇچۇر مەنبەلىرىدىكى سانلىق مەلۇماتلار ۋە تۈر قۇرۇلۇشلىرى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاننى پەقەت بىر «خام ئەشيا ئامبىرى» ۋە «ئېنېرگىيە بازىسى» دەپ قارايدۇ. بۇ خىل مۇستەملىكە ئىقتىسادىي ئەندىزىسىدە، يەرلىك خەلق بايلىقنىڭ ئىگىسى بولۇش سالاھىيىتىدىن مەھرۇم قىلىنىپلا قالماي، بەلكى شۇ بايلىقلارنى قېزىش جەريانىدا كېلىپ چىققان ئېكولوگىيەلىك بۇزۇلۇش ۋە ئىجتىمائىي تەڭسىزلىكنىڭ بىۋاسىتە زىيانكەشلىكىگە ئۇچرايدۇ ۋە ئۇچرىماقتا.
مۇستەملىكىچىلىكنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى يەرلىك مەدەنىيەت ۋە كىملىكنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق «مەڭگۈلۈك ئەمىنلىك» يارىتىش ئۇرۇنۇشىدۇر. خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋەرلىرىدە كۆپ تىلغا ئېلىنغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى»، «ئورتاق ئاڭ» ۋە «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» دېگەن ئاتالغۇلار، ئەمەلىيەتتە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ سىياسىي تەرىپىدۇر. بايلىقلارنى توسالغۇسىز توشۇش ۋە رايوننى خىتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن، ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، دىنى ۋە ئەنئەنىۋى ياشاش ئۇسۇلى سىستېمىلىق ئۆزگەرتىش خىتاي دۆلىتىنىڭ رايوندىكى سىياسىتىنىڭ باش نىشانىغا ئايلانغان. بۇ ماقالىدە، مەزكۇر «تەرەققىيات» ۋە «مۇقىملىق» نامىدىكى سىياسەتلەرنىڭ ئەمەلىي تەسىرى تۆۋەندىكى بۆلەكلەردە تەپسىلىي ئانالىز قىلىنىدۇ.
2. بايلىق بۇلاڭ-تالاڭچىلىقى: «غەربنىڭ ئېنېرگىيەسىنى شەرققە يۆتكەش»نىڭ يېڭى باسقۇچى
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىقتىسادىي سىياسىتىنىڭ يادروسى، بۇ رايوننى خىتاينىڭ سانائەتلىشىشى ۋە ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مۇقىم «خام ئەشيا ئامبىرى» غا ئايلاندۇرۇشتۇر. يېقىنقى رەسمىي دوكلاتلاردا [1] تەكىتلەنگەن «بايلىق ئەۋزەللىكىنى ئىقتىسادىي ئەۋزەللىككە ئايلاندۇرۇش» شوئارى، ماھىيەتتە رايوندىكى نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە كۆمۈر بايلىقلىرىنى تېز سۈرئەتتە قېزىپ، خىتاينىڭ ئېنېرگىيەگە ئېھتىياجلىق بولغان شەرقىي دېڭىز بويىدىكى ئۆلكىلىرىگە توشۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ يېڭى پىلانىدا، بايلىق ئېچىش سۈرئىتى ئىلگىرىكى يىللاردىكىدىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇرۇلغان بولۇپ، بۇ جەرياندا يەرلىك ئېكولوگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق ۋە كەلگۈسى سىجىل تەرەققىيات مەسىلىلىرى ئىككىنچى ئورۇنغا قويۇلماقتا.
«غەربنىڭ گازىنى شەرققە يۆتكەش» ۋە «غەربنىڭ كۆمۈرىنى شەرققە توشۇش» قۇرۇلۇشلىرىنىڭ كۆلىمى يېڭى بىر يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. بولۇپمۇ جۇڭغار ئويمانلىقى ۋە تارىم ئويمانلىقىدىكى غايەت زور نېفىت-تەبىئىي گاز تۈرلىرىنىڭ كېڭەيتىلىشى، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئېنېرگىيە تەمىناتىنى كاپالەتلەندۈرۈشتىكى ھەل قىلغۇچ ئامىل ھېسابلىنىدۇ. ئەمما، بۇ قىممەتلىك بايلىقلار تۇرۇبا يوللىرى ئارقىلىق شاڭخەي، بېيجىڭ قاتارلىق شەھەرلەرگە توشۇلغاندا، بايلىق مەنبەسى بولغان يەرلىك ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئېنېرگىيە ئىستېمال قۇرۇلمىسىدا كۆرۈنەرلىك ياخشىلىنىش بولمىدى، ئەكسىچە نۇرغۇن رايونلاردا يەنىلا كۆمۈر يېقىش ئاساسلىق ئورۇندا تۇرماقتا. بۇ خىل «مەركەز-چەت » مۇناسىۋىتى، كىلاسسىك مۇستەملىكە ئىقتىسادىنىڭ تىپىك ئالاھىدىلىكى بولۇپ، پايدا مەركەزگە، مۇھىت بۇلغىنىش بېسىمى يەرلىككە يۈكلەنمەكتە.