خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھوببېسنىڭ نەزەرىيەسىدىن جەمئىيەتتىكى مۇناسىۋەت شەكىللىرىدىن باشقا دۆلەتلەرئارا مۇناسىۋەتلەرنى ئىزاھلاش ئۈچۈنمۇ پايدىلىنىشقا بولىدۇ. تەبىئەت قانۇنىدىن باشقا، بارلىق دۆلەتلەرنى تولۇق مەنىدە مۇستەقىللىققا ئىگە قىلىدىغان ھەر قانداق بىر خەلقئارا قانۇن ياكى تۈزۈم يوق. تۈزۈم كېلىشىمگە تايىنىدىغان بولسىمۇ ماھىيەت جەھەتتىن نىزامسىزدۇر. شۇڭلاشقا، ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشى ۋە مۇناسىۋەت شەكىللىرىنى ئىزاھلاشتا ئىشقا يارايدىغان «تەبىئىي ئەھۋال» چۈشەنچىسى دۆلەتلەرنىڭ بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى ئىزاھلاشتىمۇ ئىشقا يارايدۇ (رۇسسېل، 1990). مەسىلەن، دۆلەتلەرنىڭ بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى ۋە تۈزۈمدە ئوينايدىغان روللىرى جەمئىيەتتىكى شەخسلەرنىڭ بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى سېلىشتۇرۇلغان ئاساستا ئانالىز قىلىنسا بولىدۇ. شەخسلەر جەمئىيەتتە ئۆز مەنپەئەتىگە قانداق ئەھمىيەت بېرىدىغان بولسا ياكى مەنپەئەتىگە مەھكەم يېپىشقان بولسا، دۆلەتلەرمۇ مۇستەقىل قارار چىقارغۇچىلار بولۇش سۈپىتى بىلەن خەلقئارا تۈزۈمدە ئۆز مەنپەئەتىگە ئاساسەن ئىش تۇتىدۇ. شەخسلەر بىخەتەرلىكتىن ئىبارەت بۇ تۈپ مەنپەئەتىنى قانداق قوغدايدىغان بولسا، دۆلەتلەرمۇ ئوخشاشلا بىخەتەرلىك ۋە بۇنىڭغا زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان مۇستەقىللىقتىن ئىبارەت تۈپ مەنپەئەتىنى قوغداشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ. بىخەتەرلىك ۋە ئۇنىڭ قوشكېزىكى بولغان مۇستەقىللىق زور ئەھمىيەتكە ئىگە مەنپەئەت ھېسابلىنىدۇ. ھوببېس شەخسىي ۋە دۆلەت مەنپەئەتى ھەققىدە نەزەرىيە ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، مىللىي مەنپەئەتنىڭ نەزەرىيەلىشىدىمۇ ئاساسلىق رول ئوينىغان نوپۇزلۇق شەخسلەردىن بىرىدۇر.
1648-يىلدىكى ۋېستفالىيە كېلىشىمىدىن 1815-يىلدىكى ۋىيېننا قۇرۇلتىيىغىچە بولغان مەزگىللەردە ياۋروپادا بۇنىڭغا ئوخشاش چۈشەنچىلەردىن سىرت مىللىي دۆلەت، كۈچ ۋە كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا ئوخشاش ئۇقۇملار ئۈستىدە كەسكىن مۇنازىرە بولدى. تېز سۈرئەتتە گۈللەنگەن سودا، بۇرژۇئازىيە ۋە 1789-يىلدىكى فىرانسىيە ئىنقىلابى تۈرتكىسىدە كەڭ ئىشلىتىلىشكە باشلىغان مىللەت (ئۇلۇس) ئۇقۇمىنى ئاساس قىلغان سىياسەتلەر بىلەن بىرلىكتە، مەنپەئەت ئۇقۇمىمۇ سىياسەت سەھنىسىدە مۇھىم ئۇقۇملاردىن بىرىگە ئايلاندى. مىللىي (ئۇلۇس) دۆلەت، مىللىي ئارمىيە ۋە مىللەتچىلىك ئۇقۇملىرى بىلەن بىرلىكتە، بىرلا كىشى (پادىشاھ)نىڭ مەنپەئەتلىرىنىڭ ئورنىغا يېڭى ئۇقۇم سۈپىتىدە مىللىي مەنپەئەت ئۇقۇمى كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىشكە باشلىدى (كىلىنتون، 1994: 8).
مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرى، ياۋروپانىڭ مۇرەسسەلىشىشى ۋە مەنپەئەت
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان ماھىيەتلىك ئۆزگىرىشلەرگە مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرى دەپ ئاتىلىدىغان ئىدىيە ھەرىكىتى زېمىن تەييارلىدى. مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرىدە راتسىيونالىزم بىلەن ئەقىلگە زور دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىلدى، تەبىئىي پەن ساھەسىدە قولغا كەلتۈرۈلگەن زور ئۇتۇقلارغا ئەگىشىپ، دۆلەت ئەربابلىرى ۋە سىياسىي مۇتەپەككۇرلار تەڭ-باراۋەر ۋە نىزام ئىچىدىكى سىياسىي دۇنيادا مەنپەئەتلەرنى مۇۋاپىق يوسۇندا تەڭشەپ ئەقلىي بولغان ھەرىكەت شەكىللىرى ئوتتۇرىغا قويۇش مەسىلىسىدە كەسكىن مۇنازىرە قىلىشتى. نەتىجىدە، ئۆزگە دۆلەتلەرنىڭمۇ مەنپەئەتلىرى بولىدىغانلىقى، بىر دۆلەتنىڭ مەنپەئەتى بولۇشىنىڭ ناھايىتى ئەقەللىي ئىش ئىكەنلىكى، ئۆز-ئارا مەنپەئەتكە تايىنىدىغان مۇناسىۋەت ئورنىتىپ مۇرەسسە قىلىشنىڭ تامامەن مۇمكىن بولىدىغانلىقىغا ئوخشاش يېڭى ۋە ئۆزگىچە بىر خاھىش ۋە قاراش شەكىللىنىشكە باشلىدى (ھوف، 1995).
مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەت ئۇقۇمى بۇ دەۋردە ھەم دۆلەت ئەربابلىرى ھەمدە دىپلوماتىيە نەزەرىيەچىلىرى تەرىپىدىن ئومۇميۈزلۈك ئىشلىتىلدى. پىرۇسسىيە پادىشاھى بۈيۈك فرېدېرىك (1712-1786) بىلەن ئامېرىكىنىڭ قۇرغۇچىلىرىنىڭ نام-شەرىپلىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئېلىپ ئۆتۈشكە ئەرزىيدۇ. 1740-1786-يىللىرىدا پىرۇسسىيە پادىشاھى بولغان 2.فرېدېرىك پىرۇسسىيەنى نېمىس ئىتتىپاقى شەكىللىنىشتىن ئىلگىرى قۇدرەتلىك كۈچكە ئايلاندۇرغان شەخس بولغانلىقى ئۈچۈن، بۈيۈك دېگەن نامغا نائىل بولغان. فرېدېرىكنىڭ قارىشىچە، مىللىي مەنپەئەت دېگەنلىك دۆلەتنى باشقۇرىدىغان ھۆكۈمدارنىڭ مەنپەئەتى دېگەنلىكتۇر، فرېدېرىك ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىنى مۇقەددەسلىك ۋە دىنى تۈسكە ئىگە قىلغانىدى. لېكىن فرېدېرىك مىللىي (ئۇلۇس) مەنپەئەت بىلەن ھۆكۈمدارنىڭ مەنپەئەتنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر نەرسە ئىكەنلىكىنى تەشەببۇس قىلسىمۇ، بۇرۇنقى ھۆكۈمدارلاردەك ھۆكۈمدارنىڭ مەنپەئەتى ھەممىدىن ئەلا دېگەن چۈشەنچىگە قارشى ئىدى. فرېدېرىك ئۆزىنى خەلقنىڭ چاكىرى دەپ قاراپ، خەلق ۋە دۆلەتنىڭلا مەنپەئەتىنىڭ مۇھىملىقىنى، ئۆزىنىڭ شەخسىي مەنپەئەتىنىڭ مۇھىم ئەمەسلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇنىڭ بۇ قارىشى دانا ۋە ئىلىملىك لىدېرلارنىڭ خاھىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بولۇپ، رېئالىستىك نەزەرىيە ئېقىمىنىڭ «ھۆكۈمەتنىڭ ھېكمىتى» دېگەن قارىشى بىلەن ئوخشاش. فرېدېرىك يەنە تۇكىدىدېسقا ئوخشاش، بىر تۈزۈمدە لىدېر ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان كۈچلەرنىڭ تۈزۈمنىڭ تۈپ مەنپەئەتىنى چىقىش قىلغان ھالدا ئۆز مەنپەئەتىنىڭ دائىرىسىنى تولۇق شەرھىيلەپ چىقىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ (كىلىنتون ، 1994: 11).