شەرقىي تۈركىستان ياشلىرىغا مۇراجىئەت (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەركىن ئالىپتېكىن | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ئەزىز شەرقىي تۈركىستان ياشلىرى!
خەۋىرىڭلار بار، يېقىنقى مەزگىللەردە بەزىلەر، ئاللاھنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشكەن ئۇلۇغ لىدىرلىرىمىزدىن مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ۋە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى «… بۇلار ۋەتەندىن ۋەتەن ئۈچۈن ئايرىلدىم دەپ، مىللەتنى گوللاپ 70 يىل ھېچ ئىش قىلمىغان مۇناپىقلار…» دەپ تۆھمەت چاپلاشقا تىرىشتى. گەرچە، تۈرك، ئەرەب ۋە غەرب مەتبۇئاتلىرىدا نۇرغۇن مەلۇمات بولسىمۇ، بۈگۈن مەن سىلەرگە مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ 1949 – يىلى چەت ئەللەرگە چىققاندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئالدىدىكى ۋىجدانى قەرزلىرىنى ئادا قىلىش يولىدا ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى توغرۇلۇق قىسقىچە مەلۇمات بېرىشكە تىرىشاي:
• 1949-1960 يىللىرى ئارىسىدا ھىندىستان، پاكىستان ۋە ئافغانىستانغا قېچىپ چىققان 3 مىڭدەك شەرقىي تۈركىستانلىقلنى «ئىسكانلىق كۆچمەن» (پۇقرالىق، يەر، ئۆي بېرىلىدىغان مۇھاجىرلىق سالاھىيىتى) قىلىپ تۈركىيەگە ئورۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن كۈچ چىقىرىدۇ. بۇ يەردە «نىمىشقا باشقا بىر دۆلەتگە بارماي تۈركىيەگە بارغان» دېگەن سوئال تۇغۇلۇپ قېلىشى مۇمكىن. سەۋەپ، سەئۇدى ئەرەبىستان، مىسىر، ئىراققا ئوخشاش يەنە بىر مۇنچە مۇسۇلمان ۋە غەرب دۆلەتلىرى بىزگە سىياسىي پاناھلىق بېرىشنى رەت قىلغانىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن، بىزگە باغرىنى ئاچقان تۈركىيەگە بېرىپ ئورۇنلىشىش قارار قىلىنغان. ئامېرىكىلىقلار مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ ئائىلىلىرىگە سىياسىي پاناھلىق بېرىشكە تەييار بولغان بولسىمۇ، بۇ ئىككى لىدىر، «بىز يۇرتداشلىرىمىزنى تاشلاپ قويۇپ ئامېرىكىغا بارالمايمىز» دەپ رەت قىلغان.
• مۇھاجەرەتتە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى تەرغىپ قىلىش ئۈچۈن، بىر يول خەرىتىسى بەلگىلەش مەقسىتىدە، 1954 – يىلى 9 – ئاينىڭ 1 – كۈنى سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ھىجاز شەھرىدە چەت ئەللەردىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ 1 – نۆۋەتلىك قۇرۇلىتىيىنى ئاچىدۇ.
• قۇرۇلتايغا قاتناشقان ۋەكىللەر مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى «تەڭ ھوقۇقلۇق ئىككى لىدىرىمىز» دەپ سايلايدۇ.
• قۇرۇلتايغا قاتناشقان ۋەكىللەر، مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ۋە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ 1950 – يىلى ھىندىستانغا كېلىپ جايلاشقاندىن كېيىن قەلەمگا ئالغان يول خەرىتىسىنى ئومۇمىي ئاۋاز بىلەن ماقۇللايدۇ. يول خەرىتىسىدە قىسقىچە مۇنداق دىيىلىدۇ:
ئا- شەرقىي تۈركىستاننىڭ تولۇق مۇستەقىللىقىنى مەقسەت قىلىش.
ب- ۋەتەن سىرتىدا ياشاۋاتقان شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ئىدىيسىگە مۇستەقىللىق پىكرىنى سىڭدۇرۇش.
س- بۇ غايەنى چۆرىدېگەن ھالدا ھۆر دۇنيا بىزگە بەرگەن سۆز، پىكىر، نەشرىيات، تەرغىبات، ساياھەت ۋە يىغىلىش ئەركىنلىكلىرىدىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھەقىقىي ۋەزىيىتىنى، داد – پەرياتلىرىنى ۋە ئارز-ئارمانلىرىنى دۇنيا جەمائاتچىلىكىگە ئاڭلىتىش، ئۇلارنىڭ يار – يۆلىكىگە ئىگە بولۇش ۋە چارە – تەدبىر يولغا قويغۇزۇش ئارقىلىق ئانا ۋەتەندىكى خەلىقىمىز ئېلىپ بېرىۋاتقان مۇستەقىللىق كۈرىشىگە تىنچ ئۇسۇللار بىلەن يار -يۆلەكتە بولۇش.
• شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنى تەشكىلى رەۋىشتە ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن 1960 – يىلى ئىستانبۇلدا شەرقىي تۈركىستان مۇھاجىرلار تەشكىلاتىنى قۇرۇپ چىقىدۇ. مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا رەئىسى، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئورۇنباسار، پولات قادىرى (ئۇيغۇر تارىخچى) باش كاتىپ بولۇپ سايلىنىدۇ. ئۇ يىللاردا تۈركىيەدە قازاق قېرىنداشلىرىمىز ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاندا ئۇيغۇر قېرىنداشلار كۆپچىلىكنى تەشكىل قىلاتتى.
• يەنە 1960 – يىللاردا «شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق تەشكىلاتى مەركىزى» نى قۇرۇپ چىقىدۇ. تۈركىيەدە تەشكىلاتلارنىڭ سىياسىي پائالىيىتى چەكلەنگەن بولغاچقا، بۇ تەشكىلاتنىڭ ئىسمى يوشۇرۇن تۇتۇلىدۇ. ئەمما، چەت دۆلەتلەرگە يېزىلغان پۈتۈن مۇراجىئەتلەر مانا موشۇ تەشكىلاتنىڭ نامىدىن يېزىلىدۇ. مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا مەزكۇر «مەركەز» نىڭ تۇنجى رەئىسى بولۇپ سايلىنىدۇ. مۇھەممەد ئەمىن بۇغرانىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن مەزكۇر «مەركەز» نىڭ رەئىسى بولۇپ سايلىنىدۇ. گەرچە «مىللىي مەركەز» نىڭ كۆپىنچە ئەزالىرى ۋاپات بولغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ بالا-چاقا ۋە نەۋرە-چەۋرىلىرىگە ھەرقانداق بىر زەرەر يەتكۈزۈپ قويماسلىق ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ ئىسىملىرىنى بۇ يەردە زىكىر قىلىشتىن يالتايدىم.