Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
«ئېتنىك، ئۇلۇس، كىملىك ۋە ئۇلۇسچىلىق» ناملىق كىتاب نەشردىن چىقتى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىنستىتۇتىمىزنىڭ غوللۇق تەتقىقاتچىسى رۇقىيە تۇردۇش خانىم تەرىپىدىن يېزىلغان «ئېتنىك، ئۇلۇس، كىملىك ۋە ئۇلۇسچىلىق» ناملىق كىتاب نەشردىن چىقىپ ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتى. كىتابتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان نەزەرىيىۋى نۇقتىلار ئاپتورنىڭ ئۇزۇن مەزگىللىك ئىزدىنىشىنىڭ مەھسۇلى بولۇپ، ئۇلارنى دۆلەت قۇرۇش نىشانىنى بويلاپ يولغا چىققان ۋە بۇ يولدا تەر تۆكۈۋاتقانلار نەزەردىن ساقىت قىلسا بولمايدىغان بىر قىسىم مۇھىم ساۋاتلار دېيىشكە بولىدۇ. ئوقۇرمەنلەرنىڭ كىتابتىكى مەزمۇنلار ھەققىدە يىپ ئۇچىغا ئېرىشىشىگە قولايلىق يارىتىپ بېرىش ئۈچۈن ئاپتورنىڭ كىتابقا يازغان كىرىش سۆزى بىلەن كىتابنىڭ 6 – بۆلۈمىنى دىققىتىڭلارغا سۇندۇق.
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم! 2017-يىلى، تۈركىيەدىكى ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرسىتېتى ئەدەبىيات فاكۇلتېتى تارىخ بۆلۈمى ئوقۇتقۇچىسى، تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە خىتاي رايونلىرى ئىستراتېگىيە تەتقىقات مەسلىھەتچىسى، شۇنداقلا ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى مۇدىرى دوتسېنت دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن قىبرىستا ئېچىلغان ئىستراتېگىيە يىغىنىغا قاتناشتىم. يىغىندا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مۇستەقىللىق ۋە ھۆرلۈك ھەرىكىتىگە يېتەكچى ئىدىيە تۇرغۇزۇش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن بىر قوللانما يېزىپ چىقىش ئىشىمۇ مۇزاكىرە قىلىندى. بۇ بىر مىللىي مەپكۇرە بولۇپ، مىللىي مەپكۇرە دېگىنىمىزدە بىر مىللەتنىڭ ئەگىشىدىغان نىشانى كۆزدە تۇتۇلاتتى. مەسىلەن، ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيەسى تارىخىدا كۆپ ئىشلىتىلگەن (قاچان ۋە كىم تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا چىققانلىقى ئېنىق ئەمەس) قىزىل ئالما مەپكۇرەسى بىر سىمۋوللۇق ئىدىيەنىڭ ئىسمى بولۇپ، زامان ۋە ماكانغا ئاساسەن بەزىدە قىزىل ئالما يەر شارىدىكى پۈتۈن تۇپراقلارنى ئىگىلەش نىشانىغا سىمۋول قىلىنغان بولسا، بەزى چاغلاردا يەتمەكچى ۋە ئېرىشمەكچى بولغان مەلۇم زېمىنغا سىمۋول قىلىنغان. بەزى چاغلاردا تۈرك مىللەتچىلىكىگە سىمۋول قىلىنسا، يەنە بەزىدە دۆلەت قۇرۇشقا سىمۋول قىلىنىپ كەلدى. ئۇنداقتا شەرقىي تۈركىستان خەلقى يەتمەكچى بولغان نىشان نېمە؟ ۋە بۇ قانداق بىر ئىدېئولوگىيە ياكى ئىدىيە شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىقىشى كېرەك؟ يىغىندا بۇ ھەقتە بىر قوللانما يېزىپ چىقىش مەسىلىسى در. ئەركىن ئەكرەم تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ۋە بارلىق يىغىن قاتناشچىلىرى بىردەك قوللىغان بولسىمۇ، كىمنىڭ يېزىشى ۋە قانداق يېزىش مۇزاكىرە قىلىنمىدى. يىغىندىن كېيىن مەن در. ئەركىن ئەكرەم بىلەن كۆرۈشتۈم. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ يەتمەكچى بولغان نىشانىنى تەرغىب قىلىدىغان بۇنداق بىر ئىدېئولوگىيە قوللانمىسىنى يېزىشتىن بۇرۇن، بۇ قوللانمىنى خەلقنىڭ چۈشىنەلىشىگە ئاساس سېلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن مۇشۇ ھەقتىكى خەلقئارالىق ئۇقۇملار ۋە دۆلەت قۇرۇش ئىدېئولوگىيەلىرى ۋە ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىشىنى چۈشىنىشكە ئاساس سالىدىغان بىر ئىلمىي كىتابنىڭ يېزىلىشى زۆرۈرلۈكىنى مەسلىھەتلەشتۇق ۋە بۇنى يېزىشنى مەن ئۈستۈمگە ئالدىم. در. ئەركىن ئەكرەم بۇ كىتابنى يېزىشتا پايدىلىنىشىم زۆرۈر بولغان بىر يۈرۈش كىتابلارنى ئەۋەتىپ بەردى. شۇنداق قىلىپ بۇ كىتابنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسىنى 2017- يىلى يازدا يېزىپ پۈتتۈردۈم. در. ئەركىن ئەكرەم ئەپەندىمنىڭ مېنىڭ بۇ كىتابنى يېزىپ چىقىشىمغا تۈرتكە بولغانلىقىغا ۋە مېنى ماتېرىياللار بىلەن تەمىنلىگەنلىكىگە كۆپتىن – كۆپ رەھمەت ئېيتىمەن. ئاللاھ در. ئەركىن ئەكرەم ئەپەندىمدەك مىللەتنىڭ يول خەرىتىسىنى سىزالايدىغان كىشىلىرىمىزنى بىزدىن ئايرىمىسۇن ئۇلارغا كۈچ – قۇۋۋەت ئاتا قىلسۇن.
ياخشى ئىش قىلىش ۋە ئىشنى ياخشى قىلىش (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاللاھ تائالا بىزنى مۇنداق ئىككى ئىشقا بۇيرۇغان، بىرسى ياخشى ئىش قىلىش، يەنە بىرسى بولسا ئىشنى ياخشى قىلىشتۇر. ياخشى ئىشلار بىزنى بۇيرىغان ئىشلارنى كۆرسەتسە، ئىشنى ياخشى قىلىش شۇ ئىشلارنى قىلىدىغان ئۇسۇللارنى كۆرسىتىدۇ. شۇنداق بىر غاپىللىقتا قالدۇقكى، بىز پەقەت ياخشى ئىشلارغىلا كۆڭۈل بۆلۈپ، (ئەمەلىيەتتە بۇمۇ يېتەرلىك ئەمەس) ئىشلارنى ياخشى قىلىشقا يېتەرلىك كۆڭۈل بۆلەلمىدۇق. ئىشلارنى ئۈنۈملۈك قىلىشنىڭ ئۇسۇل-يوللىرى ھەققىدە ئىزدەنمىدۇق (ئەسلىدە مۇشۇنىڭ ئۆزى بىر ئايرىم تېما ئىدى). مەزكۇر ھەدىسنىڭ بىزنىڭ سەمىمىزگە سالىدىغىنى دەل ياخشى ئىشلارنى ئەڭ ياخشى ئۇسۇلنى تېپىپ قىلىشتۇر. مەن شۇنىڭغا ئىشىنىمەنكى، ھەر بىر مۇسۇلمان ھەر بىر ئىشىنى مەۋجۇت ئىمكانىيەتلىرى يار بەرگەن ئەڭ يۇقىرى چەككىچە ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىشقا تىرىشسا، كىرىزىسلىرىمىزدىن قۇتۇلۇپ كېتىشىمىز پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى بولۇپ قالىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە بولۇپمۇ بىر ئۇيغۇر مۇسۇلماننىڭ بىركۈندە تىرىشسا بەشيۈز سوم تاپالايدىغان تۇرۇقلۇق، ئىككى يۈز سوم تاپقىچىلىك تىرىشىشى؛ قۇرئاننى ئۈنۈملۈك ئۇسۇللار بىلەن بىر يىلدا يادلاش مۇمكىنچىلىكى بار تۇرۇقلۇق، ئۇنى ئىككى ئۈچ يىلغا سوزۇشى، ئىككى يىلدا ئۆگىنەلەيدىغان تىلنى تۆت، بەش يىلغا سوزۇشى توغرا ئەمەستۇر. بۇنداق ھورۇنلۇق، پەرۋاسىزلىق، يالقاۋلىق ئاللاھ تائالانىڭ ئاللاھقا «تاقىتىڭلارنىڭ يېتىشىچە تەقۋادارلىق قىلىڭلار» دېگەن ئايىتىنىڭ روھىغا زىتتۇر. بۇ ئايەتكە تەتۈر نۇقتىدىن چىقىپ قارىغىنىمىزدا يەنە بىر مەنىسى شۇدۇر: يەنى، سىلەرگە بېرىلگەن ئىمكان، تاقەت ئىچىدە قىلىشقا تېگىشلىك بىرمۇ ئىش چالا قالمىسۇن دېگەنلىكتۇر. بىز دەل ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈشنى ئۆگەنگەن ۋاقتىمىزدا ئاندىن ئۇشبۇ ئايەتنىڭ روھىغا ئەمەل قىلالىغان بولىمىز.
ئاللاھ تائالانىڭ قۇرئان كەرىمدىكى بىز يۇقىرىدا تىلغا ئالغان ئايەتلىرىدىن، ئەمەلىي ۋە ئىلمىي تەجرىبىلەردىن ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈشنىڭ بىلىش ۋە قىلىشنى مىقدارلاشتۇرۇش باشقىچە ئېيتقاندا، ئىلمىيلەشتۈرۈش ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتۇق. يەنە بىر تەرەپتىن ئېيتقاندا، ئىشلارنىڭ ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلماقنى باشقىچە ئىپادىلىگەندە، ھەممە ئىشقا ئىخلاس بىلەن مۇئامىلە قىلماق، ھەممە ئىشقا ئەستايىدىل بولماق دېمەكتۇر. چۈنكى ئىخلاسمەن بىر مۇئمىنگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئىشنى ئۇنىڭ يۈرىكى قىلىدۇ، قولى ئورۇنلايدۇ. يۈرەك بىلەن قىلىنغان ئىشنىڭلا ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا ئەجرى، رېئاللىقتا تەسىرى ۋە ئەسىرى بولىدۇ. سەل ئويلانساق، ئىزدەنسەكلا ھاياتتىكى ھەممە ئىشىمىزنى ئىلمىيلىك ئاساسىدا قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى، مىقدارلىق پىلانلاش بىلەن ھاياتىمىزنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك، نەتىجىلىك ئۆتكۈزگىلى بولىدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ يېتەلەيمىز. ھاياتنى پىلانلاش ماھىيەتتە مىقدارلاشتۇرۇش دېمەكتۇر. مىقدارلاشتۇرۇلغان ھايات ئاندىن قىممەتكە تولغان ھايات بولالايدۇ. مۇشۇنداق كىشىلەرلا ھاياتنىڭ تىزگىنىگە كىرىپ قالماي، ھاياتنىڭ تىزگىنىنى قولىغا ئالالايدۇ. مۇشۇنداق قىلغاندىلا ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ «ھېساب ئېلىنىشتىن بۇرۇن، ئۆزۈڭدىن ھېساب ئېلىپ تۇر» دېگەن گېپىگە ئەمەل قىلالايدۇ.
مەنبە: مەرىپەت ژۇرنىلىنىڭ 2019 – يىللىق 2 – (ئومۇمىي 27 – ) سانى
[1] نەمل 88-ئايەت.
[2] سۈرە مۈلك 2-ئايەت.
[3] سۈرە كەھف 7-ئايەت.
[4] غاشىيە 17-20 ئايەتلەر
[5] لوقمان 10-ئايەت.
[6] لوقمان 20-ئايەت
[7] لوقمان 31-ئايەت.
[8] زۇمەر 6-ئايەت
[9] زۇمەر 21-ئايەت.
[10] سەجدە 7-ئايەت.
[11] سۈرە تالاق 3-ئايەت.
خىتاي ئارمىيەسى ۋە زامانىۋىلاشتۇرۇش قەدەملىرى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇھەممەدئەلى ئورخۇن
خىتـاي خەلـق ئازادلىـق ئارمىيەسـى 1927 – يىلـى 8 – ئاينىـڭ 1 – كۈنىنـى قۇرۇلغـان كۈنـى سـۈپىتىدە قوبــۇل قىلىــدۇ. ھالبۇكــى، گومىنــداڭ بىلــەن كوممۇنىســتىك پارتىيــە ئوتتۇرىســىدىكى تۇنجــى ھەمكارلىـق مەزگىلىـدە يـې تىـڭ مۇسـتەقىل پولكـى ئاللىقاچــان كوممۇنىســتىك پارتىيەنىــڭ قوشــۇنى ئىــدى.
1927-يىلــى 4 – ئاينىــڭ 12 – كۈنــى جيــاڭ جېيشــى شــاڭخەيدىكى كوممۇنىســت پارتىيــە ئەزالىرىنــى تازلاشــقا باشــلىدى1927-يىلى كۈزدىــن 1928 – يىلــى ئەتىيازغىچــە، خىتــاي كوممۇنىســتىك پارتىيەســى نەنجىــڭ ھۆكۈمىتىنــى ئاغــدۇرۇپ تاشــاش ئۈچــۈن نەنچــاڭ قوزغىلىڭــى، كۈزلـۈك ھوسـۇل قوزغىلىڭـى، گۇاڭجـۇ قوزغىلىڭـى، شــياڭنەن قوزغىلىڭــى ۋە شــەرقىي خۇبېــي قوزغىلىڭــى قاتارلىقلارنــى ئېلىــپ بــاردى. بــۇ قوزغىلاڭغــا قاتناشــقان قىســىملار خىتــاي ئىشــچى دېھقـان ئىنقىـلاب ئارمىيەسـى دەپ ئاتالـدى. 1928 – يىلـى 5 – ئايدىـن كېيىـن قوشـۇننىڭ ئىسـمى قىزىل .2 ئارمىيــە قىلىــپ ئۆزگەرتىلــدى.
بىرىنچـى قېتىملىـق ئىچكـى ئـۇرۇش مەزگىلىـدە خىتـاي كوممۇنىسـت ئارمىيەسـى سـان جەھەتتـە زور دەرىجىدە ئازىيىپ بىرلا بازىسـى قالدى. 1936 – يىلى 12-ئايــدا شــىئەن ۋەقەســىدىن كېيىــن، گومىنــداڭ بىلــەن كوممۇنىســتىك پارتىيــە ئىچكــى ئۇرۇشــنى توختىتىــپ، ئۆزئــارا ئىككىنچــى ھەمكارلىقىنــى باشــلىدى. 1937 – يىلــى 7 -ئىيــۇل ياپونغــا قارشــى ئــۇرۇش پارتلىغاندىــن كېيىــن، قىزىــل ئارمىيەنىــڭ ئاساسـلىق كۈچـى دۆلـەت ئىنقىلابـى ئارمىيەسـىنىڭ 81-كورپۇســىغا ئۆزگەرتىلــدى.( ســەككىزىنچى ئارمىيـە) 1937 – يىلـى 10 – ئاينىـڭ 12 – سـەككىز ۋىلايـەت، 13 رايوندىكـى قىزىـل ئارمىيـە ۋە پارتىزانـلار قايتىدىــن دۆلــەت ئىنقىلابــى ئارمىيەســىنىڭ يېڭــى 4 – ئارمىيەســىگە ئۆزگەرتىلــدى. بــۇ مەزگىلــدە 8-ئارمىيــە ۋە يېڭــى 4 – ئارمىيــە ئــۆز كۈچىنــى ســاقلاپ قىلىــش ئۈچــۈن ئاساســلىقى پارتىزانــلار تاكتىكىســىنى ئىشــلىتىپ، ياپونــلار بىلــەن كــەڭ كۆلەملىــك جــەڭ قىلىشــتىن ســاقلاندى. شــۇنىڭ بىلـەن بىـر ۋاقىتتـا، ياپـون ئارمىيەسـىنىڭ قالدۇرۇپ كەتكــەن يەرلىرىنــى ئىگىلــەپ، شــەرقىي شــىمالدا نۇرغــۇن بــازا قۇرۇۋالــدى. يەرلىــك ئاھالىدىــن زور كۆلەمـدە قوشـۇن توپـلاپ، مۇنتىزىـم قوشـۇن سـانىنى  1 مىليــون 200 مىڭغــا يەتكــۈزدى.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەرز سىرتمىقى ۋە گېئوپولىتىكىلىق خېيىم-خەتەرلەر (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاندىن قالسا تۈركمەنىستان مەسىلىسى بار. نۆۋەتتە تۈركمەنىستان خىتاينىڭ سىياسىي ياكى پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى تەسىرىگە ئائىت ئەڭ مۈجمەل بىر دېلونى نامايان قىلماقتا. بۇ دۆلەتكە ئائىت رەسمىي سانلىق مەلۇماتلار ئىنتايىن چەكلىك، ئەمما ھەممىگە مەلۇم بولغىنىدەك، تۈركمەنىستان تەبىئىي گازنىڭ ئەڭ ئاساسلىق سېتىۋالغۇچىسى بولغان خىتايغا باغلانغان تەبىئىي گاز ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە تۇرۇبا لىنىيەلىرىنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن ناھايىتى كۆپ مىقداردا قەرز ئالغان. مۇشۇ سەۋەبتىن، بۇ دۆلەتنىڭ قەرز قايتۇرۇش ئىقتىدارى ھەممىدىن مۇھىم بولغان خىتاي بازىرىغا قىلىنىدىغان ھىدروكاربون (تەبىئىي گاز) ئېكسپورتىغا يېقىندىن باغلانغان. گەرچە رەسمىي قەرز رەقەملىرىنى تېپىش تەس بولسىمۇ، بۇ خىل ئەھۋال ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدۇ. تۈركمەنىستان ئۆز بايلىقىنى ئالدىن سېتىش بەدىلىگە خىتايغا رەنىگە قويۇلغاندەك بىر ۋەزىيەت شەكىللەنگەن.
ئومۇمىي رايون ھەققىدە بىر پۈتۈن ماكرولۇق يەكۈن چىقارغاندا، قەرز ئۆتەش تەننەرخى GDP ۋە ھۆكۈمەت كىرىمىدىنمۇ تېز سۈرەتتە ئېشىپ بېرىۋاتىدۇ ھەمدە دۆلەت خامچوتىنىڭ تېخىمۇ چوڭ بىر قىسمى خىتايغا قەرز قايتۇرۇشقا ئاجرىتىلىۋاتىدۇ. بۇ بىر رايوننىڭ يوشۇرۇن تەرەققىيات كۈچىنىڭ قەرزدارلىق قۇرۇلمىسى تەرىپىدىن سۈمۈرۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭ تەبىئىي نەتىجىسى سۈپىتىدە، خىتاينىڭ قەرزىنى قايتۇرۇش بىلەن دۆلەت ئىچىدىكى ساقلىقنى ساقلاش، مائارىپ ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشىگە ماسلىشىش قاتارلىق ساھەلەرنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت كۈنسېرى كەسكىنلەشمەكتە . مانا بۇ قەرزنىڭ خەلقنىڭ ياشاش ھوقۇقىغا ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتقا كۆرسىتىۋاتقان ئەڭ بىۋاسىتە زىيانلىق تەسىرىدۇر.
ئاقىۋەتتە، گەرچە بېيجىڭنىڭ رولى رايوندا شەكسىز ھالدا كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئۇل ئەسلىھە مەنپەئەتلىرىنى يارىتىپ بەرگەن بولسىمۇ، لېكىن يەككە بىر قەرز بەرگۈچىگە، يەنى خىتايغا بولغان تايىنىشچانلىق كۈنسېرى ئېشىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۆز نۆۋىتىدە قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش، ھۆكۈمەت باشقۇرۇش ۋە گېئوپولىتىكىلىق خەۋپ-خەتەرلەرنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈۋېتىدۇ .
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بولۇپمۇ قىرغىزىستان بىلەن تاجىكىستانغا نىسبەتەن، خىتاي ئەمدىلىكتە ئاددىي بىر تەرەققىيات ھەمكارلاشقۇچىسى بولماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ تاشقى پۇل-مۇئامىلە تەمىناتىنىڭ ۋە كەلگۈسىدىكى مالىيە سىياسىتى قارارلىرىنىڭ مەركىزىي تۈۋرۈكىگە ئايلىنىپ بولدى . بۇ ئىككى دۆلەت خىتاينىڭ تەسىرىدىن قۇتۇلۇش مۇمكىنچىلىكى ئەڭ تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈپ قالغان رايونلاردۇر. قازاقىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستاننىڭ خىتاي قۇرۇۋاتقان بۇنداق ئۇزۇن مۇددەتلىك قەرز دىپلوماتىيەسى سىرتمىقىغا چۈشۈپ قېلىشتىن قانداق ساقلىنىدىغانلىقى پەقەت ۋاقىتنىڭ سىنىقىغا باغلىق بىر مەسىلىدۇر . ئەگەر بۇ دۆلەتلەر ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇق يارىتالمىسا، ئۇلارنىڭمۇ ئاقىۋىتى ئوخشاش بولۇشى ئېھتىمالغا ئىنتايىن يېقىن. دۆلەت تەقدىرى خىتاينىڭ مۈلۈك-قەرز جەدۋىلى بىلەن مۇشۇنداق زىچ گىرەلىشىپ كەتكەن دۆلەتلەرگە نىسبەتەن، ئاخىرقى نەتىجە دەسلەپتە ۋەدە قىلىنغاندەك ئۇنداق گۈزەل بولۇشى ناتايىن، بۇنىڭ تىپىك ئاقىۋىتىنى سىرىلانكا ۋە لائوسنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈنلەردىن سوراپ بېقىش كۇپايىدۇر. مانا بۇ يەرشارى مىقياسىدا سىياسىي ئانالىزچىلارنى ئەڭ ئەندىشىگە سېلىۋاتقان ئاچقۇچلۇق نۇقتا.
مەنبە: bno IntelliNews (2025). «Beijing’s expanding grip on Central Asian debt«.
پەلەستىندىكى مەۋجۇت تەشكىلاتلار ۋە ئۇلارنىڭ پەرقى:  فاتاخ ، خاماس ، ئىسلامىي جىھاد ھەرىكەت، پەلەستىن خەلق ئازادلىق فرونتى  ۋە باشقا گۇرۇپپىلار
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەييارلىغۇچى:  BBC تۈركچە خەۋەر بېكىتى مۇخبىرى ماخمۇت خامسىجى
ئۆزلەشتۈرگۈچى: مۇھەممەت ئابدۇمىجىت
10-ئاينىڭ 7-كۈنى خاماسنىڭ ئىسرائىلىيەگە قاراتقان ھۇجۇملىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ غەززەگە قىلغان ھاۋا ھۇجۇملىرى بىلەن باشلانغان يېڭى جەرياندا، بىر نەچچە پەلەستىن تەشكىلاتى كۈنتەرتىپىگە كەلدى.
بۈگۈن  غەززە، ئىيوردان دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقى ۋە شەرقىي ئېرۇسالىمدا (قۇددۇس)  كۆپلىگەن چوڭ-كىچىك پەلەستىن تەشكىلاتلىرى ھەرىكەت قىلىۋاتىدۇ. بۇ تەشكىلاتلارنىڭ ھەممىسى ئۆزلىرىنىڭ پەلەستىننى ئازاد قىلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقانلىقىنى ياقىلايدۇ. ئەمما ، ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى زور ئىدىيەۋى، سىياسىي ۋە تەشكىلىي پەرقلەر بار.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
خىتاينىڭ يۈكسىلىشى توغرىسىدا قايتا ئويلىنىش (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بىر تەرەپتىن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەزالىقى، يەنە بىر تەرەپتىن شەرقىي ئاقدېڭىز ۋە ئوتتۇرا شەرقتە مەركىزىي كۈچكە ئايلىنىشنىڭ كويىدا چېپىۋاتقان تۈركىيەنىڭ ئۇزۇن مەزگىللىك تاشقى سىياسەت ئىستراتېگىيەسىمۇ ئامېرىكا بىلەن بىرلىكتە خىتاي، ھىندىستان، ھەتتا بىرازىلىيە ئاساسىي ئاكتىيورلار بولىدىغان بۇ يېڭى دۇنياۋى تۈزۈم دىنامىكلىرى نەزەرگە ئېلىنغان ھالدا مۇھاكىمە قىلىنىشى كېرەك.
[1] http://www.languagemonitor.com/about/news/top-news-stories-of-the-decade/.
[2] http://www.economist.com/node/17493408
[3] http://www.census.gov/foreign-trade/balance/c5700.html
[4] Kennedy, P. M. (1989). The rise and fall of the great powers : economic change and military conflict from 1500 to 2000. New York, Vintage Books.
[5] http://mearsheimer.uchicago.edu/pdfs/A0034b.pdf
[6] http://www.defense.gov/pubs/pdfs/2010_CMPR_Final.pdf
[7] http://www.defense.gov/pubs/pdfs/2010_CMPR_Final.pdf
[8] Friedman, G. (2009). The next 100 years : a forecast for the 21st century. New York, Doubleday.
[9] “China Naval Modernization: Implications for U.S. Navy Capabilities—Background and Issues for Congress,” Congressional Research Service,2010.  http://fpc.state.gov/documents/organization/150210.pdf
[10] http://www.navy.mil/navydata/navy_legacy_hr.asp?id=146
[11] http://www.investmentu.com/2011/February/asia-emerging-middle-class-consumer.html
[12] http://media.gm.com/content/media/us/en/gm/news.detail.html/content/Pages/news/us/en/2011/Sep/0907_c hina .
[13] “China to be sixth largest wine market by 2014,” China Daily, 3 Subat 2011. http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2011-03/02/content_12103869.htm
[14] http://www.chinadecoded.com/2010/09/18/china-surpasses-the-usa-in-luxury-consumption/
[15] Chamon, Marcos, and Eswar Prasad (2010), “Why are Saving Rates of Urban Households in China Rising?” American Economic Journal: Macroeconomics, 2(1):93-130
[16] http://www.usasabah.com/TheNewyorkTimes/2011/07/18/asiri-borc-cinin-basina-dert-olabilir .
[17] http://www.nytimes.com/2007/08/26/world/asia/26china.html
[18] China’s National Defense in 2008, http://www.gov.cn/english/official/2009-01/20/content_1210227.htm.
[19]  India, China prepare for next round of joint military exercise, The Times of India, 6 Temmuz 2010. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-07-06/india/28275175_1_joint-military-exercise-boundary-talks-chinese-leaders.
[20] http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12006092
[21] http://www.npr.org/2011/06/29/137353744/china-and-brazil-warm-up-business-culture-ties.
خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى خىتابنامىسى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كۆچ ئىشلىتىپ قارشىلىق كۆرسىتىشنىڭ بىر باشقا سەۋەبى بولسا، ئۇلارنىڭ مۇۋاپىق ۋە ئۈنۈملۈك بىر پىكىر تاپالمىغانلىقى بولماستىن، بەلكى ئىشغالىيەتچى دۆلەتلەرنىڭ مىللەتلەرگە، خەلققە ۋە ئاز سانلىقلارغا ئادىل مۇئامىلە قىلمىغانلىقىدىن كېلىپ چىقماقتا. ئادالەت بولمىغان يەردە ھەمىشە كۈچ ئىشلىتىپ قارشىلىق كۆرسىتىش بولىدۇ. خەلقنىڭ كۈچ ئىشلىتىپ قارشى تۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغۇچىلار ئادالەتنى ياقلىماي، ئىنسانلارنى زوراۋانلىق ئىشلىتىپ باستۇرۇشقا ۋە بويسۇندورۇشقا ئۇرۇنغانغۇچىلاردۇر. ئەگەر دۇنيا جامائەتچىلىكى تىنىچلىقنى ھەقىقىي رەۋىشتە ئارزۇ قىلىدىغان بولسا، ئۆزىنىڭ ھۈكۈمرانلىقى ئاستىدىكى مىللەتلەر، خەلقلەر ۋە ئاز سانلىقلارنىڭ ئەڭ ئەقەللىي ئىنسان ھەقلىرىگە ھۆرمەت قىلىشى كېرەك. ئەڭ ئەقەللىي ئىنسان ھەقلىرىنى تەلەپ قىلغان مىللەت، خەلق ۋە ئاز سانلىقلارنى باستۇرۇش، قولغا ئېلىش،ئۆلۈم جازاسىغا ھۈكۈم قىلىش ۋە ئۇلارنى <تېررورچى> دەپ ئېلان قىلىش ئارقىلىق مەۋجۇت مەسىلىلەرنى ھەل قىلغىلى بولمايدۇ.
ئىنسان ھەقلىرىگە ھۆرمەت قىلىش توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى تۇنجى قەدەم. شۇڭلاشقا دۇنيا مىقياسىدا ئىنسان ھەقلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ئادىل ۋە باراۋەر بولغان خەلقئارالىق بىر تۈزۈم قۇرۇشقا ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا جىددىي ئېھتىياجلىقمىز. ب د ت دا ۋەكىللىك قىلىنمايدىغان مىللەتلەرنىڭ تەقدىرىگە مۇناسىۋەتلىك قارارلار چىقىرىلىدىغان يىغىن ۋە مۇزاكىرىلەر ئۆتكۈزۈلىدۇ، بۇ ئادالەتلىك ئەمەس، شۇڭا ب د ت دا ھەر قايسى مىللەتلەر ئۆز-ئۆزىگە ۋەكىللىك بولالايدىغان بىر سىستېما بەرپا قىلىنىشى تولىمۇ مۇھىم. دىيالوگ بولسا تېخىمۇ ياخشى كېلىشىم، ھەمكارلىق ۋە تىنىچلىق ھاسىل قىلىشنىڭ ئاساسى. ئۆز-ئارا ئىشەنچ، دىيالوگ بولمىسا تەرەققىي قىلغىلى بولمايدۇ؛ ئىشەنچ بولمىسا تىنىچ بولغان بىر ئۆزگىرىشمۇ بولمايدۇ. بۇ سەۋەپتىن، ب د ت، ھەر قايسى دۆلەتلەردە ياشاۋاتقان ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ئارزۇسىنى باستۇرۇش ئۈچۈن زوراۋانلىق ئىشلىتىشنىڭ ئورنىغا دىيالوگ ھاسىل قىلىشى، بۇ ئارقىلىق  ئۆزىنىڭ ئۈنۈملۈك، ئىشەنچلىك ۋە قايىل قىلارلىق رولىنى جارى قىلدۇرىشى كېرەك.
قىسقىچە، <NGO> دەپ ئاتالغان ئاممىۋىي تەشكىلاتلار ۋە ھۆكۈمەتلەر ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكنىڭ سەۋەبلىرىنى ئاشكارە قىلىدىغان يېڭى بىر سىياسى ئىرادە بەرپا قىلىشى كېرەك. بۈگۈن ئاممىۋىي تەشكىلاتلارنىڭ <NGO>ھەل قىلىۋاتقىنى يەككە ئىنسان ھەقلىرى دەخلى- تەرۇزغا ئۇچرىغانلار مەسىلىسى بىلەن چەكلەنمەكتە. ئىنسان ھەقلىرى دەخلى – تەرۇزغا ئ‍ۇچرىغان جەمئىيەت، مەسىلىنى ھەل قىلىشنى خالىمايدۇ. كۆپىنچە  ۋەقەلەردە يەككە شەخسىنىڭ ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىككە ئۇچرىشى  تېخىمۇ چوڭقۇر بىر مەسىلە بارلىقىنىڭ ئالامىتى. ھازىرغىچە بۇ مەسىلىگە قارىتا بىر ئۈنۈملۈك چارە بولمىدى. ئاممىۋىي تەشكىلاتلار <NGO> ۋە كۆپلىگەن ھۆكۈمەتلەر جەنۇبىي ئافرىقادا قولغا ئېلىنغان، قىيىن- قىستاققا ئېلىنغان ۋە ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان كىشىلەرنىڭ ھوقۇقىنىڭ دەخلى – تەرۇز قىلىنىشىغا مۇناسىۋەتلىك شىكايەتلىرىگە بىر چەكلىمە قويالمىدى.
بۇ سەۋەپتىن، ئاممىۋىي تەشكىلاتلار<NGO> ۋە ھۆكۈمەتلەر دۇنيا مىقياسىدا ئىنسان ھەقلىرىنى قوغداش نامى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان تىرشچانلىقلارنىڭ  پەقەت ئىنسان ھەقلىرىگە دەخلى- تەرۇز قىلىش سەۋەبىنى بېكىتىش،  ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ياشاش ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا دەخلى- تەرۇز قىلىش سەۋەبىنى تېپىش ئارقىلىق بىكارغا كەتمەيدىغانلىقىنى، غەلبە ۋە نەتىجىگە ئېرشەلەيدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشى كېرەك.
2005-يىلى 30-ئاپرېل، ئەنقەرە
تەرجىمە قىلغۇچى: نېجاد مەمەت
خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى يۇمشاق كۈچ مەنبەسى- خىتاي مېدىيالىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

باشقا دۆلەتلەردىمۇ ئاخبارات ۋە مېدىيا ساھەسى مىسلىسىز تەرەققىي قىلغان بولسىمۇ، لېكىن ئامېرىكا ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ دۇنيا ئاخبارات ۋاستىلىرى ئىچىدە ئىلگىرىلىشى ئەڭ زور بولماقتا. نۆۋەتتە، يەر شارىۋىي مېدىيا ئامېرىكىنىڭ قول ئاسىتىدا. سىياسەت، ئىقتىساد، تېخنىكا ۋە ھەربىي ساھەلەدىكى پەۋقۇلاددە كۈچى سەۋەپلىك، ئامېرىكا مېدىيالىرى ۋە « ئامېرىكىلاشقان » مېدىيالار پۈتۈن يەر شارى مىقياسىدا  ئىنگلىز تىلى ۋە ئۇنىڭ شۆبىسى تۇرۇشلۇق دۆلەت / رايوننىڭ تىلىدا پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا . بۇ جەريانغا، ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ھەمراھ ۋە تېلېگراف تورىنى زور دەرىجىدە كونترول قىلىشى مۇھىم رول ئوينىماقتا (Thussu، 2014 ، 6 – بەت ) . لېكىن،مېدىيانى يۇمشاق كۈچ قورالى قىلىپ قوللىنىش جەھەتتە ، ئامېرىكىنىڭ ھازىر كۈچلۈك رىقابەتچىسى بار؛ خىتاي ئامېرىكىنىڭ ئاساسلىق رىقابەتچىلىرىنىڭ بىرى. خىتاينىڭ تەرەققىياتنىڭ تىپىك ۋە ئەڭ مۇھىم قوراللىرىدن بىرى بولغان مېدىيانى ئافرىقا دۆلەتلىرىنى ئاساس قىلىپ، دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئۈنۈملۈك قوللىنىۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. كۆزىتىشكە ئاساسەن، خىتاينىڭ مېدىيا ساھەسىدىكى  پائالىيەتلىرى تۈركىيەدىمۇ تېز سۈرئەتتە ئېشىۋاتىدۇ، دېيىشكە بولىدۇ.
خىتاينىڭ «يۇمشاق  كۈچ» ئامىلى سۈپىتىدە خەلقئارا مېدىيا سىياسىتى
خىتايغا ئوخشاش يېڭىدىن گۈللەنگەن چوڭ دۆلەتكە نىسبەتەن يۇمشاق كۈچ ۋە ئوبراز باشقۇرۇش دىپلوماتىيەدىكى ئاچقۇچلۇق نۇقتا ھېساپلىنىدۇ. خىتاي ئۈچۈن يۇمشاق كۈچ ئۆزىنى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ نەزىرىدە كۈچلۈك ھالغا كەلتۈرىدىغان، سىياسىي مودېلى ۋە سىياسەتلىرىنى قوبۇل قىلىش، ھۆرمەت قىلىش ۋە قوللاش كۈچى بەرپا قىلىدىغان  كۈچتۇر.  بۇنىڭدىن سىرت يۇمشاق كۈچ خىتايغا يەنە يېڭى دوست ۋە ئىتتىپاقداشلارنى بەخىش ئېتىدۇ (D’Hooghe, 2010, s. 1) .  لېكىن، خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچ ئىشلىتىشى جەھەتتە يەنىلا خېلى زور نۇقسانلار مەۋجۇت. بۇ مەسىلىلەرنىڭ بىرى خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچى بىلەن قاتتىق كۈچى ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقتا كۆرىلىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى دۆلىتىنىڭ يۇمشاق  كۈچى بىلەن قاتتىق  كۈچى ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭسىزلىق (ماسلاشماسلىق ) بارلىقىنى بىلىدۇ( Jian، 2011 ، 5 – بەت ) . خىتاي دائىرىلىرىمۇ  دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتە كۈچلۈك بولۇشى كېرەكلىكىنى، لېكىن تېخىمۇ مۇھىمى كۈلتۈر جەھەتتىن كۈچىيشىنىڭ زۆرۈرلىكىنى تەكىتلەشمەكتە ( Fo o k ، 2010 – يىل ، 549 – بەت ) .
ئىقتىسادىي كۈچنىڭ «دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ» بولۇشقا يەتمەيدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن خىتاي-  مەدەنىيەت دىپلوماتىيەسى ۋە ئاخبارات ۋاستىلىرى ئارقىلىق خەلقئارا ئوبرازىنى ياخشىلاش  ئۈچۈن كىيىنكى ئون يىل مابەينىدە سېلىنمىلىرىنىڭ سالمىقىنى زورايتتى ( Yanqiu ، 2014 ) . خىتايغا نىسبەتەن بىر قەدەر يېڭى ئۇقۇم ھېساپلىنىدىغان «يۇمشاق  كۈچ »نىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان  ئىنتايىن جانلىق ئىشلتىلىشى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ  ( wang ، 2011 – يىل ، 37 – بەت ) . ئوچۇقلۇق ۋە روشەنلىك تەسىرىنىڭ يۇمشاق كۈچنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىدە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدىغانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ ( Zhu ، 2012 – يىلى ، 7 – بەت ) ، 1990 – يىلدىن بۇيان  خىتاينىڭ يۇمشاق  كۈچكە بولغان تونۇشى « ئېچىۋېتىش ( چېگرا ) » تىن « سىرتقا ئېچىلىش » قا ئۆزگەردى ( LiandRonn) ، 2013 – يىلى Transmited :  Yanqiu ، 2014 ) .
خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى يۇمشاق كۈچ مەنبەسى- خىتاي مېدىيالىرى (19-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Yick, R. (2015). Chinese “Soft Power” Expands in Africa with CCTV. Global Voices, 23 September 2012, Erişim Tarihi: 02.03.2015, http://globalvoicesonline. org/2012/09/23/chinese-soft-power-expandsin- africawith. http://www.yonradyo.com.tr/index.php/yazi/urumciden- istanbula-dinleyici-koprusu, Erişim Tarihi: 16.04.2015.
http://www.yonradyo.com.tr/index.php/yazi/cindeturkiyeyi- cince-tanitan-tek-internet-sitesi-acildi, Erişim Tarihi: 29.04.2015.
http://www.yonradyo.com.tr/index.php/program/cinden- merhaba, Erişim Tarihi: 25.04.2015. http://www.yonradyo.com.tr/index.php/yazi/cindeturkiyeyi- cince-tanitan-tek-internet-sitesi-acildi, Erişim Tarihi: 29.04.2015.
Yuan, H. (2015). Dünden Bugüne Çin Çalgıları. China Today Türkiye, 16, 78-82. Yüksel Mansur Kılınç ile Söyleşi, 5 Nisan 2015.
Zhu, Y. (2012). Two Billion Eyes: The Story of China Central Television. New York: The New Press.
تەرجىمان: ئەلتۇغ
ئىسلام تەپەككۇر تارىخىغا كىرىش
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئىسلام تەپەككۇرىنىڭ ئېنىقلىمىسى
ئىسلام تەپەككۇرى مۇسۇلمان پەيلاسوپلار ۋە مۇتەپەككۇرلار ئوتتۇرىغا قويغان پىكىرلەرنىڭ ئورتاق نامىدۇر.
ئىسلام تەپەككۇرىنىڭ دائىرىسى
ئىسلام تەپەككۇرىنىڭ دائىرىسىنى تۆۋەندىكىدەك بەلگىلىيەلەيمىز: نەزەرىيەۋى پەلسەپە (مەنتىق ۋە مېتافىزىكا)؛ ئەمەلىي پەلسەپە (ھوقۇق، سىياسەت، ئەخلاق ۋە ئىقتىساد پەلسەپىلىرى)؛ كالام؛ تەسەۋۋۇپ؛ ئىلىم پەن پەلسەپەسى، سەنئەت پەلسەپەسى؛ دىن پەلسەپەسى؛ تىل پەلسەپەسى ۋە تارىخ پەلسەپەسى.
ئىسلام تەپەككۇرىنىڭ مەنبەلىرى
ئىسلامىي مەنبەلەر: ئىسلامىي مەنبەلەر ئىسلام دىنىنىڭ ئۆز ئاساسىي مەنبەلىرىدۇر. ئىسلامىي مەنبەلەرنى ئۆز ئىچىدە ئىككىگە بۆلۈشكە بولىدۇ: بىرىنچىسى، قۇرئان؛ ئىككىنچىسى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننىتىدۇر.
قۇرئان: مەلۇم بولغىنىدەك، قۇرئان پەقەت ئېتىقاد ۋە ئىبادەتكە دائىر مەلۇمات بېرىدىغان بىر دىنىي كىتاب ئەمەس. بۇ جەھەتلەر بىلەن بىرگە، ھەتتا ئۇلاردىنمۇ كۆپرەك ئىنسان، جەمئىيەت، تەبىئەت ۋە ئىنسانىيەت تارىخىغا دائىر توغرا مەلۇماتلارنى بېرىدىغان بىر كىتابتۇر.
بۇ ھەرخىل تېمىلارغا ئائىت مەلۇماتلار يا قانۇن دەرىجىسىدىكى ناھايىتى كۇللىي مەلۇماتلاردۇرياكى بەزى تېمىلاردا بولغىنىدەك، ئەڭ نازۇك تەپسىلاتلارغا مۇناسىۋەتلىك ناھايىتى جۈزئىي مەلۇماتلاردۇر. بۇ مەلۇماتلارنىڭ بايانىدىن تارتىپ ئۇلارنى ئىپادىلەش ئۈچۈن قوللىنىلغان ئاساسىي ئۇقۇملارغىچە، قۇرئاندىكى ھەر بىر مەسىلە مۇسۇلمانلارنى تەپەككۇر قىلىشقا ئۈندىگەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننىتىمۇ مەيلى قۇرئاننى چۈشەندۈرگۈچى سۈپىتىدە بولسۇن، مەيلى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەرخىل تېما ۋە مەسىلىلەرگە مۇناسىۋەتلىك شەخسىي كۆز قاراشلىرى ۋە ئەمەلىيەتلىرى سۈپىتىدە بولسۇن ئىسلام تەپەككۇرىنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەرەققىياتىغا مەنبە بولغان.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
View Fullscreen