خىتاينىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: راند تەتقىقات ئانالىزى (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاي بىلەن زامبىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ يىلتىزى مۇستەقىللىقتىن ئىلگىرىكى دەۋرگە تۇتىشىدۇ. زامبىيە مۇستەقىل بولغان كۈننىڭ ئەتىسى، يەنى 1964-يىلى 25-ئۆكتەبىر، زامبىيە خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىپ، جەنۇبىي ئافرىقادىكى تۇنجى بولۇپ بۇ قەدەمنى باسقان دۆلەت بولۇپ قالدى. مۇستەقىل بولغان ۋاقىتتا، قۇرۇقلۇق بىلەن ئورالغان زامبىيە دېڭىز لىنىيەسىگە ئېرىشىش ئۈچۈن جەنۇبىي ئافرىقاغا تايىناتتى. باشقا يول ئىزدەش مەقسىتىدە، زامبىيە تانزانىيە ئارقىلىق دېڭىزغا چىقىشنى پىلانلاپ، زامبىيەنى تانزانىيەگە تۇتاشتۇرىدىغان تۆمۈر يول قۇرۇش ئۈچۈن سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە غەربتىن مەبلەغ سوراپ نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى. چارىسىز قالغان زامبىيە ۋە تانزانىيە خىتايغا يۈزلىنىپ، خىتايدىن تۆمۈر يول قۇرۇش ۋەدىسىنى ئالدى. پىرېزىدېنت كېننېت كاۋۇندا دەسلەپتە خىتاي كوممۇنىزمىدىن ئېھتىيات قىلغان بولسىمۇ، تانزانىيە پىرېزىدېنتى جۇلىيۇس نيېرېرېنىڭ بېيجىڭ بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىشنىڭ يوشۇرۇن پايدىسى ھەققىدىكى قايىل قىلىشى ئارقىسىدا، خىتاي بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورناتتى.
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئافرىقا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى يېقىندا پەيدا بولغان بىر ھادىسە ئەمەس. ئۇ ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ داۋاملىشىپ كەلگەن بولۇپ، پەقەت 2000-يىللاردىن كېيىن كۆلىمىنىڭ زورىيىشى بىلەن خەلقئارانىڭ دىققىتىنى تارتقان. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن غەرب قىتئەدىن ئاستا-ئاستا چېكىنگەندە، ئافرىقا ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتە خىتاي بىلەن بارغانسېرى زىچ گىرەلىشىپ كەتتى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن غەرب بىلەن ئافرىقا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە ئافرىقا دۆلەتلىرىدىكى دېموكراتىك بولمىغان ئەمەلىيەتلەر ھەمدە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى سەۋەبىدىن غەربنىڭ قوللىشىنىڭ كېمىيىشى، خىتاينىڭ ئافرىقا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كېڭەيتىشىگە تارىخىي پۇرسەت ياراتتى. غەرب ئافرىقا دۆلەتلىرىگە قەرز ۋە ياردەم بېرىشتە قاتتىق شەرتلەرنى قويغان بولسا، خىتاي «ھېچقانداق شەرتسىز» تاللاشنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، پەقەت ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ يادرولۇق ئىگىلىك ھوقۇقى مەنپەئەتلىرىگە ھۆرمەت قىلىشىنىلا تەلەپ قىلدى. خىتاي يەنە غەرب شىركەتلىرىنىڭ ئافرىقادىن مەبلەغ چېكىندۈرۈشىدىن پايدىلىنىپ، ئۆز مەبلىغىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇردى. گەرچە 2010-يىللارنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئارىلىشىشىدا سۇسلاش كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ھازىر قايتىدىن جانلىنىش باسقۇچىغا كىردى. بۇ خىل ئىقتىسادىي ئارىلىشىش، كېيىنكى قەدەمدە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئورنىتىلىشىغا زېمىن ھازىرلىدى.
كەلگۈسى يۈزلىنىشلەرنى تەھلىل قىلىش
خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى (FOCAC) خىتاي بىلەن ئافرىقا ئوتتۇرىسىدىكى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھەمكارلىق ۋە ماسلاشتۇرۇش سۇپىسى بولۇپ كەلدى. خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى يىغىنلىرىدا بېرىلگەن ۋەدىلەرنىڭ ماھىيىتى ئۆزگىرىشى مۇمكىن بولسىمۇ، بۇ مېخانىزمنىڭ ئۆزى خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىقىنىڭ مۇھىم بىر ۋاسىتىسى سۈپىتىدە داۋاملىشىشى مۇقەررەر. خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرىنىڭ كەلگۈسىدە تېخىمۇ كېڭىيىپ، ئۆز-ئارا مەنپەئەتلىك مەسىلىلەر بويىچە باشقا دىيالوگ ۋە ھەمكارلىق سۇپىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كۈتۈلمەكتە. مەسىلەن: 2007-يىلى قۇرۇلغان خىتاي-ئافرىقا تەرەققىيات فوندى خىتاينىڭ ئافرىقادىكى چەت ئەل بىۋاسىتە مەبلىغىنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. شۇنىڭغا ئوخشاش، خىتاي 2012-يىلى «خىتاي-ئافرىقا تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىق شېرىكلىكى» تەشەببۇسىنى يولغا قويۇپ، خىتاي-ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى قا بىخەتەرلىك ئامىلىنى كىرگۈزگەن، ھەمدە 2018-يىلى خىتاي-ئافرىقا تىنچلىق ۋە بىخەتەرلىك مۇنبىرىنى قۇرغان.
خىتاي ئافرىقا دۆلەتلىرىگە ئۇزۇن مۇددەتلىك، سىجىل ئىقتىسادىي تەرەققىياتقا ئېرىشىش ئۈچۈن مۇھىم بىر پۇرسەت يارىتىپ بەرمەكتە. تارىختا ياپونىيە خىتايدا بايلىقنى ئۇل-ئەسلىھەگە ئالماشتۇرۇش (RFI) مودېلىنى ئىشلەتكەن، خىتاي بۇ تەجرىبىدىن پايدىلىنىپ، دۆلىتىنىڭ ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇپ چىققان. غەرب شىركەتلىرى خىتايدىكى مول ئەمگەك كۈچى، مۇكەممەل ئۇل-ئەسلىھە ۋە بازارغا يۈزلەنگەن ئىسلاھاتلارنى كۆرگەندىن كېيىن، خىتايغا كەڭ كۆلەمدە مەبلەغ سېلىشقا باشلىغان. گەرچە ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىدە جىددىيلىكلەر مەۋجۇت بولسىمۇ، نۇرغۇن ئامېرىكا شىركەتلىرى يەنىلا خىتايدا ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرىنى ساقلاپ كەلمەكتە. خىتاي بۇ چەت ئەل مەبلەغلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، 2025-يىلغا كەلگەندە دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىگە ئايلىنىشنى ئىشقا ئاشۇردى. ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭمۇ مۇشۇنداق پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، تەرەققىياتنى ئىشقا ئاشۇرۇش ۋە پۇقرالىرىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئىمكانىيىتى بار. ئەمما، بۇنىڭ ئۈچۈن ئافرىقا دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئەمەلىيىتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك پىلان تۈزۈپ، ئۇنى قەتئىي ئىجرا قىلىشى كېرەك.