خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنىڭ شىفىرلىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«China Cables»  ناملىق ئاشكارىلانغان مەخپىي ھۆججەتلەر ھەققىدە ئانالىز
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
خەلقئارا تەكشۈرۈپ-تەتقىق قىلغۇچى مۇخبىرلار بىرلەشمىسى (ICIJ) تەرىپىدىن 2019-يىلى 24-نويابىردا دۇنيا مىقياسىدىكى 17 ئاخبارات ئورگىنىنىڭ ھەمكارلىقى بىلەن ئېلان قىلىنغان «China Cables» ناملىق تەتقىقات ھۆججىتى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان (خىتاينىڭ ئاتىشى بويىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى) دەپ ئاتالغان رايوندا يۈرگۈزۈۋاتقان سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ ئەمەلىي تەپسىلاتلىرىنى ئاشكارىلىغان ۋە پاش قىلغان ئىنتايىن مۇھىم بىر ھۆججەتتۇر. بۇ ھۆججەتلەر، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قاراتقان چوڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش، مېڭە يۇيۇش ۋە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش پىروگراممىلىرىنىڭ دۆلەت تەرىپىدىن نەقەدەر ئىنچىكە ۋە مەركەزلىك پىلان بىلەن ئىجرا قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلىدۇ. فېرگۇس شىل (Fergus Shiel) ۋە ساشا چاۋكىن (Sasha Chavkin) تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە  خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاشكارىلىنىپ كەتكەن مەخپىي ھۆججەتلىرىگە ئاساسلانغان بۇ تەتقىقات، «كەسپىي تەربىيەلەش مەركەزلىرى» دەپ ئاتالغان جازا لاگېرلىرىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقەتنى، سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق قوللاپ-قۇۋۋەتلىنىدىغان ئومۇميۈزلۈك كۆزىتىش مېخانىزملىرىنى ۋە بېيجىڭنىڭ رەسمىي سۆزلىرىنىڭ ئەكسىچە، بۇ ئورۇنلارنىڭ نەقەدەر قاتتىق بىر تۈرمە سېستىمىسى سۈپىتىدە  باشقۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ماھىيەتكە ئىگە. بۇ ئانالىزنىڭ مەقسىتى «China Cables» ھۆججەتلىرىنىڭ مەزمۇنىنى چوڭقۇرلاپ تەكشۈرۈش ئارقىلىق، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسلىرىنى، ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى ۋە ئەمەلىيەتتىكى رەھىمسىز مېخانىكىسىنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە كىشىلىك ھوقۇق نۇقتىسىدىن كۆپ قاتلاملىق باھالاشتىن ئىبارەت.
شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ زەربە ئوبيېكتى قىلىنىشى
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان سىياسىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن رايوننىڭ گېئو-ئىستراتېگىيەلىك ئورنى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي ۋە مەدەنىيەت كىملىكى مۇناسىۋېتى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىكنى ئانالىز قىلىش كېرەك. شەرقىي تۈركىستان، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول تەشەببۇسى» نىڭ مۇھىم تۈگۈنى ۋە ئوتتۇرا ئاسىياغا ئېچىلغان دەرۋازىسىدۇر. شۇڭلاشقا رايوننىڭ مۇقىملىقى، بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە گېئو-سىياسىي نىشانلىرى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. ئەمما بۇ «مۇقىملىق» چۈشەنچىسى، رايوننىڭ يەرلىك خەلقى بولغان ۋە ئۆزلىرىگە خاس تۈركىي-ئىسلام كىملىكىگە ئىگە ئۇيغۇرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بىر تەھدىت دەپ قارايدۇ. خەلقئارا تەكشۈرۈپ-تەتقىق قىلغۇچى مۇخبىرلار بىرلەشمىسىنىڭ دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەندەك، ئۇيغۇرلار 20-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا ئىككى قېتىم «شەرقىي تۈركىستان» نامى بىلەن قىسقا مۇددەت ھۆكۈم سۈرگەن جۇمھۇرىيەتلەرنى قۇرغان، تارىخىي جەھەتتىن  تۈپتىن ئايرىم بىر مەدەنىيەت ۋە سىياسىي ئاڭغا ئىگە بىر خەلقتۇر. بۇ تارىخىي ئەس-خاتىرە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (خ ك پ) نىڭ يەككە-يېگانە ۋە بىر پۈتۈن «جۇڭخۇا مىللىتى» يارىتىش پىلانى بىلەن تامامەن زىتتۇر.
بېيجىڭ ھۆكۈمىتى، بولۇپمۇ 2009-يىلدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسىدىن كېيىن، ئۇيغۇر كىملىكىنى بۆلگۈنچىلىك ۋە دىنىي ئەسەبىيلىك بىلەن باراۋەر دەيدىغان تەشۋېقاتنى كۈچەيتتى. ب ۇ سۆزلەم، خىتاي دۆلىتىنىڭ بۇ  رايوندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن مەقسەتلىك قوللىنىدىغان ئاساسلىق قورالىغا ئايلاندى. «China Cables» ھۆججەتلىرى، بۇ قانۇنلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ ئارقىسىدا، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، تىلى ۋە دىنىنى سىستېمىلىق يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان بىر دۆلەت پىلانىنىڭ ياتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خ ك پ، خەلقىنىڭ  ج خ  پ ساداقىتى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان ھەر تۈرلۈك ئېتنىك، مەدەنىيەت ۋە دىنىي كىملىكنى باستۇرۇشنى نىشان قىلىش بىلەن بىرگە، خەنزۇ چوڭ مىللەتچىلىكىنى بىر بىرلەشتۈرگۈچى كۈچ سۈپىتىدە تەرغىب قىلماقتا. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلەر پەقەت بىر «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ھەرىكىتىلا ئەمەس، بەلكى بىر مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەسىنى شەكىللەندۈرىدىغان، ئاڭلىق بىر ئاسسىمىلياتسىيە ۋە كىملىكسىزلەشتۈرۈش پىلانىدۇر.
بۇ پىلاننىڭ ئەڭ كونكرېت ئىپادىسى، رايوندىكى نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش تىرىشچانلىقىدۇر. 1950-يىللاردىن باشلاپ رايونغا كەڭ كۆلەملىك خىتاي كۆچمەنلىكى رىغبەتلەندۈرۈلدى ۋە بۇ ئەھۋال ئۇيغۇرلارنى ئۆز ۋەتىنىدە ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتە ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈرۈپ قويدى. سىياسىيلاشقان ئادالەتسىزلىك ۋە ئۆرگانلاشقان كەمسىتىش ۋە چەتكە قېقىش، رايوندىكى جىددىيچىلىكنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىدىن بىرىدۇر. شۇڭا، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى، پەقەت ھازىرقى بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىگە بېرىلگەن بىر ئىنكاس سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى خ ك پ نىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مىللىي دۆلە ت قۇرۇش پىلانىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە كۆرۈش كېرەك. بۇ پىلان، پەرقلەرنى بىر بايلىق ئەمەس، بەلكى يوقىتىلىشى كېرەك بولغان بىر تەھدىت دەپ قارايدىغان ھاكىممۇتلەق بىر زېھنىيەتنىڭ مەھسۇلىدۇر.
ئاتالمىش «كەسپىي تەربىيەلەش مەركەزلىرى» نامىنىڭ يىمىرىلىشى: لاگېرلارنىڭ ئەمەلىيەتتىكى ھەقىقىي ئەھۋالى