ئۆتمۈشنى قايتا ياساپ چىقىش: شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

سۆھبەتتە زەردۇشلارنىڭ دەپنە ئەنئەنىلىرىنى ئۆزگەرتىپ «يەرلىك شارائىتقا ماس » تاۋۇتلارنى ئىشلىتىشى، ئىجابىي بىر ماسلىشىش ئۈلگىسى سۈپىتىدە سۇنۇلىدۇ. خىتايچە « يەرلىك شارائىتقا ماسلاشتۇرۇش »[6] تۇراقلىق ئىبارىسى، ئەمەلىي بىر چارىدىن بەكرەك، سىياسىي  ماسلىشىش مەجبۇرىيىتىنى ئىما قىلىدۇ. بۇ يەردە «يەرلىك شارائىتلار» جۇغراپىيەلىك شەرتلەر ئەمەس، ھۆكۈمران بولغان خىتاي مەدەنىيىتى ۋە سىياسىي مۇھىتىدۇر.ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق نۇقتىسىدىن  يۈ سۇنغان بۇ تاۋۇتنى ماسلاشتۇرۇش مىسالى ، ئىسلامغا قارىتىلغان «يوشۇرۇن يوليورۇق» (Implicit Directive) رولىنى ئوينايدۇ. بېرىلگەن سىگنال شۇكى: «زەردۇشلۇق قانداق قىلىپ ئىبادەت شەكىللىرىنى ئۆزگەرتىپ ھايات قالغان بولسا، ئىسلاممۇ ‹ئەرەب ئۇسلۇبىدىكى› مەسچىتلەردىن، ھالال -ھارام چۈشەنچىسىدىن ياكى روزا تۇتۇشتىن  ۋاز كېچىپ ‹يەرلىك› (يەنى خىتايچە) بولۇشى كېرەك». بۇ بايان، تېئولوگىيەلىك(ئىلاھى) ئۆزگىچىلىكنى «جاھىللىق» ياكى «ئاشقۇنلۇق» دەپ تامغىلىسا، ئاسسىمىلياتسىيەنى «ئەقىلگە مۇۋاپىق بىر ماسلىشىش» دەپ رامكىلايدۇ (لېيبولد، 2019).
ج. نۆۋەتتىكى سىياسەتلەرنىڭ تارىخىي ئاساسى: «خىتايچىلاشتۇرۇش»
يۈ شاڭپىڭنىڭ سۆھبىتى، بۈگۈنكى كۈندىكى «ئىسلامنىڭ خىتايچىلاشتۇرۇلۇشى» سىياسىتىنىڭ تارىخىي قانۇنلۇقلۇق ئاساسىنى بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلغان. سۆھبەتتە، بۇددىزمنىڭ خىتاي مەدەنىيىتى بىلەن يۇغۇرۇلۇشىنى بىر مۇۋەپپەقىيەت ھېكايىسى سۈپىتىدە سۇنۇش ئارقىلىق، ئىسلامغىمۇ مۇنۇ ئۇچۇرنى بەرمەكتە: قانۇنلۇق ۋە ئىناۋەتلىك بىر دىن بولۇش،  ئۈممەت رىشتىلىرىدىن ئۈزۈلۈش ۋە دۆلەتنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك رامكىسىغا تولۇق ماسلىشىش ئارقىلىق ئىشقا ئاشىدۇ.گۇسسائېرت ۋە پالمېر  (2011 ) نىڭ «دىنىي بازار» نەزەرىيەسىگە  ئاساسەن، خىتاي دۆلىتى بۇ بايان ئارقىلىق دىنىي بازارنى تەڭشەپ؛ «خىتايچىلاشقان» دىنلارغا (بۇددىزم/داۋىزم) رىغبەتلەندۈرۈش مۇكاپاتلىرىنى بەرسە، سىرتقى باغلىنىشى بار دەپ قارىغان دىنلارغا (ئىسلام/خىرىستىيان) يۇقىرى كىرىش تەننەرخى ۋە بېسىم ئىشلەتمەكتە. شۇڭلاشقا، مەسچىت گۈمبەزلىرىنىڭ چېقىلىپ ئورنىغا خىتاي ئۇسلۇبىدىكى ئۆگزىلەرنىڭ قىلىنىشى ياكى دىنىي مائارىپنىڭ پارتىيە كونتروللۇقىغا ئېلىنىشى، يۈ تىلغا ئالغان «ئۈزلۈكسىز خىتايچىلىشىش جەريانى» نىڭ قۇرۇلمىۋى ئەمەلىيلىشىشىنىڭ بىر پارچىسىدۇر.
4. ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ۋە يوشۇرۇن تەھدىت: «ماسلاش ياكى يوقال»
يۈ شاڭپىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنلارنىڭ تارىخىي تەقدىرىنى چۈشەندۈرۈشتە قوللانغان رېتورىكىسى (قايىل قىلىش سەنئىتى)، جەمئىيەتشۇناسلىق ياكى تېئولوگىيەلىك ئانالىزدىن بەكرەك، كۈچلۈك بىر «ئىجتىمائىي دارۋىنىزم» تەشۋىقاتىنى ئەكس ئەتتۈرمەكتە. سۆھبەتتە تىلغا ئېلىنغان تۆۋەندىكى مۇنۇ ئىبارە، دۆلەتنىڭ دىنلارغا قاراتقان مۇداخىلە خاراكتېرلىك پوزىتسىيەسى «تەبىئىي بىر تاللىنىش جەريانى» كەبى سۇنۇلغان ئىستراتېگىيەلىك بىر بايانىدۇر: «شىنجاڭدا تارقىلىش جەريانىدا، جەمئىيەتكە ئاكتىپ ماسلىشىش جەھەتتىكى ئىچكى مېخانىزمى ۋە ئىقتىدارى پەرقلىق بولغانلىقى ئۈچۈن، بەزى دىنلار تارىخ سەھنىسىدىن چېكىنىپ چىقتى، بەزىلىرى بولسا مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ داۋاملاشتۇردى».[7]
بۇ بۆلۈمدە، ئىجتىمائىي تىلشۇناسلىق ۋە سىياسىي ئانالىز نۇقتىسىدىن تۆۋەندىكى ئۈچ  قاتلام بويىچە تەھلىل يۈرگۈزۈلىدۇ:  «ئىجرا قىلىش سۆزى » سۈپىتىدىكى تەھدىت، «ئاكتىپ ماسلىشىش» ئۇقۇمىنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك يۈكى ۋە دۆلەت زوراۋانلىقىنىڭ تەبىئىيلەشتۈرۈلۈشى.
ئا. بىر «نۇتۇق-ھەرىكەت نەزەرىيەسى»  (Speech Act) سۈپىتىدە تارىخ ياساش
تىلشۇناس (ج. ل. ئوستىن،1962) نىڭ «نۇتۇق- ھەرىكەت (Speech Act) نەزەرىيەسى»گە ئاساسلانغاندا، بەزى ئىبارىلەر پەقەت ۋەزىيەتنى تەسۋىرلەپلا قالماستىن، بەلكى بىر ھەرىكەتنى (ئاگاھلاندۇرۇش، تەھدىت سېلىش، بۇيرۇق قىلىش) ئەمەلىيلەشتۈرىدۇ. يۈنىڭ « يەرلىك شارائىتقا ۋە سىياسى تۇزۇلمىگە  ماسلاشمىغان بەزى دىنلارنىڭ تارىخ سەھنىسىدىن چېكىنىپ چىققانلىقى»[8] ھەققىدىكى بايانى، تەسۋىرىي بىر تارىخ بايانىدەك كۆرۈنسىمۇ، مۇسۇلمان جەمئىيىتىگە قارىتىلغان بىر «يوشۇرۇن تەھدىت» (Veiled Threat) رولىنى ئوينايدۇ.
گەپنىڭ ئورانى، ئاتەشپەرەسلىك ياكى مانى دىنىغا ئوخشاش دىنلارنىڭ يوقىلىشىنى تاشقى بېسىملارغا ئەمەس، بەلكى بۇ دىنلارنىڭ «ئىچكى مېخانىزملىرىنىڭ يېتەرسىزلىكى»گە باغلايدۇ. بۇ بايان، بۈگۈنكى ئىسلام ئېتىقادىغا مۇنۇ ئۇچۇرنى بەرمەكتە: «ئەگەر ھايات قالىمىز دېسەڭلار، تارىخىي جەرياندا شاللىنىپ كەتكەنلەردەك بولماڭلار.» بۇ، ئۆتمۈش ئارقىلىق قىلىنغان بىر كەلگۈسى تەھدىتتۇر؛ «ماسلاشمىغانلارنىڭ يوقىلىشى»، دۆلەتنىڭ بىر جازاسى سۈپىتىدە ئەمەس، تارىخنىڭ قېچىپ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان بىرنورمال قانۇنىيىتى سۈپىتىدە سۇنۇلىدۇ.
ب. «ئاكتىپ ماسلىشىش»   ۋە سىياسىي ئىتائەت
سۆھبەتتىكى ئەڭ ھالقىلىق ئۇقۇملاردىن بىرى «ئاكتىپ ماسلىشىش»[9]ئۇقۇمىدۇر. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ (خ ك پ) دىن چۈشەنچىسىدە «ماسلىشىش »، دىنلارنى سوتسىيالىزملاشتۇرۇشنى  ئىپادىلەيدىغان تېخنىكىلىق بىر ئۇقۇمدۇر. بىراق بېشىغا قوشۇلغان «ئاكتىپ / تەشەببۇسكارلىق بىلەن» سۈپىتى، دىنلاردىن كۈتۈلگەن ئىتائەتنىڭ ۋە سوتسىيالىستىك ئۆزگىرىشنىڭ پاسسىپ بىر قوبۇل قىلىش تەرزىدە  ئەمەس، ئىختىيارىي،تەشەببۇسكار ۋە قىزغىن بىر تەرزدە بولۇشى شەرتلىكىنى ئىما قىلىدۇ (پوتتېر، 2003).