راند دوكلاتىدىكى ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى: خىتايغا قارشى يېڭى ئەۋلاد ئىستراتېگىيە ئىزدەش (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

RAND دوكلاتىنىڭ يەتتىنچى بۆلىكى، تەتقىقاتنىڭ ئەڭ كونكرېت ۋە بەلكىم ئەڭ كۆزگە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلىرىنى سۇنىدۇ. بۇ بۆلۈمدە، ئىلگىرىكى بۆلەكلەردە مۇزاكىرە قىلىنغان ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى سىنارىيەلىرىنىڭ يوشۇرۇن ئاقىۋەتلىرى، RAND  تەرىپىدىن تەرەققىي قىلدۇرۇلغان ھەرىكەتچان ھېسابلىنىشچان ئومۇمىي تەڭپۇڭلۇق (DCGE) مودېلى ئارقىلىق مىقدارلاشتۇرۇلۇپ تەھلىل قىلىنىدۇ. بۇ مودېللاش، پەرقلىق ئاكتىيورلار قاتناشقان ۋە پەرقلىق قاتتىقلىق دەرىجىسىگە ئىگە 10 ئايرىم جازا سېنارىيەسىنىڭ، خىتاي ۋە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئاچقۇچلۇق دۆلەتلەرنىڭ ۋە يەرشارى ئىقتىسادىنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىگە بولغان تەسىرىنى مۆلچەرلەيدۇ. بۇ بۆلۈم، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ ئالىدىغان قارارلىرىنىڭ ئىقتىسادىي بەدىلىنى كونكرېت رەقەملەر بىلەن كۆرۈشىنى تەمىنلەش ئارقىلىق، ئىستراتېگىيەلىك مۇنازىرىلەرنى رېئاللىققا ئۇيغۇن بىر ئاساسقا ئولتۇرغۇزىدۇ.
مودېلنىڭ ئوتتۇرىغا قويغان بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم نەتىجىسى، «بىر تەرەپلىمىلىكنىڭ يۇقىرى تەننەرخى» دۇر. ئامېرىكا ۋە تەيۋەن يولغا قويغان سېنارىيەلەر (1- ۋە 2-سېنارىيە) بۇ ھەقىقەتنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مەسىلەن، ئامېرىكا ۋە تەيۋەننىڭ تولۇق دائىرىلىك ۋە قاتتىق جازالارنى يولغا قويغان 2-سېنارىيەدە، ئامېرىكانىڭ يىللىق ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدىكى زىيىنىنىڭ %0.5 گە يېتىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، جازالارنىڭ ھەقىقىي نىشانى بولغان خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدىكى زىيىنى بولسا پەقەت %1 ئەتراپىدا قالىدۇ. بۇ ئاسسىممېترىك نەتىجىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، خىتاينىڭ، ئامېرىكا بازىرىنى يوقاتسىمۇ، سودىسىنى ياۋروپا، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە دۇنيانىڭ قالغان قىسمىغا يۆتكەش (سودا يۆتكىلىشى) جانلىقلىقىغا ئىگە بولۇشىدۇر. بۇ ئەھۋال، بىر تەرەپلىمە جازالارنىڭ، ئۇنى يولغا قويغان دۆلەتكە ئەكىلىدىغان زىيىنىنىڭ نىشاندىكى دۆلەتكە ئەكىلىدىغان زىيىنىغا يېقىن بولۇپ قالىدىغانلىقىنى ۋە ھۈركۈتۈش كۈچى تەسىرىنىڭ چەكلىك بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، مودېلنىڭ ئىككىنچى ئاساسلىق نەتىجىسى، «كۆپ تەرەپلىكلىكنىڭ كۈچى» دۇر. جازا ئىتتىپاقى كېڭىيىپ، تېخىمۇ كۆپ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە (بولۇپمۇ ياۋروپا ئىتتىپاقى، ياپونىيە، ئەنگلىيە) بۇ جەريانغا قاتناشقانسېرى، خىتاي ئۈستىدىكى ئىقتىسادىي بېسىم ھەسسىلەپ ئاشىدۇ، بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا جازانى يولغا قويغان دۆلەتلەر ئۈستىدىكى تەننەرخ تارقىلىپ باشقۇرغىلى بولىدىغان ھالغا كېلىدۇ. دوكلاتنىڭ ئەڭ كەڭ دائىرىلىك ۋە ئەڭ قاتتىق سېنارىيەسى بولغان 8-سېنارىيە (ئامېرىكا، تەيۋەن، ئەنگلىيە، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تولۇق ۋە ماسلاشتۇرۇلغان جازا يولغا قويۇشى)، بۇ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنى ئەڭ ئېنىق شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ سېنارىيەدە، خىتاينىڭ يىللىق ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدىكى زىيىنىنىڭ %2.5 تىن ئاشىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ نىسبەت، دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە ئۈچۈن ئىقتىسادىي چېكىنىشتىن ھالقىپ ئۆتۈپ، يوشۇرۇن بىر ئىقتىسادىي يىمىرىلىش مەنىسىنى بېرىدىغان ۋەيران قىلغۇچ بىر زەربىدۇر. چۈنكى بۇ ئەھۋالدا خىتاي سودىسىنى يۆتكىيەلەيدىغان چوڭ ئالتېرناتىف بازارلار قالمىغان بولىدۇ.
ئۈچىنچى مۇھىم نەتىجە، جازالارنىڭ ئىتتىپاقداشلار ئۈستىدىكى «ئاسسىممېترىك تەسىرى» دۇر. ھەر بىر ئىتتىپاقداش، جازالاردىن ئوخشاش دەرىجىدە تەسىرگە ئۇچرىمايدۇ. خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي باغلىنىشىنىڭ چوڭقۇرلۇقى ۋە قۇرۇلمىسىغا باغلىق ھالدا، بەزىلىرى باشقىلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ زىيانغا ئۇچرايدۇ. مودېللاش نەتىجىلىرى، بولۇپمۇ ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيەگە ئوخشاش خىتايغا خام ئەشيا ۋە ئارىلىق ماللارنى ئېكسپورت قىلىشقا يۇقىرى دەرىجىدە بېقىنىدىغان دۆلەتلەرنىڭ، ئەڭ كەڭ دائىرىلىك كۆپ تەرەپلىك سېنارىيەلەردىمۇ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدە سەلبىي تەسىرلەرگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. قىزىقارلىق يېرى، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئىتتىپاققا قاتناشقان سېنارىيەلەردە، ئامېرىكا ئىقتىسادى ئۈستىدە مۆتىدىل «ئىجابىي» تەسىرلەرنىمۇ كۆزىتىشكە بولىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى، خىتاينىڭ غايەت زور ياۋروپا ئىتتىپاقى بازىرىدىن چەتكە قېقىلىشى، بۇ سودا ئېقىمىنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان شېرىكى بولغان ئامېرىكاغا يۆنىلىشىگە (سودا يۆتكىلىشى) سەۋەب بولۇشىدۇر. بۇ نەتىجە، ئىتتىپاق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنىڭ قانچىلىك مۇرەككەپ ۋە كۈتۈلمىگەن ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
تۆتىنچى نەتىجە، جازالارنىڭ «يەرشارىۋى تەننەرخى» دۇر. ئىقتىسادىي ھۈركۈتۈش كۈچى، يەرشارى ئىقتىسادى ئۈچۈن بەدەل تۆلىمەيدىغان بىر ئىستراتېگىيە ئەمەس. ئەڭ كەڭ دائىرىلىك جازا سېنارىيەسى بولغان 8-سىنارىيەنىڭ، يەرشارى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىدە يىللىق %0.5 تىن ئارتۇق بىر زىيانغا سەۋەب بولىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ، 2025-يىللىق رەقەملەر بىلەن تەخمىنەن 650 مىليارد دوللارلىق بىر يەرشارىۋى ئىقتىسادىي قىسقىراش دېگەنلىكتۇر. بۇ تەننەرخ، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ، بولۇپمۇ يەرشارى ئىقتىسادىي مۇقىملىقىدىن مەسئۇل بولغانلارنىڭ، بۇ خىل قەدەملەرنى ئېلىشتىن ئىلگىرى تەكرار ئويلىنىشىنى تەلەپ قىلىدىغان دەرىجىدە يۇقىرىدۇر. بۇ ئەھۋال، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە كىرىزىستىن بىۋاسىتە تەسىرگە ئۇچرىمىغان دۆلەتلەرنىڭ ئىتتىپاققا قاتنىشىشىنى قىيىنلاشتۇرۇشى مۇمكىن بولغان بىر ئامىلدۇر.