كەمتەر بىلىم ۋە كىبىرلىك «سەۋىيە» (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«كەلگۈسىنىڭ قىسقىچە تارىخى» ۋە «21-ئەسىر ئۈچۈن 21 دەرس» ناملىق ئەسەرلەرنى روياپقا چىقىرىپ دۇنيا مىقياسىدا زور غۇلغۇلا قوزغىغان، دۇنيا تارىخى ۋە ئوتتۇرا ئەسىر تارىخى قاتارلىق ساھەلەردە مۇتەخەسسىسلەشكەن، بىئولوگىيە بىلەن تارىخ ئوتتۇرىسىدا مۇناسىۋەت بار يوقلىقى، تارىختا ئادالەت بار يوقلىقى، تارىخنىڭ مەلۇم بىر يۆنىلىشكە ئىگە ياكى ئەمەسلىكى ۋە تارىخ ئىلگىرىلىگەنسېرى ئىنسانلارنىڭ خۇشاللىققا ئېرىشىپ ئېرىشمىگەنلىكى قاتارلىق سوئاللار ئۈستىدە ئىزدىنىش ئېلىپ بېرىۋاتقان تارىخچى ۋە يازغۇچى يۇۋال ھەرىرى، ئىلىم-پەن ئىنقىلابىنىڭ قانداقتۇر بىز بىلگەندەك بىلگى ئىنقىلابى بولماستىن، ئىنسانلارنىڭ نادانلىقىنى ۋە جاھالىتىنى ئېتىراپ قىلىش ئىنقىلابى ئىكەنلىكىنى، ئىلىم-پەن ئىنقىلابىنى قوزغاتقان چوڭ بايقاشنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئەڭ مۇھىم سوئاللارنىڭ جاۋابلىرىنى بىلمەسلىكى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ… يەنى ئىلىم-پەن ئىنقىلابى ئەمەلىيەتتە «بىلمەيمەن»ئىنقىلابىدۇر.
ياۋروپادا ئوتتۇرا ئەسىردىكى پوپلارنىڭ نەزىرىدە ھەممە نەرسە بەش قولدەك ئايدىڭ ئىدى. تېپىلىشقا ياكى بايقىلىشقا تېگىشلىك يېڭى بىر نەرسە يوق ئىدى، بىراۋ بىر نەرسىنى بىلمىسە، چوقۇم باشقا بىرى بىلەتتى، ئەگەر بولمىسا ئۇ نەرسە بىلىشكە ئەرزىمەيدىغان قىممەتسىز نەرسە ئىدى. يۇۋال ھەرىرى 16-ئەسىرگىچە سىزىلغان دۇنيا خەرىتىلىرىدە بوش يەرنىڭ ئاساسەن يوقلىقىنى، ھەممە يەرنىڭ ناملىرى بارلىقىنى، قىسقىسى دۇنيادا بايقالمىغان يەر يوق ئىكەنلىكىنى دەيدۇ. 16-ئەسىردە ئارقا-ئارقىدىن ئېلىپ بېرىلغان چوڭ بايقاشلاردىن كېيىن سىزىلغان دۇنيا خەرىتىلىرى بۇرۇنقىلىرىدىن پۈتۈنلەي پەرقلىنەتتى. بۇ يېڭى خەرىتىدە نۇرغۇن بىلىنمىگەن رايونلار بار ئىدى. ھەممە نەرسىنى بىلىدىغان پوپلارمۇ پەقەتلا بىلمەيدىغان ۋە ئاڭلاپ باقمىغان نۇرغۇن يېڭى يەرلەر بايقالغانىدى. ھەرىرىنىڭ قارىشىچە، ئىلىم-پەن ئىنقىلابىنىڭ قوزغاتقان ئىدىيە « gnoramus» يەنى «مەن بىلمەيمەن»دۇر. يەنى، ئىنساننىڭ ئۆزىنىڭ نادانلىقىنى ۋە جاھالىتىنى تەن ئېلىشىدۇر.
مەلۇمكى، ئۇقۇملارغا، ۋەقە-ھادىسىلەرگە، قانۇنىيەتلەرگە، سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋەتلىرىگە، ئىزدىنىشكە، تەتقىقاتقا، دەلىل-ئىسپاتلارغا، ئۆگىنىشكە، بايقاشقا ۋە تەجرىبىگە مەركەزلىشىدىغان بىلىم، ئىنسانغا ئەڭ بېشىدا شۈبھىنى يەنى سوئال قويۇشنى ئۆگىتىدۇ. ھەممىدىن ئاۋال ئۆز كۆز قاراشلىرى، پىكىرلىرى ۋە ئىدىيەسىگە سوئال قويۇش، ئويلىنىپ تەكشۈرۈپ بېقىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بىلىمدە مەلۇم بىر تېما ياكى مەسىلە ھەققىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلار يا  ئىسپاتلىنىدۇ ياكى مەشھۇر بىلىم پەلسەپچىسى پوپپېر دېگەندەك ئاغدۇرۇپ تاشلىنىدۇ. بۇنداق پوزىتسىيە بىلىمگە چەكسىز ئۆگىنىش، تەتقىق قىلىش، ئىزدىنىش پۇرسىتى تەقدىم قىلىش بىلەن بىرگە، بىلىم بىلەن شۇغۇللانغۇچىلارنى كەمتەر قىلىدۇ. بىلىمگە نىسبەتەن ئىنسان، جەمئىيەت، دۇنيا، كائىنات ھەر ۋاقىت تەتقىق قىلىنىشقا، بىلىنىشكە، ئىزاھلىنىشقا، شەرھىلىنىشكە تېگىشلىك نەرسىلەردۇر. بىلىم «بىلىمەن»دىن بەكرەك «بىلمەيمەن»دېگەن ئىدىيە ئۈستىگە قۇرۇلغان بولىدۇ. بىلىم مۇئەسسەسە بولۇش سۈپىتى بىلەن كەمتەر بولۇپ، ئاۋازىنى يۇقىرى كۆتۈرمەيدۇ، دەرھال سەھنىگە ياكى ئېكرانلارغا يۈگۈرۈپ چىقمايدۇ، ئۈستەلگە مۇشلاپ كەتمەيدۇ. چۈنكى قانچىلىك بىلىدىغانلىقىنى، قانچىلىك بىلمەيدىغانلىقىنى ۋە نېمىلەرنى قىلالايدىغانلىقىنى بىلىدۇ.
لېكىن پىكىرلەر، ئۇقۇملار،سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتى،كونكرېت ۋەقە-ھادىسىلەر، ئۇچۇر-مەلۇماتلار ۋە دەلىل-ئىسپاتلار  بىلەن ئويلاشنىڭ ئورنىغا، سىمۋوللارغا، دوگماتىك ئىدىيەلەرگە، دەبدەبىلىك گەپلەرگە، لىدېرلارغا، مەشھۇر شەخسلەرگە مۇھەببەت باغلىغان ياكى ئۇلاردىن نەپرەتلەنگەن ئاساستا تەپەككۇر قىلىش كىبىرلىك «سەۋىيە»نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ   تۆۋەن سەۋىيەلىك ياكى سەۋىيەسىز چۈشەنچە دەپمۇ قارىلىدۇ.
بۇ سەۋىيە تۇرمۇشتا ھەر خىل شەكىللەردە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدىغان بولۇپ، بىراۋنىڭ ياخشى كۆرىدىغان بىرەر شەخس،گۇرۇھ ۋە گۇرۇپپا، ئېقىم، ئىدىيەلەرگە «چىن دىلىدىن ساداقەتمەنلىك»كۆرسىتىشى ياكى ئۆزگىلەرگە دۈشمەنلىك نەزىرىدە قارىشى بۇلاردىن بىرسىدۇر.  يەنە مەلۇم كۆز-قاراش، ئېقىم، ئىدىيە، شەخس، گۇرۇپپا ياكى ھەرىكەت  بىئارام قىلسا، ئۇلارغا قارشى يېڭى پىكىرلەر ۋە قاراشلارنى ئىلمىي ئۇسلۇب بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇشنىڭ ئورنىغا ھاقارەت قىلىش ۋە ھەر خىل سەلبىي ناملار بىلەن تامغىلاش، قارشى پىكىردىكىلەرنى ياكى قارشى گۇرۇپپىدىكىلەرنى «شەيتانلاشتۇرۇش» قاتارلىقلارمۇ بۇنىڭ جۈملىسىدىندۇر. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ خىل سەۋىيەدە  پىكىرگە پىكىر بىلەن، ئىدىيەگە ئىدىيە بىلەن، دەلىل-ئىسپاتقا دەلىل-ئىسپات بىلەن، ئەمەلىي ئىشقا ئەمەلىي ئىش بىلەن، ئۇقۇمغا ئۇقۇم بىلەن ئەمەس، تېمىغا مۇناسىۋەتلىك گەپكە مۇناسىۋەتلىك گەپ بىلەن ئەمەس بەلكى ھېسسىي ئىنكاس قايتۇرۇش، تاغدىن گەپ قىلسا باغدىن جاۋاپ قايتۇرۇش، تېمىدىن قېچىش خاھىشى ئېغىر بولىدۇ.
ئوسمانىيلار ئىمپېرىيەسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ياشىغان چوڭ زىيالىلاردىن نامىق كامال بىر يازمىسىدا پىكىرلەرنىڭ چەتكە قېقىلىپ «شەخسلەرگە نەپرەت ۋە ھۇجۇم»قىلىنىشىدىن بىئارامچىلىق ھېس قىلغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ، جەمئىيەتتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئۈممىتىمنىڭ ئوخشىماسلىقلىرى رەھمەتتۇر»دېگەن ھەدىسىنىڭ روھىغا زىت خاھىشلارنىڭ باش كۆتۈرۈلگەنلىكىنى تەكىتلەپ مۇنداق دېگەنىكەن: «نېمە ئۈچۈن دۆلىتىمىزدە پەيغەمبەرنىڭ بۇ ھەدىسى ئاقمايدۇ؟ پەرقلىق گەپ، پىكىر، قاراش ۋە ھەرىكەت قىلمىغانلار ھۇجۇمغا ئۇچراۋاتىدۇ. مەسىلەن،  ئوخشىمىغان قاراشتىكىلەر ياكى ئۇلارنىڭ نەزىرىدىكى ھەقىقەتلەر زەھەرلىك ۋە خەتەرلىك بولسۇنمۇ دەيلى، نېمىشقا ئىشەنچلىك دەلىل-ئىسپاتلارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ قايىل قىلىشنىڭ ئورنىغا شەخسلەرگە-ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىنىدۇ ياكى ئەمەلىي ئىش ۋە مەسىلىلەر بىر تەرەپكە قايرىپ قويۇلۇپ شەخسىي غەرەزلەر ئالدىنقى ئورۇنغا ئۆتىدۇ؟»