نەزەردىن ساقىت قىلىنغان ئىشلار: خىتاي-قىبرىس مۇناسىۋىتىنىڭ سىرتقى يۈزى ۋە پەردە ئارقىسىدىكى ھەقىقەتلەر (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئاپتور دوكلاتىدا، تۈرنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ خېلىلا كېچىكىپ ، ئۇزۇنغا سوزۇلغان ھېكايىگە ئايلانغانلىقىنى ئانالىز قىلىدۇ[129]. تۈرنىڭ مۇنداق ئىككى تەرىپى بار: بىرى سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز توشۇغۇچىنى خىتاي كېمە ياساش زاۋۇتىدا سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ساقلاش ۋە گازغا ئايلاندۇرۇش بىرلىكى (FSRU) گە ئايلاندۇرۇش؛ ئىككىنچىسى ۋاسىلىكوس رايونىدىكى دېڭىزدا ۋە قۇرۇقلۇقتا ئۇل ئەسلىھەلەرنى قۇرۇش. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، توختام ۋاقىت جەدۋىلىگە ئاساسەن، ھەر ئىككىلىسى 2022-يىلى سېنتەبىرگىچە تاماملىنىشى كېرەك ئىدى. ئەمما، 2021-يىلى سېنتەبىرگىچە ئىلگىرىلەش شۇنداق ئاستا بولغانلىقتىن، تەبىئىي گاز ئۇل ئەسلىھە شىركىتى (ETYFA) بىرلەشمە شىركەتكە پۇل تۆلەشنى توختىتىپ، توختامنىڭ بىكار قىلىنىشى مۇمكىنلىكى توغرىسىدا ئۇچۇر ئەۋەتكەن[127].
ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، خىتاي تەرەپ ھەر خىل باھانىلەرنى، بولۇپمۇ COVID-19 ۋاباسىنى كۆرسىتىپ، توختام قىممىتىگە قوشۇمچە 100 مىليون ياۋرو تەلەپ قىلغان[128]. شۇ ۋاقىتتا، قىبرىس جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى تۈردىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىش ياكى خىتاي بېسىمىغا باش ئېگىش ئوتتۇرىسىدا قارار چىقىرىشقا مەجبۇر بولغان. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، جىددىي سۆھبەتتىن كېيىن، 2022-يىلى ئىيۇندا بىرلەشمە شىركەتكە 2023-يىلى ئىيۇلغىچە تۈرنى تاماملاشقا ئاخىرقى قېتىم پۇرسەت بېرىلگەن ۋە «سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ساقلاش ۋە گازغا ئايلاندۇرۇش بىرلىكى» پاراخوتىنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقى «تەبىئىي گاز ئۇل ئەسلىھە شىركىتى»گە ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن[127].
ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، يېڭى كېلىشىمدىن كېيىن مەسىلىلەر داۋاملاشقان. «سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ساقلاش ۋە گازغا ئايلاندۇرۇش بىرلىكى» «پرومېتېئۇس» نىڭ شاڭخەي كېمە ياساش زاۋۇتىدا، خىتاي تەرەپنىڭ تولۇق كونتروللۇقى ئاستىدا ئۆزگەرتىلىشى ۋاقتىدا تاماملىنالمىغان. ئاپتور سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز توشۇغۇچىنى «سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ساقلاش ۋە گازغا ئايلاندۇرۇش بىرلىكى» گە ئايلاندۇرۇشنىڭ خىتاي ئوكيان توشۇش شىركىتى (COSCO) (يەنە بىر دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كارخانا (SOE)) ئىگىدارلىقىدىكى كېمە ياساش زاۋۇتىدا ئېلىپ بېرىلغانلىقىنى، بۇنىڭ خىتاي نېفىت تۇرۇبا يولى قۇرۇلۇشى (CPP) ئۈچۈن تۆۋەن توختامچى سۈپىتىدە ئىشلىتىلمەيدىغانلىقىنى تىلغا ئالغان. ئۇنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي ئوكيان توشۇش شىركىتى خىتاي نېفىت تۇرۇبا يولى قۇرۇلۇشىغا قارىغاندا تېخىمۇ تەسىر كۈچكە ئىگە بولۇپ، كېيىنكىسى پاراخوتنىڭ ۋاقتىدا ئۆزگەرتىلىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالمايتتى. ئاپتور قىبرىستا خىتاي ئوكيان توشۇش شىركىتىنىڭ سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز توشۇغۇچىنى «سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ساقلاش ۋە گازغا ئايلاندۇرۇش بىرلىكى» گە ئۆزگەرتىشنى ۋاقتىدا تاماملىشىنى توسۇپ، تەبىئىي گاز ئۇل ئەسلىھە شىركىتىگە بېسىم ئىشلىتىپ، خىتاي نېفىت تۇرۇبا يولى قۇرۇلۇشى بىلەن سۆھبەتتە قولىنى كۈچلەندۈرۈشكە ئۇرۇنغانلىقى توغرىسىدا گەپ – سۆز تارقالغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[128]. ئاپتور بۇ تۈرنىڭ ئەھۋالىنىڭ ئەپسۇسلىنارلىق ئىكەنلىكىنى ۋە بىر قىسىم پايدىلىق ساۋاقلارنى ئۆگەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاپتورنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، خىتاي توختامچىلار ياۋروپادىكى چوڭ تۈرلەرنى ئىجرا قىلىش ئۈچۈن تەلەپ قىلىنىدىغان ئۆلچەم ۋە تەرتىپلەرنى چۈشىنىش ياكى ھۆرمەتلەشتە قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ. ئۇنىڭ كۆرسىتىشىچە، بىر قىبرىس جۇمھۇرىيىتى تاراتقۇسى «خىتاي ئۆز ئۇسۇلى بىلەن، ئاسىيا ياكى ئافرىقا دۆلەتلىرىدە ئىشلىشى مۇمكىن بولغان ئۇسۇلدا تىجارەت قىلىشقا ئادەتلەنگەن،[خىتاي] ياۋروپا ئۆلچىمىگە ماسلىشىشتا قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ» دەپ يازغان[134]. ئاپتور خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئەلچىخانىلىرىنىڭ خىتاي شىركەتلىرىنىڭ توختام تۈزۈشىگە ياردەم بېرىش ئۈچۈن بېيجىڭنىڭ سىياسىي تەسىرىدىن پايدىلىنىدىغانلىقىنى قەيت قىلىدۇ[135]. ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، خىتاي دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كارخانىلار (SOEs)نىڭ چوڭ توختاملارغا ئېرىشىش ئۈچۈن تۆۋەن تەمىنلەرنى سۇنۇپ، ئاندىن ھەر خىل باھانىلەرنى قوللىنىپ قوشۇمچە پۇل تەلەپ قىلىشى ئىنتايىن ئورتاق ئەھۋال[135, 136].
ئاپتور ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئاممىۋى تەمىنلەشكە ئائىت قانۇنىي ۋە نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش رامكىسىنىڭ توختام تۈزۈش ئورگانلىرى ئۈچۈن يېتەرلىك كاپالەت بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى، بۇنىڭ ئېسىڭىزدە تۇتۇشقا ئەرزىيدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[137, 138]. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، ياۋروپا ئاممىۋى تەپتىش ئىدارىسى (EPPO) لەفكوشادا تەمىنلەش تەرتىپلىرى ۋە تۈرنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش توغرىسىدا تەكشۈرۈش باشلىغان[139]. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، بۇ تەكشۈرۈش قىبرىس جۇمھۇرىيىتى تەپتىش باشلىقىنىڭ 2024-يىلى 1-ئايدا ئېلان قىلغان دوكلاتىدىن كېيىن باشلانغان. ئۇنىڭ ئۈمىد قىلىشىچە، بۇ تەكشۈرۈشمۇ بىر قىسىم پايدىلىق ساۋاقلارنى ئۆگىتىدۇ.
دوكلاتنىڭ بەشىنچى بابى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قىبرىس جۇمھۇرىيىتىدىكى يۇمشاق كۈچ ھەرىكەتلىرىنى تەپسىلىي ئانالىز قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، 2007-يىلدىن باشلاپ خىتاي رەئىسلىرى خىتاينىڭ يۇمشاق كۈچىگە مەبلەغ سېلىش ھەققىدە سۆز قىلىشقا باشلىغان[140]. خىتاي ئۆزىنىڭ ئوبرازىنى ياخشىلاش ئۈچۈن، يېقىنقى يىللاردا دۇنيا مىقياسىدا زور كۆلەملىك ئاممىۋى مۇناسىۋەت پائالىيەتلىرىنى باشلىغان، بۇنىڭغا زور مىقداردا مەبلەغ سالغان. ئاپتور قىبرىس جۇمھۇرىيىتىنىڭ بۇنىڭدىن مۇستەسنا ئەمەسلىكىنى، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۆزىنىڭ ھېكايىلىرىنى قىبرىستا تارقىتىشقا ئالاھىدە دىققەت قىلىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. مۇناسىۋەتلىك پائالىيەتلەرنىڭ ئاساسلىق ساھەلىرى مەدەنىيەت ۋە مائارىپ، ئاكادېمىك ئورگانلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، يەرلىك تاراتقۇلار بىلەن ھەمكارلىق ۋە تۆۋەن دۆلەت سەۋىيەسىدە مەۋجۇت بولۇش قاتارلىقلار.