توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (15-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىمىزنىڭ تېمىسى «كوللېكتىپ كىملىكلەرنىڭ توقۇنۇشى»[58]بولغانلىقتىن، ئىجتىمائىي-كوللېكتىپ كىملىك ئۈستىدە ئايرىم توختىلىشقا توغرا كېلىدۇ. باشقا كىملىك ئېنىقلىمىرىلىداا ، كوللېكتىپ-ئىجتىمائىي كىملىك مەسىلىسىدىمۇ ئېنىق ۋە ئورتاق بىر ئېنىقلىما بولمىسىمۇ،لېكىن ئوخشاش مەنىلەرنى بىلدۈرىدىغان ئىبارىلەرنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ. ن. بىلگىن ئىجتىمائىي كىملىكنى بىر گۇرۇپپىنىڭ ئۆزىنى تەبىرلىشى-تونۇشى ۋە باشقا گۇرۇپپىلار ئىچىدىكى ئورنى دەپ ئىزاھلىسا[59]، تاجفېل ئىجتىمائىي كىملىكنى ئۆزلۈكنىڭ مۇئەييەن بىر گۇرۇپپىغا تەۋە بولۇشى ھەققىدە تونۇش ياكى ئاڭغا ئىگە بولۇشى دەپ ئىزاھلاپ، بۇ ئەھۋالنىڭ شەخسلەرنىڭ ئۆزلىرىنى بىر گۇرۇپپىنىڭ ئەزاسى سۈپىتىدە كۆرۈشى بىلەن ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. تاجفېل بىلەن تۇرنېر بىرلىشىپ «ئىجتىمائىي كىملىك نەزىرىيەسى»[60]نى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئىجتىمائىي پىسخولوگىيە نۇقتىسىدىن گۇرۇپپىنىڭ شەكىللىنىشى، گۇرۇپپا ئەزالىرىنىڭ «بىز ئېڭى» ۋە بىرلىكتە ياشاش ئەھۋالى قاتارلىقلار ئۈستىدە ئانالىز ئېلىپ بارىدۇ. گوفمانغا ئوخشاش بەزى ئىلىمشۇناسلار ئىجتىمائىي كىملىكنى شەخسلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىدە بىر كىشىنىڭ ئىجتىمائىي كاتېگورىيەلەردىن بىرىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇپ بۇ ئىجتىمائىي ئورۇنغا ماس كېلىدىغان ئىش-ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق نامايەن قىلىدىغان كۆرۈنۈش ياكى يۈز-چىراي سۈپىتىدە ئىزاھلايدۇ. گوفمان بۇنىڭ كىشىنىڭ ھەققىي ئىگە بولغان كاتېگورىيە ۋە ئالاھىدىلىكلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر كىملىك ياكى كىشىنىڭ ئەھۋالىغا، مەجۇدلۇقىغا مۇناسىۋەتلىك سۇبيېكتىپ ھېس-تۇيغۇلىرى ۋە چۈشەنچىلىرىنى نامايەن قىلىپ بېرىدىغان كىملىك ئىكەنلىكىنى دەيدۇ.[61]ھال (Hall) بولسا كىملىكنى دۇنياۋى ۋە يەرلىك، ماتېرىيال، تارىخىي، كۈلتۈر سۆزلەملىرى ۋە شارائىتلار بىلەن تەجرىبىلەر تۈرتكىسىدە توختاۋسىز شەكىللىنىپ تۇرىدىغان، ئىگە چىقىلغان، زېممىسىغا ئېلىنغان، بىر تەرەپتىن ئىشەنچ ۋە تەۋەلىك تۇيغۇسى بەرپا قىلىش مەقسىتىدە مۇقىملاش ۋە  ئورۇن بەلگىلەش ئارۇزسى بىلەن، يەنە بىر تەرەپتىن پەرقلىق ئامىللار ئىچىدە مۇزاكىرىلەر نەتىجىسىدە پەيدا بولغان سۈركىلىش شەكىللەندۈرىدىغان تەۋەلىك ئەندىزىسى دەپ ئىزاھلايدۇ.[62] ۋېكس (weeks) ئىسىملىك يەنە بىر ئىلىمشۇناس بولسا، ئىنسانلارنىڭ كىملىكلىرىنى بەرپا قىلىش ۋە تەبىرلەشتە نېمىلەرنڭ ئوخشاش ئورتاق ئىكەنلىكى ۋە نېمىلەرنىڭ بۆلۈنۈپ پەرقلىشىدىغانلىقىنى ئەسكەرتكەن ئاساستا ئېنقىلىما بېرىدۇ.[63] نامىك ۋولكان ئىجتىمائىي كىملىكنى «چوڭ گۇرۇپپا كىملىكى»دەپ سۈپەتلەپ، ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىدا بىر يەرگە كېلىپ بولالمايدىغان شەخسلەرنىڭ ئوخشاش بىر ئېتنىك، دىنى، ئۇلۇس ياكى ئىدېئولوگىيەلىك گۇرۇپپىغا تەۋە بولغان ئاساستا كۈچلۈك ئوخشاشلىق تۇيغۇسى ئىگە بولىدىغانلىقىنى، دەيدۇ. ۋولكان كىملىكنىڭ بىر تەرەپتىن باشقا چوڭ گۇرۇپپىغا تەۋە كىشىلەر بىلەن بەزى ئورتاق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن كۈچلۈك ئوخشاشلىق تۇيغۇسىنى ئورتاقلىشىش فۇنكسىيەسى بارلىقىنى ئەسكەرتىپ ئېتنىك، ئۇلۇس، دىن، ئىدېئولوگىيەگە ئوخشاش كىملىكلەرنى مىسال سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ.[64]  ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىجتىمائىي كىملىكلەر ئېنتىك، دىن، رايون، ئىدېئولوگىيە، سىنىپ، مائارىپقا ئوخشاش ئامىللارنىڭ بىرى ياكى بىر نەچچىسىگە ئاساسەن تەبىرلەنمەكتە. ئىگە چىقىلغان كىملىكلەرنىڭ دەرىجىسى ۋە زىچلىقى شەرت-شارائىتقا ئاساسەن ئۆزگىرىدۇ. كىملىكلەرنىڭ شەكىللىنىشىدە «ئۆزگىلەر»[65]، شۇنداقلا بەزىدە كىملىكلەر بىر-بىرىنى تولۇقلاش ۋە قوللاش رولى ئوينايدۇ. بەزىدە مائارىپ، شەخسىي ئالاھىدىلىكلەر، ئائىلە، سىياسىي مەۋقەگە ئوخشاش ئامىللار بىر ياكى بىر نەچچە كىملىكنىڭ نامايەن بولۇشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ.  بەزىدە كىملىكنىڭ ئاساسلىق بىر تەرىپى ئالاھىدە گەۋدىلىك بولىدۇ، توقۇنۇش ياكى تىركىشىشلەردە كىملىكنىڭ ئاساسلىق بىر ئامىلى  يەنى «يېپىشقاق ئىدېئولوگىيە»[66] مۇھىم رول ئوينايدۇ. ياۋروپادىكى دىن ئۇرۇشلىرىدا دىنى كىملىكنىڭ «يېپىشقاق ئىدېئولوگىيەسى» ۋە توقۇنۇشنىڭ ئاساسلىق رول ئوينىشى سەۋەبىدىن، بۆلۈنۈش ۋە ئۇرۇشلار «دىنى كىملىك»تۈپەيلى يۈز بەرگەن. فىرانسىيە ئىنقىلابىدا ياكى مۇستەملىكە-شۈمۈرگەچىلىكتىن كېيىنكى ئازادلىق ھەرىكەتلىرى جەريانىدا باش كۆتۈرگەن مىللەتچىلىك ئېقىمىنىڭ تەسىرى تۈرتكىسىدە «ئۇلۇس-مىللىي كىملىك»ى، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغىچە سنىپ سىياسەتلىرى ۋە ئېڭى كۈچلۈك بولدى، شۇنداقلا خەلقئارا كۈرەشنىڭ ۋاستىسى سۈپىتىدە «سىنىپ كىملىكى» رول ئوينىدى. ئافرىقادا باش كۆتۈرگەن مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرى جەريانىدا ئورتاق نىشانلار ئۈچۈن «ئافرىقالىق كىملىك»ى بىرلەشتۈرۈش رولى ئوينىغان بولسا، مۇستەقىللىقتىن كېيىنكى دەۋرلەردە گۇرۇپپىلار كىملىكلىرىنى ئۆز ئىچىدىكى توقۇنۇشلار ۋە تىركىشىشلەرگە ئاساسەن تەبىرلىگەن، مەسىلەن بۇ گۇرۇپپىلار قەبىلە، ئۇرۇق ۋە رايونلارغا ئاساسەن كىملىكلىرىنى تەبىرلەپ-ئىپادىلەپ چىققان.[67] بالقانلارمۇ بۇنىڭغا مىسال بولالايدۇ. يۇگۇسلاۋىيەگە قارايدىغان بولساق سىرپ، ھىرۋات ۋە بوشناققا ئوخشاش ئوخشاش ئېتنىك يىلتىزدىن كەلگەن ئۈچ ئۇلۇس دىن پەرقى ، كۈلتۈر، ئىقتىساد ۋە تارىخىي ئامىللارنىڭ بىرلىشىشى قاتارلىقلار تۈرتكىسىدە ئوخشىمىغان كىملىكلەر شەكىللەندۈرگەن. [68] ياكى گىرېتسىيەدىكى پوماك ئاز سانلىقلار گۇرۇپپىسىنىڭ ئۆزىنى مۇسۇلمان دەپ تونۇشىدا پەرقلىق ئامىللاردىن باشقا ئەڭ چوڭ ئامىلنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ گىرىك ئورتودوكس، ئاز سانلىقنىڭ بولسا مۇسۇلمان تۈرك بولۇشىدۇر.[69]ھىندىستاندىن ئايرىلىپ چىققان پاكىستان ۋە باڭلادېشنىمۇ مىسال سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە بولىدۇ.
كىملىكنىڭ ئۆزگىرىشچان ئىكەنلىكىگە مىسال بېرىش ئۈچۈن ئا. سىمىسمۇ مىللىي كىملىكنىڭ بەزى ئەھۋاللاردا دىن تەرىپىدىن شەكىللىنىدىغانلىقى، دىننىڭ كىملىك شەكىللىنىشىدە ئوخشىمىغان تەسىرلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، كاتولىك بىرىتانىيەدە ئىرلاندىيە تۆۋەن كىملىكنى بىرىتانىيە ئۈست كىملىكتىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ئامىلنىڭ ئۇلۇس كىملىكى ئىكەنلىكىنى دەيدۇ. قىبرىستا تۈركلەر بىلەن رىملار ئوتتۇرىسىدىكى ئېتنىك ئوخشىماسلىقتا دىنى ئامىل مۇھىم ئوينايدۇ.[70]