توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تېررورىزىم ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئۆزگىرىش پەيدا قىلىشنى مەقسەت قىلغان ۋەھىمە ۋە ئەنسىزلىك يارىتىدىغان تەرىقىدە پىلانلانغان زوراۋنلىقتۇر. تېررورىزىم ئەنئەنىۋى جىنايەت ئۇسۇللىرى بولغان ئادەم گۆرۈگە ئېلىش، بۇلاڭ-تالاڭ ۋە پارتلاتقۇچ ماددا ئىشلىتىش قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان قىلمىشلاردىن تەشكىل تاپىدۇ. بىراق ئەنئەنىۋى جىنايىي قىلمىشلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان مۇنداق تەرىپى بار: تېررورىزىم بىر جەمئىيەتتە قەستەن ئەنسىزلىك، ۋەھىمە، تەرتىپسىزلىك، نىزامسىزلىق پەيدا قىلىش كۆزلەنگەن ھالدا ئېلىپ بېرىلىدۇ (جېنكىنس، 2003:16). كۈنىمىزدە تېررورىزىم ئۇقۇمى سەلبىي مەنىگە ئىگە، بىراق 20-ئەسىرنىڭ بېشىغىچە تېررورىزىمنىڭ مۇنداق سەلبىي مەنىسى يوق ئىدى. 1880-يىللاردا چاررۇسىيەدە باشلىغان ھۆكۈمەتسىزلىك تېررورىزىم دولقۇنىدا تېررورچىلار ئۆزلىرىنى تېررورچى دەپ ئوچۇق-ئاشكارە سۆزلەپ يۈرەتتى.  ئۇلار يىلىتىزىنى فىرانسىيە ئىنقىلابىغا ھەتتا ھاشھاشىلەرغىچە تۇتىشىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشەتتى. ئۇلار شەخسىي مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن ئەمەس جەمئىيەتنى ياخشىلاش ئۈچۈن مۇشۇنداق سىياسىي سۇيىقەستلەرنى ئېلىپ بارغانلىقلىرىنى ياقلايتتى. تېررورىزىم ئۇقۇمىنىڭ سەلبىي مەنىسى مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇپ مۇستەقىللىققە ئېرىشىش ئۈچۈن تېررورىزىمغا مۇراجائەت قىلىنغان دەۋرلەردە پەيدا بولغان. جاھانگىر دۆلەتلەر بۇ ھەرىكەتلەرنى تېررورىزىم دەپ تەرىپلىگەندىن سىرت، تېررورىزىمغا مۇراجائەت قىلغان ھەرىكەتلەرنى بولسا قانۇنسىز ھېسابلىغان. بىراق بۇ ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بارغۇچىلار بولسا ئۆزلىرىنى تېررورچى ئەمەس ئەركىنلىك جەڭچىسى دەپ تەرىپلەشكەن (راپوپورت، 2003: 39).
ياسەر ئارافات بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ بىر يىغىنىدا ھەقلىق داۋا ئۈچۈن كۈرەش قىلغانلارنىڭ تېررورچى بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن. جېنكىنىسنىڭ قارىشىچە، ئارافاتنىڭ قارىشى قوبۇل قىلىنسا تېررورىزىم ئۇقۇمى تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىپ كېتىدۇ. چۈنكى دۇنيادا ئوخشاش بىر داۋا توغرۇلۇق بىر-بىرىگە تامامەن زىت قاراشلار چوقۇم بار. كۈنىمىزدە تېررورىزىم ۋەھىمە پەيدا قىلىش مەقسىتى بىلەن ئېلىپ بېرىلمىغان نۇرغۇن زوراۋنلىق ۋەقەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان تەرىقىدە ئىشىلىتىدىغان ئۇقۇمغا ئايلاندى. ئىنسانلارنى قورقۇتۇش غەرىزىدە ئېلىپ بېرىلغان ھەرىكەتلەر ۋە ئىنسانلارنى چۆچۈتۈپ قويۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان ھەرىكەتلەر ئارىسىدا چوقۇم پەرق بولۇش كېرەك. «شەھەر» قاراقچىلىرى قىلمىلشىرى بىلەن ئاھالىلىلەرنى چۆچىتىپ تۇرۇشى مۇمكىن، بىراق بۇ ۋەھىمە قاراقچىلارنىڭ قىلمىشىنىڭ ئەگەشمە نەتىجىسىدۇر. قاراقچىلارمىڭ غەرىزى  ئىنسانلارنىڭ پۇلىنى ياكى سائاتلىرىنى ئېلىۋېلىش بولۇپ، ھەرگىزمۇ ئىنسانلارنى قورقۇتۇش ئەمەس (جېنكىنىس، 2003:16).
«بىرىنىڭ تېررورچىسى باشقىسىنىڭ ئەركىنلىك جەڭچىسى»بولغانلىقتىن تېررورزىم ئۇقۇمىغا تەبىر بېرىشتە قىيىنچىلىق كۆرۈلىدۇ. جېنكىنىسنىڭ قارىشىچە، بۇ ئەھۋال تېررورىزىم ھەققىدە ئوبىيكتىپ ئېنىقلىمىنىڭ  ۋە توقۇنۇشلارنىڭ قانداق ئېلىپ بېرىلىشى توغرىسىدا خەلقئارادا بىر ئۆلچەمنىڭ يوقلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىراق جېنسكىنىنىڭ قارىشىچە، مەدەنىي جەمئىيەتلەر جىنايىي قىلمىشلارنىڭ تۈرلىرى توغرىسىدا قانۇن تۈزگەن. جىنايەت، ئادەم گۆرۈگە ئېلىش، ئۆلۈم بىلەن تەھدىت سېلىشقا ئوخشاش جىنايەتلەر ھەر دۆلەتنىڭ جىنايىي ئىشلار قانۇنىدا بار. ئادەم ئۆلتۈرۈشكە ئوخشاش قىلمىشلارغا ئۇرۇش ۋاقتىدا قانۇنىي جەھەتتىن مۇئامىلە قىلىنماسلىقى تەبىئىي ئەھۋالدۇر. بىراق خەلقئارا قانۇندا بۇ ئەھۋال  «قانۇنلۇق »دەپ قارىلىدۇ. تېررورچىلار جىنايەتچى ئەمەسلىكىنى بىراق ئەسكەر ئىكەنلىكىنى شۇڭا نورمال ۋاقىتتىكى قانۇنىي بەلگىلمىلەرگە خىلاپلىق قىلسا بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشىدۇ. لېكىن ئۇرۇشتىمۇ بەزى تاكتىكىلار ۋە بەزى قوراللارنىڭ ئىشلىتىلىشى قانۇنسىز ھېسابلىنىدۇ. ئۇرۇش ئۇسۇلى قانۇنىغا كۆرە، ئۇرۇش بىلەن مۇناسىۋەتسىز كىشىلەر ئۇرۇشتا ھۇجۇم نىشانى بولمايدۇ. ئۇرۇشتا ئەسىرگە چۈشكەنلەرنى قىيناپ زۇلۇم سېلىش مەنئىي قىلىنىدۇ. ئۇرۇش ئۇسۇلى قانۇنى ئۇرۇشنىڭ تەرەپلىرى ۋە بىتەرەپ رايونلارنى بېكىتىپ چىقىدۇ. بۇ قائىدە-پىرىنسپلارغا بەزىدە خىلاپلىق قىلىنىدۇ بىراق بۇنى سادىر قىلغۇچىلار ئۇرۇش جىنايەتچىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. قانۇنغا خىلاپ قىلمىشلار ھېچقاچان قانۇننىڭ كۈچىنى ئاجىزلىتالمايدۇ (جېنكىنس، 2003:17). بۇ دائىرىدە تېررورىزىم ھەققىدە شۇ نەرسىنى تەكىتلەپ قويۇش زۆرۈركى، تېررورىزىمنىڭ نىشانىنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇرۇشتىكىدەك بولماسلىقىدۇر. ئەنئەنىۋى ئۇرۇشلاردا نىشان دۈشمەن رايونىنى قولغا كىرگۈزۈش ۋە دۈشمەننى يوق قىلىشتىن ئىبارەت بولسا، تېررىرىزىمنىڭ نىشانى سىمۋوللۇقتۇر. تېررورىزىمنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارى بولمىغانلىقتىن، سىمۋوللۇق ھەرىكەتلەر ئارقىلىق ئىنسانلارنى قورقىتىپ تەھدىت سېلىش ئارقىلىق سىياسىي مەقسەتلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئىنسانلارنى كونترول قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ. تېررورىزىم بۇ ئارقىلىق خەلقنىڭ سىياسىي خاھىشى ۋە ھەرىكىتىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. بۇ سەۋەبتىن تېررورچىلار كۈنىمىزدە بىگۇنا كىشىلەرنىمۇ ھۇجۇم نىشانى قىلىماقتا (جېنكىنس، 2003:21).