بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جەمىلە زەھرا كۆرئوغلى، مۇھەممەت ئەلى كۆرئوغلۇ  | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى ئۈچۈن مەمەتجان تەرجىمە قىلدى
بىلىم كۈنىمىزدە ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان ۋە ئەڭ كۆپ ئەھمىيەت بېرىلىدىغان ئۇقۇملاردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. زامانىمىزدا ئەڭ كۆپ مۇراجىئەت قىلىنىدىغان  نەرسىمۇ دەل بىلىمدۇر. ئەپسۇس بۇنچىلىك مۇھىم ۋە قىممەتلىك ھېسابلىنىدىغان بىلىم ئۇقۇمى توغرىسىدا بىردەكلىككە كەلگەن ئېنىق ئېنىقلىما يوق. ئىنسانىيەت ئەلمىساقتىن بېرى ئۆزى، تەبىئەت، كائىنات، جەمئىيەتكە دائىر ھەقىقەتكە ئېرىشىش يولىدا كۈچ سەرپ قىلىپ كەلدى، ھەقىقەتكە ئېرىشىش يولىدىكى سەرپ قىلىنغان كۈچ ۋە غەيرەت دەل بىلىمگە مۇناسىۋەتلىك ئىدى. مەيلى تارىخىي بىلىم چۈشەنچىسىگە بولسۇن مەيلى ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسىگە بولسۇن ھەر ئىككىلىسىگە ئۆزىنىڭ ئىجتىمائىي ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە مۇھىتىدىن ئايرىپ مۇئامىلە قىلىشقا بولمايدۇ. ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسىنىڭ تارىخىي سەرگۈزەشتىسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى 16-ئەسىرگە توغرا كېلىدۇ. يەنى 16-ئەسىر ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسىگە نىسبەتەن دەۋر بۆلگۈچ ئەھمىيەتكە ئىگە ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى بۇ دەۋرگىچە بىلىم چۈشەنچىسى بارلىق جەمئىيەتلەردە ئاساسەن دېگۈدەك ئىلاھىي مەنبەنى ئاساس  قىلاتتى. مېتود جەھەتتىن يەشمە خۇلاسە ئۇسۇلى ئاساس قىلىناتتى، مەرىپەت ئويغىنىش دەۋرىدىن كېيىن ئەقىل ۋە ھادىسەچىلىك ئاساسلىق ئورۇنغا ئۆتۈپ، بىلىمدە يەشمە خۇلاسە ئورنىغا يىغما خۇلاسە ئۇسۇلى دەسسىدى. ئىجتىمائىي پەنلەر بىلەن تەبىئىي پەنلەر بىر-بىرىدىن ئايرىلىشتى. تەبىئىي پەنلەردە قوللىنىلىدىغان ئىلمىي تەتقىقات ئۇسۇللىرى ئىجتىمائىي پەنلەردىمۇ شۇ پېتى قوبۇل قىلىندى. كۈنىمىزدە مەيلى غەرب دۇنياسىدا بولسۇن مەيلى مۇسۇلمان دۇنياسىدا بولسۇن ئىجتىمائىي پەنلەردە بۇرۇنقىدىن پەرقلىق قاراش، پوزىتسىيە ۋە نۇقتىئىنەزەرلەر پەيدا بولۇپ، ئىجتىمائىي پەنلەرنى قايتىدىن تەرتىپكە سېلىشنىڭ زۆرۈرلۈكى كۈنتەرتىپكە كەلدى.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: بىلىم، تەبىئىي پەن، ئىجتىمائىي پەن، مېتود، مەرىپەت ئويغىنىش ئېقىمى، يەشمە خۇلاسە، يىغما خۇلاسە.
بىلىم ئۇقۇمى ئىنسانىيەت تارىخىغا ئوخشاشلا قەدىمى بولسىمۇ، لېكىن كۈنىمىزدىكىدەك قىزىق نۇقتىلاردىن بىرى بولۇپ باقمىغانىدى. كۈنىمىزدە بولسا ئادەتتىكى گەپ-سۆزلەر، ئىش ھەرىكەتلەردىن تارتىپ ئاكادېمىك ساھەگىچە بولغان بارلىق ساھەلەردە كەڭ ئىشلىتىلگەن ئۇقۇمغا ئايلاندى. بىلىمنىڭ بۇنچىلىك كەڭ ئىشلىتىلىشى بىلىم ۋە ئىلمىيلىك ئۇقۇمىغا زور ئەھمىيەت بېرىلىشىگە زىچ مۇناسىۋەتلىك. بىلىم بىر تەرەپتىن نوپۇز، ھۆكۈمدارلىق ۋە كۈچكە ئېرىشىش ئۈچۈن ۋاسىتىگە ئايلاندۇرۇلىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن توغرىغا، ھەقىقەتكە ئېرىشىشنىڭ يېگانە ئۆلچىمىگە ئايلاندۇرۇلۇشقا كۈچ سەرپ قىلىنماقتا.
مەلۇم بىر ھادىسىنى ئىلمىي ئۇسۇل بىلەن ئىزاھلاش ياكى مەلۇم بىر قاراشنى ئىلمىي ئۇسۇللار بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇش ئەمەلىيەتتە بۇلارنىڭ ئىلمىيلىكى ۋە ئوبيېكتىپچانلىقىدىن گۇمان قىلىنماسلىقىنى تەقەززا قىلىدۇ. چۈنكى ھازىرقى زامان بىلىم چۈشەنچىسى مۇتلەق ھەقىقەتنىڭ يېگانە ۋەكىلى دەپ قارىلاتتى. لېكىن يېقىنقى مەزگىللەردە ھازىرقى زامان بىلىمنىڭ مۇتلەق ھەقىقەتنىڭ يېگانە ۋەكىلى بولالايدىغانلىقى توغرىسىدا گۇمانلار ۋە تالاش-تارتىشلار كۈچەيمەكتە.
بىلىش ئىنسانىي پائالىيەت سۈپىتىدە مەلۇم بىر ئىجتىمائىي مۇھىتتا پەيدا بولىدۇ. ئۇنداقتا بىلىم ياكى بىلىش ئۇسۇلىغا ئۆزى پەيدا بولغان جەمئىيەتنىڭ ئەنئەنىسى، تارىخىي، دىنى، مەدەنىيىتى قاتارلىقلاردىن مۇستەقىل ھالدا مۇئامىلە قىلىشقا بولامدۇ؟ بىلىش دېگەن زادى نېمە؟قايسى خىلدىكى بىلىش ئۇسۇللىرى ئىلمىي دەپ قارىلىدۇ؟ ئەلۋەتتە بۇ خىلدىكى سوئاللارنى يەنە كۆپەيتسەك بولىدۇ. لېكىن بۇ ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش سوئاللارنىڭ ھەممە ئېتىراپ قىلىدىغان ئومۇمىي خاراكتېرلىك جاۋابى يوق. ئەھۋال مۇشۇنداق بولسىمۇ، تارىخنىڭ ھەر قايسى دەۋرلىرىدە بىلىم ۋە ئۇنىڭغا دائىر ئۇقۇملار ئۈستىدە ھەر خىل ئانالىزلار ئېلىپ بېرىلىپ مۇنازىرە قىلىنىپ كەلدى. بىلىم ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ قەدىمى مەسىلىلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە قەدىمى دەۋرلەردە دىن ۋە پەلسەپە دائىرىسىدە مۇھاكىمە قىلىندى. ئۇ چاغلاردا بىلىم ئۈستىدە شەخسلەر بەكرەك مەشغۇل بولاتتى، بىلىم بولسا سۇبيېكتىپ ۋە ئوبيېكتىپ مۇناسىۋەت شەكلى دەپ تەرىپلىنەتتى (ئايدىن، 2010:11). قەدىمكى دەۋرنىڭ دەسلەپكى مۇتەپەككۇرلىرى بىلىمنى ئەقلىي پائالىيەتنىڭ مەسئۇلى دەپ قاراشتى، بۇنداق بولغاندا بىلىم توغرا ئېتىقادنى يەتكۈزۈش ۋە بىلگۈچنىڭ ئېتىقادنىڭ نېمە ئۈچۈن توغرا ئىكەنلىكىنى ئىزاھلىيالاتتى. بىلىم شەيئى-ھادىسىلەرنى، ئىنساننى، جەمئىيەتنى، دۇنيانى ۋە كائىناتنى مەلۇم ئاساسقا تايىنىپ تۇرۇپ  ئىزاھلىغىلى بولىدىغان ۋە ئۆزىگە چۇشلۇق مەسئۇلىيەت دائىرىسى بولغان ئېتىقاد شەكلى سۈپىتىدە كۆرۈلەتتى. پەلسەپە تارىخىدا بىلىمنىڭ ماھىيىتى، قىممىتى ۋە دائىرىسى ئۈستىدە ئۇزۇن يىللار مۇنازىرە ئېلىپ بېرىلدى. ئوبيېكتىپ ۋە سۇبيېكتىپ مۇناسىۋەت شەكلىدە ئەڭ مۇھىم دەپ قارالغان نۇقتا دەل بىلىم نەزىرىيەسىنى شەكىللەندۈرەتتى.ماتېرىيالىزم، رېئالىزم، ئىدېئالىزم ۋە سەنسۇئالىزمغا ئوخشاش نەزەرىيەۋى سىستېمىلار بۇنىڭغا مىسال بولالايدۇ.