خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى يۇمشاق كۈچ مەنبەسى- خىتاي مېدىيالىرى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

2005-يىلىدىن 2010 –يىلىغىچە بولغان ئۆزگىرىش	2010	2009	2008	2007	2006	2005	يىل
-20	20	16	24	25	33	40	پىرسەنت
جەدۋەلدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى ، 2005 – يىلى % 40   بولغان ئىجابي قاراش 2009-يىلىغىچە قەرەللىك تۆۋەنلىگەن. دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، بەش يىل ئىچىدە ئىجابىي پوزىتسىيەنىڭ ئەڭ تۆۋەن بولغىنى 2009 – يىلى  بولۇپ بۇ يىلى «ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى »دا ۋەقە يۈزبەرگەن .2009  – يىلىغا سېلىشتۇرغاندا  2010 – يىلى ئىجابىي كۆز قاراشلاردا ئېشىش كۆرۈلگەن. كىشىلەرنىڭ يۇقىرىقى تەتقىقاتلاردا ئوتتۇرغا قويۇلغان سەلبىي تونۇشىنى يوقىتىش ئۈچۈن خىتاي باشقا دۆلەتلەرگە ئوخشاش تۈركىيەدىمۇ يۇمشاق كۈچ مەنبەلىرىدىن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك پايدىلانماقچى بولۇۋاتقانلىقى ئاشكارا.
تۈركىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىكى يۇمشاق كۈچ قوراللىرىنىڭ بېشىدا شۈبىھسىزكى مېدىيا كېلىدۇ. خىتاي، بولۇپمۇ يېقىنقى بەش يىلدا تۈركىيەدە تېلېۋىزۇر، رادىيو، ژۇرنالغا ئوخشاش ئەنئەنىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىغا يانداپ  يېڭى مېدىيانىمۇ  كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىشكە باشلىدى. خىتاينىڭ تۈركىيەدىكى مېدىيا تارقىتىش ئەندىزىلىرىنى تەڭشەش خىزمەتلىرى خىتاي 2001 – يىلى ئېلان قىلغان  « سىرتقا ئېچىلىش»  ئىستراتېگىيەسى بىلەن بىردەكلىككە ئىكە. بۇ جەريان خىتاينىڭ ئۆز ئىچىدكى تارقىتىش پائالىيەتلىرىدىن باشلىنىپ، تاكى تۈركىيە رادىئو ئىستانسىسى ۋە ژۇرنال گۇرۇپپىلىرى بىلەن كېلىشىم ھاسىل قىلغانغا قەدەر داۋاملاشقان. نۆۋەتتە خىتاي ئۆزىنىڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنى، ئۆزىنىڭ تور بېكىتىنى، رادىيو ئىستانسىسىنى قۇرۇپ چىقشىقا تىرىشىۋاتىدۇ .
خىتاينىڭ تۈركىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنى ئىشلىتىشى يېڭى ئىش ئەمەس بولۇپ؛ ئۇ خىتاي خەلقئارا  رادىيوسى تۈركچە مۇلازىمىتىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن باشلانغان. خىتاي خەلقئارا رادىيو ئىستانسىسى 1957 – يىلى 10 – ئاينىڭ 21 – كۈنىدىن باشلاپ تۈركىيەدە خىزمەت قىلىشقا باشلىغان بولۇپ، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن دۇنيادىكى تۈرك تىلىدا سۆزلەيدىغان كىشىلەرگە خىتاپ قىلىش مەقسىتىدە تارقىتىش قەدىمىنى باسقان.  دەسلەپكى بىر نەچچە يىلدا، ھەر كۈنى ئىككى قېتىم يېرىم سائەتتىن تارقىتىش قىلغان. تارقىتىش مەزمۇنلىرى ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان «ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونى» غا خاس مۇزىكىلار ۋە كىلاسسىك تۈرك مۇزىكىلىرىنى ئاساس قىلغان، كىينچىرەك خەۋەر-ئانالىزى ۋە خىتاينى تونۇشتۇرىدىغان خەۋەر ۋە پروگراممىلار قوشۇلغان (http://turkish.cri. cn/1/2007/05/22/1@71929.htm)
خىتاي خەلقئارا  رادىيو ئىستانسىسى تۈركچە مۇلازىمىتى ( ئەينى چاغدىكى بېيجىڭ رادىئو ئىستانسىسى ) دە ئاڭلىتىش خىزمەتلىرىنى سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلىرى ئىتتىپاقىدىن كەلگەن  خادىملار يۈرۈشتۈرگەن. بۇ كىشىلەر خىتاي بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي مۇناسىۋەت تۈپەيلىدىن دۆلىتىگە قايتىپ كەتكەندىن كېيىن ، شۇ چاغدىكى خىتاي  باش مىنىستىرى جۇ ئېنلەينىڭ يوليورۇقىغا بىنائەن، يەرلىك رادىيو خىزمەتچىلىرىنى يېتىشتۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن(Köfteoğlu, 2013-2014, s. 32). رۇقىيە ھاجى ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى تۈرك تىلىدا دېكتۇرلۇق بويىچە تەربىيەلەنگەن تۇنجى خىتاي پۇقراسى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. كېيىنكى بىر نەچچە يىلدا، تۈرك تىلىنى ئۈگىنىپ بولغاندىن كىيىن بېيجىڭ رادىيو ئىستانسىسىدا خىزمەت قىلىشقا باشلىغان خىتايلارنىڭ سانى تەدرىجىي كۆپەيگەن
( h t t p : / / t k i s h . Cri.cn / 1 /2007 /05 /22 /1 /71929 h t m   دەسلەپكى مەزگىللەردە، مەنبە قىسلىقى تۈپەيلىدىن ئەڭ چوڭ مەسىلە تۈرك تىلى ئۆگىنىشتە كۆرۈلگەن ( Köfte0ğlu ، 2013 – 2014 ، 33 – بەتلەر ) .
1971 – يىلى خىتاي بىلەن تۈركىيەنىڭ دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنېتىشى ۋە خىتاينىڭ1978-يىلى ئىسلاھات ۋە سىرتقا ئېچىلىش سىياسەتلىرىنى تەتبىقلاشقا باشلىشىغا ئەگىشىپ،خىتاي بىلەن تۈركىيە خەلقى ئارىسىدا ئۆز-ئارا تونۇشنى ئۆستۈرۈش، دوسىتلۇقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋەزىپىسىنى زىممىسگە ئالغان بېيجىڭ رادىيوسى تۈركچە مۇلازىمىتى  تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشقا باشلىدى. تۈركچە مۇلازىمەتتىكى كەسپىي كادرۇ  تەدرىجىي كېڭىيىپ، تارقىتىش شەكلى ۋە مەزمۇنىدا مۇھىم ئۆزگىرىشلەر بارلىققا كەلدى. خىتاينىڭ ھەرقايسى تەرەپلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان پروگراممىلار ۋە مۇھىم ۋەقەلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئالاھىدە مەزمۇلار تۈركچە مۇلازىمەت بۆلۈمىنىڭ ئاڭلىتىشلىرىدا قەرەللىك پەيدا بولۇشقا باشلىدى .1980 – يىللاردا   خىتاي بىلەن تۈركىيە ئوتتۇرىسىدا سىياسىي، ئىقتىسادىي، سودا ۋە كۈلتۈرەل ئالماشتۇرۇشلارنىڭ ئېشىشقا ئەگىشىپ ئىككى دۆلەت ئارىسىدا، بولۇپمۇ  دۆلەت ئەركانلىرى  ئارىسىدا ئۆز-ئارا زىيارەتلەر قويۇقلاشتى.  بۇ مەزگىلدە بېيجىڭ تۈركىيە رادىيو ئىستانسىسى نۇرغۇن پىرۇگىراممىلارنى تەييارلىدى ھەمدە زىيارەت ئېلىپ باردى (http://turkish.cri. cn/1/2007/05/22/1@71929.htm) .
CRI تۈركچە مۇلازىمەت دېرىكتورى شىياۋيوڭمىن تەمىنلىگەن ئۇچۇرغا ئاساسلانغاندا، بۈگۈن جەمئىي 18 ئادەم ( بۇنىڭ ئىچىدە 5 ئادەم تۈركىيەلىك )  CRI تۈركچە مۇلازىمەت بۆلۈمىدە ئىشلىمەكتە((Köfteoğlu, 2013-2014, s. 32. دەسلىپىدە  تۈركچە پروگرامملار بىر كۈندە ئىككى قېتىم  يېرىم سائەت بېرىلگەن ، 2004-يىلى بولسا تۈركچە ئاڭلىتىش ۋاقتى ھەر كۈنى بىر سائەتكە، بىر كۈندە تۆت قېتىم تەكرار ئاڭلىتىش قىلىشقا كۆپەيتىلگەن (http://turkish.cri.cn/281/2007/10/30/1@82514. htm).