بېيجىڭ ئۇچرىشىشى: قىزغىن سۆھبەت، سوغۇق نەتىجە ۋە ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى يېڭى بۇرۇلۇش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

يىغىن ئالدىدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى باشچىلىقىدىكى 18 خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتى ياۋروپا ئىتتىپاقى رەھبەرلىرىگە ئوچۇق خەت يېزىپ، ئۇلارنى خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى ئېنىق ئەيىبلەشكە، تۈرمىدىكى ئىلھام توختى، گۈلشەن ئابباس قاتارلىق ئۇيغۇرلارنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىشقا، ھەمدە ياۋروپا-خىتاي كىشىلىك ھوقۇق دىئالوگىنىڭ ئۈنۈمسىزلىكىنى ئېتىراپ قىلىپ، تېخىمۇ كۈچلۈك تەدبىرلەرنى قوللىنىشقا چاقىردى.
ياۋروپا تەرەپ يىغىندا ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى باياناتىدا، «شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى» ئوتتۇرىغا قويدى. ئەمما، بۇ خىل «ئەندىشە» لەرنىڭ ئەمەلىيەتتە ھېچقانداق كونكرېت نەتىجىسى بولمىدى. خىتاي تەرەپ بۇ ئەيىبلەشلەرنى پۈتۈنلەي رەت قىلىپ، ئۇنى خىتاينىڭ تەرەققىياتىنى توسۇش ئۈچۈن ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان يالغانچىلىق دەپ قارايدۇ. قىزىقارلىق يېرى، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ يىغىن ھەققىدىكى بارلىق خەۋەر ۋە ئانالىزلىرىدە، «كىشىلىك ھوقۇق» ياكى «شەرقىي تۈركىستان/شىنجاڭ» دېگەن سۆزلەر بىر قېتىممۇ تىلغا ئېلىنمىدى. بۇ، خىتاي تەرەپنىڭ بۇ مەسىلىنى مۇزاكىرە قىلىشنى قانچىلىك رەت قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنى ئۆز تەشۋىقاتىدىن پۈتۈنلەي چىقىرىپ تاشلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ «قەستەن سۈكۈت قىلىش» نىڭ ئۆزى، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى قىممەت قاراش پەرقىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى ئەڭ ياخشى ئىسپاتلايدۇ.
يىغىننىڭ غەرب تاراتقۇلىرىدىكى ئەكسى: ئۈمىدسىزلىك ۋە «بۆسۈش بولمىدى»
غەرب تاراتقۇلىرى بۇ قېتىمقى باشلىقلار يىغىنىغا ئومۇميۈزلۈك سەلبىي، گۇمانلىق ۋە تەنقىدىي پوزىتسىيەدە بولدى. ئۇلارنىڭ خەۋەرلىرىنىڭ ئاساسلىق ئۇچۇرى «ھېچقانداق بۆسۈش بولمىدى»، «ئىختىلاپلار چوڭقۇرلاشتى» ۋە «ئۈمىدلەر يوققا چىقتى» دېگەندىن ئىبارەت بولدى.
غەرب ئانالىزچىلىرىنىڭ قارىشىچە، ياۋروپا بۇ قېتىم خىتايغا ئېنىق ۋە بىرلىككە كەلگەن سىگنال بەردى، ئەمما خىتاي بۇنىڭغا ھېچقانداق يول قويۇش ئارقىلىق جاۋاب قايتۇرمىدى. ئۇلار ياۋروپانىڭ «خەتەردىن ساقلىنىش» ئىستراتېگىيەسىنى قەتئىي داۋاملاشتۇرۇپ، خىتايغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك بېقىندىلىقنى ئازايتىشنىڭ بىردىنبىر توغرا يول ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە.
خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ ئەكس ئەتتۈرۈشى: «ھەمكارلىق» ۋە «ئىناقلىق» داستانى
غەرب تاراتقۇلىرىنىڭ ئەكسىچە، خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى يىغىننى پۈتۈنلەي باشقىچە بىر رەڭدە تەسۋىرلىدى. ئۇلارنىڭ خەۋەرلىرىدە «ئىختىلاپ»، «سۈركىلىش»، «كىشىلىك ھوقۇق» دېگەن سۆزلەرنى تېپىش مۇمكىن ئەمەس. ئەكسىچە، «ھەمكارلىق»، «ئورتاق مەنپەئەت»، «ئۆزئارا ھۆرمەت»، «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا» ۋە «ئورتاق غەلىبە» قاتارلىق سۆزلەر قايتا-قايتا تەكىتلەندى.
خىتاي تاراتقۇلىرىنىڭ بۇ خىل تەشۋىقاتى، بىر تەرەپتىن ئىچكى جامائەتچىلىككە ھۆكۈمەتنىڭ دىپلوماتىيەدە غەلىبە قىلغانلىقىنى كۆرسىتىش بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقئاراغا، بولۇپمۇ ياۋروپاغا، ئىختىلاپلارنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنىڭ «ئەڭ ئاقىلانە تاللاش» ئىكەنلىكىنى ئۇقتۇرۇش مەقسىتىنى كۆزلىگەن.
خۇلاسە: يېڭى نورمال ھالەت ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
بېيجىڭ باشلىقلار يىغىنى بىر مۇناسىۋەتنى ئاخىرلاشتۇرمىدى، بەلكى بىر يېڭى، ئەمما تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە كەسكىن بىر باسقۇچنىڭ باشلانغانلىقىنى جاكارلىدى. بۇ يېڭى نورمال ھالەتنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى تۆۋەندىكىچە:
ئاخىرىدا ئېيتقاندا، بېيجىڭ باشلىقلار يىغىنى ياۋروپا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى رومانتىك تەسەۋۋۇرلارنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى، ئەمدى ئىككى تەرەپنىڭ قاتتىق رېئاللىق ئاساسىدا، ئۆز مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە قىيىن بولغان كۈرەشلەرنى قىلىشقا مەجبۇر بولىدىغان بىر دەۋرگە كىرگەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. بۇ مۇناسىۋەتنىڭ كەلگۈسى، پەقەت ئىككى تەرەپنىڭ ئەقىل-پاراسىتىگىلا ئەمەس، بەلكى خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ قانداق تەرەققىي قىلىشىغا، بولۇپمۇ ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ يۆنىلىشىگە تېخىمۇ زىچ باغلانغان. ياۋروپانىڭ بۇ «بۇرۇلۇش نۇقتىسى» دا ئۆز مەنپەئەتلىرى بىلەن قىممەت قاراشلىرى ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى قانداق تېپىشى، ئۇنىڭ 21-ئەسىردىكى خەلقئارا ئورنىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ ھالقىلىق سوئاللارنىڭ بىرى بولۇپ قالىدۇ.