خىتاي ئېلان قىلغان كورونا ۋىروسىنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ سانى توغرىمۇ؟ (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قازاقىستان پۇقراسى ئۆمەر بىكئالى بۇ مەھبۇسلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ 2018-يىلى مايدا ئۆزىنىڭ ۋەھشى ھېكايىسىنى پۈتۈن دۇنياغا ئاڭلاتتى. خىتاي ھۆكىمىتى ئۇنى قول-پۇتلىرى يولۋاس ئورۇندۇققا كىشەنلەنگەن ھالەتتە تۆت كۈن ئۇيقۇسىز قالدۇرغان. ئۇ ھەر كۈنى 5 سائەت ئۆرە تۇرۇشقا مەجبۇر بولغان، بەزىدە يېمەكلىكتىنمۇ مەھرۇم بولغان. جازا سۈپىتىدە چوشقا گۆشى يېيىشكە ۋە ھاراق ئىچىشكە مەجبۇر بولغانلىقى ئۈچۈن تۇنجى 3 ھەپتىدىن كېيىن تۈرمىدە ئۆلىۋالماقچمۇ بولغان. ئۇ تۈن پەردىسى يېيىلغاندىن تاڭ ئاتقۇچە يۈز بەرگەن بارلىق ھادىسىلەرنى كۆزىگە ياش ئالغان ھالدا ئەسلەيدۇ. ئۇ يەنە ئۆزىنىڭ دىنى ۋە مىللى كىملىكىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلانغانلىقىنى ئېسىگە ئالىدۇ. سىز ئۇنىڭ ئەسلىمىلىرىنى بارلىق تاراتقۇلاردا تاپالايسىز. ئىلگىرىكى مەھبۇسلارنىڭ ئېيتىشىچىمۇ، مۇسۇلمانلار خىتاينىڭ «جازا» لاگېرلىرىدا ھاراق ئىچىشكە ۋە چوشقا گۆشى يېيىشكە مەجبۇر بولغان. بەلكى مۇستەقىل دوكىلاتلار ئۇلارنى ئەسلەشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
بۇنىڭغا قارىتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنكاسى قانداق بولدى؟ خىتاي ھۆكىمىتى بۇلارنى ئىنكار قىلىىپ بۇ لاگېرلار ئەسلا مەۋجۇت ئەمەس، بۇ كىشى يالغانچى، بۇ دوكلاتلارنىڭ ھەممىسى توقۇلما، دېدى. بېيجىڭ بىر يىل يالغانچىلىقتىن باشقا ھېچ ئىش قىلمىدى، ئاخىرىدا جازا لاگىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇرلاندى ۋە  BBC مۇخبىرلىرىنىڭ تۇنجى قېتىم لاگېرغا كىرىپ ئۇ يەردىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئەھۋالى ھەققىدە دوكلات تەييارلاشقا رۇخسەت قىلدى. دوكىلاتتا ئۇ يەردىكى مۇسۇلمانلار خۇشال-خۇرام ھالدا ئۇسسۇل ئويناۋاتقانلىقى ۋە ئۇلارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىنغانلىقى تەييارلاندى، ئەڭ ئېغىر پاجىئە شۇكى، «خىتاينىڭ تەپەككۇرنى ئۆزگەرتىش لاگېرلىرى» ناملىق دوكىلاتتىكى رەسىمدە ئۇسۇل ئويناۋاتقان بىر كىشىنىڭ ئوڭ كۆزى قاتتىق تاياق زەربىسىدىن ئىششىپ كەتكەنلىكى ئاشكارا بولغان.
ئوچۇق ئاسمان ۋە يەر شارىلىشىش دەۋرىدىمۇ كوممۇنىستىك پارتىيە ساختىلىق ۋە ئىنكار قىلىشنى توختاتقىنى يوق. گەرچە مىليونلىغان ئىنسان لاگىرلارغا يىغىلىپ ھايۋاندىنمۇ بەتەر ھالدا ئىززەت-ھۆرمىتى دەپسەندە قىلىنىۋاتقان، ئېغىر مېڭە يۇيۇشقا ۋە نومۇسسىز ھاقارەتلەرگە ئۇچراۋاتقان بولسىمۇ خىتاي بۇ ئەھۋالنى دۇنيادىن مەخپى تۇتۇشقا ئۇرۇنماقتا.
ئۇ ھادىسىلەر ھەققىدە سۆزلەشكە جۈرئەت قىلغانلارنىڭ بەزىسى سۈرگۈندە قىلىندى، ئەمما ئۇلار لاگىرلارنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن خەلقئارا مەتبۇئاتلارنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى. ھەتتا بېيجىڭ جازا لاگىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇر بولدى. ھازىر جازا لاگىرىدىكى ۋەھشى رېئاللىقىنى زىننەتلەشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. ھەتتا كىچىك مەھەللىدىكى ھەقىقەتنى ئاشكارىلاشقا ئۇرۇنۇشمۇ بەلكىم ھاياتىڭىزنى نابۇت قىلىشى مۇمكىن.
ABC مۇخبىرى پۇقرالارنى ياخشى ۋە يامان دەپ باھالاپ تۈرگە ئايرىشتا ئىشلىتىلىدىغان نومۇر سىستېمىسى ھەققىدە خىتاي مەركىزىدىن بىر ھۆججەتلىك فىلىم تەييارلىدى، پۇقرالارنىڭ ھۆكۈمەت مۇلازىمىتىدىن بەھرىمان بولۇش ياكى ياكى بولماسلىق شۇنىڭغا ئاساسەن بەلگىلىنىدۇ. بۇ تۈرگە ئايرىش سىستىمىسى «خىتاينىڭ رەقەملىك دىستوپىيە دىكتاتۇرلۇقىنى ئاشكارىلاش» نامىدا قويۇلغان بۇ فىلىمدە  «ئىجتىمائىي ئىناۋەت سىستېمىسى» دەپ تۇنۇشتۇرىلىدۇ.
مۇخبىر خىتاي تېخنىكا مەركىزىنىڭ بىرى بولغان، چاڭجياڭ ۋە جى لىڭ دەرياسىنىڭ كېسىشىش ئېغىزىغا جايلاشقان جوڭشىڭدا ليۇ خاۋ ئىسىملىك ​​بىر جۇڭگولۇق ژورنالىست بىلەن كۆرۈشكەن. ئۇ 2015-يىلى قارا چاپلاش بىلەن ئەيىبلەنگەن تەسىرى كۈچلۈك ئەمەلدارغا قارشى سوتقا چۈشكەن. بۇ ئەمەلدار غەلىبە قىلغان ۋە سوت مەھكىمىسى ئۇ مۇخپىرغا رەسمىي كەچۈرۈم سوراش ۋە جەرىمانە تۆلەش ھۆكمى چىقارغان.  سوت مەھكىمىسى ئۇنىڭدىن جەرىمانە تەلەپ قىلغاندا، ژۇرنالىست رەت قىلغان ۋە ئۇزۇن ئۆتمەي سەرگەردان پۇقراغا ئايلىنىپ قالغان. دۆلەت ئۇنى قارا تىزىملىككە كىرگۈزگەن. ئۇنىڭ كۆچمە تېلېفون ئېچىشى، پويىز ۋە ئايروپىلان بېلىتىنى زاكاز قىلىشى چەكلەنگەن. ئۇنىڭ ئىككى مىليون ئەگەشكۈچىسى بار بولغان خىتاي ئىجتىمائىي ئالاقە تورى ۋېيبو ھېساباتى تاقالغان. دۆلەت ئۇنىڭ ھەممە ھېساۋاتىنى تاقاپ يېڭى ھېساب ئېچىشىنى چەكلىگەن. ئۇنىڭ ھەقىقەتنى جاكارلىشىنىڭ ۋە ھەقىقەتتە چىڭ تۇرۇشىنىڭ بەدىلى ئىجتىمائىي چەتكە قېقىلىش بولغان.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى يالغانچىلىق ۋە ساختىلىقنىڭ مىراسى بولۇپ، ئۇلار ئەينى ۋاقىتتىكى مىڭلىغان كىشىنىڭ جېنىغا زامىن بولغان ئاچلىق ۋەقەسىنى نەچچە يىل يۇشۇرغان، كىشىلەرنىڭ خاتىرىسىدىن بىر پۈتۈن يوق قىلىشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ ئەڭ ئاخىرى مەمۇرىي ئورگاندىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار ئارىسىدىكى ئىچكى زىددىيەت ئاشكارىلاپ قويغان. ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان قىرغىنچىلىقنى خىتايدىن قېچىپ چىققان ئىنسانلار ئاڭلىتىپ تۇرمىغان بولسا، خىتاينىڭ جەھەننەم ئازابىنى يەتكۈچە تارتىپ يۈرىكى پۇچلانغان كىشىلەر  شەخسىي ئازاب-ئوقۇبەت ھېكايىسىنى ئېلىپ كەلمىگەن بولسا، مىليونلىغان ئىنساننىڭ دەھشەتلىك ئازاب-ئوقۇبەتلىرى ئۇنچە تېز ئاشكارىلانمىغان بۇلاتتى.