گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى پارادىگما ئۆزگىرىشى: بېقىندىلىق، سۈركىلىش ۋە ئۇنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالىدە، گېرمانىيەنىڭ ئون يىللاردىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن خىتاي سىياسىتىنىڭ يېتىپ كەلگەن ھالقىلىق نۇقتىسى، بولۇپمۇ ئىقتىسادىي بېقىندىلىق كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاجىزلىقلار، كۈچىيىۋاتقان سۈركىلىشلەر، بۇ ئەھۋالنىڭ پەردە ئارقىسىدىكى ئاساسلىق سەۋەبلەر، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ كېلەچىكىگە كۆرسىتىدىغان مۇمكىن تەسىرلەر ۋە بۇ ئۆزگىرىشنىڭ خىتاي-ياۋروپا مۇناسىۋىتى ھەمدە خىتاي-ناتو مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن تەسىرلىرى تەتقىق قىلىنىپ، ھازىرقى زامان گېئوپولىتىكىلىق دىنامىكىسى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. ھازىرقى ۋەزىيەتنىڭ كۆپ قاتلاملىق ۋە مۇرەككەپ بولۇشى، ئۇنى ئىلمىي نۇقتىدىن تۇرۇپ تەھلىل قىلىش ۋە كېلەچەككە قارىتا ئىستىراتېگىيەلىك باھالاش ئېلىپ بېرىشنى زۆرۈرىيەتكە ئايلاندۇرماقتا.
گېرمانىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ۋە پارادىگما ئۆزگىرىشى
گېرمانىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت، بولۇپمۇ يېقىنقى ئون يىلدا، ئۆزئارا بېقىندىلىقتىن كېلىپ چىققان ئىقتىسادىي شېرىكلىكتىن ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتكە ۋە كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىككە قاراپ كۆرۈنەرلىك ئۆزگەرمەكتە. «Süddeutsche Zeitung»  گېزىتىنىڭ مۇخبىرى لېئا ساھاينىڭ (Lea Sahay) باھاسىغا قارىغاندا[1]، گېرمانىيەنىڭ خىتاي سىياسىتىنىڭ «ۋەيرانچىلىق» بىلەن ئاخىرلاشقانلىقى ئېنىق كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇ. ئون يىل ئىلگىرى خىتاي «خىتايدا ئىشلەنگەن 2025» پىلانىدا سانائەت نىشانلىرىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويغان، بولۇپمۇ ماشىنىسازلىق ۋە ماشىنا ئادەم ياساش قاتارلىق مۇھىم ساھەلەردە ئۆزىنى ئۆزى تەمىنلەش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ئىدى. ئەمما، نۇرغۇن گېرمانىيە شىركەتلىرى خىتايدىكى تىجارىتىنىڭ ئىنتايىن پايدىلىق بولۇشى ۋە ئۇ يەردىكى باشقۇرغۇچىلارنىڭ يۇقىرى كىرىمگە ئېرىشىشى سەۋەبىدىن بۇ سىگناللارغا پۈتۈنلەي پەرۋا قىلمىدى. بۇ دائىرىدە، 2016-يىلى ئۆزەك ئىشلەپچىقارغۇچى «Nexperia» شىركىتى ھېچقانداق سۇئال-سوراقسىزلا بىر خىتاي مەبلەغ سالغۇچىسىغا سېتىۋېتىلدى[1].
ھازىرقى ئەھۋالدا، خىتاينىڭ سانائەت سىياسىتىنىڭ دەسلەپكى «گېرمانىيە ئۈسكۈنىلىرى بىلەن خىتايدا كەڭ كۆلەملىك ئىشلەپچىقىرىش» شەكلىدىكى بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزىدىغان مۇناسىۋەتنى «ھايات – مامات جېڭى»گە ئايلانغان بىر رىقابەتكە ئۆزگەرتكەنلىكى ناھايىتى ئېنىق. چوڭقۇر قۇرۇلمىلىق مەسىلىلەر بىلەن مەشغۇل بولۇپ قالغان ۋە ئۆز ئىقتىسادىنى جانلاندۇرۇشنى خالايدىغان بېيجىڭ، ئېشىنچا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى خەلقئارا بازارلارغا تۆۋەن باھا بىلەن سۈرۈپ كىرگۈزمەكتە، بۇ ئەھۋال گېرمانىيە ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىنى كۈتۈلمىگەن ھايات-مامات كىرىزىسى بىلەن يۈزلەندۈرمەكتە. بۇ ۋەزىيەتنى «خىتاي شوكى 2.0» دەپ ئاتاشنىڭ ئورنىغا، گېرمانىيەنىڭ ئۆزىنىڭ «قارىغۇلارچە ئىشەنچى»نى ئېتىراپ قىلىشى دېسە تېخىمۇ توغرا بولىدۇ[1].
شۇنداقتىمۇ، بەزى گېرمانىيە شىركەتلىرى يەنىلا خىتايدىكى مەبلىغىنى ئاشۇرۇشنى، يەنى «خىتاي ئۈچۈن خىتايدا» ئىستراتېگىيەسىنى داۋاملاشتۇرۇشنى تەشەببۇس قىلىپ، ئۆتمۈشتىكى شانلىق كۈنلەرنى قايتا ياشاش خىيالىنى قىلماقتا. ئەمما، ئەمەلىيەتتە بۇنىڭدىن پەقەت خىتاي مەنپەئەت ئالماقتا[1]. گېرمانىيەنىڭ خىتايغا بولغان ھالقىلىق ئىقتىسادىي بېقىندىلىقى پەقەت ئۆزەكلەر بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. «Welt» گېزىتىنىڭ مۇخبىرى دوروتېئا سىمس (Dorothea Siems) كۆرسەتكەندەك[2]، شامال تۇربىنلىرىدىن ھەربىي مەھسۇلاتلارغىچە نۇرغۇن ساھەلەردە سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىسىز ئىشلەپچىقىرىش قىلغىلى بولمايدۇ. خىتاي دۇنيا مىقياسىدا پىششىقلاپ ئىشلەنگەن سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىنىڭ %90 نى ئىشلەپچىقىرىدۇ ۋە بۇ 17 ئېلېمېنت، ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون، ئېلېكتىر ماشىنا، شامال تۇربىنلىرى، نۇرغۇنلىغان داۋالاش ۋە ھەربىي تېخنىكا تۈرلىرى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ماتېرىيالدۇر[2]. بېيجىڭ بۇ مونوپول ئورنىنى بارغانسېرى رەھىمسىزلەرچە ئىشلىتىپ، ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكىنى سودا شېرىكلىرىگە بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن بىر قورال سۈپىتىدە ئىشقا سالماقتا.
ئىقتىسادىي بېقىندىلىق كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاجىزلىقلار ۋە خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىرى
خىتاي نۇرغۇن ساھەلەردە قولغا كەلتۈرگەن مونوپول ئورنىنى بارغانسېرى رەھىمسىزلەرچە ئىشلەتمەكتە. گېرمانلار «سودا جەڭچىلىرى» دېيىلگەندە ئادەتتە دونالد ترامپنى ئويلىشىدۇ، ئەمما خىتايلار تېخىمۇ ھىيلىگەرلىك بىلەن كۆپ تەرەپلىك قائىدە سىستېمىسىنى تەۋرىتىۋەتمەكتە. بېيجىڭنىڭ ئۇسۇللىرى گېرمانىيە ۋە پۈتۈن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن ترامپنىڭ تاموژنا تەلۋىلىكىدىنمۇ كۆپ ۋەيران قىلغۇچىدۇر. مەيلى مۇھىم دورىلار، مەيلى يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر ياكى سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى بولسۇن، بېيجىڭ سەزگۈر ساھەلەردە غايەت زور زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش كۈچىگە ئىگە. ئەڭ يېڭى مىسال، «Nexperia»  ناملىق شىركەتتىن چىقىدىغان ئالاھىدە يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەرگە بېقىنىپ قالغان گېرمانىيە ئاپتوموبىل سانائىتىدۇر. بۇ ئۆزەكلەر گوللاندىيەدە ئىشلەپچىقىرىلسىمۇ، ئەمما خىتايدا قاچىلىنىدۇ. بېيجىڭنىڭ بۇ مەھسۇلاتلارغا ئېكىسپورت چەكلىمىسى ئېلان قىلىشى سەۋەبىدىن، گېرمانىيە ئاپتوموبىل سانائىتىدىكى ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرىنىڭ يېقىندا توختاپ قېلىش خەۋپى بار. ۋولكىسۋاگېننىڭ (VOLKSWAGEN) بۇ يېڭى ناچار خەۋەردىن ئىلگىرى ۋولفسبۇرگدا (Wolfsburg) پىلانلىغان قىسقا مۇددەتلىك ئىش توختىتىشى، يېقىندا پۈتۈن ساھەگە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن[2].