مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى ھەرىكەتلىرى (14-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۆتىنچىدىن، خىتاي ھۆكۈمىتى جازا لاگېرلىرىنى ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇر بولدى. خىتاي ھۆكۈمىتى باشتا جازا لاگېرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلغان ئىدى. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ كۈچىيىشى بىلەن بارلىققا كەلگەن خەلقئارالىق بېسىمنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ گەپ ئوينىتىشقا باشلىدى. ئاخىرىدا لاگېرلارنىڭ بارلىقىنى تۇلۇق ئېتىراپ قىلدى. يېقىنقى مەزگىللەردىن بۇيان، لاگېر سەتچىلىكىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن بىر قىسىم دۆلەتلەرنىڭ ياللانما ئۆمەكلىرىنى شەرقىي تۈركىستانغا تەكلىپ قىلىپ، يالغان خەۋەر تارقىتىپ، خەلقئارا جامائەت پىكىرىنىڭ بېسىمىنى يەڭگىللەتمەكچى ۋە شۇ ئارقىلىق ئوبرازىنى قوغدىماقچى بولۇۋاتىدۇ. يەنە بىر قىسىم ساختا لاگېر كۆرۈنۈشلىرىنى تەييارلاپ ئېلان قىلدى.
بەشىنچىدىن، بىر قىسىم كىشىلەر جازا لاگېرلىرىدىن قۇيۇپ بېرىلدى. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ تەسىرىدە بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ جازا لاگېرلىرىدىن قۇيۇپ بېرىلگەنلىكى مەلۇم. بەزىلەر گۇۋاھلىق بەرگەندىن كېيىن، ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ قۇيۇپ بېرىلگەنلىكى ياكى كۆرۈشتۈرۈلگەنلىكىنى خەۋەر قىلدى. قازاقىستان قاتارلىق چەت دۆلەتلەرنىڭ ۋەتەنداشلىقىغا ئۆتكەندىن كېيىن شەرقىي تۈركىستانغا قايتىپ لاگېرغا قامالغان نۇرغۇن كىشىلەر ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ دەۋا قىلىشى ۋە مۇناسىۋەتلىك دۆلەتلەرنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن قۇيۇپ بېرىلدى.
يۇقىرىقىلار بۇ مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىدە مەيدانغا كەلگەن بىر قىسىم نەتىجىلەر ۋە ئىجابىي تەسىرلەردۇر. ئەلۋەتتە، بۇ ھەرىكەتلەر بىر قىسىم ئەكسىلئۈنۈم ۋە سەلبىي تەسىرلەردىن خالىي ئەمەس.
نۆۋەتتە، ئۇيغۇرلارنىڭ خەلقئارادىكى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىدە بىر قىسىم مەسىلىلەرمۇ ساقلانماقتا. مۇھاجىرەتتىكى خېلى كۆپ سانلىق كىشى تېخىچە شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنى ئېنىق تونۇپ يەتكىنى يوق. تەشكىلاتلار ۋە شەخسلەر ئارىسىدىكى زىددىيەت ئېغىر. ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ ئوبرازىغا سايە تاشلاپ تۇرۇۋاتقان بىر قىسىم سەلبىي تەسىرلەر يەنىلا مەۋجۇت. ئەمگەك تەكرارلىقى كېلىپ چىقىۋاتىدۇ. تەشكىلاتلار ۋە پائالىيەتچىلەر ئارىسىدىكى ماسلىشىش يېتەرلىك ئەمەس. كەسپىي خادىملار كەمچىل. مۇنتىزىم خىزمەت قىلىدىغانلار يوق دېيەرلىك. ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق تۈپەيلىدىن نۇرغۇن ئىشلار ئويلىغاندەك يۈرۈشمەيۋاتىدۇ. كۆپ قىسىم كىشىلەر تۇرمۇش ھەلەكچىلىكى بىلەن ئالدىراش بولۇپ كەتمەكتە. تۆۋەندە بىر قىسىم نۇقتىلىق مەسىلىلەرنى ئايرىم-ئايرىم مۇھاكىمە قىلىمىز.
(1) ۋەزىيەتنى توغرا تونۇپ يەتمەسلىك. يەنىلا مۇھاجىرەتتىكى كۆپ سانلىق كىشىلەر ۋەزىيەتنى ئېنىق تونۇپ يەتمەيۋاتىدۇ. چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمىي سانىغا سېلىشتۇرغاندا، نۆۋەتتە ئاشكارا ياكى يوشۇرۇن مەيدانغا چىقىپ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە قاتنىشىۋاتقان كىشىلەرنىڭ سانى يەنىلا ئاز سانلىقنى تەشكىل قىلىدۇ. مۇتلەق كۆپ سانلىق كىشىلەر يەنىلا «ۋەزىيەتنىڭ ياخشىلىنىپ كېتىشىنى» كۈتمەكتە. «بىر ئىش قىلغاننىڭ پايدىسى بولۇشىدىن» ئۈمىدسىزلەنمەكتە ياكى «بىر ئىش قىلىپ قۇيۇپ» ئائىلىسى ۋە ئۇرۇق-تۇغقانلىرىغا تېخىمۇ كۆپ پېشكەللىكلەرنىڭ كېلىشىدىن ئەنسىرىمەكتە. بۇلاردىن چەتئەللەردىكى كۆپ سانلىق ئۇيغۇرلارنىڭ تېخىچە شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنى ۋە خىتاي مۇستەملىكىچى دائىرىلىرىنىڭ ھەقىقىي مەقسىتىنى توغرا تونۇپ يەتمەيۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋېلىش مۇمكىن. بولۇۋاتقان ئىشلارنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرمىگەنلىكى ئۈچۈن ياكى كۆرسىمۇ رېئاللىقنى قوبۇل قىلغۇسى كەلمىگەنلىكى ئۈچۈن نۇرغۇن كىشىلەردە يەنىلا ساددىلارچە «بۇ ئىشلارمۇ ئوڭشىلىپ كېتەر» دەيدىغان خاھىش مەۋجۇت. قىسقىسى، مىللەتنىڭ يوقۇلۇش گىردابىغا كېلىپ قالغانلىقى، خىتاي ئىشغالچى كۈچلىرىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئىرقىي قىرغىنچىلىق قىلىۋاتقانلىقى ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلىۋاتقانلىقىغا قارىتا كۆپ سانلىق كىشىلەردە تونۇش يېتەرسىز، بىخۇدلۇق ئېغىر. يەنە بىر قىسىم كىشىلەر ئەھۋالنىڭ ئېغىرلىقىنى بىلسىمۇ، پىسخىكىلىق بېسىمدىن ساقلىنىش ئۈچۈن تۈگە قۇشقا ئوخشاش، بېشىنى قۇمغا تىقىۋېلىش ئۇسۇلىنى قوللىنىپ رېئاللىقتىن ئۆزىنى قاچۇرماقتا.
(2) ئىچكى نىزا. بىر قىسىم تەشكىلاتلار ۋە شەخسلەر ئارىسىدا زىددىيەت ئېغىر. ئىدېئولوگىيە توقۇنۇشى سەۋەبىدىن بىر-بىرىگە ھۇجۇم قىلىشىشلار مەۋجۇت. ۋەتەن-مىللەتنىڭ ئالىي مەنپەئەتى ئۈچۈن شەخسىي ۋە تەشكىلى مەنپەئەتتىن كېچەلەيدىغان روھ كەمچىل. بۇ خىل ئىچكى نىزالار نۆۋەتتىكى جىددىي ۋەزىيەتتە شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ۋە چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر قارشىلىق ھەرىكەتلىرىگە ئىنتايىن ئېغىر زىيان سالماقتا. بىر تەرەپتىن، ئىچكى نىزالارنىڭ سىرتقا يامرىشى چەتئەللىكلەرنىڭ نەزىرىدىكى ئوبرازىمىزنى جىددىي زېدىلىسە؛ يەنە بىر تەرەپتىن، زۇلۇم تۈپەيلىدىن پىسخىكىسى نازۇكلىشىپ كەتكەن ۋە ھەر قايسى تەشكىلاتلادىن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشنى كۈتكەن مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنى ئۈمىدسىزلەندۈرمەكتە، دەۋادىن سوغۇتماقتا.