خىتاينىڭ چوڭ قىيىنچىلىقى: دۇنيا سىستېمىسىغا قوشۇلۇش ۋە ئىچكى باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ كىرىزىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ستېۋ تسەڭ تەرىپىدىن تەرەققىي قىلدۇرۇلغان «پارتىيە-دۆلەت رېئالىزمى» (Party-state Realism) نامى بىلەن شەكىللەندۈرۈلگەن رامكا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارالىق سەھنىدىكى ھەرىكەتلىرىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئەڭ مۇۋاپىق نەزەرىيەۋى رامكىنى تەمىنلەيدۇ [6]. بۇ نەزەرىيەنىڭ ئاساسىي تەلىپى شۇكى، خ خ جنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئاخىرقى ۋە ئۆزگەرمەس نىشانى، خىتاي مىللىتىنىڭ ياكى دۆلىتىنىڭ مەنپەئەتىدىن بەكرەك، خىتاي كومپارتىيەسى (خ ك پ ) نىڭ ھاكىمىيەت ھوقۇقىنى قانداق بەدەل تۆلىنىشتىن قەتئىينەزەر قوغداش ۋە داۋاملاشتۇرۇشتۇر. بۇ نۇقتىئىنەزەردە، «دۆلەت مەنپەئەتى»، « ئىگىلىك ھوقۇق» ياكى «تەرەققىيات» قاتارلىق ئۇقۇملار، بۇ ئاخىرقى نىشانغا خىزمەت قىلىدىغان، شارائىتقا قاراپ مەنىسى ۋە ئالدىنئالا ئورنى ئۆزگىرىدىغان ۋاستىچى ئۇقۇملاردۇر. پارتىيە، ئۆزىنى دۆلەت ۋە مىللەت بىلەن ئۆزدەشلەشتۈرگەنلىكى ئۈچۈن، پارتىيەنىڭ باشقۇرۇشىغا قارىتىلغان ھەر قانداق تەنقىد ياكى تەھدىت، بىۋاسىتە خىتاي دۆلىتىنىڭ ئۆزىگە قارىتىلغان ھۇجۇم دەپ قارىلىدۇ ۋە ھەم ئىچكى ھەم تاشقى جامائەتچىلىككە مۇشۇنداق سۇنۇلىدۇ.
بۇ رېئالىزم، خىتاينىڭ خەلقئارالىق ئورگانلارغا تۇتقان ئىككىلىنىشچان ۋە تاللاشچان پوزىتسىيەسىنى روشەن چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدۇ. بېيجىڭ، دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئوخشاش ئەركىن سودىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتقا تۆھپە قوشىدىغان قائىدىلەرنى كۈچلۈك قوللايدۇ، ئەمما ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىغا ئوخشاش خىتاينىڭ مۇستەبىت باشقۇرۇش شەكلىنى سوئالغا تارتىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان ياكى «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىش» سۈپىتىدە قوبۇل قىلغان نورما ۋە مېخانىزملارنى ئاجىزلاشتۇرۇش ياكى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ھەر تۈرلۈك دىپلوماتىك ۋاسىتىنى ئىشلىتىدۇ. ئوخشاشلا، شۈچېڭ ۋاڭنىڭمۇ تەپسىلىي ئانالىز قىلغىنىدەك، خىتاينىڭ دىن سىياسىتى ئومۇمىي ھوقۇق سۈپىتىدە دىن ئەركىنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشنىڭ ئورنىغا، بارلىق دىنىي ئېتىقادنى «خىتايلاشتۇرۇش» سىياسىتى بىلەن، پارتىيەنىڭ ماركىسىست-لېنىنىست ئاتېئىست ئىدېئولوگىيەسىنىڭ كونتروللۇقى ئاستىغا ئېلىشنى ۋە يوشۇرۇن ئىجتىمائىي ئۆكتىچى ئوچاقلىرىنى يوق قىلىشنى نىشان قىلىدۇ [7].
پارتىيە-دۆلەت رېئالىزمى بۇ رامكا دائىرىسىدە، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىنى بىر «مەۋجۇتلۇق سىياسىتى» سۈپىتىدە كۆرۈشىمىزنى تەمىنلەيدۇ. خىتاي ئۈچۈن ئەڭ چوڭ ھاياتىي تەھدىت، ھەربىي تاجاۋۇز ياكى ئىقتىسادىي يىمىرىلىش ئەمەس، خ ك پ  نىڭ ھاكىمىيىتىنى يوقىتىشىدۇر. شۇڭلاشقا، خەلقئارا سىستېما بىلەن قۇرۇلغان ھەر بىر مۇناسىۋەت، بۇ ئاساسىي مەۋجۇتلۇق غېمىنىڭ مەنبەسىدىن سۈزۈلۈپ باھالىنىدۇ. خەلقئارا ھەمكارلىق ياكى توقۇنۇش، بۇ ئاخىرقى نىشانغا خىزمەت قىلغان-قىلمىغانلىقىغا قاراپ بەلگىلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ ئىشەنچلىك بىر ھەمكارلاشقۇچى بولۇشتىن بەكرەك، ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ئۆزگەرگەندە ئورنىنىمۇ ئاسانلا ئۆزگەرتەلەيدىغان، ئالدىنئالا پەرەز قىلىش تەس، ئەمەلىيەتچى بىر ئاكتور بولۇشىغا سەۋەب بولىدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتپەرەسلىك: كىرىزىسلارنى ئەۋزەللىككە ئايلاندۇرۇش سەنئىتى
خىتاي، خەلقئارا سىستېمىدىكى مۇقىمسىزلىقلار ۋە كۈچ بوشلۇقلىرىنى ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا ماس يۆنىلىشتە پۇرسەتكە ئايلاندۇرۇش جەھەتتە كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئىقتىدارغا ئىگە. ئۇكرائىنا رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزىغا ئۇچرىغاندىن كېيىن غەربنىڭ رۇسىيەگە مەركەزلىشىپ قېلىشى ۋە دۇنيانىڭ جەنۇبىدىكى دۆلەتلەرنىڭ غەربنىڭ سىياسەتلىرىدىن نارازى بولۇشى، بېيجىڭ ئۈچۈن ئامېرىكا مەركەزلىك دۇنيا تەرتىپىگە ئالتېرناتىف بىر نۇقتىئىينەزەر سۇنىدىغان بىر پۇرسەت ياراتتى [3]. بۇ شارائىت، خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ بايانىنى دۇنياۋى كۆلەمدە تارقىتىش ئۈچۈن قولاي بىر زېمىن ھازىرلىدى.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتپەرەسلىكنىڭ ئەڭ ئېنىق نامايەندىسى، خىتاينىڭ بۇ مەزگىلدە ئوتتۇرىغا قويغان «دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى» (GSI) ، «دۇنياۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى» (GDI) قاتارلىق چوڭ ئىدىيەلەردۇر. بۇ تەشەببۇسلار، سىرتقى جەھەتتىن «بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت»، «ئورتاق بىخەتەرلىك» ۋە «قوش ئۇتۇق ھەمكارلىقى» قاتارلىق جەلپكار ۋە ئومۇمىي شوئارلار بىلەن بېزەلگەن. لېكىن چوڭقۇر ئىنچىكىلەپ قارالغاندا، بۇ ئىدىيەلەرنىڭ ئەسلى مەقسىتى، غەربنىڭ «مۇداخىلىچى» ۋە «ئۈستۈنلۈك خاراكتېرلىك» دەپ تەنقىدلىنىدىغان بىخەتەرلىك ۋە تەرەققىيات چۈشەنچىسىگە قارشى، خىتاي مەركەزلىك بىر ئورۇن باسارنى تەمىنلەشتۇر. خىتاي، بۇ سۆزلەر ئارقىلىق ئۆزىنى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۇنيانىڭ تەبىئىي رەھبىرى قىلىپ، ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى گېئوپولىتىك بىر تەڭپۇڭلۇق ئامىلىنى شەكىللەندۈرۈشنى ۋە ئاخىرىدا دۇنياۋى باشقۇرۇش قائىدىلىرىنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن شەكىلدە قايتىدىن يېزىشنى نىشان قىلماقتا.
لېكىن بۇ ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەتپەرەسلىكنىڭ چەكلىمىلىرىمۇ بار. خىتاينىڭ «تىنچ تەرەققىيات» ۋە «ئورتاق تەقدىر گەۋدىسى» سۆزلىرى، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ھەربىي پائالىيەتلىرى، ھىندىستان چېگراسىدىكى تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكىتى ۋە «بىر بەلۋاغ، بىر يول» تەشەببۇسى دائىرىسىدىكى «قەرز قىلتىقى» قاتارلىق ئەمەلىي ھەرىكەتلىرى بىلەن دائىم زىتلىشىپ تۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە بىر ئىشەنچ يېتەرسىزلىكىگە ئۇچرىشىغا ۋە نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ بېيجىڭنىڭ نىيەتلىرىگە گۇمان بىلەن قارىشىغا سەۋەب بولماقتا. شۇڭا، خىتاينىڭ بىر كىرىزىسنى پۇرسەتكە ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارى، سۆزلىرى بىلەن ھەرىكەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ماسلىقنى تەمىنلەش ئىقتىدارىغا باغلىق، بۇ جەھەتتە ئۇنىڭ تارىخى يېتەرلىك پاكىت تەمىنلىيەلمەيدۇ.
ئىچكى باشقۇرۇش كىرىزىسنىڭ قۇرۇلمىسى: نازۇك بىر دەۋر
خىتاينىڭ تاشقى سىياسەتتىكى چوڭ نىشانى، ئۆز ئىچىدە چوڭقۇرلىشىۋاتقان قۇرۇلما خاراكتېرلىك مەسىلىلەر ۋە كۆپىيىۋاتقان زەئىپ نۇقتىلار بىلەن توقۇشۇشۇپ قالىدۇ. شى جىنپىڭنىڭ ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن باسقان قەدەملىرى، ئۇزۇن مۇددەتتە ھاكىمىيەتنىڭ ئۆزىنى ئاجىزلاشتۇرۇش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ.