مېدىيا ۋە سىياسەت نۇقتىئىنەزەرىدىن جامائەت پىكرى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

جامائەت پىكرى   ئىپتىدائى  جەمئىيەتتىن ھازىرقى زامان جەمئىيىتىگىچە ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ۋە مۇھىملىقىنى  ساقلاپ  كەلگەن بىر ئۇقۇمدۇر.  كۆپ يىللاردىن بۇيان، جامائەت پىكرى ئۇقۇمى ئىزچىل ئالىملارنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان ئەڭ تالاش – تارتىش خاراكتېرلىك مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپ كەلدى. لېكىن، جامائەت پىكرى ئۇقۇمى توغرىسىدا ھازىرغىچە ئورتاق تەبىر يوق. ئومۇمەن ئېيتقاندا جامائەت پىكرى ئاممىنىڭ ئۆزىگە چېتىلىدىغان تېمىغا بولغان پىكرىنى، پوزىتسىيە ۋە  ئىش-ھەرىكەتلىرىنى ئىپادىلەيدۇ. جامائەت پىكرى ئۇقۇمىنىڭ مەنبەسى قەدىمكى يۇنانغىچە سوزۇلىدۇ. ئۇ مەزگىلدە جامائەت پىكرى ئۇقۇمى بۈگۈنكى سىياسىي مەنىدىكى جامائەت پىكرى ئۇقۇمىنى ئىپادىلىمىسىمۇ، خاراكتېرى مۇشۇنىڭغا ئوخشاپ كېتەتتى. 18 – ئەسىردىن 21 – ئەسىرگىچە جامائەت پىكرى ئۇقۇمى ئىلىم – پەن ۋە پەلسەپە تەرەققىياتىغا ماس ھالدا نۆۋەتتىكى ئەڭ ئاخىرقى باسقۇچىنى تاماملىغان. بۇ تەتقىقاتتا جامائەت پىكرى ھادىسىسى، جامائەت پىكرى ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى، جامائەت پىكرىنىڭ سىياسىي قارار چىقىرىش پائالىيىتىدىكى ئورنى ۋە مۇھىملىقى ھەققىدە توختىلىپ ئۆتۈلدى. (بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كومپيۇتېر تېخنىكىلىرىنىڭ ۋە ئاممىۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشى، تېخنىكىلىق تەرەققىياتلارنىڭ جۇغلانمىلىرىدىن ھاسىل بولغان يېڭى جەمئىيەت تەرتىپىنىڭ ئۇچۇر- ئالاقە ۋاسىتىسى بولغان يېڭى تاراتقۇلارنىڭ (ئىنتېرنېت ئۇللۇق خەۋەرلىشىش ۋاسىتىلىرىنى كۆرسىتىدۇ) جامائەت پىكرى پەيدا قىلىشتىكى رولىنىڭ باشقىچە تەتقىق قىلىنىشى بۇ تەتقىقاتنىڭ تېمىسى ۋە مۇھىملىقىنى شۇنداقلا مەقسىتىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ھازىرقى زامان دېموكراتىك جەمئىيىتىدە جامائەت پىكرى ئۇقۇمى ۋە ھادىسىسى سىياسىي تۈزۈمنىڭ مۇھىم بىر تەركىبى قىسمى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. جامائەت پىكرى ھادىسىسى ئىپتىدائى(قەبىلە) جەمىيئەتتىن ھازىرقى زامان جەمىئىيىتىگىچە بولغان ئارىلىقتا ۋە بارلىق سىياسىي تۈزۈلمىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تارىخى باسقۇچ جەريانىدا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. باشقۇرۇش ۋە باشقۇرۇلۇش ھادىسى مەۋجۇتلا بولىدىكەن، جامائەت پىكرى ھادىسىسمۇ مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. تارىخى مۇساپىدە جامائەت پىكرى ھادىسىسىنىڭ ئىزنالىرى  ئىپتىدائى جەمىئىيەتلەرگە قەدەر سوزۇلىدۇ.  ئۇقۇم جەھەتتىن قەدىمى مىسىر، قەدىمى يۇنان ۋە رىم مەدەنىيىتى ئاساس قىلىنىدۇ. بۇ مەزگىللەردە ئۇقۇم گەرچە جامائەت پىكرى دەپ ئاتالمىسىمۇ «ئامما قانائىتى» دەپ ئاتالغانلىقى مەلۇمدۇر. جامائەت پىكرى ئۇقۇمى 18-ئەسىردە كاتېگورىيەگە ئايرىلىپ 19- ئەسىردە ئىلمى تەتقىقات ساھەسىگە كىرگەن. بىر باشقا كۆز قاراشتا جامائەت پىكرى ئۇقۇمى قەدىمدىن بىرى تىلىغا ئىلىنىپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇقۇمنىڭ رەسمىي رېتسېپى 18- ئەسىردە بارلىققا كەلگەن ۋە 19- ئەسىردە سىستېمىلىق بىر شەكىلدە تەتقىقات قىلىشقا باشلانغان(گۆكچە، 1996:21). 20- ئەسىرگە كەلگەندە جامائەت پىكرى ھادىسىسى ئالىملارنىڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان تېمىسىغا ۋە ئۇقۇمغا ئايلانغان. 18- ۋە 19- ئەسىردە تەسىرىنى كۆرسىتىشكە باشلىغان سانائەتلىشىش، شەھەرلىشىش، دېموكراتىيەلىشىش، ئاممىۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ ئومۇملىشىشى ۋە ئوقۇش- يېزىش نىسبىتىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلىشى بۈگۈنكى مەنىدىكى جامائەت پىكرى ھادىسىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەن دەپ قاراشقا بولىدۇ(ئاتابەك، 2002: 224).
20-.ئەسىردىن باشلاپ يۇقىرى تېخنىكىلىق تەرەققىياتلار ئۇچۇر-ئالاقە ۋە ئاممىۋى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ساھەسىدە تىز، مۇھىم ۋە ناھايىتى كۆرۈنەرلىك بولدى. بۇ تەرەققىياتلار كىشىلەرنى ھېس قىلىش ۋە تەنقىد قىلىش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلىدى. كومپيۇتېر ۋە ئىنتېرنېت تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىياتى ۋە دۇنياغا تىز سۈرئەتتە تارقىلىشىغا ئەگىشىپ يېڭى مېدىيا- يېڭى تاراتقۇلار( ئىجتىمائىي تاراتقۇلار)جەريانى كىشىلەرگە يېڭى بىر پىكىر ئالماشتۇرۇش سورۇنى ھازىرلىدى.
بۇ تەرەققىياتلارغا ماس ھالدا، شەخسلەرنىڭ مۇناسىۋەت دائىرىسىدە بارلىققا كەلگەن ئىجتىمائىي ، كۈلتۈرەل، ئىقتىسادى، باشقۇرۇش قاتارلىق  يېڭىلىقلار ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق تېز سۈرئەتتە تارقىلىشقا باشلىدى. كىشىلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىدا بۇ مەزمۇنلارنى مۇزاكىرە قىلالايدىغان بولدى.
ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىنىڭ ئۇچۇرنى بۇ شەكىلدە قولاي ئېرىشكىلى بولىدىغان ۋە ھەمبەھىرلىگىلى بولىدىغان قىلىشى، كىشىلەرگە ئېرىشكەن ياكى ئۆزىگە ئەۋەتىلگەن ئۇچۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك مۇنازىرە مۇھىتى بەرپا قىلىش ۋە گۇرۇپپا قۇرۇش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بېرىشى ، باشقىلارنىڭمۇ بۇ گۇرۇپپىغا ئىشتىراك قىلالىشىغا ئوخشاش ئالاھىدىلىكلىرى، ئۇنىڭ جامائەت پىكرى يارىتىش ۋە سىياسىي ساھەدىكى رولىنى بەس مۇنازىرىسىز شەكىلدە كۈچلەندۈرىدۇ(ئەرەن ۋە ئايدىن 2014: 198). باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىدە بۈگۈنكى كۈندە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ھەسسىسىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرى بىلەن ھاسىل قىلىنغان جامائەت پىكرى، ئۇقۇم  نۇقتىسىدىن ھەرخىل شەكىللەردە قەلەمگە ئېلىنىۋاتىدۇ.
تارىخىي مۇساپىدە جامائەت پىكرى ئۇقۇمىنىڭ تەبىرىدە بىرلىككە كېلىنگەن دېسەك ئانچە توغرا بولمايدۇ. جامائەت پىكرى ئۇقۇمى ئىزچىل ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ ۋە ئىجتىمائىي پەن مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قىلغان مەسىلىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ كەلگەن . مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللاردا جامائەت پىكرى ئۇقۇمىنىڭ تەبىرىدە نۇرغۇن پەرقلەرنىڭ بارلىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.
بۇ تەبىرلەر ئاساسەن ئىككى قاتلامدا مۇزاكىرە قىلىنغان بولۇپ بىرىنچىسى، سىياسەت (سىياسىيونلارنىڭ جامائەت پىكرى ئۇقۇمىغا بولغان قارىشى ۋە چۈشەندۈرۈشى) ؛ئىككىنچىسى باشقا  ئىجتىمائىي پەن مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ، بولۇپمۇ جەمئىيەتشۇناسلىق ، پىسخولوگىيە ۋە ئاخبارات ساھەسىدىكىلەرنىڭ كۆز قارىشىدۇر.