ئىنساننىڭ تەبىئىيتى ( فىترىتى ) ۋە ھۆرىيىتى ھەققىدە (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەجرىبە – ساۋاقلىرىمىز قىممەتكە ئىگە. چۈنكى ئىنساننىڭ تەجرىبە – ساۋاقلىرى قىممەت بەرگىلى بولىدىغان ماھىيەتكە ئىگە. بىز كۆرگەن ھەرقانداق نەرسە، ئاڭلىغان ھەر ئاۋاز بىزدە پەيدا قىلغان تەسىرگە ئاساسەن قىممەتكە ئىگە بولىدۇ ( value-ception ). بۇ سەۋەبتىن مەشە دەرىخى ھەققىدە سۆز بولغاندا، زېھنى دۇنيايىمىزدا پەقەت يېشىل ۋە چوڭ ھالەتتىلا ئەمەس، يەنە چىرايلىق ۋە ھەيۋەتلىك ھالدا جانلىنىدۇ.
تەجرىبە – ساۋاق ئوبيېكتلىرى قىممەت – قاراشلارنىڭ توشۇغۇچىلىرى بولۇپ، تارىخىي نەرسىلەر مەدەنىيەتنىڭ، دىنىي نەرسىلەر مۇقەددەس قىممەت – قاراشلارنى توشۇيدۇ. بەزىدە بۇ قىممەتلەر شەيئىلەرنىڭ ئىچىدە ئەمەس بولۇپ، ئۇنىڭغا باغلىنىشلىق قىلىنغان بولىدۇ. بىر تاشقا ( مەسىلەن: ھاجەرۇل – ئەسۋەدكە ) بېرىلگەن قىممەت، ئىنساننىڭ ئۇنىڭغا بەرگەن مەنە بىلەن بىرلىكتە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئادەتتىكى بىر تاشنى ( بىر قارا تاشنى ) « ھاجەرۇل – ئەسۋەد »كە ئايلاندۇرغان ئامىل مانا بۇ مەنە بېرىشتىن كېلىپ چىققان. ئادەتتىكى بىر يولنى ( Golgota ) خىرىستىيانلار ئۈچۈن ئەھمىيەتلىك قىلغان ئامىل، ئۇنىڭ ئىسانىڭ ئۆلۈم يولى بولغانلىقىدۇر.
بەزىدە بىر شەيئى تونۇلۇش ۋە بىلىنىشتىن بۇرۇن قىممەتكە ئىگە بولىدۇ. بۇ قىممەتنى كۆرۈپ يېتىش ياكى ئوتتۇرىغا چىقىرىش، ئادىمىيلىكىمىز بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر.
قۇرئاندا بۇنداق ئىشارەتلەرنى ( ئايەتلەرنى ) ئوقۇغان ياكى بۇلارنى كۆرمەسكە سېلىۋالغان كىشىلەر ھەققىدە توختىلىدۇ. « ئايەت »، مەيلى قۇرئان ئايەتلىرى سۈپىتىدە، ياكى يەر يۈزى بىلەن گىرەلىشىپ كەتكەن ئىشارەتلەر سۈپىتىدە قارىلىشتىن قەتئىينەزەر، قۇرئان بۇلارنى بىرەر پاسسىپ شەيئى دەپ قارىمايدۇ. ئەكسىچە ئىنسانغا تەسىر كۆرسىتىدىغان، ئۇنىڭغا تەسىر كۆرسىتىپ مۇئەييەن تەرەپكە يۈزلەندۈرۈش رولىنى ئوينايدىغان ئاكتىپ شەيئىلەر دەپ قارايدۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىگە سىڭدۈرۈلگەن مۇددىئا ئۇلارنى ئاكتىپ ھالغا كەلتۈرىدۇ. ھەر شەيئىنىڭ ئىچىگە سىڭدۈرۈلگەن مۇددىئاسى بولىدۇ، ئەمما بۇ مۇددىئا بەزى ئوبيېكتلاردا پاسسىپ ( يەنى رولىنى ئادا قىلىپ بولغان ) بولىدۇ، بۇ مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ھەقىقەتتۇر. بەزىلىرى بولسا ئاكتىپ ھالدا ئۆزىنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن: بىز ئولتۇرغان ئورۇندۇقنىڭ لايىھەسى راھەت ھالدا ئولتۇرۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتۇر. ئۇنداقتا ئورۇندۇققا سىڭدۈرۈلگەن مەقسەت « راھەت ئولتۇرۇش »قا كاپالەتلىك قىلىش. ئەمما ئورۇندۇق بىز بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە پاسسىپ. چۈنكى بىز ئورۇندۇققا ئۇنىڭ مەۋجۇتلۇقىدىن ھالقىپ مەنە ( قىممەت ) يۈكلىمەيمىز. ئەمما بىز ھاياتىمىزغا كىرگەن شەيئىلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۇنداق ئەمەسلىكىنى بىلىمىز.
مەلۇم قىممەتنىڭ بايقىلىشى ياكى بىر قىممەت يارىتىش، دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمىزنىڭ بىرىنچى ۋە ھەقىقىي قىسمىدۇر. قىممەت يارىتىش، مۇئەييەن مەنە بېرىش ياكى يارىتىش ئەھدى بولۇپ، ئۇ بۇ ئالاھىدىلىكى سەۋەبىدىن ئىرادىگە زىچ باغلانغان ھالدا تاللاش بىلەن روياپقا چىقىرىلغان ھەرىكەتتىن ئىبارەتتۇر. قىممەتكە ئىگە قىلىش ئىلمىي ئەھدىدىن ئىبارەت ئەمەس بولۇپ، ئۇنىڭ ئەكسىچە ھېسسىي خاراكتېرىغا ئىگە ئەھدىدۇر. ماكىس شېللېرنىڭچە، قىممەت يۈكلەشنىڭ تەكتىدە مۇھەببەت ۋە نەپرەتتىن ئىبارەت ئىككى نېگىزلىك ھېس – تۇيغۇ بولىدۇ. بارلىق باھالاش ۋە قىممەتكە مۇناسىۋەتلىك ئاڭنىڭ ئۇلدا بۇ ئىككى ئەھدە ياتىدۇ. مۇھەببەت ئەھدىسىدە مۇئەييەن كىشى ياكى شەيئىگە بېرىلگەن قىممەت ئۇنىڭ مۇھىملىقى ۋە كەم بولسا بولمايدىغانلىقى توغرىسىدىكى تۇيغۇمىزنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ ۋە ئۇنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ئەڭ يۇقىرى پەللىدە تىرىشچانلىق كۆرسىتىلىدۇ. نەپرەت بولسا ئۇنىڭ ئەكسىچە، بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرلىك ھەرىكەت بولۇپ، بۇ بۇزغۇنچىلىق ھەرىكىتىدىن بۇرۇن، ئۆچمەنلىك يۈزلەنگەن شەيئىنىڭ مۇھىملىق دەرىجىسى ھېسسىي جەھەتتە تۆۋەنلىتىلىدۇ.
8. ھۆر ئۆزلىكنىڭ ئاساسى فىترەت