توقۇنۇش ئىچىدىكى ئىككى دۇنيا تەسەۋۋۇرى ۋە ئاشقۇن تەشكىلاتلار (12-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قۇرئاندا يوللۇق قوغدىنىشتىن باشقا ئەھۋاللاردا كۈچ ئىشلىتىشكە يول قويۇلمايدۇ. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ۋە دەسلەپكى تۆت خەلىپە دەۋىرلىرىدە ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشلار بولسا مۇسۇلمانلارنىڭ ھاياتىنى ۋە ئېتىقادىنى قوغداش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان ئۇرۇشلار ئىدى. ۋىزاتىنىيە ۋە ساسانى ئىمپېرىيەلىرى ئىسلام كەلگەن دەۋىردە بىر-بىرلىرى بىلەن ئۇزۇندىن بۇيان ئۇرۇش قىلىپ كېلىپ كېلىۋاتاتتى. ئوزۇنغا سوزۇلغان بۇ ئۇرۇشلار سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان ماددى ۋە مەنىۋى زىيانلار خەلقنى بىزار قىلىۋەتكەنىدى. ۋىزاتىنىيە ۋە ساسانى ھۆكۈمدارلىرى خەلقىنىڭ نارازىلىقىنى ئازايتىش ۋە خەلقنى ئۇرۇشقا رىغبەتلەندۈرۈش ئۈچۈن خىرسىتىيانلىق ۋە زەردۇشلۇقتىن پايدىلىنىشقا باشلىدى. ئىسلامنىڭ ئادالەت ۋە باراۋەرلىكنى تەشەببۇس قىلىدىغان پىرىنسىپلىرى دىن بېسىم قىلىش ۋاستىگە ئايلىنىپ قالغان ئەرەب يېرىم ئارىلى ۋە ئەتراپىدىكى خەلقلەرنىڭ قەلبىنى ئۆزىگە مايىل قىلدى. داڭلىق مۇتەپەككۇر ئەلى شەرىئاتنىڭ قارىشىچە، ئىسلامنىڭ 50، 60 يىل ئىچىدىلا ئەرەب يېرىم ئارىلى ۋە شىمالىي ئافرىقىدا كەڭ تارقىتىلىشى بۇ رايونلارنىڭ ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادى ئەھۋالى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ۋىزاتىنىيە ۋە ساسانى ھۆكۈمدارلىرى كەڭ تارقىلىۋاتقان ئىسلامنى يوق قىلىش ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتتى، نەتىجىدە مەدىنە مەركەزلىك ئىسلام دۆلىتى بىلەن ۋىزاتىنىيە ۋە ساسانى ئىمپېرىيەلىرى ئارىسىدا ئۇرۇش پارتىلدى. قىسقىسى، ئىسلامنىڭ دەسلەپكى 50، 60 يىللىرى مۇسۇلمان جەمئىيەتنىڭ ئۆزىگە قارشى قىلىنغان ئۇرۇشقا قارشى مەۋجۇدلۇقىنى قوغداش كۈرىشى ئېلىپ بارغان دەۋىرلەردۇر. لېكىن ئەمەۋىلەر دەۋرىگە كەلگەندە، ئۇرۇشلار نوقۇل يوللۇق قوغدىنىش ئۈچۈنلا ئېلىپ بېرىلمىغان بولۇپ، سىياسىي، ئىستىراتېگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي سەۋەبلەر تۈپەيلىمۇ ئېلىپ بېرىلغان. بەزى ئىسلام فىقىھچىلىرى قۇرئاننىڭ پەقەت يوللۇق قوغدىنىشقا توغرا كەلگەندە ئۇرۇش قىلىشقا بولىدىغانلىقى توغرىسىدىكى بۇيرۇقنى يۇمشىتىش ئۈچۈن نەسىھ ئۇقۇمىنى قۇرئان ئايەتلىرى ئۈچۈنمۇ تەدبىق قىلغان. بۇ ئەھۋال دۇنيانىڭ دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب تەرىقىسىدە ئىككىگە ئايرىلىدىغانلىقى چۈشەنچىسىنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولغان. دارۇل ئىسلام ۋە دارۇل ھەرب ئۇقۇملىرىنى  قۇرئان ۋە ھەدىسلەردىن تاپقىلى بولمايدۇ. بۇ ئۇقۇملارنى ئىسلام فىقىھچىلىرىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى دەپ تەرىپلەشكىمۇ بولىدۇ. ئەمەۋىلەر دەۋىرى بىلەن باشلانغان بۇ خاھىش ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى بولۇپ نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمان بولغان دۆلەتلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان دۇنيا تەسەۋۋۇرى ھالىتىگە كەلگەن.
مۇسۇلمان ھۆكۈمدارلار دۇنيانىڭ ئىسلام قانۇنى تەدبىق قىلىنىدىغان جاي ھالىتىگە كېلىشى بىلەن تېخىمۇ ئادىل ۋە تىنچ دۇنيانىڭ پەيدا  بولىدىغانلىقىغا ئىزچىل ئىشىنىپ كەلگەن. ئۇرۇشلاردا زېمىن، غەنىمەت قاتارلىق ماددىي مەنپەئەتلەرگە ئېرىشىش ئارزۇسى چوقۇم بولىدۇ، بىراق ئۇلارنىڭ كۆڭۈلدىكىدەك، ئارزۇ قىلىنغىنىدەك گۈزەل بىر دۇنيا تەسۋۋۇرىنى ياقلايدىغانلىقلىرى سۆزلىرى ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرىدە روشەن ئەكس ئەتكەن. قۇرئانى كەرىمدە ئادالەت ۋە باراۋەرلىككە مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەر مۇشۇنداق گۈزەل ۋە مۇۋاپىق دۇنيا تەسەۋۋۇرىنى ياقلاشنى تەقەززا قىلىدۇ. شۇڭا كۈنىمىزدە مۇسۇلمان جەمئىيەت، مىللەت ۋە توپلۇقلار دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىنسانىي ۋە ئىجتىمائىي بۆھرانلاردا ئىسلامنى تەرغىپ قىلىدىغان ئېقىم، ئىدىيە ۋە ھەرىكەتلەرگە قىزىقىشنىڭ كۈچلۈك بولۇشى ۋە نۇرغۇن كىشىنىڭ ئەگىشىشىگە ھەيران قالماسلىق كېرەك. چۈنكى يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك، ئىسلام تارقالغان 7-ئەسىردىمۇ نۇرغۇن رايون بۆھران ئىچىدە تۇرۇۋاتاتتى.ئىنسانلارنىڭ قىيىنچىلىق مەزگىللىرىدە قىيىن ئەھۋالدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن چارە ئىزدىشى تولىمۇ تەبىئىي ئەھۋالدۇر. نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپقان دۆلەتلەر ۋە رايونلاردا 1990-يىللاردىن كېيىن مەيدانغا كەلگەن سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي بۆھرانلاردا دارۇل ئىسلام تەسەۋۋۇرىنى ياقلايدىغان ئېقىم ۋە ھەرىكەتلەرگە بولغان مايىللىق ۋە قىزىقىش كۈچىيىپ بارماقتا.
ھىندىستان تۆۋەن قىتئەسىدىن ماراكەشكىچە بولغان نۇرغۇن دىيارلار 20-ئەسىردە تولۇق مۇستەقىللىققە ئېرىشتى. بۇ رايونلاردا غەرب مەركەزلىك ۋېستفالىيە تۈزۈمىنى قوبۇل قىلىپ مىللىي دۆلەت قۇرۇپ چىقماقچى بولغان جەمئىيەتنىڭ ئالدىكى كىشىلەر مۇستەملىكچى دۆلەتلەرگە قارشى مۇستەقىللىق كۈرىشى ئېلىپ بارغان. مىللىي رەھبەرلەر مۇستەملىكە تۈزۈمىنىڭ خەلققە ئېلىپ كەلگەن زىيانلىرىنى چۈشەندۈرۈپ مىللىي دۆلەت قۇرۇلغاندا بۇنداق مۇستەملىكچىلىك مۇناسىۋىتىدىن پۈتۈنلەي قۇتۇلغىلى بولىدىغانلىقى توغرىسىدا ۋەدە بېرىشكەن. پارلاق كېلەچەك يارىتىش توغرىسىدا بېرىلگەن بۇ ۋەدىلەر باشقا مۇستەملىكە ئاستىدىكى رايونلارغا ئوخشاش نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپقان جەمئىيەت ۋە مىللەتلەرگىمۇ جەلپ قىلارلىق تۇيۇلغان. بىراق بىر قىسىم مىللىي رەھبەرلەر ۋە خەلقنى باشلاپ ماڭغان جەمئىيەتنىڭ ئالدىكى شەخسلەر خەلققە بەرگەن ۋەدىلىرىنى ئورۇندىيالمىغان. 1990-يىلاردىن كۈنىمىزگىچە پاكىستاندىن ماراكەشكىچە بولغان رايونلاردا نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلاردىن تەشكىل تاپقان دۆلەتلەر ئىچكى ئۇرۇش، ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بۆھرانلارغا دۇچ كەلمەكتە. مەنبەلەردە ھەر خىل سەلبىي سۈپەتلەر بىلەن ئاتالغان بۇ دۆلەتلەر دارۇل ئىسلام تۈزۈم تەسەۋۋۇرىنى ياقلايدىغانلارغا پۇرسەت يارىتىپ بەرگەن بولسا، ۋېستفالىيە دۆلەتلەر تۈزۈمى ۋە ئامېرىكىنىڭ 2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇپ چىققان خەلقئارا تۈزۈمىگە نىسبەتەنمۇ تەھدىت ھالىتىگە كەلگەن.