شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئىككى يۈزى: قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى بۆلۈنۈش (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماقالىدە دېڭىز-ئوكيان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ قۇرۇقلۇقتىكى دۆلەتلەردىن تېخىمۇ چوڭ ۋە دۇنيا سودىسىغا تېخىمۇ مۇھىم تۆھپە قوشىدىغانلىقى ئۈچۈن، تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك چەت ئەل ئىئانە قىلغۇچىلار توپىدىن مەبلەغ ۋە تەرەققىيات فوندىنى جەلپ قىلىشقا مايىل ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇلار دۆلەت مۇداپىئەسى جەھەتتىمۇ تېخىمۇ كۆپ دىققەت تارتىدۇ. 2017-يىلىدىن بۇيان غەرب ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ھۆكۈمەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى يېڭى مۇداپىئە ھەمكارلىقى تەشەببۇسلىرىنىڭ كۆپىنچىسى دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى ۋە ۋىيېتنام بىلەن ئەمەلگە ئاشۇرۇلدى. خىتاينىڭ كەڭ دائىرىلىك دېڭىز تەلىپى ۋە ئالاھىدە ئىقتىسادىي رايونلىرىغا ئۈزلۈكسىز تاجاۋۇز قىلىشى سەۋەبىدىن تېخىمۇ كۆپ بېسىمغا ئۇچراۋاتقان دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى ئامېرىكا ۋە باشقا غەرب دۆلەتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىش ئېھتىياجىنى ھېس قىلماقتا. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى، بولۇپمۇ ئاۋسترالىيە ۋە ياپونىيە خىتايغا مۇناسىۋەتلىك ئۆز نىشانلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن، دېڭىز-ئوكيانغا تۇتاش شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىدىن پايدىلانماقتا. ئامېرىكا فىلىپپىن بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلارنى خىتاينى تىنچ ئوكياندىن ئايرىپ تۇرىدىغان «بىرىنچى ئارال زەنجىرى» دەپ ئاتالغان رايوندا ئۆتۈش يولىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ بىر ۋاسىتىسى دەپ قارايدۇ. ۋاشىنگتون دېڭىزدا خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىقىنىڭ يۈكىنى ئۈستىگە ئالغان فىلىپپىن بىلەن ھەربىي سېتىش ۋە ھەمكارلىقنى كۈچەيتتى. بۇ، خەلقئارا قانۇنغا ھۆرمەت قىلىشنى داۋاملاشتۇرۇش ۋە خىتاينىڭ كىچىك دۆلەتلەرنى ئۆز ئىرادىسىگە بويسۇندۇرۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قىلىنغان بىر مەبلەغ سېلىشتۇر.
بۆلۈنۈشنىڭ چوڭقۇرلىشىشى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىرى
پاتتوننىڭ قارىشىچە، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئىككى قىسمى ئوتتۇرىسىدىكى بۆلۈنۈش داۋاملىشىدۇ. رايوننىڭ دېڭىز-ئوكيان دۆلەتلىرى نۇرغۇن شېرىكلەرگە ئوچۇق ھالەتتە تۇرىدۇ. خىتاي تاشقى تەسىر جەھەتتە ئەڭ زور مەنبەلەرگە ئىگە بولسىمۇ، بۇ تەسىر زور پەرق بىلەن بولمايدۇ ۋە ئامېرىكا، ئاۋسترالىيە، ھىندىستان ۋە ياپونىيە قاتارلىق باشقا نۇرغۇن دۆلەت بېيجىڭنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلىتىدۇ. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا قۇرۇقلۇقى بولسا بېيجىڭنىڭ ئەمەلىيەتتىكى تەسىر دائىرىسىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. خىتاي بۇ دۆلەتلەر ئۈستىدىن مۇتلەق بىر كۈچ قوللانمايدۇ، ئەمما رايون سىرتىدىكى باشقا دۆلەتلەردىن كۆپ ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولىدۇ.
ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ تەسىر دائىرىسى ئىدىيەسىگە قىزىقىدىغانلىقى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. ئۇ غەربىي يېرىم شاردا ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى قايتا تىكلەشكە ئۇرۇنۇۋاتقاندا، رۇسىيەنىڭ ياۋروپادىكى مەنپەئەتلىرىگە تېخىمۇ كۆپ ھۆرمەت قىلماقتا. بەلكىم ئامېرىكا شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا قۇرۇقلۇقىنى خىتاي ئۈچۈن تەبىئىي بىر تەسىر دائىرىسى دەپ قارىشى مۇمكىن. خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىنى ئازايتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر ئامېرىكا ئۈچۈن ئۇ يەردە خىتاي بىلەن رىقابەتلىشىشنى توختىتىش قارارى ئەقىلگە مۇۋاپىق بولۇشى مۇمكىن.
بىراق، ۋاشىنگتون بۇنداق بىر ئورۇنلاشتۇرۇشنىڭ ئاقىۋىتىگە دىققەت قىلىشى كېرەك. پاتتون ئەگەر ۋاشىنگتون شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئۆز ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى خالىمىسا، بېيجىڭنىڭ تەسىر دائىرىسىنىڭ چېتىدىكى دۆلەتلەر، يەنى ۋىيېتنام ۋە تايلاند بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ۋىيېتنام قۇرۇقلۇق خاراكتېرگە ئىگە. ئۇنىڭ يېپىق بىر سىياسىي تۈزۈمى، سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ماسلاشقان ھالدا ھەرىكەت قىلىش تارىخى، كامبودژا ۋە لائوس بىلەن چوڭقۇر مۇناسىۋىتى ۋە خىتاي بىلەن كۈچىيىۋاتقان ئالاقىلىرى بار. بىراق، ۋىيېتنام كۆز قاراش جەھەتتىن تېخىمۇ دېڭىز-ئوكيانلىق بىر دۆلەتكە ئايلانماقتا. مەسىلەن، 2023-يىلى ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ھەر تەرەپلىمە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىگە ئۆستۈردى. بۇ ئامېرىكىنى ئىنتايىن مۇھىم بىر ھەمراھ، دەپ قارايدىغانلىقىنىڭ بىر ئىشارىتىدۇر. ترامپ ھۆكۈمىتى خانويغا بىر تەرەپلىمە تاموژنا بېجى سۆھبىتىدە دۈشمەندەك مۇئامىلە قىلىپ، بۇ ياخشى نىيەتنى بىكار قىلىۋەتتى. بۇ ھەرىكەت ئامېرىكىنىڭ ۋىيېتنامدىكى ئورنىغا ئۇزۇن مۇددەتلىك زىيان يەتكۈزۈش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ.
ئامېرىكا تايلاندقىمۇ تېخىمۇ كۆپ دىققەت قىلىشى كېرەك. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىكى ئىتتىپاقدىشى ۋە ئىلغار ئىقتىسادقا ئىگە بولغان بۇ دۆلەت تارىختا غەربلىكلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن تاشقى شېرىكلەرگە دوستانە مۇئامىلە قىلىپ كەلگەن. بىراق، 2006-يىلىدىن بېرى تايلاندنىڭ دېموكراتىيەسى ئاجىزلىشىپ، باڭكوك بېيجىڭ بىلەن ھەم ئىقتىسادىي، ھەم مۇداپىئە مۇناسىۋەتلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇردى. ئامېرىكا بۇ ئىتتىپاققا تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىشى ۋە تايلاندنى بېيجىڭنىڭ قۇچىقىغا ئىتتىرىدىغان جازا خاراكتېرلىك ھەرىكەتلەردىن ساقلىنىشى كېرەك. مەسىلەن، ۋاشىنگتون مارت ئېيىدا 40 نەپەر ئۇيغۇر پاناھلانغۇچىنى خىتايغا قايتۇرۇۋەتكەنلىكى ئۈچۈن تايلاند ئەمەلدارلىرىغا ئېمبارگو يۈرگۈزدى. ۋىيېتنام ۋە تايلاند بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ئامېرىكا دېڭىز-ئوكيان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئوچۇق قېلىشىنى كاپالەتلەندۈرەلەيدۇ، خىتاينىڭ ئاسىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئىقتىدارىغا تەبىئىي بىر چەكلىمە قويالايدۇ ۋە ئامېرىكىنىڭ تېخىمۇ كەڭ بولغان ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى مەنپەئەتىنى قوغدىيالايدۇ.