سۈرىيەدە ھاكىمىيەت ئۆزگەرگەندىن كېيىنكى خىتاي-سۈرىيە مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئا) تۈركىستان ئىسلام پارتىيەسى (ت ئى پ) جەڭچىلىرى ۋە ئائىلىلىرى: بۇ گۇرۇپپا سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ۋە ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قىلىنغان قىسمىدۇر. ئافغانىستان-پاكىستان چېگرا رايونىدا مەيدانغا كەلگەن ۋە ئەلقائىدە بىلەن چېتىشلىقى بار دەپ قارالغان ت ئى پ سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىشى بىلەن يۈزلىگەن، ھەتتا مىڭلىغان جەڭچىسىنى ئائىلىلىرى بىلەن بىرگە سۈرىيەگە، بولۇپمۇ ئىدلىبقا يۆتكىگەن. بۇ يەردە ھ ت ش نىڭ ئىتتىپاقدىشى سۈپىتىدە ئەسەد ھاكىمىيىتىگە قارشى ئەڭ ئالدىنقى سەپلەردە ئۇرۇش قىلغان. ئىنتىزامچان ۋە جەڭ ئىقتىدارى يۇقىرى بىر گۇرۇپپا دەپ تونۇلغان. خىتاينىڭ بىۋاسىتە نىشانىدا بولغان ۋە خەلقئارا سەھنىدە «تېررورچى» دەپ ئېتىراپ قىلىنغان بۇ گۇرۇپپا كېلەچىكى ئەڭ ئېنىقسىز ۋە ئەندىشىلىك بولغىنىدۇر. يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى ت ئى پ نى بىر تەرەپتىن قوراللىق بىر كۈچ سۈپىتىدە كونترول ئاستىدا تۇتۇش، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە بىر سودىلىشىش ئامىلى سۈپىتىدە ئىشلىتىشتەك بىر بىرىگە زىت ئىككى خىل قىيىنچىلىققا دۇچ كەلمەكتە.
ب) باشقا ئۆكتىچى گۇرۇپپىلار ئىچىدىكى ئۇيغۇرلار: ت ئى پ غا قوشۇلمىغان، ئەمما ئەھرارۇششام، جەيشۇل ئىسلام قاتارلىق باشقا سۈننىي ئۆكتىچى گۇرۇپپىلارنىڭ سەپلىرىدە ئۇرۇش قىلغان ئۇيغۇرلارمۇ مەۋجۇت. بۇ گۇرۇپپىلارنىڭ كۆپىنچىسى بۈگۈنكى كۈندە يېڭى ئۆتكۈنچى ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىي ياكى ھەربىي قۇرۇلمىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. شۇڭلاشقا، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئورنى ت ئى پ ئەزالىرىنىڭكىدىن پەرقلىنىدۇ. ئۇلار «ئىنقىلاب» نىڭ بىر قىسمى دەپ قارىلىشى مۇمكىن ۋە يېڭى سۈرىيە ئارمىيەسى ياكى خەۋپسىزلىك ئاپپاراتلىرىغا سىڭىپ كىرىش يوشۇرۇن كۈچى تېخىمۇ يۇقىرى بولۇشى مۇمكىن. ئۇلارنى خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىش ت ئى پ ئەزالىرىنى قايتۇرۇپ بېرىشتىن كۆپ تەس ۋە سىياسىي جەھەتتىن تېخىمۇ قىممەتكە چۈشىدۇ، چۈنكى بۇ يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ ئۆزىنىڭ قۇرغۇچى ئامىللىرىدىن بىرىنى تازىلىشى دېگەنلىك بولىدۇ.
ج) پۇقرالار، مۇساپىرلار ۋە ئائىلىلەر: جەڭچى كىملىكى بولمىغان، پەقەت خىتايدىكى بېسىم ۋە زۇلۇمدىن قېچىپ سۈرىيەگە كېلىپ پاناھلانغان نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇر ئائىلىلىرىمۇ بار. بۇ كىشىلەر ئۆكتىچىلەرنىڭ كونتروللۇقىدىكى رايونلاردا تېخىمۇ بىخەتەر ۋە ئىسلامىي بىر ھايات كەچۈرەلەيدىغانلىقى ئۈمىدى بىلەن بۇ جاپالىق سەپەرنى قىلغان. بۇ گۇرۇپپىنىڭ مەسىلىسى پۈتۈنلەي ئىنسانىي بىر مەسىلە. ئۇلارنىڭ خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىلىشى خەلقئارا مۇساپىرلار قانۇنىنىڭ (بولۇپمۇ قايتۇرماسلىق پىرىنسىپىنىڭ) ئوچۇق-ئاشكارا دەپسەندە قىلىنىشى بولىدۇ ۋە يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنى خەلقئارا سەھنىدە ئىنتايىن قىيىن ئەھۋالدا قالدۇرىدۇ. بۇ كۆچمەن مۇساپىرلارنىڭ  قوغدىلىشى يېڭى ھۆكۈمەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدىكى سەمىمىيىتىنىڭ بىر سىنىقى بولىدۇ.
بۇ ئۈچ قاتلاملىق قۇرۇلما «ئۇيغۇرلارنى قايتۇرۇپ بېرىش» مەسىلىسىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئاددىي بىر «ھەئە» ياكى «ياق» دېگەن جاۋاب بىلەن ھەل قىلغىلى  بولىدىغان مەسىلە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى بۇ ئوخشىمىغان گۇرۇپپىلارغا قارىتا ئوخشىمىغان سىياسەتلەرنى يۈرگۈزۈشى مۇمكىن. مەسىلەن، ت ئى پ نىڭ رادىكال رەھبەرلىك قاتلىمىنى نىشان قىلغاچ نېمىگە نىشان قىلغاچ، ئادەتتىكى جەڭچىلەرنى ۋە پۇقرالارنى قوغداشقا يۈزلەنگەن بىر ئىستراتېگىيەنى قوللىنىشى مۇمكىن.
كېلەچەككە يۈزلەنگەن سېنارىيەلەر: ئېنىقسىزلىق قىسقۇچىغا قىسىلغان ئۇيغۇرلار
سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كېلەچىكى دەمەشق، بېيجىڭ، ئەنقەرە ۋە باشقا خەلقئارالىق ئاكتىيورلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ بىر نەتىجىسى سۈپىتىدە شەكىللىنىدۇ. ھازىرقى ئەھۋال ۋە دىنامىكىلارنى نەزەردە تۇتقاندا، بىر قانچە  سېنارىيەنىڭ مۇمكىنچىلىكىنى ئالدىنئالا مۆلچەرلىگىلى بولىدۇ:
1-خىل سېنارىيە: كوللېكتىپ قايتۇرۇپ بېرىش (ئېھتىماللىقى ئەڭ تۆۋەن سېنارىيە): بۇ سېنارىيە مىش-مىش پاراڭلارنىڭ رېئاللىققا ئايلىنىپ، يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئەتراپلىق بىر ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ياردەم بەدىلىگە دۆلەتتىكى بارلىق ئۇيغۇرلارنى ياكى ھېچ بولمىغاندا بارلىق جەڭچىلەرنى خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىشى سىنارىيەسىدۇر.  يۇقىرىدا تەھلىل قىلىنغاندەك، ئىچكى قانۇنىيەت كىرىزىسى، رايونلۇق ئىتتىپاقداشلارنىڭ (بولۇپمۇ تۈركىيەنىڭ) بېسىمى ۋە خەلقئارالىق ئوبرازىنى قوغداش قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن بۇ سېنارىيەنىڭ ئەمەلگە ئېشىش ئېھتىماللىقى ناھايىتى تۆۋەن. بۇ يېڭى ھۆكۈمەت ئۈچۈن سىياسىي بىر ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش بولىدۇ.
2-خىل سېنارىيە: تاللاپ قايتۇرۇپ بېرىش ۋە ئاخبارات ھەمبەھرلەش (مەخپىي سودىلىشىش سېنارىيەسى): بۇ تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە تېخىمۇ مۇمكىن بولغان بىر سېنارىيە. سۈرىيە ھۆكۈمىتى ئاشكارا ھالدا قايتۇرۇپ بېرىش كېلىشىمى تۈزۈشتىن ساقلانغاچ، خىتاي بىلەن «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» مەسىلىسىدە يەڭ ئىچىدە ھەمكارلىشىشى مۇمكىن. بۇ ھەمكارلىق ت ئى پ نىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرىدىن بىر قانچىسىنىڭ مەخپىي ھالدا خىتايغا تاپشۇرۇپ بېرىلىشى،  مالىيە ۋە ئەشيا-ئامبار  ئاخباراتى تەمىنلەش ياكى خىتاينىڭ سۈرىيە زېمىنىدا ت ئى پ غا قارىتا ھەرىكەت ئېلىپ بېرىشىغا ۋاسىتىلىك ھالدا يول قويۇش شەكلىدە بولۇشى مۇمكىن. بۇ، دەمەشقنىڭ ھەم بېيجىڭنى مەلۇم دەرىجىدە رازى قىلىشىنى، ھەم ئىچكى جامائەت پىكرىدە چوڭ بىر نارازىلىق پەيدا قىلىشتىن ساقلىنىشىنى كاپالەتلەندۈرەلەيدىغان ئەمەلىيەتچىل، ئەمما ئەخلاقىي جەھەتتىن مەسىلىلىك بىر ئوتتۇرا يول بولۇشى مۇمكىن.