جەلپ قىلىش ۋە زەربە بېرىش ئىستراتېگىيەسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتاينىڭ ياۋروپاغا كۆرسىتىۋاتقان خوشامىتى ۋە بېسىمى ھەققىدە مۇھاكىمە
تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي-ياۋروپا مۇناسىۋەتلىرى، خەلقئارا رىقابەت ۋە جۇغراپىيەلىك سىياسەت قاتارلىق ساھەلەردىكى داڭلىق مۇتەخەسسىس، خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى كېننىدى ھۆكۈمەت مەكتىپى، برۇكىڭس تەتقىقات ئورنى ۋە كارنىگى خەلقئارا تىنچلىق فوندى قاتارلىق دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق تەپەككۇر مەركەزلىرىدە ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلىگەن تەتقىقاتچى فىلىپپې لې كورر (Philippe Le Corre) تەرىپىدىن يېزىلغان «جەلپ قىلىش ۋە زەربە بېرىش ئىستراتېگىيەسى: خىتاي ياۋروپاغا قانداق ياخشىچاق بولىدۇ ۋە بېسىم ئىشلىتىدۇ؟» (The charm-shock strategy: How China courts and pressures Europe) ناملىق بۇ ماقالە 2025-يىلى 25-ئىيۇن «ThinkChina» تورىدا ئېلان قىلىنغان. لې كوررنىڭ تەتقىقاتى ئاساسلىقى خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كېڭىيىشى، بولۇپمۇ ياۋروپا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە مەركەزلەشكەن. بۇ ماقالە، دونالد ترامپنىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە قايتا رەھبەرلىك قىلىشقا باشلىغانلىقىدەك يېڭى خەلقئارالىق ۋەزىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىدە، خىتاينىڭ ياۋروپاغا قاراتقان مۇرەككەپ ۋە كۆپ قىرلىق دىپلوماتىيەسىنى تەھلىل قىلىدۇ. ماقالىدە خىتاينىڭ بىر تەرەپتىن دىپلوماتىك «جەلپ قىلىش» ۋە ئىقتىسادىي ئىلتىپاتلار ئارقىلىق ياۋروپانى ئۆزىگە تارتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى، يەنە بىر تەرەپتىن سودا ۋە نادىرمېتاللارنى «قورال» قىلىش ئارقىلىق بېسىم ئىشلىتىدىغان «زەربە بېرىش» ئىستراتېگىيەسىنى تەڭ قوللىنىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
بۇ ئەسەرنىڭ ئىلمىي ۋە ئەمەلىي ئەھمىيىتى زور. ئۇ ھازىرقى دۇنيا سىياسىتىدىكى ئەڭ مۇھىم ئۈچبۇلۇڭلۇق مۇناسىۋەت بولغان ئامېرىكا، خىتاي ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلىك ۋە رىقابەت خاراكتېرلىك مۇناسىۋەتنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇھىم بىر كۆزنەك ھېسابلىنىدۇ. ماقالە ياۋروپانىڭ بۇ ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرىسىدا قانداق قىلىپ قىيىن ئەھۋالدا قالغانلىقىنى، ھەم ئامېرىكىنىڭ سودا ئۇرۇشىنىڭ بېسىمىغا، ھەم خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش تاكتىكىلىرىغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. لې كوررنىڭ تەھلىلى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ قانداق شەكىللىنىۋاتقانلىقى، ئىتتىپاق ئىچىدىكى دۆلەتلەرنىڭ ئورتاق مەيدان بىلەن شەخسىي مەنپەئەت ئوتتۇرىسىدا قانداق تەۋرىنىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن قىممەتلىك مەلۇمات ۋە چوڭقۇر كۆز قاراشلار بىلەن تەمىنلەيدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ ماقالە پەقەت خەلقئارا مۇناسىۋەت تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە خەلقئارا ۋەزىيەتكە كۆڭۈل بۆلىدىغان ھەر بىر كىشى ئۈچۈن مۇھىم مەنبە بولالايدۇ.
خىتاينىڭ ياۋروپانى ئۆزىگە جەلپ قىلىش ھۇجۇمى
2025-يىلى دونالد ترامپنىڭ ئاقسارايغا قايتىپ كېلىشى خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيەتتە يېڭى بىر دولقۇن پەيدا قىلدى. بۇ ئۆزگىرىش بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۈچۈن بىر پۇرسەت دەپ قارالدى. خىتاي ئەمەلدارلىرى ئامېرىكىنىڭ يېڭى ھۆكۈمىتىنىڭ سودا قورۇقچىلىقى ۋە «ئاۋال ئامېرىكا» سىياسىتىدىن كۆڭلى سۇ ئىچكەن ياۋروپا دۆلەتلىرىنى تەبىئىي ھالدا بېيجىڭنىڭ قۇچىقىغا ئۆزىنى ئاتىدۇ، دەپ خام خىيال قىلىشقان ئىدى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ياۋروپالىق ئىتتىپاقداشلىرىغا قاراتقان كەمسىتىش خاراكتېرلىك سۆزلىرى ۋە تاموژنا بېجى ئۇرۇشى ئاتلانتىك ئوكيان ئىتتىپاقىدا چوڭقۇر يېرىق پەيدا قىلىپ، خىتايغا بۇ بوشلۇقتىن پايدىلىنىش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بېرەتتى.
بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، خىتاي ياۋروپاغا قارىتا كەڭ كۆلەملىك «جەلپ قىلىش ھۇجۇمى»نى باشلىدى. بۇ ھەرىكەتنىڭ ئەڭ يارقىن ئىپادىسى خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋە سىياسىي بىيۇرو ئەزاسى ۋاڭ يىنىڭ فېۋرالدا مىيۇنخېن بىخەتەرلىك يىغىنىدا ياۋروپالىق ئەمەلدارلارغا قىلغان سۆزىدە گەۋدىلەندى. ۋاڭ يى ئۆزىنىڭ نۇتقىدا ئىنتايىن قىزغىن ۋە دوستانە بىر ئۇچۇرنى يەتكۈزۈپ، خىتاينىڭ ياۋروپا بىلەن «ئىستراتېگىيەلىك ئالاقە ۋە ئۆزئارا مەنپەئەتلىك ھەمكارلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش»قا، شۇنداقلا «دۇنيانى تىنچلىق، بىخەتەرلىك، گۈللىنىش ۋە تەرەققىياتنىڭ پارلاق كەلگۈسىگە يېتەكلەش»كە تەييار ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.
بۇ يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك سىگنال بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي دىپلوماتلىرى ۋە كارخانا ۋەكىللىرى ياۋروپانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا قاراپ سەپەرگە ئاتلىنىپ، دىپلوماتىك تاللاشلار ۋە سودا پۇرسەتلىرىنى ئىزدىدى. بۇ جەرياندا، ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان توختاپ قېلىپ، مۇزلاپ كەتكەن بىر قىسىم يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئارا ھەمكارلىق مېخانىزمىلىرى قايتىدىن جانلاندۇرۇلدى. مەسىلەن، فىرانسىيەنىڭ بىرىتانىيە رايونى بىلەن خىتاينىڭ شەندۇڭ ئۆلكىسى ئوتتۇرىسىدىكى قوشكېزەك رايون كېلىشىمى قايتىدىن يولغا قويۇلدى. ئوخشاشلا، گېرمانىيەنىڭ شىمالىي رېيىن-ۋېستفالىيە رايونى بىلەن سىچۈەن ئۆلكىسى ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىمۇ قايتىدىن كۈن تەرتىپكە كەلتۈرۈلدى.
بېيجىڭنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرى يۈزەكى قارىماققا ئادەتتىكى دىپلوماتىك پائالىيەتلەرگە ئوخشىغان بىلەن، ئۇنىڭ ئارقىسىغا چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك مەقسەت يوشۇرۇنغان ئىدى. بۇ مەقسەت بولسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ ياۋروپا مەھسۇلاتلىرىغا قاراتقان تاموژنا بېجىدىن كېلىپ چىققان زىددىيەتتىن پايدىلىنىپ، ئاتلانتىك ئوكيان ئىتتىپاقىنى پارچىلاش ۋە ئۇلار ئۈستىدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئىدى. خىتاي بۇ «جەلب قىلىش» تاكتىكىسى ئارقىلىق ياۋروپا دۆلەتلىرىنى ئامېرىكىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، ئۆزىنىڭ يەر شارىدىكى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتمەكچى بولدى.