دىئاسپورا ئۇقۇمىنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى، تەرەققىياتى ۋە مەنىسى توغرۇلۇق مۇنازىرىلەر (10-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شېففېرمۇ كوھېنغا ئوخشاش مەجبۇرىي كۆچ تۈرتكىسىدە ئەمەس ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن كۆچۈش نەتىجىسىدە دىئاسپورانىڭ شەكىللىنىدىغانلىقىنى دەيدۇ. شۇنداقلا كوھېن ئوتتۇرىغا قويغان «باشقا مەملىكەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەن بولغان ھەمكارلىق تۇيغۇسى»شەرتىنى، شېففېر يەنىمۇ بىر قەدەم ئىچكىرىلىگەن ھالدا دىئاسپورا ئەزالىرىنىڭ ھەم ئاناۋەتەن بىلەن ھەمدە باشقا مەملىكەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇپ ھەمكارلىق ئىچىدە ئىكەنلىكىنى، مەدەنىيەت، سىياسەت، ئىقتىساد ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردە ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى ۋە دىئاسپورالار، ساھىبخان دۆلەتلەر، ئاناۋەتەن ۋە خەلقئارالىق ئاكتىيورلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋتكە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان دەرىجىدىكى دۆلەتتىن ھالقىغان ئالاقە تورلارنى قۇرالايدىغانلىقىنى تەكىتلىشى دىئاسپورا تەتقىقاتىدا تاشلانغان مۇھىم قەدەملەردىن ھېسابلىنىدۇ.
شېففېر (2003-78) دىئاسپورالارنىڭ شەكىللىنىش جەريانىنى تۆۋەندىكى بىر نەچچە نۇقتىغا يىغىنچاقلايدۇ.
بىر ياكى تېخىمۇ كۆپ دۆلەتكە مەجبۇرىي ياكى ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان كۆچ نەتىجىسىدە شەكىللىنىدۇ.
ئانايۇرتتىن ئايرىلىش سەۋەبلىرى ۋە كۆچمەنلەرنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالىمۇ دىئاسپورانىڭ خاراكتېرىنى، تەشكىللىنىشىنى ۋە ساھىبخان دۆلەتتىكى پائالىيەتلىرىنى يەكۈنلەپ چىقىش ئۈچۈن تەخمىن قىلىنغىنىدەك مۇھىم ئورۇندا تۇرمايدۇ. كۆچمەنلەر مەيلى نامرات بولسۇن مەيلى باي بولسۇن بارغان يېرىدە ئوخشاش مەسىلىلەرگە ۋە ئوخشاش زىددىيەتلىك ئەھۋالارغا دۇچ كېلىدۇ.
كۆچمەنلەرنىڭ كۆپ قىسمى كۆچۈپ بارغان جايغا ماكانلىشىش ۋە بىر دىئاسپوراغا قوشۇلۇش ياكى يېڭى بىر دىئاسپورا بەرپا قىلىش قارارىنى ساھىبخان دۆلەتكە كەلگەندىن كېيىن ۋە ساھىبخان دۆلەتنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي شارائىتىغا ئاساسەن چىقىرىدۇ.
ئېتنىك كۆچمەنلەر- ئەبەدىي ئولتۇراقلىشىش ئۈچۈن كەلگەن بولسىمۇ- ساھىبخان دۆلەتتىكى قانۇنىي چەكلىمىلەر، ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەسىلىلەر تۈپەيلى ئىككىنچى (بەزىدە ئۈچىنچى، ھەتتا تۆتىنچى )بىر دۆلەتكىمۇ كۆچۈشى مۇمكىن.
كۆچمەنلەرنىڭ ئېتنىك-مىللىي كىملىكلىرىنى ساھىبخان دۆلەتتە قوغداپ قېلىش ئارزۇسى، ئىمكانىيىتى ۋە قابىلىيىتى دىئاسپورا بەرپا قىلىش نۇقتىسىدىن تولىمۇ مۇھىمدۇر. كۆچمەنلەر ئۆزلىرىگە ياخشى مۇئامىلە قىلغان بىر دۆلەتتىكى جەمئىيەتكە ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن ئاسىمىلاتسىيە بولۇش، قوشۇلۇپ كېتىش ياكى دىئاسپورا بەرپا قىلىش ۋەياكى مەۋجۇت بىر دىئاسپوراغا قوشۇلۇش ئۈستىدە ئويلىنىشقا باشلايدۇ. كۆچۈپ كەلگەن دۆلەتتىكى قانۇنىي ۋە ئىجتىمائىي چەكلىمىلەر تۈپەيلى ئۈچىنچى بىر دۆلەتكە ياكى ئانايۇرتىغا قايتىشنى ئويلاشقان كۆچمەنلەر دىئاسپورا بەرپا قىلىش ياكى دىئاسپوراغا قوشۇلۇشنى ئويلاشمايدۇ.
زور مىقداردىكى كۆچمەن گۇرۇپپىلار كەلگەن دۆلەتتە يېڭى دىئاسپورا بەرپا قىلىدۇ،لېكىن ئۇلار مۇستەقىللىققە ئېرىشسە ئېتنىك-مىللىي دىئاسپورا دەپ ئاتالمايدۇ. ئانايۇرتلىرى بىلەن مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئالاقىسىنى داۋاملاشتۇرغان تەقدىردىمۇ، بۇ توپلۇقلارنىڭ ساداقەتملىك قىلىدىغان، ياخشى كۆرىدىغان بىر دۆلىتى، يېڭى كىملىكى ۋە يېڭى يۇرتلىرى بولىدۇ.
پەرقلىق تەتقىقاتچىلارنىڭ دىئاسپورا توغرۇلۇق ئوتتۇرىغا قويغان قاراشلىرىغا ئورۇن ئاجرىتىلغان بۇ بۆلۈمدە، بىر توپلۇقنى دىئاسپورا دەپ ئاتاش ئۈچۈن «زامان»ئامىلىنىڭ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلەپ قويۇشنى زۆرۈر تاپتۇق. مارىيېنستراس «دىئاسپورا كەلىمىسى كۈنىمىزدە ساھىبخان جەمئىيەتتە سان جەھەتتىن كۆرىنەرلىك دەرىجىدە كۆپ بولغان بارلىق كۆچمەنلەرنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە. لېكىن بۇ كۆچمەن توپلۇقلىرىنىڭ ھەقىقەتەن دىئاسپورا ياكى ئەمەسلىكىنى بىلىش ئۈچۈن، بىر مەزگىل ئۆتۈشى لازىم» (1999-363).كوھېن مارىيېنستراسنىڭ بۇ ھەقتىكى قارىشىنى قۇۋەتلەپ، بىر كۆچمەن توپلۇقىنىڭ باشقا بىر دۆلەتكە كېلىشى بىلەنلا دىئاسپورا بەرپا بولمايدىغانلىقىنى، ئامېرىكادا بۇ خاتالىقنىڭ داۋاملىق سادىر بولىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. دىئاسپورا ئېڭىنىڭ شەكىللىنىشى ياكى ساقلىنىپ قېلىشى ئۈچۈن، كەچمىش بىلەن كۈچلۈك رىشتە ياكى بۈگۈن ۋە ئەتىكى ئاسىمىلاتسىيەگە قارشى بەرداشلىق بېرىش كېرەك (كوھېن، 1997-186). بىر توپلۇقنىڭ بىر سالاھىيەت (كۆچمەن)تىن باشقا بىر سالاھىيەتكە (دىئاسپورا)غا ئۆتۈشى توغرىسىدا ئەتراپلىق ئانالىز ئېلىپ بېرىشقا توغرا كېلىدۇ. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، كۆچمەن توپلۇقلارنى دىئاسپورا توپلۇقىغا ئايلاندۇرۇغان سەۋەبلەر ئۈستىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىش زۆرۈردۇر. شېففېر كونكرېتلاشتۇرۇلغان ۋاقىت ۋە تەبىرلەر (ساھىبخان دۆلەتكە كەلگەن ۋاقىت، پۇقرالىققا ئىتلىماس قىلغان ۋاقىت، پۇقرالىققا ئۆتكەن ۋاقىت، ساھىبخان دۆلەتتە خىزمەت تېپىش ياكى ئۆي سېتىۋېلىش) ، ئىجتىمائىي ۋە پىسخولوگىيەلىك تەتقىقاتلارغا ئاساسەن، دىئاسپورا تەتقىقاتىدا كۆرۈلگەن مەسىلىلەرگە جاۋاب ئىزدەشكە تىرىشىدۇ.
دىئاسپورا جەمئىيىتىنىڭ ئەزالىرى نېمە ئۈچۈن كىملىكلىرىنى مۇھاپىزەت قىلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بۇ كىملىك بىلەن ئاتىلىشنى، بىر دىئاسپورا ئەتراپىدا تەشكىللىنىشنى، ھەرىكەت قىلىشنى، ھەم ئانايۇرتى ھەمدە باشقا مەملىكەتلەردىكى ئىرقداشلىرى بىلەن مۇناسىۋىتىنى قوغداپ قېلىشنى خالايدۇ؟ جاۋابى جۇغراپىيە، ئانايۇرت، ساھىبخان دۆلەت، ئېتنىك كىملىككە ئوخشاش ھادىسىلەرگە ئاساسەن پەرقلىق بولىدىغان بۇ سوئالنىڭ، مەلۇم بىر دىئاسپورا جەمئىيىتىنى، شۇنداقلا دىئاسپورا ئۇقۇمىنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن ئەھمىيىتى زوردۇر.