يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىش ئارزۇسى ۋە شەرقىي تۈركىستان (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كاپىتالىزمنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن بارلىققا كەلگەن شەھەرلىشىش غەربنىڭ ئەنئەنىۋىي ياشاش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىۋەتتى. ئورتاق تىل، ئورتاق كىملىك (ئىشچى، كاپىتالىست ياكى شەھەرلىك)، ئورتاق يېزىق قاتارلىقلار يېڭى تەۋەلىك ھېسسىنى پەيدا قىلدى. بۇ مىللەتچىلىكنىڭ ئىدىيەۋى ئاساسىنى تىكلىدى (Benedict Anderson Hayali Cemaatler). نەچچە يۈز يىللىق ئىدىيە ئىنقىلابى غەربنى فېئودالىزم ۋە خىرستىيانلىقتىن يىراقلاشتۇرغانلىقى ئۈچۈن ئۇلاردا مەنىۋى قەھەتچىلىك يۈز بەرمەكتە ئىدى. بۇنى ھېس قىلغان سىياسەتچىلەر ۋە پەلسەپەشۇناسلار مىللەتچىلىكنىڭ بۇ بوشلۇقنى تولدۇرىدىغانلىقىغا ئىشەندى. نەتىجىدە تارىخ مىللەتچىلىك ئىدېئولوگىيەسى ئەتراپىدا قايتىدىن يېزىلىشقا باشلىدى. لېكىن ئۇزۇن ئۆتمەي مىللەتچىلىك فاشىزمغا ئۆزگىرىپ كەتتى. گېرمانىيەدىن گىتلېر، ئىتالىيەدىن مۇسسۇلىنى ۋە ياپونىيەدىن خىروخىتو قاتارلىقلار غەرب لىبېرالىزمىغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلدى. ياپونىيە فاشىزمنىڭ ئىدېئولوگىيە ئاساسىنى تىكلىگۈچى سېيگو ناكانو (1886-1943)بولۇپ ئو ساموراي روھىي، يېڭى كوڭزىچىلىق ( Neo- Confucianism ) ۋە مىللىيەتچىلىكنى بىرلەشتۈرۈش ئارقلىق ياپون فاشىزىمىنىڭ ئاساسىنى تىكلىدى. دارۋىننىڭ «تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى»نى جەمئىيەتكە تەتبىقلانغان نۇسخىسى بولغان «سوتسىيال دارۋىنىزم» فاشىزمنىڭ قىرغىنچلىقىغا نەزەرىيەۋى ئاساس سېلىپ بەرگەن ئىدى. يەنى تەبىئەتكە ماسلىشالىغان ھايۋان ۋە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ياشىيالايدىغانلىقى، ماسلىشالمىغانلارنىڭ شاللىندىغانلىقى ۋە بۇنىڭ تەبىئەتنىڭ ئەڭ ئادىل قانۇنىيىتى ئىكەنلىكى بۇ قېتىم رىقابەتكە ماسلىشالىغان ئىرقنىڭ تارىخ تەرىپىدىن تاللىندىغانلىقى ۋە پەس، پارازىت ئىرقلارنىڭ شاللىنىشىنىڭ جەمئىيەتنىڭ ئەڭ ئادىل قانۇنىيىتى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە ئىدى. گىتلېر باشلىق فاشىستلار ئارىيان ئىرقىنىڭ بۇ پەس مىللەتلەرنى يوقىتىش كېرەكلىكى، دۇنيانىڭ ئارىيانلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا بولغاندىلا ئاندىن مەڭگۈلۈك بەختكە ئېرىشىدىغانلىقىنى ۋە بۇنىڭ ئارىيانلارنىڭ ۋەزىپىسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى (Yuvval Noah Harary: 21 Lessons for 21th Centuriey) ۋە ئۆز خەلقىنىڭ مېڭىسىنى بۇ نەزەرىيە بىلەن يۇدى. ياپونىيە ۋە گېرمان فاشىزمى لىبېرالىزمغا جەڭ ئېلان قىلدى. 1939- يىلدىن 1941- يىلغىچە فاشىزم ئۈزلۈكسىز غەلىبە قىلىپ ماڭدى. گېرمانىيە ياۋروپادا ئەنگلىيەدىن باشقا پۈتۈن دۆلەتلەرنى ئىشغال قىلدى. بۇ ۋاقىتتا نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ كاللىسىدا فاشىزم لىبېرال ياۋروپا سىستېمىسىنى مەغلۇپ قىلىدىغان بولدى، دېگەن قاراش پەيدا بولغان ئىدى. 1941-يىلىنىڭ ئاخىرى ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشقا كىرىشى ۋە 1943- يىلى رۇسىيە ستالنگرادتا گېرمانىيەنى مەغلۇپ قىلىشى بىلەن ئۇرۇشتا بۇرۇلۇش ھاسىل بولدى. فاشىزمنىڭ غالجىرلىقى، ئۆز ئىدېئولوگىيەسى ئۈچۈن ۋاسىتە تاللىماسلىقتەك ئىنسانىيلىققا يات بولغا خاھىشى دەل ئۇنىڭ ئاجىزلىقى ئىدى. ئامېرىكا ۋە ئەنگلىيە باشچىلىقىدىكى غەرب سوۋېت ئىتتىپاقىنى يېنىغا ئېلىپ بارلىق فاشىزمنىڭ زۇلۇمىغا ئۇچرىغان خەلقلەر بىلەن بىرلىكتە گېرمانىيە ۋە ياپونىيەگە جەڭ قىلدى. 1945- يىلى ئامېرىكا ياپونىيەنىڭ ئىككى ئارىلىغا ئاتوم بومبىسى تاشلىدى ۋە شۇنىڭ بىلەن فاشىزم مەغلۇپ بولدى. لىبېرالىزم دۇنياغا ئۈمىد ئېلىپ كەلگەن ئىدى. 2-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ غەلىبىسى بىلەن ئۇنىڭ دائىرىسى ياۋروپا قىتئەسىدىن ھالقىپ ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى دۆلەتلەرگىچە كېڭەيدى. ئو دۇنياغا كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە ئېلىپ كېلىش ۋەدىسى ئارقىلىق ئۈمىد ئېلىپ كەلگەن ئىدى.
لېكىن ئىشلار ئويلىغاندەك كۆڭۈللۈك بۆلمىدى. ئامېرىكا ۋە ئەنگلىيە باشچىلىقىدىكى لىبېرال تەرتىپ ئەمدى تېخى غەلىبىدىن ھوشىنى يىغىپ تۇرۇشىغا يەنە بىر چوڭ تەھدىتكە دۇچ كەلدى. بۇ سوۋېت ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى كوممۇنىزم لاگېرى ئىدى. كوممۇنىزمنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسىنى ماركس تىكلىگەن بولۇپ، ئۇ « كاپىتال» ناملىق ئەسرىدە قوشۇمچە قىممەت دەيدىغان بىر ئۇقۇمنى ئوتتۇرىغا قويدى. ماركسنىڭ قارىشىچە، كاپىتالىستلار ئىشچىلارغا مائاش بەرگەندەك قىلغىنى بىلەن ئەمەلىيەتتە كۆپ ئىشلىتىپ ئاز ھەق بېرەتتى. ئۇلارنى خور كۆرەتتى ۋە زاۋۇتلارنىڭ شارائىتى تولىمۇ ناچار ئىدى. ئۇ يەنە كاپىتالىزمنى ئىنسانلارنىڭ بۇرۇنقى بەختلىك ياشاش ئۇسۇلىنى بۇزۇپ تاشلىدى، خەلقنى فېئودال بەگنىڭ قولىدىن ئېلىپ كاپىتالىستلار ۋە ئۇلارنىڭ ماشىنىسىنىڭ قۇلى قىلدى، دەپ ئەيىبلىدى. پەقەت پايدىنىلا قوغلىشىدىغان كاپىتالىزم باي كەمبەغەللىك پەرقىنى چوڭايتىپ ئىشچىلار ۋە كاپىتالىستلار سىنىپىنى بىر بىرىگە قارمۇ – قارشى دۈشمەن قىلىپ قوياتتى. ھامان بىر كۈنى بۇ زىددىيەت پارتلاپ چىقاتتى. قىسقا قىلىپ ئېيتقاندا، ماركس كاپىتالىزىمنىڭ ئىنسانىيەتكە بەخت ئېلىپ كېلىشنىڭ ئورنىغا توقۇنۇش ۋە ئۇرۇش ئېلىپ كېلەتتى.
1917- يىلى رۇسىيەدە لېنىن باشچىلىقىدىكى بولشېۋىكلار غەلىبە قىلىپ سوۋېت ئىتتىپاقىنى قۇردى. ماركسنىڭ «كوممۇنىزم ئەڭ ياخشى» دېگەن نەزەرىيەسىگە لېنىن «پىرولېتارىياتنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقى» دېگەن بىر ئۇقۇمنى قاتتى. ئۇنىڭچە بولغاندا سوتسىيالىزمنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىدىن ئۆتۈپ كوممۇنىزمغا يېتىشتە، كوممۇنىزمنىڭ ماھىيىتىنى ۋە جەمئىيەتتە قانداق يۈرگۈزۈشىنى ياخشى چۈشىنىپ يەتكەن پىرولېتارىيات ئاۋانگارتلىرىنىڭ رەھبەرلىكىدە چىڭ تۇرۇش كېرەك ئىدى. چۈنكى ئاۋام خەلق كوممۇنىزمنى چۈشەنمىگەنلىكى ئۈچۈن ئۇنى خاتا يۈرگۈزۈشى ياكى غەرب كاپىتالىزمنىڭ ئېزىقتۇرىشىغا ئۇچراپ كېتىشى مۇمكىن ئىدى (Addrew Heywwod: Political Science ).