خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى يەر ئاستى سۈيىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرى ۋە مۇستەملىكىچىلىك سۇ سىياسىتى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مۇستەملىكىچىلىكتىن كېيىنكى مۇھىت تەتقىقاتلىرى: بۇ ساھە، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ مۇھىت باشقۇرۇش ۋە سىياسەتلىرىدىكى مەڭگۈلۈك تەسىرلىرىگە مەركەزلىشىدۇ. مۇستەملىكىچى كۈچلەر، ئادەتتە مۇستەملىكە رايونلارغا ئۆزلىرىنىڭ مۇھىتنى «ئىلمىي» باشقۇرۇش مودېللىرىنى، تەبىئىي بايلىقلارنى ئىشلىتىش ئۇسۇللىرىنى ۋە مۇھىت سىياسەتلىرىنى قارىغۇلارچە تېڭىپ، يەرلىك خەلقلەرنىڭ مىڭلىغان يىللىق تەجرىبە جۇغلانمىلىرىنى، ئەنئەنىۋى مۇھىت باشقۇرۇش ئەمەلىيەتلىرىنى ۋە ئېكولوگىيەلىك چۈشەنچىلىرىنى يوققا چىقارىدۇ ياكى باستۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال، يەرلىك خەلقنىڭ تەبىئەت بىلىملىرى ۋە ئەمەلىي تەجرىبىلىرىنىڭ نەزەرگە ئېلىنماسلىقىغا  ۋە مۇستەملىكىچى بىر ۋاسىتە سۈپىتىدە «ئىلمىي» باشقۇرۇشنىڭ تېڭىلىشىغا يول ئاچىدۇ (ئېكسوبار، 1995:76) .مەزكۇر ماقالىدە،[6]شەرقىي تۈركىستاندىكى، خىتاينىڭ زامانىۋى سۇ باشقۇرۇش ئۇسۇللىرى ۋە چوڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىنىڭ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى سۇ ئىشلىتىش ئەمەلىيەتلىرى، سۇغىرىش تېخنىكىلىرى ۋە ئېكولوگىيەلىك بىلىملىرى ئۈستىدىكى تەسىرلىرى ،بېسىمى نۇقتىسىدىن تەھلىل يۈرگۈزۈلىدۇ. بۇ تەھلىل ئارقىلىق، خىتاي دۆلىتىنىڭ مۇھىت ئاسراش سىياسەتلىرىنى ۋە تەبىئىي بايلىق باشقۇرۇش سىياسەتلىرىنى قانداق تۈزۈپ داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تەجرىبىلىرى ۋە بىلىم جۇغلانمىلىرىنىڭ قانداق چەتكە قېقىلىۋاتقانلىقى ئېچىپ بېرىلىدۇ.
سۇ ھاكىمىيىتى: بۇ ئۇقۇم، بىر تەرەپنىڭ (ئادەتتە بىر دۆلەتنىڭ) سۇ بايلىقلىرى ئۈستىدىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنى قوللىنىش ئارقىلىق  باشقا تەرەپلەر ئۈستىدىكى تەسىرىنى ئاشۇرۇش ئەمەلىيەتلىرىنى ئىپادە قىلىدۇ. سۇ ھاكىمىيىتى، پەقەت سۇنىڭ فىزىكىلىق كونتروللۇقىنىلا ئەمەس، بەلكى سۇغا مۇناسىۋەتلىك بىلىم، تېخنىكا، پۇل-مۇئامىلە ۋە قانۇنىي رامكىلار ئۈستىدىكى كونتروللۇقنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھاكىمىيەت كۈچى، سۇ ئامبىرى قۇرالايدۇ، سۇنىڭ ئېقىنىنى ئۆزگەرتەلەيدۇ، ئېقىننىڭ تۆۋەن تەرىپىدىكى  دۆلەتلەرنىڭ سۇ ئىشلىتىش ھوقۇقىنى چەكلىيەلەيدۇ ياكى سۇ كېلىشىملىرىنى ئۆز مەنپەئەتىگە كۆرە تۈزەلەيدۇ. بۇ، ئەينى ۋاقىتتا سۇنى قورال قىلىپ ئىشلىتىش ياكى سۇ بايلىقلىرى ئارقىلىق سىياسىي تەسىرگە ئېرىشىشتۇر (كاي، 2008:20)[7] .  خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سۇ بايلىقلىرى ئۈستىدىكى كونتروللۇقىنى، بولۇپمۇ رايوننىڭ ئورنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى كۆزدە تۇتقاندا، سۇ ھاكىمىيىتى ئۇقۇمى ئارقىلىق ئىزاھلاشقا بولىدۇ. ماقالىدە، خىتاينىڭ سۇ ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرى، سۇنىڭ تەقسىملىنىشى ۋە ئىشلىتىلىشى ئۈستىدىكى بەلگىلىمىلىرى، رايوندىكى باشقا تەرەپلەر (يەرلىك خەلق، قوشنا دۆلەتلەر) ئۈستىدىكى تەسىرلىرى نۇقتىسىدىن بۇ ئۇقۇمغا باغلاپ تۇرۇپ تەھلىل قىلىنىپ، خىتاينىڭ سۇ بايلىقلىرى ئۈستىدىكى كۈچىنى ۋە كونتروللۇقىنى قانداق مۇستەھكەملىگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
2. يەر ئاستى سۈيى بايلىقلىرىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرى ئۈستىدە تەھلىلبۇ قىسىمدا، شەرقىي تۈركىستانغا ئالاقىدار يەر ئاستى سۈيى بايلىقلىرىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرىنىڭ ھەر بىر ئاساسىي ماددىسى، يۇقىرىدا كۆرسىتىلگەن نەزەرىيەۋى رامكا بىلەن مۇناسىۋەتلەندۈرۈلۈپ تەھلىل قىلىنىدۇ.
1.2. ئومۇمىي رامكا ۋە پىلانلاش:
«以水定城、以水定地、以水定人、以水定产» (سۇغا قاراپ شەھەرنى، تېرىقچىلىقنى، نوپۇسنى ۋە سانائەتنى بەلگىلەش) پرىنسىپى، دۆلەتنىڭ مەركەزلىك پىلانلاش كۈچىنى ۋە بايلىق تەقسىملەشتىكى مۇتلەق ھوقۇقىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. بۇ پرىنسىپ، دۆلەتنىڭ تەرەققىيات پىلانىنى، دۆلەت قوللىغان چوڭ تىپتىكى سانائەت تۈرلىرى ۋە دېھقانچىلىق تۈرلىرىنى (مەسىلەن، خىتاي كۆچمەنلىرى ئۈچۈن ئاجرىتىلغان پاختا ئېتىزلىرى) ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇشىغا شارائىت يارىتىدۇ. بۇ پىرىنسىپ، ئەنئەنىۋى كارىز سىستېمىلىرى ياكى كىچىك تىپتىكى تارقاق ئۇيغۇر دېھقانچىلىقىنىڭ ئېھتىياجىنى، زامانىۋى، مەركەزلەشتۈرۈلگەن ۋە سانائەت تىپىدىكى دېھقانچىلىق مودېللىرى ئالدىدا ئىككىنچى دەرىجىگە چۈشۈرۈپ قويۇش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. بۇ، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ تۇرمۇش مەنبەلىرىنىڭ «دۆلەت» تەرەققىيات نىشانلىرى ئۈچۈن قۇربان قىلىنىۋاتقانلىقىنىڭ ۋە ئىچكى مۇستەملىكىچىلىكنىڭ بىر ئىپادىسىدۇر. بۇ پىلانلار ئادەتتە مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ نوپۇزىنى ۋە ئىمتىيازىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغانلىقى سەۋەبلىك، يەر ئاستى سۈيى باشقۇرۇشىنى «دۆلەت ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىيات پىلانلىرى» غا كىرگۈزۈش،چوڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرىنى، سانائەت تەرەققىياتىنى ۋە خىتاي كۆچمەنلىرىنى قوللايدىغان سۇ تەقسىملەش، ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنىڭ سۇ ئېھتىياجىنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ؛ بۇمۇ سۇنىڭ بىئو-ھاكىمىىيەت ۋاسىتىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىنى ۋە مۇھىت ئادالەتسىزلىكىنى پەيدا قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ  (فۇكول، 2002:44-43) . يەر ئاستى سۈيى بايلىقلىرىنى «تەتقىق قىلىش»نىڭ  تېخنىكىلىق ئورگانلار تەرىپىدىن زامانىۋى ئىلمىي مېتودولوگىيەلەرگە ئاساسەن ئېلىپ بېرىلىشى بىلەن ئۇيغۇر دېھقانلىرى ۋە چارۋىچىلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئېكولوگىيەلىك بىلىم،تەجرىبىلىرىنىڭ چەتكە قېقىلىشى مۇستەملىكىچىلىكتىن كېيىنكى نەزەرىيەلەر نۇقتىسىدىن ھالقىلىق بىر بىلىم قاتلام پەرقىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ.  شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ بارلىق قارارلاردىن ئۇزاق تۇتۇلۇشىغا سەۋەب بولىدۇ. يەر ئاستى سۈيىنى قوغداش، ئىشلىتىش ۋە بۇلغىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش پىلانلىرىنىڭ مەركىزىي ئورگانلار تەرىپىدىن پۈتۈنلەي«يۇقىرىدىن تۆۋەنگە» يۈزلەنگەن ئۇسۇلدا تۈزۈلۈشى، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ھەقىقىي ئېھتىياجى، ۋە ئەنئەنىۋى سۇ باشقۇرۇش تەجرىبىلىرىنىڭ يېتەرلىك نەزەردە تۇتۇلماسلىقىغا سەۋەب بولۇپ، مۇھىت ئادالەتسىزلىكىنىڭ يەنە بىر تەرىپىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
2.2. ئېرىشىش ۋە تەقسىملەش: