شى جىنپىڭنىڭ نەزىرىدىكى دۇنيا: لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ مەخسۇس دوكلاتى ھەققىدە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شى جىنپىڭنىڭ رەھبەرلىكىدە، خىتاي ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ۋە قىممەت قارىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ئوچۇق-ئاشكارا ھارامزادىلىككە يۈزلەندى. دېڭ شياۋپىڭنىڭ دىپلوماتىك پىرىنسىپىدىن ۋاز كېچىش بىر كېچىدىلا يۈز بەرگىنى يوق. شى جىنپىڭ بىلەن باغلىنىشلىق بولغان نۇرغۇن سىياسەتلەر، مەسىلەن: ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن رىقابەتنى قوبۇل قىلىش ۋە ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ رۇسىيەسى بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىش قاتارلىقلارغا، ئۇنىڭ ئالدىدىكى رەھبەر خۇ جىنتاۋ دەۋرىدىلا ئۇرۇق سېلىنغان ئىدى. ئەمما، شى جىنپىڭ ھازىرقى خىتاي دىپلوماتىيەسىنى تىپىكلەشتۈرگەن بارلىق سىياسەتلەرنى ئۆزىلا بارلىققا كەلتۈرمىگەن بولسىمۇ، ئۇ ئۇلارنى تېزلەتتى. شى جىنپىڭنىڭ سۆزى بىلەن ئېيتقاندا «يېڭى تارىخىي مۇھىم پەيتتە، بىز چوقۇم خىتاينىڭ كۆز قارىشى، ئەقىل-پاراسىتى ۋە ھەل قىلىش چارىلىرىنى تەشۋىق قىلىشىمىز كېرەك. دۆلىتىمىز دۇنيا سەھنىسىنىڭ مەركىزىگە قاراپ ئىلگىرىلەۋاتقاندا، بىز يەرشارى ئىشلىرىدا تېخىمۇ چوڭ رول ئېلىش ئىقتىدارى ۋە مەسئۇلىيىتىگە ئىگە.» بۇ سۆزلەر شى جىنپىڭنىڭ خىتاينى دۇنياۋى كۈچكە ئايلاندۇرۇش ۋە خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزگەرتىش ئىرادىسىنى تولۇق نامايان قىلىدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ نازارىتى ئاستىدا، بېيجىڭ ئامېرىكا بىلەن كۆپ قاتلامدا يۈزلىشىشكە رازى بولدى. ئۇ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى، شەرقىي خىتاي دېڭىزى، كورېيە يېقىنلىرى ۋە ھىندىستان بىلەن بولغان ماجرالىق چېگراسىدىكى نۇرغۇن تالاش-تارتىشلىق ئىگىلىك ھوقۇقى تەلىپىنى تاجاۋۇزچىلىق بىلەن مۇستەھكەملىدى ۋە نازارەت قىلدى. ئۇ يېڭى كۆپ تەرەپلىك دىپلوماتىك ۋە مالىيە ئورگانلىرىنى قۇرۇشتا باشلامچىلىق رولىنى ئوينىدى، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە ئەھمىيەت بەردى. ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يادرولۇق قىممەت قارىشىنى دېموكراتىيەدىن يىراقلاشتۇرۇپ، تەرەققىياتقا يۈزلەندۈرۈشكە ئىنتىلمەكتە. گەرچە ھازىر كۆلىمى زور دەرىجىدە كىچىكلىتىلگەن بولسىمۇ، «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي، كارخانا ۋە تېخنىكا جەھەتتىكى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتتى. ئاۋسترالىيەنىڭ يېقىن ئەتراپىدىكى تىنچ ئوكياندا، خىتاي يېقىن ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر ئاساسىدا بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كېڭەيتىشكە ئۇرۇندى.
خىتاينىڭ كېڭىيىۋاتقان مالىيە ۋە ھەربىي ئىزلىرى ھەققىدىكى نۇرغۇن ئانالىزلار شى جىنپىڭنى ئادەتتىن تاشقىرى كۈچلۈك ۋە ئۇلۇغۋار رەھبەر ۋە شەخس دەپ قارايدۇ. شۈبھىسىزكى، شى جىنپىڭ سىياسىي بيۇرو ئۈستىدىن ماۋ زېدۇڭدىن بۇيانقى ھەرقانداق رەھبەرگە سېلىشتۇرغاندا، تېخىمۇ چوڭقۇر كونتروللۇققا ئىگە. ئۇ ئۆزىنىڭ سىياسىي تەسەۋۋۇرلىرىغا قوشۇلمىغان دەپ قارىغان سىياسىي رەقىبلىرى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنى چەتكە قېقىش ياكى ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلاشتا رەھىمسىز بولدى. ئەمما، ماددىي ئامىللار شى جىنپىڭنىڭ ھارامزادىلىكى ئۈچۈن مۇھىم ئاساس يارىتىپ بەردى. تېخىمۇ چوڭ ئىقتىساد ۋە تېخىمۇ كۈچلۈك ھەربىي كۈچ بولمىسا، شى جىنپىڭنىڭ ئىرادىسىنى تېڭىش ئىقتىدارى زور دەرىجىدە ئاجىزلاپ كېتەتتى. بۇ، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ھازىرقى پوزىتسىيەسىنىڭ پەقەت شەخسىي ئىرادىنىڭ مەھسۇلى بولماستىن، بەلكى دۆلەتنىڭ ئومۇمىي كۈچىنىڭ نامايەندىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاينىڭ يەرشارىۋى كۈچى ۋە چوڭلۇقىنىڭ ئەڭ مۇھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئۇنىڭ ئىقتىسادىدۇر. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئىقتىسادى ئامېرىكىنىڭكىگە ھېچقاچان تەڭ كېلەلمىگەن بولسىمۇ، نەچچە ئون يىل دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كۆپلىگەن ساھەلەردە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا جەڭ ئېلان قىلالىغان ئىدى. ئەلۋەتتە، ئاخىرىدا سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلدى. خىتاي بولسا پەرقلىقتۇر. نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، خىتاي ئىقتىسادى داۋاملىق ئېشىپ، ۋاقتى كەلگەندە ھەقىقىي دوللار قىممىتى بويىچە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىدىن ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتايدىكى ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان كوممۇنىستىك پارتىيە دۆلەتنىڭ كۆلىمى ۋە چوڭلۇقىدىن پايدىلىنىشتا ئىسپاتلانغان ئىقتىدارغا ئىگە. خىتاي ئۆتكەن ئەسىردە باشقا ھېچقانداق دۆلەتكە ئوخشىمايدىغان دەرىجىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا جەڭ ئېلان قىلماقتا، ھەمدە بۇنىڭغا كېرەكلىك ۋاسىتىلەرگە ئىگە. دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن گىرافىكقا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى (GDP، نۆۋەتتىكى باھا بويىچە)  1980-يىللاردىن باشلاپ تېز سۈرئەتتە ئېشىشقا باشلىغان. بولۇپمۇ 2000-يىللاردىن كېيىن، جياڭ زېمىن ۋە خۇ جىنتاۋ دەۋرلىرىدە ئېشىش سۈرئىتى تېخىمۇ تېزلەشكەن. شى جىنپىڭ دەۋرىگە كەلگەندە، خىتاي ئىقتىسادى ئامېرىكا بىلەن بولغان پەرقىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كىچىكلىتىپ، 2025-يىللىرىغا كەلگەندە 20 تىرىليون دوللاردىن ئاشىدىغانلىقى، ئامېرىكىنىڭ 30 تىرىليون دوللار ئەتراپىدىكى ئىقتىسادىي كۆلىمىگە يېقىنلىشىدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن. گەرچە گىرافىكتا 2025-يىلدىن كېيىنكى مۆلچەرلەر كۆرسىتىلمىگەن بولسىمۇ، بۇ ئېشىش سۈرئىتى داۋاملاشسا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمىنىڭ ئامېرىكىدىن ئېشىپ كېتىشى مۇقەررەردەك قىلىدۇ. بۇ ئىقتىسادىي كۈچ خىتاينىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى سۆز ھوقۇقىنى ۋە تەسىرىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرىدۇ. خىتاي رەھبەرلىرى خۇا گوفېڭ، خۇ ياۋباڭ، جاۋ زىياڭ، جياڭ زېمىن، خۇ جىنتاۋ ۋە شى جىنپىڭ دەۋرلىرىدىكى بۇ ئۆزگىرىشلەر خىتاينىڭ ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش سىياسىتىنىڭ نەتىجىسى، شۇنداقلا دۇنياۋى كۈچكە ئايلىنىش ئىرادىسىنىڭ ئىپادىسىدۇر. بۇ ئىقتىسادىي ئاساس، خىتاينىڭ ھەربىي، دىپلوماتىك ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدىكى كېڭىيىشىگە ماددىي كاپالەت بىلەن تەمىنلەيدۇ.