قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قىسقىسى، مەيلى ئىبنى تەيمىييە ۋە ئىبنى كەسىرگە ئوخشاش سەلەفى ئالىملىرى «ئەڭ مۇۋاپىق ۋە توغرا تەپسىر ئۇسۇلى»دەپ تەرغىپ قىلغان ئۇسۇل بولسۇن مەيلى مەسۇر (رىۋايەت يولى بىلەن ئۆگىتىلگەن چىن خەۋەر) تەپسىرىگە مۇناسىۋەتلىك ئەنئەنىۋى ئىزاھات بولسۇن، قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى ئەسلىدە سەلەفىيە (ئەھلى-ھەدىس)تەرىپىدىن ئوزۇقلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. لېكىن بۇ ئېقىم ئىمام شافى رەيگە قارشى سۈننەت ۋە ھەدىسنىڭ نوپۇزىنى ياقلىغان چاغدا، دىنى ئەھكامنىڭ مەنبەسىنى قۇرئان بىلەنلا چەكلەپ قويىدىغان خاھىشقا پۇرسەت يارىتىپ بەرگەن. چۈنكى ئىمام شافى پۈتۈن كۈچى بىلەن سۈننەتنى ياقلايمەن، دەپ  ئۆكتىچىلەرگە پايدىلىق بەزى قاراش ۋە ئۇسۇللارغا مۇراجائەت قىلىپ سالغان. تېخىمۇ روشەن قىلىپ ئېيتساق، ئىمام شافى دىنى مەنبەلەر قاتلىمىدا سۈننەتنى چىقىرىپ تاشلىماقچى بولغان ئېقىمغا رەددىيە بېرىش جەريانىدا، سۈننەتنى قۇرئان بىلەن بىر تۇتقان ياكى ئوخشاش سەۋىيەگە كۆتۈرۈپ مۇئامىلە قىلغان، نەتىجىدە بۇ خاھىش «دىنى ئەھكام ئەسلىدە يېگانە مەنبە قۇرئانغا تايىنىدۇ»دەيدىغان ئېقىمغا يوشۇرۇن يول ئېچىپ بەرگەن. دەرۋەقە، ئەلمىساقتىن بېرى، قۇرئاننى ئىسلام دىنىنىڭ يېگانە مەنبەسى ئىكەنلىكىنى تەشەببۇس  قىلىپ كېلىۋاتقان بارلىق ئېقىملار دەلىل قىلىپ كۆرسىتىپ كېلىۋاتقان «بىز كىتابتا ھېچقانداق نەرسە كەم قىلمىدۇق» دېگەن مەزمۇندىكى ئايەتنىڭ (ئەنئام:6-38)تەپسىرىدە فاخرەددىن ئەر-رازىنىڭ (606-1210)دېگەنلىرىمۇ ئىمام شافىنىڭ قۇرئانچىلىق خاھىشلىرىغا بىلىپ بىلمەي «ھەسسە»قوشقانلىقى توغرىسىدا ئوتتۇرىغا قويغان قاراشلىرىمىزنى مۇئەييەنلەشتۈرىدىغان ئالاھىدىلىككە ئىگە. بۇ ئايەتتىكى «كىتاب»ئىبارىسىدە كۆزە تۇتۇلغان مەقسەتنىڭ قۇرئان ئىكەنلىكىنى، شۇڭلاشقا، ئۇنىڭ چەكسىز مەنىسى بارلىقىنى تەكىتلىگەن رازى، ئىمام شافىغا قارىتىپ مۇنۇلارنى بايان قىلغان: «ئېيتىشلارغا قارىغاندا،  بىر كۈنى شافى ھەرەمدە ئولتۇرۇپ: ماڭا نېمە توغرۇلۇق سورىساڭلار، مەن چوقۇم بۇ سوئالغا قۇرئاندىن جاۋاب تېپىپ بېرەلەيمەن، دەپتۇدەكمىش، بۇنىڭغا قارىتا بىر ئادەم: ئىھرام باغلىۋالغان بىرسىنىڭ ئېشەك ھەرسىنى ئۆلتۈرۈۋېتىشىگە قانداق قارايسىز؟ دەپ سوراپتۇ، شافى: ئۇ كىشىگە بىر ئىش قىلىشنىڭ ھاجىتى يوق، دەپ جاۋاب بېرىپتۇ، ئادەم يەنە: ئۇنداقتا بۇ جاۋاب ئاللاھنىڭ كىتابىنىڭ قايسى ئايىتىدە ئۇچرايدۇ، دەپ سوراپتۇ. شافى جاۋابەن: ئاللاھ پەيغەمبەر سىلەرگە نېمە يەتكۈزسە ئۇنى ئېلىڭلار، دەيدۇ (ھاشر:59-7)دېگەن ۋە ئارقىدىن يەنە پەيغەمبەرنىڭ «سۈننىتىمگە ۋە مەندىن كېيىنكى خەلىپىلىرىمنىڭ سۈننىتىگە ئەگىشىڭلار»دېگەنلىكىنى بايان قىلىش بىلەن بىرگە، ھەزىرىتى ئۆمەرنىڭ «ئىھراملىق بىرسى ئېشەك ھەرىسىنى ئۆلتۈرۈسە بولىدۇ»دېگەن سۆزىنى نەقىل قىلغان.
ۋاھىدى مۇنداق دېگەن: «زىناخور ئاسىفقا مۇناسىۋەتلىك ھەدىستە ئاسفنىڭ ئاتىسى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا <ئارىمىزدا ئاللاھنىڭ كىتابى بىلەن ھۆكۈم قىلغىن>دېگەندە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام <جېنىمنى ھەر ۋاقىت پىدا قىلالايدىغان ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، مەن ئىچىڭلاردا ئاللاھنىڭ كىتابى بىلەن ھۆكۈم قىلىمەن>دېگەن ۋە ئارقىدىن ئاسىفقا دەررۇ ئۇرۇپ سۈرگۈن قىلىنىشقا، زىنا قىلغان ئايالنى بولسا قىلمىشنى تەن ئالغان ئەھۋالدا تاشلاشقا ھۆكۈم قىلغان. ھالبۇكى، قۇرئاندا دەررۇدىن باشقا سۈرگۈن قىلىش جازىسى توغرۇلۇق ھۆكۈم ئۇچرىمايدۇ. دەل مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئەھۋاللار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەر ھۆكۈمىنىڭ ئاللاھنىڭ كىتابى بىلەن ئوخشاش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.»
مەن (فەخرەددىن رازى)شۇنى دېيەلەيمەنكى، بۇ مىسال توغرىدۇر. چۈنكى ئاللاھ  « ئۇلارنى ئۇلارنىڭ راستلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان) دەلىللەر ۋە مۇقەددەس كىتابلار بىلەن (ئەۋەتتۇق)، بىز ساڭا قۇرئاننى ئىنسانلارغا چۈشۈرۈلگەن شەرىئەتنى بايان قىلىپ بەرسۇن، ئۇلار (بۇ قۇرئاننى) پىكىر قىلىپ (ئۇنىڭدىن ۋەز ـ نەسىھەت ئالسۇن) دەپ نازىل قىلدۇق » نەھل: 16-44)دەپ بۇيرىغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بايان قىلغان ھەر نەرسە بۇ ئايەتنىڭ دائىرىسىگە كىرىدۇ. بۇ جايغىچە قەيت قىلىنغان مىساللار بىلەن مۇنداق ئىككى خۇلاسىگە كېلەلەيمىز: قۇرئان، ئىجما، مۇتاۋىتىر سەۋىيەسىدە بولمىغان خەۋەرلەر ۋە قىياسنىڭ دەلىل بولالايدىغانلىقىنى ۋە بۇ ئۈچ يولدىن بىرىسى بىلەن جەزملەشكەن ھەر قانداق ھۆكۈمنىڭ قۇرئان بىلەن سابىت بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇنداق بولغاندا ئاللاھنىڭ <بىز كىتابتا ھېچقانداق نەرسىنى كەم قىلمىدۇق>دېگەن ئايىتىنىڭ ھەق ئىكەنلىكى نامايەن بولىدۇ.