ئەدەبىيات ۋە دىن (8-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەتتا، deus ex machina دەك ئادەمنىڭ قىزىقىشىنى ئ‍ويغىتىدىغان ھېچقانداق ئەسۋاپلار ئىشلىتىلمىگەن دىراممىلاردا، «پالاكەت بىلەن نەتىجىلەنگەن ۋە ئىنساننىڭ ئاشىق بولۇشىغا سەۋەپچى بولغان ئىنسان «ھەرىكەتلىرىگە تەڭرىلەرنىڭ دائىم» ئۆزلىرى خالىغانچە ۋە نەپرەت بىلەن ئارلىشىشى» ئىپادىلىنىدۇ. (Jan Bremmer, Hamartia: Tragic Error in the ‘Poetics’ of Aristotle and in Greek Tragedy, Hamartia: Aristo’nun ‘Poetika’sında ve Grek Trajedisinde   Trajik Günah, 1969). دىرامما يازغۇچىلىرىنىڭ ئىپادىسىدە تەڭرى (ate) Aristotleنىڭ hamartia (ئەسلى گۇناھ) ئۇقۇمىغا تەڭپۇڭلاشتۇرۇلۇپ، چاغداش ئالىملار (Bremmer, R. D. Dawe, T. C. W. Stinton) نەتىجە دەپ باھالىما قتىدۇر. ئۇ گۇناھنى پۈتۈنلەي ئاقلىمايدۇ ياكى گۇناھكارنى كەچۈرۈم قىلمايدۇ. تەڭرىنىڭ (ate) رولى بىز ئ‍ويلىيالمىغاننى بىزگە ئويلاتقۇزۇشتۇر. پالاكەتكە سەۋەپ بولغان ئىنتايىن ئېغىر خاتا ئىنسانىي مەنتىقىسىزلىق، قىزغىنلىقىنىڭ زىيادە بولۇشى ياكى پەقەت بىلىمنىڭ چېكى بىلەن ھەقىقىي مەنادا ئىزاھلىنالمايدۇ. «زىتلىقلار، ئادەمگە بىر يوشۇرۇن دۈشمەننىڭ ئىسپاتىنى بېرىدىغاندەك كۆرۈنگىنىدە»(Redfield,1975) دىرامما يازغۇچىلىرى، يۇمۇرىستىك قەستلىك ھەرىكەتنىڭ بۇزۇلىشىغا (Deianira نىڭ يولدىشىغا ھەدىيەسى بولغان شەھەرنى قوغداش ئۈچۈن Oedipus نىڭ چارىسىز ھەرىكەتلىرى, Phaedra نىڭ Aphrodite نىڭ تەسىرىدىكى تاكتىكىلىرىنى) سەۋەپچى بولۇش ئۈچۈن، كۆز قاماشتۇرىدىغان تەڭرىلەرنىڭ (Plegges dios) پېئىلىنى (ھەرىكىتىنى) مۇقەررەر تىلەيدۇ. Platoنى ھەيران قالدۇرغان دەل تراگېدىيەنىڭ بۇ كۆرۈنىشىدۇر. چۈنكى ئۇنىڭ ئاشكارا فورمۇلاسى، Paul Riceourنىڭ قىسقىچە ئىپادىلىگىنىدەك، «دىنىي ئاڭ ئۈچۈن ئۆزىنى خاراپ قىلىش دېمەكتۇر». (Symbolism of Evil, K.tülük Sembolizmi, 1967). بۇ تۈپەيلى، يامانلىقىنىڭ ئىلاھىي يىلتىزى چۈشەنچىسى ئەكىس ئەتتۈرگۈچى ئەقىل، خۇراپاتلارغا چوقۇنۇش ياكى رەسمىي تېئولوگىيەنىڭ مەنتىقىلىق ئىپادىسىدە ئىما قىلىنغان ۋە ئاشكارا قىلىنغاندەك بولمايدۇ. ئۇ، پەقەت كونكېرت بولسىمۇ، يەنە ۋاستىلىق سەنئەتنىڭ قورالىدەك چۈشىنىش مۇمكىن. بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە گۇناھكار تەڭرى فىگۇراسىنىڭ قەدىمىي يۇناندىن ئ‍ايرىۋېتىلگەن بىر مەدەنىي خاتا ئەمەسلىكى، ھىندى ئەنئەنىسىنىڭمۇ تېئودىس ۋە ئانتيتېئودىسنىڭ ئىنتايىن كۆپ يوللىرىنى كونكېرتلاشتۇرغان ھەقىقەتتە كۆرۈلۈشى مۇمكىن. (Wendy Doniger O’Flaherty, The Origins of Evil in Hindu Mythology, Hind Mitolojisinde   K.tülüğün Kökenleri, 1976).كۆرسەتكۈچلەر بار تۇرۇقلۇق، شەرمەندىچىلىك بولغان تراگېدىيىلىك تېئولوگىيىنى مۇقەددەس دەپ بىلگەن ئەدەبىي سىتاتىستىكا ،بۇ تۈپەيلى تۇنجى قۇربانلاردىن بىر زامانىۋى Jonestown نىڭ قائىدە سىرتىغىچىلىك – بەزى دىنىي ۋەقە تەرتىپلىرىنىڭ تەتقىق قىلىشى ئۈچۈن ھەرۋاقىت مۇۋاپىق بولىدۇ. (Krş., René Girard, La violence et le sacré, Şiddet ve Kutsal, 1972; Le bouc emissaire, 1982; Jonathan Z. Smith, Imagining Religion: From Babylon to Jonestown, Din İmgesi: Babil’den Jonestown’a Kadar, 1982). [Bkz., Evil].
ئەگەر قەدىمىي يۇنان دىنى، بۈيۈك كىلاسسىك ئەدەبىيات ژانېرلىرىغا دائىم تەسىر كۆرسەتكەن بولسا، غەرب ئەدەبىيات ئەنئەنىسىدىكى خرىستىيان دىنىنىڭ تەسىرىمۇ تېخىمۇ روشەن ۋە كەڭ دائىرىلىكتۇر. E.R.Curtius نىڭ قاتتىق باھاسىدا، ئۇ «كىتابنى ئەڭ مۇقەددەس قوبۇل قىلغان خىرىستىيانلىق سايىسىدە بار ئىدى. خرىستىيانلىق بىر مۇقەددەس كىتاب دىنى ئىدى. ئەيسا، قەدىمىي سەنئەتنى بىر كىتاب تورى بىلەن تەمسىل قىلغان يىگانە تەڭرىدۇر. پەقەت ئۇنىڭ تۇنجى كۆرۈنۈشىدە ئەمەس، پۈتۈن تۇنجى دەۋرىدە، خرىىستىيانلىق، يېڭى مۇقەددەس يازمىلار – ئىنجىللار، ھەۋارى مەكتۇپلىرى، ۋەھىيلەر، شېھىتلارنىڭ ئەمىلى، ئەزىزلەرنىڭ ھاياتلىرى، ئىبادەت مۇراسىمىدىكى كىتاپلاردەك ئېتىقادقا دائىر ھۆججەتلەرنىڭ يېزىلىشىنى مۇھاپىزەت قىلىدۇ. (Eurepean Literature and the Latin Middle Ages, Avrupa Edebiyatı ve Latin Ortaçağları, trans. Willard R. Trask, 1953). شۇنداقلا، كىلاسسىك قەدىمىي يۇنان ئەدەبىياتى بىلەن خرىستىيان ئەدەبىياتى ئارىسىدا بىر ئىنتايىن مۇھىم پەرق باردۇر. تۇنجىسى، بىر مەدەنىيەتكە خاس بىر دىنىي ئەخلاقنىڭ چوڭقۇر ئەكىس ئېتىشى ئىكەن، ئىككىنچىسى، پەقەت بىر جەمئىيەتنىڭ يېگانە مەھسۇلاتىدۇر. ھەتتا خرىستىيان دىنى يازمىلارنىڭ تىل ۋە شەكلى، ئىلگىرىكى دىنى مۇھىتلارنىڭ ۋە دىققەتنى جەلىپ قىلغۇدەك دەرىجىدە يەھۇدى ۋە گرېكو – رومانلارنىڭ ئالاھىدىلىكىنى كۆرسىتىدۇ. خرىستىيانى بىرلا نەزەرىيىگە ئېسلىۋېلىشنى ياقىلاش ئۈچۈن، ئىككىنچى ئەسىرنىڭ مۇداپىئەچىسى Tertullian بىر قېتىم «مۇقەددەس بىر شەھەر ۋە بىر ئېتىقادنىڭ سىمۋولى بولغان قۇددۇسنىڭ تەقرىبەن يالغۇز بىر خرىستىيانى يارىتىلىش ئىكەنلىكىنى مۇۋاپىق بولمىغان بىر شەكىلدە ئۇنتۇپ قالغانلىقى ئۈچۈن» ئاتىنالىقلار قۇددۇسنى نېمىشقا ئېلىشقا مەجبۇر؟ دېگەن مەشھۇر سۇئالنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇزۇن تارىختا خرىستىيانلىق ۋە قورشاۋغا ئالغۇچى مەدەنىيىتى، دائىم دىئالېكتىك كۆزگە چېلىقىدىغان بىر مودا، پەرقلەرنى بىرلەشتۈرۈش، تېپىش، ئۇيغۇنلىشىش، ئايرىلىش ۋە ماسلىشىش ئىچىدە تەرەققىي قىلغان.
يېڭى ئاھد(Yeni Ahid)ىنى شەكىللەندۈرگەن شۇ 27 ھۆججەتتە بۇنداق بىر جەريان، خرىستىيان ئەدەبىياتى تارىخىنىڭ باشلىنىشىدا ئاشكارىدۇر [Bkz., Biblical Literature, New Testament ve Gospel’e dair makale.].