«ئۇيغۇر مىللىي مەۋجۇتلۇقى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ كېلەچىكى» مۇھاكىمە يىغىنى ئۇقتۇرۇشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھەممىمىزگە ئايان بولغىنىدەك، مىليونلارچە بىگۇناھ شەرقىي تۈركىستانلىق ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك ۋە تاتار قېرىنداشلىرىمىز تۈرمە ۋە جازا لاگېرلىرىدا ئېغىر تەن جازاسىغا ئۇچراپ، ئىچكى ئەزالىرى ئوغرىلىنىپ، روھى ۋە جىسمانىي جەھەتتىن ئېغىر ۋەيران قىلىنماقتا. ئاتا – ئانىلىرىدىن ئايرىلىپ ئىگە چاقىسىز قالغان نارەسىدە يېتىم بالىلار ئۇرۇق-تۇغقانلىرىدىنمۇ تارتىۋېلىنىپ، خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىگە يۆتكەپ كېتىلمەكتە. ئەرلىرى ياكى ئەر تۇغقانلىرى تۈرمە ۋە جازا لاگېرلىرىغا سولانغان ياكى سولىنىش خەۋپى بولغان ياش قىز – ئاياللار خىتاي ئەرلىرى بىلەن توي قىلىشقا مەجبۇرلانماقتا.
خىتاينىڭ ئاساسىي قانۇنى ۋە مىللىي تېرىتورىيەلىك ئاپتونومىيە قانۇنىغا ئاساسەن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ رەسمىي قانۇنلۇق دۆلەت تىلى بولغان ئۇيغۇر تىلى 2017-يىلى 1-سېنتەبىردىن ئېتىبارەن رەسمىي يوسۇندا ئۇيغۇر مائارىپىدا ئىشلىتىش چەكلەندى. نەتىجىدە، خىتاي ئۆزىنىڭ ئاساسىي قانۇنى ۋە مىللىي تېرىتورىيەلىك ئاپتونومىيە قانۇنىغا خىلاپلىق قىلىپ، ئۇيغۇر ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ يەسلى ۋە ئوتتۇرا – باشلانغۇچ مەكتەپلىرىدە ئۇيغۇرچە دەرسلىك كىتابلىرى تامامەن يىغىۋېلىپ، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارغا ئۇيغۇرچە دەرسنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، ئۇيغۇر مىللىي مائارىپىنى تامامەن خىتايچە مائارىپقا ئايلاندۇردى.
مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدىمۇ ئانا تىل مائارىپىنى كۈچەيتىش ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنى ساقلاش ئۇيغۇرلار دۇچ كەلگەن نۆۋەتتىكى جىددىي ۋە مۇھىم مەسىلىگە ئايلانماقتا.
يىغىنچاقلىغاندا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئەسلى قانۇنلۇق ئىگىلىرى بولغان ئۇيغۇر قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەر خىتاينىڭ يۈرگۈزگەن ئاسسىمىلياتسىيە ۋە يوق قىلىش سىياسىتىدە، ئانا تىل، مائارىپ، مەدەنىيەت، دىن ۋە سىياسىي جەھەتتە تۈرلۈك خىرىسلارغا دۇچ كېلىپ، مىللىي مەۋجۇتلۇقى ئېغىر تەھدىت ئاستىدا قالماقتا.
بىز مۇھاجىرەتتىكى شەرقىي تۈركىستانلىق ئۇيغۇرلار تەشكىللىك ھالدا كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە ئىجتىمائىي، مەدەنىي ۋە سىياسىي پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىش بىلەن بىرگە، ئۇيغۇرلار دۇچ كەلگەن نۆۋەتتىكى بۇ ئېغىر ۋەزىيەتنى چەتئەل تاراتقۇلىرىغا توغرا ۋە تەسىرلىك ئاڭلىتىش ۋە ئۇيغۇرلارغا كۆڭۈل بۆلۈۋاتقان چەتئەل ھۆكۈمەتلىرى بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت قۇرۇش ئارقىلىق مىللىي قىرغىنچىلىقتىن قۇتۇلۇش يولىدا تا مىللىي ھۆرلۈكىمىزگە ئېرىشكەنگە قەدەر بار كۈچىمىز بىلەن خىتاينىڭ بىزگە قاراتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى كۈرەش قىلىشقا مەجبۇرمىز.
ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇق مەسىلىسى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ كېلەچىكى ئۈستىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن مۇھاجىرەتتە ۋەتەن – مىللەت تەقدىرى ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتقان خەلقئارا مۇناسىۋەت، قانۇن، جەمئىيەتشۇناسلىق، تارىخ، تۈركولوگىيە، پىسخولوگىيە، پەلسەپە، سىياسەت بىلىمى، مەدەنىيەت تەتقىقاتى، ئاخبارات، دىنى تەتقىقات ۋە مائارىپشۇناسلىق ساھەلىرىدە كۆزگە كۆرۈنگەن 35 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر تەتقىقاتچىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ بىرلىكتە ھەمكارلىشىپ ئويۇشتۇرۇشىدا، 2019-يىلى 9-ئاينىڭ 7- ۋە 8-كۈنلىرى ئىستانبۇلدا «ئۇيغۇر مىللىي مەۋجۇتلۇقى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ كېلەچىكى مۇھاكىمە يىغىنى» ئۆتكۈزۈلىدۇ.
بۇ مۇھاكىمە يىغىنىدا جەمئىي 8 ئۇيغۇر تەتقىقاتچى يىغىننىڭ 1-كۈنىدە تۆۋەندىكى مۇھاكىمە قىلىنىدىغان ئاساسلىق تېمىلارنى چۆرىدىگەن ئاساستا ئىلمىي دوكلات بېرىدۇ. يىغىننىڭ 2-كۈنى يۇمىلاق ئۈستەل مۇھاكىمە ۋە مۇنازىرىسى ئېلىپ بېرىلىدۇ.
«ئۇيغۇر مىللىي مەۋجۇتلۇقى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ كېلەچىكى» مۇھاكىمە يىغىنىدا مۇھاكىمە قىلىنىدىغان ئاساسلىق تېمىلار:
1- خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئاسسىمىلياتسىيە ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارشى كۈرەش يوللىرى
2- جازا لاگېرى، تۈرمە ۋە ئۇنىڭغا قارشى كۈرەش يوللىرى
3- شەرقىي تۈركىستان داۋاسىدا تىز سۈرئەتتە ياش ۋە بىلىملىك تايانچ كۈچلەرنى يېتىشتۈرۈشنىڭ چارىلىرى
4- چەتئەلدىكى شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرىنى كۈچلەندۈرۈشنىڭ يوللىرى
5- چەتئەلدىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ خىتايغا قارشى مىللىي قارشىلىق ئېڭىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشنىڭ چارىلىرى
6- چەتئەلدىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ خىتايغا قارشى مىللىي قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى كۈچەيتىشنىڭ يوللىرى
7- ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇقى ۋە مۇستەملىكىگە ئۇچرىغان مىللەتلەرنىڭ مىللىي كۈرەش يوللىرى ھەققىدە مۇھاكىمە
8- شەرقىي تۈركىستاننىڭ كېلەچىكى ۋە «كەلگۈسى شەرقىي تۈركىستان» ھەققىدە مۇھاكىمىلەر
9- شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق كۈرىشىدە بىرلىككە كېلىشكە تېگىشلىك مۇھىم نۇقتىلار ھەققىدە مۇھاكىمىلەر (يەر كۆلىمى، بايراق، دۆلەت گېربى، نوپۇس ۋە ئىستىقلال مارشىنىڭ ئەسلى نۇسخىسى… قاتارلىقلار)
«ئۇيغۇر مىللىي مەۋجۇتلۇقى ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ كېلەچىكى مۇھاكىمە يىغىنى» نىڭ يۇقىرى سۈپەتتە تەرتىپلىك ئېلىپ بېرىلىشى ئۈچۈن، يىغىن ھەققىدە تۆۋەندىكىدەك بەلگىلىمىلەر بېكىتىلدى:
1) بۇ قېتىمقى مۇھاكىمە يىغىنى 9-ئاينىڭ 6-، 7-، 8- ۋە 9-كۈنلىرى ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولۇپ، پائالىيەت جەمئىي 3 يېرىم كۈن داۋاملىشىدۇ. (ئەسكەرتىش: يىغىندىن بۇرۇن 9-ئاينىڭ 6-كۈنى جۈمە چۈشتىن كېيىن سائەت 3:30 دا مەرھۇم كۈرەش كۆسەن ۋاپاتىنىڭ 11-يىلى مۇناسىۋىتى بىلەن «كۈرەش كۆسەننى خاتىرىلەش مۇھاكىمە يىغىنى» ئۆتكۈزۈلىدۇ. 9-ئاينىڭ 9-كۈنى «ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 10-يىلى» خاتىرىلىنىش بىلەن بىرگە، «3-نۆۋەتلىك ئاكادېمىيە كېڭەش يىغىنى» ئۆتكۈزۈلىدۇ.)