خىتاي ۋىرۇسىدىن كېيىنكى دۇنيا ۋە  شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەڭ ئاۋال بۇ ۋىرۇسنى خىتاي ۋىرۇسى دەپ ئاتاشنىڭ ھېچقانداق ئىرقچىلىق ياكى كەمسىتىش بىلەن مۇناسۋەتلىك ئەمەسلىكىنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈش زۆرۈر دەپ قارايمەن. لېكىن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز دۆلىتىدە ھىچ ئەھمىيەت بېرىپ باقمىغان «سىياسىيلاشتۇرماسلىق» ۋە « ئىرقچىلىق» ئەندىشىسىنى باھانە قىلىپ COVID-19 غا ئۆزگەرتىشى خىتاينىڭ كۈچىنىڭ نەقەدەر كېڭەيگەنلىكىنىڭ ئىسپاتى. بۇ ۋىرۇسنىڭ ئىسمىنى ئۆزگەرتىۋېتىش خىتاينىڭ بۇ كرىزىس دەۋرىدە قولغا كەلتۈرگەن ئەڭ چوڭ سىياسى غەلىبىسى بولىشى مۇمكىن. 1918- يىلى ئىسپانىيەدىن تارقالغان زۇكامنى «ئىسپانىيە زۇكىمى» دەپ ئاتىغاندا ھېچكىم ھېچنىمە دېمىگەن ئىدى. ئېبولامۇ ئافرىقىدىكى بىر دەريانىڭ ئىسىمدىن كەلگەن، MERS بولسا ئوتتورا شەرقتىن چىققان ۋىرۇس ئىكەنلىكىنى Middle East  دېگەن ئىسىم بىلەن كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇ، 1967 – يىلى گىرمانىيەنىڭ ماربۇرگدا چىققان ۋىرۇسمۇ Marburg Virus  دەپ ئاتالدى، بۇنىڭغىمۇ ھېچكىم ئىرقچىلىق دېمىگەن ئىدى. لېكىن خىتاي قولىدا تۈمۈرنىڭ سۇنۇقىمۇ بولمىغان، قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارىدىن ئاساسەن مەھرۇم خەلقىمىزنى خەلقئاراغا يوشۇرۇن تەھدىت دەپ كۆرسىتەلىدى ۋە «قايتا تەربىيلەپ چىقىدىغانلىقىنى » ئېلان قىلدى. بىز بىلەن ھىچ ئالاقىسى يوق بىر «ماركا»نى بىزگە «ئاسالىدى».  ئەكسىچە تامامەن ئۆزىدىن چىققان ۋە پۈتۈنلەي ئۆزى سەۋەبچى بولغان ئەڭ قورقۇنچلۇق ۋىرۇسنى دۇنياغا ئۆزى بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوق بىر ئىسىم بىلەن قوبۇل قىلدۇردى. مانا بۇ سىياسەت ۋە مانا بۇ دۇنيانىڭ ھازىرقى ئەھۋالى.
ئەسلى تېمىغا قايتىپ كەلسەك، بۇ يازمىدا خىتاي ۋىرۇسىدىن كېيىنكى دۇنيانىڭ ۋەزىيىتىنىڭ ئومۇمىي يۈزلىنىشىنىڭ قانداق بولىغانلىقى، خىتاي – ئامېرىكا مۇناسىۋىتى شۇنداقلا خىتاي ۋىرۇسىدىن كېيىنكى دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى  خەلقئارا مۇناسىۋەت نەزەرىيەلىرى ۋە بەزى خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئانالىزلىرىنى ئاساس قىلغان ھالدا تەھىلىل قىلىنىدۇ. باشتا شۇنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈش كېرەككى، كەلگۈسىنى توغرا كۆرۈپ يىتىش ئىلىم-پەن مىتودى ۋە لوگىكا جەھەتتىن مۇمكىن بولمايدىغان ئىش. چۈنكى ئىنساننىڭ ئەتە نېمە ئىش قىلىدىغانلىقىنى ھەتتا ئۆزىمۇ توپتوغرا بىلىش قابىلىيىتىگە ئىگە ئەمەس. كەلگۈسى پەقەت قولىمىزدىكى ئۇچۇرلار ۋە بۇ ئۇچۇرلارنى بۇرۇن ئوتتۇرىغا قويۇلغان نەزەرىيەگە تەدبىقلاش ئارقىلىق پەرەز قىلىنىدۇ.
ھەممىمىز كۆرۈپ تۇرۇۋاتقاندەك، خىتاي ۋىرۇسى پۈتۈن دۇنيادا شىددەت بىلەن يامراۋاتىدۇ. تەتقىقاتچىلار گەرچە يازدا كونترول قىلىنىدىغانلىقىنى ئېيتقان بولسىمۇ ئەمەلىيەتتە قانداق بولىدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس، چۈنكى يىل بۇيى ئىسسىق بولدىغان تروپىك بەلۋاغ رايونلىرىدىمۇ بۇ ۋىرۇس تارقىلشتىن توختاپ قالغىنى يوق.بولۇپمۇ غەرب دۇنياسىنى ئاساسەن پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويدى. ئامېرىكا بۇ كرىزىسنىڭ ئەڭ چوڭ قۇربانىغا ئايلاندى. خىتاي بولسا ئىككى مىڭ يىللىق 内法外儒 سىياسىتى بويىچە ئۆزىنىڭ خەلقىنىڭ ئۆلۈمىنى يوشۇرۇپ ۋە باستۇرۇپ چەتئەلگە ئىللىق كۆرىنىش ئۈچۈن «ماسكا دىپلوماتىيەسى»  يۈرگۈزمەكتە. دۇنيانىڭ كۆپ قىسىم رايۇنلىرىدا كىشىلەر ئۆيلىرىگە مەھكۇم قىلىندى، تىجارەت توختىدى، مال باھاسى ئۆستى، پايچىكلار چۈشتى …ۋە بۇ ۋەزىيەتنىڭ قاچان ئاخىرلىشىدىغانلىقىغا قارىتا ھېچكىم ئېنىق بىر نەرسە دىيەلمەيۋاتىدۇ. لېكىن كۆپىنچە مۇتەخەسسىسلەر بىر نەرسىدە ئېنىق پىكىرگە كەلدى ، يەنى دۇنيا ئەمدى بۇرۇنقىدەك بولمايدۇ، بۇرۇنقى دۇنيا تەرتىپىدە ئۆزگىرىش بولىدۇ. تۆۋەندە قايسى جەھەتلەردە ئۆزگىرىش بولىدىغانلىقىغا قاراپ چىقايلى.
1-دۇنيا سىياسىتىدىكى ئېنىقسىزلىق ئېشىپ ماڭىدۇ.
ھازىر مانا بۇ ئېنىقسىزلىق ئىچىدە ياشاۋاتىمىز. خەلقئارا مۇناسىۋەتتىكى ھەم رېئالىزم ھەم لىبېرالىزم ئېقىمدا كرىزىسنىڭ مەنبەسى بىردەك ئېنىقسىزلىق دەپ قارىلىدۇ. لىبېرالىزم بۇ ئېنىقسىزلىقىنى ئازايتىش ئۈچۈن خەلقئارا سودا ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنى قۇردى ۋە داۋاملىق بىر-بىرىنى چۈشىنىش ۋە ئىقتسادىي باغلىنشلىق ئارقىلىق كرىزىسىنى ئەڭ تۆۋەن ھالەتكە چۈشۈرمەكچى بولدى. لېكىن خىتاي ۋىرۇسىنىڭ لىبېرال قىممەت قارىشىغا ئەجەللىك پالتا ئۇردى. كرىزىس شىددەت بىلەن يامراۋاتقان «يارامسىز» ھۆكۈمەتلەر مانا بۇ لىبېرال دۇنيا تەرتىپىنىڭ قۇرغۇچىللىرى ئىدى. دۇنيادا ھەتتا لىبېرال دۇنيانىڭ ئۆزىنىڭ خەلقلىرىدە ئۆز ھۆكۈمىتىگە بولغان ئىشەنچ ۋە تۈزۈمىگە بولغان گۇمان ئاشماقتا. سىربىيەنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى بايرىقىنى ئېلىۋېتىپ خىتاينىڭ بايرىقىنى تىكلىشى بەلكىم ئالدىمىزدا ياۋرۇپا ئىتتىپاقىدا يۈز بېرىدىغان كرىزىسنىڭ بېشارىتى بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. خىتاي ۋىرۇسى يەنە بىر تەرەپتىن كرزىستىن كېيىن غەرب دۇنياسىنى  ئۆزىنىڭ ئىچكى ئىشلىرى بىلەن بەنت قىلىۋېتىشى ۋە دۇنيا سياسىي سەھنسدىكى تەسىرىنى ئازلىتىشى مۇمكىن. ھەممىسى ئۆزىنىڭ مەسىلىسى بىلەن بەند بولغان دۇنيانىڭ خەلقئارا سەھنىسى تېخىمۇ ئېنىقسىزلىق ۋە ئىشەنچسىزلىك ئىچىدە بولىشىنىڭ ئېھتىماللىقى يۇقىرى.
2-خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا بولغان ئىشەنچ ئازلايدۇ.