تارىخ،ئىبرەت ۋە ھەدىس (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئالتىنچىسى: بۇ ھەدىستىن مېنىڭچە ئىنسانلارنىڭ ئەقىل-پاراسىتىنىڭ تەجىرىبىلەر ئارقىلىق كۆپىيىدىغانلىقى چىقىدۇ. بۇ قارىماققا بىزگە ناھايىتى ئاددىي گەپ بىلنىشى مۇمكىن. ئەمما ئەمەلىيەتتە بۇ ئاددىي گەپ نۇرغۇنلىرىمىز رېئاللىقتا ھەقىقىي چوڭقۇر چۈشەنمەيدىغان، ئۆزىمىزنىڭ بىر تۇرمۇش پىرىنسىپىغا ئايلاندۇرالمىغان بىر ئاددىي گەپ. ئەگەر بىز ئۆزىمىزنىڭ ئەقىل-پاراسىتىنىڭ بېشىمىزدىن ئۆتكۈزگەن كەچمىشلىرى ئۈستىدە ناھايىتى چوڭقۇر بىر ئويلىنىش ئارقىلىق، ئەتراپلىق خۇلاسە چىقىرىش ئارقىلىق، ئۇنىڭ تېخىمۇ موللىشىدىغانلىقىنى چۈشەنگەن ۋاقتىمىزدا، ئۇنىڭ شۇنداق بىر قانۇنىيەت ئىكەنلىكىنى ھېس قىلغان ۋاقتىمىزدا، مېنىڭچە تۇرمۇشىمىزدا بىز بۇنى بىر تۇراقلاشقان تەپەككۇر ئادىتى قىلىپ قوللىنالايمىز. شۇنىڭ بىلەن ھەتتا بىزنىڭ شەخسىي تۇرمۇشىمىزدىكىمۇ نۇرغۇنلىغان ئۇششاق-چۈششەك كۆڭۈلسىزلىك ۋە دىشۋارچىلىقلار ئاپتۇماتىك يوقاپ كېتىشى مۇمكىن. بىز بۇنىڭدىن ساقلىنالىشىمىز مۇمكىن. مەسىلەن، بۇنداق بىر نەرسىنى تىلغا ئالايلى. مەن ھاياتىمدا مۇنداق ئاتا-ئانىلارنى كۆرگەن. ئەر-ئايال ئىككىسى سىرىتقا چىقماقچى، ئايالى ھەر دائىم كىيىم-كىچەكلىرىنى كىيىپ بولالمايدۇ ياكى باشقا ئىشلىرىنى تۈگىتىپ بولالماي كىچىكىپ قالىدۇ. ئەر بۇنىڭغا ساقلاپ-ساقلاپ جىلە بولۇپ، شۇنىڭ بىلەن ئىككەيلەن تاكاللىشىپ قالىدۇ. ئەمما ھەپتىدىن كېيىن يەنە بىر يەرگە مارماقچى بولىدۇ. ھەپتە بۇرۇن جىدەللەشكىنىگە ئوخشاش، مۇشۇ قېتىممۇ يەنە ئوخشاش جىدەللىشىدۇ، سەۋەبى ئوخشاش. ئىككى ھەپتىدىن كېيىن، ئۈچ ھەپتىدىن كېيىن ھەتتا ئون يىل، ئون بەش يىل مانا مۇشۇ ئوخشاش سەۋەب بىلەن جىدەللىشىۋاتقان نۇرغۇن كىشىلەرنى مەن كۆرگەن، بىلىمەن. ئەگەر بىزنىڭ كاللىمىزدا ئالدىنقى قېتىم ئۆتكۈزگەن خاتالىق ھەققىدە ئويلىنىش لازىم ئىكەن دېگەن بىر ئاڭ-چۈشەنچە شەكىللەنگەن بولسا، ھېچبولمىسا يەنە بىر قېتىم سەپەرگە چىقىشتىن بۇرۇن: «بىز ئالدىنقى قېتىم ماۋۇ سەۋەب بىلەن سوقۇشۇپ قالغان ئىدۇق، ئەمدى بىز سەل بالدۇرراق تەييارلىق قىلايلى» ياكى ئاشۇ سوقۇشۇپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن مۇنداق قىلايلى دەيدىغان بىر تەدبىر ئاشۇ ئەر-خوتۇن قوللانغان بولاتتى. ئەمما ئۇنداق بىر ئاڭ، ئۇنداق بىر تەپەككۇر ئادىتى بولمىغانلىقى ئۈچۈن ئوخشاش بىر سەۋەب تۈپەيلىدىن نەچچە يىل جاڭجاللىشىدىغان بىر ئادەت شەكىللىنىپ قالغان. مەسىلەن، يەنە بىر ئاددىي مىسال: بىز بالىلىرىمىزنى بازاغا ئېلىپ چىقىمىز، بالىلىرىمىزنى بازاغا ئېلىپ چىققان ۋاقتىمىزدا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان، بېشىمىزغا ئەڭ كۆپ كىلىدىغان خاپىلىقنىڭ بىرسى، بالىلىرىمىز بىزدىن بازاغا ئۇچرىغانلىكى نەرسىنى ئېلىپ بەرگىن دەپ خاپا سالىدۇ. ياق! دېسەك ئادەم جىق يەردە بەلكىم ئۆزىنى يەرگە ئېتىپ يىغلىشى مۇمكىن، ياكى شۇ نەرسىگە ئېسىلىۋىلىپ يىغلاپ خاپا سېلىشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىز بازادا تەڭقىسلىقتا قالىمىز. شۇنىڭ بىلەن بالىلىرىمىزغا: خەپ! مۇشۇ قېتىم ئەپ بىرىمەن، ئەمدى سېنى ئىككىنچى بازاغا ئېچىقمايمەن» دەيمىز. ئەمما ئىككىنچى قېتىم يەنە ئېچىقىۋىرىمىز. ئىككىنچى قېتىم ياكى ئۈچىنچى قېتىم ئېچىققان ۋاقتىمىزدا، ئالدىنقى قېتىم مەن بالىلىرىمنى بازاغا ئېچىققان ۋاقىتتا ئۇ مۇنداق خاپا سالغان ئىدى، بۈگۈن خاپا سالماسلىقى ئۈچۈن نېمە ئىش قىلىشىم كېرەك؟ دېگەننى ئويلانساقچۇ؟ مۇشۇ ھەقتە بازاغا چىقىشتىن بۇرۇن ئەستايىدىلراق بىر تەدبىر قوللانساقچۇ؟ بەلكى مېنىڭچە تولۇق مۇۋەپپەقىيەتلىك بولمىسىمۇ، مەسىلىنىڭ تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ كېتىشىنىڭ، بالىنىڭ ھەددىدىن زىيادە بەك خاپا سېلىشىنىڭ ئالدىنى چوقۇم ئالالايمىز دەپ ئويلايمەن. يەنى مانا مۇشۇ خىل ئاددىي بىر تەپەككۇر ئادىتى ئەقلىمىزنىڭ تەجىرىبىلەر ئارقىلىق تېخىمۇ موللىشىدىغانلىقىدىن ئىبارەت بىر تەپەككۇر ئادىتى ياكى مۇشۇ ھەقىقەت بىزدە ئۆزلەشكەن ۋاقىتتا، بىز مانا مۇشۇ تۇرمۇشىمىزنىمۇ تېخىمۇ گۈزەللەشتۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتەلەيمىز.