قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش ئۇسۇلى : ماھىيەتلىك ئانالىز (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

قۇرئاننى قۇرئان ئارقىلىق چۈشىنىش ئۇسۇلىدا «مەنە»لافىزدىن ئىزدىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، بەزىدە تېكىستنىڭ مەنە دائىرىسىنى مەجبۇرىي كېڭەيتىش ۋە ئۇنى مۇناسىۋەتسىز تېمىلار بىلەن مۇناسىۋەتلەندۈرۈپ چۈشەندۈرۈشتىن ساقلانغىلى بولمايدۇ. دەرۋەقە، ئىسلام تەپسىر تارىخىدا قەستەن ياكى قەستەن بولمىغان ھالدا قۇرئاننى ھەر نەرسە توغرىسىدا سۆزلىتىشنىڭ سان-ساناقسىز مىساللىرىنى ئۇچرىتىش مۇمكىن. بەسرە قازىسى ئۇبەيدۇللاھ بىن ئەل ھەسەننىڭ (168-785)مۇنۇ سۆزلىرى قۇرئاننى نوقۇل لافىز-مەنە دائىرىسىدە چۈشىنىش ئىزاھلاشنىڭ قانداق ئاقىۋەتلەرنى پەيدا قىلىدىغانلىقى توغرىسىدا ئىبرەتلىك ساۋاق بېرىدۇ: «قۇرئان ئىختىلاپقا دالالەت قىلىدۇ، تەقدىر دەپ بىر نەرسە يوق دېگەن قاراش توغرا، چۈنكى قۇرئاندا بۇ قاراشقا دەلىل تاپقىلى بولىدۇ، چەكسىز ئىلاھى ئىرادە ئالدىدا ئىنسان ئىرادىسىنىڭ يوقلىقى قارىشىمۇ توغرا، دەرۋەقە قۇرئاندا بۇ قاراشقىمۇ دەلىل تاپقىلى بولىدۇ. ھەر كىم بۇ ئىككى قاراشتىن بىرىنى ياقلىسا خاتالمىشىغان بولىدۇ. چۈنكى بىر ئايەت ئىككى پەرقلىق مەنىگە ئىگە بولغان بولۇشى ۋە بىر-بىرىگە زىت مەنە بىلدۈرۈشىمۇ مۇمكىن… ھەر كىم زىنا قىلغان بىرسىنى مۆمىن دېسە خاتالاشمايدۇ، بۇنىڭ ئەكسىچە، زىناخورنى كاپىر دېگۈچىلەرمۇ توغرا قىلغان بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، زىناخور نە مۆمىن ئەمەس، نە كاپىر ئەمەس لېكىن پاسىقتۇر، دېگۈچىلەرمۇ ھەقلىقتۇر. زىناخور نە مۆمىن ئەمەس نە كاپىر ئەمەس نە مۇناپىق ئەمەس دېگۈچىلەرمۇ توغرا دېگەن بولىدۇ. زىناخور مۇشرىك ئەمەس كاپىردۇر دېگۈچىلەرنىمۇ خاتا دېدىڭ دېگىلى بولمايدۇ. شۇنداقلا زىناخور ھەم كاپىر ھەم مۇشرىكتۇر، دېگەنلەرمۇ توغرا دېگەن بولىدۇ. چۈنكى قۇرئان بۇ ئوخشىمىغان مەنىلەرنىڭ ھەممىسىگە دالالەت قىلىدۇ.»
مېنىڭچە، «قۇرئاننى قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش»نىڭ ئورنىغا «قۇرئان بويىچە ياشىغان ۋە ياشالغان قۇرئان بىلەن تەپسىر قىلىش» ئۇسۇلى تېخىمۇ مۇۋاپىقتەك تۇرىدۇ. ياشىغان ۋە ياشالغان قۇرئان دېگەندە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھاياتى ۋە سۈننىتى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بىراق بۇ يەردە كۆزدە تۇتۇلغان سۈننەت تېكىست ھالىتىگە كەلتۈرۈلگەن ھەدىسلەردىنمۇ كەڭرى دائىرىگە ئىگىدۇر. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، سۈننەت دېگەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەۋلادتىن ئەۋلادقا ئىشەنچىلىك مەنبەلەر ئارقىلىق نەقىل قىلىنغان ۋە تارىخىي تەجرىبىدە ئىسلام ئۈممىتىنىڭ «بۈيۈك ئەنئەنىسىدە»گېنلىق خۇسۇسىيەتكە ئېرىشكەن مۇسۇلمانلىقتۇر. دەل بۇ نۇقتىدا قۇرئاننى چۈشىنىشنىڭ ئەسلىدىكى مەقسىتى ئايدىڭ بولىدۇ. دەرۋەقە، ھازىرغىچە بۇ يەرگىچە دېيىلگەن قۇرئاننى چۈشىنىش مەسىلىسى قۇرئاننى ئىلىم ئوبىيكتى سۈپىتىدە تېخنىكىلىق ۋە بىلىش سەۋىيەسىدە چۈشىنىشكە مۇناسىۋەتلىك. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۈننىتى ئارقىلىق چۈشىنىش بولسا قۇرئاننى ھاياتنىڭ ئىچىگە ئېلىش ئارقىلىق ئۇنىڭ بىلەن ھەدەم بولۇشقا مۇناسىۋەتلىكتۇر. ئەسلىدە ھەر مۇسۇلمانغا نىسبەتەن قۇرئاننى چۈشىنىشنىڭ مەنىسى ۋە مەقسىتىمۇ مۇشۇنىڭدىن ئىبارەت بولسا كېرەك. شەكسىزكى، بۇ «رىئاللىقتىكى بولىۋاتقان»نەرسە بولۇشتىن بەكرەك، «بولۇشقا تېگىشلىك»چۈشىنىش ئۇسۇلى بولۇپ، بۇ خىلدىكى چۈشىنىش ئۇسۇلى، تەپسىر ساھەسىدە ئىلىم ئەھلى بولۇش ياكى تەپسىر ۋە قۇرئان تەرجىمىسى ئوقۇشقا مۇناسىۋەتلىك ئەمەس. دەرۋەقە، مۇسۇلمانلار يېقىنقى ئەسىردە باشقا ئەسىرلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ تەپسىر ۋە قۇرئان تەرجىمىسى ئوقۇغان بولسىمۇ، مېنىڭچە كۆڭۈلدىكىدەك ۋە تەلەپكە لايىق مۇسۇلمان بولالمىدى. يەنە بۇ خىلدىكى چۈشىنىش ئۇسۇلىدا ئاساسلىق مەقسەت بىلىمدىن بەكرەك مۇسۇلمانچە ئاڭ ۋە پوزىتسىيەدۇر. كۈنىمىزدە بۇ زېمىنلاردا مۇسۇلمان سۈپىتىدە ياشاۋاتقان ئىنسانلارنىڭ ھەممىسى ئىسلام ۋە قۇرئاننىڭ بولۇپمۇ ئىمان ۋە ئەمەل (ئەخلاق) سەۋىيەسىدە قايسى تەلەپلەرنى قىلىۋاتقانلىقىدىن ئاز تولا خەۋىرى بار. ئەھۋال مۇشۇنداق بولۇشنىڭ ئەكسىچە، مۇسۇلماندارچىلىقنىڭ پەرزلىرىنى ئورۇنداش مەسىلىسىدە كۆرۈلگەن ئېغىر مەسىلىلەرگە قانداقتۇر بىلىم كەمچىلىكىدىن بەكرەك، ئىمام ئىگىسى بولۇشنىڭ زۆرۈرىيەتلىرىنى ئەمەلىي جەھەتتىن ئورۇندىيالماسلىق ياكى تەلەپكە لايىق ھەل قىلماسلىق سەۋەب بولماقتا.
ئاخىرىدا شۇنى تەكىتلەپ قويۇش زۆرۈركى، تېكىستتىن (بۇ قۇرئان بولغان تەقدىرمۇ)كۆڭۈلدىكىدەك ۋە مۇكەممەل ئىسلامىي ھايات شەكىللەندۈرۈش تولىمۇ تەس. چۈنكى ئەمەلىي ھايات تېكىستتىن شەكىللەنمەيدۇ، شۇڭا قۇرئاندىن شەكىللىنىدىغان ئەڭ مۇۋاپىق ۋە ئەڭ مۇككەممەل ھايات ئوبىيكتىپ ۋە سوبىيكتىپ مەۋجۇدلۇق پىرىنسىپىغا قېيىپ كەتمەستىن ھاياتنىڭ تەبىئىيلىكى ۋە ھەقىقىتى بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە ساھابە تەرىپىدىن ياشىلىپ نەمۇنە ۋە ئۈلگە سۈپىتىدە ئۈممەتكە تەقدىم  قىلىنغان. دەرۋەقە، بۇ ھەقىقەت دەسلەپكى دەۋرلەردە بەزى ئالىملار تەرىپىدىن (سۈننەت قۇرئاندىكى ئايەتلەرنىڭ ئەمەلىي ھاياتتىكى مەھسۇللىرىنى تەيىنلەيدۇ) دېگەن تەرىقىدە بايان قىلىنغان. ۋەھىي نازىل بولغان دەۋىردە پەيغەمبەر ئەلەيھسىساللامنىڭ ھاياتىدا ئەڭ گۈزەل ھالىتى بىلەن نامايەن بولغان ۋە ياشالغان قۇرئان ئۈممەتنىڭ بۈيۈك ئەنئەنىسى تۈرتكىسىدە جانلىق سۈننەت سۈپىتىدە ھازىرغىچە دۋاملىشىپ كەلگەن.