ئۆز مەپتۇنلۇق ۋە ئۇنىڭ چارىلىرى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ناچار سۈپەتلىك ئۆز مەپتۇن كىىشلەر  جىسمانىي ۋە روھىي جەھەتتىن ئۆزلىرىنى زىيادە قالتىس چاغلايدىغان، ئۆزگىلەردىن ئېتىراپ ۋە ئېتىبار كۈتىدىغان، ئەتىۋارلىنىشنى تاما قىلىدىغان، سورۇندىكى ئەڭ ئېتىبارلىق ۋە ھۆرمەتكە ئەڭ لايىق كىشى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدىغان كىشىلەردۇر. ئۆز مەپتۇن كىشىلەر بىر تەرەپتىن ئۆزلىرىنىڭ قالتىس ئادەم ئىكەنلىكىگە ئىشەنسە، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ كەمتۈك تەرەپلىرىنى يوشۇرۇشقا تىرىشىدۇ ۋە مىھىر-شەپقەت ۋە سۆيگىگە ئاچ ئىكەنلىكىنى يوشۇرىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ كىشىلەر ئۆزىنى ھەققىي ياخشى كۆرەلمەيدۇ. چۈنكى ناچار سۈپەتلىك ئۆز مەپتۇنلۇق بىر خىل روھىي كېسەللىك بولۇپ، بۇ كېسەللىكنىڭ ئىنسانلاردا كۆرۈلۈش دەرىجىسىمۇ پەرقلىق بولىدۇ. ناچار سۈپەتلىك ئۆز مەپتۇن كىشلەرنىڭ باشقىلارنى ياخشى كۆرۈش ئىقتىدارى بولمايدۇ. تۇيغۇداشلىق تەرىپى بولمىغان بۇ خىل بىمالار ئۆزلىرىنى ئالاھىدە ھەق-ھوقۇق ۋە ئىمتىيازلارغا ئىگە «ئالاھىدە كىشى»دەپ قارايدۇ ۋە ئۆزلىرىنى ھۆرمەت قىلغان ھەر قانداق كىشىنى كەمسىتىدۇ، نەپرەتلىنىدۇ. كىشىلىك مۇناسىۋەتلەردىن قانائەت ھېس قىلالمىسا ئۆزلىرىنى بوشلۇقتا ھېس قىلىپ قاتتىق بىئارام بولىدۇ. مەنمەنچى، شەخسىيەتچى، مەن مەركەزچى بولغان ئۆز مەپتۇن كىشىلەر ئۆزگىلەرنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىغا تۇيغۇداشلىق نەزىرى بىلەن قارىيالمايدۇ.
ئۆزلۈككە بولغان ھۆرمەت تۇيغۇسى سىرتتىن كېلىدىغان ئېتىراپ، تەستىق ۋە ئېتىباردىن  ئوزۇقلىنىدىغانلىقى  سەۋەبىدىن ئۆزگىلەرنىڭ دۋاملىق ماختىشىنى كۈتىدىغان بۇ خىلدىكى ئادەملەرنىڭ  ئىش-ھەرىكەتلىرى ۋە كۆرۈنۈشلىرى بۇلارغىلا ئېرىشىشكە مايىل بولغانلىقى ئۈچۈن، ئارزۇلىرى ۋە كۈتكەنلىرى ئىشقا ئاشماي قالسا روھىي جەھەتتىن قاتتىق بىئارامچىلىق ھېس قىلىدۇ. سىرتنىڭ قوللىشى تۈگىگەندە ياكى تەنقىد قىلىنغىنىدا نەپرەت، ئەندىشە ۋە تەلۋىلىك بىلەن ئىنكاس قايتۇرىدۇ. ناچار سۈپەتلىك ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ مۇنداق ئىككى خىل گەۋدىلىك ئىپادىسى بار: ئۆزىنىڭ قالتىس ۋە ئالاھىدە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىش ئۈچۈن ئۆزگىلەرنى قەدىرسىزلەشتۈرۈش ۋە ئۇلارنى رەھىمسىزلەرچە كەمسىتىشتىن ئىبارەت. ناچار سۈپەتلىك ئۆز مەپتۇنلۇق غەيرى ئىجتىمائىيلىق بىلەن زىچ مۇناسىۋىتى بار بولۇپ، ناچار سۈپەتلىك ئۆز مەپتۇنلار تۇرمۇشىدىن قانائەت ھېس قىلمايدۇ، ئۆزگىلەرنى مەقسەتلىك ياكى مەقسەتسىز ھالدا بوزەك قىلىۋالىدۇ ۋە رەھىمسىزلىك قىلىدۇ.
شەخسلەردە ئۆز مەپتۇنلۇق ئالامەتلەرنىڭ بار ياكى يوقلىقىنى بېكىتىشتە ئىشلىتىلىدىغان ئۆلچەملەردە ئۆز مەپتۇنلارنىڭ مۇنداق ئالاھىدىلىكى بار: ئۈستۈنلۈك، مەنمەنچىلىك، كۈچتۈڭگۈرلۈك، كۆز-كۆز قىلىش، ئېتىراپ قىلىنىش ۋە ئېتىبار كۈتۈش، لىدېرلىك ۋە نوپۇزدىن باشقا مۇتەكەببۇرلۇق، مەنپەئەتپەرەسلىك، رىياكارلىق، قالتىس چاغلاش، ھاكاۋۇرلۇق، ئۆزىنىلا توغرا دەپ چاغلاش،شەخسىيەتچىلىك قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.
ئۈستۈنلۈك ئۆزگىلەرگە قارىغاندا كىشىنىڭ ئەقلىي ۋە جىسمانىي ئالاھىدىلىكلىرى ياكى ئەمەلىي ئىقدارىغا زىيادە ئەھمىيەت بېرىپ ئۆزىنى ھەممە ئادەمدىن ئۈستۈن ۋە قالتىس چاغلىۋېلىشىنى كۆرستىدۇ. ئۆزىنىڭ قالتىس ۋە ئالاھىدە ئىنسان ئىكەنلىكىنى ئويلىۋالغان كىشىلەر ئۆزىنىڭ ئالاھىدە ئىنسان ئىكەنلىكىگە ئىشىنىۋېلىپ مۇشۇنداق ھەرىكەت قىلىشقا تىرىشىدۇ. ئۆزىنى ئالاھىدە چاغلاش، باشقىچە ۋە پەرقلىق بولۇش ئارزۇسى ئىنساننى ئالاھىدە ۋە باشقىلاردىن تېخىمۇ ئۈستۈن چۈشەنچىسىگە كەلتۈرۈپ قويىدۇ. ئۆزىنى قالتىس چاغلىۋېلىش ئۆزگىلەرنى كەمسىتىشنىڭ نورمال ۋە تەبئىي ئىش ئىكەنلىكى چۈشەنچىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئۆز مەپتۇنلار ئۆزىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدىغان بولۇپ مەغرۇر، ئۆزىنىلا ماختايدىغان، ھەتتا ئۆز-ئۆزىگە چوقىنىدىغان كىشىلەردۇر. ئۆزلىرىنى قالتىس ۋە ئۈستۈن چاغلايدىغان بۇ كىشىلەر باشقىلارنى تەبىئىي ھالدا تۆۋەن كۆرىدۇ. بۇ ئەھۋال ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ بۇ خىل كىشىلەرنى جامائەتتىن يىراقلاشتۇرۇپ يالغۇزلۇققا  دۇچار قىلىپ قويىدۇ. ئۆزلىرىنى«ئىلاھنىڭ دۇنياغا ئەۋەتكەن ئىھسانى»دەپ ئويلىۋالىدىغان ئۆز مەپتۇنلار ئۆزلىرىچە گۈزەللىك، ئىلىم، ئەقىل ۋە كۈچ قاتارلىق جەھەتلەردە ھەممىدىن ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدۇ. داۋاملىق ئۆزلىرى توغرىسىدىلا گەپ قىلىدىغان، باشقىلارنى تونۇشتىن بەكرەك ئۆزىنىلا تونۇشتۇرۇشنى ئويلايدىغان مىجەزى بار. باشقىلارنى ئۆزلىرىگە مەپتۇن ھەتتا چوقۇنۇش ئۈچۈن بار بولغان كىشىلەر دەپ قارايدىغان ئۆز مەپتۇنلار، ھاياتنىڭ مەركىزىدە ئۆزلىرىنىڭلا بارلىقىنى ئويلىۋالىدىغانلىقلىرى ئۈچۈن ئۆزگىلەرگە ناچار مۇئامىلە قىلغان ياكى ئۇلارنىڭ دوستلۇقىدىن ئايرىلىپ قالغان چاغدا ۋىجدان ئازابى چېكىشتە تولىمۇ قىيىلىنىدۇ.
يۇقىرىدا قەيت قىلىنغىنىدەك ئۆز مەپتۇنلاردىكى ئۈستۈنلۈك تۇيغۇسى ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى كۈچلۈك ھېس قىلىشىغا، ھەتتا ئۆزگىلەرگە قارىغاندا ئەڭ ياخشىسىدەك ھەرىكەت قىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن بۇ ئەھۋال ئۇلارنى كېرەكسىز ئادەمدەك تۇيغۇغىمۇ كەلتۈرۈپ قويىدۇ ۋە ئۇلار سۆيگۈ ئاچارچىلىقىغا گىرىپتار قىلىدۇ. ھەم خەۋپ ھەمدە تۆۋەن كۆرۈش تۇيغۇسىغا  كىرىپ قالغان ئۆز مەپتۇنلار مەنىۋى جەھەتتىكى بۇ كەمتۈكلۈكنى كۈچلۈك ۋە قالتىس كۆرسىتىشتەك خام خىياللار بىلەن يېپىشقا ئۇرۇنىدۇ.
ئۆز مەپتۇنلار ئۆزلىرىنى ئۈستۈن ۋ قالتىس چاغلىۋالىغانلىقتىن پۈتكۈل دۇنيانىڭ ھەر جەھەتتە ئۆزلىرىدىن تۆۋەن ئىكەنلىكىنى ئويلىۋالىدۇ. جەمئىيەنى باي، ئاقسۆڭەك ۋە يالاڭتۆشلەر دەپ ئىككىگە ئايرىۋالىدىغان ئۆز مەپتۇنلار «يالاڭتۆشلەر قاتلىمى»غا چۈشۈپ قېلىشتىن تولىمۇ ئەنسىرەيدۇ. ئۆزلىرىنى ھەر ۋاقىت ئەمەلىي ئەھۋالىدىن نەچچە ھەسسە ئۈستۈن كۆرۈۋالىدۇ. كۈچكە ئېرىشىش ئۇلارغا نىسبەتەن ھالقىلىق ئىش ھېسابلانغانلىقتىن ئىش ئورنى ياكى كەسپىدە نەتىجە يارىتىش ئۈچۈن ئەمەس  ئۆسۈش ئۈچۈنلا تىرىشىدۇ ۋە مەقسىتىگە يېتىدۇ. ئۇلارنىڭ ئۆزىگە بولغان زىيادە ئىشەنچىسى ئۇلارنى مەلۇم دەرىجىدە مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتۈرۈشى مۇمكىن.
كۆز-كۆز قىلىش ۋە رىياكارلىق