دىنىي تەربىيەدە ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-ھېكايە (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركچىدە ئىشلىتىلگەن ھېكايە كەلىمىسىنىڭ ئورنىغا ئەرەپچىدە قىسسە ئىشلىتىلمەكتە. لېكىن ئىككى كەلىمىنىڭ مەنىسىدە دىققەت قوزغايدىغا ئورتاق تەرەپ « بىرىنىڭ قىلغىنىنى تەكرارلاش ياكى قىلغىنىنىڭ ئوخشىشىنى قىلىش» دېگەن قىسىمدۇر . قىسسە كەلىمىسىنى «بىر شەيئىنى كۆزىتىش، ئۇنىڭغا باغلىنىش» مەنىسىنىمۇ ئويلاشقىنىمىزدا، بۇ سۆزنىڭ ئاساسىدا باشقا بىرى بىلەن ئالاقە باغلاش ۋە ئۆزلىشىشنىڭ بارلىقى مەلۇم بولىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا قىسسە، مەيلى يۈز بەرگەن ياكى يۈز بەرمىگەن بىر ئىش بولسۇن، بايان قىلىنغان بىر ۋەقەدىكى قەھرىمانلارنى كۆزىتىش، ئۇلارنىڭ روللىرىغا ئەگىشىش ۋە ئۇلار بىلەن باغلىنىش ئارقىلىق ئۆزىگە ئوخشايدىغان تەرەپلىرى بىلەن ئۆزلىشىش ۋە بۇنىڭ نەتىجىسىدە بايان قىلىنغان ۋەقەنىڭ ئەھمىيىتىنى ھېس قىلىش ئارقىلىق مۇئەييەن نەتىجىلەرگە ئېرىشىش دېيەلەيمىز.
تۈركچىدە ھېكايە ئورنىغا ئىشلىتىلگەن « öykü »كەلىمىسىگىمۇ «تەپسىلىي بايان قىلىنغان ۋەقە، ھەقىقىي ياكى توقۇلغان ۋەقەلەر يېزىلغان نەسىر تۈرىدۇر. »دەپ ئېنىقلىما بېرىلمەكتە . يىلتىزى ئوخشاش بولغان « öykünmek» كەلىمىسىنىڭ بولسا «باشقا بىرىنىڭ قىلغىنىدەك قىلىش، بىرىگە ياكى بىر شەيئىگە ئوخشاشقا تىرىشىش، تەسىرگە ئۇچراش¹¹» دېگەن مەنىلىرى باردۇر. بۇنىڭدىن كۆرىۋېلىشقا بولىدۇكى، بىر ئەدەبىيات ژانىرى بولغان ھېكايە كەلىمىسىنىڭ يىلتىزى، ئۇنىڭ پەلسەپىۋى ئاساسىنى ئىنتايىن روشەن ئەكىس ئەتتۈرىدۇ.
ئۆتكەن زامان، بىر باشقا ئىپادە بىلەن ھېكايە، ئىنسان ھاياتىدىكى پۈتۈن ئىشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن ئىشلارنى باشقىلارغا سۆزلەيدۇ. ھەممەيلەن ئۆزى ياشىغان ھېكايىنىڭ قەھرىمانىدۇر. شۇنداقلا ھەممەيلەن، باشقىلارنىڭ ھايات ھېكايىلىرىنى ياكى بېشىدىن ئۆتكەن ئىشلارنى ئاڭلايدۇ، ئاڭلاشتىن زېرىكمەيدۇ. بۇ تۈپەيلى ئىنسان بېشىغا كەلگەن ياكى بېشىغا كېلىشى مۇمكىن بولغان، ھەتتا ھاياتىدا يۈز بېرىشى مۇمكىن بولمىغان، توقۇلغان بىر ئەسەر بولغان ھېكايىلەرگىمۇ ئوخشاشلا قىزىقىدۇ¹².
ھېكايە، قىسسە ۋە « öykü»كەلىمىلىرىنىڭ «باشقا بىرىنى كۆزىتىش»مەنىسىنىڭ بولۇشى، مۇھىم بىرتەربىيە ئۇسۇلى بولغان ھېسداشلىقنى ئېسىمىزگە سالىدۇ.
1  – 2 – ھېكايە ۋە ھېسداشلىق
نۆۋەتتە ھېسداشلىق پىسخىكىلىق داۋالاشتا ۋە پىسخىكىداكۆپ تىلغا ئېلىنىدىغان مۇھىم بىر ئۇقۇمدۇر. مەيلى پىسخىكىلىق داۋالاشتا بولسۇن، مەيلى پىسخىكىنىڭ ھەر خىل تارماقلىرىدا، بولۇپمۇداۋالاش ۋە ئىجتىمائىي پىسخولوگىيەدە تەرەققىيات، مەسلىھەت، مەكتەپ ۋە ئالاقە پىسخىكىسى ساھەلىرىدە ھېسداشلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھەر خىل تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلماقتا ۋە بۇ ساھەلەردە ھېسداشلىق ئۇقۇمىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىلماقتا.
ھېسداشلىق كىشىنىڭ ئۆزىنى باشقىلارنىڭ ئورنىغا قويۇش ئارقىلىق ئۇ كىشىنىڭ تۇيغۇلىرىنى، ئارزۇلىرىنى، چۈشەنچىلىرىنى ۋە ھەرىكەتلىرىنى چۈشىنەلەش ئىقتىدارىدۇر³¹. ئەسلىدە ھېسداشلىقتا مۇھىم بولغىنى، ئادەمنىڭ ئۆزىنى باشقا مەۋجۇداتلارنىڭ ئورنىغا قويۇشىدۇر. مەسلەن: ماھىر بىر پۇتبولچى توپنى ياخشى ئويناۋاتقاندا، ھاۋادا ئۇچۇۋاتقان توپقا قاراپ خۇددى ئۆزى ئۇچۇۋاتقاندەك ھېس قىلىدۇ. قەدىمىي ئەسەرلەرنى كۆرگەن بىر ئادەم، ئىنىچكە تۈۋرۈكلەرنىڭ ئۈستىدىكى ئېغىرلىقنى قانداق كۆتۈرۈۋاتقانلىقىنى ئويلاپ ئۆزىنى تۈۋرۈكلەر بىلەن ئۆزلەشتۈرىدۇ، دە تۈۋرۈكلەرنىڭ ئۈستىدىكى ئېغىرلىق خۇددى ئۆز مۈرىسىدىكىدەك ھېس قىلىدۇ.
پىسخىكىلىق داۋالاشتا ھېسداشىق ھېسسىي ئالاقە ئورنىتىش توغرىسىدا تەتقىق قىلىنىدۇ ۋە تەبىر بېرىلىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا«بىر ئادەمنىڭ ئۆزىنى قارشى تەرەپنىڭ ئورنىغا قويۇپ، ۋەقەلەرگە ئۇنىڭ كۆزىتىش نەزىرى بىلەن قارىشى، ئۇ كىشىنىڭ تۇيغۇلىرىنى ۋە چۈشەنچىلىرىنى توغرا دەپ قارىشى ۋە بۇ ئەھۋالنى ئۇنىڭغا يەتكۈزۈش جەريانىغا ھېسداشلىق دېيىلىدۇ.
بۇ ماقالىدە ھېسداشلىقنىڭ «ئادەمنىڭ ھېس قىلغانلىرىنى قارشى تەرەپكە سۆزلەپ بېرىشى»دېگەن تەرىپىنى تەتقىق قىلمايمىز. چۈنكى بۇ پىسخىكىنىڭ ۋە پىسخىكىلىق داۋالاشنىڭ تېمىسى بولۇپ، ئالاقە جەريانى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. ھېسداشلىقنىڭ بۇ ماقالىدە مۇھاكىمە قىلىنىدىغان تەرىپى، ئادەمنىڭ ئۆزىنى قارشى تەرەپنىڭ ئورنىغا قويۇش ئارقىلىق ئۇنىڭ تۇيغۇلىرىنى ۋە چۈشەنچىلىرىنى توغرا ئىدراك قىلىشىغا مۇناسىۋەتلىك.
ھېسداشلىقنىڭ بۇ تەبىرىدە ئىككى ئاساسلىق ئامىل دىققىتىمىزنى تارتماقتا:
1 – ھېسداشلىق قىلغۇچى، ئۆزىنى قارشى تەرەپنىڭ ئورنىغا قويۇشى، ۋەقەلىكلەرگە قارشى تەرەپنىڭ كۆزى بىلەن قارىشى كېرەك. باشقىچە ئىپادىلىسەك، ھېسداشلىق قىلغۇچىنىڭ قارشى تەرەپنىڭ ھېسسي ساھەسىگە كىرىشى زۆرۈر. پىسخىكىدىكى ھېسسي يېقىنلىشىشقا ئاساسلانغاندا، ھەممە ئادەمنىڭ ئۆزىگە خاس بىر ھېسسي ساھەسى باردۇر. ھەر ئادەم ئۆزىنى ۋە ئەتراپىنى ئۆزىگە خاس بىر تەرزدە ئىدراك قىلىدۇ؛بۇ ئىدراك قىلىش ئوبيېكتىپ بولۇپ ئادەمنىڭ ئۆزىگە خاستۇر. مۇنداقچە دېسەك، ھەممە ئادەم دۇنيانى ئۆزىگە خاس بىر تەرزدە كۆرىدۇ.
2- ھېسداشلىق قىلغان بولۇش ئۈچۈن قارشى تەرەپنىڭ تۇيغۇلىرىنى ۋە چۈشەنچىلىرىنى توغرا ئىدراك قىلىش كېرەك. ھېسداشلىققا ئېنىقلىما بەرگىنىمىزدە، بۇ نوقتىنى تەكىتلەش ئارقىلىق، ھېسداشلىقنىڭ ئىككى ئاساسلىق تەركىبىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتتۇق. بۇلار ھېسداشلىقنىڭ ئەقلىي ۋە ھېسسي تەرەپلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئۆزىنى قارشى تەرەپنىڭ ئورنىغا قويۇپ، ئۇنىڭ نېمە ئويلىغىنىنى بىلىش ئەقلىي تەرىپىنى كۆرسەتسە، قارشى تەرەپنىڭ ھېس قىلغانلىرىنىڭ ئوخشىشىنى ھېس قىلىش بولسا ھېسسي تەرىپىنى كۆرسىتىدۇ.