مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقى (22-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مىچېلسنىڭ نەزەرىيەسى  ج ك پ نىڭ ئەمەلىيىتىدە  ئولىگارخىيەنىڭ مۇقەررەرلىكى، تېخنىكىلىق بىلىم مونوپوللۇقى ۋە رەھبەرلەرنىڭ ئورنىنى تولدۇرغىلى بولمايدىغانلىقى ئىددىئاسىنى دەلىللىسە، ئاممىنىڭ پاسسىپلىقى ھەققىدىكى پەرەزنى رەت قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا ئامما ھېچقاچان پاسسىپ بولمىغان، ئەمما ئۇلارنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىقتىدارى سىستېمىلىق ھالدا يوقىتىلىشقا قاراپ يۈزلەنگەن.
مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى: ماقالىنىڭ ئەسلى تۆھپىسى بولغان بۇ ئۇقۇم كلاسسىك ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىگە بەش ھالقىلىق ئۆلچەمنى قوشىدۇ: (1) ئونتولوگىيەلىك قايتا ئېنىقلىما بېرىش (مەۋجۇتلۇققا قايتا ئېنىقلىما بېرىش): مۇستەملىكىچى ئولىگارخىيە نىشان قىلىنغان جەمئىيەتنىڭ كىملىكىنى ۋە ئونتولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇقىنى سىستېمىلىق ھالدا قايتىدىن قۇرۇپ چىقىدۇ؛ (2) ت تېڭىش – ئولىگارخىيەلىك قۇرۇلما ھەربىي بېسىۋېلىش ئارقىلىق مەجبۇرىي تېڭىلىدۇ؛ (3) ئېتنىك تەبىقىمۇ-تەبىقە ئايرىش – تاللانغانلار بىلەن ئامما ئوتتۇرىسىدا سىڭىپ كىرگىلى بولمايدىغان ئېتنو-مەدەنىيەت ئايرىمىسى؛ (4) مەدەنىيەت ۋە ئېتنىك يوقىتىش – كىملىكنىڭ سىستېمىلىق يوقىتىلىشى؛ (5) رەقەملىك ھاكىممۇتلەقلىق  – تېخنىكىلىق نازارەت ئارقىلىق مۇتلەق كونترول قىلىش.
«مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى» ئۇقۇمى ئولىگارخىيە، مۇستەملىكىچىلىك ۋە ھاكىممۇتلەقلىق نەزەرىيەلىرىگە كۆپ تەرەپلىمىلىك تۆھپىلەرنى قوشىدۇ. بىرىنچىدىن، ئولىگارخىيە نەزەرىيەسىنى پەقەت ئىچكى دىنامىكىلاردىن باشقا تاشقى زومىگەرلىك مېخانىزملىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيتىدۇ. ئىككىنچىدىن، مۇستەملىكىدىن كېيىنكى (پوست-كولونىيال)ۋەزىيەتكە  21-ئەسىر مۇستەملىكىچىلىكىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يېڭى ئانالىز قوراللىرىنى قوشىدۇ. ئۈچىنچىدىن، تېخنىكا بىلەن  ھوقۇق مۇناسىۋىتىنى قايتىدىن ئۇقۇملاشتۇرۇپ، رەقەملىك نازارەتنىڭ ھاكىممۇتلەق يوشۇرۇن كۈچىنى ئاشكارىلايدۇ.
«مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنى» ئۇقۇمى شەرقىي تۈركىستان ۋەقەسىنىڭ 20-ئەسىر قىرغىنچىلىق ئەندىزىلىرىدىن (پارادىگمىلىرىدىن) پەرقلىنىدىغان، ئەمما ناھايىتى خەتەرلىك بولغان يېڭى بىر قىرغىنچىلىق مودېلىغا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. ئۇيغۇر سوت كوللىگىيەسىنىڭ  قانۇنىي ھۆكۈملىرى ۋە خەلقئارالىق خاتىرىلەش خىزمەتلىرى خ ك پ نىڭ  سىياسەتلىرىنىڭ ھەم ب د ت قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ بىر قانچە ماددىسىغا خىلاپلىق قىلغانلىقىنى، ھەم لېمكىننىڭ  ئۇقۇملاشتۇرۇشىدىكى جىسمانىي-مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ رامكا ئولىگارخىيەلىك ھوقۇق قۇرۇلمىلىرىنىڭ 21-ئەسىردە رەقەملىك نازارەت، ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش ۋە ئىدىيەۋى مۇستەبىتلىككە ئوخشاش زامانىۋى قوراللارنى ئەنئەنىۋى بېسىم مېخانىزملىرى بىلەن قانداق بىرىكتۈرگەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندا كۆرۈلگەن ئارىلاشما قىرغىنچىلىق مودېلى — جىسمانىي يوقىتىش، مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە، رەقەملىك ھاكىممۇتلەقلىق ۋە ئىقتىسادىي سۈمۈرگىچىلىكنىڭ تەڭ قەدەمدە يۈرگۈزۈلۈشى — خەلقئارا قانۇن ۋە كىشىلىك ھوقۇق نورمىلىرىنى يېڭىلاش ئېھتىياجىغا ئىشارەت قىلىدۇ. مۇستەملىكىچىلىك تۆمۈر قانۇنىيىتى ئانالىزى، قىرغىنچىلىقنىڭ پەقەت تارىخىي بىر ھادىسىلا ئەمەس، بەلكى داۋاملىشىۋاتقان ۋە تەرەققىي قىلىۋاتقان بىر تەھدىت ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئارىلىشىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مېخانىزملىرىنى بۇ يېڭى رېئاللىققا ماسلاشتۇرۇشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئاشكارىلايدۇ.
شەرقىي تۈركىستان مىسالى 21-ئەسىر مۇستەملىكىچىلىكىنىڭ تىپىك (پارادىگماتىك) بىر ئۈلگىسىدۇر. ئوخشاش مېخانىزملار تىبەت، ئاراكان ۋە كەشمىردىمۇ كۆرۈلمەكتە: رەقەملىك نازارەت، نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش (دېموگرافىك ئىنژېنىرلىق)، مەدەنىيەتنى بېسىقتۇرۇش، ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەتكە قېقىش ۋە قانۇندىن مۇستەسنا ھالەت. مۇستەملىكىچىلىكنىڭ تۆمۈر قانۇنىيىتى بۇ ۋەقەلەرنى سېلىشتۇرما ھالدا ئانالىز قىلىش ئۈچۈن نەزەرىيەۋى بىر رامكا سۇنىدۇ.
[1] Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy