ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق كەلگۈسى: ئارقا سەپ تەمىنات كارىدورلىرى ۋە چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى توغرىسىدا (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ گېئوپولىتىكىلىق كەلگۈسى: ئارقا سەپ تەمىنات كارىدورلىرى ۋە چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى توغرىسىدا
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ ماقالە داررېن سپىنك تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە 2025-يىلى 19-نويابىردا «The National Interest» ژۇرنىلىنىڭ «يىپەك يولى رىقابىتى» ناملىق بىلوگ سەھىپىسىدە ئېلان قىلىنغان «نېمە ئۈچۈن ئارقا سەپ تەمىنات كارىدورلىرى ئوتتۇرا ئاسىيا ئويۇنىنى بەلگىلەيدۇ؟» ناملىق ماقالىسىنى مۇھاكىمە قىلىش ئاساسىدا يېزىلغان. بۇ تەتقىقات 21-ئەسىر گېئوپولىتىكىسىنىڭ پەقەت ئىلغار تېخنىكا ياكى سۈنئىي ئىدراك قاتارلىق ئابستراكت ئۇقۇملار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى تاۋار، كاپىتال ۋە ئىنسانلارنىڭ ياشىشىغا زۆرۈر بولغان كونكرېت ئۇل ئەسلىھەلەر، يەنى تىرانسپورت كارىدورلىرى ئارقىلىق شەكىللىنىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان تېزىسنى ئاساس قىلىدۇ. سپىنكنىڭ ئانالىزى بۇ نۇقتىدىن ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ، بولۇپمۇ قازاقىستاننىڭ يەرشارى تەمىنات زەنجىرى ۋە چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى نۇقتىسىدىن قانداق ھالقىلىق تۈگۈنگە ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.مەزكۇر تەتقىقات،  ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشى، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ تەسىرى ۋە بۇ ھەرىكەتچانلىقنىڭ مەركىزىدىكى «ئوتتۇرا كارىدور» نىڭ گېئوپولىتىكىلىق مۇھىملىقىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىنغانلىقى ئۈچۈن  ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگىدۇر. بۇ ئانالىز سپىنكنىڭ قاراشلىرىنى سىستېمىلىق ھالدا مۇھاكىمە قىلىش ئارقىلىق، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قاتناش-تىرانسپورت، ئارقا سەپ تەمىنات  ۋە ئەشيا ئوبوروتى ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ كەلگۈسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قانداق بەلگىلەيدىغانلىقىنى كۆپ قاتلاملىق نۇقتىدىن باھالاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
I. گېئوپولىتىكىدا كونكرېت ئۇل ئەسلىھەلەرنىڭ ئەھمىيىتى: تارىخىي ۋە ھازىرقى نۇقتىلار
داررېن سپىنك ئانالىزىنى كۈچنىڭ  رەقەملىك تورلار ياكى ئالگورىزملاردا ئەمەس، بەلكى كونكرېت ئۇل ئەسلىھەلەرنى  قانداق كونترول قىلىشتا ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش بىلەن باشلايدۇ. تارىختا رىم ئىمپېرىيەسىنىڭ  قۇرۇقلۇق يوللىرى، ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ دېڭىز يوللىرى ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىقى ۋە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى تۇرۇبا يوللىرى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ تەسىر دائىرىسىنى يوللار ئارقىلىق قانداق قۇرۇپ چىققانلىقىنى ۋە قوغدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ تارىخىي ھەقىقەت، بۈگۈنكى گېئوپولىتىكىلىق مۇنازىرىلەرنىڭ قىززىق نۇقتىسى بولغان سۈنئىي ئىدراك ياكى تور ئۇرۇشى ئىقتىدارىنىڭ، كۈچنىڭ يادروسى بولغان ف جۇغراپىيەنى كونترول قىلىش ۋە بايلىقلارنى يۆتكەش ئىقتىدارىنىڭ ئورنىنى ئالالمايدىغانلىقىنى ئەسلىتىدۇ. سپىنكنىڭ قارىشىچە، دۆلەتلەرنى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرىدىغان ياكى ئۇلارنى جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن يېگانە قويىدىغان تۆمۈريوللار، تۇرۇبا يوللىرى، تاشيوللار ۋە پورتلار كۈچنىڭ نەق قىسىمىدۇر.
بۇ قاراش ھالفورد ماكىندېرنىڭ «يۈرەك رايون» نەزەرىيەسى قاتارلىق كىلاسسىك گېئوپولىتىكىلىق ئىدىيەلەر بىلەن چوڭقۇر ئوخشاشلىققا ئىگە. ماكىندېر ياۋرو-ئاسىيانى كونترول قىلىشنىڭ دۇنيا ھۆكۈمرانلىقى ئۈچۈن ئاچقۇچ ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەندە، بۇ كونتروللۇقنىڭ ئاساسىدا رايوننى كېسىپ ئۆتىدىغان قاتناش تورلىرىنىڭ ياتقانلىقىنى كۆزدە تۇتقان. سپىنك بۇ كىلاسسىك چۈشەنچىنى 21-ئەسىرگە ماسلاشتۇرۇپ، «ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇش» ئۇقۇمىنى زامانىمىزنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك قورالى دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. ئەمدى مەسىلە پەقەت زېمىننى كونترول قىلىشلا ئەمەس، بەلكى بۇ زېمىنلار ئارقىلىق ئۆتىدىغان سودا، ئېنېرگىيە ۋە سانلىق مەلۇمات ئېقىمىنى كىمنىڭ يۆنىلىشكە سالىدىغانلىقى مەسىلىسىدۇر. شۇڭلاشقا، بىر دۆلەتنىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئېغىرلىقى، ئۇنىڭ يەرشارى تورلىرى ئىچىدىكى مەركىزىي ئورنى ۋە بۇ تورلارنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن شەكىلدە يۆنىلىشكە سېلىش ئىقتىدارى بىلەن ئۆلچىنىدۇ.
بۇ پىرىنسىپنىڭ ئەڭ كونكرېت ۋە كۈچلۈك مىسالى، شۈبھىسىزكى، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىدۇر. بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ گېئو-ئىقتىسادىي تەسەۋۋۇرى، ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرىنىڭ قانداق قىلىپ بىر تاشقى سىياسەت قورالىغا ئايلانغانلىقىنىڭ مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان بىر مىسالىدۇر. سپىنك 2025-يىلى «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ تۈر مەبلىغى بىلەن تەمىنلەنگەن خىتاي-قىرغىزىستان-ئۆزبېكىستان تۆمۈريولى لىنىيەسىنىڭ ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈشىنى بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ يېڭى ئىسپاتى سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. بۇ تۆمۈريول لىنىيەسى سودىنى ئاسانلاشتۇرۇپلا قالماي، يەنە رۇسىيە زېمىنىنى ئايلىنىپ ئۆتۈپ جەنۇبقا يۆنەلگەن ئىستراتېگىيەلىك بىر كارىدور بەرپا قىلىپ، بېيجىڭنىڭ ياۋرو-ئاسىيادىكى ئەشيا ئوبوروتى مۇستەقىللىقىنى ۋە سىياسىي تەسىرىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ يىراقنى كۆرەرلىك  ۋە سەۋرچانلىق بىلەن، كونكرېت تۈرلەر ئارقىلىق ئۆز تەسىر دائىرىسىنى قانداق قۇرۇپ چىقىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ ئەھۋال ئامېرىكا ۋە غەرب ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن ئېغىر بىر خىرىس دېمەكتۇر. خىتاينىڭ كونكرېت ئۇل ئەسلىھە ھەرىكەتلىرىگە قارشى، غەرب ئوتتۇرىغا قويغان پىكىرلەرنىڭ كۆپى ئابستراكت ياكى ئاستا ئىلگىرىلەيدىغان تۈرلەر بولۇپ قالدى. سپىنكنىڭ ئانالىزى بۇ نۇقتىدا غەربنىڭ، خىتاينىڭ تەشەببۇسكار ۋە بىر گەۋدىلەشكەن ئىستراتېگىيەسىگە قارشى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك، كونكرېت ۋە تېز نەتىجە بېرىدىغان بىر پىلاننى تەرەققىي قىلدۇرۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى يېڭى «چوڭ ئويۇن» تانكا ياكى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار بىلەن ئەمەس، كىرانلار، رېلىسلار ۋە كونتېينېر پورتلىرى ئارقىلىق ئوينالماقتا. بۇ رايوننىڭ كەلگۈسىدىكى ئۇلىنىش خەرىتىسىنى سىزغان كۈچ بۇ ئويۇندا غەلىبە قىلغۇچى بولىدۇ.
II. قازاقىستان: ئامېرىكانىڭ تىرانس-كاسپىي ئىستراتېگىيەسىنىڭ تەمىنات زەنجىرىدىكى بىر ئۆتەڭ