ئېلى راتنېرنىڭ «تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنى تۈزۈشنىڭ زۆرۈرلۈكى: ئامېرىكا خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئاسىيا ئىتتىپاقىغا موھتاج» ناملىق ماقالىسى ھەققىدە مۇھاكىمە (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

لېكىن، راتنېر شۇنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇكى، ئامېرىكانىڭ ئاسىيادىكى بۇ ئىتتىپاقداشلىق تورى ھەرگىزمۇ تارقاق ۋە ئاساسەن دېگۈدەك پەقەتلا ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەرگىلا مەركەزلىشىشتىن ھالقىپ، ياۋروپادىكىگە ئوخشاش بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە سىستېمىسىغا قاراپ تەرەققىي قىلمىغان. ياۋروپادا، ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى كوللېكتىپ مۇداپىئە ئۇقۇمىنى قىزغىنلىق بىلەن قۇچاقلىغان: يەنى، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (ناتو) نىڭ قۇرۇلۇشىدا گەۋدىلەنگىنىدەك، بىر ئىتتىپاقداش دۆلەتكە قىلىنغان ھەربىي ھۇجۇم بارلىق ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قىلىنغان ھۇجۇم دەپ قارىلىدىغان بولغان. (بۇ 1949-يىلى ناتونىڭ قۇرۇلۇشىدىكى مەركىزىي لوگىكا ئىدى). ھالبۇكى، ئاسىيا قىتئەسىدە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش كوللېكتىپ مۇداپىئە ئارزۇ-ئىستەكلىرى ھەرخىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئەمەلگە ئاشماي قالغان. راتنېر بۇ ھەقتە، ئامېرىكانىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى دۇنيا بىخەتەرلىك تەرتىپىنى لايىھەلىگۈچىلەردىن بىرى بولغان، كېيىنچە ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى بولغان جون فوستېر داللېسنىڭ 1952-يىلى «تاشقى سىياسەت» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان بىر ماقالىسىدىكى سۆزلىرىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ. داللېس ئەينى ۋاقىتتا: «ھازىرقى شارائىتتا، تىنچ ئوكيان ۋە شەرقىي ئاسىيادىكى بارلىق ئەركىن خەلقلەرنى بىر يەرگە جەملەپ، رەسمىي بىر ئۆزئارا بىخەتەرلىك رايونىنى بەرپا قىلىدىغان ئېنىق بىر سىزىق سىزىش ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئەمەس» دەپ يازغان. بۇ، ئەينى ۋاقىتتىكى ئاسىيانىڭ مۇرەككەپ ۋەزىيىتىنى ۋە كوللېكتىپ مۇداپىئە قۇرۇشنىڭ قىيىنلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئۆز نۆۋىتىدە، نۇرغۇن ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ رەھبەرلىرىمۇ سابىق مۇستەملىكىچى دۆلەتلەر، تارىخىي دۈشمەنلىرى ياكى رايوندىكى باشقا رەقىبلىرى بىلەن قويۇق بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتى ئورنىتىپ، كوللېكتىپ بىر مۇداپىئە سىستېمىسىغا كىرىشتىن كۆرە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن كۈچلۈك ۋە بىۋاسىتە ئىككى تەرەپلىك بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتى ئورنىتىشنى ئەۋزەل كۆرگەن. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى، كوللېكتىپ مۇداپىئە كېلىشىمىنىڭ ئۆزلىرىنى ۋاشىنگتون بىلەن موسكۋا ئوتتۇرىسىدىكى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى چوڭ دۆلەتلەر توقۇنۇشىغا بىۋاسىتە سۆرەپ كىرىشىدىن چوڭقۇر ئەنسىرىگەن. يەنە بەزىلەر بولسا، بۇنداق بىر كۆپ تەرەپلىك بىخەتەرلىك ئورگىنىنىڭ رايوندىكى قوشنا دۆلەتلەر ئارىسىدا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان تارىخىي توقۇنۇشلار، زېمىن تالاش-تارتىشلىرى ۋە ئۆزئارا ئىشەنچسىزلىك قاتارلىق مۇرەككەپ مەسىلىلەرنىڭ مىراسلىرىنى يېڭىپ، جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن بىر-بىرىدىن يىراق، بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى ۋە مەنپەئەتلىرىمۇ ئوخشاش بولمىغان كۆپ خىل ئەزالارنى ھەقىقىي تۈردە بىر يەرگە كەلتۈرەلەيدىغانلىقىغا زور گۇمان بىلەن قارىغان. بۇ جەھەتتىكى بىردىنبىر كۆرۈنەرلىك ئىستىسنا دەپ قارالغان شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى تەشكىلاتى (SEATO) نىڭ ئاخىرقى تەقدىرىمۇ دەل بۇ نۇقتىنى روشەن ئىسپاتلاپ بەرگەن. 1954-يىلى قۇرۇلغان بۇ تەشكىلات ئاۋسترالىيە، فىرانسىيە، يېڭى زېلاندىيە، پاكىستان، فىلىپپىن، تايلاند، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قاتارلىق ھەر خىل مەنپەئەت ۋە مەقسەتتىكى ئەزالاردىن تەركىب تاپقان بىر ئىتتىپاق بولۇپ، ئەزالار ئارىسىدىكى ئىتتىپاقلىق ۋە ئورتاق مەقسەتنىڭ ئىنتايىن كەمچىل بولۇشى تۈپەيلىدىن ئۈنۈملۈك رول ئوينىيالماي، ئاخىرىدا 1977-يىلى جىمجىت ھالدا تارقىلىپ كەتكەن.
لېكىن، راتنېر «زامانلار ئۆزگەردى» دەپ كۆرسىتىدۇ. ئىلگىرى ئاسىيادا كۆپ تەرەپلىمىلىك بىخەتەرلىك ماسلىشىشىنى ۋە كوللېكتىپ مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ شەكىللىنىشىنى توسۇپ كەلگەن تارىخىي شارائىتلار ھازىر ئۆزگىرىپ، كوللېكتىپ مۇداپىئە ئۈچۈن يىپيېڭى چاقىرىقلار ۋە ئېھتىياجلارغا يول ئاچماقتا. بۇ ھەقتە، ئۇ ياپونىيەنىڭ ھازىرقى باش مىنىستىرى (ماقالىدە «ئۆتكەن يىلى ۋەزىپىگە ئولتۇرۇشتىن سەل بۇرۇن» دەپ تىلغا ئېلىنغان، بۇ ماقالىنىڭ 2025-يىلى يېزىلغانلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا، 2024-يىلى دېگەنلىك بولىدۇ) شىگېرۇ ئىشىبانىڭ مۇھىم بىر سۆزىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ. ئىشىبا ئەپەندى: «ئاسىيادا ناتودەك بىر كوللېكتىپ ئۆز-ئۆزىنى مۇداپىئە قىلىش سىستېمىسىنىڭ يوقلۇقى، رايوندا ئۇرۇشلارنىڭ پارتلاش ئېھتىماللىقىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ» دەپ ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرغان. راتنېرنىڭ قارىشىچە، ئەمەلىيەتتە، بۇنداق بىر كوللېكتىپ مۇداپىئە شەرتنامىسىنى ھازىرقى شارائىتتا ئاسىيادا قۇرۇپ چىقىش پۈتۈنلەي مۇمكىنچىلىككە ئىگە ۋە ئەمەلگە ئېشىش ئالدىدا تۇرماقتا. ئۇ ئۆز خۇلاسىسىنى قوللاش ئۈچۈن ئۈچ مۇھىم يېڭى يۈزلىنىشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: بىرىنچىدىن، خىتايدىن كېلىۋاتقان ۋە كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان ئومۇميۈزلۈك تەھدىتنى مەركەز قىلغان يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشنىڭ رايوندىكى ئاساسلىق دۆلەتلەر ئارىسىدا شەكىللىنىۋاتقانلىقى؛ ئىككىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى مۇھىم ئىتتىپاقداشلىرى ئارىسىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە يېڭىچە يېقىنلىشىۋاتقانلىقى ۋە چوڭقۇرلىشىۋاتقانلىقى؛ ئۈچىنچىدىن، ئامېرىكانىڭ شېرىكلىرىگە رايون تىنچلىقىنى ۋە مۇقىملىقىنى ساقلاشتا تېخىمۇ چوڭ، تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئېلىش ۋە تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەتچان بولۇشنى تەلەپ قىلىدىغان يېڭى بىر ئۆزئارا جاۋاب قايتۇرۇش [يەنى، ئۆزئارا مەجبۇرىيەت ئۈستىگە ئېلىش پىرىنسىپى] نىڭ كۈنتەرتىپكە كېلىۋاتقانلىقى. بۇ ئۈچ يۈزلىنىش، راتنېرنىڭ نەزىرىدە، تىنچ ئوكيان مۇداپىئە شەرتنامىسىنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالماقتا.