بىلىم ئۇقۇمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىجتىمائىي پەن (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ غايەت زور ئۆزگىرىشلەرگە ماس ھالدا، ئىسلام دۇنياسىدا سىياسىي بوھران كەسكىنلىشىپ پارچىلىنىش كېلىپ چىقىپ مۇستەقىل دۆلەتلەر بارلىققا كەلدى. مۇشۇنداق بىر سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي كىرىزىستا ئىلىم-پەننىڭ بىرمۇ ساھەسىدە كۆرۈنەرلىك نەتىجە يارىتىلىشى تەس ئىدى، ئىسلام دۇنياسى غەربتىكى مودېرنلىشىش ھادىسىسىنىڭ خىرىس قىلىشىغا دۇچ كەلدى، غەرب دۇنياسىدا بارلىققا كەلگەن بۇ ئالاھىدە ئەھۋال مۇسۇلمان دۇنياسىغا زور بېسىم ئېلىپ كەلدى، مۇسۇلمان دۇنياسى تەرەققىي قىلىپ مەدەنىي ھالغا كېلىشنى ئارزۇ قىلسا چوقۇم غەربتە مەيدانغا كەلگەن مودېرنلىشىش ھادىسىسىگە ماسلىشىشى كېرەك ئىدى، مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، مۇسۇلمان ۋە شەرق دۇنياسى غەربكە ئەگىشىشى لازىم ئىدى. مۇسۇلمان دۇنياسىدا مودېرنلىشىش ۋە ھازىرقى زامان ئىلىم-پەنگە نىسبەتەن ئۈچ خىل پوزىتسىيە شەكىللەندى، بىرىنچىسى، ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم) ئۇسۇلىغا تايانغان بىلىم چۈشەنچىسىنى شۇ پېتى قوبۇل قىلىپ، بارلىق سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئورگانلارنى مۇشۇنىڭغا ئاساسەن تەرتىپكە سېلىش، بۇ قاراش بويىچە بولغاندا يېگانە ۋە مۇتلەق توغرا بىلىم ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم) بىلىمدۇر، جەمئىيەت مۇشۇ بىلىم ئەندىزىسى بويىچە تەرتىپكە سېلىنىشى لازىم. غەربتىكى مودېرنلىشىش مۇساپىسىنى مۇشۇ بىلىم ئەندىزىسىگە ئىشەنگەن بىر تۈركۈم يۇقىرى قاتلام كىشىلىرىنىڭ ئىنژېنېرلىق لايىھەسى دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. شۇڭلاشقا ئىجتىمائىي پەنلەرگە ئەھمىيەت بېرىلمىگەندىن سىرت ئىلاھىيەت ۋە دىنىي ئىلىملەرگىمۇ بىلىم نەزەرى بىلەن قارالمىدى. دىنى ئىلىملەر مودېرنلىشىش ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ توساق دەپ قارىلىپ ھۇجۇم نىشانى قىلىندى. نەتىجىدە ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم) مەنتىقىسىنى ئاساس قىلىپ جەمئىيەتنى مودېرنلاشتۇرماقچى بولغان ۋە ئۆزىگە يات بىر مەدەنىيەتنى جەمئىيەتكە تاڭغان، جەمئىيىتىگە، مەدەنىيىتىگە ۋە خەلقىگە يات بىر زىيالىي سىنىپى شەكىللەندى.
بۇ سىنىپقا قارشى ھالدا ئەمەلىيەتچانلىق (پوزىتىۋىزم)نى ئاساس قىلغان بىلىم ئارقىلىق دىننى ھەقلىق ۋە يوللۇق رەۋىشكە ئىگە قىلماقچى بولغان يەنە بىر ئېقىم پەيدا بولدى. بۇ ئېقىمنىڭ قارىشىچە، ئايەت ۋە ھەدىسلەر ئەمەلىيەتچانلىقنى ئاساس قىلغان بىلىم تەرىپىدىن بايقالغان ھەقىقەتلەردىن نەچچە يۈز يىل ئىلگىرى بېشارەت بەرگەن، شۇڭا دىن ئۆز جەمئىيىتىنىڭ مەنىۋى بايلىقلىرىغا يات بولغان زىيالىيلار قارشى تۇرغاندەك قارشى تۇرۇشقا بولىدىغان نەرسە ئەمەس. بۇ ئېقىمدا ئەمەلىيەتچانلىقنى ئاساس قىلغان بىلىم مېتودى بىلەن ئىلىم-پەن ساھەسىدە نەتىجە يارىتالمىغانلىقتىن، پەقەتلا غەربتە قولغا كەلتۈرۈلگەن ئىلمىي نەتىجىلەر دىن نۇقتىسىدىن ئىزاھلىنىپ چۈشەندۈرۈلدى، خالاس. بۇ ئېقىم دىندار قاتلام ئارىسىدىلا  پەيدا بولغانلىقى، شۇنداقلا بۇ قاتلامنىڭ سىياسەتكە يىراق بولۇشى تۈپەيلى تەسىرى دېگەندەك كۈچلۈك بولمىدى.قىسقىسى،  بۇ ئېقىم ئەمەلىيەتتە غەربتە ئىلىم-پەن ساھەسىدە قولغا كەلتۈرۈلگەن ئۇتۇق ۋە نەتىجىلەرگە ئىنكاس سۈپىتىدە پەيدا بولغانىدى.
غەربنىڭ ئىلىم-پەن ساھەسىدە قولغا كەلتۈرگەن زور مۇۋەپپەقىيەتلىرى ۋە ئۇتۇقلىرىغا قارشى يەنە بىر ئېقىم شەكىللەندى، بۇنى ئېقىمدەك بەكرەك ئىنكاس دەپ تەرىپلىسەك تېخىمۇ مۇۋاپىق بولۇشى مۇمكىن. بۇ ئېقىم ئەمەلىيەتچانلىقنى ئاساس قىلغان بىلىمنى يەنى ھازىرقى زامان ئىلىم-پەننى ئومۇميۈزلۈك رەت قىلىپ، ئىسلامىي مەنبەلەرنى ئۇنىڭدىن قوغداشنى تەشەببۇس قىلدى. بۇ ئېقىمدا، پۈتكۈل ھەقىقەت باشقا يەردىن ئەمەس دەل ئۆزىمىزدىن تېپىلىدۇ، شۇڭا ئۆزىمىزنىڭ مەنبەلىرىگە ئومۇميۈزلۈك مۇراجىئەت قىلساق ھەقىقەتكە ئېرىشىمىز، دەپ قارالدى، بۇ ئېقىمدىكىلەر غەربتە ئاپىرىدە بولغان ئىلىم-پەننىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ ئىسلامىي مەنبەلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى يىراقلاشتۇرۇپ، مۇسۇلمانلارنىڭ زېھىن دۇنياسىنى قالايمىقان قىلىۋېتىدىغانلىقىنى ياقلاپ، ياۋروپادا پەيدا بولغان مەيلى تەبىئىي پەن بولسۇن مەيلى ئىجتىمائىي پەن بولسۇن ئۇلاردىن يىراق تۇرۇش لازىملىقىنى تەشەببۇس قىلدى.
ئىنساننىڭ ئۆزى ۋە كائىنات توغرىسىدىكى قىزىقىشىنىڭ نەتىجىسىدە پەيدا بولغان بىلىش پائالىيىتى ئەلمىساقتىن بېرى مەۋجۇت بولۇپ كەلمەكتە. ئىنسان ئۆزىگە نامەلۇم نەرسە ۋە ھادىسىلەرنى بىلىش ئۈچۈن تەبىئىي ھالدا شۇ نەرسە ۋە ھادىسىنىڭ سەۋەبى ئۈستىدە ئىزدىنىدۇ، بۇ سەۋەبتىن قەدىمى دەۋردىلا توغرا مەلۇماتقا ئېرىشىش ئۈچۈن مۇراجىئەت قىلىنىدىغان ئەقىل ئىشلىتىشنىڭ پىرىنسىپلىرى ئۈستىدە ئەتراپلىق ئىزدىنىش ئېلىپ بېرىلغان. ئىنساننى باشقا مەخلۇقلاردىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان نەرسىنىڭ دەل ئەقىل ئىكەنلىكى توغرىسىدا قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ بۇنىڭدا بىردەكلىك ھاسىل قىلىنغان. ئۇ دەۋرلەردە ئاساسەن دېگۈدەك بارلىق جەمئىيەتتە ئىنسان ئۆزى، دۇنيا ۋە كائىنات توغرىسىدىكى قىزىقىشىغا جاۋاب تېپىش، ۋەقە ۋە ھادىسىلەرنى ئىزاھلاش ئۈچۈن ھەممىدىن بۇرۇن دىندىن ئىبارەت ھايات مىزانىغا مۇراجىئەت قىلىشقان.دىن مەيلى شەرق ئىسلام دۇنياسىدا بولسۇن مەيلى غەرب دۇنياسىدا بولسۇن جەمئىيەتنىڭ بارلىق قاتلاملىرىدا بولغىنىدەك بىلىم چۈشەنچىسى ۋە ئىلمىي پائالىيەتلەردىمۇ ئاساسلىق بەلگىلەش رولى ئوينىغان. شەرق ئىسلام دۇنياسىدا 15-ئەسىرگىچە  بىلىمنىڭ بارلىق ساھەلىرىدە زور ئۇتۇقلار ۋە نەتىجىلەر قولغا كەلتۈرۈلدى.  ئىسلام دۇنياسىنىڭ پارلاق دەۋرنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان بۇ دەۋردە دىن ئەڭ ئاساسلىق ئىلھام مەنبەسى بولدى. لېكىن 16-ئەسىردىن كېيىن ئىسلام دۇنيا ئىلىم-پەن ساھەسىدە نەتىجە يارىتىش ئۇياقتا تۇرسۇن كەينىگە چېكىنىشكە باشلىدى. بۇنداق بولۇشىغا ئاساسلىقى ئىسلام دۇنياسنىڭ ھەر ساھەدە ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يەتكەنلىكىنى ئويلىۋېلىشى سەۋەب بولغان، ئەلۋەتتە باشقا سەۋەبلەرمۇ بار.