توقۇنۇش نەزىرىيەلىرى ۋە كىملىك مەركەزلىك توقۇنۇشلار: نەزىرىيەۋى تەھلىلى (16-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كىملىكلەرنىڭ كۆپلىكى تۈپەيلى كىملىكلەر ئوتتۇرىسىدا قاتلاملىق (پىرامىدا شەكىللىك)  ۋە رەت تەرتىپلىك مۇناسىۋت بار بولۇپ،  بۇ رەت تەرتىپنىڭ زامان، ماكان ۋە شارائىتلارغا ئاساسەن ئۆزگىرىدۇ. بەزى ئىلىمشۇناسلار بۇ ئامىللارنىڭ بىر ئىنسان ياكى توپلۇقنىڭ بىر ياكى بىر نەچچە كىملىككە تەئەللۇق بولۇشنى ئىزاھلاشتا يېتەرلىك بولمايدىغانلىقى، بۇنىڭدىن باشقا شارائىت ۋە ۋەزىيەتنىڭمۇ رول ئوينايدىغانلىقىنى تەكىتلىشىدۇ. كىملىكلەرنى شەخسىي ۋە ئىجتىمائىي دەپ ئىككىگە ئايرىغان ئا. سىمىسنىڭ قارىشىچە، كوللېكتىپ كىملىكتە مۇھىم بولغىنى شەخسلەرنىڭ تاللاش ۋە ھېس-تۇيغۇلىرى ئەمەس كوللېكتىپ رىشىتىنىڭ خاراكتېرىدۇر.[71]باشقا گۇرۇپپىلاردىن پەرقلىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدىغان كوللېكتىپ كىملىك، ئىجتىمائىي كىملىكلەرنىڭ جەمئىيەت سەۋىيەسىدىكى ئىپادىسى سۈپىتىدە تەبىرلىنىدۇ. ئا. سىمىس كىملىكلەرنىڭ مۇھىملىق دەرىجىسىنى رەتكە تىزغاندا، ئەڭ بېشىغا «مىللىىي كىملىك»نى تىزىدۇ، ئۇنىڭ قارىشىچە مىللىي كىملىكنىڭ ھېسىي تەرىپى باشقا كىملىكلەرگە قارىغاندا كۈچلۈكتۇر.[72] ئا، سىمىس مىللىي كىملىكنىڭ ھېسسىي تەرىپىنىڭ كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى تەكىتلىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە دىنى كىملىكمۇ مىللىي كىملىكتىن قېلىشقۇچىلىقى يوق ھەتتا بەزىدە تېخىمۇ كۈچلۈكتۇر. دىنى كىملىك ئىنسانلارغا ھەم «بۇ دۇنيا ھەمدە ئۇ دۇنيا»ئۈچۈن ۋەدىلەرنى بېرىدۇ. تارىختا مىللەتچىلىك دەل دىننىڭ مۇشۇ خىل ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلانغان.[73]
ب. پارېكس ئىجتىمائىي كىملىكنىڭ بىر پۈتۈن ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ ئىجتىمائىي روللار،سالاھىيەتلەر ۋە ئورۇنلار، جىنسىيەتلەر، كۈلتۈر، ئېتنىك، ۋە دىن قاتارلىقلارنىڭ بىر-بىرىگە گىرەلىشىپ كېتىش ئارقىلىق ئىجتىمائىي كىملىكنى شەكىللەندۈرىدىغانلىقىنى دەيدۇ. شەخسلەرنىڭ بۇ كىملىكلەرنىڭ بىرى ياكى بىردىن كۆپىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقى، بۇنداق بولۇشىدا شەخسلەرنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسى، ئائىلىسى، شەخسىي ئالاھىدىلىكلىرى، ئىجتىمائىي مۇھىتقا ئوخشاش ئامىللار مۇھىم رول ئوينايدۇ. [74]ن.ۋولكانمۇ كىملىكنىڭ بۇ تەرىپىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، كىملىكنى بىر چېدىرغا ئوخشىتىپ چېدىرنىڭ لاتىلىرىدا نۇرغۇن رەسىملەر ۋە شەكىللەر بولغىنىدەك بىر ئىجتىمائىي گۇرۇپپىدا نۇرغۇن كىملىكنىڭ بارلىقىنى تەكىتلەيدۇ.  تەھدىت ۋە خەتەردەك ئەھۋاللاردا قايسى خىل كىملىكنىڭ مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىزاھلاش ئۈچۈن چېدىر مىسالىنى بەرگەن ۋولكان، بەزىدە چېدىرنىڭ ئورنىغا دەرەخنى مىسال بېرىدۇ. [75] ئىجتىمائىي كىملىك توغرۇلۇق «ئۈست كىملىك ۋە ئاستى كىملىك»كە ئوخشاش ئېنىقلىمىلار بېرىلسىمۇ، بۇ ئېنىقلىمىلار ماقالىمىزنىڭ باش قىسمىدا تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، مەيلى شەخسىي بولسۇن مەيلى كۆپلۈك كىملىكلەرنىڭ كۆپلىكى ۋە ئوخشىمىغان شارائىتلارغا ئاساسەن مۇھىملىق (تەۋەلىك)دەرىجىلىرى ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. يەنى «ئۈست-ئاستى»ئايرىمىنىڭ ئورنىغا كۆپ خىل كىملىكلەر ۋە شارائىتلارغا ئاساسەن ئۆزگىرىدىغان كىملىكلەرنىڭ بارلىقىنى، بۇلارنىڭ مۇھىملىق دەرىجىسى ۋە تەۋەلىك مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ھەر خىل ئامىللارغا ئاساسەن شەكىللىنىدىغانلىقىنى دېيىش بەكرەك مۇۋاپىق. قىسقىسى، كىملىكلەرنىڭ كۆپ ئىكەنلىكى، بۇلارنىڭ قاتلاملىق ۋە رەت تەرتىپى بارلىقىنى دېيىش، باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا ئاستى كىملىكنىڭمۇ ئۈست كىملىكنىڭمۇ بىرلىكتە تەڭ مەۋجۇت بولىدىغانلىقى، ئۇنى ئاساسلىق ئورۇنغا ئىگە قىلىدىغان نەرسىنىڭ شارائىتلار ۋە باشقا ئامىللار ئىكەنلىكىنى دېيىش تېخىمۇ مۇۋاپىق بولىدۇ.
كوللېكتىپ كىملىكلەرنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىگە نەزەر سالغىنىمىزدا،پەرقلەرنى بەكرەك بايقايمىز. يەنى بىر كوللېكتىپ كىملىك باشقا بىر كوللېكتىپ كىملىك بىلەن زىتلىق ئىچىدە بولغانلىقتىن، بۇ ئىككىسى ئوتتۇرىسىدا تەبىئىي ھالدا پەرق پەيدا بولىدۇ، بۇ سەۋەبتىن مەلۇم بىر ساھەدە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان گۇرۇپپىلارنىڭ باشقا گۇرۇپپىلاردىن پەرق ئىكەنلىكىنى نايامەن قىلىدۇ. كوللېكتىپ كىملىكنىڭ فۇنكسىيەسىگە نەزەر سالغىنىمىزدا بىخەتەرلىك تۇيغۇسى ئاتا قىلىش، ھەرىكەتلەندۈرۈش، سۇبيېكتىپ ئالاھىدىلىكلەرنى بىرلەشتۈرۈش، ئىزچىللىققا ئىگە قىلىش، ئۆزگەرتىش، بەزى ئەھۋاللاردا ئوبيېكتىپلىقنى بىرىنچى ئورۇنغا چىقىرىپ تۇرمۇش شەكلىنى بەلگىلەشكە ئوخشاش بىر-بىرىلىرىدىن پەرقلىق تەرەپلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىنسانلارنىڭ نېمە ئۈچۈن كىملىكلەرگە ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكى ھەققىدىكى سوئالنىڭ جاۋابىنى پىسخولوگلار بىلەن جەمئىيەتشۇناسلار بېرىشكە تىرىشىپ كەلمەكتە. بەزى پىسخولوگىيەلىك تەتقىقاتلار ئىنسانلار ئاپىرىدە بولغاندىن تارتىپ مەيلى شەخسىي سەۋىيەدە بولسۇن مەيلى ئىجتىمائىي سەۋىيەدە بولسۇن ئۆزلىرىدىن پەرقلىق بولغانلار بىلەن پەرقلىق ۋە ئايرىملىق خاھىشىغا ئىگە بولۇپ كەلگەنلىكى، ئۆز ئالدىغا ئايرىم قالغاندىمۇ «ئىجتىمائىي دۇنيانىڭ سىرلىرىنى يېشىشتە ئاجىز كېلىپ قېلىش» سەۋەبىدىن ئوبيېكتىپ ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇشقا، باشقىلار بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىشقا ئېھتىياجى  بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىدۇ. غايىۋى ياكى ئىدىئال بولغان نەرسىنىڭ كوللېكتىپ بىر ئېنىقلىمىسىنى قىلىش ۋە ئىجتىمائىي ھەقىقەت يارىتىش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ يەردە خاتالىقنىڭ شەخسىي ئىكەنلىكى، ھەقىقەتنىڭ بولسا ئىجتىمائىي بولىدىغانلىقى چۈشەنچىسى بار. نۇرغۇن كىشىنىڭ ئوخشاش نەرسىنى ئويلىشى ئىنسان پىسخىكىسىغا زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئىنسان بىر مەسىلە ھەققىدە ئۆزىلا ھەقلىق ۋە توغرا بولۇشتىن بەكرەك، نۇرغۇن كىشى بىلەن بىرلىكتە ھەقلىق ۋە يوللۇق بولۇشنى خالايدۇ. گۇرۇپپىغا تەۋە بولۇشنىڭ يەنە بىر سەۋەبى بولسا ئىنسان نوپۇز ۋە كۈچ ئارزۇسى بىلەن ئىجتىمائىي پائالىيەت ۋە ئىشلاردا گۇرۇپپىلارنىڭ مەشرۇتىيەت-قانۇنلۇق رولىغا ئېھتىياجى چۈشىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت گۇرۇپپا سىرتىدا قالغۇچىلارغا نىسبەتەن بىر تەرەپلىمە قاراش ۋە دۈشمەنلەرچە پوزىتسىيەسىمۇ بولىدۇ. بەزى نەزىرىيەچىلەر سەۋەبسىزلا «ئۆزگىلەر»گە سەلبىي پوزىتسىيە تۇتۇلىدىغانلىقىنى دېىسىمۇ، يەنە بەزى نەزىرىيەچىلەر شارائىت ۋە تەجرىبىلەرنىڭ تەسىرى ۋە رولى بولىدىغانلىقىنى تەكىتلىشىدۇ.[76]