خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى خىتابنامىسى ۋە ۋاكالەتسىز مىللەتلەر (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەركىن ئالىپتېكىن
1948 -يىلى 10 دېكابىردا  خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى خىتابنامىسى ئېلان قىلىندى. خىتابنامە ئېلان قىلىنىپ يېرىم ئەسىر ئۆتۈپ كەتتى، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىمۇ ئاخىرلىشىپ، يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى مۇزاكىرە قىلىنىۋاتقان ۋەزىيەتتە يەنىلا نۇرغۇن مىللەت،خەلق، ئاز سانلىق مىللەتلەر ۋە يەرلىك خەلق سىياسىي باستۇرۇش، مەدەنىيەت ئاسسىملياتسىيەسى، ئىقتىسادىي شۈمۈرۈلۈش، ئېكولوگىيەلىك يوقۇتۇش، ئىرقىي كەمسىتىش ھەتتا ئىرقىي قىرغىنچىلىقلارغا دۇچ كەلمەكتە.
بۇ پاجىئەلەر، ئادالەت، باراۋەرسىزلىك ۋە ئىنسانلارنىڭ ھەقلىرىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىپ قۇرۇلغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مەۋجۇتلىقىغا قارىماي  نېمىشقا يەنىلا داۋام قىلىپ كەلمەكتە؟ بۇنىڭ سەۋەپلىرىنى  بىر قانچە مۇھىم  نۇقتا ئارقىلىق  ئىزاھلاپ ئۆتمەكچىمەن.
مۆلچەرلىنىشىچە، دۇنيادا تەخمىنەن 6500 مىللەت، ئازسانلىق مىللەت ۋە يەرلىك خەلق مەۋجۇت. ئەمما بۇلاردىن پەقەت 200 گە يېقىنى ب د ت (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى)دا ۋەكىللىك ئورۇنغا ئىگە. ب د ت مىللەتلەرنىڭ ئەمەس  دۆلەتلەرنىڭ ئىتتىپاقلىقىغا ۋەكىللىك قىلماقتا. قالغان مىللەتلەر ب د ت تەشكىل قىلغان دۆلەتلەرنىڭ چېگراسى ئىچىدە ئۆزى خالاپ ياكى خالىماي ب د ت تەشكىل قىلغان مىللەتلەر ئىچىدە يەر ئالماقتا.
ب د ت پەقەت ئاساسىي ئىنسان ھەقلىرىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىدۇ، ئەمما ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنى قوغدايدىغان بىرمۇ ماددىسى يوق. ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ قىيىنچىلىقلىرىنى، ئارزۇسىنى ، يۇرت سېغىنىشلىرىنى ئوتتتۇرىغا قويغىدەك  خەلقئارالىق بىر ئۈستەل يوق، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ب د ت دا ئاۋازىنى ئاڭلىتىدىغان پۇرسەتلىرىمۇ يۇق.
ئاساسلىق ۋەزىپىسى  باشقۇرۇشى ئاستىدىكى مىللەت، خەلق، ئاز سانلىق ۋە يەرلىك خەلقىنى قوغداش، تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ۋەكىلى بولۇش بولغان دۆلەتلەر، كۆپىنچىسى بۇ ۋەزىپىسىنى ئادا قىلمايۋاتىدۇ، كۆپىنچى ۋاقىتلاردا ئۇلارغا دۈشمەنگە مۇئامىلە قىلغاندەك مۇئامىلە قىلماقتا. بۇ سەۋەپلەر تۈپەيلى، ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ كۆپى زومىگەر دۆلەتلەرنى ئۆزلىرىنىڭ بىردىنبىر قانۇنلۇق ۋەكىلى دەپ ئېتىراپ قىلمايدۇ.
كۆپىنچە ۋاقىتلاردا  دۆلەتلەر ھۆكۈمرانلىقىدىكى مىللەتلەرنى باستۇرۇش، كونترول قىلىش ئۈچۈن قوللىرىدىكى بارچە ئىمكانىيەتلەردىن ۋىجدانىنى بىر ياققا قايرىپ قويغان ھالدا پايدىلانماقتا. ۋاكالەتسىز مىللەتلەرنىڭ ئ‍ېھتىياج ۋە ئىستەكلىرىگە ئەستايدىل  مۇئامىلە قىلماسلىق، ئەسلىدە ئالدىنى ئېلىشقا تامامەن مۇمكىن بولىدىغان زوراۋانلىق ۋە ئۇرۇش -جېدەلنى تېخىمۇ ئەۋجىگە چىقارماقتا. ب د ت ۋە ياۋروپا بىخەتەرلىك تەشكىلاتىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ قېلىپ مېخانىزمى، ۋاكالەتسىز مىللەتلەر ئۈچۈن رولىنى جارى قىلدۇرمايۋاتىدۇ.
ئۇنىڭ ئۈستىگە، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە  ب د ت نىڭ، دۆلەتلەر ئۈچۈن  ئالدىنى ئېلىش خاراكتېرلىك سىياسي كۈچى چەكلىمىگە ئۇچرىماقتا. دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، دۇنيادىكى  ئىنسان ھەقلىرىنى  قوغداش  ئۈچۈن زور بىر توسالغۇدۇر. دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ پرىنسىپ ۋە ئىجراسى خەلقئارا قانۇننىڭ مەركىزى ئىدىيەسى بولۇپ داۋاملاشقان ئەھۋالدا، ھېچقانداق بىر خەلقئارالىق ئورگان مەلۇم بىر دۆلەتنىڭ چېگراسى ئىچىدىكى ئىنسان ھەقلىرىنى ھەقىقىي بىر شەكىلدە نازارەت قىلىشنى كاپالەتكە ئىگە  قىلالمايدۇ.
ب د ت ئەھدىنامىسى، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ كەم بولسا بولمايدىغانلىقىغا دائىر مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. ئۆز خەلقىنىڭ ئەقەللىي ئىنسان ھەقلىرىنى دەپسەندە قىلىدىغان بىر دۆلەت، پۇقرالىرىنىڭ پاراۋانلىقىنىڭ ئۆزىنىڭ مەسئۇلىيەت دائىرىسىدە ئىكەنلىكىنى، باشقا ھېچقانداق بىر خەلقئارالىق ئورگاننىڭ دۆلىتىنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشالمايدىغانلىقنى ئۆكتەملەرچە دېيەلەيدۇ. بۇنداق بىر پوزىتسىيەدىكى دۆلەت، ب د ت ئەھدىنامىسىدىن پايدىلانماقتا. 50 يىلدىن بېرى، پەرقلىق ئىدىئولوگىيەگە ئىگە چوڭ – كىچىك دۆلەتلەر،  خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىسىدىكى تەنقىدىگە قارشى ئىگىلىك ھوقۇقى قالقىنىدىن پايدىلىنىپ ئۆزلىرىنى قوغداپ كەلمەكتە. ھەتتا نۇرغۇن دۆلەت، خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى خىتابنامىسىنىڭ ئەمىلىيەتتە غەربكە تەۋە بىر ھۆججەت ئىكەنلىكىنى، مەزكۇر خىتابنامىنىڭ يىلتىزىنىڭ شەرقىنىڭ قەدرىيەت سىستېمىلىرىغا (قىممەت قاراش) زىت ئىكەنلىكىنى باھانە قىلىپ ئىنسان ھەقلىرىنىڭ ئۇنىۋېرساللىقىغا گۇمان بىلەن قارىماقتا.
ئەسلىدە، شەرقتىكى كىشىلەرنىڭ غەربتىكىلەرگە ئوخشاش ھەق- ھوقۇقلاغا ئىگە بولماسلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئىنسانىيەتكە قىلىنغان بىر ھاقارەتتۇر. ئوخشىمىغان مەدەنىيەتنىڭ پەرقلىق سىياسىي قەدرىيەتكە ئىگە بولۇشى ئېنىق. ئەمما ئەسىرلەردىن بۇيان دۇنيا ئۆزىنىڭ ئۇنىۋېرسال ئارزۇسىنى ئىپادىلەيدىغان خەلقئارالىق سىستېمىلارنى بارلىققا كەلتۈردى.
خىتاينىڭ ئىنسان ھەقلىرى توغرىسىدىكى كۆز قارىشى ئەڭ مەنتىقىسىز بىر قاراشتۇر. ماركسىزم پرىنسىپلىرىنىڭ ئۇنىۋېرساللىقىنى ئاغزىدىن چۈشۈرمەيدىغان بىر كوممۇنىست بىر دۆلەت تۈرمە ۋە لاگېرلاردا ئېزىلىۋاتقان ۋە شۈمۈرۈلىۋاتقان ئىشچىلارنى قوغدايدىغان پرىنسىپلارنى ، مۇخالىپلارنىڭ ھەق – ھوقۇقىنى ۋە باشقۇرۇشى ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ، تىبەتلىكلەرنىڭ ۋە ئىچكى موڭغۇلىيەدىكىلەرنىڭ ئىنسانىي ياشاش ئىرادىسىنى رەت قىلىپ كەلمەكتە. بۇ ئەھۋال ب د ت نى دائىم قىيىن ئەھۋالدا قويماقتا.