دىنىي تەربىيەدە ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-ھېكايە (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ھېكايە بىلەن مەسەل ئارىسىدا بۇ پەرقلەر مەۋجۇتتۇر، بالىلارنىڭ تەربىيەسىدە بۇ ئىككى ژانىر ئارىسىدا بىر سېلىشتۇرما ئېلىپ بېرىش كېرەكسىزدۇر. ماقالىمىزنىڭ كېيىنىكى قىسىملىرىدا تىلغا ئېلىنغان، ھېكايىلەردە تېپىلىشقا تېگىشلىك ئالاھىدىلىكلەرگە دىققەت قىلىنغان ئاساستا، مەسەللەرمۇ توغرا بىر تەربىيە ئۈچۈن ئىشلىتىلسە بولىدۇ.
3 –  ئىسلام مەنبەلىرىدە ھېكايە
1 – قۇرئان قىسسىلىرى
قۇرئاندا قىسسىلەر تېمىسىنىڭ سۇنۇلۇش مېتودى ۋە ۋەقەلىكلەرنىڭ تەرتىپكە سېلىنىشى نۇقتىسىدىن ئەدەبىي، ئەركىن مەقسەت بىلەن يېزىلغان، ھۆر ھېكايىلەردە بولغىنىدەك مۇستەقىل بىر سەنئەت تارمىقى بولماستىن دىنىي مەقسەتكە يېتىپ بېرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن ۋاسىتىلەردىن پەقەت بىرىدۇر¹². قۇرئاندا قىسسەلەر قۇرئاننىڭ نازىل بولۇشتىكى ئومۇمىي مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن قۇرئاننىڭ باشقا تېمىلىرىدىن پەرقلىق ئەمەستۇر. قۇرئاننىڭمۇ ئاساسلىق مەقسىتى ئادەملەرنى قۇرئاننىڭ غايىسى بولغان ھەقكە ۋە ھىدايەتكە يەتكۈزۈشتۇر.
ئەمما، بۇ ئومۇمىي مەقسەتنىڭ يېنىدا ئۇنىڭغا پاراللېل بولغان، قىسسىلەرنىڭمۇ ئۆزىگە مەخسۇس مەقسەت ۋە روللىرى باردۇر. مەقسەت ۋە روللارنى تۆۋەندىكىدەك خۇلاسىلەش مۇمكىن.
1 -ئىلاھى ۋەھىينى ۋە پەيغەمبەرنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئىسپاتلاش.
2 -ئادەملەرگە تەپەككۈر قىلدۇرۇش ۋە ئىبرەت، ئۆگۈت ئېلىشلىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش.
3 – پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى ۋە ئۇنىڭغا ئىشەنگۈچىلەرنى روھىي جەھەتتىن قوللاش.
4 -ھەر دەۋردە يۈز بەرگەن ۋە تەكرارلانغان ۋەقەلىكلەرگە ئاساسەن ئىجتىمائىي قانۇنىيەتلەرنى تېپىپ چىقىش ²². بۇ قانۇنىيەتلەرنى تېپىپ چىقىش ئاسانغا توختىمايدۇ. شۇڭا قۇرئان قىسسىلىرىنىڭ بۇ تەرىپى ئەڭ مۇھىم ۋە ئۈستىدە بەكرەك توختىلىشىمىز كېرەك بولغان نۇقتىدۇر.
قۇرئاندىكى قىسسىلەرنى ئۈچ كاتېگورىيەگە ئايرىپ مۇھاكىمە قىلىشىمىز مۇمكىن:
1 –  يەر زامان ۋە ۋەقەلىكلىرى بېرىلگەن تارىخىي قىسسىلار. قۇرئاندا بايان قىلىنغان پەيغەمبەر قىسسىلىرى بۇ كاتېگورىيگە كىرىدۇ.
2 –  ئادەم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالىنى مىسال قىلىپ كەلتۈرگەن قىسسەلەر. ئادەم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىككى ئوغلىنىڭ ۋەقەلىكىنى بايان قىلغان قىسسە بۇ كاتېگورىيەگە كىرىدۇ. قىسسىدە بايان قىلىنغانلار ھەم يۈز بەرگەن بىر ۋەقەلىكتۇر ھەمدە ئىسىمسىز بىر ۋەقەلىك بولغانلىقى ئۈچۈن ئىنسان ئوغلىنىڭ ھەممىسىنىڭ روھىي ھالىتىنى بايان قىلىدۇ. بۇنىڭغا ئوخشاش بولغان يەنە بىر ۋەقەلىك، ياسىن سۈرىسىدە تىلغا قىلىنغان رايوندىكى خەلقنىڭ پەيغەمبەرلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدۇر⁴². قىسسىدە پەيغەمبەرلەرگە قىلىنغان ئومۇمى مۇئامىلە بايان قىلىنىدۇ.
3 – يۈز بەرگەن ۋەقەلىك ئەمەس، ھەر قانداق بىر زاماندا ياكى مۇھىتتا يۈز بېرىشى مۇمكىن بولغان قىسسىلەردۇر. قۇرئاندا بايان قىلىنغان باغ ئىگىلىرىنىڭ قىسسىسى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
ھەدىسلەردە قىسسەلەر
قىسسە ئىنتايىن مۇھىم بىر تەربىيە ۋاسىتىسى بولغانلىقى ئۈچۈن، پەيغەمبەرئەلەيھىسسالام قىسسەدىن ئىنتايىن ياخشى پايدىلانغان، قۇرئاندىكى قىسسىلەر بىلەن بىرلىكتە ئۆزىمۇ بەزى قىسسىلەرنى بايان قىلغان. ئەمما پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قىسسىلىرى قۇرئاندىكى قىسسىلەردىن تېخىمۇ تەپسىلى ۋە ئۆزگىچىدۇر.
ھەدىسلەردىكى قىسسىلەرنىڭ تۈرلىرى قۇرئاندىكى قىسسىلەرنىڭ تۈرىگە ئوخشاشتۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بايان قىلغانلىقى ئېيتىلغان قىسىسەلەرنىڭ يۈز بەرگەن ياكى يۈز بەرمىگەنلىكى مۇنازىرە تېمىسىدۇر. ئەمما مۇھىم بولغىنى، قىسسىلەردىكى ئۇچۇرنىڭ توغرا يەتكۈزۈلىشىدۇر. ئەلۋەتتە ھەدىسىلەردىكى قىسسىلەر ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بىر نۇقتا، ھەدىسنىڭ سەھىھ ھەدىس بولۇشىدۇر.
4 – دىن ۋە ئەخلاق تەربىيەسىدە ھېكايىنىڭ رولى
دىن ۋە ئەخلاق تەربىيەسىدە ھېكايىنىڭ مۇھىملىقىنى سۆزلەشتىن بۇرۇن، بىر ئادەمنىڭ ياش ئالاھىدىلىكلىرىگە مۇۋاپىق ھېكايىلەرنىڭ بەلگىلىنىشى ياكى ھېكايىلەرنىڭ بۇ مەسىلىنى ئويلاشقان ئاساستا يېزىلىشى ئۈچۈن، پىسخىك-ھېسىسىي تەرەققىيات باسقۇچلىرىنى ۋە ئالاھىدىلىكلىرىنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇش پايدىلىقتۇر.
پىسخىك ۋە ھېسسىي تەرەققىيات باسقۇچى
تەرەققىيات ئەقلىي، ھېسسىي ۋە ئەخلاقى تەرەپلىرى بولغان مۇرەككەپ بىر ئۇقۇمدۇر. ئەمما، بۇ تەرەپلىرىنى بىر-بىرىدىن ئېنىق ئايرىش ئىمكانسىزدۇر. چۈنكى ئەقلىي، ھېسسىي ۋە ئەخلاقىي تەرەققىيات ئاساسەن ئوخشاش ۋاقىتتا شەكىللىنىدۇ ۋە بىر بىرىگە تەسىر قىلىدۇ. شۇڭلاشقا ئەقلىي تەرەققىياتنىمۇ باشقا تەرەپلىرى بىلەن بىرلىكتە تەتقىق قىلساق بولىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسلانغاندا، ئەقلىي تەرەققىيات ئۆزىگە ۋە دۇنياغا مەنە بېرىشكە ئائت ھەممە خىل پىكرى ۋە ھېسسىي پائالىيەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئەقلي تەرەققىياتنى تەپەككۇر ۋە ئەقىل يۈرگۈزۈش ئۇسۇللىرىدا كۆزىتىلگەن باسقۇچلارغا ئاساسەن بۆلگەن تۇنجى پىسخولوگ پىئاگەت« Piaget » بولۇپ، ئۇنىڭ ئوتتۇرىغا قويغان ئەقلىي تەرەققىيات باسقۇچلىرى تەربىيە ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىمدۇر.
پىئاگەت بالىلارنىڭ دۇنيانىڭ پاسسىپ بىر پارچىسى ئەمەسلىكىنى، ئەمما ئىچكى دۇنيالىرىنىڭ چوڭلارنىڭكىدىن پەرقلىق ئىكەنلىكىنى ياقىلىغان ۋە ئەقلي تەرەققىياتنى تۆت باسقۇچقا بۆلگەن.
1 – سېزىمچان ماتور:0-2 ياش
بوۋاق رېفلېكسلىق ھەرىكەتلەردىن سىمۋوللۇق تەپەككۇر باسقۇچىغا قاراپ قەدەممۇ قەدەم تەرەققىي قىلىدۇ. شەيئىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئۆز ھەرىكەتلىرى بىلەن تونۇيدۇ ۋە مەقسەتلىك ھالدا ئۇلارنى ھەرىكەت قىلدۇرىدۇ. بوۋاق ئۈچ ياشقا ماڭغاندا، شەيئىلەرنى ھېسسىي جەھەتتىن ئىدراك قىلالمىسىمۇ، ئۇلارنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى ئۇقىدۇ. باسقۇچنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، زامان ۋە ماكانغا مۇناسىۋەتلىك ئۆتكۈنچى سەۋەب نەتىجە مۇناسىۋەتلىرىنى باغلاشقا باشلايدۇ.
2 – تەييارلىق ئىدىيە باسقۇچى: 2 -7 ياش(Preparational Thought)