ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ رەقەملىك بىخەتەرلىك كىرىزىسى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ خىل ھۇجۇملارنىڭ ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان شەكلى «نىشانلىق ئالداش» (Spear Phishing) تاكتىكىسىدۇر. مەسىلەن، خىتاي خاككېرلىرى ئۆزىنى غەربتىكى داڭلىق ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ مۇخبىرى، خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتىنىڭ خادىمى ياكى بىر ئۇيغۇر تەتقىقاتچىسى دەپ تونۇشتۇرۇپ، «شەرقىي تۈركىستان ھەققىدە مۇھىم دوكلات» ياكى «يىغىن تەكلىپنامىسى» نامىدا ۋىرۇس قاچىلانغان ئېلخەت ياكى ھۆججەتلەرنى ئەۋەتىدۇ. بۇ ھۆججەتلەر ئېچىلغان ھامان، ئىشلەتكۈچىنىڭ كومپيۇتېرى ياكى تېلېفونىغا جاسۇسلۇق دېتالى ئورۇنلىشىپ، پۈتۈن سىستېمىنى خاككېرلارنىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ.
تېخىمۇ ۋەھىمىلىكى، خىتاينىڭ تور ھۇجۇم ئىقتىدارى ھازىر شۇ دەرىجىگە يەتتىكى، ئۇلار «نۆۋەتتىكى كۈن» (Zero-day) يوچۇقلىرىدىن پايدىلىنىپ، ھېچقانداق ئۇلىنىشنى باسمىسىمۇ (Zero-click attack) تېلېفونلارغا سىڭىپ كىرەلەيدىغان ھالەتكە كەلدى. بۇ دېگەنلىك، سىزنىڭ تېلېفونىڭىزغا بىر ئۇچۇر كېلىدۇ، سىز ئۇنى ئوقۇمىسىڭىزمۇ ياكى ئاچمىسىڭىزمۇ، تېلېفونىڭىز يۇقۇملىنىپ بولىدۇ. بۇ خىل كۆرۈنمەس ھۇجۇملار، ئۇيغۇر سەرخىللىرى ۋە پائالىيەتچىلىرىنىڭ مەخپىيەتلىكىنى ئوغرىلاش، ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك پىلانلىرىنى بىكار قىلىش ۋە ھەتتا ئۇلارنىڭ تور كامېراسى ۋە مىكروفونىنى ئېچىپ، ئۇلارنى ھەر زامان نەق مەيدان تىڭشاش ئۈچۈن ئىشلىتىلمەكتە.
بۇنىڭ ئاقىۋىتى پەقەت شەخسىي ئۇچۇرلارنىڭ ئوغرىلىنىشى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. بىر يېتەكچى شەخس ياكى تەشكىلات مەسئۇلىنىڭ تېلېفونىنىڭ خاككېرلىنىشى، پۈتكۈل بىر تورنىڭ، ئالاقىدار بارلىق كىشىلەرنىڭ ۋە مەخپىي پىلانلارنىڭ ئاشكارىلىنىشىغا، نەتىجىدە سىياسىي ھەرىكەتنىڭ مەغلۇبىيىتىگە ئېلىپ بېرىشى مۇمكىن.
رەقەملىك گۆرۈگە ئېلىش ۋە پىسخىكىلىق زەربە
خىتاينىڭ رەقەملىك باستۇرۇش ھەرىكىتى پەقەت تېخنىكىلىق ھۇجۇم بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ئىنتايىن رەزىل پىسخىكىلىق ئۇرۇش شەكلىنى ئالدى. دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان «تەسىر كۆرسىتىش ۋە قورقۇتۇش» مەشغۇلاتلىرى، ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلارغا قارىتا «رەقەملىك گۆرۈگە ئېلىش» شەكلىدە نامايان بولماقتا. كۆپىنچە ھاللاردا، ياۋروپادىكى بىر ئۇيغۇرنىڭ تېلېفونىغا WeChat ئارقىلىق سىنلىق تېلېفون كېلىدۇ؛ ئېكراندا ئۇزۇندىن بېرى كۆرۈشەلمىگەن ئاتا-ئانىسى ياكى قېرىندىشى كۆرۈنىدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ يېنىدا ياكى ئارقىسىدا خىتاي ساقچىلىرى تۇرغان بولىدۇ.
بۇ كۆرۈنۈش، ياۋروپادىكى ئۇيغۇرغا «بىز سېنىڭ ئائىلەڭنى كونترول قىلىپ تۇرۇۋاتىمىز، ئەگەر سەن ياۋروپادا بىز ياقتۇرمايدىغان ئىشنى قىلساڭ ياكى بىزگە ماسلاشمىساڭ، ئائىلەڭنىڭ ھالىغا ۋاي» دېگەن سىگنالنى بېرىدۇ. بۇ خىل قەبىھ  ۋاسىتىلىك تەھدىت، نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇرلارنى  سۈكۈت قىلىشقا، سىياسىي پائالىيەتلەردىن يىراقلىشىشقا ياكى ھەتتا مەجبۇرىي ھالدا خىتايغا ئىستىخبارات بېرىشكە مەجبۇرلىماقتا. بۇ، زامانىۋى تېخنىكىنىڭ ئىنسانىي ھېسسىياتلارغا  قارشى قورال قىلىپ ئىشلىتىلىشىنىڭ ئەڭ ۋەھشىي ئۈلگىسىدۇر.
تەمىنلەش زەنجىرىدىكى خەتەر ۋە قاتتىق دېتال تۇزىقى
شىۋېيتسارىيە دوكلاتىنىڭ «ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلەر» ۋە «تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكى» قىسمىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا – خىتاي تېخنىكا مەھسۇلاتلىرىنىڭ بىخەتەر ئەمەسلىكى خەۋپىدۇر. ياۋروپادىكى نۇرغۇن ئۇيغۇرلار باھاسىنىڭ ئەرزانلىقى ياكى ئادەتلىنىپ قالغانلىقى سەۋەبىدىن Xiaomi، Huawei قاتارلىق خىتاي ماركىلىق تېلېفونلارنى ياكى DJI ئۇچقۇلىرىنى ئىشلىتىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. بۇ ئادەتتە  تېجەشلىك كۆرۈنسىمۇ، بىخەتەرلىك نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، ئۆز ئۆيىگە دۈشمەننىڭ كۆز-قۇلىقىنى ئورۇنلاشتۇرغان بىلەن باراۋەردۇر.
ھالبۇكى، دوكلاتتا ئاگاھلاندۇرۇلغىنىدەك، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان قانۇنىي ۋە مەخپىي باغلىنىشى، بۇ ئۈسكۈنىلەرگە ئىشلەپچىقىرىش باسقۇچىدىلا «تىڭشىغۇچ» (Backdoor) ئورۇنلاشتۇرۇلۇش ئېھتىماللىقىدىن دىرەك بېرىدۇ. خىتاينىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك قانۇنىغا ئاساسەن، ھەر قانداق خىتاي كارخانىسى دۆلەت تەلەپ قىلغاندا ئىستىخبارات خىزمىتىگە ماسلىشىش مەجبۇرىيىتى بار. بۇ دېگەنلىك، سىز قانچىلىك بىخەتەر ئەپلەرنى ئىشلەتمەڭ، ئەگەر قولىڭىزدىكى تېلېفوننىڭ ئۆزى ئىشەنچسىز بولسا، مەشغۇلات سىستېمىسى ئارقىلىق بارلىق سانلىق مەلۇماتلىرىڭىز، پاراڭلىرىڭىز ۋە رەسىملىرىڭىز خىتايغا يوللىنىشى مۇمكىن.
شۇڭا، ياۋروپادىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن خىتاي تېخنىكا مەھسۇلاتلىرىدىن (قاتتىق دېتال ۋە يۇمشاق دېتال) پۈتۈنلەي ۋاز كېچىش  بىخەتەرلىكنىڭ ئالدىنقى شەرتى بولۇپ قالدى. شەخسىي «رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقى»نى تىكلەش ئۈچۈن، قاتتىق دېتال تاللاشتا چوقۇم غەربنىڭ بىخەتەرلىك ئۆلچەملىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان مەھسۇلاتلارغا يۈزلىنىش زۆرۈر.
خۇلاسە ۋە تەدبىر
خۇلاسىلىگەندە، «شىۋېتسارىيەنىڭ بىخەتەرلىكى – 2025» دوكلاتى بىزگە ئاچچىق ئەمما زۆرۈر بىر ھەقىقەتنى ئەسكەرتىدۇ: بىزنىڭ جىسمانىي جەھەتتىن ياۋروپادا بولۇشىمىز، رەقەملىك دۇنيادىمۇ ئەركىن ئىكەنلىكىمىزنى بىلدۈرمەيدۇ. خىتاي ئىبلىس پەنجىسىنى ئوپتىك تالالىق كابېللار ۋە سىمسىز دولقۇنلار ئارقىلىق ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ خۇسۇسىي ھاياتىغا قەدەر ئۇزارتماقتا. ئەگەر بىز بۇ تەھدىتكە سەل قارىساق، پەقەت ئۆزىمىزنىلا ئەمەس، پۈتكۈل مىللەتنىڭ دەۋاسىنى خەتەرگە ئىتتەرگەن بولىمىز.
بۇ ۋەزىيەتتە، ياۋروپادىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتى «رەقەملىك ساۋاتسىزلىق» ۋە بىپەرۋالىقتىن قۇتۇلۇپ، يۇقىرى دەرىجىلىك «رەقەملىك تازىلىق» ئادىتىنى يېتىلدۈرۈشى شەرت. بۇ جەريان خىتاي ئەپلىرىدىن (WeChat, TikTok) پۈتۈنلەي قۇتۇلۇش، Signal غا ئوخشاش مەخپىيەتلىكى يۇقىرى غەرب ئەپلىرىنى ئىشلىتىش، ئېلخەت ۋە ھېساباتلارغا «ئىككى باسقۇچلوق دەلىللەش» (2FA) ئورنىتىش ۋە تۇنۇمايدىغان ئۇلىنىشلارغا ھەرگىز ئىشەنمەسلىك قاتارلىق ئەمەلىي ھەرىكەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ بۇ خىل چېگرا ھالقىغان پاراكەندىچىلىك قىلمىشلىرىنى شىۋېيتسارىيە ۋە باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ئورگانلىرىغا ئاكتىپ دوكلات قىلىش ئارقىلىق، قانۇنىي قالقاندىنمۇ پايدىلىنىش كېرەك.
پايدىلانغان مەنبە: