رەقەملىك سەھنە، كۆرۈنمەس زوراۋانلىق: خىتاينىڭ «ئورتاق تەقدىر» ھېكايىسىدىكى ئۇيغۇر ئوبرازى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلەن، خەۋەر تېكىستىدە تىلغا ئېلىنغان «رەقەملىك بىرىنچى قۇرۇلتاي – دەسلەپكى نىيەت ساياھىتى» ناملىق VR تۈرى، كۆرۈرمەنلەرنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ قۇرۇلۇش ئەپسانىسىگە «ئېلىپ بارىدۇ». بۇنىڭدا كۆرۈرمەن، پاسسىپ بىر ئوقۇرمەن ئەمەس، ئالىسون لاندسبېرگنىڭ «سۈنئىي ئەستە ساقلاش»  (Prosthetic Memory) ئۇقۇمى بىلەن چۈشەندۈرگەن تەرىقىدىكى «سۈنئىي گۇۋاھچى ياكى شاھىت» دۇر. لاندسبېرگنىڭ قارىشچە، ئاممىۋى ئالاقە تېخنىكىلىرى، شەخسنىڭ بىۋاسىتە باشتىن كەچۈرمىگەن ۋەقەلەرنى، خۇددى ئۆزىنىڭ شەخسىي ئۆتمۈشىنىڭ بىر پارچىسىدەك جىسمانىي ۋە ھېسسىي جەھەتتىن تەجرىبە قىلىپ ھېس قىلىشىنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ (لانسبېرگ، 2004). كۆرۈرمەن فىزىئولوگىيەلىك جەھەتتىن ھەرىكەت قىلىدۇ، ئەتراپتىكى ئاۋازلارنى ئاڭلايدۇ ۋە قۇرۇلغان سەھنىنىڭ كۈچى بىلەن ھېسداشلىق قىلىدۇ. بىراق دەل مۇشۇ كۈچلۈك ھېسسىي باغلىنىش، بېرتولت برېخىتنىڭ تىياتىردا ئىزدىگەن «ياتلاشتۇرۇش ئېففېكتى»نى يوقىتىپ، تەنقىدىي پىكىرنى يوققا چىقىرىدۇ. كۆرۈرمەن ئەمدى بىر ئانالىز سۇبيېكتى ئەمەس، ھېسسىي جەھەتتىن ماسلاشقان، جىسمانىي جەھەتتىن قايىل قىلىنغان بىر پۇقرا بولىدۇ،
ب. ئۆز-ئارا پاسسىپلىق ۋە قاتنىشىشچان ھاكىممۇتلەقلىق
بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ رەقەملىك ھېكايە ئويدۇرۇش تاكتىكىسى «قاتنىشىشچان ھاكىممۇتلەقلىق»نى قايتا ئىشلەپچىقىرىدۇ. قاتنىشىش، قارىماققا دېموكراتىك ۋە ئەركىنلەشتۈرگۈچى بىر تەجرىبىدۇر؛ ئەمما ئىشلەتكۈچى ياكى ئىستېمالچى ئالدىن كودلانغان بىر ئالگورىزىمنىڭ تەجرىبىخانىسىدا ئايلىنىپ يۈرگەن بىر يولۇچىدۇر. سلاۋوي جىژەك، بۇ ئەھۋالنى «ئۆز-ئارا پاسسىپلىق» ئۇقۇمى بىلەن چۈشەندۈرىدۇ: ئىشلەتكۈچى، ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق (چېكىش، « VR » كۆزەينىكى بىلەن قاراش ئارقىلىق)  ئاكتىپ ئىكەنلىكى خام خىيالىنى باشتىن كەچۈرىدۇ، ئەمەلىيەتتە سىستېمىنىڭ (بۈيۈك ئۆزگىنىڭ) ئۇنىڭ ئورنىغا ھۇزۇرلىنىشىغا ياكى ئويلىشىغا رۇخسەت قىلىش ئارقىلىق پاسسىپ ئورۇندا قالىدۇ (جىژەك، 1999). « VR »   نىڭ سۇنغان «تاللاش خام خىيالى» – يەنى ئىشلەتكۈچىگە سەھنىگە پەرقلىق بۇلۇڭلاردىن قاراش پۇرسىتى بېرىلىشى – ئەمەلىيەتتە ھاكىمىيەتنىڭ ئوخشاش ھېكايىلىرىنى پەرقلىق نۇقتىلاردىن قايتا-قايتا مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە خىزمەت قىلىدۇ.
ج. سىياسىي ئېستېتىكىلاشتۇرۇش ۋە «بەختلىك ئاز سانلىقلار» ئوبرازى
ھېسسىي قويۇقلۇق بۇ يەردە ئىستراتېگىيەلىك ھېسابلىنىدۇ: ئۆتمۈش بىلەن ھېسسىي باغلىنىش قۇرغان شەخس، بۈگۈنكى سىياسىي توغرىلارغا تېخىمۇ ئاسان رازىلىق كۆرسىتىدۇ. ھېسسىيات بۇ شەكىلدە ئىدېئولوگىيەلىك بىر توشۇغۇچىغا ئايلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال، ۋالتېر بېنيامىننىڭ فاشىزم ئانالىزى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىكتۇر: «سىياسەتنىڭ ئېستېتىكىلاشتۇرۇلۇشى». بېنيامىننىڭ قارىشىچە ، ئاممىغا ھەق-ھوقۇقلىرىنى بېرىشنىڭ ئورنىغا ئۇلارغا ئۆزىنى ئىپادىلەش (ياكى ئىپادىلىگەندەك كۆرۈنۈش) پۇرسىتى بەرگەن تۈزۈملەر، سىياسەتنى بىر سەنئەت ئەسىرىگە، بىر تاماشاغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق ئاممىنى پاسسىپلاشتۇرىدۇ (بېنيامىن، 1936، 2008).
ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ خىتاي دۆلىتىنىڭ رەقەملىك تۈرلىرىدە كۆپىنچە خۇشال بايرام سەھنىلىرى، گارمونىيە ئىچىدە ئۇسسۇل ئويناۋاتقان كىشىلەر توپى ياكى «ئانار دانىلىرىدەك» زىچ ئۇيۇشقان جەمئىيەت مېتافورلىرى بىلەن تەسۋىرلىنىشى، بۇ ئېستېتىك مەشغۇلاتنىڭ مەھسۇلىدۇر. خىتايشۇناس درۇ گلادنېي، خىتاينىڭ ئاز سانلىقلار ۋەكىللىكىنى «ناخشا ئېيتىپ ئۇسسۇل ئوينايدىغان ئاز سانلىقلار» ئوبرازى ئارقىلىق تەنقىد قىلىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، دۆلەت تاراتقۇلىرى، ئاز سانلىقلارنى (بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنى) دائىم رەڭدار، جىنسىي جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە ۋە خۇشال كىشىلەر سۈپىتىدە تەسۋىرلەپ،  ئۇلارنى سىياسىي سۇبيېكتلاردىن مەدەنىيەت ئوبيېكتلىرىغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ (گلادنېي، 1994) .  ھەقىقىي كۈندىلىك مەسىلىلەر – مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيەسى، نازارەت، تىل سىياسەتلىرى – بۇ «ئىناقلىق ئېستېتىكىسى» ۋە رەقەملىك خۇشاللىق نىقابى ئاستىدا كۆرۈنمەس ھالغا كەلتۈرۈلىدۇ.
4.  ئويۇنلاشتۇرۇلغان ھۆكۈمرانلىق: تەرتىپلىك رېتورىكا ۋە ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىدىغان كىملىك قۇرۇلۇشى
رەقەملىك دەۋرنىڭ ئەڭ كۈچلۈك قايىل قىلىش قوراللىرىدىن بىرى ئويۇنلاشتۇرۇشتۇر. خىتاينىڭ يېڭى ئەۋلاد مەدەنىيەت سىياسىتى، پەقەت دىداكتىك ئۇچۇر يەتكۈزۈشنىلا ئەمەس، بەلكى ئوخشاش ۋاقىتتا كۆڭۈل ئېچىش ئارقىلىق تەرتىپكە سېلىشنى نىشان قىلىدۇ. « H5» ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىدىغان تۈرلەر، كۆچمە ئويۇنلار ياكى تەقلىدىي كۆرۈنۈشلەر (سىمۇلياتسىيەلەر)، ئىشلەتكۈچىنى پاسسىپ بىر قوبۇل قىلغۇچىدىن چىقىرىپ ئاكتىپ بىر «قاتناشقۇچى سۇبيېكت» كەبى ھېس قىلدۇرۇش ئۈچۈن قۇرۇلىدۇ. بىراق بۇ قاتنىشىش، ئىئان بوگوستنىڭ «تەرتىپلىك رېتورىكا» ئۇقۇمى بىلەن چۈشەندۈرگىنىدەك، پەقەت كۆرۈنۈشلەر بىلەنلا ئەمەس، قائىدىلەر بىلەن قايىل قىلىش سەنئىتىدۇر. ئوينىغۇچى، ئويۇننىڭ قائىدىلىرىنى قوبۇل قىلىش ئارقىلىق سىستېمىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ ماڭىدۇ؛ نەتىجە قازىنىش ئۈچۈن سىستېمىنىڭ لوگىكىسىنى (ئىدېئولوگىيەسىنى) قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ (بوگوست، 2007).
ئا. تېخنىكىلىق مىللەتچىلىك ۋە مەدەنىيەت يۇمشاق كۈچى