ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ نەزەرىيىۋى دائىرىسى، ئامىللىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەنگلىيە ئىستىخبارات مۇتەخەسسىسى بولغان مايكېل ھېرمان (ھېرماندىن نەقىل كەلتۈرگۈچى ئۆزداغ، 2008: 21) نىڭ يەكۈنىگە ئاساسلانغاندا، ئىستىخبارات ئۆلچەملىك بولۇشقا ۋەكىللىك قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئەقلىي ۋە ئىلمىي مېتودقا تايىنىدۇ. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات؛ بىر دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە پىسخىك خاراكتېردىكى مىللىي كۈچ ئامىللىرىدىن ئىمكانىيەتنىڭ يېتىشىچە ئەڭ ياخشى رەۋىشتە پايدىلىنىشنى نىشان قىلغان بىر خىل ئىستىخبارات تۈرىدۇر. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، بىر دۆلەتنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ۋە مىللىي نىشانلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئىشقا سالالايدىغان سىياسىي، ئىقتىسادىي، ھەربىي، جۇغراپىيەلىك، دېموگرافىك (نوپۇس قۇرۇلمىسى)، پىسخىك-ئىجتىمائىي، مەدەنىي، ئىلمىي ۋە تېخنولوگىيەلىك ماھىيەتتىكى كۈچ مەنبەلىرىنىڭ يىغىندىسىدىن تەشكىل تاپقان «مىللىي كۈچ» (MGK,2011) ئامىللىرىدىن بىرىنى ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك نۇقتىئىنەزەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى نۇقتىسىدىن يەكۈنلەش مەقسىتىدە قىلىنغان بىر ئانالىز خىزمىتىدۇر.
ئەسلىدە دون ماكدوۋېلنىڭ يۇقىرىدا ئورۇن بېرىلگەن ئېنىقلىمىسىدا (2009:5) تەكىتلەپ ئۆتۈلگىنىدەك، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمىتى ماھىيەت جەھەتتىن ئۆزىگە خاس بىر خىل تەتقىق ۋە ئانالىز قىلىش مېتودىدۇر. ئۆز ساھەسىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، دېيىلىۋاتقان مودېلنىڭ كىلاسسىك ئىستىخبارات تونۇشىدىن ھالقىغان كەڭ دائىرىلىك ئىلمىي پىرىنسىپ ئامىلى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەش لازىم. دېمەك، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزى، تاكتىكىلىق ياكى ھەرىكەت ئىستىخباراتىدىن پەرقلىقتۇر ياكى ئۇنى تولۇقلىغۇچى خاراكتېرگە ئىگىدۇر. چۈنكى، تاكتىكىلىق ۋە ھەرىكەت ئىستىخباراتى، مۇئەييەن نىشان ۋە كىشىلەرگە مەركەزلىشىدۇ ۋە مەشغۇلات ئېلىپ بېرىۋاتقان تارماقلارنىڭ كۈندىلىك ھەرىكەت ۋە پائالىيەتلىرىگە ھەمدەم بولىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات بولسا، مەسىلە كېلىپ چىققان قۇرۇلمىغا، نىشانغا ۋە مەسىلىسىنىڭ تەبىئىتىگە مەركەزلىشىپ، تېخىمۇ كۆپ پارچىنى بىرلەشتۈرۈپ قاراشقا تىرىشىدۇ ۋە دەرھال نەتىجىگە ئېرىشىشنى نىشان قىلىدىغان تاكتىكىلىق ئىستىخباراتتىن پەرقلىق شەكىلدە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ كېڭىيىپ، ئۇزۇن مەزگىللىك چارىلەرنى تېپىپ چىقىشنى نىشان قىلىدۇ (ماكدوۋېل، 2009: 21).
شۇنىڭ ئۈچۈن ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىدا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئىشلىرى بىلەن مەشغۇل بولىدىغان، ھەرىكەت ۋە تاكتىكىلىق ئىستىخباراتقا مەسئۇل باشقا تارماقلاردىن مۇستەقىل ھالدا تەتقىق ۋە ئانالىز قىلىش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان تارماقلار بولۇشى لازىم. بۇنىڭ ئەڭ مۇھىم سەۋەبى، تاكتىكىلىق ۋە ھەرىكەت – مەشغۇلات ماھىيەتلىك ئىستىخبارات تارماقلىرىغا ئۇزۇن ۋاقىت تەلەپ قىلىدىغان ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئوتتۇرىغا قويۇش ۋەزىپىسى بېرىلمەيدۇ. يەنە بىر سەۋەبى بولسا، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات خىزمەتلىرىنىڭ تېخىمۇ مۇستەقىل ۋە پەرقلىق خاراكتېردە تەشكىللىنىشىنى تەقەززا قىلىشىدۇر (ماكدوۋېل، 2009: 65،69).
بۇ يەردە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئوتتۇرىغا چىقىرىش مۇساپىسىدە ئانالىزغا تېما بولىدىغان ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىنى توپلىغان كىشىلەر ۋە بۇلارنى ئىستراتېگىيەلىك مەنىدە مۇھاكىمە قىلىدىغان ئانالىزچىلاردىن ئىبارەت ئىككى ئاساسىي ئامىل ئالدىنقى پىلانغا چىقىدۇ. ئانالىزچىلار ۋە ئانالىزغا ئاساس بولىدىغان ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىنى توپلايدىغان كىشىلەر ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكى مەسىلىسى، ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزلىرىنىڭ تۇغرىلىقى ۋە پائاللىقىنى بەلگىلىگۈچى خاراكتېرگە ئىگىدۇر (ماكدوۋېل، 2009: 195 – 210).
ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزچىلىرى، ئىستىخبارات ئۇچۇرى توپلىغۇچىلار ھاسىل قىلغان مەلۇماتلارغا قايسى مېتودلار ئارقىلىق ئېرىشىدۇ، كۆزىتىشلىرىنى قايسى شەكىلدە خاتىرىلىدى دېگەندەك مەسىلىلەر بىلەن بىرلىكتە، بۇ مەلۇماتلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز قىلىشقا مۇۋاپىق ياكى ئەمەسلىكىنى بىلىشلىرىگە توغرا كېلىدۇ. شۇڭا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات ئانالىزچىلىرىنىڭ ئوچۇق مەنبەلەر بىلەن بىرلىكتە ئانالىزلىرىگە ماس كېلىدىغان توغرا، ئىشەنچلىك، تولۇق مەلۇماتلارنىمۇ ئىستىخبارات توپلىغۇچىلاردىن تەلەپ قىلىشىغا توغرا كېلىدۇ. ئانالىزچى، ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز مۇساپىسىنىڭ بارلىق باسقۇچلىرىنى بىلىشى، ئانالىزنى تەلەپ قىلغان ياكى ئۇنى سىياسەتكە ئايلاندۇرىغان ئورگان بىلەن زىچ مۇناسىۋەت ئورنىتىشى لازىم (ئولېسون، 2009: 28-29).
خۇلاسىلىگەندە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات، ئەسلىدە ئىككى تەرەپلىمىلىك ياكى كۆپ تەرەپلىمىلىك مېتودقا تايىنىپ بۈگۈننى چۈشىنىش ۋە كېلەچەكنى مۆلچەرلەش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىدىغان ئىلمىي خىزمەتتۇر. شۇڭا ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ ئۆتمۈشنى چۈشىنىش، يېڭى ۋەقە – ھادىسىلەرنى تولۇق مەنىدە ئاڭقىرىش ۋە كېلەچەكنى تەخمىن قىلىش ۋەزىپىسى بار (كۆسەلى، 2009:22).
«ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات» ئۇقۇمىغا مۇناسىۋەتلىك يۇقىرىدا بايان قىلىنغان مەلۇمات ۋە ئىزاھاتلارنى چۆرىدىگەن ھالدا، بۇ ھادىسىنىڭ تۈپ مەقسەت ۋە نىشانلىرىنى تۆۋەندىكىچە يەكۈنلەشكە بولىدۇ.
ئېنىقلىما، ۋەزىپە ۋە فۇنكىسىيەلەر دائىرىسىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخباراتنىڭ مۇئەييەن مەقسەت ۋە نىشانلىرى بار. بۇ دائىرىدە ئىستراتېگىيەلىك ئىستىخبارات نۇقتىسىدىن تۆۋەندىكى نۇقتىلارنى يەكۈنلەش مۇمكىن: