خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەرز سىرتمىقى ۋە گېئوپولىتىكىلىق خېيىم-خەتەرلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

مەسىلىنى تېخىمۇ ماكرولۇق ۋە خەلقئارالىق سىياسىي مۇھىتتىن كۆزەتكەندە، بىز خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۇتقان يولىنىڭ رۇسىيەنىڭكىدىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغانلىقىنى بايقايمىز. رۇسىيەنىڭ بۇ رايوندىكى تارىخىي تەسىر كۈچى ئاساسلىقى بىخەتەرلىك ئالاقىسى، كۆچمەنلەرنىڭ ئەۋەتكەن پۇللىرى ۋە ئەنئەنىۋى ئېنېرگىيە سودىسىغا مەركەزلەشكەن ئىدى. گەرچە رۇسىيەنىڭ رايوندىكى بۇ خىل باغلىنىشلىرى تېخىچە مۇھىم ئورۇندا تۇرسىمۇ، ئەمما موسكۋانىڭ ھازىرقى ۋەزىيىتى، يەنى بىر تەرەپتىن ئۇرۇش چىقىملىرىغا بەرداشلىق بېرىش، يەنە بىر تەرەپتىن غەربنىڭ ئېغىر ئىقتىسادىي جازالىرىغا تاقابىل تۇرۇش سەۋەبلىك، ئۇنىڭ كەڭ كۆلەملىك تەرەققىيات مەبلىغى بىلەن تەمىنلەش ئىقتىدارى نۆۋەتتە ئىنتايىن چەكلىك ھالەتكە چۈشۈپ قالدى. بۇ گېئوپولىتىكىلىق بوشلۇق خىتاي ئۈچۈن تېپىلغۇسىز بىر پۇرسەت ياراتتى.
موسكۋانىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتە چېكىنىشىگە سېلىشتۇرغاندا، بېيجىڭ داۋاملىق تۈردە كەڭ كۆلەمدە دەسمايە ۋە تېخنىكىلىق تەجرىبە ئورۇنلاشتۇرۇشىنى توختاتمىدى. بۇ ئىككى قوشنا دۆلەت ئارىسىدىكى كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەمەلىي تەسىر دائىرىسى جەھەتتىن خىتاينىڭ پايدىسىغا ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنىڭ روشەن ئىسپاتىدۇر. بۇ سەۋەبتىن، پۈتۈن ئاسىيا مىقياسىدا ۋە يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بازارلاردا قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش (refinancing) بېسىمىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، خىتاينىڭ غەربىي قوشنىلىرىغا نىسبەتەن ئۇزۇن مۇددەتلىك قەرز بەرگۈچى سۈپىتىدىكى رولى ئۇنىڭغا ھەم مەسئۇلىيەت، ھەم زور تەسىر كۈچ ئاتا قىلدى. بۇ تەسىر كۈچ پەقەت ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي قارارلارغا ئارىلىشىش يوشۇرۇن كۈچىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئوتتۇرا ئاسىيا نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، خىتاي بىلەن بولغان بۇ ھەمكارلىق ئېشىش ۋە گۈللىنىشنى قوللايدىغان ئۇل ئەسلىھە تەرەققىيات پىلانلىرىدىن سىرت، ئەسلىدە ئېرىشىش تەس بولغان مەبلەغلەرگە ئېرىشىش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. شۇڭا يەرلىك دۆلەت رەھبەرلىرى بۇ مەبلەغلەرنى ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي ھۆكۈمرانلىقىنى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنى (legitimacy) كۈچەيتىشنىڭ ۋاسىتىسى دەپ بىلىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، ئىلمىي ئانالىزچىلارنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، بۇ جەرياننى ئىككى تەرەپ ئېھتىياتچانلىق بىلەن باشقۇرغاندىلا، بۇ چوڭقۇرلىشىۋاتقان پۇل-مۇئامىلە مۇناسىۋىتى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ تېخىمۇ كۈچلۈك بولغان ئىقتىسادىي چىدامچانلىققا سەكرەش سۇپىسى بولالايدۇ. ئەكسىچە بولغاندا، قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر ئۈچۈن بۇنىڭ بەدىلى كەلگۈسى يىللاردا، ھەتتا ئالدىمىزدىكى نەچچە ئون يىللاردا ئىنتايىن ئېغىر بولۇشى مۇمكىن.
دوكلاتتىكى كونكرېت دۆلەتلەرنىڭ مىسالىغا كىرىدىغان بولساق، ئالدى بىلەن قىرغىزىستاننىڭ ۋەزىيىتى ئانالىز قىلىنىدۇ. قىرغىزىستاننىڭ يەككە قەرز بەرگۈچىگە بولغان تايىنىشچانلىقى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، «دىپلومات» (The Diplomat) ژۇرنىلىنىڭ مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، قىرغىزىستاننىڭ تاشقى ئاممىۋى قەرزى 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ (GDP) تەخمىنەن %55 تىن %60 كىچە بولغان نىسبىتىنى ئىگىلىگەن. بۇ بىر دۆلەت ئۈچۈن ئىنتايىن خەتەرلىك قىزىل سىزىقتۇر. بۇ غايەت زور قەرزنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى خىتاي ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسىغا تەۋە بولۇپ، بېيجىڭنى قىرغىزىستاننىڭ ئەڭ چوڭ قوش تەرەپلىك قەرز بەرگۈچىسىگە ئايلاندۇردى . بۇ خىل بىر تەرەپلىمىلىك قەرز قۇرۇلمىسى دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇرىدۇ ۋە بېيجىڭنىڭ شەرتلىرىگە بويسۇنۇشقا مەجبۇرلايدۇ. مۇشۇ سەۋەبتىن، قەرز ئۆتەش يۈكى نۆۋەتتە قىرغىزىستان ھۆكۈمىتى كىرىمىنىڭ تەخمىنەن %18 تىن %22 كىچە بولغان قىسمىنى خورىتىۋاتقان بولۇپ، بۇ ئەھۋال دۆلەتنىڭ تېخىمۇ كەڭ ئىجتىمائىي پاراۋانلىق چىقىملىرى ۋە يەرلىك ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىغا ئاجرىتىدىغان مالىيە بوشلۇقىنى قاتتىق تارايتىۋەتتى . خەلقنىڭ رېئال تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ ئۆسۈشى مانا مۇشۇ قەرز يۈكى ئاستىدا بوغۇلماقتا.
ئۇنىڭ ئۈستىگە، ماكرولۇق ئىقتىساد نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، قەرزنىڭ كۆپ قىسمى چەتئەل پۇلىدا (ئاساسلىقى دوللاردا) ھېسابلانغانلىقى ئۈچۈن، يەرلىك پۇل «سوم» نىڭ ھەرقانداق قىممەت چۈشۈشى، قەرز قايتۇرۇش تەننەرخىنى يەرلىك پۇل بويىچە ھەسسىلەپ ئاشۇرۇۋېتىدۇ . بۇ ئەھۋال قىرغىزىستان ئىقتىسادىنى يەرشارى ئۆسۈم نىسبىتىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ۋە خىتاينىڭ قايتا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش شەرتلىرىگە قارىتا ئىنتايىن سەزگۈر قىلىپ قويىدۇ . شۇڭلاشقا، مەركەزلىشىپ قېلىش خەۋپى بىشكەك ئۈچۈن ئىنتايىن كەسكىن بىر مەسىلىدۇر. كۆپ تەرەپلىك خەلقئارالىق ئورگانلارنىڭ قەرز بېرىش شەكلىگە ئوخشىمايدىغىنى شۇكى، خىتاينىڭ قەرزلىرى كۆپىنچە قىرغىزىستاندىكى مەلۇم بىر كونكرېت ئۇل ئەسلىھە تۈرىگە باغلانغان بولىدۇ؛ بۇ ئارقىلىق بېيجىڭنىڭ قاتناش، ئېنېرگىيە ۋە قۇرۇلۇش ساھەسىدىكى ئىقتىسادىي ئىزلىرى ۋە تەسىرى تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىدۇ .
تېخىمۇ ئەندىشە قىلارلىق نۇقتا شۇكى، ئەگەر بۇ قەرزلەرنى قايتۇرالماسلىق  ئەھۋالى يۈز بەرسە، خىتاينىڭ «قەرز سىرتمىقى دىپلوماتىيەسى» نىڭ رولىنى جارى قىلدۇرۇشى بىلەن، قىرغىزىستاننىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرى سىرىلانكادىكى ھامبانتوتا پورتى ۋە لائوسنىڭ ئېلېكتىر تورى سىستېمىسى بېسىپ ئۆتكەن يولنى بېسىشى مۇمكىن ( ھازىر بۇ مەزكۇر ئىككى ئەسلىھە ئاساسەن دېگۈدەك خىتاينىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتۈپ كەتكەن) .