رەقەملىك دەۋردە تېررورىزمنىڭ شەكىل ئۆزگەرتىشىئاسىمېترىك تەھدىتلەر، توردا رادىكاللىشىش ۋە دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتى (7-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن   زامانىۋىي دىپلوماتىيە «Modern Diplomacy»      ۋە باشقا مەنبەلەر، رېئاكسىيەلىك (ئىنكاس قايتۇرىدىغان) ئەمەس، پىرۇئاكتىپ (ئالدىنى ئالىدىغان) بىر ئۇسۇلنىڭ شەرت ئىكەنلىكىنى بايان قىلماقتا. سۈنئىي ئەقىل قوللىشىدىكى تېررورلۇققا قارشى، يەنە سۈنئىي ئەقىل قوللىشىدىكى مۇداپىئە سىستېمىلىرى تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى ۋە  ئەينى ۋاقىتتا بۇ تېخنىكىلىق مۇسابىقە، ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي چېگرالارغا دەخلى- تەرۇز قىلمايدىغان يوسۇندا بولۇشى كېرەك. كەلگۈسىنىڭ بىخەتەرلىكى، پەقەت تېخنىكىنى كونترول قىلىشتىن ئەمەس، شۇ تېخنىكىنى ئىشلەپچىقىرىدىغان ۋە ئىشلىتىدىغان جەمئىيەتنىڭ ئەخلاقىي ئېڭىنى ئاشۇرۇشقا باغلىقتۇر.
دىجىتال تېررورىزم، زامانىۋى دەۋرنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ، ئەڭ ئاسىمېترىك ۋە ئەڭ مەڭگۈلۈك تەھدىتى سۈپىتىدە ئالدىمىزدا تۇرماقتا. ئېستونىيەنىڭ تور مۇھاسىرىسىدىن دائېشنىڭ رەقەملىك خەلىپىلىكىگە، ئۇكرائىنانىڭ قاراڭغۇلاشقان شەھەرلىرىدىن شىفىرلىق پۇللار بىلەن تەمىنلەنگەن نامسىز ھۈجەيرىلەرگىچە سوزۇلغان بۇ جەريان، تېررورىزمنىڭ تولۇق  بىر «مېتامورفوز» (شەكىل ئۆزگىرىشى) نى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا. ئەمدىلىكتە تېررور، پەقەت بىر بومبىنىڭ پارتلىشى ئەمەس، بىر كودنىڭ ئىجرا قىلىنىشىدۇر؛ پەقەت بىر جاننىڭ يوقىتىلىشى ئەمەس، بىر ھەقىقەتنىڭ بۇرمىلىنىشىدۇر.
مەۋجۇت دۆلەت ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ «كونىراپ قالغان» بولۇشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى، دىجىتال تەرەققىياتنىڭ سۈرئىتىنى ۋە چوڭقۇرلۇقىنى چۈشىنەلمىگەنلىكىدىندۇر. دۆلەتلەر، مەسىلىنى پەقەت ساقچى ۋە ھەربىي تەدبىرلەر بىلەن ھەل قىلىشقا تىرىشقانسېرى، دىجىتال  دۇنيانىڭ ئۆزگىرىشچانلىقىغا يېتىشەلمەي قېلىۋاتماقتا. بۇ كۈرەشنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشى ئۈچۈن، «ئىستراتېگىيەلىك ئالاقە»نىڭ ئورنىغا «ئىستراتېگىيەلىك تىڭشاش»، سېنزۇرنىڭ ئورنىغا «ئىجتىمائىي چىدامچانلىق»، بيۇروكراتىيەنىڭ ئورنىغا « چاققانلىق» دەسسىتىلىشى كېرەك.
دۆلەتلەر ۋە جەمئىيەتلەر، رەقەملىك تېررورىزمنى پەقەت بىر «IT (ئۇچۇر تېخنىكىسى) مەسىلىسى» دەپ قاراشنى داۋاملاشتۇرغان مۇددەتتە، 21-ئەسىرنىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى گۇمران بولۇشقا مەھكۇمدۇر. كۈرەش ماھىيەتتە، تور بوشلۇقىنىڭ بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىدا ئەمەس، شۇ بوشلۇقنى قۇرغان ۋە ئىشلەتكەن ئىنسان زېھنىدە .  شۇنداقلا  بۇ ئۇرۇشتا غەلىبە، ئەڭ كۈچلۈك قورالغا ئىگە بولغانغا ئەمەس، ئۆزگىرىشنى ئەڭ ياخشى چۈشەنگەن ۋە ئەڭ تېز ماسلاشقانغا مەنسۇپ بولىدۇ.
1.  Archetti, C. (2015). Terrorism, Communication and New Media: Explaining Radicalization in the Digital Age. Perspectives on Terrorism, 9(1), 49-59. Vienna, Austria: Terrorism Research Initiative.
2.  Buresh, D. L. (2020). Does Digital Terrorism Really Exist? Journal of Advanced Forensic Sciences, 1(1), 18-32. Zion, IL: Open Access Pub. https://doi.org/10.14302/issn.2692-5915.jafs-20-3405
3.  Modern Diplomacy. (2025, November 30). Terrorism in the Digital Age: New Threats and Outdated State Strategies. Retrieved from https://moderndiplomacy.eu/2025/11/30/terrorism-in-the-digital-age-new-threats-and-outdated-state-strategies/
4.  The Hindu. (n.d.). The threat of digital tradecraft in terrorism explained. Chennai, India: Kasturi & Sons Ltd. Retrieved from https://www.thehindu.com/news/national/the-threat-of-digital-tradecraft-in-terrorism-explained/article70298646.ece
5.  UNICRI. (2021). Countering Terrorism Online with Artificial Intelligence. Turin, Italy: United Nations Interregional Crime and Justice Research Institute. Retrieved from https://unicri.org/Publications/Countering-Terrorism-Online-with-Artificial-Intelligence-%20SouthAsia-South-EastAsia
6.  von Behr, I., Reding, A., Edwards, C., & Gribbon, L. (2013). Radicalisation in the digital era: The use of the internet in 15 cases of terrorism and extremism. Cambridge, UK & Brussels, Belgium: RAND Europe.