Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
يېڭى دۇنيا تەرتىپى ۋە ئوتتۇرا ھال كۈچلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى: كانادا باش مىنىستىرىنىڭ داۋوس نۇتقىغا نەزەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دوكلاتتا يەنە فىرانسىيە پىرېزىدېنتى ئېممانۇئېل ماكروننىڭ مەيدانىمۇ تەپسىلىي يورۇتۇلغان. ماكرون ياۋروپانىڭ ئامېرىكا ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ قۇتۇپ ئارىسىدا قىسىلىپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ، ئوتتۇرا كۈچلەرنىڭ «ۋاسساللىشىش» (Vassalisation) ۋە لاگېر سىياسىتىگە باش ئەگمەسلىكى كېرەكلىكىنى ئاگاھلاندۇرغان.
ماكرون يېڭى «مۇستەملىكە ئۇسۇلى»نى قوبۇل قىلىشنىڭ مەنىسىز ئىكەنلىكىنى، بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ تاموژنا بېجى تەھدىتلىرىگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپانىڭ BRICS دۆلەتلىرىگە ئوخشاش باشقا سودا گۇرۇھلىرى بىلەنمۇ يېڭى ئالاقە ئورنىتىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ ياۋروپانىڭ ئۆز ئىقتىسادىي ئىگىلىك ھوقۇقىنى قۇرۇشى ۋە مەبلەغنى سىرتقا چىقارماي، ئۆز ئىچىگە سېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن. ماكروننىڭ: «بىزدە ئامېرىكىدىن كۆپ مەبلەغ بار، ئەمما ئۇ دائىم ياۋروپانىڭ سىرتىغا سېلىنىۋاتىدۇ» دېگەن سۆزى، ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي قوراللىرىنى ئىشلىتىپ ئۆز تەسىرىنى كۈچەيتىش ئىرادىسىنى نامايان قىلىدۇ.
كانادانىڭ پىراگماتىك دىپلوماتىيەسى ۋە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى
ماقالىدە كانادانىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى ئەمەلىيەتچىل (پىراگماتىك) قەدەملىرىمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ. گەرچە غەربتە خىتايغا قارشى «خەتەرنى ئازايتىش» شوئارلىرى توۋلىنىۋاتقان بولسىمۇ، كانادانىڭ يېقىنقى كۈنلەردە خىتاي ۋە قاتار بىلەن يېڭى ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق ئورناتقانلىقى ئاشكارىلانغان. بۇ، ئوتتۇرا ھال كۈچلەرنىڭ ئىدېئولوگىيەدىن ھالقىپ، ئۆزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەسىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ھەر خىل كۈچلەر بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
كارنېي كانادانىڭ ئېنېرگىيە، ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار، يۇقىرى ساپالىق نوپۇس ۋە غايەت زور مەبلەغ فوندىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ: «كانادادا دۇنيا ئېھتىياجلىق بولغان نەرسىلەر بار» دەپ جاكارلىغان. ئۇ ئۆتمۈشنى سېغىنىشنىڭ بىر ئىستراتېگىيە بولالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەپ، كونا تەرتىپنىڭ قايتىپ كەلمەيدىغانلىقىنى، شۇڭا نۆۋەتتىكى بۆلۈنۈش ئىچىدىن تېخىمۇ ئادىل بىر سىستېمىنى بەرپا قىلىشقا كۈچەش كېرەكلىكىنى كۆرسەتكەن.
خۇلاسىلىگەندە، لاۋرا تىڭگىلنىڭ دوكلاتى ۋە مارك كارنېينىڭ نۇتقى بۈگۈنكى دۇنيا سىياسىي خەرىتىسىدىكى زور ئۆزگىرىشلەرنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بېرىدۇ. «قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ ئاخىرلىشىشى ئوتتۇرا  دۆلەتلەرنى يېڭىچە ھايات قېلىش ئىستراتېگىيەلىرىنى تۈزۈشكە مەجبۇر قىلىۋاتىدۇ. كارنېي ۋە ماكرون قاتارلىق رەھبەرلەر ئاگاھلاندۇرغاندەك، ئەگەر ئوتتۇرا كۈچلەر ئۆزئارا ئىتتىپاقلاشمىسا، ئۇلار چوڭ كۈچلەرنىڭ مەنپەئەت قۇربانىغا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭا، بۇ دوكلات خەلقئارا سىياسەتتىكى بارلىق ئاجىز ۋە ئوتتۇرا ھال گەۋدىلەر، جۈملىدىن ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەش يولىدا ئىزدىنىۋاتقان مىللەتلەر ئۈچۈنمۇ بىرلىشىشنىڭ زۆرۈرىيىتى ھەققىدە مۇھىم ساۋاقلارنى بېرىدۇ.
Tingle, L. (2026). «Canadian PM says smaller nations must ›band together‹ to stop larger countries overpowering them». ABC News.
خىتاينىڭ ترامپ ئىستراتېگىيەسى
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دونالد ترامپ ئامېرىكا پىرېزىدېنتلىق سايلىمىدا غەلىبە قىلغاندىن كېيىنكى ئايلاردا، بېيجىڭدىكى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر خىتاي-ئامېرىكا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تۆت يىلىغا ئەندىشە بىلەن قاراپ كەلمەكتە. بېيجىڭ ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خىتايغا قارىتا قاتتىق قول سىياسەت يۈرگۈزۈشىنى، ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى سودا ئۇرۇشى، تېخنىكا ئۇرۇشى ۋە تەيۋەن مەسىلىسىدىكى تىركىشىشنىڭ كۈچىيىش ئېھتىماللىقىنى پەرەز قىلىشىۋاتىدۇ. باسقىن قاراش شۇكى، خىتاي ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە كېلىۋاتقان بوران-چاپقۇنلارغا تەييارلىق قىلىشى كېرەك.
ترامپنىڭ بۇ ھەپتە بارلىق خىتاي ماللىرىغا 10 پىرسەنت باج بېكىتىشى مۇشۇ ئەندىشىلەرنى توغرىلىغاندەك قىلىۋاتىدۇ. خىتاي دەرھال ئىنكاس قايتۇرۇپ، بەزى ئامېرىكا ماللىرىغا باج بېكىتىش، مۇھىم مىنېراللارنىڭ ئېكسپورتىنى چەكلەش ۋە ئامېرىكىغا تەۋە گۇگۇل شىركىتىگە قارىتا مونوپوللۇققا قارشى تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش قاتارلىقلارنى ئېلان قىلدى. لېكىن بېيجىڭنىڭ قولىدا بۇنداق قوراللىرى بولسىمۇ، بۇ ئۆز-ئارا جازالاشتا ئامېرىكانىڭ نىسپىي كۈچى ۋە خىتاي بىلەن بولغان چوڭ سودا تەڭپۇڭسىزلىقى سەۋەبىدىن ۋاشىنگتوننى بېسىپ كېتەلىشى ناتايىن. خىتاي سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى بۇ مەسىلىنى تونۇپ يېتىپ، سودا ئۇرۇشى تاكتىكىلىرىدىنمۇ باشقا پىلانلارنى قىلىۋاتىدۇ. ترامپنىڭ بىرىنچى قېتىملىق پىرېزىدېنتلىق مەزگىلىدىن باشلاپ، ئۇلار ئامېرىكاغا بولغان مۇئامىلىسىنى داۋاملىق تەڭشەپ كەلگەن، ئۆتكەن ئۈچ ئايدا ترامپنىڭ تۇراقسىز، كۈتۈلمىگەن سىياسەتلىرىدىن كېلىدىغان زىياننى ئالدىن مۆلچەرلەش، قارشى تۇرۇش ۋە ئازايتىش ئۈچۈن ئىستراتېگىيەسىنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇردى. بۇ پىلانلار سايىسىدە ، خىتاينىڭ ئىچكى ئىقتىسادى ۋە تاشقى مۇناسىۋەتلىرىنى كۈچلەندۈرۈشكە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك تىرىشچانلىقلىرى ئۈن – تىنسىز داۋاملىشىۋاتىدۇ.
خىتاينىڭ تەييارلىقلىرى ئاساسەن بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ «مەبلەغ سېلىش، ماسلىشىش ۋە رىقابەتلىشىش» دېگەن خىتاي ئىستراتېگىيەسىگە ئوخشايدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە ئامېرىكانىڭ كۈچىگە مەبلەغ سېلىش، شېرىكلەر بىلەن ماسلىشىش ۋە زۆرۈر بولغاندا رىقابەتلىشىشتىن ئىبارەت. بېيجىڭنىڭ ترامپ يىللىرىدىن ئۆتۈش ئۈچۈن قوللىنىدىغان يول خەرىتىسى بولسا ئىچكى ئىقتىسادنى تېخىمۇ كۈچلەندۈرۈش، مۇھىم قوشنىلىرى بىلەن ئەپ ئۆتۈش ۋە جەنۇبىي يېرىم شاردىكى دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا مەركەزلەشكەن. ترامپ قىسقا مۇددەتلىك غەلىبىلەرگە ئېرىشەلىشى مۇمكىن، ئەمما بېيجىڭنىڭ پىلانلىرى ئۇنىڭدىن ھالقىپ كەتكەن. خىتاي رەھبەرلىرى يەنىلا دۆلەتنىڭ تارىخىي تەقدىرىنىڭ داۋاملىق كۈچىيىش ۋە ئاخىرىدا ئامېرىكانىڭ ئورنىنى ئېلىش ئىبارەت ئىكەنلىكىگە ئىشىنىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇلار ترامپنىڭ سىياسەتلىرى ئۇزۇن مۇددەتتە ئامېرىكانىڭ كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى ئورنىنى تۆۋەنلىتىدۇ دەپ قارايدۇ. بۇ ئەھۋال مەيدانغا كەلگەندە، خىتاي بۇنىڭدىن پايدىلىنىشقا تەييار تۇرماقچى.
ۋاقىتلىق پەرەز
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

Ad Hoc Hypothesis
تەرجىمە قىلغۇچى ئادىل
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
ۋاقىتلىق پەرەز[1] ، بىر نەزەرىيەنى رەت قىلىنىش، ئىنكار قىلىنىش ياكى ئاغدۇرۇلۇشتىن ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، ئۇنىڭغا ۋاقىتلىق قوشۇپ قويۇلغان بىر پەرەزدۇر. بۇ پەرەز، بىر نەزەرىيەگە قارشى تۇرىدىغان ياكى ئۇنى تەۋرىتىدىغان ۋە ياكى ئاغدۇرۇۋېتىدىغان دەلىللەر ئوتتۇرىغا چىققاندا، نەزەرىيەنىڭ توغرىلىقىنى ۋە كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ساقلاپ قېلىش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
ۋاقىتلىق پەرەزلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىدىكى ئاساسىي مەقسەت، نەزەرىيەنى ئەسلى شەكلى بىلەن ساقلاش ۋە ئۇنىڭ توغرىلىقىنى داۋاملاشتۇرۇشتۇر. بۇنداق پەرەزلەر ئادەتتە:
مىسال: 19-ئەسىردە مېركۇرىينىڭ ئوربىتىسىدىكى ئېغىشلارنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، ئالىملار پەرەز قىلغان بىر پىلانېتا كۆرسىتىلگەن بولۇپ، بۇ پىلانېتىنىڭ مېركۇرىينىڭ ئوربىتىسىغا بولغان تەسىرى بىلەن ئېغىشلارنى چۈشەندۈرگىلى بولىدۇ دەپ قارالغان. ئەمما ئېينىشتېيننىڭ ئومۇمىي نىسبىيلىك نەزەرىيەسى مېركۇرىينىڭ ئوربىتىسىدىكى ئېغىشلارنى چۈشەندۈرگەندىن كېيىن، بۇ ۋاقىتلىق پەرەزگە بولغان ئېھتىياج تۈگىگەن.
خۇلاسىلىگەندە، ۋاقىتلىق پەرەزلەر گەرچە ئىلىم-پەندە بەزىدە زۆرۈر چۈشەندۈرۈش تەمىنلىيەلىسىمۇ، يېڭى ئىلمىي نەتىجە ۋە مەلۇماتلارنى مەيدانغا كەلتۈرۈشتە، ئۇزاق مۇددەتلىك ۋە ئۇنىۋېرسال چۈشەندۈرۈشلەر بىلەن زىتلىشىپ قالىدۇ. بىر نەزەرىيەگە ۋاقىتلىق پەرەز قوشۇشنىڭ ئورنىغا، نەزەرىيەنى ھەممە تەرەپتىن قايتا كۆزدىن كەچۈرۈش ياكى يېڭى بىر نەزەرىيە تۈزۈش، ئىلمىي مېتود نۇقتىسىدىن تېخىمۇ ئەھمىيەتلىك دەپ قارىلىدۇ[2].
[1] Ad Hoc Hypothesis
[2] Felsefe Sözlüğü. 14, S. Blackburn, Tlıe Oxford Dictionary of Plıilosoplıy, Oxford, 1996; D. D. Runes, Tlıe Diclionan; of Plıilosophy, New York, 1 945.
ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنىڭ ئوخشىمىغان تاراتقۇلار تەرىپىدىن شەرھلىنىشى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

بۇ سېلىشتۇرما ئانالىز، ئوخشاش بىر دىپلوماتىك ۋەقەنىڭ، ئوخشىمىغان ئىدېئولوگىيەلىك ۋە مىللىي مەنپەئەتلەرنىڭ سۈزگۈچىدىن ئۆتۈپ، پۈتۈنلەي قارمۇقارشى مەنىلەر يۈكلەنگەن ھالدا قانداق سۇنۇلغانلىقىنى ئوچۇق-ئاشكارا كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىنىڭ «ھەمكارلىق ۋە مۇقىملىق» بايانىغا قارشى، خەلقئارالىق تاراتقۇلار «ھەل قىلىنمىغان توقۇنۇشلار ۋە ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت» تېمىسىنى ئالدىنقى ئورۇنغا چىقاردى. بۇ ئەھۋال، دۇنياۋى كۈچ سىنىشىشنىڭ پەقەت دىپلوماتىك ئۈستەللەردە ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تاراتقۇلار ساھەسىدىمۇ شىددەتلىك بىر شەكىلدە داۋام قىلىۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر. تاراتقۇ دىپلوماتىيەسى، بۈگۈنكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە كەم بولسا بولمايدىغان بىر قورالغا ئايلانغان بولۇپ، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز بايانلىرىنى بەرپا قىلىش ۋە دۇنياۋى جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرسىتىش تىرىشچانلىقلىرى، دۇنيا تەرتىپىنىڭ كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرۈشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. شۇڭلاشقا، كەلگۈسىدىكى بارلىق ھالقىلىق دىپلوماتىك ۋەقەلەرنىڭ تاراتقۇلار تەرىپىدىن قانداق شەرھلەندىغانلىقىنى تەھلىل قىلىش، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئانالىزچىلىرى ئۈچۈن ئاساسلىق بىر ۋەزىپە بولۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ.
ترامپنىڭ تاموژنا بېجى سىياسىتىگە قارشى گېئوپولىتىكىلىق ئىنكاسلار: ھىندىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقى ۋە شەرققە يۈزلىنىشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ترامپنىڭ تاموژنا بېجى ئۇزۇن مۇددەتتە ئامېرىكىنىڭ ھىندىستانغا بولغان تەسىرىنى ئازايتىش ۋە ئاسىيادا يېڭى گېئوپولىتىكىلىق يۈزلىنىشلەرنى تېزلىتىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. يېڭى دېھلى ۋاشىنگتوننىڭ بېسىمىغا قارشى تۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىقتىسادىي تەرەققىيات، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىق ئىزدەش يولىدا تېخىمۇ كۆپ خىل ھەمكارلىقلارغا يۈزلىنىشكە مايىل بولىدۇ. بۇ مۇرەككەپ ۋە ھەرىكەتچان جەريان خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى مۇقىمسىزلىق ۋە ئۈزلۈكسىز ئۆزگىرىشنىڭ ئاساسلىق بىر كۆرسەتكۈچى بولۇپ، 21-ئەسىرنىڭ گېئوپولىتىكىلىق سەھنىسىنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىنى بەلگىلەيدۇ. ھىندىستاننىڭ تاشلايدىغان قەدەملىرى ھىندى-تىنچ ئوكياننىڭ كېلەچىكى ۋە دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىغا ئۇزاق مۇددەتلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ.
2025 -يىلدىن كېيىن دونالد ترامپ دەۋرىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرى: سېنارىيەلەر (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئامېرىكا دوللارغا بولغان تايىنىشچانلىقنى داۋاملاشتۇرۇش مەقسىتىدە خىتاينىڭ يۈەننى خەلقئارالىق زاپاس پۇل بىرلىكى قىلىش تىرىشچانلىقلىرىنى توسۇشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتايغا تەۋە شىركەتلەرنىڭ ئامېرىكا مالىيە سىستېمىسىغا كىرىشىگە چەكلىمە قويۇشى مۇمكىن. خىتاي بولسا، يۈەننىڭ خەلقئارالىشىشىنى تېزلىتىش ئارقىلىق، بولۇپمۇ «بىربەلباغ ۋە بىر يول» تەشەببۇسى دائىرىسىدە باشقا دۆلەتلەر بىلەن مالىيە مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش يولىغا مېڭىشى مۇمكىن. بۇ جەريان دۇنيا ئىقتىسادىي تەرتىپىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە: خەلقئارا پۇل فوندى ۋە دۇنيا بانكىسى مالىيە نەزەر دوكلاتلىرى (2023).
يېڭى سوغۇق ئۇرۇش
ترامپنىڭ ئىككىنچى دەۋرىدە ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەر ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇش باسقۇچىغا كۆتۈرۈلۈشى مۇمكىن. خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان گېئوپولىتىك تەسىرى ۋە مۇستەبىت باشقۇرۇش مودېلى، ئامېرىكانىڭ دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرىنى قوغدايدىغان قارشى تۇرۇش پوزىتسىيەسى بىلەن توقۇنۇشۇشى مۇمكىن.
ھەربىي جىددىيلىكلەر
جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى، تەيۋەن بوغۇزى ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەربىي ھەرىكەتلەر كۈچىيىشى مۇمكىن. ترامپ ھۆكۈمىتى رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى كۈچەيتىش ۋە خىتايغا قارشى توسۇش سىياسىتى يۈرگۈزۈش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مۇداپىئە چىقىمى ئاجرىتىشى، خىتاي بولسا ئۆزىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق بۇ تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇشنى نىشان قىلىشى مۇمكىن.
مەنبە: CSIS جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ئانالىزى (2024).
دىپلوماتىك توقۇنۇشلار
ترامپنىڭ كەسكىن بايانلىرى، خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا دىپلوماتىك سوغۇق ئۇرۇشنىڭ ئىشىكىنى ئېچىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ تەيۋەن مەسىلىسى، ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكى ۋە شياڭگاڭ قاتارلىق مەسىلىلەر تەرەپلەر ئوتتۇرىسىدا ئېغىر دىپلوماتىك كىرىزىسلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئىككىنچى دەۋرىدە، ئۇيغۇرلارغا قارىتا خىتاينىڭ «قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى» ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسەتلىرى ئامېرىكا تەرىپىدىن تېخىمۇ قاتتىق تەنقىدكە ئۇچرىشى مۇمكىن. ترامپنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنى تاشقى سىياسەتتە ئىستراتېگىيەلىك قورال سۈپىتىدە قوللىنىشى، بۇ مەسىلىنى خەلقئارالىق سەھنىدە تېخىمۇ گەۋدىلەندۈرۈشى مۇمكىن. بۇنىڭدىن سىرت، شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى ئىقتىسادىي جازا يۈرگۈزۈشى ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنى بۇ نۇقتىدا ئورتاق پوزىتسىيە تۇتۇشقا زورلىشى ئۈچۈن ئاساس بولۇپ بېرىشى مۇمكىن. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئۇيغۇر مەسىلىسى پەقەت ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەردىلا ئەمەس، خىتاينىڭ دۇنياۋى ئوبرازىغىمۇ زىيان يەتكۈزۈش پوتېنسىيالىغا ئىگە.
مەنبە: كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى دوكلاتلىرى (2024).
2025-يىلدىن كېيىنكى ترامپ دەۋرى، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدە ھەر خىل سېنارىيەلەرنىڭ شەكىللەنگەن مەزگىلى بولۇشى مۇمكىن. بۇ سېنارىيەلەر ئىككى دۆلەتنىڭ رەھبەرلىك تاللىشى، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ يۆنىلىشى ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەتنىڭ پوزىتسىيەسىگە قاراپ ئۆزگىرىشى مۇمكىن. ئەمما، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ دۇنيا تەرتىپىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى بىر ھەقىقەت. ئامېرىكانىڭ دۆلەت مەنپەئەتلىرى ۋە دۇنياۋى رەھبەرلىك ئىدىيەسى، خىتاينىڭ كۆتۈرۈلۈۋاتقان كۈچى بىلەن مۇقەررەر ھالدا يۈزمۇيۈز كەلمەكتە. بۇ جىددىيچىلىك دۇنيانى يېڭى بىر تەڭپۇڭلۇق ئىزدەشكە يۈزلەندۈرۈشى مۇمكىن.
2026-يىلىدىكى يەر شارى خەۋپ-خەتەرلىرى ۋە خەلقئارا سىياسىي تۈزۈلمىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

«ياۋروئاسىيا گۇرۇھى» نىڭ 2026-يىللىق دوكلاتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى گېئو-سىياسىي خەتەرلەرنى مۆلچەرلەشتە بىر قاتار ئاكادېمىك ئارتۇقچىلىقلارغا ئىگە. بىرىنچىدىن، دوكلات ئەنئەنىۋى سىياسىي ئانالىز بىلەن زامانىۋى تېخنىكىلىق (AI، ئېنېرگىيە زەنجىرى) ئامىللارنى سىستېمىلىق بىرلەشتۈرگەن بولۇپ، خەلقئارا تەرتىپنىڭ پارچىلىنىشىنى كۆپ تەرەپلىمىلىك نۇقتىدىن شەرھلەپ بەرگەن. ئىككىنچىدىن، دوكلاتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي ئۆزگىرىشىنى «سىستېماتىك ئىنقىلاب» سۈپىتىدە خاراكتېرلەندۈرۈشى، گېئو-سىياسىيدىكى ئاساسلىق تەھدىتنىڭ تاشقى كۈچلەرلا ئەمەس، بەلكى قۇرۇلمىۋى ئىچكى يىمىرىلىش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ئانالىز چوڭقۇرلۇقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئاكادېمىك نۇقتىدىن قارىغاندا، دوكلاتنىڭ مەلۇم دەرىجىدىكى چەكلىمىلىرىگىمۇ سەل چاغلاشقا بولمايدۇ. بىرىنچىدىن، تەھلىل ئۇسلۇبىدا ئامېرىكانى مەركەز قىلىش كەيپىياتى بىر قەدەر گەۋدىلىك بولۇپ، خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى سىياسىي مېخانىزملىرىنىڭ مۇرەككەپلىكىگە بولغان باھا بىر قەدەر يۈزەكى بولۇپ قالغان. ئىككىنچىدىن، دوكلات خەلقئارالىق كىرىزىسلارنى تەسۋىرلەشتە بەزىدە ئوبيېكتىپ مۇقىملىق ئامىللىرىدىن بەكرەك، خەتەرنىڭ ئېغىرلىق دەرىجىسىنى بەكرەك گەۋدىلەندۈرۈپ قويغان بولۇپ، خەلقئارالىق تۈزۈملەرنىڭ كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىغا بولغان تەھلىل يېتەرلىك ئەمەس.
ئومۇمەن ئېيتقاندا، بۇ دوكلات 2026-يىلىدىكى يەر شارى خەۋپ-خەتەرلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن قىممەتلىك بىر خەرىتە بولۇپ، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە [45-بەت]. دوكلات كەلگۈسىدىكى ئېنىقسىزلىقلار ئالدىدا سىياسىي ئاڭ ۋە ئىستىراتېگىيەلىك تەييارلىقنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئېسىمىزگە سالىدۇ.
دوكلات مەنبەسى:
Bremmer, Ian, and Cliff Kupchan. Eurasia Group Top Risks 2026. New York: Eurasia Group, 2026.
تىرىك جەسەتلەر ۋە ئۆلۈك ھاياتلار
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

( شەھىد، ئەللامە مۇھەممەد سالىھ داموللامنىڭ شاھادىتىدىن تۇغۇلغان ئويلار)
< شەھىدلەرنى ئۆلۈك سانىماڭلار، ئۇلار تىرىكتۇر> قۇرئان كەرىم.
(مەرىپەت ژۇرنىلىنىڭ 2018 – يىللىق 1 – سانىدىن ئېلىندى.)
ئاللاھتائالا ئادەمنى يارىتىشتىن بۇرۇن پەرىشتىلەرنىڭ ئېتىرازىغا جاۋابەن، قېنى ئادەم بىلگەننى سىلەر بىلەمسىلەر؟ دېگەن قايتۇرما سوئالى بىلەن بىزگە بىلىدىغانلار بىلەن بىلمەيدىغانلارنىڭ ئەزەلىي ۋە ئەبەدىي باراۋەر بولمايدىغانلىقىنى ئىشارە قىلغانىدى. < بىلىدىغانلار بىلەن بىلمەيدىغانلار باراۋەر بولامدۇ؟> دېگەن ئايەتتىمۇ بۇ مەنە ئوچۇق ئىپادە قىلىنغانىدى. ئەمما بىز بۇ يەردىكى باراۋەر بولماسلىقنى پەقەت ئاللاھتىن ئېرىشىدىغان ساۋاپتىكى ياكى قىيامەتتىكى ماقامدىكى يۇقىرى-تۆۋەنلىك دەپ چۈشىنىپ قالدۇق، ھالبۇكى دۇنيا رېئاللىقىغا قارىغىنىمىزدا، بىلىدىغانلار بىلەن بىلمەيدىغانلارنىڭ باقىي دۇنياغا بېرىشتىن بۇرۇن، پانىي ئالەمدىلا ھەممە جەھەتلەردە باراۋەر بولالمايدىغانلىقىنى قۇياشتەك ئېنىق كۆرۈپ تۇرۇپتىمىز. دۇنيا سەھنىسىدە بىلىدىغانلار ھاكىم، بىلمەيدىغانلار مەھكۇم؛ بىلىدىغانلار كۈچلۈك، بىلمەيدىغانلار ئاجىز؛ بىلىدىغانلار ئاكتور، بىلمەيدىغانلار تاماشىبىنلىق ئورنىدا تۇرۇۋېتىپتۇ. دېمەككى، بىلىدىغانلار بىلەن بىلمەيدىغانلار مەيلى پانىيدا، مەيلى باقىيدا، ھاياتنىڭ مەيلى مىكرو قاتلىمىدا ۋە ياكى ماكرو قاتلىمىدا بولسۇن، ھەقىقەتەن باراۋەر بولمىغان ئورۇنلارغا ساھىب ئىكەن، بۇ خىل باراۋەرسىزلىك ھەتتا ئاللاھنىڭ ئادالىتىنىڭ بىر ئىپادىسى ئىكەن.
داۋامىنى پ د ف ھۆججىتىدىن ئوقۇڭ
جازا لاگېرلىرى: ئۇيغۇر بەدىنىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشىدا بىيو-سىياسىي قورال
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شەخسنىڭ كىملىكىنى قۇرىدىغان ۋە نامايەن قىلىپ بېرىدىغان بىر ماكان سۈپىتىدە كۆرۈلىدىغان بەدەن، دىنامىك، ھەرىكەتچان ۋە تەسىرلەرگە ئوچۇق بىر مەۋجۇداتتۇر. بۇ تەسىرلەر بەدەن ئوبرازى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ھالدا ھەر خىل مۇداخىلىلەر تۈرتكىسىدە كۆپىنچە ئىجتىمائىي دۇنيادىن كېلىدۇ. شۇڭا، بىئولوگىيەلىك مەۋجۇدات بولۇشتىن سىرت ئىجتىمائىي رېئاللىق بولغان بەدەن، ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت ۋە سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ نازارەت قىلىش ۋە ئۆزگەرتىش تىرىشچانلىقلىرىغا تەۋەدۇر. ئىجتىمائىي مەۋجۇدات بولغان ئىنسان، بىر ئالاقە تىلى ياكى ۋاسىتىسى سۈپىتىدە بەدىنى ئارقىلىق ئىجتىمائىيلىشىدۇ. بۇ جەھەتتىن  جەمئىيەتشۇناسلىق تەتقىقاتىنىڭ تەبىئىي بىر تېمىسى بولۇشىغا قارىماي، جەمئىيەتشۇناسلىقنىڭ بەدەنگە بولغان قىزىقىشى كۆپىنچە 1980-يىللاردا تەرەققىي قىلىشقا باشلىغان.
خىتاي «دېموكراتىيە»سى ۋە شەرقىي تۈركىستان؟
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتــاي ھاكىمىيىتىنىــڭ دېموكراتىيــە چۈشەنچىســى ۋە ئۇقۇمــى غەربنىــڭ ئۇنىۋېرســال دېموكراتىيــە چۈشەنچىســىدىن تامامــەن پەرقلىــق بولــۇپ، دېموكراتىيەنــى «جەمئىيەتنىــڭ تەرەققىيــات ۋە ئۆزگىرىــش جەريانىدىكــى خەلــق دېموكراتىيەســى» دېگــەن تەرىقىــدە چۈشــەندۈرىدۇ. خىتــاي ھاكىمىيىتــى تەرىپىدىــن 2021- يىلــى -4دېكابىـردا نەشـر قىلىنغـان «خىتاينىـڭ دېموكراتىيەسـى» ناملىـق ئـاق تاشـلىق كىتابتـا مۇنـداق كۆرسـىتىلىدۇ:« جەمئىيەتنىڭ بارلىق تەرەققىيــات ۋە ئۆزگىرىــش جەريانىدىكــى خەلــق دېموكراتىيەســى بولسـا خىتـاي كوممۇنىسـتىك پارتىيەسـىنىڭ باشـچىلىقىدا خەلـق بىلــەن بىرلىكتــە دېموكراتىيــە ئارزۇســى، دېموكراتىيەنــى تەرەققىــي قىلــدۇرۇش ۋە دېموكراتىيــە قاتارلىقلارنــى ئىشــقا ئاشــۇرۇش ئۈچــۈن بارلىققـا كەلتۈرگـەن بۈيـۈك ئەسـەر بولـۇپ، ئۇ خىتاي كوممۇنىسـتىك پارتىيەســىنىڭ خىتــاي دېموكراتىيــە نەزەرىيەســىنى داۋاملىــق تەرەققىـي قىلـدۇرۇش، تۈزۈمنـى يېڭىـلاش ۋە ئەمەلىي تىرىشـچانلىقلار نەتىجىســىدە شــەكىللەنگەن تەجرىبىــدۇر».
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
ئۇيغۇر ئەمىر كۇركۇز (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر ئەمىر كۇركۇز
ۋە ئۇنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، ئىدارىي ۋە پاراۋانلىق ساھەلەردىكى رولى
پىروفېسسور، دوكتور سۇئاد ھادى ھەسەن تائىي (باغداد ئۇنىۋېرسىتېتى-ئىبنى رۇشىد ئىنسانىيەت ئىلىملىرى پېداگوگىكا فاكۇلتېتى ئوقۇتقۇچىسى، موڭغۇل ۋە شەرق ئىسلام دۇنياسى ئابباسىيلار دەۋرى تەتقىقاتچىسى)
ئەرەبچىدىن تەرجىمە قىلغۇچى: ئاتاۋۇللا سەئىد
دۇنيانىڭ جەننىتى ئۇلۇغ ۋەتىنىمىزنىڭ ئاستى نېفىت، تەبىئىي گاز، قىممەتلىك مېتال، مەدەن، قاشتېشى قاتارلىق قىممەتلىك بايلىقلارنىڭ كانى بولغىنىدەك، ئۈستىمۇ كۆككە تاقاشقان ئېگىز تاغلار، ياپيېشىل، جانغا ئارام بەرگۈچى راھەتبەخش باغلار، جەننەت مېۋىلىرىدىن نىشانە تەملىك، سۈپەتلىك مېۋە- چېۋىلەر، ئابى كەۋسەر كەبى سۈپسۈزۈك، تاتلىق سۇلار، كۆز يەتكۈسىز سىرلىق چۆل- باياۋانلار، ئاقكۆڭۈل، سەمىمىي، چىن ئىنسانلار، پىداكارانە ئالىملار، قەھرىمانلارنىڭ كانىدۇر. تارىخىمىزمۇ يەر ئاستى بايلىقلىرىمىز كەبى «گۆھەرلەر» كانىدۇر. بۇ كاننى قازغانسېرى «گۆھەرلەر» شۇنچە نامايان بولىدۇ. يۇرۇڭقاش دەرياسىدىن قاشتېشى ئۈزۈلمەي تېپىلىپ تۇرغىنىدەك تارىخىمىزدىنمۇ گۆھەر كەبى كىشىلىرىمىز تېپىلىپ تۇرىدۇ. يۇرۇڭقاش دەرياسىدىن قاشتېشى كولىغۇچىلار ئۈزۈلۈپ قالمىغىنىدەك تارىخىمىزدىن «گۆھەر» قازغۇچىلارمۇ ئۈزۈلۈپ قالمايدۇ. تارىخىمىزدىكى «گۆھەر»لەرنى قېزىپ خەلقىمىزگە تەقدىم قىلىشمۇ گۆھەر تەقدىم قىلغانغا ئوخشاشلا ئەھمىيەتلىك بىر ئىش. تارىخىمىزدىكى ئىقتىدارلىق، ياراملىق ئالىملار، قوماندانلار، سىياسىيونلار، ئەمەل-مەنسەپدارلار، سەنئەتكارلارنى  خەلقىمىزگە تونۇشتۇرۇپ خەلقىمىزنىڭ مەنىۋى روھىنى ئۇرغۇتۇش، ياشلىرىمىزغا ئۈلگە تىكلەپ بېرىش، خەلقىمىزنىڭ مىللىي روھىنى كۈچلەندۈرۈش، مىللىي ئىپتىخارلىق تۇيغۇسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، مىللىتىمىزنىڭ شانلىق تارىخىنى ئەسلىتىش قىلىشقا تېگىشلىك مۇھىم خىزمەتلەرنىڭ بىرى.
مەن «كۇركۇز» دېگەن ئىسىمنى تۇنجى قېتىم غەيرەتجان ئوسماننىڭ «ئۇيغۇرلار شەرقتە ۋە غەربتە» دېگەن كىتابىدا كۆرگەن ئىدىم. بۇ كىتابتا موڭغۇل ئىمپېرىيەسىدە ھوقۇق تۇتقان ئۇيغۇر مەشھۇرلىرى ئارىسىدا كۇركۇزنىڭ ئىسمىلا تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، نەسەبى، يۇرتى، ھاياتى ھەققىدە ھېچقانداق مەلۇمات بېرىلمىگەن. ئارىدىن نۇرغۇن يىللار ئۆتۈپ، جۇۋەينىنىڭ «تارىخى جاھانكۇشاي»، ھەمەزانىنىڭ «تارىخلار توپلىمى» قاتارلىق كىتابلىرىنى ئوقۇش جەريانىدا كۇركۇزغا مۇناسىۋەتلىك خېلى كۆپ مەلۇماتلارنى ئۇچراتتىم ۋە مەشھۇر تارىخى كىتابلارغا ئىسمى پۈتۈلگەن بۇ ئوغلانىمىز ھەققىدە ئىزدىنىپ كۆردۈم. ئىزدەنگەن ماتېرىياللىرىم ئاساسىدا كۇركۇز ھەققىدە بىر ئەسەر يېزىش خىيالىدا يۈرگىنىمدە، دوكتور سۇئادنىڭ بۇ ئەسىرى ئۇچراپ قالدى. ئەسەرنى ئىشتىياق بىلەن ئوقۇپ چىقتىم. دوكتور سۇئاد بۇ ئەسىرىدە كۇركۇزغا مۇناسىۋەتلىك تارىخى ماتېرىياللارنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىدىرىپ تەكشۈرگەن بولۇپ، پايدىلانغان مەنبەلەرنىڭ سانى ئەرەبچە، پارسچە بولۇپ ئاتمىش بەشكە، نەقىل ۋە ئىزاھاتلارنىڭ سانى ئۈچ يۈزگە يەتكەن. بۇنىڭدىن ئۇنىڭ بۇ ئەسەرگە قانچىلىك كۈچ سەرپ قىلغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. مەن ھەر قانچە ئىزدەنسەممۇ بۇنچىلىك قىلالمىغان بولاتتىم. مەن يازغان بولسام، كۆپ بولسا 10~15 مەنبەگە مۇراجىئەت قىلالىغان بولاتتىم. شۇنىڭ بىلەن ئايرىم ئەسەر يېزىپ يۈرۈشنىڭ ھاجىتى قالماپتۇ، باشقىلار مەن ئويلىغاندىنمۇ ئاشۇرۇپ يېزىپ بوپتۇ دەپ ئويلاپ، مۇشۇ ئەسەرنى تەرجىمە قىلىپلا خەلقىمىزگە سۇنۇشنى لايىق كۆردۈم.
ئۇيغۇرلارغا قارشى ئۇرۇش
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

خىتــاي ھۆكۈمىتىنىــڭ شــەرقىي تۈركىســتاندىكى شــىددەتلىك باســتۇرۇش سىياســىتى 2017- يىلىدىــن بۇيــان خەلقئــارا بويىچــە ئــەڭ دىققــەت قوزغىغــان مەسـىلىلەردىن بىـرى بولـۇپ قالدى. بولۇپمـۇ خىتاينىڭ شــەرقىي تۈركىســتاندا ئىنشــا قىلغــان »يېڭىدىــن تەربىيەلــەش« مەركەزلىــرى ئارقىلىــق »ئاشــقۇنلۇقتىن قۇتقــۇزۇش« ئۇرۇنۇشــىنى چۈشــىنىش ئۈچــۈن نۇرغــۇن كىتــاب ۋە ماقالــە قەلەمگــە ئېلىنــدى. بــۇلار ئىچىــدە ئــەڭ مۇھىــم كىتابلاردىــن بىــرى بولغــان »ئۇيغۇرلارغــا قارشـى ئـۇرۇش« شـان روبېرتـس تەرىپىدىـن يېزىلىـپ 2020- يىلــى پىرىنســېتون ئۇنىۋېرســىتېتى نەشــرىياتى تەرىپىدىــن نەشــر قىلىنــدى. ئاپتــور كىتابىــدا خىتــاي ھۆكۈمىتىنىــڭ ئۇيغۇرلارغــا قارشــى ئېلىــپ بارغــان يوقۇتــۇش خاراكتېرلىــك سىياســەتلىرىنىڭ ســەۋەبى، تەرەققىياتـى ۋە خاراكتېرىنـى چۈشەندۈرۈشـنى مەقسـەت قىلىــدۇ. كىتابنىــڭ يەكۈنىگــە ئاساســانغاندا خىتــاي دۆلىتىنىــڭ ئۇيغۇرلارغــا قاراتقــان، رايوننــى پۈتۈنلــەي ئىشـغال ۋە ئاسسىمىلياتسـىيە قىلىـش ئارقىلىـق مودېـرن خىتـاي ھاكىمىيىتىنىـڭ بىـر پارچىسـىغا ئايلاندۇرۇشـنى كۆزلىگــەن سىياســەتلىرى ئەســلىدە ئەســىرلەر بويىچــە داۋاملاشــقان مۇســتەملىكە مۇناســىۋىتىنىڭ ئەكـس ئېتىشـىدۇر.
داۋامىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ:
دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت: كۈچ تالىشىش  ۋە تىنچلىق كۈرىشى (11-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەلچى داۋىد د. نىيۇسومنىڭ «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدا غەلىبە قىلدىمۇ؟» ناملىق ماقالىسى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرلىشىشىنى تەھلىل قىلىپ، رېئالىستىك نۇقتىدىن قارىغاندا، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىشىنىڭ ئامېرىكىنىڭ ھەربىي ئۈستۈنلۈكى سەۋەبىدىن ئەمەس، بەلكى ئىچكى ئاجىزلىق ۋە ئىقتىسادىي ئاقىۋەتتىن كېلىپ چىققانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇ يەنە يېڭى ئەسىردىكى ب د ت نىڭ ئورنى ۋە ئامېرىكىنىڭ يەرشارىۋى رولى ئۈستىدە توختىلىدۇ.
ك. قوشۇمچە B: ب د ت نىزامنامىسى
كىتابنىڭ ئاخىرىدا «بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نىزامنامىسى» تولۇق تەھلىل قىلىنغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق مورگېنتاۋ ب د ت نى كۈچكە  چەكلىمە قويغۇچى ئەڭ مۇھىم ئورگان سۈپىتىدە تونۇشتۇرۇش بىلەن بىرگە، نىزاملىرىنىڭ ئەمەلىي سىياسىي رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. نىزامنامە ئاساسلىقى تىنچلىق ۋە خەلقئارا بىخەتەرلىكنى ساقلاشنى مەقسەت قىلغان بولسىمۇ، بىخەتەرلىك كېڭىشىدىكى ۋېتو ھوقۇقى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ مىللىي مەنپەئەتىنىڭ ئەڭ ئالىي نىشان بولۇپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ھانس ج. مورگېنتاۋنىڭ «دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى سىياسەت» ناملىق بۇ ئەسىرى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى ساھەسىدىكى ئەڭ قىممەتلىك ۋە ئۈزلۈكسىز مۇنازىرە قىلىنىۋاتقان ئەسەر بولۇپ، ئۇنىڭ رېئالىزم پىرىنسىپلىرى ئارقىلىق خەلقئارا سىياسەتنىڭ ماھىيىتىنى – «كۈچ ئۈچۈن كۈرەش» ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مورگېنتاۋنىڭ ئەسىرى ئىنسان تەبىئىتىنىڭ كۈچ ئۈچۈن كۈرەش قىلىشقا مايىللىقىنى، شۇڭا خەلقئارا سىياسەتنىڭ مەڭگۈلۈك توقۇنۇش، زىددىيەت ۋە ئېنىقسىزلىققا تولغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇ خەلقئارا قانۇن، ئەخلاق ۋە تەشكىلاتلارنىڭ پەقەت كۈچنىڭ ئاجىز چەكلىمىسى ئىكەنلىكىنى، تىنچلىققا پەقەت «دىپلوماتىيە» ئارقىلىق، يەنى كۈچلۈك رەقىبلەر بىلەن مۇرەسسە قىلىش  ئارقىلىقلا يېتىش مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
بۇ ئەسەرنىڭ ئەڭ چوڭ قىممىتى شۇكى، ئۇ خەلقئارا سىياسەتنى ئۆزىنىڭ ئالاھىدە دائىرىسىدە ئۆگىنىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئۇ خىيالپەرەسلىككە، قانۇنىي فورمالىزمغا ۋە پەقەتلا ئىقتىسادىي ئامىللارغا تايىنىشتىن ساقلىنىشنى، سىياسەتنى ئىلمىي ۋە سىستېمىلىق ئانالىز قىلىشنى تەكىتلەيدۇ. يەتتىنچى نەشرىنىڭ يېڭى قوشۇمچىلىرى مورگېنتاۋنىڭ نەزەرىيەسىنىڭ «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى» ئاخىرلاشقاندىن كېيىنمۇ، «  تېررورلۇق» ۋە يېڭى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى قۇرۇلمىسىدىكى مەسىلىلەردە قانچىلىك مۇھىملىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
ئۇيغۇر ئاكادېمىك مۇھىتى نۇقتىسىدىن قارايدىغان بولساق، مورگېنتاۋنىڭ بۇ ئەسىرى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مىللىي مۇستەقىللىق كۈرىشى ۋە دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ مۇناسىۋەتلىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك نەزەرىيەۋى رامكا بىلەن تەمىنلەيدۇ. خىتايغا ئوخشاش بىر چوڭ كۈچنىڭ ئىمپېرىيالىستىك سىياسىتىنى، ئۇنىڭ مىللەتچىلىك ئۇنىۋېرسالىزمىنى ۋە خەلقئارا قانۇنغا بولغان كۆز قارىشىنى مورگېنتاۋنىڭ رېئالىستىك پىرىنسىپلىرى ئارقىلىق چوڭقۇر تەھلىل قىلغىلى بولىدۇ. بۇ ئەسەر خەلقئارا سىياسەتتىكى ھەقىقىي مەنپەئەت ۋە كۈچ ئامىللىرىنىڭ  ئەخلاق ۋە قانۇن ئارقىلىق نىقاپلىنىپ ئىپادىلىنىدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ. شۇڭا، مورگېنتاۋنىڭ ئەسىرى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى ھەر بىر تەتقىقاتچى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان  كىلاسسىك ئەسەردۇر.