ئۇيغۇر تارىخى بوشلۇقىنى تولدۇرۇشتىكى زور تۆھپە:  «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ناملىق ئەسەر نەشر قىلىنىشقا باشلىدى (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى مۇدىرى دوكتور ئەركىن ئەكرەم كىتابنىڭ ئىلمىي قىممىتىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ: «دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ شەرقىي تۈركىستان تارىخىنىڭ داۋالغۇشقا تولغان بىر دەۋرىنى تېما قىلغان، سوۋېت ۋە ئەينى دەۋر چوڭ كۈچلىرىنىڭ رايوننىڭ سىياسىي تەڭپۇڭلۇقلىرىغا ئارىلىشىشىدىن ھاسىل بولغان مۇرەككەپ زامان قاتلىمىنى يورۇتۇپ بەرگەن <ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى> ناملىق بۇ قىممەتلىك چوڭ ھەجىملىك ئىلمىي ئەسىرىنىڭ < شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى> قىسمى ، كۆپ خىل مەنبەلەرنى بويلاپ چوڭقۇرلاپ ئىزدىنىشنى تايانچ قىلغان ئۇزۇن يىللىق جاپالىق ئەمگەكنىڭ مەھسۇلىدۇر. بۇ ئەسەر خەلقىمىزنى  ۋەتىنىمىز تارىخىنىڭ يېپىق قالغان سەھىپىلىرى بىلەن تونۇشۇپ چىقىش پۇرسىتىگە ئىگە قىلىدۇ ھەم نۆۋەتتىكى بەزى ئۆزگىرىشلەرنىڭ تارىخىي سەۋەبلىرىنى تونۇپ يېتىش جەھەتتە مۇھىم يىپ ئۇچلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ»، دېدى.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇيغۇر تارىخچىسى، ياۋروپا مەركىزىي ئاسىيا تەتقىقات جەمىيىتىنىڭ  رەئىسى پىروفېسسور دوكتور ئابلەت كامالوف بۇ ئەسەرگە باھا بېرىپ مۇنداق دەيدۇ: «دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ مەزكۇر تەتقىقات ئەسىرى خەلقئارادىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخى تەتقىقاتى ۋە شۇ دەۋر سىياسىي كىلماتىنى چۈشىنىشكە  قوشۇلغان زور تۆھپە. كۆپ توملۇق تۇنجى <شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى>نى يارىتىش ئۇنىڭ زور مۇۋەپپەقىيىتىدۇر. ئۇ، ئۇيغۇر تىلى قاتارلىق تۈركىي تىللار، رۇسچە، ئىنگلىزچە ۋە خىتايچە تىل ئالاھىدىلىكلىرىدىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھۆججەتلىرى ۋە مول ئورىگىنال ئۇيغۇر مەنبەلىرىنى مەخپىي سوۋېت ئارخىپلىرى، غەرب ئارخىپلىرى، خىتاي مەنبەلىرى ۋە شۇ دەۋر سىياسىي ۋەقەلىرىگە قاتناشقان ھەرقايسى تەرەپلەرنىڭ مەنبەلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ ئانالىز قىلىپ، ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ بارلىققا كېلىشى ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمەت، ھەربىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە باشقا تەرەپلەردىن مۇستەقىل راۋاجلىنىشىدا ئاچقۇچلۇق رول ئويناش جەريانلىرىنى مول پاكىتلار ۋە دېتاللار بويىچە يورۇتۇپ بەرگەن. ئۇ، بۇ ئارقىلىق،  تارىخ ساھەسىدىكى ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك خەلقلەرنىڭ رولىنى كىچىكلىتىدىغان، ئۇنى چوڭ دۆلەتلەر سىياسىتىنىڭ پاسسىپ ئوبيېكتلىرى سۈپىتىدە كۆرسىتىدىغان نۇقتىئىنەزەرلەرنى رەت قىلغان.»
ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى رەئىسى، ئەگە ئۇنىۋېرسىتېتى تۈرك دۇنياسى تەتقىقات مەركىزى باشلىقى پروفېسسور دوكتور ئالىمجان ئىنايەت دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»  ۋە ئۇنىڭ    «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى» ناملىق قىسىملىرىغا باھا بېرىپ: «ئۇيغۇر تەتقىقاتى ساھەسى خىتاي تەرىپىدىن قاتتىق قامال ۋە نابۇت قىلىنغان مۇشۇنداق بىر دەۋردە تارىخشۇناس دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ تەتقىقاتلىرى يېڭى بىر بۆسۈش، يېڭى بىر ھالقىش پەيدا قىلىپ مىللىتىمىزگە يېڭى ئۈمىدلەر بېغىشلىدى. ئۇ، ئۇيغۇر تارىخىنىڭ پۈتۈن دەۋرلىرى بويىچە تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ كۆرۈنەرلىك نەتىجە قازاندى. ئۇنىڭ ئەشۇ تەتقىقات نەتىجىسى- <ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى>نىڭ بىرقىسمى بولغان مەزكۇر <شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى> ھازىرغىچە بۇ تېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئەسەرلەر ئىچىدە ئەڭ كۆپ مەنبەلىك، ئەڭ سىستېمىلىق، ئەڭ ئەتراپلىق، ئەڭ تەپسىلىي، ئەڭ ئىشەنچىلىك ۋە ئىلمىي ئوبيېكتىپ ئەسەردۇر. ئۇ، ئىلمىي تارىخ مېتودولوگىيەلىرىدىن، شۇ دەۋردىكى ئورىگىنال ھۆججەتلەر، شاھىتلارنىڭ ئاغزاكى مەلۇماتلىرى، سوۋېت، ئامېرىكا ئارخىپلىرى ۋە باشقا مول ماتېرىياللاردىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ جەريان، سەۋەب ۋە نەتىجىلىرىنى بايان ھەم تەھلىل قىلىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تارىخىنىڭ پەقەت كەچمىشلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ بۈگۈنكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سىياسىي ئېڭى، مىللىي ئىدېئولوگىيەسى ۋە كەلگۈسى تەرەققىياتىدىكى ئورنىنى كۆرسىتىپ بەرگەن…» دېگەنلەرنى قەيت قىلدى.
بۇ ھەقتە يەنە ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەتقىقاتچىسى، سەلچۇق ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ پەنلىرى دوكتورانتى ئابدۇرېھىم دۆلەت ئەپەندى سۆز قىلىپ :« مېنىڭچە بۇ ئەسەرنىڭ بىز ئۈچۈن ئىلمىي قىممىتى قانچىلىك زور بولسا، نۆۋەتتىكى شەرقىي تۈركىستان داۋاسى ئۈچۈن كۆرسىتىدىغان ئەمەلىي قىممىتىمۇ شۇنچىلىك زوردۇر. چۈنكى تارىخىمىزنى ياخشى تەتقىق قىلىش بىزنىڭ داۋا ئىستراتېگىيەمىزنىڭ توغرا تۈزۈلۈشىنىڭ مۇھىم شەرتلىرىدىن بىرىدۇر. مەزكۇر كاتتا ئەسەر مۇشۇ نۇقتىدا ئىنتايىن مۇھىم بىر بوشلۇقنى توشقۇزغان بولۇپ، ئاۋام خەلق ۋە  تارىخقا قىزىققۇچىلار ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى داۋا سېپىدىكى پائالىيەتچىلەر، سىياسەتچىلەر ئۈچۈنمۇ چوقۇم ئوقۇمىسا بولمايدىغان ئانا ئەسەر بولۇشقا مۇناسىپ دەپ قارايمەن» دېدى.
12 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» نىڭ 5 توملۇق« شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى»قىسىملىرى نەشىر قىلىنىپ بولۇنغاندىن كېيىنلا قالغان  توملىرىنىمۇ  ئارقا -ئارقىدىن  ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرۈش پىلانلانماقتا.