چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدا قالغان شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى: ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە يىقىلىشى (1-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ ماقالىدە  1912-يىلىدىن 1949-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاي ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي تۈركىستان (خىتاي مەنبەلىرىدە شىنجاڭ) ئۈستىدىكى تەسىر كۆرسىتىش سىياسەتلىرىنى رايون خەلقىنىڭ مىللىي مۇستەقىللىق كۈرەشلىرى ئارقىلىق سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىنىدۇ. بۇ تەتقىقاتنىڭ  مەركىزىي نۇقتىسى – شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئارزۇسىنىڭ كونكرېت ئىپادىسى بولغان ئىككى مۇھىم سىياسىي گەۋدە: سابىت داموللا رەھبەرلىكىدىكى ئىسلاھاتچى ئىسلامىي-تۈركىي ئاساسلارغا قۇرۇلغان بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى (1933-1934) [1, 6] ۋە ئەلىخان تۆرە رەھبەرلىكىدىكى ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى (1944-1949) [3, 7]. بۇ ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلۇشى، ئىدېئولوگىيەلىك قۇرۇلمىسى، رەھبەرلىرىنىڭ يىراقنى كۆرەرلىكى ۋە پاجىئەلىك يىقىلىشى تەتقىق قىلىنىش ئارقىلىق، شەرقىي تۈركىستان مىللىي ھەرىكىتىنىڭ خىتاينىڭ مەركەزچىل ھۆكۈمرانلىقى بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتپەرەسلىكى ئارىسىدا قانداق كوزىرغا ئايلاندۇرۇلۇپ قۇربانلىق قىلىنغانلىقى تەپسىلىي ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇا[2, 4].
سۇنۇلغان بارلىق بۆلۈملەردە، ئاپتورنىڭ نۇقتىئىنەزەرى سۈپىتىدە ۋە  رايون خەلقىنىڭ مىللىي ۋە سىياسىي كىملىك تەلىپىنى ئەكس ئەتتۈرۈش مەقسىتىدە ئىزچىل شەرقىي تۈركىستان ئۇقۇمى ئاساس قىلىندى.
ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: شەرقىي تۈركىستان، سابىت داموللا، ئەلىخان تۆرە، سوۋېت سىياسىتى، خىتاي سىياسىتى، مۇستەقىللىق كۈرىشى، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى، گېئوپولىتىكا.
1. كىرىش: چوڭ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئورنى
شەرقىي تۈركىستان 20-ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ياۋرو-ئاسىيا جۇغراپىيەسىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق گېئوپولىتىكىلىق يېرىلىش بەلبېغىنىڭ بىرىنى تەشكىل قىلاتتى. غەربتە رۇس ئىمپېرىيەسىنىڭ ئىز باسارى بولغان سوۋېت ئىتتىپاقى، شەرقتە بولسا ئاجىزلاشقان چىڭ سۇلالىسىدىن كېيىن قۇرۇلغان خىتاي جۇمھۇرىيىتىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش كۈرەشلىرىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسى ئىدى[1, 2]. بۇ رايوننىڭ نېفىت، ئالتۇن ۋە ئۇرانغا ئوخشاش مول ۋە قىممەتلىك  تەبىئىي بايلىقلارغا ئىگە بولۇشىدىن سىرت، ئۇنىڭ ھەقىقىي ئەھمىيىتى خىتاينىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ غەربتىكى ئەڭ ئاخىرقى قورغىنى ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مۇسۇلمان جۇمھۇرىيەتلىرى ئۈچۈن تەڭداش ئىدېئولوگىيەلىك ۋە مۇداپىئە قەلئەسى رولىنى ئوينايدىغان  ئارىلىق بەلۋاغ بولۇشىدا ئىدى. زىمىنىنىڭ سىتىراتىگىيەلىك ئورنى  يەرلىكتىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرىگە قارىماي شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مىللىي مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرىنىڭ تەقدىرىنى، موسكۋا ۋە بېيجىڭدىكى چوڭ سىياسىي قارارلارغا باغلاپ قويدى.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قاراتقان سىياسىتى تارىختا «شىنجاڭ ئۆلكىسى» نامى ئاستىدا زېمىن پۈتۈنلۈكىنى قوغداش ۋە خىتايلارنى بۇ رايونغا كۆچۈرۈپ ئورۇنلاشتۇرۇش (مۇستەملىكە قىلىش) ئارقىلىق يەرلىك تۈرك (ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز قاتارلىق) كىملىكلىرىنى ۋە ئىسلام مەدەنىيىتىنى باستۇرۇشنى ئاساس قىلاتتى[1]. بۇ مەركەزچىل ۋە ئاسسىمىلياتسىيەچىل سىياسەت 1912-يىلىدىن كېيىنكى ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر  ۋە گومىنداڭ دەۋرىدىمۇ داۋاملاشتى. خىتاي ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان مىللىي غۇرۇر ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ سىمۋولى بولۇپ، بۇ يەردىكى  چوڭ – كىچىك ھەرقانداق ئۆكتىچىلىك ۋە  مۇستەقىللىق ھەرىكىتى پارچىلىنىپ كېتىش ئەندىشىسى سەۋەبىدىن قوبۇل قىلغۇسىز ئىدى.
بۇنىڭ ئەكسىچە، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسى تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە مۇغەمبىرانە ئىدى. موسكۋا بۇ رايوننىڭ پۈتۈنلەي خىتاينىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتۈپ كېتىشىنىمۇ، شۇنداقلا ئۆز چېگرالىرى ئىچىدىكى مۇستەملىكەتۈرك خەلقلىرىنىڭ مۇستەقىللىق ئېڭىدا ئىلھام قوزغايدىغان تولۇق مۇستەقىل بىر دۆلەتكە ئايلىنىپ قېلىشىنىمۇ خالىمايتتى[2]. سوۋېت سىياسىتى ئادەتتە،  خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىتىدە  بۇ رايوننى بىر «سودىلىشىش كوزىرى» سۈپىتىدە ئىشلىتىش،  قورچاق ھاكىمىيەت قىلىپ قۇرۇش ياكى گومىنداڭغا بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن مۇستەقىللىق ھەرىكەتلىرىنى قوللاپ، كېيىنچە بۇ قوللاشنى قايتۇرۇۋېلىش شەكلىدە ئىپادىلىنەتتى [4].
بۇ ماقالىدە مانا مۇشۇ ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ قوش بېسىمى ئاستىدا بىخلىنىپ چىققان ۋە ھەر بىرى ئوخشىمىغان ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسلارغا ئىگە بولغان ئىككى مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتنىڭ ھېكايىسى تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ. بىرىنچى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام  جۇمھۇرىيىتى ئىسلاھاتچى ئىسلام ۋە پانتۈركىزمدىن ئىلھام ئالغان بولسا، ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دەسلەپتە مىللىي بىرلىكنى ئاساس قىلغان بولسىمۇ، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە سوۋېت مودېلىغا قاراپ يۈزلەنگەن ئىدى. ھەر ئىككى جۇمھۇرىيەتنىڭ ئورتاق تەقدىرى، رەھبەرلىرىنىڭ يىراقنى كۆرەرلىكى قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، خەلقئارالىق گېئوپولىتىكىلىق ھېساب-كىتابلارنىڭ قۇربانى بولۇشتىن ئىبارەت ئىدى.
2. خىتاينىڭ ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر دەۋرى ۋە تۈرك مىللەتچىلىكىنىڭ ئويغىنىشى (1912-1931)
جۇڭخۇا مىنگو  (1912-1927) قۇرۇلغاندىن كېيىن، ياڭ زېڭشىن شەرقىي تۈركىستاندا بۇ رايوننى مەركىزىي خىتايدىكى توختاۋسىز ئىچكى ئۇرۇش ۋە قالايمىقانچىلىقتىن يىراق تۇتۇپ، مۇستەبىت بىر ھاكىمىيەت قۇردى[1]. ياڭ، ئاجىز مەركىزىي ھۆكۈمەتكە نامدىلا ساداقىتىنى ساقلاپ، ئۆلكىنى ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ مۇتلەق ھوقۇقى ئاستىدا باشقۇردى. ئۇنىڭ ھاكىمىيىتى قاتتىق ھەربىي ئىنتىزام، رەقىبلىرىنى رەھىمسىزلەرچە يوقىتىش ۋە ئېھتىياتچان دىپلوماتىك تەڭپۇڭلۇق سىياسىتى ئۈستىگە قۇرۇلغان بولۇپ، بۇ سىياسەت ئارقىلىق رۇسىيە ۋە خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتىنى بىر-بىرىگە قارشى قوللىنىپ، يەرلىك خاقان سۈپىتىدە ھاكىمىيىتىنى يىگىرمە يىلغا يېقىن داۋاملاشتۇردى.