يەرشارىلىشىش ۋە يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە كىشىلىك ھوقۇق (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئالەم بوشلۇقىدا ئۇچۇر- ئالاقە ئىنقىلاۋىنىڭ  روياپقا چىقىشى بىلىمنىڭ تەرەققىي قىلىشى، ساقلىنىشى ۋە يەتكۈزۈلىشىنى ھەم سان ھەم سۈپەت جەھەتتىن ئۆزگەرتتى. بىلىمنىڭ ھاسىل قىلىنىشى كۈنسېرى ئېشىپ كۆپ خىللىشىپ، يېڭى ئىجاد قىلىنغان ساقلىغۇچلاردا ساقلاش قولايلىق ھالغا كەلدى ۋە يەتكۈزۈپ بېرىشىمۇ بۇرۇنقىغا قارىغاندا زور دەرىجىدە تىزلەشتى. بۇلار بىلەن بىرگە، ئۇچۇرغا ئېرىشىشمۇ ئاسانلاشتى ( بۇ قولايلىق ئۇچۇرغا ئېرىشىش نۇقتىسىدىن ئازراق بولسىمۇ باراۋەر پۇرسەت ياراتتى )، ئۇچۇرنىڭ قارار چىقىرىش جەريانىدا مۇھىم رول ئوينىشى، ئىشلەپچىقىرىش جەريانىنى ۋە ئىشلەپچىقىرىشتىن كېلىپ چىققان مەسىلىلەرنىمۇ پەيدا قىلدى. تەشكىللىنىش، ئىشسىزلىق ۋە ئىشچىلار ئۇيۇشمىسى قاتارلىق مەسىلىلەر تېز سۈرئەتتە كۆپەيدى، ھەمدە ئۇچۇر تېخنىكىلىرى ۋە ئالاقىغا تەسىر كۆرسەتكەن ئالەم بوشلۇقى تەرەققىياتلار يېڭى بىر باسقۇچىنىڭ ئىشكىنى ئېچىپ، بىلىم بىلەن پەتىھ قىلىشنى ھەربىي كۈچ ئارقىلىق ئىشغال قىلىشنىڭ ئورنىغا دەسسەتتى. مۇستەملىكە ۋە جاھانگىرلىك دەۋرىنىڭ ياشاش ۋە ھۆرلۈك ھەققى بولۇپ بارلىق كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلغان قانلىق ھەربىي ئىستىلالارنىڭ ئورنىنى تەننەرخى تېخىمۇ ئاز بولغان تېخنىكىلار ئالدى. بۇ تېخنىكىلار تۈرتكىسىدە دۇنيادىكى چەك – چېگرالار ئىلگىرىكى مەنىسىنى يوقاتقان بولسا، يېڭى شىركەتلەر ئۈچۈن دۇنيا بىردىنبىر ۋە ئوچۇق بازارغا ئايلاندى. چوڭ شىركەتلەر بۈگۈن تېلېۋېزۇر، ئىنتېرنېت، ئوپتىك سىم، سۈنئىي ھەمراھ، كۆپ ئىقتىدارلىق ساقلىغۇچلار ۋە كۆپ خىل ئالاھىدىلىككە ئىگە مېتاللار سايىسىدا بازار ۋە بازارنى تەشكىل قىلغۇچىغا تەسىر كۆرسەتمەكتە. زىچ كىرىشىپ كەتكەن مەدەنىي، ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر تورىغا ۋەياكى بۇلاردىن بىرسىگە تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق ( مەسىلەن: تېلېۋېزۇردا بىر ئىشتان ئېلانى ئارقىلىق بارچىنىڭ ئۆيىگە كىرىپ ) باشقا مۇناسىۋەتلەرنى ( مەدەنىي، ئىجتىمائىيغا ئوخشاش ) شەكىللەندۈرمەكتە. بۇ ئارقىلىق بەزى جەھەتتىن قېلىپلاشقان ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ئەندىزىسى ھاسىل قىلىپ، مۇرەككەپ قۇرۇلمىلارنى مەيدانغا كەلتۈرمەكتە. بۇمۇ يەرشارىلىشىش جەھەتتىن يېڭى شەكىلدىكى دەپسەندىچىلىكلەرنى ۋە يەرشارىۋى خاراكتېرلىق قارشى چىقىش بىلەن بىرگە يېڭىچە ئۇسلۇپتىكى تەدبىرلەرنى مەيدانغا كەلتۈردى.
سوۋىت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشى بۇ ئۆزگۈرۈشلەرنىڭ بىر نەتىجىسى سۈپتىدە مەيدانغا كەلگىنىدەك، بۇ پارچىلىنىش يەنە مەزكۇر باسقۇچىنى تېخىمۇ كۈچەيتىپ ئومۇمىيلاشتۇردى. شۇنىڭ بىلەن دۇنيا ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا بىر قۇتۇپلۇق ھالغا كېلىپ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى ۋەزىيەت ئامېرىكىغا پايدىلىق شەكىلدە ئۆزگەردى. سوتسىيالىزىمنىڭ سوۋىت ئىتتىپاقىدىكى مەغلۇبىيەتلىك تەجرىبىسى نەتىجىسىدە دۇنيا ئەركىن ھالغا كەلدى، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى- ناتو دۇنيانىڭ ئەڭ مۇھىم ھەربىي كۈچى سۈپتىدە ئەمەلدىن قالغان ۋارشاۋا كېلىشىمىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ مەۋجۇتلىقىنى ساقلاپ قالدى. بۇ جەرياندا ئىقتىسادىي قۇرۇلما ئۈستىدە يۈكسەلگەن يەرشارىلىشىش، مەسىلىنى ھەل قىلىش شەكلىدە مەبلەغنى ئۈركۈتىۋەتمەيدىغان يېڭى چىقىش يوللىرى ئىزدەشكە كىرىشتى. لېكىن بۇ ئىزدىنىش ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مەزگىلدە يۈزبەرگەن 11 – سېنتەبىر ۋەقەسى ھەممىنى ئاستىن – ئۈستۈن قىلىۋېتىپ، بۇ ئۆزگۈرۈشلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان يېڭى تەرتىپ شەكىللەندۈرۈش زۆرۈرىيىتىنى شەكىللەندۈردى، مانا بۇ شەرت – شارائىت ئاستىدا ئافغانىستان ۋە ئىراق لاھىيەلىرى بۇش ۋە ھەمراھلىرى تەرىپىدىن ئەمەلىيلەشتۈرۈلدى. تارىخنىڭ خاتىمىسى ( فۇكۇياما ) نەزىرىيىسى ئوتتۇرىغا ئەمدى قويۇلۇپ تۇرۇشىغا، بۇ قېتىم مەدەنىيەتلەر توقۇنۇشى نەزەرىيىسىنى ( خانتىڭتون ) راۋاجلاندۇرۇپ،  ئەمەلىي ئىجرائات نەزىرىيىسىگە ئايلاندۇردى. بۇ ئىدىئولوگىيە ئاستىدا شەخس دەپسەندىچىلىكتىنمۇ ھالغان ھالدا دۆلەتلەر مىقياسىدا ۋە كوللىكىتىپ ھالىتىدە سادىر قىلىنغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەنچىلىكلىرى، بۇنىڭغا قارشى يېڭى پائالىيەتچىلەر، يېڭى ھەرىكەت شەكىللىرى ( جېنىنى تىكىپ قوغداشقا ئوخشاش ) قوللاشقا ئېرىشىپ، دۇنيا تىنچلىقى ئۈچۈن رۇسسەل (Russel) مەھكىمىسىگە ئوخشاش ئورگان ۋە تەشكىلات ھالىغا كېلىش ئەھۋاللىرى قايتىدىن ھەل قىلىش تەدبىرلىرى سۈپتىدە ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلاپ، بۇ مەقسەتتە خىزمەتلىرىنى باشلىدى. كانت (Kant)نىڭ يارقىن ئىپادىسى بىلەن ئېيتساق، « دۇنيا بۇ شەكىلدە ئالغا قاراپ ماڭسا يا بىر بولىدۇ ياكى يوق ». بۇ نۇقتىدا بىلىشكە تېگىشلىك بولغان نەرسە، يوق بولۇشنىڭ ئورنىغا بىر بولۇشنىڭ قەدىر – قىممىتىنى بىلىپ يېتىشتۇر.