ياۋروئاسىيانىڭ قەلبىدىن ئوتتۇرا شەرق تىنچلىقىغا سوزۇلغان كۆۋرۈك: قازاقىستان ۋە ئىبراھىم كېلىشىملىرى (5-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ھۆكۈمەتنىڭ جەمئىيەتتىكى سەزگۈر نۇقتىلارغا سەل قاراش مەقسىتىمۇ يوق. قازاقىستان خەلقىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى مۇسۇلمان بولۇپ، بولۇپمۇ پەلەستىن مەسىلىسىگە قارىتا كۈچلۈك بىر مەنىۋى ۋە تارىخىي سەزگۈرلۈك مەۋجۇت. ئىسراِئىلىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ بۇ دەرىجىدە ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىرىلىشى، جەمئىيەتنىڭ بەزى مۇھاپىزىكار ۋە دىندار تەبىقىلىرىدە، پەلەستىن دەۋاسىغا خائىنلىق قىلىندى ياكى دۆلەت ئىسلامىي كىملىكىدىن يىراقلاشتى، دېگەنگە ئوخشاش تەنقىد ۋە ئىنكاسلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. بۇ يوشۇرۇن قارشىلىقنىڭ، ھۆكۈمەتنىڭ قانۇنىيلىقىنى تەۋرىتىۋېتىدىغان بىر خەلق ھەرىكىتىگە ئايلىنىپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن، قارارنىڭ سەۋەبلىرى ۋە نىشانلىرىنىڭ جامائەتچىلىككە ئوچۇق-ئاشكارا ۋە قايىل قىلارلىق بىر شەكىلدە چۈشەندۈرۈلۈشى ھاياتىي مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
بۇ نۇقتىدا، توقايېۋ ھۆكۈمىتىنىڭ ئالاقە ئىستراتېگىيەسى ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ، بۇ قەدەمنىڭ پەلەستىن خەلقىنىڭ قانۇنلۇق ھوقۇقلىرىغا بېرىلگەن قوللاشتىن بىر چەتنەش ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە، قازاقىستاننىڭ دىيالوگ ۋە ۋاسىتىچىلىك يولى ئارقىلىق تىنچلىق مۇساپىسىگە تېخىمۇ كۆپ تۆھپە قوشۇش ئىمكانىيىتىنى ئاشۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىشى كۈتۈلمەكتە. قارارنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنىڭ، ئىدېئولوگىيەلىك قېلىپلارنىڭ ئورنىغا قازاقىستان خەلقىنىڭ پاراۋانلىقى ۋە دۆلەتنىڭ مىللىي مەنپەئەتلىرىنى كۆزدە تۇتىدىغان ئەمەلىيەتچىل بىر ئۇسۇل ئىكەنلىكى ئۇچۇرى ئۈزلۈكسىز تەكىتلىنىدۇ. ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ۋە پۇقراۋى تەشكىلاتلار ئارقىلىق، كېلىشىمنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان ئىقتىسادىي پايدىلىرى (يېڭى ئىشقا ئورۇنلىشىش پۇرسەتلىرى، تېخنولوگىيەلىك تەرەققىياتلار، كۆپىيىۋاتقان مەبلەغلەر، ۋەھاكازا) كونكرېت مىساللار بىلەن خەلققە چۈشەندۈرۈلۈپ، قارارنىڭ جەمئىيەت تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشىنى ئاشۇرۇش نىشان قىلىنىدۇ. بۇ مۇساپە، زامانىۋى بىر دۆلەتتە مىللىي مەنپەئەت بىلەن جەمئىيەت قىممەت قاراشلىرى ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنىڭ قانداق قۇرۇلىدىغانلىقىغا دائىر مۇھىم بىر ئۈلگە بولۇپ قالىدۇ.
خەتەرلەر ۋە چەكلىمىلەر
قازاقىستاننىڭ «ئىبراھىم كېلىشىملىرى» گە قاتنىشىشى، سۇنغان پارلاق پۇرسەتلەر بىلەن بىرگە، ئېھتىياتچانلىق بىلەن باشقۇرۇلۇشى كېرەك بولغان ئېغىر خەتەرلەر ۋە چەكلىمىلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ خەتەرلەرنىڭ بېشىدا، ئىراننىڭ ۋە رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ كۆرسىتىشى مۇمكىن بولغان سەلبىي ئىنكاس كېلىدۇ. ئىران، ئۆز چېگرالىرىغا بۇنچىلىك يېقىن بىر جۇغراپىيەدە، ئەڭ چوڭ رەقىبلىرى دەپ قارايدىغان ئامېرىكا ۋە ئىسراِئىلىيەنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي تەسىرىنىڭ ئېشىشىدىن قاتتىق بىر ئىستراتېگىيەلىك بىئاراملىق ھېس قىلىدۇ. تېھران، بۇ قەدەمنى ئۆزىگە قارشى بىر قورشاۋ سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارىشى ۋە قازاقىستانغا قارشى دىپلوماتىك، ئىقتىسادىي ۋە ھەتتا ئارىلاشما تەھدىتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر قارشى سىياسەتنى يولغا قويۇشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال، كاسپىي دېڭىزىنىڭ ئورنى، ئېنېرگىيە تۈرلىرى ۋە رايونلۇق بىخەتەرلىك قاتارلىق مەسىلىلەردە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا يېڭى جىددىيچىلىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
ئىككىنچى چوڭ خەتەر، قازاقىستاننىڭ ئەنئەنىۋىي ۋە كەم بولسا بولمايدىغان ھەمراھلىرى بولغان رۇسىيە ۋە خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشىلىرىدۇر. گەرچە ئاستانە، بۇ قەدەمنىڭ كۆپ يوللۇق سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ۋە ھېچكىمگە قارشى ئەمەسلىكىنى تەكىتلىسىمۇ، موسكۋا ۋە بېيجىڭنىڭ بۇ ئەھۋالنى ئۆز تەسىر دائىرىلىرىگە قىلىنغان بىر ئامېرىكا مۇداخىلىسى دەپ قاراش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. رۇسىيە، كوللېكتىپ بىخەتەرلىك شەرتنامىسى تەشكىلاتى (كبشت) ئىچىدىكى بىر ئىتتىپاقدىشىنىڭ ناتو بىلەن ۋاسىتىلىك ھالدا بولسىمۇ مۇناسىۋەتلىك بىر بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا يېقىنلىشىشىدىن بىئارام بولۇشى مۇمكىن. خىتاي بولسا، ئوتتۇرا ئاسىيانى ئۆزىنىڭ يەر شارىۋىي ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرىنىڭ («بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى) مەركىزىگە ئورۇنلاشتۇرغان تۇرسا، رايوندا ئۆزىگە رەقىب بىر ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي گۇرۇپپىنىڭ شەكىللىنىشىنى خالىمايدۇ. بۇ ئىككى كۈچنىڭ قازاقىستان ئۈستىدىكى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بېسىمنى ئاشۇرۇشى، ئاستانەنىڭ ھەرىكەت بوشلۇقىنى تارايتىۋېتىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچىدىن، ئوتتۇرا شەرقنىڭ دائىملىق مۇقىمسىزلىقى ۋە توقۇنۇش يوشۇرۇن كۈچى، قازاقىستان ئۈچۈن ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان خەتەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. «ئىبراھىم كېلىشىملىرى»، رايوندىكى بارلىق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىدىغان سېھىرلىك بىر فورمۇلا ئەمەس. ئىسراِئىلىيە-پەلەستىن جىددىيچىلىكىنىڭ قايتىدىن كەسكىنلىشىشى، ئىران بىلەن ئىسراِئىلىيە ئوتتۇرىسىدا قىزىق بىر توقۇنۇشنىڭ يۈز بېرىشى ياكى پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ئارىسىدا يېڭى ئىختىلاپلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا ئوخشاش سېنارىيەلەر، قازاقىستاننى تەرەپ تاللاشقا مەجبۇرلايدىغان ئىنتايىن مۈشكۈل دىپلوماتىك ئىككىلىنىشلەر بىلەن يۈزلەشتۈرۈپ قويۇشى مۇمكىن. بۇنداق بىر ئەھۋالدا ئاستانە، بىر تەرەپتىن يېڭى ئىتتىپاقداشلىرىغا بەرگەن ۋەدىلىرى، يەنە بىر تەرەپتىن بولسا ئەنئەنىۋىي ھەمراھلىرى ۋە ئىچكى جامائەت پىكرىنىڭ تەلىپى ئارىسىدا قىستىلىپ قېلىشى مۇمكىن. بۇ، كېلىشىمنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان يوشۇرۇن پايدىلىرىنى كۆلەڭگىدە قالدۇرىدۇ ۋە دۆلەتنى مۇقىمسىز بىر رايوننىڭ مۇرەككەپ مەسىلىلىرىنىڭ ئىچىگە سۆرەپ كىرىش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ.
كەلگۈسى ۋە سىياسەت تەكلىپلىرى