دۇنيا كۆپ قۇتۇپلاشتى خام خىيالى: يەرشارىۋى كۈچ تەقسىماتىدىكى رېئاللىق ۋە ئامېرىكانىڭ بەلگىلىگۈچىلىك رولىنىڭ ۋە  بىر قۇتۇپلۇقلۇقنىڭ سىجىللىقى (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۆتىنچى بۆلۈم: «چوتنى خاتا سوقۇش»نىڭ خەتىرى — ئامېرىكا سىياسىتىگە بولغان تەۋسىيەلەر
«يەر شارى كۆپ قۇتۇپلاشتى خام خىيالى»غا ئىشىنىشنىڭ  نېمە ئۈچۈن خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى، يەنى سىياسىي ھۆكۈمدە چوتنى خاتا سوقۇشنىڭ ئاقىۋىتىنى تەھلىل قىلىپ چۈشەندۈرگەنلىكى ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇۋەپپەقىيىتىدۇر. ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سىياسەتچىلىرى دۇنيانى خاتا ھالدا كۆپ قۇتۇپلۇق دەپ قارىسا، ئۇلار ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە چوتنى خاتا سوقۇپ، ئېغىر خاتالىقلارنى سادىر قىلىشى مۇمكىن. مەسىلەن، ئۇلار «چېكىنىش» (Retrenchment) سىياسىتىنى قوللىنىپ، يەرشارىۋى مەجبۇرىيەتلىرىدىن ۋاز كېچىشى ياكى ئىتتىپاقداشلىرىنى قوغداشنى توختىتىشى مۇمكىن. بۇ خىل قارىغۇلارچە ھەرىكەت، ئەمەلىيەتتە مۇقىم بولغان بىر سىستېمىنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋېتىدۇ ۋە خىتاي ياكى رۇسىيە قاتارلىق رەقىب دۆلەتلەرنىڭ ئۆز تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشىگە پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ.
ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، كۆپ قۇتۇپلۇق سىستېمىلار تارىختا دائىم ئۇرۇش ۋە قالايمىقانچىلىق بىلەن خاراكتېرلەنگەن. چۈنكى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيادا، كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ئىنتايىن قىيىن بولۇپ، ئىتتىپاقلارنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە چوتنى خاتا سوقۇش چوڭ ئۇرۇشلارغا سەۋەب بولغان (مەسىلەن، بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇرۇنقى ياۋروپا). ئەكسىچە، بىر قۇتۇپلۇق ياكى مۇقىم ئىككى قۇتۇپلۇق سىستېمىلار  تىنچ بولۇشقا تېخىمۇ مايىل . شۇڭا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تىرىشىشى، ئىتتىپاقداشلىق تورىنى كۈچەيتىشى ۋە خەلقئارا تۈزۈملەرنى قوغدىشى كېرەك.
ئەگەر ئامېرىكا «دۇنيا كۆپ قۇتۇپلۇق بولۇپ كەتتى، بىز ئەمدى ھەممە ئىشنى قىلالمايمىز» دەپ ئويلىسا، بۇ ئۆزىنى ئۆزى بوش قويۇۋېتىشى ئۈچۈن تەلقىن رولىنى ئويناپ قېلىشى  (Self-fulfilling prophecy) مۇمكىن. يەنى، ئامېرىكا ئۆز قۇدرىتىدىن گۇمانلىنىپ، ئۆزىنى كەم چاغلاپ چوتنى خاتا سوقسا، بۇ بوشلۇقنى باشقىلار تولدۇرىدۇ ۋە دۇنيا ھەقىقەتەن تېخىمۇ خەتەرلىك ۋە قالايمىقان بىر جايغا ئايلىنىدۇ. شۇڭا، توغرا سىياسەت — رېئاللىقنى ئېتىراپ قىلىش، يەنى ئامېرىكىنىڭ يەنىلا دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك دۆلەت ئىكەنلىكىنى ۋە خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە ئۇتۇپ چىقىش ئىمكانىيىتىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى بىلىش، شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاينىڭ خىرىسىغا ھەددىدىن زىيادە ئىنكاس قايتۇرۇپ (Overreaction)، يەرشارىۋى ئىقتىسادنى ۋەيران قىلىۋەتمەسلىكتۇر. ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق ۋە ئىشەنچ، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ يادروسى بولۇشى كېرەك.
خۇلاسە ۋە تەنقىدىي باھالاش
يىغىپ ئېيتقاندا، ستېفېن برۇكس ۋە ۋىليام ۋولفورپنىڭ «دۇنيا كۆپ قۇتۇپلاشتى خام خىيالى» ناملىق ماقالىسى، ھازىرقى زامان خەلقئارا سىياسەت ئەدەبىياتىدىكى ئىنتايىن مۇھىم ۋە سالمىقى بار بىر ئەسەردۇر. بۇ ماقالىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ مودا بولۇۋاتقان «غەرب تۈگەشتى» ۋە «كۆپ قۇتۇپلۇقلۇق كەلدى» دېگەندەك يۈزەكى قاراشلارغا قارىتا پۇختا سانلىق مەلۇماتلارغا ۋە كۈچلۈك نەزەرىيەلەرگە ئاساسلىنىپ  قايىل قىلارلىق رەددىيە بېرىدۇ. ئاپتورلار ھېسسىياتقا ئەمەس، پاكىتقا تايىنىپ، كۈچ ئۇقۇمىنى ناھايىتى ئەتراپلىق يېشىپ بېرىش ئارقىلىق، دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلۇقلۇققا قاراپ مېڭىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى ئومۇملاشقان خاتا چۈشەنچىلەرنى ئىلمىي ئاساستا تۈزىتىدۇ. بۇ ئەسەر بولۇپمۇ ئامېرىكا ۋە غەرب ئەللىرىنىڭ سىياسەتچىلىرى ئۈچۈن، ئۆزىگە بولغان ئىشەنچنى يوقاتماسلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە چوتنى خاتا سوقۇشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن قىممەتلىك يېتەكچىلىك رولغا ئىگە.
شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، ماقالىدە بەزى مۇنازىرە تەلەپ قىلىدىغان تەرەپ ۋە كەمچىلىكلەرمۇ مەۋجۇت. بىرىنچىدىن، ئاپتورلار تەھلىلىدە ،ئاساسلىقى دۆلەت مەركەزلىك (State-centric)لىككە  ۋە ھەربىي-تېخنىكىلىق كۈچكە ئورۇن بەرگەن بولۇپ، بۈگۈنكى كۈندە دۆلەت ھالقىغان كۈچلەر، يۇمشاق كۈچ (Soft Power) ۋە ئىقتىسادىي بېقىندىلىقنى قورال سۈپىتىدە قوللىنىش (Weaponization of Interdependence) قاتارلىق يېڭى ئامىللارنىڭ رولىغا يېتەرلىك باھا بەرمىگەن . ئىككىنچىدىن، ئاپتورلار خىتاينىڭ چەكلىمىلىكلىرىنى تەكىتلىگەن بىلەن، خىتاينىڭ «تەرتىپ بۇزغۇچى» (Disruptor) سۈپىتىدىكى يوشۇرۇن ئىقتىدارىنى، يەنى سىستېمىنى تولۇق كونترول قىلالمىسىمۇ، ئۇنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇش ئىقتىدارىنى تۆۋەن مۆلچەرلەپ قالغان. ئاخىرىدا، تەھلىل ئاساسەن غەرب مەركەزلىك نۇقتىدىن ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، يەرشارىنىڭ جەنۇبى (Global South) دىكى دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكا بەلگىلىگۈچىلىكىگە بولغان نارازىلىقى ۋە بۇ نارازىلىقنىڭ يەر شارى سىستېمىسىغا كۆرسىتىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرى تولۇق يورۇتۇلمىغان.
خۇلاسىلىگەندە، «دۇنيا كۆپ قۇتۇپلاشتى خام خىيالى» ناملىق ماقالە خەلقئارا ۋەزىيەتنى چۈشىنىش ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم مەنبە بولۇپ، ئۇ بىزگە دۇنيانىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى بىلەن ماھىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەرنى ئايرىۋېلىشنى، شۇنداقلا ھەر قانداق ئىستراتېگىيە پىلانلاشتا چوتنى توغرا سوقۇشنىڭ نەقەدەر مۇھىملىقىنى ئۆگىتىدۇ.
پايدىلانغان مەنبە:
Brooks, Stephen G., and William C. Wohlforth. «The Multipolar Mirage.» Foreign Affairs (2025).