ئارىلاش قوللىنىۋاتقان ئىككى ئۇقۇم: سېكۇلارلىشىش ۋە  لايىكلىق (9-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

دىن بىلەن دۆلەت ئىشلىرىنىڭ بىر-بىرىدىن ئايرىلىشىنى بىلدۈرىدىغان لايىكلىق بىلەن، دىننىڭ جەمئىيەتتىكى نوپۇزى ۋە ئورنىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى، ئۆتمۈشكە نىسبەتەن تېخىمۇ ئاز كىشىگە تەسىر كۆرسىتىشىنى، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ جەمئىيەتتىكى ئاساسلىق كۈچ ۋە پايدىلىنىش مەنبەسى بولۇش ئالاھىدىلىكىدىن مەھرۇم قېلىشىنى بىلدۈرىدىغان سېكۇلارلىشىش ئۇقۇمى بىر-بىرىنىڭ ئورنىغا ئارىلاش ئىشلىتىلمەسلىكى كېرەك. ئۆزدەننىڭ دېگىنىدەك، لايىكلىقنىڭ مەلۇم بىر جەمئىيەتتە دىننىڭ بىر ئېتىقاد، ئىلىم ۋە ئىش-ھەرىكەتنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە ئومۇملىشىپ ئومۇملاشمايدىغانلىقى بىلەن مۇناسىۋىتى يوق. ھالبۇكى سېكۇلارلىق بىر جەمئىيەتتە دىننىڭ كەڭ ئومۇملىشىپ ئومۇملاشماسلىقى ۋە دىننىڭ ئاساس قىلىنىپ قىلىنماسلىقىغا مۇناسىۋەتلىك. بۇ سەۋەبتىن لايىكلىقنىڭ پىرىنسىپ بېكىتىشتەك ئالاھىدىلىكى شەخسنىڭ خۇسۇسىي تۇرمۇشى بىلەن مۇناسىۋىتى يوق. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا، لايىكلىق سىياسىي-ئىجتىمائىي ساھەنى، سېكۇلارلىق بولسا شەخسنىڭ خۇسۇسىي تۇرمۇشىنى تېما قىلىدۇ.»
تۈركىيەچە لايىكلىق پىرىنسىپىنى قوبۇل قىلغۇچىلار «دىنى ئېتىقاد ۋە شەكىللىرىنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا، سىياسەتتە ياكى دۆلەت ئورۇنلىرىدا كۆرۈلۈشىنى لايىكلىققا قارشى ئەھۋال دەپ قارايدۇ. سېكۇلارلىق بولسا پەقەت شەخسنىڭ ئۆزىگە مۇناسىۋەتلىك ئەھۋالدۇر. سېكۇلارلىشىش بىر جەرياننىڭ ئىسمى بولۇپ، دۆلەت ياكى جەمئىيەتتىن بىر نەرسە كۈتمەيدۇ. لايىكلىق دۆلەت ساھەسىدە كۆرۈلىدىغان ئۆزگىرىشنى ئىپادە قىلسا، سېكۇلارلىشىش مەۋجۇت ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشنى كۆرسىتىدۇ. لايىكلىق سىياسىي-قانۇنىي پىرىنسىپ بولسا، سېكۇلارلىشىشنىڭ دىننىڭ ئۆزگىرىشىنى كۆككە كۆتۈرۈش ياكى ئەيىبلەش ۋەزىپىسى يوق بولۇپ، دىن ۋە جەمئىيەت مۇناسىۋىتىگە مەركەزلىشىدۇ.
قىسقىسى، سېكۇلارلىشىش تۈركىيە ۋە فرانسىيەدىكى لايىكلىق چۈشەنچىسىگە ئوخشاش جەمئىيەتكە مەجبۇرىي تېڭىلىدىغان سىياسىي ئىدىيە ئەمەس. ئەكسىچە، ئۆزىنىڭ ھەرىكەتچان كۈچى بولغان، تەبىئىي ئۆزگىرىش نەتىجىسىدە مەيدانغا كەلگەن، مەيدانغا كېلىپ بولغاندىن كېيىن قايتىش ئىمكانىيىتى بولمىغان جەرياندۇر. لايىكلىق دىن بىلەن دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى، سېكۇلارلىشىش دىن بىلەن جەمئىيەت ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئىپادىلەيدۇ.
كاراكاش سېكۇلارلىشىش بىلەن لايىكلىق ئارىسىدىكى پەرقنى ئىزاھلىغاندا گېرمانىيە، گوللاندىيە ۋە بۈيۈك بىرىتانىيە مىساللىرىنى بېرىدۇ. كاراكاشنىڭ قارىشىچە، بۇ ئۈچ دۆلەتنىڭ سېكۇلار قانۇن تۈزۈمىگە ئىگە بولۇشى ئۇلارنىڭ لايىك دۆلەت ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرمەيدۇ. دەرۋەقە، كاراكاش لايىكلىق دىن سىنىپىغا قارشى بولغان دۇنيا قارىشىدۇر دەپ قارايدۇ. سېكۇلارلىشىش بولسا قاراش بولماستىن مەلۇم زامان ۋە ماكان ئىچىدە دىن ۋە جەمئىيەت ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئىزاھلاپ بېرىدىغان ئۇقۇمدۇر.
لايىكلىق لاتىن-كاتولىك ئەنئەنىسىدە پەيدا بولغان «لاتىن كاتولىك تەرىقىسىدىكى دۇنياۋىلىشىش»ئەندىزىسى بولۇپ، مەزمۇن جەھەتتىن «دۇنيا ھاياتىنى تەرتىپكە سالىدىغان قانۇن ۋە نىزاملارنىڭ دىننى چىقىش قىلىپ ئەمەس، دۇنيانىڭ ئۆزىنى ئاساس قىلىپ تۈزۈشنى مەزمۇن قىلىدىغان جەمئىيەت تەرتىپى»دۇر. لايىكلىق قانداقتۇر ماتېرىيالىزىم ۋە ئاتېئىزىمۇ ئەمەس بەلكى دىن بىلەن قانۇن ۋە جەمئىيەت تەرتىپىنى ئايرىش ۋە دىننى قانۇنغا ئارىلاشتۇرماسلىقنى كۆرسىتىدۇ. سېكۇلارلارلىشىش بولسا پروتستانت ئەنئەنىسىدە پەيدا بولغان بولۇپ، دىن، ئېتىقاد شەكىللىرى ۋە مېتافىزىكىلىق كۈچلەرنىڭ جەمئىيەتتىكى نوپۇزىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى كۆرسىتىدۇ.
ماقالىمىزنىڭ مەقسىدى سېكۇلارلىشىش ئۇقۇمىنىڭ زادى قانداق مەنىگە كېلىدىغانلىقىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈش ئارقىلىق، بۇ ئۇقۇمنىڭ داۋاملىق ئارىلاشتۇرۇلۇپ قويۇلىۋاتقان لايىكلىق ئۇقۇمى بىلەن بولغان پەرقنى ئايدىڭلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت ئىدى. مەلۇم بىر زامان ئىچىدە دىننىڭ ياكى مېتافىزىكىلىق دۇنيانىڭ جەمئىيەتتىكى نوپۇزىنىڭ ۋە جەمئىيەتكە تەسىر كۆرسىتىش كۈچىنىڭ نىسپىي دەرىجىدە ئاجىزلىشىشىنى بىلدۈرىدىغان سېكۇلارلىشىش بىلەن، دىننىڭ دۆلەت ئاپپاراتىدىن يىراقلاشتۇرۇلۇشىنى ئىپادىلەپ بېرىدىغان لايىكلىق ئۇقۇمى ھەم تارىخىي كېلىپ چىقىش مەنبەسى، ھەم ئېتىمولوگىيەسى ھەمدە ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشى جەھەتتىن بىر-بىرىدىن پەرقلىنىدىغان ئۇقۇملاردۇر. ئۇقۇملار دۇنيا، جەمئىيەت ۋە ئىنساننىڭ ئەينىكى بولۇشتەك فۇنكىسىيەلىك رول ئۆتىگەنلىكتىن مۇۋاپىق ئىشلىتىلىشى زۆرۈردۇر. ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش ئىسلام دىنى بىلەن ھاياتى چەمبەرچاس باغلىنىپ كەتكەن بىر مىللەتكە نىسبەتەن، كېلىپ چىقىش مەنبەسى دىنىي بولغان بۇ ئىككى سەزگۈر ئۇقۇمنىڭ پەرقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇش مۇھىمدۇر. قىسقىسى، سېكۇلارلىشىش دىن-جەمئىيەت مۇناسىۋىتىنى، لايىكلىق بولسا دۆلەت-دىن مۇناسىۋىتىنى ئىپادىلەيدۇ، ھەر سېكۇلار ئىنسان لايىك بولىدۇ، لېكىن ھەر لايىك ئىنسان سېكۇلار بولۇشى ناتايىن.
AKŞİT, B. (2005) Laikleşme Tipolojisi ve Türkiye’de Laiklik Deneyimi. ÖNCÜ, A. ve TEKELİOĞLU, O. (der.) Şerif Mardin’e Armağan, İstanbul: İletişim Yayınları.
BAŞDEMİR, H. Y. (2011) Optimum Değerler Olarak Laiklik ve Din Özgürlüğü.
BERGER, P., DAVIE G. ve FOKAS E. (2008) Religious America, Secular Europe? A Theme and Variations, Burlington: Ashgate Publishing Company.
CASANOVA, J. (1994) Public Religions in the Modern World. Chicago: The University of Chicago Press.
COX, H. (1965) The Secular City. New York: Pelican.
DAVIE, G. (1990) Believing without Belonging: Is this the Future of Religion in Britain. Social Compass. [Online] 37(4). s. 455469. http://scp.sagepub.com.proxy.ubn.ru.nl/content/37/4/455. [Erişim Tarihi: 22. 10.2012]
GENCER,Bedri, (2015)islamda Modernleşme, Doğu Batı Yayınları.
İNCE, Ö. (2012, 4 Mart). Laikleşme Süreci Dindarlaşma Süreci. Hürriyet Gazetesi.
İZZETBEGOVİÇ, Aliya (2015),Doğu Batı Arasında İslam, Klasik Yayınları.