خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئاچقۇچلۇق ئۇقۇم- مىللىي  (ئۇلۇس) مەنپەئەت (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ماكياۋېلىنىڭ قارىشىچە ئىنسانلار «تۇزكور، تۇراقسىز، مەنپەئەتپەرەس، توخۇ يۈرەك، مۇرەسسەگە مايىل»دۇر (1994: 106). دۆلەت ئىنساننىڭ بۇ مەنپەئەتپەرەس تەبىئىتىنى ئىجتىمائىي جەھەتتە ئارزۇ قىلىنىدىغان مەقسەتلەرگە يېتەكلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ۋاسىتىدۇر. ھەممىدىن مۇھىمى ئىنسانىيەت دۆلەت ۋاسىتىسى ئارقىلىق بىخەتەرلىكى ۋە مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، دۆلەتنىڭ ئۆز بىخەتەرلىكىنى قوغداپ مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتىن ئىبارەت مۇقەددەس ۋەزىپىسى بولۇپ، قانداقتۇر ھەر قانداق بىر ئىلاھىي مەقسەت ئۈچۈن خىزمەت قىلمايدۇ.
ھۆكۈمدارلار ياكى دۆلەت ئەربابلىرىنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرى ۋە سىياسەتلىرى ھاكىمىيەتكە كېلىش، ھاكىمىيەتنى تۇتۇپ تۇرۇش ۋە ھاكىمىيەتتىن پايدىلىنىش سەنئىتىدىن ئىبارەت بولغان سىياسەت دائىرىسىدىن چەتنەپ كەتمىگەن بولۇشى كېرەك. مەسىلىگە بۇ نۇقتىدىن قارالغىنىدا، ھۆكۈمدارلارنىڭ سىياسەت قىلىشتىكى مەقسىتى دۆلەتنى قولغا كىرگۈزۈپ ئۇنى ئۇزۇن مۇددەت تۇتۇپ تۇرۇش بولۇشى لازىم، ھۆكۈمدار بۇ مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن ۋاسىتە تاللىماسلىقى شەرت. شۇڭا ھۆكۈمدارلارغا باھا بەرگەندە، ئۇلار پايدىلانغان ۋاسىتىلەرگە ئەمەس، ئۇلارنىڭ مەقسىتىگە قاراش كېرەك. ھۆكۈمدارلار دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداپ مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنى مەقسەت قىلغان ھالدا قارار چىقىرىپ سىياسەت يولغا قويۇشى لازىم.
بىر دۆلەتنىڭ خەۋپسىزلىككە بولغان ئېھتىياجى تەبىئىي ھالدا ئۇ دۆلەتنىڭ ئۆزگە دۆلەتلەرنىڭ سىياسەتلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىپ تۇرۇشىغا ۋە قىتئەدە (رايون) ئۇزۇن مۇددەتلىك دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىلىشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۇ تۈزۈمنىڭ ئاساسىنى توقۇنۇش، كۈچ ۋە مەنپەئەت تەشكىل قىلىدۇ. ماكياۋېلىنىڭ قارىشىچە، دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا تەبىئىي ۋە بولۇشقا تېگىشلىك بىر دۈشمەنلىك مۇناسىۋىتى بولىدۇ، بۇ مۇناسىۋەتتە بىر دۆلەتنىڭ مەنپەئەت دائىرىسى كۈچىيىپ نوپۇزى ئاشسا تەبىئىي ھالدا ئىككىنچى بىر دۆلەتنىڭ مەنپەئەت دائىرىسى تارىيىپ نوپۇزى ئاجىزلايدۇ. يەنى بىر دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىنىڭ كۈچىيىپ كېتىشى ئۆزگە دۆلەتكە زىيانلىقتۇر. «ئۆزگىلەرنىڭ قۇدرەت تېپىشىغا سەۋەب بولغان بىرسى ئۆز ئورىسىنى ئۆزى كولىغان بولىدۇ. بۇنى بەلكىم ھىيلە-مىكىر ياكى كۈچ ئىشلىتىپ قىلغان بولۇشى مۇمكىن، لېكىن ھەر بىرى كېيىنكى كۈنلەردە بۇ يول ئارقىلىق قۇدرەت تاپقان تەرەپكە نىسبەتەن خەۋپ شەكىللەندۈرىدۇ».
بۇنىڭ چارىسى دەل قۇدرەتلىك دۆلەت قۇرۇپ چىقىشتۇر. قۇدرەتلىك دۆلەت دېگەندە دىننىڭ تەسىرىدىن خالىي بولغان ۋە ئۆزگىچە قىممەت قاراشلىرىنى قوبۇل قىلغان يېڭىچە سىياسىي قۇرۇلمىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدىن ماكياۋېلىنىڭ سىياسەتنىڭ دىنى ۋە ئېتنىك تەرەپلىرىگە ئەھمىيەت بەرمىگەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. ماكياۋېلى سىياسەتنى بىر خىرىستىيان مۇرىتى ياكى ياخشى بىر پۇقرانىڭ نەزەرىدىن چۈشىنىشنىڭ ئورنىغا، سىياسەتكە ھۆكۈمدارنىڭ، دۆلەتنىڭ ياكى يېڭىدىن بەرپا بولۇۋاتقان «مىللەت» (ئۇلۇس) نەزەرىدىن مۇئامىلە قىلىپ، كۈچ ئۇقۇمىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. ھۆكۈمدارلار «سىياسەتتە غەلىبە قىلىش ئۈچۈن دۇئانىڭ كۈچىگە ئىشىنىشى كېرەكمۇ ياكى ئۆز كۈچىگىمۇ؟»دېگەن سوئالغا ماكياۋېلى مۇنداق جاۋاب بېرىدۇ: «ھۆكۈمدارلار نوقۇل دۇئاغىلا ئىشىنىپ ھەرىكەت قىلسا مۇقەررەر ھالدا مەغلۇپ بولىدۇ، ئۇلار كۈچلۈك بولسا ئاسان مەغلۇپ بولمايدۇ. شۇڭلاشقا، قوراللىرى بولغان بارلىق پەيغەمبەرلەر غەلىبە قازانغان، قورالسىز پەيغەمبەرلەر بولسا مەغلۇپ بولغان» (ماكياۋېلى، 1994: 60).
بۇ جاۋابتىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، كۈچ بىۋاسىتە ھالدا ھەربىي قوشۇن ۋە دانا ھۆكۈمدارلار بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇلغان. «بارلىق دۆلەتلەرنى مۇستەھكەم قىلىپ تۇرىدىغان ئاساسلىق ئامىللار مۇكەممەل قانۇن ۋە قۇدرەتلىك قوشۇندۇر. قۇدرەتلىك قوشۇن بولماي تۇرۇپ مۇكەممەل قانۇننىڭ بولۇشى مۇمكىن بولمىغاچقا ۋە قۇدرەتلىك قوشۇن بولغان يەردە مۇكەممەل قانۇن بولۇشى زۆرۈر بولغانلىقى ئۈچۈن قانۇنلارغا ئەمەس قوشۇنلارغا مەركەزلىشىش كېرەك (ماكياۋېلى). ماكياۋېلى كۆزدە تۇتقان قۇدرەتلىك قوشۇن ئۇقۇمى، شۇ دۆلەتنىڭ خەلقىدىن تەشكىل تاپقان كۈنىمىزدىكى تەبىر بويىچە ئېلىپ ئېيتقاندا «مىللىي ئارمىيە»نى كۆرسىتىدۇ. «دۆلەت ئۆز خەلقىدىن ئارمىيە تەشكىللەپ چىقالمىسا بىخەتەر بولالمايدۇ. تەقدىرى ئۆزگىلەرنىڭ قولىغا چۈشۈپ قالىدۇ… دۈشمەنلەرنىڭ ھۇجۇمىدىن ئۆزىنى قوغداپ قالمايدۇ.» (ماكياۋېلى، 1994: 94).
ماكياۋېلىنىڭ يۇقىرىدىكى بايانلىرىغا قارىغىنىمىزدا، مەنپەئەت ئۇقۇمىنى بىۋاسىتە ئىشلەتكەنلىكىنى كۆرەلمەيمىز. ئۇ ئىشلەتكەن ئۇقۇم «زۆرۈرىيەت»تۇر. ماكياۋېلىنىڭ قارىشىچە، زۆرۈرىيەت ھۆكۈمدارلارنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈپ، بۇرۇنقى ھۆكۈمدارلارنىڭ قىلغانلىرى ۋە پەيلاسوپلارنىڭ دېگەنلىرىنىڭ ئەكسىچە، ئەخلاقىي ئالاھىدىلىكلەرنى ئۆزگىچە بىر ئەخلاققا ئايلاندۇرىدۇ. ئوتۇپىيەنىڭ زۆرۈرىيەت ئۇقۇمى بىلەن ئورۇن ئالماشتۇرۇشى مەنپەئەتنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن لازىملىق بولغان ئەڭ مۇھىم ئامىل ھېسابلىنىدۇ. مەسىلىگە بۇ نۇقتىدىن قارالغىنىدا، نامى رەسمىي مەنپەئەت دەپ ئاتالمىغان زۆرۈرىيەت ھۆكۈمدارلارنى توغرا يۆنىلىشكە يېتەكلەيدۇ، دېگەن گەپ. شۇڭلاشقا، ماكياۋېلى مەنپەئەت ئۇقۇمىنىڭ تەشەببۇسچىسى بولۇپ، قانداقتۇر ئىجادچىسى ئەمەس (مەنسفىلد، 1995، فورد: 1995).
مەنپەئەتتىن مىللىي (ئۇلۇس)مەنپەئەتىگە قاراپ