شەرمۇششەيخ كېلىشىمى ۋە غەززەنىڭ ئېنىقسىز كېلەچىكى (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

كېپىل دۆلەتلەرنىڭ رولى ۋە چېكى
كېلىشىمنىڭ يەنە بىر ھالقىلىق تەرىپى، كېپىل دۆلەتلەرنىڭ رولىدۇر. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن باشقا، مىسىر، قاتار ۋە تۈركىيە قاتارلىق رايونلۇق ئاكتىيورلارنىڭمۇ بۇ مۇساپىگە قاتناشقانلىقى مەلۇم. بۇ نۇقتىدا، بولۇپمۇ تۈركىيەنىڭ بىر قاتار يوشۇرۇن دىپلوماتىك تىرىشچانلىقلىرى نەتىجىسىدە كېلىشىمنىڭ كاپالەتچى دۆلەتلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە بۇ جەريانغا كىرگەنلىكىنى تەكىتلەش زۆرۈر[12]. ئەمما ئىسرائىلىيە كېلىشىمگە ئەمەل قىلمىغان ئەھۋالدا بۇ كېپىل دۆلەتلەرنىڭ نېمە قىلالايدىغانلىقى دېگەن سوئال جاۋابسىز قېلىۋاتىدۇ. مىسىر، قاتار ۋە تۈركىيەنىڭ ئىسرائىلىيەگە بولغان جازا كۈچى چەكلىكتۇر.ھەممە ئىش يەنىلا ئامېرىكانىڭ، تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ پوزىتسىيەسىگە باغلىنىپ قالىدۇ. ئەگەر ۋاشىنگتون ئىسرائىلىيەنىڭ خىلاپلىقلىرىغا كۆز يۇمسا، باشقا كېپىللەرنىڭ كېلىشىمنى قۇتقۇزۇش ئىقتىدارى بولمايدۇ. بۇ ئەھۋال كېلىشىمنىڭ خەلقئارالىق بىر رامكىدىن كۆرە، يەككە بىر رەھبەرنىڭ ئىرادىسىگە قانچىلىك باغلىنىپ قالغانلىقىنى ۋە بۇ ئەھۋالنىڭ پەيدا قىلغان قۇرۇلمىۋى ئاجىزلىقىنى كۆرسىتىدۇ. Chatham House دا ئېلان قىلىنغان بىر ئانالىزدا، ترامپنىڭ پىلانىنىڭ مەڭگۈلۈك تىنچلىق ئۈچۈن «سېھىرلىك بىر خىيال» بولۇشتىن ھالقىپ كېتىشى ئۈچۈن تېخىمۇ پۇختا مېخانىزملارغا ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن[2].
بۇ ئۇرۇش ئىسرائىلىيەنىڭ خەلقئارا جامائەت پىكرىدىكى ئوبرازىنى ۋە قانۇنلۇق ئورنىنى چوڭقۇر زەخىملەندۈردى. بولۇپمۇ «ئاچارچىلىقنىڭ بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى» ۋە «بىر جەمئىيەتنىڭ پۈتۈنلەي يوقىتىلىشى» قاتارلىق ھەرىكەتلەرگە قارىتىلغان ئەيىبلەشلەر، ئىسرائىلىيەنى گائاگادىكى سوت مەھكىمىلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان ئېغىر بىر خەلقئارالىق بېسىم ئاستىدا قويدى. بۇ نۇقتىدا كىشىنىڭ كاللىسىغا شۇ سوئال كېلىدۇ: ئىسرائىلىيە ئېغىر دەرىجىدە زەخىملەنگەن بۇ ئوبرازىنى تۈزەش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتەمدۇ؟
«تاشقى ئىشلار» مۇنازىرە گۇرۇپپىسىدىكىلەرنىڭ ئانالىزلىرى بۇ ھەقتە نائۈمىد بىر مەنزىرە سىزىپ بېرىدۇ. دانىيال شاپىرو كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، نېتانياھۇ ھۆكۈمىتى ئۈچۈن خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ قالغان قىسمىنىڭ نېمە ئويلايدىغانلىقى ئىككىنچى دەرىجىلىك ئەھمىيەتكە ئىگە، ئەڭ مۇھىمى ۋاشىنگتوننىڭ قوللىشىدۇر[11]. شۇڭلاشقا، ھۆكۈمەتنىڭ دۇنياۋى ئوبرازىنى تۈزەش ئۈچۈن تۈپتىن بىر سىياسەت ئۆزگەرتىشىنى كۈتۈشكە بولمايدۇ. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئاممىۋى مۇناسىۋەت پائالىيەتلىرى ۋە لوبىچىلىق پائالىيەتلىرى ئارقىلىق زىياننى كونترول قىلىشقا مەركەزلىشىشى تېخىمۇ مۇمكىن.
لېكىن خالىد ئەلگىندى تەكىتلىگىنىدەك، ئۇرۇش جەريانىدا يۈز بەرگەن ئىشلارنى «نورمال» دەپ قوبۇل قىلغىلى بولمايدۇ ۋە ھەرگىز نورماللاشتۇرۇشقا بولمايدۇ[11]. مەڭگۈلۈك تىنچلىق ۋە مۇقىملىقنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، يۈز بەرگەن بۇ ۋەقەلەرگە مۇناسىۋەتلىك چوقۇم بىر «جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش» مېخانىزمىنىڭ ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈشى كېرەك. جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش بولماي تۇرۇپ بەرپا قىلىنىدىغان بىر تىنچلىق، ئادالەتسىزلىك ئۈستىگە قۇرۇلىدىغان بولغاچقا، يېڭى نەپرەت ۋە زوراۋانلىق دەۋرىيلىكىنى يېتىلدۈرۈشتىن باشقا نەتىجە بەرمەيدۇ. ترامپنىڭ پىلانىنىڭ تولۇق بىر تىنچلىق كېلىشىمى بولۇشتىن يىراق ئىكەنلىكى[5] ۋە بۇ خىل چوڭقۇر مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالمىغانلىقى ھەقىقىتى، كېلىشىمنىڭ ئەڭ ئاساسلىق كەمچىلىكلىرىنىڭ بىرىدۇر.
نازۇك بىر ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنىڭ كۆلەڭگىسىدىكى ئېنىقسىز كېلەچەك
خۇلاسىلىگەندە، شەرمۇششەيختە ئىمزالانغان غەززە تىنچلىق كېلىشىمى رايون ئۈچۈن بىر نەپەس ئېلىش پۇرسىتى ياراتقان بولسىمۇ، مەڭگۈلۈك تىنچلىقنىڭ بېشارەتچىسى بولۇشتىن يىراقتۇر. كېلىشىم بىر-بىرىگە زىت ئىككى ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنىڭ جىددىيچىلىكى ئاستىدا مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرماقتا. بىر تەرەپتە، پىروفېسسور مىرشېيمېر ئوتتۇرىغا قويغان، ئىسرائىلىيەنىڭ «چوڭ ئىسرائىلىيە» پىلانىغا ئوخشاش قۇرۇلمىۋى نىشانلىرىدىن ۋاز كەچمىگەنلىكى ۋە كېلىشىمنى پەقەت تاكتىكىلىق بىر ۋاسىتە سۈپىتىدە كۆرگەنلىكىدىن ئىبارەت رېئالىست-ئۈمىدسىز سېنارىيە مەۋجۇت. بۇ سېنارىيەگە ئاساسلانغاندا، ھازىرقى ئۇرۇش توختىتىش كېيىنكى چوڭ توقۇنۇشقىچە بولغان بىر ئارىلىق مەزگىلدىنلا ئىبارەت.
يەنە بىر تەرەپتە بولسا، «تاشقى ئىشلار» مۇتەخەسسىسلىرى تەكىتلىگەن، كېلىشىمنى شەخسىي بىر غەلىبە دەپ قارايدىغان ۋە بۇزۇلماسلىقى ئۈچۈن ھەر تۈرلۈك بېسىم ئىشلىتىش ئېھتىماللىقى بولغان ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان بىر ئاكتىيور بولغان دونالد ترامپنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تايانغان ئەمەلىيەتچىل-ئۈمىدۋار سېنارىيە تۇرىدۇ. بۇ سېنارىيەگە ئاساسلانغاندا، «ترامپ ئامىلى» كەم دېگەندە بىر مەزگىل توقۇنۇشنىڭ قۇرۇلمىلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرىنى بېسىپ، ئۇرۇش توختىتىشنىڭ داۋاملىشىشىنى كاپالەتلەندۈرۈشى مۇمكىن.
لېكىن ھەر ئىككى سېنارىيەدە ئۆزگەرمەيدىغان ھەقىقەت شۇكى، تىنچلىق ئىنتايىن ئاجىز بىر ئاساس ئۈستىدە تۇرىدۇ. كېلىشىمنىڭ تەقدىرى خاماسنىڭ قورالسىزلىنىشىغا ئوخشاش ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن بولمىغان تەلەپلەر، نېتانياھۇنىڭ ئىچكى سىياسەتتىكى ئاجىز ئورنى ۋە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش مېخانىزملىرىنىڭ كەمچىل بولۇشى قاتارلىق سان-ساناقسىز مىنالار بىلەن تولغان. ئىسرائىلىيە ئەسىرلىرىنى قايتۇرۇۋالغاندىن كېيىن كېلىشىمگە قانچىلىك سادىق قالىدىغانلىقى، كېپىل دۆلەتلەرنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان خىلاپلىقلارغا قايسى دەرىجىدە ئارىلىشالايدىغانلىقى ۋە ئەڭ مۇھىمى، ترامپنىڭ دىققىتىنىڭ بۇ مەسىلە ئۈستىدە قانچىلىك ۋاقىت تۇرىدىغانلىقى قاتارلىق سوئاللار، ئالدىمىزدىكى مەزگىلنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ئېنىقسىزلىقلىرىدۇر. شەرمۇششەيخ ئېلىپ كەلگەن بۇ تىنچلىق، ئەپسۇسكى، پۇختا بىر ئاساس ئۈستىگە قۇرۇلغان بىر قۇرۇلمىدىن كۆرە، ھەر ئان غۇلاپ چۈشۈش ئېھتىماللىقى بولغان نازۇك بىر قارتا ئۆينى ئەسلىتىدۇ. غەززە خەلقىنىڭ ۋە رايوننىڭ كەلگۈسى، بۇ قارتا ئۆينىڭ قانچىلىك ۋاقىت ئۆرە تۇرالىشىغا باغلىق بولىدۇ.
View Fullscreen