ئېلىئوت سپېرلىڭ: ئۆز- ئۆزىنى ئالداش (4-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئەمەلىيەتتە ، خۇددى 2008- يىلى نامايىش بولغىنىدەك، تىبەت مەسىلىسى ئاۋام خەلقنىڭ نەزەر دائىرىسىگە كىرگەندە، خىتايلاردىكى بۇ خىل تىبەت مەسىلىسى توغرىسىدا ئەستايىدىل ئويلانماسلىق ئۇلارنى تېڭىرقاشقا، تېخىمۇ كۆپ ھاللاردا غەزەپكە باشلايدۇ، يەنى تىبەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنى قۇللۇقتىن ئازاد قىلغان خىتايلارنىڭ مېھنىتىنى بىلمىگىنىگە غەزەپلىنىدۇ. بۇ دېگەنلىك خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرى ۋە ئۇلترا مىللەتچىلىرى تارقاتقان ئۇچۇرلارنى رەت قىلىشقا جۈرئەت قىلغان خىتايلارنى نەزەردىن ساقىت قىلغانلىق ئەمەس، ئۇنداقلار ھەقىقەتەن مەۋجۇت، ئەمما ئۇلار خىتاي نوپۇسىنىڭ كىشى ئىشەنمىگۈدەك دەرىجىدىكى كىچىك بىر قىسمى. ئۇلارنى ئاۋامنىڭ پوزىتسىيەسىنى ( ھۆكۈمەتنىڭكىنىغۇ دېيىش كەتمەيدۇ) مەلۇم يۆنىلىشكە قارىتا ئىلگىرى سۈرۈشتە بەلگىلىك رول ئوينايدۇ دەپ قاراش، خىتايدىكى پۇقرالارنىڭ تەبىئىتىنى خاتا چۈشەنگەنلىكتىندۇر. ئەمما مۇھاجىرەتتىكى تىبەت جامائىتىنىڭ نۇرغۇنى مۇشۇنداق ئويلاشقا مايىل.
شۇ سەۋەبتىن ، تىبەتلىكلەر ئۈمىدىنى خىتاينىڭ ئىچىدە بارغانسېرى زورىيىۋاتقان خىتاي خەلقىنىڭ نارازىلىق نامايىشلىرىغا باغلىدى، بۇ خىل ئەھۋالنى تىبەت ئەركىنلىكىگە كەڭرەك سەھنە ھازىرلايدۇ دەپ ھېس قىلدى، ئەمما ئۇلار ئېغىر دەرىجىدە خاتالاشتى. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە يۈز بېرىۋاتقان كۆپلىگەن نارازىلىقلار ھەقىقەتەن دىققەت تارتتى. ئەمما بۇ نارازىلىقلارنى «خىتايدا كەڭ مەنىدىكى ئادالەت ۋە ئىنسان ھەقلىرى ئاساسىدىكى خىتاي جەمئىيىتىنىڭ شەكىللىنىۋاتقىنىدىن دېرەك بېرىدۇ ۋە بۇ خىل يۆنىلىش تىبەتلىكلەرنىڭ ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا تۈرتكە بولىدۇ» دەپ قارايدىغان تىبەتلىكلەر ئەمەلىيەتتە بۇ نارازىلىقلارنىڭ سەۋەب-نەتىجىلىرىنى خاتا چۈشەنگەنلەردۇر.
خىتايدىكى يەرلىك نارازىلىق ھەرىكەتلىرى ئاساسەن كونكرېت يەرلىك مەسىلىلەرگە ئالاقىداردۇر، بۇ دۆلەت مەسىلىلىرى ۋە دۆلەت خاراكتېرلىك نارازىلىققا چېتىلىدىغان نارازىلىق نامايىشلىرىغا تۈپتىن ئوخشىمايدۇ. ئۆز گۇرۇپپىسىنىڭ مەنپەئەتىدىن ھالقىپ، كەڭ مەنىدىكى ئىنسان ھەقلىرىنى قوللاپ ئاۋاز چىقىرىۋاتقان نەچچە تال ئادەمنى ھېسابقا ئالمىغاندا (تەكرار ئېيتىمەن، بۇنداق ئادەملەر خىتايدا ھەقىقەتەنمۇ مەۋجۇت)، كونكرېت نارازىلىق قىلغۇچىلارنىڭ شەخسىي مەنپەئەتىدىن ھالقىغان ئىشلارنى قوللىغۇدەك پۇقرالار جەمئىيىتى ھەددىدىن تاشقىرى ئاجىز ھالەتتىدۇر. 1960-يىللاردىكى ئامېرىكىنىڭ پۇقرالار ھوقۇقى ھەرىكىتى مەزگىلىدە ئاق تەنلىكلەرنىڭ كەڭ تۈردە قوللاپ قۇۋۋەتلىشى بۇ ھەرىكەتنىڭ نەتىجىگە ئېرىشىشىدە ھالقىلىق رول ئوينىغانىدى. خىتايلارنىڭ تىبەتكە بولغان قوللىشىنى سېلىشتۇرىدىغان بولساق، بۇنىڭغا يېقىنمۇ كەلمەيدۇ.
دەسلەپتە دەپ ئۆتكىنىمىزدەك، خام خىيال ۋە ئۆز – ئۆزىنى ئالداش بىلەن ئوتتۇرا يول سىياسىتىنىڭ ئۈزۈل – كېسىل مەغلۇپ بولۇشى دەسلىپىدىنلا بىر-بىرىگە زىچ باغلانغانىدى. مەسىلىنى ئېنىق تونۇپ يېتەلمىگەنلىكتىن، تىبەتلىكلەر 1970- يىللاردىن باشلاپ بارلىقىنى دوغا تىككەن سۆھبەت باسقۇچىنى خىتايلار سوزۇپ ئويناشقا مۇۋەپپەق بولالىدى. بۇ سۆھبەتلەر ھېچقانداق نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى، ئەمما تىبەت رەھبەرلىرىنىڭ 1980- يىللاردىن تا 2001-يىلىغىچە بولغان ئۆلچەملەشكەن چۈشەندۈرۈشى بولسا «خىتاي دۆلىتى دالاي لامانىڭ مۇستەقىللىق تەلەپ قىلمايدىغىنىنى چۈشەنمەيۋاتىدۇ» دېيىش بولدى. بولۇپمۇ 1990- يىللاردا، دالاي لاما ۋە ئۇنىڭ ۋەكىللىرى ئوخشىمىغان خەلقئارالىق رەھبەرلەر ۋە سىياسىي ئەربابلارغا تەكرار ھالدا دالاي لامانىڭ مۇستەقىللىق ئىستىمەيدىغىنىنى بايان قىلىپ كەلدى، ھەم بۇ مەيدانىنى ئېنىق ئىپادىلەش ئۈچۈن  ئالايىتەن راڭزەن (مۇستەقىللىق) تەشەببۇسچىلىرىنى «ئاشقۇن» قىلىپ سۈپەتلىدى.
باشقا بىر نۇقتىدىن قاراپ باقساق، خىتاي ھۆكۈمىتى تىبەتلەرنىڭ بۇ خىل ساددىلىقىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، «دالاي لامانىڭ مۇستەقىللىق تەلەپ قىلمايمىز دېگىنى يالغاندۇر، ئۇ چوقۇم ئۆز مەيدانىنى راستچىللىق بىلەن ئىپادىلىشى كېرەك» دەپ كەلدى. دالاي لامامۇ ئۇلارنىڭ تەلىپى بويىچە ئوخشىمىغان سورۇنلاردا تەكرار ئىزاھلاپ كەلدى. گەرچە خىتاينىڭ 1951- يىلى تىبەتنى ئۆزىگە زورلاپ قوشۇۋالغان تارىخى دېغى بولسىمۇ ۋە خىتاي باياناتچىسىنىڭ سۆزلىرى ئىشەنچسىز بولسىمۇ، دالاي لاما بىلىپ-بىلمەستىن تىبەت مۇستەقىللىقىغا قارشى ئاساسلىق باياناتچىغا ئايلىنىپ قالدى. بۇ خىتاينىڭ پايدىسىغا ماڭدى.
تىبەت رەھبەرلىرىنىڭ «خىتايلار بىزنى چۈشەنمىدى» دەپ ئويلاپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەلىپى بويىچە  مۇستەقىللىقتىن ۋاز كەچكىنىنى تەكرار تۈردە ئىزاھلاپ كېلىشى ئىنتايىن كۈلكىلىك بىر ئىشتۇر.  بېيجىڭدا زور ساندىكى ھۆكۈمەت خىزمەتچىلىرى تىبەتكە ئالاقىدار خىزمەت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. شۇڭا خاتىرەڭلارنى جەم قىلىڭلاركى، دالاي لامانىڭ ئاغزىدىن چىققان ھەر بىز سۆزنى ئۇلار ئىنچىكە تەھلىل قىلىپ كەلدى ۋە داۋاملىق قىلىدۇ. ئەكسىچە دالاي لامانىڭ سەرگەردان ھۆكۈمىتىدە بۇ خىل خادىملار ۋە تالانت كەمچىل بولغاچقا، خىتاينى ۋە ئۇلارنىڭ سىياسىتىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن قىينالماقتا. قارىغاندا تىبەتلەرنىڭ خىتاينىڭ مەقسىتىنىڭ بىمەنە ئويۇنلار ئارقىلىق ۋاقىتنى دالاي لامانىڭ ئۆلۈمىگە قەدەر سوزۇپ، ئاندىن ئۆزلىرىنىڭ دالاي لاماسىنى تىكلەشتىن (خىتاي بۇنى ئاللىقاچان قارار قىلىپ بولغان) ئىبارەت ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشىگە خېلى يىللار كېتىدىغاندەك تۇرىدۇ.