ئامېرىكا دۆلەت دوكلاتلىرىدىكى ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى: باستۇرۇشتىن ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتكىچە بولغان تەدرىجىي ئۆزگىرىشنىڭ سىستېمىلىق ئانالىزى (2024-2017) (2-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

ئۈچىنچى باسقۇچ (2021-يىلىدىن ھازىرغىچە): «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» رامكىسىنىڭ مۇستەھكەملىنىشى ۋە باستۇرۇشنىڭ يېڭى شەكىللىرىنىڭ ئېچىپ بېرىلىشى
2020-يىلىدىن كېيىنكى دوكلاتلار «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» نى ئاساسىي رامكا قىلىپ، بۇ جىنايەتنىڭ يېڭى شەكىللىرىنى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارالىق تەسىرىنى ئېچىپ بېرىشكە مەركەزلەشتى. چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش مۇھىم تېمىغا ئايلىنىپ، خىتاينىڭ باستۇرۇشىنىڭ دۆلەت چېگراسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدىغانلىقى كۆرسىتىلدى. يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەتنىڭ قانداق قىلىپ پۈتۈن مىللەتنى «رەقەملىك قەپەس»كە سولاۋاتقانلىقى تەپسىلىي بايان قىلىندى. 2022-يىلىدىكى «شىنجاڭ ساقچى ھۆججەتلىرى»نىڭ ئاشكارىلىنىشى لاگېرلارنىڭ ماھىيىتى ھەققىدىكى تالاش-تارتىشلارغا خاتىمە بېرىپ، ئۇنىڭ قاتتىق قوراللىق نازارەت ئاستىدىكى تۈرمە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. 2024-يىللىق دوكلات بولسا بۇ يۆنىلىشنى تېخىمۇ ئىلگىرى سۈرۈپ، ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ يادرولۇق دەلىللەر بىلەن باستۇرۇشنىڭ كەلگۈسى پىلانلىرىنىمۇ ئېچىپ بەردى.
يۇقىرىقى مەلۇماتلارغا قارايدىغان بولساق، مۇنداق بىر ئۆزگىرىش كۆزىمىزگە چېلىقىدۇ. 2020-يىلىدىن باشلاپ دوكلاتلاردا ئۇيغۇر مەسىلىسىگە ئالاقىدار مەزمۇنلار بارغانسېرى كۆپىيىپ، 25 بەت ئەتراپىدا بولغان بولۇپ، 2024-يىلىغا كەلگەندە بۇ يۈزلىنىشتە ئۆزگىرىش كۆرۈلگەن، ئۇيغۇرلارغا ئالاقىدار مەزمۇنلار ئاران 17 بەتكە چۈشۈپ قالغان. بۇنىڭ ئازىيىشى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىگە تۇتقان پوزىتسىيەدىكى ئۆزگىرىشنى ئىپادىلەمدۇ ياكى باشقا سەۋەبلەر بارمۇ؟ بۇنى ئېنىقلاش ئۈچۈن، بىز بۇ يىللار ئارىسىدىكى دوكلاتلارنىڭ مەزمۇنى ۋە ئالاھىدىلىكلىرىنى قىسقىچە سېلىشتۇرۇپ چىقىمىز.
تېخىمۇ روشەن بولۇشى ئۈچۈن، بىز 2023-يىلىدىكى دوكلات بىلەن 2024-يىلىدىكى دوكلاتنى سېلىشتۇرۇپ چىقتۇق.
2023-يىللىق دوكلات ۋە 2024-يىللىق دوكلات، گەرچە ئىككىلىسى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» رامكىسىدا يېزىلغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ فوكۇس نۇقتىسى ۋە بايان قىلىش ئۇسلۇبىدا روشەن پەرق بار.
يۇقىرىدىكى تەپسىلىي سېلىشتۇرمىغا ئاساسەن، 2024-يىللىق دوكلاتتىكى بەت سانىنىڭ ئازىيىشىنىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ پوزىتسىيەسىنىڭ پاسسىپلاشقانلىقىنى بىلدۈرمەيدىغانلىقى، ئەكسىچە ئۇنىڭ تېخىمۇ پىشقان، ئىستراتېگىيەلىك ۋە كۈچلۈك بىر باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى تۆۋەندىكى تۆت نۇقتىدىن ئىسپاتلاش مۇمكىن:
بىرىنچى، قانۇنىي ھۆكۈمنىڭ مۇقەررەرلىشىشى: «ئىسپاتلاش»تىن «نازارەت قىلىش»قا
2020-يىللىق دوكلاتنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى نۇرغۇن پاكىتلارنى توپلاپ، ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان دەپسەندىچىلىكنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئىكەنلىكىنى قانۇنىي جەھەتتىن ئىسپاتلاپ چىقىش ئىدى. شۇڭا ئۇنىڭغا نۇرغۇن بەت سەرپ قىلىندى. 2023-يىللىق دوكلات بۇ ھۆكۈمنى تېخىمۇ كۆپ مىساللار بىلەن مۇستەھكەملىدى.
2024-يىلىغا كەلگەندە، بۇ ھۆكۈم ئاللىقاچان ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ۋە نۇرغۇن غەرب دۆلەتلىرى ئۈچۈن «ئىسپاتلانغان پاكىت»قا ئايلاندى. شۇڭا، 2024-يىللىق دوكلات ئەمدى بۇنى قايتا ئىسپاتلاشقا ئۇرۇنماي، دوكلاتنىڭ بىرىنچى جۈملىسىدىلا بۇنى بىر ئالدىنقى شەرت سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ، پوزىتسىيەنىڭ ئاجىزلاشقانلىقى ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ مۇستەھكەملەنگەنلىكىنىڭ ئىپادىسى. ھازىرقى فوكۇس نۇقتىسى بۇ جىنايەتنىڭ قانداق داۋاملىشىۋاتقانلىقى، قايسى يېڭى شەكىللەردە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقانلىقىنى نازارەت قىلىش ۋە ئاشكارىلاشقا ئۆزگەردى.
ئىككىنچى، فوكۇس نۇقتىسىنىڭ ئۆتكۈرلىشىشى: يەككە ۋەقەدىن سىستېمىلىق مېخانىزمغا
2023-يىللىق دوكلاتتا نۇرغۇن يەككە ۋەقەلەر ۋە شەخسلەرنىڭ ھېكايىلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنغان بولسا، 2024-يىللىق دوكلات بۇ ۋەقەلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان سىستېمىلىق مېخانىزملارغا تېخىمۇ كۆپ ئورۇن بەرگەن.
بۇ خىل ئۆزگىرىش ئانالىزنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇرلاشقانلىقىنى، يۈزەكى ھادىسىلەردىن ھالقىپ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى دۆلەت ئىستراتېگىيەسى ۋە مېخانىزمىنى ئېچىپ بېرىشكە باشلىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، پوزىتسىيەنىڭ ئاجىزلاشقانلىقى ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ كۈچەيگەنلىكى ۋە پىشقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
بۇ دوكلاتلاردىكى ئۆزگىرىشلەرنىڭ يۈز بېرىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەبلەرنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە نۇقتىغا يىغىنچاقلاش مۇمكىن:
1) دەلىل-ئىسپاتلارنىڭ كۈچى ۋە سۈپىتى: 2017-يىلىدىن كېيىن، لاگېرلاردىن قېچىپ چىققان شاھىتلارنىڭ گۇۋاھلىقلىرى كۆپلەپ چىقىشقا باشلىدى. خەلقئارالىق مۇستەقىل تەتقىقاتچىلار، بولۇپمۇ Adrian Zenz قاتارلىقلار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاشكارا ھۆججەتلىرى ۋە سىياسەتلىرىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، بۇ ھەرىكەتنىڭ يۇقىرى قاتلامدىن پىلانلانغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى لاگېرلارنىڭ كۆلىمى ۋە قۇرۇلۇش سۈرئىتىنى كۆرسىتىپ بەردى. كېيىنچە «شىنجاڭ ساقچى ھۆججەتلىرى (Xinjiang Police Files)» ۋە 2024-يىللىق دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان «i-Soon» ھۆججەتلىرى قاتارلىق ئىچكى ھۆججەتلەرنىڭ ئاشكارىلىنىشى بۇ جىنايەتلەرنىڭ ئىجرا قىلىنىش تەپسىلاتىنى ئېچىپ بەردى. بۇ دەلىللەر دوكلاتلارنىڭ تېخىمۇ كونكرېت، تەپسىلىي ۋە كەسكىن بولۇشىنى ئىشەنچلىك ئاساس بىلەن تەمىنلىدى.
2) خەلقئارا سىياسىي ئىرادە ۋە قانۇنىي ئېتىراپ قىلىش: دەسلەپتە نۇرغۇن دۆلەتلەر خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە تەسىر يەتكۈزۈشتىن ئەنسىرەپ، بۇ مەسىلىدە ئېھتىياتچان پوزىتسىيەدە بولدى. ئەمما دەلىللەرنىڭ كۆپىيىشى ۋە ئىنسان ھەقلىرى تەشكىلاتلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز چاقىرىقلىرى نەتىجىسىدە، كۆپلىگەن غەرب دۆلەتلىرىنىڭ پارلامېنتلىرى ۋە ھۆكۈمەتلىرى بۇنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئېتىراپ قىلىشقا باشلىدى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ 2021-يىلى 1-ئايدا بۇنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىشى تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ كېيىنكى يىللاردىكى دوكلاتلىرىنىڭ تىلى ۋە مەيدانىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىپ، بۇنى بىر سىياسىي مەيدان ئەمەس، بەلكى قانۇنىي ھۆكۈم سۈپىتىدە بايان قىلىشىغا ئاساس سالدى.