كوسوۋو مۇستەقىللىقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش كۆزنىكىدىن ئانالىز قىلىنىشى (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

1874 – يىلى قوبۇل قىلىنغان يېڭى ئاساسىي قانۇندا كوسوۋو ۋە ۋويۋودىنا يەنە سېربىيەنىڭ ئىچىدە قالدى. لېكىن، ئاپتونوم رايون سالاھىيىتى بىر قەدەر كېڭىيىپ، ئاساسەن فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەر بىلەن ئوخشاش دېگۈدەك ھالەتكە كەلدى. يېڭى ئاساسىي قانۇنغا ئاساسەن تەشكىللەنگەن فېدېراتىپ پىرېزىدېنتلىق كېڭىشىدە ئاپتونوم رايونلارنىڭ فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەر بىلەن تەڭ – باراۋەر سالاھىيەتتە ۋەكىللىك قىلىشى، بىر تەرەپتىن سېربىيە ئىگىلىكى ھوقۇقىغا چەكلىمە ئېلىپ كەلگەن بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن فېدېراتسىيە ئىچىدىكى ۋەكىللىك ئورنى ۋە كۈچىنى ئاشۇردى. يېڭى تۈزۈمنىڭ روھىغا ئاساسەن قۇرۇپ چىقىلغان فېدېراتىپ پىرېزىدېنت كېڭىشى ئىچىدە سېربىيەنىڭ كۈچى، ۋويۋودىنا ۋە كوسوۋو تۈپەيلى ئالاھىدە ئاشتى. قاراتاغ جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەردائىم سېربىيە بىلەن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشىمۇ نەزەرگە ئېلىنغىنىدا، تىتودىن كېيىنكى سېربىيەنىڭ فېدېراتسىيە رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى ئورنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە كۈچەيدى.
تىتونىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىنلا كوسوۋودا باشلانغان نامايىشلار، 1980 – يىللار بويىچە داۋاملاشتى. نامايىشلارغا ئىشتىراك قىلغان ئوقۇغۇچىلار، «بىز يۇگوسلاۋ ئەمەس، ئالبان مىللىتىمىز» دەپ شوئارلارنى توۋلىدى ۋە ئالبانلار بىلەن بىرلىشىش تەلەپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. پىرىشتىنا ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى ئۇ مەزگىلدە كۈچىيىپ كەتكەن سىياسىي پائالىيەتلەر، كېيىنكى يىللاردا قاتتىق قول بولۇش تەرەپدارى قاراشلىرى بىلەن تونۇلغان كوسوۋو ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ قۇرۇلۇشىغا زېمىن ھازىرلىدى. 1980 – يىللارنىڭ ئاخىرلىرىغا كەلگەندە كوسوۋو ئالبانلىرىنىڭ تەلەپلىرى يېڭى قۇرۇلغان بىر سىياسىي پارتىيە ئارقىلىق ئوتتۇرىغا قويۇلۇشقا باشلاندى. كوسوۋو دېموكراتىك ئىتتىپاقى ناملىق بۇ پارتىيە 1989 – يىلى 23 – دېكابىردا قۇرۇلغانىدى.
يۇگوسلاۋىيەدە 1980 – يىللارنىڭ ئاخىرىغىچە بىر پارتىيەلىك تۈزۈم بار ئىدى.فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەر ۋە ئاپتونوم رايونلاردىكى پارتىيەلەر ئاساسلىقى يۇگوسلاۋىيە كوممۇنىستلار ئىتتىپاقىنىڭ يەرلىك تارماقلىرى سۈپىتىدە پائالىيەت ئېلىپ باراتتى. سابىق يۇگوسلاۋىيەدە كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ «ھاكىمىيەت مونوپوللۇقى ۋە باشلامچى رولى» توغرىسىدا قەتئىي بەس – مۇنازىرە قىلغىلى بولمايتتى. كوممۇنىست پارتىيەدىن باشقا سىياسىي پارتىيەنىڭ قۇرۇلۇشى، فېدېراتسىيە ئاساسىي قانۇنىغا زىت ئىدى. كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ يەرلىك تەشكىلاتلىرىغا كىرىۋالغان مىللەتچىلەر، 1980 – يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا يېڭى سىياسىي پارتىيەلەر بولۇپ تەشكىلاتلاندى. سابىق يۇگوسلاۋىيەدە كۆپ پارتىيەلىك تۈزۈمگە ئۆتۈش، سېربىيە ئاساسىي قانۇنىغا زىت بولسىمۇ، كوسوۋو ۋە ۋويۋودىنانىڭ ئاپتونوم رايونلۇق سالاھىيىتىگە خاتىمە بېرىشىدىن كېيىن ئەمەلىي جەھەتتىن ئىشقا ۋە كۆپ ساندا يېڭى پارتىيە قۇرۇلدى. ئىبراھىم رۇگوۋا رەھبەرلىكىدىكى كوسوۋو دېموكراتىك ئىتتىپاقىمۇ مۇشۇنداق شارائىتتا ئوتتۇرىغا چىقتى. پارتىيە دېگەن سۆزنىڭ ئورنىغا ئىتتىپاق دېگەن سۆزنىڭ ئىشلىتىلىشى، 1876 – يىلى قۇرۇلغان پىرىزرەن ئىتتىپاقى بىلەن باغلىنىشلىقى بارلىقىنى تەكىتلەش مۇددىئاسىغا ئىگە ئىدى (Judah, 2008: 69). سايلاملاردىن كېيىن كوسوۋو پارلامېنتىنىڭ 123 ئەزاسىنىڭ 114 ى، كوسوۋونىڭ باشقا فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتلەر بىلەن تەڭ – باراۋەرلىكىنى مەزمۇن قىلغان بىر قارار لايىھەسىنى قوبۇل قىلدى.
سېربىيە پارلامېنتى بولسا، باشقا بىر قارار ماقۇللاپ كوسوۋو پارلامېنتىنىڭ قارارىنى ئىناۋەتسىز، دەپ ئېلان قىلدى. كوسوۋو پارلامېنتىنىڭ مۇستەقىللىق قارارى چىقىرىشى بولسا، كىرودىيە ۋە سىلوۋېنىيەنىڭ 1991 – يىلى 24 – ئىيۇلدىكى فېدېراتسىيەدىن ئايرىلىشنى قارار قىلىشلىرىدىن ئىككى ئاي كېيىن، يەنى 1991 – يىلى 21 – سېنتەبىردە مۇمكىنچىلىككە ئېرىشتى؛ بىراق، سېربىيە دائىرىلىرى بۇنى ئېتىراپ قىلمىدى، نامايىش ئۆتكۈزگەنلەرگە كۈچ ئىشلەتتى. «بالقانلارنىڭ گاندىسى» دېگەن نام بىلەن تونۇلغان ئىبراھىم رۇگوۋا، زوراۋانلىق تەرەپدارلىرىنى كونترول قىلىش جەھەتتە قىينىلىپ قالغانىدى. مىلوشېۋىچنىڭ كوسوۋو ئالبانلىرىغا قارشى ئومۇميۈزلۈك كۈچ ئىشلىتىشىگە توسقۇنلۇق قىلغان ئامىل، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ پوزىتسىيەسى بولدى. 1992 – يىلى 24 – دېكابىردا ئۆز دەۋرىنىڭ ئامېرىكا پىرېزىدېنتى جورج بۇش مىلوشېۋىچقا يوللىغان يېڭى يىللىق تېلېگراممىسىدا، «سېربىيە دائىرىلىرى كوسوۋودا كۈچ ئىشلەتكەن تەقدىردە، ئامېرىكىنىڭ مۇداخىلە قىلىدىغانلىقى» نى ئېيتىپ ئاگاھلاندۇرغانىدى (Impact International: 1992:10).
بوسنىيە ئىچكى ئۇرۇشى مەزگىلىدە كوسوۋودا سېربىيە دائىرىلىرى بىلەن ئالبانلار ئارىسىدا پات – پات مەھەللىي توقۇنۇشلار يۈز بەرگەن بولسىمۇ، ئىبراھىم رۇگوۋانىڭ پۇقراۋى قارشىلىق كۆرسىتىش سىياسىتى تۈپەيلى كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇش يۈز بەرمىدى. 1991 – 1998 – يىللىرى ئارىسىدا كوسوۋو، بىۋاسىتە بېلگراد تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان بىر ساقچى دۆلىتى تۈسىگە ئىگە ئىدى. كوسوۋودا ئالبانچە تەلىم – تەربىيە چەكلەنگەن، دۆلەت ئىدارە – ئورگانلىرىدا ئالبان تىلىنىڭ ئىشلىتىلىشىگە خاتىمە بېرىلگەن، رايون ھەربىي جەھەتتىن كونتروللۇق ئاستىغا ئېلىنغانىدى. بولۇپمۇ 1990 – يىللارنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا كوسوۋودا زوراۋانلىق ۋەقەلىرى گەۋدىلىك ھالدا كۆپىيىپ كەتتى.