شەرقىي ئاسىيادا يېڭىدىن ئۆتكۈرلىشىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىك (3-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تەيۋەن مۇئاۋىن پىرېزىدېنتىنىڭ ياۋروپا زىيارىتىمۇ بېيجىڭ تەرىپىدىن ئوخشاش دائىرىدە باھالانماقتا. خىتاينىڭ قارىشىچە، بۇ خىلدىكى زىيارەتلەر «تەيۋەن مۇستەقىللىقى» تېزىسىنى خەلقئارا ساھەدە قانۇنلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر. بېيجىڭ بۇ زىيارەتلەرنى كۈتۈۋالغان دۆلەتلەرنى خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلىرىنى خەۋپكە ئىتتىرىش بىلەن تەھدىت سېلىپ جازالاشقا ئۇرۇنماقتا. لىتۋانىڭ تەيۋەنگە ئۆز نامى بىلەن بىر ۋەكىللىك ئىشخانىسى ئېچىشقا رۇخسەت قىلغىنىدىن كېيىن، بېيجىڭنىڭ بۇ دۆلەتكە يۈرگۈزگەن كەڭ دائىرىلىك ئىقتىسادىي جازالىرى، بۇ سىياسەتنىڭ ئەڭ كونكرېت مىساللىرىدىن بىرىدۇر. بۇ «بۆرە جەڭچى دىپلوماتىيەسى» دەپ ئاتالغان تاجاۋۇزچىل پوزىتسىيە، باشقا دۆلەتلەرنى تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەسىلىسىدە قايتا-قايتا ئويلىنىشقا مەجبۇرلاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئەمما بېيجىڭنىڭ بۇ قاتتىق ۋە مۇرەسسەسىز پوزىتسىيەسى، ئۆزى بىلەن بىرگە بىر ئىستراتېگىيەلىك ئىككىلىنىشنىمۇ ئېلىپ كېلىدۇ. بىر تەرەپتىن، بۇ بېسىم سىياسىتى بەزى دۆلەتلەرگە تەسىر كۆرسەتكەن بىلەن، يەنە بىر تەرەپتىن نۇرغۇن دېموكراتىك دۆلەتلەردە خىتايغا قارشى سەلبىي بىر جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىگە ۋە تەيۋەنگە بولغان ھېسداشلىقنىڭ ئېشىشىغا سەۋەب بولماقتا. بولۇپمۇ خىتاينىڭ ھەربىي تەھدىتلىرى ۋە دىپلوماتىك زوراۋانلىقى، تەيۋەننىڭ «ئېزىلگەن بىر دېموكراتىيە» ئوبرازىنى كۈچەيتىپ، غەرب دۆلەتلىرىنى تەيۋەنگە تېخىمۇ كۆپ ياردەم بېرىشكە يۈزلەندۈرمەكتە. ياپونىيەدىكى راي سىناش نەتىجىلىرى خەلقنىڭ زور كۆپچىلىكىنىڭ خىتاينى بىر تەھدىت دەپ قارايدىغانلىقىنى ۋە تەيۋەننى قوللاش كېرەكلىكىنى ئويلايدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. شۇڭلاشقا، بېيجىڭنىڭ «قىزىل سىزىقلىرى»نى قوغداش ئۈچۈن باسقان ھەر بىر قاتتىق قەدىمى، ئۇزۇن مۇددەتتە ئۆزىگە قارشى تېخىمۇ كەڭ ۋە قەتئىي بىر خەلقئارالىق ئىتتىپاقنىڭ شەكىللىنىشىگە زېمىن ھازىرلاش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ تەيۋەن ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقى ھەققىدە ئېغىر سوئاللارنى پەيدا قىلىدۇ.
تەيۋەننىڭ «ئەۋرىشىم دىپلوماتىيە» ھەرىكىتى: مۇئاۋىن پىرېزىدېنتنىڭ ياۋروپا زىيارىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى
بېيجىڭنىڭ كۈچلۈك دىپلوماتىك بېسىمى ۋە ھەربىي تەھدىتلىرى ئاستىدا مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ كېلىۋاتقان تەيۋەن، خەلقئارا مەيداندا ھايات قېلىش ئۈچۈن «ئەۋرىشىم» ياكى «پىراگماتىك دىپلوماتىيە» دەپ ئاتالغان كۆپ تەرەپلىمىلىك بىر ئىستراتېگىيە يۈرگۈزمەكتە. مۇئاۋىن پىرېزىدېنت ۋىليام لەينىڭ ياۋروپاغا قىلغان يېقىنقى زىيارىتى، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ يېڭى ۋە دىققەتنى تارتىدىغان مىساللىرىدىن بىرىدۇر. گەرچە بۇ زىيارەتلەر ئادەتتە «تىرانزىت ئۆتۈش» ياكى «غەيرىي رەسمىي زىيارەت» دېگەندەك دىپلوماتىك نىقابلار ئاستىدا ئېلىپ بېرىلسىمۇ، ئەمەلىي مەقسەتلىرى ئىنتايىن ئىستراتېگىيەلىكتۇر: تەيۋەننىڭ خەلقئارادىكى كۆرۈنۈشچانلىقىنى ئاشۇرۇش، دېموكراتىك دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىش ۋە خىتاي قۇرغان يالغۇز قالدۇرۇش سېپىلىنى بۆسۈپ ئۆتۈشتۇر.
بۇ زىيارەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى بىر نەچچە تېما ئاستىدا يىغىنچاقلاش مۇمكىن. بىرىنچىسى، قانۇنلۇق ئورۇن ۋە ئېتىراپ قىلىنىش ئىزدىشىدۇر. تەيۋەن بۇ خىلدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئۇچرىشىشلار ئارقىلىق دۇنياغا ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقلۇق، دېموكراتىك ۋە ئىشلەۋاتقان بىر دۆلەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىشكە تىرىشماقتا. تەيۋەن تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى (MOFA) زىيارەتنىڭ تەيۋەننىڭ «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ مەسئۇلىيەتچان بىر ئەزاسى» ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغانلىقىنى ۋە خىتاينىڭ زوراۋانلىقىنىڭ تەيۋەننىڭ دوستلىرى بىلەن ئۇچرىشىشىغا توسقۇنلۇق قىلالمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. زىيارەت جەريانىدا لەينىڭ ياۋروپالىق پارلامېنت ئەزالىرى، ئاقىللار ئامبارلىرى ۋەكىللىرى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى رەھبەرلىرى بىلەن كۆرۈشۈشى، تەيۋەننىڭ دىپلوماتىك ئېتىراپ قىلىنىش جەھەتتىكى كەملىكىنى كۈچلۈك ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەر قۇرۇش ئارقىلىق تولۇقلاش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
ئىككىنچىسى، ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك شېرىكلىكلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشتۇر. تەيۋەن، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (ئۆزەك) ئىشلەپچىقىرىشىدىكى يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئورنى سايىسىدا ئورنىغا باشقا نەرسە دەسسىمەيدىغان بىر ئىقتىسادىي ئاكتىيور ھېسابلىنىدۇ. ياۋروپا دۆلەتلىرى تەمىنات زەنجىرى بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە تېخنولوگىيەلىك بېقىندىلىقىنى ئازايتىش ئۈچۈن تەيۋەن بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى خالايدۇ. لەينىڭ زىيارىتى بۇ ساھەدىكى يوشۇرۇن مەبلەغ سېلىش ۋە ھەمكارلىق ئىمكانىيەتلىرىنى مۇزاكىرە قىلىش ئۈچۈن مۇھىم بىر پۇرسەت ياراتتى. بۇ، تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىنى پەقەت ھەربىي بىر مەسىلە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى يەرشارى ئىقتىسادىنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈنمۇ ھالقىلىق بىر «كىرېمنىي قالقىنى» سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر ئەكس ئېتىشىدۇر.
ئۈچىنچىسى، خىتايغا قارشى خەلقئارالىق بىر ئىتتىپاق قۇرۇش تىرىشچانلىقىدۇر. تەيۋەن ئۆز كۈرىشىنىڭ پەقەت بىر زېمىن ماجىراسى ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە مۇستەبىتلىك بىلەن دېموكراتىيە ئوتتۇرىسىدىكى يەرشارىۋى بىر كۈرەشنىڭ ئالدىنقى سېپى ئىكەنلىكىنى تەشەببۇس قىلماقتا. پىرېزىدېنت ساي ئىنگ-ۋېن دائىم تەكىتلىگەندەك، تەيۋەننى قوغداش، قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپنى قوغداشتۇر[8]. لەينىڭ ياۋروپادىكى ئۇچرىشىشلىرى، بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىدىن كېيىن مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ كېڭەيمىچىلىكىگە قارشى تېخىمۇ سەزگۈر بولۇپ قالغان ياۋروپا جامائەت پىكرىدە بۇ سىگنالغا ئاۋاز قوشۇشقا ئېرىشمەكتە. چېخ، لىتۋا قاتارلىق ئوتتۇرا ۋە شەرقىي ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ھاكىممۇتلەق ئۆتمۈشىدىن ئالغان ساۋاقلىرى بىلەن تەيۋەنگە تېخىمۇ ئىللىق مۇئامىلە قىلىشى، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ نەقەدەر توغرا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.