شەرقىي تۈركىستان ياشلىرىغا مۇراجىئەت (6-قىسىم)
ئاپتور: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى
مەنبە: uysi.org

تۈركىيەلىك بەزى بىر قېرىنداشلار ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى بىر ۋەخپە قۇرۇشقا ئۈندەيدۇ. نەتىجىدە 1978 – يىلى «شەرقىي تۈركىستان ۋەخپى» نى قۇرۇپ چىقىدۇ. ئەمما، ۋەخپە تولۇق پائالىيەت باشلىماي تۇرۇپلا، يولدا بىر ماشىنا ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننى ئۇرۇپ قاتتىق يارىدار قىلىۋېتىدۇ. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ئايلارچە كېسەلخانىدا ۋە كېيىنچە ئۆيدە يېتىپ قالىدۇ. بارغانسېرى ئاجىزلىشىپ كېتىدۇ. كۆز نۇرىنى پۈتۈنلەي يوقۇتۇپ كۆزى كۆرمەيدىغان ھالغا چۈشۈپ قالىدۇ. شەرقىي تۈركىستان توغرۇلۇق تۈركىيەدىكى پائالىيەتلەرنىڭ پۈتۈنلەي توختاپ قىلىشىدىن ئەندىشە قىلغان سەئۇدى ئەرەبىستاندىكى مۇھەممەد شاھ ھەبىبۇللاھ ھاجىم، مەن بىلەن كۆرۈشۈپ، تۈرك ئارمىيەسىدىن پېنسىيەگە چىققان گېنېرال مۇھەممەد رىزا بەكىن پاشانى ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ ئورنىغا شەرقىي تۈركىستان ۋەخپىنىڭ رەئىسلىكىگە تەكلىپ قىلىدۇ. رىزا بەكىن پاشا بۇ ۋەزىپىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. شۇنداق قىلىپ 1986 – يىلى رەسمىي بىر مۇراسىم بىلەن رىزا پاشا شەرقىي تۈركىستان ۋەخپىنىڭ رەئىسى بولۇپ سايلىنىدۇ. تۈركىيە دۆلىتى رىزا پاشاغا ۋەخپە بىناسى قىلىپ ئىشلىتىشى ئۈچۈن چوڭ بىر جاي بېرىدۇ. توختاپ قالغان «شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاۋازى» مەجمۇئەسىنى قايتىدىن چىقىرىشقا باشلايدۇ. تۈركىيە دۆلىتى بىلەن ئالاقە ئورنىتىپ، شەرقىي تۈركىستاندىن ئوقۇش ئۈچۈن تۈركىيەگە كەلگەن ياشلارغا ئىستېپېندىيە (ئوقۇش پۇلى) ھەل قىلىدۇ. بۇ ئوقۇغۇچىلارغا ياتىدىغان (يۇرت) تاپىدۇ. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ ئورنىغا دۇنيا مۇسۇلمانلار بىرلىكى تەشكىلاتىنىڭ دائىمىي ئەزالىقىغا سايلىنىدۇ. ئىستانبۇلدا چوڭ خەلقئارالىق يىغىنلارنى ئۇيۇشتۇرىدۇ. مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا ھەزرىتىمنىڭ ئايالىنىڭ ئىنىسى بولغان مۇھەممەد رىزا بەكىن پاشا ئەيسا ئالىپتېكىننى ئالاھىدە ياخشى كۆرىدۇ ۋە ئالاھىدە ھۆرمەتلەيدۇ. رىزا پاشا بۇ ۋەزىپىنى ۋاپات بولغان 2010 – يىلىغىچە چوڭ ئۇتۇقلار بىلەن داۋاملاشتۇرىدۇ.
95 يىللىق ئۆمرىنىڭ 70 يىلىنى كۆپىنچە بالا-چاقىلىرىنى ئاچ، يالىڭاچ ۋە بىئىلاچ قالدۇرۇپ شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا ۋەخپە قىلغان ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن 1995 – يىلى ئىستانبۇلدا ۋاپات بولىدۇ. ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ ۋاپات خەۋىرىنى ئاڭلىغان ئەنقەرەدىكى خىتاي ئەلچىخانا ۋە ئىستانبۇلدىكى كونسۇلخانىدا ئىشلەيدىغان خىتاي دىپلوماتلىرى شامپان ئىچىشىپ كۆڭۈل ئېچىشىدۇ. مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا، كېيىنچە ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن خىتاي يولباشچىلىرىنىڭ كۆزىدە دائىما بىر قاداق ئىدى. شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيۇشتۇرۇلغان نامايىش، قالايمىقانچىلىق، قوزغىلاڭ ۋە توپىلاڭلارنى دائىما بۇ ئىككى لىدىرىمىزگە دۆڭگەيتتى. مەسىلەن ۋاڭ ئېنماۋ، ھامىدىن نىياز، جانابىلغا ئوخشاش كىشىلەر 1980 – يىللىرىدىن كېيىن شەرقىي تۈركىستاندا خىتايغا قارشى ئېلىپ بېرىلغان نامايىش، قوزغىلاڭ ۋە توپىلاڭلارنىڭ ھەممىسىنى «ئەيسا گۇرۇھى»غا دۆڭگىگەن. ئۈرۈمچى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ئىبراھىم خالىق، ئۈرۈمچىدە خىتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان نامايىشلار توغرۇلۇق ئەنگلىيەنىڭ رويتېرس خەۋەر ئاگېنتلىقىنىڭ مۇخبىرى گۇي دىنمۇرې بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبىتىدە «… تىبەتلىكلەرنىڭ دالاي لاماسى بار، شىنجاڭنىڭ بولسا ئەيساسى بار. ھازىر تۈركىيەدە ياشايدىغان ئەيسا، شىنجاڭغا يوشۇرۇن ئادەم ئەۋەتىپ ئۇيغۇرلارنى خىتايلارغا قارشى كۈشكۈرتۈۋاتىدۇ….» دەپ بايانات بېرىدۇ. گۇي دىنمورې، 1988 – يىلى 22 – سېنتەبىردە ئېلان قىلىنغان بۇ يازمىسىدا، ئۈرۈمچىدە يوشۇرۇن كۆرۈشكەن ئوقۇغۇچى، زىيالىي ۋە فابرىكا ئىشچىلىرىنىڭ «ئەيسا ئۇيغۇرلارنىڭ قەھرىمانى» دېگەنلىكىنىمۇ يازىدۇ. 1990 – يىللىرىدىن تارتىپ تۈركىيەگە كەلگەن خىتاي باشلىقلىرى، تۈركىيەدىن خىتايغا بارغان تۈرك باشلىقلارغا داۋاملىق رەۋىشتە «بۆلگۈنچى ئەيسا گۇرۇھى» دىن شىكايەت قىلىشىدۇ. جىياڭ زېمىن 1995 – يىلىنىڭ 5 – ئېيىدا خىتايدا زىيارەتتە بولغان تۈركىيە پىرېزىدېنتى سۈلەيمان دەمىرەل ئەپەندىگە «سىز مەملىكىتىڭىزدە بۆلگۈنچى ئەيسانى بېقىۋاتىسىز» دەپ شىكايەت قىلىدۇ. دەمىرەل بولسا، «سىز ئەيسا دېگەن كىشى ھازىر 94 يېشىدا، كېسەلچان، ئاجىز ۋە كۆزى كۆرمەيدىغان بىر قارىغۇ بىر بوۋاي. بۇ ئادەمدىن نېمىشقا بۇنچىلىك قورقىسىلەر» دەيدۇ. جىياڭ زېمىن بولسا: «.. بىز بۇ ئادەمدىن ئەمەس، ئۇنىڭ تەرغىب قىلىدىغان ئىدىيەسىدىن قورقىمىز..» دەيدۇ. خىتاينى قورقۇتقان بۇ ئىدىيە مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىننىڭ 1956 – يىلى سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ھىجاز شەھرىدە ئېچىلغان چەت ئەللەردىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ 1 – نۆۋەتلىك قۇرۇلتىيى تەرىپىدىن ماقۇللانغان «مۇستەقىللىق» ئىدىيەسىدۇر. مەن ئۆزۈم 1973 – 2004 – يىللىرى ئارىسىدا ئېلىپ بارغان لوبىچىلىق پائالىيەتلىرىمنى مەزكۇر ئىدىيىگە تايىنىپ يۈرگۈزدۈم. 2004 – يىلى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى شۇ ئىدىيە بىلەن قۇرۇلدى. 2006- 2017 يىللىرى ئارىسىدا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ (دۇق) رەئىسى بولغان رابىيە خانىم، بەزى بىر ۋاقىتلاردا بىر ئاز تەمتىرەپ قالغان چاغلىرى بولسىمۇ، ئاينى ئىدىيە بىلەن ماڭدى. 2017 – يىلى دۇق رەئىسلىكىگە سايلانغان دولقۇن ئەيسا باشچىلىقىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان پائالىيەتلەرمۇ شۇ ئىدىيە بىلەن داۋاملىشىۋاتىدۇ. بۇ ئىدىيە ئەبەدىيەتكە قەدەر ياشنايدۇ.
سۈلەيمان دەمىرەل بىلەن جىياڭ زېمىن ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرىلغان بۇ سۆزلىشىشتىن 7 ئاي كېيىن يانى 1995 – يىلىنىڭ 12 – ئېيىدا ئەيسا يۈسۈپ ئالىپتېكىن ۋاپات بولىدۇ.