ئۆزىمۇ ئازىدۇ، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدۇ
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

ئۆزىمۇ ئازىدۇ، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدۇ (1)

(مۇجمەل تالىپچاقنىڭ مۇجمەل بايانىنى كۆرگەندىن كېيىن)

بۇرۇنقىلاردا «دەلتىنىڭ بىرى قۇدۇققا تاش ئېتىپتۇ، قىرىق ئاقىل ھەپىلىشىپمۇ تاشنى سۈزۈپ چىقىرالماپتۇ» دەيدىغان تەمسىل بار. دەلتىلىك كۆپىنچە ھالدا پاراسەت يوقسۇزلۇقى، دىت كەمچىللىكى، ئەقلىي يېتەرسىزلىك ۋە خاراكتېر بىنورماللىقى قاتارلىقلارنىڭ بىرگەۋدىلىشىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. دەلتىلىك بەزىدە يۇقىرىقىلاردىن باشقا، مۇئەييەن خۇلقىي بۇزۇقلۇق، ساپاسىزلىق، ئۆز مەپتۇنلۇق قاتارلىق كىشىلىك بۇزۇقلۇقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مەنىۋى ئىللەتلەرنىڭ سۆز ۋە ھەرىكەتكە ئەكس ئېتىشى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. يەنە بەزىدە دەلتىلىكنىڭ سەۋەبى يوشۇرۇن بولىدۇ. چۈنكى ھەرىكەت، گەپ – سۆز ۋە ئەمەلىي جەھەتتىن ئوتتۇرىغا تۆكۈلگەنلەر مەسىلىنىڭ دەلتىلىكتىنمۇ ھالقىغان، ئاڭسىزلارچە قىلىپ سېلىش، دەپ سېلىش، ئېتىپ سېلىشلاردىن بەكرەك ئەتەيلىك، قەستەنلىكلەرگە چېتىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىپ قويىدۇ. مانا بۇ ئىشنىڭ تۈگۈنلۈك قىسمى بولۇپ، بۇنى نوقۇل خاراكتېر بۇزۇقلۇق بىلەن، ياكى نوقۇل ئەقلىي بىنورماللىق بىلەن ۋەياكى نوقۇل بىلەرمەنلىك قىلىش خاھىشى ئىزاھلاش مۇمكىن. ئەمما شۇنى كېسىپ ئېيتقىلى بولىدۇكى، قىلىنغان، دېيىلگەن ۋە ئېتىلىۋاتقان ئىشلار سېپى ئۆزىدىن دەلتىلىك قىلىشتۇر، خالاس!

رامىزان ئېيى ئىبادەت ۋە تەپەككۇر ئېيى، شۇنداقلا ئەقلىي ۋە جىسمانى ئىبادەتنىڭ، ماددىي ۋە مەنىۋى خەيرلىكلەرنى جەم قىلىۋېلىشنىڭ مەۋسۇمى بولۇش ئېتىبارى بىلەن ھەر جەھەتتىن ئىسلامىي شوئۇرنى ئۆستۈرۈش، مۇسۇلمانلىق كىملىكنىڭ مىللىي روھتىكى ئىزلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ۋە ئۇنتۇلغان ھەمدە ئۇنتۇلدۇرۇلغان قىممەتلەرنى تىرىلدۈرۈشنىڭ مۇھىم پەيتلىرىدىن بىرى. شۇنداق ئىكەن، بۇ پەيتنى قانداقتۇر «قۇدۇققا تاش ئېتىش» پەيتىگە ئايلاندۇرۇۋالماسلىق، ئەكسىچە شۇنداق بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ سەگەك تۇرۇش ھەممە بىردەك دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك مەسىلىلەردىن بىرى. ئەمما كۆرمەكتىمىزكى، ئورتادا نە قۇدۇق بار، نە ئاقىل. ئەكسىچە بىر دەلتى چىقىپ تاش ئاتسا، دەلتىنىڭ دەلتىلىك ئۇيۇنىغا دەسسەپ سېلىشتىن ئېھتىيات قىلىش ئورنىغا، دەلتىنىڭ دەلتىلىكىگە قوشۇلۇپ «قۇدۇققا تاش ئېتىشىپ بېرىش» قەيەرچە ئاقىللىق!؟

ئالايلۇق، نۇر ئېكرانى نامى بىلەن ۋەز - تەبلىغچىلىقنىڭ كامېرالىق نەشرىنى بازارغا سېلىۋاتقان، ئاتالمىش تەتقىقاتچىلىق داۋرىڭى بازارغا تۇتمىغاندىن كېيىن دىنىي دەۋەتچىلىك قالپىقى بىلەن ۋەزچى يۇتۇبىرلار سېپىنى قىزىتىپ كېلىۋاتقان، يېقىنقى مەزگىللەردە پودكاست تەبلىغچىلىقىنىڭمۇ مېزىنى چىقىرىپ دىنىي خىتابنىڭ سەۋىيە دەرىجىسىنى كوت - كوتلۇق تۈسىدە ئىنتايىن تۆۋەن سەۋىيە بىلەن ئېلىپ كېتىۋاتقان نۇر ئېكرانى «دەۋەتچى»سىنىڭ زاكات مەسىلىسى ھەققىدە ئىشلىگەن «پىروگرامما»سى ئىجتىمائىي تارماقلاردا ئاكتىپ كۆرۈنۈپ كېلىۋاتقان بىر سىياسىي پائالىيەتچى تەرىپىدىن تەنقىد نىشانىغا ئېلىندى. ئەلۋەتتە، ئازراق ئىسلامىي ئىلىملەردىن خەۋىرى بولغان، ياكى ساھەنىڭ ئەھلى بولغان ۋەياكى سۈپەتلىك ئىسلامىي مەزمۇنلارنىڭ كۆرۈرمەنلىرى تەرىپىدىنمۇ ئانچە ئېتىبارغا ئېلىنىپ كەتمەيدىغان بۇ قانالنىڭ تەشۋىقاتلىرىنىڭ تەنقىتلىنىشى بىرىنچى قېتىملىق ئىشمۇ ئ‍ەمەس. تېلېفون ياكى ئىجتىمائىي تارماقلاردا ۋىدىيولىرى كۆزگە پۇتلاشقان زامان ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىلىش نىسبىتى يۇقىرى بولغان، بولۇپمۇ ئىسلامىي ئىلىملەردە كۆزگە كۆرۈنگەن، شەرئىي ئىلىمدە دەۋرىمىزدە پېشىۋا ھېسابلىنىدىغان بىرەر ئىلىم ئەربابى ياكى مۇئەسسەسەنىڭ ھېچقانداق ئېتىراپىغا، دەۋەت مېتودىنىڭ، مەزمۇن سۈپىتىنىڭ ساغلاملىقى خۇسۇسىدا ئەقەللىي «تەزكىيە»گىمۇ ئېرىشەلمىگەن، ئەكسىچە زامان – زامان نامەلۇم ئېغىز مايماق كېتىشى تۈپەيلى ئۇلارنىڭ تۈزەتمە بېرىشلىرىگە، سەزگۈر ئەقىدىۋى خاتالىقلىرىغا تۈزەتمە بېرىپ، ئەخلىتىنى تازىلاشقا مەجبۇر قىلىشتەك ۋەزىيەتلەرنىڭ باش پېرسوناژى بولغان مەزكۇر تالىپچاق ئەمدىلىكتە دىنىي ساھەدىكىلەرنىڭ سۈزگۈچىگە ئىلناشماستىن سىياسىي ساھەدىكىلەرگە، يەنە كېلىپ دىنىي ساھە بىلەن يېقىندىن مۇناسىۋىتىمۇ يوق، بەلكى دىنىي سەۋىيىسى ئاۋام دەرىجىسىدىكىلەرنىڭمۇ ئەلگىكىگە سۈزۈلۈپ چىقىپ قالىدىغان دەرىجىدە پاش بولىشى ئاجايىپ. چۈنكى، ئەگەر مەزكۇر يۇتۇبىرچى كوتكوت تالىپ ھەقىقەتەن سۈپەتلىك ئىسلامىي مەزمۇنلار بىلەن ساھە ئەھلىلىرىنىڭ دىققىتىگە سازاۋەر بولغۇدەك، سەۋىيە – ساپانى ئىلغا قىلغۇدەك كۆرۈرمەنلەر توپىنى ئۆزىگە جەلپ قىلالىغىنىدا ئىدى، تەنقىد سۈزگۈچىدە بىرىنچى بولۇپ سىياسىي پائالىيەتچىنىڭ ئەمەس، بەلكى شەرئىي ئىلىم ساھەسىدىكىلەرنىڭ ئەلگىكىگە چۈشكەن بولاتتى. ئەمما مەزكۇر تالىپچاقنىڭ چالا بىلەرمەنلىك بىلەن شەرئىي ساھەنى پېتىغداشقا ئۇرۇنغانلىقى بىر دىنىي ساھەنىڭ تەنقىدچىسىدىن ئەمەس، سىياسىي ساھەدىكى ئاۋامۇنناس قاتارى دىنىي سەۋىيەگە ئىگە بىر مۇسۇلمان پائالىيەتچىنىڭ بايقىشىدىن خەۋەر تاپقان بولدۇق. بۇمۇ دىنىي ۋە ئىلمىي ساھەلەرنىڭ تەنقىد جەھەتتىكى قەيتسىزلىك، بىپەرۋالىق ۋەزىيىتىنى يورۇتىدىغان ئەپسۇسلۇق بىر ۋەزىيەت، ئەلۋەتتە. تەنقىد ئوتتۇرىغا چىققانىكەن، ئەلۋەتتە مەسىلىگە توغرا دىياگنوز قويۇش، تارقالغان زاكات ھەققىدىكى ۋىدىيونى سوغۇققانلىق بىلەن ئولتۇرۇپ زادى شۇنداق بىر تەنقىدكە لايىق بولغانمۇ يوق، مەسىلىگە ئەسلىدە بۇ دەۋەتچى كۆڭلىدە مۇنداق دېمەكچى ئىدى، پەدىسىدە ئەمەس، ئاتالمىش دەۋەتچىمىز زادى مەزكۇر زاكات تېمىسىدا ھەقىقەتەن دەۋەتچىلىك قىلدىمۇ ياكى ئاتىكارچىلارچە مۇپتىلىق ۋە پەتىۋا ساھەسىنىڭ رولىنى ئېلىشقا زورۇقتىمۇ، پىشقان ئىلىم ئەھلىگە خاس مەزمۇن بايان قىلغانمۇ ياكى ھەدسىزلارچە خۇددى نائۇستا ۋىدىيو تەھرىرچىلىرىدەك شەرئىي ھۆكۈملەر ئۈستىدە يىرتىپ – كېسىش، پىچىپ سۆكۈش ھەرىكىتى ئېلىپ بارغانمۇ؟ ئەگەر بۇ تالىپچاق ھەددىنى ئېشىپ مۇپتىلىق قىلىۋاتقان بولسا، ئىشلىگەن ۋىدىيوسى ئۆزى ئىددىئا قىلغاندەك راستتىنلا «زاكات ھەققىدە تەپسىلىي بايان» دېگۈدەك، كۆرۈرمەنلەرنى كۆزگە ئىلمىغۇدەك ۋە ھەتتا سىياسىي قاتلامدىكىلەرنىڭ ھەقلىق ئېتىرازىغا دۇچ كەلگۈدەك چالا – چالپاقچە، تومتۇۋاقچە مەسىلە بايان قىلىش، مۇجمەل بولغاندىن سىرت پىچىلغان ھۆكۈم قانچىلىك دۇرۇس ۋە توغرا بولغان، دېگەن نۇقتىلارغا قاراش، تولۇقلىغۇدەك، ياكى تۈزەتكۈدەك نۇقتىلار بولسا چۈشەنچە بېرىش، ئۇقۇشماسلىق بولغۇدەك ئەھۋال بولسا بۇنى تەنقىد قىلغۇچى تەرەپكە سوغۇققانلىق بىلەن چۈشەندۈرۈپ قويۇشتەك ئەقەللىي تۇتۇم كۆرسىتىشى، ئىلىم ئەخلاقغا توغرا كېلىدىغان توغرا پوزىتسىيەنى كۆرسىتىشى كېرەك بولاتتى. لېكىن ۋەزىيەتنىڭ روھى ھالىتىدىن مەلۇم بولدىكى، بۇنداق بىر توغرا يوسۇندىكى مەسىلە ھەل قىلىش ئۇرۇنۇشى نە تالىپچاقتىن، نە قارىسىغا چاپان ياپقۇچىلىرىدىن كۆزگە چېلىقمىدى. ئەكسىچە تالىپچاقنىڭ داستىخانداش، كونا ئۈلپەتداش ۋە تاپاۋەتداش سانىلىدىغان بىر قىسىم «موللا» تائىپىسى ئاۋۋال ئىشنى سىياسىي تەنقىدچىنىڭ ئاللىقانداق سىياسىي تۇتۇملىرىنى پەش قىلىپ ئېغىز تۇۋاقلاشقا، سەن ئۆزۈڭ ئۇنداقتىڭ، بۇنداقتىڭ، دېگەن تەرىقىدە مەسىلىنىڭ رېلىسىنى بۇراشقا ئۇرۇندى. كۆردۇقكى، ساھەدە مەسىلە كۆرۈلسە، ئاۋۋال ئۆزىمىزنى تەكشۈرۈپ كۆرىلى، ئۆزىمىز ئىلىم ۋە شەرئىي ساھەلەرنىڭ ئەلىم -تەلىمىنى بىلىدىغانلار بولغاندىكىن، ئاۋۋال ئۆزىمىزدىن تەكشۈرۈپ كۆرەيلى، تەنقىد قىلىنغان تېمىدا ھەقىقەتەن مەسىلە بارمۇ، يوق، قاراپ چىقايلى، دەيدىغان ئىنساب ئىگىلىرى چىقىشى كېرەك ئىدى. مەسىلە ھەل قىلىش تەرەپدارلىقىدىكىلەر كۆزگە چېلىقىش تۈگۈل ئەكسىچە تەنقىد قىلغۇچىنىڭ نىيىتىدىن كىر ئىزدەش، ئۇنىڭ ئاجىز دەپ قارىغان نۇقتىلىرىنى تاتىلاپ قاماللاش ئارقىلىق مەسىلىنى باشقا ياققا بۇراش، توغرىسى دەلتىنىڭ دەلتىلىكىگە بولۇشۇپ «قۇدۇققا تاش ئېتىشىپ بېرىشىش» ھادىسىسى كۆرۈلدى. توغرا بولغان مۇنازىرە يۆنىلىشى ھازىرلىنىش ئورنىغا، «ئوغرىنىڭ قولى ئەگرى ئەمەسلىكىگە يانچۇقچى گۇۋاھ» بولغان تەرىقىدە، قىلچە باھا بېرىش سالاھىيىتى يوق تىپلار ئارىغا چۈشۈپ ئاتالمىش دەۋەتچى تالىپچاقنى «ئەھلى سۈننەت» دەۋەتچىسى، يەنە بىرنېمە بىرنېمىچىسى دەپ «تەزكىيە» قىلىپ ئاقلاپمۇ ئۈلگۈردى. شۇنىڭدەك، مەسىلىنىڭ باش جاۋابكارىمۇ ئۆزىنىڭ نېمە دېگەنلىكى ۋە دېمەكچى بولغانلىقىنى چىقىپ ئىككى ئېغىز ئىپادىلەش ئارقىلىق، تومتاقلىقىنى بوينىغا ئېلىپ چىرايلىق ئىزاھات بېرىپ رەددىيە بېرىش ئورنىغا، يۇقىرىقىدەك قۇتۇپلىشىشقا، جودالىشىشقا ياتىدىغان ئاتموسفېرانىڭ شامالىدىن ھۇزۇر سۈرۈپ جىممىدە تاماشا كۆرۈشتىن باشقا سايىسىنىمۇ كۆرسەتمىدى. دېمەك، مەسىلىنىڭ بۇ تەرىپىمۇ دەلتىلىكنىڭ سەۋىيەسىنىڭ قايسى دەرىجىدىكى چاكىنىلىق ۋە بەغەرەزلىك بىلەن خاراكتېرلەنگەنلىكىنىمۇ ئۇقتۇرۇپ بەردى. دېمەك، ئورتادا بۇنداق بىر قوچۇش، نائىنسابلارچە مەسىلىدىن مەسىلە شاخلىتىپ، ئەسلىدىكى مەسىلىنى بىمەنە ۋە ئەھمىيەتسىز ماجىراغا يۆنەلدۈرۈش بولغان ئىكەن، بۇ ھەقتە مەسىلىنى ئۇنىڭ ساھەسىنىڭ نۇقتىئىنەزەرى بويىچە تەھلىل قىلىپ كۆرۈش ئەقەللىيدۇر، ئەلۋەتتە. ئەجەبا، مەزكۇر تالىپچاقنىڭ پەتىۋا ماقامىنى پېتىقلاپ ئوينىغان ئاتالمىش دەۋەت قانىلىدىكى «زاكات ھەققىدىكى تەپسىلىي بايان» ناملىق ۋىدىيوسى تەنقىد قىلىنماسلىقى كېرەك بولغان، تەنقىت يۈزلەندۈرۈلگەن نۇقتىلارمۇ كۆرمەسكە سېلىنسا بولىۋېرىدىغان مەسىلىلەرمىدى؟ ئورتادا بۇ دەرىجىدە ئاينىش يۈز بېرىۋاتقان ئىكەن، ئۇنداقتا بىز تەنقىتچى نەزىرى بىلەن ۋىدىيودىكى مەسىلە بار دەپ قارالغان نۇقتىلارغا ياققال بىر نەزەر بىلەن كۆز يۈگۈرتۈپ چىقايلى:

1 . ھەددىنى بىلمەسلىك ۋە ئۆزىنى چاغلىماسلىق
كۆرگىنىمىزدەك، ۋىدىيونىڭ ئىسمى «زاكات ھەققىدە تەپسىلى بايان» بولۇپ، 33 مىنۇت ئ‍ەتراپىدا. ۋىدىيودا زاكاتقا دائىر ساۋات خاراكتېرلىك چۈشەنچىلەر، زاكاتنىڭ ئەھكاملىرى، كىملەرگە ۋە قانداق شەكىلدە بېرىش كېرەكلىكى قاتارلىقلار سوئال – جاۋابلىق دىيالوگ سۈپىتىدە سۆزلەنگەن. قويۇۋالغان ئىسمى ئىچىدىكى مەزمۇنى بىلەن ئۇيۇشمىغانلا بىر تەرزدە ئىشلەنگەن بۇ ۋىدىيونى زاكات ھەققىدە «تەپسىلى بايان» دېگىلى بولمىغاندەك، بايان قىلىش جەھەتتىنمۇ بىر يۇتۇبىرچىنىڭ، ياكى ئۆزى ئىددىئا قىلىۋالغاندەك بىر دەۋەتچىنىڭ، ياكى بىرەر ۋائىزنىڭ ئۇسلۇبىنى ئەكس ئەتتۈرمىگەن. زاكاتنىڭ شەرىئەتتىكى ئەھكاملىرىنى ئاشۇ ساھەنىڭ نوپۇزلۇق ئالىملىرىدىن، ياكى شۇ ساھەدىكى مۇئەييەن مەزھەپ ياكى مۇجتەھىدنىڭ نۇقتىئىنەزەرى بويىچە تەرتىپلىك بايان قىلمىغان. ياكى بولمىسا زاكاتنىڭ ئەھكامىغا دائىر مەزمۇنلارنى بىرەر فىقھىي ئېقىننىڭ ئىلمىي مەنبەسىگە تايىنىپ تۇرۇپ، ئەستايىدىل مۇراجىئەت قىلىپ تۇرۇپ ئاندىن كۆرۈرمەنگە ئاغدۇرۇشتەك، پەقەت بولمىغاندا سۆزلەنگەن شەرئىي بايانلارنىڭ مۇئەييەن فىقھىي كىتاب ياكى مەنبەدىكى بايانلىرىنى نەقىل قىلىپ بەرگۈچى، چۈشەنچىلەرنى كۆرۈرمەنگە ئاغدۇرۇپ بەرگۈچى يوسۇنىدىكى بايان قىلىش شەكلىگە رىئايە قىلىشتەك ئەقەللىي قائىدىلەرگىمۇ رىئايە قىلىپ يۈرمىگەن. ئەكسىچە مەزكۇر تالىپچاق مەسىلىلەرنى گويا مۇپتىلارنىڭ ماقامىدىكى بىرىدەك، رەتسىز بىر شەكىلدە، تومتاقلارچە، مۇجمەل شەكىلدە ئەھكام بايان قىلىشقا، خۇددى ئايەت ۋە ھەدىسنى ئوقۇپ ئۇدۇل ھۆكۈم ئېلىۋاتقان، ھەدىس ۋە ئايەت مەتىنلىرىدىكى كەلىمىلەرنىڭ مەنىسىدىن زاكاتنىڭ ئەھكاملىرىنى سۈزۈپ چىقىرىپ بېرىۋاتقان پەتىۋاچىنىڭ رولىغا كىرىۋېلىپ ئاغزى - ئاغزىغا تەگمەي سۆزلەپ كەتكەن. ھۆكۈملەرنى سۆزلىگەندىمۇ كۆپىنچە ئەھۋالدا «بۇنىڭغا ئالىملار...»، «بۇ قاراشقا نۇرغۇن ئالىملار»، ئىشقىلىپ گەپنىڭ بېشى «ئالىملار» دېيىلگەنۇ، قايسى ئېقىن، قايسى پىكىردىكى، جۇمھۇرمۇ، ياكى مەلۇم مەزھەپلەرمۇ، سەلەفلەرمۇ ياكى مۇتەئەخخىرىنمۇ، جۇمھۇر ھەنەفىيلەرمۇ، ياكى ھەنبەلىيلەرمۇ، ياكى ئىككى خىل قاراش بار مەسىلە بولسا، بۇنىڭغا قايسى مەزھەپ ياكى كۈنىمىزدە ئىككى قاراشقا مەنسۇپ دەپ ئايرىغىلى بولىدىغان جۇمھۇر ۋە بىر قىسىم ئۆلىمالار شەكلىدە تىلغا ئېلىش مۇمكىن بولىدىغان قايسى مۇجتەھىد ياكى قايسى مۇقەللىد ئ‍ۆلىمالار توپى شۇنداق قارايدۇ، دېگەن ھەققىدە ئادرېس بەلگىلەشكە بولىدىغان ھېچبىر ئ‍ۆلىمالار توپى زىكرى قىلىنماستىن «بۇنىڭغا ئالىملار» دېگەن جۈملە ئىچىدە ئۇدۇل كەلگەنچە زاكاتقا دائىر مەسىلىنىڭ ھۆكمى بايان قىلىنىۋەرگەن. مانا بۇ شەرئىي ئەھكاملارنى بايان قىلىشنىڭ ئەدەپ – يوسۇنىغا خىلاپ بولۇپلا قالماي، ھەتتا پەتىۋا ماقامىدىكى شەخىسمۇ رىئايە قىلمىسا بولمايدىغان پەتىۋا بېرىش ئۇسۇلى ۋە ئەدەپلىرىگە زىت بولغان، ئېغىزدىن چىققان گەپنىڭ ھۆكمىنىڭ قايسى مەنبە ياكى قايسى دەلىلگە ئاساسلانغانلىقى ئىخچام ياكى تەپسىلى بولسۇن قىلچە بايان قىلىنمىغان ئاساستا سۆزلەپ مېڭىلغان. نەتىجىدە ۋىدىيونى ئېلان قىلىشتىكى ئاتالمىش «تەپسىلى بايان» ئىددىئاسىنىڭ قىلچە ھەققى بېرىلمىگەن. ئۆرنەك بېرىشكە توغرا كەلسە، دەۋرىمىزنىڭ فىقھىي ئالىملىرىنىڭ، جۈملىدىن ئۆزىمىزنىڭ ئۇيغۇر فەقىھلىرىنىڭ مەيلى ئاۋازلىق مەيلى فىقھىي دەرسلىرىدە بولسۇن، يازما پەتىۋالىرىدا بولسۇن، بىز تەكىتلەۋاتقان، رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك دېيلىۋاتقان پەتىۋا بېرىش سالاھىيىتىگە لايىق پەتىۋا ئۇسلۇبىنى، بايان قىلىش مېتودى ۋە ئىلمىي يۆنىلىشىنى تولىمۇ ئېنىق كۆرۈپ ئالالايمىز. قىسقا ۋە ئۇدۇل ھۆكۈملەرنى بەرگەندىمۇ، ئۇنىڭ نەق ھۆكمىنى قىسقا ۋە دەل جاۋاب بىلەن تۈگەللىگەنلىكىنى كۆرىمىز. «تەپسىلى بايان» دەپ قويۇپ، ئەھكام قائىدىلەر دۆۋىسىنى دەلىلسىز ۋە مەنبەسىز شەكىلدە ئوقۇرمەن ياكى ئاڭلارمەنلەرگە تۆكمە قىلغانلىقىنى كۆرمەيمىز. ئەلۋەتتە، بۇ فىقھىيدىن نېسىۋىلەنگەن، ئېتىراپقا ئېرىشكەن، پەتىۋا بېرىش سالاھىيىتىنى تىكلىگەن، شۇنداقلا ئۆزىنىڭ پەتىۋا ماقامىدا ئىكەنلىك ئىددىئاسىنىڭ ھەققىنى بېرىپ تۇرۇپ ئوتتۇرىغا چىققانلارنىڭ ئەھۋالى.

بىر مەسىلە ھەققىدە تەپسىلى بايان قىلىشقا توغرا كەلسە، ئاشۇ مەسىلىدە مەزكۇر «تەپسىلىي» سۆزىنىڭ ھەققىنى بېرىشنى بىلىدىغان، تومتاقلارچە ھۆكۈملەر دۆۋىسىنى بۇنىڭ شەرئىي ھۆكمى مۇشۇ دەپ ئوتتۇرىغا ئاتىدىغان دەلتىلىكتىن خالىي بولغان فىقھىي ساھەسىنىڭ ئەھۋالى مانا بۇ. ئەمما زاكات ھەققىدە تەپسىلى بايان شەكىلدە دىن تەشۋىقى قىلىۋاتقان مەزكۇر يۇتۇبىرچىمىز ئەگەر راستتىنلا دەۋەتچى بولسا، دەۋەتچىلىك سىزىقىنى مۇھاپىزەت قىلغان ھالدا، شەرئىي ھۆكۈم، پەتىۋا بايان قىلىش ئىشلىرىنى ئەھلىگە تاپشۇرۇشى، مۇناسىپ ئەسەر ۋە مەنبەلەرگە، شۇنداقلا زاكاتقا شەرئىي ئەھكاملارنى ئەتراپلىق بايان قىلالايدىغان ئۆلىمالار توپىغا، دېگەن سۆزىنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايدىغان ساغلام ئىلىم ئىگىلىرىگە قالدۇرۇپ قويۇشى ئاقىلانە ئىدى. ئەمما بۇ خۇسۇستىمۇ مېتود ۋە ئۇسلۇب جەھەتتىن، بايان قىلىشتا تۇتۇلغان تەرز ۋە شەكىل جەھەتتىن پۈتۈنلەي شەرئى ئەھكام بايان قىلىشتىكى ئىلمىي ئەخلاقنى چەيلەش، پەتىۋا سالاھىيىتى يوق تۇرۇپ سالاھىيەتسىزچە پەتىۋا تېمىلىرىغا بۇرنىنى تىقىشتەك ھەدسىزلىكنى خۇددى ئۆزىنى ئاتالمىش تەتقىقاتچى كۆرسىتىش تەشۋىقاتىدا قانداق سادىر قىلغان بولسا، بۇنىڭدا ئالدىنقىدىنمۇ ئاشۇرۇپ سادىر قىلىشتىن ساقلىنالمىغان. نەتىجىدە مەزكۇر يۇتۇبىرچى 33 مىنۇتلۇق سۈپەتسىز مەلۇماتلار دۆۋىسىنى تۆكۈشتىن باشقا ئىش قىلمىغان. 33 ۋىدىيوغا بۆلسىمۇ ئۇزۇنلۇق قىلمايدىغان ئىسلامنىڭ زاكات چۈشەنچىسىنى 33 مىنۇتقا پىرىسلاشقا تىرىشقان ۋە زاكات ھەققىدە تەپسىلىي دېگىلى بولمايدىغان چالا چالپاق بىر نەرسىنى ئىشلەپ تارقىتىش بىلەن كۈنىمىزدىكى تىپىك مودىپەرەس ۋائىز يۇتۇبىرچىلار باشقا مىللەتتە قانداق پودكاست تەقلىتچىلىكى ئارقىلىق شەرئىي ساھەنى بولغىۋاتقان بولسا، مەزكۇر تالىپچاقمۇ قاتاردىن قېلىشمىغان.

2. مۇجمەللىك ۋە چالا چالپاقلىق
چالا چالپاق بىر نەرسە ئىشلەش، دېگەندە، يۇقىرىقىدەك سۈپەت ۋە ئەھكام بايان قىلىش مېتودى جەھەتتىكى يېتەرسىزلىكلەردىن باشقا ئىزاھلاش كېرەك بولغان نۇقتىلاردىن ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىش، مۇجمەل قالدۇرۇش ۋە كونكرېتلاشتۇرۇلغان نۇقتىلاردىمۇ يۆگەپ يىغۇشتۇرۇش شەكلىكىنى ئېلىشى، ماددىمۇماددا، نۇقتىمۇ نۇقتا تىلغا ئېلىشقا تېگىشلىك جايلاردا يۇقىرىسى مانىڭدىن، تۆۋىنى مانىڭغىچە دېگەن شەكىلدە تەپسىلىيلەشمىگەن بىر چەمبىرەك سىزىش بىلەن كۇپايىلىنىشى كۆزدە تۇتۇلغاندۇر. مەسىلەن، مەزكۇر تالىپچاق پىروگراممىسىنىڭ ئاتىقىغا «تەپسىلى» دەپ يېزىۋالغىنىغا قارىماي، مەسىلىدە گۇڭگا قويۇشقا بولمايدىغان نۇقتىلارنى تومتاقچە يۈزەكى بايان قىلىپ قويۇپلا ئۆتۈپ كېتىۋەرگەن. توغرىسى ئۆزىنىڭ ئىشىغا كەلمىگەن نۇقتىلارنى يامىداپ ئۆتۈپ كەتسە، ئىشىغا كەلگەن نۇقتىلارنى پارچىلاپ ئىزاھلاشقا زورۇققان. «كۆڭۈلدە بارى ئېغىزغا تايىن» دەپ، زاكات ئايىتى خۇسۇسىدىكى «المؤلفة قلوبهم» بىلەن «في سبيل الله» توغرىسىدىكى گەپلىرى بۇنىڭ تىپىك مىسالى. قارايدىغان بولساق، تالىپچاق كۆڭۈل مايىل قىلىنغۇچىلار تۈركۈمى توغرىسىدىكى مەزمۇنغا نۆۋەت كەلگەندە ئايەتنىڭ ئىزاھاتىغا، تەتبىقلاش شەكلى قاتارلىقلارغا قىلچىمۇ كىرمەيدۇ. ئايەتنىڭ تومتاق ۋە يۈزەكى مەنىسىنى تېز سۈرەتلىك يولدا ماشىنا ھەيدىگەن تەرىقىدە بېسىپ ئۆتۈپ كېتىشكە زورۇقىدۇ. ھالبۇكى، ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە زاكات ئېلىشقا ھەقلىق نامزاتلار تۈركۈمىنى رەت رېتى بىلەن، كونكرېت ۋە تارماقلىرى بىلەن بايان قىلىشقا ئەھمىيەت بەرگەن. مۇجمەللىككە يول قويمىغان. شۇڭىمۇ زاكات ئەھكامى ئۆز ئالدىغا چوڭ تېما بولۇپ، فىقھ ۋە تەپسىر ئەسەرلىرىدە تىلغا ئېلىنغان ھەربىر تارماق ئۈچۈن مەخسۇس ئەھكاملار، تۈرلۈك ئەمەلىي تۇرمۇشتا ئۇچرايدىغان ئىشلارغا قارىتا شەرئىي ھۆكۈملەر سۆزلەنگەن. شۇنداق ئىكەن، زاكات ھەققىدە تەپسىلىي بايان بەرمەكچى بولغان ۋاقىتتا، ھەربىر تارماق ئۆز ئالدىغا بىر ۋىدىيو قىلىنسىمۇ تەپسىلىي دېيىشكە ئاران تىل بارىدىغانلىقى زاكات فىقھىسىنىڭ ئۇجۇر بۇجۇرىدىن خەۋەردار بىرى ئۈچۈن دەپ ئولتۇرۇش ھاجەتسىز. ئەمما تالىپچىقىمىز خۇددى نەچچە ئەسىر دەۋر سۈرگەن سۇلالىلەر تارىخىنى نەچچە مىنۇتقا سىغدۇرۇپ ۋىدىيو ئىشلەپ مەۋجۇت ئېھتىياجنى قاندۇرۇۋاتقان كۆرۈنۈۋاتقىنىدەك، مەزكۇر تېمىدىمۇ ئوخشاش يول تۇتسا بولىۋېرىدىغاندەك، چالا – چالپاقلىقى دىققەتكە چۈشمەيدىغاندەك ئىش قىلىدۇ. مەسىلەن، ئايەتتىكى «المؤلفة قلوبهم»، «الغارمين»، «في سبيل الله» كاتېگورىيەلىرى تەپسىلاتقا كىرىپ تۇرۇپ چۈشەندۈرۈش كېرەكلىكتە بىر – بىرىدىن قېلىشمايدىغان، ھەربىرىدە كۈنىمىز ئۈچۈن لازىملىق تارماق مەسىلىلەرنى سۈزۈپ چىقىپ كۆرۈرمەنلەرگە يورۇتۇش كېرەك بولغان نۇقتىلار بار. مەسىلەن، ئايەتتىكى «كۆڭۈل مايىل قىلىنىدىغانلار» دېگەندە، بۇ مۇنداقلا دەپ ئۆتۈپ كېتىلىدىغان تېما ئەمەس. كۆڭۈل مايىل قىلىنغۇچىلار كونكرېت كىملەرنى كۆرسىتىدۇ، پەيغەمبەر دەۋرىدە قايسى تەبىقە ۋە قانداق تۈركۈمدىكىلەر بۇ كاتېگورىيەگە كىرگەن، ئىشلىتىلگەن، كېيىن قانداق تەتبىقلانغان، ھەتتا قانداق بولۇپ تەتبىقلىنىش ئەمەلدىن قالغان، كۈنىمىزدە بۇ ئايەتنىڭ تەتبىقلىنىش ئورنى بارمۇ، يوق. بار بولسا، كۈنىمىزدە مايىل قىلىنىش ئوبيېكتىلىرى كونكېرت قايسىلار؟ يېقىنقى زامان ئالىملىرى بۇ خۇسۇسقا قانداق قاراشلاردا بولغان؟ «ئاللاھنىڭ يولىدىكىلەر» دېسەك، يۇقىرىسى مانىڭدىن، تۆۋىنى مانىڭغىچە شەكلىدە تومتاقلارچە زىكرى قىلىپ ئۆتۈپ كەتمەستىن، ئاشۇ دائىرىگە كىرىدىغان، بولۇپمۇ بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىدە بۇ تۈر قايسى يۆنىلىشنى، قانداق ئىدىيە بىلەن كېتىۋاتقانلارنى كۆرسىتىدىغانلىقى، نېمە ئۈچۈن كىتاب، دەۋەت، مائارىپ قاتارلىقلارنى ئاللاھ يولى دائىرىسىگە، جىھادنىڭ ئورنىدىكى ھەرىكەت ۋە ئەمەللەر دائىرىسىگە تىزىلىدىغانلىقى تەپسىلى يورۇتۇلۇشى كېرەك بولغان مەسىلىلەر ھېسابلىنىدۇ. ئەمما كۆرۈمىزكى، تالىپچىقىمىز تېما ھەققىدە تەپسىلاتتىن گەپ ئېچىپ قويغانۇ، ئەمىللەشتۈرۈشكە كەلگەندە، دېگەن، دەۋاتقان ۋە تېگىش قىلغان نۇقتىلىرىنىڭ ھەربىرىدە شۇ قەدەر ئىخچاملاشتۇرۇشقا زورۇققانكى، ئوتتۇرىغا تاشلىغان ۋىدىيوسى زاكات ھەققىدە قىسقىدىن قىسقىچە بىر نەرسە دېگىلى بولغىدەك، ھەتتا ئۇنىمۇ ئالدىراپ دېگىلى بولمىغىدەك بىر نەرسە بولۇپ قالغان.

ئۆزىمۇ ئازىدۇ، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدۇ (2)

3. سىياسىي كاززاپلىق، خاتا ئىزاھات ۋە ئازغۇن پەتىۋا
دەۋەتچىلىك ساھەسى دۇرۇسلۇقنى، ساپانى، ئاڭلىقلىقنى، سەزگۈرلۈكنى، شۇنداقلا دادىللىقنى تەلەپ قىلىدىغان بىر ساھە. قورقاق، ھىيلىگەرلىك، ئىككى يۈزلىمىچىلىك، شامالغا بېقىپ ئۇسۇل ئوينايدىغان لىڭ تاسمىلىق ساھەنىڭ يېرى ئەمەس. بولۇپمۇ، كاززاپلىقنىڭ ئورنى تېخىمۇ ئەمەس. ئەپسۇسكى، دىن دەۋىتى قالپىقىنى كىيىپ يۈرگەن مەزكۇر تالىپچىقىمىزدا دەۋەتچىدە تېپىلىدىغان خاسلىقلاردىن بەكرەك، دەۋەتچىدە كۆرۈلسە بولمايدىغان، پاش بولۇپ قېلىنىشى بىلەن تەڭ بايقۇت قىلىنىشى كېرەك بولىدىغان سۈپەتلەر مەۋسۇمدە بىر دېگۈدەك كۆرۈلۈپ تۇرىدۇ. ئالايلۇق، ئاتالمىش دەۋەتچىمىزنىڭ كۆرۈرۈمەنلىرى راسا كۆپىيىۋاتقان شۇ مەزگىللەردىن بىرىدە سىتودىيەسىگە فىلىم ۋە پىروگرامما ئىشلەش جەھەتتىن ئۆزىدىنمۇ كەسپىي بولغان مەسلەك ئەھلى كېلىدۇ ۋە بىرلىكتە ئىشلەش تەكلىپى بېرىدۇ. ئەمما ئۆزىنى دىننىڭ دەۋەتچىسى دەپ يۈرگەن بۇ تالىپچاق ئۆزىنى سىياسىيغا ئارىلاشمايدىغانلىق، سىياسىيغا يېقىن يولىمايدىغانلىقىنى پەش قىلىپ مىللەت ۋە ۋەتەن ئۈچۈن خىزمەت قىلىش تەكلىپى بىلەن كەلگەن كىشىنى رەت قىلىپ يولغا سالىدۇ. دىققەت تارتىدىغان يېرى شۇكى، رەت قىلىشنىڭ باھانىسى قارشى تەرەپ بىلەن خۇشى يوقلۇقى ياكى قولىدىن كەلمەيدىغانلىقى ئەمەس. بەلكى قولىدىن كېلىدىغان بىر ئىشنىڭ، ھەمكارلىشىش ئىمكانىيىتى بىر ئىشنىڭ سىياسىي بولغانلىقى. مانا بۇ تالىپچىقىمىزنىڭ، يەنى سېكولارىزمنى ئاغزى - ئاغزىغا تەگمەي ئەيىبلەپ ھارمىغان، دىن ۋە سىياسەتنى ئايرىش تەرەپدارلىقىنى تەنقىدلەپ، دىندىن، ئايەت – ھەدىستىن نەقىل سۆزلەپ قۇيۇن چىقىرىپ تۇرۇلمىغان «دەۋەتچى»مىزنىڭ تۇتۇمى. ئەمما كۆرۈمىزكى، سىياسىيغا ئۆزىنىڭ دىنىيلىق يولىنى ئارىلاشتۇرمايدىغان بۇ تالىپچاق، يەنە تۇيۇقسىز كامېرا ئالدىدا، نامايىش مەيدانلىرىدا پەيدا بولۇپ، دەۋا سۇيۇقلاندۇرۇش تىپىدىكى «ئائىلەم نەدە» ھەرىكىتىنىڭ ئاكتىپلىرىدىن كۆرۈنۈشكە باشلايدۇ. «بەرمەيمەن دەپ، دۆڭگە چىقىپ بېرىپتۇ»، دېگەندەك، خىتاي كونسۇلى ئالدىدا نامايىش قىلىشتەك بىر سىياسىي ھەرىكەتنىڭ سىياسىي تۈس ئالماسلىقى ئۈچۈن تالىپچىقىمىزنىڭ بازارغا سالمىغان دىنىي دەۋەتچى قالپىقى، ئۇنۋانى قالمايدۇ. بىرقانچە يىللىق ئېكەك سېلىپ بىلەپ ھازىرلانغان دىنىي نوپۇزىنىڭ كۈچىنى سىناپ كۆرۈش تىپىدىكى بۇ ئۇرۇنۇشى ئاتالمىش دەۋەتچىمىزنىڭ نامايىش مەيدانىغا بارغۇچە بايراق چىقارماسلىق نەسىھىتىنى قوڭىنىڭ قىرىغا ئالمانىغان ھالدا كەڭ لەپىلدىتىشى بىلەن ئاقمىغانلىقى بىلىنىدۇ. سىياسىي خاراكتېرى بىر ھەرىكەتنى سىياسىيلىقتىن يالىڭاچلاپ كۆرسىتىشتەك سۇيىئىستېمالچىلىقنىڭ ئاقمىغانلىقىنى كۆرگەن «دەۋەتچى»مىز نومۇس قىلماستىن يەنە نامايىش مەيدانىغا چىقىپ بايراق كۆتۈرۈپ چىققان خەلققە گەجگىسىنى قىلىپ تۇرۇپ يەنە بايراق چىقارماسلىققا نەسىھەت قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ ھارمايدۇ. ھالبۇكى بايراق كۆتۈرۈپ چىقىۋاتقانلارمۇ، نامايىشنى نامايىشتەك قىلىپ تۇرۇۋاتقان ئاۋاممۇ دەۋەتچىمىزنىڭ دۈمبىسىدىن 20-30 مېتىر يىراقلىقىغا ئۇدۇل كېلىدۇ ياكى كەلمەيدۇ. بايراقنى كۆتۈرۈۋاتقانمۇ، ئائىلە دەۋاسى قىلىۋاتقان خەلقمۇ ئاشۇ مەيداندا. ئەمما دەۋەتچىمىز مەيداندا كامېراغا، سايىسى بولمىغان كۆرۈرمەنلەرگە قاراپ قايناپ كېتىدۇ. ئەجەبا بۇ نېمىنىڭ دەۋەتچىلىكى؟ ئەجەبا بايراق كۆتۈرمەي دەۋا قىلسا بەكرەك ئاقىدىغانلىققا دائىر بىرەر ئاپپاراتتىن «ۋەھىي» ياكى بېشارەت كەلدىمۇ، ياكى بۇ چاقىرىق بىر ياقتىن بايراقلىق نامايىش قىلىنىۋاتسا، بايراق بىلەن خەلقنىڭ ئىشى يوقلۇقىنى، بايراق كۆتۈرۈپ سىياسىي دەۋا قىلىدىغانلار بىلەن ئەسلىدە نورمال خەلقنىڭ ھېچ ئىشى يوقلۇقىنى مەيدانغا چىقىپ كۆرسىتىپ بېرىشكە سەپەرۋەرلىك قىلىش ۋەزىپىسىنىڭ ئېھتىياجىغا ماسلىشىش كېرەك بولۇپ قالغانلىقتىنمۇ؟

سىياسىي پائالىيەتچىلەرنىڭ مۇشۇ تەرىقىدە دىققىتىگە چۈشۈپ كېلىۋاتقان مەزكۇر تالىپچاق زامان – زامان دىنىي ئەھكام ۋە ئەقىدىگە مۇناسىۋەتلىك ئازغۇن قاراشلارنىمۇ گەپ ئارىلىقىغا بىلىنەر - بىلىنمەس تەرىقىدە قىستۇرۇپ دەۋېتىۋېرىدىغان، ئاۋازسىز ئەمما ھىدى بەتبۇي كېلىدىغان ھېلىقىدەك يەل قويۇۋېتىش ئۇسۇلى بويىچە پۇسسۇڭڭىدە دەپ تاشلايدىغان، دەرھال سېسىق ھىدى چىقىپ يەلنىڭ مەنبەسى سۈرۈشتۈرۈلۈپ تەنقىدلىنىشكە باشلىغاندا شاققىدە چىقىرىپ بولغان ۋىدىيوسىنى تەھرىرلەپ، كېسىپ ئۇلاپ، قايتىدىن سۈرەتكە ئالىدىغان جايلىرى بولسا زاماسكىسىنى تولۇقلايدىغان قىلىقلارنىمۇ قىلىپ تۇردى.

ئەمدىلىكتە مەزكۇر تالىپچىقىمىز سۈپەتسىز يۇتۇبىرچىلىقنىڭ تىپىك شالغۇت خاراكتېرىنى نامايىش قىلىپ دەۋەتچى قالپىقى ئاستىدا دىننىڭ تەتقىقات ساھەسىدىن، پىكرىي، ئەقىدىۋى ساھەسىغىچە، ئەخلاق ۋە شەرئىي مەسىلىلىرىغىچە، سىياسەتتىن ئىسلام تارىخىغىچە ھەممە ئېرىققا پۇت سېلىپ باقىدىغان، بۇرنىنى تىقىپ باقىدىغان، ئىجتىمائىي تارماق ئۇچۇر ۋاسىتىلىرىدا قايسى خىل تېخنىكىلىق يۆنىلىشتە دىن توغرۇلۇق گەپ سېتىش مودا بولسا، قايسىسىنىڭ رەيتىڭ بازىرى مودا بولسا شۇنىڭ سۈپەتسىز نەشرىنى ئىجاد قىلىپ، پەرقلىق موللا كۆرۈنۈش ھەۋىسىنى بازارغا سېلىپ ئۈلگۈردى. ئەلۋەتتە بۇ دەرىجىگە بېرىپ يەتكەن ئارسىزلارچە ھەدسىزلىكلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا كۆرۈرمەندىن بەكرەك، ھەقىقىي ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ مەيداندا كۆرۈلمەسلىكى، دىنىي ساھەنىڭ شالغۇتلىشىشىغا، پۇچەكلىشىشىگە قارىتا ھەرقاچان سەگەك تۇرۇش، ئىلمىي نوپۇزى ۋە سالاھىيەت بىلەن سالاھىيەتسىز تىپلارنى ۋاقتى - ۋاقتىدا ئىلمىي تەنقىدلىرى بىلەن پاش قىلىپ، سازلاپ تۇرماسلىقى قاتارلىقلارنىڭمۇ بەلگىلىك ھەسسىسى بولدى، دېسەك ئارتۇق بولمايدۇ. شۇنداقلا ساھەدە كامېرا يۈزىگە چىقىۋالغان بىر تالاي يالاڭتۆشلەرنىڭ موللا ئاتىقىنى كىيىۋېلىپ سۈپەتسىز ۋەز – تەبلىغلەر بىلەن دىنىي مەرىپەتچىلىكنى بۇلغاپ ئوينىشى، ئۇنى نوپۇز ۋە نام – ئاتاقپەرەسچىلىكنىڭ ۋاسىتىسى قىلىۋېلىشى، مۇنداقچە ئېيتقاندا، مەزكۇر يۇتۇبىرچى تالىپچىقىمىزدىنمۇ بەرباتراق تەلەتى بىلەن دىنىي ساھەنى خۇنۈكلەشتۈرۈشلىرىمۇ «تاغدا يولۋاس بولمىسا مايمۇن پادىشاھ بولۇر» تەمسىلىنىڭ ئەمەلىيەتكە ئايلىنىشىغا، تالىپچىقىمىزدەك ماكاكاچە دىنىي ساھەنى مالىمان قىلىش ۋە شاختىن شاخقا قونۇپ ساھەنى بۇلغاشقا ئورۇن ھازىرلىدى، دېسەك خاتا بولمايدۇ. شۇنداق قىلىپ پىكسەل (سۈزۈكلۈك) دەرىجىسى يۇقىرى، كىرىشتۈرۈش ۋە تەھرىرلەش سۈپىتىگە بىر قەدەر ھۈنەر ئارىلاشقان تېشى پال – پال ئىچى غال - غال ۋىدىيو ئىشلەپ يۇتۇبىرچىلىق قىلىش سايىسىدە نۆۋەتتىكىدەك ئون راست ئارىسىغا بىر ساختىنى ئارىلاشتۇرۇپ مىللەتكە يۇتقۇزۇش تاكتىكىسىنى ئ‍ېلىپ بېرىشمۇ، بىر سەپسەتەنى بازارغا سېلىۋېلىش ئۈچۈن ئون ھەقىقەتنى قوراللاندۇرۇشتەك دىن تاپاۋەتچىلىكىمۇ ئاتالمىش «دىنغا خىزمەت قىلىۋاتقانلىق»، «دىنىي ساھەدە ئىش قىلىۋاتقانلىق»نىڭ بىر ۋارىيانتىغا ئايلىنىپ قالماقتا.

سىياسىيغا ئارىلاشمايمەن، ئىددىئاسى بىلەن ئۆزىنى نىقابلاپ تۇرۇپ، سىياسىي ھەرىكەتلەرنى سىياسىيسىزلاشتۇرۇش سىياسىتىگە ئىمزا قويغان مەزكۇر تالىپچىقىمىز، يەنە كېلىپ مىللەتنىڭ ئۆزى ۋە ئائىلىسىنىڭ ئىز - دېرىكىنى تىپىك سىياسىي كىملىكىنى يوشۇرمىغان ئاساستا دادىل سوراقلاش خاراكتېرىدىكى نامايىشقا بايراق كۆتۈرۈپ چىقىۋاتقان خەلقنى بايراقسىزلىشىشقا دەۋەت قىلغان، يەنى ئاتالمىش دىنىي دەۋەتچىلىك نوپۇزىنى مىللىي بايراقنىڭ كۆتۈرۈلمەسلىكىگە، خەلق ھەرىكەتلىرىدە بايراق كۆتۈرۈپ چىقماسلىقنى سىياسىيسىزلىشىشنىڭ بىر ئىپادىسى قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنغان، خۇددى مۇستەملىكىچى ئالدىغا مىللىي بايرىقىنى تەرك قىلىپ چىققانلىق ئۇنىڭ نەزىرىدە سىياسىي ھەرىكەت سانالمايدىغاندەك كۆرسىتىشكە پايپېتەك بولۇپ كەتكەن بۇ تالىپچىقىمىز زاكات ھەققىدىكى ئاتالمىش تەپسىلىي بايان ۋىدىيوسىدا، خۇددى ئاخىرەت ئەقىدىسى مەسىلىسىدە «جەننەتكە جىسمىمىز كىرمەيدۇ، روھىمىز كىرىدۇ» دېگەن ئەھلى سۈننەت ئەقىدىسىگە زىت ئېتىقادنى قانداق ئۇستىلىق بىلەن گەپ ئارىلىقىغا تىقىپ يەرلەشتۈرگەن بولسا، زاكات مەسىلىسىدىمۇ «دەۋاغا زاكات ئىشلىتىشكە بولمايدۇ» ناملىق باتىل پەتىۋاسىنىمۇ يەرلەشتۈرۈپ ئۈلگۈرىدۇ. شۇنداقلا ئىسلامدىكى شەرئىي سىياسەت كاتېگورىيەسىگە چېتىشلىق بولغان «كۆڭۈل مايىل قىلىنغۇچىلار» ۋە «ئاللاھنىڭ يولى» دېگەن ئىككى مۇھىم بۆلەكنى يېرىم يارتا ۋە تومتاق ئىپادىلەر بىلەن، ھەمدە زاكاتتىن نېسىۋېلىنىشتە ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ماس كېلىدىغان تەرىقىدە تىلغا ئېلىپ كېتىدۇ. توغرىسى مەزكۇر ئىككى نۇقتىنى، يەنى زاكاتنىڭ سىياسىي ساھەلەرگە چېتىلىدىغان مەزكۇر ئىككى قىسمىنى خۇددى بايراق ۋە سىياسىي ھەرىكەتكە دائىر ئىشلاردا قانداق توخۇ پوقىلارچە مەۋقە تۇتۇشنى ئۆزىگە يول قىلىپ تاللىغان بولسا، ئەينەن شۇ ھالىتى بويىچە پېتىنى بۇزماستىن پېتىقلاش ۋە سىياسىي مەزمۇننى ئىنتايىن مۇجمەل، ئۆلچەمسىز، خاتا ۋە تېتىقسىز بىر شەكىلدە بايان قىلىپ ئۆتۈپ كېتىشتە ئۇستىلىق ئىشلىتىشتىن ئايانمايدۇ. نەتىجىدە سىياسىيدىن نېرى تۇرىدىغانلىقىنى بازارغا سېلىپ تۇرۇپ سىياسىيغا دائىر مەسىلىلەرگە بۇرۇن تىقىدۇ ۋە ساھەنى بۇلغاشتەك سىياسىي كاززاپلىق، مۇجمەل ۋە تۇتۇرۇقسىز ئىزاھات ئارقىلىق ئايەتنىڭ ھەقىقىي مەزمۇنى ۋە روھىدىن ئومۇمنى خەۋەردار قىلماسلىق، شۇنداقلا پەتىۋا پىچىشقا قىلچە سالاھىيەت ۋە ئىلمىي ساپا يوق تۇرۇپ ئئاغزىغا كەلگەنچە پەتىۋا بېرىشتەك بىلجىرلاشلار كەڭ بازارغا سېلىنىدۇ.

مەسىلەن، ئاتالمىش دەۋەتچىمىز زاكات ئېلىشقا ھەقلىق بولغان سەككىز تۈر ئارىسىدىكى «كۆڭلى مايىل قىلىنغۇچىلار» كاتېگورىيەسىنى شۇنداق ئىزاھلايدۇ:

«المؤلفة قلوبهم، يەنى تۆتىنچىسى قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر، يەنى باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلارغا زاكات بېرىپ، ياكى ئۇلارنىڭ بەزى چىقىملىرىنى قىلىپ بېرىپ، ئىسلامنىڭكى بىر ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈپ قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر. بۇنداق كىشىلەرگىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ. يەنە بىر تۈرى بار كۆڭۈلنى مايىل قىلىشنىڭكى. زاكات بەرسەك ئىسلامغا زىيان سالمايدىغان، پۇل بەرمىسەك ئىسلامغا زىيان سېلىپ قېلىش ئېھتىمالى بار، بۇنداق بوپ قالسا، بۇمۇ «المؤلفة قلوبهم تۈرىگە كىرىدۇ. بۇلارغىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ. ئىككىلىسى (يەنى مەزكۇر ئىككى تۈر ئايەتتىكى) المؤلفة قلوبهم تۈرىگە كىرىدۇ». [ۋىدىيونىڭ 12 مىنۇت 13 سېكۇنتلۇق يېرىدىن 47 سېكۇنتلۇق يېرىگىچە].»

توۋا خۇدا! ئەجەبا بۇ قەيەرچە ئىزاھات، قەيەرچە چۈشەندۈرۈش بولدى؟! بۇنچە تاققا - تۇققىلىق ئىبارە ئىشلىتىش ئورنىغا، مەزكۇر كاتېگورىيە چۈشەندۈرۈلگەن مەزمۇننى بىرەر فىقھىيغا ئائىت كىتابتىن كۆچۈرۈپ يادلاپ بولسىمۇ سۆزلەپ بەرسە تېخىمۇ ئوڭ بولماسمىدى؟! ئەمەلىيەتتە، ئايەتتىكى «كۆڭلى مايىل قىلىنغۇچىلار» ۋىدىيودىكىدەك ئۇنداق تومتاق، قاراتمىلىقى گۇڭگا ۋە مۇجمەل شەكىلدە ئىپادىلەنسە بولۇۋېرىدىغان، گويا زاكاتنى ئىسلامنى تىللايدىغانلارنىڭ ئئاغزىنى تۇۋاقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان خۇشامەتچىلىك تاكتىكىسىدەك چۈشىنىلىشكە كەڭرى يول ئئاچىدىغان يوسۇندا سۆزلەپ ئۆتۈپ كەتسە، بولۇپمۇ خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ ھەممىگە ئئايدىڭ ساختا ۋە يىرگىنىشلىك سىياسىي پىروپاگاندالىرىدىن بىرى بولغان «پارتىيەنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش» سەپسەتەسىنى ئەسكە سالىدىغان ئىبارەلەر بىلەن شەرھلەنسە، بولۇپمۇ كونكرېتلاشتۇرۇشقا تېگىشلىك بىر ئەمەلنىڭ خاراكتېرىنى ئاتالمىش «ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش»دېگەندەك مۇجمەللىككە ياتقىن ۋە بۇرمىلىنىشقا ئوچۇق بولغان سۈپەتلەر بىلەن ئىزاھلانسا مەيلى بولىدىغان كاتېگورىيە تېخىمۇ ئەمەس.

نە سۆزنىڭ، نە ئۇقۇمنىڭ قاراتمىلىقلىرى بىلەن ئىشى بولمىغان، بىلەرمەنلەرچە ئئاغزى - ئئاغزىغا تەگمەي سۆزلەۋاتقان تالىپچىقىمىز ئايەتتىكى «المؤلفة قلوبهم»نى، يەنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر دېگەن تەرجىمىنى بەرگەندىن كېيىن، بىپەرۋا ھالدا «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلارغا زاكات بېرىپ، ياكى ئۇلارنىڭ بەزى چىقىملىرىنى قىلىپ بېرىپ، ئىسلامنىڭكى بىر ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈپ قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر. بۇنداق كىشىلەرگىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ» دەپ بىلجىرلايدۇ. ھالبۇكى «المؤلفة قلوبهم»، يەنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەرگە زاكات بېرىلسە بولىدۇ، دېگەنلىكنى تالىپچىقىمىزنىڭ سۆزىدىكىدەك «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلارغا زاكات بېرىش، ياكى ئۇلارنىڭ بەزى چىقىملىرىنى قىلىپ بېرىش» ئەمەس. چۈنكى ئايەتنىڭ سەبەب نۇزۇلى ۋە قاراتمىلىقىدىن چىقىپ تۇرۇپتۇكى، كۆڭۈل مايىل قىلىنغۇچىلار مۇسۇلمان ئەمەسلەر، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى مۇسۇلمان بولمىغان تائىپىلەر، يەنى كاپىرلار ۋە شۇلار ئارىسىدىكى نوپۇز ۋە تەسىر ئىگىلىرى. شۇنداق ئىكەن، بۇنى ئىزاھلىغاندا «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن بېرىلىدىغان زاكات» تەرىقىسىدە چۈشەندۈرۈش ئايەتنى ئىزاھلاش بولماستىن تېخىمۇ تۇتۇقلاشتۇرۇش، ئېنىق كاتېگورىيەدىكى كونكرېت ئوبيېكتىنى يەنىمۇ ئوچۇقلۇققا ئىگە قىلماستىن بۇرمىلاش، مۇجمەللىكنى يەنىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس. يەنى زاكات دۇرۇس بولىدىغان كاتېگورىيە ئىچىدىكى «كۆڭلى ئىسلامغا مايىل قىلىنىش مەقسەت قىلىنغانلار» دىن مەقسەت ئاتالمىش «باشقىلار» بولماستىن، مۇسۇلمان جەمئىيەتتىكى كاپىرلار توپىدىكى كۆڭلىنى ئىسلامغا مايىل بولۇش ئېھتىماللىقى بولغان بىر قىسىم كىشىلەردۇر. ئىزاھات بۇ تەرىقىدە بولغاندا، تەبىئىي ھالدا ئئاڭلىغۇچى ياكى كۆرۈرمەندە سوئال تۇغۇلۇشى، توغرىسى مەسىلىنى بايان قىلغۇچى ئۈچۈن ئايەتنىڭ مەزمۇنىغا چېتىشلىق ئەھكاملارنى، مەسىلەن، كاپىرغىمۇ زاكات كېلەمدۇ، «ئىسلامغا مايىل قىلىشنى مەقسەت قىلىش» دېگەن بۇ ئىش قانداق ۋەزىيەت ۋە قانداق شارائىتلاردا كۈچكە ئىگە؟ بۇ كاتېگورىيەنى ھەر شەخس ئۆزى بىلىپ ئادا قىلىۋېرىدىغان ئىشمۇ ياكى بۇنى رەسۇلۇللاھنىڭ قىلغىنىغا ئوخشاش مۇسۇلمانلارغا باش بولغۇچى رەئىس تەرىپىدىن، ياكى مۇسۇلمان دۆلەتنىڭ زاكات ۋە غەنىيمەت ئىشلىرىغا مەسئۇل ئورۇن ياكى ئورگان تەرىپىدىن قىلىنامدۇ، ھەر كىم كاللىسىغا كەلگەنچە مەزكۇر كاتېگورىيەدىكىلەرنى بەلگىلەپ زاكىتىنى تۇتقۇزۇپ قويسا بولىۋېرىدىغان ئىشمۇ ياكى بۇنىڭ باشقا كاتېگورىيەدىكىدىن ئادا قىلىش جەھەتتە پەرقلىق تەرەپلىرى بارمۇ، دېگەنلەر چۈشەندۈرۈلۈشى كېرەك بولاتتى. شۇنداقلا، مەزكۇر ئايەتنىڭ روھى بويىچە «كۆڭلى مايىل قىلىنغۇچىلارغا زاكات بېرىش» ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىدىن كېيىن تەتبىقلىنىشتىن قالغانلىق ھەققىدىكى مەلۇماتلار ۋە بۇنىڭ ھېكمىتى چۈشەندۈرۈلۈشى، كۈنىمىزدە بۇ كاتېگورىيە ئەمەلىي جەھەتتىن تەتبىقلىنامدۇ يوق، تەتبىقلانسا قانداق تەتبىقلىنىدۇ، دېگەنلەرنى يېشىشى شەرت ئىدى. قىسقىسى، ئايەتتىكى «كۆڭلىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش كۆزدە تۇتۇلغانلار» قىسمى باشقا قىسىملاردىن پەرقلىنىدىغان، مەزمۇن ۋە خاراكتېرى ئېتىبارى بىلەن كەڭرى ئىزاھلانمىغاندا، مۇجمەللىك ئۈستىگە مۇجمەللىك، ئېنىقسىزلىق ئۈستىگە ئېنىقسىزلىق كېلىپ چىقىدىغانلىقى مەلۇم. ئەڭ قىسقا ئىزاھلاپ تېزلا ئۆتۈپ كېتىشكە توغرا كەلدى دېگەندىمۇ، مەزكۇر كاتېگورىيەنى تومتاقلارچە «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلارغا زاكات بېرىپ، ياكى ئۇلارنىڭ بەزى چىقىملىرىنى قىلىپ بېرىش» دەپ چۈشەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇش ئايەتنى ئىزاھلاش ئەمەس، بەلكى بۇرمىلاشتۇر. بىلمەي بۇرمىلىدى دېگەندىمۇ، بۇ ئەھۋال تالىپچىقىمىزنىڭ مۇپتىلىق قىلىپ پەتىۋاغا قول ئۇرۇشقا سالاھىيىتى يوق بولۇشىدىن تاشقىرى، شەرئىي ئاتالغۇلارنى، قۇرئانىي ئۇقۇملارنى، تەپسىرى ۋە مەزمۇنى قاتارلىقلارنىمۇ كىتابتىن ئوقۇپ چۈشەنگىنى بويىچە بولسىمۇ نورمال بىر ئۇيغۇرچە تىلدا چۈشەندۈرۈپ بېرىشكىمۇ يارىمايدىغان دەرىجىدە كالامپايلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىشكە يېتەرلىك.

تالىپچىقىمىزنىڭ يۇقىرىقى نۇقتىنى مۇجمەللەشتۈرگەندىن سىرت مەزكۇر «قەلبىنى مايىل قىلغۇچىلارنىڭ چىقىمىنى قىلىپ بېرىش»، دەپ باشلىغان سۆزىنى تېخىمۇ ئوچۇقلاشقا زورۇقۇپ «يەنى ئىسلامنىڭكى بىر ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈپ قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر. بۇنداق كىشىلەرگىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ. يەنە بىر تۈرى بار كۆڭۈلنى مايىل قىلىشنىڭكى. زاكات بەرسەك ئىسلامغا زىيان سالمايدىغان، پۇل بەرمىسەك ئىسلامغا زىيان سېلىپ قېلىش ئېھتىمالى بار، بۇنداق بوپ قالسا، بۇمۇ «المؤلفة قلوبهم تۈرىگە كىرىدۇ. بۇلارغىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ. ئىككىلىسى (يەنى مەزكۇر ئىككى تۈر ئايەتتىكى) المؤلفة قلوبهم تۈرىگە كىرىدۇ»، دەپ يۈرۈشىمۇ مەزكۇر كالامپاي ئىزاھاتنى يەنىمۇ تۇتۇقلاشتۇرىدىغان، ئايەتنىڭ كونكرېت مەزمۇنىنى چۈشىنىشنى تېخىمۇ تەسلەشتۈرىدىغان بىر ئەھۋالنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ قويغان. توغرىسىنى ئېيتقاندا، ئايەتنىڭ مۇددىئاسىنى ئازراقمۇ ئېچىپ بېرەلمىگەن، بەلكى بۇرمىلىۋەتكەن.

چۈنكى، ھېچبىر ئىسلام فىقھىسىدا، ياكى بىرەر تەپسىردە «قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەسىلىسى» بۇ تەرزدە چۈشەندۈرۈلگەن ئەمەس. ھەرقانداق بىر تەپسىر ياكى زاكات ئەھكامىغا دائىر فىقھىي ئەسەرگە قارالسا، بۇ يەردىكى كۆڭلى مايىل قىلىنغان كىشىلەردىن مەقسەتنىڭ كاپىرلار ئىكەنلىكى، غەنىيمەت ۋە توپلانغان زاكاتتىن شۇلار ئىچىدىكى بىر قىسىم كىشىلەرنى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى يوقسۇل ۋە باشقا ياردەمگە ئېھتىياجلىقلارغا كۆڭۈل بۆلگەن تەرىقىدە ئۇلارغىمۇ توپلانغان زاكاتتىن خۇددى زاكات توپلىغۇچى خادىمغىمۇ مەلۇم ئۈلۈش ئايرىپ بەرگەندەك، ئايرىپ بېرىشكە بولىدىغانلىقى، بۇنى رەسۇلۇللاھ ئۆز زامانىسىدا بىر ھۆكۈمدار، ئىمام ياكى رەئىس سۈپىتىدە ئ‍ىسلام ھەققىدە سوئال سوراپ كەلگەن كاپىرلارنى قۇرۇق قايتۇرماستىن زاكاتتىن مەلۇم ئۈلۈش بەرگەنلىكى، ئۇلار رەسۇلۇللاھنىڭ بۇ ئىلتىپاتىدىن سۆيۈنۈپ ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلىققا تونۇشى ياخشى بولۇپ، قايتىپ بارغىنىدا ئىسلام ھەققىدە ئىجابىي تونۇشقا كېلىپ ئۆزىنىڭ كۆرگەن ۋە بىلگەنلىرىنى قەۋمىگە دەپ بەرگەنلىكى قاتارلىق مەزمۇنلار بايان قىلىنىدۇ. ئۇلار ئارىسىدا بۇ خىل ئىلتىپاتتىن تەسىرلىنىپ ئىسلامغا كىرگەنلەر بولغانلىقىمۇ زىكرى قىلىنىدۇ. شۇنىڭدەك، بۇ خىل ئىشنىڭ خەلىپە ئۆمەر دەۋرىدە، يەنى ئىسلامنىڭ شانۇ – شەۋكىتى ھەممىگە ئئايدىڭ بولغان، كۆڭۈللەرنى ئىلتىپاتتىن بەكرەك، ھەقىقەت ۋە ئادالەتنىڭ غەلىبىسى بىلەن قايىل قىلىشقا كۆز يەتكەن، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى بۇددىزمنىڭ ھەر تۈرلۈك تەسىرىدىن تەلتۆكۈس قۇتۇلۇپ بولغان دەۋرگە كەلگەندە، مەزكۇر كۆڭلىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغانلارغا زاكاتتىن ئۆلۈش بېرىش توختىتىلغانلىقى، ئايەتنى ئىجرا قىلىشنى تەقەززا قىلىدىغان شارائىت ۋە ۋەزىيەت ئۆزگەرگەنلىكى ئۈچۈن تەتبىقلاشتىن قالغانلىقى قاتارلىقلارنى تىلغا ئالىدۇ. كۈنىمىزدە بولسا ئالىملار مەزكۇر ئايەتنى قايتا تەتبىقلاش مۇمكىنمۇ، يوق، تەتبىقلىساق قانداق تەتبىقلايمىز دېگەنلەر ھەققىدە قىممەتلىك كۆز قاراشلارنى ئىلگىرى سۈرگەندۇر. ئەمما بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىسلامنىڭ زاكات مۇئەسسەسەسىنى ئىزاھلىغاندا «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن، ئىسلامنى تىللايدىغانلارنى تىللىمايدىغان قىلىش ئۈچۈن پۇل بەرسە» بولىدۇ، دەيدىغان چاكىنا ئىزاھاتلار ئورۇن ئالغان ئەمەس. بەلكى تا مىڭ يىل ئاۋۋال يېزىلغان تەپسىرلەردە بۇ خىل چاكىنا چۈشەنچە رەت قىلىنغان. يەنى بىراۋنىڭ مايىللىقىنى پۇل بېرىش، ئىقتىسادىي غەمخورلۇق ئارقىلىق ئۇنى ئىندەككە كەلتۈرۈش، گويا مىسسىيونېرلارچە پۇل بېرىپ دىنغا قىزىقتۇرۇش، ياكى كاپىرنىڭ يامانلىقىنى ئۇنىڭ زۇلمىغا قارشىلىق كۆرسىتىش ئارقىلىق توختاتماستىن پۇل بېرىپ توختىتىش تىپىدىكى ئىشلارغا زاكاتنى دەسمىي قىلىپ سېلىشتەك چاكىنا چۈشەنچ ئەسلا ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئەمەس. ھەتتا ئىمام تەبەرىيدەك بۇيۈك مۇپەسسىرلەر ئايەتە بەرگەن تەپسىرىدە «كۆڭلىنى مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغۇچىلار» كاتېگورىيەسىدىكىلەر ئەگەردە زاكات بەرسە يامانلىقنى توختىتىدىغان، بەرمىسە يامانلىقىنى توختاتمايدىغان تۈردىكىلەر بولۇپ قالسا، ھەممە ئالىملار بۇ خىل تۈردىكى تائىپىگە زاكاتنىڭ جائىز ئەمەسلىكىدە ئورتاق پىكىردە، دېگەن قاراشنى ئالاھىدە ئەسكەرتكەن. دېمەك، ئاتالمىش «ئىللىقلىق يەتكۈزۈش» ئىبارىسىنى بۇ ئەھۋالدىكى زاكاتنىڭ خۇسۇسىيىتىگە ئىشلىتىش ناتوغرا بولۇپلا قالماي، گويا كوممۇنىستلارنىڭ «پارتىيەنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش» جۈملىسىدىن چىقىدىغان پىروپاگاندالارنى ئەسكە سالىدىغان، خاراكتېر جەھەتتىن مىسسىيونېرلارنىڭ «پۇل بېرىپ دىنغا قىزىقتۇرۇش» تىپىدىكى دىنغا مايىل قىلىش ئۇسۇللىرى بىلەن پاراللېللىق چۈشەنچىسىنى بېرىپ قويىدىغان تەرزدە ئىزاھلانغان. ئەمەلىيەتتە ئىسلامدىكى زاكاتتىن كاپىرلارغا ئۈلۈش ئايرىپ بېرىش مەسىلىسى مۇئەييەن جەمئىيەت قاتلىمى، مۇئەييەن شارائىت ۋە مۇئەييەن سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ ئېھتىياجى تۈپەيلى ئوتتۇرىغا چىققان ئەھۋال. بۇنىڭ تەپسىلاتىمۇ كىتاب - ئەسەرلەردە كەڭ ئورۇن ئالغان. شۇنداق تۇرسىمۇ مەزكۇر تالىپچاق قايسى شەرئىي ئەھكامنى قانداق يوسۇندا، قانداق ئىبارە ۋە ئۇقۇملارنى ئىشلىتىپ تۇرۇپ ئىزاھلاشتەك ئەقەللىي ئىلمىي قابىلىيەتتىن يوقسۇزلۇقىنى چاندۇرغاندىن سىرت ئاسماننى قاسقان قىلىپ ئىزاھلاشتىن، مەزمۇن بۇرمىلاشتىن ئايانمىغان.

ئۆزىمۇ ئازىدۇ، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدۇ (3)

4. سىياسىي كاززاپلىق، خاتا ئىزاھات ۋە ئازغۇن پەتىۋا (داۋامى...)
ئىككىنچى مىسال بولسا، زاكات دۇرۇس بولىدىغان كاتېگورىيەلەرنىڭ يەتتىنچىسى بولغان «في سبيل الله»، يەنى ئاللاھنىڭ يولىدىكىلەر كاتېگورىيەسىدۇر. تالىپچاق «دەۋەتچى»مىز بۇ كاتېگورىيەدىمۇ ئۆزىنىڭ سىياسىيغا ئارىلاشماسلىق، نامايىشنىمۇ بايراقسىزلاشتۇرۇپ سىياسىيسىزلىشىش تەرەپدارلىقى خاھىشىنى شەرئىي پەتىۋاغا ئەكس ئەتتۈرمەكچى بولىدۇ. ھەمدە زاكات دۇرۇس بولىدىغان بۇ كاتېگورىيەدە «ئاللاھ يولىدىكىلەر»دىن مەقسەتنىڭ ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىش ۋە ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىشنىڭ ھۆكمىگە كىرىدىغان ئىشلار ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ. مىسال تەرىقىسىدە ئىلمىي خىزمەتلەرنى، تەلىم – تەربىيە مەركەزلىرىنى، ئوقۇ – ئوقۇتۇشنى، قىيىنچىلىقتىكى ئوقۇغۇچىلارغا ياردەم بېرىش قاتارلىقلارنى تىلغا ئالىدۇ. بۇلارنى تىلغا ئېلىش بىلەن تەڭ، ئاللاھ يولىدا كۈرەشنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان تىپىك دىنىي خىزمەتنى، قۇرئان كۇرسلىرىنى، دەۋەت خىزمىتىنى قىلىۋاتقانلارنى مىسال قىلىدۇ. بۇلارنى تىلغا ئالغاچ تالىپچىقىمىز ئۆزىنىڭ نۇر ت ۋ قانىلىنىمۇ زاكات ئېلىشقا تېگىشلىكلەر قاتارىغا تىزىپ ئۈلگۈرىدۇ. مۇجمەل ۋە تومتاقلاشتۇرۇش ئادىتى بويىچە ئاللاھ يولى كاتېگورىيەسىگە «مۇسۇلمانلارنىڭ ئومۇم مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدىغان ئاللاھ يولىدىكى خىزمەتلەرنى، يەنى يۇقىرىسى ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىش، تۆۋىنى تەرجىمىچىلىكتىن تارتىپ دىنىي خىزمەتلەرنى كۆرسىتىدۇ» دەيدۇ.

يەنى تالىپچىقىمىز زاكات ۋىدىيوسىدا «ئاللاھ يولىدىكىلەر» كاتېگورىيەسىنى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىش ۋە ئۇنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئىشلار، دېگەن ئىككى ۋارىيانتقا ئايرىيدۇ، ئەمما تىلغا ئالغان مىساللارنىڭ ئومۇمىسى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلغانلىقنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئىشلاردىن ھالقىپ كەتمەيدۇ ياكى تىلغا ئېلىنغانلار ئاساسەن دىنىي ساھەنىڭ سىرتىغا چىقىپ كەتمەيدۇ. ئاللاھ يولىدىكى كۈرەشنىڭ دەل ئۆزى ھېسابلىنىدىغان، يەنى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىدىغان ئىشلارنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئەمەس، بەلكى كۈرەشنىڭ دەل ئۆزى ھېسابلىنىدىغان ئىشلارغا بولسا، تەپسىلاتلىق بىر تالمۇ مىسال بەرمەيدۇ. پەقەتلا «يۇقىرىسى ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىش» دېگەنگە ئوخشاش، جىھاد سۆزىنى، يەنى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىش سۆزىنى بىر نەچچە تەكرارلاپ قويۇشتىن باشقا تەپسىلاتقا كىرمەيدۇ. ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىشنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئىشلارنى مىسالغا ئالغاندا «مۇسۇلمانلارنىڭ ئومۇم مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدىغان دىنىي خىزمەتلەر»نى تىلغا ئالىدۇيۇ، مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي ۋە دۇنيالىق مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان، جىھادنىڭ ئۆزى قاتارىدىن ساناشقا بولىدىغان ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسىي مەنپەئەتىگە، سىياسىي مۇستەقىللىقىغا خىزمەت قىلىدىغان بىرمۇ ئىشنى مىسالغا كەلتۈرمەيدۇ. تۈگەل مىساللارنىڭ كۆپى ئاللاھ يولىدىكى كۈرەشنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئىشلاردىن ھالقىپ كەتمەيدۇ. يەنى جىھادنىڭ ئۆزى ھېسابلىنىدىغان سىياسىي مۇستەقىللىق كۈرىشىگە چېتىشلىق سىياسىي ھەرىكەتەردىن بىرەرسىمۇ تىلغا ئ‍ېلىنمايدۇ. جىھادنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان، جىھادنىڭ ساۋابىنى ئالىدىغان باشقا ۋارىيانتتىكى ئىشلارنى بولسا، ئئاغزى - ئئاغزىغا تەگمەي مىسال قىلىشقا زورۇقىدۇ. توغرىسى سىياسىي خۇسۇستا ھە دېگەندە زېھنىي سىيقىراشنى باشتىن كەچۈرىدىغان، مۇمكىنقەدەر سىياسىيسىزلىشىشنى، بولمىغان تەقدىردە سىياسىي تۈسنىڭ دەرىجىسىنى تۆۋەنلىتىش، رېڭىنى سۇسلاشتۇرۇش تۇتۇمىنى ھالقىلىق چاغلاردا ئىپادىلەپ كەلگەن بۇ تالىپچىقىمىز زاكاتنىڭ ھالقىلىق تېمىلىرىدىن بىرى بولغان ئاللاھ يولىدا جىھادنىڭ ئۆزى دائىرىسىگە كىرىدىغان ئىشلارغا مۇمكىنقەدەر چۆكمەسلىك، جىھادنىڭ ھۆكمىگە كىرىدىغان ئىككىنچى ۋارىيانتتىكى ئىشلارنى ساناپ بولدى قىلىش بىلەن كۇپايىلىنىشكە تىرىشىدۇ. ھەتتا بۇنىڭلىق بىلەنمۇ كۇپايىلەنمەستىن سىياسىي دەۋا يولىنى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىشنىڭ يولى دائىرىسىدىن چىقىرىپ ئۈلگۈرىدۇ ۋە دەۋا يولىغا زاكات دۇرۇس بولمايدۇ، دەپ پەتىۋا پىچىدۇ. ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىشنى «في سبيل الله» كاتېگورىيەسىگە تىزىش، ھەم ئاشۇ كۈرەشنىڭ جەريان - باسقۇچلىرىدىن بىرى بولغان سىياسىي دەۋانى، دەۋا يولىنى ئاللاھ يولى دائىرىسىدىن چىقىرىپ تاشلاشتەك زىتلىقنى شەرىئەت ھۆكمى قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ. ئەجەبا، دەۋادىن مەقسەت شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى، يەنى شەرقىي تۈركىستاننى مۇستەملىكىدىن قۇتۇلدۇرۇش، مۇستەقىل قىلىش دەۋاسى ئەمەسمۇ؟ شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ جىھادى، ئاللاھ يولىدىكى كۈرىشىنىڭ بىرىنچى غايىسى ئاشۇ تۇپراقنى سىياسىي مۇستەقىللىققا ئېرىشتۈرۈش ئەمەسمۇ؟ بۇ كۈرەشنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان ھەربىي ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەرنىڭ ھەممىسى ئۆز نۆۋىتىدە ئاللاھ يولى ئەمەسمۇ؟ ئەجەبا دەۋا يولى مانا بۇ كۈرەش يولىنىڭ دەل ئۆزى ئەمەسمۇ؟ قاچاندىن بىرى دەۋا، يەنى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى دىنىي نۇقتىدىن «في سبيل الله» كاتېگورىيەسىدىن چىقىرىۋېتىلىدىغان بولۇپ قالدى؟

تالىپچىقىمىز ئەنە شۇنداق ھەم ئاللاھ يولى ھەققىدە گەپ سېتىپ، ھەم ئاللاھ يولىنىڭ ئۆزى دائىرىسىگە كىرىدىغان، جىھادنىڭ ئۆزى جۈملىسىدىن سانىلىدىغان سىياسىي دەۋانى «في سبيل الله» كاتېگورىيەسىدىن چىقىرىپ ئۈلگۈرىدۇ. بۇنىمۇ ئىنتايىن قۇۋلۇقچە ئىپادىلەشكە تىرىشىدۇ. يەنى جىھادنى ئاللاھ يولى كاتېگورىيەسىدىن سانايدۇ. ئەمما جىھادنىڭ ساھەسى، مەيدانى بولغان دەۋا يولىغا زاكات ئىشلىتىشنى توغرا ئەمەس، دەپ چۈشەندۈرىدۇ. نۇر ت ۋ سىنى، يۇتۇبىرچىلىقىنى ماڭدۇرۇش ئۈچۈن زاكات ئىشلىتىش جائىز ئورۇنلار قاتارىغا تىزالايدۇيۇ، دەۋا يولىغا زاكات ئىشلىتىشنى توغرا بولمايدۇ، دەيدۇ. نۇر ت ۋ قانىلىدىكى پائالىيەتلىرىنى دەۋەتچىلىك كاتېگورىيەسىگە تىزىپ تۇرۇپ، يەنى جىھادنىڭ ھۆكمىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىپ تۇرۇپ ئاتالمىش دەۋەتچىلىك خىزمىتىنى ئېلىپ بېرىۋاتقان ئۆزىنى زاكات ئالغۇچى ئاللاھ يولىدىكىلەر دائىرىسىگە نومۇس قىلماي تىزالايدۇ، ھەمدە زاكاتنى سىتودىيەسىگە سەرپ قىلىشنى جائىز دېيەلەيدۇيۇ، جىھادنىڭ ھۆكمىنىڭ ئورنىدا بولماستىن، بەلكى جىھادنىڭ ئۆزى دائىرىسىدىكى سىياسىي مۇستەقىللىق يولى بولمىش دەۋا يولىغا زاكاتنى توغرا دېمەيدۇ. نەتىجىدە تالىپچىقىمىز سىياسىي دەۋانىڭ ئۆزلۈكسىزلىشىشىنىڭ كاپالىتى بولغان ئىقتىسادىي مەنبەلىرىدىن بىرىگە، يەنى ئاللاھ يولى بولمىش مۇستەقىللىق دەۋا يولىغا ئىشلىتىشكە قارشىلىقىنى دىن نامىدىن ئىپادىلەپ ئۈلگۈرىدۇ.

بۇ يەردە كەتكۈزۈلگەن ئەڭ مۇھىم نۇقتا شۇكى، دەۋا يولى دېيىلگەندە بۇنىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسىنىڭ يولى، يەنى كاپىر ھاكىمىيەتنىڭ ئىستېلاسىغا، زالىم ئىشغالچى ھاكىمىيەتنىڭ مۇستەملىكىسىگە قارشى كۈرەش قىلىش ۋە مۇستەقىل بولۇشتىن ئىبارەت مىللەتنىڭ يېگانە چىقىش يولى ئىكەنلىكىگە قىل سىغمايدۇ. سىياسىي دەۋا قىلىۋاتقانلار بۇنى قانچىلىك ساپ ئېلىپ بارالىغان ياكى ئېلىپ بارالمىغان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، دەۋا يولى دېگەن ۋاقىتتا كۆزدە تۇتۇلىدىغان مەنە يۇقىرىقىدەك. شۇنداق ئىكەن، بۇ يەردە دەۋا يولىغا زاكات ئىشلىتىشنى توسۇش، ئاللاھ يولى دائىرىسىدە قارىماسلىق بىرى دەۋانىڭ نېمىلىكىنى بىلمەيدىغان ھاماقەت ئىكەنلىكنى ئېلان قىلىش بولسا، يەنە بىر مەنىدىن ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئورتاق ئومۇم مەنپەئەتىگە بىۋاسىتە چېتىلىدىغان، مۇسۇلمان خەلقنىڭ تەقدىرى ۋە مەۋجۇتلۇقىنىڭ قورغانىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنىڭ يولى ھېسابلىنىدىغان دەۋا يولىنى جىھاد كاتېگورىيەسىدىن چىقىرىپ تاشلاش، توغرىسى دەۋانى خەلقنىڭ ھالال مېھنىتىنىڭ مېۋىسى بولغان مالىيەۋى كۈچ ئارقىلىق ئۆرە تۇرغۇزۇشتەك بىر ئىقتىسادىي مەنبەنىڭ يولىنى كېسىشكە خىزمەت قىلىدىغان ساختا پەتىۋانى پىچىش، ئەمەلىيەتتە دۈشمەن خاھىشىغا تەڭكەش قىلىشتىن، ئۇلارنىڭ مەنپەئەتىگە يارايدىغان پەتىۋا ئىشلەپ چىقىرىشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

كۈنىمىزگە قەدەر مەلۇمكى، فىقھىي ئەسەرلەرنىڭ «كىتابۇززاكات بۆلۈمىنى ئوڭ تۇتۇپ ئوقۇغان، ئىسلامنىڭ فىقھىي دەستۇرى ۋە پەتىۋا بېرىشنىڭ قائىدە – پىرىنسىپلىرىدىن مۇئەييەن سەۋىيەدە خەۋەردار بولغان ھەرقانداق بىر ئىلىم ئەھلىلىدىن تېخى دەۋا يولىنى زاكات سەرپ قىلىش ئورۇنلىرىدىن بىرى بولغان ئاللاھ يولى دائىرىسىدىن چىقارغانلىقى، يەنى يەرلىك تىل ئادىتىمىز بويىچە ئېيتقاندا، «فى سەبىيلىللاھ» دائىرىسىدىن چىقىرىپ تۇرۇپ مۇئامىلە قىلغانلىقى كۆرۈلگەن ئەمەس. دەۋا يولىنى، يەنى مۇستەقىللىق يولى ۋە ئۇنىڭغا خىزمەت قىلىدىغان ھەرقانداق بىر ھەرىكەت ۋە ئورۇننى زاكات بىلەن دەستەكلەشنى چەكلىگەنلىكى بىلىنگەن ئەمەس. ھەم ئۇنداق بولۇشىمۇ كۈتۈلمەيدۇ. چۈنكى دىننى يەتكۈزۈشتىن مەقسەت دۈشمەننىڭ مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىش بولمىغان ئەھۋالدا، يىلتىزى ساغلام ھەرقانداق بىر ئىلىم ئەھلىدىن بۇنداق بىر ئازغۇن تۇتۇمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىمۇ مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى بۇنداق ئازغۇن تۇتۇم چىقسا – چىقسا دەۋاتقان سۆزىنىڭ ئەركەك چىشىسىنىمۇ ئىلغاپ سۆزلەشنى بىلمەيدىغان چالا تالىپتىن، شۇنداقلا نە ئىلىمدىن، نە دىندىن، نە شەرىئەتتىن ئالغان نېسىۋىسىنىڭ تايىنى يوق دىن ئەتكەسچىسىدىن، مۇناپىق موللىدىن چىقىدۇكى، فىقھىي پاراسەتتىن، شەرئىي ئىلىمدىن نېسىۋە ئالغان ھېچقانداق ئىلىم ئەھلىدىن چىقمايدۇ.

بۇ يەردە ئېنىق قىلىۋېتىشقا تېگىشلىك يەنە بىر نۇقتا بار. ئۇ بولسىمۇ دەۋا يولىغا زاكات سەرپ قىلىشقا بولىدۇ، دېيىلگەن بۇ ھۆكۈم، دەرۋەقە مۇتلەق ھۆكۈممۇ؟ باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، دەۋا يولىغا زاكات دۇرۇس بولمايدۇ، دېگەن ئازغۇن ھۆكۈمنىڭ قارشىسى دەۋا يولى دېيىلگەنكى يولنىڭ ھەممىسىگە قارىسىغا زاكات ئىشلىتىش مۇتلەق جائىز دېگەنلىكمۇ؟ ئەلۋەتتە، ياق. چۈنكى ئىسلام شەرىئىتى نۇقتىئىنەزەرىگە كۆرە، شەرئىي ھۆكۈم باشقا مەسىلە. ئۇنىڭ تەتبىقلىنىشى، مۇئەييەن بىر نۇقتىدا پەتىۋاسى بېرىلىشى ئايرىم مەسىلە. شەرئىي ھۆكۈم دەۋا يولى، يەنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسى يولى شەك شۈبھىسىز قۇرئاندىكى فى سەبىيلىللاھ كاتېگورىيەسى دائىرىسىدىكى يولدۇر. ئەمما بۇ ھۆكۈم مەن دەۋا قىلدىم دەپ چىققان ھەممە ئورۇن ۋە شەخسلەرگە بىردەك تەتبىقلىنامدۇ، دېگەندە، تەتبىقلانمايدۇ. مۇپتىنىڭ ئىشى، يەنى پەتىۋا چىقارغۇچىنىڭ ئىشى ھۆكۈمنى زېدىلەش ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمنى توغرا يوسۇندا تەتبىقلاشتۇر. شۇڭا نورمال بىر ئىلىم ئەھلى دەۋا يولىغا زاكات دۇرۇس ئەمەس، دېمەيدۇ، بەلكى زاكات سەرپ قىلىنماقچى بولغان ئورۇن ياكى شەخسنىڭ، ئىددىئاسى قىلىنىۋاتقان يولنىڭ راستتىنلا دەۋا يولى ئىكەنلىكى ياكى ئەمەسلىكىگە، مۇسۇلمانلارنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىش قىلىۋاتقان ياكى زىيىنىغا پائالىيەت قىلىۋاتقانلارنىڭ يولىمۇ ياكى ئەمەسمۇ، دېگەنگە قاراپ تۇرۇپ مەزكۇر ھۆكۈمنى تەتبىقلايدۇ. تالىپچىقىمىزنىڭ قىلچە فىقھىي دىتتىن، ئىلمىي پاراسەتتىن ئازراقمۇ نېسىۋە ئالمانىغانلىقى شۇنىڭدىكى، دەۋا يولىغا زاكات كېلىشى، يەنى دەۋا يولىنىڭ ئاللاھ يولى كاتېگورىيەسىدە بولۇشى ئايرىم مەسىلە. ئەمما كۈنىمىزدە دەۋا دېيىلىۋاتقانكى تائىپىنىڭ تۇتقان يولىنىڭ ھەممىسىنىڭ ھەقىقىي دەۋا يولى بولۇش ياكى بولماسلىقى ئايرىم مەسىلە. پەتىۋا بەرگۈچىنىڭ رولىمۇ ھۆكۈمنى خاتا ئىزاھلاشتا ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمنى توغرا چۈشىنىش، چۈشەندۈرۈش ۋە توغرا تەتبىقلاشتا گەۋدىلىنىدۇ. مانا بۇ ئىنچىكىلىكلەرگە رىئايە قىلىلمىغان، ئەكسىچە «قۇدۇققا تاش ئېتىش» تەرىقىسىدە نە ئىلمىي سەۋىيەسى، نە فىقھىي قابىلىيىتى، نە مەسىلىلەرنى توغرا كۆزىتىش قابىلىيىتى بولمىغان بىرىنىڭ دىنىي ساھەگە بۇرنىنى تىقىشىمۇ مەسىلىنىڭ ئىلىم، دىن مەسىلىسىدىن ئاشقان، پەرقلىق رامكىدا كۆزىتىش كېرەك بولغان ھادىسە ئىكەنلىكىنى بېشارەتلەيدۇ. بولۇپمۇ، مەسىلە توغرىنى يەتكۈزۈش بولماستىن، ساختا ئۇنۋان، ساختا سالاھىيەت يارىتىشقا تاقالغاندا، قىلچە ئىلمىي لاياقەت ۋە سالاھىيەت يوق بولۇشىغا قارىماي، تۈگەل دىنىي ئىلىم ئوقۇش تارىخىنىڭ كۈنلۈكى ئاستىغا كىرىۋېلىپ دىنىي ساھەنى پېتىقلاشنى ۋەزىپە قىلىۋېلىش بولسا، بۇنداق نائەھلىلىك پاش قىلىنىشى، كەلگۈسى خەتىرى ئاگاھلاندۇرۇلۇشى ۋە ئون ھەقىقەتنى يەتكۈزۈشنى ۋاقتى كېلىپ بىر باتىلنى مىللەتكە يۇتقۇزۇشنىڭ ۋاسىتىسى قىلىۋېلىش تۈسىنى ئالغان بۇ خىل دىن كاززاپلىقى بايقۇت قىلىنىشى، شۇنداقلا شەرئىي ساھەنىڭ ھەقىقىي سالاھىيەت ئەھلى تەرىپىدىن مۇئەييەنلەشتۈرۈلۈشى ساھەنىڭ ساپلىقىنى مۇھاپىزەت قىلىش، خەلقنىڭ دىنىي ئئاڭ – سەۋىيەسىنىڭ لاياقەتسىز دەۋەتچىلەر تەرىپىدىن ئوۋلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش جەھەتتىن مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەت جۈملىسىدىندۇر.

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تالىپچىقىمىز ئىسلامنىڭ زاكات سىستېمىسىنىڭ سىياسىيغا چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى ئىككى چوڭ قىسمى بولغان «كۆڭۈلنى ئىسلامغا مايىل قىلىش»، «ئاللاھ يولىدىكىلەر»دىن ئىبارەت ئىككى چوڭ سىياسىي كاتېگورىيەنى ئاتالمىش دەۋەت خىزمىتىنى سىياسەتتىن قانداق يىراق تۇتۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلگەن، نامايىشتەك سىياسىي پائالىيەتنىمۇ بايراقسىز قىلغاندا سىياسىي تۈس ئالمايدىغانلىقىنى ئاتالمىش دەۋەتچى قالپىقىنى پەش قىلىپ تۇرۇپ قانداق چاقىرىق قىلغان بولسا، زاكاتتىن ئىبارەت ئىسلامنىڭ بەش ئاساسىي رۇكنىنىڭ بىرى بولغان زاكات مۇئەسسەسەسىنىڭ سىياسىي ساھەگە بىۋاسىتە چېتىشلىق بولغان ئىككى چوڭ كاتېگورىيەسىنى سىياسىيلىقتىن ئ‍ايرىپ تاشلاش، زاكاتنى ئىشلىتىشكە تېگىشلىك تەرەپنى مۇمكىنقەدەر ئوقۇ – ئوقۇتۇش، دەۋەت، مائارىپ قاتارلىق ئىجتىمائىيلىققا ياتىدىغان ساھەلەرگە بۇراشتەك دىن ئەھكاملىرىنىمۇ سىياسىيسىزلاشتۇرۇش خاھىشىنى ئەكس ئەتتۈرۈشكە ئۇرۇنغان. تەپسىلىيلىك ئۇياقتا تۇرسۇن، مەزكۇر ئىككى چوڭ كاتېگورىيەنى مەزمۇن ۋە كونكرېتلىق جەھەتتىن تۇتۇق ۋە ئېنىقسىز قالدۇرۇشقا زورۇققان.

خاتىمە
زاكات ئىبادىتى بۈگۈنكى ئاددىي چۈشەنچىلەردە كەڭ تارقىلىۋاتقاندەك، قانداقتۇر بايدىن ئېلىپ كەمبەغەلگە يەتكۈزۈش، زاكات بېرىشى پەرز دەرىجىسىگە يەتكەن ھەر كىشىنىڭ بەلگىلەنگەن چىقىمنى تېگىشلىك جايلارغا تېپىپ يەتكۈزۈشى بىلەنلا تۈگەيدىغان ۋە يىلدا بىر تەكرارلىنىپ توختايدىغان ئىقتىسادىي ئىبادەتتىنلا ئىبارەت ئەمەس. زاكات ئىسلام فىقھىشۇناسلىرىنىڭ كۆرسىتىپ ئۆتكۈنىدەك، ئ‍ۆز ئالدىغا بىر سىستېما. ئۇ بىر جەمئىيەتنىڭ، بىر قەۋمنىڭ، بىر مىللەتنىڭ، بىر خەلقنىڭ تۈرلۈك ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي، سىياسىي ساھەلىرىدە دۇچ كېلىۋاتقان چوڭ كىرىزىسلارغا چارە بولۇش يۈزىسىدىن ساماۋى شەرىئەت تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان، شۇنداقلا ئىنسانىيەت تارىخىدا پەقەتلا ئىسلامىيەت ئارقىلىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان چوڭ سىستېما. زاكات مۇسۇلمانلار ئۈچۈن دۆلەت خەزىنىسىنىڭ مۇھىم ئىقتىسادىي مەنبەسىنى تەشكىل قىلىپ تۇرۇش، دۆلەت دۇچ كەلگەن چوڭ ئىقتىسادىي كىرىزىسلاردا مۇھىم رول ئوينايدىغان مالىيەۋى كۈچ بولۇش بىلەن بىرگە، جەمئىيەت ۋە شەخسلەردىكى ئىقتىسادىي كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇش، جەمئىيەت پاراۋانلىقىدىكى تەڭپۇڭسىزلىققا چارە كۆرۈش، شۇنداقلا مونوپوللۇقتىن كېلىپ چىققان تەبىقىلەر ئارا مەيدانغا كەلگەن تەڭپۇڭسىزلىقنى تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش، كىشىلەر ئارا بىر - بىرىگە يار – يۆلەكتە بولۇشنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت دېيىلىۋاتقان چوڭ مۇۋازىنەتنى تەسىس قىلىش ئۈچۈن يولغا قويۇلغان چوڭ سىستېمىنىڭ نامى. قۇرئان كەرىمدە كونكرېت مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن سەككىز كاتېگورىيە مانا بۇ چوڭ مۇئەسسەسەنىڭ سەرپ قىلىنىش ئورۇنلىرى بولۇپ، زاكاتنى ئىجتىمائىي ساھەلەردىكى تېگىشلىك جايلارغا، شەخسلەرگە سەرپ قىلىش قانچە مۇھىم بولسا، سىياسىي ساھەلەردىكى تېگىشلىك تەرەپلەرگە ئىشلىتىش ئوخشاشلا مۇھىم. ئەلۋەتتە بەزىدە قايسىسىنىڭ قايسىسىدىن بەكرەك مۇھىملىقى ۋەزىيەتنىڭ ئېھتىياجىغا قارىتا بىرى يەنە بىرىدىن مۇھىملىقتا ئالدىنقى ئورۇننى ئىگىلىشى، ئاۋۋاللىق دەرىجىسىنىڭ ئالمىشىپ تۇرۇشى تەبىئىي. ئەمما ھېچقاچان بىرىنىڭ مۇھىملىقى يەنە بىرىنىڭ تەرك قىلىنىشىنى بەدەل قىلماسلىقى، بىرىنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇپ يەنە بىرىنىڭ چەتكە قېقىلماسلىقى، بىرىنىڭ مۇھىملىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش يەنە بىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشىنىڭ، سۇيۇقلاندۇرۇشنىڭ، بۇرمىلاشنىڭ ماتېرىيالى قىلىنماسلىقى زۆرۈر. ھەقىقىي ئىلىم ئەھلىنىڭ ئىشى بولسا، ھەقنى يەتكۈزۈش، يەتكۈزگەندىمۇ توغرا ۋە ئەينەن يەتكۈزۈشتۇر. قانداقتۇر بۇزۇق خاھىشلىرىنى، شەخسىي ئېھتىياجىنى ياكى بىر تەرەپلىمە چۈشەنچىلىرىنى شەرئىي ئەھكاملارنى قارىسىغا بۇرمىلاشنىڭ ۋاسىتىسى قىلماسلىقى كېرەك. شۇنداقلا شەرئىي ھۆكۈملەرمۇ شۇ ساھەنىڭ سالاھىيەتلىك كىشىلىرى تەرىپىدىن، مەسىلىنىڭ ھەربىر فۇرۇئاتلىرىغىچە ئەتراپلىق ۋاقىپ بولغان، قايسى ھۆكۈم قايسى تارماققا ئۇدۇل كېلىدىغانلىقىنى، قايسى ھۆكۈمنىڭ قايسى تارماققا تەتبىقلىنىدىغانلىقىنى دىتلىيەلەيدىغان كەسىپ ئەھلىلىرىنىڭ، شەرئىي ھۆكۈملەرنى توغرا رەۋىشتە بايان قىلىش سەۋىيەسىگە ئىگە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ، توغرا مەنىدىكى موللا – ئۆلىمانىڭ ئىشى بولۇشى كېرەك. ھەر ئۇدۇل كەلگەن ۋەزخاننىڭ، ئەرەبچە بىلەن بىلگەنلىكنى دىن بىلەن بىلگەنلىككە، دىن بىلەن بىلگەنلىكنى كەسىپ ئەھلى بولالىغانلىققا تەڭ قىلىپ پەتىۋادىن ئىبارەت خەلقنىڭ بىۋاسىتە ئەمەل – ئىبادىتى ۋە ئىش – ھەرىكىتىگە يېتەكلىگۈچى خاراكتېردىكى ماقامغا چىقىۋېلىپ ساھەنى پېتىقلاشقا، فەقىھ ۋە مۇپتىلارنىڭ ئورنىدا كۆرۈنۈپ شەرئىي ھۆكۈملەرنى ئويۇنچۇقىغا، تۈرلۈك ئازغۇن ئىدىيەلىرىنى، بىدئەت چۈشەنچىلىرىنى، باتىل قاراشلىرىنى بازارغا سېلىشنىڭ ۋاسىتىسى قىلىشىغا يول قويۇلماسلىقى كېرەك. دىننى ھىدايەت يولى قىلىش ئورنىغا ئئاۋام ئارىسىنى بۆلۈشنىڭ، تۈرلۈك سىياسىي ماجىرا، ئىجتىمائىي غوۋغالارنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە، توغرىسى خەلقنىڭ ئىسلامنىڭ توغرا يولىغا مەھكەم يېپىشقان ھالدا بىر مىللەت ۋە بىر ئۈممەت سۈپىتىدە ئۆز ئالدىغا خەلق بولۇپ مەۋجۇت بولۇشىنى خالىمايدىغان دۈشمەن كۈچلەرنىڭ نەپرەت ۋە بۆلۈنۈش يارىتىپ كونترول قىلىش ۋە كۈچ خورىتىپ ئاجىزلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىگە خىزمەت قىلىدىغان قورالى قىلىۋېلىشىغا يول قويۇلماسلىقى لازىم. ئەپسۇس، كۆرمەكتىمىزكى، دىن ھەقىقىي ئەھلىدىن ئۆگىنىلمەيدىغان، ئىلىممۇ ھەقىقىي ئەھلىدىن ئېلىنمايدىغان، نوپۇز ۋە رەڭۋازلىق سەۋىيەسى قانچە كۆز قاماشتۇرىدىغان بولسا، شۇنىڭ خېرىدارى كۆپىيىدىغان، ھەقىقىي ئىلىم ئەھلىلىرى قوشۇنىنىڭ ئازىيىشىغا ئەگىشىپ نائەھلىلەر ئۆزىنى ئىلىم ۋە دىننىڭ خىزمەتچىسى، دەۋەتچىسى سىياقىدا تەشۋىقات ۋە دەۋەت سەھنىلىرىنى، پەتىۋا ۋە ئىلمىي خىزمەت ساھەلىرىنى ئىگىلىمەكتە. لاياقەت ۋە سالاھىيەت ئەھلى بولمىغانلار ئاللاھنىڭ ھۆكمى خۇسۇسىدا ئېغىزىغا كەلگەنچە بىلجىرلىسىمۇ ئالقىشلىنىپ، سۈكۈت قىلىنىپ، ھەتتا چاپان يېپىلىپ ئۆتۈپ كېتىلمەكتە. مانا بۇ پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئالدىن ئئاگاھلاندۇرۇپ ئېيتقان «ئۆزىمۇ ئازغان ۋە ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدىغان» نائەھلى تائىپىلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشىنىڭ ئەمەلىي كۆرۈنۈشلىرىدىن بىرى. ھالبۇكى، پەيغەمبەر بىر ھادىسىدىن ئئاگاھلاندۇرغان بولسا، بۇ مەزكۇر ھادىسىنى توغرا چۈشىنىپ تەسەللىي تېپىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى، شۇنداق بىر ۋەزىيەتە يول قويماسلىق ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتۈش كېرەكلىكىدىن، ئىلىمگە، دىنغا توغرا ئۇسۇلدا ئىگە چىقىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەلقىن قىلىشتىندۇر.

سەلەف سالىھلاردىن ئىمام ئىبنى سىيرىن ئېيتىدۇ: بۇ ئىلىم دىندۇر. دىنىڭلارنى كىمدىن قوبۇل قىلىۋاتقىنىڭلارغا قاراڭلار!». ئىمام مالىك ئېيتىدۇ: پەتىۋا بېرىشكە مۇنداق ئىككى تىپتىكىلەر زورۇقىدۇ: بىرى نادان، يەنە بىرى ھاماقەت. بىز يۇقىرىدا مۇجمەل تالىپچاقنىڭ مۇجمەل بايانلىرى ئۈستىدە توختىلىپ چىقتۇق. ئۇنىڭ ئېغىزىدىن چىقىۋاتقان، خەلققە دىن دەپ تەشۋىق قىلىۋاتقان بىر قىسىم نەرسىلىرىنى، ئازغۇن پەتىۋالىرىنى تەكشۈرۈپ كۆردۇق. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بىز ئۇنىڭ دىنىي زېھنىيىتى، سىياسىي ۋە دىنىي دەۋەت ساھەسىدىكى تۇتۇملىرىنى بىرلەشتۈرگەن ئاساستا زاكات خۇسۇسىدىكى ئاتالمىش تەپسىلىي بايانلىرىغا قاراپ چىقتۇق. نەتىجىدە مەزكۇر چالا تالىپچاقنىڭ نەقەدەر تۇتۇرۇقسىز، خاتا، باتىل ۋە سەپسەتەۋى يوسۇندا دىنىي تەشۋىق ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقى ئۆز ئۆزىدىن مەلۇم بولۇپ تۇرۇپتۇ. كىشىنى چۆچۈتىدىغان تەرەپلەردىن بىرى شۇكى، مەزكۇر تالىپچاقنىڭ ئازغۇن پەتىۋانى بازارغا سېلىۋاتقانلىقى ئىلمىي ۋە دىنىي ساھە بىلەن چېتىشلىقى بولمىغان ئاددىي بىر مۇسۇلمان پائالىيەتچىنىڭمۇ ئېتىرازىغا چۈشكىدەك دەرىجىدە باتىل ئىكەنلىكى بولۇپ، ئېتىراز چۈشكەندىن كېيىن ئۆز پەتىۋاسىغا ئىگە چىقىپ ئەقەللىي بىر چۈشەنچىنىمۇ بەرمەسلىكى، ئەكسىچە، بىر تۈركۈم دىن تاپاۋەتچىسى تىپىدىكى ئۈلپەتلىرىنىڭ ئايەت - ھەدىسلەرنى قالقان قىلىپ چاپان يېپىشلىرىدىن جاسارەت ئېلىپ باشنى ئىچىگە تىقىۋېلىشى، ئۆزى ئوتتۇرىغا تاشلاپ ئېتىراز چۈشكەن مەسىلىگە قارىتا قىلچە سەمىمىي مۇئامىلە قىلماسلىقى، ئەكسىچە زاكات تېمىسىنىڭ ئاللىقانداق مۇناسىۋەتسىز دائىرىلەرگە كېڭىيىشىنى تاماشا قىلىپ تۈگۈلۈۋېلىشى بىزنىڭ مەزكۇر تالىپچاق خۇسۇسىدىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈشلىرىمىزنى كۈچلەندۈرۈپلا قالماي، ئۇنىڭ دىنىي ساھەنى پېتىقلاشلىرىغا قارىتا كەسكىن پوزىتسىيە تۇتۇشنىڭ، ئىمكانىيەت يار بېرىدىغان دائىرىدە چارە كۆرۈشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى كۈچلۈك تەكىتلەپ تۇرۇپتۇ. بولۇپمۇ، تالىپچىقىمىزنىڭ مەزكۇر ئازغۇن پەتىۋاسىغا رەددىيە بېرىلىۋاتقان مەزگىللەردە، يەنە كېلىپ ئاتالمىش دەۋەتچىمىزنىڭ دەۋا يولىنى ئاللاھ يولى كاتېگورىيەسىدىن چىقىرىۋېتىشتەك گۇمراھلىقىدىن قايتىشى، ھەددىدىن ئاشقانلىقىدىن نومۇس قىلىش، ئازغۇنلۇقىغا تەۋبە قىلىشى كۈتۈلۈۋاتقان بىر پەيتتە، رامىزاننىڭ دەل 15 – كۈنىگە توغرىلاپ تەپتارتماستىن «نۇر ت ۋ غا ھەسسە قوشۇڭ» نامىدا ۋىدىيو تارقىتىپ ئۈلگۈرۈشى، داپيۈزلۈكتە يەنىمۇ ئەزۋەيلىشى مۇئەييەنلەشتۈرۈشلىرىمىزنى يەنىمۇ قۇۋۋەتلەپ تۇرماقتا. نەتىجە شۇكى، زاكات ۋىدىيوسىدا ئاللاھ يولىنىڭ ئۆزى بولغان دەۋا يولىغا زاكاتنى چەكلەشتىن، ئاللاھ يولىنىڭ ھۆكمىگە كىرىدىغانلار تۈركۈمىگە يۈزنى چەمدەك قىلىپ نۇر ت ۋ سىتودىيەسىنى تىزىشتىن تەپتارتمىغان بۇ زېھنىيەت، زاكات ۋىدىيوسىنى تارقىتىپ ھەپتە بولار - بولماي، نۇر ت ۋغا ھەسسە قوشۇش ۋىدىيوسىنى ئىشلەپ رېكلام تەشۋىقاتىنى بازارغا سېلىپ ئۈلگۈردى. بىر ياندىن كۆرۈنۈشكە «يۈزۈمنىڭ قېلىنلىقى جېنىمنىڭ راھىتى» مودىغا كىرىۋېلىپ ئاق بالىخان سىياقىغا كىرىۋېلىپ ئەزۋەيلىسە، يەنە بىر ياندىن مەزكۇر ئازغۇنلۇق ۋە نومۇسسىزلىقنى تەنقىدلىگۈچىلەرگە تۆھمەتچى ۋە ھۇجۇمچى ئەترىتىنى ھەرىكەتكە ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق ساختا نىقابىنى قوغداش ئۈچۈن قىلمىغىنى قالمايۋاتقانلىقى ئورتادا. دەرۋەقە، دەۋەتچىلىك بىلەن تاپاۋەتچىلىكنى داچەننىڭ قوش يۈزى قىلىشقا ئۇرۇنۇشنىڭ، ھەمدە بۇنى شەرئىي ھۆكۈمنى بۇرمىلاپ ئازغۇن پەتىۋا بېرىش بەدىلىگە ئېلىپ بېرىشنىڭ، بۇ دەرىجىدە چۇپەيلەشكەن، چىرىكلەشكەن، چاكىنالاشقان ئۇسۇلدا ئىجرا قىلىشنىڭ ئىككىنچى بىر ئۆرنىكى مۇھاجىرەت تارىخىدا تېخى مەلۇم بولمىغان بولسا كېرەك. لېكىن شۇ ئېنىقكى، بولۇۋاتقان ھادىسىلەرنىڭ ئىتوت مىسالى بىرمۇبىر ئويۇنلىشىدەك بىر رەزالەتنىڭ جەريان قىلىۋاتقانلىقىنىڭ ئۆزىلا بىزگە نۇرغۇن نەرسىلەرنى ھېس قىلىشقا، ئەقىل كۆزىمىزنى قايتىدىن ئېچىشقا، قورقۇنۇچلۇق ئاقىۋەتلەرگە ھامىلە ھالىتىدە ياشاۋاتقانلىقىمىزنى تونۇپ يېتىشكە باھانە-سەۋەبنىڭ قالمىغانلىقىغا ئىشارەت قىلىماقتا.

مەسىلە بۇ دەرىجىگە بېرىپ يەتكەن ئىكەن، بۇ ئورۇندا بىز كۈنىمىزدە ئۆلىما ۋىۋىسكىسىنى كۆتۈرۈپ يۈرۈگن توپنىڭ ئۆز ساھەسىگە مەسئۇلىيەت بىلەن قاراپ لاياقەتسىز ۋە سالاھىيەتسىز دىن تەشۋىقاتچىلىقىغا قارىتا كەسكىن ئىپادە بىلدۈرۈشىنى، ئۆزلىرى توپقا قوشۇپ كەيدۈرۈپ قويغان «ئۆلىما» قالپىقىنى كۈنى كېلىپ سۇيىئىستېمال ئورنىدا ئىشلىتىۋاتقان، توپتىن ئايرىلىۋېلىپلا مەزكۇر ئاتاقنى دىن ئەھكاملىرىنى بۇلغاشقا ئىشلىتىۋاتقان تىپلارغا قارىتا سۈرۈشتىسىنى قىلىشىنى ئەقەللىي ھالدا مەجبۇرىيەت، تەشكىلىي قۇرۇلما بولۇش نۇقتىسىدىن ئەقەللىي مەسئۇلىيەت دەپ قارايمىز. شۇنىڭدەك، بۇ خىل شەرئىي مەسىلىلەرنى پېتىقلاش، دىنىي ساھەنىڭ ئوبراز ۋە سۈپىتىنى بۇلغاش تىپىدىكى ھادىسىلەرگە قارىتا نە پەقەت مۇھاجىرەت دۇنياسىدىلا ئەمەس، بىر پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان خەلقى تەرىپىدىن ئېتىراپقا ئېرىشىپ كەلگەن، پەتىۋا ۋە شەرئىي ئىلىملەر خۇسۇسىدا كۆپچىلىك ئىلىم ئەھلىلىرى ئارىسىدا ئىشەنچلىك مۇراجىئەتگاھ بولۇشتەك خاراكتېرىنى مۇھاپىزەت قىلىپ كېلىۋاتقان «ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى»گە ئوخشاش دىنىي مۇئەسسەسەلەرنىڭمۇ مەسئۇلىيىتى دائىرىسىدە ئىكەنلىكىنى سەمىگە سالىمىز. شۇنى ئەسكەرتىمىزكى، مەزكۇر قۇرۇلما ۋە تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ ھېچ بولمىغاندا شەرئىي مەسىلىلەردە ئازغۇنلۇق، پىتنە پەيدا قىلىش باش كۆتۈرۈۋاتقاندا بولسىمۇ سۈكۈتۋاز بولۇۋالماسلىقى، دىن بۇلغىنىۋاتقان ئاتموسفېرادا باشنى ئىچىگە تىقىپ تاماشا كۆرۈشتەك «ئېسىل» خىسلەتنى جارى قىلدۇرۇشتىن ھايا قىلىشى، شۇنداقلا بۇ جەھەتتە ئ‍ۆزلىرىنىڭ ئاتالمىش دەۋەتچى سىياقتىكى تىپلاردىن پەرقلىق ئىكەنلىكلىرىنى ئەل - جامائەتكە ھېس قىلدۇرۇشى، ئادىل باھا ۋە پىكىر بايان قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرماسلىقى، زىممىسىگە چۈشۈۋاتقان دىنىي مەسئۇلىيەتتىن باشتارتماسلىقى، تۈگۈلۈۋالماسلىقى بۈگۈنكىدەك قاتمۇقات بوھرانلار قورشاۋىدىكى مۇسۇلمان خەلق ئالدىدىكى، نۇرلۇق ئىسلام شەرىئىتىنى توغرا يول قىلىپ بەرگەن جانابى ئاللاھ ئالدىدىكى باش تارتىپ بولماس مەجبۇرىيىتى ۋە پەيغەمبەر مىراسىنىڭ ۋارىسلىرى بولۇشقا تىرىشىۋاتقان دىنىي خادىملىق ۋەزىپىسى جۈملىسىدىندۇر.
content: (مۇجمەل تالىپچاقنىڭ مۇجمەل بايانىنى كۆرگەندىن كېيىن)

بۇرۇنقىلاردا «دەلتىنىڭ بىرى قۇدۇققا تاش ئېتىپتۇ، قىرىق ئاقىل ھەپىلىشىپمۇ تاشنى سۈزۈپ چىقىرالماپتۇ» دەيدىغان تەمسىل بار. دەلتىلىك كۆپىنچە ھالدا پاراسەت يوقسۇزلۇقى، دىت كەمچىللىكى، ئەقلىي يېتەرسىزلىك ۋە خاراكتېر بىنورماللىقى قاتارلىقلارنىڭ بىرگەۋدىلىشىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. دەلتىلىك بەزىدە يۇقىرىقىلاردىن باشقا، مۇئەييەن خۇلقىي بۇزۇقلۇق، ساپاسىزلىق، ئۆز مەپتۇنلۇق قاتارلىق كىشىلىك بۇزۇقلۇقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مەنىۋى ئىللەتلەرنىڭ سۆز ۋە ھەرىكەتكە ئەكس ئېتىشى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. يەنە بەزىدە دەلتىلىكنىڭ سەۋەبى يوشۇرۇن بولىدۇ. چۈنكى ھەرىكەت، گەپ – سۆز ۋە ئەمەلىي جەھەتتىن ئوتتۇرىغا تۆكۈلگەنلەر مەسىلىنىڭ دەلتىلىكتىنمۇ ھالقىغان، ئاڭسىزلارچە قىلىپ سېلىش، دەپ سېلىش، ئېتىپ سېلىشلاردىن بەكرەك ئەتەيلىك، قەستەنلىكلەرگە چېتىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىپ قويىدۇ. مانا بۇ ئىشنىڭ تۈگۈنلۈك قىسمى بولۇپ، بۇنى نوقۇل خاراكتېر بۇزۇقلۇق بىلەن، ياكى نوقۇل ئەقلىي بىنورماللىق بىلەن ۋەياكى نوقۇل بىلەرمەنلىك قىلىش خاھىشى ئىزاھلاش مۇمكىن. ئەمما شۇنى كېسىپ ئېيتقىلى بولىدۇكى، قىلىنغان، دېيىلگەن ۋە ئېتىلىۋاتقان ئىشلار سېپى ئۆزىدىن دەلتىلىك قىلىشتۇر، خالاس!

رامىزان ئېيى ئىبادەت ۋە تەپەككۇر ئېيى، شۇنداقلا ئەقلىي ۋە جىسمانى ئىبادەتنىڭ، ماددىي ۋە مەنىۋى خەيرلىكلەرنى جەم قىلىۋېلىشنىڭ مەۋسۇمى بولۇش ئېتىبارى بىلەن ھەر جەھەتتىن ئىسلامىي شوئۇرنى ئۆستۈرۈش، مۇسۇلمانلىق كىملىكنىڭ مىللىي روھتىكى ئىزلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ۋە ئۇنتۇلغان ھەمدە ئۇنتۇلدۇرۇلغان قىممەتلەرنى تىرىلدۈرۈشنىڭ مۇھىم پەيتلىرىدىن بىرى. شۇنداق ئىكەن، بۇ پەيتنى قانداقتۇر «قۇدۇققا تاش ئېتىش» پەيتىگە ئايلاندۇرۇۋالماسلىق، ئەكسىچە شۇنداق بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ سەگەك تۇرۇش ھەممە بىردەك دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك مەسىلىلەردىن بىرى. ئەمما كۆرمەكتىمىزكى، ئورتادا نە قۇدۇق بار، نە ئاقىل. ئەكسىچە بىر دەلتى چىقىپ تاش ئاتسا، دەلتىنىڭ دەلتىلىك ئۇيۇنىغا دەسسەپ سېلىشتىن ئېھتىيات قىلىش ئورنىغا، دەلتىنىڭ دەلتىلىكىگە قوشۇلۇپ «قۇدۇققا تاش ئېتىشىپ بېرىش» قەيەرچە ئاقىللىق!؟

ئالايلۇق، نۇر ئېكرانى نامى بىلەن ۋەز - تەبلىغچىلىقنىڭ كامېرالىق نەشرىنى بازارغا سېلىۋاتقان، ئاتالمىش تەتقىقاتچىلىق داۋرىڭى بازارغا تۇتمىغاندىن كېيىن دىنىي دەۋەتچىلىك قالپىقى بىلەن ۋەزچى يۇتۇبىرلار سېپىنى قىزىتىپ كېلىۋاتقان، يېقىنقى مەزگىللەردە پودكاست تەبلىغچىلىقىنىڭمۇ مېزىنى چىقىرىپ دىنىي خىتابنىڭ سەۋىيە دەرىجىسىنى كوت - كوتلۇق تۈسىدە ئىنتايىن تۆۋەن سەۋىيە بىلەن ئېلىپ كېتىۋاتقان نۇر ئېكرانى «دەۋەتچى»سىنىڭ زاكات مەسىلىسى ھەققىدە ئىشلىگەن «پىروگرامما»سى ئىجتىمائىي تارماقلاردا ئاكتىپ كۆرۈنۈپ كېلىۋاتقان بىر سىياسىي پائالىيەتچى تەرىپىدىن تەنقىد نىشانىغا ئېلىندى. ئەلۋەتتە، ئازراق ئىسلامىي ئىلىملەردىن خەۋىرى بولغان، ياكى ساھەنىڭ ئەھلى بولغان ۋەياكى سۈپەتلىك ئىسلامىي مەزمۇنلارنىڭ كۆرۈرمەنلىرى تەرىپىدىنمۇ ئانچە ئېتىبارغا ئېلىنىپ كەتمەيدىغان بۇ قانالنىڭ تەشۋىقاتلىرىنىڭ تەنقىتلىنىشى بىرىنچى قېتىملىق ئىشمۇ ئ‍ەمەس. تېلېفون ياكى ئىجتىمائىي تارماقلاردا ۋىدىيولىرى كۆزگە پۇتلاشقان زامان ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىلىش نىسبىتى يۇقىرى بولغان، بولۇپمۇ ئىسلامىي ئىلىملەردە كۆزگە كۆرۈنگەن، شەرئىي ئىلىمدە دەۋرىمىزدە پېشىۋا ھېسابلىنىدىغان بىرەر ئىلىم ئەربابى ياكى مۇئەسسەسەنىڭ ھېچقانداق ئېتىراپىغا، دەۋەت مېتودىنىڭ، مەزمۇن سۈپىتىنىڭ ساغلاملىقى خۇسۇسىدا ئەقەللىي «تەزكىيە»گىمۇ ئېرىشەلمىگەن، ئەكسىچە زامان – زامان نامەلۇم ئېغىز مايماق كېتىشى تۈپەيلى ئۇلارنىڭ تۈزەتمە بېرىشلىرىگە، سەزگۈر ئەقىدىۋى خاتالىقلىرىغا تۈزەتمە بېرىپ، ئەخلىتىنى تازىلاشقا مەجبۇر قىلىشتەك ۋەزىيەتلەرنىڭ باش پېرسوناژى بولغان مەزكۇر تالىپچاق ئەمدىلىكتە دىنىي ساھەدىكىلەرنىڭ سۈزگۈچىگە ئىلناشماستىن سىياسىي ساھەدىكىلەرگە، يەنە كېلىپ دىنىي ساھە بىلەن يېقىندىن مۇناسىۋىتىمۇ يوق، بەلكى دىنىي سەۋىيىسى ئاۋام دەرىجىسىدىكىلەرنىڭمۇ ئەلگىكىگە سۈزۈلۈپ چىقىپ قالىدىغان دەرىجىدە پاش بولىشى ئاجايىپ. چۈنكى، ئەگەر مەزكۇر يۇتۇبىرچى كوتكوت تالىپ ھەقىقەتەن سۈپەتلىك ئىسلامىي مەزمۇنلار بىلەن ساھە ئەھلىلىرىنىڭ دىققىتىگە سازاۋەر بولغۇدەك، سەۋىيە – ساپانى ئىلغا قىلغۇدەك كۆرۈرمەنلەر توپىنى ئۆزىگە جەلپ قىلالىغىنىدا ئىدى، تەنقىد سۈزگۈچىدە بىرىنچى بولۇپ سىياسىي پائالىيەتچىنىڭ ئەمەس، بەلكى شەرئىي ئىلىم ساھەسىدىكىلەرنىڭ ئەلگىكىگە چۈشكەن بولاتتى. ئەمما مەزكۇر تالىپچاقنىڭ چالا بىلەرمەنلىك بىلەن شەرئىي ساھەنى پېتىغداشقا ئۇرۇنغانلىقى بىر دىنىي ساھەنىڭ تەنقىدچىسىدىن ئەمەس، سىياسىي ساھەدىكى ئاۋامۇنناس قاتارى دىنىي سەۋىيەگە ئىگە بىر مۇسۇلمان پائالىيەتچىنىڭ بايقىشىدىن خەۋەر تاپقان بولدۇق. بۇمۇ دىنىي ۋە ئىلمىي ساھەلەرنىڭ تەنقىد جەھەتتىكى قەيتسىزلىك، بىپەرۋالىق ۋەزىيىتىنى يورۇتىدىغان ئەپسۇسلۇق بىر ۋەزىيەت، ئەلۋەتتە. تەنقىد ئوتتۇرىغا چىققانىكەن، ئەلۋەتتە مەسىلىگە توغرا دىياگنوز قويۇش، تارقالغان زاكات ھەققىدىكى ۋىدىيونى سوغۇققانلىق بىلەن ئولتۇرۇپ زادى شۇنداق بىر تەنقىدكە لايىق بولغانمۇ يوق، مەسىلىگە ئەسلىدە بۇ دەۋەتچى كۆڭلىدە مۇنداق دېمەكچى ئىدى، پەدىسىدە ئەمەس، ئاتالمىش دەۋەتچىمىز زادى مەزكۇر زاكات تېمىسىدا ھەقىقەتەن دەۋەتچىلىك قىلدىمۇ ياكى ئاتىكارچىلارچە مۇپتىلىق ۋە پەتىۋا ساھەسىنىڭ رولىنى ئېلىشقا زورۇقتىمۇ، پىشقان ئىلىم ئەھلىگە خاس مەزمۇن بايان قىلغانمۇ ياكى ھەدسىزلارچە خۇددى نائۇستا ۋىدىيو تەھرىرچىلىرىدەك شەرئىي ھۆكۈملەر ئۈستىدە يىرتىپ – كېسىش، پىچىپ سۆكۈش ھەرىكىتى ئېلىپ بارغانمۇ؟ ئەگەر بۇ تالىپچاق ھەددىنى ئېشىپ مۇپتىلىق قىلىۋاتقان بولسا، ئىشلىگەن ۋىدىيوسى ئۆزى ئىددىئا قىلغاندەك راستتىنلا «زاكات ھەققىدە تەپسىلىي بايان» دېگۈدەك، كۆرۈرمەنلەرنى كۆزگە ئىلمىغۇدەك ۋە ھەتتا سىياسىي قاتلامدىكىلەرنىڭ ھەقلىق ئېتىرازىغا دۇچ كەلگۈدەك چالا – چالپاقچە، تومتۇۋاقچە مەسىلە بايان قىلىش، مۇجمەل بولغاندىن سىرت پىچىلغان ھۆكۈم قانچىلىك دۇرۇس ۋە توغرا بولغان، دېگەن نۇقتىلارغا قاراش، تولۇقلىغۇدەك، ياكى تۈزەتكۈدەك نۇقتىلار بولسا چۈشەنچە بېرىش، ئۇقۇشماسلىق بولغۇدەك ئەھۋال بولسا بۇنى تەنقىد قىلغۇچى تەرەپكە سوغۇققانلىق بىلەن چۈشەندۈرۈپ قويۇشتەك ئەقەللىي تۇتۇم كۆرسىتىشى، ئىلىم ئەخلاقغا توغرا كېلىدىغان توغرا پوزىتسىيەنى كۆرسىتىشى كېرەك بولاتتى. لېكىن ۋەزىيەتنىڭ روھى ھالىتىدىن مەلۇم بولدىكى، بۇنداق بىر توغرا يوسۇندىكى مەسىلە ھەل قىلىش ئۇرۇنۇشى نە تالىپچاقتىن، نە قارىسىغا چاپان ياپقۇچىلىرىدىن كۆزگە چېلىقمىدى. ئەكسىچە تالىپچاقنىڭ داستىخانداش، كونا ئۈلپەتداش ۋە تاپاۋەتداش سانىلىدىغان بىر قىسىم «موللا» تائىپىسى ئاۋۋال ئىشنى سىياسىي تەنقىدچىنىڭ ئاللىقانداق سىياسىي تۇتۇملىرىنى پەش قىلىپ ئېغىز تۇۋاقلاشقا، سەن ئۆزۈڭ ئۇنداقتىڭ، بۇنداقتىڭ، دېگەن تەرىقىدە مەسىلىنىڭ رېلىسىنى بۇراشقا ئۇرۇندى. كۆردۇقكى، ساھەدە مەسىلە كۆرۈلسە، ئاۋۋال ئۆزىمىزنى تەكشۈرۈپ كۆرىلى، ئۆزىمىز ئىلىم ۋە شەرئىي ساھەلەرنىڭ ئەلىم -تەلىمىنى بىلىدىغانلار بولغاندىكىن، ئاۋۋال ئۆزىمىزدىن تەكشۈرۈپ كۆرەيلى، تەنقىد قىلىنغان تېمىدا ھەقىقەتەن مەسىلە بارمۇ، يوق، قاراپ چىقايلى، دەيدىغان ئىنساب ئىگىلىرى چىقىشى كېرەك ئىدى. مەسىلە ھەل قىلىش تەرەپدارلىقىدىكىلەر كۆزگە چېلىقىش تۈگۈل ئەكسىچە تەنقىد قىلغۇچىنىڭ نىيىتىدىن كىر ئىزدەش، ئۇنىڭ ئاجىز دەپ قارىغان نۇقتىلىرىنى تاتىلاپ قاماللاش ئارقىلىق مەسىلىنى باشقا ياققا بۇراش، توغرىسى دەلتىنىڭ دەلتىلىكىگە بولۇشۇپ «قۇدۇققا تاش ئېتىشىپ بېرىشىش» ھادىسىسى كۆرۈلدى. توغرا بولغان مۇنازىرە يۆنىلىشى ھازىرلىنىش ئورنىغا، «ئوغرىنىڭ قولى ئەگرى ئەمەسلىكىگە يانچۇقچى گۇۋاھ» بولغان تەرىقىدە، قىلچە باھا بېرىش سالاھىيىتى يوق تىپلار ئارىغا چۈشۈپ ئاتالمىش دەۋەتچى تالىپچاقنى «ئەھلى سۈننەت» دەۋەتچىسى، يەنە بىرنېمە بىرنېمىچىسى دەپ «تەزكىيە» قىلىپ ئاقلاپمۇ ئۈلگۈردى. شۇنىڭدەك، مەسىلىنىڭ باش جاۋابكارىمۇ ئۆزىنىڭ نېمە دېگەنلىكى ۋە دېمەكچى بولغانلىقىنى چىقىپ ئىككى ئېغىز ئىپادىلەش ئارقىلىق، تومتاقلىقىنى بوينىغا ئېلىپ چىرايلىق ئىزاھات بېرىپ رەددىيە بېرىش ئورنىغا، يۇقىرىقىدەك قۇتۇپلىشىشقا، جودالىشىشقا ياتىدىغان ئاتموسفېرانىڭ شامالىدىن ھۇزۇر سۈرۈپ جىممىدە تاماشا كۆرۈشتىن باشقا سايىسىنىمۇ كۆرسەتمىدى. دېمەك، مەسىلىنىڭ بۇ تەرىپىمۇ دەلتىلىكنىڭ سەۋىيەسىنىڭ قايسى دەرىجىدىكى چاكىنىلىق ۋە بەغەرەزلىك بىلەن خاراكتېرلەنگەنلىكىنىمۇ ئۇقتۇرۇپ بەردى. دېمەك، ئورتادا بۇنداق بىر قوچۇش، نائىنسابلارچە مەسىلىدىن مەسىلە شاخلىتىپ، ئەسلىدىكى مەسىلىنى بىمەنە ۋە ئەھمىيەتسىز ماجىراغا يۆنەلدۈرۈش بولغان ئىكەن، بۇ ھەقتە مەسىلىنى ئۇنىڭ ساھەسىنىڭ نۇقتىئىنەزەرى بويىچە تەھلىل قىلىپ كۆرۈش ئەقەللىيدۇر، ئەلۋەتتە. ئەجەبا، مەزكۇر تالىپچاقنىڭ پەتىۋا ماقامىنى پېتىقلاپ ئوينىغان ئاتالمىش دەۋەت قانىلىدىكى «زاكات ھەققىدىكى تەپسىلىي بايان» ناملىق ۋىدىيوسى تەنقىد قىلىنماسلىقى كېرەك بولغان، تەنقىت يۈزلەندۈرۈلگەن نۇقتىلارمۇ كۆرمەسكە سېلىنسا بولىۋېرىدىغان مەسىلىلەرمىدى؟ ئورتادا بۇ دەرىجىدە ئاينىش يۈز بېرىۋاتقان ئىكەن، ئۇنداقتا بىز تەنقىتچى نەزىرى بىلەن ۋىدىيودىكى مەسىلە بار دەپ قارالغان نۇقتىلارغا ياققال بىر نەزەر بىلەن كۆز يۈگۈرتۈپ چىقايلى:

1 . ھەددىنى بىلمەسلىك ۋە ئۆزىنى چاغلىماسلىق
كۆرگىنىمىزدەك، ۋىدىيونىڭ ئىسمى «زاكات ھەققىدە تەپسىلى بايان» بولۇپ، 33 مىنۇت ئ‍ەتراپىدا. ۋىدىيودا زاكاتقا دائىر ساۋات خاراكتېرلىك چۈشەنچىلەر، زاكاتنىڭ ئەھكاملىرى، كىملەرگە ۋە قانداق شەكىلدە بېرىش كېرەكلىكى قاتارلىقلار سوئال – جاۋابلىق دىيالوگ سۈپىتىدە سۆزلەنگەن. قويۇۋالغان ئىسمى ئىچىدىكى مەزمۇنى بىلەن ئۇيۇشمىغانلا بىر تەرزدە ئىشلەنگەن بۇ ۋىدىيونى زاكات ھەققىدە «تەپسىلى بايان» دېگىلى بولمىغاندەك، بايان قىلىش جەھەتتىنمۇ بىر يۇتۇبىرچىنىڭ، ياكى ئۆزى ئىددىئا قىلىۋالغاندەك بىر دەۋەتچىنىڭ، ياكى بىرەر ۋائىزنىڭ ئۇسلۇبىنى ئەكس ئەتتۈرمىگەن. زاكاتنىڭ شەرىئەتتىكى ئەھكاملىرىنى ئاشۇ ساھەنىڭ نوپۇزلۇق ئالىملىرىدىن، ياكى شۇ ساھەدىكى مۇئەييەن مەزھەپ ياكى مۇجتەھىدنىڭ نۇقتىئىنەزەرى بويىچە تەرتىپلىك بايان قىلمىغان. ياكى بولمىسا زاكاتنىڭ ئەھكامىغا دائىر مەزمۇنلارنى بىرەر فىقھىي ئېقىننىڭ ئىلمىي مەنبەسىگە تايىنىپ تۇرۇپ، ئەستايىدىل مۇراجىئەت قىلىپ تۇرۇپ ئاندىن كۆرۈرمەنگە ئاغدۇرۇشتەك، پەقەت بولمىغاندا سۆزلەنگەن شەرئىي بايانلارنىڭ مۇئەييەن فىقھىي كىتاب ياكى مەنبەدىكى بايانلىرىنى نەقىل قىلىپ بەرگۈچى، چۈشەنچىلەرنى كۆرۈرمەنگە ئاغدۇرۇپ بەرگۈچى يوسۇنىدىكى بايان قىلىش شەكلىگە رىئايە قىلىشتەك ئەقەللىي قائىدىلەرگىمۇ رىئايە قىلىپ يۈرمىگەن. ئەكسىچە مەزكۇر تالىپچاق مەسىلىلەرنى گويا مۇپتىلارنىڭ ماقامىدىكى بىرىدەك، رەتسىز بىر شەكىلدە، تومتاقلارچە، مۇجمەل شەكىلدە ئەھكام بايان قىلىشقا، خۇددى ئايەت ۋە ھەدىسنى ئوقۇپ ئۇدۇل ھۆكۈم ئېلىۋاتقان، ھەدىس ۋە ئايەت مەتىنلىرىدىكى كەلىمىلەرنىڭ مەنىسىدىن زاكاتنىڭ ئەھكاملىرىنى سۈزۈپ چىقىرىپ بېرىۋاتقان پەتىۋاچىنىڭ رولىغا كىرىۋېلىپ ئاغزى - ئاغزىغا تەگمەي سۆزلەپ كەتكەن. ھۆكۈملەرنى سۆزلىگەندىمۇ كۆپىنچە ئەھۋالدا «بۇنىڭغا ئالىملار...»، «بۇ قاراشقا نۇرغۇن ئالىملار»، ئىشقىلىپ گەپنىڭ بېشى «ئالىملار» دېيىلگەنۇ، قايسى ئېقىن، قايسى پىكىردىكى، جۇمھۇرمۇ، ياكى مەلۇم مەزھەپلەرمۇ، سەلەفلەرمۇ ياكى مۇتەئەخخىرىنمۇ، جۇمھۇر ھەنەفىيلەرمۇ، ياكى ھەنبەلىيلەرمۇ، ياكى ئىككى خىل قاراش بار مەسىلە بولسا، بۇنىڭغا قايسى مەزھەپ ياكى كۈنىمىزدە ئىككى قاراشقا مەنسۇپ دەپ ئايرىغىلى بولىدىغان جۇمھۇر ۋە بىر قىسىم ئۆلىمالار شەكلىدە تىلغا ئېلىش مۇمكىن بولىدىغان قايسى مۇجتەھىد ياكى قايسى مۇقەللىد ئ‍ۆلىمالار توپى شۇنداق قارايدۇ، دېگەن ھەققىدە ئادرېس بەلگىلەشكە بولىدىغان ھېچبىر ئ‍ۆلىمالار توپى زىكرى قىلىنماستىن «بۇنىڭغا ئالىملار» دېگەن جۈملە ئىچىدە ئۇدۇل كەلگەنچە زاكاتقا دائىر مەسىلىنىڭ ھۆكمى بايان قىلىنىۋەرگەن. مانا بۇ شەرئىي ئەھكاملارنى بايان قىلىشنىڭ ئەدەپ – يوسۇنىغا خىلاپ بولۇپلا قالماي، ھەتتا پەتىۋا ماقامىدىكى شەخىسمۇ رىئايە قىلمىسا بولمايدىغان پەتىۋا بېرىش ئۇسۇلى ۋە ئەدەپلىرىگە زىت بولغان، ئېغىزدىن چىققان گەپنىڭ ھۆكمىنىڭ قايسى مەنبە ياكى قايسى دەلىلگە ئاساسلانغانلىقى ئىخچام ياكى تەپسىلى بولسۇن قىلچە بايان قىلىنمىغان ئاساستا سۆزلەپ مېڭىلغان. نەتىجىدە ۋىدىيونى ئېلان قىلىشتىكى ئاتالمىش «تەپسىلى بايان» ئىددىئاسىنىڭ قىلچە ھەققى بېرىلمىگەن. ئۆرنەك بېرىشكە توغرا كەلسە، دەۋرىمىزنىڭ فىقھىي ئالىملىرىنىڭ، جۈملىدىن ئۆزىمىزنىڭ ئۇيغۇر فەقىھلىرىنىڭ مەيلى ئاۋازلىق مەيلى فىقھىي دەرسلىرىدە بولسۇن، يازما پەتىۋالىرىدا بولسۇن، بىز تەكىتلەۋاتقان، رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك دېيلىۋاتقان پەتىۋا بېرىش سالاھىيىتىگە لايىق پەتىۋا ئۇسلۇبىنى، بايان قىلىش مېتودى ۋە ئىلمىي يۆنىلىشىنى تولىمۇ ئېنىق كۆرۈپ ئالالايمىز. قىسقا ۋە ئۇدۇل ھۆكۈملەرنى بەرگەندىمۇ، ئۇنىڭ نەق ھۆكمىنى قىسقا ۋە دەل جاۋاب بىلەن تۈگەللىگەنلىكىنى كۆرىمىز. «تەپسىلى بايان» دەپ قويۇپ، ئەھكام قائىدىلەر دۆۋىسىنى دەلىلسىز ۋە مەنبەسىز شەكىلدە ئوقۇرمەن ياكى ئاڭلارمەنلەرگە تۆكمە قىلغانلىقىنى كۆرمەيمىز. ئەلۋەتتە، بۇ فىقھىيدىن نېسىۋىلەنگەن، ئېتىراپقا ئېرىشكەن، پەتىۋا بېرىش سالاھىيىتىنى تىكلىگەن، شۇنداقلا ئۆزىنىڭ پەتىۋا ماقامىدا ئىكەنلىك ئىددىئاسىنىڭ ھەققىنى بېرىپ تۇرۇپ ئوتتۇرىغا چىققانلارنىڭ ئەھۋالى.

بىر مەسىلە ھەققىدە تەپسىلى بايان قىلىشقا توغرا كەلسە، ئاشۇ مەسىلىدە مەزكۇر «تەپسىلىي» سۆزىنىڭ ھەققىنى بېرىشنى بىلىدىغان، تومتاقلارچە ھۆكۈملەر دۆۋىسىنى بۇنىڭ شەرئىي ھۆكمى مۇشۇ دەپ ئوتتۇرىغا ئاتىدىغان دەلتىلىكتىن خالىي بولغان فىقھىي ساھەسىنىڭ ئەھۋالى مانا بۇ. ئەمما زاكات ھەققىدە تەپسىلى بايان شەكىلدە دىن تەشۋىقى قىلىۋاتقان مەزكۇر يۇتۇبىرچىمىز ئەگەر راستتىنلا دەۋەتچى بولسا، دەۋەتچىلىك سىزىقىنى مۇھاپىزەت قىلغان ھالدا، شەرئىي ھۆكۈم، پەتىۋا بايان قىلىش ئىشلىرىنى ئەھلىگە تاپشۇرۇشى، مۇناسىپ ئەسەر ۋە مەنبەلەرگە، شۇنداقلا زاكاتقا شەرئىي ئەھكاملارنى ئەتراپلىق بايان قىلالايدىغان ئۆلىمالار توپىغا، دېگەن سۆزىنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايدىغان ساغلام ئىلىم ئىگىلىرىگە قالدۇرۇپ قويۇشى ئاقىلانە ئىدى. ئەمما بۇ خۇسۇستىمۇ مېتود ۋە ئۇسلۇب جەھەتتىن، بايان قىلىشتا تۇتۇلغان تەرز ۋە شەكىل جەھەتتىن پۈتۈنلەي شەرئى ئەھكام بايان قىلىشتىكى ئىلمىي ئەخلاقنى چەيلەش، پەتىۋا سالاھىيىتى يوق تۇرۇپ سالاھىيەتسىزچە پەتىۋا تېمىلىرىغا بۇرنىنى تىقىشتەك ھەدسىزلىكنى خۇددى ئۆزىنى ئاتالمىش تەتقىقاتچى كۆرسىتىش تەشۋىقاتىدا قانداق سادىر قىلغان بولسا، بۇنىڭدا ئالدىنقىدىنمۇ ئاشۇرۇپ سادىر قىلىشتىن ساقلىنالمىغان. نەتىجىدە مەزكۇر يۇتۇبىرچى 33 مىنۇتلۇق سۈپەتسىز مەلۇماتلار دۆۋىسىنى تۆكۈشتىن باشقا ئىش قىلمىغان. 33 ۋىدىيوغا بۆلسىمۇ ئۇزۇنلۇق قىلمايدىغان ئىسلامنىڭ زاكات چۈشەنچىسىنى 33 مىنۇتقا پىرىسلاشقا تىرىشقان ۋە زاكات ھەققىدە تەپسىلىي دېگىلى بولمايدىغان چالا چالپاق بىر نەرسىنى ئىشلەپ تارقىتىش بىلەن كۈنىمىزدىكى تىپىك مودىپەرەس ۋائىز يۇتۇبىرچىلار باشقا مىللەتتە قانداق پودكاست تەقلىتچىلىكى ئارقىلىق شەرئىي ساھەنى بولغىۋاتقان بولسا، مەزكۇر تالىپچاقمۇ قاتاردىن قېلىشمىغان.

2. مۇجمەللىك ۋە چالا چالپاقلىق
چالا چالپاق بىر نەرسە ئىشلەش، دېگەندە، يۇقىرىقىدەك سۈپەت ۋە ئەھكام بايان قىلىش مېتودى جەھەتتىكى يېتەرسىزلىكلەردىن باشقا ئىزاھلاش كېرەك بولغان نۇقتىلاردىن ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىش، مۇجمەل قالدۇرۇش ۋە كونكرېتلاشتۇرۇلغان نۇقتىلاردىمۇ يۆگەپ يىغۇشتۇرۇش شەكلىكىنى ئېلىشى، ماددىمۇماددا، نۇقتىمۇ نۇقتا تىلغا ئېلىشقا تېگىشلىك جايلاردا يۇقىرىسى مانىڭدىن، تۆۋىنى مانىڭغىچە دېگەن شەكىلدە تەپسىلىيلەشمىگەن بىر چەمبىرەك سىزىش بىلەن كۇپايىلىنىشى كۆزدە تۇتۇلغاندۇر. مەسىلەن، مەزكۇر تالىپچاق پىروگراممىسىنىڭ ئاتىقىغا «تەپسىلى» دەپ يېزىۋالغىنىغا قارىماي، مەسىلىدە گۇڭگا قويۇشقا بولمايدىغان نۇقتىلارنى تومتاقچە يۈزەكى بايان قىلىپ قويۇپلا ئۆتۈپ كېتىۋەرگەن. توغرىسى ئۆزىنىڭ ئىشىغا كەلمىگەن نۇقتىلارنى يامىداپ ئۆتۈپ كەتسە، ئىشىغا كەلگەن نۇقتىلارنى پارچىلاپ ئىزاھلاشقا زورۇققان. «كۆڭۈلدە بارى ئېغىزغا تايىن» دەپ، زاكات ئايىتى خۇسۇسىدىكى «المؤلفة قلوبهم» بىلەن «في سبيل الله» توغرىسىدىكى گەپلىرى بۇنىڭ تىپىك مىسالى. قارايدىغان بولساق، تالىپچاق كۆڭۈل مايىل قىلىنغۇچىلار تۈركۈمى توغرىسىدىكى مەزمۇنغا نۆۋەت كەلگەندە ئايەتنىڭ ئىزاھاتىغا، تەتبىقلاش شەكلى قاتارلىقلارغا قىلچىمۇ كىرمەيدۇ. ئايەتنىڭ تومتاق ۋە يۈزەكى مەنىسىنى تېز سۈرەتلىك يولدا ماشىنا ھەيدىگەن تەرىقىدە بېسىپ ئۆتۈپ كېتىشكە زورۇقىدۇ. ھالبۇكى، ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە زاكات ئېلىشقا ھەقلىق نامزاتلار تۈركۈمىنى رەت رېتى بىلەن، كونكرېت ۋە تارماقلىرى بىلەن بايان قىلىشقا ئەھمىيەت بەرگەن. مۇجمەللىككە يول قويمىغان. شۇڭىمۇ زاكات ئەھكامى ئۆز ئالدىغا چوڭ تېما بولۇپ، فىقھ ۋە تەپسىر ئەسەرلىرىدە تىلغا ئېلىنغان ھەربىر تارماق ئۈچۈن مەخسۇس ئەھكاملار، تۈرلۈك ئەمەلىي تۇرمۇشتا ئۇچرايدىغان ئىشلارغا قارىتا شەرئىي ھۆكۈملەر سۆزلەنگەن. شۇنداق ئىكەن، زاكات ھەققىدە تەپسىلىي بايان بەرمەكچى بولغان ۋاقىتتا، ھەربىر تارماق ئۆز ئالدىغا بىر ۋىدىيو قىلىنسىمۇ تەپسىلىي دېيىشكە ئاران تىل بارىدىغانلىقى زاكات فىقھىسىنىڭ ئۇجۇر بۇجۇرىدىن خەۋەردار بىرى ئۈچۈن دەپ ئولتۇرۇش ھاجەتسىز. ئەمما تالىپچىقىمىز خۇددى نەچچە ئەسىر دەۋر سۈرگەن سۇلالىلەر تارىخىنى نەچچە مىنۇتقا سىغدۇرۇپ ۋىدىيو ئىشلەپ مەۋجۇت ئېھتىياجنى قاندۇرۇۋاتقان كۆرۈنۈۋاتقىنىدەك، مەزكۇر تېمىدىمۇ ئوخشاش يول تۇتسا بولىۋېرىدىغاندەك، چالا – چالپاقلىقى دىققەتكە چۈشمەيدىغاندەك ئىش قىلىدۇ. مەسىلەن، ئايەتتىكى «المؤلفة قلوبهم»، «الغارمين»، «في سبيل الله» كاتېگورىيەلىرى تەپسىلاتقا كىرىپ تۇرۇپ چۈشەندۈرۈش كېرەكلىكتە بىر – بىرىدىن قېلىشمايدىغان، ھەربىرىدە كۈنىمىز ئۈچۈن لازىملىق تارماق مەسىلىلەرنى سۈزۈپ چىقىپ كۆرۈرمەنلەرگە يورۇتۇش كېرەك بولغان نۇقتىلار بار. مەسىلەن، ئايەتتىكى «كۆڭۈل مايىل قىلىنىدىغانلار» دېگەندە، بۇ مۇنداقلا دەپ ئۆتۈپ كېتىلىدىغان تېما ئەمەس. كۆڭۈل مايىل قىلىنغۇچىلار كونكرېت كىملەرنى كۆرسىتىدۇ، پەيغەمبەر دەۋرىدە قايسى تەبىقە ۋە قانداق تۈركۈمدىكىلەر بۇ كاتېگورىيەگە كىرگەن، ئىشلىتىلگەن، كېيىن قانداق تەتبىقلانغان، ھەتتا قانداق بولۇپ تەتبىقلىنىش ئەمەلدىن قالغان، كۈنىمىزدە بۇ ئايەتنىڭ تەتبىقلىنىش ئورنى بارمۇ، يوق. بار بولسا، كۈنىمىزدە مايىل قىلىنىش ئوبيېكتىلىرى كونكېرت قايسىلار؟ يېقىنقى زامان ئالىملىرى بۇ خۇسۇسقا قانداق قاراشلاردا بولغان؟ «ئاللاھنىڭ يولىدىكىلەر» دېسەك، يۇقىرىسى مانىڭدىن، تۆۋىنى مانىڭغىچە شەكلىدە تومتاقلارچە زىكرى قىلىپ ئۆتۈپ كەتمەستىن، ئاشۇ دائىرىگە كىرىدىغان، بولۇپمۇ بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىدە بۇ تۈر قايسى يۆنىلىشنى، قانداق ئىدىيە بىلەن كېتىۋاتقانلارنى كۆرسىتىدىغانلىقى، نېمە ئۈچۈن كىتاب، دەۋەت، مائارىپ قاتارلىقلارنى ئاللاھ يولى دائىرىسىگە، جىھادنىڭ ئورنىدىكى ھەرىكەت ۋە ئەمەللەر دائىرىسىگە تىزىلىدىغانلىقى تەپسىلى يورۇتۇلۇشى كېرەك بولغان مەسىلىلەر ھېسابلىنىدۇ. ئەمما كۆرۈمىزكى، تالىپچىقىمىز تېما ھەققىدە تەپسىلاتتىن گەپ ئېچىپ قويغانۇ، ئەمىللەشتۈرۈشكە كەلگەندە، دېگەن، دەۋاتقان ۋە تېگىش قىلغان نۇقتىلىرىنىڭ ھەربىرىدە شۇ قەدەر ئىخچاملاشتۇرۇشقا زورۇققانكى، ئوتتۇرىغا تاشلىغان ۋىدىيوسى زاكات ھەققىدە قىسقىدىن قىسقىچە بىر نەرسە دېگىلى بولغىدەك، ھەتتا ئۇنىمۇ ئالدىراپ دېگىلى بولمىغىدەك بىر نەرسە بولۇپ قالغان.
tags: 2023-03-26
بۇرھان مۇھەممەد
تەنقىد
دەۋەتچىلىك
مۇجمەللىك
زاكات
title: ئۆزىمۇ ئازىدۇ، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدۇ (1)
content: 3. سىياسىي كاززاپلىق، خاتا ئىزاھات ۋە ئازغۇن پەتىۋا
دەۋەتچىلىك ساھەسى دۇرۇسلۇقنى، ساپانى، ئاڭلىقلىقنى، سەزگۈرلۈكنى، شۇنداقلا دادىللىقنى تەلەپ قىلىدىغان بىر ساھە. قورقاق، ھىيلىگەرلىك، ئىككى يۈزلىمىچىلىك، شامالغا بېقىپ ئۇسۇل ئوينايدىغان لىڭ تاسمىلىق ساھەنىڭ يېرى ئەمەس. بولۇپمۇ، كاززاپلىقنىڭ ئورنى تېخىمۇ ئەمەس. ئەپسۇسكى، دىن دەۋىتى قالپىقىنى كىيىپ يۈرگەن مەزكۇر تالىپچىقىمىزدا دەۋەتچىدە تېپىلىدىغان خاسلىقلاردىن بەكرەك، دەۋەتچىدە كۆرۈلسە بولمايدىغان، پاش بولۇپ قېلىنىشى بىلەن تەڭ بايقۇت قىلىنىشى كېرەك بولىدىغان سۈپەتلەر مەۋسۇمدە بىر دېگۈدەك كۆرۈلۈپ تۇرىدۇ. ئالايلۇق، ئاتالمىش دەۋەتچىمىزنىڭ كۆرۈرۈمەنلىرى راسا كۆپىيىۋاتقان شۇ مەزگىللەردىن بىرىدە سىتودىيەسىگە فىلىم ۋە پىروگرامما ئىشلەش جەھەتتىن ئۆزىدىنمۇ كەسپىي بولغان مەسلەك ئەھلى كېلىدۇ ۋە بىرلىكتە ئىشلەش تەكلىپى بېرىدۇ. ئەمما ئۆزىنى دىننىڭ دەۋەتچىسى دەپ يۈرگەن بۇ تالىپچاق ئۆزىنى سىياسىيغا ئارىلاشمايدىغانلىق، سىياسىيغا يېقىن يولىمايدىغانلىقىنى پەش قىلىپ مىللەت ۋە ۋەتەن ئۈچۈن خىزمەت قىلىش تەكلىپى بىلەن كەلگەن كىشىنى رەت قىلىپ يولغا سالىدۇ. دىققەت تارتىدىغان يېرى شۇكى، رەت قىلىشنىڭ باھانىسى قارشى تەرەپ بىلەن خۇشى يوقلۇقى ياكى قولىدىن كەلمەيدىغانلىقى ئەمەس. بەلكى قولىدىن كېلىدىغان بىر ئىشنىڭ، ھەمكارلىشىش ئىمكانىيىتى بىر ئىشنىڭ سىياسىي بولغانلىقى. مانا بۇ تالىپچىقىمىزنىڭ، يەنى سېكولارىزمنى ئاغزى - ئاغزىغا تەگمەي ئەيىبلەپ ھارمىغان، دىن ۋە سىياسەتنى ئايرىش تەرەپدارلىقىنى تەنقىدلەپ، دىندىن، ئايەت – ھەدىستىن نەقىل سۆزلەپ قۇيۇن چىقىرىپ تۇرۇلمىغان «دەۋەتچى»مىزنىڭ تۇتۇمى. ئەمما كۆرۈمىزكى، سىياسىيغا ئۆزىنىڭ دىنىيلىق يولىنى ئارىلاشتۇرمايدىغان بۇ تالىپچاق، يەنە تۇيۇقسىز كامېرا ئالدىدا، نامايىش مەيدانلىرىدا پەيدا بولۇپ، دەۋا سۇيۇقلاندۇرۇش تىپىدىكى «ئائىلەم نەدە» ھەرىكىتىنىڭ ئاكتىپلىرىدىن كۆرۈنۈشكە باشلايدۇ. «بەرمەيمەن دەپ، دۆڭگە چىقىپ بېرىپتۇ»، دېگەندەك، خىتاي كونسۇلى ئالدىدا نامايىش قىلىشتەك بىر سىياسىي ھەرىكەتنىڭ سىياسىي تۈس ئالماسلىقى ئۈچۈن تالىپچىقىمىزنىڭ بازارغا سالمىغان دىنىي دەۋەتچى قالپىقى، ئۇنۋانى قالمايدۇ. بىرقانچە يىللىق ئېكەك سېلىپ بىلەپ ھازىرلانغان دىنىي نوپۇزىنىڭ كۈچىنى سىناپ كۆرۈش تىپىدىكى بۇ ئۇرۇنۇشى ئاتالمىش دەۋەتچىمىزنىڭ نامايىش مەيدانىغا بارغۇچە بايراق چىقارماسلىق نەسىھىتىنى قوڭىنىڭ قىرىغا ئالمانىغان ھالدا كەڭ لەپىلدىتىشى بىلەن ئاقمىغانلىقى بىلىنىدۇ. سىياسىي خاراكتېرى بىر ھەرىكەتنى سىياسىيلىقتىن يالىڭاچلاپ كۆرسىتىشتەك سۇيىئىستېمالچىلىقنىڭ ئاقمىغانلىقىنى كۆرگەن «دەۋەتچى»مىز نومۇس قىلماستىن يەنە نامايىش مەيدانىغا چىقىپ بايراق كۆتۈرۈپ چىققان خەلققە گەجگىسىنى قىلىپ تۇرۇپ يەنە بايراق چىقارماسلىققا نەسىھەت قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ ھارمايدۇ. ھالبۇكى بايراق كۆتۈرۈپ چىقىۋاتقانلارمۇ، نامايىشنى نامايىشتەك قىلىپ تۇرۇۋاتقان ئاۋاممۇ دەۋەتچىمىزنىڭ دۈمبىسىدىن 20-30 مېتىر يىراقلىقىغا ئۇدۇل كېلىدۇ ياكى كەلمەيدۇ. بايراقنى كۆتۈرۈۋاتقانمۇ، ئائىلە دەۋاسى قىلىۋاتقان خەلقمۇ ئاشۇ مەيداندا. ئەمما دەۋەتچىمىز مەيداندا كامېراغا، سايىسى بولمىغان كۆرۈرمەنلەرگە قاراپ قايناپ كېتىدۇ. ئەجەبا بۇ نېمىنىڭ دەۋەتچىلىكى؟ ئەجەبا بايراق كۆتۈرمەي دەۋا قىلسا بەكرەك ئاقىدىغانلىققا دائىر بىرەر ئاپپاراتتىن «ۋەھىي» ياكى بېشارەت كەلدىمۇ، ياكى بۇ چاقىرىق بىر ياقتىن بايراقلىق نامايىش قىلىنىۋاتسا، بايراق بىلەن خەلقنىڭ ئىشى يوقلۇقىنى، بايراق كۆتۈرۈپ سىياسىي دەۋا قىلىدىغانلار بىلەن ئەسلىدە نورمال خەلقنىڭ ھېچ ئىشى يوقلۇقىنى مەيدانغا چىقىپ كۆرسىتىپ بېرىشكە سەپەرۋەرلىك قىلىش ۋەزىپىسىنىڭ ئېھتىياجىغا ماسلىشىش كېرەك بولۇپ قالغانلىقتىنمۇ؟

سىياسىي پائالىيەتچىلەرنىڭ مۇشۇ تەرىقىدە دىققىتىگە چۈشۈپ كېلىۋاتقان مەزكۇر تالىپچاق زامان – زامان دىنىي ئەھكام ۋە ئەقىدىگە مۇناسىۋەتلىك ئازغۇن قاراشلارنىمۇ گەپ ئارىلىقىغا بىلىنەر - بىلىنمەس تەرىقىدە قىستۇرۇپ دەۋېتىۋېرىدىغان، ئاۋازسىز ئەمما ھىدى بەتبۇي كېلىدىغان ھېلىقىدەك يەل قويۇۋېتىش ئۇسۇلى بويىچە پۇسسۇڭڭىدە دەپ تاشلايدىغان، دەرھال سېسىق ھىدى چىقىپ يەلنىڭ مەنبەسى سۈرۈشتۈرۈلۈپ تەنقىدلىنىشكە باشلىغاندا شاققىدە چىقىرىپ بولغان ۋىدىيوسىنى تەھرىرلەپ، كېسىپ ئۇلاپ، قايتىدىن سۈرەتكە ئالىدىغان جايلىرى بولسا زاماسكىسىنى تولۇقلايدىغان قىلىقلارنىمۇ قىلىپ تۇردى.

ئەمدىلىكتە مەزكۇر تالىپچىقىمىز سۈپەتسىز يۇتۇبىرچىلىقنىڭ تىپىك شالغۇت خاراكتېرىنى نامايىش قىلىپ دەۋەتچى قالپىقى ئاستىدا دىننىڭ تەتقىقات ساھەسىدىن، پىكرىي، ئەقىدىۋى ساھەسىغىچە، ئەخلاق ۋە شەرئىي مەسىلىلىرىغىچە، سىياسەتتىن ئىسلام تارىخىغىچە ھەممە ئېرىققا پۇت سېلىپ باقىدىغان، بۇرنىنى تىقىپ باقىدىغان، ئىجتىمائىي تارماق ئۇچۇر ۋاسىتىلىرىدا قايسى خىل تېخنىكىلىق يۆنىلىشتە دىن توغرۇلۇق گەپ سېتىش مودا بولسا، قايسىسىنىڭ رەيتىڭ بازىرى مودا بولسا شۇنىڭ سۈپەتسىز نەشرىنى ئىجاد قىلىپ، پەرقلىق موللا كۆرۈنۈش ھەۋىسىنى بازارغا سېلىپ ئۈلگۈردى. ئەلۋەتتە بۇ دەرىجىگە بېرىپ يەتكەن ئارسىزلارچە ھەدسىزلىكلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا كۆرۈرمەندىن بەكرەك، ھەقىقىي ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ مەيداندا كۆرۈلمەسلىكى، دىنىي ساھەنىڭ شالغۇتلىشىشىغا، پۇچەكلىشىشىگە قارىتا ھەرقاچان سەگەك تۇرۇش، ئىلمىي نوپۇزى ۋە سالاھىيەت بىلەن سالاھىيەتسىز تىپلارنى ۋاقتى - ۋاقتىدا ئىلمىي تەنقىدلىرى بىلەن پاش قىلىپ، سازلاپ تۇرماسلىقى قاتارلىقلارنىڭمۇ بەلگىلىك ھەسسىسى بولدى، دېسەك ئارتۇق بولمايدۇ. شۇنداقلا ساھەدە كامېرا يۈزىگە چىقىۋالغان بىر تالاي يالاڭتۆشلەرنىڭ موللا ئاتىقىنى كىيىۋېلىپ سۈپەتسىز ۋەز – تەبلىغلەر بىلەن دىنىي مەرىپەتچىلىكنى بۇلغاپ ئوينىشى، ئۇنى نوپۇز ۋە نام – ئاتاقپەرەسچىلىكنىڭ ۋاسىتىسى قىلىۋېلىشى، مۇنداقچە ئېيتقاندا، مەزكۇر يۇتۇبىرچى تالىپچىقىمىزدىنمۇ بەرباتراق تەلەتى بىلەن دىنىي ساھەنى خۇنۈكلەشتۈرۈشلىرىمۇ «تاغدا يولۋاس بولمىسا مايمۇن پادىشاھ بولۇر» تەمسىلىنىڭ ئەمەلىيەتكە ئايلىنىشىغا، تالىپچىقىمىزدەك ماكاكاچە دىنىي ساھەنى مالىمان قىلىش ۋە شاختىن شاخقا قونۇپ ساھەنى بۇلغاشقا ئورۇن ھازىرلىدى، دېسەك خاتا بولمايدۇ. شۇنداق قىلىپ پىكسەل (سۈزۈكلۈك) دەرىجىسى يۇقىرى، كىرىشتۈرۈش ۋە تەھرىرلەش سۈپىتىگە بىر قەدەر ھۈنەر ئارىلاشقان تېشى پال – پال ئىچى غال - غال ۋىدىيو ئىشلەپ يۇتۇبىرچىلىق قىلىش سايىسىدە نۆۋەتتىكىدەك ئون راست ئارىسىغا بىر ساختىنى ئارىلاشتۇرۇپ مىللەتكە يۇتقۇزۇش تاكتىكىسىنى ئ‍ېلىپ بېرىشمۇ، بىر سەپسەتەنى بازارغا سېلىۋېلىش ئۈچۈن ئون ھەقىقەتنى قوراللاندۇرۇشتەك دىن تاپاۋەتچىلىكىمۇ ئاتالمىش «دىنغا خىزمەت قىلىۋاتقانلىق»، «دىنىي ساھەدە ئىش قىلىۋاتقانلىق»نىڭ بىر ۋارىيانتىغا ئايلىنىپ قالماقتا.

سىياسىيغا ئارىلاشمايمەن، ئىددىئاسى بىلەن ئۆزىنى نىقابلاپ تۇرۇپ، سىياسىي ھەرىكەتلەرنى سىياسىيسىزلاشتۇرۇش سىياسىتىگە ئىمزا قويغان مەزكۇر تالىپچىقىمىز، يەنە كېلىپ مىللەتنىڭ ئۆزى ۋە ئائىلىسىنىڭ ئىز - دېرىكىنى تىپىك سىياسىي كىملىكىنى يوشۇرمىغان ئاساستا دادىل سوراقلاش خاراكتېرىدىكى نامايىشقا بايراق كۆتۈرۈپ چىقىۋاتقان خەلقنى بايراقسىزلىشىشقا دەۋەت قىلغان، يەنى ئاتالمىش دىنىي دەۋەتچىلىك نوپۇزىنى مىللىي بايراقنىڭ كۆتۈرۈلمەسلىكىگە، خەلق ھەرىكەتلىرىدە بايراق كۆتۈرۈپ چىقماسلىقنى سىياسىيسىزلىشىشنىڭ بىر ئىپادىسى قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنغان، خۇددى مۇستەملىكىچى ئالدىغا مىللىي بايرىقىنى تەرك قىلىپ چىققانلىق ئۇنىڭ نەزىرىدە سىياسىي ھەرىكەت سانالمايدىغاندەك كۆرسىتىشكە پايپېتەك بولۇپ كەتكەن بۇ تالىپچىقىمىز زاكات ھەققىدىكى ئاتالمىش تەپسىلىي بايان ۋىدىيوسىدا، خۇددى ئاخىرەت ئەقىدىسى مەسىلىسىدە «جەننەتكە جىسمىمىز كىرمەيدۇ، روھىمىز كىرىدۇ» دېگەن ئەھلى سۈننەت ئەقىدىسىگە زىت ئېتىقادنى قانداق ئۇستىلىق بىلەن گەپ ئارىلىقىغا تىقىپ يەرلەشتۈرگەن بولسا، زاكات مەسىلىسىدىمۇ «دەۋاغا زاكات ئىشلىتىشكە بولمايدۇ» ناملىق باتىل پەتىۋاسىنىمۇ يەرلەشتۈرۈپ ئۈلگۈرىدۇ. شۇنداقلا ئىسلامدىكى شەرئىي سىياسەت كاتېگورىيەسىگە چېتىشلىق بولغان «كۆڭۈل مايىل قىلىنغۇچىلار» ۋە «ئاللاھنىڭ يولى» دېگەن ئىككى مۇھىم بۆلەكنى يېرىم يارتا ۋە تومتاق ئىپادىلەر بىلەن، ھەمدە زاكاتتىن نېسىۋېلىنىشتە ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ماس كېلىدىغان تەرىقىدە تىلغا ئېلىپ كېتىدۇ. توغرىسى مەزكۇر ئىككى نۇقتىنى، يەنى زاكاتنىڭ سىياسىي ساھەلەرگە چېتىلىدىغان مەزكۇر ئىككى قىسمىنى خۇددى بايراق ۋە سىياسىي ھەرىكەتكە دائىر ئىشلاردا قانداق توخۇ پوقىلارچە مەۋقە تۇتۇشنى ئۆزىگە يول قىلىپ تاللىغان بولسا، ئەينەن شۇ ھالىتى بويىچە پېتىنى بۇزماستىن پېتىقلاش ۋە سىياسىي مەزمۇننى ئىنتايىن مۇجمەل، ئۆلچەمسىز، خاتا ۋە تېتىقسىز بىر شەكىلدە بايان قىلىپ ئۆتۈپ كېتىشتە ئۇستىلىق ئىشلىتىشتىن ئايانمايدۇ. نەتىجىدە سىياسىيدىن نېرى تۇرىدىغانلىقىنى بازارغا سېلىپ تۇرۇپ سىياسىيغا دائىر مەسىلىلەرگە بۇرۇن تىقىدۇ ۋە ساھەنى بۇلغاشتەك سىياسىي كاززاپلىق، مۇجمەل ۋە تۇتۇرۇقسىز ئىزاھات ئارقىلىق ئايەتنىڭ ھەقىقىي مەزمۇنى ۋە روھىدىن ئومۇمنى خەۋەردار قىلماسلىق، شۇنداقلا پەتىۋا پىچىشقا قىلچە سالاھىيەت ۋە ئىلمىي ساپا يوق تۇرۇپ ئئاغزىغا كەلگەنچە پەتىۋا بېرىشتەك بىلجىرلاشلار كەڭ بازارغا سېلىنىدۇ.

مەسىلەن، ئاتالمىش دەۋەتچىمىز زاكات ئېلىشقا ھەقلىق بولغان سەككىز تۈر ئارىسىدىكى «كۆڭلى مايىل قىلىنغۇچىلار» كاتېگورىيەسىنى شۇنداق ئىزاھلايدۇ:

«المؤلفة قلوبهم، يەنى تۆتىنچىسى قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر، يەنى باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلارغا زاكات بېرىپ، ياكى ئۇلارنىڭ بەزى چىقىملىرىنى قىلىپ بېرىپ، ئىسلامنىڭكى بىر ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈپ قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر. بۇنداق كىشىلەرگىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ. يەنە بىر تۈرى بار كۆڭۈلنى مايىل قىلىشنىڭكى. زاكات بەرسەك ئىسلامغا زىيان سالمايدىغان، پۇل بەرمىسەك ئىسلامغا زىيان سېلىپ قېلىش ئېھتىمالى بار، بۇنداق بوپ قالسا، بۇمۇ «المؤلفة قلوبهم تۈرىگە كىرىدۇ. بۇلارغىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ. ئىككىلىسى (يەنى مەزكۇر ئىككى تۈر ئايەتتىكى) المؤلفة قلوبهم تۈرىگە كىرىدۇ». [ۋىدىيونىڭ 12 مىنۇت 13 سېكۇنتلۇق يېرىدىن 47 سېكۇنتلۇق يېرىگىچە].»

توۋا خۇدا! ئەجەبا بۇ قەيەرچە ئىزاھات، قەيەرچە چۈشەندۈرۈش بولدى؟! بۇنچە تاققا - تۇققىلىق ئىبارە ئىشلىتىش ئورنىغا، مەزكۇر كاتېگورىيە چۈشەندۈرۈلگەن مەزمۇننى بىرەر فىقھىيغا ئائىت كىتابتىن كۆچۈرۈپ يادلاپ بولسىمۇ سۆزلەپ بەرسە تېخىمۇ ئوڭ بولماسمىدى؟! ئەمەلىيەتتە، ئايەتتىكى «كۆڭلى مايىل قىلىنغۇچىلار» ۋىدىيودىكىدەك ئۇنداق تومتاق، قاراتمىلىقى گۇڭگا ۋە مۇجمەل شەكىلدە ئىپادىلەنسە بولۇۋېرىدىغان، گويا زاكاتنى ئىسلامنى تىللايدىغانلارنىڭ ئئاغزىنى تۇۋاقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان خۇشامەتچىلىك تاكتىكىسىدەك چۈشىنىلىشكە كەڭرى يول ئئاچىدىغان يوسۇندا سۆزلەپ ئۆتۈپ كەتسە، بولۇپمۇ خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ ھەممىگە ئئايدىڭ ساختا ۋە يىرگىنىشلىك سىياسىي پىروپاگاندالىرىدىن بىرى بولغان «پارتىيەنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش» سەپسەتەسىنى ئەسكە سالىدىغان ئىبارەلەر بىلەن شەرھلەنسە، بولۇپمۇ كونكرېتلاشتۇرۇشقا تېگىشلىك بىر ئەمەلنىڭ خاراكتېرىنى ئاتالمىش «ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش»دېگەندەك مۇجمەللىككە ياتقىن ۋە بۇرمىلىنىشقا ئوچۇق بولغان سۈپەتلەر بىلەن ئىزاھلانسا مەيلى بولىدىغان كاتېگورىيە تېخىمۇ ئەمەس.

نە سۆزنىڭ، نە ئۇقۇمنىڭ قاراتمىلىقلىرى بىلەن ئىشى بولمىغان، بىلەرمەنلەرچە ئئاغزى - ئئاغزىغا تەگمەي سۆزلەۋاتقان تالىپچىقىمىز ئايەتتىكى «المؤلفة قلوبهم»نى، يەنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر دېگەن تەرجىمىنى بەرگەندىن كېيىن، بىپەرۋا ھالدا «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلارغا زاكات بېرىپ، ياكى ئۇلارنىڭ بەزى چىقىملىرىنى قىلىپ بېرىپ، ئىسلامنىڭكى بىر ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈپ قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر. بۇنداق كىشىلەرگىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ» دەپ بىلجىرلايدۇ. ھالبۇكى «المؤلفة قلوبهم»، يەنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەرگە زاكات بېرىلسە بولىدۇ، دېگەنلىكنى تالىپچىقىمىزنىڭ سۆزىدىكىدەك «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلارغا زاكات بېرىش، ياكى ئۇلارنىڭ بەزى چىقىملىرىنى قىلىپ بېرىش» ئەمەس. چۈنكى ئايەتنىڭ سەبەب نۇزۇلى ۋە قاراتمىلىقىدىن چىقىپ تۇرۇپتۇكى، كۆڭۈل مايىل قىلىنغۇچىلار مۇسۇلمان ئەمەسلەر، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى مۇسۇلمان بولمىغان تائىپىلەر، يەنى كاپىرلار ۋە شۇلار ئارىسىدىكى نوپۇز ۋە تەسىر ئىگىلىرى. شۇنداق ئىكەن، بۇنى ئىزاھلىغاندا «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن بېرىلىدىغان زاكات» تەرىقىسىدە چۈشەندۈرۈش ئايەتنى ئىزاھلاش بولماستىن تېخىمۇ تۇتۇقلاشتۇرۇش، ئېنىق كاتېگورىيەدىكى كونكرېت ئوبيېكتىنى يەنىمۇ ئوچۇقلۇققا ئىگە قىلماستىن بۇرمىلاش، مۇجمەللىكنى يەنىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس. يەنى زاكات دۇرۇس بولىدىغان كاتېگورىيە ئىچىدىكى «كۆڭلى ئىسلامغا مايىل قىلىنىش مەقسەت قىلىنغانلار» دىن مەقسەت ئاتالمىش «باشقىلار» بولماستىن، مۇسۇلمان جەمئىيەتتىكى كاپىرلار توپىدىكى كۆڭلىنى ئىسلامغا مايىل بولۇش ئېھتىماللىقى بولغان بىر قىسىم كىشىلەردۇر. ئىزاھات بۇ تەرىقىدە بولغاندا، تەبىئىي ھالدا ئئاڭلىغۇچى ياكى كۆرۈرمەندە سوئال تۇغۇلۇشى، توغرىسى مەسىلىنى بايان قىلغۇچى ئۈچۈن ئايەتنىڭ مەزمۇنىغا چېتىشلىق ئەھكاملارنى، مەسىلەن، كاپىرغىمۇ زاكات كېلەمدۇ، «ئىسلامغا مايىل قىلىشنى مەقسەت قىلىش» دېگەن بۇ ئىش قانداق ۋەزىيەت ۋە قانداق شارائىتلاردا كۈچكە ئىگە؟ بۇ كاتېگورىيەنى ھەر شەخس ئۆزى بىلىپ ئادا قىلىۋېرىدىغان ئىشمۇ ياكى بۇنى رەسۇلۇللاھنىڭ قىلغىنىغا ئوخشاش مۇسۇلمانلارغا باش بولغۇچى رەئىس تەرىپىدىن، ياكى مۇسۇلمان دۆلەتنىڭ زاكات ۋە غەنىيمەت ئىشلىرىغا مەسئۇل ئورۇن ياكى ئورگان تەرىپىدىن قىلىنامدۇ، ھەر كىم كاللىسىغا كەلگەنچە مەزكۇر كاتېگورىيەدىكىلەرنى بەلگىلەپ زاكىتىنى تۇتقۇزۇپ قويسا بولىۋېرىدىغان ئىشمۇ ياكى بۇنىڭ باشقا كاتېگورىيەدىكىدىن ئادا قىلىش جەھەتتە پەرقلىق تەرەپلىرى بارمۇ، دېگەنلەر چۈشەندۈرۈلۈشى كېرەك بولاتتى. شۇنداقلا، مەزكۇر ئايەتنىڭ روھى بويىچە «كۆڭلى مايىل قىلىنغۇچىلارغا زاكات بېرىش» ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىدىن كېيىن تەتبىقلىنىشتىن قالغانلىق ھەققىدىكى مەلۇماتلار ۋە بۇنىڭ ھېكمىتى چۈشەندۈرۈلۈشى، كۈنىمىزدە بۇ كاتېگورىيە ئەمەلىي جەھەتتىن تەتبىقلىنامدۇ يوق، تەتبىقلانسا قانداق تەتبىقلىنىدۇ، دېگەنلەرنى يېشىشى شەرت ئىدى. قىسقىسى، ئايەتتىكى «كۆڭلىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش كۆزدە تۇتۇلغانلار» قىسمى باشقا قىسىملاردىن پەرقلىنىدىغان، مەزمۇن ۋە خاراكتېرى ئېتىبارى بىلەن كەڭرى ئىزاھلانمىغاندا، مۇجمەللىك ئۈستىگە مۇجمەللىك، ئېنىقسىزلىق ئۈستىگە ئېنىقسىزلىق كېلىپ چىقىدىغانلىقى مەلۇم. ئەڭ قىسقا ئىزاھلاپ تېزلا ئۆتۈپ كېتىشكە توغرا كەلدى دېگەندىمۇ، مەزكۇر كاتېگورىيەنى تومتاقلارچە «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇلارغا زاكات بېرىپ، ياكى ئۇلارنىڭ بەزى چىقىملىرىنى قىلىپ بېرىش» دەپ چۈشەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇش ئايەتنى ئىزاھلاش ئەمەس، بەلكى بۇرمىلاشتۇر. بىلمەي بۇرمىلىدى دېگەندىمۇ، بۇ ئەھۋال تالىپچىقىمىزنىڭ مۇپتىلىق قىلىپ پەتىۋاغا قول ئۇرۇشقا سالاھىيىتى يوق بولۇشىدىن تاشقىرى، شەرئىي ئاتالغۇلارنى، قۇرئانىي ئۇقۇملارنى، تەپسىرى ۋە مەزمۇنى قاتارلىقلارنىمۇ كىتابتىن ئوقۇپ چۈشەنگىنى بويىچە بولسىمۇ نورمال بىر ئۇيغۇرچە تىلدا چۈشەندۈرۈپ بېرىشكىمۇ يارىمايدىغان دەرىجىدە كالامپايلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىشكە يېتەرلىك.

تالىپچىقىمىزنىڭ يۇقىرىقى نۇقتىنى مۇجمەللەشتۈرگەندىن سىرت مەزكۇر «قەلبىنى مايىل قىلغۇچىلارنىڭ چىقىمىنى قىلىپ بېرىش»، دەپ باشلىغان سۆزىنى تېخىمۇ ئوچۇقلاشقا زورۇقۇپ «يەنى ئىسلامنىڭكى بىر ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈپ قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغان كىشىلەر. بۇنداق كىشىلەرگىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ. يەنە بىر تۈرى بار كۆڭۈلنى مايىل قىلىشنىڭكى. زاكات بەرسەك ئىسلامغا زىيان سالمايدىغان، پۇل بەرمىسەك ئىسلامغا زىيان سېلىپ قېلىش ئېھتىمالى بار، بۇنداق بوپ قالسا، بۇمۇ «المؤلفة قلوبهم تۈرىگە كىرىدۇ. بۇلارغىمۇ زاكات بەرسەك بولىدۇ. ئىككىلىسى (يەنى مەزكۇر ئىككى تۈر ئايەتتىكى) المؤلفة قلوبهم تۈرىگە كىرىدۇ»، دەپ يۈرۈشىمۇ مەزكۇر كالامپاي ئىزاھاتنى يەنىمۇ تۇتۇقلاشتۇرىدىغان، ئايەتنىڭ كونكرېت مەزمۇنىنى چۈشىنىشنى تېخىمۇ تەسلەشتۈرىدىغان بىر ئەھۋالنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ قويغان. توغرىسىنى ئېيتقاندا، ئايەتنىڭ مۇددىئاسىنى ئازراقمۇ ئېچىپ بېرەلمىگەن، بەلكى بۇرمىلىۋەتكەن.

چۈنكى، ھېچبىر ئىسلام فىقھىسىدا، ياكى بىرەر تەپسىردە «قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەسىلىسى» بۇ تەرزدە چۈشەندۈرۈلگەن ئەمەس. ھەرقانداق بىر تەپسىر ياكى زاكات ئەھكامىغا دائىر فىقھىي ئەسەرگە قارالسا، بۇ يەردىكى كۆڭلى مايىل قىلىنغان كىشىلەردىن مەقسەتنىڭ كاپىرلار ئىكەنلىكى، غەنىيمەت ۋە توپلانغان زاكاتتىن شۇلار ئىچىدىكى بىر قىسىم كىشىلەرنى مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى يوقسۇل ۋە باشقا ياردەمگە ئېھتىياجلىقلارغا كۆڭۈل بۆلگەن تەرىقىدە ئۇلارغىمۇ توپلانغان زاكاتتىن خۇددى زاكات توپلىغۇچى خادىمغىمۇ مەلۇم ئۈلۈش ئايرىپ بەرگەندەك، ئايرىپ بېرىشكە بولىدىغانلىقى، بۇنى رەسۇلۇللاھ ئۆز زامانىسىدا بىر ھۆكۈمدار، ئىمام ياكى رەئىس سۈپىتىدە ئ‍ىسلام ھەققىدە سوئال سوراپ كەلگەن كاپىرلارنى قۇرۇق قايتۇرماستىن زاكاتتىن مەلۇم ئۈلۈش بەرگەنلىكى، ئۇلار رەسۇلۇللاھنىڭ بۇ ئىلتىپاتىدىن سۆيۈنۈپ ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلىققا تونۇشى ياخشى بولۇپ، قايتىپ بارغىنىدا ئىسلام ھەققىدە ئىجابىي تونۇشقا كېلىپ ئۆزىنىڭ كۆرگەن ۋە بىلگەنلىرىنى قەۋمىگە دەپ بەرگەنلىكى قاتارلىق مەزمۇنلار بايان قىلىنىدۇ. ئۇلار ئارىسىدا بۇ خىل ئىلتىپاتتىن تەسىرلىنىپ ئىسلامغا كىرگەنلەر بولغانلىقىمۇ زىكرى قىلىنىدۇ. شۇنىڭدەك، بۇ خىل ئىشنىڭ خەلىپە ئۆمەر دەۋرىدە، يەنى ئىسلامنىڭ شانۇ – شەۋكىتى ھەممىگە ئئايدىڭ بولغان، كۆڭۈللەرنى ئىلتىپاتتىن بەكرەك، ھەقىقەت ۋە ئادالەتنىڭ غەلىبىسى بىلەن قايىل قىلىشقا كۆز يەتكەن، مۇسۇلمانلار جەمئىيىتى بۇددىزمنىڭ ھەر تۈرلۈك تەسىرىدىن تەلتۆكۈس قۇتۇلۇپ بولغان دەۋرگە كەلگەندە، مەزكۇر كۆڭلىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغانلارغا زاكاتتىن ئۆلۈش بېرىش توختىتىلغانلىقى، ئايەتنى ئىجرا قىلىشنى تەقەززا قىلىدىغان شارائىت ۋە ۋەزىيەت ئۆزگەرگەنلىكى ئۈچۈن تەتبىقلاشتىن قالغانلىقى قاتارلىقلارنى تىلغا ئالىدۇ. كۈنىمىزدە بولسا ئالىملار مەزكۇر ئايەتنى قايتا تەتبىقلاش مۇمكىنمۇ، يوق، تەتبىقلىساق قانداق تەتبىقلايمىز دېگەنلەر ھەققىدە قىممەتلىك كۆز قاراشلارنى ئىلگىرى سۈرگەندۇر. ئەمما بۇلارنىڭ ئىچىدە ئىسلامنىڭ زاكات مۇئەسسەسەسىنى ئىزاھلىغاندا «باشقىلارغا ئىسلامنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن، ئىسلامنى تىللايدىغانلارنى تىللىمايدىغان قىلىش ئۈچۈن پۇل بەرسە» بولىدۇ، دەيدىغان چاكىنا ئىزاھاتلار ئورۇن ئالغان ئەمەس. بەلكى تا مىڭ يىل ئاۋۋال يېزىلغان تەپسىرلەردە بۇ خىل چاكىنا چۈشەنچە رەت قىلىنغان. يەنى بىراۋنىڭ مايىللىقىنى پۇل بېرىش، ئىقتىسادىي غەمخورلۇق ئارقىلىق ئۇنى ئىندەككە كەلتۈرۈش، گويا مىسسىيونېرلارچە پۇل بېرىپ دىنغا قىزىقتۇرۇش، ياكى كاپىرنىڭ يامانلىقىنى ئۇنىڭ زۇلمىغا قارشىلىق كۆرسىتىش ئارقىلىق توختاتماستىن پۇل بېرىپ توختىتىش تىپىدىكى ئىشلارغا زاكاتنى دەسمىي قىلىپ سېلىشتەك چاكىنا چۈشەنچ ئەسلا ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئەمەس. ھەتتا ئىمام تەبەرىيدەك بۇيۈك مۇپەسسىرلەر ئايەتە بەرگەن تەپسىرىدە «كۆڭلىنى مايىل قىلىش مەقسەت قىلىنغۇچىلار» كاتېگورىيەسىدىكىلەر ئەگەردە زاكات بەرسە يامانلىقنى توختىتىدىغان، بەرمىسە يامانلىقىنى توختاتمايدىغان تۈردىكىلەر بولۇپ قالسا، ھەممە ئالىملار بۇ خىل تۈردىكى تائىپىگە زاكاتنىڭ جائىز ئەمەسلىكىدە ئورتاق پىكىردە، دېگەن قاراشنى ئالاھىدە ئەسكەرتكەن. دېمەك، ئاتالمىش «ئىللىقلىق يەتكۈزۈش» ئىبارىسىنى بۇ ئەھۋالدىكى زاكاتنىڭ خۇسۇسىيىتىگە ئىشلىتىش ناتوغرا بولۇپلا قالماي، گويا كوممۇنىستلارنىڭ «پارتىيەنىڭ ئىللىقلىقىنى يەتكۈزۈش» جۈملىسىدىن چىقىدىغان پىروپاگاندالارنى ئەسكە سالىدىغان، خاراكتېر جەھەتتىن مىسسىيونېرلارنىڭ «پۇل بېرىپ دىنغا قىزىقتۇرۇش» تىپىدىكى دىنغا مايىل قىلىش ئۇسۇللىرى بىلەن پاراللېللىق چۈشەنچىسىنى بېرىپ قويىدىغان تەرزدە ئىزاھلانغان. ئەمەلىيەتتە ئىسلامدىكى زاكاتتىن كاپىرلارغا ئۈلۈش ئايرىپ بېرىش مەسىلىسى مۇئەييەن جەمئىيەت قاتلىمى، مۇئەييەن شارائىت ۋە مۇئەييەن سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ ئېھتىياجى تۈپەيلى ئوتتۇرىغا چىققان ئەھۋال. بۇنىڭ تەپسىلاتىمۇ كىتاب - ئەسەرلەردە كەڭ ئورۇن ئالغان. شۇنداق تۇرسىمۇ مەزكۇر تالىپچاق قايسى شەرئىي ئەھكامنى قانداق يوسۇندا، قانداق ئىبارە ۋە ئۇقۇملارنى ئىشلىتىپ تۇرۇپ ئىزاھلاشتەك ئەقەللىي ئىلمىي قابىلىيەتتىن يوقسۇزلۇقىنى چاندۇرغاندىن سىرت ئاسماننى قاسقان قىلىپ ئىزاھلاشتىن، مەزمۇن بۇرمىلاشتىن ئايانمىغان.
tags: 2024-03-27
بۇرھان مۇھەممەد
تەنقىد
سىياسىي پائالىيەتچىلىك
سىياسىي كاززاپلىق
title: ئۆزىمۇ ئازىدۇ، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدۇ (2)
content: 4. سىياسىي كاززاپلىق، خاتا ئىزاھات ۋە ئازغۇن پەتىۋا (داۋامى...)
ئىككىنچى مىسال بولسا، زاكات دۇرۇس بولىدىغان كاتېگورىيەلەرنىڭ يەتتىنچىسى بولغان «في سبيل الله»، يەنى ئاللاھنىڭ يولىدىكىلەر كاتېگورىيەسىدۇر. تالىپچاق «دەۋەتچى»مىز بۇ كاتېگورىيەدىمۇ ئۆزىنىڭ سىياسىيغا ئارىلاشماسلىق، نامايىشنىمۇ بايراقسىزلاشتۇرۇپ سىياسىيسىزلىشىش تەرەپدارلىقى خاھىشىنى شەرئىي پەتىۋاغا ئەكس ئەتتۈرمەكچى بولىدۇ. ھەمدە زاكات دۇرۇس بولىدىغان بۇ كاتېگورىيەدە «ئاللاھ يولىدىكىلەر»دىن مەقسەتنىڭ ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىش ۋە ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىشنىڭ ھۆكمىگە كىرىدىغان ئىشلار ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ. مىسال تەرىقىسىدە ئىلمىي خىزمەتلەرنى، تەلىم – تەربىيە مەركەزلىرىنى، ئوقۇ – ئوقۇتۇشنى، قىيىنچىلىقتىكى ئوقۇغۇچىلارغا ياردەم بېرىش قاتارلىقلارنى تىلغا ئالىدۇ. بۇلارنى تىلغا ئېلىش بىلەن تەڭ، ئاللاھ يولىدا كۈرەشنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان تىپىك دىنىي خىزمەتنى، قۇرئان كۇرسلىرىنى، دەۋەت خىزمىتىنى قىلىۋاتقانلارنى مىسال قىلىدۇ. بۇلارنى تىلغا ئالغاچ تالىپچىقىمىز ئۆزىنىڭ نۇر ت ۋ قانىلىنىمۇ زاكات ئېلىشقا تېگىشلىكلەر قاتارىغا تىزىپ ئۈلگۈرىدۇ. مۇجمەل ۋە تومتاقلاشتۇرۇش ئادىتى بويىچە ئاللاھ يولى كاتېگورىيەسىگە «مۇسۇلمانلارنىڭ ئومۇم مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدىغان ئاللاھ يولىدىكى خىزمەتلەرنى، يەنى يۇقىرىسى ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىش، تۆۋىنى تەرجىمىچىلىكتىن تارتىپ دىنىي خىزمەتلەرنى كۆرسىتىدۇ» دەيدۇ.

يەنى تالىپچىقىمىز زاكات ۋىدىيوسىدا «ئاللاھ يولىدىكىلەر» كاتېگورىيەسىنى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىش ۋە ئۇنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئىشلار، دېگەن ئىككى ۋارىيانتقا ئايرىيدۇ، ئەمما تىلغا ئالغان مىساللارنىڭ ئومۇمىسى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلغانلىقنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئىشلاردىن ھالقىپ كەتمەيدۇ ياكى تىلغا ئېلىنغانلار ئاساسەن دىنىي ساھەنىڭ سىرتىغا چىقىپ كەتمەيدۇ. ئاللاھ يولىدىكى كۈرەشنىڭ دەل ئۆزى ھېسابلىنىدىغان، يەنى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىدىغان ئىشلارنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئەمەس، بەلكى كۈرەشنىڭ دەل ئۆزى ھېسابلىنىدىغان ئىشلارغا بولسا، تەپسىلاتلىق بىر تالمۇ مىسال بەرمەيدۇ. پەقەتلا «يۇقىرىسى ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىش» دېگەنگە ئوخشاش، جىھاد سۆزىنى، يەنى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىش سۆزىنى بىر نەچچە تەكرارلاپ قويۇشتىن باشقا تەپسىلاتقا كىرمەيدۇ. ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىشنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئىشلارنى مىسالغا ئالغاندا «مۇسۇلمانلارنىڭ ئومۇم مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدىغان دىنىي خىزمەتلەر»نى تىلغا ئالىدۇيۇ، مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي ۋە دۇنيالىق مەۋجۇتلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان، جىھادنىڭ ئۆزى قاتارىدىن ساناشقا بولىدىغان ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسىي مەنپەئەتىگە، سىياسىي مۇستەقىللىقىغا خىزمەت قىلىدىغان بىرمۇ ئىشنى مىسالغا كەلتۈرمەيدۇ. تۈگەل مىساللارنىڭ كۆپى ئاللاھ يولىدىكى كۈرەشنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان ئىشلاردىن ھالقىپ كەتمەيدۇ. يەنى جىھادنىڭ ئۆزى ھېسابلىنىدىغان سىياسىي مۇستەقىللىق كۈرىشىگە چېتىشلىق سىياسىي ھەرىكەتەردىن بىرەرسىمۇ تىلغا ئ‍ېلىنمايدۇ. جىھادنىڭ ھۆكمىگە چۈشىدىغان، جىھادنىڭ ساۋابىنى ئالىدىغان باشقا ۋارىيانتتىكى ئىشلارنى بولسا، ئئاغزى - ئئاغزىغا تەگمەي مىسال قىلىشقا زورۇقىدۇ. توغرىسى سىياسىي خۇسۇستا ھە دېگەندە زېھنىي سىيقىراشنى باشتىن كەچۈرىدىغان، مۇمكىنقەدەر سىياسىيسىزلىشىشنى، بولمىغان تەقدىردە سىياسىي تۈسنىڭ دەرىجىسىنى تۆۋەنلىتىش، رېڭىنى سۇسلاشتۇرۇش تۇتۇمىنى ھالقىلىق چاغلاردا ئىپادىلەپ كەلگەن بۇ تالىپچىقىمىز زاكاتنىڭ ھالقىلىق تېمىلىرىدىن بىرى بولغان ئاللاھ يولىدا جىھادنىڭ ئۆزى دائىرىسىگە كىرىدىغان ئىشلارغا مۇمكىنقەدەر چۆكمەسلىك، جىھادنىڭ ھۆكمىگە كىرىدىغان ئىككىنچى ۋارىيانتتىكى ئىشلارنى ساناپ بولدى قىلىش بىلەن كۇپايىلىنىشكە تىرىشىدۇ. ھەتتا بۇنىڭلىق بىلەنمۇ كۇپايىلەنمەستىن سىياسىي دەۋا يولىنى ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىشنىڭ يولى دائىرىسىدىن چىقىرىپ ئۈلگۈرىدۇ ۋە دەۋا يولىغا زاكات دۇرۇس بولمايدۇ، دەپ پەتىۋا پىچىدۇ. ئاللاھ يولىدا كۈرەش قىلىشنى «في سبيل الله» كاتېگورىيەسىگە تىزىش، ھەم ئاشۇ كۈرەشنىڭ جەريان - باسقۇچلىرىدىن بىرى بولغان سىياسىي دەۋانى، دەۋا يولىنى ئاللاھ يولى دائىرىسىدىن چىقىرىپ تاشلاشتەك زىتلىقنى شەرىئەت ھۆكمى قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ. ئەجەبا، دەۋادىن مەقسەت شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى، يەنى شەرقىي تۈركىستاننى مۇستەملىكىدىن قۇتۇلدۇرۇش، مۇستەقىل قىلىش دەۋاسى ئەمەسمۇ؟ شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ جىھادى، ئاللاھ يولىدىكى كۈرىشىنىڭ بىرىنچى غايىسى ئاشۇ تۇپراقنى سىياسىي مۇستەقىللىققا ئېرىشتۈرۈش ئەمەسمۇ؟ بۇ كۈرەشنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان ھەربىي ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەرنىڭ ھەممىسى ئۆز نۆۋىتىدە ئاللاھ يولى ئەمەسمۇ؟ ئەجەبا دەۋا يولى مانا بۇ كۈرەش يولىنىڭ دەل ئۆزى ئەمەسمۇ؟ قاچاندىن بىرى دەۋا، يەنى شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى دىنىي نۇقتىدىن «في سبيل الله» كاتېگورىيەسىدىن چىقىرىۋېتىلىدىغان بولۇپ قالدى؟

تالىپچىقىمىز ئەنە شۇنداق ھەم ئاللاھ يولى ھەققىدە گەپ سېتىپ، ھەم ئاللاھ يولىنىڭ ئۆزى دائىرىسىگە كىرىدىغان، جىھادنىڭ ئۆزى جۈملىسىدىن سانىلىدىغان سىياسىي دەۋانى «في سبيل الله» كاتېگورىيەسىدىن چىقىرىپ ئۈلگۈرىدۇ. بۇنىمۇ ئىنتايىن قۇۋلۇقچە ئىپادىلەشكە تىرىشىدۇ. يەنى جىھادنى ئاللاھ يولى كاتېگورىيەسىدىن سانايدۇ. ئەمما جىھادنىڭ ساھەسى، مەيدانى بولغان دەۋا يولىغا زاكات ئىشلىتىشنى توغرا ئەمەس، دەپ چۈشەندۈرىدۇ. نۇر ت ۋ سىنى، يۇتۇبىرچىلىقىنى ماڭدۇرۇش ئۈچۈن زاكات ئىشلىتىش جائىز ئورۇنلار قاتارىغا تىزالايدۇيۇ، دەۋا يولىغا زاكات ئىشلىتىشنى توغرا بولمايدۇ، دەيدۇ. نۇر ت ۋ قانىلىدىكى پائالىيەتلىرىنى دەۋەتچىلىك كاتېگورىيەسىگە تىزىپ تۇرۇپ، يەنى جىھادنىڭ ھۆكمىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىپ تۇرۇپ ئاتالمىش دەۋەتچىلىك خىزمىتىنى ئېلىپ بېرىۋاتقان ئۆزىنى زاكات ئالغۇچى ئاللاھ يولىدىكىلەر دائىرىسىگە نومۇس قىلماي تىزالايدۇ، ھەمدە زاكاتنى سىتودىيەسىگە سەرپ قىلىشنى جائىز دېيەلەيدۇيۇ، جىھادنىڭ ھۆكمىنىڭ ئورنىدا بولماستىن، بەلكى جىھادنىڭ ئۆزى دائىرىسىدىكى سىياسىي مۇستەقىللىق يولى بولمىش دەۋا يولىغا زاكاتنى توغرا دېمەيدۇ. نەتىجىدە تالىپچىقىمىز سىياسىي دەۋانىڭ ئۆزلۈكسىزلىشىشىنىڭ كاپالىتى بولغان ئىقتىسادىي مەنبەلىرىدىن بىرىگە، يەنى ئاللاھ يولى بولمىش مۇستەقىللىق دەۋا يولىغا ئىشلىتىشكە قارشىلىقىنى دىن نامىدىن ئىپادىلەپ ئۈلگۈرىدۇ.

بۇ يەردە كەتكۈزۈلگەن ئەڭ مۇھىم نۇقتا شۇكى، دەۋا يولى دېيىلگەندە بۇنىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسىنىڭ يولى، يەنى كاپىر ھاكىمىيەتنىڭ ئىستېلاسىغا، زالىم ئىشغالچى ھاكىمىيەتنىڭ مۇستەملىكىسىگە قارشى كۈرەش قىلىش ۋە مۇستەقىل بولۇشتىن ئىبارەت مىللەتنىڭ يېگانە چىقىش يولى ئىكەنلىكىگە قىل سىغمايدۇ. سىياسىي دەۋا قىلىۋاتقانلار بۇنى قانچىلىك ساپ ئېلىپ بارالىغان ياكى ئېلىپ بارالمىغان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، دەۋا يولى دېگەن ۋاقىتتا كۆزدە تۇتۇلىدىغان مەنە يۇقىرىقىدەك. شۇنداق ئىكەن، بۇ يەردە دەۋا يولىغا زاكات ئىشلىتىشنى توسۇش، ئاللاھ يولى دائىرىسىدە قارىماسلىق بىرى دەۋانىڭ نېمىلىكىنى بىلمەيدىغان ھاماقەت ئىكەنلىكنى ئېلان قىلىش بولسا، يەنە بىر مەنىدىن ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئورتاق ئومۇم مەنپەئەتىگە بىۋاسىتە چېتىلىدىغان، مۇسۇلمان خەلقنىڭ تەقدىرى ۋە مەۋجۇتلۇقىنىڭ قورغانىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنىڭ يولى ھېسابلىنىدىغان دەۋا يولىنى جىھاد كاتېگورىيەسىدىن چىقىرىپ تاشلاش، توغرىسى دەۋانى خەلقنىڭ ھالال مېھنىتىنىڭ مېۋىسى بولغان مالىيەۋى كۈچ ئارقىلىق ئۆرە تۇرغۇزۇشتەك بىر ئىقتىسادىي مەنبەنىڭ يولىنى كېسىشكە خىزمەت قىلىدىغان ساختا پەتىۋانى پىچىش، ئەمەلىيەتتە دۈشمەن خاھىشىغا تەڭكەش قىلىشتىن، ئۇلارنىڭ مەنپەئەتىگە يارايدىغان پەتىۋا ئىشلەپ چىقىرىشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

كۈنىمىزگە قەدەر مەلۇمكى، فىقھىي ئەسەرلەرنىڭ «كىتابۇززاكات بۆلۈمىنى ئوڭ تۇتۇپ ئوقۇغان، ئىسلامنىڭ فىقھىي دەستۇرى ۋە پەتىۋا بېرىشنىڭ قائىدە – پىرىنسىپلىرىدىن مۇئەييەن سەۋىيەدە خەۋەردار بولغان ھەرقانداق بىر ئىلىم ئەھلىلىدىن تېخى دەۋا يولىنى زاكات سەرپ قىلىش ئورۇنلىرىدىن بىرى بولغان ئاللاھ يولى دائىرىسىدىن چىقارغانلىقى، يەنى يەرلىك تىل ئادىتىمىز بويىچە ئېيتقاندا، «فى سەبىيلىللاھ» دائىرىسىدىن چىقىرىپ تۇرۇپ مۇئامىلە قىلغانلىقى كۆرۈلگەن ئەمەس. دەۋا يولىنى، يەنى مۇستەقىللىق يولى ۋە ئۇنىڭغا خىزمەت قىلىدىغان ھەرقانداق بىر ھەرىكەت ۋە ئورۇننى زاكات بىلەن دەستەكلەشنى چەكلىگەنلىكى بىلىنگەن ئەمەس. ھەم ئۇنداق بولۇشىمۇ كۈتۈلمەيدۇ. چۈنكى دىننى يەتكۈزۈشتىن مەقسەت دۈشمەننىڭ مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىش بولمىغان ئەھۋالدا، يىلتىزى ساغلام ھەرقانداق بىر ئىلىم ئەھلىدىن بۇنداق بىر ئازغۇن تۇتۇمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىمۇ مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى بۇنداق ئازغۇن تۇتۇم چىقسا – چىقسا دەۋاتقان سۆزىنىڭ ئەركەك چىشىسىنىمۇ ئىلغاپ سۆزلەشنى بىلمەيدىغان چالا تالىپتىن، شۇنداقلا نە ئىلىمدىن، نە دىندىن، نە شەرىئەتتىن ئالغان نېسىۋىسىنىڭ تايىنى يوق دىن ئەتكەسچىسىدىن، مۇناپىق موللىدىن چىقىدۇكى، فىقھىي پاراسەتتىن، شەرئىي ئىلىمدىن نېسىۋە ئالغان ھېچقانداق ئىلىم ئەھلىدىن چىقمايدۇ.

بۇ يەردە ئېنىق قىلىۋېتىشقا تېگىشلىك يەنە بىر نۇقتا بار. ئۇ بولسىمۇ دەۋا يولىغا زاكات سەرپ قىلىشقا بولىدۇ، دېيىلگەن بۇ ھۆكۈم، دەرۋەقە مۇتلەق ھۆكۈممۇ؟ باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، دەۋا يولىغا زاكات دۇرۇس بولمايدۇ، دېگەن ئازغۇن ھۆكۈمنىڭ قارشىسى دەۋا يولى دېيىلگەنكى يولنىڭ ھەممىسىگە قارىسىغا زاكات ئىشلىتىش مۇتلەق جائىز دېگەنلىكمۇ؟ ئەلۋەتتە، ياق. چۈنكى ئىسلام شەرىئىتى نۇقتىئىنەزەرىگە كۆرە، شەرئىي ھۆكۈم باشقا مەسىلە. ئۇنىڭ تەتبىقلىنىشى، مۇئەييەن بىر نۇقتىدا پەتىۋاسى بېرىلىشى ئايرىم مەسىلە. شەرئىي ھۆكۈم دەۋا يولى، يەنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسى يولى شەك شۈبھىسىز قۇرئاندىكى فى سەبىيلىللاھ كاتېگورىيەسى دائىرىسىدىكى يولدۇر. ئەمما بۇ ھۆكۈم مەن دەۋا قىلدىم دەپ چىققان ھەممە ئورۇن ۋە شەخسلەرگە بىردەك تەتبىقلىنامدۇ، دېگەندە، تەتبىقلانمايدۇ. مۇپتىنىڭ ئىشى، يەنى پەتىۋا چىقارغۇچىنىڭ ئىشى ھۆكۈمنى زېدىلەش ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمنى توغرا يوسۇندا تەتبىقلاشتۇر. شۇڭا نورمال بىر ئىلىم ئەھلى دەۋا يولىغا زاكات دۇرۇس ئەمەس، دېمەيدۇ، بەلكى زاكات سەرپ قىلىنماقچى بولغان ئورۇن ياكى شەخسنىڭ، ئىددىئاسى قىلىنىۋاتقان يولنىڭ راستتىنلا دەۋا يولى ئىكەنلىكى ياكى ئەمەسلىكىگە، مۇسۇلمانلارنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىش قىلىۋاتقان ياكى زىيىنىغا پائالىيەت قىلىۋاتقانلارنىڭ يولىمۇ ياكى ئەمەسمۇ، دېگەنگە قاراپ تۇرۇپ مەزكۇر ھۆكۈمنى تەتبىقلايدۇ. تالىپچىقىمىزنىڭ قىلچە فىقھىي دىتتىن، ئىلمىي پاراسەتتىن ئازراقمۇ نېسىۋە ئالمانىغانلىقى شۇنىڭدىكى، دەۋا يولىغا زاكات كېلىشى، يەنى دەۋا يولىنىڭ ئاللاھ يولى كاتېگورىيەسىدە بولۇشى ئايرىم مەسىلە. ئەمما كۈنىمىزدە دەۋا دېيىلىۋاتقانكى تائىپىنىڭ تۇتقان يولىنىڭ ھەممىسىنىڭ ھەقىقىي دەۋا يولى بولۇش ياكى بولماسلىقى ئايرىم مەسىلە. پەتىۋا بەرگۈچىنىڭ رولىمۇ ھۆكۈمنى خاتا ئىزاھلاشتا ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمنى توغرا چۈشىنىش، چۈشەندۈرۈش ۋە توغرا تەتبىقلاشتا گەۋدىلىنىدۇ. مانا بۇ ئىنچىكىلىكلەرگە رىئايە قىلىلمىغان، ئەكسىچە «قۇدۇققا تاش ئېتىش» تەرىقىسىدە نە ئىلمىي سەۋىيەسى، نە فىقھىي قابىلىيىتى، نە مەسىلىلەرنى توغرا كۆزىتىش قابىلىيىتى بولمىغان بىرىنىڭ دىنىي ساھەگە بۇرنىنى تىقىشىمۇ مەسىلىنىڭ ئىلىم، دىن مەسىلىسىدىن ئاشقان، پەرقلىق رامكىدا كۆزىتىش كېرەك بولغان ھادىسە ئىكەنلىكىنى بېشارەتلەيدۇ. بولۇپمۇ، مەسىلە توغرىنى يەتكۈزۈش بولماستىن، ساختا ئۇنۋان، ساختا سالاھىيەت يارىتىشقا تاقالغاندا، قىلچە ئىلمىي لاياقەت ۋە سالاھىيەت يوق بولۇشىغا قارىماي، تۈگەل دىنىي ئىلىم ئوقۇش تارىخىنىڭ كۈنلۈكى ئاستىغا كىرىۋېلىپ دىنىي ساھەنى پېتىقلاشنى ۋەزىپە قىلىۋېلىش بولسا، بۇنداق نائەھلىلىك پاش قىلىنىشى، كەلگۈسى خەتىرى ئاگاھلاندۇرۇلۇشى ۋە ئون ھەقىقەتنى يەتكۈزۈشنى ۋاقتى كېلىپ بىر باتىلنى مىللەتكە يۇتقۇزۇشنىڭ ۋاسىتىسى قىلىۋېلىش تۈسىنى ئالغان بۇ خىل دىن كاززاپلىقى بايقۇت قىلىنىشى، شۇنداقلا شەرئىي ساھەنىڭ ھەقىقىي سالاھىيەت ئەھلى تەرىپىدىن مۇئەييەنلەشتۈرۈلۈشى ساھەنىڭ ساپلىقىنى مۇھاپىزەت قىلىش، خەلقنىڭ دىنىي ئئاڭ – سەۋىيەسىنىڭ لاياقەتسىز دەۋەتچىلەر تەرىپىدىن ئوۋلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش جەھەتتىن مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەت جۈملىسىدىندۇر.

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تالىپچىقىمىز ئىسلامنىڭ زاكات سىستېمىسىنىڭ سىياسىيغا چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى ئىككى چوڭ قىسمى بولغان «كۆڭۈلنى ئىسلامغا مايىل قىلىش»، «ئاللاھ يولىدىكىلەر»دىن ئىبارەت ئىككى چوڭ سىياسىي كاتېگورىيەنى ئاتالمىش دەۋەت خىزمىتىنى سىياسەتتىن قانداق يىراق تۇتۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلگەن، نامايىشتەك سىياسىي پائالىيەتنىمۇ بايراقسىز قىلغاندا سىياسىي تۈس ئالمايدىغانلىقىنى ئاتالمىش دەۋەتچى قالپىقىنى پەش قىلىپ تۇرۇپ قانداق چاقىرىق قىلغان بولسا، زاكاتتىن ئىبارەت ئىسلامنىڭ بەش ئاساسىي رۇكنىنىڭ بىرى بولغان زاكات مۇئەسسەسەسىنىڭ سىياسىي ساھەگە بىۋاسىتە چېتىشلىق بولغان ئىككى چوڭ كاتېگورىيەسىنى سىياسىيلىقتىن ئ‍ايرىپ تاشلاش، زاكاتنى ئىشلىتىشكە تېگىشلىك تەرەپنى مۇمكىنقەدەر ئوقۇ – ئوقۇتۇش، دەۋەت، مائارىپ قاتارلىق ئىجتىمائىيلىققا ياتىدىغان ساھەلەرگە بۇراشتەك دىن ئەھكاملىرىنىمۇ سىياسىيسىزلاشتۇرۇش خاھىشىنى ئەكس ئەتتۈرۈشكە ئۇرۇنغان. تەپسىلىيلىك ئۇياقتا تۇرسۇن، مەزكۇر ئىككى چوڭ كاتېگورىيەنى مەزمۇن ۋە كونكرېتلىق جەھەتتىن تۇتۇق ۋە ئېنىقسىز قالدۇرۇشقا زورۇققان.

خاتىمە
زاكات ئىبادىتى بۈگۈنكى ئاددىي چۈشەنچىلەردە كەڭ تارقىلىۋاتقاندەك، قانداقتۇر بايدىن ئېلىپ كەمبەغەلگە يەتكۈزۈش، زاكات بېرىشى پەرز دەرىجىسىگە يەتكەن ھەر كىشىنىڭ بەلگىلەنگەن چىقىمنى تېگىشلىك جايلارغا تېپىپ يەتكۈزۈشى بىلەنلا تۈگەيدىغان ۋە يىلدا بىر تەكرارلىنىپ توختايدىغان ئىقتىسادىي ئىبادەتتىنلا ئىبارەت ئەمەس. زاكات ئىسلام فىقھىشۇناسلىرىنىڭ كۆرسىتىپ ئۆتكۈنىدەك، ئ‍ۆز ئالدىغا بىر سىستېما. ئۇ بىر جەمئىيەتنىڭ، بىر قەۋمنىڭ، بىر مىللەتنىڭ، بىر خەلقنىڭ تۈرلۈك ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي، سىياسىي ساھەلىرىدە دۇچ كېلىۋاتقان چوڭ كىرىزىسلارغا چارە بولۇش يۈزىسىدىن ساماۋى شەرىئەت تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان، شۇنداقلا ئىنسانىيەت تارىخىدا پەقەتلا ئىسلامىيەت ئارقىلىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان چوڭ سىستېما. زاكات مۇسۇلمانلار ئۈچۈن دۆلەت خەزىنىسىنىڭ مۇھىم ئىقتىسادىي مەنبەسىنى تەشكىل قىلىپ تۇرۇش، دۆلەت دۇچ كەلگەن چوڭ ئىقتىسادىي كىرىزىسلاردا مۇھىم رول ئوينايدىغان مالىيەۋى كۈچ بولۇش بىلەن بىرگە، جەمئىيەت ۋە شەخسلەردىكى ئىقتىسادىي كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇش، جەمئىيەت پاراۋانلىقىدىكى تەڭپۇڭسىزلىققا چارە كۆرۈش، شۇنداقلا مونوپوللۇقتىن كېلىپ چىققان تەبىقىلەر ئارا مەيدانغا كەلگەن تەڭپۇڭسىزلىقنى تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش، كىشىلەر ئارا بىر - بىرىگە يار – يۆلەكتە بولۇشنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە ئىجتىمائىي ئادالەت دېيىلىۋاتقان چوڭ مۇۋازىنەتنى تەسىس قىلىش ئۈچۈن يولغا قويۇلغان چوڭ سىستېمىنىڭ نامى. قۇرئان كەرىمدە كونكرېت مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن سەككىز كاتېگورىيە مانا بۇ چوڭ مۇئەسسەسەنىڭ سەرپ قىلىنىش ئورۇنلىرى بولۇپ، زاكاتنى ئىجتىمائىي ساھەلەردىكى تېگىشلىك جايلارغا، شەخسلەرگە سەرپ قىلىش قانچە مۇھىم بولسا، سىياسىي ساھەلەردىكى تېگىشلىك تەرەپلەرگە ئىشلىتىش ئوخشاشلا مۇھىم. ئەلۋەتتە بەزىدە قايسىسىنىڭ قايسىسىدىن بەكرەك مۇھىملىقى ۋەزىيەتنىڭ ئېھتىياجىغا قارىتا بىرى يەنە بىرىدىن مۇھىملىقتا ئالدىنقى ئورۇننى ئىگىلىشى، ئاۋۋاللىق دەرىجىسىنىڭ ئالمىشىپ تۇرۇشى تەبىئىي. ئەمما ھېچقاچان بىرىنىڭ مۇھىملىقى يەنە بىرىنىڭ تەرك قىلىنىشىنى بەدەل قىلماسلىقى، بىرىنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلۇپ يەنە بىرىنىڭ چەتكە قېقىلماسلىقى، بىرىنىڭ مۇھىملىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش يەنە بىرىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشىنىڭ، سۇيۇقلاندۇرۇشنىڭ، بۇرمىلاشنىڭ ماتېرىيالى قىلىنماسلىقى زۆرۈر. ھەقىقىي ئىلىم ئەھلىنىڭ ئىشى بولسا، ھەقنى يەتكۈزۈش، يەتكۈزگەندىمۇ توغرا ۋە ئەينەن يەتكۈزۈشتۇر. قانداقتۇر بۇزۇق خاھىشلىرىنى، شەخسىي ئېھتىياجىنى ياكى بىر تەرەپلىمە چۈشەنچىلىرىنى شەرئىي ئەھكاملارنى قارىسىغا بۇرمىلاشنىڭ ۋاسىتىسى قىلماسلىقى كېرەك. شۇنداقلا شەرئىي ھۆكۈملەرمۇ شۇ ساھەنىڭ سالاھىيەتلىك كىشىلىرى تەرىپىدىن، مەسىلىنىڭ ھەربىر فۇرۇئاتلىرىغىچە ئەتراپلىق ۋاقىپ بولغان، قايسى ھۆكۈم قايسى تارماققا ئۇدۇل كېلىدىغانلىقىنى، قايسى ھۆكۈمنىڭ قايسى تارماققا تەتبىقلىنىدىغانلىقىنى دىتلىيەلەيدىغان كەسىپ ئەھلىلىرىنىڭ، شەرئىي ھۆكۈملەرنى توغرا رەۋىشتە بايان قىلىش سەۋىيەسىگە ئىگە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ، توغرا مەنىدىكى موللا – ئۆلىمانىڭ ئىشى بولۇشى كېرەك. ھەر ئۇدۇل كەلگەن ۋەزخاننىڭ، ئەرەبچە بىلەن بىلگەنلىكنى دىن بىلەن بىلگەنلىككە، دىن بىلەن بىلگەنلىكنى كەسىپ ئەھلى بولالىغانلىققا تەڭ قىلىپ پەتىۋادىن ئىبارەت خەلقنىڭ بىۋاسىتە ئەمەل – ئىبادىتى ۋە ئىش – ھەرىكىتىگە يېتەكلىگۈچى خاراكتېردىكى ماقامغا چىقىۋېلىپ ساھەنى پېتىقلاشقا، فەقىھ ۋە مۇپتىلارنىڭ ئورنىدا كۆرۈنۈپ شەرئىي ھۆكۈملەرنى ئويۇنچۇقىغا، تۈرلۈك ئازغۇن ئىدىيەلىرىنى، بىدئەت چۈشەنچىلىرىنى، باتىل قاراشلىرىنى بازارغا سېلىشنىڭ ۋاسىتىسى قىلىشىغا يول قويۇلماسلىقى كېرەك. دىننى ھىدايەت يولى قىلىش ئورنىغا ئئاۋام ئارىسىنى بۆلۈشنىڭ، تۈرلۈك سىياسىي ماجىرا، ئىجتىمائىي غوۋغالارنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە، توغرىسى خەلقنىڭ ئىسلامنىڭ توغرا يولىغا مەھكەم يېپىشقان ھالدا بىر مىللەت ۋە بىر ئۈممەت سۈپىتىدە ئۆز ئالدىغا خەلق بولۇپ مەۋجۇت بولۇشىنى خالىمايدىغان دۈشمەن كۈچلەرنىڭ نەپرەت ۋە بۆلۈنۈش يارىتىپ كونترول قىلىش ۋە كۈچ خورىتىپ ئاجىزلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىگە خىزمەت قىلىدىغان قورالى قىلىۋېلىشىغا يول قويۇلماسلىقى لازىم. ئەپسۇس، كۆرمەكتىمىزكى، دىن ھەقىقىي ئەھلىدىن ئۆگىنىلمەيدىغان، ئىلىممۇ ھەقىقىي ئەھلىدىن ئېلىنمايدىغان، نوپۇز ۋە رەڭۋازلىق سەۋىيەسى قانچە كۆز قاماشتۇرىدىغان بولسا، شۇنىڭ خېرىدارى كۆپىيىدىغان، ھەقىقىي ئىلىم ئەھلىلىرى قوشۇنىنىڭ ئازىيىشىغا ئەگىشىپ نائەھلىلەر ئۆزىنى ئىلىم ۋە دىننىڭ خىزمەتچىسى، دەۋەتچىسى سىياقىدا تەشۋىقات ۋە دەۋەت سەھنىلىرىنى، پەتىۋا ۋە ئىلمىي خىزمەت ساھەلىرىنى ئىگىلىمەكتە. لاياقەت ۋە سالاھىيەت ئەھلى بولمىغانلار ئاللاھنىڭ ھۆكمى خۇسۇسىدا ئېغىزىغا كەلگەنچە بىلجىرلىسىمۇ ئالقىشلىنىپ، سۈكۈت قىلىنىپ، ھەتتا چاپان يېپىلىپ ئۆتۈپ كېتىلمەكتە. مانا بۇ پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئالدىن ئئاگاھلاندۇرۇپ ئېيتقان «ئۆزىمۇ ئازغان ۋە ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدىغان» نائەھلى تائىپىلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشىنىڭ ئەمەلىي كۆرۈنۈشلىرىدىن بىرى. ھالبۇكى، پەيغەمبەر بىر ھادىسىدىن ئئاگاھلاندۇرغان بولسا، بۇ مەزكۇر ھادىسىنى توغرا چۈشىنىپ تەسەللىي تېپىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى، شۇنداق بىر ۋەزىيەتە يول قويماسلىق ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتۈش كېرەكلىكىدىن، ئىلىمگە، دىنغا توغرا ئۇسۇلدا ئىگە چىقىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەلقىن قىلىشتىندۇر.

سەلەف سالىھلاردىن ئىمام ئىبنى سىيرىن ئېيتىدۇ: بۇ ئىلىم دىندۇر. دىنىڭلارنى كىمدىن قوبۇل قىلىۋاتقىنىڭلارغا قاراڭلار!». ئىمام مالىك ئېيتىدۇ: پەتىۋا بېرىشكە مۇنداق ئىككى تىپتىكىلەر زورۇقىدۇ: بىرى نادان، يەنە بىرى ھاماقەت. بىز يۇقىرىدا مۇجمەل تالىپچاقنىڭ مۇجمەل بايانلىرى ئۈستىدە توختىلىپ چىقتۇق. ئۇنىڭ ئېغىزىدىن چىقىۋاتقان، خەلققە دىن دەپ تەشۋىق قىلىۋاتقان بىر قىسىم نەرسىلىرىنى، ئازغۇن پەتىۋالىرىنى تەكشۈرۈپ كۆردۇق. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بىز ئۇنىڭ دىنىي زېھنىيىتى، سىياسىي ۋە دىنىي دەۋەت ساھەسىدىكى تۇتۇملىرىنى بىرلەشتۈرگەن ئاساستا زاكات خۇسۇسىدىكى ئاتالمىش تەپسىلىي بايانلىرىغا قاراپ چىقتۇق. نەتىجىدە مەزكۇر چالا تالىپچاقنىڭ نەقەدەر تۇتۇرۇقسىز، خاتا، باتىل ۋە سەپسەتەۋى يوسۇندا دىنىي تەشۋىق ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقى ئۆز ئۆزىدىن مەلۇم بولۇپ تۇرۇپتۇ. كىشىنى چۆچۈتىدىغان تەرەپلەردىن بىرى شۇكى، مەزكۇر تالىپچاقنىڭ ئازغۇن پەتىۋانى بازارغا سېلىۋاتقانلىقى ئىلمىي ۋە دىنىي ساھە بىلەن چېتىشلىقى بولمىغان ئاددىي بىر مۇسۇلمان پائالىيەتچىنىڭمۇ ئېتىرازىغا چۈشكىدەك دەرىجىدە باتىل ئىكەنلىكى بولۇپ، ئېتىراز چۈشكەندىن كېيىن ئۆز پەتىۋاسىغا ئىگە چىقىپ ئەقەللىي بىر چۈشەنچىنىمۇ بەرمەسلىكى، ئەكسىچە، بىر تۈركۈم دىن تاپاۋەتچىسى تىپىدىكى ئۈلپەتلىرىنىڭ ئايەت - ھەدىسلەرنى قالقان قىلىپ چاپان يېپىشلىرىدىن جاسارەت ئېلىپ باشنى ئىچىگە تىقىۋېلىشى، ئۆزى ئوتتۇرىغا تاشلاپ ئېتىراز چۈشكەن مەسىلىگە قارىتا قىلچە سەمىمىي مۇئامىلە قىلماسلىقى، ئەكسىچە زاكات تېمىسىنىڭ ئاللىقانداق مۇناسىۋەتسىز دائىرىلەرگە كېڭىيىشىنى تاماشا قىلىپ تۈگۈلۈۋېلىشى بىزنىڭ مەزكۇر تالىپچاق خۇسۇسىدىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈشلىرىمىزنى كۈچلەندۈرۈپلا قالماي، ئۇنىڭ دىنىي ساھەنى پېتىقلاشلىرىغا قارىتا كەسكىن پوزىتسىيە تۇتۇشنىڭ، ئىمكانىيەت يار بېرىدىغان دائىرىدە چارە كۆرۈشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى كۈچلۈك تەكىتلەپ تۇرۇپتۇ. بولۇپمۇ، تالىپچىقىمىزنىڭ مەزكۇر ئازغۇن پەتىۋاسىغا رەددىيە بېرىلىۋاتقان مەزگىللەردە، يەنە كېلىپ ئاتالمىش دەۋەتچىمىزنىڭ دەۋا يولىنى ئاللاھ يولى كاتېگورىيەسىدىن چىقىرىۋېتىشتەك گۇمراھلىقىدىن قايتىشى، ھەددىدىن ئاشقانلىقىدىن نومۇس قىلىش، ئازغۇنلۇقىغا تەۋبە قىلىشى كۈتۈلۈۋاتقان بىر پەيتتە، رامىزاننىڭ دەل 15 – كۈنىگە توغرىلاپ تەپتارتماستىن «نۇر ت ۋ غا ھەسسە قوشۇڭ» نامىدا ۋىدىيو تارقىتىپ ئۈلگۈرۈشى، داپيۈزلۈكتە يەنىمۇ ئەزۋەيلىشى مۇئەييەنلەشتۈرۈشلىرىمىزنى يەنىمۇ قۇۋۋەتلەپ تۇرماقتا. نەتىجە شۇكى، زاكات ۋىدىيوسىدا ئاللاھ يولىنىڭ ئۆزى بولغان دەۋا يولىغا زاكاتنى چەكلەشتىن، ئاللاھ يولىنىڭ ھۆكمىگە كىرىدىغانلار تۈركۈمىگە يۈزنى چەمدەك قىلىپ نۇر ت ۋ سىتودىيەسىنى تىزىشتىن تەپتارتمىغان بۇ زېھنىيەت، زاكات ۋىدىيوسىنى تارقىتىپ ھەپتە بولار - بولماي، نۇر ت ۋغا ھەسسە قوشۇش ۋىدىيوسىنى ئىشلەپ رېكلام تەشۋىقاتىنى بازارغا سېلىپ ئۈلگۈردى. بىر ياندىن كۆرۈنۈشكە «يۈزۈمنىڭ قېلىنلىقى جېنىمنىڭ راھىتى» مودىغا كىرىۋېلىپ ئاق بالىخان سىياقىغا كىرىۋېلىپ ئەزۋەيلىسە، يەنە بىر ياندىن مەزكۇر ئازغۇنلۇق ۋە نومۇسسىزلىقنى تەنقىدلىگۈچىلەرگە تۆھمەتچى ۋە ھۇجۇمچى ئەترىتىنى ھەرىكەتكە ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق ساختا نىقابىنى قوغداش ئۈچۈن قىلمىغىنى قالمايۋاتقانلىقى ئورتادا. دەرۋەقە، دەۋەتچىلىك بىلەن تاپاۋەتچىلىكنى داچەننىڭ قوش يۈزى قىلىشقا ئۇرۇنۇشنىڭ، ھەمدە بۇنى شەرئىي ھۆكۈمنى بۇرمىلاپ ئازغۇن پەتىۋا بېرىش بەدىلىگە ئېلىپ بېرىشنىڭ، بۇ دەرىجىدە چۇپەيلەشكەن، چىرىكلەشكەن، چاكىنالاشقان ئۇسۇلدا ئىجرا قىلىشنىڭ ئىككىنچى بىر ئۆرنىكى مۇھاجىرەت تارىخىدا تېخى مەلۇم بولمىغان بولسا كېرەك. لېكىن شۇ ئېنىقكى، بولۇۋاتقان ھادىسىلەرنىڭ ئىتوت مىسالى بىرمۇبىر ئويۇنلىشىدەك بىر رەزالەتنىڭ جەريان قىلىۋاتقانلىقىنىڭ ئۆزىلا بىزگە نۇرغۇن نەرسىلەرنى ھېس قىلىشقا، ئەقىل كۆزىمىزنى قايتىدىن ئېچىشقا، قورقۇنۇچلۇق ئاقىۋەتلەرگە ھامىلە ھالىتىدە ياشاۋاتقانلىقىمىزنى تونۇپ يېتىشكە باھانە-سەۋەبنىڭ قالمىغانلىقىغا ئىشارەت قىلىماقتا.

مەسىلە بۇ دەرىجىگە بېرىپ يەتكەن ئىكەن، بۇ ئورۇندا بىز كۈنىمىزدە ئۆلىما ۋىۋىسكىسىنى كۆتۈرۈپ يۈرۈگن توپنىڭ ئۆز ساھەسىگە مەسئۇلىيەت بىلەن قاراپ لاياقەتسىز ۋە سالاھىيەتسىز دىن تەشۋىقاتچىلىقىغا قارىتا كەسكىن ئىپادە بىلدۈرۈشىنى، ئۆزلىرى توپقا قوشۇپ كەيدۈرۈپ قويغان «ئۆلىما» قالپىقىنى كۈنى كېلىپ سۇيىئىستېمال ئورنىدا ئىشلىتىۋاتقان، توپتىن ئايرىلىۋېلىپلا مەزكۇر ئاتاقنى دىن ئەھكاملىرىنى بۇلغاشقا ئىشلىتىۋاتقان تىپلارغا قارىتا سۈرۈشتىسىنى قىلىشىنى ئەقەللىي ھالدا مەجبۇرىيەت، تەشكىلىي قۇرۇلما بولۇش نۇقتىسىدىن ئەقەللىي مەسئۇلىيەت دەپ قارايمىز. شۇنىڭدەك، بۇ خىل شەرئىي مەسىلىلەرنى پېتىقلاش، دىنىي ساھەنىڭ ئوبراز ۋە سۈپىتىنى بۇلغاش تىپىدىكى ھادىسىلەرگە قارىتا نە پەقەت مۇھاجىرەت دۇنياسىدىلا ئەمەس، بىر پۈتۈن شەرقىي تۈركىستان خەلقى تەرىپىدىن ئېتىراپقا ئېرىشىپ كەلگەن، پەتىۋا ۋە شەرئىي ئىلىملەر خۇسۇسىدا كۆپچىلىك ئىلىم ئەھلىلىرى ئارىسىدا ئىشەنچلىك مۇراجىئەتگاھ بولۇشتەك خاراكتېرىنى مۇھاپىزەت قىلىپ كېلىۋاتقان «ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى»گە ئوخشاش دىنىي مۇئەسسەسەلەرنىڭمۇ مەسئۇلىيىتى دائىرىسىدە ئىكەنلىكىنى سەمىگە سالىمىز. شۇنى ئەسكەرتىمىزكى، مەزكۇر قۇرۇلما ۋە تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ ھېچ بولمىغاندا شەرئىي مەسىلىلەردە ئازغۇنلۇق، پىتنە پەيدا قىلىش باش كۆتۈرۈۋاتقاندا بولسىمۇ سۈكۈتۋاز بولۇۋالماسلىقى، دىن بۇلغىنىۋاتقان ئاتموسفېرادا باشنى ئىچىگە تىقىپ تاماشا كۆرۈشتەك «ئېسىل» خىسلەتنى جارى قىلدۇرۇشتىن ھايا قىلىشى، شۇنداقلا بۇ جەھەتتە ئ‍ۆزلىرىنىڭ ئاتالمىش دەۋەتچى سىياقتىكى تىپلاردىن پەرقلىق ئىكەنلىكلىرىنى ئەل - جامائەتكە ھېس قىلدۇرۇشى، ئادىل باھا ۋە پىكىر بايان قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرماسلىقى، زىممىسىگە چۈشۈۋاتقان دىنىي مەسئۇلىيەتتىن باشتارتماسلىقى، تۈگۈلۈۋالماسلىقى بۈگۈنكىدەك قاتمۇقات بوھرانلار قورشاۋىدىكى مۇسۇلمان خەلق ئالدىدىكى، نۇرلۇق ئىسلام شەرىئىتىنى توغرا يول قىلىپ بەرگەن جانابى ئاللاھ ئالدىدىكى باش تارتىپ بولماس مەجبۇرىيىتى ۋە پەيغەمبەر مىراسىنىڭ ۋارىسلىرى بولۇشقا تىرىشىۋاتقان دىنىي خادىملىق ۋەزىپىسى جۈملىسىدىندۇر.
tags: 2024-03-27
بۇرھان مۇھەممەد
تەنقىد
سىياسىي دەۋا
فى سەبىيلىللاھ
زاكات
title: ئۆزىمۇ ئازىدۇ، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدۇ (3)