Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
ماغزاپ سىياسەتچىلىك ۋە زېھنىي قاتماللىق
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2021-12-30

# ماغزاپ سىياسەتچىلىك ۋە زېھنىي قاتماللىق

مەدەنىي دۇنيادا ماغزاپ سىياسەتچىلىكنىڭ، پاسىقانە ياشام ۋە مۇناپىقانە تۇتۇمنىڭ بازارلىشىپ كېتىۋاتقانلىقىغا ھەمدە بۇنىڭ تەلۋىلەچە ئاتالمىش **«مەدەنىيەت» دەۋاسى** قىلىپ ھارمىغان قوش يۈزلۈك «ئاكتىۋېست» ۋە ئالا - چىپار «سىياسەتچىلەر» ئېقىنىدىن سادىر بولۇۋاتقانلىقىغا شاھىت بولۇپ تۇرۇپتىمىز. بۇ ھال كىشىگە مۇتەپەككۇر ئالىم ھەمدە سىياسىيون ئەدىب **مۇستافا سىبائىي**نىڭ يازغان شۇ قۇرلىرىنى ئەسكە سالىدۇ:

> «قەلەم ناداننىڭ، مىلتىق قانخورنىڭ، ھاكىمىيەت خائىننىڭ، مۇنبەر پاسىقنىڭ قولىغا چۈشۈپ كەتكەندە ۋەتەن ئادەم ياشىغۇسىز جاڭگالغا ئايلىنىپ قالىدۇ».

بۇ قۇرلار مەدەنىيلىكتىن، مەدەنىيەت يىلتىزى چوڭقۇر بولغان ھازارەتلىك ئاڭدىن بەدەۋىيچە زېھنىيەتكە چېكىنىشنىڭ سەۋەب ۋە ئىپادىلىرىنى، بەلگە - ئالامەتلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ تۇرۇپتۇ. بۇ يەنە نەچچە مىڭ يىللىق مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىگە ئىگە بولغان، يەنە كېلىپ مەدەنىيەت ياراتقان، مەدىنە (شەھەر) قۇرغان بىر مىللەتنىڭ كېلەچىكىنى **«ئىندىجىنىس»لىقلار** تائىپىسىنىڭ ھالقىسىغا باغلاپ قويىدىغان؛ مۇنداقچە ئېيتقاندا، مەدەنىي دۇنياغا قۇرۇق قول كىرمىگەن بىر مىللەتنى جاڭگاللىقلار تائىپىسىگە سۆرەپ ئەكىرىپ قويىدىغان دەرىجىدە ۋىجدانسىز، تۇيغۇسىز ماڭقۇرت تىپلارنىڭ، مىللىي تارىخىغا، ئەجدادىغا قارا يۈزلۈك بولىدىغان بىر ئۇرۇنۇشنى تەپ تارتماي  مىللەتنىڭ چىقىش يولى جۈملىسىدىن سانايدىغان ۋە ئاقلايدىغان شالغۇت زېھنىيەتلەرنىڭ قانداق قىلىپ يېڭى زامان **«جاڭگال زېھنىيىتى»**نىڭ مەنسۇپلىرىغا ئايلىنىپ قالغانلىقىنىمۇ ئىپادە قىلىپ تۇرۇپتۇ.

يۇقىرىقى قۇرلار بىزگە يازغۇچىلام بولسا ھېساب ئەمەس، بەلكى قەلەم تۇتقۇچىنىڭمۇ ساغلام بولۇشى كېرەكلىكىنى، قورال تۇتقۇچى بولسىلا ھېساب ئەمەس، ئۇنى تۇتۇشقا تۈرتكە بولغان ئىدېئولوگىيەنىڭمۇ ساپ ۋە مەزمۇت بولۇشى كېرەكلىكىنى، باش بولسىلام ھېساب ئەمەس، بەلكى باش بولغۇچىنىڭ قاپاقباش ئەمەس، ئەقىل ۋە ۋىجدان باشى بولۇشىنىڭمۇ مۇھىملىقىنى، ئاتاقتا ياكى ساندىلا ئەمەس، بەلكى سۈپەتتە، جەۋھىرىدە ھەقىقىي ئىلىم ۋە ئالىملىق روھىغا ئىگە پەزىلەت ئەھلىنىڭ بولۇشى كېرەكلىكىنى سەمىمىزگە سېلىپ تۇرۇپتۇ.

**- بۇرھان مۇھەممەد**
*2021-12-30*
موزاينىڭ يۈگۈرۈشى سامانلىققىچە
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد

# موزاينىڭ يۈگۈرۈشى سامانلىققىچە

قىلالايدىغاننى قىلىپ مېڭىش مەسئۇلىيەت. ئەڭ پەسكەش ئادەملەرلا قىلىۋاتقانلىرىنى قىلغاندەك كۆرۈنۈشلەرنىڭ ئارقىسىغا ئۆتۈۋېلىپ قىلىۋاتقانلاردۇر. بۇنداق پەسكەش تىپلار قورقۇنچاق كېلىدۇ. چۈنكى ئۇنىڭ قورقىدىغىنى «قىلىۋاتقاندەك كۆرۈنۈۋاتقانلىرى» نىڭ ئۈنۈملۈك ياكى ئۈنۈمسىز بولۇشى ئەمەس، بەلكى قىلماقچى بولغانلىرىنىڭ مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىشىدۇر.

بۇنداق پەسكەش تىپلار قۇۋ كېلىدۇ. بۇنداقلارنىڭ «قىلغاندەك كۆرۈنۈۋاتقان»لىرى قىلماقچى بولغانلىرى پاش بولغان چاغدا دەرھال قوغدىنىش ئۈچۈن تېۋىنىدىغان، چاققانلىق بىلەن چېكىنىشكە ھازىرلىۋالغان سۈنئىي قارارگاھىدۇر.

بۇنداق پەسكەش تىپلاردا يۈز بولمايدۇ. چۈنكى يۈز بۇنداقلار ئۈچۈن قىلماقچى بولغانلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا پەقەتلا نوپۇز تېپىشنىڭ ۋاسىتىسى خالاس! ۋىجدان بىلەن ئەقىل ئارىسىدىكى بىردەكلىكنى تۇتاشتۇرغۇچى تۇتقا ئەمەس.

ھېسسىيات سۇيىئىستېمالچىلىقىمۇ ئاقىدىغان يېرىگىچە ئاقىدۇ. ھېسسىي تېۋىنىش بىلەن بىچارە قىياپەتكە كىرىۋالساڭمۇ، لەۋەنلەرچە نازنى ئېتىۋەرسەڭمۇ ئەگەر بۇلار سېنىڭ خۇسۇسىيىتىڭدىن ئەمەس، مەككارلىقىڭدىن مەنبەلەنگەن بولسا چانغىنى چانغان. بالونغا پۈۋلەۋەرسە ھامان ئېتىلىدۇ. لېكىن بالوننىڭ ئېتىلىشى ھېچقاچان شاردەك يىنىك بولمايدۇ. «يالغانچىنىڭ قۇيرۇقى بىر تۇتام» دەيدۇ خەلقىمىز. سېنىڭ بالونۇڭمۇ خەلقى ئالەم ئاڭلىغۇدەك، پاڭ قۇلاقلارنى يارغۇدەك سەمرىپ تاشقۇچە، كۈنى كېلىپ رەسۋاسى چىققۇچە، پاڭ قىلىپ ئېتىلغۇچە ئەسقاتىدۇ خالاس! پاڭ قۇلاقلار ئاڭلىقلاشقان، پەردىلەنگەن كۆزلەر ئىچىلغان چاغدا يالغان بىچارىلىكمۇ، نازىنىنچە تولغىنىپ بېقىشمۇ ئەسقاتمايدۇ. ئەي پەسكەش تىپ! ھەممىنىڭ ۋاقتى كېلىدۇ. بالدۇر قورقۇۋالما، قورققۇڭ كەلسە پەردىلەنگەن كۆزلەردىن ئۈمىدىڭ ئۈزۈلگەن، تېڭىق قۇلاقلار ئېچىلغان كۈندىكى شەرمەندەئى شەرمىسار بولىدىغان كۈنۈڭدىن قورق!

**- بۇرھان مۇھەممەد**
قالپاققا تۇشلۇق «قىرغىز»لار غايىب زاماندا
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد

# قالپاققا تۇشلۇق «قىرغىز»لار غايىب زاماندا

ئەقلىي يېتىلىشى كېچىكىپ بوي تارتىپ قالغان كەپسىز بالىنى نازۇ - نېمەتلىك داستىخانغا قويۇپ بەرسەڭ، قىلىدىغان ئىشى پېتىقداش بولغىنى بولغان. «سەۋىيە» دەرىجىسىگە كۆتۈرگىلى بولمايدىغان ئېتىرازغا يەڭ تۈرگۈچە، سەۋىيە ئالدىدا ھەد – ھۇدۇدىنى بىلىدىغان قۇلاق موللىسى بولۇشمۇ بىر سەنئەت، بىر سەۋىيە، بىر دىت مەسىلىسى. 

ئەھۋالدىن قارىغاندا، ھە دېگەندە تەنقىدىي كۆز قاراشلارغا ئولتۇرالماي كېتىدىغان، پەرقلىق سىياسىي نۇقتىئىنەزەرلەرگە ئەقلىي سوغۇققانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىشنى، مۇھاكىمىلىق يوسۇندا زاكونلىشىشنى بىلمەي كالامپايلارچە ئىنكاس قايتۇرۇش (**كاپشىش**) قا خۇشتار نوپۇزپەرەسلىكنىڭ؛ تەنقىدنى قانداق يوسۇندا ئوقۇشنى، ئاڭلاشنى ۋە قانداق قوبۇل قىلىشنى بىلمىگەندىن سىرت، ئېپىنى كەلتۈرۈپمۇ بولسا جاۋاب قايتۇرۇشتا ساپاسى نۆلدىن تۆۋەنگە ساقىپ تۇرىدىغان تومپايلىقنىڭ؛ ئىجتىمائىي تەنقىد تىلى بىلەن سىياسىي تەنقىد تىلى ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانى پېتىقداپ كۈلكىگە قېلىشتىن ئايانمايدىغان پىكرىي گادايلىقنىڭ؛ يوق نوپۇزنىڭ ئارقىسىغا سىغىنىپ كۈن ئۆتكۈزۈشنى داھىيلىق سانايدىغان ئانارخىيلىق بەڭۋاشلىقنىڭ؛ ئىشى ئارتىپ كەتكەن قانسىق تەرەپبازلىق ۋە قوش ئۆلچەمچى قاشاڭ زېھنىيەتنىڭ تىپىك ئورنىكى بولغان بۈگۈنكى **«ئەبگالاشقان موللىلىق»** ئەسلىدىكى پەگاسىنى تاپالماي پەدە ئىزدەپ ئاۋارە ئوخشايدۇ.

**- بۇرھان مۇھەممەد**
شالغۇت مىللەتچىلىكنىڭ كۆرۈنۈشلىرىدىن بىرى
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
ۋاقتى: 2020
خەتكۈچلەر: مىللەتچىلىك
رىياكارلىق
دۇئا
ۋابا
تەنقىد

# شالغۇت مىللەتچىلىكنىڭ كۆرۈنۈشلىرىدىن بىرى

**ئاپتورى:** بۇرھان مۇھەممەد

## [كىمنى قوللاۋاتىمىز؟]
شالغۇت مىللەتچىلىكنىڭ كۆرۈنۈشلىرىدىن بىرى: ئۆز مىللىتىنىڭ ئاقساقاللىرى، ئىلىم ئەھلىلىرى، تەشكىلات ھەيئەتلىرى «كەل، زالىمغا قارشى دۇئا قىلايلى!»، «ۋابانىڭ زالىملار ھالاكىتى بولۇشىنى تىلەيلى!»، «زۇلۇمغا قارشى ئىمانىمىزنى مۇستەھكەملەيلى»، «زالىمنىڭ ھالاكىتى ئۈچۈن پەريادىمىزنى كۆكلەردە ياڭرىتايلى»، دېگىنىدە، بىر ئېغىز قوللاش، سەپەرۋەرلىك، ھەمبەھىرلەشنى كۆرگىلى بولمايدۇ. بۇنداق چاغدا ئادالەت يايغان، ئىنسانىي ھەق - ھوقۇقنىڭ، ئېتىقاد ئەركىنلىكىنىڭ نېمىلىكىدىن خەۋىرى يوق ئىنسانلار دۇنياسىغا ھەقىقىي ھۆرلۈكنىڭ ۋە ھۆر ياشاشنىڭ ئۈلگىسىنى تىكلەپ بەرگەن بىر پەيغەمبەرنىڭ ئۈممىتى بولۇش سۈپىتى بىلەن مىللەتداشلىرىنىڭ دۇئا چاقىرىقىغا جور بولۇش ئېسىگە كەلمەيدۇ.

ئەمما جان تۇمشۇققا كەلمىگىچە دىنىنى، خۇداسىنى ياد ئىتىشنى ئېسىگە ئالمايدىغان بىرى چىقىپ ۋاباغا قارشى دۇئا چاقىرىقى قىلسا، دەرھال ئۇنىڭ چاقىرىقىغا ئاۋاز قوشۇپ يازما دۇئا ئېلان قىلىپ ئۈلگۈرىدۇ. چاقىرىق قىلغۇچى پروتىستانت، خۇشامەتچىلەرچە ئاۋاز قوشقۇچى «مىللەتسۆيەر مۇسۇلمان». بۇنىڭ مەنىسى؟؟؟

يازار: بۇرھان مۇھەممەد
شەپقەتسىز رېئاللىق قارشىسىدىكى ھال – ۋەزىيىتىمىز
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
خەتكۈچلەر: رېئاللىق
پۇرسەت
سىياسەتۋازلىق
مەزلۇملۇق
ئۆزىنى تەكشۈرۈش

# شەپقەتسىز رېئاللىق قارشىسىدىكى ھال – ۋەزىيىتىمىز

**ئاپتورى:** بۇرھان مۇھەممەد

## [دەۋاگەر ۋە قازى]
> «دەۋاگەر سۇس بولسا، قازى مۇتتەھەم بولۇپتۇ»
> — ئەجدادلار سۆزى

ئىنسانىيەت تارىخىي تەجىربىلىرى كېلىۋاتقان ھەر پۇرسەتنىڭ بىر ئىمكانىيەتنىمۇ قوشۇپ ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى سۆزلىمەكتە. پۇرسەتنى ئىمكانىيىتى بىلەن قوشۇپ تۇتۇش ۋە بۇ ئىمكانىيەتتىن ئۈنۈم ھاسىل قىلىش ياكى پۇرسەتنىڭ ۋاقتى ئۆتكەندە مەيدانغا كەلگەن نەتىجىنىڭ ۋە ئىمكانىيەتسىزلىكلەرنىڭ بەدىلىنى تۆلەش ئۆزىمىزنىڭ ئىرادىسىگە، سەۋەب قىلىشىغا باغلىق. پۇرسەتلەر بەزى شەپىلەرنى ئالدىن بېرىۋاتىدۇ. پەلەك چەرخىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن ئايلىنىدىغان كۈنىنىڭمۇ بولىدىغانلىقىدىن، شۇنداق كۈنلەرنىڭ ھامان يېتىپ كېلىدىغانلىقىدىن بېشارەت بېرىۋاتىدۇ. ھالبۇكى قىلىۋاتقان تەييارلىقلىرىمىز، كۆرسىتىۋاتقان ئىنكاسلىرىمىز كېلىش ئالدىدىكى پۇرسەتلەرنى ئىمكانىيەتلەرگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئاشۇ پۇرسەتلەر ئۆتۈپ كەتكەن چاغدا قانداق قىلىپ چىڭ تۇتالمىغانلىقىمىزنى ئاقلاشقا يارايدىغان ئىشلارنى ئورۇنداشتەك، باھانە قىلىشقا ئەسقاتىدىغان ئىشلار ئۈچۈن تەرەپ - تەرەپتىن قىمىرلاۋاتقاندەك بىر كەيپىيات شەكىللەنمەكتە.

## [ئاكتىپ مەزلۇملۇق ۋە پاسسىپ سىياسەت]
پاسسىپ سىياسەتۋازلىقنىڭ دامىغا چۈشۈپ كېتىۋاتقان ئاكتىپ مەزلۇملۇق، ئاكتىپ مەزلۇملۇقتىن نەپ يەۋاتقان پاسسىپ سىياسەتۋازلىق بۈگۈنىمىزنى قانداق ھازىرلاشقا ھەسسە قوشقان بولسا، كېلەچىكىمىزنىمۇ شۇ تەرىقىدە بەلگىلەشكە خىزمەت قىلىۋاتقان ياكى قىلمايۋاتقانلىقى دەرگۇمان. قەيەردىن يولغا چىقىپ قەيەردە قېيىپ كەتكەنلىكىمىز ۋە قەيەردىن قېيىپ قەيەرلەرگە كېتىۋاتقانلىقىمىز ھەققىدە ئەتراپلىق چۈشەنچە شەكىللەنمىگەن ئەھۋالدا، بۈگۈنىمىزدىن ئاغرىنىشقا ھەققىمىز بولمىغىنىدەك، كېلەچىكىمىز ئۈستىدىمۇ قاخشىغۇدەك سالاھىيەتنىڭ قولىمىزدا بولمايدىغانلىقى مۇئەييەنلەشكۈسى.

## [خاتىمە]
تۆۋەندىكى يازما بەلكىم بۇ ھەقتە بىزنى بەزى جەھەتلەردە سىلكىگۈسى. ئەلۋەتتە سىلكىنىش سەزگۈيىمىزنى مۆرىمىز ئۈستىدىكى ئەسلى مەركىزىدىن غۇلىتىپ مۆرە ئاستىدىكى جايلاردىن بىرەرسىگە مەركەزلەشتۈرۈپ قويمىغانلا بولساق...
سىياسەتتە چارە تۈگەپ قالماس!
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
ۋاقتى: 2019
خەتكۈچلەر: سىياسەت
تەشۋىقات
زۇلۇم
مەسئۇلىيەت
سىياسەتچىلەر

# سىياسەتتە چارە تۈگەپ قالماس!

**ئاپتورى:** بۇرھان مۇھەممەد

## [تەشۋىقات ۋە ئەمەلىيەت]
مىللەتنىڭ چېكىۋاتقان زۇلۇملىرىنى تونۇشتۇرۇش زۆرۈر بولغان زامانلاردا تەشۋىقاتقا ۋە زۇلۇمنى پاش قىلىشنىڭ تۈرلۈك تۈمەن يوللىرىغا قول ئۇرىدىغان ھىممەت كۆرۈنمىدى. ھالبۇكى، ئاشۇ زامانلاردىمۇ، ھازىرقى تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى ئەينەن بار ئىدى. بۈگۈن بۇ زۇلۇمنى دۇنيا تونۇپ بولدى. ئەمما كۆرمەسكە سېلىۋاتىدۇ، ياكى بىزنى يىغىن تەشۋىقات بىلەن كېتىۋاتقان ئالدىراشچلىق ئالدىغا سېلىۋالدى. سىياسەت ئاڭلىتىش بىلەنلا ئەمەس، ۋەزىيەتلەرگە قارىتا چارە كۆرۈش بىلەن مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. زۇلۇمنىڭ ئەھۋالىنى بىلىپ بولالمىغانلارغا تۇتىدىغان يول تونۇشتۇرۇش، تەشۋىق قىلىپ ئاڭلىتىش، ئەلۋەتتە! بىراق كۆرمەسكە سېلىۋالغانلارغىچۇ؟ يەنە شۇ تونۇشتۇرۇشمۇ؟

## [سىياسەتچىلەرگە ئەسلەتمە]
سىياسەتچىلىرىمىزگە ئەسلەتمە: داۋاگەر سۇس كەلسە، قازى مۇتتەھەم كېلۇر. زۇلۇم بار جايدا پەرياد بار. پەريادلار مەزلۇمنىڭ ئاھى، زالىمنىڭ زاۋال سىگنالىدۇر. دۈشمەننىڭ ئارامىنى بۇزۇش ئۈچۈن چېلىنغان سۈردۇر. سىياسەتچىلىكىمىز ھېچ قىلمىسا ئاشۇ چېلىنىۋاتقان سىگنالنى توختىتىپ قويماسلىققا، داڭ ئاۋازىنى ئۈزۈپ قويماسلىققا بولسىمۇ ئەسقاتقاي!

بۇرھان مۇھەممەد
تارىختىن ئۆچۈرۈلۈش خەۋپى
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
ۋاقتى: 2019
خەتكۈچلەر: مەدەنىيەت قەتلىئامى
تارىخ
مەسچىت
قوش ئۆلچەم
دىنسىزلىق
غەرب ۋە شەرق

# تارىختىن ئۆچۈرۈلۈش خەۋپى

**ئاپتورى:** بۇرھان مۇھەممەد

## [تارىخنى ئۆچۈرۈش ئوپىراتسىيەسى]
ئوچۇقلاش ئېغىر كەلگەندە، جاۋابىدىن بىئاراملىق تۇيۇلغاندا تاساددىپىيلىققا دۆڭگەش بىلەن ئىشنىڭ ئارقىسىدىكى غەرەزلەرنى يۇشۇرۇشقا تىرىشىشلارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش، ئىشنىڭ تاشقى كۆرۈنىشىنىلا ئەمەس، ماھىيىتىگىمۇ كۆز تاشلاش پىكىر ئادەملىرىنىڭ ئورتاق خاسلىقلىرىدىن بىرى.

ئېيتىلغىنىدەك، قەدىمىي مۇقەددەس جايلارنى يوق قىلىۋېتىش تارىخنى يوق قىلىش ئوپىراتسىيەسىدۇر. قەدىمىي يادىكارلىقلار، بولۇپمۇ ئىبادەت مەركەزلىرىنى يوقىتىش ئارقىسىدا دىنغا بولغان ئەسەبىي ئۆچمەنلىك ۋە سىياسىي مەقسەت يۇشۇرۇنغانلىقى بۈگۈنكى رېئاللىقتا ئىشەنمەسلىككە يول قالمىغۇدەك دەرىجىدە تەكرار ۋە تەكرار كۆز ئالدىمىزدا يۈز بېرىۋاتىدۇ. لېكىن كۆزلەر ھېلىھەم كۆرمەسلىككە تىرىشىلماقتا.

## [غەرب ۋە شەرق: قوش ئۆلچەم]
غەربتە ھاكىمىيەت سىستېمىسىدىكى دىنسىز ۋە سېكولار كۈچلەرنىڭ ئۆز جۇغراپىيەسىدە ئەسىرلەر بويى يىلتىز تارتىپ كەلگەن دىنىنىڭ «مۇقەددەس» بىلىنىدىغان جايلىرىنى خاراب قىلىش ۋە بۇنى «تاساددىپىيلىق» دېگەن نام بىلەن يىغىشتۈرۇشقا ئۇرۇنۇش يۈز بېرىۋاتقانلىقى، بۇنداق بىر رەزىللىكلەرنىڭ مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىگە تۇشۇلۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەكلىكى تەھلىل قىلىنىۋاتىدۇ. مېدىيا نېمىنى دېسە شۇنى راست دەيدىغان ئاددىي تاماشىبىن ئېڭىمىز بۇنى يىراق سانىشى مۇمكىن. لېكىن بىز شەرقتىكى مەدەنىيىتىمىزنىڭ، دىنىي مىراسلىرىمىزنىڭ نەمۇنىسى بولغان قەدىمىي مەسچىت ۋە جامەلىرىمىزنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشى ئارقىسىدا زېمىنلىرىمىزنى يۇتىۋىلىش غەرزى بىلەن تەڭ كوممۇنىزم دىنسزلىق ئىدېئولوگىيەسىنىڭ تايانچ ئىكەنلىكىدە شەك قىلمايمىز.

نەتىجە جەھەتتىن غەرب ۋە شەرقتىكى قەدىمىي جايلارغا بۇزغۇنچىلىق قىلمىشى ئارقىسىدا ماتېرىيالىزملىقتىن ئىبارەت ئۇل ئىدىيە مەركەز ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ يېتىش مۇمكىن. ئەجەبلىنەرلىك يېرى غەرپتىكى پەردە ئارقىسى بولۇش ئېھتىماللىقى كۈچلۈك ئىشلار «تاساددىپىيلىق» بىلەن يېپىپ قويۇلغان بولسا، شەرقتىكى بۇزغۇنچىلىقلار ئىس-تۈتەكسىز تۇيدۇرۇلماي داۋاملاشتۇرۇلماقتا. نېمە ئۈچۈن؟

## [سۇئال]
بەلكىم تۆۋەندىكى «نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ 600 يىللىق جامەلىرىغا دىققەت قىلىنمايدۇ، چېركاۋ مەسىلىسى بۇنچە غۇلغۇلا قىلىنىپ كەتتى» دېگەن مەزمۇندىكى سوئاللارنى تاشلاپ تۇرۇپ ئوتتۇرىغا قويۇلغان بەزى تەھلىللەر بىزگە بۇ تېمىغا دائىر بەزى ئىشارەتلەرنى بېرىشى مۇمكىن:

يازار: بۇرھان مۇھەممەد
توغرا مۇساپە ۋە خاتا ئادرېس
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
ۋاقتى: 2019
خەتكۈچلەر: زىيالىيلار
مەسئۇلىيەت
پىسخىكا
سەرخىللار
تەنقىد

# توغرا مۇساپە ۋە خاتا ئادرېس

**ئاپتورى:** بۇرھان مۇھەممەد

## [زىيالىيلىق ۋە مەسئۇلىيەت]
بەزى ئاتاققا چىققان، تىرەن پىكىرلىك كىشىلىرىمىزنىڭ بىردىنلا تەمكىنلىكىنى يوقىتىۋاتقانلىقى دىققەت تارتماقتا. بولۇپمۇ سەرخىللىشىشقا ئەڭ ئېھتىياجلىق چاغلىرىمىزدا، پىكىر ۋە قەلەم ئىگىلىرىمىزنىڭ چۈشكۈن تەسەۋۋۇرلارغا رام بولۇشى، خاتا دىياگنوزدىن يولغا چىقىشى پىكىر ئىگىلىرىنىڭ يەنىمۇ سەگەكلىشىشىنى، بار مەسىلىنى ئورتاقلىشىش ۋە ئاقىلانە يوسۇندا پىكىرلىشىش كېرەكلىكىنى ھېس قىلدۇرۇۋاتىدۇ. دەرۋەقە، بىز زىيالىي ئۇقۇمى ئىنتايىن تۇراقسىز قوللىنىۋاتقان ۋە پاخاللاشتۇرۇپ ئىشلىتىلىۋاتقان بىر زاماندا ياشاۋاتىمىز. شۇنداقلا بىر قىسىم پاخاللاشقان زىيالىيلىق ئوبرازىنى بېشىغا تاج قىلىپ كېيىۋالغانلارنىڭ تۆر بېشىغا خىرىس قىلىۋاتقانلىقلىرىغىمۇ شاھىد بولۇۋاتىمىز. ھالبۇكى، زىيالىيلىق ئۆزىگە يارىشا بىلىم-قابىلىيەت، دىت، پاراسەت، ساپا تەلەپ قىلىپلا قالماي يەنە مەسئۇلىيەتمۇ تەلەپ قىلىدۇ. زىيالىيلىق بىلىم ۋە پىكىردىن، قابىلىيەتتىن شەكىللىنىدۇ. زىيالىيلىق سالاھىيەتنى بولسا، مەزكۇر پىكىر ۋە قابىلىيەتنىڭ ئەمەلىي ئۈنۈم يارىتىشىغا تۈرتكە بولىدىغان مەسئۇلىيەت قۇرۇپ چىقىدۇ. پىكىر ۋە بىلىم بولۇپ مەسئۇلىيەت يوقىسا، سالاھىيەت يوقايدۇ. سالاھىيەت تەبىئىي يۈكسىلىش بولۇپ، تەبىئىيلىكتىن ئايرىلغان سالاھىيەت قۇرۇق دەۋادۇر. مۇنداقچە ئېيتقاندا «دەۋېلىش» تۇر.

## [پىسخىك كاشىلا ۋە ئىشەنچ]
بىلىپ بىلمەي بۇ كېچىككە دەسسەۋاتقان زىيالىيلىرىمىزنىڭ كۆزگە چىلىقىشىنى بىر بولسا سالاھىيەتكە ئارتۇق يۈك يۈكلىۋېلىشنىڭ، «بۇنى پەقەت بىزلا قىلمىغىچە ھەل بولمايدۇ» دەيدىغان ئوڭچە ئىگىلەش خاھىشىغا مەپتۇن بولۇپ قالغانلىقىنىڭ ئاقىۋىتى، يەنە بىر بولسا، مەسئۇلىيەتكە دادىل يۈزلىنىشتىن قېچىش خاھىشى دېيشىكە بولىدۇ. بۇنى يەنە ئاۋامنىڭ تىلىدا ئاددىي قىلىپ «ئۆزىگە بولغان ئىشەنچ» نى يوقىتىش پىسخىكىسى دېيىشكىمۇ بولىدۇ. زىيالىينىڭ ۋەزىپىسى جەمئىيەتكە توغرا دىياگنۇز قۇيۇپ ھەل قىلىش يولىنى ئىزدىنىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى ئۇنىڭ ئىزدىنىش مۇساپىسىنىڭ بىر پارچىسى ئۆزىنىمۇ تەكشۈرۈپ تۇرۇش بولۇشى كېرەك. مەشھۇر پەيلاسوپ سارتىرى ئېيتقاندەك، «زىيالىي ھەقىقەتنى سۆزلەشكە جۈرئەتكار بولۇشى» زۆرۈر بولغىنىدەك، پەيلاسوپ ئالبېرت ئېيتقاندەك «زىيالىينىڭ پىسخىكىسىنى ئۇنىڭ ئەقلى كونترول قىلىشى» لازىم. مۇۋازىنەتنى يوقاتقان ھامان چوقۇم كاشىلا يۈز بېرىدۇ. زىيالىيدا پىسخىكىلىك كاشىلا كۆرۈلسە، ئەقىل چۇلۋۇرى قولىدىن كېتىدۇ. پىكىرلىرى چۇۋالچاقلىشىدۇ. ئەقىل پەردىلەنگەندە كۆزنىڭ رولى ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىدۇ. خۇددى ئۆزىنىڭ تائىپىسى ياكى بېكىتىۋالغان تەۋەلىكى نىشانغا ئېلىنغاندەك، قوغدىلىشقا، ھىمايە قىلىش مۇھىمدەك ئويلاپ قالىدۇ. پىسخىكىدىكى داۋالغۇشلارنىڭ تەرتىپسىزلىشىشى ئەقىلگە پەردە بولىدۇ-دە، ئەقىلنىڭ ئورنىنى ھېسسىيلىق ئىگىلەشكە باشلايدۇ. مەسىلىنىڭ كۆرۈنىشىنىلا تەھلىل قىلىپ ئىنكاس قايتۇرۇش بۇنىڭ تىپىك ئالامىتى. بۇ خىل روھىي ھالەتنىڭ داۋاملىشىشى پىكىر ئەربابلىرى ئۈچۈن ئەڭ ئېغىر يوقىتىش بولۇپ، قەلەم ئىگىلىرى بولغان سەرخىللىرىمىزنىڭ تىرەنلىكتىن ھۇدۇقۇشقا، چوڭقۇرلۇقتىن يۈزەكىلىككە قاراپ يول ئالماسلىقى نۆۋەتتە بۇ توپلۇمنىڭ بېشىغا كەلمەسلىكى ئۈمىد قىلىنىدىغان، ئالدىنى ئېلىش زۆرۈر بولغان مۇھىم قەدەمدۇر.

يازار: بۇرھان مۇھەممەد
يەنە نېمىمىز قالدى؟
ئاپتورى: بۇرھان

# يەنە نېمىمىز قالدى؟

1. بولغۇلۇق بولدى، كەتكەنلەر كەتتى، قالغانلار قالدى. بولغۇلۇق قازا، كەتكەنلەر تەقدىر. **قالغانلارچۇ؟**
2. بولغۇلۇق بوپ بولدى. كەتكەنلەر مەزلۇم كەتتى، **قالغانلارچۇ؟**
3. بولغۇلۇق مۇسىبەت. كەتكەنلەر شەھىد، **قالغانلارچۇ؟**

مۇسىبەت ئىككى بىسلىق بولىدۇ، بىر بىسى **بەدەل**، يەنە بىر بىسى **سىناق**.

كەتكەنلەر بەدىلىنى تۆلەۋاتىدۇ، تۆلىدى. تەڭرى ھۇزۇرىغا كەتكەنلەر ئۈچۈن مەزلۇم ھالى بىلەن ئۇنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشش پۇرسىتى چوڭ. شەھىد دەپ قوبۇل قىلىنسا، تۆلەنگەن بەدەل ئۈچۈن چوڭ بىر ئۇتۇق. (ئاللاھ قوبۇل قىلسۇن!) ئۇلار قانداق كەتسە تەڭرىنىڭ رەھمىتى ئۇلارغا قۇچاق ئاچىدۇ.

خوش، ئۇنداقتا بۇ سىناقنىڭ سىرتىدا قالغان **«بىز»** لەرچۇ؟ ئالەملەرنىڭ پەرۋىشكارى ھۇزۇرىغا بارغاندا:
* سەن مەۋجۇتلىقىڭ ئۈچۈن نېمە قىلدىڭ؟
* كەلگۈسىڭ ئۈچۈن نېمە قىلدىڭ؟
* ساڭا ئاتا قىلغان نەچچە مىڭ يىللىق تەۋەررۈكنى، مىڭ يىللىق گۆھەرنى مۇھاپىزەت قىلىش ئۈچۈن نېمىش قىلدىڭ؟

دېگەن سوئالغا جاۋاب تېپىپ قويدۇقمۇ؟ **«تەكاسۇر سۈرىسى»** دە ھەر بىر نېمەتتىن سورىلىدۇ، دېيلىدۇ. ئىسلام بىلەن شەرەپلەنگەن بىر مىللەت بولۇش، ئىسلام بىلەن يۇغۇرۇلغان مەدەنىيىتى بولۇش، ئىز قالدۇرغان ئەجدادى بولۇش، ھەممىدىنمۇ بەك تۈرك ئەۋلادى مۇسۇلمان ئۇيغۇر بولۇشتىن ئارتۇق شەرەپ، ئۇلۇغ نېمەت بارمۇ؟ ئەجىبا بۇ شەرەپتىن، بۇ نېمەتتىن سورالمامدۇق؟

---

### مۇلاھىزە:

ۋۇجۇدىڭىزدا نەپەس ئېلىپ نەپەس بېرىۋاتقان ھاياتىڭىز، مەدەنىيىتىڭىز ۋە شەرىپىڭىزنى تۇيغىدەك **ۋىجدان**، ئويلانغىدەك **ئەقىل** قالغانلا بولسا، تىرىك قالغان بۇ ئۆمۈر ھاياتىڭىزدا بېرىلگەن نېمەتتىن، شەرەپتىن، سىناقتىن سورىلىدىغانلىقىڭىز ئېسىڭىزدە بولسۇن!

جاۋاب قەغەزىڭىز ئالدىڭىزغا قويۇلۇپ سوئال بېرىلگەن چاغدا، ئىمتاھان قەغىزىڭىزگە يازىدىغان چوقۇم جاۋابىڭىز بولۇشى كېرەكلىكىنى ئۇنتۇماڭ! نېمەت ۋە شەرەپ ئالدىدىكى مەسئۇلىيتىڭىز تاكى سىز جاۋاب يازغان، ئىمتىھانىڭىز نەتىجىسى چىققانغا قەدەر يەلكىڭىزدە بولىدىغانلىقى ئېسىڭىزدە بولسۇن، ئەي ئۇيغۇر قېرىندىشىم!

**يازار: بۇرھان مۇھەممەد**
زېھىن سىلكىگۈچى ئۈچ تەنبىھ
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
خەتكۈچلەر: ئەسلەتمە
ھەدىس
ھەزرىتى ئۆمەر
مۇناپىقلىق
جەمئىيەت كىرىزىسى

# زېھىن سىلكىگۈچى ئۈچ تەنبىھ

**تەييارلىغۇچى:** بۇرھان مۇھەممەد

## 1
> «ئەسلەتكىن، مۇھەققەقكى مۇئمىن بولغانلار ئەسلىتىشتىن پايدا ئالىدۇ.»

— **سۈرە زارىيات، 55-ئايەت** (ئەسلى مەنبەدە 50 دەپ ئېلىنغان)

## 2
«شۇنداق بىر زامان بولىدۇكى، ئۈممىتىمنىڭ ياخشىلىرى ئۈستىدىن يامانلىرى باش كۆتۈرۈپ چىقىدۇ. ھەتتا شۇ دەرىجىگە بارىدۇكى، كامىل مۇئمىن كىشى ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئۆزىنى يوشۇرۇشقا مەجبۇر قالىدۇ. خۇددى، مۇناپىق بۈگۈنكى كۈندە ئارىمىزدا يوشۇرۇنۇشقا مەجبۇر قالغاندەك.»

— **مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم**
*(ئىمام ئەۋزائىينىڭ بايانلىرىدىن)*

## 3
**ئا:** بىر يۇرت ئاۋات بولۇشىغا قارىماي خارابە ھالغا كېلىپ قېلىشى مۇمكىن.

**ب:** ئاۋات يۇرت قانداق بولۇپ خارابىگە ئايلىنىپ كېتىدۇ؟

**ئا:** يۇرتنىڭ ناچار كىشىلىرى ياخشىلىرىنىڭ بېشىغا چىقىۋالسا؛ مۇناپىقلىرى ئەلنى باشلاپ ماڭىدىغان بولۇۋېلىشسا.

— **ھەزرىتى ئۆمەر**
*(ئىمام ئەھمەدنىڭ بايانلىرىدىن)*
«شەرقىي تۈركىستاندا بۈگۈنكى ھايات»تىن ئۈزۈندە
ئاپتورى: كەرىمجان غەفۇرىي (Karimjan Ghafuri)
ۋاقتى: 1932-11-26
خەتكۈچلەر: تارىخ
شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى
زۇلۇم
بىرلىك
ئىستىقلال

# «شەرقىي تۈركىستاندا بۈگۈنكى ھايات»تىن ئۈزۈندە

**ئاپتورى:** كەرىمجان غەفۇرىي
**ۋاقتى:** 1932-يىل 26-نويابىر
**ئورنى:** ئاقسۇ
**مەنبە:** «ئىستىقلال مەجمۇئەسى» تۇنجى سانى (1933-يىل، قەشقەر)
**تەييارلىغۇچى:** بۇرھان مۇھەممەد

## [ۋەھشىيلىك ۋە زۇلۇم]
ئۈرۈمچىدە ھاكىمىيەت بېشىدىكىلەر، شۇنداقلا ھۆكۈمەت قارمىقىدىكى ئىستىخباراتچىلار ھەر كۈن دېگۈدەك ئەللىكتىن، ئاتمىشتىن بىگۇناھ كىشىلەرنى قاتار قىلىپ يالىڭاچلاپ، ئاندىن ئۇلارنىڭ ئۈستىدىن ماي تۆكۈشتى. پۈتۈن ئەزالىرى ياغلىشىپ بولغاندا، ئاستىدىن ئوت يېقىپ ئۇلارنى كۆيدۈرۈشتى. بۇ ئوت تۇتۇشۇپ بويۇنغا قەدەر يېتىپ كەلگۈچە جان چىقىپ بولالماي كېتىدىكەن. مانا بۇ خىتاي ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستانلىقلارغا ئېلىپ بارغان ۋە ھېلىھەم داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقان، ھەمدە تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان ۋەھشىيلىكنىڭ ئۆرنەكلىرىدىن بىرى. بۇ قەدەر ۋەھشىيلىكلەرگە دۇچار بولغان شۇ ۋەتەنداشلىرىمىز مەزكۇر ۋەھشىيلىكلەرگە قارشى ھەرىكەت قىلغانلىقتىن شۇنداق كۈنگە قالغان بولسا ئىدى، كاشكى!

## [ئىچكى خائىنلىق]
ھالبۇكى، ئىش ئۇنداق بولغان ئەمەس. ئەكسىچە بۇ بىچارىلەر خىتايپەرەس خىچىر (شالغۇت مۇناپىق) لارنىڭ جاسۇسلۇق قىلىشى، ياكى بولمىسا، خۇسۇسى ئاداۋىتى تۈپەيلى مەقسەتلىك ئۆچ ئېلىشى، ياكى بولمىسا خىتايلارغا يېقىن كۆرۈنۈپ ئەتىۋارلىنىش، ئابرۇيلۇق بولىۋېلىش خىيالىدىكىلەرنىڭ سەۋەبىدىن بولۇۋاتقان ۋەھشىيلىك (نىڭ قۇربانلىرى) ئىدى. ھېلىھەم بىز شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئەنە شۇ مۇدھىش پالاكەتلەردىن ئۈزۈل - كېسىل قۇتۇلالىغىنىمىز يوق.

## [خىتايلاشتۇرۇش پىلانى ۋە بىرلىك]
دۈشمەنلەر بىزنى ئاشۇنداق ۋەھشىيلىكلىرى بىلەن تۈگەشتۈرۈپ بوپ، مۇقەددەس تۇپراقلىرىمىزغا خىتاي مەملىكەتلىرىدىن پەس ۋە رەزىل مەخلۇقلىرىنى يۆتكەپ كېلىپ تۈرك ئىسلامىيىتىنىڭ بۆشۈكى بولغان بۇ ئۇلۇغ «شەرقىي تۈركىستان»ىمىزنى خىتايلاشتۇرۇپ يۇتۇۋالماقچى بولۇشتەك ئەفيۇنكەشچە خام - خىيالنى سۈرمەكتە. ئەلۋەتتە، بۇنداق قىلىشقا ئۇلارنىڭ تەييارلىقلىرىمۇ يوق ئەمەس. ئەمما بىز مانا مۇشۇنداق نازۇك بىر ۋەزىيەتتە تەييارلىققا سەل قارىساق، ئۆز ئارا قىزغانچۇقلۇق كۈرەشلىرى بىلەن ئاۋارە بولۇپ يەنە شۇ تارىخىي كونا كېسىلىمىزنى تەكرارلاپ يۈرىدىغان بولساق، كۆرىدىغان كۈنىمىز يۇقىرىقى ۋەھشىيلىكلەردىن بەتتەرراق بولسا بولىدۇكى، كەم بولمايدۇ. مەسىلىنىڭ دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ۋە ئاگاھ بولۇشقا تېگىشلىك مۇھىم تەرىپى مانا بۇ.

نۆۋەتتە كاشىغەر ۋىلايىتىدىن ئالغان مەلۇماتىمىزغا قارىغاندا، ئاھالىنىڭ يەنە شۇ ئۆزئارا كېلىشەلمەسلىكلەر بىلەن ئاۋارە بولۇپ يۈرۈۋاتقانلىقى مەلۇم.

## [خىتاب]
ئى تۈرك ئىسلام ئوغلانى! سەن دۈشمىنىڭنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى ئاڭقىرىپ يەتكىن!
ئى شەرقىي تۈركىستانلىق يۇرتداشلار! دۆلىتىڭلارنىڭ ئەبەدىيلىكى، مىللىي ئىنقىلابىڭلارنىڭ راۋاجى ئۈچۈن بىر ئىدىيە ۋە بىر نىشان بىلەن ئۆز ئارا قول تۇتۇشۇپ ئاتلانغايسىلەر! پەرۋەردىگارى ئالەم بارچىمىزغا بىرلىك نەسىپ ئەتكەي!