ھەقىقەت ۋە «مەنپەئەت» توقۇنۇشىدا سىياسەت ۋە ھەققانىيەت كىرىزىسى
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2023-10-23

# ھەقىقەت ۋە «مەنپەئەت» توقۇنۇشىدا سىياسەت ۋە ھەققانىيەت كىرىزىسى

**(1)**

تارىخ قىسسىلىرىدە بايان قىلىنىدۇكى، ئىسلام قوماندانلىرىدىن بىرى زور قوشۇنى بىلەن بۆسۈپ ئۆتۈش قىيىن بولغان بىر قەلئەنى مۇھاسىرىگە ئالدى. شەھەرنى ئېلىش ئاشۇ قەلئەنى بۆسۈپ ¬چىقىشقا قاراشلىق ئىدى. قوشۇن شەھەرنى ئېلىشقا قاراپ ئىلگىرىلىمەكتە ئىدى. قەلئەنى تېز پۈكتۈرەي دەۋاتقان پەيتتە شام نامىزى ۋاقتى بولۇپ قالدى. ئۇرۇش شىددەتلىك، ناماز ۋاقتى قىسلاشماقتا ئىدى. قۇماندان بۇيرۇق چۈشۈردى:
− قوشۇن ئىككىگە بۆلۈنسۇن. يېرىمى جەڭنى داۋام قىلسۇن، يېرىمىمىز نامازغا تۇرايلى. ئۇندىن كېيىن جەڭ قىلغان قىسىم نامازغا تۇرسۇن، بىز مۇھاسىرىنى داۋام قىلايلى.
ئاخشام ۋاقتىدا قوشۇننىڭ ئىككىگە ئايرىلىشى، يەنە كېلىپ دۈشمەن تەرەپ ئاخىرقى پۇرسىتىنى چىڭ تۇتۇپ، جان جەھلى بىلەن تاقابىل تۇرۇۋاتقان ھالقىلىق پەيتتە ئۇرۇش نەتىجىسى مۇسۇلمانلارنىڭ مەغلۇبىيىتى بىلەن ئاخىرلىشىشىمۇ ئېھتىماللىقتىن يىراق ئەمەس ئىدى. قوماندان بۇيرۇق بېرىۋاتقان بۇ ئەسنادا يېنىدىكى گېنېراللاردىن بىرى ئىنكاس بىلدۈرۈپ ئۈلگۈردى ۋە:
- قوماندان! شۇ تاپ قەلئە يىقىلاي دەپ قالدى. بۆلۈنۈپ ئالمىشىپ جەڭ قىلساق شەھەر ھالقىلىق پەيتتە قولدىن كېتىپ قېلىشى مۇمكىن. قەلئەنى بۆسۈپ شەھەرگە كىرىپ ئاندىن ناماز ئۆتىسەكچۇ؟ دېدى.
شۇ ھامان قوماندان مۇنۇ تارىخىي جاۋابنى بەردى: يولىدا جان پىدا قىلىپ كۈرەش قىلىۋاتقان، ئۇرۇشنى مەنىگە ئىگە قىلىۋاتقان قىممەتلىرىمىزنى تەرك قىلىپ تۇرۇپ غەلىبە قىلىدىغان بولساق، بۇنداق غەلىبىنىڭ نېمە مەنىسى قالىدۇ!؟

ئەلقىسسە، بىر غايە ئۈچۈن كۈرەشكە ئاتلانغان، ئالىي بىر نىشان ئۈچۈن داۋا قىلىۋاتقان ئەھۋالدا، بۇنى يوللۇق قىلغان نەرسە ئۇشبۇ نىشان ۋە غايە ئارقىسىدا ياتقان قىممەتلەر ئىكەنلىكى شۈبھىسىز. چۈنكى، قىممەتلەر ئاسىيلىق بىلەن ئىسياننىڭ، كۈرەشچى بىلەن باندىتنىڭ، تېررورىست بىلەن جەڭچىنىڭ، ئىنقىلابىيلىق بىلەن قاراقچىلىقنىڭ ئارىسىنى ئايرىپ تۇرغۇچى پاسىللاردۇر. قىممەتلەر چەيلەنگەندە قىلىنغان ئۇرۇنۇشلار، يولىدا تۆكۈلگەن قانلار، سۆز ۋە ئىش - ھەرىكەتلەر مەنىسىزلىشىدۇ. بەلكى خەير بىلەن شەر، شەر بىلەن خەير پەرقسىزلىشىدۇ. قىممەت قاراشلار گويا يەر-زېمىننىڭ قايماسلىقى ئۈچۈن تاغلارنى قوزۇق قىلىپ يارىتىلغانلىقى مىسالى پىرىنسىپلارنىڭ قايماسلىقى ۋە مۆدۈرمەسلىكى ئۈچۈن قېقىلغان قوزۇقلاردۇر. قوزۇقلار يىمىرىلسە  مەزمۇتلۇقىنى يوقاتسا يەر قايىدۇ، چېدىر چۆكىدۇ، قۇببە ئۆرۈلىدۇ. مەيدانغا كېلىدىغىنى خارابىلىك، بەتبەشىرىلىك ۋە ۋەيرانچىلىق بولىدۇ. قىيامەت تەسۋىرىدىكى تاغلارنىڭ توزغاققا ئايلىنىشى ۋە يەر-زېمىننىڭ توزانغا ئايلىنىشى مىسالى پىرىنسىپسىزلىق، تۇتامسىزلىق خاھىشلىرى ئەۋجىيدۇ. بىباھالىق قىممەتلەر باھاغا يارايدىغان ماتاغا، مەنپەئەت بەدىلىگە چۈشۈپ بېرىلىدىغان تاۋارغا، ئوڭاي سېتىلىدىغان ئەرزىمەس نەرسىگە ئايلىنىپ قالىدۇ. پاساتچىلىق مانا بۇ خارابىلەردە تىرىلىپ قوپۇشقا باشلايدۇ. ئادالەت ۋە ھەققانىيلىق ئورنىنى تۇتۇرۇقسىزلىق، سېتىلمىلىق ئىگىلەيدۇ. بۇ ۋەجىدىن غايە قانچە ئۇلۇغ، قانچە ئالىي بولۇپ كېتىشىدىن قەتئىينەزەر ئۇنىڭغا يېتىدىغان يول ۋە ئۇسۇللارمۇ ھەرقاچان قىممەتلەر سۈزگۈچىدىن ئۆتۈشى، تەدبىر ۋە تاكتىكا دائىرىسىدە يولغا قويۇلۇشى زۆرۈر. قىممەت ۋە مەنپەئەت توقۇنۇشقان پەيتلەردە بولسا، ھەر ئىككىسىدىن ۋاز كەچمىگەن ئاساستا چىقىش يولى ئىزدەشكە تىرىشىلىشى كېرەك بولىدۇ. نامازدىن ئىبارەت ھەربىي تۈزۈم شەكلىنى ئالغان بىر ئىبادەتنىڭ، يەنە كېلىپ ئىنسانغا ئۇنىڭ ئىككى قەدىمى ئاستىدىكى تۇپراقتىن مەسئۇل ئىكەنلىكىنى، كىندىك قېنى تۆكۈلگەن زېمىندا ئادالەتنىڭ ھۆكۈم سۈرۈشى ئۈچۈن ئاللاھ ئالدىدا مەسئۇلىيەتدار ۋە جاۋابكار جانلىق ئىكەنلىكنى ئۇنتۇلدۇرمايدىغان، گويا بۇ روھنى يوقىتىپ قويماسلىقى ئۈچۈن ھەربىي ھالەتتە تۇرۇشقا ئادەتلەندۈرۈش مىسالى كۈندە بەش قېتىم  سىگنال چېلىنىپ تۇرۇش تۈزۈم قىلىنغان، ئاللاھنىڭ ئۆيىگە، يەنى مەسچىتكە خۇددى ئەسكەر گازارمىغا توپلانغاندەك توپىلىنىپ سەپراسقا تۇرۇش مانېۋىرى بىلەن ئىنساننى ئويغاق تۇتۇش كۆزلەنگەن، ئەزان (جاكارلاش) ئارقىلىق مۇسۇلماننىڭ قۇلاق تۈۋىدە، ئېڭىدە، شوئۇرىدا ھەق ئۈچۈن داڭ ئۇرۇپ تۇرۇلۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان بىر ئىبادەتنىڭ جەڭنىڭ قاپ ئوتتۇرىسىدىمۇ تەرك قىلىشقا رۇخسەت قىلىنمايدىغانلىقى ئارقىسىدىكى ھېكمەت مانا بۇ مۇۋازەنەتنى تەڭشەش، مەنپەئەت ۋە پىرىنسىپاللىق ئارىسىدا تاللاشتا قىممەتلەر سۈزگۈچىدىن چوقۇم ئۆتكۈزۈپ تۇرۇپ يول تۇتۇش كېرەكلىكىنى ئىنسانغا تەلقىن قىلىش جۈملىسىدىندۇر. مانا بۇ مەنىدىكى ھېكمەتلىك نامازنىڭ، يەنى ئىنسانغا ئىنسانىي مەسئۇلىيەت شوئۇرىنى يۈكلىگۈچى كۈندىلىك ئىبادەتنىڭ ئۇرۇش مەيدانىدىمۇ، جەڭنىڭ ئەڭ دەھشەتلىك دەقىقىلىرىدىمۇ، زەپەر ۋە غالىبلىق، غەنىيمەت ۋە غەلىبە كۆزگە كۆرۈنۈپ تۇرغاندىمۇ تەرك قىلىشقا ئىجازەت قىلىنماسلىقىنىڭ ھېكمىتى. شۇنداقلا ئۇرۇشنىڭ ھەل قىلغۇچ دەقىقىلىرىدىمۇ ئۆزىنى يوقىتىپ قويۇشقا بولمايدىغانلىقنىڭ، ئىنسانلىق شوئۇرنى يوقىتىپ قويۇشقا، جانىۋار كەبى يول تۇتۇشقا بولمايدىغانلىقنىڭ، ئۇتۇقنى كۆزلەپ، يەنى دۇنيالىق ھەمدە ئۆتكۈنچى بىر زەپەرنى كۆزلەپ سەۋەبسىز رەۋىشتە قىممەتلەرنى چەيلەشكە بولمايدىغانلىقنىڭ، مەنپەئەتنى چىقىش قىلىشتىمۇ ئادالەتپەرۋەرچە ئەمەس، ئاداۋەتخورچە تۇتۇم بەلگىلەشكە ھېچكىمنىڭ ھەققى يوقلۇقىنىڭ ھېكمىتى. تارىختىكى شانلىق غەلىبىلەر، قازانچ ۋە ئۇتۇقلار مانا بۇ قىممەتلەرنى بىردەممۇ كۆز ئالدىدىن يوقىتىپ قويمىغان، مەيلى سىياسىي، مەيلى دۇنياۋى ئىش-ھەرىكەتلىرىدە بولسۇن، ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە تىرىشىپ كەلگەن ھەر مىللەت ئۇلۇغلىرىنىڭ قولىدا روياپقا چىققان ۋە بۇ قىممەتلەر سايىسىدە ئەۋلادلىرى ئارىسىدا، تارىخ ئالدىدا دائىما پېشانىسى يورۇق ئەجداد بولۇپ كەلگەن.

**(2)**

يىراق تارىختىكى ئۆرنەكلەرنى قويۇپ بۈگۈنىمىزگە قارايدىغان بولساق، يۇقىرىقى خۇسۇسلاردا ئۈلگىلىك شەخسىيەتلەر ۋە مىساللار ھېچقاچان ئۈزۈلۈپ قالغان ئەمەس. زامانىمىزنىڭ نادىر سىياسىيئونلرىدىن، جۈملىدىن قەلەم ۋە ئەلەم بابىدا دۇنيا مۇسۇلمانلىرىغا ئۆرنەك بولغان، بولۇپمۇ مەۋجۇتلۇق كۆرۈشىمىزدە، ئىرقىي قىرغىنچىلىققا قارشى كۈرەش تەجرىبىلىرىنى، دۆلەتچىلىك ئىدىيەسىنى ئۆگىنىش، شۇنداقلا ئۆزىمىزدىكى دىنىي ئاينىش، ئىدىيەۋى چېكىنىش ھەمدە پىكرىي قالاقلىقلارنى تۈزىتىشتە كۆپ تەرەپلىمە ئۆرنەك قىلىشىمىزغا تېگىشلىك شەخسىيەتلەردىن بىرى بولغان سىياسىي رەھبەر ئەلىي ئىززەت بېگوۋىچ ۋە ئۇنىڭ سىياسىي ھاياتى ئەنە شۇ ئۈلگىلىك شەخسىيەتلەر ۋە مىساللار بىلەن تولغاندۇر. تۆۋەندىكى مىسال ئەنە شۇ ئۈلگىلىك شەخسىيەت ۋە مىساللار جۈملىسىدىن بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتا سىرىپلارنىڭ قىرغىنچىلىقلىرىغا قارشى مۇستەقىللىق كۈرىشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ھايات-ماماتلىق جەڭلەردىن بىرىدە ﮔﯧﻨﯧﺮﺍﻝ لېيتنات دەرىجىلىك بىر ھەربىي قوماندان قول ئاستىدىكى بىر خىرىستىيان پولكوۋنىكغا ئۇنىڭ دىنىي ھېسسىياتىنى رەنجىتىدىغان تەرزدە ھاقارەت قىلىدۇ. رەنجىگەن خىرىستىيان پولكوۋنىك ۋەزىيەتنى باش قوماندان ئەلىيگە مەلۇم قىلىپ گېنېرال ئۈستىدىن ئەرزى بارلىقىنى ئېيتىدۇ. قوماندان ئەلى شۇ ھامان ھەربىي سوت ئېچىلىشقا بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ. بۇ چاغدا مەزكۇر ھادىسە ئەسكەرلەر ئارىسىدا غۇلغۇلا بولۇشقا باشلايدۇ. ئەلىينىڭ ئەتراپىدىكى قوماندانلار بولسا، ئەلىيگە بۇ ئىشتا مەسلىھەت بېرىشكە چۈشىدۇ. چۈنكى مەسىلە گېنېرال لېيتنات دەرىجىسىدىكى بىر ھەربىي ئەمەلدارنىڭ، يەنە كېلىپ قولىدا تالاي جەڭگىۋار ئەسكەرلىرى، پولكوۋنىكلىرى بار بىر ئەمەلدارنىڭ مەسىلىسى بولۇپ، نەتىجىدە ئەلىينىڭ يېنىدىكىلەر بۇ ئىشقا مۇداخىلە قىلماقچى، ئۇرۇش ئوتى لاۋۇلداۋاتقان بىر ۋاقىتتا، بىر خىرىستىيان پولكوۋنىكنىڭ مۇسۇلمان گېنېرال ئۈستىدىن قىلغان شىكايىتىنى دەپ ھەربىي سوت ئېچىلىپ يۈرۈشى ئەپسىز بولىدىغانلىقى، مەرتىۋىسى ئۈستۈن گېنېرال سوتقا تارتىلسا ئەسكەرلەر ئارىسىدا ياخشى بولمايدىغانلىقى، ئىش يامىنىغا تارتىپ قالسا، قوشۇندا بۆلۈنۈش خەۋپى بارلىقى، كۈچلۈك دۈشمەن ئالدىدا بۇنداق بۆلۈنۈشنىڭ مەغلۇبىيەت ئېلىپ كېلىش ئېھتىماللىقى بارلىقى قاتارلىق زەنجىرسىمان خۇلاسىلەر ئارقىلىق ئەسكەرتىپ ئارىغا كىرمەكچى بولۇشىدۇ. دېمىسىمۇ ۋەزىيەت ھەرقانداق سەۋەب بىلەن بۆلۈنۈشكە بولمايدىغان بىر ۋەزىيەت ئىدى. ئەمما ئەلىي ھېچكىم كۈتمىگەن ھەققانىي جاۋابنى بېرىدۇ ۋە بۇيرۇقنى ئىجرا قىلىشتا چىڭ تۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ: «ئەگەر بىز ئۇرۇشتا ئىكەنلىكىمىزنى باھانە قىلىپ ئادالەتتىن ۋاز كېچىدىغان ئىشىمىز بولسا، بۇ ئۇرۇشتا غەلىبە قىلمايلا قويايلى».

مانا بۇ ئالدىنقى قىسسەنىڭ تارىخىيلىقىنى زامانىمىزدا ئۆز ئەمەلىيىتى بىلەن كۆرسىتىپ بەرگەن، ئىسلامىي قىممەتلەرنى ئىنسانىي مەۋقە ۋە سىياسىي تۇتۇملاردا قانداق توغرا ئىشلىتىشنى بىلگەن بىر داھىينىڭ، بىر دۆلەت ئاتىسىنىڭ، بىر سىياسىيوننىڭ  ئۆز مىللىتى ھەمدە ئىشەنچ ۋە ئۈمىد بىلەن قوللاپ-قۇۋۋەتلىگەن خەلقىنى مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشتۈرەلىشىنىڭ سىرى. خەلقىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىقتىن قۇتۇلدۇرۇشتىن تارتىپ تاكى دۆلەت قۇرۇپ مىللىي مەۋجۇتلۇقنى سىياسىي كاپالەتكە ئىگە قىلىشتەك مۈشكۈل بىر ۋەزىپىنى ئورۇندىغان، غەرب مەدەنىيىتى ھۆكۈم سۈرۈۋاتقان جۇغراپىيەلەرنىڭ كىندىكىگە جايلاشقان بىر زېمىننىڭ بارچە خەلقىنى مۇستەقىللىق بىلەن شەرەپلەندۈرگەن بىر مۇسۇلمان سىياسىيوننىڭ تۇتۇمى. مەزكۇر ھادىسىدە كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغىنى مۇستەقىللىق كۆرۈشىدە قانداق قىلىپ بىر مۇسۇلمان رەھبەرنىڭ خەلقى ئىچىدىكى خىرىستىيانلارنىمۇ ئەسكەر ۋە قوماندان سۈپىتىدە ئۆز سېپىگە ئىختىيارلىقى بىلەن تارتالىغانلىقى، ئىشەنچىسىنى قازىنالىغانلىقى، ئۇلارنى قوشۇنىنىڭ پارچىسى قىلالىغانلىقى، ئىچىگە قاتالىغانلىقى. ئەلۋەتتە بۈگۈنكى مەۋجۇتلۇق كۈرىشىمىزدە ھەممە باراۋەر ھالدا مۇسۇلمانلىقنى دەۋا قىلىپ تۇرۇپمۇ، ئوخشاش ئۇيغۇرلۇقنى پەش قىلىپ تۇرۇپمۇ ھەممە بىر قوشۇن سۈپىتىدە مۇستەقىللىق سېپىدە كۆرۈنەلىشى مۇرەككەپ ھالغا كېلىپ قالغان، ئۇيۇشۇش مەنىسىگە ئىگە ئۇيغۇرلۇق نامىغا مۇخالىپ بولغان چېچىلىش سۈپىتىنى كۆتۈرگەن ھالدا تۈرلۈك گۇرۇھلارغا بۆلۈنۈپ چېچىلاڭغۇلىشىپ كەتكەن بىر توپلۇم، بىر كوللېكتىپ ئۈچۈن تۈرلۈك ئىدېئولوگىيەلەرگە مەنسۇپلەنگەن بولۇشلارغا قارىماي مەۋجۇتلۇق كۆرۈشىدە بىر سەپتە تۇرالىشنىڭ، ئادالەتلىك تۇتۇمنى ئىپادىلەش، ھەققانىي بولۇش، ئورمان قانۇنىنى دەستۇر قىلغان پىراگماتىزملىق سىياسەتكە دۈم چۈشمەستىن، گۆدەكلەرچە تەلۋىلىكلەرگە مايىل بولۇپ كەتمەستىن، ھەققانىي تۇتۇم بەلگىلەشتە ئوخشاش سادا چىقىرىش، چىقىرالمىغاندىمۇ زۇلۇمنىڭ تەرىپىنى ئالماسلىق، ئالغاندەكمۇ كۆرۈنمەسلىكتەك ئەقەللىي مىللىي خاراكتېرنى، ئەڭ ئاجىز ئىمان تەلىپىنى نامايان قىلىش، قىرغىنچىلىققا قارشى مۇستەقىللىق يولىدا گىرەلىشىپ تۇرۇپ ئىلگىرىلەش ئەقىللەرگە فانتازىيەلىك تۇيۇلۇشى تەبىئىي. لېكىن مەسىلىنىڭ چارىسىغا قارىغان ۋاقتىمىزدا، مەزكۇر «فانتازىيەنى» رېئاللىققا ئايلاندۇرۇشنىڭ تامامەن مۇمكىن ئىكەنلىكىنى يۇقىرىقى مىساللار تەكىتلەپ تۇرۇپتۇ. بۇنىڭ چارىسىنىڭمۇ ئېغىزدىكى قۇرۇق شوئارلاردا بولماستىن، ئىدىيە بىلەن ھەرىكەتنىڭ بىر گەۋدىلىشىشىدە، ئەمەلىيەت بىلەن ئىددىئانىڭ بىردەكلىككە ئىگە بولۇشىدا ئىكەنلىكى ئورتادا. سەل دىققەت بەرسەك بىلەلەيمىزكى، مەزكۇر «فانتازىي»نىڭ رېئاللىققا ئايلىنىشىنىڭ سىرى كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك ئەلىيدە. ئەلىينىڭ قىممەت ۋە مەنپەئەت ئارىسىدىكى مۇۋازىنەتنى جايىغا قويالايدىغان سىياسىي ئەقىلگە، ھەققانىي روھقا ئىگە بولغانلىقىدا، ئەمەلىي ئىش-ھەرىكىتى بىلەن بۇنى كۆرسىتىپ بېرەلىگەنلىكىدە ۋە ھەققانىي تۇتۇملىرى بىلەن ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ھاياتىيلىقىنى ئەۋلادمۇئەۋلاد داۋام قىلدۇرغان پېشۋالارنىڭ ئىزىنى توغرا باسالىغانلىقىدا. چۈنكى، ئەلىي يىللار ئاۋۋال ئېلىپ بارغان ئىدىيەۋى ئاقارتىشلىرىدا، قەلەم كۈرەشلىرىدە مەنپەئەت بىلەن قىممەت قاراشلار ئارىسىدا يۇمىلاق تاۋۇزلۇق قىلىشنىڭ روھىيەتنى ئېغىر زېدىلەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن ۋە « پىداكارانە روھ بىلەن سەپ ئالدىغا چىققان بىر بېجىرىم ئىنسان (قىممەت ۋە مەنپەئەت ئارىسىدا) ئۆزىنى ئىپادىلەش كېرەك بولغان ۋاقىتتا، سەمىمىيىتىنى مەنپەئەتكە تېگىشمەيدۇ، بەلكى ھەققانىي پىرىنسىپلىرىدا چىڭ تۇرۇش بىلەن ئۆزىنى ئىسپاتلايدۇ»، دەپ يازغان بولسا، يىللار   ئۆتۈپ بۇ سۆزىنى سىياسىي كۈرەشلىرىدە، ئۇرۇش مەيدانلىرىدا ئەمەلىيىتى بىلەن كۆرسىتىپ بەرگەن ئىدى. بۇ ۋەجىدىن ئۇنىڭ تارىخى ھەققانىي كۈرەشنىڭ تارىخى بولغان ئىدى. قۇرغان دۆلىتىمۇ زۇلۇم ئۈستىگە، ئىشغال ئۈستىگە، دۈشمىنىگە ئوخشاش يالماۋۇزلىشىش، قىرغىنچىلىق قىلىش بەدىلىگە قۇرۇلمىغان ئىدى. ئەكسىچە ھەققانىي كۈرەشنى، مەردچە ئېلىشىشنى، مۇسۇلمانلىق شوئۇرغا ئىگە ئادالەتنى مەركەز قىلىشنى، ھەققانىي تۇتۇمنى مەۋقە قىلىشنى پىرىنسىپ قىلغان ۋە شۇ ئاساستا بەرپا بولغان دۆلەت بولغان ئىدى.

**(3)**

مەغلۇبىيەت جەڭدە ئۆلۈشتىن ئەمەس، بارغانچە دۈشمەنگە ئوخشاپ قېلىشتىن كېلىدۇ، دەيدۇ ئەلى ئىززەت بىگوۋىچ. دەرۋقە، جەڭ مەيلى جەڭگاھتىكى ئۇرۇش بولسۇن، سىياسىي تاۋكادىكى رىقابەتلىشىش بولسۇن، ياكى ئۆزىمىزنىڭ سىياسىي مەنپەئەتىنى چىقىش قىلىش بولسۇن، قىممەت ۋە مەنپەئەت ئارىسىدا مۇۋازىنەت قۇرۇشنى، مەنپەئەتنى چىقىش قىلغاندىمۇ، شامالدەك كېلىپ قۇيۇندەك غايىب بولىدىغان  ۋەزنى پۈچەك مەنپەئەتنى قوغلىشىپ قەدەم ئالماسلىقنى، سىياسىي تەقدىرىمىزنى بەلگىلەشتە  ئۇزۇن مۇساپىدە يۈزىمىزنى يورۇق، يولىمىزنى داغدام قىلىدىغان چىقىش يوللىرىنى ئىزدەپ تېپىشنى بىلىشىمىزنى تەقەززا قىلىدۇ. بولۇپمۇ، مىللىي قىممەتلەرنىڭ سىياسىي مەيدان ئۈچۈن ئۇدۇل كەلگەنچە پاس چىقىرىپ، ئۇدۇل كەلگەن كوماندىنىڭ ۋاراتارىغا ئاپىرىپ تىپىكلەپ ئوينىسا بولىدىغان توپقا ئايلىنىپ قالماسلىقىغا دىققەت قىلىش لازىم. ئۇنداق بولمىغاندا، خاراكتېرسىز سىياسەتچىلىكىمىزنىڭ بەدىلى بىزنى قۇتۇلدۇرۇش تۈگۈل، ھېسداشلىققىمۇ ئەرزىمەيدىغان خاراكتېرسىز مىللەت ئىكەنلىك تامغىسىنى يېيىشكە مەجبۇر قىلىپ قويۇشى ۋاقىت مەسىلىسى بولۇپ قالىدۇ، خالاس!

كۈنىمىزدە بېرىلگەن پەلەستىن - ئىسرائىلىيە مەسىلىسىگە تۇتۇلغان بىر تۈركۈم تەشكىلات مەنسۇپلىرىنىڭ، خۇسۇسەن مەسىلىنىڭ ھېچبىر تارىخىي رېئاللىقى، بۈگۈنگىچە مەيدانغا كەلگەن جەريانى قاتارلىقلارنى سىياسىي ئەخلاق ۋە ئادالەت تارازىسىغا سېلىپ تۇرۇپ مۇئ‍امىلە قىلماستىن، دىپلوماتىك تىل ئىشلىتىشكىمۇ ئەھمىيەت بەرمەستىن بېرىلگەن قارا قويۇق باياناتلارغا، قاتتىق-قۇرۇق ئىزاھاتلارغا شاھىت بولدۇق. شۇنىڭغا پاراللېل ھالدا مىللىي ئىرادىنى زېدىلەيدىغان، يىللاردىن بىرى مىللەتنىڭ سىياسىي سىزىقلىرىنى پېتىقلاپ يۈرگەنلىكى مەلۇم بولغان، مىللىي قەدەرىيەت ۋە ئىسلامىي قىممەتلىرىنى سېتىپ يەپ جان بېقىشنى دەۋا قىلغانلىق چاغلاپ يۈرگەن سىياسىي ئانسامبىل ۋە ئۇلارنىڭ چاپتىكەشلىرى ۋە لەپەرداشلىرىنىڭ تۇشمۇتۇتۇشتىن  چىقىپ  مۇستەملىكىچىگە يېقىندىن ھېسداشلىقلىرىنى ئىپادىلەشلىرىگىمۇ شاھىت بولدۇق. شۇنداقلا مەزكۇر ئانسامبىللار تائىپىسىدە ئىزچىل سەپسەتە ئىشلەپ چىقىرىشنى كۆتۈرە ئالغان شالغۇت زېھنىيەتلىك تىپلارنىڭ، كىرالىق دۇمباقچى قەلەمكەشلەرنىڭ پەلەستىن خەلقىنىڭ تارىخىنى بۇرمىلاشقا ياتىدىغان، ھەتتا ئۇلارنى ئىشغالچىلىرى تەرىپىدىن توقۇپ چىقىلغان سەپسەتەلەر ئارقىلىق قارىلاشتا بەسلىشىشلىرىگە، ئۇلارغا كېلىۋاتقان ۋابالنى گويا ئۇلارنىڭ گۇناھىدەك كۆرسىتىشلىرىگە، يۈز بېرىۋاتقان قىرغىنچىلىقلارغا ئىشغالچىلىقنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان رەھىمسىز پاجىئەلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى يوقتەك، مۇستەملىكچى كۈچنىڭ ئېلىپ بارغان ۋە ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقلىرىنىڭ، زالىملارچە قاتتىق قول سىياسەت ۋە رېجىملىرىنىڭ ھېچبىر ئالاقىسى يوقتەك پەردازلانغان سەپسەتىلەرنى بازارغا سېلىشلىرىغا، ھەتتا غەززەدە خەلق ئۆزلىرىنىڭ قېنى ۋە جېنى بەدىلىگە قوللاۋاتقان قوراللىق ھەرىكەتلەرنى مۇستەملىكىچىسىنىڭ تەبىرى بويىچە «تېروررىست»لىق بىلەن ئەيىبلىشىپ پۇخادىن چىقىۋاتقان سەسكىنىشلىك ھالەتلىرىگىمۇ شاھىد بولدۇق. ئەلۋەتتە دەۋانى تۇيۇق يولغا باشلاشنى ھۈنەر قىلىۋېلىشىنى ئادەت قىلغان بۇنداق تائىپىدىن سىياسىي سەھنىلەردە، مېدىيا قاناللىرىدا مىللەتنىڭ خەيرىگە ئىش قىلىشى كۈتۈلمەيدۇ. بولۇپمۇ NED قا ئوخشاش زىيۇنىزمچى يەھۇدىيلارنىڭ قۇرۇلۇشىدا پائالىيەت قىلىۋاتقان فوندىلارنىڭ پۇلى بىلەن  ئۆرە تۇرۇۋاتقان تەشكىلات تائىپىلىرىدىن ھەققانىي بىر تۇتۇمنىڭ چىقىشىمۇ كۈتۈلمەيدۇ. ۋەتەن ئىچىدە كۆرسىتىپ ئىشەندۈرەلمەيۋاتقان زۇلۇملار، قىرىش ۋە ئۆلتۈرۈشلەر پەلەستىندە بولۇۋاتقان قەتلىئاملاردا دۇنيا خەلقىنىڭ ئېكرانىغا ئەكس ئېتىۋاتقان ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ رەھىمسىزلەرچە يۈزى پەلەستىن تۇپراقلىرىدا سازايى بولۇۋاتقان بىر مەزگىلدە، دۇنيا خەلقىگە «سىلەر ئىشەنگىلى ئۇنىمايۋاتقان قىرغىنچىلىق دەل مۇشۇ خىل قىرغىنچىلىق ئىدى. بىزنىڭ ھەققانىي قارشىلىقلىرىمىز مانا مۇشۇنداق تېررورىست قالپىقى ئاستىدا قاتتىق باستۇرۇلغان، بۈگۈنكىدەك قارشىلىق يوق بىر ئەھۋالدىمۇ خەلق سۈپىتىدە پەلەستىننىڭ بۈگۈنكى ۋەزىيىتىدىنمۇ ئېغىر ۋەھشىيلىكلەرنى ياشاۋاتىمىز، قەبىھلىكتە شىددەتلىك ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىمىز، دېگەن سادالار چىقىش ئورنىغا، زىيونىزمچى يەھۇدىيلارنىڭ لوبىچىلىقىدا بازارغا سېلىنغان بىر قاتار سەپسەتىلەر، ساختا ئىددىئالار ئۇيغۇرچە پىششىقلاشتۇرۇلدى ۋە تەرەپ - تەرەپتىن تۆكمە قىلىپ تاشلاندى. تۆكمە قىلىنغاندىمۇ مۇستەملىكە ئاستىدىكى خەلقىنىڭ نېمە دەيدىغانلىقى قىلچە ئېتىبارغا ئېلىنمىغان، بەلكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەملىكە تارىخىدا ئويدۇرۇپ چىقىلغان سەپسەتىلەرگە پاراللېل كېلىدىغان رەۋىشتە شەرەپسىزلەرچە تۆكمە قىلىندى. مەسىلەن «قەدىمدىن پەلەستىن يەھۇدىيلارنىڭ زېمىنى ئىدى»، سەپسەتىسىنىڭ «شىنجاڭ ئەزەلدىن جۇڭگونىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى بولۇپ كەلگەن ئىدى»، سەپسەتەسى بىلەن پاراللېللىقى، «پەلەستىنلىكلەر زېمىنلىرىنى يەھۇدىيلارغا قوش قوللاپ سېتىپ مۇستەملىكىگە قالغان» سەپسەتەسىنىڭ «كوممۇنىست پارتىيە كەلگەندە خەلق گۈل كۆتۈرۈپ قارشى ئېلىپ كۈتۈۋالغان ئىدى»، «شىنجاڭ مانا مۇشۇنداق تىنچ يول بىلەن ئازاد بولغان» قاتارلىق ئاسارەت ئەپسانىلىرى بىلەن پاراللېللىقى دىققەتكە سازاۋەر. «تۇخۇمنى تاشقا ئۇرۇپ، خەلقىنى بومباردىمانغا تۇتۇپ بەردى»، دېگەنگە ئوخشاش سەپسەتەلەرنىڭمۇ ماھىيەتتە غەززەدە قوراللىق ھۇجۇمنى باشلىغان قوراللىق قىسىمنى ئەيىبلەشتىن بەكرەك، مۇستەملىكىچى كۈچنىڭ ھەسسىلەپ جان ئېلىشىنى مەشرۇ ئىشتەك كۆرسىتىشكە ياتىدىغان لامزەللىلەرچە مۇئەييەنلەشتۈرۈش  ئىكەنلىكى ئەقلى گەجگىسىگە ئۆتۈپ قالمىغان كىشى ئۈچۈن سىر ئەمەس. كېيىنكى كۈنلەردە يۈز بېرىۋاتقان، بىرگە يۈز ھەسسە ئېغىر كۈچ بىلەن دەھشەتلىك قىرغىننى باشلىۋەتكەن مۇستەملىكىچى كۈچلەر شۇنچە قىرغىننى قىلسىمۇ، مېدىيادا تارقاتقان ۋە قىرغىنچىلىقنى مەشرۇ قىلىش كويىدا ئاخبارات سۇپىلىرىدا تارقاتقان سۈرەت، ئىشلىگەن خەۋەر ۋە فىلىملىرىنىڭ ساختىلىقى ئاشكارا تۇرسىمۇ ئۇنىڭ قىلمىشىنى ئوخشاش تارازىدا «تېررورىست»لىق دېيەلمىگەن، ئاشكارا دېيەلمىگەندىمۇ نەپرىتىنى بولسىمۇ قەۋمداشلىرى بىلەن ئورتاقلىشالمىغان بىر زېھنىيەتنىڭ ئۆزىنىڭ مەزلۇم مىللىتىنىمۇ ھەقىقىي چۈشىنىشى، سىياسەت دۇنياسىنى، دۇنيا ۋەزىيىتىنى، ئۆزىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دۇنيادىكى باشقا مۇستەملىكە ئاستىدىكى خەلقلەرنىڭ  ئۈتمۈشى ۋە ھازىرىنى توغرا ئانالىز قىلالىشى قانچىلىك بولماقچىتى.  ئەجەبا «تۇخۇمنى تاشقا ئۇرغانلىق»، «خەلقىنى بومباردىمانغا تۇتۇپ بەرگەنلىك» دەپ ئەيىبلىشىپ بېرىۋاتقان بۇ ماڭقۇرت زېھنىيەتنىڭ دەۋاتقانلىرى ۋەتەن ئىچىدە ئېزىلگەن خەلق ئىچىدىن چىققان پىدايىلارنىڭ، مۇجاھىد قەھرىمانلارنىڭ ئېلىپ بارغان پارتىزان ھەرىكەت ۋە كۈرەشلىرىنى خىتاي مۇستەملىكچىلىرىنىڭ «بۇنىڭ ھەممىسى ئەسەبىيلىك، تېررورىزمنىڭ تەسىرىدىن بولغان، بۇ بىر تۇخۇمنى تاشقا ئۇرغانلىق، مىللەتلەرنىڭ باراۋەر، تىنچ ۋە ئىناق-ئىتتىپاق تۇرمۇشىغا تەسىر كۆرسەتكەنلىك، ئۆزىنى ۋە ئائىلىسىنى بالاغا تىققانلىق» دەپ پىپەن قىلىشلىرىدىن نېمە پەرقى؟ ھالبۇكى، ئاشۇ «بالاغا تىقىش» ئىبارىسىدىكى «بالا» زالىم خىتاينىڭ دەل ئۆزى ئەمەسمىدى؟ قارشىلىق كۆرسىتىشلەر ئاشۇ مۇستەملىكىچىنىڭ زالىم سىياسىتى، ئېزىشى، خورلىشى سەۋەبلىك پارتلىغان قارشىلىق يۈزىسىدىن بولمىدىمۇ؟ زالىم سىياسەتكە ئەقەللى پىكرىنى سۆزلىگەن بىرىگە ئاتالمىش قالپىقى چوڭ جىنايەتلەرنى كەيدۈرۈپ،  ئۇنىڭ ئائىلىسى ۋە ئەتراپىغا بالا بولغان، قارشىلىق كۆرسىتىشتىن باشقا چىقىش يولى قويمىغان زالىم خىتاينىڭ دەل ئۆزى ئەمەسمىدى؟

مىڭلاپ ئەتەي ئېتىلغان بومبىلاردا شەھىد بولۇۋاتقان بىگۇناھ خەلقنىڭ تىراگېدىيەسىنىڭ سەۋەبچىسىنى قوراللىق قارشىلىق كۆرسەتكۈچىلەر قىلىپ كۆرسىتىپ «تۇخۇمنى تاشقا ئۇردى، خەلقىنى بومباردىمانغا تۇتۇپ بەردى» دەيدىغان بۇ مەنتىقە زالىم خىتاينىڭ «مەن قىرىمەن، سەن سۈكۈت قىلىسەن، باش كۆتۈرسەڭ ئۆزۈڭگە ئىش تاپقان بولىسەن»، دەيدىغان مەنتىقە بىلەن نە قەدەر بىر يەردىن چىققان، ھە؟! ئېنىقكى سەپسەتەۋى ئىددىئالار مۇستەملىكچىلەرنىڭ ئىشغال ھەرىكىتىنى مەشرۇلاشتۇرۇش ئۈچۈن بولغاندەك، قوراللىق قارشىلىق كۆرسەتكۈچىلەرنى ئەيىبلەش باھانىسىدىكى يۇقىرىقىدەك باھالارمۇ ئوخشاشلا مۇستەملىكىچىنىڭ زېھنىيىتى بىلەن زېھنىيەتلىنىشتىن مەيدانغا كەلگەن. ئەمەلىيەتتە بۇ گويا بىر ئۆيدە ياشاپ بىر-بىرىنىڭ خۇيىنى ئالغان ئامراق ئەر-خوتۇن مىسالى ئىشغالچىنىڭ خۇيىدا، ئۇسلۇبىدا ۋە مەنتىقىسىدە تۇرۇپ قىرغىنچىلىقىنى مەشرۇلاشتۇرۇش، زۇلۇمغا ھەسسە قوشۇشتۇر. ئىسيان قىلىۋاتقان ئۆز توپلۇمىنىڭمۇ روھىنى سۇندۇرۇپ كۈچلۈك زالىمغا قارشى «تۇخۇمنى تاشقا ئۇرماسلىق» ئۇچۇرىنى بېرىش، ئۇلاردىمۇ قىرغىنچىلىققا قارشى پەلەستىن خەلقىدەك بومبا ئېتىپ ئۆي ماكانىمنى تۈزلىۋەتسەڭمۇ، يەتمىش پۇشتۇمغىچە قىرىپ تاشلىۋەتسەڭمۇ جېنىم ئۆزۈمنىڭ تۇپرىقىدا چىقىدۇ ۋە ئەسلا زېمىنىمنى تاشلاپ كەتمەيمەن، دەيدىغان روھتىن ئىلھام ئېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا زورۇقۇشتۇر. يىغىپ ئېيتقاندا، يۇقىرىقىلارنىڭ بەرى زۇلۇم تارتقۇچىنىڭ ھەققانىي دەۋاسىنى قىلىۋاتقۇچى سىياسىي ئەقىلنىڭ مەھسۇلى بولماستىن، بەلكى مۇستەملىكىچىسىنىڭ خۇيىنى ئېلىپ خەلقنى گاڭگىرىتىش، مۇنداقچە ئېيتقاندا، سۆڭەك بەرگەن خوجىسىغا قاۋايدىغان ئىت مىسالى زالىمغا بولۇشۇپ قاۋىشىپ بېرىشتىن باشقا ئىش ئەمەس.                                                                                                                                                

**(4)**

پىراگماتىزم (مەنپەئەتۋازلىق) ئېقىمىنىڭ يېقىنقى زامان تارىخىدىكى غوللۇق نەزەرىيەچىلىرىدىن بىرى بولغان جون ستۇئارت مېل شۇنداق دەيدۇ: «بىر مەسىلىنىڭ مۇئەييەن تەرىپىنى بىلگەن كىشى، ئەمەلىيەتتە مەزكۇر مەسىلە توغرۇلۇق ئەڭ ئاز مەلۇماتقا ئىگە كىشىدۇر». دەرۋەقە، بىر تەرەپلىمىلىك، ئاسانلا ئېغىپ كېتىش، پىرىنسىپلىرىنىڭ تەلىپى ۋە خاراكتېرى بىلەن ئۇيۇشمايدىغان قەدەملەرنى ئېلىشتا ھاياجىنىنى باسالماسلىق، ئۈستىلىك ئۆزىنىڭ تەنتەكلىكىدە چىڭ تۇرۇپ ئەزۋەيلەش قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى كۆپىنچە مەسىلىنىڭ مەلۇم تەرىپىدىن باشقا قىسمىنى كۆرمەسلىك بىلەن، كۆرسىتىپ بەرسىمۇ كۆرگىلى ئۇنىماسلىقتەك قاتمال خاراكتېر بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئەمەلىيەتتە بۇ مەسىلىنىڭ بىرلا تەرىپىنى تۇتقا قىلىۋېلىشتىن، مۇنداقچە ئېيتقاندا ھىمايىچىسى بولۇۋاتقان مەسىلىگە ئەتراپلىق ۋە كەڭ دائىرىلىك ۋاقىپ بولماسلىقتىن مەنبەلەنگەن دېيىشكە بولىدۇ. مەسىلىگە تولۇق ۋاقىپ بولۇپ تۇرۇپمۇ قىممەتلەر ۋە پىرىنسىپاللىققا زىت يولنى «مەنپەئەت» نامىدا تاللاش، بەلكىم بۈگۈنكى ئەخلاق، پىرىنسىپاللىق، قىممەت قاراشلارنىڭ ئىنسانلىق ئالىمىدە تاۋارلىشىشىنىڭ ئىدىيەۋى قۇرۇلۇشىنى ياراتقان، نەتىجىدە ئورمان قانۇنىنىڭ يەر يۈزىگە ھاكىم بولۇشىغا نەزەرىيەۋى دەستەكلەر بىلەن ھەسسە قوشقان جون ستۇئارتچە تاللاش بولۇشى مۇمكىن. ئەلۋەتتە، بۇ خىل تاللاشنى ئەگەر ئاشۇ نەزەرىيەگە چۈشىدىغان «مەنپەئەت» دېگىلى بولغاندا شۇنداق. ئۇنداق بولمىغاندا، تاللىغان يول «مەنپەئەتۋازلىق» بولماستىن، يۈزەكىلىك، ساددىلىق، تەنتەكلىك، ئالدىراڭغۇلۇق ۋە بىر تەرەپلىمىلىك بولۇشتىن قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ. سۈكۈت قىلالمىغان تەقدىردە، ئەقەللىي ھالدا ئوتتۇراھاللىقنى ساقلاش ئورنىغا، ئوپئوچۇق ئىبارىلەر بىلەن مەزلۇمغا قارشى زالىم تەرەپتە سەپ تۇتۇشنى ئاشكارا جاكارلاش مەيلى سىياسىي مەنپەئەت مەيلى پىرىنسىپاللىق نۇقتىسىدىن بولسۇن، مىللىي قىممەتلەرنى چەيلەش ۋە مىللىي مەنپەئەتنى توغرا يۆنىلىشتە بەلگىلىيەلمەسلىك ھېسابلىنىدۇ. قارايدىغان بولساق، بۈگۈنكى پەلەستىن-ئىسرائىلىيە ئارىسىدىكى كىرىزىسقا مەيدان بىلدۈرگەن تىپلارنىڭ تۇتۇم ۋە باياناتلىرىدا بالقىپ تۇرىدىغىنى ھەر ئىككى نۇقتىدىن تۇتۇرۇقسىزلىققا ئىگە بولۇپ، نە «مىللىي مەنپەئەت»نى چىقىش قىلغانلىقتىن، نە ئۆزىنىڭ «مىللىي قىممەت»لىرىگە، نە خەلقئاراغا ئاڭلىتىشقا تىرىشىۋاتقان سىياسىي ھەقلەرنىڭ دەۋاچىسىغا ماس كېلىدىغان تۇتۇمغا ئۇيغۇن دېگىلى بولمايدۇ. چۈنكى بار ۋەزىيەتنىڭ ھەممىسى ئورتادا. چۈنكى، مەسىلىگە تۇتۇلغان پوزىتسىيەلەر 70 نەچچە يىلغا سوزۇلغان ئىشغالىيەت ۋە ئاسارەتنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىياتى نۇقتىسىدىن ئەمەسلىكى ئورتادا. يەنە كېلىپ بۈگۈنكى خەلقئارا ۋەزىيەتتە مۇستەملىكچىنىڭ قوللىغۇچىسىمۇ، قارشى تۇرغۇچىسىمۇ مەسىلىنىڭ مۇستەملىكىچى بىلەن ئۆز ۋەتىنى ۋە تۇپراقلىرىدا يىللاردىن قىرغىنچىلىق ۋە تۈرمە ھاياتىنى ياشاپ كەلگەن خەلق ئارىسىدىكى پارتلاشقا مەجبۇر بولغان ۋە يۈز بېرىشى مۇقەررەر بولغان چوڭ سىياسىي كىرىزىس ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا سىياسىي مەيداندا تۇرۇپ بايانات بەرگۈچىنىڭ سۆز ئىشلىتىشتە ئېھتىياتكار بولۇشى، ئۇرۇش بولۇۋاتقان مەزكۇر جۇغراپىيەنىڭ يېقىنقى نەچچە ئون يىللىق سىياسىي تارىخىنى ۋە بۈگۈنكى تەرەققىيات باسقۇچىلىرىنى دىققەتكە ئېلىپ تۇرۇپ تىل ئىشلىتىشى كېرەك بولىدۇ. ئۇنداقمۇ قىلماستىن، گويا مۇستەملىكىچىنى ئاشكارا دوست ئېلان قىلىش، ئۇنىڭ بىلەن سەپ تۇتۇشقا ئىككى دۇنيالىق قەرزى باردەك مەيدانغا سەكرەپ چۈشۈش، يەنە كېلىپ ئۆزىمۇ ۋەتىنىنىڭ مۇستەملىكىچىسىگە قارشى سىياسىي دەۋا قىلىۋاتقان تۇرۇپ يەنە بىر ئىشغالچىنىڭ سېپىدە كۆرۈنۈش قاتارلىقلارنىڭ ئۆزى ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ دەۋاسىغا قارىتا پارادوكسلىق سادىر قىلىش، مەنسۇپلىنىۋاتقان تەشكىلاتىنىڭ ئۆز ئىددىئاسىدا ساختا، پەقەتلا سىياسىي مەنپەئەت قوغلىشىش يولىدا ھەر تۈرلۈك رەزىللىكنى قوللاشتىن يانمايدىغان تائىپىلەر توپى ئىكەنلىكىنى خەلقى ئالەمگە سازايى قىلىشتىن باشقا بولمايدۇ. مەسىلىگە «ئۇ بىزگە مۇنداق قىلغان، شۇڭا مەنمۇ ئۇنىڭغا مۇنداق قىلىمەن» دەپلا مۇئامىلە قىلىش، گويا «ئىتقا ئىت بولۇپ چىشلىۋېلىش» مىسالى پوزىتسىيە تۇتۇش، ئۆزىنىڭ سىياسىي دەۋاسىنىڭ قىممىتى، خاراكتېرىنىڭ دەرىجىسىنى چاغلىماستىن ۋە قانداق بىر مىللەتنىڭ، قانداق بىر تارىخى بار خەلقنىڭ ئوبرازىغا ۋەكىللىك قىلىۋاتقانلىقىنى ئويلاشماستىن ئاتالمىش مىللىي مەنپەئەت، ياكى قانداقتۇر ئاتالمىش «كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ يېنىدا تۇرۇش» باھانىسىغا سىغىنىپ ئۆز ھەقىقەتلىرىنىمۇ پايخان قىلىدىغان باياناتلارنى بېرىشنى ۋە ئاجىزنى بوسۇرۇپ بېرىش بەدىلىگە پۈتكۈل دۇنيا ئىشغالچىلىقىنى بىلىپ تۇرۇۋاتقان، ئەمما گەپ ئاڭلىتالمىغان بىر تېررورىست دۆلەتنىڭ سېپىدە ئورۇن تۇتۇشنى مەۋجۇتلۇق كۆرۈشىمىزدە «سىياسەت قىلغانلىق» دەپ جار سېلىش ئەمەلىيەتتە ساددىلىق، بۇرنىنىڭ ئۇچىنىلا كۆرۈش ۋە ئۆتكۈنچى شامال ئۈچۈن ئۇسسۇلغا چۈشۈپ بېرىشتىن باشقا ئىش ئەمەس. چۈنكى بۇنداق ئاشكارا سەپ بەلگىلەشتە ئۆزىدىن باشقىلارنىڭ مەزلۇملۇقىنى ئېتىراپ قىلماسلىقتەك شەخسىيەتچى مەزلۇملۇق، ئۇششۇق مەزلۇملۇق خاھىشىمۇ ئەكس ئېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بۇنداق سەپ بەلگىلەش ئىشغالغا قارشى ھەقلىق دەۋانىڭ خاراكتېرىنىڭ راستلىقى ۋە ھەققانىيلىقىنىمۇ زېدىلەيدۇ. بۇ خۇددى يەھۇدىي خەلقىنىڭ ھولوكست قىرغىنچىلىقىنى چۈمبەردە قىلىۋېلىپ ھولوكۇستتىن بەتتەر قىرغىنچىلىق قىلىشنى ۋە بۇنى دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدا ئېلىپ بېرىشنى ئۆزىگە راۋا كۆرۈۋاتقان زىيونىزم ئىدېئولوگىيەسىدىكى ئىشغالچى يەھۇدىيلار تائىپىسىدىن پەرقسىزلىشىش بولۇپ، دەرۋەقە بۇ ئۆزىگە كەلگەن زۇلۇمنى مەزلۇم سىياقىدا ئاڭلىتىدىغان، باشقىلارغا كەلگەن زۇلۇمنى خوپ بوپتۇ تەرزىدە ئاڭلىتىشتىن يانمايدىغان چاكىنا تۇتۇمدۇر. ناھەق زۇلۇمغا ئۇچرىغان يەھۇدىي خەلقى ۋە دىياسپورادىكى يەھۇدىي توپلۇملار بىلەن زىيونىست يەھۇدىي گۇرۇھىنىڭ پەرقىنى ئايرىيالماسلىق، زىيونىستلار بىلەن ماسونىيلىق تەشەببۇسىدىكى يەھۇدىيلارنىڭ پەرقلىرىنى بىلمەستىن ھەممىنى بىرلا ئېقىن ئىچىدىكى يەھۇدىي سىياقىدا تونۇپ تۇرۇپ ھەممە يەھۇدىينى بىر تاياقتا ھەيدەپ مۇئامىلە قىلىش ۋە پوزىتسىيە تۇتۇش قانچە گۆدەكلىك ھېسابلانسا، پەلەستىننىڭ ئىچىدە مەۋجۇت بولغان سىياسىي ھەرىكەتلەرنىڭ ھەممىنى بىر تاغارغا تىقىپ تەسەۋۋۇر قىلىۋېلىش ۋە پوزىتسىيە تۇتۇشمۇ ئوخشاشلا گۆدەكلىك ۋە سىياسىي جاھالەتتۇر.  خاماس تەشكىلاتى بىلەن مەھمۇد ئابباسنىڭ تەشكىلاتى ئارىسىنى پەرقلەندۈرۈشنى، قەيەردە بىر ئورۇندا تۇتۇپ، قەيەردە ئايرىشنى بىلمەسلىك، پەلەستىن ھۆكۈمەت بىلەن خاماس ئارىسىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي ئىستراتېگىيە ۋە تۇتۇملاردىكى ئىنچىكە پەرقلەرنى نەزەرگە ئالماسلىق، توقۇنۇشىدىغان ۋە بىرلىشىدىغان تەرەپلىرىنى ئايرىماسلىق، ئىلغا قىلماي ھەممىنى بىر تارازىغا سېلىپ پوزىتسىيە تۇتۇپ مۇئامىلە قىلىشمۇ ئوخشاشلا گۆدەكلىك، سىياسىي جاھالەتتۇر. بۇنداق گۆدەكلەرچە سىياسىي جاھالەتكە ياتىدىغان تۇتۇملار بىلەن مەسىلىگە پوزىتسىيە بىلدۈرۈش بولسا، ئۆزى بىلەن قوشۇپ داۋاسىنى قىلىۋاتقان مىللىتىنىڭمۇ سىياسىي ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈشكە، سىياسىي قىممەت قارىشى ۋە ئىستىلى ناچار بىر خەلقنىڭ ۋەكىللىكىدىكى بىر تائىپە ئىكەنلىكنى بازارغا سېلىشقا ئېلىپ بارىدۇ.

مەسىلىدىكى يەنە بىر بىمەنە تۇتۇم بولسا، ئىشغال قىلىنغان تۇپراقتا، ئىشغالچى كۈچنىڭ ھامىيلىقىدا فېستىۋالدا ئويناۋاتقان نەچچە ئونلىغان ئاممىنىڭ ھۇجۇمغا ئۇچرىشىنى نەزەردە تۇتۇپلا ئىشغالچى سەپتە ئىكەنلىكنى ئالدىراپ جاكارلاش بولۇپ، بايانات بېرىشكە توغرا كەلگەندىمۇ ئەلۋەتتە ھۇجۇمنى بۇنداق شەكىلدە ئېلىپ بارغانلىقنى ئەيىبلەش بىلەن كۇپايىلىنىش يېتەرلىك بولسىمۇ، ئەمما ئىشغالچىنىڭ سېپىدە ئىكەنلىكىنى ئالدىراپ جاكارلىۋېتىش، ئۇنىڭدىن ھېسداشلىق كۈتۈپ كۆز قىسىشىشقا زورۇقۇش باشقا مەسىلە. بۇنداق جاكارلاش ئۆز نۆۋىتىدە مۇستەملىكە ئاستىدىكى خەلقنى ئوۋلاپ ئوينايدىغان چاشقانغا ئوخشىتىپ ئاۋام-پۇقرا، قېرى-ياش، ئايال-بالا ئايرىماستىن قىرغىن قىلىدىغانلىق پەيلىنى ئاشكارىلاۋاتقان ۋە بۇندىن بۇرۇنمۇ قېتىملاپ ئاۋام-پۇقرا دېمەي تالايلاپ قىرىپ كەلگەن بىر قىرغىنچى كۈچكە يان باسىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغانلىقتىن، مۇستەملىكە ئاستىدىكى خەلققە ئىنسان ئەمەس، ھايۋان مۇئامىلىسى بويىچە مۇئامىلە قىلىش ھەققىدە بۇيرۇق چۈشۈرۈۋاتقان قانخورلۇقنى قوللايدىغانلىقنى جاكارلاشتىن پەرقى يوق تۇتۇمدۇر. چۈنكى نەچچە ئونلىغان ئەسىر ۋە قۇربانلىرى ئۈچۈن نەچچە ئون مىڭلىغان بىگۇناھ خەلقنى قەتلىئام قىلىشىنى يوللۇق كۆرۈش ئىسىم شەرىپى قانداق دۆلەت بولۇشىدىن قەتئىينەزەر قوبۇل قىلىشقا بولمايدىغان تېررورلۇقتۇر. ناۋادا ئۇنىڭ سىياسىي قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈشكە، ياردىمىدىن تاما كۈتۈشكە توغرا كەلگەن تەقدىردىمۇ، ئارىدا قانداق ئاتالمىش مىللىي مەنپەئەت سۇغا چىلىشىپ كېتىدىغان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇنىڭغا بۇ دەرىجىدە ئوچۇق تىل بىلەن سەپداشلىق ئىپادىلەش ئاقلاپ ھۆددىسىدىن چىقىپ بولغىلى بولىدىغان، ئىنسانلىق دۇنياسى ئۈچۈن ھەم توغرا چۈشەنگىلى ۋە چۈشەندۈرگىلى بولىدىغان ئىش ئەمەس. مەسىلىنىڭ پاجىئەلىك تەرىپى شۇكى، يىللاردىن ئۇرۇشۇش ۋە توقۇنۇش ۋەزىيىتىدە جەڭ ھالىتىنى ياشاپ كېلىۋاتقان تۇپراقلاردا نەچچە ئونلىغان پۇقرانىڭ ھۇجۇمغا ئۇچرىشى باھانىسىدە دەرھال پەلەستىننى ئەيىبلەپ ئىسرائ‍ىلىيەگە تەسەللىي ياغدۇرالىغان «ۋىجدان»، ئەمدىلىكتە سەپدىشى ئېلان قىلغان ئىسرائىلىيەنىڭ بىزگە تېررورچىلار ھۇجۇم قىلدى، دېگەن باھانىدە ئېلىپ بېرىۋاتقان مىڭلاپ قەتلىئاملىرىغا، دەھشەتلىك قىرغىنچىلىقلىرىغا سۈكۈتتە، ئەجەبا بۇ قەيەرچە سىياسەت، قەيەرچە قوش ئۆلچەم، قەيەرچە قوش يۈزلۈك؟

خاماسنى پەلەستىنگە تەڭ قىلىپ تۇرۇپ ئىسرائىلىيەگە تەسەللىي ياغدۇرغان «ۋىجدان»لار ئەمدىلىكتە قايتۇرما جاۋاب شوئارى ئاستىدا قىلىنىۋاتقان نۆۋەتتىكى قارا قويۇق بومباردىمانلارغا، پەلەستىندىكى ئاۋام پۇقرالارنىڭ نۆۋەتتىكى مىڭلاپ قىرغىنچىلىققا ئۇچراشلىرىغا، ئاۋام خەلقنى ۋەتىنىنى بوشىتىپ بېرىشكە زورلاش يۈزىسىدىن ئۇلارنىڭ توك، سۇ، گاز قاتارلىق ئېھتىياجلىرىنى ئۈزۈپ تاشلاشلىرىغا، ھەتتا سىرتتىن بېرىلىۋاتقان ئوزۇق-تۈلۈك ۋە تېببىي بويۇملار تىپىدىكى تەمىناتنىمۇ توسۇۋېلىۋاتقان، قىسقىسى مۇئەييەن ساندىكى قوراللىق قارشىلىق كۆرسەتكۈچىلەرنىڭ ھۇجۇمىنى باھانە قىلىپ مىليونلىغان خەلقنى ۋەتىنىنى بوشىتىپ چېگراسى سىرتىغا سۈرگۈن بولۇشقا، چۆللەردە سەرسان بولۇشقا زورلاۋاتقان، سۈرگۈن ياكى ئۆلۈم بىلەن تەھدىد سېلىۋاتقان، ئاچ قېلىپ ئۆلىدىغان، قىرىلىپ تۈگەپ كېتىدىغان ئىش بولسىمۇ ئۆي ماكانىنى تاشلاپ ئەسلا ۋەتىنىدىن ئايرىلماسلىقتا چىڭ تۇرۇۋاتقان خەلقنى ئۇرۇش جىنايىتىگە كىرىدىغان ئېغىر تىپلىق قوراللارنى ئىشقا سېلىپ قەتلىئام قىلىۋاتقان، ئۇلارنىڭ ئوزۇق تۈلۈكلىرىنى توڭلىتىش ئارقىلىق ئاچارچىلىق بىلەن جازالاپ ۋەتىنىنى تاشلاپ چىقىپ كېتىشكە قىستاۋاتقان ئىشغالچى قانخور زالىمغا قارىتا سۈكۈتتە. بۇ قانداق ۋىجدان، بۇ قەيەرچە سۈكۈت؟ قەيەرچە مىللىي مەنپەئەت سىياسىتى؟ مەسىلىنىڭ تېگىنى ئېنىقلىماي تۇرۇپ «تېررورىست»لىق ئەيىبلەپ ئىشغالچىغا تەسەللىي ياغدۇرۇۋاتقان «ۋىجدانلار»، ئەمدىلىكتە دۆلەت سۈپىتىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئۇرۇش جىنايەتلىرىگە، بولۇۋاتقان زۇلۇم ۋە ئىشغالچىلىقلارغا، مىڭلاپ بىھۇدە قان تۆكۈشلەرگە نېمىشقا تاماشىبىن قاتارىغا ئۆتۈۋالىدۇ. بۇ ئاتالمىش مىللىي ۋىجدانلار ئەمدىلىكتە نېمىشقا ھەققانىي بولالمايدۇ؟

ئەلۋەتتە قەيەردە قانداق ئىپادە بىلدۈرۈشنى، قەيەرگە نېمە دېيىشنى، قەيەرگە سۈكۈت قىلىشنى ۋە قەيەرگە قىلماسلىقنى، سۈكۈت قىلمىغان تەقدىردە، قانداق تىل ۋە سۆز-ئىبارە ئىشلىتىشنى دەڭسىيەلمىگەن مەزكۇر «ۋىجدان»لارنىڭ ئەمەلىيەتتە ئالدىراپ بايانات بەرمەسلىك، بېرىشكە توغرا كەلگەندە قانداق سۆز ۋە ئىبارىلەرنى ئىشلىتىپ تۇرۇپ بېرىش خۇسۇسىدىكى خاملىقىنى، سىياسىي تىلدا ساددىلىقىنى، تەنتەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى، خالاس. مەسىلىگە ئۇ مېنى چىشلىگەن، شۇڭا مەنمۇ چىشلىۋېلىش ھەققىم بار، پەدىسىگە ئەمەس، ناھايىتى سەزگۈر ۋە ئاقىلانە سىياسىي دەھا بىلەن مۇئامىلە قىلالمايدىغان ھېسسىي تەپەككۇر قۇربانلىرى ئىكەنلىكىمۇ مەلۇم بولدى.
ئۇنداقتا بۈگۈنگىچە نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت ھەققىدە توغرا پىكىرلەر ئوتتۇرىغا قويۇلمىدىمۇ، نېمە دېيىش كېرەكلىك ۋە كېرەك ئەمەسلىك خۇسۇسىدا ئىجابىي مۇلاھىزىلەر، تەكلىپ-تەۋسىيەلەر بولمىدىمۇ؟
ئورتاق گۇۋاھ بولدۇقكى، توقۇنۇش باشلىنىشى بىلەن تەڭ بۇ ھەقتە سىياسىي ئەقىلگە ئۇيغۇن سىياسىي ئانالىزلار بولدى ۋە بولۇۋاتىدۇ. باياناتلار ھەققىدە تەكلىپ-تەۋسىيەلەرمۇ بېرىلدى ۋە بېرىلىۋاتىدۇ. ئەمما شۇنىڭغا يارىشا يۈز بېرىۋاتقان سىياسىي قۇتۇپلىشىشنى ئازايتىشقا قارىتا توغرا پوزىتسىيەگە قايتىشلار، سىياسەت ئىلمىگە مۇناسىپ ئاقىلانە قەدەم ئېلىشلار تېخىچە كۆزگە كۆرۈنگىنى يوق. دېمەك ئارىمىزدا سىياسىي قىممەت ۋە پىرىنسىپلار بىلەن مەنپەئەت توقۇنۇشى ئوتتۇرىسىدىكى مۇۋازىنەتنى جايلاپ تۇتالايدىغان سىياسەتچىلەر كەمدىن كەم. مۇۋازىنەت قۇرۇشنى بىلمەيدىغان كۆپچىلىك سىياسەتمەنلەرنىڭ تۇتۇمى يەنىلا كوللېكتىپ سىياسىي ئەقىلگە ماس قەدەم ئېلىش تەرىپىدە ئەمەس، بەلكى «مەن دېگەن مۇشۇنداق» پەدىسىگە ئىش قىلىدىغان تارقاق ئەقىلگە، خىجالەتسىز سىياسەتچىلىككە مەپتۇن خاھىشقا ئىگە. ئۇلاردا كوللېكتىپ سىياسىي ئەقىلگە كۆرە ئىش قىلىش، بولۇپمۇ يالغۇز كىشىلىك تاللاش ۋە شەخسىي قارار بويىچە يول تۇتۇشقا بولمايدىغان خەلقئارالىق چوڭ تېمىلاردا پىكىر بايان قىلىشتا سوغۇققان بولۇش، ئالدى بىلەن ئۆز سەپداشلىرى بىلەن كېڭىشىش، ئۆز قەۋمداشلىرى ئىچىدىكى سىياسىي ئەقىل ئىگىلىرىنىڭ كۆپ قىرلىق مۇلاھىزىلىرىگە قۇلاق بېرىش كەمچىل. بۇ ئارىدا مەسىلە ھەققىدە سائەتلەپ ۋە قىسىملىق سىياسىي ئانالىزلار، سىياسىي ئاڭنى ئويغىتىدىغان جانلىق مۇلاھىزىلەر، توغرا مەۋقەلەرنى ۋە ھەتتا نېمە سۆزنى ئىشلىتىپ تۇرۇپ نۆۋەتتىكىدەك سىياسىي كىرىزىستىن كاۋاپمۇ، زىخمۇ كۆيمەيدىغان ئۇسۇلدا چىقىپ كېتىش تاكتىكىلىرى سۆزلەندى، يېزىلىپ ئېلانمۇ قىلىندى. شۇنداق تۇرسىمۇ مەزكۇر سىياسىي تەشەككۈللەردە يىللاردىن ئادەت بولۇپ قېلىۋاتقان ئۇدۇم بويىچە ئەھمىيەتلىك پىكىرلەرنى بايقىماسلىق، سۇنۇلغان سىياسىي مۇلاھىزىلەردىن ئەپلەپ پايدىلىنىشنى بىلمەسلىك، ئۆز ئىچىمىزدىكى مەنتىقىلىق ئانالىز ۋە سىياسىي تەھلىللەرنى سىياسەت يۆنىلىشىمىزدە پايدىلىنىشقا بولىدىغان، دىققەت بېرىشكە ئەرزىيدىغان پىكىر بايلىقى سۈپىتىدە قاراپ قۇلاق سېلىپ قويۇشقىمۇ رايى بولماسلىق خاھىشىنىڭ ئېغىرلىقى مەلۇم بولدى. مانا بۇلار سىياسىي يۆنىلىشىمىزدە ساقلىنىۋاتقان تەنتەكلىكنىڭ، ئۆز مەپتۇنلۇقنىڭ تىپىك ئىپادىلىرى. بالىنىڭ تەنتەكلىكى ئاتىنىڭ ۋە ئائىلىنىڭ ئوبرازىغا تەسىر ئېلىپ كەلگىنىدەك، دەۋادا تەنتەك سىياسەتچى بولۇپ قېلىشمۇ ئۆز نۆۋىتىدە مىللىتىنىڭ ئوبرازىنى تەنتەكلەرچە بۇلغاشقا ئېلىپ بارىدۇ. بۇنداق كېتىۋەرگەندە تەنتەكلىكنىڭ كۆپلەپ سادىر بولۇشى ئائىلىنى بىزار قىلغاندەك، ئۆزلىرىگە ۋەكىل دەپ بىلىۋاتقان سىياسىي ئېلىتنىمۇ، قوللاپ كېلىۋاتقان خەلقىنىمۇ بىزار قىلىشتىن ساقلىنالمايدۇ. بۇ خىل ئاقىۋەتلەر نەتىجىدە كوللېكتىپ يىرىكلىككە يول ئاچىدىغان، ئورتاق غايە ئاستىدا، ئورتاق قىممەت قاراش ئاستىدا تۇرۇپمۇ ئۇيۇشالماسلىققا يول ئاچىدىغان ۋە دىققەت قىلىنمىسا بولمايدىغان ھالەتلەردۇر. چۈنكى سىياسەتچىنىڭ تارىخقا قالدۇرغان ئىزلىرى ئۆز نۆۋىتىدە خەلقنىڭ ئوبرازىغا قالدۇرىدىغان ئىزلىرىغا ئايلىنىپ بارىدۇ. بىز دۇنيا خەلقى ئىچىدە زۇلۇمنىڭ ئەڭ ۋەھشىيسىنى تارتىۋاتىمىز، قىرغىنچىلىقنىڭ ئەڭ قەبىھلىرىنى ياشاۋاتىمىز، ھەقلىرىمىز ۋە ئەركىنلىكىمىز پۈتۈنلەي نابۇت قىلىندى، زېمىنىمىز بېسىۋېلىندى، بىزگە مۇستەقىللىقتىن باشقا چىقىش يولى يوق، دەپ دۇنياغا جار سېلىۋاتقان ۋاقتىمىزدا، تۇتۇم ۋە باياناتلىرىمىزدا بىزنىڭمۇ نۆۋەتتە دۇنيانىڭ كۆپ قىسىم دۆلەتلىرى خۇپسەنلىك قىلىپمۇ بولسا يوشۇرالمايۋاتقان ئاشۇ ئېزىلگەن خەلقلەرنىڭ تەقدىرىنى ياشاۋاتقانلىق، بىزنىڭمۇ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ قۇربانى بولۇۋاتقان مەزلۇملارنىڭ ئالدىنقى سەپ ھېسداشلىرى ئىكەنلىك ئۇچۇرىنى بېرەلىشىمىز، چىرىكلەشكەن ھۆكۈمەتلەرنىڭ كاتتىباشلىرىنىڭ بىزگە زىيانلىق ئىپادىلىرىنى تەنقىدلەش بىلەن بىر ۋاقىتتا، قىرغىنچىلىقنى قىرغىنچىلىق، ئىشغالنى ئىشغال دېيەلەيدىغان جۈرئەتكارلىقنى كۆرسىتەلىشىمىز كېرەك بولىدۇ. بۇنى قىلالىغىنىمىز ئەمەلىيەتتە بىزنىڭمۇ ھەقلىق بىر دەۋايىمىزنىڭ بارلىقىنى، خۇپسەنلىك قىلىپمۇ بولسا كۆرمەسكە سېلىۋېلىشقا بولمايدىغان، ئېتىراپ قىلىشقا تېگىشلىك قىرغىنچىلىقنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقىمىزنى، ھەتتا ئوزۇق-تۈلۈكى ئۈزۈپ تاشلىنىپ باشقا زېمىنغا سۈرگۈن بولۇشقىمۇ پۇرسەت بېرىلمەي ئۆز تۇپراقلىرىدا تۈرلۈك ۋاسىتىلەر بىلەن خارۇ-زار قىلىنىپ قىرىلىۋاتقان، ئۆلۈمدىن باشقا تاللىشى قالمىغان، يوق بولۇشقا دۇچ كېلىۋاتقان، مۇستەملىكىچىلىكنىڭ مىسلىسىز ئۆرنىكىنى ياشاۋاتقان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا سىياسىي قىممەتلىرىنى يوقاتمىغان، مىللىي قىممەتلىرىنى بۇزۇۋالماستىن، رەزىل ئويۇنلارنىڭ پىچكىسى بولماستىن، ئۆزىنىڭ تارىخىي ئوبرازىنى بۇزۇۋالماستىن ھەقلىق داۋاسىنى ئېلىپ بېرىشتە ئىرادىسى قەتئىي بولغان بىر مىللەت ئىكەنلىكىمىزنى سەمىمىي ئىپادىلىيەلىگەنلىكىمىزگە، دۇنيانىڭ ۋىجدانىغا جاۋاب بەرمىسە بولمايدىغان ئېغىر سوئالنى تاشلىيالىغىنىمىزغا باراۋەردۇر. ئۇنىمۇ قىلالمىغاننىڭ ئۈستىگە سىياسىي ئۆتكەللەردە تەنتەكلىك قىلىشىمىز، چاپىقىنى ئالىمەن دەپ كۆزنى قۇيۇۋېتىش تىپىدىكى پوزىتسىيەلىرىمىز كەلگۈسىمز ئۈچۈن قاراداغ بولۇشتىن، كېينكىلەرنى نومۇسقا قويىدىغان ئىزنا  قالدۇرۇپ كېتىشتىن باشقىغا يارىمىغۇسى. چۈنكى كۈنى كېلىپ كۈچلۈكنىڭ كۈچلۈكىنىڭمۇ تۈگەيدىغان، زالىمنىڭمۇ تارىخ ئالدىدا ھېساب بېرىدىغان كۈنى بولىدۇ. تارىخ ئەگەر ئىرقىي ئايرىمىچىلىق تۈپەيلى مەيدانغا كەلگەن زۇلۇم ۋە قىرغىنغا قارشى ھۆرلۈك جەڭچىسى بولغان خىرىستىيان ئىنقىلابچى نىلسۇن ماندىلانىڭ «پەلەستىن ھۆر بولماي تۇرۇپ بىزنىڭ ھۆرلۈكىمىز پۈتۈنلەنگەن ھېسابلانمايدۇ» دېگەن ھەققانىي پوزىتسىيەسىنى، ئادالەت ياقىلاپ ئېيتقان جۈملىسىنى تارىخقا پۈتۈپ قويغاندەك، مۇستەملىكچىلىككە قارشى كۈرەشنىڭ سىمۋوللۇق شەخسلىرىدىن بىرى بولغان مەشھۇر بۇددىست داھىي ماھاتما گەندىنىڭ «ئەگەر مەن بىر يەھۇدىي بولغان بولسام، چوقۇم زىيونىست يەھۇدىيلارغا: قىلىۋاتقان رەزىللىكلىرىڭلارنى بەس قىلىڭلار، تېررورلۇققا ياناشماڭلار، دېگەن بولاتتىم»، «زىيونىست يەھۇدىيلار  ئەگەر پەلەستىندىن باشقا جاي ماڭا ۋەتەن ئەمەس، دەپ دەۋا قىلىشسا، ئۇنداقتا ئۇلار ‹يەھۇدىيلار دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن قوغلاندى قىلىنىشى كېرەك› دېگەن پىكىرنىمۇ قوبۇل قىلىشى كېرەك بولىدۇ»، «يەھۇدىيلارغا ئايرىم مىللىي دۆلەت قىلىپ بېرىمەن دېگەنلىك گېرمانىيەدىن يەھۇدىيلارنى تازىلىۋېتىشتەك يولسىزلىقىنى ئاقلاشقا يول ئېچىپ بېرىشتىن باشقا ئىش ئەمەس» دېگەن سۆزلىرىنى خاتىرىلىگەن، تارىخقا پۈتكەندۇر. بۇنى خاتىرىلىگەن تارىخ ئەلۋەتتە بۈگۈنكىدەك دۇنيانىڭ كۆز ئالدىدا قىرغىنچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان ئىشغالچىغا ئوچۇقتىن ئوچۇق «بىر سەپتە تۇرىدىغانلىق»نى جاكارلاۋاتقان، ئىسلامىي مەدەنىيەت ھاۋزىسىغا مەنسۇپ مەزلۇم مىللەتنىڭ سىياسەتچىسىنىڭ پوزىتسىيەسىنىمۇ، مۇستەقىللىق ۋە ئىنسان ھەقلىرى دەۋاچىلىرىنىڭ بىر تەرەپلىمە بايانلىرىنىمۇ خاتىرىلىمەي قويمايدۇ. دىققەتكە سازاۋەركى، نۆۋەتتە پەلەستىندىكى قىرغىنچىلىقنى قىرغىنچىلىق دەۋاتقىنىمىزدا بەلكىم بىزمۇ، دۈشمىنىمىزمۇ ئورتاق نۇقتىغا كېلىپ قالغان كۆرۈنۈشىمىز مۇمكىن. ئەمما بىزنىڭ پەرقىمىز بىلەن دۈشمىنىمىزنىڭ پەرقى بارلىقى ئېنىق ئەھۋالدا، پەرقنى ھېس قىلدۇرۇشمۇ بىزنىڭ ئىشىمىز، دۈشمىنىمىزنىڭ  چۈمبىلىنى يىرتىپ تاشلاشمۇ، ئۇنىڭ ساختا نىقابىنى ئېچىپ تاشلاشمۇ بىزنىڭ ئىشىمىزنىڭ بىر قىسمى بولىدۇ. لېكىن بىزنىڭ ئىشىمىز كەممىگەن يېرىگە مىللىي مەنپەئەتنى قوغلاشقان كۆرۈنۈپ زالىمنىڭ سېپىنى تاللاش، ئۇنى جاكارلاش، تاللاپ ۋە جاكارلاپ بولغاندىن كېيىن مەزكۇر زالىم سەپداشنىڭ چەكتىن ئاشقان قىرغىنچىلىقلرى چەكتىن ئاشسىمۇ  رېئاللىقنى كۆرۈپ تۇرۇپ تۈگۈلىۋېلىش بولماسلىقى كېرەك. بۇ بۈگۈنمۇ، ئەتىمۇ توغرا چۈشەنگىلى بولمايدىغان، ئاقلاپ-ئاقلاپ تۈزەتكىلى بولمايدىغان سىياسىي خاتالىقلاردۇر.
شۇ ئېسىمىزدە بولغايكى، بولغۇلۇق بولۇپ بولغان تەقدىردىمۇ ئۆزلۈك تەنقىدلىرىدىن قاچماسلىقىمىز، ئۆزىمىزنىڭ نەقەدەر ئىنسان ئەخلاقىغا، ئادىمىيلىك قىممەتلەرگە زىت كۈچنىڭ تەرىپىنى تۇتۇش ئارقىلىق خەلقىمىز ۋە ھەققانىيەتنى ياقىلايدىغان ئىنسانلار دۇنياسى ئالدىدا يۈزىمىزنى تۆكۈۋالغانلىقىمىزنى ئاڭقىرىشىمىز ۋە بۇ رېئاللىق بىلەن يۈزلىشىشمىز كېرەك بولىدۇ. بۇنىمۇ ھېس قىلمىغان بولساق، زالىم مۇستەملىكىچى خىتايدىن كۆرۈۋاتقان زۇلۇمغا قارشى ئادالەتنى ياقىلايدىغان كۈچنىڭ نېمىشقا مۇسۇلمان ھاكىمىيەتلەر تەرىپىدىن چىقمىغانلىقىدىن قاقشاپ، كەلسە - كەلمەس شىكايەتلەرنى ئەزۋەيلەپ ئولتۇرۇشنىڭ، نېمىشقا ھەممىنىڭ قىرغىنچىلىقنى كۆرمەسكە سېلىشقا تىرىشىۋاتقانلىقىدىن ئاغرىنىپ يۈرۈشىمىزنىڭ مەنىسى قالمايدۇ. ئۆزىمىز ئۆزىمىزگە، ۋىجدانىمىزغا دۇرۇس بولماي تۇرۇپ بىراۋلاردىن ئۆزىمىزگە دۇرۇسلۇق كۈتۈش، ئۇنى تاپالمىغاندا شەيتانىي سىياسەتنى ھەققانىي سىياسەتكە ئارىلاشتۇرۇپ ئۇماچ قىلىشنى ئاتالمىش مىللىي مەنپەئەتكە تارتىپ جوراش سېپى ئۆزىدىن خىيالپەرەسلىكتىن، خۇدا ئۇرغانلىقنىڭ بېشارىتىدىن باشقا ئىش ئەمەس.

**خاتىمە**

پەلەستىن خەلقىنىڭ ئىنقىلابىي شائىرى مەھمۇد دەرۋىش ۋەتەن ھەققىدە شۇنداق يازىدۇ: «ۋەتەن دېگەن نېمە؟ بۇ مۇنداقلا جاۋاب بېرىپ ئۆتۈپ كېتىدىغان سوئال ئەمەس. ۋەتەن سېنىڭ ھاياتىڭنى، دەۋايىڭنى ئەكس ئەتتۈرگۈچى تىمسالدۇر. ۋەتەن شۇنداق بىر روھكى، ئۇنىڭغا بولغان سۆيگۈڭ پەقەت ئۇنىڭ ئارقىلىق يارقىنلىشىدۇ. ھەق-ھوقۇقلىرىڭنى، زېمىن - تۇپراقلىرىڭنى قايتۇرۇۋېلىش جاسارىتى ئۇ روھ بىلەن تىكلىنىدۇ. ۋەتەن دېگەن نېمە؟ ۋەتەن ھەق بىلەن تۇپراقنى بىرلىكتە قايتۇرۇۋېلىش يولىدا ئۆلۈشكە تەشنالىقتۇر. ۋەتەن پەقەتلا خەرىتىدىكى بىر پارچە زېمىندىن ئىبارەت ئەمەس. ۋەتەن دېمەك، زېمىن ۋە ھەق بىرلىكتە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان ماكان، دېمەكتۇر. زېمىن ئۇلارنىڭ قولىدا تۇرۇشى مۇمكىن، ئەمما، ھەق مۇھەققەق ۋە مۇھەققەق سېنىڭ ئىلكىڭدە بولسۇن!».
دەرھەقىقەت، ھەقىقەتپەرۋەرلىكى قالمىغان مىللەت ھېسداشلىققا ئەرزىمەيدۇ. ھەقىقەت يوق يەردە نە ئىماندىن، نە ئەخلاقتىن، نە قىممەتتىن، نە مىللەتتىن، نە ھۆرلۈكتىن، نە ئادالەتتىن سۆز ئېچىش مۇمكىن. بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندىمۇ ھەقىقەتلىرىنى سىياسىي مەنپەئەتنىڭ قۇربانى قىلىشنى مىللىي مەنپەئەت چاغلاش ئۆز نۆۋىتىدە مىللەتنىڭ ھەقلىق دەۋاسىنى ھەقىقەتسىزلەشتۈرۈشتۈر. ھەقىقەتلىرىگە ئىگە چىقالمىغان سىياسەت ماھىيىتىدە مەغلۇبىيەتچى سىياسەتتۇر. ھەقنىڭ يولىدىن ئاداشقان بۇنداق سىياسەت، ئەمەلىيەتتە ھەقدارلىق سالاھىيىتىنىڭمۇ قولىدا ئەمەسلىكىنى جاكارلاۋاتقان سىياسەتتۇر. دەرۋىشنىڭ تەبىرى بىلەن ئېيتقاندا، ۋەتەن زېمىن بولۇش بىلەن بىرلىكتە ئۆز نۆۋىتىدە ئىگىلىرى ئۈچۈن بىر ھەقتۇر. ئۇنى قايتۇرۇپ كېلىش ئۇشبۇ ھەقنى ئۆز ئىلىكىدە تۇتۇپ تۇرۇش بىلەن مۇمكىن. ۋەتەننى تارتقۇزۇپ قويغان، شۇنداق تۇرۇپ ھەق ئەھلىمۇ بولالمىغان، ھەققىنى ۋە ھەققانىيىتىنىمۇ ئىلىكىدە تۇتۇپ تۇرالمىغانلار ماھىيەتتە ۋەتىنىنىمۇ ھەمدە قايتۇرۇۋېلىش ھەققىنىمۇ ئىلىكىدە تۇتۇشنى بىلمىگەن ۋە بىلەلمىگەن ئاۋارىگەرلەردۇر.

**- بۇرھان مۇھەممەد**
*2023-10-23*

---
**مەنبە:** ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى