ئىلىم يېشىلمىگەن مەسىلىلەرنى يېشىدۇ
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى
تەرجىمان: بۇرھان مۇھەممەد

- ئىلىم يولىغا قاراپ ئىلگىرىلەش
بىز دائىم زامانىۋى مىللەتلەر قاتارىغا كىرىش ۋە زامانىۋىلىشىش خۇسۇسىدا تەشەببۇسلارنى قىلدۇق. كۆپلىگەن ماقالىلەرنى يېزىپ كەلدۇق. ھەربىر يېڭىلىقنىڭ بىر قاتار شەرتى بولغىنىدەك، زامانىۋىلىشىشنىڭمۇ چوقۇم رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك بەزى شەرتلىرى بار. بۇ شەرتلەرنىڭ بىرىنچىسى ئىلىمگە توغرىدىن توغرا يۈرۈش قىلىشتۇر. ھەرقانداق بىر فەرد (شەخسنىڭ) ئۆزىنىڭ ئايرىم چۈشەنچىسى، تۇيغۇ - سېزىمى، ئىرادە قىلىشى بولغاندەك، مىللەتلەرنىڭمۇ بۇ تۈردىكى روھىي تالانت - قابىلىيىتى بولىدۇ. مىللەتلەرنىڭ چۈشەنچىسى ئىلىم ۋە پەلسەپە ئارقىلىق. تۇيغۇ - سېزىمى بولسا، دىن ۋە سەنئەت ئارقىلىق، ئىرادىسى ئەخلاق، سىياسەت ۋە ئىقتىساد ئارقىلىق قولغا كېلىدۇ.
زامانىۋى مىللەت ئىسپاتلىنىپ چىققان ئىلىملەرنى چۈشىنىدىغان بىر بەندە، دېمەكتۇر. پەلسەپە بولسا، چۈشەنچىدىن بەكرەك بىر تۈرلۈك سېزىشنى ماھىيەت قىلىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت ئىسپاتلىنىپ چىققان ئىلىملەرگە مۇخالىپ كەلمەسلىكمۇ پەلسەپەنى ئىلىملەر بىلەن ئۈزلۈكسىز مۇناسىۋەتلەشتۈرۈپ تۇرىدۇ.
ئىلىم ھەربىر ھادىسىنىڭ سەۋەبىنى كۆرسىتىشتۇر. بىر ھادىسىنىڭ سەۋەبىنى بىلسەك، ئۇنىڭغا پايدىلىق ياكى زىيانلىقلىقىغا قاراپ مۇئامىلە قىلالايمىز. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىلىم ھەرقانداق بىر ھادىسىنىڭ نەتىجىسىنى، خىزمەت قىلىش قائىدىسىنىمۇ كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دېمەك ئىلىم بىزگە غايىلىرىمىزگە يېتىش ئۈچۈن ۋاسىتىلەرنىڭ نېمىلىكىنى كۆرسىتىپ بەرگۈچى ئەمەلىي يولباشچىدۇر. شۇڭا «ئىلىم ئادىمى بولغاندىن ئەمەل (ئىش) ئادىمى بولايلى» دەۋېلىشنىڭمۇ ئورنى يوق. مانا ياۋروپا ۋە ئامېرىكا ئەللىرى ئورتادا تۇرۇپتۇ. ئۇ يەرلەردە ئەڭ ئەمەلىي مىللەت ھەممىدىن بەك ئىلىم بىلەن تەپەككۇر قىلىدىغان جەمئىيەتلەر ئەمەسمۇ؟ ئىلىمنىڭ يەنە بىر پايدىسىمۇ جەمئىيەتنىڭ ھەربىر ئەزاسىنى مۇشتەرەك قانائەت (ئورتاق زېھنىيەت) ئارقىلىق بىر - بىرىگە باغلاشتۇر. شەخسلەرنىڭ چۈشىنىش ئۇسۇلى ئايرىم - ئايرىم بولغانلىقتىن ئۆزىنىڭ شەخسىي ئەقلى ۋە پاراسىتى بىلەن چۈشىنىدىغانلار يالغۇز ئۆزىنىڭلا پىكرىنى توغرا، باشقىلارنىڭ چۈشەنچىلىرىنى خاتا دەۋالىدىغان ئىشلار بولىدۇ. بۇنداق قارىۋېلىش ئەمەلىيەتتە بىرلىكتە ئورتاق تىرىشچانلىق كۆرسىتىشكىمۇ، كۆرۈشۈپ يۈزتۇرانە دېيىشىشكىمۇ توسقۇن بولىدۇ. بۇنداق بىر رېئاللىق بار ئىكەن، جەمئىيەتنىڭ پۈتكۈل ئەزالىرىنى بىرلەشتۈرىدىغان ئورتاق زېھنىيەت يارىتىشقا، ھەمدە ئەمەلىي نەتىجىلەردىكى ئۇتۇق يولىدا غەيرى شەخسىي (شەخسىيەتتىن ھالقىيالايدىغان) بولۇشتىن ئىبارەت مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشىشتىكى كېرەكلىك بولغان چۈشەنچىلەرنى تۇرغۇزۇشقا ئېھتىياجلىق بولىمىز.
ئىلىمنىڭ يەنە بىر خىزمىتى ياخشى بىلەن ياماننى كۆرسىتىپ بېرىدىغانلىقىدۇر. ياخشى بىلەن ياماننى بەلگىلەشتە (ھەركىم ئۆز كاللىسى بويىچە بەلگىلىۋېلىپ) جەمئىيەت ئىچىدە چوڭ ئىختىلاپ ۋە جەڭجال (جەڭگە - جىدەل) چىقىشى تۇرغانلا گەپ. مەسىلەن بۇ «كونىلار تەرىپىدىن كەلگەن ھەممە نەرسە ياخشى، يېڭى بولغان ھەممە نەرسە يامان»، دېگەنگە ئوخشاش. شۇغىنىسى يېڭىلىق تەرەپدارلىرى بۇنىڭ دەل ئەكسىنى سۆزلەيدۇ. ھالبۇكى بۇ ئىككى يۆنىلىشنىڭ ھەر ئىككىلىسىنىڭ ئاساسى يوق. چۈنكى بىر نەرسىنىڭ ياخشى ياكى يامان بولۇشى ئۇنىڭ كونا ياكى يېڭى بولۇشى بىلەن  ئالاقىسىز. بۇنىڭدەك مۇھىم مەسىلىلەرنىڭ يېشىمىنى پەقەت ۋە پەقەت ئىلىمدىنلا كۈتەلەيمىز. ئىلىم ياخشى ۋە يامانلىق مەسىلىسىنى سەھىھىي (ساغلاملىق) ۋە مەرزىي (كېسەللىك) ئېنىقلىمىسى ئارقىلىق ئۆز ئارا سېلىشتۇرۇش شەكلى بىلەن ھەل قىلىدۇ.
ھايات سەھنىلىرىدە كۆرۈمىزكى، ئىلىم زامانىۋى بىر ھادىسىنىڭ «سەھىھىي» ياكى «مەرزىي» ئىكەنلىكىنى دەلىل ۋە ئىسپات ئارقىلىق بەلگىلەپ بېرىدۇ. تۇرمۇش ھادىسىلىرىدە ساغلام بىلەن كېسەلنى ئايرىپ بېرەلەيدىغان بۇ ئىلىم روھىي ۋە ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنى مەزكۇر «ساغلام» ۋە «كېسەل» گە ئايرىش ئۇسۇلى بىلەن نېمىشقا ئايرىپ بېرەلمىسۇن؟!
ئومۇمەن ئېيتقاندا، ئىلىم جەمئىيەتتىكى پۈتكۈل ھادىسىلەرنىڭ سەۋەبىنى ئادىللىق بىلەن ئايرىپ بېرەلەيدۇ. شۇنداق بولغاچقا، مەدەنىيەتلىك مىللەتلەر ھەر ئىشتا چوڭ مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قازىنالىغان.
بىرەر يېڭىلىقنىڭ جەمئىيىتىمىز ئۈچۈن پايدىلىق ياكى زىيانلىق ئىكەنلىكىنى بىزگە مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بېرىدىغان بۇ ئىلىم جەمئىيەتتە يۈز بېرىۋاتقان ئىختىلاپ ۋە تالاش تارتىشلارغا ئەسلا ئورۇن قويمايدۇ. بۇ كەمگىچە بىزدە يېڭىلىق ۋە كونىلىق تەرەپدارلىرى ئوتتۇرىسىدا نۇرغۇن تالاش - تارتىشلار، ئىختىلاپلار بولۇپ كەلدى. بۇندىن كېيىنمۇ بۇ خىل ئەھۋاللارنىڭ تۇغۇلماسلىقى ئۈچۈن ئىلىمگە توغرىدىن توغرا يۈرۈش قىلىشىمىز كېرەك.
زامانىۋى بىر مىللەت بۈيۈك سانائەتلەرسىز، ھىپزى سىھھەت (ساقلىق ساقلاش)  سىز، ئات - ھارۋىسىز، ئۇچقۇ (ئايروپىلان) سىز، ئېلېكتىرسىز راھەت ياشىيالمايدۇ. مىللىي ئىقتىسادىنى يۈكسەلدۈرەلمەيدۇ. پۈتۈن بۇ ماددىي ۋە مەنىۋى ئېھتىياجلارنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدىغان نەرسە پەقەتلا مۇسبەت ئىلىملەر (پوزىتىپ ئىلىملەر) دۇر. دېمەك، مىللەتنىڭمۇ، مىللەت ئەزالىرىنىڭمۇ دەسلەپكى ۋەزىپىسى توغرىدىن توغرا ئىلىمگە يۈرۈش قىلىش بولۇشى كېرەك.
مەنبە: «ئەرك گېزىتى»، 99 - سان، 1947 - يىل، 5 - نويابىر.