سازايى بولۇۋاتقان دۆتلۈك ۋە ئايدىڭلاتقۇچى ئەقلىيەت
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
ۋاقتى: 2020-08-10
خەتكۈچلەر: دۆتلۈك
ئەقلىيەت
تەرەپبازلىق
كوللېكتىپ پىسخىكا
مەنسۇبىيەت
ئىجتىمائىي كىرىزىس

# سازايى بولۇۋاتقان دۆتلۈك ۋە ئايدىڭلاتقۇچى ئەقلىيەت

**ئاپتورى:** بۇرھان مۇھەممەد
**ۋاقتى:** 2020-يىل 10-ئاۋغۇست

## [تەرەپبازلىق ۋە تەرەپ تۇتۇش پەرقى]
دۆتلۈك — زېرەكلىكتىكى، چۈشەنچ، سەزگۈ ۋە ئىدراكتىكى زەئىپلىكتىن كېلىپ چىقىدىغان بىر خىل ھالەت. تەرەپبازلىق بولسا، دۆتلۈكنىڭ ئادەم پىسخىكىسىدا ئىپادىلىنىدىغان گەۋدىلىك ئىپادىلەردىن بىرى. ئەلۋەتتە بۇ يەردە تەرەپ تۇتۇش بىلەن تەرەپبازلىق ئوتتۇرىسىدا پەرق بار. تەرەپ تۇتۇش كەڭ مەنىدە مەنسۇبىيەت كاتېگورىيەسىگە ئائىت ئۇقۇم بولۇپ، تەرەپ تۇتۇش ماھىيەت نۇقتىسىدىن ئىنساننى ئېنىقسىزلىق ۋادىلىرىدا تېڭىرقاشتىن، روھىي ئەنسىزلىك ۋە بىخەتەرلىك تۇيغۇسىنى يوقىتىشتىن ساقلايدىغان بارگاھ ياكى قورغان مىسالىدۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، تەرەپ تۇتۇش ئىنسان ئۈچۈن مەۋھۇملۇق ۋە ئېنىقسىزلىقلار ئارىسىدىن مەلۇملۇق ۋە ئېنىقلىق دۇنياسىغا ئېلىپ چىققۇچى پەللىدىن ئىبارەت. شۇڭا ئىنسان ئىنسانلىق تەبىئىتى بىلەن تەرەپ تۇتىدۇ. كىشىنىڭ مەلۇم دىنغا، مۇئەييەن ئىقلىمغا، ۋەتەنگە، جەمئىيەتكە، مىللەتكە، ئېقىمغا بولغان تەۋەلىك تۇيغۇلىرى ئەنە شۇ تەرەپدارلىق ۋە تەرەپ تۇتۇش كۆرۈنۈشلىرىنى ئىپادىلەيدۇ. خۇددى شۇنىڭدەك، كىشىنىڭ بەلگىلىك دۇنيا قاراشقا، ھايات نىزامىغا، مۇئەييەن كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەت تەۋەلىكىگە بولغان مەنسۇبىيەت تۇيغۇلىرىنىمۇ ئۇنىڭ تەرەپ تۇتۇش كۆرۈنۈشلىرى قاتارىدىن ھېسابلاشقا بولىدۇ. بۇ جەھەتتىن كىشى ئۈچۈن مەنسۇبىيەت ۋە تەرەپدارلىقى ئېنىق بولغان مۇئەييەن دۇنيا قاراشنىڭ نۇقتىئىنەزەرلىرى ئاساسىدا ئويلىشى، پىكىر قىلىشى ۋە پىكىر ئىشلەپچىقىرىشىدىنمۇ ئارتۇق ئەقەللىي ئىنسانىي تۇتۇم بولمىسا كېرەك. ئائىلىدىن جەمئىيەتلىشىش، شەخستىن كوللېكتىپ ۋە مىللەتلىشىشكە قەدەر بولغان بارلىق جەريانلاردا كۈلتۈرنىڭ ئىنسانغا بېغىشلايدىغان ئەڭ مۇھىم قىممەتلىرىدىن بىرىمۇ ئىنساندىكى تەبىئىي فىترەتنىڭ تەلىپى بولغان تەرەپدارلىق خاراكتېرىنى تويۇندۇرۇش، مەنسۇبىيەت تەۋەلىكلىرىنى يوقىتىپ قويماسلىقنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر. شۇنداقلا كىشىگە ئەۋلادتىن ئەۋلادقا شەكىللىنىپ ۋە تاكامۇللىشىپ كەلگەن كىملىك ئەنئەنىسىنى مۇھاپىزەت قىلىش روھىدىن قايماسلىقنى ئۆگىتىشىدۇر. بۇ جەھەتتىن كۈلتۈردىن ياتلىشىش تەرەپدارلىق روھىدىن يىراقلىشىش مەلۇم مەنىدىن ئېنىقلىقتىن ئېنىقسىزلىققا، مەلۇملۇقتىن مەۋھۇملۇققا چېكىنىشتۇر. تەرەپدارلىقىنى يوقاتقان ئىنسان ئۆز نۆۋىتىدە غايىسىنى يوقاتقان ۋە ھاياتىيلىقى ئۆچكەن روھىسىز ئىنساندۇر. تەرەپسىزلىككە مۇپتىلا بولغان ئىنسان دېمەك، قەدىمى يەرگە چىڭ باسمىغان، تۇراقسىز ئىنسان دېمەكتۇر. تۇراقسىز ئىنسان دېمەك غايىسىدىن قايغان، بەلكى غايىسىنى يوقاتقانلىقىنىمۇ سەزمەيدىغان سەركەش ئىنسان دېمەكتۇر. سەركەشلەشكەن ئىنسان خۇددى ھايات يولىدىن ئاداشقان مىسالى تەپەككۇر ۋە دۇنيا قارىشىدىمۇ سەركەشلىشىدۇ. تەپەككۇر چوڭقۇرلۇقىنى يوقىتىپ يۈزەكىيلىشىدۇ. تۇتۇقلۇق ۋە تۇراقسىزلىق چىرمىۋالىدۇ. دۇنيا قارىشى تۇتۇق ئىنسانلارنىڭ مەنسۇبىيەت تۇيغۇلىرىمۇ شامالنىڭ يەلپۈشىگە باقىدىغان ئۇچقۇن مىسالى ۋەزنىسىز ۋە يېنىك بولىدۇ. بۇنداق تىپقا ئايلانغان ئىنساننىڭ ئىدىيەسىى غۇۋا، تەپەككۇرىمۇ يۈزەكى، پۈچەك ۋە ھېسسىي بولىدۇ.

تەرەپبازلىققا كەلسەك، ئۇ مۇئەييەن تەرەپ تۇتۇشتىنمۇ، تەرەپسىزلىكتىنمۇ پەرقلىنىدىغان خاھىشتۇر. چۈنكى تەرەپ تۇتۇش پائالىيىتى لوگىكا قانۇنىيەتلىرىدەك ئېنىقسىزلىقتىن ئېنىقلىققا، ھېسسىيلىقتىن ئەقلىيلىككە، مەۋھۇملۇقتىن مەلۇملۇققا ئۆرلەيدىغان جەريان. بۇنداق جەرياننى باسمىغان ياكى نېمىنىڭ تەرەپدارلىقىنى ئاڭقىرىماستىن تۇتۇلغان تەرەپدارلىقمۇ شەكلىي تەرەپدارلىق بولۇپ، تەرەپسىزلىكتىن پەرقسىز بولغان سەۋىيەسىز ۋە ئاڭسىز ھالدىكى تەۋەلىنىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس. تەرەپسىزلىك بولسا، مۇئەييەن ئاڭنى يىتتۈرۈپ قويۇش ياكى چېكىنىش ۋە چۈشكۈنلىشىش جەريانىنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى ئىنسان فىترەت ئىتىبارى بىلەن بىر تەۋەنىڭ مەنسۇپكارى بولۇپ تۇغۇلغاندۇر. شۇڭا ئۇنىڭ كېيىنكى تەرەپسىزلىكى يېڭى بىر تاللاش بولماستىن، بەلكى چېكىنىش ۋە ئېنىقلىقتىن تۇتۇقلۇققا يۆتكىلىشى ھېسابلىنىدۇ. تەرەپبازلىق پىسخىكىسى بولسا، ئەنە شۇ چۈشكۈنلۈكنىڭ ۋە چېكىنىشنىڭ، شۇنداقلا مەلۇملۇق بىلەن ئېنىقسىزلىقنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى تېڭىرقاشتىن كېلىپ چىقىدىغان داۋالغۇشلۇق ھالەتتۇر. بۇنى ئۆز نۆۋىتىدە ئەقىلگە چاپلاشقان مەرەز دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. دۆتلۈك مانا بۇ تەرەپبازلىقنىڭ تىپىك ئىپادىسى بولۇپ، خاراكتېر جەھەتتىن دۆتلۈك ئەقىلنىڭ قارىمۇقارشىسى بولماستىن، بەلكى زېرەكلىكنىڭ قارىمۇقارىشىسىدۇر. دۆتلۈكنىڭ ئىپادىسى بولغان تەرەپبازلىق ماھىيەتتە ئېنىقلىق بىلەن ئېنىقسىزلىق، مەلۇملۇق بىلەن مەجھۇللۇق ئوتتۇرىسىدىكى پاسىللاردىن بولۇپ، ئېينىشتېيننىڭ مۇنۇ سۆزىدە بۇ نۇقتىنى كۆرۈپ يېتىش مۇمكىن: «جاھاندا ئىككى نەرسىنىڭ چېكى يوق. بىرى كائىنات، يەنە بىرى دۆتلۈك...». ئۇ يەنە مۇنداق دەيدۇ: «دۆتلۈك بىلەن زېرەكلىكنى ئايرىپ تۇرىدىغان پەرق شۇكى، زېرەكلىكنىڭ چېكى بار».

## [دۆتلۈك ۋە ئۇنىڭ خەتىرى]
يۇقىرىقى «چېكى بولۇش» ئىپادىسى ئېنىقلىقنى كۆرسەتسە، «چېكى بولماسلىق» ۋە «مۆلچەرلىگۈسىز»لىك مەلۇم مەنىدىن ئېنىقسىزلىقنى، تۇتۇقلۇقنى، مەلۇملۇقنىڭ ئەكسىچە مەجھۇللۇققا تۇتىشىدىغان پايانسىزلىقنى كۆرسىتىدۇ. خاتا چۈشەنچىدىن شەكىللەنگەن تەرەپ تۇتۇش بىلەن دۆتلۈكتىن كېلىپ چىققان تەرەپبازلىق ئىللەت نۇقتىسىدىن ئوخشاش بولسىمۇ خاراكتېر جەھەتتىن پەرقلەرگە ئىگە. چۈنكى، تەرەپ تۇتۇشتا چۈشەنچىدە خاتالىق بولسا، ئۇنى ئەقلىي جەھەتتىن توغرىلىغىلى، چۈشەنچىنى ئىسلاھ قىلىش ئارقىلىق ئاڭسىزلارچە تەرەپ تۇتۇشقا ئېلىپ بارغان خاتا پوزىتسىيەلەرنى تۈزەتكىلى، ئۇقۇشماسلىقنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋالغىلى بولىدۇ. بىراق، دۆتلۈككە ياتىدىغان تەرەپبازلىق بەئەينى «كۆزى ئوچۇق قارىغۇ»لۇققا ئوخشاش ئىچكى ماھىيەت ۋە خاراكتېرگە مۇناسىۋەتلىك ئىللەت بولۇپ، بۇنىڭ تۈزۈلۈشى، تۈپ يىلتىزىدىن ساقىيىشى بەسى مۈشكۈل. مەشھۇر فىرانسۇز يازغۇچى ۋە ئاتاقلىق ئوبزورچى ئاناتول فرانس [Anatole France] ئېيتقاندەك: «دۆتلۈكنىڭ خەتىرى يامانلىقتىن ئېغىر. چۈنكى يامانلىقنىڭمۇ ئۇھ دەيدىغان چاغلىرى بولىدۇ. بىراق دۆتلۈك توختاۋسىز داۋاملىققا ئىگە».

دەرۋەقە دۆتلۈكنىڭ ئۆزى مۆلچەرلىگۈسىز بولغىنىدەك، ئۇنى ئوڭشاشنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش بولماسلىقىنىمۇ مۆلچەرلەش قېيىن. دۆتلۈكتىن شەكىللەنگەن تەرەپبازلىقنىڭ ئۇل جەھەتتىن ئېنىقسىزلىققا تۇتاشقان بولۇشى، ئېنىقلىققا مايىل بولغان تەرەپدارلىقتىن نېسىۋە ئالمىغان بولۇشى مەزكۇر خاھىشنىڭ يامان سۈپەتلىك ئۆسمە خاراكتېرلىك ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، مەسىلىنىڭ ئۆزى ئېنىقسىز بولغاندەك، ئۇنى ھەل قىلىشنىڭ يولىمۇ ئېنىقسىزلىق بىلەن سۈپەتلەنگەن. چۈنكى، مۇئەييەنلەشتۈرۈلگىنىدەك، دۆتلۈكنىڭ چېكى يوق.

تەرەپبازلىق ئۆز نۆۋىتىدە بىر پىسخىكىلىق ئىللەت بولۇش سۈپىتى بىلەن ئەقىلىيلىككە يانداشمىغان، سەۋىيە ۋە ساپادىن نېسىۋىلەنمىگەن خاھىشتۇر. ئەقلىي پائالىيەت ئىنسان زېھنىدە بەلگىلىك قانۇنىيەت، رىتىم ۋە تەرتىپ جەريانلىرىنى باشتىن كەچۈرسە، ئەقلىيەت يوقسۇنلۇقى تەرتىپسىزلىكنى، زىتلىقنى، قالايمىقانلىق ۋە تاققا - تۇققىلىقنى، يۈزەكىلىكنى سادىر قىلىشتىن خالىي بولالمايدۇ. تەرەپبازلىق ئىللىتىگە مۇپتىلا بولغۇچى ئۈچۈن ئەقلىي پائالىيەت بىر تۈرلۈك مۇرەككەپلىك، چېگىكلىك بولۇپ، تەرەپبازچە زېھنىيەتتە سەۋىيە دەرىجىلىرىگە دائىر ئۇقۇم، تاللاش ۋە شاللاش قارارى بولمايدۇ. بەلكى ھەمىشە ھېسسىيلىققا تۇتقۇن بولۇپ ئۆز مۇقامىنى ئەزۋەيلەپلا ئۆتىدۇ. گەپ - سۆزىدە قەدەمدە بىر چېچىلاڭغۇلۇق، يۈزەكىلىك ئەكس ئېتىدۇ. قانۇنىيەت ۋە سەۋىيە دەرىجىلىرىنى ئايرىش دىتىدىن مەھرۇم قالغان بۇ خىل تەرەپبازلىق ئىنسان بىلەن ھايۋان ئوتتۇرىسىنى ئايرىيىدىغان ئەقلىي تەپەككۇر دىن ئىبارەت تۈپ پەرقتىن يوقسۇنلۇشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇنداق ئىللەتكە دۇچار بولغانلار ئوڭايلا ھاياجانلىنىدۇ، ئانچىكى سۆزلەردىن تېزلا تەسىرلىنىپ كېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە ئوڭايلا مەنسۇبىيەتسىزلەشكەن ۋە شالغۇتلاشقان ئەقلىيەت يوقسۇنلىرىنىڭ مەپتۇنلىرىغا ئايلىنىشتىن، تېپىلغۇسىز خېرىدارلىرى، ئاداققى ھىمايىچىلىرى ۋە ھەتتا قولچوماقچىلىرى بولۇشتىن قاچالمايدۇ. چۈنكى، مىزاج - تەبىئەت ئاشۇنىڭغا ئۇيغۇن، كۆڭۈل شۇنى ئىستەيدۇ. زېھنىيەت شۇنىڭغا مايىل.

## [كوللېكتىپ دۆتلۈك ۋە ئىجتىمائىي كىرىزىس]
شەخستە دۆتلۈكنىڭ مەيدانغا كېلىشى ساقلانغىلى بولمايدىغان ھادىسە بولسىمۇ، ئەمما بىنورمال بولغىنى دۆتلۈكنىڭ شەخسلىكتىن ھالقىپ كوللىكتىپلىشىشىدۇر. شەخسنى مەركەز قىلغان دۆتلۈكنى ئارقا كۆرۈنۈشى جەھەتتىن تەبىئىي ۋە سۈنئىي دەپ ئايرىش مۇمكىن. چۈنكى دۆتلۈك ھەمىشە سىرتقى ئامىللار تەسىرىدە بولۇۋەرمەيدۇ. بەزىلەرنىڭ دۆتلۈكى تۇغما بولىدۇ. بىراق كوللېكتىپ دۆتلۈك ئۇنداق ئەمەس. كوللېكتىپ دۆتلۈك كۆپىنچە ھالدا سۈنئىي بولىدۇ. چۈنكى ئەقىل ئوبيېكتىپ جەھەتتىن بىر بولسىمۇ، ئەمما ئىدراكىي جەھەتلەردە فۇنكسىيە، سەۋىيە تەرەپلىرىدىن پەرقلىق بولىدۇ. شۇڭا كوللېكتىپنىڭ كوللېكتىپ شەكىلدە دۆتلۈككە مۇپتىلا بولۇشى مەنتىقىسىز. بۇ ۋەجىدىن كوللېكتىپ دۆتلۈك تەبىئىي ھادىسە ئەمەس، بەلكى سۈنئىيدۇر. كوللېكتىپ دۆتلۈك سۈنئىي دېگەن چېغىمىزدا، ئۇنىڭ دۆتلەشتۈرۈلۈشنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىگە شەك قالمايدۇ.

ۋەزىيىتىمىزگە بۇ نۇقتىلار ئاساسىدا قاراپ چىققىنىمىزدا، نۆۋەتتىكى سەرسانلىق ھاياتىمىزدا سەرسانلىقتىن ئاۋۋالقى ئاسارەت ۋە كونتروللۇق دەۋرىمىزدىكى ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي بوھرانلىرىمىز ھەسسىلەپ ئارتىۋاتقان بولسا، بۇنىڭغا ياندىشىپ ئورتاق پىكىر تىلى ۋە ئىلىم تىلىدىن يوقسۇل ھالدا شەكىللەنگەن ۋە شەكىللەندۈرۈلگەن زېھنىيەتلەر ئارا توقۇنۇشلارمۇ ئۆتكۈرلىشىپ بارماقتا. شۇنداقلا ساغلام ئەقلىيەتنىڭ ئىشىكلىرى دۆتلەر تەرىپىدىن تاقاق سېلىنىشقا دۇچ كەلمەكتە. ھەر مەسىلىنى ئۇنىڭغا باب يولدا ھەل قىلىش، دىيالوگ، ئەقلىي ۋە ئىلمىي سەۋىيەلەردە ھەل قىلىشقا يېقىنلىشىش ئورنىغا، قارشى پىكىرنى پىكىر ئارقىلىق ئەمەس خىتايچە پىپەن ئۇسۇلى بىلەن بېسىقتۇرماقچى بولۇش، گېزى كەلسە توپلىشىپ ھاقارەت قىلىش، تۆھمەتلەرنى ئارتىش ئارقىلىق ئاقلاش ۋە تەرەپبازلىق خۇمارىنى بېسىقتۇرۇش تىپىدىكى چىڭقىلىش ۋە چىدىيالماسلىقلار كوللېكتىپ دۆتلۈكنىڭ يارقىن ئىپادىلىرى ھېسابلىنىدۇ. شۇنىڭدەك يەنە خاراكتېرى ئېتىبارى بىلەن تەھلىل ۋە تەپەككۇرغا كەمبەغەل بولۇشقا قارىماي، مەسىلىنى پۈتۈنلەي تەرەپ ۋە قۇتۇپلار نۇقتىسىدىن كۆزىتىش، پەقەتلا ئۆز قۇتۇپىغا ئىگە چىقىش يۈزىسىدىن ئىلىمنىڭ، پىكىرنىڭ پايخان بولۇشىغا كۆز يۇمۇش قاتارلىقلارمۇ پاراسەت كۆزىدىن مەھرۇملۇقنىڭ، كۆزى ئوچۇق قارىغۇلۇقنىڭ ئىپادىسىدۇر. قايىل قىلارلىق باھانە ئۇيدۇرغۇدەك ماجالى يوق تۇرۇپ ئۆز گېپىنى ئەزۋەيلەش ئارقىلىق ئۆز تەۋەلىكىنى ھەقلىققە چىقىرىش ئۈچۈن تۆھمەت توقۇشتىن ئايانماسلىق، قارىلاش كومپانىيەسى قوزغاشلار پەقەتلا دۆتلۈكتىن كېلىپ چىقىۋاتقان تەرەپبازلىق خاھىشلىرىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.

## [خاتىمە: ئەقلىيەت ۋە ھەقىقەت]
ئەقلىيلىكنىڭ دۆتلۈكتىن پەرقى شۇكى، ئەقلىيلىك مەنتىقىي ئاساسنى، پاكىتلىق تەھلىلنى ئېتىبارغا ئالىدۇ. ھەقىقەت ئىزدەيدۇ. ھەقىقەت ئاستىن - ئۈستۈن بولغانلىقى بىلىنگەندە ئۇنىڭغا ئېتىراز قىلىشنى بىلىدۇ. ئۇنىڭ ئېتىرازىمۇ ئەقىلدىن، ئىلىمدىن مەنبەلەنگەن بولىدۇ. دۆتلۈكنىڭ بولسا بۇنداق بىر دەردى يوق. ئۇ ھەممىنى شەكىلگە قاراپ ئايرىيدۇ. شەكلىيلىقنى ئەتىۋارلايدۇ، شەكىلگە قاراپ ھۆكۈم چىقىرىدۇ ۋە شەكىل ئاساسىدا تەرەپ تۇتىدۇ. گېرمانىيەلىك يازغۇچى ۋە جەمئىيەتشۇناس كارىل ئالبېرت [Carl Albercht] كوللېكتىپ دۆتلۈكنى: «سەزگۈنى يوقىتىش ۋە مەيدان - مەۋقەگە قارىتا ئاڭ يېتەرسىز بولۇش» دەپ كۆرسىتىدۇ. دەرۋەقە، دۆتلۈك شەخستىن كوللېكتىپلىشىشكە يۈزلەنگەندە ماھىيەتنى سېزىش، ئىگە چىقىۋاتقان ۋە دەۋاسىنى قىلىۋاتقان نەرسىنىڭ خاراكتېرىگە يۈزەكى پوزىتسىيە تۇتۇشتەك ئاڭ قەھەتچىلىكى ئەۋج ئالىدۇ. ئاڭلىق رەۋىشتە پوزىتسىيە تۇتۇشتىن، تەمكىنلىكتىن ۋە چوڭقۇرلۇقتىن ئەسەر قالمايدۇ. دۆتلۈك سازايە بولۇۋاتقان بۇنداق بىر ئاتموسفېرادا تەپەككۇردىن، دىيالوگدىن، ئىلىمدىن ۋە ھەقىقەتتىن سۆز ئېچىش مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى پىكىر قىلىش، تەپەككۇر ۋە تەھلىل ئېلىپ بېرىش، كونكرېت تېمىلاردا مۇھاكىمە يۈرگۈزۈپ قەلەم تەۋرىتىش دۆتلۈكنىڭ خاراكتېرى بىلەن ئۇيۇشىدىغان نەرسە ئەمەس.

دەرھەقىقەت، ئىلىمىيلىك، ئەقلىيلىك، تەپەككۇر چوڭقۇرلۇقى قاتارلىقلار دۆتلەر چۈشەۋاتقان سۈنئىي دۇنيانىڭ، سەپسەتىگە مايىللىق ئاساسىدا شەكىللەنگەن تەرەپبازلىقنىڭ ئەپت - بەشىرەسىنى ئېچىپ تاشلايدىغان ساغلام قورالدۇر. دۆتلۈك بەزىدە كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئاقىۋەتلىرى ئېتىبارى بىلەن مەرەزلىكلەرنىڭ ئۇۋۇسىغا ئايلىنىپ قالىدۇ. مەرەزلەرنىڭ ئۇزۇنغا سوزۇلۇشى، مەرەزلەنگۈچىگە ۋە مەرەزدىن يۇقۇملانغۇچىلارغا زىيان ئېلىپ كېلىشى، ھەتتا يۇقۇملانمىغانلارغىمۇ نۇرغۇن مەھرۇملۇقلارنى ئېلىپ كېلىشى، نەتىجىدە ئۆزىنىمۇ، ئۆزگىنىمۇ ئالداپ ئۆتۈشتىن، پاراكەندە قىلىشتىن خالىي بولالماسلىقى مۇمكىن. بىراق شۇنىمۇ دىققەتتىن ساقىت قىلماسلىق كېرەككى، بىلىم ۋە ساغلام روھتىن ئىبارەت يەر يۈزىدە ئەۋلادتىن ئەۋلادقا مىراس قالىدىغان ئەبەدىي قىممەتلەر ئالدىدا دۆتلەر دۇنياسىنىڭ ھامان كۆپ سانلىق ئاقىللار نەزىرىدىن چۈشۈشكە مەجبۇر بولىدىغانلىقى، كۆپۈك مىسالى لاتقىلار دۇنياسىدىن تېگىشلىك ئورنىنى تاپىدىغانلىقى مۇقەررەر. قۇرئان تىلى بىلەن بىر جۈملە سۆزگە يىغىنچاقلىغىنىمىزدا: «كۆپۈك بولسا ئېقىپ تۈگەيدۇ، ئىنسانلارغا پايدىلىق نەرسە زېمىندا قېلىپ قالىدۇ.» [سۈرە رەئد، 17 - ئايەت].

**يازار:** بۇرھان مۇھەممەد
**ۋاقتى:** 2020-08-10