قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (1)

مۇقەددىمە

گۇۋاھلىقتا ئادىل بولۇش، باھادا لىللالىقنى ئۆلچەم قىلىش ھەربىر ئىمان ئىگىسىنىڭ باش تارتىپ بولماس مەجبۇرىيىتى. گۇۋاھلىق ئاڭلىغان ياكى كۆرگەن ۋە شاھىت بولغانلىرى خۇسۇسىدا قىلىنغان راستچىل باياندۇر. بۇ سۆز گاھىدا بىر ئىشنىڭ يۈز بەرگەن ياكى يۈز بەرمىگەنلىكىنى دەلىللەيدىغان ئىسپاتقىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. بۇ چاغدا ئۇنىڭ ئىپادىلەيدىغان مەنىسى مەجازغا يېقىنلىشىدىغان بولۇپ، سۆزنىڭ چېتىلىش دائىرىسى يۇقىرىقى گۇۋاھلىق ئۇقۇمىدىن ھالقىپ شاھىتلىق ئۇقۇمىغا بېرىپ قالىدۇ. شاھىتلىق بولسا، گۇۋاھلىق ئۇقۇمىنىڭ قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن ئىپادىلىنىشىدۇر. شاھىتلىق مەيلى ئۇقۇم جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى مەنە دائىرىسى جەھەتتىن بولسۇن گۇۋاھلىقتىنمۇ كەڭ ۋە كۆپ قاتلاملىق مەنىگە ئىگە. گۇۋاھلىق مۇئەييەن ھادىسە ياكى سوئال - سوراققا قارىتا ئىسپات ياكى دەلىللىگۈچى بولۇشتىن ھالقىپ كەتمەيدۇ. شاھىتلىق بولسا، كۆرگەن ياكى بىلگەنلىرىدە راستچىل بولۇشنى، توغرىنى توغرا، خاتانى خاتا دېگەندىن سىرت ئۇنى تۈزلەشنى، توغرىلاشنى، باتىلنى پاش قىلىپ ھەقنى ئۆز ئورنىغا قويۇشنىمۇ مەزمۇن قىلىدۇ. بۇ مەنىدىن شاھىتلىق نوقۇل كۆرۈپ تاماشا قىلىش مەنىسى بىلەن چەكلەنگەن ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ مەزمۇن - مۇھتەۋاسىغا شاھىت بولۇۋاتقان نەرسىسىگە ئىگە چىقىش، نازارەت قىلىش ۋە مەسئۇلىيەتكار بولۇش مەنىلىرىمۇ يۇغۇرۇلغان. قۇرئان كەرىم شاھىتلىقنىڭ بۇ مەنىلىرىگە ئىشارەت قىلغان بىر ئايىتىدە شاھىتلىقنىڭ خاراكتېرىنى بايان قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكىنى ئىپادىلەشتە «قائما بالقسط (ئادىللىقنى بەرپا قىلغان ئاساستا)» [1] دېگەن ئىبارىنى ئىشلىتىدۇ. «قسط» كەلىمسى تارازىدا ئادىل بولغانغا ئوخشاش ھەققانىيلىقنى، لىللالىقنى كۆرسەتسە، «قائما» كەلىمىسى ئىجرا قىلىشنى، بەرپا قىلىشنى، تۈزلەش ۋە توغرلاشنىمۇ كۆرسىتىدۇ. دېمەك، شاھىتلىقنىڭ خاراكتېرىدە ئەگرىنى كۆرۈپ تاماشا قىلىش يوق، باتىلغا كۆز يۇمۇپ سۈكۈتتە تۇرۇۋېلىش تېخىمۇ يوق. شاھىتنىڭ ئىشى بۇ مەنىدىن ئويغاق تۇرۇش، ئەتراپىغا، جەمئىيىتىگە ۋە دۇچ كەلگەن ھەر ئىشقا سەگەكلىكنى جارى قىلىش، ئەگرىنى تۈزلەش بولۇشى كېرەك. ئۆزگىچە نۇقتىلاردىن بىرى شۇكى، قۇرئان شاھىتلىقتىن ئىبارەت ھەقىقەتكە گۇۋاھلىق بىلدۈرۈش، ھەقنى جاكارلاش ۋە ئۇنىڭغا شاھىتلىق قىلىش سۈپىتىنى ئاللاھ، پەرىشتىلەر ۋە «أولوا العلم (ئىلىم ئىگىلىرى)»دىن ئىبارەت ئۈچ تۈرلۈك شەخسىيەتتە تېپىلىدىغان سۈپەتلەر قاتارىدا مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. دېمەك شاھىتلىقنىڭ ۋەزنى ئېغىر بولۇپلا قالماي، ئۆز نۆۋىتىدە ئىلىم ئىگىلىرىدە بولۇشقا تېگىشلىك تۇتۇمنىڭ، مەسئۇلىيەت ۋە خاراكتېرنىڭ بەلگىسى. شۇنداقكەن، ئىلىم ئەھلى بولغانلار، يەنى ئۆز نۆۋىتىدە تەڭرى ۋە پەرىشتىلەر بىلەن بىر ئورۇندا زىكرى ئۆتكەن ئىلىم بېرىلگەنلەر مەسئۇلىيىتى ۋە مەجبۇرىيىتى دائىرىسىدىكى ئىشلاردا مەلۇم مەنىدە شاھىتلاردۇر. ئىلىم بېرىلگەنلەر ئۈچۈن ئىلىمنىڭ ھەققىنى بەرمەك قانچە مۇھىم بولسا، ئۇنىڭ ئەگرىنى تۈزىمەك، توغرىنى بەرپا قىلىش يولىدا شاھىتلىق قىلماق، ئاقارتماق ۋە ئىسلاھ يولىنى تۇتماق ئۇشبۇ ئىلىم بېرىلگەنلەر تەبىقىسىنىڭ مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتلىرىدىندۇر.

مەلۇم بولغاندەك، يېقىنقى ۋاقىتلاردا قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسى ۋە «قۇرئان كەرىمنىڭ تەپسىرى»نىڭ تەرجىمىسى قاتارلىق بىر يۈرۈش ئەسەرلەرنىڭ نەشردىن چىققانلىقىغا دائىر خەۋەرلەر، سۆھبەتلەر، ئېلان - تەشۋىقاتلار ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى بىر ئالدى. بۇنىڭ ئىچىدە قۇرئاننىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە دائىر ئوخشىمىغان كۆز قاراشلار، تارتىشمىلار، قاتتىق - قۇرۇق مەدھىيەلەر قاينام تاشقىنلىدى. شۇنداقلا مەزكۇر تەرجىمىگە قارشى كۈچلۈك ئېتىرازلار، نارازىلىقلارمۇ ئۆكسىمىدى. بىر ياندىن ئۇزۇن يىللىق ئىجتىھاد سەرىپ قىلغانلىق، باشلىغاننى كامالەتكە يەتكۈزگەنلىك، ئۆزىدىن ئىلگىرىكىلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئىلمىي خاتالىقلىرىغا تۈزىتىش بەرگەنلىك، تەرجىمە بۇزۇقلىرىنى ئوڭشىغانلىق ئىددىئالىرى دەۋا قىلىنغان بولسا، يەنە بىر ياندىن مەزكۇر تەرجىمىنىڭ كۆچۈرمىچىلىكنى ئاساس قىلغانلىقى، ئىددىئاسىغا تۇشلۇق ئەمەسلىكى، ئەڭ چوڭ قىلالىغىنىنىڭ ئالدىنقىلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى كۆچۈرۈپ - چاپلاش، يىرتىپ - ياماش، تىكىپ - سۆكۈشتىن باشقا بولمىغانلىقى، بولۇپمۇ تەرجىماننىڭ ئىددىئا قىلىۋاتقىنىدەك ئالاھىدە «يېڭى»لىق، «ئۆزگىچىلىك» يوقلۇقى قاتارلىق نارازىلىقلار ئوتتۇرىغا تاشلىنىپ تۇردى. قىسقىسى، ئۆزىدىن ئىلگىرى قىلىنغان قۇرئان تەرجىمىلىرىنى «كونا»غا چىقىرىپ تۇرۇپ ئالقىشلىنىۋاتقان، ئىلمىي ئەمگەكتىن بەكرەك ئۆزىدىن ئىلگىرىكى تەرجىمىلەرگە قارشى رىقابەت تۈسى ئالدۇرۇلۇپ قالغان مەزكۇر «يېڭى تەرجىمە»گە قارىتا دەۋا قىلغانغا تۇشلۇق بەك چوڭ ئۆزگىچىلىك يوقلۇقى، ئالاھىدە تەقدىرلىگۈدەك ئىلمىي ئىجتىھادنىڭ سىڭمىگەنلىكى، ئەكسىچە قىلىنغان ئىشنىڭ خاراكتېرى باشقا، ھۈنەر ئىچىدە ھۈنەر بارلىقى قاتارلىق نۇقتىلار تەنقىد ئوبيېكتى بولۇشتىن قاچالمىدى. دەرۋەقە، قۇرئان كەرىمدەك ھاياتىي كۈچى جۇلالىنىپ تۇرىدىغان ساماۋى كىتابنىڭ بىر مىللەتنىڭ ئەدەبىياتىغا ئاغدۇرۇلۇشى، تەرجىمە قىلىنىشى ئاددىي قارىلىدىغان، مۇنداقلا ئىلمىي خىزمەت قاتارىدا ساناپ ئۆتۈپ كەتسە بولۇۋېرىدىغان ئادەتتىكى ئىش ئەمەس. چۈنكى، قۇرئاننىڭ ئۆزى ئادەتتىكى كىتاب ئەمەس. ئۇنىڭ تەرجىمىسىمۇ گەرچە تەرجىماننىڭ شەخسىي ئەمگىكى بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئوقۇرمەن ئوبيېكتى دىنغا ۋە دىننىڭ ئومۇم كۆرسەتمىلىرىنى ھاياتقا تەتبىقلاشقا مۇكەللەف قىلىنغان ئومۇم خەلقتۇر. شۇنداقكەن، بۇنداق بىر جىددىي ھەمدە ۋەزنى ئېغىر بىر ئىلمىي ئەمگەكنىڭ ئۆز ئەھلى ۋە مۇتەخەسسىسلىرى تەرىپىدىن، شۇنداقلا مەسىلىگە چىشى پاتقۇدەك سالاھىيەت ھازىرلىغان ھەربىر ئىلىم ئەھلىنىڭ تەنقىدىي نەزەردە دىققەت ئاغدۇرۇپ كۆرۈشى، مۇئەييەن نۇقتىلاردا بولسىمۇ ئىلمىي باھاسىنى بېرىش ئارقىلىق ئەسەرنىڭ يەنىمۇ سۈپەتلىك ۋە مۇكەممەل چىقىشىغا ھەسسە قوشۇشى ئىلمىي مەسئۇلىيەت ۋە بۇرچتۇر.

ئېيتقىنىمىزدەك، قۇرئان كەرىمنىڭ مەزكۇر تەرجىمىسىنىڭ ئىككىنچى نەشرى چىقىشى بىلەن تەڭ ئەسەر ھەققىدە تۈرلۈك باھا ۋە ئېتىرازلار مەيدانغا كەلدى. تەنقىد ۋە باھالارنىڭ ئومۇمىي كەيپىياتىنى كۆزدىن كەچۈرگەندە، ئېتىرازلار ئىچىدە بەزى چەكتىن ئاشقان يۈكلىنىشلەرنىڭ بولغانلىقى، يېتەرسىز ياكى تولۇقسىز مىساللارغا تايىنىپلا تەرجىماننى بىر تېپىكتە يوققا چىقىرىشلارنىڭمۇ يۈزبەرمەي قالمىغانلىقى مەلۇم. بۇ ئورۇندا يەنە قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئىبارەت ۋەزنى ئاددىي بولمىغان، باھا بېرىش ياكى ئىجابىي مۇئەييەنلەشتۈرۈشتە تولىمۇ ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىش، مۇناسىۋەت يېقىنچىلىقىدىن بەكرەك ئىلمىي پىرىنسىپنى ئاساسىي ئورۇنغا قويۇش تەلەپ قىلىنىدىغان بىر مەسىلىدە تولىمۇ تەنتەكلەرچە باھالارنىڭ ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى، سۈنئىي قالپاقلارغا، سەۋىيە - ساپاسى ئۇيۇشمىغان ئىلمىي ئۇنۋانلارغا تايىنىپ ئىچى كاۋاك قۇرۇق باھالارغا كۆمۈۋېتىش ئۇرۇنۇشىنىڭ بولغانلىقىنى، تەرجىمىنى كەسپىي ساھەسىنىڭ ئۆلچىمى ئاساسىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈشتىن ھالقىتىپ قانداقتۇر دەرىجىدىن تاشقىرى بىر ئاپىرىدىنىڭ تۇغۇلغانلىقىغا ئەل - جامائەتنى ئىشەندۈرۈشكە زورۇقۇشنىڭ، كەمكۈتىسىز چوڭ كۆرۈشكە، ھېچيېرىدىن تەنقىدىي كۆز بىلەن قاراشقا ھاجىتى بولمىغان، گويا تۇغۇلغىنى ئۈچۈنلا تەبرىك ۋە ئالقىشتىن باشقىسى قىلىنمايدىغان «يېڭى تۇغۇلغان بوۋاق» مۇئامىلىسى قىلىشتەك ئىلمىي داشقاللىقنىڭ، مەدھىيەۋازلىقنىڭ، ئالقىشۋازلىقنىڭ بازار تاپقۇزۇلغانلىقىنىمۇ تىلغا ئالماي بولمايدۇ.

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ھەقىقىي مەنىسىنى تاپقان ساغلام ئىلمىي ئاتموسفېرانىڭ بولماسلىقى، ئەكسىچە بىنورمال ئىلمىي مۇھىتنىڭ يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتۈپ قېلىشى، ئىلمىي چېكىنىش ۋە خاراكتېرسىز ئىلىمدارلىقنىڭ بەتبۇي ھاسىلاتلىرىنىڭ، پۇچەكلىشىش ۋە سۈنئىيلىشىشتىن كېلىپ چىققان چىقىرىندىلارنى «ئىلمىي ئەمگەك» كاتېگورىيەسىدە پىششىقلاپ ئىشلەپ چىقىرىلىشى قاتارلىقلارنىڭ نۆۋەتتىكىدەك بۇلغانغان ئىلىم ئاتموسفېراسىنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە يول ئاچقانلىقى ئېنىق. ئەمدىلىكتە بولسا، مەزكۇر «ئىلىمدارلىق» ۋە «تەڭكەشچىلەر» يەنىمۇ سەۋىيە «ئاتلىغان» ھالدا جاھالەت خارابىسىنى بارلىققا كەلتۈرۈشكە قاراپ جان جەھلى بىلەن يۈزلەنمەكتە، قولىدىن كەلگەنچە ئىلىم پاساتچىلىقىنىڭ چەكتىن ئېشىش دەرىجىسىنى يۇقىرى كۆتۈرمەكتە.

شاھىت بولۇۋاتقىنىمىزدەك، سىياسىي ۋە ئىدىيەۋى ئاقارتىشنىڭ يادرولۇق ئاساسى بولغان ئىلمىي ئاقارتىش شىددەت بىلەن زۆرۈر بولۇۋاتقان تارىخىي بىر دەۋرگە كېلىپ قالغان بولۇشىمىزغا قارىماي، ئىسلاھات مېخانىزمىنى بارلىققا كەلتۈرىدىغان كۈچ مەنبەسىنىڭ، ئەمەل ۋە ئىش - ھەرىكەتنىڭ ساغلام، توغرا ۋە ئۈنۈملۈك بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغۇچى ئانا قۇرۇلمىنىڭ ئەبجەق ھالەتكە چۈشۈپ قېلىۋاتقانلىقى، توغرىسى ئەبجەقلەشتۈرۈلۈۋاتقانلىقى بىر ئەمەلىيەت. شۇنداقلا بۇنىڭغا قارشى تۈرلۈك نۇقتىلاردىن ئويلانغۇچىلارنىڭ، ئىسلاھات زۆرۈرىيىتىنى ھېس قىلغۇچىلارنىڭ بارلىقى، ئەمما كۆپ ھاللاردا ئىشنى تۈزەشكە يەڭ تۈرىدىغانلارنىڭ ۋە بۇنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشقا ماددىي ۋە مەنىۋى ھەمدە ئەمەلىي خىزمەتلەر بىلەن ھەسسە قوشقۇچىلارنىڭ مەيداننى تاشلاپ قويۇۋاتقانلىقىمۇ ھەم مەلۇملۇق. بۇنداق ئەھۋالدا مەسىلىگە قولدىن كېلىشىچە، ئىمكان يار بەرگەنچە مۇداخىلە قىلىش، قېيىپ كېتىۋاتقان ئىلىم كارۋىنىنىڭ ئىستىقامىتىنى تۈزلەشكە ئازدۇر - كۆپتۇر بولسىمۇ ھەسسە قوشۇش ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ، مۇنداقچە ئېيتقاندا قۇرئان كەرىم تەرىپلىگەن «الذين أوتوا العلم» دەرىجىسىدىكىلەرنىڭ، يەنى ئىلىم بېرىلگەنلەر تەبىقىسىنىڭ مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيىتىدۇر.

شۇ ۋەجىدىن كەمىنە بۇ خۇسۇستا ئىلىم ئەنئەنىمىزنىڭ پىكرىي، ئەدەبىي، تارىخىي، پەلسەپەۋى ۋە ئىجتىمائىي ساھەلىرىدە كۆزگە پۇتلىشىپ تۇرۇۋاتقان، سۆز قىلىنمىسا بولمايدىغان يېرىگە كېلىپ قالغان بىر قىسىم مەسىلىلەردە قەلەم تەۋرىتىۋاتقان، ئىدىيەۋى چۈشكۈنلىشىش، ئىجتىمائىي چىرىكلىشىش ۋە سىياسىي ئاينىشلارغا قارىتا مۇئەييەن تۇتۇم ۋە تەنقىدىي كۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقان، گاھ ئەسەر، گاھ ماقالە سۈپىتىدە تەقدىم قىلىپ تۇرۇۋاتقان، تۈرلۈك مەسىلىلەر ھەققىدە ئوبزور ۋە تەنقىدلەرنى ئېلىپ بېرىۋاتقان يازار بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىسلامىي ئىلىملەرگە چېتىشلىق بىر قىسىم ئىلمىي تېمىلارغىمۇ ۋە بۇنىڭ ئىلىم ئاتموسفېراسىدا كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان ئىجابىيلىقى ياكى سەلبىي ئاپەتلىرىگە دىققەت قارىتىشنىمۇ ئويلاشماقتا. ئەسلىدىمۇ بەرپا قىلىنىپ بولغان ۋە مۇئەييەن پەللىگە كۆتۈرۈلۈپ ئۆزىگە خاس يۇقىرى سەۋىيە ۋە سۈپەت ھازىرلاپ بولغان ئىشلارنى يەنىمۇ سازلاش ۋە موللاشتۇرۇش زۆرۈر ئىدى. كۆرمەكتىمىزكى، ئىش ئالغا قاراپ سىلجىماقتا يوق خېمىغا ياندۇرۇلۇۋاتقان، پىشۇرۇش ۋە تاۋلاش ئورنىغا ئۇنى پۇچەكلەشتۈرۈش، دۇغلاشتۇرۇش ۋە دەرىجىسىنى چۈشۈرۈۋېتىشكە ياتىدىغان ئەھۋاللار سۈكۈتنى بۇزۇشنى، ھەممىگە يېتىشىپ بولالمىغان تەقدىردىمۇ ۋەكىللىك ئەسەر ياكى مۇھىم مەسىلىلەر بارىسىدا بولسىمۇ قەلەم تەۋرىتىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەلەپ ۋە تەقەززا قىلىپ تۇرۇپتۇ. ئۇشبۇ تەلەپ - تەقەززاغا بىنائەن ئۆرنەك سۈپىتىدە تېخى يېقىندىلا ئىككىنچى نەشرى كىتابخانلار بىلەن يۈز كۆرۈشكەن ھەمدە شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى ئىلمىي تەتقىقات بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى، ھەمدە دىنىي ساھەدە تۈرلۈك تېمىلاردا ئاۋامغا ساۋات خاراكتېرلىق كىتاب - ئەسەر بېرىش بىلەن تونۇشلۇق بولغان مۇھەممەد يۈسۈف تۇرسۇن كېرىيەنىڭ قەلىمىدە روياپقا چىققان «القرآن الكريم ومعانيه باللغة الأيغورية (قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى)» ناملىق تەرجىمە ئەسىرى تاللاپ چىقىلدى ۋە بۇ ئەسەرگە ساھەنىڭ ئىلمىي تەنقىد مىزانىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە ئىلمىي باھا ۋە تەنقىدىي مۇلاھىزىلەرنى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق ساھەنىڭ ساپلىشىشىغا، سەۋىيە تىكلىشىگە ۋە ھەقىقىي مەنىسىنى تاپقان ساغلام ئىلمىي ئاتموسفېراغا ئېرىشىشىگە ھەسسە قوشۇش غايە قىلىندى. تەرجىمە ئەسەر ھەجمى بىر قەدەر چوڭ بولغاچقا، تەرجىمىنىڭ ئىلگىرىكى تەرجىمىلەردىن پەرقلىنىدىغان تەرەپلىرىنى زىر - زەۋىرىگە قەدەر سېلىشتۇرۇپ كۆرۈشكە، تەنقىد ئۈستىلىدە ئومۇميۈزلۈك ئوپېراتسىيە قىلىپ چىقىشقا نۆۋەتتىكى شارائىت ۋە ۋاقىت زىچلىقى يار بەرمەيدىغاندەك. بۇ سەۋەبتىن ئوبزورىمىزدا تەرجىماننىڭ ئەسەرنىڭ ئاخىرقى قىسمىغا قوشۇمچە قىلغان تېمىلارنى ھەمدە تەرجىماننىڭ ئۆزى ئىلاۋە قىلغان تېمىدىكى بەزى نۇقتىلارنى، ھەمدە ئىددىئا قىلغان «تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىكلەر» قاتارلىق تېما ۋە مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلارنى، ئىلمىيلىك بابىدىن ئەسكەرتىشكە تېگىشلىك مۇھىم نۇقتىلارنى چۆرىدىگەن ئاساستا ئېلىپ مېڭىش مۇناسىپ كۆرۈلدى.

قۇرئانشۇناسلىقنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۆتمۈشى
1. قەدىمدىن يېقىنقى زامانغىچە بارلىققا كەلگەن قۇرئانشۇناسلىق تەتقىقاتلىرى
تۈركلەرنىڭ، جۈملىدىن بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئابا ئەجدادى بولمىش تۈركىستان تۈركلىرىنىڭ ئۆز دەۋرىدىكى قۇرئان كەرىمنى چۈشىنىش، چۈشەندۈرۈش ۋە ئۇنى ھايات دەستۇرى قىلىش جەھەتتىكى ئىجتىھاد ۋە قىزغىنلىقى تۇنجى ۋەھيى نازىل بولغان سائادەت دەۋرىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ قىزغىنلىقىدىن كەم قالمىغان دېسەك ئارتۇق كەتمىسە كېرەك. ئۇلارنىڭ ئەسىرلەر مابەينىدە كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقى ۋە ئەمەلىي نەتىجىلىرى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندىمۇ ئۇلارنى ۋە ئۇلاردىن كېيىنكى نەسىللەرنى ئۇشبۇ سائادەت دەۋرىدىن كەلگەن ئىلىم - مەرىپەت مىراسىنى يەنىمۇ ئالغا سىلجىتقان، ئۇنىڭ جاھانشۇمۇل تەبىئىتىگە ماس بولغان دۇنياۋى مەدەنىيەت بەرپا قىلىشىغا كۆز يۇمغۇسىز تۆھپىلەرنى قوشقان تۆھپىكار ئىزباسارلار، دەپ تەرىپلەش مۇمكىن. ئەجدادلارنى مەزكۇر تەرىپكە سازاۋەر دەپ قارىغان ۋاقتىمىزدا، بۇنىڭ يادرولۇق ھەرىكەتلەندۈرگۈچى تۈپكى ئامىللارنىڭ ئەڭ ئەۋۋىلىدە قۇرئان كەرىم ۋە ئۇنىڭ جانلىق شەرھىسى بولغان سۈننەتى شەرىفىنىڭ بەلگىلىگۈچ رول ئوينىغانلىقىدا شەك يوق. ماۋەرائۇننەھرىدىن تاكى تۈركىستاننىڭ شەرقىنى قاپلىغان ئىلىم - مەرىپەت تارىخىغا نەزەر سالغاندىمۇ قۇرئان كەرىم ۋە ئۇنىڭ تەپسىرى ھەققىدىكى مول ئىزدىنىشلەرنىڭ مەيلى سەلتەنەت ئەربابلىرىنىڭ قوللىشى ئاستىدىكى ئىلمىي ھەرىكەتلەردە بولسۇن، مەيلى ئالىم - ئۆلىمالار باشچىلىقىدىكى ئىلمىي جانلىنىش ۋە ئىھيا (يېڭىدىن گۈللەندۈرۈش) ھەرىكەتلىرىدە بولسۇن، قۇرئانغا دائىر ئىلمىي تەتقىقاتلارغا كەڭ ئورۇن بېرىلگەنلىكىنى، ئىلمىي ساھەلەرنىڭ مەركىزىدە قۇرئان كەرىم تەپسىرى ۋە تەرجىمە پائالىيىتىنىڭ مۇھىم ئورۇن تۇتقانلىقىنى كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەس. ھەرقايسى دەۋر ۋە ئەسىرلەر مابەينىدە بارلىققا كەلگەن قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىرى كاتېگورىيەسىگە مەنسۇپ مول ئەسەرلەرنىڭ بولۇشى، بولۇپمۇ قاراخانىيلار دەۋرىدىن باشلانغان قۇرئانشۇناسلىق ۋە تەپسىرچىلىك ھەرىكىتىنىڭ ئەسىرلەر بويى ئۈزۈلمەسلىكى، شۇنداقلا بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان تەرجىمە ۋە تەپسىرشۇناسلىق ئىلىم ئەنئەنىسى بۇنىڭ يارقىن سەمەرىلىرىدىن، ئەلۋەتتە! تەتقىقاتلارغا كۆرە، قۇرئان كەرىمنىڭ دەسلەپكى تەرجىمىسىنىڭ قاراخانىيلار دەۋرىدە ھىجرىيە بەشىنچى ئەسىردىلا روياپقا چىققانلىقى، 10 – ئەسىرگە قەدەر ئازكەم ئالتە قېتىم تەرجىمە قىلىنغانلىقى زىكرى قىلىنىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇلار مۇڭغۇل ئىستېلاسىدىن ئاۋۋالقى ۋە كېيىنكى دەۋرلەردىكى سىياسىي داۋالغۇشلار، تۈرلۈك تالاپەتلەر سەۋەبلىك قەيتكە ئېلىنمىغان ياكى ئېلىنسىمۇ مەلۇمات ۋە ئۇچۇرى كۈنىمىزگە يېتىپ كېلەلمىگەن تەرجىمە ۋە تەپسىر ئەسەرلىرىدىن سىرت بىلىنگەن مەلۇماتلاردۇر. ھىجرىي 10 – ئەسىردىن بۇيان تاكى 14 – ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا قەدەر بولغان تۆت ئەسىرلىك تارىخىي مۇساپىدىمۇ قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىسى ۋە تەپسىرىگە دائىر تەتقىقاتلار ئۈزۈلمىگەن بولۇپ، ئەدەبىي تىل تەرەققىياتىنىڭ يۈكسىلىشىگە ئەگىشىپ يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا دەسلەپكى قۇر ئاستىغا سۆزلۈك قويۇش ئۇسۇلى ئىشلىتىلگەن تەرجىمىلەردىن پەرقلىق ھالدا تەرجىمىگە يانداشتۇرۇپ ئىخچام بايان ۋە ئىزاھاتلارنى قوشۇپ كېڭەيتىش، ئاممىبابلاشتۇرۇش يۆنىلىشىدە تەرجىمە ۋە تەپسىرنى بىرلەشتۈرۈش ئۇسۇلىغا قاراپ ئىلگىرىلىگەنلىكى ھەم مەلۇم. ماۋارائۇننەھر ۋە تۈركىستان جۇغراپىيەسىدە ئوتتۇرىغا چىققان قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىغا ئۆچمەس تۆھپە قوشقان ئەجدادلاردىن ئىمام بۇخارىي، ئىمام تىرمىزىي قاتارلىقلارنى تىلغا ئالساق، ئۇشبۇ قۇرئان تەپسىرىنى باشتىن ئاخىر مۇستەقىل ئەسەر ھالىتىدە شەرھلەشنى مەقسەت قىلغان ۋە پەرقلىق ئىلىم ساھەلىرىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ تۇرۇپ تەپسىر يازغان، ھەمدە دەۋرنىڭ ئىلىم - پەن ۋە مەدەنىيەت تىلى بولمىش ئەرەب تىلىدا ئىجادىيەت قىلغان دەۋر بۆلگۈچ مۇپەسسىرلەردىن ئىمام ماتۇرىيدىي، ئەبۇللەيس سەمەرقەندىي، نەجمۇددىن نەسەفىي، ئەللامە مەھمۇد زەمەخشەرىي، ئەبۇلبەرەكات نەسەفىي قاتارلىق پېشۋالارنى تۆھپىكار ئەجداد سۈپىتىدە تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. يۇقىرىقى مۇپەسسىرلەرنىڭ يازغان تەپسىر كىتابلىرى تۈركىستان ۋە ماۋارائۇننەھر ئىلىم ھاۋزىسىدىكى قۇرئانشۇناسلىق ساھەلىرىگە تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، بەلكى ھىجاز، ئاناتولىيە، ئافرىقا، ھىندىستان ۋە ئەندەلۇسقىچە بولغان پۈتكۈل ئىسلام جۇغراپىيەسىدە مەيدانغا كەلگەن تەپسىرچىلىك ۋە قۇرئانشۇناسلىق ساھەلىرىدە مۇراجەئەتگاھ ۋە مەنبە خاراكتېرلىك رولىنى ئۆتەش ئارقىلىق تەپسىر ئىلمىگە ئۆچمەس تۆھپە ۋە ئىلمىي ئاساسلارنى ياراتقاندۇر. ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرى يەنە كۈنىمىزدىكى چاغداش ئۇيغۇرچە تەرجىمە ۋە تەپسىرلەردىن ئاۋۋالقى خاقانىيە ۋە چاغاتاي ئەدەبىي تىلىدا يېزىلغان تەرجىمە ۋە تەپسىرلەردە يېتەكچى مەنبە بولغان بولۇپ، يۇقىرىقى مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەرنىڭ ئىلمىي سەمەرىلىرى ھېلىھەم پۈتكۈل ئىسلام ئالىمىنىڭ ئىلمىي ھاياتىغا زور تەسىر كۆرسىتىپ كەلمەكتە. تەپسىر ۋە تەرجىمىچىلىكتە مۇراجەئەتگاھلىق، تەپسىرشۇناسلىق ئىلمىدە مۇئتەبەرلىك (نوپۇزلۇق) ھەمدە مۇئتەمەدلىك (ئىشەنچىلىك) خۇسۇسىيىتى بىلەن بەلگىلگۈچى ۋە يېتەكچى ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە.

تەرجىمە ھەرىكىتىدە، بولۇپمۇ خاقانىيە ۋە چاغاتاي ئەدەبىي تىللىرىدا بارلىققا كەلگەن تەرجىمە ۋە تەپسىر پائالىيەتلىرىنىڭ كۆپى كۈنىمىزگە يېتىپ كېلەلمىگەن، يېتىپ كەلگەنلىرىنىڭ بولسا، ئاپتورى نامەلۇم ھالىتىدە يېتىپ كەلگەن بولسىمۇ، تەرجىمىلەردىكى يۇقىرى سەۋىيە، تەپسىرچىلىكتىكى ئۆزگىچە بايان قىلىش مېتودى، تىلدىكى پاساھەت ۋە ئۇزلۇقلار ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئىلمىي ۋە ئەدەبىي قۇۋۋىتىنىڭ سەرخىللاشقان، تويۇنغان، پۇختىلىققا ئىگە بولغان بىر ھالىتىنى مۇئەييەن دەرىجىدە نامايان قىلىپ كەلگەن، دېيىشكە بولىدۇ.

مىلادى 17 ئەسىرلەردىن كېيىنكى تەپسىر ۋە تەرجىمە ھەرىكىتىگە قارىغىنىمىزدا بولسا، چاغاتاي ئەدەبىي تىلىنىڭ ئۇزاق ئەسىرلىك سەلتەنەت تارىخى ۋە يىرىك ئەدەبىي تىل بولۇشتەك ئەۋزەللىكى سايىسىدە بارغانچە ئۆزىگە خاس پەلسەپەۋى تىل ھالىتىگە كەلگەنلىكىنى، بۇ باسقۇچتا مەزكۇر تىلنىڭ دەۋرىنىڭ ئىلىم - پەن تىلى بولۇشقا قاراپ ئىلگىرىلىگەنلىكىنى، ئىلمى تەبىئەت، ئىلمى نۇجۇم، ئىلمى ھېساب، ئىلمى ھەندەسە، ئىلمى تېب قاتارلىق ساھەلەردە ئۆز تىلدا ئىجاد قىلىش ۋە تەرجىمە قىلىش ھەرىكىتى جانلانغىنىدەك، قۇرئان تەپسىرچىلىكى، تەرجىمىچىلىكى بابىدىمۇ مۇئەييەن جانلىنىش بولغانلىقىنى كۆرىمىز. قەيتلەردە زىكرى كەچكەن ئەللامە مۇھەممەد سادىق كاشغەرىي، ئەللامە ھۈسەيىنخان تەجەللىي، موللا شەمسىددىن، موللا سابىت ۋە ئەللامە زەرىف قارى قاتارلىق ئالىم - ئەللامىلەر ئۇشبۇ تەرجىمە ۋە تەپسىر ھەرىكەتلىرىدە پائال خىزمەت قىلغان ۋە بۇ خۇسۇستا يىرىك ئەسەرلەرنى روياپقا چىقىرىش بىلەن ئىز قالدۇرغان مۇتەپەككۇرلاردۇر. ئەپسۇسكى، بىتەلەيلىك تامغىسى پەقەتلا سىياسىي تارىخىمىزغا مۆھۈر بېسىپلا قالماستىن، ئىلىم - ئېرپان تارىخىمىزغىمۇ ئۆز تامغىسىنى باستى. بۇ بىلەن ئەۋلادمۇئەۋلاد نەسىللەرگە زېھنىي ۋە كىتابىي شەكىلدە ئاغدۇرۇلۇپ، تەلقىن قىلىنىپ كەلگەن ئىلىم ئەنئەنىمىز مەزكۇر تەلەيسىزلىك مۆھۈرىدىن تېگىشلىك نېسىۋىسىنى ئالماي تۇرالمىدى. تۇپراق ئىشغالىنىڭ ۋابالىنى تارتىشقا ئېشىنماي تۇرۇپ مەجبۇرىي تىل ۋە دىن ئاسسىمىلياتسىيە ئۇرۇنۇشلىرىغا دۇچ كېلىشى خەلقنىڭ بېشىغا ئۆز تارىخىدىن، ئىلمىي مىراسلىرىدىن ئالاقىسى ئۈزۈلۈش، يىپىدىن ئاجرىغان مارجاندەك ھەر يانغا چېچىلىشتەك بىر ۋەزىيەتنى قىسمەت قىلىپ قاراپ ئولتۇردى. يۇقىرىدا زىكرى ئۆتكەن تەرجىمە ۋە تەپسىر مۇئەللىپلىرىنىڭ قالدۇرغان ئەسەرلىرىنىڭ كۆپى ھەر ئەسىردە يۈز بەرگەن تۈرلۈك بوھرانلار تۈپەيلى يىتىپ كېتىش ياكى كۆيدۈرۈلۈش قاتارلىق بىر قاتار سەۋەب - باھانىلەر ئاقىۋىتىدە كۈنىمىزگە قەدەر يېتىپ كېلەلمىدى. بۇلار ئىچىدە بارلىقى تەكىتلەنگەن سابىت داموللامنىڭ «روشەن بايان - تۈركىي تەفسىرى قۇرئان» ناملىق ئەسىرىنىڭ تولۇق نۇسخىسىنىڭ ئاتالمىش شىنجاڭ مىللەتلەر تەتقىقاتى ئورنىدا ساقلىنىۋاتقانلىقى مەلۇم. يۇقىرىقى ئالىم - ئەللامىلەردىن بەزىلىرىنىڭ تەپسىردىن سىرت قۇرئان تەتقىقاتىغا دائىر مۇناسىۋەتلىك بىر قاتار ئەسەرلىرىنىڭ بارلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بولسىمۇ، نەتىجىدە قولىمىزغا ساق - سالامەت يېتىپ كەلگىنى، قول ئۇزارتساق يېتىدىغان، ئىزدىسەك تېپىلىدىغان، سېتىۋالساق ئالغىلى بولىدىغان ئۇزاقلىقتا ئۆز مەۋجۇتلۇقى بىلەن بىزنى شەرەپلەندۈرۈپ تۇرغىنى مۇتەپەككۇر ئالىمىمىز، تارىخچىمىز ۋە مۇھەققىق مۇپەسسىرىمىز ھەمدە دۆلەت ئەربابىمىز، ھۆرمەتلىك شەيخۇلئىسلام مۇھەممەد زەرىف كاشغەرىينىڭ «تەفسىرى زەرىف» ناملىق ھەجىملىك تەپسىرى بولدى. ھەم ئايەت تەرجىمىسى، شۇنداقلا ئۇنىڭ تەپسىرى بېرىلگەن بۇ شاھانە ئەسەر كۈنىمىزدە چاغداش ئۇيغۇرچىغا ئاغدۇرۇلغان بولسىمۇ، ئاغدۇرۇش خىزمىتىنىڭ ئەسەرنىڭ ئىلمىي ۋەزنىنى، تىل سەۋىيەسىنى ئىلغا قىلىپ بولالمىغان بىر تۈركۈم ھەۋەسكار سەۋىيەدىكى تالىبۇلئىلىملەرنىڭ قولىدا روياپقا چىقىشى، بولۇپمۇ، ئەسەرنىڭ ئىلمىي ۋە بەدىئىي جانلىق تىلىنىڭ خام ۋە پۇچەكلەشكەن تىلغا ئاغدۇرۇلۇپ نەشردىن چىقىشى كۈتۈلگەن ئىلمىي خىزمەتنىڭ روياپقا چىقمىغانلىقىنى دەلىللەپ تۇرۇپتۇ. بۇ ۋەجىدىن ئەسەر ساھەنىڭ ھەقىقىي پىشىپ يېتىلگەن تەتقىقاتچىلىرىنىڭ قولىدا قايتىدىن ئىشلىنىشىنى، ساھە ئەھلى بولغان تەتقىقاتچىلارنىڭ گويا ئەسەرنى غايىب خەزىنىنى تاپقان مىسالى يېڭىدىن قېزىشىنى، ئەسەرنى تىل، ئىدىيە ۋە تەھقىق نۇقتىسىدىن كەڭ كۆلەملىك ئوپېراتسىيە قىلىشىنى، بەھس - مۇھاكىمە ئۈستىلىگە كەڭرى يېيىپ ئىزدىنىشىنى، چوڭقۇرلىشىنى ۋە ھەقىقىي قىياپىتىنى جەۋلان قىلدۇرۇپ خەلقىمىزگە تەقدىم قىلىپ سۇنۇشىنى كۈتۈپ تۇرۇپتۇ.

2. چاغداش قۇرئان تەتقىقاتى ۋە قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرى
ھازىرقى زامان قۇرئان تەتقىقاتى بارىسىدا توختىلىدىغان بولساق، سۆزنى ئۆتكەن ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىن باشلاشقا توغرا كېلىدۇ. ئۆتكەن ئەسىر ئىنسانىيەت تارىخىنىڭ ئەڭ چوڭ بۇرۇلۇشلىرى يۈز بەرگەن، ئەڭ چوڭ ئۇرۇشلار، قىرغىنچىلىقلار مەيدانغا كەلگەن، سۇلالىلەر ئۆرۈپ تاشلىنىپ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىلغان، ھەم قاباھەت جەريان قىلغان، ھەمدە ئۆزگىرىش بارلىققا كەلگەن تارىخنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ دەۋرلىرىدىن بىرى. خۇسۇسەن شەرقىي تۈركىستان جۇغراپىيەسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىلمىي تارىخىمۇ بۇنىڭدىن چەتتە ئەمەس، ئەلۋەتتە. بۇ ئەسىردە بارلىققا كەلگەن قۇرئان تەتقىقاتلىرى، تەرجىمە ۋە تەپسىر پائالىيەتلىرىمۇ ئاجايىپ داۋالغۇشلۇق دەۋرلەردە، كىرىزىسلار تەرەپ - تەرەپتىن قاپلىغان، سىياسىي كىرىزىسقا يانداشقان ئىدىيەۋى كىرىزىسلار، مۇنداقچە ئېيتقاندا، موڭغۇل ئىستېلاسىدىن كېيىنكى تارىخنىڭ ئەڭ چوڭ مەدەنىيەت كىرىزىسلىرىدىن بىرى باشتىن كەچۈرۈلۈۋاتقان بىر دەۋردە ئېلىپ بېرىلغان ئىدى.

ھەر مەدەنىيەتنىڭ ئىسلاھات مەپكۇرىسى ئۇنى دۇغلاشتۇرۇش ۋە جانسىزلاشتۇرۇشقا خىزمەت قىلغۇچى ئۇنسۇرلاردىن تازىلىنىش، ئەسلىدىكى سۈزۈك ۋە ساغلام مەنبەگە قايتىشنى يادرولۇق شوئارى قىلغان بولۇپ، سىياسىي ئاسارەتتىن قۇرتۇلۇش كۈرىشىنىڭ كۈتكەندەك بولمايۋاتقانلىقى، كېچىككەن تەقدىردىمۇ كېلەچەكنى قايتا قۇرۇپ چىقىشقا، ئۇنى يېڭىدىن بەرپا قىلىشقا يارايدىغان ئۇل - ئاساسلار قۇرۇلۇشىنىڭ دەسلەپكى قەدىمىنى بولسىمۇ ئېلىشنىڭ زۆرۈرلۈكى ئۇشبۇ دەۋرنىڭ ئالدىن كۆرەر مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ ئويلاپ يەتكەن جىددىي ۋە تەخىرسىز بايقاشلىرىدىن بىرى بولغان ئىدى. مەدەنىيەتنىڭ ئومۇرتقىسىنى شەكىللەندۈرگۈچى دىنىي تەپەككۇر ۋە ئىلمىي ساپا قۇرۇلۇشىنى قانات يايدۇرۇش، مىللىي ئاڭ ئويغىنىشى ھەمدە كۈلتۈر ئىھياسىنىڭ جان تومۇرى بولغان تىل ۋە تارىخ دىنامىكلىرىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش دەۋرنىڭ باسمىسا بولمايدىغان قەدەم، ئاشمىسا بولمايدىغان داۋانلىرىدىن بىرى بولغان ئىدى. بۇنى تونۇپ يەتكەن مۇتەپەككۇرلار بەس - بەستە زىممىسىگە چۈشكەن ۋەزىپىلىرىنى ئىمكان يېتىشىچە ئادا قىلىشنى زىممىسىگە ئالدى. بۇ ئەسىردە تارىخ بابىدا موللا مۇسا سايرامىي، قۇتلۇق شەۋقىي، ئابدۇلئەزىز چىڭگىزخان، سابىت داموللام، مۇھەممەد زەرىف ۋە مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا كەبى سىياسىيون ئەدىب - شائىرلارنىڭ، مۇتەپەككۇر تارىخچىلارنىڭ تۇشمۇتۇشتىن تارىخ ئەسەرلىرىنى روياپقا چىقىرىشقا تىرىشىشى، تۈرلۈك ئەدەبىي ژانىرلاردا ئىجادىيەتلىرىنى توختىتىپ قويماسلىقى، قېتىملاپ سۇيىقەست قىلىنىشقا، كۆيدۈرۈلۈشكە قارىماي دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك كىتابىنىڭ قان ۋە جان بەدىلىگە ئانا تىلغا ئاغدۇرۇشتىن توختاپ قالماسلىق كۈرەشلىرى، شۇنداقلا ئىسلامىي ئىلىملەردە تۈپكى ساۋات خاراكتېرلىك بىلىملەر جەملەنگەن رىسالە ۋە ئىلمىي ئەسەرلەرنىڭ يېزىلىشى، مىللىي ئويغىنىش ھەرىكىتىنى قانات يايدۇرۇشنى مەقسەت قىلغان تۈرلۈك نەشرى ئەپكارلارنىڭ، گېزىت - ژۇرناللارنىڭ بەس - بەستە جانلىنىشى قاتارلىقلار ئەلەم كۈرىشىگە يانداشتۇرۇپ ئېلىپ بېرىلغان قەلەم كۈرىشى ۋە ئىلمىي قۇرۇلۇشلارنىڭ ئەمەلىي ئىپادىلىرى بولغانىدى. ئىلمىي قۇرۇلۇش تۈسىنى ئالغان «تەفسىرى زەرىف» ۋە «روشەن بايان» قاتارلىق تۈركىي تىلدىكى تەپسىر ۋە تەرجىمە ئەسەرلەرنىڭ بارلىققا كېلىشى ئەنە شۇ سىياسىي كۈرەشلەرگە يانمۇيان ئېلىپ بېرىلغان ئىلمىي ھەرىكەتلەر، ئەلەم جىھادى بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىلغان قەلەم جىھادى، ئەمەلىي جىھادقا پاراللېل ئېلىپ مېڭىلغان ئىجتىھاد قەدەملىرى بولغان ئىدى.

سىياسىي ئاسارەت دەۋرى باشلانغاندىن كېيىن، يەنى مىللەتنىڭ ماددىي مەۋجۇتلۇق قورغىنى ئىشغالغا ئۇچرىغىنىدىن كېيىن ئالاھەزەل ئوتتۇز يىلغا سوزۇلغان قاباھەتلىك دەۋر بۇ ئەسىرنىڭ ئاۋۋالقى يېرىمىدا قولغا كەلگەن ئىلمىي ھەرىكەتلەرنىڭ مېۋە بېرىشىگە زور توسقۇنلۇقلارنى ئېلىپ كەلدى. مىللەتنىڭ تۈرلۈك ساھەلەردە يېتىشكەن سەرخىللىرىنىڭ يىلدىن يىلغا ئازلاپ مېڭىشى، تۈرلۈك ئۇسۇلدا ئېلىپ بېرىلغان قىرغىنچىلىقلاردا ئۇجۇقتۇرۇلۇشى، شۇنداقلا ئاتالمىش ئىسلاھات بايرىقى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان بۇزغۇنچىلىقلار، مائارىپ ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلارنىڭ پۈتۈنلەي يېڭىۋاشتىن شەكىللەندۈرۈلۈشى ھەمدە شۇ تەرزدە يېڭىۋاشتىن شەكىللەندۈرۈلگەن ئەۋلادلارنىڭ يېتىشىپ چىقىشى، مىللەتنىڭ ئاسارەتتىن ئاۋۋالقى تارىخىي ۋە ئىلمىي مىراسلىرى بىلەن بولغان بېغىنى مەزگىللىك ئۈزۈپ تاشلاش، خاتىرىسىنى يۇيۇش ۋە ئۇنتۇلدۇرۇش خۇرۇچلىرى بولغان كوممۇنىزم ئەپيۈنلىرى بىلەن مېڭىنى فورماتلاپ چىقىش ئۇرۇنۇشلىرى خەلقنىڭ ئۆز كىملىكىدىن ياتلىشىش قەدىمىنى خېلى زور دەرىجىدە تېزلەتتى. زېھنىيىتى شالغۇتلاشقان، شالغۇت ئاڭ ۋە شالغۇت ئىدىيە بىلەن يۇغۇرۇلغان يېڭى بىر تۈركۈم ئەۋلادلار بارلىققا كەلدى. ئاتالمىش مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىدىن ئىبارەت بالايى - ئاپەتنىڭ ئېلىپ كەلگەن تىراگېدىيەلىرى نەتىجىسىدە ئازكەم ئىككى ئەۋلاد مەزكۇر «ئۈزۈكچىلىك»نى تولۇق باشتىن كەچۈرگەن بولدى. 80 – يىللاردىن كېيىنكى، يەنى قاتتىق بۇرۇقتۇرۇملۇق ۋە چېكىگە يەتكەن سىقىلىشتىن كېيىنكى نەپەس ئېلىش «ئەركىنلىكى» بولۇشتەك بىر ۋەزىيەتنىڭ تۇغۇلۇشى بولسا، تەبىئىي ھالدا ئۇزۇن يىللىق ئۆزىنى يوقىتىش، ئۆزلۈكىنى قۇرۇش ئىشتىياقىنى قايتىدىن كۈچەيتكەنىدى.

مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ئۆز خەلقىنى «كوللېكتىپ ئۆلۈۋېلىش»قا ياتىدىغان «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» ھەرىكىتىگە جور بولۇشقا، تارتقۇلۇقلارنىمۇ ھەسسىلەپ تارتىشقا دۇچار بولغان شەرقىي تۈركىستان خەلقنىڭ ئۆزلۈكنى تېپىش ۋە قۇرۇشقا بولغان تىپىرىلىشى، ئۇرۇنۇشلىرى ئاسارەت دەۋرىدىن ئاۋۋالقى ھالەتنى داۋاملاشتۇرۇشتىن ئاجىز كەلدى. سەۋەبى تولىمۇ ئېنىق بولۇپ، ئاسارەت ئاستىدا ئۆتكەن قاباھەتلىك ئوتتۇز يىل نۇرغۇن خاتىرىلەرنى، ئەسلىمىلەرنى، ئىلمىي مىراس ۋە قىممەت قاراشلارنى قارا قۇيۇن مىسالى ئۆزى بىلەن قوشۇپ ئېلىپ كەتكەنىدى. تىل ئۆزگەرگەن، يېزىق خارمانلانغان، كۈلتۈر شالغۇتلاشقان، ماددىي ئاچارچىلىقتىن كېيىنكى مەنىۋى ئاچلىق ھەق دادىغا يەتكەن، غىزانىڭ قانداق غىزا ۋە كىمنىڭ قولىدىن چىققان بولۇشى مۇھىم بولماستىن، پەقەتلا ئاچلىققا مەلھەم بولۇشىدىن باشقىسى مۇھىم بولمىغان بىر ھالەت باش كۆتۈرگەنىدى. ھەممىنى باشتىن قۇرۇش، ھەممىنىڭ قولىدىن كەلگەن ۋە مىللەتكە خىزمەت دەپ قارىغان مەسئۇلىيەتلەرنى ئورۇنداش پۇرسىتى يارىتىش قىزغىنلىقى تىكلەنمەكتە ئىدى. ئەپسۇسلىنارلىقى بۇ باسقۇچتا، يەنە كېلىپ ئورتاق مىللىي ئاڭ دۇغلىشىپ كەتكەن، ئورتاق ئەقلىيەت، تۈپكى ئانا قىممەت قاراشلار پەرقلىق ئىدېئولوگىيەلەر بىلەن خارمانلىنىپ كەتكەن بۇ دەۋردە، شالغۇتلاشتۇرۇش ئوپېراتسىيەلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن يېڭى بىر تىل قۇرۇلمىسى، يېڭى بىر ئەدەبىيات شەكلى، يېڭى بىر يېزىق ۋە يېڭى بىر تەپەككۇر شەكلى بەرپا قىلىش ھاكىمىيەت تەرىپىدىن پىلان – پىروجىگە كىرگۈزۈلۈپ بولغان ئىدى. مەزكۇر پىروجىگە خىزمەت قىلىشنى پۇرسەت بىلگەن ئوقۇمۇشلۇقلار توپىمۇ تەقسىملەنگەن مەسئۇلىيەت بويىچە، يېتىلگەن زېھنىيەت بويىچە خىزمەت ئۈچۈن يەڭ تۈرۈشكە باشلىدى. بۇ پۇرسەتنى ئىمكانىيەت ئىچىدە ئىمكانىيەت ئىزدەشنىڭ دەل ۋاقتى دەپ بىلگەن، يوقىتىپ قويغانلىرىنى تىرىلدۈرۈشنى پىروجىگە بېرىلگەن ئىمكانىيەتتىن پايدىلىنىش ئاساسىدا ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى كۆزلىگەن، جان كۆيەرلىك بىلەن مىللىتى ۋە خەلقىنى ئۆزىنىڭ ئىلمى ۋە مەرىپىتىدىن بەھرىمەن قىلىشقا نىيەتلەنگەن سانى ئاز، ئەمما ئىلمىي زاپىسى مول بولغان ھىممەتلىك ئاۋانگارتلار ئۈچۈنمۇ تېپىلغۇسىز پۇرسەت ئىدى. شۇنداق قىلىپ بۇ پۇرسەتتە ئوتتۇز يىل مۇقەددەم كۆيدۈرۈلۈشكە، تەرجىمانلىرى شەھىد قىلىنىشقا دۇچ كەلگەن دىۋاننىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى ئىشلەش خىزمىتى بۇ نۆۋەت نەشر يۈزى كۆردى. بۇلاڭ - تالاڭغا دۇچ كەلگەن كىلاسسىك ئەسەرلەرمۇ دەسلەپ ئىچكى ماتېرىيال سۈپىتىدە ساقلىنىپ، ئارقىدىن تەدرىجىي يېڭى تىلغا ۋە يېڭى زامان ئەدەبىي ژانىرغا ئۇيغۇن رەۋىشتە ئاغدۇرۇلۇپ نەشر قىلىنىش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. ئەلۋەتتە، بۇخىل شارائىتتا ئىسلامىي ئىلىم ساھەلىرىمۇ پۇرسەتنى قولدىن بەرمىگەن بولۇپ، ئېرىشكەن تۇنجى پۇرسەتتە قىلىنغان ئىلمىي ئەمگەكلەرنىڭ دەسلىپى قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىر تەتقىقاتى خىزمىتى بولغانىدى.

---
نەقل مەنبەلىرى: 
[1] سۈرە ئال ئىمران، 18 – ئايەت.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (2)

3. شاۋقۇنسىز ئىنقىلاب: مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى
مۇھەممەد سالىھ قەلىمىدە، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا روياپقا چىققان قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ئەنە شۇ «پۇرسەت»لىك زاماندا ئېلىپ بېرىلغان قۇرئان تەتقىقاتىنىڭ تۇنجى سەمەرىلىك مېۋىسى بولغان ئىدى. گەرچە ھۆكۈمران سىنىپنىڭ مۇددىئاسىغا قالسا، بۇ خىزمەت ھۆددىسىدىن چىقىش تەلىپى ئاساسىدا ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمران كۈچنىڭ ئىستىكىگە خىزمەت قىلىشقا يارايدىغان يوسۇندا چىقىشى كۆزلىنىپ، ئىسلامىي مەدەنىيەت خەزىنىلىرى خىرىسقا دۇچ كەلگەن ھەمدە مەدەنىيەت كىرىزىسى ياشاۋاتقان غەربىي تۈركىستان ۋە ئاناتولىيە جۇغراپىيەلىرىدىكىگە ئوخشاش قۇرئان كەرىمنىڭ خەلق قەلبىدىكى ئوبرازىنى تۆۋەنلىتىش، قەلىبلەرگە ئورنىغان مۇقەددەسلىك، ئۇلۇغلۇق ماقامىنى تۆۋەنلىتىش مەقسەت قىلىنىپ يېشىل چىراغ يېقىلغان بولسىمۇ، ئاقىۋەتتە ئىش ھۆكۈمران سىنىپ كۈتكەندەك چىقمىدى ۋە ئۇ ئارزۇلىغان نەتىجىمۇ رۇي بەرمىدى. توغرىسى قىلىنغان خىزمەتنىڭ ساغلام ۋە ئىخلاس بىلەن ئادا قىلىنىشى ئىشنى پۈتۈنلەي ئەكسىگە بۇرۇۋەتكەن بولدى. رېئاللىق شۇ بولدىكى، ئالتە يىللىق قېتىرقىنىپ ئىجتىھاد كۆرسىتىش نەتىجىسىدە 1986 – يىلى قۇرئان كەرىمنىڭ تۇنجى ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى نەشردىن چىقتى، ئىككى يۈزمىڭ تىراژدا بېسىپ تارقىتىلدى. ئەسەر چىقىشى بىلەن تەڭ كۈتۈلگەننىڭ ئەكسىچە ئاسارەتتە قاغجىرىغان قەلبكە زىلال سۇ مىسالى سىڭىپ خەلقنىڭ قۇرئاننى چۈشىنىش ۋە دىنىي ئاڭ ساپاسىنى يۇقىرىلاش ئېھتىياجىغا چارە بولدى، ئۇلارغا كۈچ بەخش ئەتتى. مەيلى مۆتىۋەر ئالىم - ئۆلىمالار نەزىرىدە بولسۇن، مەيلى قۇرئانشۇناس تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن بولسۇن مەقبۇل بولغان ۋە ھەر دائىم بىمالال پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە بولغان ئىلمىي ۋە ئەدەبىي قىممىتى يۇقىرى تەرجىمە سۈپىتىدە ھەممىنىڭ قەلب تۆرىدىن ئورۇن ئالدى. ئەسەرنىڭ بۇ دەرىجىدە مەقبۇللۇققا ئېرىشىشىگە ئەگىشىپ خەلقئارادىمۇ نوپۇزى ئاشتى. بۇنىڭ تىپىك ئىپادىسىسى سۈپىتىدە 1992 - يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان دۆلەت قارمىقىدىكى قۇرئان باسمىخانىسىدا ئالتە يۈزمىڭ تىراژدا بېسىلىپ ۋەتەن ئىچىگە ئەۋەتىلدى. ئېھتىياج ۋە تەلەپنىڭ ھەسسىلەپ ئاشقانلىقىدىن كىتاب سودىگەرلىرى نەچچە يۈزمىڭ تىراژدا بېسىپ تارقىتىپ تۇردى. ھېلىھەم بۇ تەرجىمە ئەسەر سەئۇدى ئەرەبىستان قۇرئان باسما زاۋۇتىدا بېسىلىپ كېلىۋاتىدۇ. 2017 - يىلى تۈركىيە دىنىي ئىشلار ئىدارىسى تەرىپىدىنمۇ نەچچە ئونمىڭ تىراژدا بېسىلدى ۋە ھازىرغىچە بىرقانچە قېتىم قايتا نەشر قىلىنىىپ كېلىۋاتىدۇ.

مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنىڭ بۇنچە ئالقىشقا ئېرىشىشى ئۇنىڭ نوقۇل بىر تەرجىمە ئەسەرنى روياپقا چىقارغانلىقىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئەسەرگە سىڭدۈرگەن ئىلمىي ئىجتىھادىنىڭ قۇرئان مەنىلىرىنى تەرجىمە قىلىش ئۇسۇلىغا، يەنى الترجمة التفسيرية (ئىزاھاتلىق تەرجىمە) مېتودىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە قىلغانلىقىدا، پىشقان بىر لۇغەتشۇناس ئالىم بولۇشتەك ئىلمىي ئىقتىدارىغا تايىنىپ قالماستىن، بىر دىنىي ئالىملىق، جۈملىدىن مۇپەسسىرلىك سالاھىيىتى بىلەن ئەسەرنىڭ تىلىنى، ئىسلامىي ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارنى ئۆز ئورنىدا ئىشلىتىشكە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىدە، تەرجىمە قېلىپلىرىنى بېكىتىشتە ئۆزىگە خاس يول تۇتقانلىقىدا، بەرگەن ھەربىر ئىزاھ ياكى سۆز ئىشلىتىشتە چوقۇم بىر قاتار مۆتىۋەر تىل قامۇسلىرىغا، نوپۇزلۇق تەپسىرلەرگە ئاساسلانغانلىقىدا گەۋدىلەنگەن. چاغداش ئۇيغۇر تىلى نۇقتىسىدىن قارىغاندىمۇ ئالىمنىڭ ھەر ئىككى تىلنىڭ كىلاسسىك ۋە چاغداش تىل - ئەدەبىياتىغا پىششىق ۋە ھەر ئىككى تىلدا يۇقىرى سەۋىيەدە قەلەم تەۋرىتەلەيدىغان، شېئىر - نەزمە پۈتەلەيدىغان يۈكسەك ئىلمىي ئىستېدات ئىگىسى بولغانلىقى، تىرەن ئەدىبلىكى ۋە جانلىق تىل ئىشلىتىشتىكى تەبىئىي تالانتى قاتارلىق ئامىللارنىڭ ئەسەرنىڭ تەرجىمىسىنىڭ پاساھەتلىك ۋە چۈشىنىشلىك چىقىشىغا تۈرتكە بولغانلىقى، جانلىق ئەدەبىي تەرجىمە بولۇپ پۈتۈپ چىقىشىغا ئالاھىدە تىرىشچانلىق كۆرسەتكەنلىكى، بولۇپمۇ تەرجىمە قىلىشتا تەپسىر ئىلمىنىڭ قانۇن - قائىدىلىرىگە تولىمۇ سەزگۈرلۈك بىلەن رىئايە قىلىشقا ئەھمىيەت بەرگەنلىكى قاتارلىقلار ئالاھىدە دىققەتكە سازاۋەردۇر. قىسقىسى، ھەم چاغداش ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلدىكى تۇنجى قۇرئان تەرجىمىسى بولۇشتەك مۇستەقىل ئەسەرنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىقىش، ھەمدە بۇنى ساھەنىڭ ئىلمىي قائىدىلىرىگە مۇمكىنقەدەر ئۇيغۇنلاشقان بولۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشتەك ئەۋزەللىكلەر ئەسەرنىڭ پۇختا ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك پۈتۈپ چىقىشىدا چوڭ رول ئوينىغان ۋە بۇ سەۋەبلىك كۆپچىلىكنىڭ مەقبۇللۇقىنى قولغا كەلتۈرگەن.

مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىلمىي ئەمگەكلىرىنىڭ كۆرسەتكەن تەسىرى، جۈملىدىن ئاسارەت مابەينىدە ئۇنتۇلۇشقا قاراپ يۈز تۇتقان، مەدەنىيەت تىلىمىزنىڭ تۈپكى مەنبەسىدىن، يەنى قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارنى مۇناسىپ ئورنىدا ئىشلىتىش ۋە ئۇنى يېڭى زامان ئەدەبىي تىل زاپىسىغا ئېلىپ كىرىش جەھەتلەردىكى رولى پەۋقۇلئاددەدۇر. ئۇنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرى يەنە ئۇيغۇر تىلىنى قاناتسىز قۇشقا ئايلاندۇرۇش، پەنجىسى ۋە تۇمشۇقى كاردىن چىقىرىلغان بۈركۈتكە ئايلاندۇرۇش، يەنى تىلنىڭ گېنىنى ئۆزگەرتىپ تاشلاش پىلانى بولغان ۋە ھە دېگەندە بازارغا سېلىنىپ تۇرىدىغان ئاتالمىش تىل ۋە يېزىق ئىسلاھاتى، ئىملا يېڭىلىنىشى قاتارلىق يولسىزلارچە قايچىلاش ۋە تىكىپ سۆكۈشلەرگە قارشى ئىسلاھاتكارلىق رولىنى ئوينىدى. شۇنىڭدەك مىللىي خاتىرىنى تىرىلدۈرىدىغان، مىللەتنىڭ ئەقىدە - ئەخلاق مىزانىغا خىتاب قىلىدىغان، كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەت دىنامىكلىرىنى جانلىق تۇتۇپ تۇرىدىغان، قىسقىسى ئۆزلۈكنى ساپلاشتۇرۇپ كۆك بىلەن يەر - زېمىن ئارىسىدىكى ساماۋى باغنى مۇستەھكەملەشكە خىزمەت قىلىدىغان تەسىرچانلىقى كۈچلۈك قانداقكى سۆزلۈك ياكى ئاتالغۇ بولسا ئۇنى پىلانلىق شاللاش، ئاتالمىش «ئەرەبچىدىن كىرگەن»، «پارسچىدىن كىرگەن» ئىددىئاسىغا يوشۇرۇنغان يەكلەش ۋە ئۆزلىشىپ بولغان سۆزلەرنى بىر - بىرىنىڭ دۈشمىنى كۆرسىتىش خاھىشىدىكى تىلنى قىرقىش ۋە تېيىزلەشتۈرۈش پىروجىلىرىگە قارشى ئىستىخىيەلىك زەربە بولۇشتەك قالقانلىق رولىنىمۇ جارى قىلدۇردى. سوتسىيالىستىك ئەدەبىيات - سەنئەت قۇرۇلۇشى نامىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بارچە ئىسلامىي ۋە مىللىي ئەدەبىياتنى، مەدەنىي مىراس دائىرىسىدىكى بارچە ئىلمىي بايلىقلارنى باشتىن ئاياغ كوممۇنىستىك زېھنىيەتكە ئۇيغۇن شەرھلەپ چىقىش، يېزىق كۈلتۈرىدىن كەلگەن بارچە ئەسەرلەرنى قىزىللاشتۇرۇپ نەشردىن چىقىرىش شىددەت بىلەن قايناۋاتقان بىر مەزگىلدە ئۇنىڭ تىرىشچانلىقى سايىسىدە بارلىققا كەلگەن قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ۋە بۇ تەرجىمىنىڭ ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتمىگەن تەرزىدە روياپقا چىقىشى ھەقىقەتەنمۇ نەمرۇت ياققان ئوتنىڭ ئىچىدە لەرزان ئېسىۋاتقان مەيىن شامالنىڭ كىنايىلىك مەسخىرىسى بولغان ئىدى.

مۇھەممەد سالىھ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى روياپقا چىقىرىش ئارقىلىق يېڭى زامان ئەدەبىي تىلنىڭ ئىسلامىي دىنامىكلىرىنى قوزغىتىپلا قالماي، قۇرئان تىلىنى تۈرلۈك ھۇجۇم ۋە خىرىسلارغا تاقابىل تۇرالايدىغان مەزمۇت ئۇلغا ئىگە قىلىشقىمۇ سەل قارىمىدى. مۇستەملىكىچى ھاكىمىيەتنىڭ قارمىقىدا خىزمەت قىلىۋاتقان بولۇشتەك «ئەۋزەللىك»كە تايىنىپ، شۇنداقلا ئۆز ئەمگىكى ۋە جاپالىق مېھنىتىگە يارىشا تىكلىگەن ئىمتىيازدىن پايدىلىنىپ يەنە يۈزلەپ تەرجىمە ئەسەر، نەچچىلىگەن ماۋزۇلاردا كىتاب - ئەسەر يېزىش ئىمكانىيىتى ۋە شۇنداق قىلغۇدەك ئەمەلىي ئىستېداتى بار تۇرۇپ ھېچبىر ئىشنى لۇغەت تۈزۈشتىن، قامۇس تۈزۈپ چىقىشتىنمۇ مۇھىم بىلمىدى. باشقا - باشقا ئىجادىي ياكى تەرجىمە ئەمگەكلەرگىمۇ قامۇس تۈزۈش خىزمىتىدىن ئېشىنغاندا ئاندىن قول ئۇردى. «قامۇسى بولمىغان مىللەتنىڭ نامۇسى بولماس» دېگەن ھېكمەتنى چوڭقۇر چۈشەنگەن ۋە بۇنى شوئۇرىغا نەقىشلىگەن بۇ ئالىم قۇرئان تەرجىمىسىدىن كېيىنكى قۇرۇلۇش خاراكتېرلىك خىزمەتلەردىن بىرىنىڭ مىللەتكە چوڭ تىپتىكى بىر قامۇسنى تۈزۈپ چىقىپ ئۇلارغا تەقدىم قىلىش ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەن ئىدى. دېمىسىمۇ ئانا تىلنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتىدەك چوڭ خەزىنە تىلنى قەپەسكە مەھكۇم قىلىۋېتىپ ئۇنىڭ ھەققىدە خۇي - مىزاجىغا ۋە كوممۇنىستىك زېھنىيەتكە بېقىپ تۈرلۈك ھۆكۈم پىچىدىغان كادىرلارنىڭ ئالقىنىغا چۈشۈپ كەتكەن ئىكەن، ئىككى تىلدا ئىجادىيەت قىلالايدىغان ئىمكانىيەت ۋە سالاھىيەت تۈرتكىسىدە «ئەرەبچە - ئۇيغۇرچە قامۇس» تۈزۈش پىلانى ئالىم ئۈچۈن ئەڭ جايىدا تاللاش بولغان ئىدى. قامۇسنىڭ بارلىققا كېلىشىمۇ ئۆز نۆۋىتىدە كېكەچلىككە مەھكۇم قىلىنغان تىلنى راۋانلاشتۇرۇشقا، بوغۇق ئاۋاز تونىنى سازلاشقا خىزمەت قىلاتتى. ئىستېمالدىن مەجبۇر قالدۇرۇۋېتىلگەن، مەتبۇئاتتىن چىقىرىپ تاشلىنىشقا، ھەتتا مەتبۇئات خادىملىرىمۇ چۈشەنمەيدىغان ھالدىكى ناتونۇشلۇققا ئايلاندۇرۇۋېتىلگەن دىنىي تىلنى ئىستېمالغا قايتىدىن كىرگۈزۈش، ئاتالمىش «دىنىي ئەسەرنىڭ تىلى» كۈنلۈكى ئاستىدا بولسىمۇ ئۇنى يېزىق تىلىدىن ئورۇن ئالدۇرۇش خىزمىتىمۇ ئۇشبۇ قامۇسنىڭ مەتبۇئات يۈزىدە تىكلىگەن ئوبرازى، نوپۇزى ۋە سالاھىيىتى سايىسىدا ۋۇجۇدقا كېلەتتى. دەرۋەقە، مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنىڭ رولى، ھەمدە ئۇنىڭ خەلقنىڭ مىللىي كىملىكنىڭ ئاساسىي ئۇنسۇرلىرىدىن بىرى بولغان ئانا تىل ئىھياسى بابىدىكى بۇ تىرىشچانلىقلىرى كېيىنكى ئون يىل ئىچىدە تېزلا ئۈنۈم كۆرسەتتى. ئۇنىڭ قازغان قۇدۇقىدىن، توغرىسى تىندۇرۇۋېتىلگەن ۋە ئۇنىڭ تىرىشچانلىقى سايىسىدە قايتا كەشىپ قىلىنغان، مىللەتكە تەقدىم قىلىنغان ئىلىم - مەرىپەت بۇلۇقىدىن ئوقۇمۇشلۇقلار سىنىپىدىن تارتىپ ئاۋاملار تەبىقىسىغىچە بولغان بارچە تەبىقىلەر ئۇچۇملاپ سۇ ئىچتى. «قۇدۇقنى بىر كىشى قازار، مىڭ كىشى ئىچەر» دەپ ئېيتىلغاندەك، ئەللامە مۇھەممەد سالىھنىڭ شاۋقۇنسىز ئىنقىلابى، مۇنداقچە ئېيتقاندا داۋراڭسىز ۋە ساداسىز ئېلىپ بارغان ئىھيا ھەرىكىتىدە قۇرئان كەرىمنىڭ پەقەتلا ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچىسىنىڭ ئەدەبىي تەرجىمىسىلا روياپقا چىقمىدى. بەلكى ئۇ تەرجىمانلىق سۈپىتى بىلەن تەرجىمە نەزەرىيەسىنى ئۆگەنگۈچىلەرگە ئۆرنەك بەرپا قىلدى. لۇغەتشۇناس ۋە ئەدىبلىك سۈپىتى بىلەن تىل ۋە ئاتالغۇشۇناسلارغا ئۇنتۇغانلىرىنى ئەسلەتتى. ئۇقۇم - ئاتالغۇلارنى، ئىستىلاھىي ۋە كەسپىي سۆزلەرنى ئەمەلىي تەتبىقلاشتا قانداق ئىپادىلەش ۋە تەتبىقلاش كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. قۇرئان بىلەن مۇئامىلە قىلىدىغان ھەرقانداق بىر ئۇيغۇر ئۇنىڭ قۇرئان تەرجىمىسىگە مۇراجىئەت قىلماستىن قۇرئاننى چۈشىنىشكە يېقىنلاشماسلىقنى ئەدەپتىن بىلدى. قۇرئان ئىلمىنى ئۆگىنىشكە يەڭ تۈرگەن ھېچبىر تالىبۇلئىلىم ئۇنىڭ تەرجىمىلىرى ۋە قامۇسلىرىنىڭ ياردىمىسىز ئىلىم ساھەسىدە يورغىلىماس بولدى. مانا بۇنى يېقىنقى ئوتتۇز يىلغا سوزۇلغان قىسقىغىنا مۇددەتتە مەيدانغا كەلگەن مىللەتنىڭ ئىلىم مىراسىغا ئۆز ئەھلى ۋە سالاھىيەتلىك كىشىلىرى تەرىپىدىن توغرا ئۇسۇلدا ساھىب چىقىشقا تىرىشقانلىقنىڭ مېۋىسى، مەلۇم مەنىدە ئاللاھنىڭ قوبۇل كۆرگىنىنى بەندىلەرنىڭمۇ باغرىغا باسىدىغانلىقىنىڭ رېئال ئىپادىسى دېيىشكە بولاتتى.

4. يولنىڭ داۋامى: تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى
يۇقىرىقى مۇئەييەنلەشتۈرۈشلەر ئەلۋەتتە مۇھەممەد سالىھنىڭ باشلىغان يولىنىڭ ھەرقاچان ۋە ھەر جەھەتتىن كامىللىقتىن نېسىۋىلەنگەنلىكنى، ئىلمىي ئەمگەكلەرنىڭ نۇقسانسىز ياكى سەھۋەنلىكتىن خالىي بولغانلىقىغا كۆز يۇمغانلىقنى كۆرسەتمەيدۇ. شۇنىڭدەك، بۇنداق بولغانلىقىمۇ مۇھەممەد سالىھنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنىڭ قىممىتىنى چۈشۈرۈۋەتمەيدۇ، ئۇنىڭ ئۇزۇن يىللىق ئىلمىي ھاياتىدا تىكلىگەن ئوبرازىنىمۇ خۇنۈكلەشتۈرمەيدۇ. ئەكسىچە يۇقىرىلىتىدۇ. ئەگەر ئۇنىڭ ئىلمىي ئەمگىكى تەكرارلانغان ياكى تەكرارلىنىشى ئىلمىي بوشلۇق بولۇپ، قىلىنغان ئىش يەنىمۇ تاكامۇللاشتۇرغانلىق، تولۇقلىغانلىق ۋە ئۇنىڭ ئىلمىي ساھەدىكى يولىنىڭ داۋامىنى ئۇلىغانلىق جۈملىسىدىن بولغان بولسا، ئىلىم - مەرىپەتكە تويۇنغان ۋە ئەھلى بولۇشقا لاياقەتلىكلەر قولىدا بارلىققا كەلگەن بولسا، بۇنداق ئەھۋالدا روياپقا چىققان ھەرقانداق ئىلمىي ئەمگەك قارشى ئېلىنمىقى، ئىلمىي ئۆلچەملەر ئاساسىدا ئۆز يولىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈلمىكى ئىلمىي ئەخلاق ۋە ئىنساپ جۈملىسىدىندۇر.

ئەپسۇسكى، مۇستەملىكىچى تۈزۈم ھەر ۋاقىت ھېچ ئىشنى كۈتكەندەك ماڭدۇرماسلىقنىڭ كاپالىتى. ئۇ ھەمىشە مەھكۇم تەبىقىنىڭ زىيانغا ئۇچرىشى بەدىلىگە ئۆز مەنپەئەتىنى قولغا كەلتۈرۈش، مۇددىئاسىنى ئىشقا ئاشۇرۇش كويىدا بولىدۇ. مۇھەممەد سالىھتەك مىڭلىغان ئىلىم ئەھلىلىرى ئىچىدىن يۇقىرىقى خىزمەتلەرنى سۈپەتلىك روياپقا چىقىرالايدىغان ئالىم - ئەدىبلەرنىڭ، تەتقىقاتچى ئۆلىمالارنىڭ يېتىشىپ چىقىشى ئاز كەم 50 يىلدا بىر مۇمكىن بولىدىغان ئىشلاردۇر. ئوقۇيدىغانلار ۋە ئوقۇمۇشلۇقلار تۈركۈمى ھەر دەۋردە سانى كۆپىيىشى، مەلۇم دائىرىدە تەسىر يارىتىپ خىزمەت قىلىشى مۇمكىن. لېكىن خەلقنىڭ مەقبۇلىغا ئېرىشىدىغان، ئۇلارنىڭ ئاڭ - تەپەككۇرىغا، ئىلمىي چاڭقاقلىقىغا ئومۇميۈزلۈك تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان، ھەممىباب مەلھەم ئىشلەپ چىقىرالايدىغان ئىستېدات ئىگىلىرى، ئىلىم ئەھلى توپىدىن ئۈزۈپ چىقىپ ئۆرنەك ۋە ئۈلگىلەرنى بەرپا قىلالايدىغان ئالىم - فازىللار نەچچە ئون يىلدا بىر چىقسا شۈكرى قىلىنسا بولىدۇ. دەرۋەقە بۇ تۈرلۈك ئىشلار ھەرقايسى ساھەدە ئوخشاش بولۇپ، ھەرقانداق بىر ساھەنىڭ توپى ۋە شۇ توپنىڭ ئىچىدە تەسىر دائىرىسى ئومۇمغا يېتىدىغان، ئۇلارنىڭ غېمىنى ئۇلاردىن بۇرۇن ۋە ئۇلار ئۈچۈن يەپ ئۆمۈر ھاياتىنى ئىسلامغا، ۋەتەن - مىللىتىگە ئاتايدىغان كىشىلەر بولىدۇ. بۇ بىر شەخس بولۇشىمۇ، بىرەر كوللېكتىپ بولۇشىمۇ مۇمكىن. مۇھىمى بۇ خىل كىشىلەرنىڭ كۆپنىڭ ئىچىدە ھەرقاچان ئاز سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغانلىقى، شاۋقۇنسىز ئىنقىلابلارنىڭ، داۋراڭسىز ئىھيا ھەرىكەتلىرىنىڭ ئەنە شۇنداق كىشىلەرنىڭ قولىدا ۋۇجۇدقا كېلىدىغانلىقى، ئۇلارنىڭ تىككەن كۆچەتلىرىنىڭ كۈنى كېلىپ چوقۇم مېۋە بەرمەي قالمايدىغانلىقىدۇر.

قۇرئان كەرىم تېمىسىغا قايتىپ كېلىدىغان بولساق، تەبىئىكى ھەرقانداق تەرجىمە ئەسلىسىنى ئىككىنچى تىلدا ئىزاھ ۋە شەرھ تەرىقىسىدە ئاڭلىتالايدۇكى، ئەسلىسىنىڭ ئورنىنى ئالدىراپ ئالالمايدۇ. قۇرئان كەرىمدەك مەتنىدىن تارتىپ مەزمۇنىغىچە، ھەتتا زىر ياكى زەۋەر ئوقۇلۇشىغىچە مەنە قاتلىمى چوڭقۇرلىشىدىغان، پاساھەت ۋە بالاغەتتە مۆجىزىۋىلىكى بىلەن 14 ئەسىر مابەينىدە پەقەت ئەرەبلەرگىلا ئەمەس، پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە جەڭ ئېلان قىلغان كىتابقا نىسبەتەن ئۇنىڭ تەرجىمىسىگە تۇتۇنۇش پەقەتلا ئۇنىڭ مەنىلىرىدىن بىرىنى ئاڭلىتىشتىن ھالقىمايدىغان بىر ئىلمىي خىزمەت، خالاس. قىلالايدىغان ئىش ئىككىنچى بىر تىلنىڭ يۇقىرى سەۋىيەسىدە ئۇنىڭ مەنىسىنى يورۇتۇشقا تىرىشىشتۇر. پاساھەت ۋە بالاغەتتىكى ئۈستۈنلۈكىنى چۈشىنىپ يېتىش، مەنە قاتلىمىنىڭ چوڭقۇرلۇقلىرىنى قېزىپ چىقىش قاتارلىقلار بولسا، پەقەتلا ئۇنىڭ ئەسلىي تىلىغا ئەتراپلىق ۋاقىپ بولۇش، شۇنداقلا ئۇنى چۈشىنىشكە خىزمەت قىلىدىغان بارچە ئىلىم تۈرلىرىنى سەپەرۋەر قىلدۇرۇش ۋە ئەقلىي ھەمدە نەقلىي ئىلىملەرنى قائىدىسىگە ئۇيغۇن رەۋىشتە خىزمەت قىلدۇرۇش ئارقىلىق مۇمكىن. مۇپەسسىرلەرنىڭ قۇرئاننى تەپسىرلەشكە كېتەرلىك ئاز كەم 20 گە يېقىن ئىلىمنى ئەتراپلىق بىلىشنى تەلەپ قىلىشىمۇ مۇشۇ نۇقتىدىندۇر.

دەرۋەقە، قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە مەنە تەرجىمىسىنىڭ بارلىققا كېلىشى ھەر تەرەپلىمە مۇددىئا - غايىلەر تۈرتكىسىدە باشلانغان بولۇشىغا قارىماي، ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتكىنىنىڭ ئەكسىچە تارىخىي رولىنى ئۆتەيدىغان، سۈپەتلىك ۋە ساغلام بولغان ئىلمىي ئەمگەك سۈپىتىدە مىللەتنىڭ مەنىۋىيىتىگە ئىجابىي خىزمەت قىلدى. مىللەتنىڭ ئىسلامىي شوئۇرىنى دەز كەتكۈزۈش ئورنىغا، ئاسارەتلىك 30 يىلنىڭ تەسۋىرلىگۈسىز قاباھەتلىك يىللىرىنى باشتىن كەچۈرۈپ ئازغىنە نەپەس ئېلىشقا مۇۋەپپەق بولغان مىللەتنىڭ چوڭقۇر مەنىۋى جاراھىتىگە يارايدىغان مەلھەم بولدى. ئارىدىن يىگىرمە يىلچە ئۆتۈپ كۆزىتىش ۋە دەڭسەشتىن مەلۇم بولدىكى، قۇرئان كەرىمنىڭ ئوبرازى كۈتۈلگەننىڭ ئەكسىچە خەلق قەلبىدە يەنىمۇ يۇقىرىلىسا يۇقىرىلىدىكى تۆۋەنلىمىدى. مانا بۇ ھۆكۈمران سىنىپنى ئىككىنچى قەدەمنى ئېلىشقا قىستىغان ئامىل بولۇپ، ئىككىنچى تەرجىمە نۇسخىسىنىڭ، يەنى 2013 - يىلدا نەشرگە تەييارلانغان ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ روياپقا چىقىشى مانا بۇ تۈرتكىنىڭ ئاپىرىدىسى ئىدى. ئەينى چاغدا مەزكۇر تەرجىمە روياپقا چىقىشتىن خېلى يىللار ئاۋۋال قۇرئان كەرىمنىڭ قايتا تەرجىمە قىلىنىدىغانلىقى خەۋىرى تارقالغان بولۇپ، قۇلاقتىن قۇلاققا يەتكەن مەلۇماتلاردا قۇرئان كەرىمنىڭ مەۋجۇت تەرجىمىسىنىڭ ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتكىنىچە ئۈنۈم بەرمىگەنلىكى، شۇڭا بۇ نۆۋەت دىننى ئاتالمىش مۆتىدىللەشتۈرۈش، قۇرئان تەرجىمىسىنى ئاتالمىش تېررورلۇققا خىزمەت قىلىش ئېھتىماللىقى بولغان نۇقتىلاردا سەزگۈر تۇرۇپ قايتىدىن سىلىقلاپ پىششىقلاپ ئىشلەش، مۇھىمى كېيىنكى تەرجىمىنىڭ دىننى سوتسىيالىزم يولىغا يېتەكلەشكە خىزمەت قىلىدىغان ئۇسلۇبتا روياپقا چىقىرىش پىلانلانغانلىقى غەيرى رەسمىي خەۋەر بولۇپ تارقىلىشقا باشلىغانىدى. خەۋەر تارقالغانچە ھەر ئاڭلىغان كىشى نەپرەت بىلەن ئىنكاس قايتۇرۇپ بۇنى قىلغۇچىلارنى لەنەتلەيدىغان ئەھۋاللار، ئېتىراز ۋە نارازىلىقلار مەيدانغا كەلگەن ۋە مەزكۇر پىروجىنىڭ بېشىدىكىلەرگىمۇ ئاڭلىنىپ تۇرغان ئىدى. شۇنداق قىلىپ بۇ تۈر زىددىيەتلىك ئىككى ئىرادىنىڭ سۈركىلىشى بىرقانچە يىل داۋاملاشتى. بارا - بارا بۇ تېما ئاساسەن ئەستىن كۆتۈرۈلەي دېگەندە بولسا، بىردىنلا ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ نەشردىن چىققانلىق خەۋىرى ھەممە ئۈچۈن كۈتۈلمىگەن ئىش بولغانىدى. كېيىنرەك مەلۇم بولدىكى، ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئەسلىدىكى پىلانىدا قۇرئاننى كوممۇنىست ھاكىمىيەتنىڭ خاھىشىغا ئۇيغۇن تەرزدە بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلىش ۋە بۇ تەرجىمىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ ئالدىنقى تەرجىمە ۋە شۇنىڭغا چېتىشلىقى بار پۈتكۈل ساغلام دىنىي ماتېرىياللارنى سۈپۈرۈپ تاشلاش مەقسەت قىلىنغان ۋە نامەلۇم بىر گۇرۇپپا تەرىپىدىن ھەقىقەتەن بۇرمىلانغان قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى ئىشلەش باشلىۋېتىلگەن. يەنى، بۈگۈنكى خىتاي مەتبۇئاتلىرىدا داۋراڭ قىلىنىۋاتقان ئاتالمىش «ئىسلامنى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» پىروجىسىنىڭ تۇنجى قەدىمى ئەينى چاغدىلا قۇرئاننى ئۆزگەرتىپ تەرجىمە قىلىشتىن باشلاش بىلەن ھەرىكەتكە ئۆتكەن بولۇپ، دەل شۇ مەزگىللەردە مەزكۇر پىلانغا قايتا قاراپ چىقىش مەسىلىسى مۇزاكىرىگە سېلىنغان. مۇزاكىرىدە ئۇيغۇر كادىرلار بۇنداق قىلىشنىڭ مۇناسىپ ئەمەسلىكىدە چىڭ تۇرغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ سۆزىگە قۇلاق سېلىنمىغان. بۇ ئەسنادا كالىنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈننىڭ موزاينىڭمۇ بېشىغا كېلىش ئېھتىماللىقى بارلىقىنى پەملىگەن تۇڭگان كادىرلار بۇ ئىشقا ئىككى نۇقتىدىن پىكىر بىلدۈرگەن: بىرىنچىدىن، ئەگەر بۇرمىلانغان قۇرئان تەرجىمىسى نەشر قىلىنىپ قالسا، خەلق ئېنىقلا بۇ تەرجىمىگە ئىشەنمەيدۇ، بۇنداق ئەھۋالدا خەلق مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىگە تېخىمۇ مەھكەم يېپىشىدۇ. ئىككىنچىدىن، خەلقئارادىن جۇڭگودا ھۆكۈمەت تەرىپىدىن قۇرئان بۇرمىلىنىپ تەرجىمە قىلدۇرۇلغان دېگەن قالپاق كېيىلىدۇ ۋە بۇنداق ئاتاققا قېلىش دۆلەتنىڭ دىن سىياسىتىدىكى ئوبرازىنى قاتتىق تۆكىدۇ.

مەككار مۇستەملىكىچىلەر يۇقىرىقى تەكلىپ - پىكىردىن كېيىن سەگىشكە باشلايدۇ ۋە بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلىش پىلانىدىن ۋاز كېچىدۇ ھەمدە ساغلام تەرجىمە قىلىش خۇسۇسىدا مەزكۇر تەرجىمە گۇرۇپپىسىنى قايتىدىن تەشكىللەيدۇ. لېكىن ئۇلار ھەيئەت تەرىپىدىن پاكىز ۋە سۈپەتلىك تەرجىمە قىلىنغان قۇرئان تەرجىمىسى نەشر قىلىنىشى بىلەن بۇنى كەڭ ئومۇملاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ئەسلى پىلاننىڭ بىر قىسمى بولغان «ھەيئەت تەرجىمىسىنى مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىش»نى ئىشقا ئاشۇرۇشقا كىرىشىدۇ ۋە دەسلەپكى قۇرئان تەرجىمىسىنى ئومۇميۈزلۈك كۆزدىن يوقىتىش پىلانىنى ماقۇللايدۇ. يەنى ھۆكۈمران سىنىپ ئادىتى بويىچە بىر چالمىدا ئىككى پاختەك سوقۇشنى قاملاشتۇرالمىغاندا، ھېچ بولمىسا بىر قۇشقا بولسىمۇ تەگكۈزۈپ ئۇنى كۆزدىن يوقىتىش، پىلاننىڭ ھەممىسىنى تولۇق ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولمىغاندا، بىرنى بولسىمۇ ئەمەلگە ئاشۇرغاچ تۇرۇش غەرىزىدىن ۋاز كەچمەيدۇ. دېمەك، ھۆكۈمران سىنىپ مەزكۇر غەرەز بويىچە ئۆزى قوللاپ - قۇۋۋەتلىگەن ئىككىنچى قېتىملىق تەرجىمە نۇسخا نەشردىن چىقىشى بىلەن تەڭ تەبىئىيلا ئەڭ دەسلىپىدە كۈتكىنىدەك چىقىپ بەرمىگەن مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى كۆزدىن نېرى قىلىش، كۆزدىن نېرى قىلىش بىلەن تەڭ كۆڭۈللەردىنمۇ نېرى قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى باشلىۋەتكەن ئىدى. بارا - بارا ھاكىمىيەت قارمىقىدا چىقىرىلىدىغان دىنىي ژۇرنال، كىتاب - ئەسەر ۋە تەشۋىقاتلاردا قۇرئان تەرجىمىسىدىن نەقىل بېرىشتە مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنى ئىشلىتىش توختىتىلىپ ئورنىغا ھەيئەت تەرجىمىسىنى ئىشلىتىشنىڭ ئومۇملاشتۇرۇلۇشى، جۈملىدىن «جۇڭگۇ مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلى، «شىنجاڭ مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلى ۋە «ئۈرۈمچى شەھىرى ئىسلام دىنى ئىشلىرى يېتەكچىسى» ژۇرنىلى قاتارلىق ژۇرناللاردا دەسلەپكى تەرجىمىنى مۇتلەق ئىشلەتمەسلىك ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىگە بىر تۇتاش كۆچۈش بولغانلىقى، شۇنىڭدەك ئۇزۇنغا قالماي ھەممىگە مەلۇملۇق بولغان ئۆي - ئۆيلەردىن مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىنى يىغىۋېلىشتىن تارتىپ كېيىنكى ۋاقىتلاردا تەرجىمە قۇرئاننى ساقلاشنىمۇ جىنايەت ھېسابلاشقىچە بولغان جەريانلارنىڭ ھەممىسى ئەنە شۇ شۇم نىيەتلىك ئىستراتېگىيەنىڭ ئەمەلىي قەدەملىرى بولغانىدى.

يۇقىرىقىدەك مۇددىئالار ئىشنىڭ دەسلىپىدىلا سېزىلگەن، يەنە كېلىپ ھەيئەت تەرجىمىسى نەشردىن چىقىشتىن يىللار ئاۋۋال مەزكۇر تەرجىمىنىڭ نامى - ئەمالى قۇلاقتىن - قۇلاققا ئوقۇلۇپ بولغان بولغاچقا، شۇنداقلا قۇرئان تەرجىمىسىگە ئىسمى يېزىلغان ھەيئەت ئەزالىرى ۋە تەكشۈرۈپ بېكىتكۈچىلەرنىڭ خەلق نەزىرىدە يۇقىرىسى پاسىق كادىر، تۆۋىنى مۇناپىق موللا ئاتىقى بولغانلاردىن تەشكىل تاپقان بولغاچ ئىككىنچى تەرجىمىگە ئىجابىي قاراشتىن بەكرەك، سەلبىي تونۇش ئېغىر بېسىپ كەتتى. دەسلەپكى قۇرئان تەرجىمىسىنى يىغىۋېلىشقا باشلىنىشىمۇ مەسىلىنى تېخىمۇ سەزگۈر ھالغا كەلتۈرۈپ قويغانىدى. بۇ ۋەجىدىن ھەر ساھە ئىلىم ئەھلىلىرى، جۈملىدىن دىنىي ئىلىم ساھەسىدىكىلەر مەسىلىنىڭ سىياسىي غەرەزدىكى ۋەزنىنى ئىلمىي جەھەتتىكى ۋەزنىدىن ئارتۇق كۆرۈپ ئېھتىيات بىلەن پىكىر - باھا بېرىش يولىنى تاللىدى. ھەتتا نۇرغۇنلار ئاۋامچە ساداغا جور بولۇشتى. بۇ ئاز كېلىپ ھەتتا توغرا ۋە ساغلام دېيىشكە بولىدىغان ئايەت تەرجىمىلىرىدىن زورىغا قۇسۇر چىقىرىپ يولسىز تەنقىدلەرنى تۆكمە قىلىش ئارقىلىق كۆپچىلىكتىن ئالقىش ئېلىشقا تۇتۇنغانلارمۇ ئاز بولمىدى. مانا بۇلار ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ روياپقا چىقىش ۋە جامائەت بىلەن يۈز كۆرۈشۈش جەريانى. لېكىن بۇ يەردە مەسىلىنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىسى ئىزچىل ئويلىشىلماي، دىققەت قىلىنماي كەلمەكتە ئىدى. ئۇ بولسىمۇ، ھەيئەت تەرجىمىسى مەزكۇر تەرجىمە ئىشىدا ھۆكۈمران سىنىپنىڭ غەرىزىگە زادى قانچىلىك ئۇيغۇنلاشتى؟ ھەقىقەتەن بۇ تەرجىمە سىياسىي غەرەزگە ئۇيغۇن تەرجىمە قىلىندىمۇ، يوق؟ دېگەنلەر ئىدى.

ۋەزىيەت ئىسپاتلىدىكى، بۇ تۈر نۇقتىلار ئاساسەن ئەقلىي مۇھاكىمىدىن چەتتە قالدۇرۇلدى. بۇ تۈپەيلى ئەسەرمۇ تۇتامغا چىققۇدەك بىرەر ئىلمىي تارازىغا سېلىنىپ ئوبزورمۇ قىلىنمىدى. ھەتتا ئىلمىي ئىش سۈپىتىدىمۇ مۇئامىلە قىلىنمىدى. شۇنداق قىلىپ ھەيئەت تەرجىمىسى تولاراق ئەسەرنىڭ نەشر قىلىنىشتىكى غەرەز - مۇددىئاسى بويىچە مۇئامىلە قىلىش، ئاۋامچە ئۇسۇلدا كىتابنىڭ ھۆكۈمران كۈچنىڭ دەستەكلىشى ۋە ئارقا چىقىشى ئاساسىدا روياپقا چىققانلىقى ئۈچۈنلا بېشىغا قارا خالتا كەيدۈرۈلۈپ ئۇر - ئۇر قىلىشتىن باشقىغا يارىمايدىغان تەنقىد ئوبيېكتى بولۇشنى داۋام قىلىۋەردى. ھالبۇكى، ئەقىللەرگە «ئەجەبا، قۇرئاننىڭ ئالدىنقى تەرجىمىسىنى، يەنى مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنىمۇ ئوخشاش غەرەز، ئوخشاش مۇددىئادا نەشرگە تەييارلاش پىلان قىلىنمىغانمىدى؟ ئىككىنچى تەرجىمىگە ئوخشاشلا ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئارقا چىقىشى ۋە بىر قوللۇق پىلانلىشى ئاستىدا روياپقا چىقمىغانمىدى؟ ئەينى چاغدا ئەھۋال شۇنداق تۇرۇپ ئەسەرنىڭ ئىلمىي قىممىتى ۋە ساغلاملىقى ئورتادا بولغانلىقى دىققەتكە ئېلىنغان ۋە شۇ ئاساستا تەمكىن مۇئامىلە قىلىنمىغانمىدى. ئەجەبا تەكرار قىلىنغان ئىككىنچى ئىشنىمۇ بىرىنچىسىدەك ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتكىنىچە چىققان ياكى چىقمىغانلىقىنى تەكشۈرۈپ مۇئەييەنلەشتۈرۈش، ھەمدە تەرجىمە سۈپىتىنىڭ قايسى سەۋىيەدە ئىكەنلىكىنى ئىلمىي ماقامدا تۇرۇپ كۆزىتىش كېرەك بولماسمۇ؟» دېگەنلەر كۆپچىلىك ئوقۇمۇشلۇقلارنىڭلا ئەمەس، ساھەنىڭ ئۆز ئەھلىنىڭمۇ يادىغا كېلىپ كەتمىدى. دېمىسىمۇ ئەسەرگە قارىتا بۇنداق تۇتۇمنى ئوتتۇرىغا قويۇش شۇ ۋاقىتتىكى ئاتموسفېرادا گويا ھۆكۈمران سىنىپ مەقسىتىگە يەتكەندەك، گويا ئۇنىڭ غەرىزىگە ئۇيغۇن چىققان ئەسەرنى ئالقىشلىغانلىقتەك سانىلىپ تەرەپ - تەرەپتىن پىپەن ئوبيېكتى بولۇشتىن ساقلىنىشمۇ بىر گەپ ئىدى. يەنە كېلىپ مەسىلىنىڭ سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشىدىن باشقا نۇقتىلىرىغا دىققەت ئاغدۇرۇش، بولۇپمۇ، خەلقتە 2009 - يىلىدىكى قىرغىنچىلىق ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى رەزىل سىياسەتلەرگە قارشى كۈندىن - كۈنگە نەپرەت كۆچىيىۋاتقان بىر پەيتلەردە مەسىلىنى ئىلمىي سوغۇققانلىق بىلەن ئاڭلىتىشقا تەمشىلىش ئانچە مۇۋاپىق سانىلىپمۇ كەتمەيتتى.

ئەمەلىيەتتە ئەسەرگە ئىلمىي نۇقتىدىن قارالغىنىدا، ئىككىنچى تەرجىمىمۇ ئۇنىڭ تەرجىمانلىرى قانچە كىشىلىك ھەيئەت ياكى گۇرۇپپىدىن تەشكىللەنگەن بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئالدىنقىغا ئوخشاشلا ساغلام ۋە سۈپەتلىك چىقىشقا ئەھمىيەت بېرىلگەن ۋە قايتا نەشرگە تەييارلاشتا مۇھەممەد سالىھ تەرجىمسىنى ئاساس ۋە يېتەكچى قىلىپ تۇرۇپ تەرجىمە سۈپىتىنى يەنىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈشكە تىرىشىلغان. پەرقلىق بايان ۋە سۆزلۈك ئىپادىلىرىنى قوللىنىش، تىل نۇقتىسىدىن يەنىمۇ پىششىقلاپ ئىشلەش ئارقىلىق ئۇنى تاماملايدىغان ۋە تولۇقلايدىغان سەۋىيەدە تەييارلانغان ئىلمىي ئەمگەك دېيىشكە بولىدۇ. تەرجىمىنىڭ سۈپەت ۋە ئۇسلۇبىدىن كۆرۈۋېلىش مۇمكىنكى، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى قىلىنمىغىنىدا، ھەيئەتنىڭ ئىككىنچى تەرجىمىنى بۇ دەرىجىدە سۈپەتلىك بىر باشقا ئېلىپ چىقالىشى ھەقىقەتەن بىر گەپ بولۇپ قالاتتى. دېمىسىمۇ، ئالدىنقىنى ئىنكار قىلىش خاھىشىدا بولماستىن، سەمىمىيلىكنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان ھالدا دەسلەپ سېلىنغان ئۇل ئاساسىدا ئىلگىرىلەشمۇ ئالدىنقىلار بەرپا قىلغان يولنىڭ داۋامىنى ئۇلىغانلىق ھەمدە نورمال ئىلمىي تەرەققىياتقا رىئايە قىلغانلىق جۈملىسىدىندۇر. دېمەك، ئەسەرنىڭ بېشىغا كىيدۈرۈلگەن قارا خالتىنى چىقارغان ۋاقىتتا، شۇنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش مۇمكىنكى، مەزكۇر ھەيئەت تەرجىمىسىمۇ ئۇنىڭ تەرجىمە ۋە تەھرىرلىكىگە قايسى كادىر ئۆلىما ياكى كادىر زىيالىي قول تىققان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر (ئەمەلىيەتتە ئالدىنقى تەرجىمە مۇئەللىپىمۇ مۇشۇ تۈر سۈپەتلەردىن خالىي ئەمەس) ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتكىنىنىڭ پۈتۈنلەي ئەكسىچە روياپقا چىققان، دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. بۇ يەردە يەنە مەزكۇر تەرجىمىنى زادى كونكرېت قايسى ھەيئەتنىڭ، پەردە ئارقىسىدا كىملەرنىڭ قولىدىن چىققانلىقىمۇ تەكىتلەنمىگەن بىر ئىش بولۇپ، ئىسىم يېزىلغانلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئىشتىراك قىلغانلىقىنى جەزملەشتۈرۈۋېتىشمۇ نامۇۋاپىق. چۈنكى، ئىسىملارغا قارالسا ئارىلىرىدا ئەدەبىي ژانىرلار بىلەن يېقىندىن ياكى يىراقتىن مۇناسىۋىتى يوق، تۈگەل ئىسم - ئاتىقى ھاكىمىيەت كۈچىنىڭ دەستەكلىشى بىلەن سۈنئىي پارلىتىلغان، ئاتاقتىلا بار ئىسىملارمۇ مەۋجۇت. شۇڭا بۇ ھەقتىكى ھەقىقىي تەرجىمانلارنى جەزملەشتۈرۈش، يەنە كېلىپ ئىچكى ئىشلاردىن ئەينەن خەۋەردار بولۇش ئىمكانىيىتىمۇ يوق ئەھۋالدا، ئەسەرگە باھا بېرىشتە دىققەتنى مۇمكىنقەدەر ئۇنىڭ ئىلمىي سۈپىتىنىڭ قايسى دەرىجىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققانلىقىغا ئاغدۇرۇشمۇ ئىنساپتىندۇر.

ئەسەر ھەققىدە كىتابنىڭ ئۆزىدە بېرىلگەن ئوچۇقلىمىلارغا قارالغاندىمۇ، ئەسەر قانداقتۇر ئالدىنقى تەرجىمىنى ئەڭ ئاخىرقى چەكتە مۇكەممەللەشتۈرۈش، ئۇنىڭ خاتاسىنى تۈزەپ بېرىش ياكى ئالدىنقىسى قىلالمىغاننى ئۆزلىرى ئەپلەشتۈرۈش قاتارلىق ئىددىئالاردىمۇ بولمىغان، پەقەتلا ئالدىنقى تەرجىمىدىن كېيىنكى بۇ نۇسخىدا تەرجىمە تىلىنى يەنىمۇ سۈپەتلىك چىقىرىش، يەنىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈش مەقسەت قىلىنغانلىقى ۋە ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى بىلەن ئەينەن، راۋان ۋە تولۇق تەرجىمە قىلىشقا چىقىشقا تىرىشچانلىق كۆرسەتكەنلىكى ھەمدە بۇ ئاساستا مەزكۇر تەرجىمە نۇسخا قايتا ئىشلىنىپ سۇنۇلغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەزكۇر ھەيئەت ئەسەرنى قانداقتۇر بەك مۇكەممەل، باشقا تەرجىمىگە ئېھتىياج چۈشمەيدىغان دەرىجىدە بىردىنبىر مەنبە، ئاساس قىلىۋېلىش كېرەكلىكىدەك ئىددىئالاردىمۇ بولمىغان. ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈش ياكى ئېتىبارسىزلاشتۇرۇشقا ياتىدىغان تۇتۇملارنىمۇ ئىپادىلىمىگەن. بەلكى ئۆزلىرى روياپقا چىقارغان تەرجىمىنى گويا يولنىڭ داۋامىنى ئۇلاشتەك، ئالدىنقى تەرجىمە سۈپىتى تىكلىگەن ئوبرازنى يەنىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرگۈچى، تولۇقلىغۇچى ۋە ئۆزىدىن كېيىنكى تەرجىمىلەرنىڭ يەنىمۇ مۇكەممەل بولۇپ چىقىشىنى ئارزۇلىغۇچىلارنىڭ ئىلمىي ئەمگىكى سۈپىتىدە تەقدىم قىلغان [1].
ئەسەرنىڭ تەرجىمە سۈپىتى ھەمدە ئەدەبىي تىل سەۋىيەسىگە قارالسىمۇ، دەرۋەقە مەزكۇر تەرجىمە مەيلى سۈپەت جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى تىل راۋانلىقى ۋە بەدىئىيلىكى جەھەتتىن پىششىقلاش، تەرجىمە تىلىنى گۈزەللەشتۈرۈش جەھەتتىن بولسۇن ئوچۇقلىمىدا ئىددىئا قىلغىنىغا ئۇيغۇنلىشىشقا تىرىشچانلىق كۆرسەتكەنلىكى ئورتادا. بۇنداق ئەھۋالدا قىلىدىغان ئىش مەزكۇر ھەيئەت ئۆز ئىددىئالىرىنى قانچىلىك ئەمەلىيلەشتۈرەلىدى، دېگەننى چىقىش نۇقتىسى قىلغان ھالدا ئەسەرنى ئىلمىي تارازىغا سېلىپ تارتىپ كۆرۈش ۋە شۇ بويىچە مۇئەييەنلەشتۈرۈشتۇر. تەبىئىكى، بۇ تەرجىمىنىڭ ئالدىنقى تەرجىمىگە سېلىشتۇرغاندا بەلگىلىك ئارتۇقچىلىق تەرەپلىرى بولۇشىمۇ، ياكى ئالدىنقى تەرجىمىدەك مەنىنى دەل ۋە جايىغا چۈشۈرۈشكە مۇۋەپپەق بولالمىغان تەرەپلىرى بار بولۇشىمۇ مۇمكىن. سەۋەنلىك ياكى ئىلمىي خاتالىقلار تېپىلىشىمۇ ئەلۋەتتە ئېنىق. شۇنداق بولغان تەرەپلىرى بايقالغان ياكى تېخىمۇ مۇكەممەل بايان ئۇسلۇبىنى ئىشلىتىشتە تەلەپكە لايىق بولمىغان تەرەپلىرى ئايان بولغان تەقدىردىمۇ، يەنىلا بۇنداق تەرەپلەرگە ئالدىنقى تەرجىمىگە ئوخشاشلا ئىلمىي مۇئامىلە قىلىش، نۇقسانلارنىڭ تەرجىمە ئەسناسىدىكى، ياكى تەرجىمان ياكى مۇھەررىرلەرنىڭ چۈشىنىش سەۋىيەسىدىكى ئېگىز - پەسلىكلەر ياكى ئىپادىلەش ماھارىتىدىكى نائۇستىلىق ۋەياكى ئىلمىي نۇقسانلىقلارغا ياتىدىغان تەرەپلەر بولۇش ئېھتىماللىقى قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىشى كېرەك بولىدۇ. بۇ جەھەتتىنمۇ مەسىلە ئىلمىي نۇقتىدا مۇئامىلە قىلىنىدۇكى، سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى نەزەردە تۇتۇۋېلىپ ئەسەرنى قارىسىغا تەنقىد قىلىشتەك قوش ئۆلچەم قوللىنىلمايدۇ. مەقسەتلىك بۇرمىلاش ئىسپاتلانمىغان تەقدىردە، ئىلمىي سەۋەنلىك ياكى نۇقساننى بايقاش ئۇنىڭ ئىلمىيلىك تەرىپىدىكى ئالاھىدىلىكىنى ئېتىراپ قىلماسلىقىنى، ئورۇنسىز ۋە ئاساسسىز يەردىن يەرگە ئۇرۇشنى يوللۇق قىلالمايدۇ. يوللۇق دېيىلسە ئۇ چاغدا بۇ ئۆلچەمنى ئوخشاشلا ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئارقا چىقىشى، يېشىل چىراغ يېقىپ بېرىشى سايىسىدە روياپقا چىققان ئالدىنقى تەرجىمىگىمۇ قوللىنىش يوللۇق بولۇپ قالىدۇ. ھازىرچە ئېنىق بىلىنگىنىمۇ، مەزكۇر تەرجىمە نۇسخىسىنى ئىشلەش جەريانىدا تەرجىمانلارنىڭ ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئىستىكىنى بەجا كەلتۈرۈش يۆنىلىشىدە يول تۇتۇشتىن ئۆزىنى تارتقانلىقى، قۇرئاننى ئېنىق بۇرمىلاشقا ياتىدىغان قىلمىشلاردىن ساقلىنىشتا خۇددى مۇھەممەد سالىھقا ئوخشاش ساقلانغانلىقى، تەرجىمە سۈپىتىنى ئۆستۈرۈشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا ئەھمىيەت بەرگەنلىكىدۇر.

يىغىپ ئېيتقاندا، ھەيئەت تەرجىمىسىمۇ خۇددى ئالدىنقى مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىگە ئوخشاش ھۆكۈمران سىنىپنىڭ مۇددىئاسىغا ئۇيغۇنلاشمايلا قالماي، ئەكسىچە ئومۇمىي جەھەتتىن ئەسەرنىڭ مۇمكىنقەدەر ساغلام ۋە سۈپەتلىك چىقىرىلىشىغا كۆڭۈل قويۇلغان. شۇنداقلا ئالدىنقى تەرجىمىمۇ ئىلمىيلىكنى ئاساسىي ئورۇنغا قويغان تەرجىمە بولۇپ پۈتۈپ چىققىنىغا ئوخشاش، ئىككىنچى قېتىملىق تەرجىمىمۇ شۇ رېلىستا پۈتۈپ چىققان. دېمەك، ھۆكۈمران سىنىپ ئاللاھنىڭ كالامىغا قارشى رەزىل سۈيقەستىدە ئالدىنقىغا ئوخشاشلا ئىككىنچى قېتىملىق ئۇرۇنۇشىدىمۇ كۈتكەندەك نەتىجە ئالالمىغان ۋە ئالدىنقى قېتىمدىكىگە ئوخشاشلا مەغلۇپ بولغان. «ئۇلار ئاللاھنىڭ نۇرى (دىنى)نى ئېغىزلىرى بىلەن ئۆچۈرۈۋەتمەكچى بولىدۇ، ئاللاھ بولسا كافىرلار يامان كۆرگەن تەقدىردىمۇ، ئۆزىنىڭ نۇرىنى مۇكەممەل قىلىدۇ» [2].

مەسىلىگە ئالدىنقى ۋە كېيىنكى تەرجىمە تەرەپدارلىقى چاكىنىلىقلىرىدىن خالىي ھالدا ئومۇم لىللا يەكۈن چىقىرىشقا توغرا كەلسە، شۇنداق دېمەي بولمايدۇكى، مەزكۇر ھۆكۈمران كۈچ ئۆزىنىڭ قول ئاستىدا دەپ قارىغان ئالىم كادىرىدىن پاسىق كادىرىغىچە بولغان ئىلىم قوشۇنىنى ھەر تۈرلۈك ماددىي دەستەك ۋە ھەر تۈرلۈك ئىمتىيازلارغا ئىگە قىلىپ سەپەرۋەر قىلىشىغا قارىماي، ئاللاھنىڭ كالامىغا قارشى ئىككى قېتىملىق ئۇرۇنۇشتا ئوخشاشلا مەغلۇپ بولماي تۇرالمىدى. ئەقەللىيسى ئىككىنچى قېتىملىق ئۇرۇنۇش بىرىنچى قېتىملىق ئۇرۇنۇشتا ھازىرلانغان رېلىسنى بۇزۇپ تاشلاش ياكى يولىنى بۇرىۋېتىش ئورنىغا قارىماققا ئالدىنقىسىغا رىقابەتچىدەك كۆرۈنسىمۇ، ماھىيەتتە ئالدىنقىسى ئاچقان يولنى داۋاملاشتۇرغۇچى بولۇشتەك نەتىجىنى ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭ ئۈچۈن سەۋىيە ۋە سۈپەت جەھەتتە ئالدىنقى تەرجىمە قانداق ئىلمىي تارازىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن بولسا، ھەيئەت تەرجىمىسىنىمۇ ئاشۇ سەۋىيە ۋە سۈپەت تارازىسىغا سېلىپ مۇئەييەنلەشتۈرۈشى، ئالدىنقىسىنىڭ ئىلمىي سەۋەنلىك ياكى پىششىقلاشقا تېگىشلىك تەرەپلىرى بار، دەپ قارالغاندەك، بۇنىڭغىمۇ ئوخشاش مۇئامىلە قىلىنىشى، مۇمكىنقەدەر ساغلام رەۋىشتە روياپقا چىقىرىشقا تىرىشىلغان تەرجىمە ئەسەر، سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنىشى تامامەن مۇمكىن.

---
نەقل مەنبەلىرى: 
[1] تەپسىلات ئۈچۈن ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ ئاخىرقى سۆز قىسمىغا مۇراجىئەت قىلىنغاي. 
[2] سۈرە سەف ، 8 – ئايەت، (ھەيئەت تەرجىمىسى).

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (3)

قۇرئان كەرىمنىڭ بۇزۇق مېتودلۇق «يېڭى» تەرجىمىسى

يۇقىرىدا بىز قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىنىڭ ئۆتمۈشتىن بۈگۈنگىچە بولغان جەريانىغا قىسقىچە نەزەر ئاغدۇرۇپ چىققان بولدۇق. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا قۇرئان كەرىمنىڭ يېڭى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىغا تەرجىمە قىلىش باسقۇچلىرىنى تىلغا ئالغاچ قولىمىزدا بار بولغان ئىككى خىل نۇسخىدىكى قۇرئان تەرجىمىسى ئۈستىدە توختالدۇق ۋە بۇ ئارقىلىق مەزكۇر تەرجىمىلەرنىڭ قايسى خىل بوشلۇقنى تولدۇرغانلىقى ۋە قايسى خىل رولنى ئۆتىگەنلىكى توغرىسىدا بىر قىسىم مۇلاھىزە ۋە مۇئەييەنلەشتۈرۈشلەرنى ئېلىپ باردۇق. نۆۋەتتە توختىلىدىغانلىرىمىز بولسا، مۇھەممەد يۈسۈپ تۇرسۇن قەلىمىگە مەنسۇپ «قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى» ناملىق تەرجىمە ئەسەر ۋە ئۇنىڭغا ئائىت بىر قىسىم خۇسۇسلار ھەققىدە بولىدۇ. ئالدى بىلەن بىز تەرجىمىگە چېتىشلىق تېمىلارغا كىرىشىشتىن ئاۋۋال ئەسەردە يولۇققان ۋە جىددىي تۈزىتىلىشى زۆرۈر دەپ قارالغان بىر قانچە مەسىلە ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتەيلى.

1. يېڭى تەرجىمە ئەمەس، قايتا تەرجىمە
مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ «قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى»نىڭ ئىككىنچى نەشردىن چىققاندىن كېيىن بەس - بەستە تەشۋىقاتلار بولدى. تەشۋىقاتلاردا دىققەت تارتقان ۋە ئاۋامدىن ئوقۇمۇشلۇققىچە بولغان كۆپچىلىك ئارىسىغا ئۇرۇقتەك چېچىۋېتىلگەن ۋە ھەمدە ئېغىزدىن - ئېغىزغا كۆنۈكۈش باسقۇچىغا بېرىپ قالغان بەزى تەرىپلەشلەر شەكىللەنگەن بولۇپ، بۇلاردىن بىرى مەزكۇر تەرجىمىنىڭ «يېڭى تەرجىمە» دېگەن تەرىپ بىلەن ئاتىلىشى ۋە كەڭ تەشۋىق قىلىنىشىدۇر. دېمىسىمۇ ئاۋام ئۈچۈن تەكرارلىنىشى پەرقلىق بولغان ۋە نەشرى يېڭى بولغان ھەممە نەرسىنىڭ «يېڭى» دېگەن تامغا بىلەن مۆھۈرلىنىشى، ئۇلارنىڭمۇ بۇنى مەزگىللىك قوللىنىپ تۇرۇشى ساقلانغىلى بولمايدىغان ھادىسە. شۇڭا ئاۋامنىڭ ئىشىنى ئۆز يولىدا چۈشىنىپ تۇرۇش تامامەن مۇمكىن. لېكىن ئىش ئاۋامدىن يۆتكىلىپ خاسلارغا، ئەل - جامائەت ئارىسىدىن دەرىجە ئاتلاپ ئىلىم ئەھلىلىرىگە ۋە ئىلمىي ساھەگە بېرىپ تەرەققىي قىلسا، ھەتتا ئىلىم ئەھلى دېيىلىۋاتقانلار ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى كونىغا چىقىرىشقا ياتىدىغان تەرزدە «يېڭى» ئۇقۇمىنى بازارغا سېلىپ، ئىلىم ساھەسىنىڭ تىلىنى قوللانماستىن ئاۋامچە ئىش تۇتۇپ ياسالما تەرىپنى ۋاشاڭلاشتۇرۇشقا قاراپ يۈزلەنسە، ئاۋامغا تۈزەتكۈچى بولماقتا يوق، باشلامچىدەك كۆرۈنۈشكە باشلىسا بۇنداق قىلمىشلار ئېنىقلا بىنورماللىق ھېسابلانمىقى لازىم. بۇنداق ئەھۋالدا بۇنى نورمال قوبۇل قىلىشتەك بىنورماللىقنىڭ تەڭشىكىنى تۈزەش، ئىشنىڭ ۋەزنىنى دەڭسەشنى ئېسىگە سېلىپ قويۇش، ھاياجىنىغا ھاي بېرىشنى پەملىيەلمەي كېتىۋاتقان بىنورمال قىزغىنلىقنى سەگىتىش زۆرۈر بولىدۇ.

تىلىمىزدا «ئىسمى - جىسمىغا لايىق بولۇش» دەيدىغان تەرىپلەش شەكلى بار. بۇ سۆز يەنە بىر ئىشنىڭ تەلەپكە لايىق بولغانلىقىغىمۇ، شۇنداقلا بولۇشقا تېگىشلىك پىرىنسىپقا ئۇيغۇنلاشقانلىقىغىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. ھەمدە ئىشنىڭ ۋايىغا يېتىشىنى، ماھىيەت ۋە شەكىلنىڭ، ئىچ ۋە تېشىنىڭ بىردەكلىكنى ساقلىغانلىقىنى، شۇنداقلا بىر-بىرىگە ماس بولغانلىقنى ئىپادىلەشنى مەزمۇن قىلىدۇ. ئەگەر بىز ئىلىمنى ھەقىقەتنى تېپىشنىڭ ئاچقۇچى دەپ قارىساق، ئۇنىڭ ۋاسىتىسىدە بارلىققا كەلگەن ئىشنىڭمۇ ئىسىم - جىسمىغا لايىق ئىلمىي بولۇشىنى، ئىلمىيلىكتىن چەتنەشنى ئۆزىگە راۋا كۆرمەسلىكنى تەقەززا قىلىدۇ. بۇنىڭغا كاپالەتلىك قىلالىغان چاغدىلا ئىلمىيلىككە مەنسۇپلەنگەن ئىشنىڭ توغرىلىقتىن نېسىۋىسى بولىدۇ ۋە بۇ ئىلمىيلىكتىن بارلىققا كەلگەن ئەمگەكنىڭ توغرىغا يېتەكلەش سالاھىيىتى بارلىققا كېلىدۇ. شۇڭا ئىسمى - جىسمىغا لايىقلىشىش شەرت بولغاندەك، سۈپەتنىڭمۇ جىسىمغا لايىق، يەنى ئۇنى توغرا تەرىپلىيەلەيدىغان بولۇشى زۆرۈردۇر. تەشۋىقاتلاردا كۆرۈپ تۇرغىنىمىزدەك، ئەسەر مەيلى تەشۋىقاتلاردا بولسۇن، مەيلى تەرجىماننىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە تور سەھىپىسىدە بولسۇن، ئەسەر نەشردىن چىققاندىن بۇيان «قۇرئان كەرىمنىڭ يېڭى ئەۋلاد تەرجىمىسى»، «قۇرئان كەرىمنىڭ يېڭى تەرجىمىسى» قاتارلىق ماۋزۇلارغا ئىزچىل ئورۇن بېرىلگەنلىكى ۋە بېرىلىپ كېلىۋاتقانلىقى مەلۇم. شۇنىڭ ئۈچۈن تەرجىمە مەسىلىسىگە كىرىشتىن بۇرۇن ئەڭ ئالدى بىلەن بۇ خىل تۇتۇملارنىڭ ئىلمىيلىك ئەمەسلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋالماق لازىم. شۇنداقلا ئەڭ ئاۋۋال تۈزىتىشكە تېگىشلىك نۇقتىلاردىن بىرىنىڭ ئەسەرنىڭ ئاتىلىشىنىڭ ئىلمىي ئاتاقتا ئاتىلىشى بويىچە تەشۋىق قىلىنىشى لازىملىقىنى، يەنى جىسمىغا لايىق قويۇلغان ئىسىم - سۈپىتى بىلەن تەرىپلىنىشى كېرەكلىكىنى، ئۇنىڭ ئەسلىدە «يېڭى تەرجىمە» ئەمەس، بەلكى شۇ ساھەنىڭ ئىلمىي ئاتالغۇسى ۋە كەسپىي ئاتىلىشى بويىچە قايتا تەرجىمە ياكى باشقا تەرجىمە ۋەياكى مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسى ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرمەك لازىم.

ئەسەرنى كەسپىي نامى بىلەن ئاتاشنى ئومۇملاشتۇرۇشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى تۆۋەندىكى بىرقانچە نۇقتىلار ئارقىلىق مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ: بىرىنچىدىن، تەرجىمىشۇناسلىقتا بىر ئەسەرنىڭ ئوخشىمىغان تەرجىمانلارنىڭ قولىدا ئىككىنچى قېتىم ياكى بىرقانچە قېتىملاپ تەرجىمە قىلىنىشى نورمال ۋە تەبىئىي ئەھوال. بۇنداق ئەھۋالدا ئەسەرنىڭ تۇنجى تەرجىمىسىدىن كېيىنكى ئىككىنچى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى تەرجىمىلىرى ئورتاق ھالدا «Retranslation» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، مەنىسى قايتا تەرجىمە، قايتىدىن قىلىنغان تەرجىمە ياكى قايتا ئىشلەنگەن تەرجىمە دېگەنلىكتۇر. بۇنى يەنە تەكرار تەرجىمە دەپ ئېلىشقىمۇ بولىدۇ. بۇ ئۇقۇم ئەرەبچە ئىستىلاھتا «إعادة الترجمة» دەپ ئېلىنىدۇ. بىلىمىزكى، قايتا قىلىنغان تەرجىمە ھېچقاچان شۇ ئەسەرنىڭ يېڭى تەرجىمىسى ھېسابلانمايدۇ. بۇنى بەك دېگىلى بولسا «ئەسەرنىڭ يېڭىدىن قىلىنغان تەرجىمىسى» دېيىش مۇمكىن. بىر ئىشنىڭ «يېڭى» دەپ سۈپەتلىنىشى بىلەن «يېڭىدىن» دەپ سۈپەتلىنىشى ئوتتۇرىسىدا ئالەمچە پەرق بار. «يېڭى» دېمەك ئۆرنەكسىز قىلىنغان، ئالدىن قىلىنمىغان ئىشنىڭ تۇنجى قىلىنىشىنى كۆرسەتسە، «يېڭىدىن» دېگەنلىك قىلىنغان ئىشنى يېڭىۋاشتىن قايتا قىلىشنى، بىراۋ قىلىپ بولغاننى قايتىدىن تەكرار قولغا ئېلىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ نۇقتىدىن مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسى قايتا تەرجىمە قىلىنغان ئىلمىي ئەمگەك كاتېگورىيەسىدە بولۇپ، ئۇنىڭ توغرا ئاتىقى يېڭى تەرجىمە ئەمەس، بەلكى قايتا تەرجىمىدۇر. ياكى قايتىدىن قىلىنغان تەرجىمىدۇر. ئەسەرنىڭ ئىلمىي تىلدىكى كاتېگورىيەسى ئېنىق ئەھۋالدا ئۇنى ئىلمىي بولمىغان بىر ئاتاققا جور قىلىش بىھۇدىلىك بولۇپ، بۇ جەھەتتىن ئۇنى ئۆزىنىڭ ئىلمىي ئاتىقى بويىچە ئاتاش، ئىلمىي بولمىغان ئاتاقتىن ساقلىنىش زۆرۈرلەرنىڭ ئەڭ زۆرۈرىدۇر. ئىككىنچىدىن، تىلىمىزدا يېڭى دېگەن سۆزنىڭ قارىمۇقارشىسى كونا بولۇپ، تەبىئىيكى ھەر قايتا قىلىنغان تەرجىمىنى «يېڭى» دەپ ئاتاش مەزمۇن جەھەتتىن ئۇندىن ئىلگىرىكى تەرجىمىلەرنى «كونا» دېگەن سۈپەتكە لايىقلاشتۇرۇپ قويىدۇ. ھالبۇكى، تەرجىمىشۇناسلىقتا كونا تەرجىمە دەپ ئاتالغۇ يوق. بۇ تەبىئىيلا ئالدىنقى ئىلمىي ئەمگەكلەرگە ئىلمىي بولمىغان بىر سۈپەتنى قالپاق قىلىپ كىيگۈزۈپ قويۇشقا ئېلىپ بارىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدىن كېيىن يەنە بىر تەرجىمە چىققان ھامان، ئۇنىڭ تەرجىمىسىنىڭ «يېڭى» سۈپىتى تەبىئىي ھالدا «كونا»غا ئالمىشىدۇ ۋە باشقا تەرجىمىلەرگە ئوخشاش ئىلمىي بولمىغان بىر ئاتاقنى كىيىشكە مەجبۇر قالىدۇ. مانا بۇ خىل ئۇقۇم - ئاتالغۇ ئىشلىتىشتىكى دىتسىزلىق، شۇنداقلا ئۆزىنىڭكىگە يېڭى، بۇرۇنقىلىرىغا «كونا» تامغىسىنى بېرىشكە يول ئېچىش ۋاقتىنچە ھاردۇق چىقىرىشقا ئەسقاتسىمۇ، مەسىلە ئىلمىي ئىش بولۇشتىن چىقىپ مودا قوغلىشىش ئىشىغا ئايلىنىشقا باشلايدۇ. قايتا قىلىنغان ھەر تەرجىمە گويا ئالدىنقىسىنى مودىدىن قالدۇرىدىغاندەك، ئۇنىڭدىن پايدىلىنىش قىممىتى ئەمدى قالمىغاندەك، ئۇنىڭدىكى خاتالىقنى چوقۇم كېيىنكى «يېڭى»سىنىڭ تۈزەيدىغانلىقى مۇقەررەردەك، بۇرۇنقىلىرى تەۋەررۈك قىلىنسا بولىدىغان، كېيىنكىسى ئەڭ پۇختا، ئەڭ مۇكەممەل ۋە ھەممىنىڭ ھاجىتىدىن تولۇق چىقالايدىغان دېگەندەك كەمكۈتىسىزلىك ماركىسى چاپلانغان ناباب ئۇچۇرلارنى ئوقۇرمەننىڭ ئېڭىغا ئەملەشتىن ساقلىنالمايدۇ. نەتىجىدە ئىلمىيلىكى بولمىغان بىر ئاتالغۇنىڭ يەنە بىر ئىلمىي خاتاغا يول ئاچىدىغانلىقى مۇئەييەنلىشىپلا قالماي، ئاڭغا بېرىلگەن ناتوغرا ئۇچۇر ئەسەرگە بولغان تۇتۇمنىمۇ شۇ بويىچە مۇئامىلە قىلىشقا يېتەكلەپ قويىدۇ. ئەسەرگە يېزىلغان «بېغىشلىما»لاردىكى، ھەمدە مېدىيالاردا ماختاپ ئۇچۇرۇشلاردىكى «ئەڭ پۇختا»، «ئەڭ مۇكەممەل»، «ئەڭ سۈپەتلىك»كە ئوخشاش سۆزلەرنىڭ شاپاق نەرقى ئىشلىتىلىۋېرىشى ئارقىلىق ئەسلىدىنلا ئەسەرنىڭ ئۆزىنىڭ ئىلمىي تىلى ۋە ئىلمىي ئاتىقى بويىچە مۇئامىلە قىلىنمىغانلىقنىڭ، ئىلمىي بولمىغان ئاتاقتىن ئىلمىيلىكتىن نېسىۋىسى بولمىغان نەتىجە چىقىرىشقا زورۇقۇشنىڭ نەتىجىلىرىدىن ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. ئۈچىنچىدىن، كۈنىمىزدىكى «يېڭى» ئۇقۇمىنىڭ ئاڭلىغۇچىلارغا بېرىدىغان ئۇچۇرى تەبىئىي ھالدا ئۇنىڭدىن ئىلگىرىكىلەرنى كونا دەپ سۈپەتلەش كېرەكلىكىنىڭ ئۇچۇرىنى بېرىدۇ. بۇمۇ ئۆز نۆۋىتىدە قەدىمىيلىككە ئىگە تىل يىلتىزىمىز بىلەن باغنى ئۈزگەن بۇ 70 نەچچە يىللىق ئاسارەتلىك تارىخىمىزدىكى ئۆزگىرىشلىرىمىزنىڭ، ئۆزگەرتىلىشلىرىمىزنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاقىۋەتلىرىدىن بىرى. چۈنكى، كىلاسسىك تىلىمىزدا كونا سۆزى ھەمىشە يېڭى ئالدىدا كېرەكسىز، ئەمدى رولى قالمىغان، يېڭىسى چىقىشى بىلەن تەڭ پاخشى بولۇپ كەتكەن، مودىدىن قالغان مەنىلىرىنىلا كۆرسىتىپ كەلگەن ئەمەس. كونانىڭ ئەسلى تەلەپپۇزى كوھنە بولۇپ، ئىشلىتىلگەن ئورنىغا قاراپ ئىجابىي مەنىلەرنىمۇ ئۆزىدە جەملىگەن. كوھنە دېگەن چاغدا ئەسكىگەن، كونىرىغان مەنىسىنى ئىپادىلەش بىلەن بىرگە قەدىمىيلىكنى، تەجرىبىدىن ئۆتكەنلىكنى، قەدىرلىك ۋە قىممەتلىكنىمۇ ئىپادىلەيدۇ. كوھنەلىك ئۇزاق قەدىمىيلىككە تارتىلغاندا ئۇ ئەتىۋارلىق، مۇھاپىزەت ۋە قوغداشنى تەلەپ قىلىدىغان بىر ئۇقۇمنى ئۆزىدە ئىپادىلەپ تۇرىدۇ. ھالبۇكى، ئاسارەتتىن كېيىنكى تەلقىنلەردە، بولۇپمۇ مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ئۇنتۇلدۇرۇش خۇرۇچلىرى بىلەن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن تىلىدا «كونا» ئۇقۇمىنىڭ ئاۋۋال زېھىنغا كېلىدىغان مەنىسى ئىجابىيلىقتىن بەكمۇ يىراق. كونا دېمەك تاشلاش كېرەك بولغاننى، قايتا بۇرۇلۇپ قاراپ قالماسلىقنى، تەرك قىلىشنى، خالىماسلىق ۋە يۈز ئۆرۈش تۇتۇمىدا بولۇشنى تەلقىن قىلىدۇ. شۇڭا ئۇ دائىم جاھالەت، خۇراپاتلىق، قالاقلىق ۋە نادانلىق قاتارلىق سۈپەتلەر بىلەن تىل ھاۋانچىسىدا سوقۇلۇپ، پىششىقلىنىپ تۇرىدۇ. بۇنىڭغا ئەگىشىپ مودېرن دۇنيانىڭ بۇنداق بىر زېھنىيەتنى مەركەز قىلىپ قۇرۇلغانلىقىمۇ پاراللېل ھالدا ھەر يېڭىنىڭ ئالدىنقىسىنى ئەمەلدىن قالدۇرىدىغانلىق، ئالدىنقى نەشرىنى ئىناۋەتسىزلەشتۈرىدىغانلىق، مودىدىن قالغۇزۇۋېتىدىغانلىق قاتارلىق خۇرۇچلار بىلەن دەم يېگۈزۈلگەن سۆزلەرنى يوشۇرۇن ئاڭغا پىچىرلاپ تۇرىدۇ. ئەجداد سۆزىنى توغرا چۈشەنگىنىدە «كونىلار راست ئېيتىپتىكەن»، دەيدىغان ئەۋلادتىن، «قاچان قارىسا كونىلارنىڭ گېپىنىلا تەكرارلايدىكەن» دەپ ۋايسايدىغان، ئۆزىنىڭ ماڭقۇرتلۇققا يۈز تۇتقانلىقى تۈپەيلى ئەجداد سۆزىنى خاتا چۈشىنىۋېلىش ئېھتىماللىقى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ھېچ نەزەرگە ئالماستىن بىزارلىق تۇيغۇلىرىنى ئىپادىلەشكە زورۇققاق بىر زېھنىيەتكە كېلىشمۇ مانا بۇ «يېڭى» ئۇقۇمنىڭ ئاسارەتتىن كېيىنكى ئىجتىمائىيلىقتىكى بىنورمال تەلقىنلەرنىڭ تىپىك ئىپادىلىرىدىن بىرى. مانا بۇنداق زېھنىيەت ئومۇملاشقان بىر كوللېكتىپ مۇھىتتا، «يېڭى تەرجىمە» دېگەن ئىلمىي بولمىغان ئاۋامچە تەبىردىن تۈرلۈك چۈشەنچ قالايمىقانچىلىقىنىڭ كېلىپ چېقىشى بىر ئەمەلىيەت. مەزكۇر قايتا تەرجىمە 2020 – يىلى تۇنجى نەشردىن چىققاندىن تارتىپ نۆۋەتتىكى ئىككىنچى نەشرىگىچە ھەمدە ئۇندىن كېيىنكى ئېلىپ بېرىلغان تەشۋىقاتلاردا بۇ نۇقتىدا ئىزچىل سەل قارىلىپ كېلىنگەنلىكى ۋە ئاممىۋى تاراتقۇلاردا «يېڭى تەرجىمە» تەلقىنى كەڭ تەشۋىق قىلىنغىنىدىن كېيىن، بىر تۈركۈم دىيانەتپەرۋەر ئاۋامنىڭ پەتىۋا ئەھلىلىرىدىن: «يېڭى قۇرئان تەرجىمىسىدە كونىسىدىكى خاتالىقلارنى تۈزەپتۇ، يېڭىسىنى ھېساب قىلساق ئۇنداقتا كونا تەرجىمە قۇرئانلارنى قانداق بىر تەرەپ قىلىمىز» دېگەنگە ئوخشاش تىراگېدىيەلىك سوئاللارنىڭ تۇغۇلۇشى قاتارلىقلار مانا بۇ ئىلمىي بولمىغان ئاتاقنى ئۆلىما ئاتلىق تائىپىدىن تارتىپ ئەسەرنى تەرجىمە قىلىپ سۇنغۇچى تەرجىمانغىچە ھەممىنىڭ نالايىق شەكىلدە قوللىنىپ بېرىشلىرىنىڭ پاجىئەلىك ئاقىۋەتلىرىدىن دېيىشكە بولىدۇ. مانا بۇ نۇقتىلار ئايان بولغاندا، ھەر ئىشنى ئۆز ماقامىغا چۈشۈرۈپ قېلىش، ئىسمى - جىسمىغا لايىقلىشىشنى كاپالەتلەندۈرۈشنىڭ مۇھىملىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. شۇ سەۋەب، دىققەت قىلىنغايكى، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسى يېڭى نەشردىن چىققان بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئەسەر قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە يېڭى تەرجىمىسى ئەمەس. چۈنكى بۇ قۇرئان كەرىمنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ئەمەس. ئەگەر مۇھەممەد يۈسۈپ ئۆزىدىن ئاۋۋالقى قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىنىڭ ھېچبىرىدىن قىلچە پايدىلانماي تۇرۇپ ئۆز ئالدىغا يېڭىۋاشتىن تەرجىمە قىلىپ چىققان تەقدىردىمۇ ئەسەرنىڭ ئىلمىي تىلدىكى ئاتىقى يەنىلا ئاتالمىش «يېڭى تەرجىمە» بولمايدۇ. بەلكى قايتا تەرجىمە قىلىش جۈملىسىدىن ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا مەزكۇر تەرجىمىنىڭ ئىلمىي ئاتىقى قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىلىرى ئىچىدە تەكرار ئىشلەنگەن ۋە مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ قەلىمىدە روياپقا چىققان قايتا تەرجىمىدۇر. مانا بۇلار بىزنىڭ ئەسەرنى تىلغا ئالغاندا تىرناق ئىچىگە ئېلىپ تۇرۇپ «يېڭى» تەرجىمە دەپ ئىپادىلىشىمىزنىڭ بەزىبىر سەۋەبلىرى.

2. ۋەھيى تەلىمات ئەمەس، ئىلاھىي كۆرسەتمە
ھەر ئىلىمنىڭ ئۆزىگە خاس تېرمىنى، ئىككىنچى بىر ئىلىمدىن پەرقلىنىدىغان ئاتالغۇ ۋە ئىستىلاھلىرى بولىدىغانلىقى ئىلمىي ساھە ئەھلىگە مەلۇملۇق بىر ئىش. شۇڭا ئاتالغۇ ئىزاھلىغاندا ھەر ساھە ئۆزىنىڭ نۇقتىئىنەزەرىگە كۆرە ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلىرىنى شەرھلەيدۇ ۋە ئىلمىي تېمىلار شۇ ئاساستا يورۇتىلىدۇ. مۇنازىرىدىمۇ مەزكۇر شەرھ ۋە ئاتالغۇغا بىنائەن تارتىشما، مۇھاكىمە ۋە تەھلىللەر ئېلىپ بېرىلىدۇ. شۇنداق ئىكەن، تونۇشتۇرۇش خاراكتېرلىك ھەرقانداق بىر تېمىدا ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارنىڭ شەرھى شۇ ساھەنىڭ ئىزاھاتى بويىچە شەرھلەنمىكى، شەرھلەنگەندىمۇ ئاشۇ ساھەگە ۋەكىل خاراكتېرلىك ئىلمىي ئەسەرلەرگە ئاساسلانمىقى لازىم. ئىلمىيلىك سۈپىتىنى يەنىمۇ ئىشەنچلىك قىلىش ئۈچۈن مۇمكىنقەدەر ئاساسلانغان مەنبەنى ماقالىگە ئەسكەرتمەك كېرەك بولىدۇ. ئەسەردە سۆرىلەرنىڭ تەرجىمىسى تۈگىشى بىلەن تەڭ تەرجىماننىڭ مۇئەللىپلىكىدە يېزىلغان «قۇرئان كەرىم ھەققىدە» دەپ ناملانغان ماقالىدە بۇ نۇقتىلارغا ئاساسەن رىئايە قىلىنمىغان بولۇپ، ماقالىدە ئايەت ۋە ھەدىستىن سىرت قۇرئان كەرىم ئىلمىگە دائىر سۆزلەنگەن ياكى ئىزاھلانغان ھېچبىر ئاتالغۇغا، ھېچبىر شەرھكە نە قامۇس كىتابلاردىن، نە ئۇلۇمۇلقۇرئان (قۇرئان ئىلىملىرى) ئەسەرلىرىدىن مەنبە بېرىلمىگەن. ئەلۋەتتە، بۈگۈنكى دەۋر ئىلمىي تەلەپ جەھەتتىن ئۆتمۈشتىكى ئىپتىدائىي قەلەمكەشلىكتىن زور پەرقلىنىپ تۇرىدىغان بىر دەۋر. ھەر كىم ئۆزىنىڭ يېزىۋالغىنى، چۈشىنىۋالغىنى بويىچە مەنە بېرىپ كېتىۋەرسە، شەرھلەپ قويسا بولۇۋېرىدىغان زامان ئاللىبۇرۇن يوق. ئەلۋەتتە 21 يىللىق قۇرئان تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغانلىقى ئېلان دەرىجىسىدە تەشۋىق قىلىنغان، يەنە كېلىپ نەچچە ئون يىللىق ئىلىم ھاياتىدا يۈزلەپ ئەسەر ئېلان قىلغان مۇئەللىپ ئۈچۈن بۇنداق بىر نۇقتىلار خاتالىق ئۆتكۈزۈپ ئەمەس، سەۋەنلىك يۈزىسىدىنمۇ سادىر قىلىشتىن ساقلىنىشى كېرەك بولغان نۇقتىلار ئىدى. ئەمما كۆرۈنمەكتىكى قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدىن ئىبارەت ۋەزنى كاتتا بىر خىزمەتنى روياپقا چىقىرىشتىمۇ بۇنچىلىك ئەقەللىي تۇتۇمغا ئەھمىيەت بېرىلمىگەن، سەل قارالغان.

ئەپسۇسلۇق تەرىپى بۇلا ئەمەس، بەلكى ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلارغا مەنبەسىز ۋە ھېچبىر قۇرئان ئىلىملىرىگە دائىر بىرەر ئىلمىي مەنبەگىمۇ تۇتاشتۇرۇلماستىن ئىزاھلىنىپ كېتىۋېرىلگەنلىكى بولۇپ، مۇئەللىپنىڭ ۋەھيى ئۇقۇمىغا بەرگەن تەبىرى بۇنىڭ تىپىك مىساللىرىدىن بىرى. مۇئەللىپ ۋەھيىنى تەبىرلەپ شۇنداق يازىدۇ: «ۋەھيى − ئاللاھتائالانىڭ پەيغەمبەرلەرگە نازىل قىلغان تەلىماتى بولۇپ، ئۇ ئاللاھنىڭ ئىرادىسىنى ئىنسانغا بىلدۈرۈشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر».

خوش، ئەجەبا مۇشۇمۇ تەبىر بولدىمۇ؟ ئەجەبا تەبىر بولسا، قايسى پەننىڭ، قايسى مۇپەسسىرنىڭ، قايسى قامۇسنىڭ بەرگەن تەبىرى؟ ھالبۇكى، تەكشۈرۈپ كۆرىدىغان بولساق، قۇرئان ئىلىملىرىدىلا ئەمەس، ئىسلامغا دائىر ھېچبىر ئىلىمنىڭ قامۇسىدىن ۋەھيىگە دائىر بۇنداق تومتاق، چۈشىنىكسىز ۋە تۇتۇرۇقسىز تەبىرنى تاپقىلى بولمايدۇ. ئەگەر يانپاشقا ئۇرۇپ تەبىر ئىجاد قىلىشقا توغرا كەلسىمۇ، تەبىرشۇناسلىققا چۈشكىدەك، تەبىر بېرىلىۋاتقان نەرسىنىڭ ئۆزىنى ھەر جەھەتتىن يورۇتۇپ بېرەلەيدىغان تەبىر بولۇشى كېرەك ئىدى. بىز ئالدى بىلەن ۋەھيىنىڭ قۇرئان سۆزلۈكلىرى قامۇسىدا ھەمدە قۇرئان ئىلىملىرى كىتابلىرىدا كەلگەن تەبىرلىرىنى كۆرۈپ باقايلى.
(1) الكلمة الإلهيّة التي تلقى إلى أنبيائه وأوليائه. يەنى ۋەھيى: ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرىگە، ئەۋلىيالىرىغا تەلەققىي شەكلىدە چۈشۈرگەن ئىلاھىي سۆزلىرىنى كۆرسىتىدۇ[1] . (2) كلام الله تعالى المُنَزَّلُ على نبي من أنبيائه. يەنى ۋەھيى: ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەردىن بىرىگە نازىل قىلغان كالامىدۇر[2] . (3) أن يعلم الله تعالى من اصطفاه من عباده كل ما أراد إطلاعه عليه من ألوان الهداية والعلم ولكن بطريقة سرية خفية غير معتادة للبشر. يەنى: ۋەھيى − ئاللاھنىڭ كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆزى تاللىغان بەندىسىگە ھىدايەت ۋە ئىلىم قاتارلىق خەۋەردار قىلىشنى ئىختىيار قىلغان نەرسىلىرىنى، تېز ۋە كۆرۈنمەس ۋە ئادەتتىن تاشقىرى ئۇسۇل بىلەن ئۇلارغا بىلدۈرۈشىدۇر[3] . (4) إعلام الله أنبياءه بما يريد أن يبلغه إليهم من شرع أو كتاب بواسطة أو غير واسطة. يەنى ۋەھيى: ئاللاھنىڭ شەرىئەت، كىتاب قاتارلىق پەيغەمبەرلەرگە يەتكۈزمەكچى بولغانلىرىنى ۋاسىتىلىك ياكى ۋاسىتىسىز رەۋىشتە ئۇلارغا ئۇقتۇرۇشىدۇر[4] . (5) هو إعلام الله تعالى مَن يصطفيه من عباده ما أراد من هداية بطريقة خفية سريعة. يەنى ۋەھيى: ئاللاھنىڭ كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆزى تاللىغان بەندىسىگە ھىدايەت قاتارلىق ئىرادە قىلغان جىمى كۆرسەتمىلىرىنى تېز ۋە كۆرۈنمەس ئۇسۇلدا ئۇقتۇرۇشىدۇر[5] . كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، كىلاسسىك قۇرئان سۆزلۈكى قامۇسلىرى ھەمدە قۇرئان ئىلىملىرى ئەسەرلىرىدىن ئېلىنغان يۇقىرىقى تەبىرلەر ۋەھيىنىڭ نېمىلىكى، مەزمۇنى ۋە يەتكۈزۈلۈش شەكلى قاتارلىقلارغىچە ئېنىق يورۇتۇپ بېرىدىغان بايانلاردۇر. مەنبەلەر بىزگە ۋەھيىنىڭ ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەرگە نازىل قىلغان كالامىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى، ۋەھيى ئاتالغۇسىنىڭ ئومۇمەن ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەرگە پەرقلىق ۋە كۆرۈنمەس ھەمدە ئالاھىدە ئۇسۇللاردا يەتكۈزگەن جىمى بىلدۈرمىلىرىنى، ئۇقتۇرۇش ۋە كۆرسەتمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بىر ئۇقۇم ئىكەنلىكىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئۇنداقتا مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەبىرىدىچۇ؟ ئۇنىڭ قەيەردىن ئېلىنغانلىقى ۋە قانداق ئاساسقا تايىنىپ ئىزاھلانغانلىقى بىلىنمىگەن بۇ تەبىرىدە نېمە ئۈچۈن ۋەھيىنى ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەرگە نازىل قىلغان تەلىماتى، دېيىلىدى؟ ئەمەلىيەتتە بۇ يەردە نازىل قىلغان دېگەندىكى نۇزۇلنىڭ نېمىلىكىنى بىلگەنلەر ئۈچۈن ئېنىق دېسەكمۇ، ئاللاھ تائالانىڭ تەلىماتى دېيىلىشى ۋەھيىنىڭ تەبىئىتىگە ماس كەلمەيدىغان، ئۇنى يورۇتۇشقا يارىمايدىغان بىر سۆز، مۇنداقچە ئېيتقاندا، تەبىرى كونكرېتلاشتۇرۇلۇشقا تېگىشلىك بولغان يەنە بىر ئاتالغۇ ئىشلىتىلگەن ناباب ئۇقۇمدۇر. ۋەھيى تەلىمات بولسا، ئۇنداقتا تەلىمات نېمە؟ ئالدى بىلەن بىز بۇ سۆزنىڭ مۇئەللىپ ئۆزى تەكىتلەپ ئۆتكەن ۋە قۇرئان تەرجىمىسىدە ئىزچىل ئاساسلانغان چاغداش ئۇيغۇرچىنىڭ نۆۋەتتىكى ئىزاھلىق لۇغىتىگە قاراب باقايلى. ئىزاھلىق لۇغەت مۇنداق دەيدۇ: 1. تەلىمات− ئىلىم - پەن جەھەتتىكى سىستېمىلىق تەشەببۇس ياكى كۆزقاراش؛ 2. نەزەرىيە: ئۇنىڭ تەلىماتى پۈتۈن دۇنيانىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشتى. ئاتالغۇنىڭ بۇ ئىزاھاتىغا قارالسا، يەنى مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ نەزىرىدىكى ئۇيغۇر تىلنىڭ ئىزاھاتىدا تايانچ ھېسابلىنىدىغان ۋە قۇرئان تەرجىمىسىدە شۇنىڭدىكى ئىزاھلار ئاساس قىلىنغان ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەت دەۋاتىدۇكى، تەلىمات دېگەننىڭ ئىككى تۈرلۈك مەنىسى بار. بىرى پەن ساھەسىدە قوللىنىدىغان مەنىسى. بۇ بويىچە بولغاندا تەلىمات ئەڭ ئاۋۋال ئىنسانلارنىڭ ئىلمىي قابىلىيىتى، تەجرىبىسى ۋە ئەقلىيىتىنىڭ مېۋىسى بولغان ئىلىم پەندىكى تەشەببۇسلارنى كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچى ئورۇندا ھەرقانداق بىر ساھەسىنىڭ بىر پۈتۈن نەزەرىيەۋى قۇرۇلمىسىغا ئىشلىتىلىدۇ. يەنى تەلىمات دېگەن گەپ مۇئەييەن كۆزقاراشقا ۋەكىللىك قىلىدىغان ياكى مۇئەييەن سىستېمىلىق تەپەككۇرنىڭ ئەقلىي يەكۈنلىرىنىڭ، نەزەرىيەۋى قاراشلارنىڭ ئورتاق نامى. تەلىمات سۆزى مەيلى بىرىنچى مەنىسى بويىچە بولسۇن، ياكى ئىككىنچى مەنىسى بويىچە بولسۇن ئىنسانلارنىڭ ئەقلىيىتىنىڭ، تەپەككۇر ۋە ئىزدىنىشلىرىنىڭ، تەجرىبىۋى ھاسىلاتلىرىدىن كەلگەن ئىلمىي خۇلاسىلەرنىڭ نامى. دېمەك، تەلىمات قايسى مەنىسىگە جورالمىسۇن، نەتىجىدە ئۇ ئىنسانغا ئىشلىتىدىغان، ئۇنىڭغا تەۋەلىنىدىغان بىر ئۇقۇم. ھالبۇكى، ۋەھيى ئىنساننى مەنبە قىلمايدۇ، بەلكى ۋەھيىنىڭ مەنبەسى يېگانە ئاللاھتۇر. ئۇنىڭ مەزمۇنى پەقەتلا تەڭرىگە مەنسۇپدۇر. مانا بۇ كىلاسسىك قامۇسلاردا ئېيتىلغان: ۋەھيى ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەردىن بىرىگە نازىل قىلغان كالامىدۇ، دېگەننىڭ مەنىسى. دېمەك، تەرجىمانىمىز بەرگەن تەبىرىدە ۋەھيىنىڭ تەبىئىتى ۋە خاراكتېرى ۋە تەۋەلىكىنى يورۇتىدىغان سۆز قوللىنىلغان بولماستىن، ۋەھيىنىڭ مەنبەسى ۋە خاراكتېرىگە زىت كېلىدىغان، بەلكى ۋەھيىگە قارىمۇقارشى بولغان تەلىمات سۆزىنى ئىشلەتكەن. يەنى تەرجىمانىمىز ۋەھيى ئۇقۇمىنى ئىزاھلاشتا ئۇنىڭغا ئىشلىتىشكە بولمايدىغان بىر سۆز بىلەن تەبىرلىگەن.

ئەگەر بىز تەرجىماننىڭ نەزىرىدە ئېتىبارلىق قارالغان ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتنى بىر چەتكە قايرىپ تۇرۇپ، ئۇنىڭ ئاتالمىش سۆز تاسقاش ئۇسۇلىغا ئۇيغۇنلىشىپ تۇرۇپ تەلىمات سۆزىنى ئەرەبچىدىن كىرگەن دەپ تۇرۇپ ئۇنىڭ ئەرەبچىدىكى ئاتالغۇ مەنىسىگە قارىساق، تەلىماتنىڭ بىرىنچى ئۇقتۇرىدىغان مەنىسىنىڭ بۇيرۇق ياكى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشكەن ھۆججەت، ھۆكۈم، قارار قاتارلىق يوليورۇق خاراكتېرىنى ئالغان كۆرسەتمىلەرگە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى كۆرىمىز[6] . ھالبۇكى ۋەھيى پەقەتلا يوليورۇق، ھۆكۈملەرنىلا تەشكىل قىلمايدۇ. ناۋادا بۇ تەلىمات سۆزىنى ئۇقۇم مەنىسىدە ئەمەس، ئەرەبچىدىن ئۇدۇل ئۆزلەشكەندىكى لۇغەت مەنىسى بويىچە، ياكى بولمىسا چاغاتاي تۈركچىسىدىكى مەنىسى بويىچە تەلىم سۆزىنىڭ كۆپلۈكى شەكلىدە ئىشلەتكەن تەقدىردە، ئۇ چاغدا تەلىماتنىڭ مەنسىى قامۇستا كەلگەندەك تەلىملەر، ئۆگىتىشلەر مەنىسىدە بولغان بولىدۇ. ھالبۇكى بۇ مەنىنى كۆرسىتىدىغان تەلىمات سۆزى تېخى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتىگە كىرگۈزۈلمىگەن ياكى ئۇنداق مەنىدە ئىستېمال قىلىنمىغان. ئەگەر تەلىمات سۆزىنى چاغاتاي تۈركچىسىدىكى مەنىسى بويىچە ئىشلىتىشكە توغرا كەلسىمۇ، تەلىملەر ياكى ئۆگىتىشلەر مەنىسىدە ئىشلىتىش كېرەك بولىدۇ. بۇ مەنىمۇ ۋەھيىنىڭ مەنىسىنى ئۇنىڭ تېز ۋە كۆرۈنمەس ئۇسۇلدا ۋاسىتىلىك ياكى بىۋاسىتە بىلدۈرۈشتەك خاراكتېرىنى يورۇتۇپ بېرىشقا يارىمايدۇ. ئەكسىچە پەقەتلا ئوقۇ - ئوقۇتۇش ياكى تەلىم - تەربىيە شەكلىدە يەتكۈزۈلدىغان مەلۇماتلارنى كۆرسىتىپ قويغان بولىدۇ. دېمەك، تەلىمات سۆزىنى بۇ مەنىدە ئىشلەتكەن تەقدىردىمۇ مەزكۇر سۆزنىڭ ۋەھيىنى تەرىپلەشكە يارىمايدىغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. يىغىپ كېلىنسە، تەرجىمانىمىز ۋەھيى ھەققىدىكى تەبىرىدە ھېچبىر ماقامغا چۈشمەيدىغان بىر باياننى گويا داغدۇغىلىق بىر نەرسىنى تەقدىم قىلىش سىياقىدا ئىپادىلىگەن بولۇپ، قۇرئاننى تونۇشتۇرىدىغان بىر ماقامدا ۋەھيى تەبىرىنىڭ تەييار ئىلمىي ئىزاھاتى بار بولۇشىغا قارىماي، گويا ئىلمى ئىزاھاتلارنى نەقىل قىلىشتىن ياكى شۇ بويىچە ئەينەن ئىزاھات بېرىشتىن ئېرىنگەندەك، تەبىرلەشكە يارىمايدىغان، سۈپەتلەشكىمۇ باب كەلمەيدىغان بىر ئۇقۇمنى ئاللاھنىڭ ۋەھيىسىنىڭ ئىزاھاتى قىلىپ قويغان. يۇقىرىقىغا ئوخشايدىغان ئىلمىي خاتالىقلار مۆجىزە ھەققىدىكى تەبىردىمۇ كۆرۈلگەن بولۇپ، مۇئەللىپ مۆجىزىنىڭ نېمىلىكىنى ئىلمىي مەنبەلەردىن ئىزاھلاش ئورنىغا ئۇنىڭ ۋەزىپىسىنى، رولىنى تەبىر ئورنىدا ئىشلىتىپ قويغان. قارىماققا مۆجىزىنىڭ نېمە مەنىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى دەۋاتقاندەك «مۆجىزە − پەيغەمبەرلەرنىڭ..... دېمەكتۇر» دېگەن تۈستە جۈملە تۈزگىنى بىلەن، بەرگەن ئىزاھاتى مۆجىزىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئەمەس، ئۇنىڭ نېمە رولى ۋە ۋەزىپىسى بارلىقىنى بايان قىلىش بولۇپ قالغان. يەنى ئۇقۇم تەبىرلەشتە قۇرئان كەرىم تونۇشتۇرۇلغان ۋە ئۇنى ئىلمىي ئاساس بىلەن يورۇتۇش كېرەك بولغان بىر ماقامدا تەرجىمانىمىزنىڭ، يەنە كېلىپ قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىسىنى قىلغان، تەپسىر كىتاب يازغانلىقى بىلىنگەن بىر مۇئەللىپنىڭ بۇ دەرىجىدە ئىلمىي خاتالىققا يول قويۇشى ھەقىقەتەن ئىزاھاتى قىيىن بولغان مۇئەممادۇر.

3. «كۇتتابۇلۋەھيى» كومىتېتى ئەمەس، ۋەھيى كاتىپلىرى
تۈزىتىلىشكە تېگىشلىك يەنە بىر نۇقتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا ئىزچىل ئۇنىڭغا چۈشكەن ۋەھيىنى خاتىرىلەپ ماڭىدىغان ۋەھيى كاتىپلىرىنى «كۇتتابۇلۋەھيى كومىتېتى» دەپ ئاتاش مەسىلىسىدۇر. مەلۇمكى، كومىتېت سۆزى ئاسارەت دەۋرىدىن كېيىنكى دەۋرلەردە چاغداش ئۇيغۇرچىغا سىرتتىن ئىمپورت قىلىنغان بىر ئۇقۇم. يەنە كېلىپ بۇ ئۇقۇم ئىلمىي ساھەنىڭ تىلى بولۇشتىن بەكرەك، ئىدارىي تەبىقىنىڭ ئىستېمال تىلى. ئاساسەن دىنىي ساھەگە يات، كۆپرەك كوممۇنىستچە ئىستېمال تۈسىنى بېرىدىغان بىر ئۇقۇم. ئەلۋەتتە بۇ ئۇقۇم باشقا مىللەت ياكى جۇغراپىيەلەردە ھەممىباب نورمال سۆز جۈملىسىدىن بولۇشى تەبىئىي. بۇ يەردە بۇ نۇقتىنى ئالدىن ئەسكەرتىشىمىز ئۇقۇمنىڭ تەۋەسى ۋە كاتېگورىيەسىنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈنلا بولۇپ، ئەگەر كومىتېت سۆزىنى ئۆزىنىڭ ئەسلى مەدەنىيەت تىلىدىن ياساپ چىقىلماي ھازىرقى تەييار ھالىتىدە دىنىي ساھەگە ئىشلىتىلسە قانچىلىك مۇۋاپىق بولىدۇ، زادى كومىتېت سۆزىنى دىنىي تىلغا ئېلىپ كىرىپ ئىشلىتىش قانچىلىك مۇۋاپىق، ئىشلىتىلسىمۇ قانچىلىك ئومۇملىشىدۇ، بۇنى ساھەنىڭ ئەھلىلىرى كەڭ - كۇشادە تارتىشىسا بولىدىغان بىر تېما. لېكىن بۇ يەردىكى مەسىلە بۇ ئەمەس. بەلكى مەسىلە كۇتتابۇلۋەھيىنى كومىتېت دەپ ئاتاشقا بولامدۇ، يوق دېگەن مەسىلىدۇر. كومىتېت سۆزى ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچىغا ئۆزلىشىپ كىرگەن سۆز بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىزاھلىق لۇغەتتە شۇنداق تەبىر بېرىلگەن: بىرىنچى: سىياسىي پارتىيە، تەشكىلات، ئورگان ۋە مەكتەپ قاتارلىقلاردىكى رەھبەرلىك كوللېكتىپى ياكى شۇنداق ئورگان: جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى. تەنتەربىيە كومىتېتى. ئىككىنچى: ئورگان، تەشكىلات، مەكتەپ قاتارلىقلاردىكى مەلۇم ۋەزىپىنى ئورۇنداش مەقسىتىدە قۇرۇلغان مەخسۇس ئاپپارات: ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش كومىتېتى. كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، كومىتېت گەرچە مۇئەييەن تەشكىلىي ئەزالاردىن تەركىب تاپىدىغان ۋە مەلۇم خىزمەتنىڭ كاپالىتى ئۈچۈن نازارەت ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدىغان قۇرۇلما بولسىمۇ، ئۇنىڭ پائالىيەت ساھەسى ئالدى بىلەن بىرەر تەشكىلات ياكى ئىدارە - ئورگان. شۇنداقلا بۇ مۇئەييەن تەشكىلات ياكى ئورگاننىڭ قارمىقىدا ھەرىكەت قىلىدىغان كوللېكتىپ ۋەزىپىلىكلەرنىڭ ئىدارىي نامى، ياكى بولمىسا شۇلارنىڭ قارمىقىدا نازارەت ئىشلىرىنى ئېلىپ بارىدىغان ئاپپاراتنىڭ ئىسمى. ھالبۇكى كۇتتابۇلۋەھيى (ۋەھيى كاتىپلىرى) بىلەن پەيغەمبەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت كوممۇنىست تىلدىكى ئىدارە ياكى تەشكىلات قارمىقىدىكى ۋەزىپىلىك ھەيئەتكە ئوخشايدىغان ئىدارىي مۇناسىۋەت ئەمەس. پەيغەمبەر بىلەن ۋەھيى كاتىپلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى ئۇستاز ۋە شاگىرت، مىراس قالدۇرغۇچى ۋە ۋارىس ئوتتۇرىسىدىكى، مىسالى ئاتا ۋە بالا ئوتتۇرىسىدىكى، ئامانەت يەتكۈزگۈچى ۋە ئۇنى ئەينەن خاتىرىلەپ قوبۇل قىلغۇچى ئارىسىدىكى ئەھدى ۋاپا، ساداقەت، پىداكارلىق، مەسئۇلىيەت ۋە ئۆزئارا بېغىشلاش مۇناسىۋىتىدۇر. ۋەھيى كاتىپلىرى ۋەھيىنى خاتىرىلەپ مېڭىش ئۈچۈن پەيغەمبەر تەرىپىدىن مەخسۇس تاللاپ ئىشقا قويۇلغان. ۋەھيى كاتىپلىرى ئادەتتە نوقۇل خاتىرىلەش ۋەزىپىسىنى قىلماستىن پەيغەمبەردىن خاتىرلىگەنلىرىنى قېتىرقىنىپ ئۆگىنىدۇ، ئەمەل قىلىدۇ. تۈرلۈك چۈشەنمىگەن نۇقتىلارنى پەيغەمبەردىن سورايدۇ ۋە تەپسىرىنى ئۆگىنىپ ماڭىدۇ. شۇڭا ۋەھيى كاتىپلىرىنى مەيلى ئىش - پائالىيىتى جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى قۇرۇلۇش مەقسىتى جەھەتتىن بولسۇن كومىتېت دېگىلى بولمايدۇ. ھەم ئۇنداق دېسىمۇ چۈشمەيدۇ. شۇڭا مۇئەللىپنىڭ ۋەھيى كاتىپلىرىغا كومىتېت دەپ ئات قويۇشى پەقەتلا چۈشمىگەن. مۇنداقچە ئېيتقاندا، ۋەھيى كاتىپلىرىنى كومىتېت دەپ ئاتىۋېلىش گويا يارىشىملىق تەلپەك ئۈستىگە زورلاپ كىيدۈرۈلگەن شىلەپىدىن پەرقى يوق ئارتۇقچە قالپاقتۇر. چۈنكى، باش كىيىمى يارىشىملىق ۋە لايىقىدا ئىكەن، ئۇنىڭغا شىلەپە ياكى بىرەر قاسقان شەپكىنى تېڭىپ باشقا مىختاپ بېقىشنىڭ ھاجىتى يوق. پەيغەمبەر مىراسىنىڭ، شۇنداقلا قۇرئان كەرىمنىڭ تۇنجى مۇنتىزىم تالىبۇلئىلىملىرى بولغان بۇ مۇبارەك زاتلارغا تارىخ تولىمۇ يارىشىملىق قىلىپ «كۇتتابۇلۋەھيى (ۋەھيى كاتىپلىرى)» دېگەن شەرەپلىك نامنى بېرىپ بولغان. ئىلىم ئەربابلىرىمۇ بۇنى كەڭ قوللىنىپ كەلگەن ۋە كەلمەكتە. شۇنداق ئىكەن، ئۇنىڭغا كوممۇنىست تىلدىكى قوشۇمچە قالپاقنى ئەتەي يەملەپ كومىتېت قالپىقىنى تەڭلەشنىڭ ھېچبىر ئورنى ۋە زۆرۈرىيىتى يوق. شۇڭا تەرجىمانىمىزنىڭ كۇتتابۇلۋەھيى دەپ ئاتالغان كاتتا ساھابىلەر توپىنى، يەنى تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى چوڭقۇر، ئىلىمىي ۋەزنى ئېغىر بولغان ۋەھيى كاتىپلىرىنى «كومىتېت» دەۋېلىشى مەيلى بۇ توپنىڭ تارىخىي ۋەزىپىسى، خاراكتېرى ۋە مەقسىتى جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى ئۇلارنى تەرىپلەش جەھەتتىن بولسۇن ھېچ ياراشمىغان، جايىغا چۈشمىگەن، بەلكى ناتوغرا بولغان.

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] الراغب الأصفهاني: المفردات في غريب القرآن، ط دار المعرفة، ص 515. 
[ 2] مناع القطان: مباحث في علوم القرآن، ط مكتبة وهبة، ص 28. 
[ 3] الزرقاني: مناهل العرفان، دار الكتاب العربي، ط1، ص 55. 
[ 4] محمد أبو شهبة: المدخل لدراسة القرآن الكريم، مكتبة السنة ط2 ، ص 84. 
[ 5] مناع القطان: مباحث في علوم القرآن، ط مكتبة وهبة، ص 28. 
[ 6] معجم اللغة العربية المعاصرة، عالم الكتب، ط1، 2/1542.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (4)

بۇزۇق مېتود ۋە «ئۆزگىچىلىكلەر»

1. قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىدا قايتا تەرجىمە ۋە ئۇنىڭ سەۋەب - تۈرتكىلىرى
ھەرقانداق ئىلمىي خىزمەتنىڭ مۇئەييەن فۇنكسىيەسى بولغاندەك، تەرجىمىنىڭمۇ ھەم ئۆزىگە خاس رولى، خىزمەت فۇنكسىيەسى بار. تەرجىمە خىزمىتى ئەڭ ئاۋۋال ئىزاھلاش ۋە يورۇتۇش خىزمىتىدۇر. قۇرئان تەرجىمىسى دېگەنلىك ئۆز نۆۋىتىدە تەرجىماننىڭ ئىلمىي ئىزدىنىشىنىڭ، مۇنداقچە ئېيتقاندا، تەرجىماندا بار بولغان ئىلمىي قابىلىيىەت ئاساسىدىكى شەخسىي چۈشەنچىسىنىڭ مەھسۇلى دېگەنلىكتۇر. بۇ ۋەجىدىن تەرجىمان ئەسەر تەرجىمە قىلىشتا ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ تىل سەۋىيەسى ۋە ئىلمىي قۇۋۋىتىگە تايىنىدۇ. شۇڭا تەرجىمىنىڭ لاياقەتلىك دەرىجىسى تەرجىماننىڭمۇ لاياقىتى ۋە مۇۋەپپەقىيەتىنىڭ دەرىجىسىنى بەلگىلەيدۇ. ئەسەرنىڭ تەرجىمىسى تەرجىماننىڭ سەۋىيەسىگە لايىق تەرجىمىدۇركى، ئەسلىي ئەسەرنىڭ قىممىتى دەرىجىسىگە يېتەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا قىلىنغان تەرجىمىنىڭ قۇرئاننىڭ تەرجىمىسى بولۇپ قالغانلىقى مەزكۇر تەرجىمىنى ئۇلۇغ ياكى تەنقىد تارازىسىغا ئولتۇرۇشتىن بىھاجەت بولغان ئالاھىدە ئەسەرگە ئايلاندۇرۇۋەتمەيدۇ. ئەكسىچە ئەسەرنىڭ كىشىنىڭ ئىلمىي ئەمگەك مېۋىسى بولۇشى نۇقتىسىدىن باھالىنىدۇ، تەقدىرلىنىدىغان يېرىدە تەقدىرلىنىدۇ، ئەيىبلىنىدىغان يېرىدە ئەيىبلىنىدۇ. قۇرئان تەرجىمىسىنى تەنقىد تارازىسىغا قويۇش مەسىلىسى قانداقتۇر قۇرئاننىڭ باھالىنىشى ياكى ئۇنىڭ مۇقەددەساتلىقىغا دەز كەتكۈزىدىغان باھالاش ئەمەس، بەلكى قىلىنغان ئىلمىي خىزمەتنى باھالاش ۋە ئىلمىي تارازىدا تارتىشتۇر. خۇددى باشقا ئىلمىي ساھەلەردىكى بىرەر ئىلمىي ئەسەر ياكى ئەمگەكنى باھالىغانغا ئوخشاشلا. شۇڭا تەرجىمىدىكى مۇكەممەللىك تەرجىماننىڭ ئىستېداتى ۋە ئىلمىي قابىلىيىتىنىڭ مۇكەممەللىكىنىڭ ئىپادىسى بولغاندەك، نۇقسانلىقمۇ قۇرئاندىكى نۇقسانلىق بولماستىن، تەرجىماننىڭ سەۋىيە - ساپاسىدىكى، ئىلمى ۋە ئىستېداتىدىكى نۇقسانلىقتۇر.

قايتا تەرجىمە ئىشىدا دىققەتكە ئېلىش ۋە چۈشەنچنى توغرىلىۋېلىش چوقۇم كېرەك بولغان بىر قاتار نۇقتىلار بار بولۇپ، بىز تۆۋەندە بۇلاردىن مۇھىم بولغانلىرىغا ئىشارەت قىلىپ ئۆتىمىز.

1) بىر ئەسەرنىڭ قېتىملاپ تەرجىمە قىلىنىشى ياكى پەرقلىق زاماندا تەرجىمىسىنىڭ تەكرارلىنىشى ياكى ئوخشاش بىر دەۋردە ئوخشىمىغان كىشىلەر تەرىپىدىن قايتا تەرجىمىگە ئېلىنىشى تەرجىمە پائالىيىتىدە ماقۇل كۆرۈلىدىغان، ھەتتا بەزى چاغلاردا ئەسەرنى سەۋىيەسى يەنىمۇ يۇقىرى بولغان تىل ماھارىتى بىلەن يورۇتۇپ بېرىش ۋە ئۇنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى ئېچىش، ئەدەبىي كۈچىنى، بەدىئىي قۇۋۋىتىنى ئىككىنچى بىر تىلدىكى پەرقلىق تەرجىمە ئۇسلۇبى ۋە ئۆزگىچە تىل ھەمدە ئىپادىلەش سەنئىتى بىلەن جۇلالاندۇرۇش، تەرجىمە سۈپىتىنى يەنىمۇ ئەلالاشتۇرۇش تەلەپكە ئايلىنىپ قالىدىغان ھادىسىدۇر. بولۇپمۇ مۇقەددەس كىتابلارنىڭ تەرجىمە خىزمەتلىرىدە تەكرارلىقنىڭ يۈز بېرىشى تەبىئىي بولۇپ، ھەر دەۋردە شۇ دەۋرنىڭ پىشقان ئەدەبىي تىل ماھارىتىنى ئىشقا سېلىش ئاساسىدا تەرجىمە قىلىنىپ تۇرۇشى، تىل تەرەققىياتىنىڭ دەۋردىن دەۋرگە پەرقلىق سەۋىيەدە ئىلگىرىلىشى، بولۇپمۇ تىل ۋە يېزىق ئىسلاھاتى قاتارلىق ھەر تۈرلۈك ئۆزگىرىش ياكى ئۆزگەرتىشنى باشتىن كەچۈرگەن تىللاردا ئېھتىياج تۈپەيلى تەكرار تەرجىمە قىلىنىپ تۇرۇشى نورمال ئەھۋال. تەرجىمە خىزمىتىنىڭ مەدەنىيەت ئۇچراشتۇرۇش، مۇئەييەن مەدەنىيەت ياكى ئىلىم كۈلتۈرىنىڭ سەمەرىلىرىنى ئىككىنچى بىر تىلغا يۆتكەپ تونۇشتۇرۇش، ئۇنىڭ ئەۋزەللىكلىرىنى كەشىپ قىلىپ ئۆزئارا تەسىرلىشىشكە خىزمەت قىلىش، شۇنداقلا تەرجىمە قىلىۋاتقان تىلنىڭ مول ۋە يۇقىرى سەۋىيەگە قاراپ ئالغا سىلجىشىدا، تىل بايلىقىنى مول ۋە رەڭدارلاشتۇرۇشقا خىزمەت قىلىشتەك ئەۋزەللىكلىرى مەۋجۇت. چۈنكى تەرجىمە پائالىيىتى نوقۇل ئاغدۇرۇلغان تىلغا ئەسەرنىڭ مەنىسىنى يۆتكەپ قويۇشلا ئەمەس، ئۇ يەنە تەرجىمە قىلىنغان تىلنىڭ كۈلتۈرىگە ئىلىم - مەرىپەت يۆتكەش، ئۇنىڭ ئىلىم ئامبىرىنى موللاشتۇرۇش، تىل زاپىسىنى ئاۋۇتۇش رولىغىمۇ ئىگە. بۇ ۋەجىدىن بىر ئەسەرنىڭ قايتا تەرجىمىگە ئېلىنىشى ساھەنىڭ ئېھتىياجى، تەلىپى ۋە ئەۋزەللىكىنى نۇقتىسىدىن نورمال ھادىسە سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنمىقى زۆرۈر.

2) قايتا تەرجىمىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقىشىدا ئۇنى روياپقا چىقىرىشتىكى تۈرتكە ۋە مۇددىئالارمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. چۈنكى، بىر تەرجىمە ئەسەر تەكرار ئىشلەنگەن ئىكەن، ئۇنىڭ بارلىققا كېلىشى ئارقىسىدا قانداق بىر سەۋەب بولۇشىدىن قەتئىينەزەر چوقۇم بىر مۇددىئا، تۈرتكە ياتقان بولىدۇ. بەزىدە بۇ مۇددىئا دەسلەپكى تەرجىمىدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن بولۇشى، يەنە بەزىدە ئالدىنقى تەرجىمە ياكى ئاۋۋالقى تەرجىمىلەردە بايقالماي قالغان تەرەپلەرنى بايقاش بولۇشى مۇمكىن. ياكى بولمىسا تەرجىمان ئەسەرنىڭ باشقا تەرجىمىلىرىنىڭ كۆڭۈلدىكىدەك بولمىغانلىقى، تەرجىمە سۈپىتىنى كۆتۈرۈشكە بولغان ئېھتىياجنى ھېس قىلغانلىقى سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. ياكى يېتەرلىك بولمىغان، ئىلمىي خاتالىقلارنىڭ كۆپلۈكى تۈپەيلى تەنقىدىي تەكلىپ - پىكىرلەر بىلەن تۈزەش ئىمكانىيىتىنى نەزەرگە تۇتۇپ قايتا تەرجىمە قىلىشقا يەڭ تۈرگەن بولۇشى مۇمكىن. قايتا تەرجىمىنىڭ بارلىققا كېلىشىدە قانداقلا بىر سەۋەب ياكى تۈرتكىلەر رول ئوينىغان بولمىسۇن، چوقۇمكى قايتا تەرجىمىنىڭ روياپقا چىقىشىدا مۇئەييەن تۈرتكىلەرنىڭ، بەلگىلىك سەۋەبلەرنىڭ بولۇشى تەبىئىي. شۇڭا قايتا تەرجىمە ئەگەر ئالدىنقىلىرىنى بۇزۇش، پۈچەكلەشتۈرۈش، تېخىمۇ بەرباتلاشتۇرۇشقا قاراپ قېيىپ كەتمىگەنلا بولسا، يۇقىرىقىدەك مۇددىئا ۋە تۈرتكىلەر ئاساسىدا روياپقا چىقىشى تەرجىمە پائالىيىتىدە قارشى ئېلىنىدىغان، مەقبۇل كۆرۈلگەن ئىش جۈملىسىدىندۇر.

3) قۇرئان كەرىمنىڭ ئىلاھىي چاقىرىق بولۇشى، شۇنداقلا ئۇنىڭ بارچە ئىنسانىيەتنى خىتاب ئوبيېكتى قىلغان بولۇشى، ھەمدە ئۇنىڭ ئىلاھىي چاقىرىق ۋە كۆرسەتمىلەرنى يەتكۈزۈشنىڭ ئۇنىڭ جاھانشۇمۇللۇق خاراكتېرىنىڭ تەبىئىي تەلىپى بولۇشى ھەمدە ئۇنىڭ ئاللاھنىڭ ئامانىتىگە ئىگە چىقىشتىكى مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەت بولۇشى قاتارلىق نۇقتىلار قۇرئاننىڭ ساماۋى چاقىرىقىنى ئۇنىڭ ئەمر - پەرمانلىرىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە يەتكۈزۈشنى شەرت قىلىدۇ. «ھەر قەۋمگە شۇ قەۋمنىڭ تىلىدا ئۇلارغا بايان قىلىپ چۈشەندۈرۈپ قويۇشى ئۈچۈن ئەلچى ئەۋەتتۇق»[1] ئايىتىنىڭ روھىدىن قارىغاندىمۇ تەرجىمە پائالىيىتىنىڭ مەلۇم مەنىدە ئۇشبۇ ئىلاھىي چاقىرىقنى بايان قىلىش ۋە چۈشەندۈرۈپ قويۇش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدىغان ۋاسىتە ئىكەنلىكىدە شەك يوق. شۇڭا قۇرئان كەرىمنى ئۇنى بۇرمىلاش، پۇچەكلەشتۈرۈش، ئۇنىڭ تەرجىمە تىلىنى پاخاللاشتۇرۇش قۇرئان روھىغا زىت كېلىدىغان ۋە رەت قىلىنىدىغان قىلمىش ھېسابلانسا، قۇرئان كەرىمنى ئۇنىڭ ئىلاھىي چاقىرىق ۋە ئامانەت تەرىپىنى دىققەتكە ئالغان ئاساستا باشقا مىللەت ياكى قەۋمنىڭ تىلىغا قۇرئاننىڭ مەزمۇنىنى يەتكۈزۈش ۋە توغرا چۈشەندۈرۈشنى مەقسەت قىلىپ تەرجىمە قىلىش ئەلۋەتتە تەقدىرلىنىدىغان ۋە رىغبەتلەندۈرۈشكە ئەرزىيدىغان كاتتا خىزمەتتۇر. شۇڭا تەرجىمە خىزمىتى مۇددىئا ۋە غايە جەھەتتىن شەخسىي غەرەزدىن خالىي، كىشىلىك ھەۋەستىن، شان - شۆھرەت قوغلىشىشتىن، نام چىقىرىۋېلىش ياكى تەرجىمە ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بەلگىلىك ئىدېئولوگىيەسىنى تەرجىمىگە تايىنىپ راۋاج تاپقۇزۇشتىن، بىرەر ھاكىم كۈچنىڭ ئىستىكىنى بەجا كەلتۈرۈپ بېرىش يۈزىسىدىن قاتارلىق ئەخلاقىي پەسلىكتىن، سۇيىقەست غەرىزى ئارىلاشقان بەتنىيەتلىكتىن خالىي ھالدا ئېلىپ بېرىلغان بولسا، مۇھىمى تەرجىمىنى قۇرئاننىڭ ئەسلىي مۇددىئاسىغا ئۇيغۇن ۋە مەقسىتى ساغلام بولغان ئاساستا روياپقا چىقىرىشقا تىرىشىش تۈپكى مەقسەت قىلىنغان بولسا، ئۇ چاغدا بۇ ھەقىقىي ئۆز مەنىسىنى تاپقان قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى بولۇش سالاھىيىتىنى قولغا كەلتۈرەلەيدۇ.

4) قۇرئان كەرىمنى قايتا تەرجىمە قىلىش خىزمىتىدە سەۋەب ۋە تۈرتكىلىك رول ئوينايدىغان ۋە باشقا ئەسەرلەرنىڭ تەرجىمە پائالىيىتىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان يەنە بىر ئالاھىدە تەرەپ شۇكى، قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى قۇرئاننىڭ سۆزمۇسۆز تەرجىمىسى ئەمەس. مۇنداقچە ئېيتقاندا ئەينەن تەرجىمىسى ئەمەس. چۈنكى تۈزىلىشى ۋە سۆز بىرىكمىلىرى ھەمدە مەنە - مەزمۇن جەھەتتىن بولسۇن، بالاغەت ۋە پاساھەت ھەمدە نەزمىي ئالاھىدىلىكى جەھەتتىن بولسۇن مۆجىزىۋىلىككە ئىگە. يەنى قۇرئان كەرىم ئىككىنچى بىر تىلدىلا ئەمەس، ئەرەب تىلنىڭ ئۆزىدىكى جىمى ماھارەت ۋە ۋاسىتىلەرنى ئىشقا سېلىپ تۇرۇپ قۇرئاندەك ئىككىنچى بىر كىتابنى بارلىققا كەلتۈرۈش مۇمكىن بولمايدىغان ساماۋى كىتابتۇر. شۇڭا تەپسىرشۇناسلار مۇئەييەنلەشتۈرۈپ ئۆتكەندەك قۇرئاننى «الترجمة الحرفية» شەكلىدە تەرجىمە قىلىش، يەنى سۆزمۇسۆز، ئەينەن تەرجىمە قىلىش مۇمكىن بولمايدىغان بىر ئىش. ئەگەر ئىنسان قەلىمىدە پۈتۈلگەن بىر ئەسەرگە قارىتا تەرجىمە تەتقىقاتىدا سۆزمۇسۆز تەرجىمە قىلىشقا بولامدۇ - يوق، دېگەن تېما تارتىشىش نۇقتىسى بولغان بولسا، ئاللاھنىڭ كالامى بولغان قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىسى مەسىلىسىدە بۇ تېما تارتىشىش نۇقتىسى ئەمەس. بەلكى بارچە قۇرئانشۇناسلار، تەپسىرشۇناسلار، تەرجىمىشۇناسلار، ھەتتا قۇرئان تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان بىر تۈركۈم قۇرئانشۇناس شەرقشۇناسلار بولۇپ ھەممە بىردەك تەن ئالغان ۋە بىرلىككە كەلگەن نۇقتا: قۇرئان كەرىمنى سۆزسۆزمۇ تەرجىمە قىلىشقا بولمايدىغانلىقى ۋە قىلىمەن دەپمۇ قىلغىلى بولمايدىغانلىقىدۇر. قۇرئان كەرىمنى تەرجىمە قىلىشنى مۇمكىن قىلىدىغان يول پەقەتلا ئۇنى «الترجمة التفسيرية» كاتېگورىيەسىدىكى، يەنى ئىزاھاتلىق تەپسىر كاتېگورىيەسىدىكى «ترجمة معاني القرآن» شەكلىدە تەرجىمە قىلىشنىڭ مۇمكىنلىكى بولۇپ، مانا بۇ قولىمىزدىكى قۇرئان كەرىمنىڭ بارچە ئۇيغۇرچە تەرجىمىلىرىدە مۇقاۋىغا ئېنىق قىلىپ: «القرآن الكريم وترجمة معانيه إلى اللغة الأويغورية» دەپ ئەرەبچە ئەسكەرتىلىشىنىڭ سەۋەب - بائىسىدۇر. قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنىڭ قۇرئان كەرىمنىڭ مەنە تەرجىمىسى، مەلۇم مەنىدىن ئەڭ ئىخچام شەكىلگە ئېلىپ كېلىنگەن قىسقارتىلما تەپسىر كاتېگورىيەسىدىكى ئىلمىي خىزمەت ئىكەنلىكى مۇقەررەرلەشكەن ئىكەن، قىلىنغان تەرجىمىلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ قۇرئان كەرىمنىڭ ئايەتلىرىنى ئەينەن تەرجىمە قىلىش بولماستىن، بەلكى قۇرئان تەپسىرلىرىگە ئاساسلىنىپ قىلىنغان ۋە ئايەتتىن كۆزدە تۇتۇلىدىغان مەنىلەر ئىچىدىن پەقەتلا بىرلا مەنىسىنى، مۇپەسسىرلەرنىڭ بەرگەن ئىزاھاتلىرى ئىچىدىن بىر ئىزاھاتنى تەرجىمىگە تاللاپ ئىپادىلەش ئىمكانىيىتى بولغان ۋە شۇ ئاساستا روياپقا چىقىدىغان تەرجىمە ئەسەر ئىكەنلىكى مۇئەييەنلىشىدۇ. بېرىلگەن تەرجىمىلەرنىڭ ئايەت تەپسىرىدە كۆزدە تۇتۇلغان مەنىلەردىن بىر مەنىنى ئىزاھلىيالايدىغان تەرزدە بولۇشىنىڭ ئۆزىمۇ مەلۇم جەھەتتىن قۇرئان كەرىمنىڭ قايتا تەرجىمە قىلىنىشىغا تۈرتكە بولىدىغان ئامىللاردىن دېيىشكە بولىدۇ. شۇڭا قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىلىرىدە ئىلمىي خاتالىقتىن ساقلانغان، بۇرمىلاش بولمىغان، ئەمما مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن قىلىنغان ئوخشاش ئايەتنىڭ پەرقلىق تەرجىمىلىرىنىڭ ھەممىسى ئاشۇ ئايەتنىڭ پەرقلىق مەنىلىرى بولىدۇكى، ئارىلىرىدىن مەلۇم تەرجىمە بىردىنبىر توغرا تەرجىمىسى، قالدىسى خاتا تەرجىمىسى بولمايدۇ. پەرقلىق تەرجىمىلەرنىڭ بىر - بىرىنى تولۇقلاش رولىمۇ ئالدىنقىسىنى خاتاغا، تۈزىتىلگەنگە چىقىرىشتىن بەكرەك، تەرجىماننىڭ ئاشۇ تەرجىمىدە ئىپادىلەنگەن مەنىدىن باشقا مەنىنى تاللاپ ئىشلىتىشى ۋە بۇ ئاساستا پەرقلىق تەرجىمىلەرنىڭ بىر ئايەتنى ئىزاھلاشتا بىرى ئالمىغان مەنىنى يەنە بىرى بېرىشى ئارقىلىق تولۇقلىشىنى كۆرسىتىدۇ. قىسقا ۋە ئىخچام مەنە تەرجىمىلەرنىڭ كۆپ بولۇشىمۇ ئايەتنىڭ پەرقلىق مەنىلىرىنى يورۇتۇپ بېرىشكە خىزمەت قىلىدۇ. تولۇقلاش ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈش مانا بۇ نۇقتىدىندۇر. يۇقىرىقى نۇقتىئىنەزەرگە بىنائەن، شۇنىمۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈش مۇمكىنكى، قايتا تەرجىمىدە تۈزىتىلگەن ۋە ئىلمىي خاتاسى بايقالغان نۇقتىلار ئالدىنقى تەرجىمىنى تولۇقلاش ياكى مۇكەممەلەشتۈرۈش جۈملىسىدىن بولماستىن، خاتانى تۈزىتىش، رەددىيە بېرىش، تۈزلەش جۈملىسىدىندۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىلمىي خاتالىق بىلەن ئايەت تەرجىمىسىنى پەرقلىق مەنىلەرگە تويۇندۇرۇشتەك ئىككى ئىشنىڭ كاتېگورىيەسى ئىككى نۇقتىدا ئايرىم مۇئامىلە قىلىنىشى لازىم. شۇنداقلا ھەممىنى بىر خۇرجۇنغا سولاپ ئوخشاش ئىسىم ئاستىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈشتەك ئىلمىيلىكتىن چەتنەشتىن، ئىلمىيلىكتىن بەكرەك خاھىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا ياتىدىغان تۇتۇملاردىنمۇ ساقلىنىش لازىم.

2. بۇزۇق مېتود مەسىلىسى
ساھە ئەھلىگە مەلۇم بولغاندەك، قۇرئانشۇناسلىقتا قۇرئان ئىلىملىرىگە رىئايە قىلىش تەلەپ قىلىنسا، تەپسىردە مەزكۇر ئىلىملەرگە رىئايە قىلىش بىلەن بىرگە «علم أصول التفسير»گە، يەنى تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمىگە رىئايە قىلىش شەرتتۇر. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تەپسىرشۇناسلىقتا مۇپەسسىرلىك سالاھىيەت بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ. بۇ سالاھىيەتنى تىكلەش بولسا، ئالىملار تىزىملىك بېرىپ ئۆتكەن ئەڭ ئاز 15 تۈرلۈك نەقلىي ۋە ئەقلىي ئىلىملەرگە ۋاقىپ بولۇشى، شۇ ساھەلەردە پۇختا ئىلىم ئەھلى بولۇشى شەرت قىلىنغاندۇر. شۇڭا مۇپەسسىرلىك مۇشۇ ساھەدە ئۆزىدە ئىشەنچ تۇرغۇزغانلارنىڭ خەتەرنى كۆزگە ئېلىپ تۇرۇپ قىلىدىغان ئىلمىي خىزمىتىدۇر. تارىخقا قارىساقمۇ مۇئەييەن ئىلىمدە پېشۋا، ئەللامە سانالسىمۇ يەنە باشقا لازىملىق ئىلىملەردە يېتەرسىزلىكى تۈپەيلى تەپسىر يازغۇسى بولسىمۇ ۋاز كەچكەن ئەھۋاللار يوق ئەمەس. شۇڭا ئىلمىي سالاھىيەت، يېتەرلىك ئىلىم زاپىسى ۋە تەپسىرگە دائىر مول بىلىم قۇرۇلما شەكىللەندۈرمەي تۇرۇپ قۇرئان ھەققىدە سۆز قىلىش قەدىمدىن تارتىپ تولىمۇ ئېھتىيات بىلەن مۇئامىلە قىلىنىپ كەلگەن ئىشلاردۇر. مانا بۇ ئېھتىياتنى ئاساس قىلىشنىڭ سەۋەبى بولسا، مۇنداق ئىككى چوڭ ئۆتكەلدىن ئۆتۈشنىڭ زۆرۈرىيىتىدىن كېلىپ چىققان بولۇپ، بۇنىڭ بىرىنچىسى قۇرئان ئايەتلىرى بارىسىدا ئىلىمسىز سۆزلەپ قېلىشنىڭ ئاخىرەتتىكى ۋابالىنىڭ چوڭلۇقى. بۇنىڭ شەرئىي دەلىلى مەشھۇر ھەدىسلەردە زىكرى قىلىنغان تۆۋەندىكى ئەسەردۇر:«قۇرئانغا ئۆز رەيى بويىچە سۆز قىلىدىغان كىشى ئالدى بىلەن دوزاختىن ئۆزىگە بىر كىشىلىك ئورۇن تەييارلاپ قويغاي»[2] . ئىككىنچىسى بولسا، ئىلمىي يېتەرسىزلىك تۈپەيلى قۇرئاننى ئۆز خاھىشىچە تەپسىرلەشكە ياتىدىغان ئىزاھ ياكى تەپسىرنى قىلىپ سېلىشنىڭ مەقبۇل بولمايدىغانلىقى ۋە ئىش توغرا بولسىمۇ خاتا قىلغانلىق ھۆكمىدە بولىدىغانلىقىدۇر. بۇنىڭ دەلىلى سۇنەن كىتابلىرىدا تىلغا ئېلىنغان «كىمكى قۇرئان توغرۇلۇق ئۆز رەيىچە سۆزلىسە، بەرگەن تەپسىرى توغرا چىققان تەقدىردىمۇ، خاتالاشقان بولىدۇ»[3] دېگەن ئەسەردۇر. شەيخۇلئىسلام ئىبنى تەيمىييە يۇقىرىقى ھەدىس - ئەسەرلەرگە ئاساسلانغان ئىككى ئۆتكەلنى ئەڭ ياخشى يورۇتقانلاردىن بىرى بولۇپ، تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمى ھەققىدىكى ئەسىرىدە بۇ ھەقتە توختىلىدۇ. ئىبنى تەيمىييە قۇرئان كەرىمنى تەپسىرلەشنىڭ، ئۇنىڭ مەنە - مەزمۇنىنى كەڭ بېيىتىپ ئىزاھلاشنىڭ دەۋر ئېھتىياجى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن بىرگە[4] ، ئەسەردە يەنە ئىلىم ئاساسىغا ئۇيغۇن كەلمىگەن، نوقۇل «من قبل أنفسهم» تەرزدە، يەنى ئۆز خاھىشىدىن مەنبەلەنگەن، ئىلمىيلىكتىن نىسىۋېلەنمىگەن قۇرۇق رەيىگە تايىنىپ قۇرئانغا ئىزاھات بېرىشنىڭ ھارام قىلىنغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[5] . شۇنداقلا سەلەف سالىھلارنىڭ قۇرئان ئايەتلىرىگە نەقلىي سەنەد بەرمەستىن تەپسىر بېرىشىنى رەيىگە بىنائەن تەپسىرلەش ئەمەس، بەلكى قۇرئان ۋە سۈننەت ئاساسىدا تىكلىگەن ئىلىمغا ئاساسلانغان تەپسىر ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ[6] . مانا بۇ ئۇنىڭ بىرىنچى ئۆتكەل ھەققىدىكى بايانى. كۆرۈۋاتقىنىمىزدەك بىرىنچى ئۆتكەل ھەققىدىكى بايان ئېنىق ۋە شەرھىلەش ھاجەتسىز. ئەمما مەسىلە ئىككىنچى ئۆتكەلدە. يەنى ئىلىمغا تايانمىغان، ئىلمىيلىكنى ئاساس قىلمىغان، ئەمما قۇرئان ھەققىدىكى ئىزاھاتى توغرا بولۇپ چىققان كىشىنىڭ مەسىلىسىدۇر. ئىبنى تەيمىييە بۇ خىل ھادىسىنى «ئۆيگە ئىشىكىدىن كىرمەسلىك» مېتافورىغا ئوخشايدىغان بىر ئىبارە بىلەن ئىزاھلايدۇ ۋە مۇنداق دەيدۇ: «قۇرئاننى رەيى بويىچە ئىزاھلىغان كىشى ئىلمى بولمىغان ئىشقا زورۇققانلىق، مەسئۇلىيتى بولمىغان مەسلەكتە ماڭغانلىق بولىدۇ. ئەگەر شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە بەرگەن ئىزاھاتى توغرا چىققان تەقدىردىمۇ چوقۇم ئۇ خاتالاشقان ھېسابلىناتتى. چۈنكى ئۇ ئىشنى ئۆزىنىڭ يولىدا قىلماي قويدى»[7] . ئىبنى تەيمىييە يەنە ئىلىمگە ئاساسلانمايدىغان، ئىلمىيلىككە ياتمايدىغان تەرزدە تەپسىر بەرگەن كىشىنىڭ قىلىۋاتقان سۆزىگە شاھىد كەلتۈرەلمىگەن ۋە ئاللاھ نەزىرىدە يالغانچىلار ھېسابلىنىدىغان تۆھمەتخورغا ئوخشاپ قالىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭ ئىزاھاتىغا ئاساسلانغاندا، ئىككىنچى ئۆتكەلدىن ئۆتمىگەن كىشى، يەنى ئىلىمگە ئاساسلانمىغان، ئىلمىيلىككە رىئايە قىلماي، بىراق ئايەتكە بەرگەن ئىزاھاتى توغرا چىققان كىشى مۇنداق ئىككى تۈرلۈك ئىشنى سادىر قىلغان بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭ بىرى توغرىنى تاپسىمۇ ئىلىمغا تايانمىغانلىقتىن گۇناھكار بولىدىغانلىقى. چۈنكى ھەدىستىكى «خاتالاشتى» دېگەن ئىبارىنى شارىھلار «گۇناھ قىلغان بولدى» دەپ ئىزاھلىغان. ئىككىنچىسى ئىزاھاتنى توغرا قىغان بولسىمۇ، ئەمما ئىلمىيلىكتە، ئىشنىڭ ئىلمىي تەرتىپى ۋە قائىدىسىگە رىئايە قىلماستىن قۇرئان ئايەتلىرى توغرۇلۇق بىرنەسە دېيىشكە ئۇرۇنۇپ خاتا قىلغانلىقىدۇر. دېمەك بۇ نۇقتىئېينەزەرگە بىنائەن، يۇقىرىقى ئىككىنچى ئۆتكەل سادىر بولغان ئەھۋالدا بېرىلگەن ئىزاھاتنىڭمۇ، تەپسىر ۋە تەپسىرنىڭ ئىخچام شەكلى بولغان تەرجىمىنىڭمۇ ئىلمىيلىكى بولمايدىغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. شۇنداقلا ئىلمىي قائىدىنى ئاساس قىلماسلىق ۋە كەتكۈزۈپ قويۇشلارنىڭ، گەرچە بېرىلگەن تەپسىر ياكى تەرجىمە توغرا چىققان تەقدىردىمۇ تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمى نۇقتىسىدىن رەت قىلىنىدىغان، ئىلمىيلىككە رىئايە قىلمىغانلىقى ئۈچۈن ئىجتىھاد قىلغۇچىنىڭ ئىجتىھادى سەۋەبلىك ئالىدىغان ساۋاب بىر ياقتا قېلىپ ئەكسىچە ئۆزىگە گۇناھ ئارتىۋىلىشتىن ساقلانغىلى بولمايدىغان ئىش ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. خۇلاسە شۇكى، ئىلىمسىز قۇرئان ھەققىدە سۆز قىلىش ئىلمىي نۇقتىدىن رەت قىلىنىپلا قالماي سۆز ئىگىسىنى دوۋزاخقا مەھكۇم قىلسا، ئىلمى بار، ئەمما تەپسىرنىڭ ئىلمىگە، ئۇسۇلىغا رىئايە قىلماي قۇرئان ھەققىدە توغرا سۆز، توغرا تەپسىر ياكى توغرا تەرجىمە بەرگەن كىشىمۇ ئۆيگە ئىشىكتىن كىرىشتەك ئەقەللىي ئىلمىي قائىدىگە رىئايە قىلمىغان، ئىجتىھادىدىن ساۋاب ئۈمىد قىلىنمايدىغان، ئىلمىي جەھەتتىن قۇرئان ھەققىدىكى سۆزى رەت قىلىنىشقا تېگىشلىك بولغان كىشى بولۇش بىلەن نەتىجىلىنىدۇ. مانا بۇ ئىككىنچى ئۆتكەلدىكى نۇقتا دەل بىزنىڭ «بۇزۇق مېتود» دەپ ئاتاۋاتقان تەبىرىمىزنىڭ تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمىغا ئاساسلانغان ئىلمىي ئىزاھاتىدۇر.

3.بۇزۇق مېتودلۇق تەرجىمىدە تەرجىمىگە دائىر بېرىلگەن ئىزاھلار
يۇقىرىقى بايانلارغا بىنائەن شۇ ئېنىق بولغايكى، بىز كۆزدە تۇتۇۋاتقان بۇزۇق مېتودتىن مەقسەت، ئىلمىي پىرىنسىپقا رىئايە قىلماسلىق، ئۆزى قويغان پىرىنسىپقا ئۆزى ئەمەل قىلماسلىق، خاتا نەزەرىيەدىن توغرا نەتىجە چىقىرىش ھەۋەسكارلىقى، ئىلمىيلىكنى ئەمەس، خاھىشىنى ئاساس قىلىش، ئىلمىيلىكنى پېتىقلاش قاتارلىق بۇزۇقلۇقلار كۆزدە تۇتۇلغاندۇر. مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا «تەرجىمە قىلغۇچىدىن» دەپ نام بېرىلگەن چوڭ تىپتىكى يازمىسىغا ئورۇن بېرىلگەن بولۇپ، بۇ يازمىسىدا تىلغا ئېلىنغان بىر قىسىم ئىزاھاتلار، بولۇپمۇ «بۇ تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىكلەر» نامى ئاستىدا مەخسۇس ماددىلارغا ئايرىغان ھالىتىدە ئوقۇرمەنگە سۇنغان ھەمدە ئېكران سۆھبەتلىرىدە ئۆز ئېغىزى بىلەن «مېتود» دەپ ئات بەرگەن بەزىبىر نۇقتىلار مانا بۇ بىز كۆزدە تۇتۇۋاتقان «بۇزۇق مېتود»نىڭ جانلىق ئۆرنەكلىرىدۇر. بىز بۇ ئۆرنەكلەرنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ بۇزۇقلۇق مەۋجۇت دەپ قارىغان ماددىلار ھەققىدە، شۇنداقلا قارىماققا توغرىدەك، ئەمما ئىلمىيلىكى بابىدىن بىر تەرەپلىمە ياكى ناتوغرا ھېسابلىنىدىغان تۇتۇملار ھەققىدە بىر - بىرلەپ توختىلىپ ئۆتىمىز. مەسىلىنىڭ ئومۇم ۋەزىيىتىنى بىلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن بىز تەرجىمانىمىزنىڭ «تەرجىمە قىلغۇچىدىن» دەپ ناملانغان بۇ يازمىسىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنىغا ۋە ئۇنىڭدىكى چۈشەنچىلەرگە تەنقىدىي نەزەردە ياققال بىر شەكىلدە قاراپ چىقايلى: مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە قىلغۇچىدىن» دەپ ئات بەرگەن بۇ چوڭ ماقالىسىدە ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ بالىلىقىدىن باشلاپ كۆڭلىگە پۈككەن قۇرئاننى تەرجىمە قىلىپ چىقىش مۇددىئاسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىش جەريانلىرىنى سۆزلەپ ئۆتىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ قۇرئان تەرجىمىسىنى روياپقا چىقىرىشىنىڭ سەۋەبىنىڭ نەچچە ئون يىللىق ئىزچىل تىرىشىش، ئۆگىنىش ۋە ئىزدىنىش جەريانىدا ئۆزىنىڭ مەلۇم نىسبەتتە قۇرئان تەپسىرى ۋە تەرجىمە ئىشلىرىدا ئىقتىدارى بار، سالاھىيىتىم بار دەپ قارىغانلىقىنى، بۇ خىزمەتنى ئىشلەشتىكى مۇددىئاسىنىڭ بولسا «ئاسارەت ئىسكەنجىسىدىكى خەلقىگە مەلھەم بېرىش، قۇرئان كەرىمنى توغرا چۈشىنىپ ئۇنىڭ نۇرىدا داغدام قەدەم ئېلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈش ۋە خەلقنىڭ بەخت - سائادىتىگە ۋەسىيلە بولۇشنى ئۈمىد قىلىش» ئىكەنلىكىنى ئوچۇقلايدۇ. ئارقىدىن تىل نۇقتىسىدىن قانداق ماتېرىياللاردىن پايدىلانغانلىقىنى ۋە تىل ئىشلىتىشتە قانداق ئۇسۇل قوللانغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. ئارقىدىنلا قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىچىلىك تارىخىنى قىسقىچە ۋە تولۇقسىز مەلۇمات سانىلىدىغان بايانلارنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ قەدىمكى ۋە ئىلگىركى ئۆلىمالارنىڭ ئىسىم - شەرىفلىرىنى گويا يوچۇن، تارىخىي ۋە ئىلمىي ساھەلەر ئارا يات كىشىلەرنىڭ ئىسمىدەك زىكىر قىلىدۇ ۋە كۈنىمىزگە قەدەر تەرجىمە قىلىنغان بىر قاتار مۇئەللىپ ۋە مۇپەسسىرلەرنىڭ ئىسمى ۋە ئەسەرلىرىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتىدۇ. قەدىمكى ۋە يېقىنقى زامان تارىخىدىكى قۇرئان تەرجىمىلىرىنى تىلغا ئېلىپ بولغاندىن كېيىن نۆۋەتنى ھازىرقى زامان ئەدەبىي تىلدا نەشردىن چىققان قۇرئان تەرجىمىلىرىگە بېرىدۇ ھەمدە چاغداش ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا نەشردىن چىققان تەرجىمىلەرنى ساناش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭمۇ بۇ سەپكە قېتىلىشىنىڭ تامامەن يوللۇق ئىكەنلىكىنى تەرجىمىلەرنىڭ كۆپ بولۇشىنىڭ پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ تەرجىمىلەرنىڭ بىر - بىرىنى تولۇقلايدىغان، ئوخشىمىغان چۈشەنچە ۋە ئوخشىمىغان پىكرىي چوڭقۇرلۇق بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى تەكىتلەش ئارقىلىق ئۇرغۇلايدۇ. دەرۋەقە، ماقالىدىكى بۇ مەزمۇنلار تەرجىمانىمىزنىڭ قۇرئان تەرجىمىسىنى قايتا ئىشلەشتىكى سەۋەب ۋە مۇددىئالىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ھەمدە قايتا تەرجىمە قىلىشىنى يوللۇقلاشتۇرۇشتا قوللانغان ئىپادىلىرىدۇر. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مۇئەللىپنىڭ قۇرئان تەرجىمە قىلىشقا يەڭ تۈرۈشىنىڭ سەۋەبى ئۆزى ئېيتقىنىدەك، ئالدى بىلەن شۇنچە يىللىق ئىزدىنىش ۋە ئۆگىنىشتىن كېيىن كۆڭلىگە كەچكەن تەرجىمە قىلىش ئارزۇسى ۋە ئۆزىنى ئۆزى مۇشۇ ئىشقا سالاھىيىتىم بار دەپ ئويلىشى قاتارلىقلار بولغان. قايتا تەرجىمە ئىشىنى قولغا ئېلىشىدىكى تۈرتكىدە بولسا، يۇقىرىقى سەۋەبكە يانداشقان ھالدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن «خەلقنىڭ قۇرئان نۇرى ئاستىدا داغدام قەدەم ئالغانلىقىنى كۆرۈش» قاتارلىق ئۈمىد - ئارزۇلىرى بولغان. دېمەككى، تەرجىمانىمىز قايتا تەرجىمىگە تۇتۇنۇشقا قارىتا كۆرسەتكەن بۇ بايانلىرىدا ئاساسەن شەخسىي ئىستەك، ھەۋەس ۋە ئارزۇ - ئارمانغا باغلانغان ئىدىيەۋى تۈرتكىلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان بولۇپ، قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئىبارەت بۇ ئىلمىي خىزمەتنىڭ قايتا ئىشلىنىشىدە تۈرتكە دېگىلى بولغۇدەك بىرەر ئىلمىي سەۋەبنى كۆرسەتمىگەن ياكى بىرەر ئىلمىيلىككە تۇتاشقان تۈرتكە زىكرى قىلمىغان. ھالبۇكى، بىز ئالدىنقى تېمىلىرىمىزدا تەكىتلىگىنىمىزدەك، بىر ئەسەرنىڭ قايتا تەرجىمىسىنى روياپقا چىقىرىشنىڭ ھەرقاچان ئىلمىي سەۋەبى، ئۇنى روياپقا چىقىرىشقا تۈرتكە بولغان ئىلمىيلىكنى مەركەز قىلغان تۇتاملىق بىرەر تۈرتكىسى بولۇشى كېرەك. مەسىلەن، بىز مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە ئەسەرنىڭ باش قىسمىدا بۇ ھەقتە تەرجىمە تەتقىقاتىدىكى تۇنجى بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەنلىكىنى كۆرىمىز. تەرجىمە گۇرۇپپىسى تەرجىمىسىدە بولسا، ئەسەرنى قايتا تەرجىمىگە ئېلىشتا ئالدىنقى تەرجىمىنى يەنىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈش ئېھتىياجى سەۋەب بولغانلىقىنى، ئۇنىڭ تىلىنى يەنىمۇ ياخشىلاش، سۈپىتىنى يۇقىرىلىتىش، ئەلالاشتۇرۇش قاتارلىق ئىلمىي سەۋەب ۋە تۈرتكىلەرنىڭ تىلغا ئېلىنغانلىقىنى كۆرىمىز. ئەلۋەتتە قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدىكى غايىنىڭ قۇرئان كەرىمنى چۈشىنىش، ئۇنىڭ نۇرىدىن بەھر ئېلىپ سائادەتكە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىش ئەقەللىي مەسىلە. ئەمما بىر ئىلمىي ئەمگەكتە ئۇنىڭ قايتا ئىشلىنىشىگە تۈرتكە بولغۇدەك تۇتاملىق ئىلمىي سەۋەب ياكى ئىلمىي تۈرتكىنىڭ بايان قىلىنماسلىقى، سۇبيېكتىپ ئارزۇلارغا تويۇنغان سەۋەب ۋە تۈرتكىلەر بىلەن كۇپايىلىنىشى ئوقۇرمەنگە گويا ئەسەرنىڭ ياخشى ئارزۇ - ئارمان تۈرتكىسىدىلا روياپقا چىققاندەك تۇيغۇ بېرىشتىن ساقلىنالمىغان. تەرجىمە تارىخىنى قىسقا تىلغا ئېلىشتا، بولۇپمۇ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا ئېلىشتىمۇ ئاساسەن ئۆزىنىڭ تەرجىمىسىنىڭ نەشردىن چىقىشىدىكى سەۋەبنىڭ باشقا تەرجىمىلەرگە ئوخشاش نەچچە خىل تەرجىمە قاتارىدا ساناشقا بولىدىغان بىر ئىش ئىكەنلىكىنى ئۇرغۇلاشتىن ھالقىپ كەتمىگەن. مۇئەللىپ كېيىنكى قەدەمدە ئۆزىنىڭ بۇ تەرجىمىسىدە پايدىلانغان ئىلمىي مەنبەلەر قاتارىدا 17 تەپسىرنىڭ تىزىملىكىنى بېرىپ ئۆتىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ يۇقىرىقىلاردىن باشقا تۈركىي تىللاردىكى تەرجىمىلەردىنمۇ ئەتراپلىق پايدىلانغانلىقىنى، ئاخىرقى تەكشۈرۈشىدە «تەپسىرى مۇيەسسەر» بىلەن «تەپسىرى مۇختەسەر» ئىسىملىك ئىككى قىسقىچە تەپسىرگە سېلىشتۇرغانلىقى بىلەن سۆزىنى يەكۈنلەيدۇ. يۇقىرىقىلاردىن كېيىن تەرجىمانىمىز يەنە قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدە قۇرئان كەرىم تەرجىمىسنىڭ ئەھمىيىتى ۋە مەسئۇلىيىتى ھەققىدە توختىلىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ بۇ خىزمەتنى روياپقا چىقىرىشتا «ۋايىغا يەتكەن مەسئۇلىيەت بىلەن روياپقا چىقىرىشقا قولدىن كەلگەنچە تىرىشقانلىقى»نى ئۇرغۇلايدۇ. تەرجىمانىمىز بۇ نۇقتىلارنى ئۇرغۇلاش بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە قۇرئان كەرىمنىڭ باشقا تىللاردىكى تەرجىمە يۆنىلىشىنىڭ ئىككى خىل يۆنىلىشتە بولۇپ كەلگەنلىكىنى، بىرىنچى يۆنىلىشنىڭ مەنە تەرجىمە قىلىش بىلەن كۇپايىلىنىش كېرەك دەپ قارايدىغان يۆنىلىش ئىكەنلىكىنى، ئىككىنچى يۆنىلىشنىڭ بولسا، بىرىنچى يۆنىلىشكە قوشۇپ قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قېلىشقا ئەھمىيەت بېرىش يۆنىلىشى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شۇنداقلا تەرجىمە قىلىشتا ئۆزىنىڭ ئىككىنچى خىل يۆنىلىشنى تاللىغانلىقىنى بايان قىلىپ ئۆتىدۇ. تەرجىمانىمىز تەرجىمە يۆنىلىشى خۇسۇسىدا يۇقىرىقى ئۇچۇرنى بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما تەپسىلاتقا كىرمەيدۇ. مەسىلەن، زادى قانداق تەرجىمە قىلىشنى مەنە تەرجىمە قىلىش يۆنىلىشى دەيمىز، قانداق تەرجىمىنى ئۇسلۇبنى ساقلاپ قېلىش يۆنىلىشى دەيمىز، دېگەنلەرگە ئىزاھات بەرمەيدۇ. پەقەت ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىش ھەققىدە سەجدە سۈرىسىنىڭ 9 – ئايىتىنىڭ بىرقانچە تەرجىمىسىنى مىسال بېرىپ، ئۆزىنىڭ تەرجىمىلەر ئىچىدە بىرىنى ئەڭ مۇناسىپ ۋە قۇرئاننىڭ ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىشتا ئۇيغۇن بولۇش مۇمكىنلىكىنى تىلغا ئېلىش بىلەن كۇپايىلىنىدۇ. لېكىن بۇ ئۇيغۇنلۇقنى نېمىگە ئاساسەن مۇناسىپ كۆرگەنلىكىنىڭ، قانداقسىگە ئۇيغۇن دېگىلى بولىدىغانلىقىنىڭ ئىلمىي ئىزاھاتىنى بەرمەستىن سۆزىنى تۈگىتىدۇ. ھالبۇكى، بىز ئالدىنقى بۆلۈمدە كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، تەرجىمە ئىككى خىل يۆنىلىشتە بولۇپ بىرى ئەينەن تەرجىمە، يەنە بىرى مەنە تەرجىمىسىنى ئاساس قىلغان ئىزاھلىق تەرجىمە يۆنىلىشىدىن ئىبارەت. قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىدە كەڭ ئومۇملاشقان تەرجىمە مەنە تەرجىمىسى بولۇپ، تەرجىمىدىكى ئۇسلۇب، ماھارەت ۋە تىل سەنئىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى تامامەن تەرجىماننىڭ ئىستېداتى، ئىلمىي قابىلىيىتى ۋە تىل پاساھىتىگە باغلىق بولغان نەرسىلەردۇر. شۇڭا تەرجىمىدە قۇرئاننىڭ ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىش يۆنىلىشى دەيدىغان بۇنداق يۆنىلىش بار دېسەك، مۇئەللىپ بۇنى قەيەردىن چىللاپ كەلگەن، قۇرئاننىڭ ئىپادىلەش ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىش يۆنىلىشى دەيدىغان ئاتالمىش تەرجىمە يۆنىلىشىنىڭ قانداق تەرجىمە يۆنىلىشى ئىكەنلىكى، قۇرئاننىڭ ئىپادە ئۇسلۇبى دېگەندە زادى قانداق ئۇسلۇبى، نەزمىي ئىپادە ئۇسلۇبىمۇ، شېئىرى ئىپادە ئۇسلۇبىمۇ، بەدىئىي جەھەتتىكى ئىپادە ئۇسلۇبىمۇ، زادى قانداق ئىپادە ئۇسلۇبى ئىكەنلىكى قاتارلىقلار ئىلمىي مەنبەلەر ئاساسىدا ئىزاھلاپ بېرىشى كېرەك بولغان نۇقتىلاردۇر. ئەگەر شۇنداق ئۇسلۇب بار دېگەن تەقدىردە، نېمىشقا «ونفخ فيه من روحه»[8] دېگەن ئايەتنىڭ تەرجىمىسىنىڭ «ئاللاھ ئۇنىڭغا ئۆزى ياراتقان روھتىن پۈۋلىدى» دېگەن تەرجىمىسى تەرجىمىنىڭ ئەسلىگە سادىقلىقى ۋە ئايەتنىڭ ئىپادە شەكلىنى يورۇتۇش جەھەتتىن مۇۋاپىق بولماي، قانداقسىگە «ئاللاھ ئۇنىڭغا ئۆز ئىلىكىدىكى روھنى كىرگۈزدى» دېگەن تەرجىمىسى، يەنە كېلىپ پاساھىتى ئالدىنقىلىرىدىن تۆۋەن، مەتىننىڭ ئەسلىگە سادىق بولۇشتىمۇ ئالدىنقىسىغا يەتمەيدىغان تەرجىمىسى قانداقسىگە ھەم مەنە جەھەتتىن، ھەمدە ئىپادە ئۇسلۇبى جەھەتتىن ئۇيغۇن دېيىلىپ قالىدۇ؟ مانا بۇلار تەرجىمانىمىزنىڭ تومتاق، چۈشىنىكسىز ۋە يوچۇن بىر نەرسە سىياقىدا ئىزاھلاپ قويغان «قۇرئاننىڭ ئىپادە ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىش يۆنىلىشى» دەيدىغان يۆنىلىشنىڭ زادى نېمىلىكىنى كونكرېتراق ئىزاھلىشىنىڭ يېتەرسىزلىكىدىن كېلىپ چىققان سوئال ئىشارەتلىرىدۇر. ناۋادا تەرجىمانىمىز ئۆزىگە مەنسۇپ قىلغان تەرجىمە كىتابىنىڭ مۇقاۋىسىغا «القرآن الكريم وترجمة معانيه إلى اللغة الأويغورية» سۆزىنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن دوراپ قويۇۋالمىغانلا بولسا، نېمە ئۈچۈن تەرجىمىسىنىڭ يۆنىلىشىنىڭ مەنە تەرجىمىسى يۆنىلىشىدە تۇرۇپ، بەرگەن ئىزاھاتىدا قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قېلىش دەيدىغان يۆنىلىشنى قوشۇپ قويغانلىقىنىڭ سەۋەبىنى ۋە بۇ يۆنىلىشنىڭ ئەسلىدە نېمە ئىكەنلىكىنى ئىلمىي ساھەدىكىلەرنىڭ تىلىدا ئىزاھلاپ بېرىشى كېرەك بولىدۇ. غەلىتە يېرى، ئۆزى ئىددىئا قىلىپ قوللىنىۋاتقان تەرجىمە يۆنىلىشىدە تاللىغان مىسالدىكى تەرجىمە ئۆزىنىڭ مۇستەقىل تەرجىمىسى بولماستىن، ئۆز قەلىمىدە ئاتالمىش تەرجىمانلار دەپ مەنسىتمىگەن تەرزدە تىلغا ئالغان ھەيئەتنىڭ تەرجىمىسىدىن كۆچۈرۈپ ئالغان تەرجىمە بولۇپ، بۇ يەردىكى تاللىدىم دېيىشتە تەرجىمە قىلىشتا تاللىغان يۆنىلىشىنى ئۆزىنىڭ مۇستەقىل تەرجىمە قىلغان جايلىرىغا ئىشلەتكەنمۇ ياكى ئۈستىلىگە تىزىۋالغان تەرجىمىلەردىن قايسىسى دىتىغا ياققان بولسا شۇنى ئۈزۈپ ئېلىشقا ئىشلەتكەنمۇ دېگەن نۇقتا يوچۇن قالغان ھەمدە بۇ نۇقتىنى ئايرىۋاشلاشقا سەل قارىغان ياكى تومتاق بايانغا باب كەلمەيدىغان مىسال ئالغاندەك بىر ئىش قىلىپ قويغان.

مانا بۇ بايانلاردىن كېيىن تەرجىمانىمىز «بۇ تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىكلەر» تېمىسىنى باشلاپ كېتىدۇ. بۇ تېمىسىدا ئۆزىنىڭ «مېتود» ۋە «ئۆزگىچىلىكلەر» دەپ نام بەرگەن، شۇنداقلا ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارىغان ۋە باشقا تەرجىمىلەردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بىر قاتار «ئۆزگىچىلىكلەر»نى ماددىمۇماددا زىكرى قىلىشقا باشلايدۇ. كېينكى توختىلىدىغان تېمىمىز مانا بۇ «ئۆزگىچىلىكلەر» ۋە ئۇنىڭدىكى ئاتالمىش «مېتود»لار ھەققىدە بولغۇسى.

---
نەقل مەنبەلىرى: 
[1] سۈرە ئىبراھىم ، 4 – ئايەت، 
[2] أخرجه الترمذي (2950)، والنسائي في "الكبرى" (8085)، والطبري (1/ 34)، وقال محققو مسند أحمد: "إسناده ضعيف لضعف عبد الأعلى الثعلبي، ومع ذلك فقد حسنه الترمذي وصححه ابن القطان كما في "النكت الظراف" 4/ 423". 
[3] أخرجه الترمذي في جامعه - كتاب تفسير القرآن - باب ما جاء في الذي يفسر القرآن برأيه - رقم 2951 ، وقال : هذا حديث حسن . وإسناد الحديث ضعيف ، وقد ذكر طرقه ابن كثير في مقدمة تفسيره 1/122-125. 
[4] ابن تيمية: مقدمة في أصول التفسير، ط دار مكتبة الحياة، بيروت، ص 10. 
[5] ابن تيمية: مقدمة في أصول التفسير، ط دار مكتبة الحياة، بيروت، ص 46. 
[6] ابن تيمية: مقدمة في أصول التفسير، ط دار مكتبة الحياة، بيروت، ص 46-47. 
[7] نفس المصدر. 
[8] سۈرە سەجدە، 9 – ئايەت.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (5)

«ئۆزگىچىلىك»لەرگە ئۆزگىچە نەزەر

تەرجىمانىمىز مەزكۇر ماقالىسىدە قۇرئان تەرجىمىسىنى روياپقا چىقىرىش جەريانلىرى ۋە تەرجىمە يۆنىلىشى ھەققىدىكى مەزمۇنلار ئۈستىدە توختالغىنىدىن كېيىن «بۇ تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىكلەر» دەپ بىر تېما ئاچىدۇ. بۇ تېمىدا ئەسەرنىڭ بىرىنچى قېتىملىق نەشرىدە مۇئەللىپ بىۋاسىتە 19 تۈرلۈك «ئۆزگىچىلىك»نى بايان قىلىشقا چۈشكەن بولسا، ئىككىنچى نەشرىدە «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىغا كىرىشتىن ئاۋۋال بىرئاز ئىلاۋە خاراكتېرلىك ئىزاھات يۈرىتىدۇ. ئىلاۋىسىدە ئۆزگىچىلىكلەرنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىدىكى ئارقا كۆرۈنۈشنىڭ مەلۇم مەنىدە ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ خاتاسىنى تۈزىتىش شەكلىدە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. مۇئەللىپ ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ بۇ تەرجىمىسىدىكى ئۆزگىچىلىكلەرنى «تا قىيامەتكىچە قۇرئان كەرىمنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلماقچى بولغانلارغا ئەڭ گۈزەل ئۆرنەك، ئۈلگە ۋە باشلامچى» دەپ تەرىپلىگەن مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنىڭ كەتكۈزۈپ قويغانلىرىنى تۈزىگۈچى، كەمچىلىكلىرىنى تولۇقلىغۇچى بولۇشتەك ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئۇرغۇلايدۇ. ئۇ بۇ ھەقتىكى سۆزىدە مۇنداق دەيدۇ: «ئۇستازىمىز (مۇھەممەد سالىھ) نىڭ بۇ مۇبارەك تەرجىمىسى تا قىيامەتكىچە ‹قۇرئان كەرىم›نى ئۇيغۇرچە تەرجىمە قىلماقچى بولغانلار ئۈچۈن ئەڭ گۈزەل ئۆرنەك، ئۈلگە ۋە باشلامچىدۇر. شۇنىمۇ ئەستىن چىقارماسلىقىمىز كېرەككى، ئىنسانلار كامالەت ئىگىسى بولمىغانلىقتىن، ئۇلار ئىلىمدە قانچىلىك توشقان بولۇپ كەتسىمۇ، يەنىلا كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرى، كەمچىلىكلىرى بولىدۇ ۋە كېيىنكىلەر ئۇنى تولۇقلاپ ماڭىدۇ»[1]. يەنى تەرجىمانىمىز دەۋاتىدۇكى، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى بىر ئۆرنەك ۋە باشلامچىلىق رولىنى ئۆتىگەن ئۈلگە. مۇھەممەد سالىھمۇ باشقا ئىنسانلاردەك ھەرقانچە ئىلىمدە كامالەتكە يەتكەن، قانچىلىك ئىلىمدە توشقان بولۇپ كەتسۇن، ئۇنىڭ تەرجىمىسىدە كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرى، كەمچىلىكلىرى بار. مېنىڭ تىلغا ئالغان ئۆزگىچىلىكلىرىمنى كەتكۈزۈپ قويغاننى تۈزەش، كەمچىلىكنى تولۇقلاش دېيىشكە بولىدۇ.

مۇئەللىپ بۇ مۇددىئاسىنى ئوقۇرمەنگە يورۇتۇش ئۈچۈن ساھابىلەر دەۋرىدىكى تەپسىرچىلىكتىن يېقىنقى زامانغىچە بولغان جەرياندا ئۈزلۈكسىز يېزىلىپ كەلگەن تەپسىر كىتابلارنىڭ بىر قىسىملىرىنىڭ ئىسمىنى تىلغا ئالىدۇ. تەرجىمانىمىزنىڭ چۈشەندۈرىشىچە بۇ تەپسىرلەرنىڭ يېزىلىشى قانداقتۇر ئۆزى دەۋا قىلىۋاتقان «كەتكۈزۈپ قويغاننى تۈزەش، كەمچىلىكىنى تولۇقلاش» بابىدىن ئىكەن. تەپسىرلەر بۇ تەرزدە يېزىلمىغان بولسا مەزكۇر كىتابلار شۆھرەت قازانمىغان، بۇنچىلىك يۇقىرى باھاغا ئېرىشمىگەن بولار ئىمىش. ھالبۇكى، تەپسىرلەرنىڭ ھەر دەۋردە يېڭىلىنىپ تۇرۇشىدا، پەرقلىق تەپسىرلەرنىڭ بارلىققا كېلىشىدە ئالدىنقىنىڭ كەمچىلىكىنى تولۇقلاش، كەتكۈزۈپ قويغىنىنى ئوڭشاش دەيدىغان بىر ئارقا كۆرۈنۈشنى ئەتەي چىللاپ كېلىش ھېسسىيلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس. چۈنكى، تەرجىمانىمىز مىسالغا ئالغان فى زىلال، تەپسىر سەئدىي ۋە تەپسىر شەنقىيتىي قاتارلىق تەپسىرلەرنىڭ ئۇندىن بۇرۇنقى يېزىلغان تەبەرىي ۋە ئىبنى كەسىر قاتارلىق تەپسىرلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ قانداقتۇر كەتكۈزۈپ قويغان يېرىنى ئوڭشاش، كەمچىلىكىنى تولۇقلاش مۇناسىۋىتىدە بولمىغانلىقى، مەزكۇر تەپسىرلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ باغلىنىشلىق تەرەپلىرى بۇ مۇددىئادىكى نۇقتىلار ئەمەسلىكى ساھە ئەھلىگە مەلۇملۇق بىر مەسىلە. بۇ تەپسىرلەر يېزىلىش دەۋرى نۇقتىسىدىنمۇ بىر - بىرىگە مۇناسىۋىتى يوق بولۇپلا قالماي، «رىۋايەت» ۋە «دىرايەت» جەھەتتىكى ئۇسلۇبى، مۇئەييەن ساھەنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ يېزىلغان بولۇشى قاتارلىق بىر تالاي نۇقتىلاردىن تەھلىل قىلىشقا بولىدىغان، ئۆز ئالدىغا ئالاھىدىلىككە ئىگە ھەمدە خاتاسىنى تۈزلەش ياكى كەمچىلىكىنى تولۇقلاش نۇقتىسىدىن بىر - بىرىگە ئالاقىسىز تەپسىرلەردۇر. شۇڭا تەرجىمانىمىزنىڭ ئۆزىنىڭ تەرجىمىسىنى مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنى تۈزەش، كەمچىلىكىنى تولۇقلاشنى ئىما قىلغان شەكىلدە تونۇشتۇرۇشىغا كەلتۈرگەن بۇ مىسالىدا دېگەندەك جايىنى تاپمىغان، مۇددىئاسىنى يورۇتۇشتا بىر تۈرلۈك يۈزەكىي ۋە ھېسسىي تەھلىلگە تايىنىپ مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە زورۇققان.

تەرجىمانىمىز يەنە ئەسەرنىڭ «ئۆزگىچىلىكلەر» دائىرىسىگە مەنسۇپ قىسمىنىڭ مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىنىڭ كەمچىلىكلىرىنى تولۇقلاش، كەتكۈزگەنلىرىنى تۈزەشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغانلىقىنى، بۇ ئىشقا ئۆزىنىڭ تەپسىر بىلەن ھەپىلىشىشكە باشلىغانلىقىغا يىگىرمە يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت بولغانلىقىنى تىلغا ئېلىش بىلەن ئۆزىنىڭ بۇ ئىشقا چىشى پاتىدىغانلىقىنىمۇ ئەسكەرتىشنى ئۇنتۇمايدۇ ۋە تۈركىي تەرجىمە ۋە ئەرەبچە تەپسىرلەرگە قايتا - قايتا مۇراجىئەت قىلغانلىقىنى، تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارىغان جايلارنى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۈزىگەنلىكىنى ئىددىئا قىلىدۇ. ئۇ مەزكۇر مۇددىئاسىنى شۇ سۆزلىرى بىلەن تۈگەللەيدۇ: «ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەردىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارالغان جايلارنى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۈزىتىپ ماڭدىم. ئۇستازلىرىمىزنىڭ قىلغان ئىشلىرىغا تۈزىتىش بېرىش ئۇلارنىڭ قەدرىنى چۈشۈرگەنلىك بولمايدۇ، ئەكسىچە، ئۇلارنىڭ خىزمىتىنى تولۇقلىغانلىق بولىدۇ».[2]. تەرجىمانىمىز مۇددىئاسىنى بۇ شەكىلدە يورۇتۇپ بولغاندىن كېيىن ئۆزىنىڭ مەزكۇر تەرجىمىسىنىڭ بۇرۇنقى تەرجىمىلەردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان «ئۆزگىچىلىك»لىرىنى، يەنى ئېكران يۈزىدە ئۆزى بىر قوللاپ تەبىرلەپ ئۆتكىنى بويىچە «مېتود»لارنى بىر - بىرلەپ زىكىر قىلىشقا چۈشىدۇ.

تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى بايانلىرىدىن بۇ تەرجىمىسىدىكى پەرقلىق تەرجىمە قىلىنغان نۇقتىلار مۇنداق ئىككى خىل نۇقتىلار بويىچە ئېلىپ بارغانلىقىنى خۇلاسە قىلىشقا بولىدۇ:

مەزكۇر تەرجىمىنىڭ ئالاھىدىلىكى ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ، بولۇپمۇ، مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنىڭ خاتاسىنى تۈزىتىپ بېرىش، كەمچىلىكىنى تولۇقلاشنى غايە قىلىشتا ئىپادىلىنىدۇ. يەنى، تەرجىمانىمىزنىڭ نەزىرىدە ئۆز تەرجىمىسىدە ئۆزگەرتكەن نۇقتىلار تۈزىتىشكە تېگىشلىك نۇقتىلار بولۇپ، ئۆزىنىڭ ئايەت مەنىلىرىگە پەرقلىق سۆز ئىشلىتىشى ياكى پەرقلىق تەرجىمە قىلىشى تۈزىتىش زۆرۈر بولغان، كەمچىلىك سادىر بولغانلىقتىن تولۇقلاش كېرەك بولغان نۇقتىلاردۇر. ھالبۇكى، پەرقلىق تەرجىمىنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە خاتانى تۈزىتىشتىن باشقا يەنە ھەر تەرجىمە قىلغۇچىنىڭ قۇرئاننى چۈشىنىش مېتودى ۋە سۆز تاللاش ئۇسۇلى، مەنە بېرىشتە پەرقلىق بولىدىغانلىقى قاتارلىق ئېھتىماللىقلارمۇ يۇقىرى ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، ھەرقانداق بىر قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئايەت تەپسىرىنىڭ مەنىلىرىدىن بىرلا مەنىنى ئىپادىلەش بىلەن چەكلىنىدىغانلىقى، شۇڭا بىر تەرجىمە مەلۇم تەپسىرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ بىرخىل تەرجىمە قىلغان بولسا، يەنە بىر تەرجىمىنىڭ باشقا مەنىگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ يەنە باشقىچە تەرجىمە قىلغان بولۇش ئېھتىماللىقىمۇ بار. شۇڭا ھەر تەرجىمىنىڭ ئۆزىگە تۇشلۇق توغرا تەرجىمە بولۇشتەك ئەۋزەللىكنى ساقلاپ تۇرۇشى تامامەن مۇمكىن بىر رېئاللىق. تەرجىمانىمىزنىڭ نەزىرىدە مانا بۇ مۇھىم نۇقتىلار تامامەن نەزەردىن ساقىت قىلىنغان. ھەمدە پەرقلىق تەرجىمە قىلىنغان جايلاردا گويا ئالدىنقى تەرجىمىلەرگە تۈزەتمە بېرىش مۇددىئاسى ئاساسىي ئورۇنغا قويۇلغان.

مەزكۇر ئۆزگىچىلىكلەر ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى رەت قىلمىغان ئاساستا ئۆزىنىڭ پەرقلىق چۈشەنچىسى بولۇشتىن بەكرەك ئىلگىرىكى تەرجىمىلەردىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارىغانلىقتىن ئۆزگەرتكەن نۇقتىلار سۈپىتىدە قارىلىدۇ ھەمدە ئاپتور بۇ ئىددىئاسىنى «ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەردىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارالغان جايلارنى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۈزىتىپ ماڭدىم»[3]. دەپ ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

دېمەك، ئاپتورنىڭ ئىددىئالىرىدىن مەزكۇر ئۆزگىچىلىكلەرنى قايتا تەرجىمىدىكى پەرقلىق تەرجىمىلەر بولۇش بىلەن بىرگە ئۆز ئىددىئاسى بويىچە ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ بىر تۈرلۈك تەنقىدى، ئۇلارنىڭ تۈزىتىلگەن، كەمچىلىك ھېسابلىنىپ تولۇقلانغان، توغرىلانغان قىسمى دەپ چۈشىنىشكە ھەقلىقمىز. بۇنىڭغا ئاساسەن ئاپتورنىڭ «ئۆزگىچىلىكلەر» دېگەن نام ئاستىدا ئۆزگەرتكەن تەرجىمىلىرىدە، ھەمدە تەرجىمە قىلىشتا تاللىغان مېتودلارنىڭ ئىلمىي ئاساسىنى تۇرغۇزۇشتا، يەنى «تۈزىتىش» ئىشىدا قانچىلىك ئىلمىي تۇتۇم بەلگىلىيەلىگەن، يۇقىرىقى ئىددىئالىرىدا قانچىلىك ئىلمىي بولالىغان، دېگەنلەرنى تەنقىدىي نەزەردە كۆزدىن كەچۈرۈشىمىز تامامەن يوللۇق. شۇنداق ئىكەن بىز تۆۋەندە تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر ئىككى نۇقتا بويىچە ئىلگىرى سۈرگەن ئىددىئالىرىنىڭ قايسى دەرىجىدە ئورۇنلۇق بولغان، قايسى دەرىجىدە ئىلمىي ئاساسقا ئىگە بولالىغان، شۇنداقلا ئۆزى بەلگىلىگەن مېتود ۋە ئىددىئالارغا قانچىلىك سادىق بولالىغان، زادى تۇتارلىق بولالىغانمۇ يوق، دېگەنلەرنى ئىلمىيلىك بابىدىن تارازىلاپ كۆرەيلى ۋە ئىددىئا قىلىنغان «ئۆزگىچىلىكلەر»گە قارىتا ئىلمىي نەزەر بويىچە پەرقلىق كۆز بىلەن نەزەر تاشلاپ باقايلى[4].

1. تەرجىمە مېتودىدا لىسان مەسىلىسى ۋە تىل فاشىستلىقى
مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدە، توغرىسى ئۆزىنىڭ ئىپادىسى بويىچە «مېتود» دەپ ئات قويغان «ئۆزگىچىلىكلەر»دە مېتود بۇزۇقلۇقىنىڭ ئەڭ تىپىك ئۆرنەكلىرىدىن بىرىنىڭ تىلغا تۇتقان بىر تەرەپلىمە پوزىتسىيەسى ئىكەنلكىنى تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. بۇنى ھەتتا تىلغا تۇتقان فاشىستچە تۇتۇم، دەپ سۈپەتلەش ھەم مۇمكىن. مەلۇمكى تىل مەسىلىسى ئۆز نۆۋىتىدە لىسان مەسىلىسىدۇر. لىسان ئۇقۇم جەھەتتىن تىلنىڭ نوقۇل سۆزلۈك يىغىندىلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەھەللىۋىلىككە ئىگە كۈلتۈرىدىن ھالقىپ مەدەنىيەت كەڭلىكىدە ئۈستۈن تىل سەۋىيەسىگە يەتكەن ۋە جىمى ۋارىيانتلارنى ئۆزىدە جەملىگەن ھالىتىنىڭ، ماددىي ۋە مەنىۋى تىل خەزىنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر پۈتۈن گەۋدىسىنىڭ نامى. بۈگۈنكى شالغۇتلاشتۇرۇۋېتىلگەن، ئېغىزدىكى بىر بارچە ئەت - گۆشكىمۇ، مۇئەييەن قەۋم ياكى مىللەتنىڭ سۆھبەت قورالىغىمۇ، مەلۇم نەزەرىيە ياكى سۆز ساھىبىنىڭ ئىزاھات ئۈچۈن ئىشلەپ چىقارغان نەزەرىيەسىگىمۇ ئوخشاش ئىشلىتىلىپ كەلگەن «تىل» سۆزى ئەنە شۇ لىسان سۆزىنىڭ مىللەت قامۇسىدىن سۈپۈرۈپ تاشلاش، مىللىي ئاڭدىن يۇيۇپ تازىلانغاندىن كېيىنكى ئىستېمالغا كەڭ ئومۇملاشقان كۆپ مەنىلىك سۆزلەر جۈملىسىدىندۇر. بۇ سۆز يەنە مۇستەملىكىچىلەر تەرىپىدىن تالايلاپ قىرقىش ۋە شاللاش ئوپېراتسىيەلىرىنىڭ ئېلىپ كەلگەن مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى. لىسان دېمەكلىك، بىر مىللەتنىڭ بىر پۈتۈن تىل سىستېمىسىنىڭ ئومۇم گەۋدىسى ۋە خەزىنىسى دېمەكتۇر. تىللارنىڭ ئۆزئارا بىر - بىرىدىن تەسىرلىشىشى ۋە بەلگىلىك سەۋەب-ئامىللار، شۇنداقلا تۈرلۈك ئېھتىياجلار سەۋەبلىك ئىككىنچى بىر تىلدىن ئۆزلەشتۈرۈش ئاساسىدا ئېلىپ كىرىشى تامامەن مۇمكىن بىر ھادىسە. بۇ ۋەجىدىن ئېلىپ كىرىلگەن ھەرقانداق بىر سۆز، بولۇپمۇ ئۇ تىلنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىلىم تىلىدىن بەلگىلىك تەلەپپۇز ۋە ئۇقۇم ئاساسىدا ئۆزلەشتۈرگەن ھەرقانداق كەلىمىلەر، ئۇقۇم – ئاتالغۇلارنىڭ ھەممىسى مەزكۇر مىللەتنىڭ تىل گەۋدىسىنىڭ ئايرىلماس پارچىسى، تىل خەزىنىسىنىڭ ئۆز مۈلكى قاتارىدىندۇر. ئۆزلەشتۈرگەنلىك ئۇنى ئۆزىنىڭ بىر قىسمى، ئىگە چىقىشتا، مۇھاپىزەت قىلىپ ئاسراشتا، ھەر تۈرلۈك تاجاۋۇز ۋە بۇلاڭ تالاڭدىن ئامان قىلىشتا ئۆز بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە بولۇپ، ئۆزلىشىپ بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ يىلتىزى ۋە كېلىپ چىقىشىنىڭ قەيەردىن ۋە قانداق بولۇشى پەقەتلا ئۇنىڭ مەزمۇن ۋە چوڭقۇرلۇقىنى چۈشىنىش جەھەتتىنلا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئۆزلىشىپ بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ يىلتىزى ۋە كەلگەن يېرى قەيەر ۋە قايسى مىللەتنىڭ تىلىدىن كىرگەن سۆز بولۇشىدىن قەتئىينەزەر مەزكۇر سۆزنىڭ ئۆز تىلنىڭ پارچىسىغا ئايلىنىپ كەتكەن بولۇشىنى دەخلى - تەرۇزگە ئۇچرىتالمايدۇ، شۇنداقلا بۇ ھېچكىمگە خالىغانچە سۆزلەرنى ئۆزدىن ئايرىش، ئۆگەيلەش، شاللاش ۋە يەكلەش ھەققىنى بەرمەيدۇ.

«قامۇس نامۇستۇر» پىرىنسىپى بويىچە قارىغان ۋاقىتتىمۇ ئۇزاق يىللىق مەدەنىيەت ۋە تىل تەرەققىيات تارىخىغا ئىگە بىر مىللەتنىڭ تىل خەزىنىسىگە مۇئامىلە ئۆز ۋە ئۆگەي مۇئامىلىسىنى ئارىلاشتۇرۇش، ئىختىيارىچە شاللاش ۋە يەكلەش خاھىشىدا بولۇش قامۇسقا قىلىنغان خىيانەت، نامۇسقا قىلىنغان تاجاۋۇزدىن باشقا ئىش ئەمەس. بىلىمىزكى، ئاسارەت دەۋرىدە مۇستەملىكىچى ئىرادىنىڭ ئەڭ چوڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى ئاتالمىش تىل - يېزىق ئىسلاھاتى نامىدا مىللەتنىڭ قەدىم مەدەنىيەت يىلتىزىغا تۇتىشىدىغان، دىن ۋە دۇنيا قارىشىنى بەلگىلەيدىغان، پەلسەپەۋى تەپەككۇر قاتلاملىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدىغان، ئەخلاق مىزانىغا، ئاڭ - شوئۇرىغا يېتەكلىگۈچ ۋە ھىدايەت رولىنى ئۆتەيدىغان، بولۇپمۇ ۋەھيى تىلى بولمىش قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن قانداقلا سۆزلۈك ۋە ئۇقۇم - ئاتالغۇلىرى بولسا ئۇنى مۇمكىنقەدەر قامۇستىن شاللاش، ئەدەبىي تىل سەھنىلىرىدە ئىستېمالدىن قالدۇرۇش ئۇرۇنۇشى بولۇپ كەلدى. ھەر پۇرسەتتە ئىزاھلىق لۇغەت تۈزۈش ۋە ئىملا يېڭىلاش دولقۇنلىرىنىڭ قوزغىلىشىمۇ بۇ خىل سۆزلەرنى ئىستېمالدىن قالدۇرۇش، ئىستېمالدىن قالدۇرالمىغاننى ماتېرىيالىستىك تىل ۋە سېكولار دۇنيا قاراش نەزەرىيەلىرىگە بويسۇندۇرۇپ ئىزاھلاش، ئىچىنى بوشىتىش ۋە يۈزەكىيلەشتۈرۈش بولۇپ كەلدى. ئىرقچى فاشىزملىق تۇتۇمنىڭ جۇڭگوچە نەشرى بولغان ئاتالمىش ئاكا مىللەت زېھنىيىتىگە پاراللېل ھالدا ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەن بۇ خىل تىل فاشىستلىقى تۇتۇمى ئەمەلىيەتتە سىياسىي ئاسارەتتىن كېيىنكى مىللەتنى جان يېرىدىن ئۇرۇپ قوپالماس قىلىۋېتىشنى مەقسەت قىلغان، تەدرىجىي ۋە پىلانلىق رەۋىشتە تەتبىقلىنىپ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق سۈمۈرۈش، مىللەتنى تەدرىجىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش پىلان - غايىلىرىنىڭ پارچىسى ئىدى. يىغىپ ئېيتقاندا، مىللەتنىڭ چېقىلىشقا، قول ئەمەس، تىل تەگكۈزۈشكىمۇ بولمايدىغان نامۇسى بولمىش لىسانىغا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان بۇ تاجاۋۇزلۇقتا ئىشنىڭ ئاۋۋىلى خۇددى ئۇقۇم - ئاتالغۇ مەنىسىنىڭ قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن ئىپادىلىنىشى بولغان «ئىستىلاھ» كەلىمىسىنى قامۇستىن ھەيدەپ چىقارغىنىغا ئوخشاش «لىسان» سۆزىنىڭ ئۆزىنىمۇ ئىزاھلىق لۇغەتتىن تازلىۋېتىش، شاللىۋېتىش بولدى.

بۇنىڭغا ئەگىشىپ ئىچى كاۋاك ئۇيغۇرلۇقنى دىن - ئىمان دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ چوقۇنىدىغان، ئاسارەت دەۋرىدە يارىتىلغان سۈنئىي كىملىكنى ئەسلىي كىملىك ئورنىغا دەسسىتىشنى مىللىي مەۋجۇتلۇقنى مۇھاپىزەت قىلىشنىڭ بىردىنبىر چىقىش يولى قىلىۋالغان شالغۇت زېھنىيەتلەر توپىنىڭ مەيدانغا كېلىشى يۇقىرىقى تىل خەزىنىسىگە قىلىنغان ھۇجۇم ۋە تاجاۋۇزچىلىقلارنى ھەقلىققە چىقىرىدىغان ئاۋازلارنىڭ بارغانچە كۆپىيىشىگە يول ئاچتى. بۇ تەرزدە ئۆزگەرتىشلەرنىڭ مۇستەملىكىچى تۈزۈمدىكى ئاتالمىش ئاز سانلىق مىللەت مائارىپىنىڭ ۋاسىتىسىدە ئېلىپ بېرىلىشى يىلدىن - يىلغا ئەجدادىنىڭ يېزىقىغا، تىلىغا، دىنىغا، دۇنيا قارىشىغا، تىل خەزىنىسىگە، پەلسەپەۋى مەپكۇرىسىگە يات بولغان يېڭى - يىڭى ئەۋلادلارنىڭ كۆپلەپ يېتىشىپ چىقىشىغا زور ھەسسە قوشتى. يېڭى زامان مائارىپ سىستېمىسىنىڭ ئەرەبچە ۋە پارسچە تىلنى مەنبە قىلغان شەرئىي ۋە ئەدەبىي پەنلىرىنىڭ دەرس پىروگراممىلىرىدىن تەلتۈكۈس ئېرىغدىلىشى، ئانا تىلدىن قالسا ئىلىم ۋە تەپەككۇر تىلىنىڭ بىۋاسىتە خىتايچىدىن ئاغدۇرۇلۇش شەكلىدە بېيىتىلىشى قاتارلىق ئاقىۋەتلەر، ئىجادىيەت ۋە تەسىر ئېلىشتا كۆۋرۈكلۈك رولنى خىتايچە تىلىدىن قاندۇرۇش، ئۇنىڭدىن ئوزۇق ئېلىشقا يۈزلىنىش قاتارلىقلار ئەۋلادلارنى ئەجدادنىڭ ئىسمىغا مەپتۇن، تىلىغا يات، ئۆتمۈشىگە مەپتۇن، مەپكۇرىسىگە يات، سۆزلىرىگە مەپتۇن ئەقلىيىتىگە يات، ئىدىيەسىگە مەپتۇن، ئەقىدىسىگە يات، كۆلەڭگۈسىگە مەپتۇن، روھىغا يات بولۇشتەك پاجىئەلەرنى، ئاڭ - ساپادا يەكپايلىقنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇنىڭ نازارىتىنى قىلىۋاتقان ھاكىم ئىرادىنىڭ ئىستىكى ھەمدە ئۇنىڭ يېشىل چىراغ يېقىپ بېرىشى سايىسىدە مەيدانغا كەلگەن قۇرئان كەرىم تەتقىقاتى خىزمىتى كۈتمىگەن يەردىن چىقىپ مەزكۇر تاجاۋۇزچى كۈچنىڭ ھېساب - كىتابىغا چاڭ سالدى. كىلاسسىك ئەسەرلەر تەتقىقاتىغا بولغان يۈزلىنىش، نەشرگە تەييارلاش، ھازىرقى زامان ئەدەبىي تىلىغا ئۆرۈش ئىشلىرى ئۇنتۇلدۇرۇلغان ۋە شاللىۋېتىلگەن سۆزلۈكلەرنىڭ، ناھەق ئۆگەيلەنگەن كەلىمىلەرنىڭ قايتىدىن لۇغەت قىلىنىپ ئىشلىنىشىگە تۈرتكە بولدى. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ھاكىم تەبىقىنىڭ سۆكۈپ بۇزغانلىرىنى قولدىن كېلىشىچە ياماش، ئۇنىڭ ئىستېمالدىن قالدۇرغانلىرىنى ئىمكانىيەتكە تايىنىپ قايتا تىرىلدۈرۈش پۇرسەتلىرىمۇ چىقىشقا باشلىدى. تىل ئىھياسى خىزمىتىدە، يەنى تاجاۋۇزغا ئۇچرىغان تىلنىڭ نامۇسىغا چۈشكەن قارا داغلىرىنى قولدىن كېلىشىچە سۈرتۈشتە مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنىڭ رولى پەۋقۇلئاددە بولغان بولۇپ، ئۇنىڭ قۇرئان تەرجىمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىلمىي ئەمگەكلىرى ھاكىم كۈچنىڭ پىلانىغا چاڭ سېلىشقا يارىغان بولسا، ئىچى كاۋاك ئۇيغۇرلۇقنى بازارغا سېلىۋاتقان، «ئەرەبچىدىن ياكى پارسچىدىن كىرگەن»لىك باھانىسىغا تايىنىپ تىل فاشىستلىقىنى سەپسەتىلەر دۆۋىسىگە ئوراپ بازار تاپقۇزۇۋاتقان شالغۇت زېھنىيەتلىك قەلەمكەش ۋە يازغۇچى ئەدىبلەرنىڭ ئاسقان قازىنىنى ئۆرۈشكە، ياققان ئوتىنى پەسەيتىشتە سەل قارىغۇسىز رول ئوينىدى. كىلاسسىك ئۇيغۇر ۋە ئەرەب ئەدەبىياتىنىڭ بارماقتا سانىغۇدەك شارىھلىرىدىن بىرى سانالغان مۇھەممەد سالىھنىڭ ھەم ئەدىب، ھەمدە لۇغەتشۇناس بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى تىل خەزىنىسىنى كۆمۈۋېتىلگەن دەپنە ھالىتىدىن ئاز - ئاز بولسىمۇ سۇغۇرۇپ ئېلىپ چىقىشى ۋە ئۇنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىغا ئېلىپ كىرىشى، قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن، شۇنداقلا قۇرئان تىلىنى بېيىتىشقا، گۈزەللەشتۈرۈشكە ھەسسە قوشقان پارسچىدىن كىرگەن سۆزلۈكلەرنى جايىغا كەلتۈرۈپ ئىشلىتىشى مىللەتنىڭ سۇسلاشتۇرۇۋېتىلگەن ئىسلامىي ئاڭ - ساپا قۇرۇلۇشىنى ئۇرغۇتۇشقا، تەدرىجى ھەرىكەتلەندۈرۈشكە، ئەمەلىي تۇرمۇشتىن كەڭ ئورۇن ئالدۇرۇشقا خىزمەت قىلدى. قۇرئان كەرىمنىڭ ئىككىنچى تەرجىمىسىمۇ مانا بۇ سىزىق بويىچە ئىلگىرىلىگەن بولدى. دېمەك تۈركىي تىلىمىزنىڭ روھسىزلاشتۇرۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن بۇ كىرىزىسىنى قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن سۆزلۈك بايلىقلىرىمىزنى قۇرئان ۋە سۈننەتنىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىر تەتقىقاتىدا جانلىق ئىشلىتىشى «لىسانى مىللىي»مىز بولغان ئانا تىلنىڭ دۇچ كەلگەن كىرىزىسلىرىنى مەلۇم چەكتە بولسىمۇ ھەل قىلىش رولىنى ئۆتىدى ۋە ئۆتەپ كەلمەكتە.

دەرۋەقە، تۈركىي لىسانىمىزنىڭ تەسىرلىشىش ۋە ئۆزلەشتۈرۈش يولى بىلەن قوبۇل قىلىپ ئېلىپ كىرگەن ۋە تىل خەزىنىمىزنىڭ قىممەتلىك بايلىقلىرىدىن سانىلىدىغان ئەرەبچە ۋە پارسچىدىن ئۆزلەشكەن سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنىڭ مىللىي كۈلتۈرىمىزدە تىل بايلىقلىرىدىن بولۇش بىلەن بىرگە جاھانشۇمۇل مەدەنىيەتنىڭ بىر ھالقىسى بولۇشتەك ئۈستۈن كىملىكنىڭ بەرپاچىلىقىدىمۇ پەۋقۇلئاددە رول ئوينايدىغان، يەكلەشكە، بىمەنە باھانىلەرگە تايىنىپ ئىلغاشقا، شاللاشقا بولمايدىغان مەنىۋى بايلىق ۋە مىراسلىرىمىز ئىكەنلىكىدە شەك يوقتۇر. يۇقىرىقىلارغا يانداش ھالدا كىلاسسىك ئەدەبىيات بىلەن شۇغۇللىنىپ باققان، ئەجدادنىڭ قوليازمىلىرىنى، ئىلمىي ۋە ئەدەبىي ئەسەرلىرىنى ئوقۇيالايدىغان ساۋاتقا ئىگە بولغان ئاز بىر قىسىم زىيالىيلار، شائىر، يازغۇچىلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا ھاكىمىيەت ئورگىنىغا قاراشلىق تىل - يېزىق كومىتېتتا فاشىستلارچە ئوپېراتسىيە پىچىقىدىن ئۆتكەن ۋە بىر تۈركۈم ئەۋزەللىكلىرى بىلەن قوشۇلۇپ يەنە نۇرغۇنلىغان كەمچىلىكلەردىن خالىي بولمىغان «ئىزاھلىق لۇغەت»كە بېقىنىش ۋە شۇنىڭغىلا بويسۇنۇپ ئەدەبىي ئىجادىيەت قىلىش ھادىسىسىمۇ كەڭ ئومۇملىشىپ ماڭغان بولدى. ھاكىمىيەت مونوپوللۇقى ئاستىدىكى قاتتىق قول سىياسەتنىڭ تۆمۈر تاپىنى ئاستىدا تىل چەكلىمىسىگە رىئايە قىلىش ئومۇميۈزلۈك ھادىسىگە ئايلاندى. كىلاسسىك دەپ نام بېرىلگەن چاغاتاي ئەدەبىي تىلى ۋە بۇ تىلدا ئۆزلەشكەن، ئۇقۇملاشقان ھەمدە سۆزلۈك بايلىقى ھېسابلانغان سۆزلۈكلەر شالغۇت مائارىپ ئىستۇدېنتلىرىدىن تارتىپ ئۇنىڭ يېتەكچىلىكىدە يېتىشكەن ئوقۇمۇشلۇقلار تەبىقىسىنىڭ ئاددىي قەلەمكىشىدىن ئۇستاز ئەدىب ۋە يازارلىرىغىچە ھەممىسىنىڭ ئېڭىدا ئومۇمەن ئىستېمالدىن قالدۇرۇلۇشقا ھەقلىق بولغان، بەرىبىر مەتبۇئات يۈزىدە قوللىنىشتا نەشرىيات ۋە تەھرىرلەرنىڭ قايچىلىشىغا دۇچ كېلىدىغان، ئىشلەتسىمۇ ئېتىبارغا ئېرىشمەيدىغان، مۇنداقچە ئېيتقاندا، مودىسى تۈگىگەن، پەقەتلا ئاتالمىش كونا كىتابلارنى ئوقۇپ چۈشىنىشتىلا خۇددى ئىككىنچى بىر تىلنىڭ چۈشىنىكسىزلىكلىرىنى جىددىي ھەل قىلىشقا ئەسقاتىدىغان سۆزلۈكلەر دۆۋىسى قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىش داۋام قىلدى. شالغۇت زېھنىيەتنىڭ شالغۇت ماڭقۇرتلىرىغا ئايلانغان يازغۇچى - شائىرلار نەزىرىدە بولسا، ئاتالمىش ئىچى كاۋاك ئۇيغۇرلۇقنىڭ تەلەپ تەقەززاسى بويىچە ئىسلامىيەت دەۋرىدىن ئاۋۋالقى ئۇقۇم - ئاتالغۇلارغا كۈچەش، ئەمما ئون بەش ئەسىرگە يېقىن تارىخ مابەينىدە تاكامۇللىشىپ كەلگەن، ئۆز نۆۋىتىدە ھەزرەت ئەمىر تېمۇر دەۋرىدىن بېرى ئىمپېراتورلۇقنىڭ تىلىغا ئايلانغان، شەرقىي ۋە غەربىي تۈركىستان ھەمدە ماۋارئۇننەھرنىڭ ئورتاق ئەدەبىي ۋە پەلسەپەۋى تىلى بولغان تۈركىي لىساننى تۈگەل مەۋجۇت ھاكىمىيەتنىڭ شاللاش ۋە قىرقىش ئوپېراتسىيەلىرىنىڭ مەھسۇلى بولغان «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى»نىڭ ئالدىدا مەھكۇم تىل ئورنىغا چۈشۈرۈپ مۇئامىلە قىلىش خاھىشى باش كۆتۈردى. سۆزلەرنى ئورنىنى تاپقۇزۇپ ئىشلىتىش ئورنىغا ھېچقانداق تىل قانۇنىيىتىگە رىئايە قىلمىغان ھالدا، خاھىشقا بېقىپ سۆز ئىشلىتىش، قەلەمكەشنىڭ دىتىغا بېقىپ سۆزلۈك تاللاش ۋە شاللاش، تاللىغاننى ئۇلۇغ ئەجدادنىڭ تىلى نامىنى بېرىپ، شاللىغاننى ئاتالمىش ئەرەبچىدىن ياكى پارسچىدىن كىرگەن سەپسەتەسىگە تاياندۇرۇش قانداقتۇر مىللەتچىلىكنىڭ، يەنە قانداقتۇر ھاكىمىيەتنىڭ ئانا تىلنى يوقىتىش سىياسەتلىرىگە قارشى ساپ تىلنى ئىشلىتىشنىڭ، ئەرەبچە ۋە پارسچە كىرگەن سۆزلەرنى ئىشلىتىشكە توغرا كەلگەندە ئەتەي شۇ سۆزنىڭ تۈركىي تىلدىكى مەنىداش سۆزلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنى بىر تۈرلۈك «ئىلغار زىيالىيلىق»نىڭ تۇتۇمىغا ئايلاندۇرۇشتەك ئۆزىنى ئۆزى سۈمۈرۈش تىپىدىكى شالغۇتلۇق ۋە ماڭقۇرتلۇق خاھىش باش كۆتۈردى. يۇقىرىقى خاھىشلارغا قارشى ئاڭلىق ياكى ئاڭسىز رەۋىشتە قارشى يۆنىلىشتىكى بىردىنبىر ساھە دىنىي ساھە بولدى. دەرۋەقە، دىنىي قەدەرىيەتلەرنى ئىزاھلاش، ئىسلام مەدەنىيەت خەزىنىلىرىنى، جۈملىدىن ئىسلامنىڭ تۈپكى دەستۇرلىرى بولغان قۇرئان كەرىم ۋە سۈننەتى شەرىفنى ئىزاھلاش خىزمىتى ۋەھيى تىلى بىلەن، شۇنداقلا ۋەھيى تىلىدىن ئوزۇق ئالغان ۋە ئۇنىڭ روھىدىن مەنىۋى قۇۋۋەت ئالغان، ھەمدە مەدەنىيەتلىشىش تارىخىمىزدا مەنە - مەفھۇملىرى مىللەتنىڭ تىل سىستېمىسغا ئۆزلىشىپ قان - قېنىغا سىڭىپ بولغان ئەرەبچە ۋە پارسچە مەنبەلىك سۆز ۋە ئۇقۇملارسىز مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ساھەنىڭ مۇرەككەپلىكى، يەنە كېلىپ ساھەنىڭ ئۆزىگە خاس ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارغا ئىگە بولۇشتەك ئەۋزەللىكى يۇقىرىقىدەك شالغۇت زېھنىيەتلىك زىيالىي تەبىقىسىنىڭ چاڭ سېلىشىغا، ئۇلارنىڭ زېھنىيىتىنىڭ سېڭىپ كىرىشىگە يول قويماي كەلمەكتە ئىدى. چۈنكى ساھەنىڭ يېتەكچى ئورنىدا مۇھەممەد سالىھتەك پېشۋالار ھەمدە ئۇنىڭ ئىلمىي سەمەرىلىرىدىن ئوزۇق ئالغان، ئۇنىڭ ئىزىنى بويلاپ يۈرۈۋاتقان ئىلىم ئەھلىلىرى ئاز ئەمەس ئىدى. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى ھەمدە تۈرلۈك قىرغىنچىلىقنىڭ مۇشۇ ساھەنىڭ ئەھلىلىرىگە ئەڭ ئاۋۋال كېلىشتەك قىسمەت ئۇشبۇ ئىلىم ئۆرنەكسىز ۋە يېتەكچىسىز قېلىشقا، بۇنىڭغا ئەگىشىپ بارا - بارا دىنىي ساھەمۇ لاياقىتى توشمىغان نائەھلى تىپلارنىڭ كۆپىيىشى ياكى كۆپەيتىلىشى ئارقىسىدا پۇچەكلىشىشكە، سۈپەت ۋە ئىلمىيلىك جەھەتتە مەۋجۇت ئۈستۈنلۈكنى يوقىتىپ شىددەت بىلەن چېكىنىشكە قاراپ يۈزلەندى. ئۆرۈك - ئۆرۈكنى كۆرسە ئالا بولۇر، تەمسىلى بويىچە، ساھەسىنىڭ ئىلمىي مېتودىغا پىشماسلىقنىڭ، ئۆز تىلىغا بولغان مەسئۇلىيەتسىزلىكنىڭ خۇلاسىسى بىر-بىرلەپ چىقىشقا باشلىدى. دېمىسىمۇ شالغۇت مائارىپنىڭ مەھسۇللىرىدىكى تىل مەرەزلىكى، توغرىسى تىل فاشىستلىقىغا قارىتا ئاقارتىش ۋە ئىسلاھات رولىنى ئۆتەش كېرەك بولۇشىغا قارىماي دىنىي ساھەنىڭ پېشقەدىمىگە ئايلىنىپ قالغان، يەنە كېلىپ دىنىي ئۆلىما ۋە دىنىي قەلەمكەشلىكتە كۆپ يىللىق ئەجىر قىلغانلىقى بىلىنگەن سېيمالارنىڭمۇ بۇ خىل تەرزدە يول تۇتۇشى كىشىنى ھەقىقەتەن ئېچىندۇرىدۇ. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىدە بۇ خىل خاھىش كەڭ ئورۇن تۇتقان بولۇپ، ھەتتا بۇ خىل ئىلغاش ۋە شاللاشتەك تىل فاشىستلىقىنىڭ ئىزلىرى ئۆرنەكلەر بىلەن تولغان. مۇھەممەد يۈسۈپ قۇرئان تەرجىمىسىدە، بولۇپمۇ سۆزلۈك تاللاشتا، ئاتالغۇ ئىزاھلاشتا تۇتقان «مېتودى» ھەققىدە شۇنداق يازىدۇ: «نۇرغۇنلىغان تەپسىرلەرنى ۋە ‹قۇرئان كەرىم›نىڭ ئۆزۈم بىلىدىغان تىللاردىكى تەرجىمە نۇسخىلىرىنى توپلىدىم. ۋەتىنىمىزدىن ‹ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى›، ‹ئىملا لۇغىتى›، ‹ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى›... قاتارلىق پايدىلىنىش ماتېرىياللىرىنى ئەكەلدۈرۈپ، زۆرۈر تېپىلغاندا شۇلارغا مۇراجىئەت قىلدىم. شۇنداقلا مەزكۇر تەرجىمىدە باشقا تىللاردىن كىرگەن سۆزلەرنى مۇمكىنقەدەر ئاز ئىشلىتىپ، ئىمكانىيىتىمنىڭ يېتىشىچە ئۆز تىلىمىزنىڭ ساپلىقىنى ساقلاشقا ئەھمىيەت بەردىم»[5]. مۇھەممەد يۈسۈپ يەنە يۇقىرىدا تىلغا ئالغان ئاتالمىش «تىلنىڭ ساپلىقىنى» قوغداش نامى ئاستىدا ئىشلەتكەن «مېتودىنى» كىتابىدىكى «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىنىڭ 18 – نومۇرلۇق قىسمىدا شۇ تەرزدە ئىزاھلايدۇ: «ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسىدە، ھازىرقى زامان جانلىق تىلدا كۆپ قوللىنىلمايدىغان ياكى سۆز يىلتىزى ئۇيغۇرچە بولمىغان سۆزلەرنى ئىشلەتمەي، ھەركىم دەرھال چۈشىنەلەيدىغان ۋە سۆز يىلتىزى ئۇيغۇرچە بولمىغان سۆزلەرنى ئىشلەتمەي، ھەركىم دەرھال چۈشىنەلەيدىغان ۋە سۆز يىلتىزى ئۇيغۇر تىلىدىن بولغان سۆزلەرنى ئىشلەتتۇق. مەسىلەن: خىش - ئەقرىبا، گۇمراھ، ناگاھان دېگەنگە ئوخشاش سۆزلەرنىڭ ئورنىغا ئۇرۇق - تۇغقان، ئازغۇن، شۇھامان دېگەنگە ئوخشاش سۆزلەرنى تاللىدۇق»[6].

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ تەرجىمىدە قوللانغان ئاتالمىش مېتودىنىڭ، بولۇپمۇ بۇنداق بىر تۇتۇرۇقسىز ئىلغاشنى «مېتود»، ھەمدە «تىلنىڭ ساپلىقىنى ساقلاش» دەپ جار سېلىشىنىڭ تىلشۇناسلىقتىن، ئاكادېمىك ئىلمىي تەتقىقات يۆنىلىشىدىن ئازراق خەۋىرى بار كىشى ئۈچۈن تولىمۇ بىمەنە بولغان ئىددىئا ئىكەنلىكى سىر ئەمەس. ئەمەلىيەتتە بۇنداق پوزىتسىيەدە شاللاش ۋە ئىلغاش خاھىشلىرى تىلشۇناسلىقتا ساپلاشتۇرۇش ھېسابلانمايدۇ. چۈنكى ئۆزلىشىپ بولغان سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنى يەرلىك ۋە چەتتىن كىرگەن قىلىپ ئايرىش، ئۆز ۋە ئۆگەي مۇئامىلىسى بويىچە پوزىتسىيە تۇتۇش ھېچبىر مىللەتنىڭ تىلشۇناسلىقىدا كۆرۈلىدىغان ساپلاشتۇرۇش ئۇرۇنىشى ھېسابلانمايدۇ. بۇ پەقەت مۇستەملىكىچى ھاكىمىيەتلەرنىڭ مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى خەلقنى سۈمۈرۈش، ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش، ئۇلارنىڭ مىللىي خاتىرىسى ۋە ئىسلامىي كىملىكىنى يۇيۇش، مەدەنىيەت ۋە دۇنيا قاراش سىستېمىسىنى كاردىن چىقىرىۋېتىش ۋە ئورنىغا ئۆزىنىڭ ئىستىكىگە ئۇيغۇن سۈنئىي كىملىك ۋە ياسالما دۇنيا قاراشنى ئورنىتىش ئارقىلىق ئۆز ماڭقۇرتلىرىنى كۆپەيتىش ئۈچۈنلا تۇتقان ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەھسۇلى. ئۆتمۈشتە فىرانسۇزلارنىڭ ئالجىرىيە (جەزائىر) ۋە باشقا ئافرىقا ئەللىرىگە قوللانغان تىل ۋە مائارىپ ساھەسىدە يولغا قويغان سىياسەتلىرىدە، ئىنگلىزلارنىڭ ھىندىستان ۋە مىسىرغا، رۇسلارنىڭ ماۋارائۇننەھر ۋە غەربىي تۈركىستان جۇغراپىيەلىرىدە تۈركىي ۋە باشقا قەۋملەرگە يۈرگۈزگەن تىل - يېزىققا دائىر سىياسىي ئىستراتېگىيەلىرىدە، شۇنىڭدەك تۈركىيەدىكى جۇمھۇرىيەت قۇرۇلۇشىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا ئۆزىنىڭ تارىخىي مەدەنىيەت مىراسىدىن بىراقلا يۈز ئۆرۈش، قۇتۇلۇشنى بىر پۈتۈن غەربلىشىشتىن ئىزدەش خاھىشىغا ئىگە بولغان ھاكىم زېھنىيەتنىڭ باشلامچىلىقىدىكى «ھەرپ ئىنقىلابى» ھەمدە ئاتالمىش «تۈركچىدىن ئەرەبچە ۋە پارسچە سۆزلەرنى ئېرىغداش» قاتارلىق تارىخىي ۋە تالاپىتى تۈزۈپ ئوڭشىغۇسىز خاتا ئىنقىلابلاردا مەيدانغا كەلگەن پاجىئەلەر بۇنىڭ تىپىك ئۆرنەكلىرىدىندۇر. ساپلاشتۇرۇش قانداقتۇر ئۆزلەشكەن ۋە تىل زاپىسىغا كىرىپ بولغان ساپ سۆزلەر بار تۇرۇپ ئۇنى شاللاش، مەجبۇرى ئىستېمالدىن قالدۇرۇش، ئۆز تىلىنىڭ ئىمكانىيەتلىرىدە بار بولغان سۆزلۈك ئاساسلىرى ۋە تىل قانۇنىيەتلىرىنى ئىشقا سالماي تۇرۇپ، قىلچە ئەقلىي ئىجتىھاد سەرپ قىلماستىن ئۇدۇل كەلگەنچە سىرتتىن ئۇدۇل ئىمپورت قىلىپ ئەكىرىش، ھېچبىر مەدەنىيەت ئاساسى ۋە دۇنيا قارىشى بىلەن يېقىندىن ياكى يىراقتىن ئۇيۇشمايدىغان يات كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەتنىڭ سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلىرىنى بارىنى ئۇجۇقتۇرۇش ۋە ئىستېمالدىن مەجبۇرىي قالدۇرۇش بەدىلىگە ئېلىپ كىرىش ئەمەس. بەلكى دەل مۇشۇ خىل ۋەزىيەتلەرگە قارشى تۇتۇم بەلگىلەش ۋە يول تۇتۇشتۇر. ئۆز بولۇپ بولغاننى ئۆگەيلەش، دىتىغا ياققىنىچە مەۋجۇدنى شاللاش، خىللاش ھېچقاچان تىل ساپلىقىنى قوغداش ئەمەستۇر. ئەكسىچە بۇنداق قىلىش تىل خەزىنىسىدىن مۇناسىپ ئۇسۇلدا پايدىلىنىش ئورنىغا ھەققى ۋە ھەددى بولمىغان ئىشقا بۇرنىنى تىقىش، قەستەنلىك بىلەن قىلىنغاندا ئانا تىلغا خىيانەت ۋە زىيانكەشلىك قىلىش جۈملىسىدىندۇر. چۈنكى، ھېچبىر فىرانسۇز، گېرمان ياكى ئىنگلىز ئۆزىنىڭ سۆز ئىستېمالىغا ئۆزلەشتۈرۈپ بولغان، تارىخىي مىراسىغا ئايلىنىپ بولغان ۋە ئەدەبىي تىلىغا كىرىپ ئۆزلىشىپ بولغان سۆزلەرنى قامۇسىدىن شاللىغان، ياكى ئىلغاش ۋە خىللاشنى ساپلاشتۇرۇش، دەپ دەۋا قىلغان ئەمەس. بۈگۈنكى ئىنگلىزچە ئاكادېمىك ئىلمىي تىلنى ئېلىپ ئېيتساقمۇ ئەقەللىي 60 ياكى 70 پىرسەنتىنىڭ گرېكچە ۋە لاتىنچىدىن كىرگەن ياكى شۇ تېرمىنلارنى پىششىقلاپ ئىشلەشتىن بارلىققا كەلگەنلىكى، يەنە ئۇنىڭ ئىچىدە يۈزلەپ ئەرەبچە سۆز ۋە ئاتالغۇلارنىڭ بارلىقى مەلۇم. بۈگۈنگە قەدەر غەرب ئىلمىي تەتقىقاتلىرىدا يېڭى زامان پەلسەپەۋى ئاتالغۇلىرىنى قەدىم گىرېك ۋە لاتىن تىللىرىنىڭ ئىمكانىيەتلىرىدىن پايدىلىنىپ ئۆزلەشتۈرۈپ، ياساپ ئىشلەتكەن بولۇشىغا قارىماي، ھېچقاچان بۇ سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنى چەتتىن كىرگەن، ياكى يىلتىزى ئىنگلىزچىدىن مەنبەلەنمىگەن، ساپلاشتۇرۇشۇم كېرەك دەپ تۇرۇپ ئۆزىنىڭ مەنسۇپلەنگەن مەدەنىيىتىنىڭ ئىلىم تىلىغا ئۆگەي مۇئامىلە قىلغىنى كۆرۈلگىنى يوق، ھەم كۆرۈلسىمۇ ساھەنىڭ ۋەكىللىك ئەربابلىرى تەرىپىدىن لەنەتلىنىشى چوقۇم. يەنى بۇنداق خاھىش ئەسلا ئىلىم ساھەسىدە قوبۇل قىلىنمايدۇ. چۈنكى ئۇلار ئاشۇ ئاتالغۇ ۋە سۆزلۈكلەرنى قامۇسىدىن شاللاپ چىقارغان ۋاقتىدا تىلىنىڭ ئىپادىلەش سەنئىتى ۋە يېڭى - يېڭى ھادىسىلەرگە سۆز ياساش، ئىسىم قويۇش ۋە تېرمىن ئىشلەپ چىقىرىشتا تىلىنىڭ مەشنىڭ شالاسىدىن پەرقسىز بىرنەرسىگە ئايلىنىپ قالىدىغانلىقىنى، تىلىنى لاۋۇلدىتىپ تۇرۇۋاتقان ۋە تىل ئائىلىسىگە ئىسسىقلىق ۋە ئېنېرگىيە بەخش ئېتىپ كېلىۋاتقان قۇۋۋەتتىن مەھرۇم قالىدىغانلىقىنى ياخشى بىلىدۇ. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز 21 يىلدىن ئاشقان مۇددەت مابەينىدە ئۆزىنىڭ قۇرئان تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئىددىئا قىلىۋاتقان، 30 نەچچە يىلغا سوزۇلغان قەلەم ۋە كىتاب ئارىسىدا ھاياتىنى ئۆتكۈزگەنلىكى بىلىنگەن بىرى بولۇشىغا قارىماي ئانا تىلغا بۇ دەرىجىدە چاكىنىلارچە پوزىتسىيە تۇتۇشى، ھېلىغۇ قۇرئان تەرجىمە قىلىدىغان تەرجىماننىڭكەن، لۇغەتشۇناسلىقتا پىركالان بولۇپ كەتكەن ھەرقانداق «شۇناس» ياكى ئەۋلىيا ئەزەمنىڭمۇ مىللەتنىڭ تىل خەزىنىسىدىن سۆز شاللاش ۋ ئىلغاش خاھىشىدا بولۇش ھەققى ۋە ھەددى ئەمەسلىكىنى بىلمەسلىكى، بۇ خۇسۇستا ئۆزىنى چاغلىماي گەپ يورغىلىتىشى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرماي تۇرالمايدۇ. مانا بۇ مەزكۇر قۇرئان مۇئەللىپ قەلىمىگە مەنسۇپ قۇرئان تەرجىمىسىنى بۇزۇق مېتودلۇق تەرجىمە دېيىشىمىزنىڭ يەنە بىر تۈپكى ئاساسلىرىدىن بىرى.

تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ ھەقىقەتەن مەزكۇر سەپسەتە بويىچە ئىش قىلغانلىقىنى ئىددىئا قىلىپلا توختاپ قالماستىن بۇنى مىسال ۋە ئۆرنەكلەر ئاساسىدا بايان قىلغان بولۇپ، تۆۋەندە بىز تەرجىمانىمىز بەرگەن ئۆرنەكلەرنى تۇتقا قىلىپ بۇ خۇسۇستىكى تەنقىد ۋە تەھلىللىرىمىزنى داۋاملاشتۇرىمىز.

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 639 – بەت. 
[2] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 640 – بەت. 
[3] يۇقىرىقى مەنبە 
[4] ئەسكەرتىش: ئاپتور تىلغا ئالغان 20 تۈرلۈك ماددا ئىچىدە بەزى ماددىلار، مەسىلەن: «الذي، التي» قاتارلىق سۈپەتداشلارنى قانداق تەرجىمە قىلغانلىقى، «إن»نىڭ مەنىسىنى نېمە دەپ ئالغانلىقى، «ف» ھەرپىگە تەرجىمە قىلىشتا نېمە دىگەنلىكىگە ئوخشاش پۈتۈنلەي تەرجىماننىڭ تەرجىمە قىلىشتىكى مېتودىغا باغلانغان، پەرقلىق تەرجىمە قىلىش ئۇسۇلىغا تايىنىپ مەنە بېرىلسىمۇ ياكى تەرجىمان ئۆزىنىڭ ئايەتنى چۈشىنىش ۋە تەرجىمە قىلىشتا ئەڭ ئۇيغۇن دەپ كۆرۈپ تاللىسىمۇ بولىدىغان تەرەپلەر ھەققىدە توختىلىپ ئولتۇرمايمىز. گەرچە ئاپتور بۇ نۇقتىلارنى ئاتايىن زورۇقۇپ ماددا قاتارىغا كىرگۈزۈپ قويغان بولسىمۇ، مەسىلىنىڭ يىلتىزى تەرجىمە ئۇسلۇبى ۋە ئەدەبىي تەرجىمە ئىقتىدارى ھەمدە تەرجىماننىڭ ئايەت مەنىلىرىدىن بىرەرسىگە دەخلى يەتكۈزمىگەن ئاساستا تەرجىمە قىلىشىغا باغلىق بولۇپ، بەزى ماددىلار ئۈستىدە توختىلىپ يۈرمەيمىز. يەنە بەزىلىرى مەسىلەن، ئايەتنىڭ تۈگىگەن يېرىگە قويۇلغان نومۇرنى ئالدىغا ئېلىش دېگەندەك تېخنىكىلىق ئىشلار سۆزلەنگەن ماددىلار ھەققىدىمۇ توختىلىپ يۈرمەيمىز. چۈنكى نەزىرىمىزدە ماددىلاردىن بەزىلىرى ئاتايىن ماددا بېكىتىپ مەخسۇس يېزىپ يۈرگىچىلىكى يوق ئىشلار بولۇپ، يېزىپ يۈرگىچىلىكى يوق ئىشلارغا بىزنىڭمۇ ئاۋارە بولۇپ توختىلىپ ئولتۇرماسلىقىمىز مۇناسىپ بولغۇسى. 
[5] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 636 – بەت. 
[6] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 655 – بەت.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (6)

2. «رەب» ئۆرنىكى ۋە قوش ئۆلچەملىك تاللاش – شاللاش خاھىشى
تەرجىمانىمىز يۇقىرىقىدەك تىلغا ئۆز ۋە ئۈگەي مۇئامىلىسى قىلىشقا ياتىدىغان سەپسەتەۋى مېتود بويىچە يول تۇتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان، شۇنداقلا تەرجىمىلەرنىڭ كەمچىلىكى ۋە تۈزىتىشكە تېگىشلىك خاتالىقلىرى بابىدىن زىكرى قىلغان، ھەمدە تىلنىڭ ساپلىقىنى قوغداش ئىددىئاسى ئاستىدا بايان قىلىشقا كەلتۈرگەن ئۆرنەكلەردىن بىرىدە ئۆزىنىڭ بۇ تەرجىمىسىدە قۇرئاندىكى «رەب» كەلىمىسىنى ئۇيغۇرچىدىكى «رەب» بىلەن تەرجىمە قىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. يەنى، ئەسلى مەتىندە «رەب» دەپ كەلگەن بىر كەلىمىنى تەرجىمدىمۇ يەنە ئوخشاش «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشنى «ئۆزگىچىلىك» ۋە خاتانى تۈزىتىش ھەمدە تىلنىڭ ساپلىقىنى قوغداش توغرىسىدىكى ئىددىئالىرىغا ئۆرنەك قىلىپ كۆرسىتىدۇ. تەرجىمانىمىز قۇرئاندىكى «رەب» كەلىمىسىنى نېمىشقا ئالدىنقى تەرجىمىلەردەك «پەرۋەردىگار»، «پەرۋىشكار» دەپ ئالمىغانلىقىنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتىدىن مەنبە بەرگەن ئاساستا شۇ سۆزلەر بىلەن ئاقلىماقچى، ئىلگىرىكى تەرجىمىلەردەك ئالماي، بۇ تەرجىمىدە تۈزىتىش تەرىقىسىدە نېمىشقا «رەب»نى «رەب» دەپ ئالغانلىقىنى ئىزاھلاشقا تىرىشىدۇ. تەرجىمانىمىز شۇنداق دەيدۇ: «چۈنكى، ‹پەرۋەردىگار› ۋە ‹پەرۋىشكار› دېگەن سۆزلەرنىڭ ھېچبىرى ‹رَبٌّ› دېگەن سۆز ئىپادىلىگەن مەنىنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلمەيدىكەن. گەرچە ‹پەرۋەردىگار› دېگەن سۆز بارلىق نەرسىلەرنى ياراتقۇچى، خۇدا[1] دېگەن مەنىنى، ‹پەرۋىشكار› دېگەن سۆز پەرۋىش قىلىدىغان، تەربىيەلەيدىغان[2] دېگەن مەنىنى ئىپادىلىسىمۇ، ئەرەب تىلىدىكى ‹رَبٌّ› دېگەن سۆز ئىپادىلىگەن چوڭقۇر مەنىنى ئىپادىلەشتىن خېلى بەك يىراقتا ئىكەن. پۈتۈن ئىسلام ئۆلىمالىرى ۋە ئەرەب تىلى مۇتەخەسسىسلىرى شۇنىڭغا بىردەك ئىتتىپاقكى، ‹قۇرئان كەرىم› نىڭ كەلىمىلىرى ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن شۇنداق مۇناسىپ ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولۇپ، ھەر ئىككىسى ئوخشاش بىرلا مەنىنى ئىپادىلەيدىغان ئىككى سۆزنىڭ ئورنىنى ئالماشتۇرغاندا بەزىدە مەقسەت قىلىنغان مەنە ئوتتۇرىغا چىقماي قالىدۇ. ئەھۋال بۇنداق بولغان يەردە، پارسچىدىكى ‹پەرۋەردىگار› ۋە ‹پەرۋىشكار› دېگەن سۆزلەر قانداقمۇ ئەرەب تىلىدىكى ‹رَبٌّ› دېگەن سۆز ئىپادىلىگەن مەنىنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلىسۇن؟»[3].

يۇقىرىقى زاكوندا ئېيتىلغان قۇرئاندىكى بىر سۆزنىڭ ئۇقتۇرغان چوڭقۇر مەنىسىنى ئىككىنچى بىر تىلنىڭ ئىپادىلىيەلمەيدىغانلىقى ھەققىدىكى قاراش توغرا. لېكىن كەلتۈرۈلگەن ئورنى جايىنى تاپمىغان. چۈنكى قۇرئاننىڭ تەرجىمە خىزمىتىدە ئۇنىڭدىكى كەلىمىنىڭ چوڭقۇر مەنىنى ئىپادىلىيەلمىگەنلىكى مەسىلىسى ھەممە بىردەك ماقۇل كەلگەن بىر ئىش. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن تەرجىمىدە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ ئىككىنچى بىر تىلغا مەنە تەرجىمە بېرىش تامامەن يوللۇق دەپ قارالغان. شۇڭا بۇ يەردە قۇرئان كەرىمنى بىر تىلدىن ئىككىنچى بىر تىلغا تەرجىمە قىلىش ئىشى ۋۇجۇدقا چىقىۋاتىدۇ. ئەگەر قۇرئان «رەب» دېگەن بىر ئىبارىنى ئىشلەتكەن بولسا، ئۇنىڭ خوجايىن، ئىگە، مالىك، خۇدا، ياراتقۇچى، پەرۋىشكار قاتارلىق مەنىلىرى بولۇپ، تەرجىمان بۇلاردىن قايسى بىرىنى تەرجىمىدە ئىشلەتكەن بولسا، بىرىنىڭ چىقىپ «رەب»نى «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىش كېرەك دەپلا بىرلا مەنىگە مۇقىملاشتۇرۇۋېلىپ ھەممىنى بىر تۇتاش ئۆزگەرتىش ۋە بۇنى تۈزەتمە دەپ مەخسۇس ماددا قويۇش قىلىنىۋاتقان ئىشنىڭ خاراكتېرىنىڭ «تەرجىمە» بولۇشى نۇقتىسىدىن بىر تۈرلۈك زورۇقۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس. چۈنكى، بۇ يەردىكى ۋەزىيەت پەرۋەردىگار، پەرۋىشكار قاتارلىق تەرجىمىنىڭ مەنىسى چوڭقۇرمۇ ياكى «رەب»نىڭ مەنىسى چوڭقۇرمۇ دېگەن تارتىشما بولۇۋاتقان ۋەزىيەت ئەمەس. بەلكى ئىككىنچى بىر تىلدا مەنە تەرجىمىسىنى توغرا بېرىشكە ئەھمىيەت بېرىش مەسىلىسى مەۋجۇت. تەرجىمىدە بىر تەرجىماننىڭ «پەرۋەردىگار» دەپ تەرجىمە قىلىشى، يەنە بىر تەرجىماننىڭ «خۇدا» دەپ تەرجىمە قىلىشى، يەنە بىر تەرجىماننىڭ «پەرۋىشكار» دەپ تەرجىمە قىلىشى تامامەن ئۇنىڭ ئىختىيارلىقىدىكى مەسىلە بولۇپ، نوقۇل ئەرەبچىسىدىكى چوڭقۇر مەنىسىنى ئاڭلىتالمىغاننى باھانە قىلىپ شاللاش ۋە خىللاشقا تۇتۇنۇش ئورۇنسىز زورۇقۇشتۇر. شۇڭا «رەب» كەلىمىسىنىڭ پەرۋەردىگاردىنمۇ مەنىسى چوڭقۇر دەپ چوقۇم تاللاش ۋە قالغانلىرىنى شاللاش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلۇشى ئۈچۈن چوقۇم شۇ ئىككىسىدىن بىرىنى تاللىمىسا بولمايدىغان بىر ۋەزىيەت بولۇشى كېرەككى، ئۇ چاغدا «رەب»نى بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتكۈزۈش تامامەن يوللۇق. ئەمما قانداق تەرجىمە قىلسا قۇرئان تەپسىرىگە ئۇيغۇن تەرجىمە ئىكەنلىكى مەلۇم ئەھۋالدا ئۆزىچىلا ئەرەبچىدىكى «رەب» دېگەن ئوخشاش تەلەپپۇز ۋە ئۇقۇمغا ئىگە ئۇيغۇرچىدىكى «رەب»نى كەلتۈرۈپ قويۇش، رەب كەلىمىسىنى يەنە «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىپ ۋە ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى باشقا مەنىلىرىنى بىر پۈتۈن زورلاپ ئۆزگەرتىش تەشەببۇسىدا بولۇش ئۇنى تەرجىمە قىلغانلىق بولماستىن قۇرئاندىكى «رەب»نى «رەب» دەپ ئۆز پېتى ئېلىپ قويۇش جۈملىسىدىن بولۇپ قالىدۇ. چۈنكى تەرجىماننىڭ قۇرئاننى تەرجىمە قىلىشتىكى مەقسىتى ئەتەي باشقا تەرجىمە بىلەن بەيگە چۈشۈش بولمىسىلا، «رەب»نىڭ ئۆزىنى «رەب» دەپ ئېلىش ۋە بىر تۇتاش ھەممىنى مەجبۇرى «رەب» دەپلا تەرجىمە قىلغاننىڭ ئورنىغا، مۇناسىپ يېرىدە «رەب»، يەنە مۇناسىپ يېرىدە «پەرۋەردىگار» ياكى «پەرۋىشكار» دەپ ئېلىش بەكرەك ئورۇنلۇقتۇر. ئەمما تەرجىمانىمىزنىڭ تۇتۇمى يەكلەش ۋە شاللاش بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇ ئىككى سۆزنى «رەب»نىڭ تەرجىمىسى قىلىشقىمۇ رايى بارمىغان ۋە تەرجىمىدىن پۈتۈنلەي ئېرىغداپ، «رەب» دەپ كەلگەن جاينىڭ ھەممىسىنى مەجبۇرى بىر تۇتاش «رەب» دەپ ئېلىۋەرگەن. ئەمەلىيەتتىمۇ، ئىككىنچى بىر تىلدىكى توغرا تەرجىملىرىدىن بىرى بولغان پەرۋەردىگار ياكى پەرۋىشكار دېگەننىڭ قايسى بىرى بىلەن تەرجىمە قىلىنسا قۇرئان كەرىمگە تەرجىمە بېرىش نۇقتىسىدىن ئۇيغۇن كېلىۋېرىدۇ. چۈنكى «رەب»نى «رەب» دەپ ئالغاندىن، ئۇنى «پەرۋەردىگار» ياكى «پەرۋىشكار» دەپ ئېلىشمۇ رەب كەلىمىسىنى تەرجىمە قىلغانلىق بولىدۇ. يەنە كېلىپ «رەب» دېگەن سۆز ئۇيغۇرچىدىمۇ «رەب» دەپ ئېلىنغان بولسا، ئاقىل تەرجىمان «رەب»نى چوقۇم ھەممە يەردە «رەب» دەپلا ئېلىش كېرەك، دەپ تۇرۇۋالماسلىقى، باشقا تەرجىمىلىرىنىمۇ قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئېرىغدىمىغان ئاساستا مۇۋاپىق ئۇسۇلدا ئىشلىتىشى تەرجىمە تىلىنى يەنىمۇ رەڭدار قىلىش نۇقتىسىدىن ئاقىلانىلىقتۇر. يەنە كېلىپ تەرجىمىدىن مەقسەت قۇرئان تىلى بىلەن تەرجىمە قىلىنماقچى بولغان تىلدىكى كەلىمىلەرنى چوڭقۇرلۇق جەھەتتە ئۆزئارا بەسلەشتۈرۈش ئەمەس، بەلكى ئايەتنىڭ تەپسىرىي تەرجىمىسىنى، ئىزاھاتىنى يورۇتۇشقا تىرىشىشتۇر. يەنى بۇ يەردىكى ئاقىلانە تۇتۇم يەكلەش ۋە شاللاش خاھىشىنى ئورنى كەلمىگەن زاكونلارغا تاياندۇرۇپ تۇرۇپ يەكلەش ۋە شاللاشنى يوللۇق چىقىرىش ئەمەس، بەلكى ئالدىنقى تەرجىمىلەردە بىلىنگىنىدەك قۇرئان تىلىدىن ئۇيغۇرچىغا ئۆزلىشىپ كىرگەن «رەب» سۆزىنىڭ مەنىسىنىڭ ئۇيغۇرچە يەنە قانداق ئاتالغۇ ۋە سۆزلەر بىلەن ئىزاھلاشقا بولىدىغانلىقىنى، پەرقلىق تەرجىمە قىلىش ئاساسىدا «رەب» دەپ كەلگەن سۆزلەرنىڭ ئانا تىلدا ئوخشىمىغان مەنىلىرى بارلىقىنى ئوقۇرمەنگە يەتكۈزۈش بولۇشى لازىم. يەنى تەرجىمىنىڭ مەقسىتى ئوخشاش سۆزگە ئوخشاش كەلىمىنى تەرجىمىسى دەپ ئۇدۇللاپ قويۇش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ باشقا مەنىلىرىنىمۇ تەرجىمىدىن ئېرىغدىمىغان ئاساستا توغرا مەنىلەردىن بىرىنى تەرجىمە قىلىپ سۇنۇش ئارقىلىق ئايەت مەزمۇنىنى ئىككىنچى تىلدا تېخىمۇ ئازادە يورۇتۇشتۇر. قۇرئاننى تەرجىمە قىلىشنىڭ مەقسىتىگە ئۇيغۇنلىشىش نۇقتىسىدىن كۆزىتىلگەندە نوقۇل قۇرئاندىكى رەب دەپ كەلگەن ھەممە كەلىمىنى بىر تۇتاش رەب دەپ ئۆزگەرتىپ ئۇنى پەرقلىق تەرجىمە قىلغانلىق دەۋاسى قىلىش ۋە ئۇنى تەرجىمە تىلىدىن شاللىۋېتىش تۇتۇرۇقسىز زورۇقۇشتىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. بۇ بىرىنچى نۇقتا.

ئىككىنچى نۇقتىدىن تەرجىمانىمىزنىڭ «پەرۋەردىگار» ۋە «پەرۋىشكار» دېگەن سۆزلەرنى ئىشلەتمەسلىكتە بۇ سۆزلەرنى «رەب» دېگەن ئەرەبچە سۆزنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرىشتىن خېلىلا يىراقتا ئىكەن، دەۋېلىشى ئورۇنسىز. چۈنكى قۇرئاندىكى رەب ئۇقۇمى مەنىسى چوڭقۇر بولسىمۇ، تەرجىمىدىكى مەنىسى، يەنى ئۇيغۇر تىلدىكى «رەب»نىڭ مەنىسى يەنىلا پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار بىلەن ئوخشاش تەڭداشلىققا ئىگە. تەرجىمانىمىز ئاساسلانغان ئىزاھلىق لۇغەتتىكى «رەب»نىڭ ئۇيغۇرچە ئىزاھاتى بۇنىڭ دەلىلى. بۇنداق ئەھۋالدا «رەب» سۆزىمۇ لەۋزى جەھەتتىن ئەرەبچىدىكى «رەب» بولسىمۇ، ئۇيغۇرچە مەنىسى يەنىلا «پەرۋەردىگار، خۇدا» دېگەنلىك بولىدۇ. شۇڭا «پەرۋەردىگار» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىنى قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدىن بىر پۈتۈن ساقىت قىلىۋېتىپ ھەممىنى بىر تۇتاش «رەب» دەپ ئېلىشنى ئەرەبچدىكى مەنىسى چوڭقۇر بولغان «رەب»نىڭ تەرجىمىسى دېيىش ئىلمىيلىكتىن يىراقلاشتۇر. بۇ نۇقتىدىن پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار سۆزلىرى رەب سۆزىنىڭ ئۇقتۇرىدىغان مەنىسىدىن يىراق دېگەندىن كۆرە، كونكرېتراق قىلىپ ئەرەبچىدىكى مەنىسىدىن يىراق، لېكىن ئۇيغۇرچە مەنىسى پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار بىلەن مەنىداش ئىزاھلانغان دېيىش گەپ ئويناتقاندىن ياخشىراق. قىزىق يېرى تەرجىمانىمىز قۇرئاندىكى «رەب» نىڭ چوڭقۇر مەنىسىنى پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېگەن سۆزلەردىن نېمە جەھەتتىن چوڭقۇرلۇقىنى، شۇ چوڭقۇرلۇقىنى ئىپادىلىمىگەندە پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېيىلسە شۇ چوڭقۇرلۇقنى ئىپادىلەشتىن قانداقسىگە «خېلى بەك يىراق» بولۇپ كېتىدىغانلىقىغا ئوچۇقلىما بەرمەيدۇ ۋە ئالىملارنىڭ «باشقا تىلدىكى سۆزلەر قۇرئاندىكى سۆزلەرنىڭ چوڭقۇر مەنىسىنى ئىپادىلەپ بېرەلمەيدۇ» دېگەن قارىشىنى تىلغا ئېلىپلا تومتاق ۋە كۆتمەك زاكونغا ئاساسلىنىپ پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېگەن سۆزلەرنىڭ رەب ئۇقتۇرىدىغان «چوڭقۇر» مەنىدىن يىراق ئىكەنلىكىنى باھانە قىلىپ سۆز يەكلىشىگە ۋە تەرجىمىدىن مەزكۇر سۆزلەرنى بىر تۇتاش شاللىشىغا ئاساس قىلىۋالماقچى بولىدۇ. بۇمۇ تەرجىمانىمىزنىڭ ئىلمىي قاراشلارنى ئورنى كەلمىگەن يېرىگە تەتبىقلىشىنىڭ، جۈملىدىكى ئورنىغا قاراپ قايسى بىرىنى ئىشلەتسە بولىدىغان سۆزلەرنى ئورنى كەلمىسىمۇ زورىغا سېلىشتۇرۇۋېلىشىنىڭ نەتىجىسى. شۇنداقلا بۇ ئىلمىي قائىدىلەرنىمۇ تۈگەل يىلتىزى ئۇيغۇرچە بولمىغان سۆزلەرنى ئىشلەتمەسلىك، ئۇيغۇرچىدا تېپىلمىسا چوقۇم ئەرەبچىدىن كىرگەننى تاللاپ پارسچىدىكى سۆزلەرنى شاللاش ۋە يەكلەش خاھىشىغا بېقىندۇرۇشقا زورۇقۇش ئىستىكىدىن باشقا ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئەگەر تەرجىمانىمىزنىڭ زېھنىيىتىنى بىر چەتكە چۆرۈۋېتىپ تۇرۇپ، مەسىلىگە ئەرەبچىدىكى رەب كەلىمىسىنىڭ ئۇيغۇرچە مەنە تەرجىمىسىگە قارىتا سۆزنىڭ مەنىسىنى يورۇتۇش جەھەتتىن زادى قايسى سۆزلەرنى تەرجىمە قىلىپ ئىزاھلاش بىر قەدەر روشەن ھەمدە مۇپەسسىرلەرنىڭ تەپسىرىگە ئەڭ ئۇيغۇن دېيىلسە، پەرۋەردىگار ياكى پەرۋىشكار دەپ تەرجىمە قىلىش قۇرئان كەرىمنىڭ مەنە تەرجىمىسى خىزمىتىنى ئىشلەشتىكى يەتمەكچى بولغان نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا «رەب»نى يەنە ئوخشاش «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشتىن بەكرەك ئۇنى ئىگە، ياراتقۇچى، مالىك، خۇدا، پەرۋەردىگار، پەرۋىشكار دەپ تەرجىمە قىلىشنىڭ بەكرەك ئۇيغۇنلۇقىنى، ئىككىنچى بىر مىللەتنىڭ تىلىغا تەرجىمە قىلىپ سۇنۇشتىكى مەقسەتنى ئادا قىلىشقا يەنىمۇ مۇناسىپ ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. چۈنكى يۇقىرىقى ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەرنىڭ ھەممىسى مۇپەسسىرلەرنىڭ رەب سۆزىگە بەرگەن تەپسىرىگە ئۇيغۇن بېرىلگەن تەرجىمىلەردۇر. مەقسەتنى ئادا تاپقۇزىدىغان شۇنچە سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلار تۇرسىمۇ تاللاش - شاللاش خاھىشىدا بولۇش بىمەنىلىكتىن باشقا ئىش بولمايدۇ. ھەم بۇنداق قىلىش مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا رەبنى «رەب» دەپ ئېلىش تەرجىمە قىلىشتىن بەكرەك، ئەسلىدىكى بويىچە ئەينەن ئېلىش دېگەنگىمۇ چۈشۈپ قالىدۇ. ھالبۇكى سۆزنى ئەينەن ئېلىش باشقا ئىش، تەرجىمە قىلىش باشقا ئىش. قىلىنىۋاتقان ئىش تەرجىمە بولغان ئىكەن، ئۇنى ئەينەن ئېلىش ئورنىغا ئۇنىڭ تەپسىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان سۆز ۋە باشقا ئاتالغۇلارنى تەرجىمە سۈپىتىدە ئىشلىتىش قىلىنىۋاتقان ئىلمىي خىزمەتنىڭ تەقەززاسىغا تېخىمۇ ئۇيغۇن ئىش قىلغانلىق بولىدۇ. ئەگەر زادى رەب سۆزىنىڭ چوڭقۇر مەنىسىگە ئىشارەت قىلىدىغان، شۇ سۆزنىڭ يىلتىز مەنىسىگە ئەڭ يېقىن تەرجىمە قايسى دېيىلىپ قالسا، بەلكىم «پەرۋىشكار» دېگەن سۆزنى «رەب»نىڭ تەرجىمىلىرى ئىچىدە ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا باب كېلىشى مۇمكىن. چۈنكى «رەب»نىڭ خۇدا ۋە تەڭرى مەنىسىدە ئىزاھلانغان «پەرۋەردىگار» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىسى ئەرەبچىدىكى ئىگە، خوجايىن، ياراتقۇچى، ئىدارە قىلغۇچى قاتارلىق مەنىلەرگە ئىگە «رب» سۆزىنىڭ ئىككىلەمچى مەنىلىرى قاتارىدىن بولۇپ، تەپسىرلەردە كۆرسىتىلگەن بىرلەمچى مەنىلىرىدىن دەپ كەتكىلى بولمايدۇ. «پەرۋىشكار» دەپ تەرجىمە قىلىنىشىنى بولسا، قۇرئاندىكى رەب سۆزىنىڭ بىرلەمچى مەنىسىگە ئەڭ يېقىن دېيىش مۇمكىن. نېمىشقا؟

سەۋەب شۇكى، «پەرۋىشكار» دېگەن سۆز ئۇيغۇرچىدىكى «رەب» ۋە «پەرۋەردىگار» دېگەن ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلارغا قارىغاندا رەب كەلىمىسىنىڭ ئەسلى ئېتىمولوگىيەسىدىكى مەنىسىنى يورۇتۇشقا ئەڭ يېقىن. يەنە كېلىپ «رەب» سۆزىنىڭ پەرۋەردىگار، خۇدا، مالىك، خوجايىن، ئىگە، مەبۇدى بەرھەق قاتارلىق مەنىلىرىنىڭ ھەممىسى رەب سۆزىنىڭ ئەسلى ئېتىمولوگىيەسىدە ئورۇن تۇتقان بىرلەمچى مەنىسى ئاساسىدا ئۇقۇملاشتۇرۇلغان ئايەت تەپسىرلىرىدۇر. «رەب» سۆزى ئەسلىدە مەسدەر سۆز بولۇپ، ئۇنىڭ بىرلەمچى مەنىسى، يەنى ئەسلىي ئېتىمولوگىيەسى ئىپادىلەيدىغان مەنىسى پەرۋىش قىلىش ۋە كۆڭۈل قويۇپ يېتىشتۈرۈش مەنىسىدىكى «التربية» مەنىسىدەدۇر. بۇنىڭ مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەر بۇ سۆزنىڭ ئەسلى مەنىسىگە بەرگەن تەپسىرىدە سۆزنىڭ ئەسلىي مەنىسى: «تبليغ الشيء إلى كماله شيئا فشيئا»، يەنى مۇئەييەن شەيئىنى پەيدىنپەي كامالىتىگە يەتكۈزۈش، دېگەنلىكتۇر، دەپ كۆرسىتىدۇ[4]. ئەجەبا، پەرۋىشكارلىق دەل مۇشۇ ئىزاھاتنىڭ دەل چۈشىدىغان ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ئەمەسمۇ؟ مۇپەسسىرلەر «الرب»نىڭ بۇ مەنىسىدىكى ئىزاھاتىنىڭ ئەرەبچە ئىپادىلىشىنى «المربي جميع العالمين» دەپ، يەنى جىمى ئالەملەرنى پەرۋىش قىلغۇچى مۇرەببىي زاتتۇر مەنىسىدە، دەپ تەپسىرلەيدۇ[5]. شۇنداق ئىكەن ئۇيغۇرچىدىكى پەرۋىشكار سۆزىنى «رەب»نىڭ چوڭقۇر مەنىلىرىدىن بىرى بولغان بىرلەمچى مەنىسىنى يورۇتۇشقا ئەڭ باب سۆز دېمەي نېمە دەيمىز؟ مەلۇم بولغىنىدەك ئاللاھنىڭ پەرۋىشكارلىقى يارىتىش، رىزقلاندۇرۇش، بەش ئەزاسى ساغلام يېتىلىش ۋە ئۆلۈشكىچە بولغان جەريانلارنىڭ ھەممىسىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدىغان تەبىردۇر. ئالەمنىڭ تەرتىپى، باشلىنىش ۋە تۈگەشكىچە بولغان جەرياندىكى ئومۇم ئەھۋالىدا، جانلىقلارنىڭ تۇغۇلۇش، ئاجىزلىقتىن كۈچىيىش، ئۇندىن كېيىن يەنە ئاجىزلاپ ئاخىرلىشىشقىچە بولغان جەريانلارنىڭ توسالغۇسىز تاماملىنىشىدا ئاللاھنىڭ پەرۋىشى، كۆڭۈل بۆلۈشى ھەمىشە ھەمراھدۇر. شەيئىنىڭ باشلىنىشنىڭ تاماملىنىشقا قەدەر بولغان جەرياننىڭ توسالغۇسىز ۋە بۇزۇلماستىن، بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىماستىن تاماملىنىشى ئۆز نۆۋىتىدە كامالەتنىڭ، يەنى تۇغۇلۇشتىن پىشىپ يېتىلىش ۋە كامالىتىگە يېتىپ ئاخىرلىشىشىغىچە بولغان جەرياننىڭ تولۇقلىنىشى، تاماملىنىشى جۈملىسىدىندۇر. ئالەمنىڭ يارىلىشىدىن قىيامىتىغىچە بولغان جەرياننى ئاللاھنىڭ ئىدارە قىلىپ تۇرۇشى، سۈرە فاتىرنىڭ 41 – ئايىتىدە كەلگىنىدەك ئاللاھنىڭ ئاسمان - زېمىن قانۇنىيەتلىرىدىن كاشىلا كۆرۈلۈشىگە يول قويماسلىقى ياكى ۋەيران بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ تۇرۇشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىدە ئىلاھىي كۆڭۈل بۆلۈش ۋە تەڭرىگە خاس پەرۋىشكارلىق خۇسۇسىيەت ھەمراھتۇر. ئەگەر «رەببۇلئالەمىين» سۆزىنى «ئالەملەرنىڭ پەرۋىشكارى» دېيىلسە، ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتنى ئاچسا خۇدا، پەرۋەردىگار دەپ تەرجىمە قىلىنغان رەبنىڭ مەنىسىگە قارىغاندا ئاللاھنىڭ ئالەملەرنىڭ پەرۋىشكارى ئىكەنلىك ئۇچۇرىنى بېرىش ئەلۋەتتە ئالەملەرنىڭ خۇداسى ۋە پەرۋەردىگارى مەنىلىرىنى بېرىشتىن قېلىشمايدىغان دەرىجىدە جايىغا چۈشكەن تەرجىمە بولۇپ كېتىۋېرىدۇ. ئەجەبا مەسىلىنى بۇ نۇقتىدىنمۇ تەھلىل قىلىپ باقماستىن نەدىكى تومتاق ئىددىئاغا باغلاپلا بىر - بىرىنىڭ مەزمۇنىنى تولۇقلايدىغان ياكى بىرى يەنە بىرىنىڭ ئورنىغا ئىشلىتىلسە مەسىلە چىقمايدىغان سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنى بىمەنىلەرچە يەكلەش ۋە بىر پۈتۈن قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئېرىغداش ئانا تىلغا قىلىنغان زۇلۇم ئەمەسمۇ؟ بۇنى قانداقمۇ ئىلمىيلىك بولسۇن؟ بۇنداق قىلمىشنى قانداقمۇ ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ ئاتالمىش كەمچىلىكىنى تولۇقلاش، ئۇلارغا تۈزەتمە بېرىش جۈملىسىدىن ئېلىپ بېرىلغان «ئۆزگىچىلىك» دەۋالغىلى بولسۇن؟ ئەلئىنساپ!

ئىلمىي مېتود نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندىمۇ ئالدىنقى تەرجىمىلەردە «رەب» سۆزىگە مەنە بېرىشتە تولىمۇ سەزگۈر ۋە ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىنغانلىقىنى، تەرجىمانىمىزدەك تىل فاشىستلىقى قىلماستىن، ئەكسىچە رەب ۋە پەرۋەردىگار سۆزلىرىنى، ياكى رەب ۋە پەرۋىشكار سۆزلىرىنى ئايەتتىكى كېلىش ئورنىغا قاراپ پەرقلىق تەرجىمە بېرىپ ماڭغانلىقىنى كۆرىمىز. مەسىلەن، ئەللامە مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىدە رەب سۆزىگە پەرۋەردىگار دەپ تەرجىمە قىلىشتا كۆپىنچە مەۋجۇداتقا چېتىلىدىغان ئايەتلەرگە، مەسىلەن: رەببۇلئالەمىين، رەببۇلئەرش قاتارلىق ئىپادىلەرگە تەرجىمە بېرىشتە ياراتقۇچى خۇدا مەنىسىدىكى پەرۋەردىگار سۆزىنى ئىشلەتكەن بولسا، رەببىي، رەببۇكۇم، رەببۇك، رەببەنا قاتارلىق شەخس ياكى كوللېكتىپ تىلىدىن سۆزلەنگەن ياكى قارشى تەرەپنى ئاللاھقا چاقىرىق قىلىش مەقسەت قىلىنغان ۋەياكى تەڭرىگە نىدا قىلىپ ئۇنىڭغا تېۋىنىشنى ئىپادىلىگەن ئايەتلەردە رەب كەلىمىسىگە كۆپىنچە، يەنە كېلىپ ئازغىنە جايلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا ھەممىسىگە دېگۈدەك رەببىم، رەببىڭلار، رەببىڭ، رەببىمىز، دەپ ئالغانلىقىنى كۆرىمىز. ھەيئەت تەرجىمىسىدە بولسا، يۇقىرىقىدەك ماددىي مەۋجۇداتقا چېتىلىپ كەلگەن رەب كەلىمىلىرىگە پەرۋىشكار سۆزىنى كۆپرەك ئىشلىتىپ، پەرۋەردىگار سۆزىنى ئازلاتقانلىقىنى، ئىنسان تىلىدىن نىدا ياكى ئۇنىڭ خىتابى شەكلىدە كەلگەن ياكى ئىنسانغا نىسبەتلىنىپ تۇرۇپ كەلگەن رەب كەلىمىلىرىگە بولسا، كونتېكىستتىكى ئورنىغا قاراپ رەببىمىز، رەببىڭ، رەببىم، پەرۋەردىگارىمىز، پەرۋەردىگارىڭلار دەپ تەرجىمە قىلغانلىقىنى كۆرىمىز. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئالدىنقى قۇرئان تەرجىمىلىرىنىڭ تەرجىمانلىرى رەب كەلىمىسىنى قانداق كەلگەندە پەرۋەردىگار ياكى پەرۋىشكار دەپ ئېلىشنى، قانداق ئورۇنلاردا رەببىمىز، رەببىم دەپ ئېلىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنى ئەتراپلىق دەڭسەشكە ئەھمىيەت بەرگەن ۋە بۇنى تەرجىمە قىلىشتىكى ئىلمىي مېتودى قىلغان. نەتىجىدە ئالدىنقى تەرجىمىلەردە رەب سۆزىنىڭ ئۇيغۇر تىلدىكى پەرقلىق مەنىلىرىنىڭ ھەممىسىگە كەڭ ئورۇن بېرىلگەن، تىلنىڭ بايلىقى ۋە رەڭدارلىقى جۇلالانغان. بىر مەنىسى ھېساب بولغان ئىكەن، قالغان مەنىلىرىگە ئورۇن يوقتەك مۇئامىلە قىلىش، بىرى بار يەردە يەنە بىرىگە ئورۇن بەرمەسلىك، بىرلا مەنىسىنى تۇتقا قىلىۋېلىپ تۇرۇپ باشقىسىنى شاللاش خاھىشىدا بولمىغان. رەب كەلىمىسىنىڭ نەچچە تۈرلۈك مەنىسى بار بولسا، مەنىلەرنىڭ ھەممىسىنى پەرقلىق ئورۇنلاردا مۇناسىپ رەۋىشتە ئىشلىتىشكە ئەھمىيەت بېرىش ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنىڭ بايلىقىنى نامايان قىلغان، تىلنىڭ ئىمكانىيەتلىرىنى دوگمىلىققا مەھكۇم قىلىپ قويۇشتىن، سەپسەتىۋازچە زېھنىيەتنىڭ خالتا كوچىسىغا ئەكىرىپ قويۇشتىن ساقلانغان. يېغىپ ئېيتقاندا، مەزكۇر تەرجىمىلەر تىلنىڭ قىرقىلىشىنى ئەڭ كۆپ ئىستەيدىغان مۇستەملىكىچى كۈچنىڭ نازارىتىدە ئىشلەنمىگەن بولۇشىغان قارىماي، بىر ئۇقۇمنىڭ پەرقلىق مەنىلىرىنى كەڭ ئىشلەتمەستىن بىر سۆزگە بىرلا مەنىنى تەڭلەپ، ھەمدە بىر تۇتاش قېلىپلاشتۇرۇپ مۇقىمدىۋېلىپ قالدى مەنىلىرىنى كېرەكسىز، ياكى ئاتالمىش «چوڭقۇر مەنىسىنى ئىپادىلىمەيدۇ» باھانىسىغا تايىنىۋېلىپ سۆزلۈك ئىلغاش، يەكلەش ۋە ئاتالغۇ شاللاشتەك چاكىنىلىقلارنى سادىر قىلمىغان.

تەرجىمانىمىز يۇقىرىقى نەقىلدە «رەب»نى يەنە «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشتىكى بىرىنچى تۈرلۈك باھانىسىنى سۆزلەپ بولغاندىن كېيىن، يەنى ئالدىنقى تەرجىمىدىكى پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېگەن سۆزلەرنى چىقىرىپ تاشلاپ ھەممىنى بىر تۇتاش رەبكە ئۆزگەرتكەنلىكىنىڭ بىرىنچى سەۋەبىنى زىكرى قىلىپ بولغاندىن كېيىن ئۆزىنى بۇ خىل ئەبگا تۇتۇمىنى قاملاشتۇرۋەتكەندەك چاغلايدۇ ۋە تېخىمۇ جۈرئەتكارلىق بىلەن ئىككىنچى زاكونىنىمۇ دەپ تاشلايدۇ ۋە مۇنداق دەيدۇ: «يەنە بىر تەرەپتىن مەيلى رَبٌّ دېگەن سۆز بولسۇن، مەيلى پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېگەن سۆزلەر بولسۇن، بۇلارنىڭ ھېچبىرى ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئەمەس. ئەھۋال بۇنداق بولغان ئىكەن، بىز تىلىمىزدىكى دىنىي ئاتالغۇلار ئۈچۈن پارسچە سۆزلەرنى ئىشلەتكەندىن كۆرە ئەرەبچە سۆزلەرنى ئىشلەتكىنىمىز تۈزۈك. چۈنكى دىنىي ئىلىملەرنىڭ مەنبەلىرى ئەرەب تىلىدىدۇر»[6]. مانا بۇ بايانلارنى ئەسلىدە تەرجىمانىمىزنىڭ سۆز يەكلەش ۋە شاللاشتىكى تۈپكى زېھنىيىتىنىڭ، پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار قاتارلىق ئاتالغۇ ۋە سۆزلۈكلەرنى قۇرئان تەرجىمىسىدىن چىقىرىۋېتىشكە ئۇرۇنغان بىھۇدە تولغۇنۇشلىرىنىڭ ئىدىيەۋى ئاساسى دېيىشكە بولىدۇ. بۇنى يەنە تەرجىمانىمىزنىڭ «ئۆزگىچىلىكلەر»نىڭ 13 - نومۇرلۇق قىسمىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەنلىرىمۇ دەلىللەيدۇ. تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ تىلغا تۇتقان فاشىستچە زېھنىيىتىنى بۇ ئىدىيىسىنى مەزكۇر ئورۇندا قۇرئان ئايىتىنى تەرجىمە قىلىشقا تەتبىقلاپ ماڭىدۇ. ئۇنىڭچە ساپ ئۇيغۇرچىغا كىرىپ ئاتالغۇلىشىپ بولغان سۆزلەر ئۇيغۇرچە ئەمەس ئىكەن. شۇڭا بۇنى دەرىجىلەندۈرۈپ پارسچە سۆزدىن ئەرەبچە سۆزنى ئەۋزەل دەپ بېكىتىش، ئاندىن ئىزاھلىق لۇغەتتە ئاتالمىش ساپ ئۇيغۇرچە سۆز تېپىلمىغاندا مۇشۇ دەرىجىگە ئايرىش بويىچە پارسچە بىلەن ئەرەبچە سۆزنى ئىشلىتىش توغرا كەلسە ئەرەبچىنى ئىشلىتىش كېرەك بولارمىش، سەۋەبى، ئەرەبچە دىنىي ئىلىملەرنىڭ مەنبەسىمىش. نە تەپسىر ئىلمىدىن، نە قۇرئان ئىلىملىرىدىن، نە تىلشۇناسلىق نەزەرىيەلىرىدىن، نە تەرجىمىچىلىك نەزەرىيەلىرىدىن قىلچە ئاساسى بولمىغان، پۈتۈنلەي شالغۇت زېھنىيەتنىڭ تىل ئىرقچىلىقى ۋە فاشىستلىقى تۇتۇمىدا قىلىنغان بۇ سۆزلەرنىڭ 21 يىلدىن ئارتۇق قۇرئان تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلىقىنى دەۋا قىلىۋاتقان بىرىنىڭ قەلىمىدىن چىققىنى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. ھالبۇكى تىلىمىزدىكى رەب، پەرۋەردىگار، پەرۋىشكار قاتارلىق سۆزلۈكلەر ئىنچىكە مەنىلىرىدە پەرقلىنىدىغان، ئومۇم مەنىلىرىدە بىر - بىرىنى تولۇقلايدىغان ئاتالغۇلار بولۇپ يىلتىزى قەيەرچە بولۇپ كەتسۇن ئۆز ۋە ئۆز ساپ ئۇيغۇرچە سۆزلۈكلەردۇر. چۈنكى ئۆزلىشىپ بولغان سۆزلۈك شۇ تىلنىڭ لۇغىتىدە ساپ ۋە ئۆز بولۇپ، ساپ ئىپادىسى ئەمەلىيەتتە لۇغەتكە كىرمىگەن ۋە تەبىرى ئۆزلەشمىگەن ھالدىكى چەتتىن يۇقتۇرۇۋېلىنغان سۆزلەرگە دېيىلىدۇ. بۈگۈنكى تىل شالغۇتلىشىشى نەتىجىسىدە يۈز بېرىۋاتقان ھادىسىلەردە بۇنىڭ ئۆرنەكلىرى كۆپ. مەسىلەن: بۈگۈنكى كۈنلۈكتە «مەن بۈگۈن ماشىنا شىركىتىدىن بىر ماشىنا زۇلى قىلماقچى» دېگەن جۈملە ۋەتەن ئىچىدە ھەممە چۈشىنىدىغان بولۇپ كەتكەن بىر جۈملە. ئەمما زۇلا قىلىش ساپ ئۇيغۇرچىمۇ؟ دېگەندە ئەلۋەتتە ياق. ئۇنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى ساپ ئۇيغۇرچىسى «ئىجارە ئېلىش» بولۇپ، توغرىسى «مەن بۈگۈن ماشىنا شىركىتىدىن بىر ماشىنا ئىجارە ئالماقچى» بولۇشى كېرەك. ھالبۇكى ئىجارە سۆزى يىلتىزى ئەرەبچە. ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تىلىمىزغا ئۆزلىشىپ بولغانلىقى، لۇغىتىمىزدىن ئورۇن ئېلىپ بولغان ھالىتى، ھەمدە ئەدەبىي ۋە ئېغىز تىلىدا ئىستېمالغا كەڭ ئومۇملىشىپ بولغان بولۇشى نۇقتىسىدىن ئۇ بىز ئۈچۈن ئەرەبچە سۆز ئەمەس، بەلكى ساپ ئۇيغۇرچە سۆزدۇر. تەرجىمانىمىزنىڭ ئاۋۋال «رەب»نىمۇ، «پەرۋەردىگار»نىمۇ، «پەرۋەشكار»نىمۇ «ھېچبىرى ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئەمەس» دەۋېلىشى تىلشۇناسلىقتىكى ئەقەللىي ساۋاتتىنمۇ يوقسۇزلۇقىنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، قۇرئان تەرجىمىسىدەك تىلدىكى ئەڭ ئىنچىكە نازۇكلۇقلارنىمۇ چالا قويماي پەرق ئېتىشنى تەلەپ قىلىدىغان بىر ئىشنى قىلىۋاتقان تۇرۇپ بۇنداق جۆيلۈپ گەپ ئوينىتىشى قىلچە ئىسمى - جىسمىغا لايىق بولمىغان بىر ئىش بولۇپ قالغان. ئەگەر بۇ جۈملىنى دىققەتسىزلىك قىلىپ يېزىپ قالدى، «ھېچبىرى ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئەمەس» دېگەن گېپىدىكى ئەسلىي مەقسەت «ھېچبىرىنىڭ يىلتىزى ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئەمەس» دېمەكچى دېيىلسە، بۇنىڭغىمۇ دەيمىزكى، گەپنى كونكرېت ئىپادىلىمەسلىك بىر خاتا بولغان بولسا، يىلتىزى ئۇيغۇرچە ئەمەس سۆزلەرنىڭ، يەنە كېلىپ ئۆزلىشىپ بولغان ۋە قامۇستىن ئورۇنلىشىپ بولغان، ھەمدە ئەدەبىي يېزىق تىلىدا ئومۇملىشىپ بولغان ھەرقانداق بىر سۆز باشنى تاشقا ئۇرۇۋالسىمۇ ئۇيغۇرچەدۇركى، ئۇنىڭ يىلتىزىنىڭ باشقا تىلدىن ئۆزلەشكەنلىكى ھېچكىمگە يۇقىرىقى سۆزلەرنى ئەرەب ۋە پارسنىڭ دەپ ئايرىۋاشلاپ دەرىجىلەندۈرۈش، پارسچىدىن ئەرەبچە ياخشى دەپ يانپاشقا ئۇرۇش ھەققىنى بەرمەيدۇ، شۇنداقلا ھەرقانداق تەرجىماننىڭ مەزكۇر مېتودولوگىيەلىك ئىلمىي خاتالىقىنى ئاقلاشقا باھانە بولالمايدۇ.

تەرجىمانىمىزنىڭ ئاۋۋال ئاتالغۇ سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان ئۈچ سۆزنى ئۇيغۇرچە ئەمەس، چەتتىن كىرگەن دەپ خام - خىيالىچە تىل سوتى ئېچىۋېتىپ، كەينىدىن ئۇنى كەلگەن يېرىگە قوغلاپ چىقىرىۋېتىپ، ئاندىن باشقىدىن تاللاپ ئەكىرىش ۋە ئەرەبچىنى بىرىنچى بولۇپ تاللاش خاھىشى ئىنتايىن ئوچۇق ۋە كەسكىن تەرزدە بولۇپ، بۇ قىلمىشىغا كۆرسەتكەن ئاتالمىش ئىلمىي باھانىسى مۇنداق: «ئەھۋال بۇنداق بولغان ئىكەن، بىز تىلىمىزدىكى دىنىي ئاتالغۇلار ئۈچۈن پارسچە سۆزلەرنى ئىشلەتكەندىن كۆرە ئەرەبچە سۆزلەرنى ئىشلەتكىنىمىز تۈزۈك. چۈنكى دىنىي ئىلىملەرنىڭ مەنبەلىرى ئەرەب تىلىدىدۇر». تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى جۈملىدىكى «بىز تىلىمىزدىكى دىنىي ئاتالغۇلار ئۈچۈن پارسچە سۆزلەرنى ئىشلەتكەندىن كۆرە ئەرەبچە سۆزلەرنى ئىشلەتكىنىمىز تۈزۈك» دېگەن بۇ ئاتالمىش مېتودىمۇ قاتتىق بىر تەرەپلىمە بولۇپلا قالماي بۇ پەقەت بار كۈچى بىلەن پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار قاتارلىق سۆزلەرنىلا تەرجىمىدىن ئېرىغداشقا باھانە قىلىنغان. ئەمەلىيەتتە تەرجىمانىمىز فاتىھە سۈرىسىنىڭ بىسمىللىسىنىڭ تەرجىمىسىنى «ناھايىتى شەپقەتلىك، تولىمۇ مېھرىبان ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن (باشلايمەن)» دەپ تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ مېتودىغا ئۆزى خىلاپ تەرجىمە قىلىدۇ. يەنى ئاللاھنىڭ رەھمان سۈپىتىنى «شەپقەتلىك» دەپ نەزىرىدىكى ئۇيغۇرچىنى ئىشلەتكەن بولسا، ئەمما رەھىيمغا كەلگەندە «مېھرىبان» دېگەن پارسچە سۆزنى ئاللاھنىڭ رەھيىم سۈپىتىنى تەرجىمە قىلىشقا قوللىنىدۇ. يەنى ئۆزى دەۋا قىلغان مەزكۇر تەرجىمىسىدە «پارسچە سۆزلەرنى ئىشلەتكەندىن كۆرە ئەرەبچە سۆزلەرنى ئىشلەتكىنىمىز تۈزۈك» دېگەن سۆزىنى ئىشنىڭ بىسمىللىسىدا ئۆزى خىلاپ قىلىپ «مېھرىبان» سۆزىنى ئىشلىتىدۇ. ئاتالغۇنى پارسچىنىڭ ئورنىغا ئەرەبچە ئىشلەتكەن تۈزۈك بولسا، نېمىشقا ئۆزىنىڭ قائىدىسىگە ئۆزى جۈرئەت قىلىپ رەھىم - شەپقەتتىكى رەھىم كەلىمىسىنى شۇ پېتى ئىشلەتمەيدۇ؟! چۈنكى ئۆزى چىقارغان قائىدىسى بىر تەرەپلىمە بولۇپ، پەقەتلا «رەب»نى «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىپ قالدى ئىككى ئاتالغۇنى قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئېرىغداشقىلا ئەسقاتىدىغان قىلىپ ياساپ چىقىلغان. ئەگەر تەرجىمانىمىز يۇقىرىقى «رەب»نى «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشقا كۆرسەتكەن مەزكۇر ئىككى تۈرلۈك زاكونىنى ھەقىقەتەن مېتود دەپ قارىسا، نېمىشقا قۇرئاندىكى «الصلاة» دېگەن ئاتالغۇنى ئۇيغۇرچىغا پارسچىدىن كىرگەن «ناماز» دېگەن سۆز بىلەن، «النار» دېگەن سۆزنى «دوزاخ» دېگەن سۆز بىلەن تەرجىمە قىلىۋەردى؟ ئەجەبا قۇرئاندىكى ھېچبىر سۆزنىڭ تولۇق مەنىسىنى تەرجىمىدىكى ھەرقانداق بىر سۆز تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلمەيتتىغۇ؟ ئەجەبا پارسچىدىن كىرگەن سۆز ئورنىغا «رەب»نى «رەب» دەپ ئىشلەتكەنگە ئوخشاش نامازنى «سالات»، دوزاخنى «نار» دەپ ئالىۋەرمەيدۇ، ياكى ئاتالمىش ساپ ئۇيغۇرچە زېھنىيىتى بويىچە «دوزاخ» دېمەي «ئوت» دەپ ئېلىپ ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى ئەرەبچە ۋە پارسىچىسى بار سۆزلەردە ئاۋال ئەرەبچىنى، ئۇيغۇرچىسىمۇ بار سۆزلەر بولسا ھەر ئىككىسىنى چىقىرىپ تاشلاپ بىر تۇتاش شۇ سۆزنىڭ ئۇيغۇرچىسىغا ئالماشتۇرۇپ ئۆزگەرتمەيدۇ. ئەجەبا تەرجىمانىمىزنىڭ گېپى بويىچە «دىنىي ئىلىملەرنىڭ مەنبەلىرى ئەرەب تىلى» ئەمەسمىدى؟! يىغىپ كەلگەندە تەرجىمانىمىزنىڭ پەرۋىشكار ۋە پەرۋەردىگار سۆزلىرىنى بىر تۇتاش ئۆزگەرتىشتە ئوتتۇرىغا قويغان ئاتالمىش مېتودى ئىلمىي مېتود بولمايلا قالماستىن، بەلكى ئەخلەت زېھنىيەتنىڭ، شالغۇتچە تۇتۇمنىڭ خىيالپەرەسچە مەھسۇلى، خالاس. توغرىسى شۇكى، قۇرئاندىكى «رەب» سۆزىنى ئۇيغۇرچىدىكى «رەب» دەپ ئالسىمۇ، «پەرۋەردىگار» دەپ ئالسىمۇ، «پەرۋىشكار» دەپ ئالسىمۇ بولۇۋېرىدۇ. تەرجىماندىن كېتىدىغان تەلەپ دىت مەسىلىسى بولۇپ، قايسى سۆزنى قانداق ئورۇنغا ئىشلىتىش، قانداق ئورۇنغا نېمە دېيىشتە يۇقىرىقى سۆزلۈكلەرنى جانلىق ئىشلىتىش ۋە ھېچبىرى ئارىسىدا يەكلەش ۋە شاللاش تۇتۇمدا بولماسلىقىدۇر. مۇھەممەد سالىھ ۋە تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ تەرجىمىسىدە بۇ خىل ئىلمىيلىك تولىمۇ گۈزەل ۋە جايىدا ئورۇندالغان، مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسىدە بولسا دىت مەسىلىسىدە كەتكۈزۈپ قويغاندىن سىرت ئاتالمىش ئۆزگىچىلىك ئىجاد قىلىش ھەۋىسىنىڭ تۈرتكىسىدە ئىلمىي مېتود ئورنىغا ئەخلەت ۋە تۇتامسىز بىر مېتود قوللىنىش ۋە تىل قانۇنىيىتىگە ئۇيغۇنلاشماسلىق، ئەكسىچە خاھىشىغا بېقىپ تىل ئىشلىتىش ئوتتۇرىغا چىققان. دېمەك مەسىلە «رەب»نى «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشتا ئەمەس، بەلكى، «رەب»نى بىر تۇتاش ئۆزگەرتىپ، پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار سۆزلىرىنى يەكلەشتە، شاللاشتا كۆرۈلگەن زېھنىيەتتە بولۇپ، مۇھەممەد يۈسۈپ ھەۋەسكارلارچە زورۇققان بۇ ئىشنى قولاشتۇرالمىغان، مەغلۇپ بولغان. شۇنىمۇ ئىلاۋە قىلىش ھاجەتكى، مەزكۇر تۇتۇملار ۋەتەن ئىچىدە قىلىنغان قۇرئان تەرجىمىلىرىدە كۆرۈلگىنىدە ئەلۋەتتە ئويغاق تىلشۇناس زىيالىيلاردىن تەنقىدلىنىشى، لېكىن بۇنىڭ سىياسىي ئىستەكنىڭ مەجبۇرىي ئىرادىسىگە بويسۇنۇپ بېرىشتىن دەپ چۈشىنىشكە يول چىقىشى مۇمكىن ئىدى، ھەم ئاز-تولا باھانە - سەۋەب قىلىپ تۇرۇپ كۆرسىتىشكىمۇ يارايتتى. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز شالغۇت مائارىپتىن يېتىشىپ چىققان كادىر ئەمەس. ئەكسىچە بۇ خىل مائارىپتىن يىراق بولغان ئىلىم ئوچاقلىرىدا ئىلىم تەھسىل قىلغان، ئۇزۇن يىللىق چەت ئەل ھاياتىدا ئىزچىل قولىدا قەلەم - قەغەز ئۆكسىمىگەن بىر دىنىي سېيما. شۇنداقلا «شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى» ئىلمىي تەتقىقات گۇرۇپپىسىنىڭ رەئىسى سالاھىيىتىدىكى بىرى. شۇنداق تۇرۇپ تىلغا قىلىنغان بۇ خىل شالغۇت زېھنىيەتچە تۇتۇمنىڭ، يەنە كېلىپ قاتمۇقات بېسىم ئاستىدا ۋەتەن ئىچىدە ئىشلەنگەن تەرجىمىدە كۆرۈلۈش ئېھتىمالى بولغان بىر ئىشنىڭ ئەركىن ۋە ھۆر جەمئىيەتتە ئاشكارا يۈز بېرىشى، ئۆلىما ئاتىقىدا يۈرۈۋاتقان بىر گۇرۇپپىنىڭ كۆرۈپ بېرىشى ھەمدە بىر قىسىم زىيالىيلارنىڭ كۆرۈپ بېرىشى ئاساسىدا نەشردىن چىققان بىر تەرجىمىدە بۇ دەرىجىدە تىلنى پايخان قىلىدىغان تۇتۇملارنىڭ سادىر بولغانلىقى، ئەخلەت گەپلەرنىڭ «مېتود» سۈپىتىدە يېزىلىپ، تەتبىقلىنىپ يۈرۈشى قاتارلىقلار كىشىنى ھەقىقەتەن ئويغا سالىدىغان، بولۇپمۇ قۇرئان كەرىم تەرجىمە تارىخىدا كىشىنى ھەقىقەتەن ئەپسۇسلاندۇرىدىغان، ھەتتا ئەپسۇسلىنىش ئازلىق قىلىدىغان مەشئۇم پاجىئەدۇر، خالاس!

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى، 203 - بەت. 
[2] يۇقىرىقى مەنبەدىن. 
[3]مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 640−641 - بەتلەر. 
[4] البيضاوي: أنورا التنزيل وأسرار التأويل، ط دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1/28. 
[5] السعدي: تيسير الكريم الرحمن في تفسير كلام المنان، مؤسسة الرسالة، ط1، ص 39. 
[6] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 640 - بەت.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (7)

3. تەرجىمىدە «ئى مۇھەممەد» دېمەسلىك تەشەببۇسى ۋە تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش خاھىشى
تەرجىمانىمىز تىلغا ئالغان ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر»دىن بىرىدە قۇرئان كەرىمدە پەيغەمبىرىمىزگە بىۋاسىتە ئەمرى قىلىپ كەلگەن ياكى ئۇنىڭغا كىشىلەرگە يەتكۈزۈشىنى تاپىلاپ ياكى بۇيرۇپ كەلگەن خىتابلارنى ئۆزىنىڭ قانداق تەرجىمە قىلغانلىقىنى ۋە قانداق قىلىشقا قارشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. دەيدۇكى، «ئاللاھ تائالا ‹قۇرئان كەرىم›دە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا: ئى پەيغەمبەر! دەپ سۆز قىلغان. مەسىلەن: ‹يا أيها النبي›، ‹يا أيها الرسول› دېگەنگە ئوخشاش. ئەمما بىرەر قېتىم بولسىمۇ، ئاللاھ تائالا ئۇنى ‹ئى مۇھەممەد!› دەپ چاقىرغان ئەمەس. ئاللاھ تائالا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ھۆرمەتلەپ، ئۇنى پەيغەمبەرلىكتىن ئىبارەت ئەڭ ئېسىل ئۇنۋانى بىلەن چاقىرىپ ‹ئى پەيغەمبەر!› دېگەن تۇرسا، بىز نېمە ئۈچۈن ئۇنى ‹ئى مۇھەممەد!› دەيمىز؟ ھالبۇكى بۇ ئەينى ۋاقىتتىكى مەككە كاپىرلىرىنىڭ چاقىرىشى ئەمەسمۇ؟ چۈنكى ئۆز ۋاقتىدىكى كاپىرلار ھۆرمەتسىزلىك قىلىپ: ‹ئى مۇھەممەد!» دەيتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن بىز بۇ تەرجىمىدە، ‹سەئۇدى ئەرەبىستان دىنىي ئىشلار مىنىستىرلىقى» ۋە ‹سەئۇدى ئەرەبىستان كاتتا ئۆلىمالار ھەيئىتى› تەرىپىدىن ھازىرلىنىپ، ‹پادىشاھ فەھد قۇرئان بېسىش ئاكادېمىيەسى›دە بېسىپ تارقىتىلغان‹التفسير الميسر› (تەپسىرى مۇيەسسەر) دېگەن تەپسىرگە ئاساسلىنىپ: ‹ئى پەيغەمبەر!› دەپ ئېلىشنى لايىق كۆردۇق. مەزكۇر تەپسىرنىڭ مۇقەددىمىسىدە مۇنداق دېيىلگەن: بۇ تەپسىرنى نەشرگە تەييارلىغان مەخسۇس كومىتېت ئىلگىرىكى تەپسىرلەردە كۆپ ئىشلىتىلىپ كەلگەن ‹ ئى مۇھەممەد!» دېگەن سۆزنى ‹ئى پەيغەمبەر!› دەپ ئۆزگەرتتى. پەقەت 11 ئورۇندىلا ئۆز پېتى قالدۇرۇلدى. بۇ مۇشۇ 11 ئورۇندىكى خىتابنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئېتىراپ قىلمايدىغانلارنىڭ سۆزلىرىدىن ھېكايە قىلىنغان خىتابلاردىن بولغانلىقى سەۋەبتىن ئىدى›»[1] .

خوش، تەرجىمانىمىز بۇ يەردە نېمە دەۋاتىدۇ؟ يۇقىرىقى گەپلەر بويىچە قارىساق، تەرجىمانىمىز بۇ يەردە ئالدىنقى قۇرئان تەرجىمىلىرىدە كەلگەن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىنغان جايلارنى «التفسير الميسر» (تەپسىرى مۇيەسسەر) دېگەن ئەسەرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ، ئەسەردە شۇ قاراشنىڭ تاللىنىشىنى توغرا كۆرۈپ شۇ بويىچە بىر تۇتاش «ئى پەيغەمبەر» دەپ ئالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، بۇنى نوقۇل يۇقىرىقى ئەرەب ئاكادېمىكلار گۇرۇپپىسى تۈزگەن «التفسير الميسر» (تەپسىرى مۇيەسسەر) كىتابىنىڭ تاللىشىغىلا ئاساسلانمىغانلىقىنى، بەلكى ئۆزىنىڭ چۈشەنچىسىچە تەرجىمىدە «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىشنىڭ مۇشرىكلارنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېيىشى بىلەن پەرقسىز ئىكەنلىكىنى ئۇرغۇلايدۇ. ئۇ يەنە ئۆزىنىڭ نەزىرىدە «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىشنىڭ ئاللاھ قۇرئاندا تىلغا ئالمىغان خىتاب شەكلىنى ئىلىش جۈملىسىدىن ھېسابلىنىدىغانلىقىنى، بۇنداق ئېلىشنىڭ قۇرئانغا خىلاپ بولۇپلا قالماي، يەنە پەيغەمبەرگە ھۆرمەتسىزلىك، يەنى ئەدەپسىزلىك بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. تەرجىمانىمىز بۇ ئىددىئالىرىنى يەنە مەزكۇر بۇزۇق مېتودلۇق قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ تۇنجى نەشرى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن يازغان ۋە 2021 – يىلى 3 – ئاينىڭ 13 – كۈنى ئۆزىنىڭ «دىن ۋە ھايات» ناملىق تور بېتىدە[2] ، ھەمدە ئۆزىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىدە ئېلان قىلغان «پەيغەمبىرىمىزنى ‹ئى مۇھەممەد!› دېيىش ئەدەپسىزلىكتۇر»[3] ناملىق ماقالىسىدە كەڭتاشا ئوتتۇرىغا تاشلىغان بولۇپ، مەزكۇر يازمىسىدا ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ بۇ يازمىسىنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق تەبلىغچىلەردىن، نەزىرىدىكى ئۆلىمالاردىن ھەمدە دىنىي ئەسەر يازىدىغانلاردىن «ئى مۇھەممەد» دېمەسلىكنى ئۆتۈنگەنلىكىنى، گېپىنىڭ نەزەرگە ئېلىنمىغانلىقىدىن ئەپسۇسلانغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. شۇنداقلا يۇقىرىقى قۇرئان تەرجىمىسىدە تىلغا ئالغان سەۋەبلەرنى كەڭرى يېشىپ ئىزاھلىغاندىن سىرت «ئى مۇھەممەد» دېيىشتەك بۇ خاتالىقنى نە پەقەت ئالدىنقى قۇرئان تەرجىمىلىرى سادىر قىلغان بولماستىن، ھەتتا ئون نەچچە ئەسىرلىك تەپسىرشۇناسلىق تارىخىدا يېزىپ پۈتۈلگەن بارچە مۇپەسسىرلەرنىڭمۇ بۇ خۇسۇستا توغرا قىلمىغانلىقىنى ئەيىبلەپ تەنقىدلەپ چۈشىدۇ. تەرجىمانىمىز شۇنداق دەيدۇ: «پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا بىرەر قېتىممۇ ئۆز ئىسمى بىلەن خىتاب قىلىپ ‹ئى مۇھەممەد!› دېمىگەن، بارچە خىتابلىرىدا‹يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ، يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ› يەنى (ئى پەيغەمبەر!) دەپ خىتاب قىلغان. ئەپسۇسكى، تەپسىر كىتابلىرىدا ۋە قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىدە، پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ‹ئى مۇھەممەد! › دەپ ئاتاش ئومۇملىشىپ كەتكەن بولۇپ، بىزنىڭ ئۇيغۇرچە قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرى ۋە تەپسىرلىرىدىمۇ ‹ئى مۇھەممەد!› دەپ ئېلىنغان».

كۆرۈۋاتقىنىمىزدەك، تەرجىمانىمىز قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىلىرىدە «ئى مۇھەممەد» دېيىلىشىگە قارشى بولۇپلا قالماي تا بۈگۈنگە قەدەر يېزىلغان مۇجتەھىد ۋە مۇھەققىق مۇپەسسىرلەردىن تارتىپ ئادەتتىكى تەرجىمانلارغىچە بولغان ھەممىنىڭ ئۆز ئەسەرلىرىدە «ئى مۇھەممەد» دەپ بېرىلگەن تەپسىر ۋە تەرجىمىلەردىن بىئارام ئىكەنلىكىنى ئىپادىلىگەن. قىسقىسى، ئاكادېمىك ئەرەبلەرنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەردىن قۇراشتۇرۇپ تۈزۈپ چىققان ئاددىيلاشتۇرۇلغان تەپسىر كىتابىدا، يەنە كېلىپ ئاۋام ئەرەبلەرنىڭ سەۋىيەسىگە ئاتاپ تەييارلىغان تەپسىردىكى مېتودىنى، يەنى قۇرئاندا «ئى مۇھەممەد» دېيىلمىگەچكە، ئۆزلىرىنىڭ قۇرئان كەرىمدىكى كېلىش ئۇسلۇبىغا قاراپ «ئى پەيغەمبەر» دەپ ئېلىشنى تاللىغانلىق تەرجىھىنى تۇتقا قىلىۋېلىپ تۇرۇپ، ھەمدە ئۇلارنىڭ بۇ تەرجىھىنى گويا ئۇلار ئون نەچچە ئەسىر مابەينىدە يېزىلىۋاتقان تەپسىرلەرنى خاتالاشتى دەپ تۇرۇپ شۇنداق قىلىۋاتقاندەك چۈشىنىۋېلىپ، ئۇلارمۇ ئىددىئا قىلمىغان دەلىل ۋە زاكونلارنى ئويدۇرۇپ چىقىدۇ ۋە بۇ «چوڭ خاتالىق»نى بايقىۋالغان تەرزدە ئەرەب ئىلىم ئەھلىلىرىمۇ ئەيىبلەپ ئۈلگۈرمىگەن بىر مەسىلىدە ئەزۋەيلەپ تۇتامسىز ۋە يۈزەكى داۋلىلار بىلەن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئالماسلىق تەشەببۇسىدا بولىدۇ. ھالبۇكى، «تەفسىرى مۇيەسسەر» كىتابىنىڭ تۈزگۈچىلىرىمۇ «ئى مۇھەممەد» دەپ ئالماسلىقنى تەشەببۇس قىلغان ئەمەس. بەلكى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ مەزكۇر تەپسىرىنى تۈزۈشتە پەقەتلا بىر تاللاش، يەنى ئۆزلىرىنىڭ قۇرئاننىڭ خىتاب ئۇسلۇبىغا ماسلىشىشنى ئىختىيار قىلغانلىقى ۋەجىدىن «ئى مۇھەممەد» ئورنىغا كېلىش ئورنىغا قاراپ «ئى پەيغەمبەر» دەپ ئالغانلىقىنى بايان قىلىپ توختايدۇ. تەرجىمانىمىزدەك بۇنى گويا بۇندىن بۇرۇنقى تا ھىجرىيە تۆتىنچى ئەسىردە ئانا تەپسىرلەردىن تەپسىر تەبەرىيدىن تارتىپ بۈگۈنگە يېتىپ كەلگۈچە بولغان تەپسىرلەردە كەچكەن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىزاھلانغان جايلارنى مۇپەسسىرلەر كۆزدىن قاچۇرۇپ خاتا قىلىپ قالغاندەك تۇتۇمدا ئەيىبلەپ، دەلىل توقۇپ، ئەپسۇسلىنىپ ئولتۇرمايدۇ.

ئۇنداقتا بۇ مەسىلىنىڭ ئەسلى ماھىيىتى قانداق؟ ئالدىنقى تەرجىمانلار ئايەتلەرگە «ئى مۇھەممەد» دەپ تەرجىمە بېرىش ئارقىلىق ھەقىقەتەن پەيغەمبىرىمىزگە ھۆرمەتسىزلىك قىلغان، پەيغەمبىرىمىزنى مۇشرىكلارنىڭ چاقىرىشىدەك ئەدەپسىزلەرچە ئىپادە قوللانغانمۇ؟ ئۇلارلا ئەمەس، ھەتتا بۇندىن ئىلگىرىكى مۇپەسسىرلەرمۇ ئايەتلەرگە «ئى مۇھەممەد» دەپ تەپسىر بېرىش ئارقىلىق تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلغاندەك چوڭ خاتالىقنى بايقىماي قالغان، ئادەت قىلىپ كۆنگىنى بويىچە «ئى مۇھەممەد» تەپسىرلەپ كەلگەنمۇ؟ يەنى تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ «چوڭ بايقىشى»نى ھەقىقەتەن بۇندىن بۇرۇنقى مۇپەسسىرلەر كۆزدىن قاچۇرغانمىدى؟ مانا بۇلار بىزنىڭ بۇ تېمىدا يورۇتۇشقا تېگىشلىك مەسىلىلىرىمىزدۇر.

ئالدى بىلەن شۇنى تەكىتلىمەك لازىمكى، ھەرقانداق بىر قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ ساغلام ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقىشى ئالدى بىلەن ئۇنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلانغان ياكى ئاساسلانمىغانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ؟ شۇڭا تەرجىمىدە بىر خاتالىق سادىر بولغان بولسا، بۇ خاتالىق ياكى كەتكۈزۈپ قويۇشنى تارازىلاش ۋە دىياگنوز قويۇشنىڭ ئۆلچىمى يەنە بىر تەرجىمان ياكى تەرجىمانلارنىڭ دىتىغا بېقىپ تەرجىمە قىلىپ بەرگەن بولۇشىغا قاراپ ئەمەس، ئەكسىچە مەزكۇر تەرجىمىنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلانغان ياكى ئاساسلانمىغانلىقىنى سېلىشتۇرۇپ بېكىتىشتۇر. ئەگەر ئاساسلانغان بولسا، ئۇنداقتا مەسىلىنىڭ تۈگۈنى تەرجىمىدە ئەمەس، بەلكى ئاشۇ تەرجىمىدە ئاساسلانغان مۆتىۋەر تەپسىرلەردە ۋە ئۇ مۆتىۋەر تەپسىرلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن شۇنداق تەپسىرلىگەنلىكىنى ئېنىقلاشقا قاراشلىق بولىدۇ. شۇڭا، بىز بىرىنچى بولۇپ ئىلگىرىكى قۇرئان تەرجىمىلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ بۇندىن ئون نەچچە ئەسىر ئاۋۋال يېزىلغان ئانا تەپسىرلەردىن تارتىپ بۈگۈنگىچە يېتىپ كەلگەن مۇتەئەخخىرىن دەۋرگە ئائىت تەپسىرلەرگىچە، ھەتتا بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ «ئى مۇھەممەد» دەپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلغانلىقىنى ۋە بۇ ئىشتا ئۇلارنى ۋە بەرگەن تەپسىرىنى ئەيىبلەشنىڭ ھېچبىر ئاساسى يوقلۇقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈۋېتىشىمىز لازىم. چۈنكى، بۇ مەسىلە ئەڭ دەسلەپ يېزىلغان «تەفسىرى تەبەرىي»گە، بولۇپمۇ كېيىنچە سەنەد ۋە رىۋايەت زەنجىرىلىرى ئاساسىدا تۈپلىنىپ چىققان «تەپسىرى ئىبنى ئابباس»قا تۇتۇشىدىغان، يەنى «ترجمان القرآن (قۇرئان كەرىمنىڭ تىرىك ئىزاھاتى)» دەپ نام ئالغان ساھابىنىڭ «ئى مۇھەممەد» دەپ تۇرۇپ تەپسىرلەپ بېرىشىگە تۇتىشىدىغان بىر مەسىلە. مۇئەييەن ئايەتلەردە مەسىلەن «قل (ئېيتقىنكى)»، «بشر (خۇش خەۋەر بەرگىن)» قاتارلىق ئاللاھتىن پەيغەمبەرگە بۇيرۇق خىتابى بىلەن چۈشكەن ئايەتلەردە، بۇ يەردىكى خىتاب ئوبيېكتىنىڭ ئەڭ ئالدى بىلەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئىكەنلىكىنى يورۇتۇش ئۈچۈن ئۇلار بۇ ئايەتلەرنىڭ تەپسىرىنىڭ، يەنى «قل» «بشر» قاتارلىق ئايەتلەردىكى بۇيرۇق ئوبيېكتىنىڭ شەخسەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى ۋە مەنىسىنىڭ: «قل يا محمد»، دېگەنلىك، يەنى «ئى مۇھەممەد! ئېيتقىنكى،...» ياكى «ئى مۇھەممەد! ئۇلارغا سەن شۇنداق دېگىنكى،...» دېگەنلىك بولىدىغانلىقىنى بايان قىلغان ۋە بۇ ئىزاھاتلار بىلەن ئايەتتىكى بۇيرۇقنىڭ بىرىنچى مۇخاتەبىنىڭ بىۋاسىتە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقا ئەمەسلىكىنى كونكرېتلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. نەتىجىدە ئۇلار تەپسىرلەشنىڭ ۋە مۇددىئانى يورۇتۇشنىڭ ئەڭ يارقىن شەكلىنىڭ خىتاب قىلىنىۋاتقان ئوبيېكتىپنىڭ سۈپىتى ۋە مەنسەپ - مەرتىۋىسىدىن بەكرەك ئىسمىنىڭ كونكرېتلاشتۇرۇلۇشىنىڭ تەرتىپ جەھەتتىن ئەڭ ئۇيغۇن ۋە مۇھىملىقىنى كۆزدە تۇتقان، ھەمدە ئەنە شۇنداق ئىزاھلاشنى ئايەتنى ئوچۇق تەپسىرلەش بابىدىن دەپ قارىغان. ساھابىلەردىن ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ تەپسىر ئۇسلۇبىنى ئۆرنەك قىلىشتىن كەلگەن بۇ خىل تەپسىرلەش شەكلى ئۇندىن كېيىنكى جىمى مۇپەسسىرلەرنىڭ تىلىدا، ئۇلارنىڭ تەپسىرلىرىدە ئاساسىي مېتود قىلىنغان ۋە مۇشۇ خىل تەپسىرلەش يۇقىرىقىدەك ئورۇن ۋە مۇناسىۋەتلىك جايلاردىكى ئىلاھىي خىتابلارنى ئىزاھلاشتا تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىزاھات شەكلى بولۇپ داۋاملاشقان. مانا بۇ مەسىلىنىڭ بىرىنچى نۇقتىسى.

ئىككىنچىدىن، بۇ يەردىكى خىتابنىڭ توغرىلىقىغا، ئاللاھنىڭ خىتابىنىڭ مەنىسىنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېيىلىشىگە ھەدىس قۇدسىيلاردىكى: «ئى مۇھەممەد» دېگەن خىتابلاردىن، يەنى ئاللاھنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىسىم بىلەن خىتاب قىلغانلىقى سۆزلەنگەن ھەدىس قۇدسىيلارنى دەلىل كەلتۈرۈشكە ۋە ئۇلارنى مەنبە قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. مەسىلەن ئىمام تىرمىزىي رىۋايەت قىلغان سەھىھ ھەدىستە بىر كۈنى رەسۇلۇللاھ كېچە نامىزى ئەسناسىدا ئېغىر ئۇيقۇ بېسىۋالغانلىقىنى ۋە چۈشىدە رەببىنىڭ ھۇزۇرىدا تۇرغانلىقىنى كۆرگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ ۋە چۈشىنى بايان قىلىۋېتىپ مۇنداق دەيدۇ: «شۇ چاغدا مەن ئەڭ گۈزەل سۈرەتتىكى رەببىمنىڭ ھۇزۇرىدا تۇرۇۋاتقۇدەكمەن. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ ماڭا: ‹ئى مۇھەممەد› دەپ خىتاب قىلدى. مەن: ئى رەببىم، لەببەي، دەپ جاۋاب قايتۇردۇم...» [4] . مەلۇمكى، ھەدىس ئىلمىنىڭ دەلىللىشىگە كۆرە، ھەدىس قۇدسىيمۇ قۇرئانغا ئوخشاش ۋەھيى مەرتىۋىسىدىكى كالامدۇر. ئارىدىكى پەرق بولسا، قۇرئان تىلاۋەت قىلىنىشى ئىبادەت سانىلىدىغان ۋەھيى، ھەدىس قۇدسىي بولسا تىلاۋىتى ئىبادەت سانالمايدىغان، مەزمۇنى ئاللاھقا، سۆز - ئىبارىلىرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا تەۋە ھەدىسلەردۇر. دېمەك، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىزگە ئۆز ئاغزى بىلەن ئاللاھنىڭ ئۆزىنى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىسمى بىلەن چاقىرغانلىقىنى رىۋايەت قىلىپ بېرىۋاتىدۇ. شۇنىڭدەك، بۇنىڭغا يەنە جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى «ئى مۇھەممەد» دەپ تۇرۇپ خىتاب قىلغان، پەيغەمبىرىمىزنى ئىسمى بىلەن خىتاب قىلىپ چاقىرغان ھەدىسلەرنىمۇ دەلىل قىلىشقا بولىدۇ. مەسىلەن، بىر ھەدىستە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام بىلەن تۇرغان ۋاقىتتا ئاسماندىن بىر پەرىشتە چۈشۈپ كەلگەن ۋە پەيغەمبىرىمىزگە: «ئى مۇھەممەد، مېنى ھۇزۇرۇڭغا رەببىڭ ئەۋەتتى. ئۇ سېنى پەرىشتىگە ئايلانغان ئەلچى بولغۇسى بارمىكەن، ياكى بەندە ھالىتىدىكى ئەلچى بولغۇسى بارمىكەن، دەۋاتىدۇ»، دېگەن. بۇ سۆھبەتكە شاھىت بولغان جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام: «ئى مۇھەممەد، رەببىڭگە كەمتەرلىك كۆرسەتكىن!» دېگەن. رەسۇلۇللاھ پەرىشتىگە جاۋاب بېرىپ: «ياق، بەندە ۋە ئەلچى بولۇۋېرەي» دېگەن[5] . دېمەك، ئاللاھنىڭ رەسۇلۇللاھقا قارىتىپ ئېيتقان خىتابىنى ئىزاھلىغاندا «ئاللاھ بۇ ئايەتتە دەيدۇكى، ئى مۇھەممەد...» دەپ تەپسىرلەش تامامەن شەرئىي ئاساسقا ئۇيغۇن بولغان ئىزاھلاش جۈملىسىدىندۇر.

ئۈچىنچىدىن، ئاللاھنىڭ قۇرئاندا «ئى مۇھەممەد» دېمىگەنلىكى ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرگە ئى مۇھەممەد دەپ خىتاب قىلغانلىقى بىلەن تەپسىرلەشنى خاتاغا چىقىرىشقا ئاساس بولالمايدۇ. ئەكسىچە يۇقىرىقى دەلىللەرگە بىنائەن تەپسىرلەردىكى «ئى مۇھەممەد» دېگەن تەپسىرنىڭ ئەسلىي مەنبەسىنىڭ ئالدى بىلەن ساھابىلەردىن ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا تۇتىشىدىغانلىقى (بىز بۇ نۇقتىنى بىرئازدىن كېيىن پاكىتلار بىلەن يورۇتىمىز)، ھەدىس قۇدسىيلاردا بولسا، رەسۇلۇللاھنى ئاللاھنىڭ «ئى مۇھەممەد» دەپ چاقىرغانلىقى قاتارلىق دەلىللەر، ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرگە بىرەر بۇيرۇقنى چۈشۈرگەن ئىبارىسىنى ياكى سۆزىنى تەپسىرلىگەن ۋەياكى تەرجىمە قىلغاندا ئاللاھنىڭ شۇ سۆزدىكى مۇرادى ۋە خىتاب ئوبيېكتىنىڭ شەخسەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى يورۇتۇش يۈزىسىدىن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىپادىلەنسە تامامەن يوللۇق بولىدىغانلىقنى، مەقسەتنى ئەڭ ئوچۇق شەكىلدە يورۇتۇپ بېرىشى نۇقتىسىدىنمۇ بۇنى ئەڭ جايىدا ئىپادىلەش دېگىلى بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بىرىدۇ.

تۆتىنچىدىن، ئاللاھنىڭ قۇرئاندا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھۆرمىتىنى قىلىش ۋە ئۇنىڭ شەنىنى، قەدىر - قىممىتىنى چوڭ كۆرۈش نۇقتىسىدىن «ئى پەيغەمبەر»، «ئى رەسۇل» قاتارلىق ئىپادىلەرنى ئىشلەتكەنلىكىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، ئاللاھنىڭ قۇرئاندىكى بىر قىسىم بۇيرۇق خىتابلىرىنىڭ مۇخاتەبىنى يورۇتۇش ئۈچۈن «ئى مۇھەممەد» دېيىشكە قارشى قوپۇش قۇرئان بىلەن ھەدىس قۇدسىينى زىتلاشتۇرۇۋېلىشتۇر. ئەگەر ئاللاھ قۇرئاندا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىك مەرتىۋىسىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ چاقىرغان بولسا، بۇ يەردىن سۈزۈپ ئېلىنىدىغان دەلىل ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرنى چوڭ كۆرىدىغانلىقى، بىزنىڭمۇ ئۇنى چۆڭ كۆرۈپ ھۆرمەت كۆرسىتىشىمىز كېرەكلىكى بولىدۇ. لېكىن تەپسىر ۋە تەرجىمىدە دېيىلىۋاتقان نۇقتا بۇ ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ خىتابىنى ئىزاھلاشتا ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرنى «ئى مۇھەممەد» دەۋاتقانلىقى مەسىلىسىدۇر. بۇ يەردىكى چاقىرغۇچى تەرەپ، يەنى تەپسىرلەردىكى ياكى تەرجىمىلەردىكى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىنغان جايلاردىكى خىتابنىڭ ئىگىسى ئاللاھتۇر. ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە پەيغەمبىرىمىزگە قارىتىپ «قل» يەنى «سەن ئۇلارغا مۇنداق دېگىن!» دېگەن خىتابنى قىلغان بولسا، مۇپەسسىر بۇ خىتابنى ئاللاھنىڭ بۇنداق دېگىنى ئەمەلىيەتتە: «ئى مۇھەممەد! سەن ئۇلارغا ئېيتقىنكى،...» دېگەن بولىدۇ، دەپ تەپسىرلىگەن بولسا، شەكسىزكى بۇ يەردىكى «ئى مۇھەممەد»دېگەن خىتابنىڭ ئىگىسى مۇپەسسىر ياكى تەرجىمان بولماستىن، خىتابنى قىلغۇچى ئاللاھتۇر. يەنى مۇپەسسىر بۇ يەردە «ئاللاھ بۇ ئايەتتە ئى مۇھەممەد، سەن مۇنداق - مۇنداق بۇيرۇقلارنى ئۇلارغا يەتكۈزگىن، دەۋاتىدۇ، دېيىش ئارقىلىق «ئى مۇھەممەد» دېگەن سۆزنىڭ ئاللاھنىڭ دەۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتىدۇ. ئاللاھنىڭ ھەدىس قۇدسىيدا ۋە باشقا سەھىھ ھەدىسلەردە پەرىشتىلەرنىڭمۇ پەيغەمبىرىمىزنى ئى مۇھەممەد دېگەنلىكى دەلىللەنگەن ئىكەن، مەزكۇر تەرجىمانىمىز ئەگەر ھەدىسنى ئېتىراپ قىلمايدىغان «قۇرئانچى» زىندىقلاردەك ئويلايدىغان، ئۇلارچە ئۆلچەمدە مەسىلە تەھلىل قىلىدىغان بولمىسىلا (ئەمەلىيەتتە تەرجىمانىمىزنى ئۆز ئىپادىسى بويىچە مەزھەپسىز بولسىمۇ، ئۇنداق تائىپىدىن ئەمەس دەپ بىلىمىز، ئەلۋەتتە)، ئاللاھنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېگەن يېرىنىڭمۇ بارلىقىنى دىققەتكە ئېلىشى ۋە ھەدىس قۇدسىينىڭ روھىنى قۇرئاندىكى ئى پەيغەمبەر دەپ كەلگەن ئايەتنىڭ روھى بىلەن زىتلىشىدىغان ئىددىئانى قىلىشتىن ساقلىنىشى، بۇنداق زىل مەسىلىسىدە ئەتراپلىق ئىزدىنىشى، گەپنى قىلغاندا، يازغاندا يەتتە ئۆلچەپ بىر كېسىشى لازىم. ئەگەر بۇنىمۇ دىققەتكە ئالماي، مۇپەسسىر ياكى تەرجىماننىڭ ئاللاھنىڭ بۇ يەردە «ئېيتقىن» دېگىنى پەيغەمبەرنىڭ ئۈممىتى تۇرۇپ ئۇنىڭغا «ئى مۇھەممەد سەن ئۇلارغا ئېيتقىن» دەپ خىتاب قىلغىنىغا، چاقىرغىنىغا باراۋەر، بۇ مۇپەسسىر ۋە تەرجىمانلارنىڭ پەيغەمبەرنى قۇرئاندىكى چاقىرىشقا خىلاپ ھالدا پەيغەمبىرىمىزنى «ئى مۇھەممەد» دەۋاتقىنى ھېسابلىنىدۇ، دەۋاتقان بولسا، ئۇ چاغدا بۇ يەردىكى كاشىلا مۇپەسسىر ياكى تەرجىماندا ئەمەس، بەلكى مەزكۇر تەرجىمانىمىزنىڭ قايسى گەپنىڭ كىمنىڭ خىتابى ئىكەنلىكىنى ئىلغىماستىن ئالدىراڭغۇلۇق قىلىشىدا، دېمەكتىن باشقا يول يوق. ئۇنداق بولغاندا تەرجىمانىمىزنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېمەسلىك تەشەببۇسى ئىلىمىيلىكتىن يىراق بولغان، ھەمدە جەھلى مۇرەككەبلىككە ياتىدىغان بىر تۈرلۈك جۆيلۈشتىن باشقا نەرسە بولمىغان بولىدۇ.

بەشىنچىدىن، تەپسىرلەردە، شۇنداقلا تەرجىمىلەردە ئاللاھنىڭ خىتابىنىڭ ئوبېيكتىنى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىسىم بىلەن خىتاب قىلىپ ئىزاھلىشى مۇشرىكلارنىڭ چاقىرىشى تۈرىدىكى «ئى مۇھەممەد!» خىتابىدىن پۈتۈنلەي پەرقلىق ئىككى ئىشتۇر. چۈنكى تەرجىمە ۋە تەپسىردە كۆزدە تۇتۇلۇۋاتقان خىتاب ساھىبى ئاللاھتۇر. ئاللاھ خالىسا قۇرئاندىكىدەك «ئى پەيغەمبەر» دەپ ھۆرمىتىنى كۆتۈرۈش ۋە بىزگە تەلىم بېرىش يۈزىسىدىن شۇنداق خىتاب قىلىدۇ. يەنە خالىسا پەيغەمبىرىمىز بىلەن يالغۇز مۇلاقات قىلغان دەملەردە ئۇنى يېقىن كۆرۈپ «ئى مۇھەممەد» دەپ چاقىرىدۇ. ھەر ئىككىسى ئاللاھ ئۈچۈن تامامەن ئۇنىڭ ئىختىيارىدىكى ئىشتۇر. مۇشرىكلارنىڭ خىتابىدىكى ئىنتوناتسىيەدىن تارتىپ چاقىرىش ئۇسۇلىغىچە پۈتۈنلەي قوپاللىق ۋە ئەدەپسىزلىك ئورۇن تۇتقان بولۇپ، ئاللاھنىڭ ئى مۇھەممەد دېيىشى ئايرىم مەسىلە. مۇشرىكنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېيىشى ئايرىم مەسىلە. يەنە كېلىپ سەھىھ ھەدىسلەردە پەيغەمبىرىمىز بەزى ساھابىلىرىگە ئۆگىتىپ قويغان دۇئاسىدا «ئى مۇھەممەد» دەپ نىدا قىلىدىغان مەزمۇنلاردىن تەلىم بەرگەن. مەسىلەن بۇ ھەقتىكى دۇئادا مۇنداق دېيىلگەن: «اللهم إني أسألُك و أتوجَّه إليك بنبيِّك محمدٌ ، نبيُّ الرحمةِ ، يا محمدُ إني توجهتُ بك إلى ربِّي في حاجتي هذه لِتُقضى لي ، اللهمَّ فشفِّعْه في»[6] . ئىلمىي مەسىلىلەردە بۇنچىلىكمۇ ئاددىي تەھلىلگە تۇتۇنۇپ كۆرمەستىن، دەلىللەرنى ئەتراپلىق تەكشۈرۈپ تەھقىقلىمەستىن ئاللاھنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېگەنلىكىنى ئىپادىلەۋاتقان مۇپەسسىرلەرنىڭ، ھەمدە ئۇلارغا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلىۋاتقان تەرجىمانلارنىڭ ئىلمىي ئۇسلۇبىنى خاتاغا چىقىرىش، مەسىلىنىڭ نۇقتىئىنەزەرىنى بىر - بىرىگە ئالاقىسىز نۇقتىدىن خالىغانچە باغلاپ، خالىغانچە زىتلاشتۇرۇش قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئايەتتىكى كونتېكىستنىڭ دەل ئورنىنى جايلاپ چۈشەنمەسلىكتىن، يىغىپ ئېيتقاندا، مەسىلىگە ئىنتايىن يۈزەكىچە قاراشتىن ۋە ناتوغرا مۇئامىلە قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

ئالتىنچىدىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ھەرقانداق مۇسۇلماننىڭ «ئى مۇھەممەد» دەپ خىتاب قىلىشنىڭ پەيغەمبەر دەۋرىدىن باشلاپ چەكلەنگەنلىكى سابىت ۋە ئېنىق مەسىلە. سۈرە ھۇجۇراتتا كەلگەن ۋە «پەيغەمبەرنى ئاراڭلاردىكى بىرەرسىنى چاقىرغان ئۇسۇلدا چاقىرماڭلار» دېگەن ئايەت چۈشكەندىن بۇيان، يەنى سائادەت دەۋرىدىن تارتىپ تاكى بۈگۈنگە قەدەر ھېچبىر مۇسۇلمان كۈلتۈرىدە، مۇسۇلمان جەمئىيەتتە پەيغەمبەرنى «ئى مۇھەممەد» دەپ خىتاب قىلىش ھادىسىسى مەۋجۇت ئەمەس. جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئېغىز تىلى ياكى ئەدەبىي تىلىدا بولسۇن بۇنداق بىر خىتاب شەكلى يوق. ئالىم - ئۆلىما تۈگۈل ئاددىي ئاۋامغىچە ھېچكىم رەسۇلۇللاھنى «ئى مۇھەممەد!» دەپ ئاتاپ سالمايدۇ. بۇ ۋەجىدىنمۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ئاللاھ ياكى جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېيىشى ئايرىم مەسىلە. مۇشرىكلارغا ئوخشاش خىتاب قىلىش مەسىلىسى ئايرىم مەسىلە. بۇ نۇقتا ئېنىق تۇرسىمۇ ئۆزىدىن ئاۋۋالقى قۇرئان تەرجىمىلىرىنى ئىشلىگۈچىلەرنىمۇ، ئۆتەپ - تېشىپ مۇپەسسىرلەرنىمۇ چىشلەپ تارتىپ ئۇلارنىڭ بەرگەن تەپسىر ۋە تەرجىمىلىرىنى مۇشرىكلارنىڭ چاقىرىش ئۇسلۇبىنى ئىشلەتكەنلىك بىلەن ئەيىبلەش ئوپئوچۇق ئۆكتەملىك ۋە بىمەنىلەرچە قۇسۇر ئىزدەشكى زورۇقۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

يەتتىنچىدىن، مۇپەسسىرلەرنىڭ ۋە قۇرئان تەرجىمانلىرىنىڭ «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىزاھلىشىنى يولسىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن سۈرە ھۇجۇراتنى دەلىل قىلىۋېلىشلار مەسىلىنى تېگى - تەكتىدىن چۈشەنمەي ئۆكتەملىك قىلىش بولۇپلا قالماي، يەنە مۇناسىۋەتسىز بىر ئايەتنى دەلىل قىلىش خاھىشىدىن باشقا ئىش ئەمەس. چۈنكى ئايەت ئۆز دەۋرىدىكى مۇئمىنلەرگىمۇ، ھەمدە بىز مۇئمىنلەرگىمۇ پەيغەمبەرنىڭ ئىسمىنى ئادەتتىكى كىشىلەرنى ئاتىغاندەك ئاتىماسلىقنى تەشەببۇس قىلىۋاتىدۇ. تەپسىر ۋە تەرجىمىدە بولسا «ئى مۇھەممەد» دېگەن چاقىرىش ئارقىلىق بىزگە ئاللاھنىڭ تىلىدىن بايان قىلىش شەكلى بىلەن ئىپادىلەپ ئاللاھنىڭ مۇرادىدىن خەۋەر بېرىۋاتىدۇ. تەپسىر ۋە تەرجىمانلار ئاللاھ ئى مۇھەممەد، سەن مۇنداق - مۇنداق قىلغىن دەپ يوليورۇق كۆرسىتىۋاتمايدۇ. شۇنداق ئىكەن، ئۆزىچىلا چىقىپ تەپسىر كىتابلاردا ۋە بۇرۇنقى قۇرئان تەرجىمىلىرىدە «ئى مۇھەممەد» دېيىلىشى ئاللاھنىڭ سۈرە ھۇجراتتىكى ئايەتكە خىلاپلىق قىلغانلىق بولىدۇ، مۇشرىكلارنىڭ قوپال ۋە سەت چاقىرىشىغا ئوخشاش ئەدەپسىزلىك بولىدۇ، دەۋېلىش ئىشنى ئەسلىي ماھىيىتىدىن بۇراش، يوق بىر ئىشنى ئويدۇرۇپ چىقىپ مەسىلە پەيدا قىلىش، مۇنداقچە ئېيتقاندا، قاملاشمسىمۇ تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈشكە زورۇقۇشتىن باشقا ئىش بولمايدۇ.

سەككىزىنچىدىن، مۇپەسسىرلەرنىڭ يۇقىرىقىدەك پەيغەمبەرگە قىلىنغان خىتابنى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىشى پەيغەمبەرلىك مەرتىۋىسىنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقىلارغا يۆتكەش، ياكى ياساپ چىقىلغان بىرىگە دېيىلىۋاتقانغا ئىشارەت بولۇش ئېھتىماللىقىغا يول قويماسلىق، بولۇپمۇ، ۋەھيىنىڭ رەسۇلۇللاھقا ئەمەس، ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا چۈشكەنلىكىنى دەۋا قىلىدىغان بىر تۈركۈم شىيئەلەرنىڭمۇ ئىددىئالىرىغا يوچۇق بەرمەسلىك، قىسقىسى، قۇرئاننى ھەمدە ئۇنىڭدىكى ۋەھيى ھەقىقەتلىرىنى، ئىلاھىي يوليورۇق، كۆرسەتمە ۋە ئۈگۈتلەرنى يەتكۈزۈشكە بۇيرۇپ كەلگەن سۆزلەرنىڭ مۇخاتەبىنىڭ شەخسەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقىسىغا يۆتكەشكە قىلچە ئاساس يوقلۇقىنى ئۇرغۇلاش، ئايەت نازىل بولغۇچى شەخسىيەتنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقا ھەرقانداق بىر شەخس بولۇش ئېھتىماللىقىنى پۈتۈنلەي رەت قىلىش تۇتۇمىنى بەلگىلەشتە ئەھمىيىتى زوردۇر. بۇ ۋەجىدىنمۇ مۇپەسسىرنىڭ ۋەزىپىسى قۇرئاندىكى «(يا أيها النبي) ئى پەيغەمبەر»، «(يا أيها الرسول) ئى ئەلچى» دەپ كەلگەن ئايەتلەرنىڭ پەيغەمبەرنىڭ مەرتىۋىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئىسمىنى ئاتىمىغانلىقىنى ئىزاھلاش بىلەن بىرگە، ئەلچى ياكى پەيغەمبەر دەپ خىتاب قىلىنغۇچى زاتنىڭ پەقەت ۋە پەقەت «مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام» ئىكەنلىكىنى ئوچۇقلاشتۇر، شۇنداقلا قۇرئاندىكى شەخسكە خىتاب شەكلىدە كەلگەن بۇيرۇق پېئىللىرىنى ۋە بۇيرۇق پېئىللىرىدىكى مۇخاتەبنىڭ كىملىكىنى يورۇتۇش ھەمدە بۇ كىملىك ئىگىسىنىڭ بىۋاسىتە مۇھەممەد ئىسىملىك شەخسىيەتنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى يورۇتۇشتۇر. مۇپەسسىرلەر بۇ نۇقتىدىن مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرنى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىزاھلىغان بولسا، مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەرنىڭ بۇ خىل ئىزاھاتىغا ئاساسلىنىپ قۇرئان كەرىم تەرجىمە قىلغۇچىلارمۇ مۇناسىۋەتلىك يېرىدە تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن ھالدا «ئى مۇھەممەد» دەپ تەرجىمە قىلغان بولسا، بۇ ئۇلارنىڭ مۇشرىكلارنىڭ چاقىرىقىغا ئوخشاش قۇرئانغا خىلاپ ھالدا تەرجىمە قىلغانلىقى بولماستىن قۇرئان تەپسىرىگە ئۇيغۇن رەۋىشتە تەرجىمە قىلغانلىقى ھېسابلىنىدۇ. دېمەك تەپسىرمۇ ساغلام، تەرجىمىمۇ شەك - شۈبھىسىز ساغلام تەرجىمە بولۇپ، ئەكسىچە چىقىۋاتقان كاشىلا بۇ نۇقتىلارنى دىققەتكە ئالمىغان، بەلكى تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش تەرزىدە يۈزەكى تەھلىلگە بېقىنىپ تەپسىر كىتابلارنىمۇ، قۇرئان تەرجىمىلىرىنىمۇ ئەيىبلىگەن، ئاساسسىزلا تەنقىدلەپ چۈشكەن تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ خۇسۇستىكى چولتا تەپەككۇرىدا، يۈزەكى چۈشەنچىسىدە ۋە تۇتامسىز ئىددىئالىرىدىدۇر. بۇنىڭدىنمۇ تەرجىمانىمىزنىڭ نەقەدەر يەڭگىلتەكلىكىنى، ساغلام ئاساسقا ئىگە ئىلمىي مېتودقا رىئايە قىلىش ئورنىغا ئاتالمىش ئۆزگىچىلىك نامى ئاستىدا سەپسەتەۋى بۇزۇق مېتودنى بازارغا سالغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ.

توققۇزىنچىدىن، يۇقىرىقى مۇئەييەنلەشتۈرمىلەرگە ئاساسەن، تەرجىمانىمىز گويا «چوڭ بايقاش»تەك چاغلاپ چويلىدا توختىمايدىغان زاكونلارنى دەۋا قىلغان بولسىمۇ، ئاقىۋەت تۇتامى يوق ئىددىئالىرى بويىچە قىلغان تەرجىمىسى «تەفسىرى مۇيەسسەر»گىلا چۈشىدىغان، ئەمما ھەقىقىي مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەرنىڭ تەپسىرىگە ئۇدۇل كەلمەيدىغان بىر ئۇسلۇبنى، بىر بۆلۈك ئاكادېمىك ئەرەب شەيخلەرنىڭ ھېسسىي تاللىشىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇۋالغان ۋە قىلغان تەرجىمىسىنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇنلىشىش دەرىجىسىنى تۆۋەنلىشىگە رول ئوينىغان. ئەكسىچە ئىلگىرىكى مۇھەممەد سالىھ ۋە تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ قىلغان تەرجىمىلىرىدە بىز تەكىتلەۋاتقان ساغلاملىق ۋە ئىلمىي مېتود تولىمۇ جايىغا چۈشۈرۈلگەن. بۇ تەرجىمىلەردە «النبي»، «الرسول) دەپ كەلگەن جايلارغا قانداقلا جۈملە ياكى كونتېكىست ئىچىدە كەلسۇن دەل چۈشىدىغان مەنىسى بويىچە «پەيغەمبەر» دەپ ئالغان. «يا أيها النبي»، «يا أيها الرسول» دەپ كەلگەن جايلارغا بولسا، «ئى پەيغەمبەر» دەپ ئالغان ۋە ئوچۇق ئىبارە كەلمىگەن جايلارنى، مەسىلەن، «قل»، «بشر» قاتارلىقلارغا ئوخشاش خىتاب مەزمۇنىغا ئىگە، ھەمدە بارچە ئەرەبچە تەپسىرلەردە «قل يا محمد» دەپ تۇرۇپ تەپسىر بېرىلگەن جايلارغا كەلگەندە، ئۇشبۇ تەپسىرلەرگە ئۇيغۇنلىشىش يۈزىسىدىن «(ئى مۇھەممەد) ئېيتقىنكى»، ياكى بولمىسا «(ئى مۇھەممەد)....دېگىن»، دېگەنگە ئوخشاش تىرناق ئىچىگە بېرىپ تەرجىمە قىلغان. بۇ جەھەتتىنمۇ ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن بولغانلىقى، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ بۇزۇق مېتودقا ئاساسلانغان بۇ تەرجىمىسىنىڭ بولسا، ناھايىتى «تەفسىر مۇيەسسەر»دەك ئاددىي ئاۋامغا ئاتاپ تۈزۈپ چىقىلغان كىتابقا ئاساسلىنىش ھەۋىسى نەتىجىسىدە ئۆز ئىددىئاسىدا مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە دېگەندەك ئۇيغۇنلىشىپ كەتمىگەنلىكى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئاقىۋەت تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش ئالدىنقىلارنىڭ خاتاسىنى تۈزەش، كەمچىلىكلىرىنى تولۇقلاش دەپ تۇرۇپ قىلىپ يۈرگەن ئىشىدا مەغلۇپ بولغانلىقى، قىلغان ئىشىنىڭ «چاپىقىنى ئالىمەن دەپ قارىغۇ قىلىپ قويۇش»تىن ھالقىمىغان ئىش بولغانلىقى مۇئەييەنلىشىدۇ.

ئونىنچىدىن، تەرجىمانىمىز يەنە يۇقىرىقى «ئى مۇھەممەد» دېيىشكە بولمايدىغانلىق ئىددىئاسىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە «ئاللاھ قۇرئاندا ئى مۇھەممەد، دەپ چاقىرىپ باقمىغان، شۇڭا بىزنىڭ ئاللاھ قۇرئاندا دەپ باقمىغان چاقىرىشنى دېمەسلىكىمىز لازىم» دېگەن مەنتىقىنى ئىجاد قىلىپ چىقىدۇ. دەرۋەقە، بۇ مەنتىقىنىڭ دەلىل جەھەتتىكى ئاساسسىزلىقىنى ۋە مەسىلىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلمىغانلىقتىن دېيىلگەنلىكىنى يۇقىرىدا دەلىللەپ ئۆتۈلگەن ھەدىس قۇدسىيغا دائىر بايانلاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. لېكىن مەسىلە بۇنىڭلىق بىلەن تۈگىمەيدۇ. تەرجىمانىمىز «ئى مۇھەممەد» دېمەسلىك خۇسۇسىنى تىلغا ئالغاندىن كېيىنلا «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىنىڭ تۆتىنچى نومۇرلۇق قىسمىدا يۇقىرىقى مەنتىقىگە دائىر يەنە بىر خۇسۇسنى تىلغا ئالىدۇ. ئۇنىڭدا ئاللاھتائالانىڭ ھېچبىر ئايەتتە مۇئمىنلەرنى «ئى مۇئمىنلەر» دەپ خىتاب قىلغانغا ئوخشاش كاپىرلارنىمۇ «ئى كاپىرلار» دەپ باقمىغانلىقىنى، پەقەت ئىككى ئورۇندىن بىرىدە پەيغەمبەرگە: سەن كاپىرلارغا «ئى كاپىرلار» دەپ... ئېيتقىن، تەرزىدە خىتاب قىلغان بولسا، يەنە بىر ئورۇندا ئاخىرەت كۈنىدىكى بىر ۋەزىيەت بايان قىلىنغان ئايەتتە كاپىرلارغا «ئى كاپىرلار» دەپ باشلانغان تەرىقىدە خىتاب قىلغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ ۋە بۇ خۇسۇسنى مۇنداق يورۇتىدۇ: «ئاللاھ تائالا نېمە ئۈچۈن بۇ دۇنيادا مۇسۇلمانلارغا ‹ئى ئىمان ئېيتقانلار!› دەپ نىدا قىلغاندەك، كاپىرلارغىمۇ ‹ئى كاپىرلار!› دەپ نىدا قىلمىغان؟ چۈنكى كاپىرلارنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ بىۋاسىتە نىدا ياكى چاقىرىق قىلىشىغا سالاھىيىتى توشمايدۇ. چۈنكى ئۇلار ئەقلىنى ئىشقا سالمايدىغان، نەپسى - ھەۋىسىگە ئەگىشىدىغان، ھەقىقەتنى ئىزدەشنى خالىمايدىغان ئەقىلسىز مەخلۇقلاردۇر. شۇڭا ئاللاھ تائالا ئۇلارغا بۇ دۇنيادا مۇنداق چاقىرىق قىلمىغان. ئەمما ھەقىقەتنىڭ ساداسىغا قۇلاق سېلىپ، ۋىجدانىنىڭ ئاۋازىنى تىڭشاپ رەببىنى تونۇغان مۇئمىنلەرگە شۇنداق نىدا قىلغان»[7] .

تەرجىمانىمىز ئىلگىرى سۈرۈۋاتقىنىدەك، دەرۋەقە ئاللاھنىڭ يۇقىرىقى ئىككى تۈرلۈك نۇقتىدىن باشقا جايلاردا «ئى كاپىرلار» دەپ تۇرۇپ خىتاب قىلىپ باقمىغان. لېكىن بىز تەرجىمە قىلغاندا، ياكى تەپسىرلىگەندە ئۇنداق خىتاب يوق جايلارغىمۇ «ئى كاپىرلار!» دەپ تۇرۇپ خۇددى «ئى مۇھەممەد» سۆزىگە تەرجىمە قىلىشقا بولامدۇ، دېگەندە، تەرجىمانىمىزنىڭ مەنتىقىسى بويىچە ئۇنداق تەرجىمە قىلىشقا بولماسلىقى بەرھەق. چۈنكى ئۇنىڭ قائىدىسىدە «ئاللاھ ئى مۇھەممەد دەپ بىرەر ئايەتتە خىتاب قىلمىغاندىكىن تەرجىمە ۋە تەپسىردە ئى مۇھەممەد دېيىش خاتا»دۇر. ئۇنداقتا، ئاللاھ كاپىرلارنى مۇخاتىبى قىلىپ «ئى كاپىرلار» دېمىگەن ئىكەن، تەرجىمىدىمۇ بىرەر ئايەتكە مەزمۇن نۇقتىسىدىن تەپسىر بېرىپ «ئى كاپىرلار» خىتابىنى قوشۇپ قويۇشمۇ ئەلۋەتتە خاتا بولۇشى كېرەك بولىدۇ. لېكىن تەرجىمانىمىز «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا ئىلگىرى سۈرگەن بۇ قائىدىنى تەتبىقلىغاندا بۇزىدۇ. ئۆزى دەۋاتقان قائىدىگە ئۆزى ئەمەل قىلمايدۇ. مەسىلەن، تۆۋەندىكى ئايەتلەر ۋە تەرجىمىسىگە دىققەت قىلايلى!

﴿كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِٱللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَٰتًا فَأَحْيَـٰكُمْ ۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ٢٨﴾ «(ئى كاپىرلار!) ئاللاھنى قانداقمۇ ئىنكار قىلىسىلەر؟ جانسىز ئىدىڭلار، ئۇ سىلەرگە ھايات بەردى، كېيىن جېنىڭلارنى ئالىدۇ، ئاندىن كېيىن تىرىلدۈرىدۇ، ئاندىن كېيىن ئۇنىڭ دەرگاھىغا قايتۇرۇلىسىلەر». (سۈرە بەقەرە، 28 - ئايەت).
﴿ذَٰلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكَـٰفِرِينَ عَذَابَ ٱلنَّارِ١٤﴾ «(ئى كاپىرلار! بۇ دۇنيادا) سىلەر (مۇشۇنداق ئازابنى) تېتىڭلار. شەكسىزكى، كاپىرلارغا (ئاخىرەتتە) دوزاخ ئازابى بار». (سۈرە ئەنفال، 14 - ئايەت). ﴿وَمَا لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ ۙ وَٱلرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا۟ بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثَـٰقَكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ٨﴾ «(ئى كاپىرلار!) پەيغەمبەر سىلەرنى رەببىڭلارغا ئىمان ئېيتىشقا چاقىرىۋاتقان، ئاللاھ سىلەردىن چىن ئەھدە ئالغان تۇرسا، سىلەر نېمىشقا ئاللاھقا ئىمان ئېيتمايسىلەر؟ ئەگەر سىلەر ئىمان ئېيتماقچى بولساڭلار (ئۇنىڭغا ئالدىراڭلار)». (سۈرە ھەدىد، 8 - ئايەت).
﴿كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِٱلدِّينِ٩﴾ «(ئى كاپىرلار!) ئەمەلىيەت ھەرگىز سىلەر گۇمان قىلغاندەك ئەمەس، بەلكى سىلەر ئاخىرەتنى ئىنكار قىلىۋاتىسىلەر». (سۈرە ئىنفىتار، 9 - ئايەت).
ھەيھات، ھەيھات!!! ئەمدى بۇلارنى نېمىمۇ دېگۈلۈك!؟ تەرجىمانىمىز ئايەت مەزمۇنىدىن چىقىرىشقا بولىدىغان «ئى مۇھەممەد» سۆزىنى تىرناق ئىچىگە ئېلىپ تەرجىمە قىلىنىشنى سۆكىدۇ ۋە بۇنى ئاللاھ قۇرئاندا چاقىرمىغان چاقىرىشنى قىلغانلىق بىلەن ئەيىبلەيدۇ. تەنقىدلەپ يازمىلار پۈتىدۇ. ئەمما ئۆزى ئېنىق قىلىپ ئىككى ئورۇندىكى مۇستەسنالىقتىن سىرت ئومۇمەن قۇرئان كەرىمدە ئاللاھ «ئى كاپىرلار!» دەپ خىتاب قىلمىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. تەتبىقلاشقا كەلگەندە بولسا، ئاللاھنىڭ خىتابى شەكلىدە «(ئى كاپىرلار)...» دەپ تۇرۇپ ئاللاھ چاقىرمىغان بىر ئۇسلۇبتا ئاللاھنىڭ تىلىدا خىتاب شەكلىدە تەرجىمە قىلىدۇ. ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى تىرناق ئىچىگە بېرىپ «ئى مۇھەممەد» دېيىلگەنلىكىنى تەنقىدلىگەن ۋە بۇنى ئاللاھ قۇرئاندا قىلىپ باقمىغان چاقىرىشنى قىلغانلىق ھېسابلىغان بۇ تەرجىمانىمىز، «ئى كاپىرلار» دەپ تەرجىمە قىلىش ئىشىدا يۇقىرىقى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسىدە ئۆزىنىڭ قائىدىسىگە ئۆزى ئەمەل قىلمايدۇ. ئاللاھ بىرەر ئايەتتە كاپىرلارنى مۇخاتەب ئالمىغان ۋە «ئى كاپىرلار» دەپ خىتاب قىلمىغان دەيدۇ - يۇ، ئايەت تەرجىمىلىرىدە ئاللاھ ئى كاپىرلار دەپ ئوچۇق ئىبارە سۈرمىگەن تۇرۇقلۇق ئۇ يەرگە «(ئى كاپىرلار)» دېگەن ئاللاھتىن كەلگەنلىكى مەلۇملۇق بىر خىتابنى تەرجىمە سۈپىتىدە كەلتۈرىدۇ. «ئى مۇھەممەد» دەپ تەرجىمە قىلىشقا كەلگەندە ئىشلەتكەن قائىدە، «ئى كاپىرلار» دەپ تەرجىمە قىلىشقا كەلگەندە ئىشلىمەي قالىدۇ. مانا بۇ ئۇچىغا چىققان تۇتامسىزلىق، تۇتۇرۇقسىزلىق، ئۆزى دەۋاتقان ئىلمىي قائىدىنى قوش ئۆلچەم ئاساسىدا چەيلىگەنلىك بولماي نېمە؟

ئون بىرىنچىدىن، شەرئىي پىرىنسىپ دەيدۇكى: «ما ثبت في السنة الصحيحة حجة كالقرآن» يەنى، سۈننەتى شەرىفتە ئىسپاتلانغان پاكىت قۇرئاندا ئىسپاتلانغان پاكىت بىلەن ئوخشاش. بىز سۈننەتى شەرىفتە ئاللاھنىڭ رەسۇلۇللاھنى «ئى مۇھەممەد!» دەپ خىتاب قىلغانلىقىنى كۆردۇق. جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ تالاي ھەدىسلەردە پەيغەمبىرىمىزگە «ئى مۇھەممەد» دەپ خىتاب قىلغانلىقىنى كۆرۈپ ئۆتتۇق. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پەيغەمبىرىمىزنى ئادەتتىكى بىرىنى چاقىرغاندەك چاقىرىش ۋە خىتاب قىلىشنىڭ يەر يۈزىدىكى بىزلەرگە قارىتىلغانلىقىنى، مۇشرىكلارنىڭ كۆزگە ئىلمىغان تەرىقىدىكى خىتاب قىلىشىنىڭ چەكلەنگەنلىكىنى، مەسىلىنىڭ چاقىرىشنىڭ ئۆزىدە ئەمەس، بەلكى چاقىرىشنىڭ خاراكتېرىدە ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ ئۆتتۇق. دېمەك، ئاللاھنىڭ ئى مۇھەممەد دېيىشىنىڭ، شۇنداقلا جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېگەنلىكىنىڭ شەرئىي دەلىلى سەھىھ ھەدىسلەر بىلەن ئىسپاتلانغان ئىكەن، ئايەتنىڭ تەپسىرلىرىدە، ئىزاھاتلىرىدا ئاللاھنىڭ خىتاب ۋە چاقىرىش مەزمۇنلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئايەتلەرنى «ئى مۇھەممەد!» دەپ ئىزاھلاش تامامەن توغرا بولغان تەپسىر ھەمدە تەرجىمىدۇر. چۈنكى ئايەتنى «ئى مۇھەممەد» دەپ تەپسىرلەۋاتقان مۇپەسسىر بولسۇن، ياكى تەرجىمان بولسۇن، كونتېكستتا بۇ سۆزنى ئۆزىنىڭ چاقىرىشى سۈپىتىدە ئىشلەتمەيۋاتىدۇ، بەلكى مەزكۇر بۇيرۇق ۋە يوليورۇق مەزمۇن قىلغان ئايەتلىرىدە ئاللاھنىڭ شۇنداق خىتاب قىلغانلىقىدىن خەۋەر بېرىۋاتىدۇ. ئاللاھنىڭ شۇنداق خىتاب قىلغانلىقى ئىسپاتلانغان بىر مەسىلىدە، ئىلاھىي خىتابنىڭ ئوبيېكتى بولغان رەسۇلۇللاھنى ئاللاھ «ئى مۇھەممەد» دەپ خىتاب قىلىۋاتىدۇ، دېگەن ئۇچۇرنى بېرىپ تەپسىرلەش تامامەن شەرئىي دەلىلگە ئاساسلانغان ۋە توغرا بولغان تەپسىرلەش يولىدۇر. شۇنداقلا بۇ خىل تەپسىرگە ئاساسلانغان ھالدا تەرجىمە قىلىشمۇ تامامەن توغرا ۋە شەرئىي ئاساسقا ئىگە ئىزاھات جۈملىسىدىندۇر.

ئون ئىككىنچىدىن، «ئى مۇھەممەد»، دەپ تەپسىرلەش شەرئىي ئاساسقا ئىگە بولۇپلا قالماي يەنە تەپسىر ئىلمى نۇقتىسىدىن سەلەف سالىھلارنىڭ تەپسىرلەش ئۇسۇلى بولۇپ، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن باشلاپ، نۇرغۇنلىغان تابىئىنلارنىڭ ئايەتلەرنى تەپسىرلىگەندە «ئى مۇھەممەد»، دەپ تەپسىرلىگەنلىكى ھەققىدىكى نەقىللەر بۇنىڭ كۈچلۈك ئاساسلىرىدىندۇر. ئۆرنەك سۈپتىدە تۆۋەندىكى مىساللار بۇنىڭ دەلىلى:

حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ , ثنا مِنْجَابُ بْنُ الْحَارِثِ , ثنا بِشْرُ بْنُ عُمَارَةَ , عَنْ أَبِي رَوْقٍ , عَنِ الضَّحَّاكِ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , قَوْلَهُ: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا} [الأنعام: 90] قَالَ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَى مَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ أَجْرًا[8] .
عن الحسن البصري -من طريق مبارك بن فضالة- قال: أنزل الله على نبيه ﷺ: ﴿فلا تكونن من الممترين﴾. قال الحسن: يقول: يا محمد، لا تكن في شكٍّ[9] .
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ، ثنا أَبُو الْجُمَاهِرِ، ثنا سَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَوْلُهُ: وَإِنْ تَعْجَبْ يَا مُحَمَّدٌ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ[10] .
قَرَأْتُ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ , ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ , ثنا مُحَمَّدُ بْنُ مُزَاحِمٍ , ثنا بُكَيْرُ بْنُ مَعْرُوفٍ , عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ , قَوْلَهُ: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ} [المائدة: 67] يَقُولُ يَا مُحَمَّدُ[11] .
أَخْبَرَنَا أَبُو يَزِيدَ الْقَرَاطِيسِيُّ , فِيمَا كَتَبَ إِلَيَّ , ثنا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ , قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ بْنِ أَسْلَمَ , يَقُولُ فِي قَوْلِ اللَّهِ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ} [البقرة: 16] الْآيَةَ: يَا مُحَمَّدُ {فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} [الأنعام: 90] , وَلَا تَقْتَدِ بِهَؤُلَاءِ[12] .
يۇقىرىقى نەقلىي مەنبەلەردە ساھابىدىن باشلاپ تابىئىن ۋە تابىئۇتتابىئىينلارغىچە بولغان سەلەف سالىھلارنىڭ ئايەتلەرنى ئىزاھلاشتا، ئاللاھنىڭ خىتابىنى ئوچۇقلاش يۈزىسىدىن «ئى مۇھەممەد» دېگەن تەپسىر بىلەن ئىپادىلىگەنلىكىنى، «ئى مۇھەممەد» دەپ چاقىرىق ئىپادىسىنى ئىشلىتىشتە بىرەر مەسىلە كۆرۈلمىگەنلىكىنى كۆرىمىز. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز بولسا، ئۆزىگە ئۆرنەك قىلىۋالغان «تەفسىرى مۇيەسسەر»نىڭ تاللىشىغا ئەگىشىشتىن كېيىنكى غەيرى رەسمىي ھاياجىنىغا بېرىلىپ ھەم شەرئىي ئاساسقا ئىگە، ھەمدە سەلەف سالىھلاردىن كەلگەن تەپسىر ئەنئەنىسىنى نەزەرگە ئىلمىغان ۋە تەپسىر ۋە تەرجىمە ئەسەرلەردە ئىپادىلەنگەن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىزاھلىنىشىدىغان ئەپسۇسلانغانلىقىنى، بۇنداق تەپسىرلەشنىڭ پەيغەمبەرگە ئەدەبسىزلىك، شۇنداقلا مۇشرىكلارغا ئوخشاش ئاتىغانلىق دەۋالغان.

خۇلاسىلىگەندە، تەرجىمانىمىزنىڭ «ئۆزگىچەلىكلەر» قىسمىدا كەلتۈرگەن «ئى مۇھەممەد» مەسىلىسىدە سېپى ئۆزىدىن تۇتامسىزلىق قىلغانلىقىنى، قىلچە ئىلمىيلىكى بولمىغان بىر قۇرۇق ئىدداغا ئاساسلانغانلىقىنى، يۈزەكى ۋە چەك باسمايدىغان داۋلىلار ئارقىلىق ئۆز گېپىنى گەپ ئەتمەكچى بولغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. نەتىجىدە تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ مەيلى مەسىلىنىڭ ئىلمىي تەرىپى بولسۇن، مەيلى دەلىل كەلتۈرۈش جەھەتتىكى كەلتۈرگەن قائىدە، زاكونلىرىدا بولسۇن، توغرا بولغان ئىلمىي مېتودتىن نەقەدەر يوقسۇزلۇقىنى، قىلالمىسىمۇ نەزەرىيە جەھەتتىن بىلىشكە تېگىشلىك ئەقەللىي ۋە ئاساسى قائىدىلەرنىمۇ توغرا تەتبىقلىيالمايدىغانلىقىنى ئىپادىلەپ بەرگەن بولۇپ، بىز تىلغا ئېلىپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن نۇقتىلارغا ئاساسەن تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر تۇتۇمىنىڭ شەرئىي ئىلىمغا زىت بولۇپلا قالماي، يەنە سەلەف سالىھلاردىن تارتىپ ئەنئەنىلەشكەن ئىلمى مېتودقىمۇ خىلاپ يول تۇتقانلىقىنى، ئاتايىن تېرىپ - تۆشەپ ئەكەلگەن دەلىل ۋە داۋلىلىرىنىڭ، زاكون ۋە ئاساسلىرىنىڭ ئورۇنسىزلىقىنى، «ئۆزگىچىلىك»، «مېتود» دەۋاتقان بۇ ئىددىئالىرىنىڭ «چاپىقىنى ئالىمەن دەپ كۆزنى قارىغۇ قىلىش» ۋە «تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش»تىن باشقا ئىش ئەمەسلىكىنى كۆرۈۋلالايمىز.

---
نەقىل مەنبەلىرى:
[1] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 642 - بەت.
[2] تېما ئۇلانمىسى: https://dinhayat.com/maqale-4e3715ca716bb2f6362e
[3] تېما ئۇلانمىسى: https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=5069553119742177&id=100000626182017&mibextid=Nif5oz
[4] أخرجه الترمذي (3235). وصححه الألباني في صحيح الترمذي أيضا.
[5] أخرجه أحمد (7160). وقال أحمد شاكر: إسناده صحيح. وقال الألباني في السلسلة الصحيحة: إسناده صحيح على شرط مسلم.
[6] أخرجه الترمذي (3578)، وصححه الألباني في صحيح الجامع.
[7] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 642 - بەت.
[8] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 4/1340.
[9] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 4/1374.
[10] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 7/2221.
[11] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 4/1172.
[12] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 4/1340

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (8)

4. سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقانلىق ئىددىئاسىدىكى سەلەفسىزلىك
تەرجىمانىمىز تىلغا ئالغان ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەردىن بىرى ئۇنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەر كاتېگورىيەسىگە تىزغان ۋە مۇپەسسىرلەر تەبىرىدىكى «آيات الصفات» تۈركۈمىدىن ھېسابلانغان ئايەتلەرگە بەرگەن تەرجىمىسى مەسىلىسىدۇر. تەرجىمانىمىز بۇ مەسىلىدە ئۆزىنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەر بابىدىن سانىلىدىغان ئاللاھىنىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرى خۇسۇسىدا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ يولىنى تۇتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە ئۆرنەك سۈپىتىدە ئاللاھنىڭ ئەرشكە ئىستەۋا قىلغانلىقى ھەققىدىكى ئايەتنى مىسال قىلىپ كەلتۈرىدۇ. تەرجىمانىمىز بۇ ھەقتىكى بايانىدا شۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىنى ۋە مۇتەشابىھ (مەنىسى ئېنىق ئەمەس) ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولى بويىچە ئىش كۆردۇق. بۇ ماۋزۇدا ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئەگەشتۇق. مەسىلەن: ئاللاھ تائالا توغرۇلۇق كەلگەن ‹اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ›[1] دېگەن ئايەتنى ‹ئەرشكە ئۆرلىدى› دەپ تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆردۇق...» [2].

تەرجىمانىمىز يۇقىرىقى ئىددىئاسىدا سۈپەت ئايەتلىرىنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف سالىھلارنىڭ يولى بويىچە ئىش تۇتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە ئىستەۋا ئايىتىنى ئۆرنەك قىلىپ كۆرسىتىدۇ. تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ ئىددىئاسىنىڭ تەرجىمىلەردە قانداق تەتبىقلانغانلىقىغا ئۆتۈشتىن ئاۋۋال ئالدى بىلەن سەلەف سالىھلارنىڭ سۈپەت ئايەتلىرىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى كۆرۈپ ئۆتەيلى. دەرۋەقە، سۈپەت ئايەتلىرىنى ئەگەر مۇتەشابىھ ئايەتلەر جۈملىسىدىن دەپ قارىغان ۋاقىتتا (چۈنكى سۈپەتلەر ھەققىدىكى ئايەتلەرنى مۇتەشابىھ ئايەتلەر قاتارىدىن ئەمەس دەيدىغان ئالىملارمۇ بار)، بۇ تۈردىكى ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتىن ئاۋۋال سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ ھەقتىكى تۇتۇمىنى يۈزەكىلىكتىن خالىي رەۋىشتە ئەتراپلىق بىلىش، ئۇلارنىڭ تەپسىرلەشتە تۇتقان يولىنى تەھقىقلاش، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ مەزكۇر ئايەتلەرنى چۈشىنىش ۋە تەپسىرلەشتىكى مىزان - پىرىنسىپلىرىنى دىققەتكە ئالغان ئاساستا تەرجىمە قىلىش زۆرۈر. ساھە ئەھلىگە مەلۇم بولغاندەك، كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ خۇسۇستىكى تۇتۇمى مۇتەشابىھ ئايەتلەر بولمىش سۈپەت ئايەتلىرىنى تەۋىل قىلىش ياكى تەپسىر قىلىپ ئىزاھلاش ئەمەس، بەلكى ئايەتنى قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە تەستىقلاش، ئىمان كەلتۈرۈش، مەنە - مەفھۇمىنى، مەقسەت - مۇرادىنى، مەزمۇن - مۇددىئاسىنى بولسا جانابى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىشتۇر. مانا بۇ مۇپەسسىرلەر تىلىدا «التفويض» دەپ ئاتالغان تەفۋىز قىلىش، يەنى ئىزاھاتى ۋە تەپسىرىنى ئاللاھنىڭ ئۆزىگە تاپشۇرۇپ، «ئامەننا (ئىمان كەلتۈردۇق)» دېيىش تۇتۇمىدۇر. بۇ خۇسۇسنى مۇھەققىق مۇپەسسىرلەردىن ئىمام سۇيۇتىي ئۆزىنىڭ مۆتىۋەر ئەسەرلىرىدىن بىرى بولغان «ئەلئىتقان» ناملىق كىتابىدا بايان قىلىپ مۇنداق دېگەن: «كۆپچىلىك ئەھلى سۈننەت ۋەلجەمائەنىڭ − بۇلار قاتارىدا سەلەف سالىھلار ھەمدە ئەھلى ھەدىس ئېقىمىدىكىلەرمۇ بار − سۈپەت ئايەتلىرىگە تۇتقان مەيدانى بۇ ھەقتە كەلگەن ئايەتلەرگە ئىشىنىش، ئەمما ئايەتلەردىن كۆزدە تۇتۇلغان مەقسەت - مۇرادنى ئاللاھقا تاپشۇرۇش بىلەن كۇپايىلىنىش، شۇنداقلا بىز بۇ ئايەتلەرگە مەجاز مەنىلىرىدىن خالىي بولغان ھەقىقىي مەنىلىرى بويىچە تەپسىر بەرمەيمىز، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئاللاھنى مەزكۇر سۈپەتلەرنىڭ زاھىرى مەنىسىدىن پاك دەپ بىلىمىز، دېيىشتۇر»[3]. مۇھەققىق مۇھەددىس ۋە مۇپەسسىرلەردىن شەيخۇلئىسلام ئىبنى كەسىر مۇنداق دەيدۇ: «سەلەف سالىھلارنىڭ، جۈملىدىن ئىمام مالىك، ئەۋزائىي، سەۋرىي، لەيس ئىبنى سەئد، ئىمام شافىئىي، ئىمام ئەھمەد، ئىسھاق ئىبنى راھەۋىيە قاتارلىقلارنىڭ، شۇنىڭدەك ئۆتمۈشتە ۋە بۈگۈندە مۇسۇلمانلارغا باشلامچىلىق رولىنى ئۆتىگۈچى ئىماملارنىڭ بۇ تۈردىكى ئايەتلەرگە تۇتۇپ كەلگەن يولى ئايەت قانداق چۈشكەن بولسا، شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش، سۈپەتلەرگە كەيپىيات يۈكلىمەسلىك، ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرىنى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپەتلىرىگە ئوخشىتىۋالماسلىق، ھەمدە ئىنكار قىلىپ يوققا چىقىرىپمۇۋەتمەسلىكتۇر. بۇ تۈردىكى ئايەتلەرنىڭ «مۇشەببىھەلەر (ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرىنى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپەتلىرىگە ئوخشىتىۋېلىش تەرەپدارلىقىدىكىلەر)» دەمال كاللىغا كەلتۈرۈۋالىدىغان زاھىرى مەنىلىرى ئاللاھقا ئىشلىتىلمەيدۇ. چۈنكى، ئاللاھ مەخلۇقاتلىرىنىڭ ھېچقايسىسىغا ئوخشىمايدۇ. «ئاللاھنىڭ ھېچبىر ئوخشىشى يوقتۇر. ھالبۇكى ئاللاھ ھەممىنى ئاڭلاپ تۇرغۇچى، كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر[4] »[5].

مۇھەققىق ئالىم ئىمام زەھەبىي ئېيتىدۇ: «بىزنىڭ بۇ خۇسۇستا دەيدىغىنىمىز: ئىقرار قىلىش، ئايەت قانداق بولسا شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش ۋە مەنىسىنى پاك ۋە مۇنەززەھ بولغان راستچىل بايان قىلغۇچىسى (ئاللاھقا) غا ھاۋالە قىلىشتۇر». ھافىز ئىبنى رەجەب ھەنبەلىي مۇنداق دەيدۇ: «سەلەف سالىھلار بۇ تۈردىكى ئايەت - ھەدىسلەرنى قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىشكە، ئوشۇق - تۆشۈك سۆز قىستۇرماسلىققا، كېمەيتىۋەتمەسلىككە، مەفھۇمى مۈشكۈل كەلگەن، ئەقىل ئىدراك قىلىپ بولالمايدىغان جايلارنى ئۇنىڭ ھەقىقىي بىلگۈچىسى بولغان ئاللاھقا ھاۋالە قىلىش كېرەكلىكىگە بىردەك ئىتتىپاق كەلدى»[6]. ئىمام نەۋەۋىي مۇنداق دەيدۇ: «كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ، شۇنداقلا بىر قىسىم كالام ئۆلىمالىرىنىڭ بۇ خۇسۇستىكى مەزھىپى قۇرئان ۋە سۈننەتتە كەلگەن سۈپەتلەرنىڭ ئاللاھنىڭ ئۆزىگە لايىق رەۋىشتىكى بەرھەق سۈپەتلىرى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش، بۇ سۈپەتلەردىن بىزنىڭ ھەققىمىزدە (تىلىمىزدا) ئومۇملىشىپ كەتكەن زاھىرى مەنىلىرى كۆزدە تۇتۇلمايدىغانلىقىغا ئىشىنىش ھەمدە ئاللاھتائالانى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپەتلىرىدىن پاك دەپ بىلگەن ۋە ئۇنى مەخلۇقاتلارنىڭ يارالغانلىق ئالامەتلىرى بولغان ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش، ھەرىكەت ۋە باشقا ئالامەتلەردىن مۇنەززەھ دەپ ئەقىدە قىلىش، ئەمما ئۇنىڭ تەۋىل - ئىزاھاتلىرى توغرۇلۇق ئېغىز ئاچماسلىقتۇر»[7].

كۆپچىلىك سەلەف سالھىلارنىڭ سۈپەت ئايەتلىرى ھەققىدىكى تۇتۇمى توغرىسىدا توختالغان شەيخۇلئىسلام ئىبنى تەيمىييە مۇنداق دەيدۇ: «سەلەفلەرنىڭ ئەقىدىدە تۇتۇپ كەلگەن يولى: ئاللاھتائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىگە ئىشىنىشتۇر. بۇ شۇنداق سۈپەتلەركى، جانابى ئاللاھ نازىل قىلغان كىتابى ئارقىلىق، ياكى بولمىسا ئەۋەتكەن پەيغەمبىرىنىڭ تىلى ئارقىلىق ئۆزىنى بۇ سۈپەتلەر بىلەن تەرىپلىگەن. مەزكۇر سۈپەتلەرنى شاخلىتىپ ئاۋۇتۇشقىمۇ، كېمەيتىپ ئازلىتىشقىمۇ بولمايدۇ. ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىشكە، تەپسىرلەپ ئىزاھلاشقا، سۈپەت ئايەتلىرىنىڭ زاھىرىغا مۇخالىپ كېلىدىغان تەۋىلگە تۇتۇنۇشقىمۇ بولمايدۇ. سۈپەتلەرنى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپەتلىرىگە، يوقتىن بار بولغان مەۋجۇداتلارنىڭ بەلگە - ئالامەتلىرىگە ئوخشىتىشقا بولمايدۇ. ئەكسىچە قانداق يېتىپ كەلگەن بولسا شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش، ئايەتنىڭ تەپسىرىگە دائىر ئىلىمنى ئۇنى نازىل قىلىپ چۈشۈرگۈچىسى (ئاللاھ) گە، مەنىسىنىڭ نېمىلىكىنى بولسا ئۇنى سۆزلىگەن زات (ئاللاھ) قا ھاۋالە قىلىشتۇر»[8]. ئاز بىرقىسىم سەلەف ۋە كۆپچىلىك خەلەف ئالىملىرىنىڭ سۈپەت ئايەتلىرى ھەققىدىكى تۇتۇمى بولسا، ئىمام بەيھەقىي، ئىمام سۇيۇتىي ۋە ئىمام نەۋەۋىي قاتارلىق ئالىملار كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك: «تەۋھىدكە زىت كەلمەيدىغان ۋە جانابى ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇقىغا لايىق رەۋىشتە، تىل ئىستېمالىغا ئۇيغۇن، كونتېكىستتىكى كېلىش ئورنىنى دىققەتكە ئالغان ھالدا تەۋىل قىلىشتۇر»[9]. چۈنكى، ئىمام ئىبنى ھەجەر ئەسقەلانىي مۇئەييەنلەشتۈرگەندەك خەلەفنىڭ تەۋىل يولىنى تۇتۇشىمۇ بەلگىلىك ئاساسقا ئىگە[10]. بىزنىڭ نۆۋەتتىكى تۇتۇمىمىز نە سەلەفچىلىك، نە خەلەفچىلىك تەرىپىدىن ئېتىراز قىلىش ئەمەس. قىلىنغان تەفسىر ياكى تەرجىمە ئەھلى سۈننەت دائىرىسىدىكى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇنلاشقانلا بولسا، شۇ دائىرىدىكى قايسى مەزھەپ ياكى ئېقىمنىڭ ئەقىدىۋى تۇتۇمىنى مەركەز قىلىپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلىش تەرجىماننىڭ ئىلمىي تاللىشىدۇر. لېكىن بۇ تاللاش پۇت تىرەپ تۇرالمايدىغان ياكى ساغلام بولمىغان ۋەياكى ئىددىئاسىغا لايىقلىشالماستىن بۇزۇق مېتود، بۇزۇق تەرجىمىنى بازارغا سېلىۋاتقان بولسا، مانا بۇ بىزنىڭ تەنقىد تارازىمىزنى ئىشقا كىرىشتۈرۈشكە تۈرتكە بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن بىزنىڭ دىققەت نۇقتىمىز تەرجىمان سۆز ئىشلەتكەندە مەيلى خەلەف ياكى سەلەف نۇقتىسىدىن تەرجىمە قىلىشنى تاللىغان بولسۇن، ئۆز ئىددىئاسىدا، ئىلمىي تۇتۇمى ۋە دەۋاسىدا قانچىلىك ساغلاملىقىنى، ئىددىئاسىغا لايىقلىشىشتا قانچىلىك تۇتارلىق بولالىغانلىقىنى، تەناقۇزلۇقتىن، ئۆزىگە ئۆزى زىت يول تۇتۇشتەك تۇتامسىزلىقنى سادىر قىلغان ياكى قىلمىغانلىقى قاتارلىقلارنى ئىلمىي تارازىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈشتۇر.

يۇقىرىقىلارغا بىنائەن، كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ سۈپەت ئايەتلىرى ھەققىدىكى تۇتۇمىنى تۆۋەندىكىچە مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ:

سۈپەتلەرنىڭ بەرھەق ئىكەنلىكى، ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلى بايان قىلغان بويىچە بۇ سۈپەتلەرنىڭ ھېچبىرىنى ئىنكار قىلماستىن ئاللاھقا ئىسپاتلاش كېرەكلىكى.
سۈپەتلەرنى ئاللاھقا ئىسپاتلاش بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەزكۇر سۈپەتلەرنىڭ زاھىرى مەنىسى بويىچە چۈشىنىۋېلىپ ئەقىدە قىلماسلىق لازىملىقى.
سۈپەتلەرنى لۇغەت مەنىسىنىڭ زاھىرى بويىچە چۈشىنىۋېلىشتىن ساقلىنىش كېرەكلىكى.
سۈپەتلەردىن ھېچبىرىدە ئاللاھ بىلەن مەخلۇقاتلار ئارىسىدا ئوخشاشلىق بارلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىۋالماسلىق، زامان ۋە ماكان چەكلىمىسىدىكى ماددىي مەۋجۇتلۇقلاردىكى ھەرىكەت، تۇرغۇنلۇق، يۆتكىلىش قاتارلىق جىسىمغا دائىر سۈپەتلەردىن ئاللاھنى پاك دەپ ئەقىدە قىلىش لازىملىقى.
ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرىدىن يارالغان مەۋجۇدادتىكى ئورگان، ئەزا، ھەجىم، ئېغىرلىق ياكى رەڭ ۋەياكى ھەرقانداق بىر ماددىيلىققا ياتىدىغان ھادىسەۋىلىككە دائىر ئالامەت ۋە بەلگىلەر بىلەن سۈپەتلەشكە بولمايدىغانلىقى.
يۇقىرىقى نۇقتىلارغا ئاساسەن سۈپەت ئايەتلىرىنىڭ مەنىسىنى قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە تىلاۋەت قىلىپ ئۆتۈپ كېتىش، مەنىسى، مەزمۇنى، ھەتتا تەرجىمىسىدىمۇ ئەسلىي مەتىندە قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە ئۆتۈپ كېتىش، ئىزاھات ياكى تەپسىر بەرمەسلىك پوزىتسىيەسىنى مۇھاپىزەت قىلىش لازىملىقى.
بۇ نۇقتىلارنى نەزەرگە ئالغان ۋاقتىمىزدا تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر تەرجىمىسىدە ئىددىئا قىلغان «ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىنى ۋە مۇتەشابىھ (مەنىسى ئېنىق ئەمەس) ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولى بويىچە ئىش كۆردۇق» دېگەن سۆزى سېپى ئۆزىدىن پارادوكس بولۇپ، ئايەتلەرنى زاھىرى ۋە لۇغەت مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىشنىڭ ئۆزىلا سەلەف سالىھلارنىڭ تۇتقان يولىغا زىت يول تۇتۇش ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى، تەرجىمە بېرىشنىڭ ئۆزىلا تەپسىرلەش ۋە ئىزاھلاش بابىدىندۇر. سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ خۇسۇستا تۇتقان يولى ئايەتلەرنى چۈشىنىش ۋە تەپسىرلەشكە ئۇرۇنۇش ئەمەس، بەلكى سۈپەتلەرنى بەرھەق دەپ تەستىقلاش ۋە ھەرقانداق بىر ئىزاھات ياكى مەنە ئېيتىشتىن ساقلىنىش ۋە مەنە ئېيتىشقا توغرا كەلگەندە «ۋەللاھۇئەئلەم (توغرىسىنى ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلىدۇ)» دېيىش قاتارلىقلاردۇر. سەلەفلەرنىڭ سۈپەت ئايەتلىرىگە ھەرقانداق بىر مەنە ئېيتىشتىن ساقلىنىش، تەپسىر ياكى ئىزاھلاشقا تۇتۇنماسلىق ئىكەنلىكىنى تابىئى تابىئىينلاردىن بىرى بولغان مەشھۇر ئالىم سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە: «فتفسيره تلاوته والسكوت عليه»[11]، «فتفسيره قراءته»[12]، دېگەن ئىككى سۆز ئارقىلىق خۇلاسىلەپ بەرگەن. شۇڭا كۆپچىلىك سەلەفلەرنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تۇتقان يولى ئۇنى تەفسىرلەش ياكى مەنە بېرىش ئەمەس، قانداق كەلگەن بولسا، شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىشتۇر. ھالبۇكى، تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ بۇ تەرجىمىسىدە غەيىب، فىتنە، جىزيە قاتارلىق مۇھكەم ئايەتلەردىكى ئاتالغۇ ۋە سۆزلۈكلەرنى شۇ پېتى ئالغان ۋە ئاتايىن ئاستىغا ئىزاھات يېزىپ چۈشەندۈرۈپ كەتكەنۇ، مۇتەشابىھ ئايەتلەرنىڭ بىرىگىمۇ ئەستايىدىل ئىزاھات بېرىپ قويۇشنى، تەرجىمە ۋە تەپسىر بېرىشكە توغرا كېلىپ شۇنداق تەرجىمە بېرىلگەن بولسىمۇ، سەلەفنىڭ يولى بويىچە بۇ ئايەتلەرنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنىڭ ئاللاھقا ئايان ئىكەنلىكىنى دېيىشتەك بىرەر تۇتۇمنىمۇ ئىپادىلىمىگەن. ئەكسىچە بەرگەن تەرجىمىلەردە ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن شۇ پېتى كۆچۈرۈش، شۇلارنىڭ تەرجىمىسىنى ئەينەن ئېلىپ قويۇشقا ياتىدىغان تۇتۇملارنى ئىپادىلىگەن. مەسىلەن، بىز مىسال تەرىقىسىدە قولىمىزدىكى ئۈچ تەرجىمىنى بىر - بىرىگە قىياس قىلىپ كۆرەيلى:

بىرىنچى مىسال: فەتىھ سۈرىسىنىڭ 10 – ئايىتىدىكى «يد الله فوق أيديهم» ئايىتىگە بېرىلگەن تەرجىمىلەر: − شۈبھىسىزكى، (ئى مۇھەممەد! ھۇدەيبىيەدە) ساڭا (رىزۋان) بەيئىتىنى قىلغانلار (ھەقىقەتتە) ئاللاھقا بەيئەت قىلغان بولىدۇ، ئاللاھنىڭ قولى ئۇلارنىڭ قولىنىڭ ئۈستىدىدۇر (يەنى ئاللاھ ئۇلارنىڭ قىلغان بەيئىتىنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر، ئاللاھ ئۇلارنى بەيئەت قىلغانلىقى ئۈچۈن مۇكاپاتلايدۇ)، كىمكى ئەھدىنى بۇزىدىكەن، ئەھدىنى بۇزغانلىقىنىڭ زىيىنى ئۇنىڭ ئۆزىگە بولىدۇ، ئاللاھ بىلەن قىلغان ئەھدىسىگە ۋاپا قىلغانلارغا ئاللاھ بۈيۈك ئەجىر ئاتا قىلىدۇ. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى. − شۈبھىسىزكى، (ئى مۇھەممەد! ھۇدەيبىيەدە) ساڭا بەيئەت قىلغانلار ئەمەلىيەتتە ئاللاھقا بەيئەت قىلغان بولىدۇ. ئاللاھنىڭ قولى (يەنى قۇدرىتى) ئۇلارنىڭ قولىنىڭ ئۈستىدىدۇر، كىمكى ئەھدىنى بۇزىدىكەن، ئەھدىنى بۇزغانلىقىنىڭ زىيىنى ئۇنىڭ ئۆزىگە بولىدۇ، ئاللاھ بىلەن قەسەم قىلغان، ئەھدىسىگە ۋاپا قىلغانلارغا ئاللاھ بۈيۈك ئەجىر ئاتا قىلىدۇ. − ھەيئەت تەرجىمىسى. − شەكسىزكى، (ئى پەيغەمبەر! ھۇدەيبىيەدە) ساڭا بەيئەت قىلغانلار ئەمەلىيەتتە ئاللاھقا بەيئەت قىلغان بولىدۇ، ئاللاھنىڭ قولى ئۇلارنىڭ قوللىرىنىڭ ئۈستىدىدۇر، كىمكى ئەھدىنى بۇزىدىكەن، ئۇنى بۇزغانلىقىنىڭ زىيىنى پەقەت ئۇلارنىڭ ئۆزىگە بولىدۇ. ئاللاھقا بەرگەن ۋەدىسىگە ئەمەل قىلغانلارغا ئاللاھ بۈيۈك ئەجىر ئاتا قىلىدۇ. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى.

ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە مۇئەللىپلىرى ئۆزلىرىنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە رىئايە قىلىپ قۇرئاننى چۈشىنىشلىك قىلىشقا ئەھمىيەت بەرگەنلىكلىرى، تەرجىمىدە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە رىئايە قىلغانلىقنى ئېيتقانلىقلىرى يۈزىسىدىن ھەر ئىككى تەرجىمىنىڭ ئاللاھنىڭ قولى ئىبارىسىدىن كۆزدە تۇتۇلغان مەقسەتنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى تىرناق ئىچى ئىزاھات ئارقىلىق تەپسىرلىگەنلىكىنى كۆرىمىز. بىرىنچى تەرجىمىدە ئاللاھنىڭ قولىنىڭ ئۇلارنىڭ قوللىرىنىڭ ئۈستىدە ئىكەنلىكىنى ئېيتىشتىن مەقسەتنىڭ ئايەتتە بەيئەت قىلىپ قول بەرگەنلەرنىڭ ئەھدىسىنىڭ ئاللاھنىڭ نازارىتى ئاستىدا ئىكەنلىكىنى، ئەھدىنى بۇزغۇچىلارنىڭ ياخشى ئاقىۋەت كۆرمەيدىغانلىقىدىن ئىبارەت سىگنالنى يورۇتۇش ئىكەنلىكىنى ئوقۇرمەنگە يورۇتۇشقا تىرىشقان. ئىككىنچى تەرجىمىدە بولسا، ئۆزىنىڭ ئەسلىدىن داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ «يەد»، يەنى قول ئىبارىسىدىن كۆزدە تۇتۇلماقچى بولغان «قۇدرەت» مەنىلىرىنى ئاساس قىلىشتەك تەرجىمە يۆنىلىشىدە تۇتارلىق بولغانلىقىنى، گەرچە دەل سۆزنى ئىشلىتەلمىگەن بولسىمۇ، نەتىجىدە «ئاللاھنىڭ قولى ئۇلارنىڭ قوللىرىنىڭ ئۈستىدە» دېگەن ئىبارىدىكى مەقسەتنىڭ ئاللاھنىڭ قۇدرىتى، يەنى نۇسرەت ۋە ھىمايىسىنىڭ بەيئەت قىلغانلار تەرەپتە ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەش بولغانلىقىنى كۆرىمىز. شۇڭا مەلۇم مەنىدىن ھەر ئىككى تەرجىمىنى ئۆزلىرىنىڭ مەۋقەسى ئاساسىدا تۇتارلىق بولغان دېيىشكە بولىدۇ. شۇڭا ھەر ئىككى تەرجىمىنىڭ تۇتۇمى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن. شۇنداقتىمۇ ئىلمىي تەرجىھ بابىدىن ئۈچىنچى بىر تەرجىماننىڭ يۇقىرىقى تەرجىمىلەرنى مۇۋاپىق كۆرمەسلىكى، ئورنىغا يەنە پەرقلىق تەپسىر بەرگەن مۇپەسسىرلەرنىڭ تۇتۇمى بويىچە يول تۇتۇشنى مۇۋاپىق كۆرۈشى تامامەن يوللۇق بىر ئىش. مەسىلەن، تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپكە ئوخشاش بىرى چىقىپ بۇ ھەقتە مەخسۇس ئىلاۋە يېزىپ، ئۆزىنى ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى تۈزەتكۈچى ۋە ئالدىنقىلارنىڭ خاتاسىنى ئوڭشىغۇچى سۈپىتىدە مەيدانغا چىقسا، دەلىللىك پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويسا تامامەن بولىدۇ. ھەتتا ئۆزىنى چاغلىماي ئالدىنقى تەرجىمىلەرگە قول شىلتىغۇدەك سالاھىيەت بارلىقىنى ئىددىئا قىلدىمۇ دەيلى، بىراق تەرجىمانىمىزغا ئوخشاش يۇقىرىقىدەك ئىددىئانى قىلىپ تۇرۇپ ئەمەلىي تەرجىمىگە كەلگەندە ئالدىنقىدىن پەرقسىز تەرجىمە قىلىپ قويۇشى، يەنى سەلەفلەر ئىككىنچى بىر تىلغا تەرجىمە قىلىش تۈگۈل ئەرەبچىنى يەنە بىر ئەرەبچە سۆز ياكى بايان بىلەن تەپسىرلەشنىمۇ رەت قىلىدىغان تۇتۇمدا بولۇشىغا قارىماي، ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن پەرقلەنگۈسىز تەرجىمە قىلىپ كېتىۋېرىش كۆچۈرۈشتىن پەرقى يوق بىر قىلمىشتۇر. ئۆز تەرجىمىسىنىڭ پەرقلىق ۋە ئۆزگىچە ئىكەنلىكىنى داۋراڭ سېلىپ تۇرۇپ، يەنى، ئۆزىنى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە مەنە بېرىشتە سەلەف سالىھلار يولىنى تاللىغۇچى كۆرسىتىپ تۇرۇپ ئالدىنقى تەرجىمانلارنىڭ لەۋزى تەرجىمىسىنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ ئېلىشى ئىلمىي جەھەتتىن تۇتامسىزلىق سادىر قىلىش، ئىددىئا باشقا، ئەمەلىيەت باشقا ئىش قىلىشتۇر. ئەخلاقىي جەھەتتىن بولسا، بۇ بىر تەرجىمە ئالىقاپلىقىدىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. ئالدىنقى تەرجىمىنى كۆچۈرگەندىمۇ ئېھتىيات بىلەن ئىش تۇتماستىن، زاھىرى تەرجىمىسىنىلا ئېلىپ ئارىسىدىكى تىرناق ئىچى ئىزاھاتنى تاشلاپ قويۇشى، يەنى ئۇدۇل تەرجىمە قىلىنغاندا ئاللاھنىڭ مەزكۇر سۈپىتىنى جىسىمانىي ئەزاغا، ھۈجەيرە توقۇلمىلاردىن تۈزۈلگەن، كونىلارنىڭ تەبىرى بويىچە گۆش بىلەن ياغدىن پۈتكەن ماددىي ئورگانغا ئوخشاش چۈشىنىلىپ قېلىش ئېھتىماللىقى بار بولغان بىر تەرجىمىنى يالاڭ ھالدا كەلتۈرۈپ قويۇشى، غەيىب، فىتنە قاتارلىق مۇھكەم ئايەتلەردە كەلگەن، ئەمما ئىزاھات بەرمىسىمۇ ئوقۇرمەنگە مەلۇملۇق بولغان ئۇقۇملارغا ئاتايىن نومۇر قويۇپ ئىزاھات بەرگەنچىلىك ئەھمىيەتنى مەزكۇر مۇتەشابىھ دائىرىسىدىكى ئايەتلەرگە كۆرسەتمەسلىكى تەرجىمانىمىزنىڭ سەلەف سالىھلارنىڭ سۈپەت ئايەتلىرىگە قانداق ئىنچىكىلىك بىلەن مۇئامىلە قىلدىغانلىقىدىن، تەپسىرلىگەندە قانداق پوزىتسىيە تۇتىدىغانلىقىدىنمۇ بىخەۋەر ئىكەنلىكىنى، يەنى بۇ ساھەدە ئىلمى ۋە چۈشەنچىسىنىڭ خاملىقىنى كۆرۈپ يېتىشكە يېتەرلىكتۇر. مەسىلەن، سەلەف يولىغا ئۇيغۇن تەپسىر قىلغۇچى مۇپەسسىرلەردىن ئىمام بەغەۋىي يۇقىرىقى ئايەتنىڭ مەنىسىنى ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ بەرگەن تەپسىرىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ ۋە مەزكۇر ئايەتتىكى «يەدۇللاھ» دېگەنلىكنىڭ ئەسلىدە «ئاللاھ ئۇلارغا ۋەدە قىلغان ياخشىلىقلاردا ۋاپا قىلىدۇ، يەنى ئەمەلىيلەشتۈرىدۇ» مەنىسىدە بولىدىغانلىقى بىلەن تەپسىرلەيدۇ[13]. ئىمام تەبەرىي ئايەتنىڭ ئىككى خىل تەپسىرى بارلىقىنى تىلغا ئېلىپ بىرىنچى مەنىسىنىڭ «پەيغەمبەرگە بەيئەت قىلغانلىقنىڭ ئاللاھقا بەيئەت قىلىش ھېسابلىنىدىغانلىقىنى ئىپادىلەش» ئىكەنلىكىنى، يەنە بىر مەنىسىنىڭ بولسا، «ئاللاھنىڭ ھەمدىمى، ياردىمى ئۇلار تەرەپتە بولىدىغانلىقىنى» بىلدۈرۈش ئۈچۈن شۇنداق ئىبارە ئىشلىتىلگەنلىكىنى قەيت قىلىدۇ[14]. سەلەف سالىھلار يولىغا ئۇيغۇن تەپسىر قىلغۇچى مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەردىن ئىمام ئىبنى كەسىر يۇقىرىقى ئايەتكە دائىر نەقلىي دەلىللەرنى كەلتۈرۈشتىن بۇرۇن ئايەتنى زاھىرى مەنىسى بويىچە چۈشەنمەيدىغانلىق تۇتۇمىنى ئىپادىلەپ: «ئاللاھنىڭ قولى ئۇلارنىڭ قوللىرىنىڭ ئۈستىدە دېگەنلىك، ئاللاھ بۇ بەيئەتكە ھازىر ۋە نازىر بولۇپ، ئەھدى قىلغۇچىلارنىڭ ئېيتقانلىرىغا سامىي بولۇپ تۇرۇۋاتىدۇ، ھەمدە ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئاشكارا جاكارلاۋاتقانلىرىغا قوشۇپ دىللىرىدىكىنىمۇ بىلىدۇ، دېگەنلىكتۇر» دەپ تەپسىر بېرىدۇ. قىسقىسى، سەلەف سالىھلارنىڭ يولى سۈپەت ئايەتلىرىنى تەشبىھ ۋە تەمسىلگە بۇراشتىن، كەيپىيات ۋە مەنە بىلەن ئىزاھلاشتىن يىراق تۇرغان ھالدا چۈشىنىش ۋە سۆزلەرنىڭ زاھىرى مەنىلىرىنىڭ مەقسەت قىلىنمايدىغانلىقىنى ئەقىدە قىلىشتىن ئىبارەت پىرىنسىپىغا تولىمۇ سەزگۈر، نازۇك ۋە چىرايلىق ئۇسۇلدا ئەھمىيەت بېرىپ ماڭغان. يەنى ئۇلار ئوقۇرمەننىڭ ئايەتنى چۈشەنگەن ۋاقىتتا «قول»غا ئوخشاش ئورگان ياكى ئەزاغا دىققىتى تارتىلىپ قالىدىغان مەنىگە جورىلىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئۇسۇلدا تەپسىرلەشكە ئەھمىيەت بەرگەن. تەرجىمانىمىز ئىزچىل ئۆزى مۇراجىئەتگاھ قىلىۋالغان ۋە «تەپسىرى مۇيەسسەر» دەپ خاتا ئاتىۋالغان ۋە توغرا ئاتىلىشى بويىچە «ئەتتەفسىيرۇلمۇيەسسەر» دەپ ناملانغان تەپسىردىمۇ بۇنداق تۇتۇم يوق بولۇپ، تەپسىرى مۇيەسسەردە مەزكۇر ئايەتنىڭ بۇنداق ئىبارە قوللىنىشىدا «ئاللاھنىڭ ئۇلارنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلاپ تۇرۇۋاتقانلىقى، ئاللاھنىڭ ئۇلارنى تۇرۇۋاتقان ئورنىغىچە بىلىدىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ئەمەلىيىتىدىكى ھەمدە دىللىرىدىكىنى ئاللاھنىڭ بىلىپ تۇرۇۋاتقانلىقى»[15] مەنىسى بارلىقىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇپ تەپسىرلەيدۇ. ئايەتتىن ئاۋۋال چۈشىنىشكە تېگىشلىك بولغان مەنىسىنى بايان قىلىپ بولغاندىن كېيىن ئەرەبچە ئوقۇغان ئوقۇرمەننىڭمۇ دەرھال كاللىغا كېلىدىغان قول مەنىسى بارلىقىنى چۈشىنىپ قالماسلىقى ئۈچۈن «بۇ ئايەتتە ئاللاھنىڭ ئۆزىگە لايىق رەۋىشتە «يەد» سۈپىتى بارلىقىنى ئىسپاتلاشقا دەلىل بارلىقىنى، ئەمما بۇ سۈپەتنى ئوخشىتىش ۋە كەيپىيات يۈكلەپ چۈشىنىشكە بولمايدىغانلىقىنى»[16] ئەسكەرتىدۇ. ئەپسۇسكى، تەرجىمانىمىز قۇرئان تەرجىمىسىدىلا ئەمەس، يېقىندا ئىككىنچى رەت نەشردىن چىقارغان «تەپسىرى مۇيەسسەر»نىڭ تەرجىمىسىدىمۇ ئوخشاش خاتالىقنى سادىر قىلىپ «يەد» سۆزىنى قول دەپ تەرجىمە قىلغان ۋە «بۇ ئايەتتە ئاللاھنىڭ ئۆزىگە لايىق قول سۈپىتىنىڭ بارلىقى ئىسپاتلىنىدۇ» دېيىش ئارقىلىق سەلەفنىڭ «يەد» سۆزىنى ئىككىنچى بىر تىلغا ئۆرۈش تۈگۈل ئەرەبچىسىنىمۇ «عضو أو جارحة» مەنىسىدە، يەنى تەندىكى ئورگان ياكى ئەزانىڭ ئىسمى بولغان «قول» مەنىسىدە دەپ چۈشىنىلىدىغان ئىزاھات بېرىپ قېلىشتىن ئېھتىيات قىلىپ كەلگەن، مەخسۇس تەنبىھلەپ تۇرغانلىقىغا قارىماي قۇرئان تەرجىمىسىدە سادىر قىلغان خاتا تەرجىمىنى شۇ پېتى تەپسىرى مۇيەسسەردىمۇ، قۇرئان تەرجىمىسىدىمۇ سادىر قىلغان. ھەمدە تەپسىرى مۇيەسسەردىكى «من غير تشبيه ولا تكييف»[17]، يەنى «بۇ سۈپەتنى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپىتىگە ئوخشىتىش ۋە كەيپىيات يۈكلەپ چۈشىنىشكە بولمايدۇ»دىن ئىبارەت ئەڭ مۇھىم قەيتنى تەرجىمە قىلماستىن ئاتلاپ كەتكەن، يونۇپ ئېلىۋەتكەن. يەنى، قۇرئان تەرجىمىسىنىلا ئەمەس، تەپسىرى مۇيەسسەرنىمۇ ھەم خاتا تەرجىمە قىلغان، ھەمدە تەپسىردە ئېنىق قىلىپ قەيت قىلىنغان نۇقتىنى تەرجىمە قىلماي ئېلىپ تاشلىۋەتكەن[18]. ئەمەلىيەتتە، كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تەفۋىز قىلىش يولى بۇنداق چۈشىنىشكە ھەمدە تەپسىرلەشكە پۈتۈنلەي قارشى بولۇپ، ئايەتتىن زاھىرى مەنىسى مەقسەت قىلىنمىغان دەپ چۈشىنىش ۋە «يەد» دەپ كەلگەن سۈپەتنى خۇددى فىتنە، غەيىب قاتارلىق ئۇقۇملارنىڭ تەلەپپۇزىغا ئوخشاش ئەينەن تەلەپپۇز قىلىپ ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش ۋە ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىش كېرەكلىكى بىز كەلتۈرگەن مەنبەلەردە ئوپئوچۇق بايان قىلىنغان. بىراق، تەرجىمانىمىز بۇ خىل تۇتۇمدىن كىلومېتىرلاپ يىراق بولۇپلا قالماي، ئەكسىچە «ئەتتەفسىيرۇلمۇيەسسەر»نىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىنىمۇ تۈزۈك ئاڭقىرىپ كەتمەي گېزىت خەۋەرلىرىنى تەرجىمە قىلغان پەدىدە تېيىز ۋە يۈزەكى مەنە بەرگەن ۋە تەرجىمىنىمۇ تولۇق قىلماستىن پۇرلاپلا تەرجىمە قىلىپ ئۆتۈپ كەتكەن. قىسقىسى تەرجىمە قىلىشتا تەپسىرى مۇيەسسەرنىڭ ئەسلىسىگە سادىق بولمىغان. قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدىمۇ ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن تەييار كۆچۈرۈپ ئالغان تەرجىمىنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن بولغان ئىزاھاتىنى، ھەمدە سەلەفلەرنىڭمۇ مېتودىغا چۈشىدىغان يۆنىلىشتىكى ئىزاھاتلارنى يونۇۋەتكەن ۋە مۇجەسسىمەلەرنىڭ[19] زاھىرى بويىچە تەپسىر بېرىش ئۇسۇلىغا ياتىدىغان زاھىرى تەرجىمىسىنى بېرىش بىلەن كۇپايىلەنگەن. ھەتتا كۆچۈرۈپ بولۇپمۇ ئاستىغا سەلەف سالىھلارنىڭ چۈشەنچىسىگە ئۇيغۇن ئىزاھاتمۇ بېرىپ قويمىغان. شۇنداق تۇرۇپ تەرجىمانىمىز ماقالىسىنىڭ «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا مۇتەشابىھ ئايەتلەردە ئۆزىمۇ چۈشەنمەيدىغان سەلەف سالىھلارنىڭ يولىنى تۇتقانلىقىنى ئىددىئا قىلغان. نەتىجىدە ھەم ئىددىئاغا چۈشمەيدىغان تۇتامسىزلىق سادىر قىلغان، ئەمەلىيەتتە بولسا، ئالدىنقىلارنىڭكىنى تۈزەش تۈگۈل بۇزۇشقا ياتىدىغان تەرجىمە كالامپايلىقىنى سادىر قىلغان. كەسىپ ئەخلاقى جەھەتتىن بولسا، تەرجىمە ئالىقاپلىقى سادىر قىلىشتىن يانمىغان.

ئىككىنچى مسىال: ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ 26 – ئايىتىدىكى «بيدك الخير» دېگەن ئىبارىگە بېرىلگەن تەرجىمىلەر: − ئېيتقىنكى، «ھەممە ياخشىلىق (نىڭ خەزىنىسى يالغۇز) سېنىڭ قولۇڭدىدۇر. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى. − ئېيتقىنكى، «ھەممە ياخشىلىق سېنىڭ ئىلكىڭدىدۇر». − ھەيئەت تەرجىمىسى. − ھەممە ياخشىلىق سېنىڭ ئىلكىڭدىدۇر. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى. يۇقىرىقى نەقىللەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مۇھەممەد سالىھ ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىدە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇنلىشىش بار. يەنە كېلىپ ئۇلارنىڭ تەرجىمىسىدە مۇئەييەن تەرەپ تۇتۇش ياكى سۈپەت ئايەتلىرى ھەققىدە ئۇلارنىڭ ئالاھىدە ئەسكەرتمىسى مەۋجۇت ئەمەس. شۇڭا ئومۇمەن سۈپەت ئايەتلىرىنى پەرقلىق ئورۇندا پەرقلىق ئېلىشتا تەپسىرگە ئۇيغۇنلاشقانلا بولسا مەسىلە يوق. يەنە كېلىپ يۇقىرىقى ئايەتتىكى «ياخشىلىق ئاللاھنىڭ قولىدا» ئىبارىسى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىستىلىستىكىسى بويىچىمۇ ياخشىلىقنىڭ ئاللاھنىڭ ئادەم بەدىنىدىكى ئورگان ۋە ئەزا مەنىسىدىكى قول مەنىسىدە بولماستىن ياخشىلىقنىڭ ئاللاھنىڭ ئىلىكىدە ئىكەنلىكى مەنىسى بىلەن تەڭداش مەنىگە ئىگە. بۇ مەنىدىن «ياخشىلىق ئاللاھنىڭ قولىدا» دېگەن سۆز، ئۇيغۇر تىلىدىكى «ھەممىنى ئۆزىنىڭ بارمىقىدا ئويناتتى» ئىبارىسىگە ئوخشاش كىنايە ۋە ئىستىئارىدىن پۈتكەن جۈملىلەرگە ئوخشاش بولۇپ، ئاللاھنىڭ بارچە ياخشىلىقنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكىدەك بىر مەنە يورۇتۇپ بېرىلگەن. شۇڭا يۇقىرىقى ئايەتلەردىكى «يد الله» ئىبارىسىنىڭ «ئاللاھنىڭ ئىلىكىدە» دەپ تەرجىمە قىلىنىشىنى كىنايە ۋە ئاللاھنىڭ قۇدرەت كامالىنى مەقسەت قىلىش يۈزىسىدىن خەلەف تەپسىرىگە ئۇيغۇن دېيىشكە بولىدۇ. كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تۇتقان يولى بويىچە بولغاندا، يەد (يد) سۆزىدىن ئاللاھنىڭ بىز چۈشىنىۋاتقان ھۈجەيرە ۋە توقولمىلاردىن تۈزۈلگەن قول مەقسەت ئەمەسلىكىنى جەزم قىلغان ھەمدە شۇ بويىچە ئەقىدە قىلغان ھالدا يەد سۆزىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىش، تەپسىرلىمەسلىك، مەنە بەرمەسلىكتۇر. بىلىمىزكى، سەلەف يولىنى تۇتقان مۇپەسسىرلەر بۇ تۈردىكى ئايەتلەرنى ئەينەن كەلتۈرۈپ، «يەد»نىڭ ئاللاھنىڭ سۈپىتى ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ ھەقىقىتىنىڭ پەقەتلا ئاللاھقا مەلۇملۇقى قاتارلىق ئىزاھلارنى يانداشتۇرۇپ ئۆتۈپ كېتىدۇ. نە ئىلكىدە مەنىسىنى، نە بىز كۆزدە تۇتقان كىنايە مەنىلىرىنى بېرىشتىن ئۆزىنى تارتىدۇ. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز خەلەف تەپسىرىگە ئۇيغۇن تەرجىمىنى تاللايدۇ. يەنى تەرجىمىدە ئۆزىگە ئائىت بىر ئەمگەك يوق. ئەكسىچە ئالدىنقى ئىككىسىدىن ئىككىنچىسىنى تاللاش بار. بۇنداق قىلىش، يەنى سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقانلىقنى ئىددىئا قىلىپ قويۇپ خەلەفچە تەرجىمە قىلىش، ياكى ئالدىنقى تەرجىمىنى ئەينەن كۆچۈرۈپ ئېلىپ تۇرۇپ يەنە مەن مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف يولى بويىچە ئىش كۆردۈم، دەۋېلىش ئەمەلىيەتتە تۇتۇرۇقسىزلىق، ئىلمىيلىك بابىدىن تۇتامسىزلىق، كەسىپ ئەخلاقى نۇقتىسىدىن تەرجىمە ئالىقاپلىقىدىن باشقا ئىش ئەمەستۇر.

ئۈچىنچى مىسال: زۇمەر سۈرىسىنىڭ 67 – ئايىتىدىكى «مطويات بيمينه» دېگەن ئىبارىگە بېرىلگەن تەرجىمىلەر: − ئۇلار ئاللاھنى ھەقىقىي رەۋىشتە تونۇمىدى. قىيامەت كۈنى زېمىن پۈتۈنلەي ئاللاھنىڭ چاڭگىلىدا بولىدۇ، ئاسمانلار ئاللاھنىڭ ئوڭ قولىدا قاتلىنىپ تۇرىدۇ، ئاللاھ ئۇلار (يەنى مۇشرىكلار) نىڭ شېرىك كەلتۈرگەن نەرسىلىرىدىن پاكتۇر ۋە ئۈستۈندۇر. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى. − مۇشرىكلار ئاللاھنى ئاللاھقا مۇناسىپ سۈپەت بىلەن تونۇمىدى. قىيامەت كۈنى زېمىن پۈتۈنلەي ئاللاھنىڭ تىزگىنلىشىدە بولىدۇ، ئاسمانلار ئاللاھنىڭ ئىلكىدە قاتلىنىپ تۇرىدۇ. ئاللاھ مۇشرىكلارنىڭ شېرىك كەلتۈرگەن نەرسىلىرىدىن پاكتۇر ۋە ئۈستۈندۇر. − ھەيئەت تەرجىمىسى. − مۇشرىكلار ئاللاھنى لايىقىدا ئۇلۇغلىمىدى. قىيامەت كۈنى زېمىن پۈتۈنلەي ئاللاھنىڭ چاڭگىلىدا بولىدۇ، ئاسمانلار ئاللاھنىڭ ئوڭ قولىدا قاتلىنىپ تۇرىدۇ، ئاللاھ مۇشرىكلارنىڭ شېرىك كەلتۈرگەن نەرسىلىرىدىن پاكتۇر ۋە ئۈستۈندۇر. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى.

يۇقىرىقى سېلىشتۇرمىغا قارايدىغان بولساق، ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە ئەھلىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تۇتقان مېتودى بويىچە ئىش كۆرگەنلىكى مەلۇم. لېكىن بىرىنچى تەرجىمە مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقمىغان. چۈنكى، مۇھەممەد سالىھ ئايەتتىكى «مطويات بيمينه» دېگەن ئىبارىنى مۇپەسسىرلەرنىڭ بۇ ھەقتىكى ھەدىسلەر بىلەن شەرھلىگەنلىكىگە قاراپ زاھىرى مەنىسىچە تەرجىمە قىلىپ قويغان. نەتىجىدە سۈپەت ھەققىدە كەلگەن ئايەت ۋە ھەدىسلەرنى قايسى خىل ئەقىدىۋى پىرىنسىپ ئاساسىدا چۈشىنىپ ئاندىن ئىزاھلاش كېرەكلىكىدە مۇئەييەن بىر تۇتۇم بەلگىلىمەسلىكى بۇ خىل سەۋەنلىككە يول ئاچقان. ئىككىنچى تەرجىمىدە بولسا، بۇ ۋەزىيەت بىر قەدەر تۈزىتىلگەن ھەمدە تەرجىمە ئارقىلىق يورۇتۇشتا خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ ئىزاھاتىغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ تەرجىمە قىلىنغان. ئۇنداقتا، ئۈچىنچى تەرجىمىچۇ؟ ئۈچىنچى تەرجىمىدە ھېچقانداق ئۆزگىرىش يوق بولۇپ، «مطويات بيمينه» دېگەن ئىبارە مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسى قانداق بولسا، شۇنى ئەينەن ئىشلەتكەن. ئەمەلىيەتتە مۇھەممەد سالىھنىڭ «ئوڭ قول» دەپ تەرجىمە قىلىشى ئىمام مۇسلىم رىۋايەت قىلغان ھەدىستىكى «ثم يأخذهن بيده اليمنى»، يەنى، زاھىرى مەنىسىدە: «شۇنىڭ بىلەن قاتلانغان ئاسمانلارنى ئوڭ قولىدا تۇتۇپ تۇرىدۇ»[20] دەپ كەلگەن ھەدىسنى ئاساس قىلىپ تەرجىمە قىلغان. ھالبۇكى، مۇپەسسىرلەر بۇ ھەدىسلەرنى يۇقىرىقى ئايەتنىڭ مەزمۇنىنى بېيىتىش يۈزىسىدىن نەقىل كەلتۈرگەن بولۇپ، ئۇلار ھەدىسنىڭ مەتنىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ «بيمينه» دېگەندىن «ئوڭ قولى» مەقسەت قىلىنغان دەپ تەپسىرلىگەن ئەمەس. ئەكسىچە ئايەتنى بېيىتقان مەزكۇر سەھىھ ھەدىسمۇ ئوخشاشلا سۈپەت ئايەتلىرى بىلەن تەڭ ماقامدا مۇئامىلە قىلىنىدىغان «سۈپەت ھەدىسلىرى»دۇر. شۇڭا بۇ ھەدىسلەرنى چۈشىنىش ۋە تەپسىرلەشمۇ ئوخشاشلا سۈپەت ئايەتلىرىگە ئوخشاش بولغان بولۇپ، كۆپچىلىك سەلەفلەرنىڭ تۇتقان يولى مۇشۇ تەرىقىدە بولغان. دېمەك ئۇلارنىڭ سۈپەت ھەدىسلىرىدىكى يولى يۇقىرىدا بىز زىكرى قىلىپ ئۆتكەندەكتۇر. شۇنداقلا ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل ئېيتقاندەكتۇر. ئۇ، بۇ ھەقتە شۇنداق ئېيتقان: «ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرى خۇسۇسىدا كەلگەن ھەدىسلەردە سۈپەتلەرنىڭ مەنىلىرى توغرۇلۇق ئىزدىنىپ ئولتۇرماستىن قانداق كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىلىدۇ. بۇ سۈپەتلەر ئىنسان ئاڭلىغان چاغدا دەرھال كاللىسىغا كېچىدىغان مەنىلىرىنىڭ ئەكسىچەدۇر. بىز بۇ ھەدىسلەرنى رەسۇلۇللاھتىن كەلگەن دەپ تەستىقلاش ۋە ئىشىنىش بىلەن بىرگە ئاللاھقا دائىر ھەرقانداق ئوخشىتىش كېلىپ چىقىدىغان مەنىلەرنى رەت قىلىمىز. ئەقىلگە كېچىدىغان، ياكى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولىدىغانلىكى ھەرقانداق مەنىدە ئاللاھقا كەيپىيات يۈكلەش، ئوخشىتىش ۋەزىيىتى كېلىپ چىقىدۇ. ھالبۇكى بۇنداق ۋەزىيەتلەر ئاللاھ ھەققىدە يۈز بېرىشى مۇھالدۇر»[21]. مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە دەل مۇشۇ نۇقتا دىققەتكە ئېلىنماستىن، ئايەتتە «بيمينه» دەپ كەلگىنى ھەدىستىكى «بيده اليمنى» دېگەنلىك بولىدۇ دەپ خاتا چۈشىنىلگەن ھەمدە دەل ئىمام ئەھمەد مەنسۇبلانغان سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ تۈرلۈك ئايەتلەرگىمۇ، ھەدىسلەرگىمۇ ئوخشاش پىرىنسىپ ۋە مەۋقە ئاساسىدا مۇئامىلە قىلىش كېرەكلىك نۇقتىئىنەزەرىنى تەرجىمىدە تەتبىقلاشقا سەل قارالغان. نەتىجىدە ئوقۇرمەنگە ھەقىقىي قول مەنىسىنى ھېس قىلدۇرىدىغان چۈشەنچىگە كەلتۈرۈپ قويىدىغان تەرجىمىنى بېرىپ قويغان. ئىككىنچى تەرجىمىدە بولسا، تەرجىمىدە تۇتارلىق بولغان. يەنى «يەد»كە ئالاقىدار ئايەتلەرنى ئاللاھنىڭ ئىلىكىدىكى ئىش ئىكەنلىكىگە، قۇدرەت كامالىغا تارتىپ ئىزاھلاش بويىچە «ئاللاھنىڭ ئىلىكىدە قاتلىنىدۇ» مەنىسىنى بەرگەن. بۇمۇ ئۆز ئورنىدا ئۇيغۇن تەرجىمە بولغان. ئۈچىنچى تەرجىمىدە بولسا، ئەگەر تەرجىمانىمىز ھەقىقەتەن ئۆزى دەۋا قىلىۋاتقىنىدەك سۈپەت ئايەتلىرىگە مەنە بېرىشتە سەلەف سالىھلارنىڭ يولى بويىچە ئىش كۆرگىنىدە، ئىككىنچى تەرجىمىنى خەلەف تەپسىرىنىڭ پۇرىقى بار، دەپ ئالمىغان تەقدىردىمۇ ئالدىنقى بىرىنچى تەرجىمىنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ ئېلىشتىن بۇرۇن، سەلەف سالىھلارنىڭ يولىنى تۇتقان مۇپەسسىرلەرنىڭ مەۋقەسى زادى قانداق ئىدى؟ ئايەتنى ئاللاھنىڭ «ئوڭ قولى» دەپ، ھەدىسلەردىكى «بيده اليمنى»نى شۇ ئايەتنى ئوڭ قولى دەپ تەرجىمە قىلىشقا ئاساس دەپ چۈشىنەمتى، ياكى ئايەتتىكى «بيمينه»نىمۇ، ھەدىستىكى «بيده اليمنى» دېگەن ئىبارىنىمۇ ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل تەۋەلەنگەن مەيدان بويىچە يول تۇتۇپ، ھەر ئىككى ئىبارىدىن بىز بىلىدىغان قولنى ياكى ئاتالمىش «بىزنىڭ قولىمىزغا ئوخشىمايدىغان ئۆزىگە لايىق قولى» دەپ سۈپەتلەشنى ئاساس قىلاتتىمۇ، ياكى يۇقىرىقى مەۋقە بويىچە قانداق ئىبارە بىلەن كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە مەنىسى ياكى ئىزاھاتىغا چۆكمەستىن «ئامەننا» دەپ ئىشىنىش، ھېچقانداق تەپسىر ۋە مەنە بەرمەسلىك، ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ئايان دەپ، سۆزنىڭ مەنىسىنى ھەقىقىي بىلگۈچى بولغان ئەسلى ئىگىسىگە، يەنى ئاللاھقا تاپشۇرۇشتىن ئىبارەت «تەفۋىز» قىلىش مەۋقەسىدە بولغانمۇ، بۇنى ئېنىقلىشى كېرەك بولاتتى. ئەگەر ھەقىقەتەن ئالدىنقىنى تۈزەش ئىددىئاسىدا راست بولسا، مەزكۇر «ئوڭ قولى» دەپ ئېلىشنىڭ سەلەفنىڭ «بىز بۇ ئايەتلەرگە مەجاز مەنىلىرىدىن خالىي بولغان ھەقىقىي مەنىلىرى بويىچە تەپسىر بەرمەيمىز، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئاللاھنى مەزكۇر سۈپەتلەرنىڭ زاھىرى مەنىسىدىن پاك دەپ بىلىمىز» دېگەندىن ئىبارەت تۈپ پىرىنسىپقا توغرا كەلمەيدىغانلىقىنى دىتلىشى، ھەمدە تەرجىمە قىلغاندا بۇنى دىققەتكە ئېلىپ تۇرۇپ قانداق تەرجىمە قىلىش خۇسۇسىدا ئىزدىنىشى، تەۋىل يولىنى تۇتقان تەقدىردىمۇ ئەقەللىي ھالدا سەلەفلەرنىڭ بۇ تۈردىكى ئايەتلەرگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى ئەسكەرتىشى، مەزكۇر بىرىنچى تەرجىمىدىكى خاتاغا ئوخشاش شەكىلدە دەسسىمەستىن مۇناسىپ سۆز ئىشلىتىشى ئاقىلانە بولار ئىدى. بۇنىمۇ قىلمىغاندا، ئۆزى بەرگەن تىزىملىكتىكى سەلەفلەرنىڭ يولى بويىچە قىلىنغان تەپسىرلەرنىڭ ئەڭ نادىرلىرىدىن ھېسابلىنىدىغان ئىبنى كەسىرنىڭ تەپسىرىگە قارىسىلا مەسىلە ئايان بولاتتى. ئىبنى كەسىر مەزكۇر ئايەتنىڭ تەپسىرىدە مۇناسىۋەتلىك ھەدىسلەرنى كەلتۈرۈشتىن بۇرۇنلا، ئايەتنى ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ھەدىسلەرنى سەلەفنىڭ يولى بويىچە چۈشىنىش كېرەكلىكىنى ئەسكەرتكەن بولۇپ، نەقىللەردىن سىرت ئۆزىدىن بىرەر ئەرەبچە ئىزاھ ياكى مەنە يۈكلىمىگەن. پەقەتلا شۇ سۆزلەرنى بايان قىلىش بىلەن كۇپايىلەنگەن. ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «مەزكۇر ئايەتكە ئالاقىدار نۇرغۇن ھەدىسلەرمۇ رىۋايەت قىلىنغان بولۇپ، بۇ تۈردىكى ئايەت - ھەدىسلەردە تۇتۇشقا تېگىشلىك يول سەلەف سالىھلارنىڭ يولىدۇر. ئۇشبۇ يول بولسا: قانداق يېتىپ كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش، ئايەتكە كەيپىيات - ئوبراز يۈكلىمەسلىك، بۇرمىلىماسلىقتۇر»[22]. مەلۇم بولدىكى تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلغىنىغا تۇشلۇق سۈپەت ئايەتلىرىگە ئالاھىدە مۇئامىلە قىلغانمۇ ئەمەس، سەلەف سالىھلارنىڭ يولىغا ئۇيغۇن يول تۇتقانمۇ ئەمەس. بەلكى گېزى كەلگەندە رەتسىز تۈستە ئۆزىنىڭ ئىددىئا قىلغان يولىغا خىلاپ ھالدا گاھىدا «ئاللاھنىڭ ئىلىكىدە»، «گاھىدا ئاللاھنىڭ قولى»، تەپتارتمىسا «ئاللاھنىڭ ئوڭ قولى» دېگەندەك قايسى تەرجىمىدىن قوراشتۇرۇش قولاي كەلسە شۇ يەردىن كېسىپ چاپلاشتىن باشقىنى قىلمىغان. ئومۇمەن قولىمىزدىكى ئۈچ تەرجىمىنى سېلىشتۇرغاندا، بىرىنچى تەرجىمىدىكى خاتا تەرجىمە ئىككىنچى تەرجىمىدە تۈزەش بىلەن بىر قەدەر ئىسلاھ قىلىنغان، ئۈچىنچىسىدە، يەنى مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدە ئىش ئەسلىدىكى بۇزۇق پېتى قېلىۋەرگەن. نەتىجە ئېتىبارى بىلەن سۈپەت ئايەتلىرىنىڭ تەرجىمىلىرىنى ئۆزئارا سېلىشتۇرغاندا، مەيلى ئاللاھنىڭ قۇرئاندىكى «يەد» سۈپىتىگە ئالاقىدار ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسى بولسۇن، ياكى باشقا سۈپەتلەرگە ئالاقىدار ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسى بولسۇن، مەزكۇر ئۈچىنچى تەرجىمە ئاساسەن ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ قوراشتۇرۇلمىسىدىن پەرقسىز چىققانلىقى مەلۇم بولىدۇ. يەكۈن ئېتىبارى بىلەن قۇرئان كەرىمنىڭ مەزكۇر ئاتالمىش يېڭى تەرجىمىسىدە تەرجىمانىمىزنىڭ ئىددىئا قىلغان رەۋىشتىكى يولنى، يەنى سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقان مۇپەسسىرلەرنىڭ تۇتۇمىغا لايىق كېلىدىغان بىرەر تۇتۇم ياكى تەرجىمىنى، ھەتتا بىرەر ئىزاھاتنى تېپىش مۇمكىن ئەمەس. ئومۇمەن ياساپ قوراشتۇرغان ئاتالمىش تەرجىمىلەرنىڭ ھەممىسىدە ئۆزىگە خاسلىقلىقنى، ئاتالمىش 21 يىللىق ئىزدىنىشكە ئەينەك تۇتقىدەك بىرەر ئۆزگىچىلىكنى ئۇچرىتىش بەسى مۈشكۈل. تەرجىمىنىڭ تېگىدە بىرەر ئىلمىي ئىزدىنىش ياكى ئىجتىھادلىق ئەمگەكنى تېپىشمۇ تەس. بۇ ھالەتكە قارالسا تەرجىمانىمىزنىڭ ئەقەللىي ئۆزى تىزىملىك قىلىپ تىزىۋالغان تەپسىرلەرنى ئوڭ تۇتۇپ ئەتراپلىق كۆرگەنلىكىمۇ دەرگۇمان. مەۋجۇت تەرجىمىلەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا بولسا، ئايان بولىدىغىنى كۆتۈرۈپ چىققان تەرجىمىسىنىڭ قانداقتۇر «جاپالىق» قوراشتۇرۇشتىن كەلگەن بىر تۈرلۈك «لېنتا كېسىپ ئۇلاش» تەرىقىسىدىكى ئىش ئىكەنلىكى، سەلەف يولىنى دەۋا قىلىپ ئەمەلىيەتتە سەلەفسىزلىك قىلغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. سۈپەت ئايەتلىرىگە دائىر تەرجىمىلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ، مەسىلەن، ئاللاھنىڭ «وجه, عين، أعين, جنب، يد» قاتارلىق سۈپەتلىرى ھەققىدە كەلگەن ئىبارىلەرنىڭ تەرجىمىسىنىڭ ئاساسەن ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ بىرىدىن ئۇدۇل ئالغانلىقى، ھەتتا جۈملە كۆچۈرۈشلا ئەمەس، پەرقلىق تەرجىمە نەزەرىيەسى ئۇسلۇبى بويىچە ئوخشىمىغان ئۇسلۇب ۋە جۈملە قۇرۇلمىلىرىغا سېلىپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلىش مۇمكىن بولىدىغان تۇرۇپ ئايەت تەرجىمىلىرىگە ھېچقانداق تەرجىمە ئەمگىكى سىڭدۈرمەستىن ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن ئابزاس - ئابزاس ھالىتىدە ئەينەن ئالغانلىقى، يەنە بەزى ئابزاسلارنىڭ بىرىنچى بۆلىكىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدىن بىرىدىن، قالغان قىسمىنى يەنە بىر تەرجىمىنىڭ بۆلىكىدىن قوراشتۇرغانلىقىدەك ھالەتلەرمۇ بىزنىڭ مەزكۇر تەرجىمان ۋە ئۇنىڭ «تەرجىمە»لىرى ھەققىدىكى يۇقىرىقى تەنقىدىي مۇئەييەنلەشتۈرمىلىرىمىزنى كۈچلۈك ئاساس بىلەن قۇۋۋەتلەيدۇ. خوش، ناۋادا تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا ئېيتقان ۋە: «ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىنى ۋە مۇتەشابىھ (مەنىسى ئېنىق ئەمەس) ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولى بويىچە ئىش كۆردۇق. بۇ ماۋزۇدا ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئەگەشتۇق» دېگەن بۇ سۆزلىرىدىن بىر قەدەم ئارقىغا دەسسەپ، ئەسلى كۆزدە تۇتقىنىنىڭ ئومۇم سۈپەت ئايەتلىرى بولماستىن، نوقۇل ئۆزىنىڭ ئۆرنەك بېرىپ كۆرسەتكەن «ئىستەۋا» ئايىتىگە بەرگەن تەرجىمىسىنى كۆزدە تۇتقانلىقىنى دەۋا قىلىپ قالسا، بىزمۇ دەيمىزكى، تەرجىمانىمىزنىڭ ئىستەۋا ئايىتىدىكى دەۋاسى ئوخشاشلا تۇتۇرۇقسىز بولۇش بىلەن بىرگە مەزكۇر تەرجىمىدە سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقانلىق  ئىددىئاسىمۇ تۇتامسىزلىق بىلەن تولغان. بۇنى ئىلمىي ئاساسلار بىلەن ئىسپاتلىشىمىز تامامەن مۇمكىن. شۇڭا بىز نۆۋەتتىكى تېمىمىزدا تەرجىمانىمىز ئۆرنەك قىلىپ كۆرسەتكەن ئۇشبۇ «ئىستەۋا» سۆزىنى تەرجىمە قىلىشتا زادى قانداق يول تۇتقانلىقىنى، تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر ئىددىئاسىدا زادى قانچىلىك تۇتاملىق بولالىغان ياكى بولالمىغانلىقىنى ئېچىپ بەرمەكچىمىز. ئۇنداقتا دىققەتلەر كېيىنكى تېمىمىزدا بولغاي!

---
نەقىل مەنبەلىرى:
[1] سۈرە ئەئراف، 54 - ئايەت. 
[2]مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، 1- نەشرى، 645 - بەت. 
[3] السيوطي: الاتقان في علوم القرآن، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 3/15. 
[4] سۈرە شۇرا، 11 - ئايەت. 
[5] ابن كثير: تفسير القرآن العظيم، ط دار الطيبة للنشر والتوزيع، 3/427. 
[6] ابن رجب: فتح الباري، ط مكتبة الغرباء الأثرية، 3/117-118. 
[7] النووي: شرح النووي على مسلم، ط دار إحياء التراث العربي، 6/36. 
[8] ابن تيمية: مجموع الفتاوى، ط مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف، 4/2. 
[9] أنظر: السيوطي: الاتقان في علوم القرآن، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 3/15. البيهقي: الاعتقاد والهداية إلى سبيل الرشاد على مذهب السلف وأصحاب الحديث، ط دار الهدي النبوي (المنصورة)، 1/118. النووي: شرح النووي على مسلم، ط دار إحياء التراث العربي، 6/36. 
[10] ابن حجر العسقلاني: فتح الباري، ط دار المعرفة - بيروت، 13/351. 
[11] البيهقي: الأسماء والصفات، ط دار الجيل - بيروت 1/569. 
[12] البيهقي: الأسماء والصفات، ط دار الجيل - بيروت، 1/589. 
[13] البغوي: معالم التنزيل في تفسير القرآن، ط دار طيبة للنشر والتوزيع، 7/300. 
[14] البيهقي: جامع البيان في تأويل القرآن، مؤسسة الرسالة، 22/210. 
[15] نخبة من أساتذة التفسير: التفسير الميسر، مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف، ط7، ص 512. 
[16] نفس المصدر السابق. 
[17] نفس المصدر السابق. 
[18] «تەپسىرى مۇيەسسەر»نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، 817 – بەتكە قاراڭ! تەرجىمە قىلغۇچى: مۇھەممەد يۈسۈپ. 2023 – يىل 2 - نەشرى. قوشۇمچە: تەرجىمانىمىز مەزكۇر تەرجىمە تەپسىر كىتابىنىڭ بىرىنچى نەشرىدە تەپسىرنىڭ سۈپەتكە ئالاقىدار قىسمىنى پۈتۈنلەي تەرجىمە قىلماي ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكەن. ئىككىنچى نەشرىدە بولسا يۇقىرىقى پۇرلىۋېتىلگەن تەرجىمىسىدە «تەپسىرى مۇيەسسەر»دىكى مۇھىم نۇقتا تەرجىمە قىلىنماستىن چالا ھالىتىدە، ئورۇنسىزچە تىرناق ئىچىگە ئېلىنىپ تەرجىمە قىلىنغان ۋە بۇ چالا تەرجىمىسىمۇ خاتا چىققان. 
[19] مۇجەسسىمە: ئاللاھنى جىسىملاشتۇرغۇچى، ماددىي ئالەمدىكى ئىنسان ۋە باشقا جانلىقلارغا ئوخشاش شەكىل ۋە ماھىيەتتىن تەركىب تاپقان مەۋجۇتلۇقلار قاتارىدا تەسۋىرلەپ چۈشەنگۈچى تائىپە. 
[20] مسلم: (2148). 
[21] ابن حمدان الحنبلي: نهاية المبتدئين، ط مكتبة الرشد للنشر والتوزيع، ص 33. 
[22] ابن كثير: تفسير القرآن العظيم، ط دار طيبة للنشر والتوزيع، 7/113..

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (9)

5. ئىستىۋائ (الإستواء) مەسىلىسىدىكى تۇتامسىزلىقلار
تەرجىمانىمىز «ئۆزگىچەلىكلەر» قاتارىدا قۇرئان كەرىمدە جەمئىي يەتتە ئورۇندا زىكرى كەچكەن «استوى (ئىستەۋا)» سۆزىگە سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ يولىنى تۇتۇش ۋە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئەگىشىش يۈزىسىدىن «استوى» سۆزىنى «علا»، «ارتفع» دېگەن مەنىلىرى بويىچە تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆرگەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ مەزكۇر تاللىشىنىڭ سەۋەبلىرىنى تۆۋەندىكى سۆزلەر بىلەن ئىزاھلاشقا تىرىشىدۇ: «ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىنى ۋە مۇتەشابىھ (مەنىسى ئېنىق ئەمەس) ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولى بويىچە ئىش كۆردۇق. بۇ ماۋزۇدا ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئەگەشتۇق. مەسىلەن: ئاللاھ تائالا توغرۇلۇق كەلگەن ‹اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ›[1] دېگەن ئايەتنى ‹ئەرشكە ئۆرلىدى› دەپ تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆردۇق. چۈنكى ئەرەب تىلىدىكى ‹اسْتَوَى› دېگەن سۆز ‹علا›، ‹ارتفع› يەنى ‹يۈكسەلدى، ئۆرلىدى› دېگەن مەنىلەرنى ئىپادىلەيدۇ. ئەڭ مەشھۇر قامۇس ‹لىسانۇل ئەرەب› تە مۇنداق دېيىلگەن: ئىمام ئەخپەش‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزنى ‹علا› يەنى ‹ئۈستۈن بولدى› دەپ چۈشەندۈرگەن. مەسىلەن: ‹استويت فوق الدابة، على ظهر البيت أي علوته› يەنى (ئۇلاغنىڭ ئۈستىگە چىقتىم، ئۆينىڭ ئۈستىگە ئۆرلىدىم، يەنى ئۈسـتۈن بولدۇم) دېگەنگە ئوخشاش[2]. تابىئىن ئۆلىمالىرىدىن مۇجاھىد ئايەتتىكى‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹علا› يەنى ‹ئۈستۈن بولدى› دەپ مەنە ئېيتقان. كاتتا مۇپەسسىرلەردىن ئىبنى جەرىر تەبەرىي ئۆز تەپسىرىدە‹الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى›[3] دېگەن ئايەتكە ‹الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ ارتفع وعلا› يەنى، ‹رەھمان ئاللاھ ئەرشكە ئۆرلىدى ۋە ئۈستۈن بولدى›دەپ تەپسىر قىلغان. ھىجرىيە ئىككىنچى ئەسىردە ئۆتكەن مەشھۇر تىلشۇناس ئالىم ئەبۇلئابباس سۇئلەب‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹علا› يەنى ‹ئۈستۈن بولدى› دەپ مەنە ئېيتقان. ئىلگىرىكى ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەرنىڭ بىرىدە: ‹مەرھەمەتلىك ئاللاھ ئەرش ئۈستىدە قارار ئالدى› دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولسا، يەنە بىرىدە: ‹مەرھەمەتلىك ئاللاھ ئەرش ئۈستىدە مۇستەۋى بولدى›دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، ئالدىنقىسىدا ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹استقر› يەنى (ئورۇن ئالدى ياكى ئورۇنلاشتى) دەپ مەنە ئېيتىلغان. ھالبۇكى، ھېچقانداق بىر مۇپەسسىر ۋە ھېچقانداق بىر تىلشۇناس ئالىم ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹استقر› دەپ مەنە ئېيتىپ باققان ئەمەس. بۇ تەرجىمىلەرنىڭ كېيىنكىسىدە،‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزنى ‹مۇستەۋى بولدى›دەپ ئالغان. ھالبۇكى،‹مۇستەۋى بولدى›دېگەن سۆزدىن ھېچنىمىنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا مۇنداق بىر سۆز يوق. شۇ ئېنىقكى، ‹قۇرئان كەرىم› مەنىسىنى چۈشىنىپ ئەمەل قىلىش ئۈچۈن نازىل قىلىنغان كىتابتۇر. ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆز ‹قۇرئان كەرىم›دىكى‹المﱠ›، ‹حم›دېگەن ھەرپلەرگە ئوخشاش مەنىسى مۇئەييەن ئەمەس ھەرپلەر قاتارىدىن ئەمەستۇر. ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ‹اسْتَوَى›دېگەن بۇ سۆزنى باشقا مەنىلەردە تەرجىمە قىلغاندىن ياكى ئۇنى ئەرەبچىسى بويىچە يېزىپ قويغاندىن كۆرە، ئۆزىنىڭ لۇغەتتىكى مەنىسىنى بولسىمۇ تەرجىمە قىلىش ئەۋزەل ئەمەسمۇ؟!»[4] .

تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى ئوچۇقلىمىسى قارىماققا سۈپەت ئايەتلىرىنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف سالىھلارنىڭ يولىنى تۇتقانلىقنى ، جۈملىدىن «ئىستەۋا» سۆزى كەلگەن سۈپەت ئايەتلىرىنى «علا وارتفع» مەنىسى بويىچە ئېلىشنىڭ يوللۇق ئىكەنلىكىنى، ئەقەللىي تەقدىردە تەرجىمە قىلىشتا سەلەف سالىھلارنىڭ ئىستەۋا ئايىتىگە بەرگەن تەپسىرىنى ئاساس قىلغانلىقنى ئۇرغۇلاشقا سەۋەب ياكى دەلىل قىلىپ كۆرسىتىشكە ئورۇنلۇقتەك كۆرۈنسىمۇ، نەتىجىدە تەرجىمانىمىز يۇقىرىقى «علا وارتفع» دېگەن سۆزلەرنى ئۇيغۇرچە لۇغەت مەنىسى بويىچە «ئۆرلىدى» دەپ تەرجىمە قىلىپ قويۇش ئارقىلىق بىلىپ - بىلمەي ئۆزى ئالدىنقى تەرجىمىلەرگە قارىتا ئەيىبلىگەن خاتالىققا يەنە ئۆزى بىر قوللۇق دەسسەپ بېرىشتىن ساقلىنالمىغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەزكۇر ئوچۇقلىمىسى ئارقىلىق ئەمەلىيەتتە ئۆزى تەكىتلەۋاتقان سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ ئايەتلەرگە قارىتا تۇتقان ئىلمىي پىرىنسىپلىرىنى، ئەقىدىۋى مىزانىنى قىلچە چۈشەنمەيدىغانلىقىنى ئىپادىلەپ قويغان. چۈنكى ئىستەۋا ئايىتىنى «علا وارتفع» مەنىسىدە تەپسىرلەش گەرچە ئاز بىر قىسىم سەلەف سالىھلارغا ئائىت تەپسىر بولسىمۇ، لېكىن ئۇلار «علا وارتفع» سۆزلىرىدىن مەزكۇر سۆزلەرنىڭ ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش، تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراپ يۈكسىلىش، كۆتۈرۈلۈش مەنىسىدىكى «ئۆرلىدى» دېگەن مەنە بويىچە ئىزاھلىغان ئەمەس. بۇنىڭدىن سىرت تەرجىمانىمىز يەنە ئۆزىنىڭ مەزكۇر «ئۆرلىدى» دېگەن تەرجىمىسىنى سەلەف سالىھلارنىڭ «علا وارتفع» دېگەن ئىزاھاتىنىڭ دەل مەنىسىدەك، يەنى ئۇلارنىڭ چۈشەنچىسىدىكى «علا وارتفع» سۆزىنىڭ تەرجىمىسى بىزنىڭ تىلىمىزدىكى «ئۆرلىدى» دېگەن مەنىسىگە ئۇدۇل كېلىدىغاندەك قىلىپ ئالدىنئالا «ئۆرلىدى» دېگەن مەنىنى بېكىتىۋالىدۇ، ھەمدە سەلەفلەردىن ئۇممەسەلەمە، ئىمام مالىك قاتارلىقلارنىڭ ئىستەۋا ھەققىدىكى سۆزىنى شۇ ئاساستا بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلىشتەك يەنە بىر قاتار ئىلمىي خاتالىقلارنى، پوملاش ۋە قايچىلاش شەكلىدىكى گەپ ئوينىتىشلارنى سادىر قىلىدۇ. تەرجىمانىمىزنىڭ ئىستەۋا ئايىتىگە دائىر مەزكۇر تەرجىمىسىدىكى قۇسۇرلارنى ۋە ئىلمىي بولمىغان نۇقتىلارنى يۇقىرىقى نەقىلدىكى بايانلىرى ئاساسىدا مۇنداق بىرقانچە نۇقتىدىن دەلىللەپ چىقىش مۇمكىن:

بىرىنچىدىن، ئىستەۋا ئايىتىنى «علا وارتفع» مەنىسى بىلەن ئىزاھلاش كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تەپسىرى بولماستىن ئەبۇلئالىيە، مۇجاھىد قاتارلىق ئاز بىر قىسىم سەلەفلەردىن كەلگەن تەپسىردۇر. مەسىلىنىڭ تەھقىقى شۇكى، مەزكۇر تەپسىر ئىمام نەۋەۋىي كۆرسىتىپ ئۆتكەن ئاز بىرقىسىم سەلەفلەرنىڭ ۋە كۆپچىلىك خەلەفلەرنىڭ تۇتقان يولى بولغان تەۋىل قىلىش يۆنىلىشىدىكى ئىزاھات بولۇپ، كۆپچىلىك سەلەفنىڭ مەيدانى بىز تەكىتلەپ ئۆتكەندەك: «قانداق بولسا شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش، تەپسىر ۋە مەنە بېرىشتىن ئۆزىنى تارتىش»تۇر. بۇ ۋەجىدىن ئىستەۋا ئايىتى ھەققىدىكى تۇتۇم تارىختىن بېرى كۆپچىلىك سەلەف ئالىملىرى بىلەن ئاز بىر قىسىم سەلەف ۋە كۆپچىلىك خەلەف ئالىملىرى ئارىسىدا پەرقلىق پوزىتسىيە ۋە ئىزاھاتلارغا ئىگە بولۇپ كەلگەندۇر. مەسىلىنىڭ نېگىزى ئالىملارنىڭ ئال ئىمران سۈرىسىىنىڭ 7 – ئايىتىدىن مەيدانغا كەلگەن «مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى ئىلىمدە توشقانلار بىلەمدۇ، يوق» مەسىلىسىگە تۇتىشىدىغان بولۇپ، تەفۋىز يولىنى تۇتقۇچىلار، يەنى ئايەتكە مەنە بەرمەسلىك، تەپسىرلىمەسلىك، شۇنداقلا ئايەتنىڭ زاھىرى مەنىسى بويىچە چۈشەنمەسلىك شەرتى بىلەن قانداق كەلگەن بولسا شۇنداق ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش تەرەپتارلىقىدىكىلەر ئايەتنى چۈشىنىشتە «مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى ئىلىمدە توشقانلار بىلمەيدۇ، بەلكى ‹ئامەننا› دەپ تەستىقلاپ ئۆتۈپ كېتىدۇ» دېگەن قاراشقا كەلگەن ۋە سۈپەت ئايەتلىرىگە تەپسىر بېرىشتىن ئۆزىنى تارتقان. ئەمما مۇجاھىد، دەھھاك، رەبىئ ئىبنى ئەنەس، مۇھەممەد ئىبنى جەئفەر ۋە بىر رىۋايەتتە ئىبنى ئابباس قاتارلىق بىر بۆلۈك سەلەفلەر، شۇنداقلا كۆپچىلىك خەلەف ئالىملىرى مەزكۇر ئايەتنى «مۇتەشابىھ ئايەتلەرنىڭ مەنىسىنى ئىلىمدە توشقانلارمۇ بىلىدۇ» دەپ چۈشەنگەن ۋە «ئاللاھنى ئوخشىتىش ۋە كەيپىيات يۈكلەشتىن خالىي ھالدا تەۋھىدكە زىت كەلمەيدىغان رەۋىشتە تەۋىل قىلىپ ئىزاھلاشنى، مەنە بېرىپ تەپسىرلەشنى» مۇناسىپ كۆرگەن[5]. ئىستەۋا ئايىتىگە بېرىلگەن «علا وارتفع» مەنىلىرى مانا بۇ تۇتۇم ئاساسىدا ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، تەپسىر بەرمەسلىك تەرەپدارلىقىدىكى كۆپچىلىك سەلەفلەر تۈرلۈك پوزىتسىيە بىلدۈرۈش ئارقىلىق ئايەتكە تەپسىر بېرىشتىن، مەنە يۈكلەشتىن ئۆزىنى تارتقان، ھەتتا بۇ توغرىدا ئېغىز ئېچىشنى، كوچىلاپ مەنىسىنى ئىزدىنىشنى بىدئەتكە، ھەتتا كۇفۇرغا چىقارغان. مەشھۇر ئۇممۇسەلەمە ۋە ئىمام مالىك قاتارلىقلاردىن كەلگەن «بۇ خۇسۇسقا ئىشىنىش ۋاجىپ، سوئال سوراپ كوچىلاش بىدئەت» دېگەن تۇتۇملىرى، شۇنداقلا سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە ئېيتقان «فتفسيره تلاوته والسكوت عليه»، يەنى بۇ تۈردىكى ئايەتلەرنىڭ تەپسىرى «تىلاۋەت قىلىش ۋە مەنىسى ھەققىدە جىم بولۇش» ھەققىدىكى بايانلىرى مۇشۇ نۇقتىدىن ئېيتىلغان. مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى مۇئەييەن پىرىنسىپلارغا رىئايە قىلغان ئاساستا تەپسىرلەش بىر بۆلۈك سەلەف ۋە كۆپچىلىك خەلەف ئالىملىرىنىڭ تۇتۇمى بولۇپ، ئىستەۋا ئايىتىگە بېرىلگەن خىلمۇخىل بايانلار، تەۋىللەر ئىستەۋانى تەۋھىدكە زىت كەلمىگەن ئاساستا قانداق تەپسىرلەش كېرەكلىكى ھەققىدىكى ئىجتىھادتىن كېلىپ چىققاندۇر. بىر مۇپەسسىرنىڭ تەۋىلىنى يەنە بىرىنىڭ قوبۇل قىلماي پەرقلىق تەپسىر بېرىشى، مۇتەقەددىمىنلارنىڭكىنى مۇتەئەخخىرىنلارنىڭ پەرقلىق ئىزاھلىشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئەنە شۇ ئىستەۋا ھەققىدە كەلگەن ئايەتنى تەۋھىدكە مۇخالىپ كەلمىگەن ئاساستا تەپسىر بىلەن ئىزاھلاشقا تىرىشىش ۋە كۆڭۈل توختىغۇدەك بىر مەنىنى بېرىشكە بولغان قىزغىنلىق جۈملىسىدىندۇر. شۇڭا ئىستەۋا سۆزىنى «علا وارتفع» دەپ ئىزاھلاش ئاز سانلىق سەلەفلەرنىڭ «مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە مۇناسىپ مەنە بېرىشكە بولىدۇ»، دېگەنلىكى نۇقتىسىدىن بېرىلگەن ئىزاھاتتۇر. بۇ تۇتۇم يەنە پەقەت مەزكۇر ئاز سانلىق سەلەفنىڭلا ئەمەس، يەنە كۆپچىلىك خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭمۇ تۇتۇمى بىلەن مەۋقەداش بولغان تۇتۇم ۋە تەپسىرلەردىن بىرىدۇر. بىرىنىڭ «علا وارتفع»، يەنە بىرىنىڭ «استولي»، يەنە بىرىنىڭ «قهر وغلب» دەپ تەپسىرلىشى مۇشۇ نۇقتىدىن بولۇپ، ھەممىنىڭ مۇئەييەن مەنىدە تەپسىرلەشتە تىل ئىستېمالىغا، ئەرەب لىسانىدىكى بىر قاتار ئىستېمال مەنىلىرىگە مۇراجىئەت قىلىپ كۆرۈشى ۋە ئەقىدىۋى پىرىنسىپقا ئۇيغۇنلاشقان مەنە بېرىشكە تىرىشىشى، بىرىنىڭ «علا وارتفع» مەنىسىنى مەلۇم نۇقتىدىن يورۇتالمايدۇ دەپ قاراپ يەنە بىر مەنىنى تەرجىھ قىلىشى، ئۇنىڭ تەرجىھ قىلغىنىنى يەنە بىر مۇپەسسىرنىڭ ئاجىز دەپ قوبۇل قىلماسلىقى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى يۇقىرىقى نېگىزلىك تەرەپتە ئوخشىمىغان ئىككى قاراشنى مەنبە قىلغانلىقتىندۇر. شۇڭا مەسىلىنى تەھقىقى بىلەن چۈشەنمەستىن، چۈشەندۈرمەستىن، گويا خەلەفنى تۇتماي سەلەفنى تۇتقان كۆرۈنۈش ئۈچۈن «بىز «علا وارتفع» مەنىسىنى تۇتۇشتا سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتتۇق» دەۋېلىش تەھقىقلانمىغان، ئىلمىيلىككە توغرا كەلمەيدىغان خاملىق جۈملىسىدىندۇر.

ئىككىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىلىرىنىڭ بارلىقىنى سەلەفنىڭ يولى دەپ كۆرسىتىپلا قالماي، «استقر»، «مستو على العرش»، يەنى «قارار ئالدى» «ئەرشكە مۇستەۋى بولدى» قاتارلىق مەنىلىرىنى ئالماسلىقتىكى ۋە ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىسىنى تاللاشتىكى دەلىلىنى كەلتۈرۈپ ئۆتىدۇ ۋە بۇ سۆزنىڭ «ئۆرلىدى، يۈكسەلدى» قاتارلىق مەنىلىرى بارلىقىغا لىسانۇلئەرەب قامۇسىنى، ئۇ قامۇستا زىكرى قىلىنغان ئەخفەش، سۇئلەب قاتارلىق لۇغەتشۇناس ۋە گرامماتىكاشۇناسلارنىڭ ئىزاھاتلىرىنى دەلىل قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئەجەبلىنەرلىك يېرى شۇكى، تەرجىمانىمىز گويا لىسانۇلئەرەب قامۇسىدا مۇشۇنداق مەنىسى بارلىقىلا ئىستەۋا سۆزىنى «علا وارتفع» مەنىلىرىدە ئىشلىتىشكە ئۆز ئالدىغا ئاساستەك كۆرسىتىدۇ. ئەمەلىيەتتە لىسانۇلئەرەب قامۇسىدا ئىستەۋانىڭ «علا وارتفع»دىن باشقا 10 دىن ئارتۇق مەنىلىرى بېرىلگەن ۋە ھەربىرىگە مۇناسىپ مىساللار بايان قىلىنغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئىستەۋا سۆزىنىڭ «استقر»، «مستو»، يەنى «قارار ئالدى»، «مۇستەۋى بولدى» قاتارلىق مەنىلىرىمۇ بار. شۇڭا بۇ ئورۇندا ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىلىرىنى تاللاشتا ۋە لىسانۇلئەرەبكە مۇراجىئەت قىلىشىدىكى ئىمتىيازغا مۇھەممەد يۈسۈپ قانداق ئىگە بولغان بولسا، ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ مۇئەللىپلىرىمۇ ئوخشاشلا ئىگە. بۇنداق ئەھۋالدا تەرجىمانىمىزنىڭ «علا وارتفع» مەنىلىرىنى تاللىشى قانچىلىك يوللۇق بولسا، لىسانۇلئەرەبتە تىلغا ئېلىنغان «قارار ئالدى» «ئەرشكە مۇستەۋى بولدى» قاتارلىق مەنىلەرنى تاللىشى ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ مۇئەللىپلىرى ئۈچۈنمۇ ئوخشاشلا يوللۇق بولغان، بەرگەن ئىزاھاتىمۇ ئەرەب لىسانىغا ئۇيغۇن كەلگەن ئىزاھات بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا لىسانۇلئەرەب قامۇسىدا گويا ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىلىرىلا باردەك بىر خىل يوسۇندا ياپىلاقلاپ ئۆتۈپ كېتىشى، قالدى مەنىلىرىنى ھېچ تىلغا ئېلى قويماسلىقى پەقەتلا ئۆزىنىڭ گېپىنى گەپ ئېتىش خاھىشىنى ئەكىس ئەتتۈرۈشتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئۇنداق بولمىغاندا، كۆز بويىغاندەك ئىش قىلمىغان، ئىلمىي ئامانەت يۈزىسىدىن ئىستەۋا سۆزىنىڭ لىسانۇلئەرەب قامۇسىدىكى باشقا مەنىلىرىنىمۇ تىلغا ئالغان، ئايەتتىكى سۆزنى يالغۇز ئۆزىلا ئەرەب تىلى قامۇسىدىكى مەنىسىگە ئۇيغۇن تەرجىمە قىلغاندەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنمىغان بولار ئىدى.

ئۈچىنچىدىن، تەرجىمانىمىز يۇقىرىقىدەك ئىلمىي ئامانەتكە لايىقىدا رىئايە قىلمايلا قالماستىن، ئۆزىنىڭكىنى توغرىغا چىقىرىشقا ۋاسىتە تاللىماي كۈچەش ئۈچۈن كۆزنى يۇمۇپلا جۆيلۈشتىن يانمايدۇ. مەسىلەن، تەرجىمانىمىز ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدىكى «قارار ئالدى» سۆزىنى تەنقىدلەپ مۇنداق دەيدۇ: «ئالدىنقىسىدا (مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە) ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹استقر› يەنى (ئورۇن ئالدى ياكى ئورۇنلاشتى) دەپ مەنە ئېيتىلغان. ھالبۇكى، ھېچقانداق بىر مۇپەسسىر ۋە ھېچقانداق بىر تىلشۇناس ئالىم‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە‹استقر› دەپ مەنە ئېيتىپ باققان ئەمەس». مانا بۇ سېپى ئۆزىدىن جۆيلۈش بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ھېچبىر مۇپەسسىر ياكى ھەرقانداق تىلشۇناس ئالىم ئىستەۋا سۆزىنىڭ ئەڭ باشتا كېلىدىغان لۇغەت مەنىلىرىدىن بىرىنىڭ «استقر»، يەنى قارار ئالدى، دېگەن مەنىسى ئىكەنلىكىگە شەك قىلمايدۇ. يەنە كېلىپ قۇرئان كەرىمنىڭ ئۆزىمۇ ئايەتلەردىن بىرىدە ئىستەۋا سۆزىنى ‹استقر› مەنىسىدە، يەنى «قارار ئالدى، ئورۇنلاشتى، توختىدى» قاتارلىق مەنىلەردە ئىشلەتكەن. مەسىلەن ھۇد سۈرىسىنىڭ 44 – ئايىتىدىكى «واستوت على الجودي» دېگەن ئايەتتىكى ئىستەۋا سۆزىنى كۆپچىلىك مۇپەسسىرلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك «استقرت» مەنىسىدە دەپ تەپسىرلىگەن. ئالايلۇق، سەلەف سالىھلاردىن قەتادە يۇقىرىقى ئايەتنى «فاستقرت على الجودي شهرا» دەپ تەپسىرلىگەن[6]. ئۇندىن باشقا ئىمام ماتۇرىيدىي، ئىمام سەمئانىي، ئىمام ئەبۇللەيس سەمەرقەندىي، ئىمام زەمەخشەرىي، ئىمام نەسەفىي، ئىمام بەيزاۋىي، شەيخۇلئىسلام ئەبۇسسۇئۇد، ئىمام شەۋكانىي قاتارلىقلارغىچە بولغان مۇپەسسىرلەرنىڭ كۆپچىلىكى، يەنى تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ قۇرئاننى تەرجىمە قىلىشتا پايدىلانغانلىقىنى ئىددىئا قىلغان 17 دانە تەپسىر مۇئەللىپلىرىنىڭ كۆپچىلىكى ئايەتتىكى ئىستەۋا سۆزىنىڭ مۇئەننەس شەكلى بولغان «استوت» سۆزىگە «استقرت» مەنىسىنى بەرگەن. يەنى ئۇلار مەزكۇر ئايەتتىكى «استوت» سۆزىنى: نۇھنىڭ كېمىسى جۇدىي تېغىغا كېلىپ توختىدى، جايلاشتى، ئورۇنلاشتى، قارار ئالدى قاتارلىق مەنىلىرىنى بىلدۈرىدىغان «استقرت» سۆزى بىلەن تەپسىرلىگەن[7]. يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن تەرجىمانىمىزنىڭ: «تىلشۇناس ئالىملارمۇ ئىستەۋا سۆزىگە «استقر» دەپ مەنە بەرگەن ئەمەس» دېگەن بايانى قىپقىزىل يالغان بولۇپ، ئەمەلىيەتتە تەرجىمانىمىز دەلىل مەنبەسى قىلىپ كۆرسەتكەن لىسانۇلئەرەب ناملىق قامۇسنىڭ ئۆزىدە ئىستەۋا سۆزىنىڭ «استقر» مەنىسى بارلىقى تىلغا ئېلىنغان. لىسانۇلئەرەب قامۇسىنىڭ مۇئەللىپى «واسْتَوَى عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ أَي استَقَرَّ» دېگەن مىسالنى بېرىش ئارقىلىق ئىستەۋا سۆزىنىڭ مەنىلىرىدىن بىرىنىڭ «استقر» ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن[8].
خوش، ئۇنداقتا ئىش تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلغاندەك ئەمەس. شۇنداقلا، مۇپەسسىرلەردىن ياكى تىلشۇناس ئالىملاردىن بىرەرسىمۇ ئىستەۋا سۆزىگە «استقر» مەنىسى بەرمىگەن ئىشمۇ يوق، بەلكى كۆپچىلىك مۇپەسسىر ۋە تىلشۇناسلار مەزكۇر سۆزنىڭ مەنىلىرىدىن بىرىنىڭ «استقر» ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن ۋە مەنە بېرىدىغان يېرىدە ئورنىنى كەلتۈرۈپ ئايىماي بېرىۋەرگەن. دېمەك تەرجىمانىمىزنىڭ مۇھەممەد سالىھنىڭ «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلىشىنى تاللىماسلىقىدا كۆرسەتكەن بۇ تۇتۇمىنىڭ ئىلمىي ئاساسىي يوق بولۇپلا قالماي يازغانلىرىنىڭ قىپقىزىل جۆيلۈش بولغانلىقى ئورتادا. مانا بۇ تەھقىقلەشلەر ئالدىنقىلارنىڭ خاتاسىنى تۈزىتىش ئىددىئاسىدىكى بۇ «ئۆزگىچىلىك»لەرنىڭ ئەمەلىيەتتە قىلچە ئىلمىي ئاساسى يوقلىقىنى، قارىسىغا جۆيلۈشتە، تۇتۇرۇقسىزلىقتا نەقەدەر چېكىگە يەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىشكە يېتەرلىكتۇر. ناۋادا تەرجىمانىمىز «مېنىڭ كۆزدە تۇتقىنىم بۇ ئەمەس. بەلكى، دەۋاتقانلىرىم قۇرئاندىكى‹ئىستەۋا ئەلەلئەرش› دەپ كەلگەن جايلاردىكى ئىستەۋالارغىلا قارىتىلغان» دەپ قالسا، بىزمۇ دەيمىزكى، بۇ گېپىڭىزمۇ يالغان بىلەن تولغان. چۈنكى ئىستەۋا سۆزىگە ئىستەقەررە مەنىسى بەرگەن مۇپەسسىرلەر يوق ئەمەس بەلكى بار. مەسىلەن، ئىمام سۇيۇتىي ئۆزىنىڭ «ئەلئىتقان» كىتابىدا ئالىملارنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەردىن بىرى بولغان ئىستەۋا ئايىتىگە بەرگەن پەرقلىق مەنىلەرنى بىر - بىرلەپ ساناپ چىققان ۋە بۇ سۆزگە 7 تۈرلۈك مەنىنىڭ بېرىلگەنلىكىنى بايان قىلغان. شۇنداقلا مەزكۇر يەتتە تۈرلۈك تەپسىرنىڭ بىرىنچىسىدە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن كەلگەن نەقىلگە بىنائەن ئايەتتىكى «استوى» سۆزىنىڭ «استقر (قارار ئالدى)» مەنىسىدە تەپسىرلەنگەنلىكىنى زىكرى قىلغان. لېكىن تەبىئىي ھالدا ئۆزىنىڭ مەزكۇر تەپسىرگە قېتىلمايدىغانلىقىنى «ناۋادا مۇشۇنداق تەپسىر قىلغانلىقى سەھىھ رىۋايەت بىلەن دەلىللەنگەن تەقدىردىمۇ بۇنداق تەپسىرلەشنىڭ كىشىگە ئاللاھنى جىسىملاشتۇرۇش تۇيغۇسىنى بېرىدىغانلىقى»نى قەيت قىلىش بىلەن ئېتىرازىنى بىلدۈرگەن. ئەمما مۇشۇنداق تەپسىرلەشنىڭ بارلىقىنى رەت قىلمىغان[9]. ئەكسىچە ئىمام بەغەۋىي ئېيتقاندەك: مۇپەسسىرلەردىن مۇقاتىل ئىبنى سۇلەيمان ۋە ئەلكەلبىي قاتارلىقلارمۇ ئايەتتىكى ئىستەۋا سۆزىگە ئىستەقەررە مەنىسىنى بەرگەن[10]. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي كۆپچىلىك مۇپەسسىرلەر ئىستەۋا سۆزىنىڭ بۇ مەنىسىنى «استوى على العرش» ئايىتىگە ئىشلىتىشنى لۇغەت مەنىسى نۇقتىسىدىن ئەمەس، بەلكى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە قارىتا ئىلمىي تۇتۇمغا ھەمدە ئەقىدىۋى پىرىنسىپقا ئۇيغۇن كەلمىگەنلىكى نۇقتىسىدىن رەت قىلغاندۇر. بۇنىڭدىن «ئىستەۋا ئەلەلئەرش»نى چۆرىدىگەن تەپسىرلەر ئىچىدە ئىستەۋا سۆزىنى - مەقبۇل بولمىسىمۇ - ئىستەقەررە مەنىسى بىلەن ئىزاھلىغان بەزى مۇپەسسىرلەرنىڭمۇ بارلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. شۇڭا تەرجىمانىمىزنىڭ مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنى نە لۇغەتتىن، نە تەپسىردىن ئاساسى يوقتەك كۆرسىتىپ «ھېچقانداق بىر مۇپەسسىر ۋە ھېچقانداق بىر تىلشۇناس ئالىم ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹استقر›دەپ مەنە ئېيتىپ باققان ئەمەس» دەۋېلىشى ئاساسسىز بولۇپلا قالماي، بۇنداق قارىسىغا ھۆكۈم پېچىش ئۆز نۆۋىتىدە ئۇستاز مۇھەممەد سالىھنى مەزكۇر تەرجىمىسىدە ھېچبىر تەپسىردىن ياكى لۇغەتتىن ئاساسى بولمىسىمۇ ئۆز خاھىشىچە تەرجىمە قىلىۋالغانلىقتەك ئورۇنسىز قارىلاشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشتىن، ئۇنىڭ ئىلمىي ئىستېدادىغا داغ چۈشۈرۈشتىن باشقىغا يارىمايدىغان قۇرۇق داۋراڭدىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. بۇ يەردىكى مەسىلە ئالدىنقى «قارار ئالدى» دەپ قىلىنغان تەرجىمىنىڭ نە تەپسىردىن، نە لۇغەتتىن ئاساسى بولمىسىمۇ ئۆز كاللىسىچە تەرجىمە قىلىۋالغانلىق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى مۇپەسسىرلەر ئارىسىدا بار بولغان، ئەمما رەت قىلىنغان بىر تەپسىرنى تەرجىمىگە تاللاشتا كەتكۈزۈپ قويۇش مەسىلىسىدۇر. چۈنكى بۇ خىل تەپسىرلەش گەرچە لۇغەت مەنىسى نۇقتىسىدىن توغرا بولسىمۇ، مەقبۇل ئەقىدىۋى ئاساسلارغا، شۇنداقلا بارلىق سەلەف ۋە خەلەف ئالىملىرى ئىتتىپاق كەلگەن نۇقتىلاردىن بىرى بولغان «بۇ تۈرلۈك ئايەتنىڭ زاھىرى مەنىسى، يەنى لۇغەتتىكى ئۇدۇل مەنىسى مەقسەت ئەمەسلىكى، ھادىسەۋىلىككە ياتىدىغان ھەرقانداق سۈپەتلەردىن ئاللاھنىڭ پاك ۋە مۇنەززەھ دەپ ئەقىدە قىلىش»تىن ئىبارەت تۈپكى پىرىنسىپقا خىلاپ كېلىدىغان تەپسىر بولغانلىقى تۈپەيلى مەقبۇل كۆرۈلمىگەندۇر. مانا بۇ تەھقىقلەر تەرجىمانىمىزنىڭ ئالدىنقى تەرجىمىدىكى «قارار ئالدى» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىنى تەنقىدلەپ ئېيتقانلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ پۈتۈنلەي يالغان - ياۋىداقلىققا، تۇتۇرۇقسىزلىققا تولغانلىقىنى ۋە ئىستەۋا ئايىتىنى «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلسا بولمايدىغانلىق مەسىلىسىنىڭ ئىلمىي ئاساسىنى قىلچە يورۇتۇپ بېرەلمىگەنلىكىنى، ئەكسىچە، كۆزنى يۇمۇۋېلىپ جۆيلىگەن پەدىدە مەسىلىنىڭ ئىلمىي تەھقىقىنى بىلمەستىن، چۈشەنمەستىن بىلجىرلاش تۈسىدە گېپىنى گەپ ئەتمەكچى بولغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ.

تۆتىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئۇستاز مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنى پاخشى قىلىشقا ئۇرۇنۇپ بولغاندىن كېيىن، ئىككىنچى نۆۋەتنى ھەيئەت تەرجىمىسىگە بېرىدۇ ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىنى تۆۋەندىكى سۆزلەر بىلەن تەنقىدلەپ ئۆتىدۇ: «بۇ تەرجىمىلەرنىڭ كېيىنكىسىدە،‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزنى‹مۇستەۋى بولدى›دەپ ئالغان. ھالبۇكى، ‹مۇستەۋى بولدى› دېگەن سۆزدىن ھېچنىمىنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا مۇنداق بىر سۆز يوق. شۇ ئېنىقكى، ‹قۇرئان كەرىم› مەنىسىنى چۈشىنىپ ئەمەل قىلىش ئۈچۈن نازىل قىلىنغان كىتابتۇر»[11]. يۇقىرىقى تەنقىدمۇ جايىنى تاپمايلا قالماستىن، تەرجىمانىمىزنىڭ تىل فاشىستلىقى تۇتۇمىنىڭ تەسىرىدە مەزكۇر تەرجىمىنىڭ ئەسلىي قىممىتى ۋە ئەھمىيىتىمۇ پۈتۈنلەي خاتا مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن. ئەمەلىيەتتە، ئىككىنچى تەرجىمە، يەنى تەرجىمە گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن قىلىنغان بۇ تەرجىمە مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىدىكى خاتالىقنى، يەنى كۆپچىلىك مۇپەسسىرلەر مەقبۇل كۆرمىگەن ۋە مۇجەسسىمەلەرنىڭ چۈشەنچىسىنى تەستىققا ئېرىشتۈرىدىغان بۇ تەرجىمىنى بىر دەرىجە تۈزەش مەۋقەسىدە بولغان بولۇپ، ئايەتنى «ئاللاھ ئەرشكە مۇستەۋى بولدى» دەپ ئىزاھلىغان. گەرچە بۇ تەرجىمە قۇرئان كەرىمنىڭ ئۆزبېكچە تەرجىمىلىرىدىن بىرى بولغان ئابدۇلئەزىز مەنسۇرنىڭ تەرجىمىسىنى ئەينەن قوبۇل قىلىشتىن كېلىپ چىققان بولسىمۇ، ئەمما تەرجىمە گۇرۇپپىسى بۇ تەرجىمىنى قوبۇل قىلىپ ئېلىشتا، ھەمدە ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى قاتارىدا قوبۇل قىلىشتا مەزكۇر تەرجىمانىمىزدەك تىل فاشىستلىقى ۋاكسېنىسىدىن ئۆزىنى پاكىز تۇتقانلىقى ئۈچۈن ئانا تىلغا قارىتا شاللاش ۋە خىللاش پوزىتسىيەسى تۇتمىغان. ئۇلار قىرقىش ئوپېراتسىيەلىرىگە ئۇچرىغان چاغداش ئۇيغۇر تىلى يېتىشمىگەن ۋاقىتتا دىنىي تىلنى بېيىتىشتا چاغاتاي تۈركچىسىدىنمۇ پايدىلىنىشقا سەل قارىمىغان ۋە چاغاتاي تىلىدىكى «مۇستەۋى» سۆزىنى، يەنى تۈزلەش، توغرىلاش مەنىسىدىكى بىر سۆزنى ئارىيەت ئېلىپ ئىشلەتكەن. ئىستەۋانىڭ چاغاتايچىدىكى مۇستەۋى بولدى دېيىلىشى ئۇنىڭ لىسانۇلئەرەب قامۇسىدا تىلغا ئېلىنغان مەنىلىرىدىن بىرى بولغان «اعتدل»، «استقام» يەنى، تۈزلىدى، رۇسلاپ پۇختىلىدى، مۇكەممەل قىلدى قاتارلىق مەنىسىگە توغرا كېلىدىغان بولۇپ، تەرجىمە گۇرۇپپىسى مەزكۇر ئايەتنى چاغاتايچە ئىپادىلەش بىلەن كۇپايىلىنىشنى تاللىغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇلار يەنە مەزكۇر تەرجىمىنىڭمۇ «ثم استوى على العرش» ئايىتىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى يورۇتالمايدىغانلىقىنى ئىزاھلاشقا سەل قارىمىغان. ئۇلار ئايەت ئاستىغا مۇنداق ئىزاھات بەرگەن: «بۇ جۈملە مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تەۋە بولغاچقا، لۇغەت مەنىسى بويىچىلا تەرجىمە قىلىندى. بەزى تەپسىرشۇناسلار بۇ جۈملىگە ‹ئاللاھ ئەرشكە ئىگە بولدى›، ‹ئاللاھنىڭ ھۆكمى ئەرشتە قارار ئالدى ئالدى› دەپ ئىزاھ بېرىدۇ. بۇ جۈملىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھ ئۆزى بىلىدۇ»[12]. ئەگەر ئىنساب بىلەن قارالسا، چاغداش ئۇيغۇرچىدىكى تەرجىمىلەر ئىچىدە مەزكۇر ئىزاھاتتىن، يەنى قۇرئان تەرجىمىسىگە يېزىلغان ئۆزى ئىخچام، چۈشىنىشلىك يېزىلغان بۇ ئىزاھاتتىن ياخشىراق ئىككىنچى بىر تەرجىمە ئىزاھاتى بارمۇ؟ دەپ سوئال قويماي تۇرالمايمىز. مۇتەشابىھ ئايەت بارىسىدا بۇ قەدەر ئىخچام، ئەتراپلىق، ھەمدە سەلەف سالىھلار تەپسىرىگە ئۇيغۇن تەرجىمە ئىزاھاتى بار ئىكەن، دېمەك تەرجىمە گۇرۇپپىسى قانداقتۇر «ھېچنىمىنى چۈشەنگىلى بولمايدىغان» تەرزدە تەرجىمە قىلمىغان، بەلكى ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى ئىزاھلاپ ئۆتكەندەك، ئىستەۋانىڭ بۇ تەرجىمىسى مەزكۇر ئايەتنىڭ كونكرېت مەنىسى سۈپىتىدە بېرىلمىگەن. شۇنداقلا ئۇلار مەزكۇر تەرجىمىسىنىڭ ئىستەۋا سۆزىنىڭ پەقەت لۇغەت مەنىسىگە توغرا كېلىدىغان تەرجىمىسى ئىكەنلىكىنى، گەرچە پەرقلىق تەپسىرلەر بويىچە، يەنى خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ تەپسىرى بويىچە بىر قاتار ئۇيغۇن تەرجىمىلىرى بولسىمۇ، ئەمما ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي تاللىشىنىڭ ئايەتكە بەرگەن ئىستەۋا سۆزىنىڭ لۇغەت مەنىسى ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئاخىرىدا ئۆزلىرىنىڭ «ئىستەۋانىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھ ئۆزى بىلىدۇ» دەپ تۇرۇپ ئۆتۈپ كېتىشتەك سەلەف سالىھلارنىڭ «والله تعالى أعلم بمراده»[13] دېگەن تۇتۇمىدا ئىكەنلىكلىرىنى بايان قىلغان. تەرجىمە گۇرۇپپىسى بۇ قەدەر تۇتۇمى ئېنىق، ئىزاھاتىمۇ، تەرجىمىدە تۇتقان مەۋقەسىمۇ ناھايىتى روشەن ۋە چۈشىنىشلىك تۇرسا، ئۇنىڭ «مۇستەۋى بولدى» دېگەن سۆزىدىكى مۇستەۋى سۆزىنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا يوقلىقىنى، توغرىسى ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئىرادىسى ئارىلاشقان ۋە تىل قاسساپلىرىنىڭ ئوپېراتسىيەلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى»دە يوقلىقىنى كۆزدە تۇتۇپلا، مەزكۇر سۆزنىڭ ئانا تىلىمىزنىڭ كىلاسسىك ئەدەبىي تىلىدىن ۋە دۇردانە قامۇسلىرىدىن ئورۇن ئالغان مۇستەۋى سۆزىنى يەكلەپ، ئۇنى چۈشىنىكسىزغا چىقىرىش قانداقمۇ ئورۇنلۇق بولسۇن؟! ئەگەر چۈشىنىكسىز دېگىلى بولسا، ھەر سەۋىيە ئەھلىنىڭ پەرقلىق بولۇشى نۇقتىسىدىن شەخس سۈپىتىدە چۈشەنمەسلىكنىڭ، چۈشىنىكسىز ھېس قىلىشلارنىڭ يۈز بېرىشى تەبىئىي. لېكىن ئىلمىي تارازا بويىچە مۇئامىلە قىلغاندا، تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ تەرجىمىسى چۈشىنىكسىز بولمىغان. ئەكسىچە ئۇلارنىڭ ئىزاھاتلىق تەرجىمىسى ئالدىنقى تەرجىمىدىنمۇ بىر قەدەر ساغلام چىققان. ھالبۇكى، تەرجىمانىمىزغا ئوخشاش 21 يىللىق قۇرئان تەرجىمە تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغانلىق داۋرىڭىنى سالغان بىرىنىڭ بۇنچىلىك ئىلمىي تۇتۇمنى ئاڭقىرالماسلىقى، ئۇنىڭدىكى ئىلمىي مېھنەتنى تونۇپ يېتەلمەسلىكى، ئىلمىي ئەمگەكتىكى ئەستايىدىللىقنى، ساغلام مەۋقەنى نەزەردىن ساقىت قىلىشى، ئېتىراپ قىلىش ئورنىغا كۆز يۇمۇۋېلىشى، نوقۇل ئۆزىنىڭ «ئۆرلىدى» دەپ مەنە بەرگەن ئاتالمىش سەلەفلەرنىڭ يولىغا ئۇيغۇنلاشتۇرغان تەرجىمىسىنى ئورۇنلۇققا چىقىرىش يولىدا ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنى كىشىنى چۆچۈتكۈدەك دەرىجىدە ئېتىبارسىزلاشتۇرۇپ مۇئەييەنلەشتۈرۈشى، يەنە كېلىپ بۇ قىلمىشلىرىنى ئالدىنقىلارنىڭ تەرجىمىسىنى تۈزەتكەنلىك، خاتاسىنى ئوڭشىغانلىق قىلىپ كۆرسەتكەن ماددىدا تىلغا ئېلىشى كىشىنى ھەقىقەتەن ئېچىندۇرىدىغان بىر ئەھۋال.

بەشىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ سەلەفكە ئۇيغۇن دەۋالغان ئاتالمىش «ئۆرلىدى» دەپ ئالغان تەرجىمىسىنى تۇتقۇزۇش ئۈچۈن قارشىسىدىكى ھەيئەت تەرجىمىسىنى «چۈشىنىكسىز» دەپ رەت قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭدىكى سەلەف يولىغا ئۇيغۇن تۇتۇمنى نەزەردىن ساقىت قىلىپلا قالماي، ئۆزىنىڭ بۇ ئىددىئاسىغا تۆۋەندىكى سۆزىنى داۋلى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ: «بۇ تەرجىمىلەرنىڭ كېيىنكىسىدە، ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزنى ‹مۇستەۋى بولدى›دەپ ئالغان. ھالبۇكى،‹مۇستەۋى بولدى›دېگەن سۆزدىن ھېچنىمىنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا مۇنداق بىر سۆز يوق. شۇ ئېنىقكى، ‹قۇرئان كەرىم› مەنىسىنى چۈشىنىپ ئەمەل قىلىش ئۈچۈن نازىل قىلىنغان كىتابتۇر.‹اسْتَوَى›دېگەن سۆز ‹قۇرئان كەرىم›دىكى‹المﱠ›، ‹حم›دېگەن ھەرپلەرگە ئوخشاش مەنىسى مۇئەييەن ئەمەس ھەرپلەر قاتارىدىن ئەمەستۇر. ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ‹اسْتَوَى›دېگەن بۇ سۆزنى باشقا مەنىلەردە تەرجىمە قىلغاندىن ياكى ئۇنى ئەرەبچىسى بويىچە يېزىپ قويغاندىن كۆرە، ئۆزىنىڭ لۇغەتتىكى مەنىسىنى بولسىمۇ تەرجىمە قىلىش ئەۋزەل ئەمەسمۇ؟!»[14]. يەنى تەرجىمانىمىز مەزكۇر «چۈشىنىكسىز» دەۋالغان ئىددىئاسىنى پۇت دەسسەتكۈزۈش ئۈچۈن يەنە گەپ ئوينىتىدۇ ۋە چۈشىنىكسىز بولغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بولۇپلا، مەزكۇر مۇتەشابىھ ئايەتكە «قۇرئان دېگەن مەنىسىنى چۈشىنىپ ئەمەل قىلىدىغان كىتاب» دېگەن داۋلىنى كەلتۈرۈش ئارقىلىق ئالدىنقى تەرجىمىنى قاقتى - سوقتى قىلىپ كۆرمەكچى بولىدۇ. ئەجەبا، ئىشنىڭ ھەقىقىتى تەرجىمانىمىزنىڭ ئىددىئا قىلغىنىدەكمۇ؟ ئەسلا... چۈنكى، بۇ يەردە مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە قارىتا ئالاھىدە تۇتۇم بەلگىلەش بىلەن ئاممىغا تونۇشلۇق بولغان ۋە قۇرئاننىڭ ئومۇم تەقەززاسى بولغان «قۇرئان كەرىمنىڭ چۈشىنىش ۋە ئەمەل قىلىش ئۈچۈن نازىل بولغانلىقى»دىن ئىبارەت ئاڭلىماققا ھېچكىم تارتىشما قىلمايدىغان «نازىل بولۇش ھېكمىتى» ئوتتۇرىسىدا ھېچقانداق زىتلىق يوق. دەرۋەقە، قۇرئان كەرىم ئومۇم نۇقتىدىن چۈشىنىپ ئەمەل قىلىشقا نازىل بولغان كىتاب، بىراق چۈشىنىپ ئەمەل قىلىشقا نازىل قىلىنغان بۇ كىتاب بىزگە ئېيتماقتىكى، قۇرئان ئايەتلىرى ئارىسىدا مۇھكەم ۋە مۇتەشابىھ دەپ ئىككى كاتېگورىيەگە ئايرىلىدىغان ئايەتلەر بار. مۇھكەم ئايەتلەر قۇرئاننىڭ كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ، پەقەت ئاز بىر قىسمى مۇتەشابىھ ئايەتلەردۇر. كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تۇتقان پوزىتسىيەسى بولسا، بىز دەلىللەپ ئۆتكىنىمىزدەك «ئايەتلەرنىڭ تەۋىلىنى ئاللاھ بىلىدۇ، ئىلىمدە توشقانلار بولسا، بۇ ئايەتلەرگە ‹ئىشەندۇق› دەپ تەستىقلايدۇ» دېگەن تۇتۇمدۇر. بۇنىڭغا ئاساسەن سەلەفلەر بۇ تۈردىكى ئايەتلەرگە قارىتا لۇغەت مەنىسىنى ھەقىقىي مەنىسى دەپ قارىماسلىق، زاھىرى بويىچە چۈشەنمەستىن، ئايەتكە «ئامەننا» دېيىش، مەنىسىنى «ۋاللاھۇ ئەئلەم» دېيىش بىلەن كۇپايىلىنىش تەرىپىنى تۇتقان. سەلەف سالىھلاردىن مەشھۇر ئالىم شەيخۇلئىسلام يەزىد ئىبنى ھارۇندىن ئىستەۋانىڭ تەپسىرى نېمە؟ دەپ سورالغاندا ئۇ «تأويله: الإيمان به»[15] ، دەپ، يەنى «ئايەتنىڭ تەپسىرى ئاڭا ئىشەنمەكتۇر» دەپ جاۋاب بەرگەن. بۇ ۋە بىز كەلتۈرگەن سەلەفلەرنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەر ھەققىدىكى تۇتۇمى توغرىسىدىكى ئومۇم نەقىللەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، كۆپچىلىك سەلەفنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تۇتقان يولى چۈشىنىش ئەمەس، بەلكى ئىشىنىشتۇر. مۇتەشابىھ ئايەتلەر ئۇلارنىڭ نەزىرىدە چۈشىنىدىغان ئايەتلەر ئەمەس، بەلكى ئىشىنىدىغان، «ئامەننا» دەپ تەستىقلاپ، مەنىسىنى ئاللاھقا قويۇپ ئۆتۈپ كېتىش كېرەك بولغان ئايەتلەر تۈركۈمىدۇر. مانا شۇنداق قىلىش ئۇلار ئۈچۈن ئۆز نۆۋىتىدە مۇتەشابىھ ئايەتلەر ھەققىدە كەلگەن ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ 7 - ئايىتىدىكى «يقولون آمنا به» دېگەن ئايەتنى توغرا چۈشىنىش ۋە ئەمەل قىلىش جۈملىسىدىندۇر. ئۇنداقتا، مۇستەۋى بولدى دەپ تەرجىمە قىلغان ۋە بۇنداق دېيىشىنىڭ سەۋەبىنى مەخسۇس بەت ئاستىغا ئىزاھات بېرىپ خەلەف تەپسىرلىرىدە نېمە دەپ تەرجىمە قىلىنغانلىقىنىمۇ ئوقۇرمەنگە يەتكۈزگەن ۋە ئۆزلىرىنىڭ تۇتۇمىنى سەلەف سالىھلارنىڭ تۇتۇمىغا ئوخشاش شەكىلدە ئىزاھلىغان ھەيئەت تەرجىمىسىنى قانداقسىگە «چۈشىنىكسىز»لىك بىلەن ئەيىبلەش، ھەمدە «چۈشىنىدىغان ۋە ئەمەل قىلىدىغان كىتاب» بولۇشتەك قۇرئان روھىغا زىتلىق بىلەن ئەيىبلەش توغرا بولسۇن؟! يىغىپ ئېيتقاندا، تەرجىمانىمىز مەزكۇر ئەيىبلەشلىرىدە ئۆزىنىڭ بۇ مەسىلىلەردىكى چۈشەنچىسىنىڭ چولتىلىقىنى، قۇرئان تىلىغا، سەلەفلەرنىڭ ھەقىقىي يولى ھەققىدىكى ئىلىمگە چالىلىقىنى ئىپادىلەشتىن باشقا ئىش قىلمىغان. ھەمدە ئۆزىنىڭ بۇ جەھەتتىكى قاراقورساقلىقىغا ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنى ئەمەس يېرىدىن تەنقىدلەشكە ئۇرۇنۇپ ئۆزىنىڭ مەزكۇر تۇتۇرۇقسىزلىقىنى ئاتالمىش «ئۆرلىدى» دېگەن سەلەفسىزچە تەرجىمىسىنى سەلەفنىڭ يولىغا ئۇيغۇن قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشقان.

---
نەقىل مەنبەلىرى:
[1] سۈرە ئەئراف، 54 - ئايەت. (مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ بەرگەن ئىزاھاتى)
[2] «لىسانۇل ئەرەب» 14 - توم، 144 - بەتتىن. (مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ بەرگەن ئىزاھاتى)
[3] سۈرە تاھا، 5 - ئايەت. (مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ بەرگەن ئىزاھاتى)
[4] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 645−646 - بەتلەر.
[5] السيوطي: الإتقان في علوم القرآن، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 3/11.
[6] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، ط مكتبة نزار مصطفى الباز - المملكة العربية السعودية، 6/2037.
[7] أنظر: الماتريدي: تأويلات أهل السنة، ط دار الكتب العلمية – بيروت، 6/135. السمعاني: تفسير القرآن، ط دار الوطن، الرياض - السعودية، 2 /432.  أبو الليث السمرقندي: بحر العلوم، ط دار الفكر - بيروت، 1/536. الزمخشري: الكشاف، ط دار الكتاب العربي – بيروت، 2/397. النسفي: مدارك التنزيل وحقائق التأويل، ط دار الكلم الطيب، بيروت، 2/61. البيضاوي: أنوار التنزيل وأسرار التأويل، ط دار إحياء التراث العربي – بيروت، 3/136.  أبو السعود: إرشاد العقل السليم إلى مزايا الكتاب الكريم، ط دار إحياء التراث العربي – بيروت،  4/211. الشوكاني: فتح القدير، ط دار ابن كثير، 2/568.
[8] لسان العرب: فصل الشين المعجمة، ط دار صادر - بيروت، 14/417.
[9] السيوطي: الإتقان في علوم القرآن، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 3/16.
[10] البغوي: معالم التنزيل في تفسير القرآن، ط دار طيبة للنشر والتوزيع، 3/235.
[11] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 646 – بەت.
[12] قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، تەرجىمە گۇرۇپپىسى، 2012 – يىل، بىرىنچى نەشرى، 157 – بەت.
[13] الألوسي: روح المعاني في تفسير القرآن العظيم والسبع المثاني، ط دار الكتب العلمية - بيروت، 8/475.
[14] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 646 – بەت.
[15] أبو الليث السمرقندي: بحر العلوم، ط دار الفكر - بيروت، 1/536.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (10)

ئالتىنچىدىن، تەرجىمانىمىز كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، يۇقىرىقىدەك چويلىغا توختىمايدىغان داۋلىلارنى قويۇش ۋە كۆزنى يۇمۇۋېلىپ جۆيلۈشكە ياتىدىغان بىر تالاي گەپلەرنى قىلىش ئارقىلىق ئومۇمەن ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنى يوقنىڭ ئورنىغا چىقىرىۋېتىپ تۇرۇپ باشقىچە تەرجىمە قىلىشقا بوشلۇق يارىتىشقا كۈچىگەن، ئارقىدىن ئۆزىنىڭ ئاتالمىش «ئۆرلىدى» دېگەن تەرجىمىسىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىشكە ۋە بۇنى سەلەفكە ئۇيغۇن تەرجىمە قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشقان. ئەمدىكى مەسىلە شۇ: ئەجەبا، ئىستەۋا سۆزىگە، توغرىسى سەلەفلەرنىڭ «علا وارتفع» دېگەن ئىزاھاتىغا «ئۆرلىدى» دەپ مەنە بېرىش ئايەتنى سەلەفنىڭ يولىغا ئۇيغۇن تەرجىمە قىلغانلىق بولامدۇ؟

ئالدى بىلەن شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، كۆپچىلىك سەلەفلەر ئىستەۋا ئايىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئومۇم سۈپەت ئايەتلىرىنى ئىككىنچى بىر تىلغا تەرجىمە قىلىش تۈگۈل ئەرەبچە تەپسىرلەشنىمۇ توغرا كۆرمىگەن. بەلكى قانداق كەلسە شۇ پېتى ئوقۇپ ۋە شۇ پېتى تەلەپپۇز قىلىپ ئايەتنى تەستىقلاش بىلەن كۇپايىلىنىش تەرىپىدە بولغان. مەسىلەن سەلەفلەرگە ۋەكىللىك قىلغۇچى مەكھۇل، زۇھرىي، ئەۋزائىي، ئىمام مالىك، ئىبنى مۇبارەك، سەۋرىي، لەيس ئىبنى سەئد، ئىمام ئەھمەد ۋە ئىسھاق ئىبنى راھەۋىيە قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىدىن بىردەك ھالدا بۇ تۈردىكى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە كەيپىيات يۈكلەپ چۈشەنمەستىن قانداق كەلگەن بولسا شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىڭلار، دېگەن ئورتاق پىكىر رىۋايەت قىلىنغان[16]. ھەتتا سەلەفلەردىن سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە: «ئاللاھتائالا قۇرئان كەرىمدە ئۆزىنى سۈپەتلەپ كەلگەن بارچە ئايەتلەرنىڭ تەپسىرى ئۇ ئايەتلەرنى شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىشتۇر. ھەرقانداق بىرىنىڭ ئۇ ئايەتلەرگە ئەرەبچە، ھەتتا فارسچە مەنە بېرىشى توغرا ئەمەس» دەپ كۆرسەتكەن[17].

دېمەك، يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن «مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە سەلەفلەرنىڭ تۇتقان يولى بويىچە مەنە بېرىش»، يەنى تەرجىمە قىلىش دېگەن گەپنىڭ ئۆزى قاملاشمىغان گەپ بولۇپ، سەلەفلەرچە بولغاندا ئىستەۋا ئايىتىگە تەرجىمە تۈگۈل، تەپسىرمۇ بېرىلمەسلىكى كېرەك. ئەگەر بەك دېيىشكە توغرا كەلسە سەلەف يولىنى تۇتقان مۇپەسسىرلەردىن ئىمام ئىبنى كەسىرگە ئوخشاش ئايەتكە ئەرەبچە ئىزاھ ياكى مەنە بەرمەستىن سەلەفلەرنىڭ بۇ تۈردىكى مۇتەشابىھ ئايەتلەردىكى تۇتۇمىنى ئەسكەرتىش ياكى بولمىسا ئۇلاردىن نەقىل قىلىنغىنىدەك، ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىدىكىدەك ئىزاھلاش ۋە «ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھ بىلىدۇ» دەپ ئۆتۈپ كېتىشتۇر. ئەلۋەتتە، ئىستەۋا سۆزىنى «علا وارتفع» مەنىلىرىدە تەپسىرلەش بىز يۇقىرىدا بىرىنچى نۇقتىدا مۇئەييەنلەشتۈرگىنىمىزدەك، كۆپچىلىك سەلەفلەرنىڭ تۇتۇمىدىكى تەپسىر بولماستىن ئاز بىر قىسىم سەلەفلەردىن كەلگەن ۋە كۆپچىلىك خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ تۇتۇمى بىلەنمۇ ماسلىشىدىغان تەپسىرلەردىندۇر. تەرجىمانىمىزنىڭ سەلەفلەردىن مۇجاھىد قاتارلىق ئالىملارنىڭ ئايەتنى «علا» مەنىسىدە تەپسىرلىگەنلىكى ھەققىدىكى نەقلىنىمۇ، ئىمام تەبەرىينىڭ بۇ ئايەتنى «علا وارتفع» مەنىسىدە تەپسىرلىشىمۇ، «ئەتتەفسىرۇلمۇيەسسەر»دىمۇ مۇشۇنداق تەپسىرلىگەنلىكى ھەققىدىكى بايانلارمۇ ئەمەلىيەتتە مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى ئىلىمدە توشقانلارمۇ بىلەلەيدۇ، دېگەن چۈشەنچ ئاساسىدا چىققان تەپسىرلەردىندۇر. شۇڭا مەسىلىنىڭ بۇ نۇقتىسىنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق، بۇ ئاساستا خۇددى سەلەفلەر تەپسىر بەرگەنگە ئوخشاش، خەلەفلەرنىڭ بۇ ھەقتە تەپسىر بېرىشىنىڭ مەلۇم مەنىدە ئىلمىي ئاساسقا ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىش ئىنساب جۈملىسىدىندۇر.

ئىستەۋا سۆزىگە «علا وارتفع» مەنىسىنى بېرىشنىڭ ئاز بىرقىسىم سەلەف ۋە خەلەف ئالىملىرى بەرگەن تەپسىرلەر ئىچىدىكى بىر تەپسىر ھېسابلىنىدىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بولغاندىن كېيىن ھەل قىلىشقا تېگىشلىك مۇھىم مەسىلە بۇ سۆزنى ئۇيغۇرچىغا زادى نېمە دەپ تەرجىمە قىلىش مەسىلىسى بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بىر قىسىم سەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ ئىستەۋا سۆزىنى «علا وارتفع» دەپ ئىزاھلانغانلىقىغا قاراپ «ئۆرلىدى» دەپ تەرجىمە قىلىش تەپسىر ئىلمىنىڭ مېتودى ۋە ئەقىدىۋى پىرىنسىپى نۇقتىسىدىن مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدىكى «استقر»، يەنى «قارار ئالدى» دېگەن تەرجىمە قانداق خاتا بولغان بولسا، «ئۆرلىدى» دەپ تەرجىمە قىلىشمۇ ئوخشاشلا خاتادۇر. چۈنكى بۇ يەردىكى «علا واتفع» دېگەن سۆزلەردىن كۆزدە تۇتۇلغىنى ئۇشبۇ سۆزلەرنىڭ مەنىداش سۆزلىرىدىن بىرى بولغان «صعد»، يەنى ئۆرلىدى، مەنىسى بولماستىن، ئاللاھنىڭ يۈكسەك ئۈستۈنلۈك ئىگىسى، ئالىي مەرتىۋە ساھىبى مەنىسىدىكى «العلو والإرتفاع» مەنىسى كۆزدە تۇتۇلغاندۇر. ئەلۋەتتە ئىستەۋا سۆزىگە «صعد»، يەنى ئۆرلىدى، دەپ مەنە بەرگەن مۇپەسسىرلەر تەرجىمانىمىزدەك – نەئۇزۇبىللاھ − ئاللاھنى «ئۆرلىدى» دەپ «انتقال و صعود» چۈشەنچىسىنى بېرىپ قويۇشتىن، يەنى يارالمىش ھادىسەۋى مەۋجۇداتلاردىكى ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش، تۆۋەندىن يۇقىرىغا ئۆرلەشنى كۆرسىتىدىغان مەنە بېرىپ قويۇشتىن قاتتىق ساقلانغان. ھەتتا ئۇلار ئەگەر ئىستەۋانى ئۆرلەش مەنىسىدە ئىزاھلاشقا توغرا كەلسە «صعد أمره»[18] يەنى، ئۆرلەۋاتقىنى ئاللاھ ئەمەس، ئاللاھنىڭ ئەمرى، ھۆكۈم - پەرمانىنىڭ ئىجرا بولۇشقا قاراپ يۈزلەنگەنلىكى، ئەرشكە قارىتا يارىتىش ئىشىنىڭ تاماملىنىشقا قاراپ ئىلگىرىلەۋاتقانلىقى، قاتارلىق مەنىلىرىدە بولىشى كېرەك دەپ كۆرسەتكەن. شۇڭا ھېچبىر بىر مۇپەسسىر ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» دەپ تەپسىرلىنىشىنى بىز چۈشىنىدىغان «ئۆرلەش» مەنىسىدە ئىزاھلىغان ئەمەس.

توغرا، لۇغەت قامۇسلىرىدا «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ ئۆرلىگەنلىك مەنىلىرى مەۋجۇت. ئەمما بۇنداق بولۇشى ئايەتكە ئەينەن لۇغەت مەنىسىنى بېرىشنى جائىز قىلمايدۇ. چۈنكى، بۇ سۆزنىڭ خۇددى ئۇيغۇر تىلىدىكى «ئۆرلەش» سۆزىنىڭ ماددىي ئۆرلەش، قىممىتى ئۆرلەشتەك ئىككى خىل مەنىسى بولغىنىغا ئوخشاش، ئەرەب تىلىدىمۇ ھەقىقىي ۋە مەجازىي ئۆرلەش مەنىلىرى مەۋجۇت. يەنە كېلىپ مۇتەشابىھ ئايەتكە مەنە يۈكلەش ئىشى قارىسىغا قىلىدىغان ئىش ئەمەس. بەلكى بۇ سۆزلۈك تاللىغاندا يەتتە ئۆلچەپ بىر كېسىش تەلەپ قىلىنىدىغان، بارچە سەلەف ۋە خەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ ئورتاق تەكىتلىگەن نۇقتىسىغا رىئايە قىلىش ئاساسىدا تەپسىر ياكى تەرجىمە بېرىش تەكىتلەنگەن مەسىلىدۇر. سەلەف ۋە خەلەفنىڭ قانداق تەپسىرلەشتە بىرلىككە كەلمىسىمۇ، نېمىگە رىئايە قىلىش كېرەكلىكىدە بىرلىككە كەلگەن مەزكۇر نۇقتىسى: مۇتەشابىھ ئايەتلەر ھەققىدە سۆز قىلغاندا، ئاللاھنى مەخلۇقاتلارغا ئوخشىتىپ قويۇشتىن، كەيپىيات يۈكلەشتىن، ھادىسەۋى مەۋجۇداتلارغا خاس بولغان ھەرىكەت، تۇرغۇنلۇق، يۆتكىلىش ۋە ئورۇنلىشىشتەك زامان ۋە ماكان چەكلىمىسىگە ئۇچرىتىشقا ياتىدىغان مەنىلەرنى بېرىشتىن ساقلىنىشتۇر. شۇنداقلا ئايەتلەرنىڭ زاھىرىدا ئىپادىلەيدىغان مەنىلىرى مەقسەت قىلىنمايدۇ، دەپ بىلىشتۇر. ئەھۋال شۇنداق ئىكەن، ئىستەۋا سۆزىگە ماددىي جىسىملاردا ئىپادە تاپىدىغان، ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش، تۆۋەن قاتلامدىن يۇقىرىقى قاتلامغا قاراپ يۈكسىلىش ۋە ھەرىكەتلىنىشتەك ماددىي جىسىملارنىڭ تەسۋىرىنى بېرىدىغان «ئۆرلىدى» مەنىسىنى بېرىش خۇددى ئاللاھقا ماكانلىشىش، ماكاننىڭ تەسىرىگە ئۇچراش، ھەجىم بېكىتىش قاتارلىق تەسۋىرلەرنى بېرىشتىن ساقلىنالمايدىغان «قارار ئالدى، ئورۇنلاشتى» قاتارلىق مەنىلەرنى بېرىشنىڭ خاتا بولغىنىغا ئوخشاش خاتادۇر.

ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىسىدە بولغانلىقى، شۇنداقلا «علا وارتفع» سۆزىنىڭ لۇغەتتە «صعود» يەنى تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراپ ئۆرلەش مەنىسىنىڭ بارلىقى قاتارلىق سەۋەبلەرنىڭ ھېچبىرى مۇتەشابىھ ئايەتكە مەزكۇر لۇغەت مەنىسى بويىچە «ئۆرلەش» دېگەن تەرجىمىنى بېرىشنى يوللۇق قىلالمايدۇ. شۇنداقلا «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىدىن سىرت يۈكسەكلىك، ئالىي مەرتىۋىلىك قاتارلىق مەجازى مەنىلىرىنىڭمۇ بارلىقى مەلۇم. سەلەف ۋە خەلەف ئالىملىرىنىڭ بىردەك «مۇتەشابىھ ئايەتلەرنىڭ زاھىرىي مەنىلىرى كۆزدە تۇتۇلغان ئەمەس» دەپ بىلىش ھەققىدىكى ئورتاق پىرىنسىپى تەبىئىي ھالدا ئىستەۋا سۆزىنى لۇغەتتىكى ھەقىقىي مەنىسى بولغان «علا وارتفع» مەنىسى، يەنى ماددىي ئۆرلەش مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىشنىڭ خاتالىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ زاھىرى مەنىسى بولغان ئۆرلەش، كۆتۈرۈلۈش ۋە ئۈستىگە چىقىش مەنىلىرى بولغان لۇغەت مەنىلىرىنى بېرىش سەلەف ۋە خەلف ئالىملىرى ئورتاق تەكىتلىگەن پىرىنسىپقا ئۇيغۇن كەلمىگەن ئىكەن، ئەلۋەتتە ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى تەپسىرلىگەن «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ لۇغەتتىكى ئىككىنچى مەنىسىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش تەقەززا بولىدۇ. ئۇ بولسىمۇ سەلەفلەر ئۆزلىرى ئىزاھلاپ ئۆتكىنىدەك: ئايەتتىكى ئىستەۋا قىلىش ماكاندىن ماكانغا يۆتكەلگەنلىكنى تەسۋىرلەپ بەرگۈچى ئۆرلەش مەنىسىدە بولماستىن بەلكى، ئاللاھنىڭ ئالەمنى يارىتىشنى تاماملاپ ئەرشنىڭ ئالىي سۇلتانى، ئۈستۈن مەرتىۋە ساھىبى بولغانلىقى مەنىسىدىدۇر. تىلىمىزدىكى خاقان ۋە سۇلتانلارنى چوڭ كۆرۈپ «جانابى ئالىيلىرى» دەپ چاقىرىش مانا بۇ مەنىدىن ئىلھاملانغان بولۇپ، بۇ سۆز ئىنسانغا ئىشلىتىلگەندە مەقسەت ھۆكۈمدارلىقتىكى ئالىيلىق كۆزدە تۇتۇلىدۇ. قانداقتۇر پادىشاھنىڭ پادىشاھلىق تەختىگە قاراپ پەرۋاز قىلىۋاتقانلىقى يەردىن ئېگىزگە ئۆرلەپ ئۇچۇپ كېتىۋاتقانلىقى تەسەۋۋۇر قىلىنمايدۇ. خۇددى شۇنىڭدەك، ئالىيلىق ۋە يۇقىرى مەرتىۋىلىك سۈپىتى ئاللاھقا ئىشلىتىلگەندە ئاللاھنىڭ مۇتلەق سەلتەنەت ئىگىسى، قادىرى قۇدرەت ۋە ئۇلۇغلۇقتا ھەممىدىن مۇتلەق ئۈستۈنلۈكى كۆزدە تۇتۇلىدۇ.

ئەگەر تەرجىمانىمىز ئىمام تەبەرىينىڭ ئىستەۋا سۆزىگە «علا وارتفع» مەنىسىنى بەرگەنلىكىنى ئاڭلىۋالغان بويىچە يازماستىن، ئىمام تەبەرىينىڭ ئىستەۋا سۆزىگە بەرگەن تەپسىرىدىن ئىككى بەتنى ئېرىنمەي قېتىرقىنىپ ئوقۇغان بولسا ئىدى، ئىمام تەبەرىينىڭ ئىستەۋا سۆزىگە «علا وارتفع» دېگەن تەپسىرنى تاللىغانلىقىدىن خەۋەردار بولۇپلا قالماي، سەلەفلەرنىڭ سۆزىنى تەرجىمانىمىزدەك يۈزەكى ۋە تېيىز چۈشىنىۋېلىپ ئۇدۇللا خاتا مەنىگە جوراپ چۈشىنىپ قالىدىغانلارنىڭ ئېتىرازىغىمۇ جاۋاب بېرىپ يازغان ئىزاھاتلىرىدىنمۇ خەۋەردار بولغان ھەمدە ئەسلىدە ئىمام تەبەرىينىڭ «علا وارتفع» دېگەن تەپسىرنى ئۆرلەش، يۈكسىلىش مەنىسىدە ئىشلەتمەيدىغانلىقىنى بىلگەن ۋە قارىسىغا ئىمام تەبەرىيمۇ «ئۆرلىدى» دەپ چۈشەنگەن سىياقتا جۆيلىمىگەن بولار ئىدى. دەرۋەقە ئىمام تەبەرىي تەپسىر كىتابىدا ئىستەۋا سۆزىگە بەرگەن بىر قاتار تەپسىرلەرنى كەلتۈرۈپلا قالماي ئۆزىنىڭ مەزكۇر تەپسىرلەر ئىچىدە «علا وارتفع» دېگەن تەپسىرنى تاللىغانلىقىنى ئوچۇق بايان قىلغان ۋە بۇنى بايان قىلىپلا توختىماستىن «علا وارتفع» دېگەن سۆزلەرنىڭ «ئۆرلەش» مەنىسى بارلىقىنى، ئۆزىنىڭ بۇ مەنىنى كۆزدە تۇتمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتكەن. ئۇ يەنە بۇنداق ئىپادىلەشنى ئاللاھقا قوللىنىشقا بولمايدىغانلىقى ھەققىدىكى ئېتىرازلارغىمۇ كەسكىن جاۋاب بەرگەن بولۇپ، «علا وارتفع» دېگەنلىكتىن ئۆرلەش مەنىسىنى كۆزدە تۇتمايۋاتقانلىقنى، بۇ يەردىكى كۆزدە تۇتۇلۇۋاتقان مەنىنىڭ «انتقال»نى، يەنى ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش ۋە ئۆرلەشنى مەزمۇن قىلغان «علا وارتفع» چۈشەنچىسى ئەمەس، بەلكى «علو ملك وسلطان لا علو انتقال وزوال» مەنىسىدىكى، يەنى ئىگىلىك ۋە ھۆكۈمدارلىق ئۈستۈنلۈكى مەنىسىدىكى «العلو والارتفاع»نى، مۇتلەق ئالىيلىق ۋە ئۈستۈنلۈك مەنىسىنى كۆزدە تۇتۇۋاتقانلىقنى ئالاھىدە تەكىتلەپ ئۆتكەن[19].

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تەرجىمانىمىز ئادىتى بويىچە مەسىلىنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىلىرىدىن ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىش، چالا - چالپاق يامىدىغان پېتى مەسىلىگە ھۆكۈم پىچىش خۇيىنى داۋاملاشتۇرغانلىقتىن «ئەتتەفسىيرۇلمۇيەسسەر»دە «علا وارتفع» دەپ ئىزاھلىغانلىقىنى، لۇغەتتە بولسا ئۆرلەش مەنىسى بارلىقىنى ئېلىپلا تولىمۇ يەڭگىلتەكلەرچە ئايەتكە لۇغەت مەنىسىنى بەرگەن ۋە سۆز ئارىلىقىغا مۇجاھىد، تەبەرىي قاتارلىق مۇپەسسىرلەرنىڭ «علا وارتفع» مەنىسى بىلەن ئىزاھلىغانلىقىنى قوشۇش بىلەن ئۆزىنى گويا سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقاندەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇپ «سەلەفنىڭ يولىنى تۇتۇپ ‹ئۆرلىدى› دەپ تەرجىمە قىلدىم» دەپ چۈشكەن. نەتىجە شۇكى، تەرجىمانىمىز گەرچە ئىستەۋاغا ئائىت ئاز بىر قىسىم سەلەفتىن كەلگەن رىۋايەت بويىچە «علا وارتفع» مەنىسىنى بېرىشتە توغرا ئادرېسقا ئۈسكەن بولسىمۇ، تەرجىمە قىلىشقا كەلگەندە ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلىشتا رەت قىلىنىدىغان خاتالىققا ئۆزى بىر قوللۇق دەسسەپ ئىستەۋا سۆزىگە خاتا نۇقتىدا تۇرۇپ تەرجىمە بەرگەن. چۈنكى، قارار ئالدى مەنىسى مۇپەسسىرلەر تەرىپىدىن ئاللاھنىڭ ماكان - زامان چەكلىمىسىگە بويسۇنغۇچى قىلىپ قويۇشقا ياتىدىغان مەنىگە ئىگە بولۇش نۇقتىسىدىن قوبۇل كۆرۈلمىگەن، رەت قىلغان. خۇددى شۇنىڭدەك ئىستەۋا سۆزىنىڭ «ئۆرلەش» مەنىسىمۇ ئاللاھنىڭ ھەرقانداق سۈپىتىنىڭ ھادىسەۋىلىكتىن پاك ۋە مۇنەززەھ بولۇشتەك ساپ تەۋھىد ئەقىدىسىگە زىت كېلىدىغانلىقى نۇقتىسىدىن، ئاللاھنىڭ ھادىسەۋى مەۋجۇداتقا خاس بولغان ھەرىكەت، ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىشتەك خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەسۋىرلەش ۋە ئىستەۋانىڭ قانداقلىقىغا كەيپىيات يۈكلەشكە ياتىدىغانلىقى نۇقتىسىدىن رەت قىلىنغاندۇر. خۇددى «قارار ئالدى» مەنىسىنى ئاتالمىش «ئۆزىگە لايىق قارار ئالدى» دەۋېلىش بىلەن «قارار ئالغان»لىقتىن ئىبارەت ماكانغا سىغىش ۋە جايلىشىشتەك ھادىسەۋىلىك مەنىسىنى ئاقلىغىلى بولمىغاندەك، «ئۆزىگە لايىق رەۋىشتە ئۆرلىدى» دەۋېلىشمۇ، ئۆرلەش ھەرىكىتىدىن ئىبارەت تۆۋەندىن يۇقىرىغا يۈكسىلىش، ئاستىنقى ئالەمدىن ئۈستۈنكى ئالەمگە ئۆرلەش، پەرشتىن ئەرشكە قاراپ يۈكسىلىشتەك ھادىسەۋىلىك مەنىسىنى بېرىشتىن، ئاللاھنىڭ ئۇشبۇ ئىستەۋا سۈپىتىگە كەيپىيات ۋە ئوبراز يۈكلەشتىن ساقلىنالمايدۇ. بۇ ۋەجىدىن ئىستەۋانى «علا وارتفع» مەنىسىدە بېرىش يوللۇق. ئەمما «علا وارتفع»گە ئۇنىڭ لۇغەت مەنىلىرىدىن بىرى بولغان «ئۆرلەش» مەنىسىنى بېرىش خاتادۇر. توغرىسى «علا وارتفع»نىڭ زاھىرى مەنىسى بولغان ئۆرلەش مەنىسىدىن باشقا «العلو والارتفاع» مەنىلىرىنى، يەنى ئەرشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان جىمى مەخلۇقاتلاردىن مۇتلەق ئۈستۈن بولغانلىق، ئۈستۈن بولغاندىمۇ ئەرشنىڭمۇ پەرۋەردىگارى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىگىلىك ۋە ھۆكۈمدارلىق ئۈستۈنلۈكىدە ئالىي بولغانلىق مەنىسىنى بېرىشتۇر. بىر قىسىم مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تەپسىر بېرىشنى ماقۇل كۆرگەن ئاز بىر قىسىم سەلەفلەر قاتارىدا ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلمۇ ئىستەۋا ئايىتىنىڭ تەپسىرىگە قارىتا بۇ نۇقتىنى تەكىتلىگەن بولۇپ، ئىمام ئەھمەد بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن: «ئىستەۋانىڭ مەنىسى ‹العلو والارتفاع› يەنى ئالىيلىق، يۈكسەكلىكتۇر. جانابى ئاللاھ ئەرشنى يارىتىشتىن ئاۋۋالمۇ ھەمىشە عاليا، رفيعا (مۇتلەق ئۈستۈنلۈك ئىگىسى، يۈكسەكلىك ساھىبى) زات ئىدى. بۇ مەنىدىن ئۇ ھەممىنىڭ ئۈستىدە، ھەممە نەرسىدىن ئۈستۈن زاتتۇر. ئاللاھنىڭ ئەرشنى ئاتايىن تىلغا ئېلىشى ئۇنىڭ باشقا جىمى مەخلۇقاتلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان تەرەپلىرى بولغانلىقىدىندۇر. دەرۋەقە، ئەرش يارالمىش شەيئىلەرنىڭ ئەڭ كاتتىسى ۋە ئەڭ ئۈستۈنىدۇر. بۇ ۋەجىدىن ئاللاھ ئۆزىنى ئەرشكە ئىستەۋا قىلغانلىقى بىلەن، يەنى ئۇنىڭدىنمۇ ئۈستۈن بولغانلىقى بىلەن ماختانغان. ئاللاھنىڭ مەزكۇر ‹ئۈستۈن بولغانلىق› مەنىسىنى ئەرشكە زاتى تېگىشكەن، ئۇنىڭغا تاشلانغان مەنىلىرىدە چۈشىنىۋېلىش توغرا ئەمەس. جانابى ئاللاھ بۇنداق بولۇشتىن مەرتىۋىسى ئۈستۈن ۋە ئۇلۇغدۇر. ئاللاھ ئەرشنى يارىتىشتىن بۇرۇنمۇ ئاللاھتا بىرەر ئۆزگىرىش، بىر ھالەتتىن يەنە بىر ھالەتكە ئالمىشىش يۈز بەرگەن ئەمەس. مۇئەييەن ھۇدۇد (چەك، شەكىل، دائىرە) لار دائىرىسىدە بولۇشمۇ يۈز بەرگىنى يوق. ئەرشنى ياراتقاندىن كېيىنمۇ ئۇنداق بولغىنى يوق (يەنى ئاللاھ ئەزەلدە قانداق بولسا ئەرشنى ياراتقاندىن كېيىنمۇ شۇنداق ئىدى. − ت.)» [20].

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئىمام ئەھمەدنىڭ يۇقىرىقى تەپسىرىمۇ ئىستەۋانىڭ «علا وارتفع» مەنىسىنى بىر ھالەتتىن يەنە بىر ھالەتكە يۆتكىلىش كېلىپ چىقىدىغان ئۆزگىرىشلەر بولغانلىقنى ئىپادىلەيدىغان «ئۆرلەش» مەنىسىدە ئىزاھلىمىغان. ئەكسىچە ئاللاھنى ھادىسەۋى مەۋجۇداتلارنىڭ جىمى سۈپەت ۋە ئۆزگىرىشلىرىدىن ئاللاھنىڭ پاك ۋە مۇنەززەھلىكىنى ئىپادىلىگۈچى مەنىلىرىدىن بىرى بولغان «العلو والإرتفاع»، يەنى «ئەزەلىي ئۈستۈنلۈك، ئەزەلىي يۈكسەكلىك» مەنىلىرى بىلەن ئىزاھلىغان. «ئۆرلىدى» دەپ ئېلىش دەل بۇ نۇقتىلارغا خىلاپ كېلىدىغان بولۇپ، قارار ئېلىش، ئورۇنلىشىش مەنىلىرى قانداق مۇجەسسەمەلىككە ئېلىپ بارىدىغان مەنىنى بېرىش ھېسابلىنىدىغان بولسا، ئۆرلەشمۇ ئوخشاشلا ئاللاھنى جىسىملاشتۇرۇش تىپىدىكى مۇجەسسەمەلىككە ئېلىپ بارىدىغان مەنە بېرىشتۇر. مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسىدىكى «ئەرشكە ئۆرلىدى» دېيىلگەن تەرجىمىنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىنمۇ بەربات دېيىشىمىز شۇنىڭدىنكى، تۇنجى تەرجىمىدە «قارار ئالدى» دېگەن تەرجىمىدە جىسىملاشتۇرۇشقا ياتىدىغان مەنە بېرىلگەن ۋە بۇ ئىككىنچى تەرجىمىدە بىر قەدەر ياخشىلانغان بولسا، مەزكۇر ئۈچىنچى تەرجىمىنىڭ «ئۆرلىدى» دەپ ئېلىشى تۈزىگەننى تاكامۇللاشتۇرۇش بولماستىن، تۈزىلىۋاتقاننى بۇزۇشقا ياتىدىغان ئىش بولغان. ئىككىنچى تەرجىمە سەلەفلەرنىڭ تۇتۇمىنى ئىپادىلەش ئارقىلىق ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ خاتاسىنى تۈزەۋاتقاندا، ئۈچىنچى تەرجىمە چىقىپ بىرىنچى تەرجىمىدىكى خاتا تەرجىمىگە پاس چىقىرىدىغان يەنە بىر خاتا تەرجىمىنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىققان. ئەگەر بىرىنچى تەرجىمە بىلەن مەزكۇر ئۈچىنچى تەرجىمىنى بىرلەشتۈرۈپ ئوقۇغاندا بولسا، ئوتتۇرىغا چىقىدىغان مەنە پۈتۈنلەي بىمەنىلىشىدۇ. بىر تەرجىمە ئاللاھنى ئاسمان - زېمىننى يارىتىپ بولغاندىن كېيىن ئۆرلىتىدۇ، يەنە بىر تەرجىمە بولسا ئۆرلەپ ئاسمانغا چىقىرىدۇ ۋە ئەرشنى ياراتقۇزۇپ ئۇنىڭدىكى كۇرسىغا ئورۇنلاشقۇزىدۇ. ئوتتۇز يىل مۇقەددەم «غەربكە ساياھەت» فانتازىيەسىدىن بۈگۈنكى «قىساسكارلار ئىتتىپاقى [The Avengers]» چاتما فىلىم فانتازىيەلىرىغىچە بولغان پاگانىزملىق باتىل ئەقىدىلەرنىڭ زامانىۋى تەشۋىقات بازىسى تىپىدىكى بىر قىسىم كىنو - تىياتىرلىرى قورشاۋىدا چوڭ بولغان ۋە چوڭ بولۇۋاتقان بىر نەسىلنىڭ ئەۋلادلىرىغا ئاللاھنى بۇ خىل ھادىسەۋىلىك پۇراققا ئىگە تەسۋىرلەرگە ئوراپ تاشلايدىغان قۇرئان تەرجىمىلىرىنى سۇنۇش، سەلەف ۋە خەلەف ئالىملىرى قەدىمدىن بۇيان «ئاللاھنىڭ ھېچبىر ئوخشىشى يوقتۇر» ئايىتىنىڭ پىرىنسىپ ۋە تەقەززاسى بويىچە ئاللاھنى ماددىي مەۋجۇتلۇقلارغا ئائىت ھەرقانداق سۈپەت ياكى پېئىلدا ئوخشىتىپ تەسۋىرلەشتىن ساقلىنىپ كېلىۋاتقان، ھەر ئەسىر ۋە ھەر دەۋرىدىكى ئېتىقادىي كىرىزىسلارغا قارشى سەگەك تۇرغان، ئىسلامنىڭ ئۆزىگە خاس ئالەم تەسەۋۋۇرىغا، مەۋجۇتلۇق تەسەۋۋۇرىغا، دۇنيا قارىشىغا دائىر ئىلىم تىلىنى يېڭىلاپ، ئىزاھاتلارنىڭ تىلى ۋە ئاتالغۇ -ئۇقۇملىرىنى ئىسلاھ قىلىپ دىنىي تەپەككۇرنى ھاياتىي كۈچكە ئىگە قىلىپ كېلىۋاتقان بولۇشىغا قارىماي، بۈگۈنكى ھەر تەرەپلىمە بوھرانلار قورشاۋىدىكى بىر ۋەزىيەتتە ئۆلىما - ئالىم ئۇنۋانىدا يۈرۈۋاتقانلارنىڭ ياشاۋاتقان دەۋرىنىڭ تىلىنى، ئۇلارنىڭ ئەقلىيىتىنى ھېچبىر نەزەرگە ئالماستىن بىرىنىڭ كەتكۈزگىنىنى يەنە بىرى تۈزەش، ئۇنى يەنە بىرى كامالەتكە يەتكۈزۈشكە ئۇرۇنۇش ئورنىغا، بارىنى تېخىمۇ بۇزۇشقا، دەرىجىمۇدەرىجە ئىلگىرىلەۋاتقان ئۈستۈن سەۋىيەنى نەچچە بالداق كەينىگە چېكىندۈرۈشكە ھەسسە قوشۇشى ۋە بۇنى «سەلەف سالىھلارنىڭ يولىنى تۇتقانلىق» نامى ئاستىدا بازارغا سېلىشى ئۇلاردىكى سەۋىيە - ساپانىڭ نەقەدەر چېكىنىش، نەقەدەر پەسلەش ئىچىدە ئىكەنلىكىنى، نەقەدەر تۆۋەنلىشىپ كەتكەنلىكىنى، ھال ۋەزىيەتنىڭ نەقەدەر ئېچىنىشلىق ئەھۋالدا ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ يېتىشكە يېتەرلىكتۇر. قىسقىسى، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ سەلەفنىڭ يولىغا ئاتالمىش ئۇيغۇنلاشقانلىق ئىددىئاسى ئاستىدا ئىستەۋا ئايىتىگە بەرگەن ۋە «ئۆرلىدى» دەپ مەنە بەرگەن بۇ تەرجىمىسى قانداقتۇر تەرجىماننىڭ ئىددىئا قىلغىنىدەك ئالدىنقىلارنىڭكىنى تۈزەش، خاتاسىنى توغرلاپ بېرىش دائىرىسىدىكى ئىش بولماستىن، تۈزىلىشكە قاراپ ماڭغاننى تېخىمۇ چېكىندۈرۈپ بۇزۇشقا يارايدىغان ئىش بولۇش بىلەن نەتىجىلەنگەن.

يەتتىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ «ئۆرلىدى» دەپ ئالغان بۇ تەرجىمىسىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىگە ھېچبىر ئىلمىي قىممەت بەرمەستىن، تايىنى بار بىرەر ئىلمىي تەنقىدكە ئاساسلىنىپمۇ قويماستىن رەت قىلىپ بولغاندىن كېيىن يەنە بىر قەدەم ئىلگىرىلىگەن ھالدا قۇرئان كەرىمدە ئۆزىگە خاس ئاتالغۇ بولۇپ كەلگەن بىر سۆزنى لۇغەت مەنىسىچە تەرجىمە قىلىپ قويۇلسا ئەۋزەل بولىدىغانلىق دەۋاسىنى قىلىش ئارقىلىق «ئۆرلىدى» دەپ ئالغان تەرجىمىسىنى ئەۋزەل تەرجىمە قاتارىدا سانىماقچى بولىدۇ. تەرجىمانىمىز شۇنداق دەيدۇ: «‹اسْتَوَى›دېگەن سۆز ‹قۇرئان كەرىم›دىكى‹المﱠ›، ‹حم›دېگەن ھەرپلەرگە ئوخشاش مەنىسى مۇئەييەن ئەمەس ھەرپلەر قاتارىدىن ئەمەستۇر. ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ‹اسْتَوَى›دېگەن بۇ سۆزنى باشقا مەنىلەردە تەرجىمە قىلغاندىن ياكى ئۇنى ئەرەبچىسى بويىچە يېزىپ قويغاندىن كۆرە، ئۆزىنىڭ لۇغەتتىكى مەنىسىنى بولسىمۇ تەرجىمە قىلىش ئەۋزەل ئەمەسمۇ؟! اسْتَوَى›دېگەن سۆز لۇغەت مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىپ قويۇلسا، كىشىلەر ئۇنىڭدىن ئۆزىنىڭ سەۋىيەسى ۋە ئېتىقادى بويىچە چۈشەنچىگە ئىگە بولىدۇ»[22].

بىز دەيمىزكى، قۇرئاندىكى ئاتالغۇ بولۇپ كەلگەن سۆزلەرنى، يەنە كېلىپ مۇتەشابىھ ئايەت تۈرىدىكى ئاللاھقا چېتىلىدىغان سۈپەتلەرگە ئالاقىدار سۆزلەرنى لۇغەت مەنىسىدە تەرجىمە قىلىشنى ھېچبىر تەرەپتىن ئەۋزەل ئىش دېگىلى بولمايدۇ. قۇرئان كەرىم ئايەتلىرى ھەركىم ھەرخىل چۈشىنىۋالسا بولىدىغان كىتاب ئەمەس. ھەر چۈشەنچە ئارقىسىدا ئىلىم، دەلىل - پاكىت، ئىلمىي تەپەككۇر ۋە ساغلام ئىلىمگە تايانغان ئىجتىھاد بولۇشى شەرت. لۇغەت مەنىسىنى تەرجىمە قىلىش ئەۋزەل بولىدىغان ئىش بولسا، «قارار ئالدى» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىمۇ ئىستەۋا سۆزىنىڭ لۇغەت مەنىلىرىدىن بىرى ئىدى. تەرجىمانىمىزنىڭ ئىستەۋا سۆزىنىڭ «قارار ئالدى» مەنىسىنىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلىشى ياكى بىلمەسلىكى تەپسىردىمۇ، لۇغەت ئالىملىرىنىڭ قامۇسلىرىدىمۇ بار بولغان «استقر»، يەنى قارار ئالدى، مەنىسىنىڭ بولۇشىنى يوققا چىقىرىۋېتەلمەيدۇ. «ئۆرلىدى» دەپ ئوچۇقتىن ئوچۇق كەيپىيات ۋە ھادىسەۋىلىك ئىپادىلىنىدىغان زاھىرىي تەرجىمىنى قىلىپ قويۇپ ھەركىم ئۆزىنىڭ ئەقىدىسى بويىچە چۈشىنىۋالسۇن، دەۋالدىغان ئىش بولسا، بىرىنچى تەرجىمىدىكى «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلغۇچىنىڭمۇ «مەنمۇ لۇغەت مەنىسى بويىچە قىلغان. مېنىڭ تەرجىمەمنىمۇ ھەر كىم ئۆزى خالىغانچە چۈشىنىۋالسا بولمىدىمۇ؟» دەپ ئېتىراز قىلىشى تامامەن يوللۇق بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا تەرجىمانىمىزدەك، مەن لۇغەت مەنىسىنى يېزىپ قويسام، ھەركىم خالىغانچە چۈشىنىۋالسۇن، دەيدىغان تەنتەكلىك ئىلمىيلىككە ياتتۇر. قۇرئان كەرىمدەك تەپسىرلەيدىغان پەيغەمبىرى، ساھابىسى، سەلەفى، خەلەفى، مۇپەسسىرى، تىلشۇناسى ۋە ئۇنى تەپسىرلەشكە تۇتۇنۇشتىن ئاۋۋال ئوقۇلىدىغان ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل پېنى، نەزەرىيەلىرى بار بولغان بىر كىتابنىڭ تەرجىمىسىگە، يەنە كېلىپ مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە بۇنداق مۇئامىلە قىلىش مەسئۇلىيەتسىزلىكتىن باشقا ئىش ئەمەس.

يەنە بىر نۇقتىدىن كۆزەتكەندە، بىز تەكرار مۇئەييەنلەشتۈرۈپ ئۆتكەندەك، قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ زاھىرى بويىچە تەرجىمە قىلىش، يەنى تەپسىر ياكى تەرجىمە قىلغاندا لۇغەت مەنىسىنى ئەكېلىپ قويۇپ كېتىۋېرىش ئۆلىمالار تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىدلىنىپ كەلگەن خاھىشتۇر. چۈنكى، قۇرئان ئايەتلىرى (ھەدىس تەرجىمىلىرىمۇ بۇنىڭ ئىچىدە) بىر ياقتىن لۇغەت كىتابنى ئېچىپ قويۇپ، يەنە بىر ياقتىن يونۇپ قايچىلاپ تاشلاپ بېرىلگەن «ئىزاھلىق لۇغەت»نى ئېچىۋېلىپ تۇرۇپ، بىرىدە ئىپادىلەنگەن مەنىنى يەنە بىرىدىكى ئىزاھلىق لۇغەتتىكى چەكلىك سۆزلۈكلەر زاپىسىغا بويسۇندۇرۇۋېلىپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلىدىغان كىتاب ئەمەس. قۇرئاننىڭ تىلى ئۆزىگە خاس تىل. ئۆزىگە خاس ئۇقۇم بەرپا قىلغان، ئاتالغۇلار ياراتقان بىر تىلدۇر. بۇنداق ئەھۋالدا ئۇنى چۈشىنىشنى نوقۇل لۇغەت مەنىسىگە تاشلاپ قويۇش ھەربىر كاللا سانىغا توغرا كېلىدىغان ئايرىم - ئايرىم «قۇرئان»لارنىڭ ئىجاد بولۇشىنى، قۇرئاننى بۆلۈنۈشنىڭ، تەپرىقىچىلىقنىڭ، بىدئەت ۋە پىتنە - ئىغۋانىڭ مەنبەسى قىلىپ قويۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. سەلەف يولىنى تۇتقان ئۆلىمالارمۇ قۇرئان كەرىمنى بۇ خىل كېچىككە ئەكىرىپ قويۇشتىن قاتتىق ئېھتىيات قىلغان ۋە ئاگاھلاندۇرۇپ كەلگەندۇر. مەسىلەن، ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل قۇرئاننىڭ زاھىرى مەنىسى بويىچە، يەنى لۇغەت مەنىسى بويىچە چۈشىنىپ ئەگىشىشنى بىدئەت ئەھلىنىڭ قىلمىشى قاتارىدىن سانىغان. ئۇ مۇنداق دېگەن: «كىمكى قۇرئان كەرىمنى نە پەيغەمبەرنىڭ، نە بىرەر ساھابىنىڭ كۆرسەتمىلىرىگە ئاساسلانماستىن زاھىرى (لۇغەت) مەنىسى بويىچە ئىزاھلىسا، بۇنداق كىشى قۇرئاننى بىدئەت ئەھلىنىڭ ئۇسۇلى بويىچە ئىزاھلىغان بولىدۇ»[22]. بۇ جەھەتتىن ئىستەۋا ئايىتىگە ئوخشاش مۇتەشابىھ ئايەتلەر ھەققىدە شۇنچە كۆپ مۇپەسسىرلەرنىڭ تۈرلۈك تەپسىرلىرى بار تۇرۇپ پايدىلانماسلىق، ئۈستىلەپ ئۆزىگە «سەلەف يولى بويىچە ئىش تۇتقان»لىق مېتودىنى بەلگىلىۋېلىپ تۇرۇپ نە سەلەفكە، نە خەلەفكە ئۇدۇل كەلمەيدىغان بىر تەرجىمىنى سەلەفكە دۆڭگەپ، سەلەفنىڭ ئەسلى ئەرەبچىدىكى چۈشىنىشتىكى ئەقىدىۋى پىرىنسىپ ۋە ئىلمىي مېتودىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ زاھىرى بويىچە لۇغەت مەنىسىنى تەرجىمە قىلىپ قويۇشنى ئەۋزەل ساناش شوئاردا سەلەفنىڭ، تەتبىقلاشتا ئەھلى بىدئەتنىڭ كېچىكىگە دەسسەشكە ياتىدىغان قىلمىش بولۇپ قالىدۇ. دېمەك، ئالدىنقى «مۇستەۋى بولدى» دەپ ئېلىنغان ۋە ئاستىغا تەپسىر ئىلمىغا ئۇيغۇن ئىزاھاتنى بېرىپ ئۆتكەن بىر تەرجىمىنى قارىسىغا «چۈشىنىكسىز» دەۋېلىش ساھەگە قارار قورساقلىقنى بىلدۈرسە، ئاتالمىش «چۈشىنىكسىز» تەرجىمە ئورنىغا مەزكۇر «لۇغەت مەنىسىنى بېرىپ قويۇشنى ئەۋزەل ساناش» بىمەنىلىكتە ئۇچىغا چىقىش، سەۋىيەسىزلىكتە چوڭقۇر ھاڭنىڭ قەرىگە مەيدىنى چاپلاش جۈملىسىدىندۇر.

سەككىزىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ ئىلمىيلىككە يات بولغان تۇتۇرۇقسىز سەۋەبلەرگە باغلاپ مۇقىملاشتۇرۇۋالغان خاتا تەرجىمىسىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە ئورنىغا دەسسىتىشنى راۋا كۆرۈپ بولغاندىن كېيىن ئىستەۋاغا دائىر نەقىللەرنىمۇ شۇ بويىچە بۇرمىلاشتىن، گويا ئۇلارمۇ ئىستەۋا سۆزىنى ئۆرلەش دەپ ئىزاھلىغاندەك تۈس بېرىشتىن يانمايدۇ. مەسىلەن تەرجىمانىمىز ئىستەۋا ھەققىدىكى ئاخىرىقى سۆزىدە مۇنداق دەيدۇ: «‹اسْتَوَى › دېگەن سۆز لۇغەت مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىپ قويۇلسا، كىشىلەر ئۇنىڭدىن ئۆزىنىڭ سەۋىيەسى ۋە ئېتىقادى بويىچە چۈشەنچىگە ئىگە بولىدۇ. ‹الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى›دېگەن ئايەتنى ‹رەھمان ئاللاھ ئەرشكە ئۆرلىدى›دەپ تەرجىمە قىلغاندا، ئايەتكە ئۆز ئەينى بويىچە، يەنى سەلەف سالىھلارنىڭ ئەقىدىسى بويىچە مەنە ئېيتىلغان بولىدۇ. چۈنكى ئۇلار ‹ئاللاھنىڭ ئەرشكە ئۆرلىگەنلىكى راستتۇر، ئۇنىڭ قانداق ئۆرلىگەنلىكى بىزگە مەلۇم ئەمەس، بۇنىڭغا ئىشىنىش پەرزدۇر، ئاللاھ قانداق ئۆرلىگەن دەپ سوئال سوراش بىدئەتتۇر›[23] دەپ ئېتىقاد قىلىدۇ»[24]. مانا بۇ بايانلار سەلەف ئەقىدىسىنى يورۇتۇش بولماستىن، قىپقىزىل بۇرمىلاش بولۇپ، تەرجىمانىمىز مەزكۇر نەقىلنىڭ ئادرېسىنى خاتا مەنبەگە تۇتاشتۇرغاندىن سىرت ئۇنىڭ سۆزىنىمۇ ئۆزىنىڭ كاللىسىچە تەرجىمە قىلىپ بۇرمىلايدۇ. ئادرېس خاتا دېيىشىمىز، مەزكۇر نەقىلدىكى سۆز تەرجىمانىمىز ئىزاھات بەرگەندەك «ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ سۆزى» ئەمەس، بەلكى بۇ سۆز ئىمام مالىكنىڭ سۆزىدۇر. گەرچە ساھابىلەردىن مۇئمىنلەر ئانىسى ئۇممۇسەلەمە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىنمۇ ئىستەۋا ھەققىدە ئىمام مالىكنىڭ سۆزىگە ئوخشاپ كېتىدىغان رىۋايەت نەقىل قىلىنغان بولسىمۇ، مەزكۇر سۆزلەرنىڭ ئىمام مالىكنىڭمۇ ئېيتقانلىقى مەشھۇردۇر. بۇرمىلاش دېيىشىمىز ئىمام مالىكنىڭ مەزكۇر سۆزنى قىلىشتىكى تۇتۇمى ئىستەۋانىڭ قانداق ئىشلىقىنى سوراپ كەلگەن بىر بىدئەتچىگە قايتۇرغان جاۋابى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئىمام مالىك سوئال سورىغۇچىنىڭ سوراش تەرزى ۋە ئەلپازىغا قاراپ ئۇنىڭ مەقسىتىنىڭ ئايەتنى چۈشىنىش ئەمەسلىكىنى كۆرۈپ يەتكەن ۋە ئۇنىڭدا پىتنە تېرىشقا كەلگەنلىك ئالامەتلىرىنى بايقىغان، شۇنىڭ بىلەن ئىمام مالىك مەسىلىگە پىرىنسىپال مەۋقە تۇتۇپ، بۇ خىل مەسىلىلەرنى كوچىلاشنىڭ توغرا ئەمەسلىكىنى يۇقىرىقى سۆزى ئارقىلىق، يەنى ئىستەۋانىڭ قۇرئان ۋە سۈننەتتە كەلگەن بويىچە مەلۇملۇق ئىش ئىكەنلىكى، ئەمما بۇنىڭ قانداق ئىستەۋالىقى نامەلۇم ئىكەنلىكى، قىلىشقا تېگىشلىك تۇتۇمنىڭ ئايەتنىڭ مەنىسىنى ۋە ئىستەۋانىڭ ماھىيىتىنى كوچىلاپ چۈشىنىش ئەمەس، بەلكى ئايەتكە ئىشىنىش بىلەن كۇپايىلىنىشنىڭ ۋاجىبلىقى، بۇ ھەقتە كەلسە - كەلمەس سوئال سوراشنىڭ بىدئەتلىكى قاتارلىق پىرىنسىپال پوزىتسىيە تۇتۇش ئاساسىدا جاۋاب قايتۇرغان ھەمدە مەزكۇر بىدئەتچىنى ھۇزۇرىدىن ھەيدەپ چىقىرىۋەتكەن. ئەگەر سەلەف سالىھلار ئىستەۋانىڭ «ئۆرلەش» مەنىسى بارلىقىنى جەزم قىلىپ ئاللاھنى ئەرشكە ئۆرلىدى دەپ چۈشەنگىنىدە ئەلۋەتتە يۇقىرىقىدەك ھۆكۈم - پەتىۋا خاراكتېرلىك جاۋاب بېرىشنىڭ ھاجىتى قالمىغان بولار ئىدى. ئەمما ئىستەۋا ئايىتىگە كۆپچىلىك سەلەف ئالىملىرىنىڭ تۇتۇمى تەكىتلەپ ئۆتكىنىمىزدەك «ئىستەۋا سۆزىگە تەپسىر بەرمەستىن ئۆتۈپ كېتىش، ئەمما ئۇنىڭ ھەقىقەتەن قۇرئان ۋە سۈننەتتە بايان قىلىنغانلىقىغا ئىشىنىش، سۆزنىڭ زاھىرى مەنىسىنىڭ مەقسەت قىلىنمىغانلىقىنى جەزم قىلغان ھالدا، شۇنداقلا ئاللاھنىڭ ھادىسەۋى مەۋجۇداتلارنىڭ ھەرقانداق سۈپىتىدىن (بۇنىڭغا ماددىي جىسىملارنىڭ، جانلىق ۋە جانسىز مەۋجۇتلۇقلارنىڭ ھەرىكەت فۇنكسىيەلىرى بولغان: تۇرغۇنلۇق، مىدىراش، ئولتۇرۇش، قوپۇش، ئۆرلەش، تۆۋەندىن ئېگىزگە كۆتۈرۈلۈش، يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشۈش، ئۇچۇش، ئورۇنلىشىش قاتارلىق سۈپەتلەرنىڭ ھەممىسى كىرىپ كېتىدۇ) پاك ۋە مۇنەززەھ ئىكەنلىكىنى ئەقىدە قىلغان ھالدا ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىش» قاتارلىقلاردۇر. ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلدىن بەزى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە ئەرەب تىلىنىڭ ئىستىلىستىكىلىق بايان ئىپادىلىرى، مەجاز ۋە كىنايە قائىدىلىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان رەۋىشتە ناھايىتىمۇ ئاز ساندىكى سۈپەتلەر ھەققىدە تەپسىر بەرگەنلىكى دەلىللەنگەن بولسىمۇ، كۆپلىگەن سۈپەت ئايەتلىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك ھەدىسلەردە ئۇنىڭ ۋە ئىمام مالىكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تۇتۇمى بۇ خۇسۇسقا باشتىن باشلاپ چۆكۈشكە ۋە بەھس - مۇنازىرە تېمىلىرى قىلىشقا قارشى تۇرۇش بولۇپ كەلگەن، ھەمدە ئۇلار بۇ خۇسۇستا ئايەتنىڭ مەنىسىگە چۆكمەستىن تەۋھىدكە ئۇيغۇن بولغان ساغلام مەۋقە ۋە پوزىتسىيە تۇتۇش بىلەن كۇپايىلىنىش تەرەپدارى بولغان. مانا بۇ ۋەجىدىن ئىمام مالىك ئىستەۋا ئايىتى ھەققىدە سوئال سورىغۇچىغا: «‹ئىستەۋا› نامەجھۇل (ئېنىقسىز ئىش ئەمەس)دۇر. ئەمما ئىستەۋانىڭ قانداقلىقى نامەئقۇل (ئەقىل ئۇنى تەسەۋۋۇر قىلىشتىن ئاجىز)دۇر. ئىستەۋانىڭ بولغانلىقىغا ئىشىنىش ۋاجىپ، ئۇ ھەقتە سوراپ سۈرۈشتۈرۈش بولسا، بىدئەتتۇر»[25] دەپ كەسكىن جاۋاب قايتۇرغان. ئىمام مالىكنىڭ سۆزىنىڭ، يەنى تەرجىمانىمىز خاتا ھالدا ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ سۆزى دەپ كەلتۈرگەن نەقىلنىڭ توغرا تەرجىمىسى مانا بۇدۇر. ئىمام مالىك يۇقىرىقى سۆزىدە ئىستەۋا ئايىتىگە نە تەپسىر بەرگەن، نە ئىزاھلىغان. ئەكسىچە ئىستەۋانىڭ مەنىسى ھەققىدە كوچىلاشنى بىدئەت دەپ كۆرسەتكەن، توغرىسى بۇ تۈردىكى سۈپەت ئايەتلىرىگە چېپىلىپ قالماستىن ئۇ ھەقتە قانداق پوزىتسىيە تۇتۇش كېرەكلىكىدىن تەلىم بەرگەندۇر. ئەمما تەرجىمانىمىز بولسا، ئاۋۋال «ئۆرلىدى» دېگەن خاتا تەرجىمىنى بېكىتىۋالغان، مەنبەنى خاتا بەرگەندىن سىرت گويا سەلەفلەر ئىستەۋا سۆزىنى ئۇيغۇرچىدىكى «ئۆرلىدى» مەنىسىدە چۈشىنىپ ئەرەبچىسىدە شۇنداق ئىزاھلاۋاتقاندەك بىر تەرزدە ئىمام مالىكنىڭ سۆزىنى بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلغان. نەتىجىدە بىر نەقىلنى تەرجىمە قىلغاندا سۆز ئىگىسىنىڭ ئەسلىي مۇددىئاسىنى يورۇتۇشتەك تەرجىمانلىقنىڭ ئەقەللىي تەلىپىنىمۇ ئورۇندىماستىن ھەم مەنبە خاتالىقى، ھەمدە تەرجىمە بۇزۇقلۇقىنى سادىر قىلغان. ئىشنىڭ خەتەرلىك تەرىپى ئىلمىي ئامانەتنى بۇرمىلاپ يەتكۈزگەن ۋە بۇنى ئۆزىنىڭ تۇتۇرۇقسىز ئىددىئاسى ۋە خاتا تەرجىمىسى ئۈچۈن سۇيىئىستېمال قىلغان. ھالبۇكى، «ئۆرلىدى» دەپ تەرجىمە قىلىش كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تۇتۇمى ئەمەس، شۇنداقلا ئۇنىڭ توغرا تەپسىرىمۇ، تەپسىرگە ئاساسلانغان تەرجىمىسىمۇ «قارار ئالدى»، ياكى «ئۆرلىدى» ئەمەس.

نەقىل مەنبەلىرى:
[16] البغوي: معالم التنزيل في تفسير القرآن، ط دار إحياء التراث العربي -بيروت، 1/269.
[17] البيهقي: الأسماء والصفات للبيهقي، ط مكتبة السوادي، جدة - المملكة العربية السعودية، 2/117.
[18] أبو الليث السمرقندي: بحر العلوم، ط دار الفكر - بيروت، 1/537.
[19] الإمام الطبري: جامع البيان في تأويل القرآن، ط مؤسسة الرسالة، 1/430.
[20] الإمام أبو الفضل التميمي الحنبلي: اعتقاد المنبل أبي عبد الله أحمد بن حنبل، ط دار الكتب العلمية - بيروت، ص 38.
[21] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 646 – بەت.
[22] آل تيمية: المسودة في أصول الفقه، ط دار الكتاب العربي، 1/11.
 [23] ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ سۆزى. ئەسكەرتىش: مەزكۇر ئىزاھاتنى بەرگۈچى مۇھەممەد يۈسۈپ. ئىزاھات مەنبەسى: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 646 - بەت.
[24] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 646 - بەت.
[25] آل تيمية: المسودة في أصول الفقه، ط دار الكتاب العربي، 1/11.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (11)

6. سەلەفلەرنىڭ تۇتۇمى بويىچە «ئىستەۋا»نىڭ تەرجىمىسى قانداق بولۇشى كېرەك؟
ئەلۋەتتە ئىستەۋا مەسىلىسى ھەققىدىكى يۇقىرىقى مۇئەييەنلەشتۈرمىلىرىمىزنى ئوقۇغان ۋە ئالدىنقى تەرجىمىلەر ئىچىدىكى «قارار ئالدى»، «ئۆرلىدى» دېگەن تەرجىمىلەرنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى چۈشىنىپ يەتكەن ئوقۇرمەننىڭ كاللىسىغا: ئۇنداقتا ئىستەۋا سۆزىنىڭ سەلەفلەرگە ئۇيغۇن تەپسىرى قايسى، دېگەن سوئال كېلىشى تەبىئىي. ئەلۋەتتە، تەنقىدچىلىكتە مەسىلىنىڭ خاتاسىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپلا قالماي، توغرىسىنىڭ ئەسلىدە قايسى ئىكەنلىكىنى ئوقۇرمەن بىلەن ئورتاقلىشىشمۇ كەم بولسا بولمايدىغان مەسئۇلىيەتلەردىندۇر. دەرۋەقە، بىز يۇقىرىقى 8 نۇقتا بويىچە ئېلىپ بارغان ئوبزورىمىزدا نېمىنىڭ خاتا بولغانلىقىنى سۆزلىگەچ، قانداق قىلغاندا ياخشى بولىدىغانلىقىنى، ئەسلىدە نېمە دېيىش كېرەكلىكىنىمۇ بەلگىلىك دەرىجىدە ئەسكەرتىپ ماڭدۇق. بۇ جەھەتتىن ئەسلىدە ئاڭلىق ئوقۇرمەندە ئىستەۋا ئايىتىگە قارىتا مەلۇم چەكتە سەلەفچە پوزىتسىيەنىڭ قانداقلىقىغا دائىر بەلگىلىك تونۇش شەكىللىنىپمۇ بولدى. پەقەت بۇ يەردە ئايدىڭلاشتۇرۇش كېرەك بولۇۋاتقىنى مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلغاندا، بولۇپمۇ ئىستەۋا ئايىتىنى تەرجىمە قىلغاندا سەلەفچە تۇتۇمنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئەڭ ساغلام ئىپادىلەش شەكلىنىڭ قايسىلىقىنى مۇقىمداشتىن ئىبارەت. ئەگەر بىز مەسىلىگە ئىلمىيلىككە رىئايە قىلىشقا، ئىلىم ئەخلاقىنى جارى قىلدۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىدىغان بولساق، دەردىمىز ئۈچىنچى تەرجىمىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىش كويىدىكى ئاۋارىگەرگە ئايلىنىپ قالماسلىقىمىز، ئۆزىمىزنىڭكىنى گەپ ئېتىش، بايقالماي قالغان چوڭ بىر كەشپىياتنى ئەل - جاھانغا ئېلان قىلىۋاتقان پوزىتسىيەگە كىرىۋېلىپ ئۇدۇلىمىزدىكىلەرنىڭ ئەمگەك، مېھنەتلىرىنى مەنسىتمەسلىك، كۆزگە ئىلماسلىق، بىر تىپىكتە نۆل قىلىۋېتىشكە يەڭ تۈرمەستىن، ئىلمىي ئىشقا لايىقىدا ئىلمىي پوزىتسىيە تۇتۇشىمىز، خاتاسىنى تۈزەش نىيىتىمىزگە يارىشا ئۇلارنىڭ ئەمگىكىنى ئورۇنسىز يوقنىڭ ئورنىغا چىقىرىشقا ئۇرۇنماسلىقىمىز، ئەكسىچە مەسىلىگە كەمچىلىكنى بايقىغاندا ئىنسابلىق تۈزىگۈچى، ئىزاھلىغۇچى، تولۇقلىغۇچى ۋە ئىسلاھ قىلغۇچى پوزىتسىيەسىدە مۇئامىلە قىلىشىمىز زۆرۈر. ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ ۋەتەن ئىچىدە قانداق داۋالغۇش ۋە مۈشكۈلاتلارنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى، ھەر ئىككى تەرجىمىنىڭ ئۆتىگەن رولى ۋە ئەھمىيىتى قاتارلىقلارنى ئالدىنقى بۆلۈم ۋە مۇناسىۋەتلىك بابلاردا توختىلىپ ئۆتتۇق. بىز ۋەتەن ئىچىدىكى ئاشۇ ئىلىم كارۋىنىنى ئۇلار دۇچ كەلگەن شارائىت ۋە ئىمكانىيەتلەرنى، ھەتتا ئۇلارنىڭ ھالقىپ ئۆتەلمەيدىغان ئىمكانىيەتسىزلىكلىرىنى دىققەتكە ئالغان ئاساستا ئۇلارنىڭ ئۇشبۇ ئىلىم كارۋىنىنىڭ ئايرىلماس بىر ئەزاسى، يول ئاچقۇچىلىرى سۈپىتىدە قارىشىمىز، ئۇلارنىڭ ئەمگەكلىرىدىكى يېتەرسىزلىكلەرنى بايقىغان ۋاقىتتا، ئۇلارنىڭ بىر - بىرىنىڭ يولىنى تاماملىغۇچى كۆرۈپ بىرىنىڭ باشلىغان يولىنى يەنە بىرى ئىسلاھ قىلغۇچى، تولۇقلىغۇچى سۈپىتىدە ئىش قىلغىنىغا ئوخشاش ئەقەللىي بولۇشقا تېگىشلىك ساپا بىلەن مۇئامىلە قىلىشىمىز، ئورنىغا دەسستىش تۇتۇمىدا ئەمەس، داۋامىنى ئۇلىغۇچى، سەۋىيەنى چېكىندۈرۈپ بۇزغۇچى ئەمەس، يەنىمۇ يۇقىرىغا ئۆرلەتكۈچى بولالىشىمىز لازىم. ئىستەۋا مەسىلىسىدە كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك بىرىنچى تەرجىمىدىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك نۇقتىلار ئىككىنچى تەرجىمىدە بايقىيالىغانچە يەنىمۇ ئىسلاھ قىلغۇچى تەرەپدارى بولغانلىقىدەك، گويا ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ ئىككىنچى نەشرىنى ئىشلەۋاتقاندەك، ئۇنىڭ قۇرغان ئۇلىنى، كۆركەم بىناسىنىڭ رەڭ ۋە كۆرۈنۈشلىرىنى يەنىمۇ گۈزەللەشتۈرۈشكە تىرىشقانلىقىدەك بىر ھالەتنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. ئىككىنچى تەرجىمىدە ئىستەۋا ئايىتىنىڭ «قارار ئالدى» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىسىنى تۈزەشنى زۆرۈر بىلگەن تەرجىمە گۇرۇپپىسى ئىستەۋا سۆزىنىڭ «ئىگلەش»، «ھۆكمى ئاستىغا ئېلىش» قاتارلىق خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ ئىشلىتىشكە بولىدىغان مەنىلىرى بارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلمىغان. ناۋادا ئۇلار تەپسىرشۇناسلىق ساھەسىگە چالا - چالپاق كىرىپ قالغانلارنىڭ تەنىسىگە قالىدىغان، ئەقىدە ئىلمىدىن ساۋاتى چالا چىققان، نە فىزىكىنىڭ، نە مېتافىزىكىنىڭ ئېلىپبەسىدىن خەۋىرى يوق تىپلارنىڭ تۈرلۈك تۆھمەت ۋە ئىدېئولوگىيەلىك قالپاقلىرىنى كۆزگە ئېلىپ تۇرۇپ خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ يۇقىرىقى تەرجىمىلىرىنى ئىشلەتكىنىدە ئىدى، ساھەنىڭ ھەقىقىي تارازا - مىزانىدا يەنىلا ئىلمىي خاتالىق ئۆتكۈزمىگەن، تەپسىر ۋە تەرجىمىچىلىك نۇقتىسىدىن تامامەن مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن تەرجىمە قىلغان ۋە يوللۇق بولغان تەرجىھنى تاللىغان بولاتتى. ئەمما ئۇلار يەنىلا سەلەف سالىھلار تۇتقان يولغا ئۇيغۇنلىشىش يولىنى تاللىدى ۋە قولىدىكى مەۋجۇت تۈركىي تەرجىمىلەر ئىچىدە تىل، ئەدەبىيات ۋە كۈلتۈر ھاۋزىسى تەرىپىدىن ئەڭ يېقىن بولغان ئۆزبېكچە تەرجىمىنى ئۆرنەك ئالدى ۋە ئىستەۋا ئايىتىنى تەرجىمە قىلىشتا «(ئۆزىنىڭ ئۇلۇغلۇقىغا لايىق رەۋىشتە) ئەرش ئۈستىدە مۇستەۋى بولدى» دىگەن باياننى قوبۇل قىلدى. شۇنداقلا ئەسلى بۇ ئايەتتىكى ئۆزلىرىنىڭ تۇتقان سېپىنىڭ تەرجىمىگە يازغىنىمۇ ئەمەس، بەلكى ئايەتنىڭ بىر پۈتۈن تەپسىرىنى تەرجىمە بىلەن ئىزاھلىغىلى بولمايدىغان مۇتەشابىھ ئايەتلەر ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى ۋە ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇپ تەفۋىز قىلىش يولىنى تۇتتى. بىز بۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ خەلەف تەپسىرىنىمۇ زىكرى قىلىشقا سەل قارىمىغانلىقىنى، مۇنداقچە ئېيتقاندا، تەپسىرچىلىك بابىدىن خەلەف مۇپەسسىرلىرى ئاساسىدىكى تەرجىمىلەرنى رەت قىلمىغان ئاساستا ئۆزلىرىنىڭ تاللىشىنى ئىلمىي رەۋىشتە، ھەمدە ئەدەپ - قائىدىسىگە ئۇيغۇن شەكىلدە بايان قىلغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. گەرچە بىز ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ ئالدىنقىسىنى تۈزەش رولىنى ئۆتىگەنلىكىنى ۋە تەرجىمە قىلىشتا توغرا مەۋقەنى تاللىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرسەكمۇ، ئەمما سۆزلۈك تاللاش ۋە ئىپادىلەشتە يەنە بەزى يېتەرسىزلىكلەر بارلىقىنىمۇ ئىنكار قىلالمايمىز. گەرچە بىز ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ سەلەف يولى بويىچە ئىش كۆرۈشكە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى تەقدىرلىسەكمۇ، مۇنداق ئۈچ نۇقتىغا ئاساسەن مەزكۇر تەرجىمە ئىسلاھ قىلىنسا، «مۇستەۋى بولدى» دېگەننىڭ ئورنىغا «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئالسا، سەلەفلەرنىڭ يولىغا يەنىمۇ يېقىنلىشالىغان، ئۇيغۇنلىشالىغان بولىدۇ، دېگەن قانائەتتىمىز. بىرىنچى نۇقتا: «مۇستەۋى بولدى» دېگەن تەرجىمىدىكى مۇستەۋى سۆزى چاغاتاي تۈركچىمىزدە بار بولغان، يەنى مىڭ يىلدىن ئاشقان تارىخقا ئىگە ئىلىم - پەن ۋە ئەدەبىي تىلىمىزدا قامۇسىمىزدىن ئورۇن ئالغان بىر سۆزدۇر. بۇ سۆز ئەرەبچىدىكى «ئىستەۋا» سۆزىنىڭ قامۇستىكى «استقر»، «علا وارتفع»، «اقبل»، «قهر وغلب» قاتارلىق ئون نەچچىدىن ئارتۇق مەنىلىرىدىن بىرى بولغان «اعتدل»، «استقام» مەنىسىدىكى «تۈزلەش، رۇسلاش، كامىللاش» قاتارلىق مەنىلىرى بويىچە چۈشىنىلىپ دەۋرىنىڭ ئەدەبىي تىلدىن ئورۇن ئالغان. ئىستەۋا سۆزىنىڭ بۇ مەنىلىرى بىلەن تەپسىرلىگۈچى ئالىملار، جۈملىدىن سەلەف يولىنى تۇتقان ئالىملار ئىستەۋا سۆزىگە مەنە بەرمەستىن تەرىپلىگەندە «مستو للعرش»، «مستو علي عرشه» ئىپادىسىنى قوللانغان[1]. بۇ جەھەتتىن ئىستەۋا سۆزىنىڭ مۇستەۋى شەكلىنىڭ كىلاسسىك تىلىمىزدا بار بولغان بولۇشىدەك ئەۋزەللىك مۇپەسسىرلەرنىڭ مۇستەۋى سۆزىدىن ئاللاھنىڭ ئەرشكە مۇستەۋى بولغانلىق، يەنى جانابى ئاللاھنىڭ ئەرشتىن ئىبارەت غايەت زور مەۋجۇتلۇقنىڭ يارىلىشىنى تاماملاپ رۇس قىلغانلىق، پۇختىلىغانلىق مەنىلىرىنى بەرگەن تەپسىرىگە ئۇيغۇنلىشىش بولغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش مۇمكىن. لېكىن بۇ خەلەف تەپسىر مېتودى بويىچە بولغاندا شۇنداق. ئەمما كۆپچىلىك سەلەفلەرنىڭ تۇتقان يولى مۇستەۋىنىڭ مەنىسى ئارقىلىق ئايەتكە ئىزاھات بېرىش ئەمەس. بەلكى بىز يۇقىرىدا تەكرار ۋە تەكرار ئەسلىتىپ كەلگىنىمىزدەك «ئايەتنىڭ زاھىرى مەنىلىرىدىن ھېچبىرىنى جەزم قىلماسلىق، تەپسىر ۋە تەرجىمىمۇ بەرمەسلىك، ئايەت - ھەدىسلەردىكى تەلەپپۇزى قانداق بولسا شۇ بويىچە تەلەپپۇز قىلىش»تۇر. بۇ يەنە سەلەفنىڭ مەزكۇر تۇتۇمىنى ئەڭ ساغلام دەپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن جۇۋەينىي، ئىمام غەززالىي، شەھرىستانىي، سەفارىينىي قاتارلىق مۇھەققىق خەلەفلەرنىڭمۇ قارىشىدۇر[2]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مۇھەققىقلەردىن ئىمام غەززالىي، شەھرىستانىي سەفارىيىنىي قاتارلىقلار سەلەفنىڭ بۇ خىل تۇتۇمىنى بايان قىلغاندا سۈپەت ئايەتلىرىنىڭ لەفزىلىرىنى ئەينەن تەلەپپۇز قىلىش، تۈرلۈك پېئىل ياكى مەستەر شەكىللىرىگە ئالماشتۇرماسلىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. يېقىنقى زامان مۇھەققىقلاردىن مۇھەممەد رەشىد رىزامۇ بۇ قاراشنى تاللىغان ۋە خۇسۇسەن ئىپادىلىگەندە ئىستەۋا پېئىلىنى تۈرلەشنى، ئۇنى مۇستەۋىي، يەستەۋىي قاتارلىق شەكىللىرى بىلەن ئىپادىلەشنى مۇناسىپ ئەمەس دەپ كۆرسەتكەن[3]. مەسلىنىڭ تەھقىقى شۇنداق ئىكەن، مۇستەۋى بولدى دېيىش ئورنىغا «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىش ۋە ئىزاھات قىسمىغا بۇنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنىڭ ئاللاھقا ئايانلىقىنى ئەسكەرتىش بىلەن ئۆتۈپ كېتىش ھەم قانداق كەلگەن بولسا شۇنداق تەلەپپۇز قىلغانلىق ھەمدە مەنىسىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇشتەك تەفۋىز يولىنى تۇتقانلىق نۇقتىسىدىن ھەقىقىي سەلەف يولىغا ئەڭ ئۇيغۇن ئىش كۆرگەنلىك بولغۇسى. ئىككىنچى نۇقتا، سەلەفلەر نەزىرىدە مۇتەشابىھ ئايەتلەر تەپسىرلەشكە، تەرجىمە قىلىشقا بولمايدىغان ئايەتلەر بولۇش بىلەن بىرگە، بۇ تۈردىكى ئايەتلەر ھەققىدە بىزدىن كۈتۈلىدىغان تەلەپ ئالدىنقى نەقىللەردە كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك چۈشىنىش ياكى چۈشەندۈرۈش ئەمەس، بەلكى ئىشىنىش ۋە تەستىقلاشتۇر. ئىستەۋا ئايىتى كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك ئىسىم شەكلىدە ئەمەس، ئۆتكەن زامان پېئىلى شەكلىدە كەلگەن. يەنى ئىستەۋا دېگەن بىر ئىشنى ئاللاھنىڭ قىلغانلىقىنى ئىپادىلەپ كەلگەن. سەلەف ۋە خەلەفنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن ئالىملار ئاللاھنىڭ «ئىستەۋا» سۈپىتىنى ئۇنىڭ پېئىلى سۈپەتلىرىدىن دەپ بېكىتكەن. بۇ ۋەجىدىن «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىش ئايەتنىڭ ئىپادە شەكلىنى ئۆز تىلىمىزنىڭ ئىمكانىيەتلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇپ ئىپادىلەش جەھەتتىنمۇ ئۇيغۇندۇر. يەنە كېلىپ ئايەت «استوى» دېگەن ئۆتكەن زامان پېئىلى ئارقىلىق بىزگە شۇنداق بىر ئىشنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى ئۇرغۇلىماقتا. شۇنداق ئىكەن «ئىستەۋا قىلدى» دېسەك، ھەم ئەسلىي مەتىننى ئۆز پېتى ئېلىشتىمۇ مەلۇم چەكتە مۇۋەپپەق بولغان، توغرىغا يېقىنلاشقان ھەمدە ئەسلىي مەتىندىكى مۇددىئانى ئېچىپ بېرىشكە ئەڭ مۇناسىپ ئۇيغۇرچە ئىپادە شەكلىنى قوللانغان بولىمىز. مەسىلەن، ئۇيغۇر تىلىدىكى پىتنە قىلدى، ئوغرىلىق قىلدى، ياخشىلىق قىلدى، ساخاۋەت قىلدى، دېگەن جۈملىلەر بىر ۋەقەنىڭ، ياكى ئىشنىڭ سادىر بولغانلىقىنى، سۆزگە ئالاقىدار ئەمەس، بەلكى پېئىلغا، ئىش - ھەرىكەتكە ئالاقىدار بىر ئىشنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. «ئىستەۋا قىلدى» دېگەندىمۇ سەلەفلەرنىڭ چۈشەنچىسى بويىچە ئىستەۋا دەپ بىزگە نامەجھۇل بولغان، كەيپىياتى بىزگە نامەئقۇل بولغان، يەنى بىز چۈشىنىشتىن ئاجىز كەلگەن بىر ئىشنىڭ ئۆز ۋاقتىدا يۈز بەرگەنلىكىنى، ئەمما بۇ تۈردىكى ئايەتلەردە بىزدىن كۈتۈلىدىغان ئىشنىڭ نامەجھۇلنى كوچىلاش، نامەئقۇلنى زورىغا تەسەۋۋۇر قىلىشقا زورۇقماسلىق، ئىدراك قىلىشتىن ئاجىز كەلگەنلىكنى تەن ئېلىپ «ئامەننا» دېيىش كېرەكلىكىدەك مۇددىئالارمۇ ئۆز ئورنىنى تاپقان بولىدۇ. بۇ يەنە سەلەفلەردىن سۇفيان سەۋرىينىڭ: «‹ئىستەۋا› دېگەنلىك ئەسلىدە ئاللاھنىڭ ئەرشكە قارىتا قىلغان مەلۇم بىر پىئلى (ئىشى، يارىتىشى) بولۇپ، ئاللاھ بۇ ئىشنى ‹ئىستەۋا› دەپ ئاتىغاندۇر» دەپ ئېيتقان بايانىغىمۇ ئۇيغۇن. بۇ نۇقتىلارنى نەزەرگە ئالغاندىمۇ مەزكۇر ئايەتنىڭ تەرجىمىسىنى «ئەرشكە ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىشنىڭ ئەڭ مۇناسىپ ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئۈچىنچى نۇقتا، ئوسمانلى دەۋرىدە يېتىشكەن مۇپەسسىرلەر يازغان تۈركچە تەپسىر ۋە قۇرئان تەرجىمىلىرىدە خەلەف مۇپەسسىرلىرى بويىچە تەرجىمە قىلغاندا ئىستەۋا سۆزىگە «ھۆكۈمدارلىق قىلدى» دەپ مەنە بەرگەنلىكى، سەلەف سالىھلار يولىنى ئاساس قىلىپ تەرجىمە قىلغاندا ئايەتنى «ئىستەۋا ئەتتى»، «ئىستەۋا بۇيۇردى» دەپ تەرجىمە قىلغانلىقى مەلۇم. بۇمۇ، ئۇلارنىڭ مۇستەۋى قىلىش تەلەپپۇزى بىلەن ئەمەس، ئەسلىدىكى تەلەپپۇزى بولغان «ئىستەۋا ئەتتى» دەپ ئالغانلىقىنى[4] ھەمدە شۇنداق ئېلىشنىڭ تۈركىي تىلىمىزچە بولغاندىمۇ مۇناسىپ ئىكەنلىكىنى، شۇنداقلا كۈنىمىزدىكى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دىنىي ئىشلار ئىدارىسىغا قاراشلىق دىيانەت ۋەقفى تەرىپىدىن نەشرگە تەييارلانغان ۋە ئىلمىي ھەيئەت تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنغان تۈركچە مەئالنىڭ بەزى نۇسخىلىرىدا «ئىستەۋا ئەتتى» دەپ تەرجىمە بەرگەنلىكى قاتارلىقلارمۇ، مەزكۇر ئايەتكە بىزنىڭمۇ ئۆز تىلىمىز ئىمكانىيەتلىرىدىن پايدىلىنىپ تۇرۇپ ئايەتنى «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىشىمىزنىڭ تامامەن سەلەف يولىغا ئۇيغۇن مەنە بېرىش جۈملىسىدىن بولىدىغانلىقىنى كۈچلۈك قۇۋۋەتلەيدۇ.

7. ئىمام ئەشئەرىي ۋە ئىمام ماتۇرىيدىيمۇ سەلەف يولىدا
نۆۋىتى كەلگەندە شۇنىمۇ ئايدىڭلاشتۇرۇۋېتىش زۆرۈركى، «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىش ۋە ئايەتنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇپ «تەفۋىز قىلىش» كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ تۇتقان يولى بولۇپلا قالماي، يەنە خەلەفلەرنىڭ مۇھەققىق ئالىملىرىنىڭمۇ تەرجىھ قىلغان ۋە ئەڭ ساغلام يول دەپ تەرىپلىگەن يولىدۇر. گەرچە ئايەتنى تەفۋىز قىلماستىن مەنە بېرىش، ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇق ۋە شانۇشەۋكىتىگە لايىق بولغان مەنە بىلەن ئىزاھلاش خەلەفلەرنىڭ، جۈملىدىن كۆپچىلىك ئەشئەرىي ۋە ماتۇرىيدىي مەزھىپى ئاساسىدىكى مۇپەسسىرلىرىنىڭ تۇتقان يولى بولسىمۇ، ئەمما ئىستەۋا ئايىتىگە قارىتا شەخسەن ئىمام ئەشئەرىي ۋە ئىمام ماتۇرىيدىيلارنىڭ تۇتۇمى ئۆزلىرىدىن كېيىنكى خەلەفلەرنىڭ تۇتۇملىرىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. يەنى مەزكۇر ئىككى بۈيۈك پېشۋامۇ ئىستەۋا ئايىتىگە قانداق تەپسىر بېرىش خۇسۇسىدا كۆپچىلىك سەلەف سالىھلار بىلەن بىر يولدىدۇر. بۇ نۇقتا ئىمام ئەشئەرىينىڭ «ئاللاھ ئەرشتە بىر ئىشنى قىلدى ۋە خۇددى نۇرغۇنلىغان ئىشلارنى قىلىپ ئۇ ئىشلارنىڭ بىرىنى رىزىق، يەنە بىرىنى نېمەت دەپ ئاتىغانغا ئوخشاش مەزكۇر ئىشىنىمۇ «ئىستەۋا» دەپ ئاتىدى[5] ، دېگەن چۈشەنچىسىدىن مەلۇمدۇر. شۇنداقلا بۇنى يەنە ئۇنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە يېزىپ قالدۇرغان ئەسەرلىرىدىنمۇ كۆرۈپ يېتىش مۇمكىن. بولۇپمۇ، ئىمام ئەشئەرىينىڭ «ئەلئىبانە» ناملىق ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولىنىڭ قۇرئان ۋە سۈننەت، ھەمدە ساھابە - تابىئىنلارنىڭ، شۇنداقلا ئەھلى ھەدىسلەرنىڭ، جۈملىدىن مۆھتەرەم زات ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل ھەزرەتلىرى ماڭغان سەلەف سالىھلار يولىدا ئىكەنلىكىنى ئوپئوچۇق ئېلان قىلغاندۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ بۇ ھەقتىكى بايانات خاراكتېرلىك سۆزىدە «ئاللاھ ئەرشكە ئۆزى ئايەتتە ئېيتقان ۋە ئۆزى مەقسەت قىلغان مەنە بويىچە ئىستەۋا قىلغانلىقى» خۇسۇسىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ[6] ھەمدە ئايەتنى مەجاز مەنىلەر بىلەن تەپسىرلىگەنلەرنى تەنقىدلەيدۇ. ئۇ ئىستەۋا سۆزىگە «ئىگە بولۇش، ھۆكۈمدارلىق قىلغانلىق» قاتارلىق مەنىلەرنى بەرگەنلەرنى تەنقىدلەش بىلەن بىرگە، ئۆزىنىڭ «قارار ئالغانلىق، ئورۇنلاشقانلىق، يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشكەنلىك، ماكاندىن ماكانغا يۆتكەلگەنلىك» مەنىلەردىن ئاللاھنى مۇنەززەھ دەپ بىلىدىغانلىقىنى ئەينەن ئەسكەرتىدۇ. مانا بۇلار ئىمام ئەشئەرىينىڭ بۇ خۇسۇستىكى تۇتۇمىنىڭ كۆپچىلىك سەلەفلەر بىلەن بىر ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدۇ. ئىمام ئەشئەرىينىڭ بۇ ھەقتىكى مەۋقەسىنى بىر تۈركۈم كۈشەندە تائىپىلەردەك بۇرمىلاشنىڭ، ياكى ئىمام ئەشئەرىينى زورىغا ئۆمرىنىڭ يېرىمى ياكى ئاخىرىدا تەۋبە قىلغانغا چىقىرىپ ئۆز توپىغا ئەزا كۆپەيتىش ئۈچۈن سۇيىئىستېمال قىلىپ بۇرمىلاشنىڭمۇ ھېچ ھاجىتى يوق. ئىمام ئەشئەرىي مىسالى مۇجتەھىد ۋە مۇجەددىد ماقامىدىكى بۈيۈك ئىلىم ئەربابلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ مۇستەقىل تۇتۇمىنى ئېلان قىلىشى، ئۆزلىرىنىڭ تەھقىق قاراشلىرىنى ئاخىرقى پۈتۈكلىرىدە ئوپئوچۇق جاكارلاپ قويۇشى ئىسلام ئىلىم مەدەنىيىتى تارىخىدا ناھايىتىمۇ كەڭ يۈز بەرگەن ۋە ئۇلارنىڭ شەنىگە لايىق بولغان ھادىسىلەردىندۇر.

ئىمام ماتۇرىيدىيغا كەلسەك، مەيلى ئۇ ئۆزىنىڭ «تەۋھىد» ناملىق كىتابىدا بولسۇن، ياكى «تأويلات أهل السنة» ناملىق تەپسىرىدە بولسۇن، ئىمام ئەبۇلھەسەن ۋە باشقا سەلەف يولىنى تاللىغان ئالىملارغا ئوخشاشلا ئاللاھنى ھادىسەۋىلىك بىلەن خاراكتېرلەنگەن سۈپەتلەردىن پاك ۋە مۇنەززەھ دەپ بىلگەنلىكىنى ئېنىق قىلىپ كۆرسەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىستەۋا سۆزىنىڭ ماكانلىشىش، ھەقىقىي مەنىدىكى تەختتە ئولتۇرۇش، ئۆرلەش قاتارلىق ماددىيلىققا چېتىلىدىغان مەنىلىرىنى رەت قىلىپلا قالماي، يەنە «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ بىر جايدىن يەنە بىر جايغا يۈكسىلىش، ئۆگزىگە ياكى تاغقا چىقىش ئۈچۈن ئۆرلەۋاتقان كىشى مىسالى ئۆرلىگەنلىك مەنىسىنى ئىشلىتىشنى، ياكى شۇنداق مەنىسى بويىچە ئىزاھلاشنى رەت قىلغان ھەمدە بۇنداق چۈشىنىشنى تەنقىدلىگەن. شۇنداقلا «ئۆزىگە لايىق رەۋىشتە ئۆرلەش» پارادوكسىنى كەسكىن رەت قىلىپ «ئۆرلىدى دېگەنلىكنىڭ ئايەتتە ئېنىق قىلىپ ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇقى مەدھىيەلىنىۋاتقان بىر كونتېكسىتتا ئۇنىڭدەك تەڭدىشى بولمىغان كاتتا زات ئۈچۈن «ئۆرلەش»نىڭ شەرەپ دېگىلى بولمايدىغان بىر ئىش ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ ئاللاھنىڭ ھەممىدىن مۇتلەق ئۈستۈنلۈك سۈپىتىنى يەردىن يەرگە ئۇرۇشقا ئېلىپ بارىدىغان»[7] تەبىر ئىكەنلىكىنى ئىزاھلىغان ۋە ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ ئىستەۋا ئايىتى ھەققىدىكى تۇتۇمىغا پاراللېل ھالدا ئىستەۋا سۆزىدە ئىپادىلىنىدىغان «علا وارتفع» مەنىلىرىنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈك، مۇتلەق ئالىيلىق مەنىسىدە بولۇشىنىڭ مۇناسىپلىقىنى ئەسكەرتكەن. بۇ پەقەت مۇنازىرە نۇقتىسىدىن نېمە دېسە بولىدىغان ۋە نېمە دېسە بولمايدىغانلىق نۇقتىسىدىكى ئىزاھاتى بولۇپ، بۇ خۇسۇستىكى ئەڭ ئاخىرقى تۇتۇمىنى بايان قىلىپ: «قۇرئاندا ‹الرحمن على العرش استوى› دەپ كەلگەن ئىكەن، مەخلۇقاتلاردا ئىپادىلىنىدىغان ئىش - ھەرىكەت ۋە سۈپەتلەرنىڭ ئوخشىشى ئاللاھتا بولغان ئەمەس، دەپ چۈشىنىش بىلەن بىرلىكتە، قۇرئاندا قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە دېيىش لازىم. شۇڭا ئىستەۋانى قۇرئاندا قانداق كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە دەيمىز، چۈنكى قۇرئاندا شۇنداق كەلگەن. ئەقىلمۇ بۇنى ئىسپاتلىغان. شۇڭا بىز ئايەتنىڭ تەپسىرى ھەققىدە تىلغا ئېلىنغان ئېھتىماللىق مەنىلەردىن بىرەرسىنى مۇشۇ شۇ، دەپ جەزملەشتۈرۈۋالمايمىز. يەنە كېلىپ بىزنىڭ بىلىش دائىرىمىزدىكى ئېھتىماللىقلارنىڭ ھېچبىرىدە يارالمىشلارغا ئوخشاپ قېلىشتىن ساقلىنىدىغان ئېھتىماللىق يوق، پەرەز قىلالمايمىز. شۇڭا بىز ئاللاھ مەزكۇر ئايەتتە نېمىنى كۆزدە تۇتقان بولسا، بىزمۇ شۇ بويىچە ئىشىنىمىز»[8]. ئىمام ماتۇرىيدىي قۇرئان تەپسىرىدىمۇ ئىستەۋا مەزمۇن قىلىنغان ئايەتلەردە بۇ ھەقتىكى تۈرلۈك تەپسىر ۋە تەۋىللەرنى زىكرى قىلىش بىلەن بىرگە ھەربىرىگە مۇناسىپ جاۋاب قايتۇرۇپ رەت قىلىشقا تېگىشلىكلىرىنى رەت قىلىپ ماڭغان ۋە بۇ ھەقتە ئۆز قارىشىنى تولىمۇ كەسكىن ۋە ئوچۇق بايان قىلىپ، ئايەتنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلغان. ئۇ تەۋھىد كىتابىدىكى تۇتۇمىنى تەپسىرىدىمۇ بىرقانچە ئورۇندا تەكرار ئەسكەرتكەن بولۇپ، ئىستەۋا سۆزى ئەڭ ئاخىرىقى قېتىم تىلغان ئېلىنىدىغان ھەدىد سۈرىسىنىڭ 4 – ئايىتىنىڭ تەپسىرىدە بۇ خۇسۇستىكى مەۋقەسىنى بايان قىلغان ۋە مۇنداق دېگەن: «بىز ‹استوى على العرش›دېگەندىن ئاللاھنىڭ دېمەكچى بولغىنى ماۋۇ دەپ تەپسىر بەرمەيمىز. چۈنكى، ئايەتتىن نېمە كۆزدە تۇتۇلغانلىقى نامەلۇم. شۇنداق بولغاچقا ئاللاھ ‹فاسئل به خبيرا› يەنى، سەن بۇنى ھەممىدىن مۇتلەق خەۋەردار بولغۇچى ئاللاھتىن سورىغىن» دەپ كۆرسەتكەن. جانابى ئاللاھ بۇ يەردە پەيغەمبەرنى ھەممىدىن خەۋەردار بولغان زات (ئاللاھ) تىن سوراشقا بۇيرىدى. پەيغەمبەر بولسا بۇ ھەقتە سوراشنى خالىمىدى. شۇڭا پەيغەمبەرنىڭ بۇ ھەقتە تەپسىر بەرگەنلىكى ئاڭلانمىغان (بىزگە يېتىپ كەلمىگەن). (بۇ خۇسۇستا) ئاللاھ ئەڭ توغرىسىنى بىلگۈچىدۇر»[9]. مانا بۇ نەقىل ۋە مەنبەلەر ئىمام ئەشئەرىي ۋە ماتۇرىيدىيلارنىڭمۇ ئىستەۋا مەسىلىسىدە ئايەتنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىشنى ئەڭ ساغلام ئىش دەپ قارىغانلىقىنى، ئايەتكە مۇئەييەن ئىزاھات، تەپسىر ياكى بىرەر تەۋىلنى بېرىش ئارقىلىق ئايەتنىڭ مەنىسى مۇنداق، دەپ مەنە بېكىتىۋېلىشتىن ئۆزىنى تارتقانلىقىنى، ھەتتا ئىستەۋا مەسىلىسىدە مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى تەپسىرلەشكە تۇتۇنغان ئاز بىر قىسىم سەلەفنىڭ يولى بويىچە ئىش قىلىشتىنمۇ ئۆزىنى تارتىپ كۆپچىلىك سەلەف سالىھلار بىلەن بىردەكلىكنى ساقلاشقا تىرىشقانلىقىنى، ئۇلار بىلەن بىر مەۋقەدە ئىكەنلىكىنى كەسكىن رەۋىشتە دەلىللەيدۇ. جانابى ئاللاھ سەلەف سالىھلار يولىغا مەنسۇپلەنگەن، ئۇلار بىلەن بىر سەپنى تاللىغان ۋە ئۇلارنىڭ يولىغا ئۆزىدىن كېيىنكىلەرنى يېتەكلىگەن ئىمام ئەبۇلھەسەن ئەشئەرىيدىن رازى بولسۇن! شۇنداقلا سەلەف سالىھلار يولىنىڭ ۋەكىللىك ئىزباسارلىقىنى جارىي قىلدۇرغان، سەلەف ۋە خەلەف ئارىسىدىكى رىشتىنىڭ توغرا باغلىنىشىغا، بىر - بىرىنىڭ داۋامى سۈپىتىدە تارىختىن ئورۇن ئېلىشىغا ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان ئۇلۇغ ئالىم، ئەھلى سۈننەت پېشۋاسى ھەمدە تۈركىي ئەجدادىمىز ئىمام ئەبۇ مەنسۇر ماتۇرىيدىيدىن ئاللاھ رازى بولسۇن!

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] قال الإمام مالك: إن الله تعالى مستو على عرشه كما أخبر. المرجع: اعتقاد المنبل أبي عبد الله أحمد بن حنبل للتميمي، ط دار الكتب العلمية - بيروت، ص 39. 
[2] الغزالي: مجموعة رسائل الإمام الغزالي، ط دار الفكر – بيروت، ص 302. الشهرستاني: الملل والنحل، ط مؤسسة الحلبي، 1/105. السفاريني الحنبلي: لوامع الأنوار البهية وسواطع الأسرار الأثرية لشرح الدرة المضية في عقد الفرقة المرضية، ط مؤسسة الخافقين ومكتبتها – دمشق، 1/262. 
[3] محمد رشيد رضا: تفسير المنار، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 7/183. 
[4] ئوسمانلى دەۋرىدە يېتىشكەن مۇپەسسىرلەردىن ئەلمالىلى ھەمدى يازىر ئەفەندى (1878 - 1942) ۋە ئۆمەر ناسۇھىي بىلمەن ئەفەندى (1882 - 1971) قاتارلىق ئۆلىمالار يازغان تۈركچە تەرجىمە ۋە تەپسىرلەردىكى ئىستەۋا ئايىتىگە دائىر بايانلار بۇنىڭ دەلىلى.
[5] البيهقي: الأسماء والصفات للبيهقي، ط دار الجيل – بيروت، 1/569. 
[6] الأشعري: الإبانة عن أصول الديانة، ط دار الأنصار - القاهرة، ص 21.
[7] الماتريدي: «كتاب التوحيد»، ط دار صادر – بيروت، ص 133 - 134.
[8] الماتريدي: «كتاب التوحيد»، ط دار صادر – بيروت، ص 138.
[9] الماتريدي: «تأويلات أهل السنة»، ط دار صادر – بيروت، ص 138.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (12)

ئاتالغۇ پېتىقلاش ھېرىسمەنلىكى
تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا تىلغا ئالغان ۋە ئالدىنقىلارنىڭكىنى تۈزەش بابىدىن زىكرى قىلغان، ئەمەلىيەتتە بولسا، تۈزەش ئەمەس، بۇزۇش تۈرىگە كىرىدىغان «ئۆزگىچىلىك»لەردىن بىرى ئاتالغۇلارنى پېتىقلاش، يەكلەش خاھىشىدۇر. ئالدىنقى بابلاردا ئەسكەرتكىنىمىزدەك، تەرجىمانىمىز ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئىشلىتىلگەن ۋە يىلتىزى ئەرەب ۋە پارسچىدىن كىرىپ ئۆزلەشكەن سۆزلۈكلەرگە ئۆگەيلەش ۋە شاللاش پوزىتسىيەسى تۇتقان، تىل فاشىستلىقىنى سادىر قىلغان، نە تىلشۇناسلىقتىن، نە تەپسىرشۇناسلىقتىن ئاساسى يوق بۇزۇق مېتودقا تايانغان بىمەنىلىكلەرنى سادىر قىلغان بولسا، بۇ ئورۇندا قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن ئاتالغۇ - ئۇقۇملار ھەققىدە بىلجىرلاپ چۈشىدۇ. ئالدىنقى تەرجىمىلەردە، بولۇپمۇ مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە يېڭىدىن جان بېرىلگەن قۇرئانىي ئاتالغۇلارغا، يەنە كېلىپ تىل ئىستېمالىمىزدا ئومۇملىشىپ بولغان، مەدەنىيەت تىلىمىزنىڭ ئايرىلماس ئۇنسۇرىغا، دۇنيا قارىشىمىزنى تىكلەش ۋە ھايات يولىمىزدا يېتەكچى ئورۇندا تۇتۇشقا تېگىشلىك بولغان، شۇنداقلا ئۆزىگە خاس تېرمىنغا، ئاتالغۇغا ئايلىنىپ بولغان ئىستىلاھلىق سۆزلەرنىمۇ ئاتالمىش «كۆزلەنگەن مەقسەتنى ئېچىپ بەرمەيدۇ»، «ئىزاھلىق لۇغەتتىكى مەنىسى بويىچە بولۇپ قالىدۇ» باھانىلىرىنى پەردە قىلىپ تۇرۇپ ئاتالغۇلارنى شاللاشنى، ئورنىغا مەزكۇر ئاتالغۇلارنىڭ شەرئىي تىلدىكى ئىزاھاتلىرى ئىچىدىن بىرەر ئىزاھات ياكى لۇغەت تەرجىمىسىنى تاللاپ تەرجىمە قىلىشنى «ئۆزگىچىلىك» نامى ئاستىدا يۇتقۇزماقچى بولىدۇ ۋە ئۆرنەك سۈپىتىدە: «تەۋەككۈل قىلىش»، «پاسىق»، «بالحق»، «سەۋر» قاتارلىق ئۇقۇم - ئاتالغۇلانى مىسال كەلتۈرۈپ ئۆتىدۇ.

بىز بۇ بابتا تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى ئاتالغۇلار ھەققىدىكى بىمەنە تۇتۇملىرىغا قارىتا تەنقىدىي نەزەرلىرىمىزنى ئاغدۇرۇشتىن بۇرۇن ئاتالغۇ - ئۇقۇملارنىڭ رولى ۋە ئەھمىيىتى ھەققىدە ئىككى كەلىمە ئوچۇقلىما بېرىشنى، خاتىرىمىزنى بۇ ھەقتە بىر ئاز جانلاندۇرۇشنى لايىق كۆردۇق. دەرۋەقە، بىر مىللەتنىڭ دۇنيا قارىشىنى شەكىللەندۈرۈشتە، ھاياتقا بېقىشىنى، ياشاش سەنئىتىنى، تۇتۇم ۋە پوزىتسىيەلىرىنى بەلگىلىگۈچى ئامىللار بولىدۇ. دىننىڭ ۋەزىپىلىرىدىن بىرى مانا بۇ ئامىللارنى مۇستەھكەم تۇتقىغا ئىگە قىلىش، مىللەتنىڭ مەنە - قىممەت دۇنياسىنى تەرتىپكە سېلىش، ئىنتىزاملاشتۇرۇش ۋە مەۋجۇتلۇق بىناسىنى پۇختا ئۇل -ئاساسقا ئىگە قىلىشتۇر. ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلار مانا بۇ بىنانىڭ ئىچىگە ئېسىلغان چىراغلارغا، ھەربىر قەۋەتنىڭ دەرىجىسىنى، ھەربىر ھۇجرىنىڭ نېمىگە ئاجرىتىلغانلىقىنى، ھەربىر پەلەمپەينىڭ قەيەرگە تۇتىشىدىغانلىقىنى، ئۈستىنىڭ قەيەرگە تاقىشىپ، ئاستىنىڭ قەيەردە توختايدىغانلىقىنى كۆرسەتكۈچى ئىشارەت، بەلگىلىرىگە، مۈدۈرۈپ كېتىشتىن، قاراڭغۇلۇققا قاپسىلىپ قېلىشتىن، ئىچىدە ئادىشىپ قېلىشتىن ساقلىغۇچى بەلگە - ئالامەتلەرگە ئوخشايدۇ. شۇڭا قۇرئان كەرىمنىڭ ئىسىملىرىدىن بىرىنىڭ «نۇر» دەپ ئاتالغانلىقى، ئۇنىڭ ئۆزىنى يورۇقلۇق تارقاتقۇچى، قاراڭغۇلۇقتىن يورۇقلۇققا، زۇلمەتتىن نۇرانەلىككە ئېلىپ چىققۇچى سۈپەتلەر بىلەن تەرىپلىنىشى قاتارلىقلار ئەسلا بىھېكمەت ئەمەس. قۇرئان ئىنساننىڭ مەۋجۇدىيەت بىناسىغا مەشئەل بولۇشتەك خاراكتېرى بىلەن ئىنساننىڭ زاھىرىي ۋە باتىنىي ۋۇجۇدىنى ئايدىڭلاتقۇچى نۇردۇر. ئۇ پاساھەت ۋە بالاغەتتە تەڭداشسىز بولۇش بىلەن بىرگە، ئۆزىگە خاس مەنە - مەفھۇملارنى بارلىققا كەلتۈرگەن، ئاتالغۇ - ئۇقۇملارنى بەرپا قىلغاندۇر. مەۋجۇتلۇق بىناسىنى ۋەھيى تىلى بىلەن ئايدىڭلىتىشقا، قۇرئان نۇرى بىلەن شەرەپلەندۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەن بىر مىللەت بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ئەلۋەتتە تىلىمىزنىڭ قۇرئان تىلىدىن ئوزۇق ئالغان، خېمىر تۇرۇچلىرى بىلەن يۇغۇرۇلغان بولۇشى، مەنە - قىممەت دۇنيايىمىزنى شەكىللەندۈرگۈچى ئۇقۇم - ئاتالغۇلىرىنى تىل تەركىبىمىزنىڭ ئايرىلماس ئۇنسۇرلىرىغا ئايلىنىپ كەتكەن بولۇشى، ئۇنىڭ تۈرلۈك ئىپادىلىرىنىڭ ئەدەبىياتىمىزنىڭ بارچە ۋارىيانتلىرىدا ئەكس ئېتىپ كەلگەنلىكى ۋە ھېلىھەم ئەكس ئېتىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى بىر ئەمەلىيەت. ئۆز نۆۋىتىدە بۇ خىل تەسىرلىشىش ۋە ئۆزلىشىش ھادىسىلىرى بىزدىلا يۈز بەرگەن ئىش ئەمەس. بەلكى ھەرقانداق مەدەنىيەت مەنسۇبلىرىدا، مۇقەددەس كىتابى باركى مىللەتلەردە بار بولغان ۋە بولۇشى مۇقەررەر بولغان ھادىسەدۇر. بۇ پەقەت مەدەنىيەتتىن ئىبارەت ئۇلۇغ ئېقىننىڭ چەشمىلىرىدىن سۇ ئىچكەن قەدىمىيلىككە ئىگە مىللەتلەردىلا بار ئىش بولماستىن، ھەتتا ئىدىيەۋى ياكى سىياسىي ئېقىملارنىڭ مەنسۇبلىرىنىڭ شەكىللەندۈرگەن تىلىدىمۇ يۈز بېرىدىغان ھادىسەدۇر. قىسقىسى، ھەرقانداق مەنسۇبىيەت ئەھلىنىڭ تىلىدا تەۋەلەنگەن ئېقىمنىڭ دۇنيا قارىشىنى، قىممەت قاراش ۋە ئەخلاقىي تۇتۇملىرىنى ئەكس ئەتتۈرگۈچى ئۇقۇم - ئاتالغۇلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىشى، ئۆزلىشىشى، مەنسۇبلەنگۈچىلەرنىڭ ئەدەبىي ۋە جانلىق تىلىدا ئۆز ئىپادىسىنى تېپىشى تارىخىي ۋە ئەمەلىي رېئاللىقلار جۈملىسىدىندۇر. ئۆزلۈكنىڭ بەرپا بولۇشىمۇ مانا بۇ رېئاللىقلارنىڭ داۋاملىشىشى، تەرەققىي قىلىشى ۋە كەڭ ئىستېمال ئادىتىگە ئايلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەدەنىيەت تىلىنىڭ ئۇقۇم - ئاتالغۇلىرىنى ئۆزلەشتۈرەلمىگەن، ئۆزلەشتۈرگەنلىرىنى ئىزچىللاشتۇرالمىغان، كەڭ ئىستېمال ئادىتىگە ئايلاندۇرالمىغان بىر تىل مۇھەققەق تېيىزلىشىشكە ۋە پۇچەكلىشىشكە مەھكۇم. مەدەنىيەت تىلىدىن ئوزۇقلىنىشتىن قالغان تىل روھسىز تىلدۇر. مەدەنىيەت تىلى ئاساسىدا ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ئايدىڭلىتىشنى بىلمىگەن جەمئىيەت ياتلىشىش يولىنى تاللىغان ئۆلۈك جەمئىيەتتۇر.

دەر ھەقىقەت، مىللەتنىڭ مىللەت بولۇپ تۇرالىشى ئۇنىڭ ئۆزىگە تەۋە مەنە - قىممەت دۇنياسىنىڭ بولۇشى بىلەن ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ. تىل مەۋجۇتلۇق بىناسىنىڭ ئىستونلىرى دېسەك، ئۇقۇم - ئاتالغۇلار بۇ بىنانىڭ قەندىللىرى مىسالىدۇر. مەنە - قىممەت دۇنياسىنى يورۇتقۇچى چىراغلىرىدىن ئايرىلغان مىللەت زۇلمەتتە ئادىشىشقا، تېڭىرقاشقا مەھكۇم. زۇلمەتكە مەھكۇم بولۇش، يولىنى ئايدىڭلاتقۇچى چىراغلاردىن مەھرۇم بولۇش ھالاكەتنىڭ مۇقەددىمىسى، مۇنقەرزلىككە تۇتاشقان تونېلنىڭ كىرىش ئېغىزىدۇر. مۇستەملىكىچىنىڭ ئىشى مىللەتنى مانا بۇ زۇلمەت تونېلىغا باشلاپ ئۇنىڭغا ھەپسىلەش، تونېلنىڭ چىقىش يوللىرىنى تاقاپ ئۇلارنى ئۆلۈمگە قىستاش ئارقىلىق كۆزدىن يوقىتىشتۇر. مۇستەملىكىچى يا ئۆزىگە ئوخشىتىشنى ياكى يوق قىلىپ قىرىپ تاشلاشنى غايە قىلىدۇ. ئۇنىڭ ھەپىلىشىش ئوبيېكتى دائىما ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى خەلقنىڭ مەۋجۇتلۇق بىناسىنى زۇلمەتكە پاتۇرۇش، قەندىللىرىنى بۇزۇپ تاشلاش، يانماس قىلىۋېتىش، يىلتىزىغا دەز كەتكۈزۈش ئارقىلىق ئۇلسىزلاشتۇرۇش، ئۆرۈپ تاشلاش، قوپالراق قىلىپ ئېيتقاندا يەر بىلەن يەكسان قىلىشتۇر. قايسى بىر مۇتەپەككۇرنىڭ ئېيتقان: «بىر ئاتالغۇ ئۈچۈن گېزى كەلسە ئۆيۈمگە ئوت قويىمەن» دېگەن كەسكىن تۇتۇمىمۇ ئاتالغۇ - ئۇقۇملارغا سەل قارىماسلىق كېرەكلىكىنى، ئاددىي قارايدىغان، ئوڭ - تەتۈر مۇئامىلە قىلىشقا بولمايدىغان مەسىلە ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ يېتىشكە، مەسىلىگە جىددىي قاراش لازىملىقىنى تەكىتلەشكە يېتەرلىكتۇر.

شاللاش ۋە قايچىلاش ئوپېراتسىيەلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن قولىمىزدىكى قامۇسلىرىمىز، ھەر بەش - ئون يىلدا بىر يېڭىلىنىپ قايتا ئىشلىنىپ تۇرىدىغان ئىزاھلىق لۇغەتلىرىمىز يۇقىرىقىدەك رەزىل غايىلەرنىڭ، شۇم نىيەتلىك ئىرادىلەرنىڭ ئارزۇلىرىغا بېقىنىشنىڭ نەتىجىسى، سىستېمىلىق ۋە تەدرىجىي شەكىلدە ئېلىپ بېرىلغان ئاۋۋال ئۇنتۇلدۇرۇش، ئارقىدىن ياتلاشتۇرۇش، ئۇندىن كېيىن شالغۇتلاشتۇرۇش ۋە نىھايەت ماڭقۇرتلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت باسقۇچلۇق پىلان - پىروجىلەرنىڭ ئاچچىق سەمەرىلىرىدىندۇر. بۇ يەردىكى شاللاش ۋە قايچىلاش ئۇرۇنۇشلىرى نوقۇل بارىنى ئازايتىش، كېمەيتىش، دىنىي ياكى شەرئىي مەزمۇنغا ئىگە ئۇقۇم ۋە تېرمىنلارنى لۇغەتكە كىرگۈزمەسلىك، كىرگۈزۈلگەنلىرىنىڭ ئەسلىدىكى تەلەپپۇزىنى بۇزۇپ يېزىش قاتارلىقلار بىلەن چەكلىنىپ قالغان ئەمەس. بۇ يەردە يەنە ئىستېمالدىن چىقىرىشقا ئامالسىز قالغان، ئورنىغا ئىككىنچى بىر تولدۇرغۇچى تاپقىلى بولمايدىغان سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلار بار بولۇپ، بۇ تۈردىكى سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلاردىن بەزىلىرى ماتېرىيالىست زېھنىيەت بويىچە ئىزاھلانسا، يەنە بەزىلىرى ئەسلىي مەنىسى بۇرمىلىنىپ ئىزاھلانغان. يەنە بەزىلىرى ئىنتايىن يۈزەكى، تېيىز ۋە قۇرغاق بايانلار بىلەن ئىزاھلانغان. بۇ خىل ئۇسۇللار ئەمەلىيەتتە بارىنى ئۇجۇقتۇرۇش، ئۇجۇقتۇرالمىغاننىڭ ئىچىنى بوشىتىپ كارغا كەلمەس قىلىپ تاشلاپ بېرىش قاتارلىق تىلنىڭ ئىسكىلىتىنى قالدۇرۇپ روھىنى قەستلەش تىپىدىكى ئوپېراتسىيەلەرنىڭ بىر پارچىسى بولغان. نەتىجىدە قۇرئان تىلىدىن مەنبەلىنىش ۋە ئىسلامىي روھ پۈۋلىنىشتەك ئەۋزەللىكلىرى بىلەن ھاياتىمىزغا چىراغ تۇتۇپ كەلگەن سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلىرىمىز، ئاڭ - تەپەككۇرىمىزدىن تارتىپ يۈرۈش - تۇرۇشلىرىمىزغىچە، ئەقىدە - ئېتىقادىمىزدىن تارتىپ ئەخلاق - سۈلۈكلىرىمىزغىچە بولغان بارچە تەرەپلىرىمىزنى تەرتىپكە سالغۇچى ئىستىلاھلىرىمىز، ھىدايەت يولىدا، يەنى توغرا يول ئۈستىدە بولۇشىمىزنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلىرىمىز مانا بۇ خىل ئوپېراتسىيەلەرگە ئەڭ كۆپ ئۇچراپ كەلگەن ۋە كېلىشنى داۋام قىلىپ كەلمەكتە.

ئەللامە مۇھەممەد سالىھ قەلىمىدە روياپقا چىققان قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى، شۇنداقلا ئۇنىڭ ھەدىس شەرىف ۋە سىيرەتكە دائىر ئىلمىي تەتقىقات سەمەرىلىرى، لۇغەت ۋە قامۇس تۈزۈش ھەرىكەتلىرى، شۇنداقلا بۈگۈنگە قەدەر قولىمىزدا بار بولغان يىرىك تەرجىمە ئەسەرلەر، فىقھىي، ھەدىس، تەپسىر تەرجىملىرى، لۇغەت ۋە باشقا ئىلمىي ئەمگەكلەر ساھەنى بېيىتىش بىلەن بىرگە، دەل يۇقىرىقىدەك ئوپېراتسىيەلەر تەسىرىدە مەيدانغا كەلگەن بوشلۇقنى ئېتىش، بىر ياقتىن بۇزۇۋېتىلگەننى يەنە بىر ياقتىن شارائىت ۋە ئىمكانىيەت يار بەرگەنچە تۈزەش، شاللانغاننى ئىستېمالغا ئېلىپ كىرىش، بۇزۇپ ئىزاھلانغاننى توغرا مەزمۇنغا ئىگە قىلىش ۋە ئىسلاھ قىلىش رولىنى ئۆتەپ كەلگەن دېيىشكە بولىدۇ. خۇسۇسەن تىلىمىزدىكى ئەقىدە، شەرىئەت ۋە ئەخلاققا دائىر ئۇقۇم ئاتالغۇلارنىڭ بىرىنچى مەنبەسى بولغان قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمە قىلىنىشى ۋە بۇ ئاتالغۇلارنىڭ ئۆز ئورنىدا جانلىق ئىشلىتىلىشى ئىجتىمائىي تۇرمۇش ۋە دۇنيا قارىشىمىزنى قۇرئانغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. شۇڭا تىل ئىستېمالىمىزغا ئومۇملىشىپ بولغان ۋە تەرجىمە ساھەسىدە قېلىپلىشىپ بولغان ئىسلامىي ئاتالغۇلار ھەرقاچان ئۆز پېتى ئېلىنىشى، كەڭ دائىرىلىك ۋە قاتلاملىق مەنىلەرگە ئىگە ئاتالغۇلار مۇمكىنقەدەر ئەسلى پېتى ئېلىنىشى، تەرجىمىدە پەرقلىق مەنىسىنى ئۇرغۇلاش كېرەك بولغاندا، بەت ئاستىغا كونتېكىستتا كۆزلەنگەن ۋە كۈچلۈك دەپ قارالغان مەنىلىرىدىن بىرىنى يورۇتۇش ئارقىلىق تەرجىماننىڭ ئۆزى يورۇتماقچى بولغان نۇقتىغا ئىشارەت بېرىشى بۇ تۈردىكى تەرجىمە خىزمەتلىرىنىڭ تەلەپ - تەقەززاسىدۇر. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ يۇقىرىدا زىكىر كەچكەن ئاتالغۇلار ھەققىدىكى تۇتۇمى تولىمۇ بىمەنە ۋە بىر تەرەپلىمە بولۇپ، خۇددى سۆزلەرگە ئۆز ۋە ئۆگەي مۇئامىلىسى قىلىشتەك تىل فاشىستلىقىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشتە «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى»نى ئاساس قىلىۋالغاندەك، ئاتالغۇ پېتىقلاشتىمۇ يەنە شۇ «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى»نى تۇتىيا قىلىۋالغانلىقى كىشىنى تەئەججۈپكە سالىدۇ. ھالبۇكى، تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپ ئۇزۇن يىل چەتئەللەردە شەرئىي ئىلىم تەھسىل قىلغان ۋە بۇ ھەقتە تۈرلۈك كىتاب - ئەسەرلەرنى نەشرگە تەييارلىغان بىرى. شۇنداق تۇرۇپ ئۆزلىشىپ بولغان شەرئىي ئاتالغۇلارنىڭ مەنىسىنى بېكىتىشتە، ئۇيغۇرچە ئۆزلىشىپ بولغان جىمىكى سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلار ئۈستىدە گەپ يورغىلىتىشنىڭ تارازا - مىزانى قىلىۋېلىشقا زورۇقۇشى كىشىنى تەئەججۇپلەندۈرمەي تۇرالمايدۇ. يەنە كېلىپ دىنىي ساھەنىڭ مۆتىۋەرلىرىلا ئەمەس، ۋەتەن ئىچىدىكى تۈرلۈك ئەدەبىي ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردە تەتقىقات ئېلىپ بارىدىغان زىيالىيلارمۇ ئېتىبارغا ئېلىپ كەتمەيدىغان، بولۇپمۇ پەن - مەدەنىيەت، تارىخ، پەلسەپە ۋە سىياسەت ساھەلىرىدە نەزەرگە ئېلىنىپ كەتمەيدىغان، قىسقىسى، مۇستەقىل ئىلىم ياكى پەن دائىرىسىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغۇچىلار سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇ مۇقىمداشتا ھەر ئېچىپ ۋاراقلىغاندا ئۇزۇندىن ئۇزۇن ئۇھسىنىپ قايتا يېپىپ قويىدىغان بىر لۇغەتنى شەرئىي ئاتالغۇلارنىڭ مەنىسىنى بېكىتىش، مەزمۇنىنى چۈشىنىشتە ئاساس قىلىۋېلىشى، ئوپئوچۇق بىر تەرەپلىمە ئىزاھاتلارغا توشاق تۇرسىمۇ، يەنە ئۇنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ ئاتالغۇلار ئاتالغۇ ھالىتىدە ئىشلىتىشتىن ئۆزىنى تارتىشى، مەزكۇر لۇغەتنى قۇرئانىي ئاتالغۇلارنىڭ ئۇيغۇرچە ئىزاھاتىنى بېكىتىشتە پايدىلانما، مۇراجىئەتگاھ قىلىشتىن بەكرەك «دەستۇر» ۋە «قىبلىگاھ» قىلىۋېلىشقا ياتىدىغان تۇتۇمنى ئىپادىلىشى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرماي تۇرالمايدۇ.

ئۇنداقتا بىز تەرجىمانىمىز ئۆرنەك بەرگەن مىساللار ئاساسىدا ئۇنىڭ ئاتالغۇلارغا ھەققىدىكى بىمەنە تۇتۇملىرىغا قاراپ چىقايلى:

1. «توكل» ئاتالغۇسى ھەققىدىكى بىرتەرەپلىمىلىك
تەرجىمانىمىز قۇرئاندىكى «توكل» ئىبارىسى كەلگەن ئايەتلەرگە، يەنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئۇيغۇرچىدىكى «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىش» مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىنغان ئايەتلەرگە تەۋەككۈل قىلىش دەپ ئالمىغانلىقىنى، ئورنىغا «ئاللاھقا تايىنىش» دەپ ئالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. سەۋەب ئىنتايىن ئاددىي بولۇپ، تىلىمىزدىكى تەۋەككۈل قىلىش سۆزى ئىزاھلىق لۇغەتتە ئەرەبچىدىكى لۇغەت مەنىسى بويىچە تايىنىش دەپ ئىزاھلانمىغان. يەنى تەرجىمانىمىزچە بولغاندا، ئۇيغۇر تىلىدا تەۋەككۈل قىلىش ئىبارىسى ناۋادا ئاللاھقا ئىشلىتىلسە ۋە «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىش» دەپ ئېلىنسا مەنىسى ئاللاھقا ئىشەنچ باغلاپ، ئۇنىڭدىن مەدەت تىلەپ ئىش قىلغانلىق مەنىسىنى ئۇقتۇرمايدىغان بولۇپ، گويا ئوقۇرمەن قۇرئان تەرجىمىسىدە «مۇئمىنلەر ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلسۇن» دېگەن تەرجىمىنى ئوقۇغاندا، ئۇلارنىڭ زېھنىدە ئەكس ئېتىدىغىنى ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىپ ئىش قىلىش، يەنى ئۇنىڭدىن ئىشىنىڭ ئوڭۇشلۇق قىلىپ بېرىشىنى ئۈمىد قىلغان ھالدا قىلىنماقچى بولغان ئىشقا ئاتلىنىشتەك بىر چۈشەنچە جانلانمايدۇ، بەلكى ئىزاھلىق لۇغەتتە نېمە دەپ بەرگەن بولسا شۇ جانلىنىدۇ. شۇڭلاشقا مۇھەممەد سالىھقا ئوخشىغان ئالىملارنىڭ بۇ ئۇقۇملارنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردە كەلگەندەك تەۋەككۈل قىلىش دەپ ئېلىشى تۈزىتىلىشى لازىم. شۇڭا تەۋەككۈل قىلىش دېمەي تايىنىش دەپ ئېلىش كېرەك.

تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ تۇتۇمىدا ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەت گويا كالامۇللاھ مىسالى نېمە دەپ بەرسە تەكشۈرمەستىن، نېمە دەپ بېكىتىپ بەرسە شۇ بويىچە بېكىتىش، ئۇيغۇرچىدىكى سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنى چوقۇم ئۇنىڭ مۇئەللىپلىرى سىزىپ بەرگەن سىزىقغا چۈشۈرۈش كېرەك بولغان دەستۇر ئورنىغا قويۇش خاھىشى ئەكس ئېتىدۇ. گويا ئۇلارنىڭ ئىزاھاتىدا ئەسلا مەسىلە يوقتەك، خاتالىشىش ياكى بۇرمىلىۋېتىش ئېھتىماللىقى يوقتەك مۇئامىلە قىلىنىدۇ. ھەتتا مەزكۇر لۇغەتنى ئىشلىگۈچىلەرنىڭ تەۋەككۈل ئىبارىسىنىڭ «ئاللاھقا تايىنىش» مەنىسىنى بىلىشتىن يىراق، ئەكسىچە ئۇقۇم - ئاتالغۇلارنىڭ مېتافىزىك دۇنياغا تۇتۇشىدىغان مەنىلىرىنى رەت قىلىدىغان قىزىل تائىپىلەر ئىكەنلىكىنى، بەرگەن ئىزاھاتىدىنلا تەۋەككۈل ئۇقۇمىنىڭ ئىچى كاۋاكلاشتۇرۇلغانلىق ۋەزىيىتىنى ئاڭقىرىماستىن ئۇلارنىڭ بەرگەن ئىزاھاتى بويىچە 14 ئەسىرلىك مەدەنىيەت تىلىمىزدا پۈتۈنلەي شەرئىي مەنىسى بويىچە ئىشلىتىلىپ ۋە ئىستېمال قىلىنىپ كەلگەن سۆزنىڭ ئۇيغۇرچىدا ئاللاھقا تايىنىش مەنىسى يوقلىقىغا ئورتاق قانائەت باردەك، ئىلگىرىكى تەرجىمانلارمۇ بۇ ئاتالغۇلارنى ئىشلىتىشتە ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈلدىمۇ ئاللاھقا تايىنىش مەنىسى يوق بولۇشىغا قارىماي، قۇرئان تەرجىمىلىرىگە تەۋەككۈل سۆزىنى ئىشلەتكەندەك بىر تۈسنى ئالغۇزىدۇ ۋە تەۋەككۈل دېگەن ئۇقۇمنى شاللاپ ئورنىغا ئۇنىڭ ئىزاھاتىدا، يەنى لۇغەت مەنىسىگە بېرىلىدىغان تەرجىمىسىنى دەسسىتىپ تەۋەككۈل ئاتالغۇسىنى شاللاپ ئېلىۋېتىدۇ. ھالبۇكى، مەسىلە قۇرئان تەرجىمىسىگە تەۋەككۈل سۆزىنى ئىشلىتىشتە قۇرئان كۆزدە تۇتقان مەقسەتنى يورۇتۇپ بېرەلمەيدىغانلىقى مەسىلىسى ئەمەس، شۇنداقلا قۇرئاندىكى تەۋەككەل سۆزىنى ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل سۆزى ئىپادىلىيەلمەيدىغانلىقىمۇ ئەمەس. بەلكى مەسىلە بۇنى خاتا شەرھىلىگەن، خاتا ئىزاھات بېرىپ تىلنى گاچىلاشتۇرۇش، روھسىزلاشتۇرۇش ۋە دىنسىزلاشتۇرۇش قەستىدىكى ماتېرىيالىزمچى زېھنىيەتلىك تىلشۇناسلارنىڭ بەرگەن چولتا ۋە خاتا ئىزاھاتىدىدۇر. چۈنكى تەۋەككۈل سۆزى تىلىمىزغا قۇرئان تىلىدىن ئۆزلەشكەن، ئۆزلەشكەندىمۇ قۇرئانىي مەنىسى بىلەن ئۆزلەشكەن سۆزدۇر. شۇنداقكەن بۇ سۆزنىڭ ئىچىنى تولدۇرۇشتا قۇرئان تىلىدا كۆزدە تۇتۇلىدىغان تەۋەككۈل مەنىلىرى بىلەن ئىزاھلىنىشى ۋە تىلىمىزدىكى ئىزاھاتىغا بۇ مەنىلەر ئەكس ئەتتۈرۈلۈشى كېرەك. ئەگەر ئىزاھلىق لۇغەتنىڭ قىزىل زېھنىيەتلىك تىل جاللاتلىرى بۇ نۇقتىدا خاتالاشقان بولسا، بۇنى پەرق ئېتىش، تۈزەش ۋە تىل زاپىسىغا كىرگۈزۈپ توغرىسىنى ئومۇملاشتۇرۇش ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ مەسئۇلىيىتى ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن، بۇ ساھەنىڭ ئەڭ ئويغاق ۋە سەگەك ئىلىم ئەربابلىرىدىن ئەللامە مۇھەممەد سالىھنىڭ بۇ خۇسۇستىكى تۆھپىسى پەۋقۇلئاددىدۇر. ئۇنىڭ قۇرئان تىلىنى يورۇتۇش، ئاتالغۇلارنىڭ كېسىپ تاشلانغان مېتافىزىك باغ - رىشتىلىرىنى قايتىدىن تۇتاشتۇرۇشتا قۇرئان تەرجىمىسىدىكى ۋە ھەدىس شەرىفلەرنىڭ تەرجىمىسىدىكى تۇتۇمى ئالقىشقا سازاۋەر. تەۋەككەل ئىبارىسىنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل بىلەن بىر ئىكەنلىكىنى، ئىزاھلىق لۇغەتنىڭ ئاتالمىش ئىزاھاتلىرى بويىچە ئەمەسلىكىنى بىلگەن، قىزىل زېھنىيەتلىك تائىپىلەرنىڭ، بەتنىيەتلىك تىل جاللاتلىرىنىڭ قارىشىسىدا تىل ۋە ئىلىم بابىدا قىلچە كەمسىنىش ئىپادىسىنى كۆرسەتمەستىن، ئۆزىنى تۆۋەن چاغلاش پىسخىكىسىغا چۈشۈپ قالماستىن ئىمام ئەزەم مىسالى «هم رجال ونحن رجال»، يەنى ئۇلار نوچى بولسا، بىزمۇ بوش ئەمەس، تۇتۇمىنى لايىقىدا ئىشلەتكەن. مەسىلەن تەۋەككەل سۆزىنىڭ ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتتە شاللىۋېتىلگەن «تايىنىش» ۋە ئۇنى مەزمۇن قىلغان چۈشەنچىلەرنى قۇرئان تەرجىمىسىدە تەۋەككۈل قىلىش ھەققىدىكى ئايەتلەرگە تەرجىمە بەرگەندە ئالاھىدە ئەسكەرتىشكە ئەھمىيەت بەرگەن. ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىشنىڭ قۇرئانىي مەنىلىرى ھېسابلانغان «ئىشلارنى ئۇنىڭ ھامىيلىقىغا تاپشۇرۇش»، «ئۇنىڭغا ئىشەنچ باغلاپ ئىش قىلىش»، «ھەممە ئىشلىرىنى ئۇنىڭغا تاپشۇرۇپ تۇرۇپ ھەرىكەت قىلىش» قاتارلىق مەنىلەرنى ئەسكەرتىپ ماڭغان. مەسىلەن تەۋەككۈل قىلىشنىڭ مەنتىقىلىق ئاساسىنى يورۇتۇپ كەلگەن ئايەتلەردىن ھۇد سۈرىسىنىڭ 123 – ئايىتىدە كائىناتنىڭ مۇتلەق ھاكىمىغا قۇللۇق قىلىش كېرەك بولغاندەك، قىلىۋاتقان ھەربىر ئىشتىن خەۋەردار بولۇپ تۇرغۇچى، ھېچبىر ئىشتىن غاپىل بولمىغان ئاللاھقىلا تەۋەككۈل قىلىش كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ كەلگەن «وَلِلَّهِ غَيْبُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ ٱلْأَمْرُ كُلُّهُۥ فَٱعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ ۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَـٰفِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» دېگەن ئايەتكە: «ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى غەيبنى بىلىش پەقەت ئاللاھقا خاستۇر، ھەممە ئىش ئاللاھقا قايتۇرۇلىدۇ، ئاللاھقا ئىبادەت قىلغىن ۋە ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلغىن (يەنى ھەممە ئىشىڭنى ئاللاھقا تاپشۇرغىن). پەرۋەردىگارىڭ قىلىۋاتقان ئىشلىرىڭلاردىن غاپىل ئەمەستۇر»، دەپ تەرجىمە بەرگەن. يەنى، قۇرئاندا دېيىلىۋاتقان تەۋەككەل ئۇقۇمىنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل قىلىش ئۇقۇمى بىلەن بىردەكلىكىنى ئىپادىلەش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭدىن كۆزدە تۇتۇلىدىغان ئىزاھاتنىمۇ تىرناق ئىچىگە ئېلىش ئارقىلىق ھەم ئاتالغۇنىڭ، ھەمدە ئىزاھاتىنىڭ ئەدەبىي تىل ئىستېمالىدىكى توغرا ۋە شەرئىي مەنىسىنى يورۇتۇشقا سەل قارىمىغان. ئۇندىن باشقا ئەئراف سۈرىسىنىڭ 89 ئايىتىگە بەرگەن تەرجىمىسىدە شۇئەيب ئەلەيھىسسالامنىڭ «على الله توكلنا» دېگەن سۆزىنى «(شۇئەيب يەنە ئېيتتى) «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلدۇق (يەنى ھەممە ئىشىمىزنى ئاللاھقا تاپشۇرىمىز)» دەپ تەرجىمە قىلغان. ئايەتتە شۇئەيب ئەلەيھىسسالام ئۆزىنىڭ ھەققانىي مەيدانىنى ئىپادىلىگەن ۋە ھەق يولدا ئۆز بېشىغا نېمە قىسمەت كېلىشىدىن قەتئىينەزەر يولىدىن قايتمايدىغانلىقىنى، سان جەھەتتە باتىل ئەھلى كۆپ ۋە ماددىي كۈچى زور بولسىمۇ، بۇنى دەپلا يولدىن قايتىشقا بولمايدىغانلىقىنى، ئىشنىڭ ئاقىۋىتىنىڭ خەيرلىك بولۇشىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇپ يولنى داۋام قىلىدىغانلىقىنى ئىپادىلىگەن.

مۇھەممەد سالىھ يەنە ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل قىلىشنىڭ توغرا مەنىسىنى، يەنى شەرئىي مەنىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئايەتلەردىن تەۋبە سۈرىسىنىڭ 51 – ئايىتىنى، يەنى «قُل لَّن يُصِيبَنَآ إِلَّا مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَىٰنَا ۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ ٱلْمُؤْمِنُونَ» دېگەن ئايەتنى «ئېيتقىنكى، «بىزگە پەقەت ئاللاھنىڭ تەقدىر قىلغان نەرسىسى يېتىدۇ، ئۇ بىزنىڭ مەدەتكارىمىزدۇر. مۇئمىنلەر ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلسۇن (يەنى مۇئمىنلەر ھەممە ئىشنى ئاللاھقا تاپشۇرسۇن، ئۇندىن باشقا ھېچ ئەھەدىگە يۆلەنمىسۇن)» دەپ تەرجىمە قىلغان. مۇھەممەد سالىھنىڭ تەۋەككۈلنىڭ ئاللاھتىن باشقا ھېچكىمگە يۆلەنمەسلىك، يەنى ھېچكىمگە تايانماسلىق مەنىسىنى يورۇتقان بۇ تەرجىمىسىدە «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىش» ئۇقۇمى تولىمۇ روشەن ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. يەنى، بۇ تەرجىمە خەت ساۋاتى بار ۋە ئەقلى گەجگىسىگە ئۆتۈپ قالمىغان ھەرقانداق بىر ئۇيغۇر چۈشىنەلەيدىغان تەرجىمە بولغان. شۇنداقلا ئايەتتىكى «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىش» چۈشەنچىسىنىڭ قىزىل زېھنىيەتلىك تائىپىلەرنىڭ ئىزاھاتىغا بۇراشقا ئورۇن قويمىغۇدەك، يەنى تەۋەككۈل قىلىش دېگەنلىكنى: كۆپ ئويلىمايلا، نېمە بولسا بولار، دەپ قىلىنغان ھەرىكەت، دېگەندەك ئەخلەت مەنىسى بويىچە چۈشىنىۋېلىشكە يوچۇق قويمىغۇدەك دەرىجىدە يورۇتۇپ بەرگەن. قۇرئان كەرىمنىڭ بۇ تەرجىمىسىنى ئوقۇغان ھەرقانداق ساۋاتلىق ئۇيغۇر ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل قىلىشنى ماتېرىيالىزمچە كاللىدا ئىزاھلانغىنى بويىچە چۈشىنىۋالمايدۇ، ئەكسىچە شۇنداق چۈشىنىپ قالغان بولسا، ئىككىلەنمەي ئىزاھلىق لۇغەتتىكى ئەخلەت مەنىسىنى چۆرۈپ تاشلاپ قۇرئانىي مەنىگە قايتىدۇ. تەۋەككۈلنىڭ شەرئىي مەنىسى ۋە بۇ شەرئىي مەنىسىنىڭ ئۇيغۇرچىدا تايىنىش دەپ ئەمەس «تەۋەككۈل قىلىش» دەپ ئېلىنىدىغانلىقى يالغۇز قۇرئان تەرجىمىسىدىلا ئەمەس، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمە قىلغان «ياخشىلار باغچىسى» ناملىق ھەدىس شەرىفلەر مەجمۇئەسى كىتابىدىمۇ ھەدىس – شەرىف ۋە ئۇنىڭ مېغىزلىق شەرھلىرى ئاساسىدا تەۋەككۈل قىلىشنىڭ شەرئىي مەنىسى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرىلگەن. لېكىن تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپ بۇ نۇقتىلارنى قىلچە نەزەرگە ئالماستىن ئالدىدىكى قېلىپلىشىپ بولغان ۋە ساغلام ئاساس يارىتىپ ئىزاھلىنىپ بولغان بىر ئۇقۇمنى بۇزۇپ ئايەت تەرجىمىسىدىكى ئاتالغۇنى شاللىۋەتكەن ۋە تەۋەككۈل قىلىش ئىبارىسى كەلگەنكى ئايەتلەرنىڭ ھەممىنى «تايانسۇن، تايىنىڭلار، تايىنىمىز» قاتارلىق سۆزلۈك تەرجىمىسى بويىچە بىر - بىرلەپ ئۆزگەرتىپ چىققان.

دېمەك يىللار داۋامىدا ئىسلامىي مەدەنىيەت تىلىمىزنىڭ گۆھەرلىرىدىن بىرى بولغان ۋە ئۇيغۇرچە دىنىي تىلىمىزدا ئاللىبۇرۇن ئومۇملىشىپ قېلىپلىشىپ كەتكەن تەۋەككۈل قىلىش سۆزى ۋە ئۇيغۇرچە توغرا ئىپادىلىنىشى ئاللىبۇرۇن ئەمەلىيلىشىپ بولغان. شۇنداقلا ئۇيغۇرچە بۇ ئاتالغۇنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىپ كېتەلمەيدىغان يېڭى ئەۋلاد - نەسىللەرنىڭمۇ چۈشىنىشىنى قولايلاشتۇرۇش، مەزكۇر ئاتالغۇنى جانلىق ئىشلىتىش ھەمدە تۈرلۈك تەرجىمە ۋە تەپسىرلەش ئۇسۇللىرى بىلەن ئىزاھلاشتەك خەلقنىڭ دىنىي ئىلىم سەۋىيەسىنى ئالغا باستۇرۇش خىزمىتى ئەمەلىيلەشكەن. شۇنداقلا بۇ يەردە مىللەتنىڭ تىل ئىستېمالىدىن شاللىۋېتىلگەن، ئىچى كاۋاكلاشتۇرۇلۇپ بۇزۇپ ئىزاھلانغان مەنىلەرنى تۈزلەپ بېرىشتەك تىل ئىھياسىمۇ ئەمەلىيلەشكەن. شۇنداق ئىكەن، تەۋەككۈل قىلىش ئۇقۇمى ئەگەر ئىزاھات جەھەتتىن ئېنىقسىزلىققا دۇچ كەلگەن قالسا، قىلىدىغان ئىش ئۇنى شاللاپ لۇغەت تەرجىمىسىگە چۈشىۋېلىش ئەمەس، بەلكى يەنىمۇ كېڭەيتىپ شەرئىي مەنىسى بويىچە ئىزاھلاشتۇر. بۇنداق زۆرۈرىيەت تۇغۇلمىغان تەقدىردە، نەدىكى تايىنى يوق ئىزاھاتلارنىڭ تەسىرىگە كىرىپ قالماستىن دادىل ھالدا شەرئىي ئاتالغۇنى ئاتالغۇ پېتى ئەينەن ئېلىپ ئومۇملاشتۇرۇش ئەقەللىي ئىشتۇر. بۇنداق قىلماستىن ھە دېگەندە سۆزلۈك يەكلەش، ئاتالغۇ شاللاش خاھىشىدا بولۇش، ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارغا سەزگۈرلۈك بىلەن مۇئامىلە قىلىش ئورنىغا ئۇنى پېتىقلاشقا ئاران قېلىش، ھە دېگەندە تىل جاللاتلىرىنىڭ قولى ۋە زېھنىيىتى ئەكس ئەتكەن ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتنىڭ ئاتالمىش ئىزاھاتلىرىغا ئەل بولۇپ ئولتۇرۇش، ئىلمىي ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلارنى شۇنىڭغىلا زورلاپ بويسۇندۇرۇۋېلىش، قېلىپلىشىپ بولغان شەرئىي ئۇقۇم ۋە ئىزاھاتلارنى بەلگىلەشتە ئۇنى كەمكۈتىسىز تارازا، يېگانە ئۆلچەم دەستۇرى قىلىۋېلىش ئەجەبا، بۇ قەيەرچە ئىلىمدارلىق، قەيەرچە زېھنىيەت؟ ئاللىبۇرۇن قېلىپلىشىپ كەتكەن ۋە ئۇيغۇرچىدا ئاللىبۇرۇن مەنە - مەزمۇنى ئومۇملىشىپ بولغان ئاتالغۇلارغا بۇ قەدەر ئەخمەقلەرچە چېقىلىش نېمىگە زۆرۈر بولۇپ قالدى؟ قىسقىسى، ئانا تىلنىڭ ھاياتى كۈچىنى خورىتىدىغان، بىر سۆزنى ھايات قالدۇرۇشنى ئىككىنچى بىر سۆزنىڭ خۇنى بەدىلىگە ھىمايە قىلىشقا ياتىدىغان، توغرىسى تىلنىڭ يىلتىزىغا پالتا چاپىدىغان بۇ خىل تۇتۇملار ئىلىمدىن نېسىۋە ئالمىغان، بەلكى پۈتۈنلەي بۇزۇق مېتودنى يېتەكچى ئۈلگە قىلىشتىن، بۇزۇق زېھنىيەتنى ئاساسىي مەنبە قىلىشتىن كېلىپ چىققاندۇر، خالاس!

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (13)

2. «پاسىق» ئاتالغۇسى ھەققىدىكى زورۇقۇشلار
تەرجىمانىمىز يەنە ئۆرنەك بېرىپ قۇرئاندىكى «فاسق» ئاتالغۇسىنى چۈشەندۈرۈشكە باشلايدۇ. چۈشەندۈرۈشىدە ئالدى بىلەن مەزكۇر سۆزنىڭ لۇغەت مەنىسىنى ۋە قۇرئاندا ئىشلىتىلگەن مەنىلىرىنى تىلغا ئالىدۇ. ئارقىدىن گويا ئالدىنقى تەرجىمىلەردە «فاسق» ۋە «فاسقون» ئىبارىسى كېلىدىغان جايلارنىڭ ھەممىسىگە بىردەك «پاسىقلار» دەپ ئىشلىتىش باردەك، خەلق ئارىسىدا پاكىزلىققا ئەھمىيەت بەرمەيدىغان، گۇناھ - مەئسىيەتنى كۆپ قىلىدىغان ئادەملەرمۇ پاسىق دېيىلىدىغانلىقى، شۇڭا خەلق ئارىسىدا چۈشىنىلىۋاتقان مەنىسىنىڭ ئۆزى تەرىپلەپ ئۆتكەن «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىقىش» مەنىسىدىكى پاسىق ئۇقۇمى بىلەن ئۇيۇشمايدىغان بىر ۋەزىيەت باردەك بىر تۈستە بايان قىلىشقا كىرىشىدۇ. ئارقىدىن بۇ خۇسۇستا ئۆزىنىڭ مەزكۇر سۆزگە پەرقلىق جايلاردىكى كېلىش ئورنىغا قاراپ ئوخشىمىغان مەنىلەردە تەرجىمە قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەسىلەن تەرجىمانىمىز مۇنداق دەيدۇ: «‹فاسقون› دېگەن سۆزنى ھەممىلا جايدا ‹پاسىقلار› دەپ تەرجىمە قىلغاندا، بۇ سۆزدىن كۆزلەنگەن مەنە ئوتتۇرىغا چىقماي قالىدۇ. چۈنكى ئۇيغۇر تىلىدىكى ‹پاسىق› دېگەن سۆز ئەسلى مەنىسىدە ‹بۇزۇلغان›، ‹چىرىگەن›، ‹سېسىغان›، ‹پاسكىنا› دېگەن مەنىلەرنى، كۆچمە مەنىسىدە ‹ئاللاھ تائالانىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى› دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ[1]. خەلق ئارىسىدا، پاكىزلىققا ئېتىبار بەرمەيدىغان ياكى گۇناھ - مەئسىيەتنى كۆپ قىلىدىغان ئادەملەر ‹پاسىقلار› دېيىلىدۇ. شۇڭا بىز ‹قۇرئان كەرىم›دىكى ‹فاسق› دېگەن سۆزنى ھەممىلا جايدا ‹پاسىق› دەپ تەرجىمە قىلماستىن، ئايەتتە كەلگەن ئورنىغا قاراپ كۆپرەك ‹ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى› دەپ تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆردۇق»[2].

خوش، ئەجەبا بۇ يەردە ئاتايىن ئەسكەرتىپ يازغۇدەك، مەخسۇس نومۇر قويۇپ ماددىلىق ئىزاھات بەرگۈدەك ئۆزگىچىلىك قايسى؟ ھەقىقەتەن ئالدىنقى تەرجىمىلەردە تەرجىمانىمىز ئىشارەت قىلغان نۇقتىلارنى دىققەتكە ئالماستىن ھەممە ئورۇندا پاسىق ۋە پاسىقلار دەپ ئالىۋەرگەنمۇ؟ تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى بايانلىرى قايسى دەرىجىدە توغرا؟

بىرىنچىدىن، پاسىق ئۇقۇمىنىڭ ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىقىش دېگەن مەنىدە ئىكەنلىكىنى بىلىش قۇرئان تەرجىمىسىگە يەڭ تۈرگەن ھەرقانداق بىر كىشىنىڭ بىلىشى كېرەك بولغان ئەقەللىي تەلەپ. بۇ سۆزنىڭ ئاۋام ئارىسىدا پەرقلىق ئىشلىتىلىۋاتقانلىقى، يەنە كېلىپ مۇھەممەد يۈسۈپ تىلغا ئالغان مەنىدە ئىشلىتىشنىڭ بارلىقى تەرجىمىدە مەخسۇس ئېتىبارغا ئېلىپ كەتكۈدەك، ئىلمىي تىلنى شۇنىڭغا قاراپ پوزىتسىيە ئالدۇرغىدەك ۋە مەخسۇس ئۇلارغا جاۋاب يۈزىسىدىن ئەسكەرتكۈدەك مەسىلىمۇ ئەمەس. ھەر تەرجىمان ئايەتنى ئىزاھلاشتا سۆزىنىڭ پەرقلىق كېلىش ئورۇنلىرىغا قاراپ تۇرۇپ مەنە ئېيتسا، قۇرئاندا كۆزدە تۇتۇلغان مەنىلىرى بويىچە تەرجىمە قىلسا، پەرقلىق جايلاردا گاھ پاسىق مەنىسىدە، گاھ ئىتائەتتىن چىققۇچى مەنىسىدە، گاھ ئاسىيلىق قىلغۇچى مەنىسىدە ئىشلەتسە بولۇۋېرىدۇ. چۈنكى، ھەممىسى پاسىق ئۇقۇمىدا ئورۇن تۇتقان «تەڭرى ئىتائىتىدىن چىقىش، ئۇنىڭ ئەمر - پەرمانىدىن باش تارتىش» قاتارلىق تۈپ مەزمۇننى ئەكس ئەتتۈرىدىغان مەنىلەردۇر.

ئىككىنچىدىن، تەرجىمانىمىز بۇ تۈردىكى قۇرئانىي ئاتالغۇلارنى تەرجىمىدە ئاتالغۇ سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە شۇ قەدەر قېيىقكى، ئۇنى ئاتالغۇ دەپ سۈپەتلەشكىمۇ ئېرىنىدۇ. ياكى بولمىسا مەزكۇر تەرجىمانىمىز ئاتالغۇ بىلەن مەجازنى، كەلىمىنىڭ لۇغەت مەنىسى بىلەن شەرئىي مەنىسىنىڭ چەك - چېگراسىنى، شەرئىي مەنىسى بىلەن ئۆرپىي مەنىسىنىڭ پەرقىنى ئايرىپ بولالمايدىغان دەرىجىدە چالا تەرجىمان بىرى. ئۇنداق بولمىغاندا يۇقىرى بايانىدىكىدەك قارىسىغا «ئا»نىڭ دوپپىسىنى «ب»غا، «ب»نىڭ دوپپىسىنى «س» غا كىيدۈرۈشتىن ساقلانغان بولاتتى. ئۆزى مۇراجىئەت قىلىپ كېلىۋاتقان لىسانۇلئەرەب قامۇسىنى سىنچىلاپ كۆرگىنىدە «فسق» سۆزنىڭ لۇغەت مەنىسىنىڭ «يېرىپ چىقىش»، «بۆسۈپ چىقىش»، مەنىسىدە ئىكەنلىكىنى، «بۇزۇلغان»، «چىرىگەن» قاتارلىق مەنىلەرنىڭ توغرىدىن ئادىشىشقا، ياكى ناتوغرىلىققا بېرىلىشكە قارىتىلىپ گويا ئەتراپقا مەينەتلىك چاچىدىغان جانلىقلارغا ئوخشىتىش يۈزىسىدىن ئېيتىلغان كۆچمە مەنە ئىكەنلىكىنى ئاڭقىرىغان بولار ئىدى. بۇنىڭ كىنايە ياكى ئىستىئارە تەرىقىدىكى كۆچمە مەنە ئىكەنلىكىنى پەرق ئەتكىنىدە «ئاللاھ تائالانىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى» دېگەن مەنىنىڭ سۆزنىڭ كۆچمە مەنىسى ئەمەس، بەلكى شەرئىي ئىستىلاھ مەنىسى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولار ئىدى. ئەگەر بۇنى بىرىنچى نەشردە ئىپادىلەشتە ئادىشىپ قالغان دېسەكمۇ، ئىككىنچى نەشردە بولسىمۇ چوقۇم ئوڭشىغان بولار ئىدى. دېمەك مەسىلە ئىپادىلىگەندە كېتىپ قېلىشتا ئەمەس، ئىلىمىيلىككە تۇتقان پوزىتسىيەنىڭ بوشاڭلىقىدا، ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلارنى ئۆز جايىغا چۈشۈرۈپ ئىشلىتىشتە يەڭگىلتەكلىكىدە دېيىشكە بولىدۇ.

ئۈچىنىچىدىن، فاسىق سۆزىنىڭ يۇقىرىقى سۆزلۈك، مەجاز ۋە شەرئىي مەنىلىرى بارلىقى مۇئەييەنلەشكەن ئىكەن، خەلق ئارىسىدىكى پاكىزلىققا ئېتىبار بەرمەيدىغان ياكى گۇناھ - مەئسىيەتنى كۆپ قىلىدىغان ئادەملەرگە «پاسىق» دەپ ئىشلىتىشمۇ مەزكۇر سۆزنىڭ ئاتالغۇ مەنىسى بىلەن زىتلاشمايدىغان، شۇنىڭ ئەپچۆرىسىدىكى مەنە ئىكەنلىكى ئايدىڭلىشىدۇ. مەسىلەن، فىترەتۇللاھ سۆزىنى بىر مۇپەسسىر «ئاللاھنىڭ دىنى»، يەنە بىر مۇپەسسىر «ئىسلام دىنى»، يەنە بىرىنىڭ «بۇلغانمىغان ساپ ئىنسانىي تەبىئەت» قاتارلىق مەنىلەردە چۈشەنگىنىگە ۋە شۇ بويىچە مەنە بەرگىنىگە ئوخشاش. بۇ مەنىلەرنىڭ ھەممىسى فىترەتتىن كۆزدە تۇتۇلىدىغان مەنىلەرگە ۋە بۇ مەنىلەر ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان چۈشەنچىلەرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بولۇپ، ھېچبىرىنى خاتاغا چىقىرىش مۇمكىن بولمايدۇ. بەلكى ئورنىغا قاراپ ئىشلىتىلسە، ئىزاھلانسا بولۇۋېرىدۇ. خۇددى شۇنىڭدەك، خەلق ئارىسىدا ئاللاھقا كۆپ ئاسىيلىق قىلىدىغان كىشىگە «پاسق» دېيىلىشى بۇ سۆزنىڭ شەرئىي مەنىسى بولغان «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى» دېگەن مەنىسى بىلەن زىتلەشمەيدۇ. چۈنكى گۇناھ - مەئسىيەتنى كۆپ قىلغان كىشى مەلۇم مەنىدە ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققان ۋە چىقىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان كىشىنىڭ ھۆكمىدەدۇر. پاسىق سۆزىنىڭ مەينەتچىلىككە پاتقان كىشىگە، شۇنداقلا قۇرئان ۋە سۈننەتتە كۆرسىتىلگەن ماددىي ۋە مەنىۋى پاكىزلىققا زىت خاراكتېردىكى كىشىلەرگە ئىشلىتىلىشىمۇ مەلۇم مەنىدە شەرئىي مەنىدىن يىراقلىمىغان كىنايەلەر جۈملىسىدىندۇر. شۇڭا، بۇنى مەخسۇس مەسىلە قىلىپ تىلغا ئېلىپ ئولتۇرۇشمۇ ئارتۇقچە زورۇقۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

تۆتىنچىدىن، تەرجىمانىمىز بۇ تەرجىمىسىدە ھەممىلا ئورۇندا «پاسىق» دەپ ئالغاننىڭ ئورنىغا ئايەتتە كەلگەن ئورنىغا قاراپ كۆپرەك «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى» دەپ مەنە بەرگەنلىكىنى ئۇرغۇلايدۇ. ھالبۇكى، ئالدىنقى تەرجىمىلەردىمۇ ھەممىلا جايدا پاسىق دەپ ئالغان ئىش يوق. مۇھەممەد سالىھ ۋە ئۇندىن كېيىنكى تەرجىمىدىمۇ ئايەتنىڭ كېلىش ئورنىغا قاراپ «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچىلار»، «توغرا يولدىن چىققۇچىلار»، «پاسىقلار» دەپ ئىشلەتكەن. شۇنداق تۇرۇپ ئاتايىن «مەن ئۇنداق قىلماي مۇنداق قىلدىم» دەپ مەخسۇس سۆزلەپ يۈرۈشنىڭ ئورنى يوق. شۇڭا پاسىق ئىبارىسىنىڭ تەرجىمىسى خۇسۇسىدىكى بۇ بايانلار ئورۇنسىز بولۇپلا قالماستىن، بۇنى گويا ئالدىنقى تەرجىمىدىن پەرقلىق «ئۆزگىچىلىك»لەر قاتارىدا تىلغا ئېلىپ يۈرۈش بىھۇدە ئىش بولغان ۋە «مەن مانا مۇنداق قىلىۋەتتىم» سىياقىدىكى كۆز - كۆز قىلىشقا ئوخشاش ئىش بولۇپ قالغان.

بەشىنچىدىن، تەرجىمانىمىزنىڭ پاسىق ئىبارىسى كەلگەن جايلارغا ئورنىغا قاراپ كۆپرەك «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى» دەپ تەرجىمە قىلدىم، دېگەن ئىددىئاسىدا مەسىلە بار. چۈنكى ئالدىنقى ئۈچ تەرجىمىنى سېلىشتۇرساق، مەزكۇر «ئورنىغا قاراپ» تەرجىمە قىلىش ئىشىنى تەرجىمانىمىزنىڭ زادى قانچىلىك مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېلىپ بارغانلىقى دەرگۇمان. چۈنكى، ئالدىنقى تەرجىمانلار، خۇسۇسەن چاغداش ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەرنىڭ ئەسلى مەنبەسى بولغان مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىدە فاسىق ئىبارىسى كەلگەن ئايەتلەرنى ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىشتا ھەقىقەتەن سەزگۈرلۈك ۋە ئەستايىدىللىق ئەكس ئەتكەن. ئايەتنىڭ سىياقى بويىچە قانداق سۈپەتلەش ئەڭ مۇناسىپ كەلسە شۇ بويىچە ئالغان. كونتېكسىتتىكى ئورنىغا قاراپ ئىتائەتتىن چىقىش، ئادىشىش، توغرىدىن چىقىپ كېتىش قاتارلىق مەنىلەرنى بەرگەن. ئەگەر ئايەتنىڭ سىياقى سۈپەتلەشنى ئەمەس، بەلكى ھۆكۈم قىلىش تۈسىدە بولسا، سۆزنىڭ ئىسىم ۋە شەرئىي ئاتالغۇ مەنىسى بولغان پاسىق، پاسىقلاردۇر، قاتارلىق مەنىلىرىنى ئىشلەتكەن. مەسىلەن، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە بەقەرە سۈرىسىنىڭ 99 – ئايىتى، يەنى «وَلَقَدْ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ءَايَـٰتٍۭ بَيِّنَـٰتٍ ۖ وَمَا يَكْفُرُ بِهَآ إِلَّا ٱلْفَـٰسِقُونَ» دېگەن ئايىتى «شەك ـ شۈبھىسىزكى، ساڭا بىز روشەن ئايەتلەرنى نازىل قىلدۇق، ئۇلارنى پەقەت توغرا يولدىن چىققانلارلا ئىنكار قىلىدۇ» دەپ تەرجىمە قىلىنغان. بۇ يەردە ئايەتنىڭ سىياقى ئاللاھنىڭ روشەن ئايەتلىرىنى پاكىت - دەلىل تۇرسىمۇ ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ قانداق تەبىئەتلىك ئىكەنلىكىنى تەرىپلەش ئالدىنقى ئورۇندا بولۇپ، مۇھەممەد سالىھنىڭ «ٱلْفَـٰسِقُونَ» سۆزىنى «توغرا يولدىن چىققانلار» دەپ تەرجىمە قىلىشى ئىنكار قىلغۇچى تائىپىنىڭ خاراكتېرىنى يورۇتۇپ بېرىش نۇقتىسىدىن جايىدا تەرجىمە بولغان. مۇھەممەد يۈسۈپمۇ مەزكۇر تەرجىمىنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ ئالغان. ئەمما مۇھەممەد سالىھ مائىدە سۈرىسىنىڭ 47 – ئايىتىگە كەلگەندە، يەنى «وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ»، دېگەن ئايەتنى تەرجىمە قىلغاندا، ئايەتنى «ئاللاھ نازىل قىلغان ئايەتلەر بويىچە ھۆكۈم قىلمىغانلار پاسىقلاردۇر» دەپ تەرجىمە قىلغان. چۈنكى، ئايەت بۇ يەردە ئاللاھنىڭ ھۆكمى بويىچە ئىش كۆرمەسلىكتەك قەبىھ قىلمىشنىڭ ھۆكمىنى بەرمەكتە. شۇڭا بۇ يەردە شەرئىي ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇ شەكلىدە «پاسىقلاردۇر» دەپ تەرجىمە قىلىش بەكرەك مۇناسىپ بولغان. ھالبۇكى، بۇ خىل سەزگۈرلۈكنى ۋە ئايەتنىڭ كېلىش ئورنىغا ئەستايىدىل قاراپ مۇئامىلە قىلىشنى مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدە تاپقىلى بولمايدۇ. ئۇ پاسىق ئىبارىسى كەلگەن يۇقىرىقى ئايەتكە «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچىلاردۇر» دەپ تەرىپلەش، سۈپەتلەش سىياقىدا مەنە بېرىۋەرگەن.

مۇھەممەد سالىھ يەنە ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ 82 – ئايىتىگە، يەنى «فَمَن تَوَلَّىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ» دېگەن ئايىتىگە: «كىمكى شۇنىڭدىن كېيىن يۈز ئۆرۈسە (يەنى ئەھدىنى بۇزسا)، ئۇلار ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچىلاردۇر» دەپ تەرجىمە بەرگەن. ھەيئەت تەرجىمىسىدە بولسا، تەرجىمىنى يەنىمۇ راۋانلاشتۇرۇش، ئالدىنقى ئايەتنىڭ مەزمۇن باغلىنىشىغا رىئايە قىلىش يۈزىسىدىن بىرقەدەر سىلىقلاشتۇرۇپ «شۇنىڭدىن كېيىن ئەھدىنى بۇزغانلار ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققان بولىدۇ» دەپ تەرجىمە قىلغان. مۇھەممەد يۈسۈپ بولسا ئايەتنى «كىمىكى شۇنىڭدىن كېيىن ئەھدىدىن يۈز ئۆرۈيدىكەن، مۇنداقلار ئاللاھنىڭ دىنىدىن چىققۇچىلاردۇر» دەپ ئالغان. ئەلۋەتتە مەزكۇر ئۈچ تەرجىمە مەزمۇن جەھەتتىن توغرا بولسىمۇ ئورنىغا قاراپ مەنە بېرىشتە ئەھدىنى بۇزۇشنى ئىتائەتتىن چىقىش دەپ تەرىپلەش ئايەتنىڭ مەتنى ۋە سىياقىغا بەكرەك مۇناسىپ بولغان. چۈنكى بۇ تۈر ئەھدىنى بۇزۇش دىندىن چىقىش ھېسابلانسىمۇ ئەمما يۈز ئۆرۈشتىن ئىبارەت بۇ قىلمىشنىڭ پاسىقلىق، يەنى ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىقىش ھېسابلىنىدىغانلىقى مەتىن سىياقىغا بەكرەك ماس كەلگەن. ئەمما ئەھدىدىن چىقىشنىلا دىندىن چىقىش دەپ ئىپادىلەش بىر قەدەر كەسكىنلىك بولۇپ، ئەگەر تەرجىمىدىكى تىرناق ئىچى بېرىلگەن ئىزاھات ئەھدىنى بۇزۇش بولماستىن ئەتتەفسىرۇلمۇيەسسەرنىڭ ئىزاھاتى بويىچە بۇ يەردىكى يۈز ئۆرۈشتىن مەقسەت «ئىسلامنىڭ چاقىرىقىدىن يۈز ئۆرۈش» مەنىسى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلغىنىدا، بەلكىم «دىندىن چىقىش» دەپ تەرجىمە بېرىش بەكرەك مۇناسىپ كېلەر ئىدى. ئەمما تەرجىمىدە «ئەھدىدىن يۈز ئۆرۈش» كۆزدە تۇتۇلۇپ مەنە بېرىلگەن ئىكەن، ئۇ چاغدا ئايەتنىڭ مەقسىتىنىڭ ئۇلارغا دىندىن چىققانلىق ھۆكمىنى جاكارلاشتىن بەكرەك مەزكۇر ئەھدىنى بۇزۇش قىلمىشىنىڭ خاراكتېرىگە، ئۇلارنىڭ پەيغەمبەرگە ۋە ئىسلامغا قارشى تۇتۇملىرىنىڭ چاكىنىلىق ۋە دۈشمەنلىشىپ مۇئامىلە قىلىشتىكى ئىش -ھەرىكىتىگە ھۆكۈم قىلىش ئالدىنقى ئورۇندا ئىكەنلىكىنى نەزەردە تۇتۇپ «پاسىقلىق» مەنىسىنى بېرىش، يەنى ئاللاھقا ئاسىيلىق، ئۇنىڭ ئىتائىتىدىن چىققانلىق تەرجىمىسىنى بېرىش يەنىمۇ ئۇيغۇن، دەپ قاراشقا بولىدۇ. يەنە كېلىپ ئايەتنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويغىنى ئۇلارنىڭ قىلمىشىنىڭ قەبىھلىكىنى تەنقىدلەش بولماي ئۇلار ئۈستىدىن ھۆكۈم پىچىش بولغىنىدا پاسىق ئىبارىسىنى ئىشلەتمىگەن، بىۋاسىتە ئىبلىسنىڭ ئىتائەتتىن باش تارتىپ كاپىر بولغانلىقنى ئىپادىلەش ئۇسۇلى بويىچە «كافرون» ئىبارىسىنى ئىشلەتسە بولۇۋېرەتتى. ئەمما ئايەتتە كاپىر ئىبارىسى ئورنىغا «فاسق» ئىبارىسى ئىشلىتىلدى. دېمەك ئايەتنىڭ مەزمۇنى گەرچە ئۇلارنىڭ دىندىن چىقىدىغانلىقى مەنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالسىمۇ، بىراق ئايەتنىڭ سىياقىدىن دەمال ئۇرغۇلىماقچى بولغىنىنىڭ ئۇلارنىڭ قىلمىشىنىڭ نامەردلىك، سۆزىدە تۇرماسلىق، تەكەببۇرلۇق، ئىككى يۈزلىمىچىلىك ۋە مۇناپىقلىقتىن ئىبارەت باشقا ئايەتلەردە پاش قىلىنىپ كەلگەن ۋە ئادىمىيلىككە يات بولغان جىمى قىلىقلىرىنىڭ خۇلاسىسى بولغان پاسىقلىق قىلمىشى ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭ ئىبلىس مىسالى ئاللاھقا ئاسىي بولۇشنىڭ تىپىك ئوخشىشى بولغان بىر قىلمىش، يەنى «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىقىش» قىلمىشى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئۇلارغا ھۆكۈم پىچىشتىن بەكرەك ئۇلارنىڭ قىلمىشىنى پاسىقلىققا چىقىرىپ قامچىلاش ئاساسىي مەقسەت ئىكەنلىكى ئورتادا. دېمەك ئەھدىنى بۇزۇشتەك ئاللاھقا ئاسىيلىق قىلغانلىق ھېسابلىنىدىغان قىلمىشنى ئۇرغۇلاش ئايەتنىڭ ئاۋۋالقى مەقسىتى. شۇڭا بۇ قەبىھ قىلمىشنىڭ دىندىن چىقىرىش، كاپىر بولۇش دەرىجىسىدىكى پاسىقلىق (ئاسىيلىق) قىلمىشى ئىكەنلىكى ئايەتنىڭ بىرىنچى مەنىسى، بۇ خىل ئىتائەتتىن چىقىشنىڭ دىندىن چىقىرىپ تاشلايدىغان قىلمىش ئىكەنلىكىنى سۈزۈپ ئېلىش بولسا، ئايەتنىڭ ئىككىنچى تەپسىرىدۇر. بۇ جەھەتتىن فاسق ئىبارىسىنى ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىشتا مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسى بىرقەدەر ئورنىنى تاپقان دېيىشكە بولىدۇ. قىسقىسى، تەرجىمانىمىزنىڭ «ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىش» ئىددىئاسىمۇ دېگەندەك جايىنى تېپىپ كەتمىگەن بولۇپ، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان بەش نۇقتىنىڭ ئۆزىلا پاسىق ئاتالغۇسى ۋە تەرجىمە ھەققىدە سالغان داۋراڭلىرىنىڭ بىھۇدە زورۇقۇشتىن باشقا ئىش بولمىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

3. «بالحق» سۆزىنىڭ تەرجىمىسىدىكى رەڭۋازلىقلار
تەرجىمانىمىز ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا «بالحق» سۆزى كەچكەن ئايەتلەردە بۇ سۆزنى قانداق تەرجىمە قىلغانلىقى ئۈستىدە توختىلىدۇ. ئۇ بۇ سۆزنىڭ «ھەقىقەت ئاساسىدا»، «ھېكمەت بىلەن» دېگەن ئىككى مەنىسى بارلىقىنى زىكرى قىلىدۇ. يەنە بۇ تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىك قاتارىدا «بالحق» سۆزى كەچكەن ئايەتلەرنى كېلىش ئورنىغا قاراپ ھېكمەت بىلەن، ھەقىقەت ئاساسىدا قاتارلىق مەنىلەر بىلەن تەرجىمە قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە بۇنىڭغا دۇخان سۈرىسىنىڭ 39 - ئايىتىدىن، ھەمدە ئىسرا سۈرىسىنىڭ 105 ئايىتىدىن بىر مىسال بېرىش بىلەن كۇپايىلىنىدۇ[3].

تەرجىمانىمىزنىڭ مۇشۇنىمۇ ئاتايىن «ئۆزگىچىلىك» قاتارىدا كەلتۈرۈۋېلىشى، يەنە كېلىپ گويا بۇ خىل تەرجىمە قىلىشلار ئالدىنقى تەرجىمىدە ئۇنداق ئەمەستەك تۈس بېرىدىغان سىياقتا كەلتۈرۈشى تولىمۇ غەلىتىلىك. چۈنكى، ئالدىنقى تەرجىمىلەردىمۇ ئوخشاشلا مەزكۇر سۆزگە پەرقلىق ئورۇندا پەرقلىق مەنىلەر بېرىلگەن. ئاتالمىش بۇ ئۆزگىچىلىكلەر ئەمەلىيەتتە ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدە بىر - بىرىنى تولۇقلايدىغان، بىرى مەزكۇر سۆزنىڭ بىر مەنىسىنى كۆزدە تۇتۇپ تەرجىمە قىلسا، يەنە بىرى يەنە باشقا مەنىسىنى كۆزدە تۇتۇپ تەرجىمە قىلغان بولۇپ، تەكشۈرۈپ كەلسەك تەرجىمانىمىزنىڭ قىلغىنى پەقەتلا ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدىن كۆچۈرۈش، ياپسارلاش ياكى قوراشتۇرۇش بولغان، خالاس! مەسىلەن، تۆۋەندىكى سېلىشتۇرمىغا قارايلى:

بەقەرە سۈرىسىنىڭ 119 – ئايىتى: «إِنَّآ أَرْسَلْنَـٰكَ بِٱلْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا ۖ وَلَا تُسْـَٔلُ عَنْ أَصْحَـٰبِ ٱلْجَحِيمِ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: بىز سېنى ھەقىقەتەن (مۇئمىنلەرگە جەننەت بىلەن) خۇشخەۋەر بەرگۈچى، (كاپىرلارنى دوزاخ ئازابىدىن) ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىپ ھەق (دىن) بىلەن ئەۋەتتۇق. سەن ئەھلى دوزاخ (يەنى كاپىرلاردىن ئىمان ئېيتمىغانلار) توغرىسىدا جاۋابكار ئەمەسسەن.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد! شۈبھىسىزكى، بىز سېنى خوش خەۋەر بەرگۈچى، ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىپ ھەق دىن بىلەن ئەۋەتتۇق. سەن ئەھلى دوزاخ توغرۇلۇق جاۋابكارلىققا تارتىلمايسەن.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: (ئى پەيغەمبەر!) شەكسىزكى، بىز سېنى خۇش خەۋەر بەرگۈچى ۋە ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىپ ھەق (دىن) بىلەن ئەۋەتتۇق. دوزاخقا كىرىدىغانلارغا سەن جاۋابكار ئەمەسسەن.
ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ 3- ئايىتى: «نَزَّلَ عَلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ بِٱلْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنزَلَ ٱلتَّوْرَىٰةَ وَٱلْإِنجِيلَ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) (ئاللاھ) ساڭا ئۆزىدىن ئىلگىرىكى كىتابلارنى تەستىق قىلغۇچى كىتابنى (يەنى قۇرئاننى) ھەق بىلەن نازىل قىلدى. ئىلگىرى، كىشىلەرگە يول كۆرسەتكۈچى قىلىپ تەۋرات بىلەن ئىنجىلنى نازىل قىلغان ئىدى.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) ئۇ ساڭا ئۆزىدىن ئىلگىرىكى كىتابلارنىڭ ھەقلىقىنى ئىسپاتلىغۇچى كىتاب (قۇرئان) نى ھېكمەت بىلەن تەدرىجىي نازىل قىلدى. ئىلگىرى كىشىلەرگە يول كۆرسەتكۈچى قىلىپ تەۋرات بىلەن ئىنجىلنى نازىل قىلغان ئىدى.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: (ئى پەيغەمبەر!) ئاللاھ ساڭا ئۆزىدىن ئىلگىرىكى كىتابلارنىڭ راستلىقىغا گۇۋاھ بولغۇچى كىتاب (قۇرئان) نى ھېكمەت بىلەن تەدرىجىي نازىل قىلدى. ئىلگىرى كىشىلەرگە يول كۆرسەتكۈچى قىلىپ تەۋرات بىلەن ئىنجىلنى نازىل قىلغان ئىدى.
نىسا سۈرىسى 105 – ئايەت: «إِنَّآ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ بِٱلْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ ٱلنَّاسِ بِمَآ أَرَىٰكَ ٱللَّهُ ۚ وَلَا تَكُن لِّلْخَآئِنِينَ خَصِيمًا».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) سېنى كىشىلەر ئارىسىدا ئاللاھنىڭ كۆرسەتكىنى بويىچە ھۆكۈم قىلسۇن دەپ، ساڭا ھەقىقەتەن ھەق كىتابنى نازىل قىلدۇق. خائىنلارنىڭ تەرىپىنى ئالمىغىن.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) سېنى كىشىلەر ئارىسىدا ئاللاھنىڭ كۆرسەتكىنى بويىچە ھۆكۈم قىلسۇن دەپ، ساڭا ھەقىقەتەن ھەق كىتابنى نازىل قىلدۇق. خىيانەتكارلارغا بولۇشمىغىن.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: (ئى پەيغەمبەر!) شەكسىزكى، بىز سېنى كىشىلەرنىڭ ئارىسىدا ئاللاھنىڭ كۆرسەتكىنى بويىچە ھۆكۈم قىلسۇن دەپ، ساڭا ھەق كىتابنى نازىل قىلدۇق. خىيانەتكارلارغا بولۇشمىغىن.
ھىجىر سۈرىسى 85 – ئايەت: «وَمَا خَلَقْنَا ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلَّا بِٱلْحَقِّ ۗ وَإِنَّ ٱلسَّاعَةَ لَـَٔاتِيَةٌ ۖ فَٱصْفَحِ ٱلصَّفْحَ ٱلْجَمِيلَ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: بىز ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلاردىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھەق ئاساسىدىلا ياراتتۇق، قىيامەتنىڭ بولۇشى چوقۇمدۇر، (ئى مۇھەممەد! نادانلار بىلەن تەڭ بولمىغىن، ئۇلارغا) چىرايلىق مۇئامىلىدە بولغىن.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) بىز ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلاردىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھېكمەت بىلەن ياراتتۇق، قىيامەتنىڭ بولۇشى چوقۇمدۇر، شۇنىڭ ئۈچۈن، سەن ئۇلارغا چىرايلىق مۇئامىلە قىلىپ تۇرغىن.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: بىز ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلاردىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھېكمەت بىلەن ياراتتۇق، قىيامەتنىڭ بولۇشى چوقۇمدۇر. (ئى پەيغەمبەر! ئۇلارغا) چىرايلىق مۇئامىلە قىلىپ تۇرغىن.
ئەھقاف سۈرىسى 3 – ئايەت: «مَا خَلَقْنَا ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلَّا بِٱلْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى ۚ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ عَمَّآ أُنذِرُوا۟ مُعْرِضُونَ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى نەرسىلەرنى ھەق ئاساستا مۇئەييەن مۇددەتكىچە (يەنى قىيامەتكىچە قالىدىغان) قىلىپ ياراتتۇق. كاپىرلار ئاگاھلاندۇرۇلغان نەرسىلەردىن يۈز ئۆرۈگۈچىدۇر.
ھەيئەت تەرجىمىسى: بىز ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھېكمەت بىلەن مۇئەييەن مۇددەتكىچە تۇرىدىغان قىلىپ ياراتتۇق. كافىرلار ئۆزى ئاگاھلاندۇرۇلغان نەرسىلەرگە پەرۋا قىلمايدىغانلاردۇر.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھېكمەت بىلەن مۇئەييەن بىر مۇددەتكىچە (داۋام قىلىدىغان قىلىپ) ياراتتۇق. كاپىرلار ئۆزلىرى ئاگاھلاندۇرۇلغان نەرسىلەردىن يۈز ئۆرۈگۈچىلەردۇر.
تەغابۇن سۈرىسى 3 – ئايەت. «خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِٱلْحَقِّ وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ ۖ وَإِلَيْهِ ٱلْمَصِيرُ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ئاللاھ ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ھەق ياراتتى، سىلەرنى سۈرەتكە كىرگۈزدى، سۈرىتىڭلارنى چىرايلىق قىلدى، ئاخىر قايتىدىغان جاي ئۇنىڭ دەرگاھىدۇر.
ھەيئەت تەرجىمىسى: ئاللاھ ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ھېكمەت بىلەن ياراتتى، سىلەرنى شەكىلگە كىرگۈزدى، شەكلىڭلارنى چىرايلىق قىلدى، ئاخىر بارىدىغان جايىڭلار ئاللاھنىڭ دەرگاھىدۇر.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: ئاللاھ ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ھېكمەت بىلەن ياراتتى، سىلەرنى شەكىلگە كىرگۈزدى، شەكلىڭلارنى چىرايلىق قىلدى، قايتىدىغان جايىڭلار ئاللاھنىڭ دەرگاھىدۇر.
يۇقىرىقى «بالحق» سۆزى كەچكەن ئالتە ئايەتنىڭ تەرجىمىسىلا تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ ھەقتە ئېيتقانلىرىنىڭ ۋە بەرمەكچى بولغان ئۇچۇرىنىڭ پۈتۈنلەي رەڭۋازلىق قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەسلىكىنى، قىلغانلىرىنىڭ پۈتۈنلەي كۆچۈرمىكەشلىك، كېسىپ - چاپلاپ قوراشتۇرۇشتىن باشقا ئىش ئەمەسلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا يېتەرلىكتۇر. مەسىلىنىڭ ئەسلىي ھەقىقىتى شۇكى، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە «ھەق» سۆزىنىڭ تەرجىمىسى كېلىش ئورنىغا قاراپ پەرقلىق مەنىدە تەرجىمە قىلىنغان. لېكىن ھەر قېتىم شۇ سۆزدىن ھەق ۋە ھەقىقەت مەنىلىرىدىن باشقا مەنىلەر كۆزدە تۇتۇلغاندا تىرناق ئىچىگە كۆزدە تۇتۇلىدىغان مەنىسىنى بېرىشكە ئەھمىيەت بەرگەن. تەرجىمە گۇرۇپپىسى بولسا، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىنى پىششىقلاشقا ئۇرۇنۇش بىلەن بىرگە ھەق سۆزىنى كۆپىنچە ھېكمەت مەنىسىدە ئېلىشنى تاللىغان. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئاتالمىش تەرجىمىسىدە بولسا، «مەن مۇنداق قىلىشنى لايىق كۆردۈم» دۋالغۇدەك ئۇنىڭغا ئائىت تەرجىمە ئىزنالىرى ئاساسەن يوق. قىلغان ئىشى بىر بولسا، بىرىنچى ياكى ئىككىنچى تەرجىمىدىن ئەينەن كۆچۈرۈش، ياكى ھەق سۆزىنى ئىشلەتكەندە بىرىنچى تەرجىمىدىكى ھەق ئاساسىدا سۆزىنى ھېكمەت سۆزىگە ئايلاندۇرۇپ قالغىنىنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ ئەكېلىش، ياكى بولمىسا بىرىنچى تەرجىمىنىڭ بىر بۆلىكىنى ۋە ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ يەنە بىر بۆلىكىنى كۆچۈرۈپ قوراشتۇرۇشتىن باشقا ئىش بولمىغان. «بالحق» سۆزىگە ئالاقىدار دەسلەپكى ئىككى تەرجىمىدىن باشقا ئۆزىگە ئائىت بىرەر ئۆزگىچىلىك ھېسابلىنىدىغان ھېچقانداق نەرسە ئاساسەن قوشۇلمىغان. شۇنداق تۇرۇپ «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا تەپتارتماي خۇددى ئالدىنقى تەرجىمىلەردە يوق ياكى تۈزىتىش خاراكتېرلىك بىرەر يېڭىلىق قوشۇش ئارقىلىق ئۆزگىچىلىك قىلغاندەك تۈستە كۆرەڭلىگەن. مانا بۇ ئوپئوچۇق تەرجىمە ھايانكەشلىكىدىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. بولۇپمۇ «بالحق» سۆزىگە بەرگەن «ھېكمەت بىلەن»، «ھېكمەت ئاساسىدا» قاتارلىق تەرجىمىلەر پۈتۈنلەي تەرجىمە گۇرۇپپىسىغا مەنسۇپ تەرجىمىلەردۇر. يەنى «بالحق» سۆزىگە بېرىلگەن «ھېكمەت بىلەن»، «ھېكمەت ئاساسىدا» قاتارلىق تەرجىمىلەر ئۇشبۇ تەرجىمانىمىزغا ئائىت ئەمەس. بەلكى بۇ تەرجىمىلەر تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر قۇرئان تەرجىمىسىنى پۈتتۈرۈشتە مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ قوراشتۇرۇشتا ۋە كۆچۈرۈپ چاپلاشتا ۋەلىي نېمىتى ھېسابلىنىدىغان، گېزى كەلگەندە بىرەر ئىلمىي سەۋەنلىكىنى تېپىۋالغىنىدىن ھاياجانلىنىپ ئۆزىنى بىلەلمەي مەنسىتمىگەن ھالدا «ئاتالمىش تەرجىمانلار»[4] دەپ تۇرۇپ چۆكۈرۈشتىن ئايانمىغان ۋە كۆزگە ئىلمىغان سىياقتا تىلغا ئالىدىغان ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ ساھىبلىرىغا، يەنى تەرجىمە گۇرۇپپىسىغا ئائىت تەرجىمىدۇر. تەرجىمانىمىز بولسا، ئۇلارنىڭ بىرىنچى تەرجىمىگە قارىتا ئەمگەك سىڭدۈرۈپ پىششىقلىغان تەرجىمىسىنى بىرەر سۆزلۈك ئەمەس، جۈملىمۇجۈملە ۋە ئابزاسمۇئابزاس ھالىتىدە ئوپئوچۇق كۆچۈرۈپ تۇرۇپمۇ يەنە ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە ھەققىدە تىنىپ سالمىغان ۋە رەڭۋازلىقىنى چاندۇرمىغان شەكىلدە ئەگىپ ئۆتۈپ كەتكەن، ھەمدە ئايەتكە دائىر تەرجىمىلەرنى ئۆزى قىلغان ئۆزگىچىلىكتەك قىلىپ كۆرسەتكەن.

---
نەقىل مەنبەلىرى:
[1] «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى»، 189-بەت. (ئەسكەرتىش: بۇ مەنبەنى مۇھەممەد يۈسۈپ ئۆزى بەرگەن). 
[2] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 647 - 648 – بەتلەر. 
[3] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 648 – بەتكە قاراڭ! 
[4] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 651 – بەتكە قاراڭ!

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (14)

4. «سەۋر» ئاتالغۇسىنىڭ تەرجىمىسى ھەققىدىكى گەپ ئوينىتىشلار
تەرجىمانىمىز يەنە «سەۋر» ئاتالغۇسىنىڭ قۇرئان كەرىمدە كەلگەن بىرقانچە مەنىلىرى ھەققىدە توختىلىدۇ. ئۇنىڭ بايان قىلىشىچە سەۋرنىڭ بىرىنچى مەنىسى «چىدامچانلىق كۆرسىتىش» بولۇپ، بۇنىڭغا قۇرئاندىكى سەۋرنىڭ چىدامچانلىق كۆرسىتىش مەنىسى بىلەن تەڭداش مەنىگە ئىگە بولغان «اصطبر» ئىبارىسى كەلگەن ئايەتنى ۋە «اصطبر» مەنىسىدە كەلگەن، ئەمما «صبر» ئىبارىسى ئىشلىتىلگەن ئايەتلەرنى مىسال قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچى ئورۇندا سەۋرنىڭ «ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش مەنىسى بارلىقىنى تىلغا ئېلىپ بۇنىڭغا قاف سۈرىسىنىڭ 39 – ئايىتىنى، يەنى «فاصبر على ما يقولون» دېگەن ئايەتنى ۋە «ئۇلارنىڭ سۆزلىرىگە سەۋر قىلغىن» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىسىنى زىكرى قىلىدۇ. ئاندىن يەنە نەھل سۈرىسىنىڭ 126- ئايىتىدىنمۇ بىر مىسال كەلتۈرۈپ «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِين» دېگەن ئايەتنى «(ئى ئىمان ئېيتقانلار!) ئەگەر ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا قىلىنغان يامانلىق قانچىلىك بولسا، (ئاشۇرۇۋەتمەستىن) شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار، ئەگەر ئەپۇ قىلساڭلار، بۇ ئەپۇ قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر» دەپ تەرجىمە قىلغانلىقىنى زىكرى قىلىدۇ. يەنى ئىككىنچى ئورۇندا «صبر» كەلىمىسىگە «ئەپۇ قىلىڭلار» دېگەن مەنىنى بەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۈچىنچى ئورۇندا سەۋرنىڭ تەقدىرگە رازى بولۇش مەنىسى بارلىقىنى تىلغا ئېلىپ بەقەرە سۈرىسىنىڭ 155 – ئايىتىدىكى «وبشر الصابرين» «سەۋر قىلغۇچىلارغا خۇش خەۋەر بەرگىن» دېگەن ئايەت تەرجىمىسىنى ۋە مەئارىج سۈرىسىنىڭ 5 – ئايىتىدىكى «فَٱصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا» «چىرايلىقچە سەۋر قىلغىن» دېگەن تەرجىمىنى كەلتۈرۈپ ئۆتىدۇ. ئاخىرىدا ئۇيغۇر تىلغا تەرجىمە قىلىنغان دىنىي ئەسەرلەرنىڭ ھەممىسىدە يۇقىرىقى ئۈچ مەنىنى ئىپادەيدىغان «الصبر» سۆزىنى ئۇيغۇر تىلدىكى سەۋر كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈۋەتكەنلىكىنى ئەيىبلەيدۇ ۋە ئۆزىنىڭ بۇ «تەرجىمە»سىدە «الصبر» سۆزىگە ئايەتلەردىكى كېلىش ئورنىغا قاراپ مەنە بەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

خوش، دەرۋەقە تەرجىمانىمىز ئۆزى دېگەندەك دىنىي ئەسەرلەرنىڭ ھەممىسىدە، جۈملىدىن قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىدە «الصبر» كەلىمىسىنى پەرقلىق ئورۇندىكى مەنىسىگە قاراپ تەرجىمە قىلىنمىغان، ھەممىنى سەۋر كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈۋەتكەن ئىش مەۋجۇتمۇ؟ مەزكۇر تەرجىمانىمىز ئۆزى ئىددىئا قىلغىنى بويىچە «الصبر» ئىبارىسى ئۇچرىغان ئايەتلەرگە پەرقلىق تەرجىمە قىلىپ ماڭغانمۇ، ياكى بۇنىڭدىمۇ رەڭۋازلىق، كۆچۈرمىكەشلىك ۋە ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى ئۆزىگە تەۋە قىلىۋېلىش خاھىشى سادىر قىلغانمۇ؟

بىرىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلغاندەك، ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ھەممىنى ئۇيغۇرچىدىكى سەۋر سۆزى بىلەن كاتېگورىيەلەندۈرگەن ئىش يوق. بەلكى مەزكۇر تەرجىمىلەردە «الصبر» ئىبارىلىرى كەلگەن ئايەتلەرنى پەرقلىق ئىزاھات ئاساسىدا «سەۋر» دەپ تەرجىمە قىلىش، يەنى سەۋر قىلىشتىن نېمە كۆزدە تۇتۇلغانلىقنى ئەسكەرتىپ تەرجىمە قىلىش بار. مەسىلەن تۆۋەندىكى ئايەت تەرجىمىسىگە قارايلى:

سۈرە بەقەرەنىڭ 175 – ئايىتى: «أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلضَّلَـٰلَةَ بِٱلْهُدَىٰ وَٱلْعَذَابَ بِٱلْمَغْفِرَةِ ۚ فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى ٱلنَّارِ».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ئەنە شۇلار ھىدايەتنى گۇمراھلىققا، مەغپىرەتنى ئازابقا (يەنى جەننەتنى دوزاخقا) تېگىشتى، ئۇلار دوزاخ ئازابىغا نېمىدېگەن چىداملىق!
ھەيئەت تەرجىمىسى: ئەنە شۇلار ھىدايەتنى گۇمراھلىققا، مەغپىرەتنى ئازابقا تېگىشتى، ئۇلار دوزاخ ئازابىغا نېمىدېگەن چىداملىق-ھە!
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: ئەنە شۇلار ھىدايەت بەدىلىگە ئازغۇنلۇقنى، مەغپىرەت بەدىلىگە ئازابنى سېتىۋالغانلاردۇر. ئۇلار دوزاخ ئازابىغا نېمىدىگەن چىداملىق – ھە!
ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدە «صبر» ئىبارىسى كەلگەن يۇقىرىقى ئايەتنى چىداملىق بولۇش مەنىسىدە تەرجىمە قىلغان. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدە مەلۇم بولغىنى بولسا، ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى شۇ پېتى كۆچۈرۈش بولغان، خالاس. پەقەت ئۆزگەرگەن تەرىپى ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر»نىڭ 19 – نومۇرلۇق ماددىسىدا تىلغا ئالغان ۋە تىل فاشىستلىقىغا ياتىدىغان تۇتۇمى بويىچە «گۇمراھلىق» دېگەن سۆزنى يىلتىزى ئۇيغۇرچە ئەمەس دېگەن فاشىست زېھنىيەت بويىچە ئۆگەيلەپ ئورنىغا ئۇنىڭ بىلەن مەنىداش بولغان «ئازغۇنلۇق» سۆزىنى ئالماشتۇرۇپ قويغان، خالاس. نەتىجىدە ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ پاساھىتى ۋە مەزمۇنىغا قىلچە نۇقسانلىقى يوق، بەلكى تولىمۇ جايىدا كەلتۈرۈپ ئىشلىتىلگەن بۇ سۆز، ھەتتا قىزىل زېھنىيەتلىك ماتېرىيالىست تىل جاللاتلىرىمۇ چەتتىن كىرگەن دەپ شاللىماي ئىزاھلىق لۇغەتكە كىرگۈزگەن «گۇمراھلىق» سۆزى تەرجىمانىمىزغا تېتىمىغان.

سۈرە فۇرقاننىڭ 41-42 – ئايىتى: «وَإِذَا رَأَوْكَ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا، أَهَـٰذَا ٱلَّذِى بَعَثَ ٱللَّهُ رَسُولًاإِن كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ ءَالِهَتِنَا لَوْلَآ أَن صَبَرْنَا عَلَيْهَا ۚ وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ ٱلْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ئۇلار سېنى كۆرسە پەقەت مەسخىرە قىلىۋېلىپ: «ئاللاھ پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتكەن مۇشۇمۇ؟ ئەگەر دىنىمىزدا چىڭ تۇرمىساق ئۇ بىزنى ئىلاھلىرىمىزدىن ئازدۇرۇۋەتكىلى تاس قالاتتى» دېدى. كىمنىڭ يولىنىڭ ئەڭ ئازغۇن يول ئىكەنلىكىنى ئۇلار پات - يېقىندا ئازابنى كۆرگەن چاغدا بىلىدۇ.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) ئۇلار سېنى كۆرسىلا مەسخىرە نىشانى قىلىۋېلىپ: «ئاللاھنىڭ ئەۋەتكەن پەيغەمبىرى مۇشۇمۇ؟ ئەگەر دىنىمىزدا چىڭ تۇرمىغان بولساق، ئۇ بىزنى ئىلاھلىرىمىزدىن تاندۇرۇۋەتكىلى تاس قالاتتىكەن» (دېيىشتى). كىمنىڭ يولىنىڭ ئەڭ خاتا ئىكەنلىكىنى ئۇلار ئازابنى كۆرگەن چاغدا بىلىپ قالىدۇ.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: (ئى پەيغەمبەر!) ئۇلار سېنى كۆرسىلا مەسخىرە نىشانى قىلىۋېلىپ: «ئاللاھ پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتكەن كىشى مۇشۇمۇ؟ ئەگەر بىز ئىلاھلىرىمىزغا (چوقۇنۇشتا) چىڭ تۇرمىغان بولساق، (مۇھەممەد) بىزنى ئىلاھلىرىمىزدىن ئازدۇرۇۋەتكىلى تاس قالاتتىكەن» (دېيىشتى). كىمنىڭ يولىنىڭ ئەڭ ئازغۇن ئىكەنلىكىنى ئۇلار ئازابنى كۆرگەن چاغدا بىلىپ قالىدۇ.
بۇ تەرجىمىدىمۇ ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە مەزكۇر ئايەتتىكى «صبر» سۆزىنى دىندا چىڭ تۇرۇش مەنىسىدە تەرجىمە قىلغان. يەنى «صبر» سۆزى ئايەتتىكى ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىنغان. ئۈچىنچى تەرجىمىدە كۆزگە چېلىققىنى «صبر» ئىبارىسىنى ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلغانلىقتىن بەكرەك، تەرجىمانىمىزنىڭ قانداق قىلىپ بىرىنچى تەرجىمىدىن بەزى سۆزلۈكلەرنى ئوغرىلاپ ئىككىنچى تەرجىمىدىكى ئابزاس ئارىلىقىدىكى سۆزلەرگە ئالماشتۇرغانلىقى، قىياپىتى ۋە جۈملە قۇرۇلمىسىدىن ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدىن قانداق قىلىپ قوراشتۇرۇپ، مۇھەممەد يۈسۈپكە ئائىت ئاتالمىش ئۈچىنچى «تەرجىمە»نى ياساپ چىققانلىقى كۆزگە چېلىقىدۇ.

ئىككىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئايەتتىكى «اصطبر» ئىبارىسى كەلگەن ئايەتنى مىسال كەلتۈرۈپ سەۋرنىڭ چىدامچانلىق مەنىلىرى بارلىقىنى ۋە ئورنىغا قاراپ شۇنداق تەرجىمە قىلغانلىقىنى ئىددىئا قىلغان بولسا، بۇ ئىش ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئاللىبۇرۇن ئورۇندىلىپ بولغان. مەسىلەن، تەرجىمانىمىز ئۆرنەك بەرگەن سۈرە تاھانىڭ 132 – ئايىتىگە بېرىلگەن تەرجىمىلەرگە قاراپ باقايلى: «وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱصْطَبِرْ عَلَيْهَا ۖ لَا نَسْـَٔلُكَ رِزْقًا ۖ نَّحْنُ نَرْزُقُكَ ۗ وَٱلْعَـٰقِبَةُ لِلتَّقْوَىٰ». تەرجىمىلەر: − (ئى مۇھەممەد!) ئائىلەڭدىكىلەرنى (ۋە ئۈممىتىڭنى) نامازغا بۇيرۇغىن، ئۆزۈڭمۇ ئۇنى ئادا قىلىشقا چىداملىق بولغىن، سەندىن بىز رىزىق تەلەپ قىلمايمىز. ساڭا بىز رىزىق بېرىمىز، ياخشى ئاقىۋەت پەقەت تەقۋادارلارغا خاستۇر. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى. − (ئى مۇھەممەد!) ئائىلەڭدىكىلەرنى نامازغا بۇيرۇغىن، ئۆزۈڭمۇ ئۇنى ئادا قىلىشقا چىداملىق بولغىن، سەندىن بىز رىزىق تەلەپ قىلمايمىز. ساڭا بىز رىزىق بېرىمىز، ياخشى ئاقىۋەت پەقەت تەقۋادارلارغا خاستۇر. − ھەيئەت تەرجىمىسى. − (ئى پەيغەمبەر!) ئائىلەڭدىكىلەرنى نامازغا بۇيرۇغىن، ئۆزۈڭمۇ (ئۇنى ئادا قىلىشتا) چىداملىق بولغىن، سەندىن بىز رىزىق تەلەپ قىلمايمىز. بىز سېنى رىزىقلاندۇرۇۋاتىمىز، ياخشى ئاقىۋەت پەقەت تەقۋادارلارغا خاستۇر. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى. ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە بىلەن ئۈچىنچى تەرجىمىنى سېلىشتۇرساق، مەلۇم بولىدىغىنى «اصطبر» ئىبارىسىنى ئورنى بويىچە تەرجىمانىمىز كۆزدە تۇتۇۋاتقان سەۋر قىلىش كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈۋەتمەستىن چىدامچانلىق كۆرسىتىش مەنىسىدە ئىشلەتكەن. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ «تەرجىمە»سىدە كۆزگە چېلىقىدىغىنى قانداقتۇر سەۋر تەرجىمىسىنى نېمە دەپ ئېلىش مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن بىر ئىككى سۆزنى ئالدى كەينى قىلىش، تىرناق ئىچى ئالمىسىمۇ بولىدىغان جاينى تىرناق ئىچىگە ئېلىپ قويۇشتەك رەڭۋازلىق قىلىش، قالغان ئومۇم تەرجىمىنى ئەينەن كۆچۈرۈپ ئېلىش بولغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ بىرىنچى تەرجىمە بىلەن ئوخشاش چىقىشىغا كەلسەك، تەرجىمانلارنىڭ مۇھەممەد يۈسۈپتەك قۇرئاننى «يېڭى تەرجىمە قىلغانلىق»، «ئۆزگىچىلىك» قىلغانلىق، ئالدىنقىلارنىڭ خاتالىقىنى تۈزەپ ئالاھىدە تەرجىمە قىلىۋەتكەنلىك ئىددىئاسى يوق. ھەيئەت تەرجىمىسى ئومۇمەن ئالدىنقى تەرجىمىنى تىل راۋانلىقى ۋە ئىپادە گۈزەللىكى قاتارلىق تەرەپلەردە پىششىقلاشقا تېگىشلىك دەپ ئويلىغان جايلارغا كۆپرەك زېھىن ئاجرىتىپ، قالدى جايلارنى مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىنى ئەينەن ئېلىش بىلەن كۇپايىلەنگەن ۋە نەتىجە ئېتىبارى بىلەن ھەيئەت ئايەت تەرجىمىلىرىدە ئۆز ئىددىئاسىغا ئۇيغۇن تەرزدە ئىش قىلغان. سەۋر ئاتالغۇسى ئومۇمەن ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىنغان بولسىمۇ، بەزى ئورۇنلاردا، مەسىلەن سۈرە رەئدنىڭ 22 - ئايتىدىكى «صبر» ئىبارىسىگە مۇھەممەد سالىھنىڭ «تەفسىيرۇلجەلالەين» قاتارلىق تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن رەۋىشتە ئايەتتىكى سەۋر كەلتۈرۈش ئىبارىسىنى «(يەتكەن كۈلپەتلەرگە) سەۋر قىلىش» دەپ تەرجىمە بېرىشى تامامەن مۇناسىپ بولغان بولسا، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ يەنە بىر تەپسىرگە ئاساسلىنىپ تىرناق ئېچىپ (تائەت - ئىبادەتتە) چىداملىق بولۇش مەنىسىنى ئېلىشىمۇ ئوخشاشلا تەپسىرگە خىلاپ ئەمەس. ئەھۋال شۇنداق تۇرسىمۇ تىرناق ئاستىدىن كىر ئىزدەش تەرزىدە زورىغا قىلىپ ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى «سەۋر ئىبارىسى كەلگەن ئايەتلەرنىڭ ھەممىنى ئۇيغۇرچىدىكى سەۋر كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈپ تەرجىمە قىلىپ قويغان» دەۋېلىش، بۇنى پۇتاق چىقىرىشنىڭ باھانىسى قىلىۋېلىش چاكىنىلىقتۇر. دېمەك ئالدىنقى تەرجىمىلەردە كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك تەرجىمانلار پەرقلىق جايلاردا پەرقلىق مەنە بېرىشكە ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەنلىكى ئەمەلىيەت. شۇنداق ئىكەن، پەرقلىق تەپسىرگە ئاساسلىنىپ سەۋرنىڭ ئوخشىمىغان مەنىلىرى بويىچە تەرجىمە قىلىنىشى تامامەن تەرجىماننىڭ ئىلمىي تەرجىھىگە باغلىق بىر ئىش. بۇنى مەخسۇس مەسىلە قىلىپ ئېلىپ چىقىش، خۇددى باشقا تەرجىمىلەرنىڭ ھەممىسى سەۋرنى بىرلا خىل مەنىدە تەرجىمە قىلىپ قويغاندەك كۆرسىتىش بىر تۈرلۈك رەڭۋازلىقتۇر. بولۇپمۇ، بۇ خىل قۇسۇرچىلىق مەسىلىنى مەلۇم سۆزلۈكنى پەرقلىق ئالغانلىققا دىققەتنى بۇراپ قويۇپ، ئۆزىنىڭ جۈملىمۇجۈملە، ئابزاسمۇئابزاس كۆچۈرۈپ باشقىلارنىڭ جاپالىق تەرجىمە ئەمگىكىنى ئۆزىنىڭ قىلىۋېلىشقا ياتىدىغان رەڭۋازلىق جۈملىسىدىندۇر. بىر سۆز ياكى ئاتالغۇنى پەرقلىق ئالغانلىقنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ، ئەمما ئۆزىنىڭ ئەسلىدىكى تەرجىمىلەرنى ئۆز پېتى ئالغانلىقنىمۇ ئىشارەت قىلماستىن، «مۇنداق تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆردۇق»، «ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئۇنداق قىلمىغان، بىز مۇنداق قىلايلى دېدۇق» دەپ گەپ سېتىشنى، ئۇزۇندىن ئۇزۇن گەپ يورغىلىتىپ ئوقۇرمەننىڭ ئەسلىي دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتىدىن دىققەتنى بۇراشنى، كۆرۈنۈشتە مەلۇم سۆزلۈكنى ئالماشتۇرۇپ قويغاننى تىلغا ئالغان بولۇپ، ئەمەلىيەتتە بىر پۈتۈن جۈملە ۋە ئابزاسنىڭ تەرجىمىسىنى ئۆزىنىڭ تەرجىمە ئەمگىكى باردەك تۇيغۇ بېرىشنى قانداقمۇ «ئۆزگىچىلىك» دېگىلى بولسۇن! بۇنداق رەڭۋازلىقنى «ئۆزگىچىلىك» دەپ ئاتىغاندىن كۆرە «نائۇستا كۆچۈرمىكەشلىك»، «تەرجىمە ئالىقاپلىقى» دېگەن تۈزۈك.

ئۈچىنچىدىن، سەۋرنىڭ «ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش» مەنىسى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن تەرجىمانىمىز سۈرە قافنىڭ 39 - ئايىتىنى، يەنى «فَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ ٱلشَّمْسِ وَقَبْلَ ٱلْغُرُوبِ» دېگەن ئايەتنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن پەرقسىز جۈملىمۇجۈملە ئوخشاش كۆچۈرىدۇ ۋە «صبر» سۆزىنىڭ ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن پەرقسىز سەۋر قىلىش مەنىسى بويىچە شۇ پېتى ئالىدۇ. يەنى سەۋر قىلغىن ئىبارىسىنى ئالدىنقىلاردىن پەرقى يوق ئىشلەتكەندىن سىرت ئۆزى تەكىتلەۋاتقان «ئۆزىنى تۇتۇۋالغانلىق» مەنىسىگە ئالاقىدار ھېچبىر ئىما - ئىشارە بەرمەيدۇ. تەرجىمانىمىز سەۋر قىلىشنىڭ ئۇيغۇرچە مەنىسىنى «ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش» دەپ قارىدى، دېسەكمۇ ئالدىنقىلار تەرجىمە قىلغاننى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ تۇرۇپ يەنە ئۇلارنى «ھەممە جايدا بىرخىل سەۋر دەپ ئالغان» دەۋېلىشى غەلىتە. تەرجىمانىمىز يەنە سەۋرنىڭ ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش مەنىسى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەچ كەلتۈرگەن ئىككىنچى مىسالنى بېرىدۇ ۋە مىسالغا «لئن صبرتم لهو خير للصابرين» دېگەن ئايەتنى، يەنى سۈرە نەھلنىڭ 126 – ئايىتىنى ۋە بۇ ئايەتكە بەرگەن تۆۋەندىكى تەرجىمىسىنى كەلتۈرۈپ ئۆتىدۇ: «(ئى ئىمان ئېيتقانلار!) ئەگەر ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا قىلىنغان يامانلىق قانچىلىك بولسا، (ئاشۇرۇۋەتمەستىن) شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار، ئەگەر ئەپۇ قىلساڭلار، بۇ ئەپۇ قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر»[1]. مانا بۇ مىسالدا تەرجىمانىمىز ئايەتتىكى «صبرتم» ۋە «الصابرين»، ئىبارىلىرىنى «ئەپۇ قىلغۇچىلار» دەپ ئالغانلىقىنى ۋە بۇنىڭ «ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش» مەنىسىدە بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بىراق قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ بىرىنچى نەشرىدىمۇ، ئىككىنچى نەشرىدىمۇ نەھل سۈرىسىدىكى بۇ ئايەتنى كەلتۈرگەن مىسالدىكى ئۆرنەك تەرجىمە بويىچە ئالماستىن، ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدىن قوراشتۇرۇپ كۆچۈرگەن بويىچە ئالىدۇ. مەسىلەن ئايەتنىڭ تەرجىمىلىرىگە قارايلۇق: − ئەگەر (ئۆزۈڭلارغا يەتكەن زىيان ـ زەخمەت ئۈچۈن) ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا يەتكەن زىيان ـ زەخمەت قانچىلىك بولسا، شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار (يەنى ئاشۇرۇۋەتمەڭلار)، ئەگەر سەۋر قىلساڭلار (يەنى ئىنتىقام ئالماي كەچۈرسەڭلار)، بۇ سەۋر قىلغۇچىلار (يەنى كەچۈرگۈچىلەر) ئۈچۈن (ئەلۋەتتە) ياخشىدۇر. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى.
− ئەگەر ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا يەتكەن زىيان ـ زەخمەت قانچىلىك بولسا، شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار. ئەگەر سەۋر قىلساڭلار، بۇ سەۋر قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر. − ھەيئەت تەرجىمىسى. − (ئى ئىمان ئېيتقانلار!) ئەگەر ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا قىلىنغان يامانلىق قانچىلىك بولسا، (ئاشۇرۇۋەتمەستىن) شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار، ئەگەر سەۋر قىلساڭلار، بۇ سەۋر قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى. يۇقىرىقى تەرجىمىلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مۇھەممەد يۈسۈپ ئايەت تەرجىمىسىنى كىتاب ئىچىدە بەرگەندە ھەيئەت تەرجىمىسىدىن«سەۋر قىلغۇچىلار» دەپ ئەينەن كۆچۈرگەن. قانداقتۇر ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا كەلتۈرگەن بويىچە «... ئەگەر ئەپۇ قىلساڭلار، بۇ ئەپۇ قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر» دەپ تەرجىمە بەرمىگەن. مېتود باشقا، ئەمەلىي تەتبىقلىشى باشقا بۇ خىل تۇتامسىزلىقلارمۇ تەرجىمانىمىزنىڭ نائۇستا تەرجىمانلىقىنى كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە كۆچۈرۈپ - چاپلاش ھەرىكىتىدىمۇ نائۇستا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

تۆتىنچىدىن، سەۋر ئاتالغۇسى تەۋەككۈل ئاتالغۇسىغا ئوخشاش ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ئاتالغۇ بولۇپ، ئۇيغۇرچە سەۋر قىلىش ئاتالغۇسىمۇ دىنىي تىلدا قۇرئان كەرىمدە كۆزدە تۇتۇلغان مەنىلەرنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالالايدىغان ئۇقۇمدۇر. ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىشنىڭ ئاللاھقا تايىنىش مەنىسى بولغىنىدەك، سەۋر قىلىشنىڭمۇ ئەزىيەتكە سەۋر قىلىپ تەمكىن بولۇش، ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش، چىداملىق بولۇش مەنىلىرى بار، ھەمدە ئۆز ئالدىغا ئىسلامىي ئاتالغۇ بولۇش سۈپىتى بىلەن يۇقىرىقى مەنىلەرنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالالايدۇ. شۇڭا تەرجىمىدە ھەممە يەرگە سەۋرنى ئىشلىتىش ئۇنىڭ چىدامچان بولۇش مەنىسىنى ئىپادىلىيەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەيدۇ. ئۇيغۇرچىدا «چىداپ تۇر»، «سەۋر قىل»، «سەۋر - تاقەتلىك بول» قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئوخشاش مەنىدە ۋە بىرىنى تولۇقلايدىغان، بىرى يەنە بىرىنىڭ ئورنىنى باسالايدىغان سۆزلەردۇر. چۈنكى سەۋر ئۇقۇمىدا بۇ مەنىلەرنىڭ ھەممىسى جەملەنگەن. شۇڭا بىر تەرجىماننىڭ سەۋر سۆزىنى ئۇدۇل ئىشلىتىشى سەۋرنىڭ ئۈچ مەنىسىنىڭ ھەممىسىنى ئىپادىلەشكە قادىر بىر ئاتالغۇنى ئىشلەتكىنىدۇر. كونتېكىستتا سەۋرنىڭ قايسى مەنىسىنى بەلگىلەش بولسا، تەرجىماننىڭ تىرناق ئىچىدىكى «ئەزىيەتلەرگە»، «تائەت - ئىبادەت ئۈستىدە»، «جىھاد مەيدانىدا» قاتارلىق تىرناق ئىچى ئىزاھاتنىڭ مۇددىئاسى بەلگىلەپ بېرىدۇ. تەبىئىي ھالدا بۇ ئوقۇرمەنگە سەۋر ئۇقۇمىنىڭ تىرناق ئىچى ئىزاھاتىغا قاراپ ياكى سەۋر ئۇقۇمىنىڭ كونتېكسىتتىكى ئورنىغا قاراپ مەنىلەر ئىچىدە قايسىسى كۆزدە تۇتۇلغانلىقىنى ئاڭقىرىشىغا يېتەكچى بولىدۇ. بۇ تەرزدە تەرجىمە قىلىنغان ۋاقىتتا ھەم ئاتالغۇلارنى جانلىق ئىشلىتىش، ھەمدە بۇ ئاتالغۇلارنىڭ قاتلاملىق مەنىلىرىنى ئوقۇرمەنگە يەتكۈزۈش ئىمكانىيىتىنى قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ. مەسىلەن، مۇھەممەد سالىھنىڭ مەلۇم ئايەتتە سەۋر سۆزىنى ئىشلىتىپ شۇ سۆزنىڭ ئالدى ياكى كەينىگە تىرناق ئېچىپ «بالاغا ئۇچرىغاندا» دەپ قوشۇپ قويۇشى ئۇ يەردىكى سەۋر قىلىشتىن تەسەللىي بېرىش ۋە تەسكىن تاپقۇزۇش سىياقىدىكى «تەمكىن بولۇش» مەنىسىنىڭ كۆزدە تۇتۇلۇۋاتقانلىقىنى چۈشىنىۋېلىشقا يېتەرلىكتۇر. يەنە بىر ئايەتتىكى سەۋر سۆزىگە تىرناق ئېچىپ سەۋر قىلىش دەپ بولۇپ «كەچۈرۈۋېتىش» سۆزىنى قوشۇپ قويۇشى ئۇ يەردىكى سەۋرنىڭ ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش، ئېغىر بولۇش، كەڭ قورساق بولۇشقا قارىتىلغان مەنىسى ئىكەنلىكىنى چۈشىنىۋېلىشقا يېتەرلىكتۇر. دېمەك ئىش تەرجىمانىمىزنىڭ كاللىسىدا قوراشتۇرۇۋالغىنىدەك ئەمەس. سەۋر ئۇقۇمىغا ئۇيغۇرچىدىكى، يەنى ئىزاھلىق لۇغەتتىكى سەۋرنىڭ بىرلا مەنىسىنى بېكىتىۋېلىپ سەۋرنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى باشقا مەنىلىرىنى، بولۇپمۇ قۇرئان ۋە سۈننەتتە كەلگەن بويىچە چۈشىنىش كېرەك بولغان ئاتالغۇ مەنىلىرىنى ئۇيغۇرچىدىكى سەۋر بىلەن زىت دەپ ئويلىۋېلىش، دەرۋەقە خاتا مۇقەددىمىدىن خاتا نەتىجە چىقىرىپ بىھۇدە كۆڭۈل ئاۋۇندۇرۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس. شۇنىڭدەك ئالدىنقى تەرجىمان مەلۇم تەپسىرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ پەرقلىق ئالغان جاينى كېيىنكى تەرجىمان يەنە بىر تەپسىرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ يەنە بىر مەنىسى بويىچە پەرقلىق ئالسا بولۇۋېرىدىغان ئىشقىمۇ زورىغا پۇتاق چىقىرىشقا تىپىرلاشنىڭ، گويا باشقا تەرجىمانلارمۇ پەرقلىق جايدا پەرقلىق ئالمىغاندەك بىر ھېكايىنى توقۇشنىڭ، ئۆزىنى ئۇلاردەك قىلماي باشقىچە ئىش قىلغاندەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇشنىڭ قىلچە ئورنى يوق. بەلكى تەرجىمانىمىز ھەرقانچە سۆزلۈك يەڭگۈشلەپ، ئاتالغۇلار ئۈستىدىن گەپ يورغىلىتىپ دىققەت بۇرىسىمۇ نەتىجىدە تەرجىمانىمىزنىڭ ئوتتۇرىغا چىقارغان ئاتالمىش تەرجىمە ئەمگىكىنىڭ ئۆزى ھەممىنى ئىسپاتلاپ تۇرۇپتۇ. ھەرقانچە رەڭۋازلىق قىلسىمۇ بەرىبىر ئىشنىڭ تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلىۋاتقاندەك ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىققان ئىشىنىڭ ئاساسەن جۈملىمۇجۈملە كۆچۈرۈش، سۆزلۈك يەڭگۈشلەپ ياكى بىر - ئىككى سۆزنى ئالدى - كەينى قىلىپ ياپسارلاش ۋە ياكى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنى ئالدى - كەينى قوراشتۇرۇپ ئۈچىنچى تەرجىمە ياساپ چىقىشتەك ساختا ئىلمىيلىكنى، بۇزۇق مېتودلۇق سۈنئىي تەرجىمە بولۇشتەك ماھىيىتىنى يوشۇرۇپ قالالمايدۇ. قايسى سۆزنى قەيەردىن ئالغانلىقنى، قايسى گەپنى قايسى تەپسىر بويىچە ئاساسلانغانلىقنى پەرق ئېتەلىگۈدەك ھەرقانداق ئىزدەنگۈچى ئاتالمىش يېڭى تەرجىمە ھەققىدىكى بۇ تۈر گەپ ئوينىتىشلارنىڭ ئەسلى - ۋەسلىنى، قىلىنىۋاتقان ئىلمىي كۆز بويامچىلىقنىڭ ئەپتى - بەشىرەسىنى ئوڭايلا بايقاپ ئالالايدۇ.

5. «ئىسراپ» ئاتالغۇسى ھەققىدىكى تۇتۇم ۋە زىتلىقلار
تەرجىمانىمىز بۇ خۇسۇستىكى بايانىدا قۇرئاندىكى «إسراف» سۆزىنىڭ چېكىدىن ئاشۇرۇۋېتىش، ھەددىدىن ئاشۇرۇۋېتىش قاتارلىق مەنىلىرى بارلىقىنى، ئىسراپ سۆزىنىڭ قۇرئاندىكى مەنىلىرى بىلەن ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتتىكى مەنىسى بىلەن ئۇيۇشمايدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرچىدىكى ئىسراپنىڭ بۇزۇپ چېچىش مەنىسىدىن سىرت، يەپ ئېچىشتە قارنى بالالىق قىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى، يەنى ئىسراپ ئۇقۇمنىڭ بۇزۇپ چېچىش ۋە ئورۇنسىز زايە قىلىۋېتىش مەنىلىرىدىنمۇ كەڭ مەنىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى، شۇڭا بۇ ئاتالغۇنى ئاۋام ئارىسىدىكى بۇزۇپ چېچىش مەنىسى بويىچە چۈشەنمەستىن كەڭ مەنىدە چۈشىنىشى كېرەكلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. ئەجەبلىنەرلىك يېرى تەرجىمانىمىز ئىسراپ ئاتالغۇسىنى بۇ نۆۋەت لۇغەت مەنىسى بويىچە ئېلىش تەشەببۇسىنى قىلمايدۇ. ئەكسىچە ئىسراپ سۆزى ئومۇملىشىپ بولغان ئاتالغۇ بولغانلىقى ئۈچۈن قېلىپلىشىپ بولغان شەكلى بويىچە ئېلىشنى، يەنى، ئىسراپ ئاتالغۇسىنى ئەينەن ئېلىۋەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە ئوقۇرمەنلەرگە مەزكۇر ئۇقۇمنى ئىزاھلىق لۇغەتتىكى مەنىسى بويىچە ئەمەس، قۇرئانىي مەنىلىرى بويىچە كەڭ دائىرىدە چۈشىنىشىنى ئالاھىدە ئەسكەرتىدۇ.

بۇ ئورۇندا تەرجىمانىمىزغا دېگۈمىز كېلىدۇكى، ئەجەبا «تەۋەككۈل»، «پاسىق»، «ئىھسان»، «سەۋر» قاتارلىق ئاتالغۇلارمۇ دەل ئىسراپ ئۇقۇمىدەك كەڭ ۋە كۆپ قاتلاملىق مەنىلەرگە ئىگە سۆزلەر ئەمەسمىدى؟ شۇ سۆزلەرگىمۇ ئىسراپ ئاتالغۇسىغا مۇئامىلە قىلغاندەك مۇئامىلە قىلىنسا، ئىزاھلىق لۇغەتتىكى چالا ئىزاھاتى بويىچە چۈشەنمەستىن قۇرئانىي مەنىسى بويىچە كەڭ دائىرىلىك مەنىلىرىنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرۈپ تۇرۇپ چۈشىنىش ئەسكەرتىلسە، قېلىپلىشىپ بولغان ئاتالغۇ ھالىتىدە ئۆز پېتى ئېلىنسا بولۇۋېرەتتى ئەمەسمۇ؟ ئەجەبا ئىسراپ ئاتالغۇسىغا قوللىنىلغان ئۆلچەم نېمىشقا باشقا ئاتالغۇلارغا ئوخشاش قويۇلمىدى؟ ئەجەبا يۇقىرىقى ئاتالغۇلارغا بىرخىل ئۆلچەم، ئىسراپ ئۇقۇمىغا بىرخىل ئۆلچە قوللىنىش قەيەرچە ئىلمىيلىك؟ يەنە كېلىپ تەرجىمانىمىز تەۋەككۈل، پاسىق قاتارلىق ئاتالغۇلارنى ئەرەبچىدىن ئۆزلەشكەن بويىچە ئۇيغۇرچە ئەينەن ئېلىشنى ئىزاھاتلىق لۇغەتتىكى مەنىسى توغرا ئىپادىلىيەلمىدى باھانىسى بىلەن بۇزۇشنى لايىق كۆرىدۇ - يۇ، ئىسراپقا كەلگەندە ئاتالغۇنىڭ كەڭ دائىرىلىك مەنىسىنىڭ ئىزاھلىق لۇغەتتە يوق بولۇشىغا قارىماي، ئۇنى ئۆز پېتى ئېلىۋېرىشنى لايىق كۆرۈپ قالىدۇ. نېمىشقا ئىسراپ ئاتالغۇسىغا تۇتۇلغان بۇ تۇتۇم باشقا قۇرئانىي ئاتالغۇلارغا تۇتۇلمىدى. ئەجەبا بۇ زىتلىق ئەمەسمۇ؟ ئۆزىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان قائىدىسىگە ئۆزى زىت ئىش قىلىش ئەمەسمۇ؟ ئەجەبا بۇ قەيەرچە تۇتۇم؟ تەرجىمانىمىز يەنە ئىسراپ ئاتالغۇسىنىڭ ئومۇملاشقان ئاتالغۇ بولغانلىقىنىڭ يۈزىنى قېلىپ ئىسراپ ئاتالغۇسىنى ئۆز پېتى ئېلىۋەرگەنلىكىنى ئەسكەرتىپ: «بىز بۇ تەرجىمىدە ‹الإسراف› دېگەن ئاتالغۇنى تىلىمىزدا ئومۇملاشقان بويىچە ساقلاپ قېلىش يۈزىسىدىن ‹ئىسراپ› دەپ ئېلىشنى لايىق تاپتۇق»[2] دەيدۇ. بىزمۇ دەيمىزكى، ئەجەبا تەۋەككۈل، پاسىق، سەۋر، پەرۋەردىگار قاتارلىق ئاتالغۇلار تىلىمىزدا ئومۇملاشقان ئاتالغۇلار بولماستىن، بىرەر ھابدالنىڭ خورجىنىدا ئەتىۋارلىنىپ ساقلىنىپ قالغان ئاتالغۇلارمىدى؟ ئاشۇ ئاتالغۇلارمۇ ئىسراپ ئاتالغۇلىرىغا ئوخشاش بۇ تىلنىڭ، ھەمدە دىنىي ئەدەبىياتىمىزنىڭ ئۆز ۋە ساپ ئاتالغۇلىرى ئەمەسمىدى؟ ئەگەر بۇ ئاتالغۇلار ئەسلىدە ساپ ھالىتىدە ئومۇملىشىپ كېيىنچە بۇرمىلىنىشقا ۋە مەنىلىرى تار دائىرە بىلەن چەكلىنىشكە ئۇچرىغان بولسا، ئىشنىڭ يولى خۇددى ئىسراپ ئاتالغۇسىغا قۇرئانىي ئىزاھات ۋە ئەسكەرتمىلەرنى بەرگەندەك ئەسكەرتىش ۋە ئاتالغۇنى ئومۇملاشقان بويىچە ئەسلى پېتى ئېلىۋېرىش ئاتالغۇنى يەكلەشتىن، ئۇنى ئىشلەتمەي لۇغەت ۋە سۆزلۈك مەنىلىرىگە مۇراجىئەت قىلىپ ھەر خىل ئىزاھاتلاپ مەقسەتنى ئۇقتۇرۇشقا مەجبۇر قېلىشتەك جان قىيناشتىن نەچچە ھەسسە ئەلا ۋە ئىسلاھ قىلىش يولىنى تۇتقانلىق بولماسمىدى؟ قىسقىسى، بۇلارنىڭ بەرى تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەر ئاستىدا قوللانغان مېتودىنىڭ باشتىن تارتىپ بۇزۇقلىقىنىڭ، نېمىنى قانداق تەرجىمە قىلىش ۋە قانداق ئىپادىلەش خۇسۇسىدا ئۆزىگە ئائىت مۇستەقىل ئىلمىي مېتود ياكى بىرەر تۇتۇمغا ئىگە ئەمەسلىكىنىڭ، مەسىلىلەرنى ئۆزىنىڭ ئىلمىي ۋەزنى ۋە دەرىجىسى ئاساسىدا ئانالىز قىلىش قابىلىيىتىدىن يوقسۇزلۇقىنىڭ ئاقىۋىتى دېمەكتىن باشقا چارە يوق. مانا بۇلار ئۆز نامىغا تەۋە قىلىپ قۇرئان تەرجىمە قىلىشتەك بىر خىزمەتنى ئىشلەشتە ئۆزىگە خاس تەرجىمە ئۇسلۇبى، تىل ئىشلىتىشتىكى ماھارەت ۋە ئۆزىگە خاس تەپسىرچىلىك مېتودى بولۇشتەك ئەقەللىي شەرتلەرنى ھازىرلىمىغانلىقنىڭ ئىپادىسى. شۇنداقلا تېگىشلىك شەرت ۋە ئىلمىي سەۋىيەنى ھازىرلىماي تۇرۇپ تەرجىمىگە يەڭ تۈرۈشتە ھەددىنى بىلمەسلىكنىڭ، ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى ئابزاسمۇئابزاس ئېلىپ كۆچۈرسىمۇ، ئېپى كەلگەندە بىر ياكى ئىككى سۆزنى مەنىداش سۆزلەرگە ئالماشتۇرۇش ياكى ئالدى - كەينى قىلىپ يەڭگۈشلەش، ياكى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن كېسىپ ئۇلاپ ئۈچىنچى ئەبجەش تەرجىمىنى كۆتۈرۈپ چىقىپ «مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسى» دېيىشتىن تەپتارتمايدىغان دەرىجىدە يۈزى قېلىنلىقنىڭ ئىپادىسىدۇر. چۈنكى يۇقىرىقى شەرتلەر ھازىر بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا بۇ دەرىجىدە سەۋىيە چاندۇرىدىغان قىلىقلارنى قىلىپ يۈرۈش، «تەرجىمە قىلغۇچى» دېگەن ۋەسىپنىڭ ھەققىنى بېرەلمىگەننى ئاز دەپ چويلىغا توختىمايدىغان ئۆزگەرتىش، شاللاش، بۇزۇش ۋە بۇرمىلاشلارنى، كۆچۈرمىكەشلىكلەرنى سادىر قىلىپ يۈرۈشلەر كىشىنى ھەقىقەتەن ئېچىندۇرىدۇ. ئىلىم نامۇسىنىڭ بۇ دەرىجىدە پايخان قىلىنىشى، يەنە كېلىپ بۇنىڭ كۈنىمىزدە ئۆلىما نامىدا ساھەنىڭ بېشىدا لەيلەپ يۈرۈۋاتقانلارنىڭ قولىدا يۈز بېرىۋاتقانلىقى بولسا، كىشىنى چۆچۈتىدۇ، نومۇسىنى كەلتۈرىدۇ. كۆچۈرۈش گېپى بولۇنغان ئىكەن، ئىسراپ ھەققىدىكى ئايەتلەرگە تەرجىمانىمىزنىڭ قايسى دەرىجىدە تەرجىمە ئەمگىكى سىڭدۈرگەنلىكىگىمۇ دىققەت ئاغدۇرماي تۇرالمىدۇق. ئەپسۇسكى، بۇ ھەقتىكى ئايەتلەرنىڭ كۆپىنچىلىرىنىڭ تەرجىمىسىدىن ئالغان تەسىراتىمىز ئالدىنقى تېمىلاردا كەلتۈرگەن سېلىشتۇرمىلاردىن ئالغان تەسىراتىمىزدىن كۆپ پەرقلىق بولمىدى. تۆۋەندە بىز ئىسراپ ھەققىدىكى ئايەتلەر ھەققىدىمۇ ئۆرنەك تەرىقىسىدە بەزى سېلىشتۇرما ئۆرنەكلەرنى بېرىش بىلەن بۇ خۇسۇستىكى بايانلىرىمىزنى ئاخىرلاشتۇرىمىز.

سۈرە دۇخان 31 – ئايەت: «مِن فِرْعَوْنَ ۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَالِيًا مِّنَ ٱلْمُسْرِفِينَ».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: شەك ـ شۈبھىسىزكى، بىز ئىسرائىل ئەۋلادىنى خار قىلغۇچى ئازابتىن− پىرئەۋن (ئازابى) دىن قۇتقۇزدۇق، پىرئەۋن ھەقىقەتەن مۇتەكەببىر ئىدى، ھەددىدىن ئاشقۇچىلاردىن ئىدى.
ھەيئەت تەرجىمىسى: شەك ـ شۈبھىسىزكى، بىز ئىسرائىل ئەۋلادىنى پىرئەۋىننىڭ خار قىلغۇچى ئازابىدىن قۇتقۇزدۇق. پىرئەۋن ھەقىقەتەن مۇتەكەببىر ئىدى، ھەددىدىن ئاشقۇچى ئىدى.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: شەكسىزكى، بىز ئىسرائىل ئەۋلادىنى خار قىلغۇچى ئازابتىن− پىرئەۋندىن قۇتقۇزدۇق. چۈنكى پىرئەۋن يوغانچى ئىدى، ھەددىدىن ئاشقۇچىلاردىن ئىدى.
يۇقىرىقى تەرجىمىلەرنىڭ ئۈچىنچىسىنىڭ ئالدىنقى ئىككىسىدىن ئابزاس ھالىتى ۋە قۇرۇلمىسىى جەھەتتىن پەرقى يوق. تەرجىمانىمىزنىڭ قىلغان ئىشى ئۆز پېتى كۆچۈرۈش، ئوخشاش بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن بىر - ئىككى سۆزنىڭ ئىپادە شەكلىنى ئوخشىماس ئېلىش ۋە ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا ئۆزىگە پىرىنسىپ قىلىۋالغان تىل فاشىستلىقى «مېتودى» بويىچە تىلىمىزدىكى قۇرئانىي ئاتالغۇ بولغان مۇتەكەببىر سۆزىنى ئەتەي يوغانچى دەپ ئالماشتۇرۇشتىن باشقا ئىش بولمىغان. يەنى مۇھەممەد يۈسۈپكە ئائىت تەرجىمە ۋە ئۇنىڭ قوشقان تۆھپىسى يىغىپ كەلسە ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى «مۇتەكەببىر» سۆزى يىلتىزى ئەرەبچە بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى زېھنىيىتىدىكى ئاتالمىش ئۇيغۇرچىغا ئالماشتۇرۇشتىن باشقا ئىش بولمىغان. قارىماققا مۇتەكەببىر سۆزىنى يوغانچى دەپ ئالغانلىق ئاددىي ئىشتەك، تەرجىمىگە نىسبەتەن مەسىلە يوقتەك كۆرۈنسىمۇ، مەسىلە قانداق تەرجىمە قىلغانلىقتا ئەمەس، بەلكى ئۇنى نېمە ئۈچۈن شۇنداق قىلغانلىقتا ۋە بۇنى قىلىشنىڭ سەۋەبىدە. تەرجىمانىمىزنىڭ ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدىكى بۇزۇق مېتودىغا سالغاندا قىلغىنىنىڭ تەرجىمە ئەمگىكى ئەمەس، تىل فاشىستلىقىنى كوچىلاپ يۈرۈپمۇ بولسا تەتبىقلاش ئىشى بولغانلىقىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ.

سۈرە غافىر 34 – ئايەت: «وَلَقَدْ جَآءَكُمْ يُوسُفُ مِن قَبْلُ بِٱلْبَيِّنَـٰتِ فَمَا زِلْتُمْ فِى شَكٍّ مِّمَّا جَآءَكُم بِهِۦ ۖ حَتَّىٰٓ إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَن يَبْعَثَ ٱللَّهُ مِنۢ بَعْدِهِۦ رَسُولًا ۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: شەك ـ شۈبھىسىزكى، ئىلگىرى سىلەرگە يۈسۈف (ئاللاھنىڭ دەرگاھىدىن) روشەن مۆجىزىلەرنى ئېلىپ كەلدى. ئۇ ئېلىپ كەلگەن دەلىلدىن سىلەر ھامان شەكلەندىڭلار، تاكى ئۇ ۋاپات بولغاندا، (دەلىل ـ پاكىتسىز) ھالدا، ئاللاھ ئۇنىڭدىن كېيىن ھەرگىز پەيغەمبەر ئەۋەتمەيدۇ دېدىڭلار، ئاللاھ (گۇناھتا) ھەددىدىن ئاشقۇچىنى، (دىندا) شەكلەنگۈچىنى مۇشۇنداق ئازدۇرىدۇ.
ھەيئەت تەرجىمىسى: شەك ـ شۈبھىسىزكى، ئىلگىرى سىلەرگە يۈسۈفمۇ روشەن دەلىللەرنى ئېلىپ كەلگەن ئىدى. ئۇ ئېلىپ كەلگەن دەلىللەردىن سىلەر ھەمىشە گۇمانلىناتتىڭلار. ئۇ ۋاپات بولۇۋىدى، سىلەر ‹ئاللاھ ئۇنىڭدىن كېيىن ھەرگىز پەيغەمبەر ئەۋەتمەيدۇ› دېدىڭلار. ئاللاھ ھەددىدىن ئاشقۇچىنى، (ئاللاھنىڭ بىرلىكىدىن) گۇمانلانغۇچىنى مۇشۇنداق ئازدۇرىدۇ.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: شەكسىزكى، ئىلگىرى سىلەرگە يۈسۈف (ھەقىقەتنىڭ) ئوپئوچۇق دەلىللىرىنى ئېلىپ كەلگەن ئىدى. سىلەر ئۇنىڭ سىلەرگە ئېلىپ كەلگەنلىرىدىن ھەمىشە شەكلىنىش ئىچىدە بولدۇڭلار، نىھايەت ئۇ ۋاپات بولغاندا، «ئاللاھ ئۇنىڭدىن كېيىن ھەرگىز پەيغەمبەر ئەۋەتمەيدۇ» دېدىڭلار. ئاللاھ ھەددىدىن ئاشقان گۇمانخورنى مۇشۇنداق ئازدۇرىدۇ.
ئىسراپقا دائىر ئىبارە كەچكەن يۇقىرىقى ئايەت تەرجىمىسىدىمۇ ۋەزىيەت ئالدىنقىغا ئوخشاش بولۇپ، ھەيئەت تەرجىمىسى ئۆز ئىددىئاسىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە بىرىنچى تەرجىمىنىڭ تەرجىمە سۈپىتى، ئىپادە شەكلى قاتارلىقلارغا، يەنى ئىشنىڭ پەرداز قىسمىغا كۆڭۈل بۆلۈشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ «تەرجىمە»سىدە بولسا، ئۇنىڭغا تەۋە قىلغۇدەك ئايەت تەرجىمىسى مەۋجۇت ئەمەس. بۇ تەرجىمىدىمۇ قىلغان ئىشى ئالدىنقىغا ئوخشاش جۈملىنىڭ ئىگە - خەۋىرىنى ئالدى كەينى ياپسارلاش، ئومۇمىي ھالىتىنى ئەينى پېتى كۆچۈرۈش ۋە تىل فاشىستىلىقى تۇتۇمى بويىچە كۆز رادارىغا چۈشكەن ئەرەبچە ياكى پارسچىدىن ئۆزلەشكەن ئۇيغۇرچە سۆزلەرنى شاللاپ ئورنىغا فاشىست زېھنىيەتنىڭ نەزىرىدىكى ئاتالمىش يىلتىزى ئۇيغۇرچە سۆزگە ئالماشتۇرۇش بولغان. مەسىلەن قىلىنغان ئىش ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدە كەچكەن «روشەن» سۆزىنى پارسچىدىن ئۆزلەشكەنلىك گۇناھى سەۋەبلىك «ئوپئوچۇق»غا ئۆزگەرتىش بولغان، خالاس!

سۈرە ئىسرا 33 – ئايەت: «وَلَا تَقْتُلُوا۟ ٱلنَّفْسَ ٱلَّتِى حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلْحَقِّ ۗ وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِۦ سُلْطَـٰنًا فَلَا يُسْرِف فِّى ٱلْقَتْلِ ۖ إِنَّهُۥ كَانَ مَنصُورًا».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ناھەق ئادەم ئۆلتۈرمەڭلاركى، ئاللاھ (ناھەق ئادەم ئۆلتۈرۈشنى) ھارام قىلدى، كىمكى ناھەق ئۆلتۈرۈلىدىكەن، (قاتىلدىن قىساس ئېلىش، يا دىيەت ئېلىش، يا كەچۈرۈم قىلىش) ھوقۇقىنى ئۆلتۈرۈلگۈچىنىڭ ئىگىسىنىڭ قولىدا قىلدۇق، ئىگىسى قىساس ئېلىشتا چەكتىن چىقىپ كەتمىسۇن (قاتىلدىن غەيرىنى ئۆلتۈرۈش، يا ئۇنىڭ ئەزالىرىنى كېسىش، بىر ئادەم ئۈچۈن ئىككى ئادەمنى ئۆلتۈرۈش قاتارلىق ئىشلارنى قىلمىسۇن)، (ناھەق ئۆلتۈرۈلگۈچىنىڭ) ئىگىسىگە ئاللاھ ھەقىقەتەن مەدەتكاردۇر.
ھەيئەت تەرجىمىسى: ئۆلتۈرۈشنى ئاللاھ ھارام قىلغان ئادەمنى ئۆلتۈرمەڭلار؛ ئۆلتۈرۈشكە تېگىشلىك ئادەم بۇنىڭدىن مۇستەسنا. كىمكى ناھەق ئۆلتۈرۈلىدىكەن، ئۇنىڭ يېقىن تۇغقىنىغا تولۇق ھوقۇق بەردۇق، ئۇ قىساس ئېلىشتا چەكتىن چىقىپ كەتمىسۇن. ئۇ ھەقىقەتەن ياردەمگە ئېرىشكۈچىدۇر.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: ئاللاھ ئۆلتۈرۈشنى ھارام قىلغان جاننى ئۆلتۈرمەڭلار، (قىساس ئېلىشقا ئوخشاش) ئۆلتۈرۈلۈشكە تېگىشلىك بولغانلار بۇنىڭدىن مۇستەسنا. كىمكى ناھەق ئۆلتۈرۈلىدىكەن، ئۇنىڭ يېقىن تۇغقىنىغا تولۇق ھوقۇق بەردۇق. ئۇ قىساس ئېلىشتا چەكتىن ئاشمىسۇن. ئۇ (قىساس ئېلىشتا ئاللاھ تەرەپتىن) ھەقىقەتەن ياردەمگە ئېرىشكۈچىدۇر.
يۇقىرى ئايەت تەرجىمىسىدىمۇ ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىگە قارىتا مەلۇم چەكتە تىل جەھەتتىن ئوڭشاش ئېلىپ بارغانلىقىنى، ئۆز ئىددىئالىرىغا ئۇيغۇن ھالدا بىرىنچى تەرجىمىنى پەردازلاش تۈسىدە پەرقلىق تەرجىمە قىلىپ چىقىشقا ئۇرۇنغانلىقىنى كۆرىمىز. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئاتالمىش تەرجىمىسىدە بولسا، ئىش ئۇنداق ئەمەس. تەرجىمانىمىز تەييار رەندىلىنىپ ئىشلەنگەن، پەردازلىنىپ لوق گۆش ئورنىدا تەييار قىلىپ بەرگەن تەرجىمىنى شۇ پېتى ئالغان ۋە ئۆز ئالدىغا تەرجىمە ئۇسلۇبى بويىچە تەرجىمە قىلىشقا كاللا ئۇپرىتىپ يۈرمىگەن. شۇنداق قىلىپ تەرجىمانىمىز ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا مەنسىتمىگەن ھالدا «ئاتالمىش تەرجىمانلار» دەپ تۇرۇپ تىلغا ئالغان تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ تەرجىمىسىنى ئۆز ئەينى كۆچۈرۇپ بولدى قىلغان.

قىسقىسى، تەھقىقلەش ۋە تەنقىد تارازىسىغا سېلىش نەتىجىسىدە تەرجىمانىمىز ئوتتۇرىغا قويغان ھەمدە ئالدىنقىلارنىڭكىنى تۈزەش ۋە ئىسلاھ قىلىش ئىددىئاسى بىلەن مەخسۇس ماددىلارغا ئايرىپ سۇنغان ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر»دىن نۆۋەتتە مەلۇم بولغىنى مەزكۇر «تەرجىمە ئەسەر»نىڭ بۇزۇق مېتودلۇق سۈنئىي تەرجىمىدىن، قوراشتۇرمىلار دۆۋىسىدىن باشقا نەرسە بولمىغانلىقىدۇر. بۇنىڭغا يەنە كۆز ئالدىمىزدىكى ئۈچ تەرجىمىنى سېلىشتۇرغان ۋاقىتتا ئوتتۇرىغا چىققان نەتىجىلەر، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا كۆز ئالدىمىزدىكى تالايلىغان سۈرە ۋە ئايەت تەرجىمىلىرىنىڭ يۇقىرىقى ئۆرنەكلەرگە ئوخشاش ياپسارلىنىپ، قوراشتۇرۇلۇپ، ئۇنى قىلىپ بولالمىغاندا بولسا، زۆرۈرىيىتى بولمىسىمۇ سۆزلۈكلەرنى مەنىداشلىرى بىلەن ئالماشتۇرۇپمۇ بولسا پەردازلاپ دېگەندەك ھەر تۈرلۈك كۆچۈرۈپ - چاپلاش ھۈنەرلىرى بىلەن پۈتۈپ چىققانلىقىدەك رېئاللىقلار ئۇشبۇ يەكۈنىمىزنىڭ ئەمەلىي پاكىتى، تېنىۋېلىشقا يوچۇق قويمىغۇدەك دەرىجىدىكى «دەلىلى بۇرھانىي»، يەنى قەتئىيلىكى چىن ۋە تەۋرەنمەس دەلىللىرىدىندۇر.

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 652 - 653 بەتلەرگە قارالسۇن. 
[2] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 654 – بەت.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (15)

تەرجىمە تارىخىمىزنىڭ قارا داغلىرى
1 - ساختا ئىلىمدارلىق ۋە بۇزۇق شاھادەت
ئوقۇرمەنلىرىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك ئوبزورىمىزنىڭ مۇقەددىمە قىسمىدا ئىلىم ئەھلىگە خاس بولغان خاراكتېر ھەققىدە توختىلىپ ئۆتكەنىدۇق. مۇقەددىمىدە ئۆلىمالىقنىڭ تىپىك خاراكتېرلىرىدىن بىرىنىڭ لىللالىقنى پىرىنسىپ قىلىش ئىكەنلىكى، باھادا ۋە مۇئەييەنلەشتۈرۈشتە ئادىل بولۇشنىڭ ئۆز نۆۋىتىدە «أولو العلم» سۈپىتىگە سازاۋەر بولۇشىنىڭ تىپىك ئامىلى ئىكەنلىكى، ئاللاھ نەزىرىدە بۇنىڭ «ئادىل شاھادەت»، يەنى ئادالەتنى بەرپا قىلغۇچى گۇۋاھلىق جۈملىسىدىن ھېسابلىنىدىغانلىقى قاتارلىق نۇقتىلار يورۇتۇلغان ئىدى. دەرۋەقە، ئىلىمنىڭ ئەھلى بولۇش ۋە ئۇنىڭ ئىگىدارچىلىقىنى قىلالايدىغان سالاھىيەت ئەھلى بولۇش نوقۇل ئىلىم بىلەن شۇغۇللانغان بولۇش بىلەن ياكى بولمىسا مۇئەييەن نوپۇز ئىگىسى بولۇش بىلەن قولغا كېلىدىغان نەرسە ئەمەس. بەلكى ئىلىمگە ۋاپا قىلىش بىلەن، ئىلىمنىڭ تەلىپىنى ئەمەلدە ئىجرا قىلىش بىلەن، ئۇنىڭغا لايىقلاشقان خاراكتېر ۋە ئەمەلىي تۇتۇم ئىگىسى بولۇش بىلەن، شۇنداقلا ئىلىمنىڭ ھەققىنى بېرىدىغان رەۋىشتە ئەمەلىي خىزمەت قىلىش بىلەن قولغا كېلىدۇ. ئىلىم ئەھلىنىڭ ئىلىمگە ۋاپا قىلىشى ئۇنىڭ ئىلىمگە قانچىلىك مەسئۇلىيەت بىلەن قارىغانلىقى، ئىلىم ئەخلاقىغا قانچىلىك رىئايە قىلغانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. ۋاپانى ئاساس قىلغان ۋاقىتتا ئوتتۇرىغا چىققان ھەر تۈرلۈك باھا، تەقدىم، تەقرىز، تەنقىد ۋە تەھقىقلەرمۇ ئادىللىقنى بەرپا قىلغۇچى شاھىدلىقتىن نېسىۋە ئالالايدۇ. ئۇنداق بولمىغاندا، ئوتتۇرىغا چىققان شاھادەت ساختا شاھادەت بولۇشتىن، قۇرئان تىلى بىلەن ئېيتقاندا «شهادة الزور (ساختا گۇۋاھلىق)» بولۇشتىن قاچالمايدۇ. دېمەك، ئىلىمنىڭ راۋاجى ھەمدە ئۇنىڭ ھەققە يېتەكلەش ۋە ھەقنى بەرپا قىلىش خۇسۇسىيىتىنىڭ جارى بولۇشى ئۈچۈن ئىلىم بىلەن شۇغۇللانغۇچىدا قاتتىق مەسئۇلىيەت، يۈكسەك ئىلىم ئەخلاقى بولۇشى شەرت. كۈنىمىز تىلىدا ئىپادىلىسەك، ئىلىم ئەھلىدە چوقۇم ساغلام ئىستىل ۋە كەسپىي ئەخلاق بولۇشى شەرتتۇر. بولۇپمۇ قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىدىن ئىبارەت ۋەزنى ئېغىر بولغان چوڭ خىزمەتنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقىشى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا قۇرئان ئىلمىنىڭ يۈكسىلىشى، قۇرئان روھىنىڭ ساغلام يەتكۈزۈلۈشى ۋە ئۇنىڭ بۈگۈنگىچە بەرپا بولغان ئىلمىي پەللىسىنىڭ يۇقىرى سەۋىيەدە ئىپادىلىنىشى ھەمدە جۇلالىنىپ تۇرۇشى قاتارلىق جەھەتلەرنىڭ ھەممىسىدە مانا بۇ سۈزۈك ئىستىل ۋە كەسپىي ئەخلاقىدىن ئىبارەت ھەققانىي نازارەت ئامىللىرى يادرولۇق ئاساس بولۇشى كېرەك. بۇ جەھەتتىن ھەرقانداق بىر ئىلمىي خىزمەتنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققان ياكى چىقمىغانلىقىنى ئالدى بىلەن مەزكۇر خىزمەتتە ئىستىل ساغلاملىقى ۋە كەسپىي ئەخلاقنىڭ قايسى دەرىجىدە ئەمەلىيلەشكەن ياكى ئەمەلىيلەشمىگەنلىكىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. چۈنكى ئىستىل بۇزۇقلاشقان، كەسپىي ئەخلاق چىرىكلەشكەن ۋاقىتتا، ئوتتۇرىغا چىقىدىغىنىمۇ بۇزۇق ئىلىم، بۇزۇق مېتود ۋە بۇزۇق شاھادەتتىن باشقىسى بولمايدۇ. بىز ئوبزور قىلىۋاتقان قۇرئان كەرىمنىڭ ئاتالمىش يېڭى تەرجىمىسى ۋە ئۇنىڭغا يېزىلغان بېغىشلىما نامى ئاستىدىكى باھا ۋە مۇئەييەنلەشتۈرۈشلەرنى ئىلىم ساھەسىدىكى ئىستىل بۇزۇقلۇقىنىڭ ۋە كەسپىي ئەخلاقتىن نېسىۋىلەنمەسلىكنىڭ تىپىك ئۆرنىكى قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، تۈرلۈك نۇقتىلاردىن ئېلىپ بارغان تەنقىدلىرىمىز، تەھقىقلىگەنلىرىمىز ، ئاتالمىش ئىلمىي مېتود، خاتانى تۈزلەش، ئىسلاھ قىلىش ۋە ئۆزگىچىلىك قاتارلىق ناملار ئاستىدا دېيىلگەن ۋە قىلىنغانلارغا قارىتا ئېلىپ بارغان تەكشۈرۈش ۋە مۇئەييەنلەشتۈرۈشلىرىمىز ئەمەلىيەتتە مەزكۇر ئاتالمىش تەرجىمە كىتابنىڭ «بۇزۇق مېتودلۇق بۇزۇق تەرجىمە»دىن باشقا نەرسە بولمىغانلىقىنى يەكۈنلەپ چىقىشقا يېتىپ ئېشىپ تۇرۇپتۇ. دەرۋەقە، بىز بۇ نۆۋەتلىك تەرجىمە ۋە نەشر ئىشىدا قانداقتۇر مەلۇم بىر تەرجىماننىڭ قۇرئانشۇناسلىق ساھەسىنى قايسى دەرىجىدە پېتىقلىغانلىقىغا، ھەۋەسكار سەۋىيەسىدە تۇرۇپ ئۆزىدىن ئىلگىرىكى قۇرئان كەرىم تەرجىمە خىزمىتىنى يۇقىرى سەۋىيەدە روياپقا چىقارغان تۆھپىكار ئالىم - ئۆلىمالارغا، مېھنەتكەش تەرجىمان ۋە مۇھەررىرلەرگە قايسى دەرىجىدە شىلتىڭ ئاتقانلىقىغا، مەنسىتمىگەنلىكىگە، ئۇلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىدىن نائۇستىلارچە ئوغرىلاپ، كۆچۈرۈپ - چاپلاپ ساھەنى قايسى دەرىجىدە نابۇت قىلىش كويىدا بولغانلىقىغا شاھىد بولۇپ توختىمىدۇق. بىز يەنە بۇ خىل ئىلمىي ئاينىشقا، ئىستىل بۇزۇقلۇقى ۋە كەسپىي ئەخلاق جەھەتتىكى چىرىكلىككە تەرجىمانىمىزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر بۆلۈك قالپاقلىق «ئۆلىما» توپىنىڭمۇ ئىشتىراك قىلغانلىقىغا شاھىد بولدۇق. تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەردە بايان قىلغان ماقالىسىنىڭ داۋامىغا ئۇلاپ ئېلان قىلىنغان «بېغىشلىما» نامى ئاستىدىكى سەۋىيەسىزلەرچە يېزىلغان چاكىنا باھالار، ساختا شاھىدلىقلار بۇنىڭ تىپىك دەلىلى بولۇپ، تەرجىمانىمىز نەچچە ئون يىللىق نەشرىي ئەپكارچىلىق ھاياتىدىن خۇلاسىلىگەن كۆچۈرۈپ - چاپلاش ھۈنىرىنى ئىشقا سېلىپ ئاتالمىش يېڭى تەرجىمىسىنى بازارغا سالغان بولسا، ئاتالمىش بۇ بېغىشلىمىلاردا تەرجىمانىمىزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەزكۇر قالپاقلىق ئۆلىمالار توپى بۇ بازارنىڭ يايمىچىلىقىنى قىلىشىپ بېرىشتىن ئايانمىغان. بېغىشلىمىلارغا قارايدىغان بولساق «نېنى كېچىك ناۋاي بەك توۋلايدۇ» تەمسىلى بويىچە ئەسەرنىڭ نە قۇرۇلمىسىغا، نە ئىلىمىي ۋەزنىگە يېقىن كەلمەيدىغان بىر - بىرىدىن مۇبالىغە، بىر - بىرىدىن داغدۇغىلىق، بىر - بىرىدىن دەبدەبىلىك ياسالما سۆزلەر بىلەن ماختاشقا زورۇقۇشلارنى ئۇچرىتىمىز. كۆرىمىزكى، باھاچىلار تۈشمۇتۇشتىن يايما دۇكاننىڭ توۋلاپ ساتقۇچىلىرى مىسالى ئاغزىغا كەلگەنچە ئەسەرگە مەدھىيە ئوقۇش ئارقىلىق مەدداھلىق رولىنى ئۆتەشتىن باشقىنى قىلمايدۇ. چۈنكى، ئاتالمىش بۇ بېغشىلىمىلاردا ئەسەرنىڭ مۇئەييەن بوشلۇقنى تولدۇرۇشتىكى رولىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشتىن بەكرەك، ئەسەرنىڭ نە ۋەزنىگە، نە تەرجىمىلەر ئارىسىدا تۇتقان رولىغا، شۇنداقلا تەرجىماننىڭ نۆۋەتتىكى ئىلمىي نوپۇزىغا قىلچە ئۇيۇشمايدىغان ئاسمان - پەلەك باھالار بېرىلگەن. بۇ قىلمىشلار باھاچىلارنى مۇئەللىپنىڭ ئىرادىسىگە ۋارىسلىق قىلىۋاتقان ۋە مەزكۇر تەرجىمىنى قارىسىغا ئۇچۇرۇپ كۆككە كۆتۈرۈشتىن باشقا دەردى بولمىغان ئاۋارىگەرلەرگە، ۋە بۇ «تەرجىمە»نى ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ ئورنىغا دەسسىتىشنىڭ تەتۈر تەشۋىقاتچىلىرىغا، ئەسەرنىڭ بازىرىنى قىزىتىشتىن باشقىنى كۆزلىمەيدىغان كىتاب دەللاللىرىغا ئايلاندۇرۇپ قويغان. يەنە كېلىپ مەزكۇر بېغىشلىمىچىلارنىڭ كۆپى ئەسەرنى ياققال كۆرۈپ چىقىپ مەدھىيە يازغانلار بولماستىن، ئەسەرنى ئىككىنچى نەشرىگە تەييارلاش ئۈچۈن يەڭ تۈرگەنلەر، ئۆزلىرىنىڭ يازغان ۋە ئېيتقانلىرى بويىچە «بىرى ئوقۇسا بىرى كومپيۇتېرىغا قاراپ، بىرى تەپسىرگە قارىسا، يەنە بىرى كىتابقا قاراپ»، ئۇزۇن - ئۇزۇن سائەتلەپ قارىشىپ بەرگەن، قانداقتۇر نەچچە سائەتلەپ ئولتۇرۇش جەريانىدا گاھ تالىشىپ، گاھ تاكاللىشىپ سېلىشتۇرۇشۇپ بەرگەن، ھەتتا تەرجىمانىمىزنىڭ ئىپادىسى بويىچە تۈرلۈك جايلارنى تەرجىمە قىلىش ۋە قايسى سۆزگە نېمە دەپ تەرجىمە بېرىشقىچە ھەمدەم بولغانلار، توغرىسى قانداق ياپسارلاشتا بار مەسلىھەت قىلىشىپ بەرگەنلەر، ھەتتا بەزى جايلارنى تەرجىمانىمىز بىلەن تاكاللىشىپ يۈرۈپ قانداق تەرجىمە قىلىش ۋە قانداق مەنە بېرىش خۇسۇسىدا ئۇنىڭ بىلەن ئورتاقلىققا كېلىپ بىرلىشىپ ئىش قىلغانلار بولۇپ، نەتىجىدە تەرجىمانىمىز يانپاشقا ئۇرۇپ تاپقان ئاتالمىش مېتودلار، ئاقلاپمۇ يوشۇرۇپ قالغىلى بولمايدىغان ئوپئوچۇق ئىلمىي خاتالىقلار، سادىر قىلىنغان كۆچۈرمىكەشلىك ۋە قوراشتۇرمىچىلىق ھۈنەرلىرى، كۆز بويامچىلىق قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى نەشردىن چىقىشتىن ۋە ئوقۇرمەننىڭ قولىغا تېگىشتىن بۇرۇن ئالدى بىلەن مەزكۇر بېغىشلىما يازغان گۇرۇپپىنىڭ ۋە بىر قىسىم «ئۇلۇغۋار ئىش ئىزلىرى» پەش قىلىنىپ تۇرۇپ ئىستاتىستىكلىق تەرجىمىھالى بېرىلگەن توپنىڭ قولىغا تەگكەن ھەمدە ئۇلارنىڭ قولىدىن ئۆتۈپ ئاندىن ئەسەر سۈپىتىدە كىتابخانلار بىلەن يۈز كۆرۈشكەن. ئەسەر ئۇلارنىڭ تەكشۈرۈشىدىن ئۆتۈپ ئاندىن كىتابخانلارنىڭ قولىغا تەگكەن. ئەسەر مانا بۇ تەرىقىدە قولدىن قولغا ئۆتۈپ ئاندىن نەشىر قىلىنغان. يەنى، مەزكۇر ئەسەر تۇنجى نەشرىدە ئاپتورنىڭ ئىلھامى ۋە ھاياجىنىدا نەشر قىلىنىپ قالغان، يېتەرلىك كۆرۈپ چىقىش ۋە تەكشۈرۈشكە سەل قارالغان دېيىلسىمۇ، ئىككىنچى نەشرىدە ئۇنداق بولمىغان. بىرىنىڭ كۆزىدىن قاچقاننى يەنە بىرى تۈزىتىدىغان، ئوقۇرمەننىڭ ئالدىغا قويۇلۇشتىن ئاۋۋال قاتتىق مەسئۇلىيەت ۋە يۈكسەك تەنقىدىي نەزەر بىلەن كۆرۈپ چىقىشنىڭ، ئەسەرنىڭ نەشرگە لاياقىتى بار ياكى يوقلىقىغا تەكلىپ ۋە پىكىر - باھا بېرىشنىڭ دەل ۋاقتى، شۇنداقلا ئىلمىي خاتالىق ۋە مېتود بۇزۇقلۇقلىرىنى پەرق ئېتىپ ئاپتورنى ئالدىن ئەسكەرتىشنىڭ، ئۇنىڭ خاتاسىنى تۈزەشنىڭ قاچۇرغۇسىز پۇرسىتى بولغان تەھرىرلىك ۋە كۆرۈپ چىقىش خىزمەتلىرى مانا بۇ قالپاقلىق ئۆلىما توپىنىڭ قولىدىن چىققان ۋە نەشرگە بېرىلگەن. شۇنداق قىلىپ بۇزۇق مېتود، بۇزۇق تەرجىمە ۋە بۇزۇق شاھادەتلەر مانا بۇ تەرزدە ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، گەجگىسىدە «ئۆلىما»، «موللا»، «داموللا»، «خەلپەت» ئاتىقىنى يۈدۈپ يۈرۈۋاتقان بۇ توپنىڭ ئەسەر ھەققىدە ئېيتقانلىرى، يەنە كېلىپ ئەسەردە شۇنچىۋالا ئېغىر مەسىلىلەر ساقلانغان بولۇشىغا قارىماي ساختا شاھادەت بېرىشلىرى كۈنىمىزدىكى «موللا» تىپىنىڭ نەقەدەر بۇلغىنىشتا ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ ۋەكىللىكىدە نامايىش قىلىۋاتقان «شەرئىي ئىلىم»نىڭ سەۋىيە - ساپاسىنىڭ نەقەدەر بەربات، نەقەدەر خاراب، نەقەدەر يالاڭتۆش ھالدا ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ يەتكىلى بولىدۇ.

تۆۋەندە بىز مىسال تەرىقىسىدە بېغىشلىما نامى ئاستىدىكى بۇ باھالارغا قاراپ باقايلى:

بىرىنچى بېغىشلىمىدا مۇنداق دېيىلگەن: «ئۇستاز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن رەببىمىزنىڭ سۆزىنى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىش ئۈچۈن 21 يىل ئىزدەندى ۋە ھارماي – تالماي جاپالىق ئىشلىدى. ئاخىرىدا ئۆلىمالاردىن تەشكىللەنگەن مەخسۇس گۇرۇپپا بۇ تەرجىمىنى ‹ئۆلىمالار بىرلىكى› ئىشخانىسىدا ئىككى ئايغا يېقىن ۋاقىت ئىچىدە ئەتىگەندىن كەچكىچە مۇنتىزىم ئىشلەپ باشتىن ئاخىر كۆزدىن كەچۈرۈپ چىقتى. پېقىر بىرىنچى كۈنى بۇ مۇبارەك ئىشنى باشلاپ بەرگەن بولدۇم. كۆزدىن كەچۈرۈش جەريانىدا مەنمۇ بەزى نازۇك مەسىلىلەر ھەققىدە ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى بەردىم. ئۇستاز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن يەنە بىر قېتىم قايتا كۆزدىن كەچۈرۈپ ئاخىرقى ھالىنى ھازىرلىدى.... ئۇستاز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن ھازىرلىغان بۇ تەرجىمە زامانىمىزدىكى ئۇيغۇرچە ‹قۇرئان كەرىم› تەرجىمىلىرىدىن ئەڭ ئەۋزەل ۋە بۇرۇنقى تەرجىمىلەردىن تېخىمۇ مۇكەممەل تەرجىمە بولدى، دەپ قارايمەن»[1]. يۇقىرىقى باھانى يازغۇچى نۆۋەتتە تۈركىيەدىكى بىر ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ دوتسېنتى، ئۆزىگە تۇشلۇق ئاكادېمىك ھاياتى بار بىرى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەزكۇر ئاكادېمىكنىڭ ئاكادېمىك تىلى ئۇيغۇرچە ئەمەس. ئىلمىي ساھەدە كۈندىلىك مەشغۇلات تىلى، ئىلمىي پائالىيىتى ئاساسەن تۈركىيە تۈركچىسىنى ئاساس قىلىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇرچە يېزىق تىل سەۋىيەسى نامەلۇم، ھەتتا ئۆز ساھەسىگە دائىر بىرەر پارچە ماقالە چاغلىق ئۇيغۇرچە يازمىسى تېپىلمايدىغان، شەخسىي قانال ۋە ئىستۇدىيەلەردە سۆزلەۋاتقان ئۇيغۇرچە نۇتۇق ئىقتىدارىغا قارالسىمۇ ۋەتەندىن ئايرىلىپ چىقىپ كەتكەن نەچچە ئون يىللىق مۇھاجىرەت ھاياتى جەريانىدا راۋان ئۇيغۇرچە سۆزلەش قابىلىيىتىدىنمۇ ئايرىلغان، ئېغىز تىلنىمۇ تۈركىيە تۈركچىسى بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ بۈگۈنكى ئۇيغۇرچىسىنى خارمانلاشتۇرۇپ سۆزلىيەلمىسە ساپ ئ‍ۇيغۇرچە جۈملە تۈزەشتىمۇ قىينىلىدىغان سەۋىيەدىكى ئىلاھىيەتچى. مۇشۇنداق ئەھۋالدىكى بىرىنىڭ ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرچە تىل ۋە ئەدەبىيات جەھەتتىكى ناقىسلىقىنى نەزەرگە ئېلىپمۇ بولسا، ئۆزىنى دەڭسىشى، قارشىسىدىكى ئەسەرنىڭ ئۆزىنىڭ ساھەسىدىكى تۈركىيە تۈركچىسىدە ئىشلەنگەن ئەسەر ئەمەسلىكىنى دىتلىشى كېرەك ئىدى. ئەھۋال شۇنداق تۇرۇپ مەزكۇر باھاچىنىڭ ئەسەرنى ئاۋۋالقى تەرجىمىلەر بىلەن سېلىشتۇرۇپ تۇرۇپ باھالاپ كېتىشى، مەزكۇر بۇزۇق مېتودلۇق تەرجىمە ھەققىدە «ئەڭ ئەۋزەل تەرجىمە»، «بۇرۇنقى تەرجىمىلەردىن تېخىمۇ مۇكەممەل بىر تەرجىمە بولدى» جۈملىسىنى تۈزەلىشى نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ ئېنىقكى، ئىلمىي جەھەتتىن ھەددىنى بىلمەس بىرى ئىكەنلىكىدىن، ئۆزىنىڭ قايسى ساھەدە، قايسى تىلدا ۋە قايسى نۇقتىدا تۇرۇپ باھا بېرىشىنىڭ، باھا بەرگەندىمۇ نېمە دەپ باھا بېرىشنىڭ ئىستىل ۋە كەسپىي ئەخلاقى تارازىسىغا ئۇيغۇن بولىدىغانلىقىنى پەملىيەلمەيدىغان دەرىجىدە مىسكىنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. شۇنداقلا ئۆزى راۋان سۆزلىيەلمەيدىغان، راۋان ئەدەبىي تىلدا ئىجادىيەت تۈگۈل جايلاپ ئەدەبىي تەرجىمىمۇ قىلالمايدىغان تۇرۇپ ۋەتەن ئىچىدە ھاياتى ئاز كەم ئىككى تىلدا تەتقىقات ۋە قەلەمكەشلىك بىلەن ئۆتكەن، يۇقىرى سەۋىيەدە ئىجادىيەت قىلىپ كەلگەن ئەدەبىي تىلنىڭ پېشۋالىرىنىڭ قولىدا روياپقا چىققان ئالدىنقى تەرجىمىلەر بىلەن مەزكۇر بۇزۇق تەرجىمە ئەمگەككە سېلىشتۇرما شەكىلدە باھا بېرىشنىڭ ئاكادېمىكلىق بابىدا قۇرۇق گەپتانلىق، قىپقىزىل ساختىلىق ۋە ئېغىر دەرىجىدىكى مەسئۇلىيەتسىزلىك ھېسابلىنىدىغانلىقىنى شۇنچە يېشىغا كېلىپمۇ دەڭسەپ بولالمىغانلىقىدىن، تۈگەل قارىسىغا باھالاپ ئۇچۇرۇشتىن باشقىنى بىلمەيدىغان، كەسپىي ئەخلاقتا يوقسۇل «ئاكادېمىك» ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. چۈنكى مەسىلە ئىلاھىيەتچى بولغانلىقى، ئۆزى ئىلمىي ماقالە يېزىپ، دىسسېرتاتسىيە ياقىلاپ ئۇنۋان ئالغان تۈركچە ئىلمىي ئەسەرگە ئوخشاش بىرەر تۈركچە ئىلمىي ئەسەر ھەققىدىكى باھا ھەققىدە بولسا ئىدى، ئۇنىڭ يولى باشقا ئىدى. ئىشنىڭ جەريانى شۇنداق بولۇپ يەنە شۇنداق ئەرزىمەيدىغان باھانى بەرگىنىدە ئىدى، ئەلۋەتتە بىز ئوتتۇرىغا قويغان نۇقتىلار بويىچە تەنقىدكە لايىق ئەسەرگە كۆز يۇمۇپ ئۆتكۈزۈۋېتىشىنىڭ ناتوغرىلىقىنى ئىزاھلىغان، كۆز يۇمغانلىقىنى تەنقىدلىگەن بولاتتۇق. ئەپسۇسكى ئىش تېخى بۇ باسقۇچتىمۇ ئەمەس. دەرۋەقە، ئىش ئۇنچىلىك ئىلمىي رېلىس ئىچىدە بولغىنىدا تۇتۇلىدىغان پوزىتسىيەمۇ ئەلۋەتتە پەرقلىق بولاتتى. ئەمما مەسىلىنىڭ خاراكتېرى ئۇنداق ئەمەس. بەلكى تامامەن باھا ياكى بېغىشلىما يېزىشقا نە سالاھىيەت، نە ھەققى يوق بىر تېمىدا بۇنداق ئورۇنسىز ۋە نالايىق باھالارنى بېرىپ ئولتۇرۇشتەك مەسئۇلىيەتسىزلىك ئەسلا ئىجابىي چۈشىنىپ بولغىلى بولمايدىغان قەبىھ ھادىسىدۇر. قۇرئان كەرىمدەك بىر مىللەتنىڭ دۇنيالىقى ۋە ئاخىرەتلىكىگە چىراغ تۇتىدىغان بىر ئەسەرگە بۇ دەرىجىدە لاياقەتسىز تىپلانىڭ چىقىپ نالايىق باھالارنى بېرىشى، تەرجىماننىڭمۇ بۇنى بىر شەرەپ تۈسىدە قۇرئان تەرجىمىسىدەك بىر ئىلمىي ئەسەرگە ۋىۋىسكا ئاسقان مىسالى ئېسىۋېلىشى ھەقىقەتەن تەئەججۈپكە لايىق قىلمىشتۇر. تەرجىمانىمىزنىڭ بۇنداق قىلىشىنى ئۆزىنىڭ ئىشىنىڭ ۋەزنىنى ئۆزى دەڭسىيەلمەسلىك، تەۋەلەنگەن تەشكىلات ۋە گۇرۇپپىنىڭ مەنسەپدارلىرىنىڭ قولىدىن ئالقىش - مەدھىيە ئېلىشقا خۇشتارلىق دەپ چۈشىنىپ تۇرساقمۇ، مەزكۇر دوتسېنتىمىزنىڭ بۇنداق قارىسىغا باھالارنى يېزىپ كېتىشىنى، ۋەتەن ئىچىدىكى مەنسەپدار كادىر غوجاملارنىڭ قول ئاستىدىكى مەمۇر شوركىلىرىغا يوليورۇق يېزىپ خاتىرە قىلىپ قويغان شەكلىدە قارىسىغا باھالارنى پۈتۈشلىرىنى، گويا شۇلارنىڭ ئىش بېجىرىش شەكلى بولغان «ئىشنى مۇنداق باشلاپ بەردىم، مۇنداق قىلىشتى»، دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈپ كېتىشلىرىدىن پەرقى يوق باھالارنى «بېغىشلىما» نامى ئاستىدا ئېلان قىلىشلىرىنى، ئەجەبا يۇقىرىقىدەك چۈشەنمەي قانداق چۈشەنگۈلۈك؟

ئىككىنچى بېغىشلىمىدا مۇنداق دېيىلگەن: «ئۇستاز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن رەببىمىزنىڭ سۆزىنى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىش ئۈچۈن 21 يىل كۈچ چىقاردى. ئىزدەندى ۋە ھارماي ئىشلىدى. ئاخىرىدا بىرقانچە ئۆلىما ئۇستازلاردىن تەشكىللەنگەن مەخسۇس گۇرۇپپا بۇ تەرجىمىنى باشتىن ئاخىر كۆزدىن كەچۈرۈپ، تەكشۈرۈپ، سېلىشتۇرۇپ چىقتى. پېقىرمۇ بۇنىڭغا ئىشتىراك قىلىپ كۆزدىن كەچۈردۈم ۋە نازۇك ئورۇنلىرى ھەققىدە كۆز قاراشلىرىمنى تەقدىم قىلدىم. شۇنىڭغا ئىشىنىمەنكى، بۇ قېتىمقى ‹قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى› ئەڭ توغرا، ئەڭ ئىشەنچلىك ۋە بۇرۇنقى بارلىق تەرجىمىلەرنىڭ كەم تەرەپلىرىنى تولۇقلىغان كامىل بىر تەرجىمە بولدى... بىز ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىمۇ پۈتۈن ھاياتىمىزنى ئىسلامغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ‹قۇرئان كەرىم›نىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىرلىرىنى، بولۇپمۇ ھازىرقى ئىلىم تەرەققىي قىلغان دەۋردە ئىشەنچلىك ئۇستازلارنىڭ ئىشتىراك قىلىشى ۋە گۇۋاھلىق بېرىشى بىلەن ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئەڭ توغرا تەرجىمە بولۇپ ئوتتۇرىغا چىققان مەزكۇر تەرجىمىنى قېتىرقىنىپ ئوقۇشىمىز ۋە ئەمەل قىلىشىمىز لازىم»[2].
بېغىشلىمىدىكى يۇقىرىقى باھامۇ ئوخشاشلا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدىن ساۋاتى يوقلىقى ئېكران يۈزىدە قىلغان ۋەز - تەبلىغىدىنلا بىلىنىپ تۇرىدىغان، بۈگۈنگە قەدەر سالام خەتچىلىك بىرەر يازمىسى مەتبۇئات يۈزى كۆرمىگەن بىرىگە ئائىت بولۇپ، ۋەتەن ئىچىدە ئاتالمىش شىنجاڭ ئىسلام جەمئىيەتلىرىگە، شەھەر ۋە ۋىلايەتلىك سىياسىي كېڭەشلەرگە ئەزالىقى سۈپەتلىرى بىلەن مەسجىد ئىماملىقى، جامە خاتىپلىقىغا ئوخشاش جامائەت خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەنلىكىدىن باشقا يېزىق تىلغا دائىر ھېچبىر ئەمگىكى تېپىلمايدىغان، ئەدەبىي يېزىق تىل ژانىرىنىڭ ھەرقانداق بىر تۈرىدە ساۋاتى بارلىقى دەرگۇمان بىرى ئىكەنلىكى ھېچكىمگە سىر ئەمەس. ئەلۋەتتە، تەرجىمىنى كۆرۈپ چىقىشتا ئەسەرنىڭ مۇئەييەن تەپسىرگە ئۇيغۇنلۇقى ۋە مەنە بېرىشتىكى بىر قىسىم نۇقتىلارنى ئوقۇپ مەسلىھەت بېرەلەيدۇ، دېگەن تەقدىردىمۇ ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىگە نىسبەتەن «ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئەڭ توغرا تەرجىمە» دىياگنوزىنى قويۇشقا سالاھىيەت ۋە ئىلمىي سەۋىيە ئەسلا يېتىشمەيدۇ. شۇنداق تۇرۇپ يۇقىرىقىدەك داڭقان پۇتى باھالارنى بېرىشتىن ئايانماسلىقىنىڭ ئۆزىلا مەزكۇر باھاچىنىڭ ئەدەبىي تەرجىمىگە دائىر ئىلمىي ئەمگەكلەرنى باھالاشتا قانداق سۆز ۋە ئۇسلۇب قوللىنىشنىمۇ بىلمەيدىغان دەرىجىدە مىسكىنلىكىنى، ئەدەبىي تەرجىمىچىلىك ساھەسىگە قارا ساۋاتلىقىنى كۆرۈپ يېتىشكە يېتەرلىك. چۈنكى مەيلى مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى بولسۇن، ياكى ھەيئەت تەرجىمىسى بولسۇن ئوتتۇرىدا «خاتا تەرجىمە» ئۇقۇمىغا قارشى توغرا ۋە ئەڭ توغرا ئىبارىسىنى ئىشلىتىشنى زۆرۈر قىلغۇدەك ۋەزىيەت يوق. ئەگەر بار دېيىلسە، مەزكۇر تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا تىلغا ئالغان ۋە ئالدىنقىلارنىڭ خاتاسىنى تۈزەتكەنلىك ئىددىئاسىدىكى ئاساسسىز دەۋالىرى بار. مەزكۇر باھاچى بولسا، ئاپتورغا ھەر تەرەپتىن قوشۇلغانلىق يۈزىسىدىن تەرجىمىنىڭ سۈپەتلىك چىققان ياكى چىقمىغانلىقى، ئەۋزەللىك تەرىپىنىڭ بار ياكى يوقلىقى نۇقتىسىدىن چىقىش قىلىپ باھا بېرىش ئورنىغا يۇقىرىقىدەك «ئەڭ توغرا»، «ئەڭ مۇكەممەل» دېگەن ئىبارىلەرنى ئىشلەتكەن، تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەردە دەۋاتقان ئىددىئالىرىغا ئالدىنئالا تەسلىم بولغان، بۇ تەرجىمىنىڭ ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى «خاتالىقلار»نىمۇ تۈزىتەلەيدىغان تەرجىمە بولغانكىن «ئەڭ توغرا، ئەڭ مۇكەممەل» دېيىلىش كېرەككەن دېگەن مۇددىئاغا ئەل بولۇپ كەتكەن. قىسقىسى، مۇستەقىل ئىلمىي قۇرۇلمىدىن، شۇنداقلا مۇستەقىل خاراكتېردىن يوقسۇزلاشقان بۇ زېھنىيەت نەتىجىدە خاتا ۋە توغرا تەرجىمىلەر ئىچىدە مەزكۇر مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسىنى ئەڭ توغرا ۋە ئەڭ مۇكەممەل دەپ باھالاپ تاشلىغان. ئەگەر مەزكۇر باھاچىنىڭ ئېكران يۈزىدە مەزكۇر تەرجىمىنى روياپقا چىقىرىشتا «قۇرئان كەرىمنىڭ ھەرقايسى تىللاردىكى تۈركچە ۋە ئەرەبچە تەرجىمىلىرىدىن پايدىلىنىپ مۇكەممەل تەرجىمە قىلىپ چىققانلىقى» ھەققىدىكى كالامپاي ئىپادىلىرىغىمۇ دىققەت بەرسەك، ئۆزى چۈشەنمەيدىغان ۋە ساۋاتىنى چىقارمىغان ساھەدە گەپ يورغىلىتىشنىڭ ۋاقتى كەلسە مەدداھنىمۇ ئالىجوقىلاشتۇرالايدىغانلىقىغا شاھىت بولماي تۇرالمايمىز. مەيلى ۋەتەن ئىچىدىكى موللا - ئۆلىمالار ئارىسىدا بولسۇن، ۋەتەن سىرتىدا توپقا قوشۇلغاندىن كېيىنكى ۋەزىيىتىدە بولسۇن قۇرئان كەرىم تەرجىمىچىلىكى ۋە تەتقىقاتىغا يېقىن كەلتۈرگىدەك ئىلمىي نەتىجىلىرى بولمىغان بىرىنىڭ مۇشۇنداق چوڭ خىزمەتكە ئارىلاشتۇرۇلۇشى، ساھەنىڭ ئىلمىي تەنقىد مىزانىغا سېلىنىشى بىلەن بۇ قەدەر ئېغىر مەسىلىلەر ساقلانغان بىر تەرجىمىگە ئىلمىي ساھەدىن نورمال خەۋىرى بار كىشىمۇ ئىشلىتىشتە دىققەت قىلىدىغان «ئەڭ توغرا، ئەڭ مۇكەممەل» قاتارلىق دىياگنوزلارنىڭ ئىشلىتىلىشى ۋە بۇنىڭ نەچچە ئون يىللىق قەلەم - قەغەز بىلەن ھەپىلىشىۋاتقان بىرى بولمىش تەرجىماننىمۇ ھېچقانداق بىئارام قىلماسلىقى كىشىنى ھەقىقەتەن ئەپسۇسلاندۇرماي تۇرالمايدۇ.

ئۈچىنچى بېغىشلىمىدا مۇنداق دېيىلگەن: «تەرجىمە سۈپەتلىك روياپقا چىقىشى ھەمدە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن بولۇشى ئۈچۈن تۈركىيە ئىچى ۋە سىرتىدىن ساغلام ئەقىدىلىك، ئىخلاسمەن بىر گۇرۇپپا ئۆلىمالارنىڭ كۆرۈپ چىقىشىغا سۇنۇلدى. ئۇلار قىممەتلىك ۋاقىتلىرىنى چىقىرىپ باشتىن ئاخىرغىچە، مۆتىۋەر تەپسىر كىتابلىرىغا ۋە قۇرئاننىڭ ھەرخىل تىللاردىكى نوپۇزلۇق تەرجىمىلىرىگە سېلىشتۇرۇپ تولۇق كۆرۈپ چىقتى. مەنمۇ بۇ شەرەپلىك خىزمەتكە قاتنىشىپ، مەدىنە مۇنەۋۋەردە تۇرۇپ، تەرجىمىنى باشتىن ئاخىرغىچە مۆتىۋەر تەپسىر كىتابلىرىغا ۋە قۇرئاننىڭ باشقا تەرجىمىلىرىگە سېلىشتۇرۇپ كۆرۈپ چىقتىم. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ تەرجىمىنى ھەقىقەتەن ھازىرقى زاماندىكى ئەڭ ياخشى ۋە مۇكەممەل تەرجىمە بولدى، دەپ قارايمەن»[3].

تۆتىنچى بېغىشلىمىدا مۇنداق دېيىلگەن: «پېقىرمۇ بۇ مۇبارەك ئەسەرگە، بولۇپمۇ ئەڭ نازۇك، ئىنچىكە نۇقتىلىرىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىپ، ئانالىز قىلىپ چىقتىم. نوپۇزلۇق تەپسىر ۋە تەرجىمىلەرگە سېلىشتۇرۇپ كۆردۈم. بۇ ئەسەر پىشقان ئىستىبداتلىق بىر ئالىمنىڭ قولى بىلەن روياپقا چىققان، ئەتراپلىق تەكشۈرۈلۈپ سۈپەتلىك تەھرىرلەنگەن، نوپۇزلۇق تەپسىر ۋە تەرجىمىلەرگە سېلىشتۇرۇلۇپ ئىنچىكىلىك بىلەن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن ھەم ئىلگىرىكى ‹قۇرئان كەرىم›نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىلىرىدىن تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈلگەن، كەم تەرەپلىرى تولۇقلانغان، ئەڭ ئىشەنچلىك، تولىمۇ سۈپەتلىك ۋە مۇكەممەل بىر ئەسەر بولۇپ چىققان. ئىلمىي خىزمەتلەردە مەنبە سۈپىتىدە قوللىنىشقا تامامەن لايىق بولۇپ روياپقا چىققان بۇ ئەسەر ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن تولىمۇ مەنپەئەتلىك ئىلىمدۇر»[4]. يۇقىرىقى ئىككى بېغىشلىمىمۇ مەزمۇن جەھەتتىن ئالدىنقىدىن پەرقى يوق بولۇپ، ئوخشاشلا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدىكى دىنىي ئەسەرلەرگە قىلچە چىشى پاتمايدىغان، ئومۇمەن ئاغزاكى مەدرىسە تەرجىمىسى سەۋىيەسىنىڭ سىرتىغا چىقىپ باقمىغان، ئەدەبىي تىل بابىدا ئوخشاشلا سالام خەت چاغلىق بىرەر يازمىسى مەتبۇئات يۈزى كۆرمىگەنلەر ئەسەرگە باھا بېرىپ كەتكەن. باھا بەرگەندىمۇ ئوخشاش مەزمۇننى تەكرارلاشتىن باشقا ئىش بولمىغان. پەرقلىق نۇقتىئىينەزەردىن كۆزەتكەنلىك ئىپادىلىرىمۇ يوقنىڭ ئورنىدا. قارايدىغان بولساق، مەزمۇن جەھەتتىن ھەممىسىنىڭ تۇشمۇتۇشتىن ئۇرغۇلىماقچى بولغىنى ئەسەرنى ئۆزى قاتارلىق بىر گۇرۇپپا «ئۆلىما»نىڭ كۆرۈپ چىققانلىقى، كۆرۈپ چىققان چاغدا تەپسىرلەرگە ۋە باشقا تىللاردىكى تەرجىمىلىرىگە قاراپ سېلىشتۇرۇپ چىققانلىقى ۋە ئەسەرنىڭ «ئەڭ ياخشى»، «ئەڭ ئىشەنچىلىك»، «ئەڭ سۈپەتلىك»، «ئەڭ مۇكەممەل»، «ئەڭ توغرا» بولغانلىقى قاتارلىق ماقامغا كەلمەيدىغان ئىچى قۇرۇق دەبدەبىلىك باھالارنى شاتۇتىيدەك تەكرارلاش بولغان. ھەتتا ئۆمرىدە ئىلمىي مەنبە بېرىپ بىر پارچە ماقالە يېزىپ باقمىغانلىقىغا باقماي، ئىلمىي مەنبە دېگەننىڭ ئى سىدىن خەۋرى يوقلىقىغا قارىماي مەزكۇر قوراشتۇرما، بۇزۇق مېتودلۇق «تەرجىمە»نى «ئىلمىي خىزمەتلەردە مەنبە قىلىش» تەشەببۇسىمۇ ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ئومۇم ۋەزىيەتكە قارالسا بۈگۈنكى ۋەتەن ئىچىدە قىرغىنچىلىقنىڭ شىددەت بىلەن داۋاملىشىشى ۋە ھەقىقىي ئالىم - ئۆلىمالارنىڭ ساغلام ئىلمىي سەھنىسى بولماسلىقتەك پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئۆزلىرىگە ئۆزلىرى «ئۆلىما» قالپىقىنى تاقىۋالغان بۇ توپ يىللاردىن داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقان تەبلىغچىلىكنى ھۈنەر قىلىشتىن ھالقىپ قەلەم ساھەلىرىنىمۇ پېتىغلاشقا چۈشكەن. قەلەم سەھنىلىرىدىمۇ ئۆزلىرىنى باھالاشقا سالاھىيەتلىك دەپ قارىۋالغان. ئىلمىي خىزمەتنىڭ ئەھلى بولماسلىقىغا قارىماي، نوقۇل «موللا»، «ئۆلىما» ئاتىقىنى كىيىۋالغانلىقى ۋە «ئ‍ۆلىمالار» سۆزى ئىشلىتىلىپ قۇرۇلغان ھەمدە مۇئەييەن دەرنەك بويۇنتۇرۇقى ئاستىدىكى بىر تەشكىلاتنىڭ مەنسۇپلىرى بولغانلىقى ئۈچۈنلا قۇرئان كەرىم تەرجىمە تەتقىقاتىغا، يەنە كېلىپ ئوتتۇز يىلدىن ئاشقان ئۇيغۇر دىنىي ئەدەبىيات ۋە دىنىي ئەسەر تەرجىمىچىلىكى ساھەسىگە باھاچى بولۇۋېلىشقان، خىيالىغا كەلگەنچە بىلجىرلاپ بۇزۇق مېتودلۇق قوراشتۇرما تەرجىمىنى ئۇچۇرۇشتىن باشقىنى قىلمىغان. ئەمەلىيەتتە، ھەقىقىي ئۆلىما ياكى ھەرقانداق بىر ساھە ئەھلى مۇھەممەد سالىھ ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىنى بىر يانغا، ئېچىپ قويۇپ مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمىسى»نى يەنە بىر يانغا قويۇپ ئاچىسلا، بىز تەنقىدلىگەن نازۇك ۋە چوڭقۇرلۇق تەلەپ قىلىدىغان نۇقتىلارغا دىققەت قىلمىسىمۇ بىر سېلىشتۇرۇپلا ئۈچىنچى تەرجىمىنىڭ ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ قوراشتۇرۇلمىسى، كۆچۈرۈلمە ۋە ياپسارلىما نۇسخىسىدىن باشقا ئەمەسلىكىنى بايقىيالايدۇ. بۇنچە رەڭۋازلىق ئارىلاشتۇرۇپ تۇرۇپ ئانچىكى ئۆزگەرتمىلەرنى قىلىپلا ئۈستىگە ئىسمىنى يېزىۋېلىپ پالانچىنىڭ قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى دەۋېلىشنىڭ نومۇس ئىكەنلىكىنى، بۇنى قارىسىغا ئۇچۇرۇپ كۆتۈرمىكەشلىك قىلىشنىڭ ئۆزىگىمۇ، دىنىي ساھەگىمۇ سەت ئىكەنلىكىنى، ھەددى ۋە ھەققى ئەمەس بىر ساھە بارىسىدا سۈنئىي ئاتاق ۋە سۈنئىي نوپۇزغا تايىنىپلا باھا بېرىشنىڭ ئېغىر دەرىجىدە مەسئۇلىيەتسىزلىك، چاكىنلىق ۋە تېتىقسىزلىق بولىدىغانلىقىنى پەملەيدۇ. ئەلۋەتتە بۇنى بايقاش ئۈچۈن مەخسۇس ئۆلىما ئاتىقىدىكى بىرى بولۇش ياكى بىرەر ساھەنىڭ شۇناسى بولۇشمۇ كېرەك ئەمەس. ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدىن راۋان ساۋاتى بار، دىنىي ساھەدىن ئازدۇر - كۆپتۇر مەلۇماتلىق ھەرقانداق بىر كىشى ئۈچ تەرجىمىنى ئېچىپ ئوقۇپ باقسىلا قىينالمايلا ئۈچىنچى تەرجىمىنىڭ دەسمىيسىنىڭ قەيەردىن قەيەرگىچىلىكىنى دەڭسىيەلەيدۇ. ئەجەبا مانا مۇشۇنداق تۆۋەن سەۋىيەدىمۇ پەرق ئەتكىلى بولىدىغان بىر «تەرجىمە»نى «ئەڭ مۇكەممەل»، «ئەڭ ئىشەنچلىك»، «ئەڭ سۈپەتلىك» دەپ باھا بېرىش قەيەرچە قاشاڭلىق، قەيەرچە داپيۈزلۈك؟! بىز تەرجىماننىڭ ئۆزى تىلغا ئالغان ۋە ئاتالمىش ئۆزگىچىلىك نامى ئاستىدا داۋراڭ سالغان نۇقتىلارنىلا ئىلمىي تارازىغا سېلىش بىلەن ئىددىئالىرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنىڭ تەپسىر ئىلمىگىمۇ، شۇنداقلا ئەقەللىي تىلشۇناسلىق ۋە تەرجىمىشۇناسلىق پىرىنسىپلىرىغىمۇ توغرا كەلمەيدىغان ئەجەللىك خاتالىقلارغا تولغانلىقىنى، ئىلمىي مېتود ۋە تەرجىمىدىكى بۇزۇقلۇقلارنى كۆرسىتىپ بەردۇق. نەتىجىدە نەچچە بابقا سوزۇلىدىغان توختىلىشقا تېگىشلىك بىرمۇنچە مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ تېخى تەرجىماننىڭ ئىددىئا قىلغان جايلىرى خالاس! ناۋادا بىز 609 بەتلىك مەزكۇر «تەرجىمە» ئەسەرنىڭ ئىچىگە تەپسىلىي شۇڭغۇپ قالىدىغان بولساق، يەنە قانچىلىك مەسىلىلەر سۆرۈلۈپ چىقىدۇ، بۇنىسىنى نورمال ئەقىل ئىگىسى ئوڭايلا تەسەۋۋۇر قىلالايدۇ. ئەجەبا، شۇنچە غەلدىغەشلەر، ئۇ قەدەر كۆپ كۆچۈرمە ۋە قوراشتۇرمىلاردىن سىرت ماڭدامدا بىر بىنورماللىقى كۆزگە پۇتلىشىپ تۇرىدىغان بىر تەرجىمە ئەسەرگە يۈرەكنى قاپتەك قىلىپ ئىلىم ۋە ئۆلىمالىق نامىدىن «ئەڭ ئىشەنچلىك»، «ئەڭ ياخشى»، «ئەڭ توغرا»، «ئەڭ مۇكەممەل» دېگەندەك ئاسمان - پەلەك باھالارنى قانداقمۇ بەرگىلى بولىدۇ؟! قانداق ۋىجدان بۇنداق سۈنئىي باھالارنى لاياقەتسىز تەرجىمىگە بېرىشنى راۋا كۆردى؟ بۇنىسى ھەقىقەتەن مۇئەمما. توغرىسى مەسئۇلىيەتسىزلىكتە ئۇچىغا چىققان بۇنداق قاراملىقلارنىڭ، ئىلمىيلىكتىن نېسىۋە ئالمىغان چاكىنا قىلمىشلارنىڭ ئىلىم ساھەسىدە، يەنە كېلىپ قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىدەك ۋەزنى ئېغىر ۋە مەسئۇلىيىتى چوڭ بىر خىزمەتتە كۆرۈلۈشى دىنىي ئىلىم تارىخىمىزغا چۈشكەن قارا داغدىن باشقا ئىش ئەمەس. شۇنداقلا بۇنى قۇرئان كەرىم تەرجىمەشۇناسلىق تارىخىمىزدىكى ئەڭ چوڭ سەتچىلىك، ئۆلىما نامى ئاستىدا ھەمدە كوللېكتىپ شەكىلدە سادىر قىلىنغان ئەڭ چوڭ مەسئۇلىيەتسىزلىك دەپ مۇئەييەنلەشتۈرمەكتىن باشقا چارە ھەم يوق.

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] دوتسېنت دوكتور ئاتائۇللاھ شاھيارنىڭ بېغىشلىمىسى، مەنبە: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 665 - بەت. 
[2] ئاتائۇللاھ خەلپەتھاجىمنىڭ بېغىشلىمىسى، مەنبە: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 667 - بەت. 
[3] مۇسا داموللاھاجىمنىڭ بېغىشلىمىسى، مەنبە: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 670 - بەت. 
[4] مۇھەممەدئىمىن مەخسۇم ھاجىمنىڭ بېغىشلىمىسى، مەنبە: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 671 - 672 - بەتلەر.

قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (16)

2-ئىلىمگە خىيانەت، ئەجدادقا ئاھانەت
ئەسەرنىڭ ئاخىرقى قىسمىغا بېرىلگەن بېغىشلىما قىسمىدا ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكىلى بولمايدىغان يەنە بەزى نۇقتىلار بار. ئۇ بولسىمۇ، ئەسەرنىڭ يۇقىرىقىدەك سالاھىيەت ۋە لاياقەت مەسىلىسىدە شەرتى توشمايدىغانلارنىڭ كۆرۈپ چىقىشىغا سۇنۇلۇشىدۇر. بۇنداق بىر نازۇك، ۋەزنى چوڭ ئىلمىي خىزمەتنى كۆرۈپ چىقىش ۋە پىكىر - تەكلىپ ئېلىشتا چوقۇم لىللا بولغان ئىلمىي باھانى بېرىشكە لاياقەتلىكلەرنى ئىزدەپ تېپىش، ئەسەرنى قۇرئانشۇناسلىق، تەرجىمەشۇناسلىق ۋە ئەدەبىي تىل نۇقتىسىدىن بىرلەشتۈرۈپ كۆرۈپ بېرەلەيدىغان، تەرجىمىنىڭ قايسى دەرىجىدە ئورجىنال ۋە خاسلىق يارىتالىغانلىقىنى دەڭسىيەلەيدىغان، ئەسەر تەرجىمىسىنىڭ قايسى تەرەپتىن مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققان، قايسى تەرەپتىن يېتەرسىز قالغان، دېگەن تەرەپلىرىنى بايقاپ پىكىر تەكلىپ بېرەلەيدىغانلارنىڭ كۆرۈپ بېرىشىگە، تەھرىرلىشىگە سۇنۇش بۈگۈننىڭ ئىلىم ئاتموسفېراسىدا ئەقەللىي مەسئۇلىيەت جۈملىسىدىندۇر. ھالبۇكى، بىز بېغىشلىما يېزىپ بەرگۈچىدىن تارتىپ تەكشۈرۈپ چىقىشقا ئۇيۇشتۇرۇلغان گۇرۇپپىغىچە بولغان كىشىلەر توپىدا بۇنداق لاياقەتكە چۈشىدىغان سېيمالارنى ئۇچرىتالمايمىز. ئەكسىچە لاياقەتكە چۈشىدىغان سېيمالار ئىشنىڭ گىرۋەك قىسمىدا، ئىلمىي خىزمەتكە قول تىقىپ باقمىغان، قول تىقسىمۇ ئادەتتىكى تەرجىمە ماقالە تۈزىتىشكىمۇ شەرتى ئالدىراپ توشمايدىغانلار ئىشنىڭ بېشىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان. بۇنى ئاپتورنىڭ ئىككىنچى نەشر ھەققىدە بەرگەن ئوچۇقلىمىسىدىن كۆرۈۋالغىلى بولىدىغان بولۇپ، مەسىلەن، تەرجىمانىمىز ئەسەرنىڭ بىرىنچى نەشرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈش خۇسۇسىدىكى بايانىدا قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشتە ئالدى بىلەن ئەبۇبەكرى قارىھاجىم ئىسىملىك شەخس بىلەن قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە باشلىغانلىقىنى، ئارىلىرىدا مۇزاكىرە قىلىپ تارتىشىپ قالغاندا ساۋاقدىشى دوكتور ئابدۇلئەزىز بىلەن مۇزاكىرە قىلغانلىقىنى، نەتىجىدە قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە گويا بىر ئەدەم يېتىشمىگەندەك نەزىرىدىكى ئىستېداتلىق ئۆلىما دەۋالغان ئاتائۇللاھ خەلپەتھاجىم، ئەبۇ بەكرى قارىھاجىم، ئوبۇلقاسىم قارىھاجىم، مۇھەممەد ئىمىن قارىھاجىم، ئابدۇلقەييۇم داموللام ئاتلىق كىشىلەرنى تەكشۈرۈپ چىقىشقا ئورۇنلاشتۇرغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ[1]. يەنى، بۇ ئىشتا يىللاردىن ئىلمىي خىزمەتنى توختاتماي كېلىۋاتقان، سالاھىيەت ۋە لاياقەت بابىدا تەكشۈرۈشكە لاياقىتى چۈشىدىغان دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھقا ئوخشاش سېيمالار يوق. ئەكسىچە بىر پارچە سالام خەتنىمۇ جايلاپ يازالىشىدىن ئۈمىد كۈتۈلمەيدىغان بىر تالاي تىپلار تەكشۈرۈش ھەيئىتى قىلىپ ئۇيۇشتۇرۇلغان. ئوبۇلقاسىم ئەھمەدى، مۇھەممەد ئىمىن ئىسىملىك شەخسلەر ژۇرنالىستلىقى، ئازدۇر كۆپتۇر دىنىي ژۇرناللاردا يازمىسى ئېلان قىلىنغان، تۆۋەن سەۋىيەلىك كىتاب ئەسەرلەرگە قول تىققان، قەلەم ئىشى بىلەن ئالاقىسى بار دېگەندىمۇ سۆزلەۋاتقان نۇتۇقى، يازغان ئىنشالىرىدىن، چىقىرىۋاتقان ماقالە ۋە كىتابچىلىرىدىن قۇرئان تەتقىقاتىغا، قۇرئان كەرىم تەرجىمە تەتقىقاتىغا ئارىلاشتۇرۇشقا ئەرزىگۈدەك، مەخسۇس بېغىشلىمىسىنى ئېلىپ شاھادىتىنى ئىلمىي ساھەدە ئېتىبارغا ئالغۇدەك ئەھۋالدا ئەمەسلىكى بىر ئەمەلىيەت. شۇنداقلا مەزكۇر شەخسلەرنىڭ سۈنئىي باھالىرىنى مەخسۇس مېنىڭ ئەسىرىمنى مۇئەييەنلەشتۈردى، دەپ بازارغا سالغۇدەك ئەمەسلىكى ئۇلارنىڭ يېزىۋاتقان ۋە سۆزلەۋاتقان نەرسىلىرىنىڭ سەۋىيەسىدىن مەلۇملۇق. بولۇپمۇ، تەشكىللەنگەن گۇرۇپپىغا ئەبۇبەكرى قارىھاجىم ئاتلىق كىشىگە ئوخشاش نە ئىلمىنىڭ تايىنى يوق، نە سەۋىيە ساپاسىنىڭ تايىنى يوق، ۋەتەندىكى مەدرىسە ئوقۇش ۋە بىر قىسىم دەرسلىك ئۆگەتكەنلىك تارىخىدىن باشقا ئىلمىي ساھەدە ھېچبىر تۆھپىسى بولمىغان، چەتئەلدە شۇنچە يىل لاغايلاپ يۈرۈپمۇ ئەپلەپ بىرەر ئۇنىۋېرسىتېتنىمۇ پۈتكۈزمىگەن، نە بىرەر ئىلمىي خىزمىتىنىڭ، نە قەلەم قۇۋۋىتىنىڭ تايىنى يوق بىرىنى ئاتالمىش 21 يىل كۈچ سەرپ قىلغانلىق ئىددىئاسى قىلىنغان بىر ئىلمىي خىزمەتكە ئارىلاشتۇرۇش، ئەڭ كۆپ كۆرۈپ چىقىش ئىشىنى، يەنى قىلچە سەۋەنلىككە يول قويۇشقا بولمايدىغان نازۇك ۋە ئىنچىكە بىر خىزمەتنى تۇتقۇزۇش قارىغۇغا مىلتىقنى ئامانەت قىلىپ تۇتقۇزغاندىن باشقا ئىش ئەمەس. قارىغۇغا تۇتقۇزۇلغان مىلتىق يا زايە بولىدۇ، ياكى قانداق تاپشۇرغان بولسا شۇ پېتى ئىگىسىگە قايتىدۇ. قارىغۇنىڭ قولىدا ساق تۇردى دېگەندىمۇ، تاپشۇرۇلغان مىلتىق قانداق بولسا شۇ پېتى چىرىسا چىرىيدۇكى، يېڭىلانمايدۇ. دات باسسا باسىدۇكى، ئۇنىڭ قولىدا يېڭىلانمايدۇ. ئاددىيسى ئاسراش تۈسىدىكى چۇۋۇپ قايتا قۇراشتۇرۇلۇشلارمۇ قىلىنمايدۇ. قارىغۇ مىلتىقنى سىلاپ سىيپاپ ئۇنىڭ تۆمۈردىن ياسالغان مەھسۇلاتلىقىنى بىلەلىشى، ھەتتا قولىدىكىنىڭ قايسى تىپتىكى مىلتىق ئىكەنلىكى ھەققىدە يۈزەكى مەلۇماتىغا تايىنىپ بىلەلىشى مۇمكىن. لېكىن ئۇنىڭ مىلتىقنى چۇۋۇپ قۇراشتۇرالىشى، زاپچاسلىرىنىڭ چۈرۈك ياكى بېجىرىملىقىنى، كونا ياكى يېڭىلىقىنى، قايسى زاۋۇتقا تەۋە زاپچاس ئىشلىتىلگەن، ئۇزۇنغا پايلىشى قانچىلىك دېگەنلەرنى بىلەلىشى مۇمكىن ئەمەس. ئىشنى تاپشۇرۇشتا ئۇنىڭ مۇتەخەسسىسىنى تېپىپ تاپشۇرماسلىق قانچە ئەيىبلىك ۋە مەسئۇلىيەتسىزلىك بولسا، چامىسى يەتمەيدىغان، قولىدىن كەلمەيدىغان ئىشقا خېرىدارلىق قىلىشمۇ شۇنچە مەسئۇلىيەتسىزلىك، بەغەرەزلىكتۇر. يەنە كېلىپ شۇنچە ئېغىر مەسىلىلەر بار، ساھەنىڭ ئىلمىي تارازىسىغا سالسىلا دەسمىيسى غالتەككە چىقىپلا تۇرىدىغان بىر تەرجىمە ئەسەرنى قاراپ تۇرۇپ ئاسمان - پەلەك دەبدەبىلىك سۆزلەر بىلەن ئۇچۇرۇپ نالايىق سۈپەتلەر بىلەن باھا بېرىش ئىلىمگە قىلىنغان ئوپئوچۇق خىيانەت، ساختا شاھادەتتۇر. ئەلۋەتتە قۇرئان كەرىمنى قايتا تەرجىمە قىلىشتەك بۇنداق كاتتا ئىشتا كۈنىمىزدە مىسىر ۋە تۈركىيەدە تەپسىر ساھەلىرىدە ئالىي بىلىم تەھسىل قىلىۋاتقانلاردىن بىرەر سېيمانىڭ تىپىلمىغانلىقىمۇ بىر مەسىلە. يەنە كېلىپ دوكتور ئابدۇلئەزىزدەك كۈنىمىزدە ساھەنىڭ ئەڭ لاياقەتلىك دېيىشكە بولىدىغان كىشىلىرىنىڭ، يەنە كېلىپ مەزكۇر قۇرئان تەرجىمىسى خۇسۇسىدا لىللا سۆز قىلىشقا ئەڭ سالاھىيەتلىك كىشىلەرنىڭ ئۇشبۇ خىزمەتتە كۆرۈلمەسلىكى، ئەسەر ھەققىدە ھېلىغىچە ئاشكارا بىرەر پىكىر بەرمەي كېلىۋاتقانلىقىمۇ ئويلىنىشقا تېگىشلىك ھادىسە. چەتئەلدە شۇنچە كۆپ ئىلاھىيەتچى ۋە دىنىي ساھەنىڭ ئەھلىلىرى تۇرۇپ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى بۇ دەرىجىدە چاكىنا باھالارغا يۇغۇرۇپ تۇرۇپ تاۋار مالدەك تەشۋىق قىلىشلارغا سۈكۈت قىلىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ ئەسلىي سەۋەب - ھېكمىتىمۇ ھازىرچە بىزگە قاراڭغۇ. شۇنداقلا قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىنىڭ بۇ قەدەر پايخان قىلىنىشىغا ئىسلامىي ئىلىملەر تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان بىر تەتقىقات ئورگىنىنىڭ، مۇھىمى مىللەتكە پىكىر ۋە پەتىۋاسى مەقبۇل كۆرۈلىۋاتقان بىر ئىلىم ئەھلىنىڭ سۈكۈتنى لازىم تۇتۇۋاتقانلىقىمۇ كىشىگە ھەر خىل سوئال ئىشارەتلىرىنى تاشلىماي تۇرالمايدۇ. لېكىن ئوتتۇرىدا مەلۇم بولغىنى ۋە كەسكىن پىكىر بىلدۈرۈش كېرەك بولۇۋاتقىنى قۇرئان تەرجىمىسىدەك ۋەزنى چوڭ بىر ئىشتا ساھەگە ھەقىقىي چىشى پاتىدىغانلارنىڭ ئارىلاشمىغانلىقى، ئارىلاشتۇرۇلغانلار تەرىپىدىن بېرىلگەن باھا ۋە گۇۋاھلىقلارنىڭ، يېزىلغان تەقرىزسىمان كۆپتۈرمىلەرنىڭ بولسا، لىللالىقتىن قىلچە نېسىۋە ئالمىغانلىقى، ساختا شاھادەتلەرنىڭ بازار تاپقۇزۇلغانلىقىدۇر.

---
ئىنكاس ۋە مۇنازىرىلەر

تامر زيزو: موشۇ يازمىدا كەتكۈزۈپ قويغان يېرىڭىز نېمە دېگەندە ، باشقىلارنى تەنقىدلەپ ئىسىملىرى بىلەن ئاتاپ كەينىدىن دوكتۇرنىڭ ئىسمىنى ماختاپ تىلغا ئالغانلىقىڭىز ، بۇنداق قىلىش بىلەن دوكتۇرنى تولىمۇ ئوڭايسىز ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويغانلىقىڭىزنى ھېس قىلدىڭىزمۇ ، نۇرغۇنلىغان كىشىلەردە ئاپتور دوكتۇرنىڭ يېقىن ئادىمى ئىكەن دەيدىغان پەرەزلەر تەبئىي شەكىللىنىپ قالىدۇ ، ۋە ھەتتا بەزىلەر دوكتۇر ئۆزىنىڭ ئىناۋىتىنى ۋە ئابرويىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن يازدۇرۇپتۇ دەيدىغان خاتا گۇمانلار شەكىللىنىدۇ ، ھالبۇكى دوكتۇر سىزنىڭ كىملىكىڭىزنى بىلمەيدىكەن ، مەندە ئىلگىركى يازمىڭىللىرىڭىزدىن پەيدا بولغان پەرەز شۇكى « مۇئەللىپنىڭ كىم ئىكەنلىكىگە نۇرغۇنلىغان كىشىلەر قىزىقىۋاتىدۇ ، بەلكىم دوكتۇر بىلىشى مۇمكىن » دېگەندىن ئىبارەت ئىدى ، ھالبۇكى دوكتۇرمۇ سىزنىڭ كىم ئىكەنلىكىڭىزنى بىلمەيدىكەن ، ھەممە ئادەم مەندەك ياخشى گۇمان قىلمايدۇ دە ، ھازىر دوكتۇر قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈپ قالدى ، بۇ ئىشلار دوكتۇر بىلەن باشقا ئەھلى ئىلىملەرنىڭ ئارىسىغا سوغوقچىلىق سەپ قويمىسا بولاتتىغۇ ئىشقىلىپ ....

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: تامر زيزو غا: قارىغاندا مۇھەممەد يۈسۈپ بىلەن دوكتور ئابدۇلئەزىز ئارىسىدا كىمگە ياخشىچاق كۆرۈنۈشنى دەڭسەپ بولالماي تەمتىرەۋاتقانلار ئاز ئەمەستەك. ئەپسۇس، ئۇنداقلارغا بۇ تېمىدا تەگكۈدەك نان چىقمايدۇ. سىز ئۆزىڭىز دەۋاتقان خاتا گۇمانلار ئۆزىڭىز سۈپەتلەۋاتقاندەك خاتا گۇمان. ئۇنى راستتەك ئويلاپ ئالدىن خۇدۈكسېرەش ھاجەتسىز. يازمىنى ھەركىم ئۆزىنىڭ سىغىمى ۋە ساپاسىغا بېقىپ چۈشىنىۋالدىغان ئىش ئادەملەر دۇنياسىدا ساقلانغىلى بولمايدىغان ھادىسە. ماختاش بىلەن مۇئەييەنلەشتۈرۈش ئارىسىدىكى پەرقنى بىلەلمىگۈچىنىڭ بۇ يازمىنى ئوقۇپ چۈشىنەلىشىدىن ئۈمىد يوق. ھەم بۇنچىلىك پەرقنى بىلەلمىگۈچىنىڭ توغرا گۇمانى بىلەن خاتا گۇمانى ئارىسىدىمۇ پەرق يوق. بۇنداقلارنىڭ ھالىغا قاراپ سول تەرەپكە ئۈچنى تۈكۈرۈۋېتىشتىن باشقىسى ئەرزىمەيدۇ. يازمىنى ئ‍وڭ تۇتۇپ ئوقۇسىڭىز دوكتور مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن، مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەندىمۇ ئاقىلغا ئىشارەت نادانغا جۇۋالدۇرۇز تەرىقىسىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئاتالمىش تەرجىمىسىنى نەشرگە چىقىرىشتا قىلغانلىرى ئوتتۇرىدا تۇرۇپتۇ. دوكتورنىڭ ئىسمىنى قۇرئان تەرجىمىسى ئىشىدا تىلغا ئالغىنى مەن ئەمەس، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئۆزى. بۇنداق ئەھۋالدا ئوبزور قىلغان ئىكەنمەن ئۇيغۇرچە دىنىي ئەسەرلەردە نام - نىشانى يوق، ئۈستىلىك قىلغان ئىشىنىڭ بەرباتلىقى كۆز ئالدىمىزدا پاكىت بولۇپ تۇرغان لاياقەتسىز تىپلارنى ئىشنىڭ بېشىغا قويۇپ، دوكتورنىڭ ئىسمىنى ياردەمچى رول ئالغۇزغاندەك تىلغا ئېلىپ ئۆتۈپ كەتسە، ئېغىر مەسىلە بار بىر تەرجىمە ھەققىدە نە تەقرىزدە، نە ئەسەر ھەققىدە دوكتوردىن بىرەر ئېغىز گەپ چىقمىغان بولسا، بۇنى ئوبزوردا سوراقلاش ئەقەللىي ئىش بولىدۇ. دوكتور ئۈچۈن ئوبزوردا دېيىلگەن گەپ ئۇنىڭ بۇ تەرجىمىنى تەكشۈرۈش ۋە باھا بېرىشكە لاياقىتى ئەڭ توشىدىغان ئىلىم ئەھلى ئىكەنلىكى بولدى. بۇنىڭ نەرى ماختاش. ئەگەر سىز دوكتورنى لاياقىتى يوق دەپ قارىسىڭىز ۋە مېنىڭ بۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈشۈمنى ماختاش دەپ ئويلىسىڭىز ئۇ باشقا گەپ. دوكتورنى ماختاپتۇ دېيىش ئۈچۈن مۇنداق ئىككى نۇقتىدىن ئېتىراز قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. بىرىنچىسى دوكتورنىڭ بۇ ئىشقا لاياقىتى يوقلۇقىنى دەلىللەش كېرەك. ئەمما بۇ تەرجىمىدە دوكتورنىڭ تەكشۈرۈشكە قاتناشمىغانلىقىنى بىلدۇق. ئاۋۇ ئىسمى تىلغا ئېلىنغانلارنىڭ لاياقىتى يوقلۇقىغا مۇشۇ ئوبزوردا كەلتۈرۈلگەن دەلىللىك بارلىق تەنقدلەر پاكىتتۇر. چۈنكى، ئەسەرنىڭ مانا مۇشۇنداق تەنقىدكە تېگىشلىك بولۇشىدا ئاشۇ لاياقەتسىز باھاچىلارنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتى بار. شۇڭا ئۇلار لاياقەتسىز دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن ۋە دەلىللەرگە بىنائەن تەنقىدلەنگەن. ئىككىنچىدىن، دوكتورنى ماختىدى دېيىش ئۈچۈن دوكتور ئ‍ەگەر ئاشۇلار بىلەن بىر سەپتە بولۇپ، ئۇلار بىلەن ئوخشاش تەقرىز يازغان يېرى بولسا، مەزكۇر ئوبزوردا دوكتورنى قايرىپ قويۇپ ئاۋۇلارنى تەنقىدلەپ، دوكتورغا ئىجابىي باھالار بېرىلگەن بولسا ئىدى، ئۇ چاغدا ئاۋۇلارنى تەنقىدلەپ دوكتورنى ماختىدى دېيىلسە ئۇ چاغدا ئېتىراز تۇتارلىق ھېسابلىناتتى. ئەمما ھەر ئىككى نۇقتا ئوبزوردا مەۋجۇت ئەمەس. ئەگەر ئېتىرازچى دوكتورنى لاياقەتسىز دەپ قارىسا، مېنىڭ لاياقەتلىك دېگەن مۇئەييەنلەشتۈرۈشۈمگە قايىل بولمىسا، ئۇنىڭ نەزىرىدە مېنىڭ دوكتورنى ماختىغان بولۇشۇم توغرا ئىددىئا بولىدۇ ۋە مەن بۇ نۇقتىدا ئۇنىڭ بىلەن مۇنازىرلىشىشكە تەييار. ئۇنداق دەپ قارىمىسا، يازمىدا دوكتورنى لاياقەتلىك دېيىلگەنلىكىنى ماختىدى، دەۋالغان بولسا، بۇ ئوپئوچۇق تۆھمەتتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئەگەر بۇ ئېتىرازچى كاللىسىنىڭ ۋېنتىسى كېسىپ ئۇلانغانلار تائىپىسىدىن بولمىسىلا ئوبزوردا يەنە دوكتور ئابدۇلئەزىز ۋە ئۇنىڭ تەتقىقات ئورگىنىغا قارىتا ئىمالىق تەنقىد بېرىلگەنلىكىنى كۆرۈپ ئالالايدۇ. ئابدۇلئەزىزغىلا ئەمەس، سىز قاتارلىق دىنىي ساھەنىڭ نېنىنى يەۋاتقان تالىپلارغىمۇ ئورتاق ئىمالىق تەنقىد مەۋجۇت. ئىمالىق تەنقىدتە ئابدۇلئەزىز ۋە ئورگىنىنىڭ سۈكۈتى سوراقلانغان، ئۇنىڭ دىنىي ساھەنىڭ مەقبۇل ۋە ئېتىبارلىق شەخس بولۇش سۈپىتى بىلەن نېمىشقا بۈگۈنگە قەدەر ئەسەرگە قارىتا پىكىر بەرمىگەنلىكىنىڭ ئىجابى ۋە سەلىبي چۈشىنىشكە بولىدىغان سوئال ئىشارىتى تۇغدۇرىدىغانلىقى ئەسكەرتىلگەن. ئەمەلىيەتتىمۇ، دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ شۇنچە ۋاقىت بۇ ھەقتە پىكىر بەرمەسلىكى ئىلىم ساھەسىدە سوراقلىنىشقا تېگىشلىك مەسىلە. نېمىشقا ھېلىغىچە سۈكۈتتە تۇرىدۇ. قۇرئان تەتقىقاتى بۇ قەدەر پايخان بولۇۋاتسا بۇ ھەقتە ئۇ ۋە تەتقىقات ئورگىنى نېمە ئۈچۈن سۈكۈتتە؟ ئەلۋەتتە بۇنىڭمۇ ئىجابىي ۋە سەلبىي ئىككى تەرەپتىن چۈشىنىشكە بولىدىغان تەرىپى بار.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: تامر زيزو غا: داۋامى (1) بىرىنچى ئېھتىماللىق، دوكتور ئابدۇلئەزىزگە ئىلىم ۋە ئىلىم ساھەسىدىكى بۇ خىل بۇلغىنىشقا قارىتا سۆزلەشنىڭ ۋەزنىدىن مۇھەممەد يۈسۈپ بىلەن بولغان ئۇزۇن يىللىق ساۋاقداشلىق مۇناسىۋەتنىڭ ۋەزنى ئېغىر كېلىپ قالغان. شۇڭا كۆڭۈل ئاغرىقى ياكى ئۆزى بىلىدىغان سەۋەبلەر تۈپەيلى بۈگۈنگىچە سۈكۈتتە. بۇ ئىشنىڭ سەلبىي تەرىپى. ئىككىنچى ئىھتىماللىق، ئابدۇلئەزىز گەرچە ئىسمى كىتابنىڭ بىر بۇرجىكىدە تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ئەسەرگە قارىتا كەمىنىدەك ئەستايىدىل قاراپ چىقىپ بولالمىغان، ئەسەرگە ئەستايىدىل قاراپ بولالمىغان ئەھۋالدا ئەتراپلىق بىرەر پىكىرگە كەلمەي تۇرۇپ سۆزلەش ئىلىم ئەھلىگە مۇناسىپ ئىش ئەمەس. ياكى مەزكۇر دوكتور نۆۋەتتىكى ئوبزورنى كۆزىتىپ تەكرار بىر نەرسە دېيىلمىسمۇ بولغۇدەك دېگەن ئويدا. بۇ ئىشنىڭ ئىجابىي ۋە ئەيىبلەشتە سوغۇققان بولۇشقا سەۋەب بولىدىغان تەرىپى. مانا مۇشۇنداق سەلبىي مەنىمۇ، ئىجابىي مەنىمۇ چىقارغىلى بولىدىغان ئىشقا نېمە ئۈچۈنلۈكنى سوراقلايدىغان سوئال تاشلاندى، سۈكۈت قىلغانلىقى ئەيىپلەندى. ئەجەبا بۇمۇ ماختاشمۇ، ئەلئىنساپ!!! ئوبزوردىن تومتۇۋاقلارچە يەكۈن چىقارغاندىن سىرت، قايسى تەرەپكە تەنقىد ئۇچى تەگسە ئۆزىنىڭ كۆڭلىدىكى كۈشەندىسىنى نىشان كۆرسىتىپ دەرھال يانپاشقا ئۇرۇپلا ئەسلىي بۇ يازار شۇنىڭ ئادىمى، شۇ يازدۇردى، دېگەنلەر بۇ سەھىپىدە ئاز كۆرۈلمىدى. پىكىرگە، ئىلىمگە بەس كېلەلمىگەندە تۆھمەت ۋە ئىغىۋا بىلەن دىققەت بۇراشمۇ تولا تەكرارلىنىپ مودىدىن قالايمۇ دەپ قالدى. نېمە مودىدىن قالسا شۇنى بازارغا ئېلىپ چىقىش كۈلتۈرلىشىپ قالغان بۈگۈنكى دىنىي ساھەنىڭ ئەبجەق موللىلىرىنىڭ، ئەبگا تالىپلىرىنىڭ بۇنچىلىك تېتىقسىز ئىددىئالىرىغا پەرۋا قىلىپ ئولتۇرۇشمۇ ۋاقىت ئىسراپچىلىقىدىن باشقا ئىش ئەمەس. بۇنداق چاكىنا تەھلىللەر چىقسا چىقسا دوقمۇشتا ئولتۇرۇشۇۋېلىپ 18 مىڭ ئالەمنىڭ غەيۋىتىنى ئىككى خالتا گازىر، بىر بوتۇلكا كولا تۈگىگىچە بولىشىغا قىلىپ خۇماردىن چىقىۋېتىپ قوپۇپ كېتىدىغان بىكار تەلەپ تالىپلاردىن، نە دىنىغا، نە دۇنيالىقىغا دائىر ئالغان قەدىمىنىڭ تايىنى يوق ھەممىنى تىمسىقلاپ قۇلاق خەۋەرلىرىنى بىر - بىرىگە يەتكۈزۈشنى ۋە شۇنىڭدىن كۆڭۈل خوشى ئېلىشنى كۈندىلىك ياشاش يولى قىلىۋالغان تۇتامى يوق تالىپچاقلاردىن چىقىدۇ. يەنە بىر ئەسكەرتىدىغان مەسىلە، مېنى بىرىنىڭ تونۇشى ياكى تونۇماسلىق مەسىلىسىنى ئوبزورغا چېتىشتۇرۇشىڭىزنىڭ زۆرۈرىيىتى نېمە؟ دوكتور مېنى تونۇسا نېمە بولماقچى، تونىمىسا نېمە بولماقچى؟ مەن دوكتورنى ئىجابىي باھالىسام نېمە بولماقچى، ئەيىبلىسەم نېمە بولماقچى؟ بۇ قانداق مەسىلە كۆزىتىش؟ ئەجەبا، دوكتور مېنى تونۇسا ماڭا يازدۇرغان، مۇھەممەد يۈسۈپ تونۇسا مۇھەممەد يۈسۈپ يازدۇرغان بولامدۇ؟ تونۇش بولۇش يازدۇرغانلىقنى دەلىللەمدۇ؟ مېنىڭ بىرى بىلەن تونۇش بولۇشۇم يازغانلىرىم ئۇنىڭ بۇيرۇتمىسى بولۇشتىن دېرەك بېرەمدۇ؟ گەرچە سىز بۇنداق ئويلىمايدىغانلىقىڭىزنى ئىپادىلىگەن بولسىڭىزمۇ، ئىلمىي ساھەدە بىرىنىڭ مۇستەقىل تەنقىدىي باھا ياكى ئىلمىي بىر نەرسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىغا چىدالماسلىقنىڭ بۇ دەرىجىدە بىمەنە ھالغا چۈشۈپ قېلىشى، تەنقىدكە ئىلمىي مۇئامىلە قىلماستىن نەپرىتىنى تۆۋەن سەۋىيەدە ئىپادىلەش قىزغىنلىقىنىڭ ئېغىرلىقى ھەقىقەتەن ئىچىنسا ئازلىق قىلغۇدەك بىر ۋەزىيەت.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: تامر زيزو غا: داۋامى (2) ئارىغا سوغۇق چۈشۈپ قىلىش گېپىمۇ بەكلا بىمەنە. گەپلەرنىڭ ئورانىدىن ئۆزىڭىز دۇچ كەلگەن ۋەزىيەتكە بېقىپ سۆزلەۋاتقاندەك تۇرىسىز. ئەگەر شۇنداق بولۇپ قالسا، دەيدىغىنىم شۇكى، ئۇ ئىككى ئەھلى ئىلىم كۆڭلىدىكىنى دېيەلمەي سىزنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ يۈرمىسۇن. گېپى بولسا ئۆزى كېلىپ قىلسۇن! ئوتتۇرىدا قۇرئان كەرىمدەك ئۇلۇغ ئەسەرنىڭ تەرجىمىسىنىڭ ئىلمىي خاتالىقى ۋە ئىلمىي ساھەنىڭ پايخان قىلىنىشى مەسىلىسى ئارىدىكى ساۋاقداشلىق، يەنە بىرنېمەداشلىق مۇناسىۋەتتىن ئۈستۈن بولىدىغان بولسا، شۇنچە يىل دىن ئوقۇپ «ماڭا خاتالىرىمنى كۆرسىتىپ بەرگۈچىگە ئاللاھ رەھمەت قىلسۇن» دېگەن ئالىم - ئۆلىما ساھابىلەرنىڭ ئەخلاقىدىن گىرام يۇقتۇرمىغان بولسا، بۇ ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ شورى. كىم ئارىنى سوغۇق قىلغان، كىم ئارىغا سوغۇقچىلىق يەمنى تاشلاپ بازار قىزىتماقچى بولسا مەسئۇلىيەت ئۇنىڭ. ئەمما ئىلىمگە ۋە ئىلمىي تەنقىدكە شەخسىي مۇناسىۋەت ۋە داستىخاندارچىلىقتىن ھالقىپ تۇرۇپ مۇئامىلە قىلالماسلىقتەك بۇ قىلمىش كىمدىن سادىر بولسا بۇ نومۇس ئۇنىڭ ئۈچۈن بىر ئۆمۈر يېتىپ ئاشىدۇ. ئەگەر سىز ئۇ ئىككىسى ئارىسىدا قىسىنچىلىقتا قالغان تالىپلاردىن بولمىسىڭىز، ئاساسسىز خاتا گۇمانلارنى، نە دوكتور، نە مۇھەممەد يۈسۈپ، نە باشقا بىرسىغا ئالاقىدار قۇرۇق گەپلەرنى سەھىپىگە توشۇپ ئارىدا ئاساسسىز پەرەزلەرنى ئۆزئارا يەتكۈزۈپ يۈرمىگەيسىز. سەھىپىگە ھەر قۇرۇق گەپنى ئاڭلىغانچە كۆتۈرۈپ كىرىپ ئادەم ئاۋارە قىلىشتەك سېپى ئۆزىدىن دىجىتال توشۇغۇچىلىق، گەپ يۆتكەپ ماجرا ئۇلغايتىش قىزغىنلىقى دىنىي ساھەدە بولسىمۇ راۋاج تاپمىغىنى تۈزۈك. سىز ئوقۇغان دىننىڭ تەلىمى بويىچىمۇ ئاڭلىغانلىكى نەرسىنى توشۇپ دەپ يۈرۈش ئەڭ چوڭ يالغانچىلىق ھېسابلىنىدىغانلىقى سەمىڭىزدە بولغاي! ئاخىردا بۇندىن كېيىن يەنە بۇرۇنقىغا ئوخشاش مەن تەكىتلىگەن خۇسۇسلارغا دىققەت قىلىشىڭىزنى، سەھىپىنىڭ ئىلمىي ھاۋاسىغا تۇشلۇق، قۇرۇق گەپ، قۇرۇق تۆھمەتتىن خالىي، ۋەسۋەسىدىن يىراق پىكىرلەرنى قىلىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمەن.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: حسن محمود قا: قارىسام مەھەللەۋى قورساق كۆپۈكلىرىڭىز يىغىلىپ قالغان بالىدەك تۇرىسىز. تېمىغا ئالاقىسىز بىرھازا دەرد - شىكايىتىڭىزنى دەۋېلىپ دەۋېلىپ ئاخىرىدا تۇتامى يوق ئىددىئا بىلەن يوق يەردىن ئەيىب ئۇيدۇرۇپ ماڭا دۆڭگەپ قاخشاپ چۈشكىنىڭىز قىزىقكەن. مەن ئۈستىدىكى ئىنكاسىمدا نېمىشقا دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ ئوبزوردا تىلغا ئېلىنىشىنىڭ سەۋەبىنى ئىلمىي زاكونى بىلەن يورۇتۇپ بەردىم. تىلغا ئېلىنىشنىڭ يالغۇز ئابدۇلئەزىز بىلەن چەكلەنمىگەنلىكىنىمۇ ئەسكەرتتىم. ئۆزىڭىز ئوبزورنى جايلاپ ئوقىيالمىغان بولسىڭىز، مۇئەييەنلەشتۈرۈشنى ماختاش دەپ قارىۋالسىڭىز مەن قانداق قىلىپ بېرەي. ئاساسسىز يەكۈننى ئۆزىڭىز چىقىرىپ قۇيۇپ ئۈسكىلى يەر چىقمىغاندەك ماڭا دۆڭگىسىڭىز قاملاشمايدۇ. توپتا نېمە ئىش بولغان، نېمىلەر دېيىلگەن ۋە قانداق نەتىجىلەنگەن بۇ ئىشلارنىڭ تەپسىلاتى ماڭا قاراڭغۇ. گېپىڭىزنىڭ ئورانىدىن قارالسا، توپتا ئۆزۈڭلار دېيشىپ، ئۆزئارا كېلىشەلمەي، ئۆزۈڭلار چىقارغان مەسىلىدىن ئۆزئارا چۈشىنىشەلمەي بىر - بىرىڭلاردىن ماي تارتىشىپ قالساڭلار، ئاخىرىدا بىر - بىرىڭلارغا توغرا مۇئامىلە قىلالماي چوپچوڭ تۇرۇپ كىچىك بالىدەك تەگىشىپ ئولتۇرۇشقان بولساڭلار، بۇنىڭ سەۋەبچىسى يەنە مەن بولۇپ قالسام بۇ بىر ئۇچىغا چىققان يولسىزلىق بولۇپ قالىدۇ. يۇقىرىدا تامر زيزو غا يازغان ئىنكاسلىرىم سىزگىمۇ تېگىشلىككەن. ئۆزىڭىزنى بېسىۋېلىپ ئالدىرماي ئوقۇپ ھەزىم قىلىۋالغايسىز.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: تۆۋەندىكى ئىنكاسنى يازغان حسن محمود قا: قۇسۇدىغاننى قۇسۇۋېلىپ كەينىدىن قۇسۇقىنى ئىچىۋېلىپ ئاغزىنى ئېيتىۋېلىپ يۈرىدىغان نامەرد، نائەھلىلەرنىڭ چىقىشى بۇ سەھىپىدە تۇنجى قېتىملىقىمۇ ئەمەس. ئىنكاسىڭىزنى يۇيۇۋېلىپ تىللاپ قاچارلىق قىلسىڭىزمۇ نېسىۋېڭىىزنى ئىتقا سۆڭەك ئېتىپ بەرگەندەك ئېتىپ بېرىش قولىمىزدىن كېلىدۇ. قۇلىقىڭىزنى دىڭ تۇتۇپ ئاڭلاڭ ئەقلى چوڭ بولمىغان شاكىچىك! ئۇيغۇرچىدا بالىدەك گەپ قىلىش مېتافورى فىزىيولوگىيەلىك كىچىك بالا كۆرگەنلىكنى كۆرسەتمەيدۇ. ئەقىل ياشتا ئەمەس، باشتا، دېگەن سۆز تاماق يەيدىغان جاينىڭ ئۈستىنى تاشلاپ، يېگەن تاماقنى چىقىرىدىغان يېرىدىن ئويلايدىغانلارنى بالا چېغىدىن باشلاپ ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن دېيىلگەن ئىكەن. ئاۋۇ ئىككى ئىلىم ئەھلىدىن سادا چىقمىسا، سىزنىڭ يىرتىق ئىشتاندىن چىققاندەك پەيدا بولۇپ «ئارىسىغا سوغۇقلۇق چۈشتى» دېگىنىڭىز تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش، دەللاللىق قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ توپتا قىلىشقان پاراڭلىرىنى ئۇلارنىڭ پىكىرىنى ئالماي تۇرۇپ جاراستاندا سۆرەپ يۈرۈش نەچچە بالىنىڭ دادىسى بولۇپ كەتكەن تەقدىردىمۇ بالىلارچە ئىش قىلغانلىق بولىدۇ. «بالىدەك» دەپ بولغۇچە بالا ئەمەسلىكىمنى تامبال ئىچىدىن ئىسپاتلايمەن، دەپ چۈشۈش بالاغىتى تىزىنىڭ ئۈستىدىن كىندىكىگىچە كېلىپ توختاپ قالغانلارنىڭ، يەلكىسىنىڭ ئۈستۈن قىسمىنى يەل چىقىرىدىغان يېرى باشقۇرىدىغان ئەخلاقى پەسلەرنىڭ قىلىدىغان ئۇششۇقلۇق ئادىتى ھېسابلىنىدۇ. جىھاد ھەدىسلىرىنى تەپتارتماي ھايۋانىي خۇلقىنى دەلىللەشكە ئىشلىتىپ سۇيىئىستېمال قىلىش سىزدەك زىدىپەس تىپلارنىڭ، نەچچە يىل ئوقۇغان دىننى بىلىمىنى فەرج بىلەن شەرجدىن مىسال ياساپ ئىشلىتىشتىن باشقىغا تەتبىقلاشنى بىلمەيدىغان تەربىيەسى چالا تومپاينىڭ ئىشى. تالىپ باللاردا زوڭ ئولتۇرۇپ تەرەتنى ئۇزۇن قىلغانلارغا شەيتان ئاستىدىن ئېكىس بەلگىسى بىلەن ئەن سەپ قويىدۇ دەيدىغان گەپلەر بولىدىغان. ئەقلىڭىز تېخىچە نەزىرىيە، لوگىكادىن نېسىۋە ئالالماي، تۈگەل بەل ئاستى ئارقىلىق بالا ئەمەسلىكنى ئىسپاتلاشقا چۈشكىنىڭىزدىن قارىغاندا مەدرىستىكى چېغىڭىزدا بەك ئۇزۇن زوڭزىيىپ ئولتۇرۇۋەتكەن لاكات تالىپتەك تۇرىسىز. سىز سەل غەرەز ئۇقسىڭىز بولمىغۇر ۋەسۋەسە، پەرەزلەر بىلەن بىراۋغا ئەيىب قويۇشتىن بۇرۇن ئاۋۋال ئۆزىڭىز قارشى تەرەپنىڭ پىكرىنى لايىقىدا چۈشىنىشنى بىلىڭ، ئۇنىمۇ قىلالمىسىڭىز سەھىپىنى سېسىتماي چىقىپ ئىككى سائەت زوڭزىيىپ ئولتۇرۇۋەتسىڭىز خۇمارىڭىز بېسىققۇسى.

مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى
content: مۇقەددىمە

گۇۋاھلىقتا ئادىل بولۇش، باھادا لىللالىقنى ئۆلچەم قىلىش ھەربىر ئىمان ئىگىسىنىڭ باش تارتىپ بولماس مەجبۇرىيىتى. گۇۋاھلىق ئاڭلىغان ياكى كۆرگەن ۋە شاھىت بولغانلىرى خۇسۇسىدا قىلىنغان راستچىل باياندۇر. بۇ سۆز گاھىدا بىر ئىشنىڭ يۈز بەرگەن ياكى يۈز بەرمىگەنلىكىنى دەلىللەيدىغان ئىسپاتقىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. بۇ چاغدا ئۇنىڭ ئىپادىلەيدىغان مەنىسى مەجازغا يېقىنلىشىدىغان بولۇپ، سۆزنىڭ چېتىلىش دائىرىسى يۇقىرىقى گۇۋاھلىق ئۇقۇمىدىن ھالقىپ شاھىتلىق ئۇقۇمىغا بېرىپ قالىدۇ. شاھىتلىق بولسا، گۇۋاھلىق ئۇقۇمىنىڭ قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن ئىپادىلىنىشىدۇر. شاھىتلىق مەيلى ئۇقۇم جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى مەنە دائىرىسى جەھەتتىن بولسۇن گۇۋاھلىقتىنمۇ كەڭ ۋە كۆپ قاتلاملىق مەنىگە ئىگە. گۇۋاھلىق مۇئەييەن ھادىسە ياكى سوئال - سوراققا قارىتا ئىسپات ياكى دەلىللىگۈچى بولۇشتىن ھالقىپ كەتمەيدۇ. شاھىتلىق بولسا، كۆرگەن ياكى بىلگەنلىرىدە راستچىل بولۇشنى، توغرىنى توغرا، خاتانى خاتا دېگەندىن سىرت ئۇنى تۈزلەشنى، توغرىلاشنى، باتىلنى پاش قىلىپ ھەقنى ئۆز ئورنىغا قويۇشنىمۇ مەزمۇن قىلىدۇ. بۇ مەنىدىن شاھىتلىق نوقۇل كۆرۈپ تاماشا قىلىش مەنىسى بىلەن چەكلەنگەن ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ مەزمۇن - مۇھتەۋاسىغا شاھىت بولۇۋاتقان نەرسىسىگە ئىگە چىقىش، نازارەت قىلىش ۋە مەسئۇلىيەتكار بولۇش مەنىلىرىمۇ يۇغۇرۇلغان. قۇرئان كەرىم شاھىتلىقنىڭ بۇ مەنىلىرىگە ئىشارەت قىلغان بىر ئايىتىدە شاھىتلىقنىڭ خاراكتېرىنى بايان قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكىنى ئىپادىلەشتە «قائما بالقسط (ئادىللىقنى بەرپا قىلغان ئاساستا)» [1] دېگەن ئىبارىنى ئىشلىتىدۇ. «قسط» كەلىمسى تارازىدا ئادىل بولغانغا ئوخشاش ھەققانىيلىقنى، لىللالىقنى كۆرسەتسە، «قائما» كەلىمىسى ئىجرا قىلىشنى، بەرپا قىلىشنى، تۈزلەش ۋە توغرلاشنىمۇ كۆرسىتىدۇ. دېمەك، شاھىتلىقنىڭ خاراكتېرىدە ئەگرىنى كۆرۈپ تاماشا قىلىش يوق، باتىلغا كۆز يۇمۇپ سۈكۈتتە تۇرۇۋېلىش تېخىمۇ يوق. شاھىتنىڭ ئىشى بۇ مەنىدىن ئويغاق تۇرۇش، ئەتراپىغا، جەمئىيىتىگە ۋە دۇچ كەلگەن ھەر ئىشقا سەگەكلىكنى جارى قىلىش، ئەگرىنى تۈزلەش بولۇشى كېرەك. ئۆزگىچە نۇقتىلاردىن بىرى شۇكى، قۇرئان شاھىتلىقتىن ئىبارەت ھەقىقەتكە گۇۋاھلىق بىلدۈرۈش، ھەقنى جاكارلاش ۋە ئۇنىڭغا شاھىتلىق قىلىش سۈپىتىنى ئاللاھ، پەرىشتىلەر ۋە «أولوا العلم (ئىلىم ئىگىلىرى)»دىن ئىبارەت ئۈچ تۈرلۈك شەخسىيەتتە تېپىلىدىغان سۈپەتلەر قاتارىدا مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. دېمەك شاھىتلىقنىڭ ۋەزنى ئېغىر بولۇپلا قالماي، ئۆز نۆۋىتىدە ئىلىم ئىگىلىرىدە بولۇشقا تېگىشلىك تۇتۇمنىڭ، مەسئۇلىيەت ۋە خاراكتېرنىڭ بەلگىسى. شۇنداقكەن، ئىلىم ئەھلى بولغانلار، يەنى ئۆز نۆۋىتىدە تەڭرى ۋە پەرىشتىلەر بىلەن بىر ئورۇندا زىكرى ئۆتكەن ئىلىم بېرىلگەنلەر مەسئۇلىيىتى ۋە مەجبۇرىيىتى دائىرىسىدىكى ئىشلاردا مەلۇم مەنىدە شاھىتلاردۇر. ئىلىم بېرىلگەنلەر ئۈچۈن ئىلىمنىڭ ھەققىنى بەرمەك قانچە مۇھىم بولسا، ئۇنىڭ ئەگرىنى تۈزىمەك، توغرىنى بەرپا قىلىش يولىدا شاھىتلىق قىلماق، ئاقارتماق ۋە ئىسلاھ يولىنى تۇتماق ئۇشبۇ ئىلىم بېرىلگەنلەر تەبىقىسىنىڭ مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتلىرىدىندۇر.

مەلۇم بولغاندەك، يېقىنقى ۋاقىتلاردا قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسى ۋە «قۇرئان كەرىمنىڭ تەپسىرى»نىڭ تەرجىمىسى قاتارلىق بىر يۈرۈش ئەسەرلەرنىڭ نەشردىن چىققانلىقىغا دائىر خەۋەرلەر، سۆھبەتلەر، ئېلان - تەشۋىقاتلار ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنى بىر ئالدى. بۇنىڭ ئىچىدە قۇرئاننىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە دائىر ئوخشىمىغان كۆز قاراشلار، تارتىشمىلار، قاتتىق - قۇرۇق مەدھىيەلەر قاينام تاشقىنلىدى. شۇنداقلا مەزكۇر تەرجىمىگە قارشى كۈچلۈك ئېتىرازلار، نارازىلىقلارمۇ ئۆكسىمىدى. بىر ياندىن ئۇزۇن يىللىق ئىجتىھاد سەرىپ قىلغانلىق، باشلىغاننى كامالەتكە يەتكۈزگەنلىك، ئۆزىدىن ئىلگىرىكىلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئىلمىي خاتالىقلىرىغا تۈزىتىش بەرگەنلىك، تەرجىمە بۇزۇقلىرىنى ئوڭشىغانلىق ئىددىئالىرى دەۋا قىلىنغان بولسا، يەنە بىر ياندىن مەزكۇر تەرجىمىنىڭ كۆچۈرمىچىلىكنى ئاساس قىلغانلىقى، ئىددىئاسىغا تۇشلۇق ئەمەسلىكى، ئەڭ چوڭ قىلالىغىنىنىڭ ئالدىنقىلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنى كۆچۈرۈپ - چاپلاش، يىرتىپ - ياماش، تىكىپ - سۆكۈشتىن باشقا بولمىغانلىقى، بولۇپمۇ تەرجىماننىڭ ئىددىئا قىلىۋاتقىنىدەك ئالاھىدە «يېڭى»لىق، «ئۆزگىچىلىك» يوقلۇقى قاتارلىق نارازىلىقلار ئوتتۇرىغا تاشلىنىپ تۇردى. قىسقىسى، ئۆزىدىن ئىلگىرى قىلىنغان قۇرئان تەرجىمىلىرىنى «كونا»غا چىقىرىپ تۇرۇپ ئالقىشلىنىۋاتقان، ئىلمىي ئەمگەكتىن بەكرەك ئۆزىدىن ئىلگىرىكى تەرجىمىلەرگە قارشى رىقابەت تۈسى ئالدۇرۇلۇپ قالغان مەزكۇر «يېڭى تەرجىمە»گە قارىتا دەۋا قىلغانغا تۇشلۇق بەك چوڭ ئۆزگىچىلىك يوقلۇقى، ئالاھىدە تەقدىرلىگۈدەك ئىلمىي ئىجتىھادنىڭ سىڭمىگەنلىكى، ئەكسىچە قىلىنغان ئىشنىڭ خاراكتېرى باشقا، ھۈنەر ئىچىدە ھۈنەر بارلىقى قاتارلىق نۇقتىلار تەنقىد ئوبيېكتى بولۇشتىن قاچالمىدى. دەرۋەقە، قۇرئان كەرىمدەك ھاياتىي كۈچى جۇلالىنىپ تۇرىدىغان ساماۋى كىتابنىڭ بىر مىللەتنىڭ ئەدەبىياتىغا ئاغدۇرۇلۇشى، تەرجىمە قىلىنىشى ئاددىي قارىلىدىغان، مۇنداقلا ئىلمىي خىزمەت قاتارىدا ساناپ ئۆتۈپ كەتسە بولۇۋېرىدىغان ئادەتتىكى ئىش ئەمەس. چۈنكى، قۇرئاننىڭ ئۆزى ئادەتتىكى كىتاب ئەمەس. ئۇنىڭ تەرجىمىسىمۇ گەرچە تەرجىماننىڭ شەخسىي ئەمگىكى بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئوقۇرمەن ئوبيېكتى دىنغا ۋە دىننىڭ ئومۇم كۆرسەتمىلىرىنى ھاياتقا تەتبىقلاشقا مۇكەللەف قىلىنغان ئومۇم خەلقتۇر. شۇنداقكەن، بۇنداق بىر جىددىي ھەمدە ۋەزنى ئېغىر بىر ئىلمىي ئەمگەكنىڭ ئۆز ئەھلى ۋە مۇتەخەسسىسلىرى تەرىپىدىن، شۇنداقلا مەسىلىگە چىشى پاتقۇدەك سالاھىيەت ھازىرلىغان ھەربىر ئىلىم ئەھلىنىڭ تەنقىدىي نەزەردە دىققەت ئاغدۇرۇپ كۆرۈشى، مۇئەييەن نۇقتىلاردا بولسىمۇ ئىلمىي باھاسىنى بېرىش ئارقىلىق ئەسەرنىڭ يەنىمۇ سۈپەتلىك ۋە مۇكەممەل چىقىشىغا ھەسسە قوشۇشى ئىلمىي مەسئۇلىيەت ۋە بۇرچتۇر.

ئېيتقىنىمىزدەك، قۇرئان كەرىمنىڭ مەزكۇر تەرجىمىسىنىڭ ئىككىنچى نەشرى چىقىشى بىلەن تەڭ ئەسەر ھەققىدە تۈرلۈك باھا ۋە ئېتىرازلار مەيدانغا كەلدى. تەنقىد ۋە باھالارنىڭ ئومۇمىي كەيپىياتىنى كۆزدىن كەچۈرگەندە، ئېتىرازلار ئىچىدە بەزى چەكتىن ئاشقان يۈكلىنىشلەرنىڭ بولغانلىقى، يېتەرسىز ياكى تولۇقسىز مىساللارغا تايىنىپلا تەرجىماننى بىر تېپىكتە يوققا چىقىرىشلارنىڭمۇ يۈزبەرمەي قالمىغانلىقى مەلۇم. بۇ ئورۇندا يەنە قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئىبارەت ۋەزنى ئاددىي بولمىغان، باھا بېرىش ياكى ئىجابىي مۇئەييەنلەشتۈرۈشتە تولىمۇ ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىش، مۇناسىۋەت يېقىنچىلىقىدىن بەكرەك ئىلمىي پىرىنسىپنى ئاساسىي ئورۇنغا قويۇش تەلەپ قىلىنىدىغان بىر مەسىلىدە تولىمۇ تەنتەكلەرچە باھالارنىڭ ئوتتۇرىغا چىققانلىقىنى، سۈنئىي قالپاقلارغا، سەۋىيە - ساپاسى ئۇيۇشمىغان ئىلمىي ئۇنۋانلارغا تايىنىپ ئىچى كاۋاك قۇرۇق باھالارغا كۆمۈۋېتىش ئۇرۇنۇشىنىڭ بولغانلىقىنى، تەرجىمىنى كەسپىي ساھەسىنىڭ ئۆلچىمى ئاساسىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈشتىن ھالقىتىپ قانداقتۇر دەرىجىدىن تاشقىرى بىر ئاپىرىدىنىڭ تۇغۇلغانلىقىغا ئەل - جامائەتنى ئىشەندۈرۈشكە زورۇقۇشنىڭ، كەمكۈتىسىز چوڭ كۆرۈشكە، ھېچيېرىدىن تەنقىدىي كۆز بىلەن قاراشقا ھاجىتى بولمىغان، گويا تۇغۇلغىنى ئۈچۈنلا تەبرىك ۋە ئالقىشتىن باشقىسى قىلىنمايدىغان «يېڭى تۇغۇلغان بوۋاق» مۇئامىلىسى قىلىشتەك ئىلمىي داشقاللىقنىڭ، مەدھىيەۋازلىقنىڭ، ئالقىشۋازلىقنىڭ بازار تاپقۇزۇلغانلىقىنىمۇ تىلغا ئالماي بولمايدۇ.

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ھەقىقىي مەنىسىنى تاپقان ساغلام ئىلمىي ئاتموسفېرانىڭ بولماسلىقى، ئەكسىچە بىنورمال ئىلمىي مۇھىتنىڭ يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتۈپ قېلىشى، ئىلمىي چېكىنىش ۋە خاراكتېرسىز ئىلىمدارلىقنىڭ بەتبۇي ھاسىلاتلىرىنىڭ، پۇچەكلىشىش ۋە سۈنئىيلىشىشتىن كېلىپ چىققان چىقىرىندىلارنى «ئىلمىي ئەمگەك» كاتېگورىيەسىدە پىششىقلاپ ئىشلەپ چىقىرىلىشى قاتارلىقلارنىڭ نۆۋەتتىكىدەك بۇلغانغان ئىلىم ئاتموسفېراسىنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە يول ئاچقانلىقى ئېنىق. ئەمدىلىكتە بولسا، مەزكۇر «ئىلىمدارلىق» ۋە «تەڭكەشچىلەر» يەنىمۇ سەۋىيە «ئاتلىغان» ھالدا جاھالەت خارابىسىنى بارلىققا كەلتۈرۈشكە قاراپ جان جەھلى بىلەن يۈزلەنمەكتە، قولىدىن كەلگەنچە ئىلىم پاساتچىلىقىنىڭ چەكتىن ئېشىش دەرىجىسىنى يۇقىرى كۆتۈرمەكتە.

شاھىت بولۇۋاتقىنىمىزدەك، سىياسىي ۋە ئىدىيەۋى ئاقارتىشنىڭ يادرولۇق ئاساسى بولغان ئىلمىي ئاقارتىش شىددەت بىلەن زۆرۈر بولۇۋاتقان تارىخىي بىر دەۋرگە كېلىپ قالغان بولۇشىمىزغا قارىماي، ئىسلاھات مېخانىزمىنى بارلىققا كەلتۈرىدىغان كۈچ مەنبەسىنىڭ، ئەمەل ۋە ئىش - ھەرىكەتنىڭ ساغلام، توغرا ۋە ئۈنۈملۈك بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغۇچى ئانا قۇرۇلمىنىڭ ئەبجەق ھالەتكە چۈشۈپ قېلىۋاتقانلىقى، توغرىسى ئەبجەقلەشتۈرۈلۈۋاتقانلىقى بىر ئەمەلىيەت. شۇنداقلا بۇنىڭغا قارشى تۈرلۈك نۇقتىلاردىن ئويلانغۇچىلارنىڭ، ئىسلاھات زۆرۈرىيىتىنى ھېس قىلغۇچىلارنىڭ بارلىقى، ئەمما كۆپ ھاللاردا ئىشنى تۈزەشكە يەڭ تۈرىدىغانلارنىڭ ۋە بۇنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشقا ماددىي ۋە مەنىۋى ھەمدە ئەمەلىي خىزمەتلەر بىلەن ھەسسە قوشقۇچىلارنىڭ مەيداننى تاشلاپ قويۇۋاتقانلىقىمۇ ھەم مەلۇملۇق. بۇنداق ئەھۋالدا مەسىلىگە قولدىن كېلىشىچە، ئىمكان يار بەرگەنچە مۇداخىلە قىلىش، قېيىپ كېتىۋاتقان ئىلىم كارۋىنىنىڭ ئىستىقامىتىنى تۈزلەشكە ئازدۇر - كۆپتۇر بولسىمۇ ھەسسە قوشۇش ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ، مۇنداقچە ئېيتقاندا قۇرئان كەرىم تەرىپلىگەن «الذين أوتوا العلم» دەرىجىسىدىكىلەرنىڭ، يەنى ئىلىم بېرىلگەنلەر تەبىقىسىنىڭ مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيىتىدۇر.

شۇ ۋەجىدىن كەمىنە بۇ خۇسۇستا ئىلىم ئەنئەنىمىزنىڭ پىكرىي، ئەدەبىي، تارىخىي، پەلسەپەۋى ۋە ئىجتىمائىي ساھەلىرىدە كۆزگە پۇتلىشىپ تۇرۇۋاتقان، سۆز قىلىنمىسا بولمايدىغان يېرىگە كېلىپ قالغان بىر قىسىم مەسىلىلەردە قەلەم تەۋرىتىۋاتقان، ئىدىيەۋى چۈشكۈنلىشىش، ئىجتىمائىي چىرىكلىشىش ۋە سىياسىي ئاينىشلارغا قارىتا مۇئەييەن تۇتۇم ۋە تەنقىدىي كۆز قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقان، گاھ ئەسەر، گاھ ماقالە سۈپىتىدە تەقدىم قىلىپ تۇرۇۋاتقان، تۈرلۈك مەسىلىلەر ھەققىدە ئوبزور ۋە تەنقىدلەرنى ئېلىپ بېرىۋاتقان يازار بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىسلامىي ئىلىملەرگە چېتىشلىق بىر قىسىم ئىلمىي تېمىلارغىمۇ ۋە بۇنىڭ ئىلىم ئاتموسفېراسىدا كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان ئىجابىيلىقى ياكى سەلبىي ئاپەتلىرىگە دىققەت قارىتىشنىمۇ ئويلاشماقتا. ئەسلىدىمۇ بەرپا قىلىنىپ بولغان ۋە مۇئەييەن پەللىگە كۆتۈرۈلۈپ ئۆزىگە خاس يۇقىرى سەۋىيە ۋە سۈپەت ھازىرلاپ بولغان ئىشلارنى يەنىمۇ سازلاش ۋە موللاشتۇرۇش زۆرۈر ئىدى. كۆرمەكتىمىزكى، ئىش ئالغا قاراپ سىلجىماقتا يوق خېمىغا ياندۇرۇلۇۋاتقان، پىشۇرۇش ۋە تاۋلاش ئورنىغا ئۇنى پۇچەكلەشتۈرۈش، دۇغلاشتۇرۇش ۋە دەرىجىسىنى چۈشۈرۈۋېتىشكە ياتىدىغان ئەھۋاللار سۈكۈتنى بۇزۇشنى، ھەممىگە يېتىشىپ بولالمىغان تەقدىردىمۇ ۋەكىللىك ئەسەر ياكى مۇھىم مەسىلىلەر بارىسىدا بولسىمۇ قەلەم تەۋرىتىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەلەپ ۋە تەقەززا قىلىپ تۇرۇپتۇ. ئۇشبۇ تەلەپ - تەقەززاغا بىنائەن ئۆرنەك سۈپىتىدە تېخى يېقىندىلا ئىككىنچى نەشرى كىتابخانلار بىلەن يۈز كۆرۈشكەن ھەمدە شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى ئىلمىي تەتقىقات بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى، ھەمدە دىنىي ساھەدە تۈرلۈك تېمىلاردا ئاۋامغا ساۋات خاراكتېرلىق كىتاب - ئەسەر بېرىش بىلەن تونۇشلۇق بولغان مۇھەممەد يۈسۈف تۇرسۇن كېرىيەنىڭ قەلىمىدە روياپقا چىققان «القرآن الكريم ومعانيه باللغة الأيغورية (قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى)» ناملىق تەرجىمە ئەسىرى تاللاپ چىقىلدى ۋە بۇ ئەسەرگە ساھەنىڭ ئىلمىي تەنقىد مىزانىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە ئىلمىي باھا ۋە تەنقىدىي مۇلاھىزىلەرنى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق ساھەنىڭ ساپلىشىشىغا، سەۋىيە تىكلىشىگە ۋە ھەقىقىي مەنىسىنى تاپقان ساغلام ئىلمىي ئاتموسفېراغا ئېرىشىشىگە ھەسسە قوشۇش غايە قىلىندى. تەرجىمە ئەسەر ھەجمى بىر قەدەر چوڭ بولغاچقا، تەرجىمىنىڭ ئىلگىرىكى تەرجىمىلەردىن پەرقلىنىدىغان تەرەپلىرىنى زىر - زەۋىرىگە قەدەر سېلىشتۇرۇپ كۆرۈشكە، تەنقىد ئۈستىلىدە ئومۇميۈزلۈك ئوپېراتسىيە قىلىپ چىقىشقا نۆۋەتتىكى شارائىت ۋە ۋاقىت زىچلىقى يار بەرمەيدىغاندەك. بۇ سەۋەبتىن ئوبزورىمىزدا تەرجىماننىڭ ئەسەرنىڭ ئاخىرقى قىسمىغا قوشۇمچە قىلغان تېمىلارنى ھەمدە تەرجىماننىڭ ئۆزى ئىلاۋە قىلغان تېمىدىكى بەزى نۇقتىلارنى، ھەمدە ئىددىئا قىلغان «تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىكلەر» قاتارلىق تېما ۋە مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلارنى، ئىلمىيلىك بابىدىن ئەسكەرتىشكە تېگىشلىك مۇھىم نۇقتىلارنى چۆرىدىگەن ئاساستا ئېلىپ مېڭىش مۇناسىپ كۆرۈلدى.

قۇرئانشۇناسلىقنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۆتمۈشى
1. قەدىمدىن يېقىنقى زامانغىچە بارلىققا كەلگەن قۇرئانشۇناسلىق تەتقىقاتلىرى
تۈركلەرنىڭ، جۈملىدىن بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئابا ئەجدادى بولمىش تۈركىستان تۈركلىرىنىڭ ئۆز دەۋرىدىكى قۇرئان كەرىمنى چۈشىنىش، چۈشەندۈرۈش ۋە ئۇنى ھايات دەستۇرى قىلىش جەھەتتىكى ئىجتىھاد ۋە قىزغىنلىقى تۇنجى ۋەھيى نازىل بولغان سائادەت دەۋرىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ قىزغىنلىقىدىن كەم قالمىغان دېسەك ئارتۇق كەتمىسە كېرەك. ئۇلارنىڭ ئەسىرلەر مابەينىدە كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقى ۋە ئەمەلىي نەتىجىلىرى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندىمۇ ئۇلارنى ۋە ئۇلاردىن كېيىنكى نەسىللەرنى ئۇشبۇ سائادەت دەۋرىدىن كەلگەن ئىلىم - مەرىپەت مىراسىنى يەنىمۇ ئالغا سىلجىتقان، ئۇنىڭ جاھانشۇمۇل تەبىئىتىگە ماس بولغان دۇنياۋى مەدەنىيەت بەرپا قىلىشىغا كۆز يۇمغۇسىز تۆھپىلەرنى قوشقان تۆھپىكار ئىزباسارلار، دەپ تەرىپلەش مۇمكىن. ئەجدادلارنى مەزكۇر تەرىپكە سازاۋەر دەپ قارىغان ۋاقتىمىزدا، بۇنىڭ يادرولۇق ھەرىكەتلەندۈرگۈچى تۈپكى ئامىللارنىڭ ئەڭ ئەۋۋىلىدە قۇرئان كەرىم ۋە ئۇنىڭ جانلىق شەرھىسى بولغان سۈننەتى شەرىفىنىڭ بەلگىلىگۈچ رول ئوينىغانلىقىدا شەك يوق. ماۋەرائۇننەھرىدىن تاكى تۈركىستاننىڭ شەرقىنى قاپلىغان ئىلىم - مەرىپەت تارىخىغا نەزەر سالغاندىمۇ قۇرئان كەرىم ۋە ئۇنىڭ تەپسىرى ھەققىدىكى مول ئىزدىنىشلەرنىڭ مەيلى سەلتەنەت ئەربابلىرىنىڭ قوللىشى ئاستىدىكى ئىلمىي ھەرىكەتلەردە بولسۇن، مەيلى ئالىم - ئۆلىمالار باشچىلىقىدىكى ئىلمىي جانلىنىش ۋە ئىھيا (يېڭىدىن گۈللەندۈرۈش) ھەرىكەتلىرىدە بولسۇن، قۇرئانغا دائىر ئىلمىي تەتقىقاتلارغا كەڭ ئورۇن بېرىلگەنلىكىنى، ئىلمىي ساھەلەرنىڭ مەركىزىدە قۇرئان كەرىم تەپسىرى ۋە تەرجىمە پائالىيىتىنىڭ مۇھىم ئورۇن تۇتقانلىقىنى كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەس. ھەرقايسى دەۋر ۋە ئەسىرلەر مابەينىدە بارلىققا كەلگەن قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىرى كاتېگورىيەسىگە مەنسۇپ مول ئەسەرلەرنىڭ بولۇشى، بولۇپمۇ قاراخانىيلار دەۋرىدىن باشلانغان قۇرئانشۇناسلىق ۋە تەپسىرچىلىك ھەرىكىتىنىڭ ئەسىرلەر بويى ئۈزۈلمەسلىكى، شۇنداقلا بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان تەرجىمە ۋە تەپسىرشۇناسلىق ئىلىم ئەنئەنىسى بۇنىڭ يارقىن سەمەرىلىرىدىن، ئەلۋەتتە! تەتقىقاتلارغا كۆرە، قۇرئان كەرىمنىڭ دەسلەپكى تەرجىمىسىنىڭ قاراخانىيلار دەۋرىدە ھىجرىيە بەشىنچى ئەسىردىلا روياپقا چىققانلىقى، 10 – ئەسىرگە قەدەر ئازكەم ئالتە قېتىم تەرجىمە قىلىنغانلىقى زىكرى قىلىنىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇلار مۇڭغۇل ئىستېلاسىدىن ئاۋۋالقى ۋە كېيىنكى دەۋرلەردىكى سىياسىي داۋالغۇشلار، تۈرلۈك تالاپەتلەر سەۋەبلىك قەيتكە ئېلىنمىغان ياكى ئېلىنسىمۇ مەلۇمات ۋە ئۇچۇرى كۈنىمىزگە يېتىپ كېلەلمىگەن تەرجىمە ۋە تەپسىر ئەسەرلىرىدىن سىرت بىلىنگەن مەلۇماتلاردۇر. ھىجرىي 10 – ئەسىردىن بۇيان تاكى 14 – ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا قەدەر بولغان تۆت ئەسىرلىك تارىخىي مۇساپىدىمۇ قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىسى ۋە تەپسىرىگە دائىر تەتقىقاتلار ئۈزۈلمىگەن بولۇپ، ئەدەبىي تىل تەرەققىياتىنىڭ يۈكسىلىشىگە ئەگىشىپ يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا دەسلەپكى قۇر ئاستىغا سۆزلۈك قويۇش ئۇسۇلى ئىشلىتىلگەن تەرجىمىلەردىن پەرقلىق ھالدا تەرجىمىگە يانداشتۇرۇپ ئىخچام بايان ۋە ئىزاھاتلارنى قوشۇپ كېڭەيتىش، ئاممىبابلاشتۇرۇش يۆنىلىشىدە تەرجىمە ۋە تەپسىرنى بىرلەشتۈرۈش ئۇسۇلىغا قاراپ ئىلگىرىلىگەنلىكى ھەم مەلۇم. ماۋارائۇننەھر ۋە تۈركىستان جۇغراپىيەسىدە ئوتتۇرىغا چىققان قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىغا ئۆچمەس تۆھپە قوشقان ئەجدادلاردىن ئىمام بۇخارىي، ئىمام تىرمىزىي قاتارلىقلارنى تىلغا ئالساق، ئۇشبۇ قۇرئان تەپسىرىنى باشتىن ئاخىر مۇستەقىل ئەسەر ھالىتىدە شەرھلەشنى مەقسەت قىلغان ۋە پەرقلىق ئىلىم ساھەلىرىنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ تۇرۇپ تەپسىر يازغان، ھەمدە دەۋرنىڭ ئىلىم - پەن ۋە مەدەنىيەت تىلى بولمىش ئەرەب تىلىدا ئىجادىيەت قىلغان دەۋر بۆلگۈچ مۇپەسسىرلەردىن ئىمام ماتۇرىيدىي، ئەبۇللەيس سەمەرقەندىي، نەجمۇددىن نەسەفىي، ئەللامە مەھمۇد زەمەخشەرىي، ئەبۇلبەرەكات نەسەفىي قاتارلىق پېشۋالارنى تۆھپىكار ئەجداد سۈپىتىدە تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. يۇقىرىقى مۇپەسسىرلەرنىڭ يازغان تەپسىر كىتابلىرى تۈركىستان ۋە ماۋارائۇننەھر ئىلىم ھاۋزىسىدىكى قۇرئانشۇناسلىق ساھەلىرىگە تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، بەلكى ھىجاز، ئاناتولىيە، ئافرىقا، ھىندىستان ۋە ئەندەلۇسقىچە بولغان پۈتكۈل ئىسلام جۇغراپىيەسىدە مەيدانغا كەلگەن تەپسىرچىلىك ۋە قۇرئانشۇناسلىق ساھەلىرىدە مۇراجەئەتگاھ ۋە مەنبە خاراكتېرلىك رولىنى ئۆتەش ئارقىلىق تەپسىر ئىلمىگە ئۆچمەس تۆھپە ۋە ئىلمىي ئاساسلارنى ياراتقاندۇر. ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرى يەنە كۈنىمىزدىكى چاغداش ئۇيغۇرچە تەرجىمە ۋە تەپسىرلەردىن ئاۋۋالقى خاقانىيە ۋە چاغاتاي ئەدەبىي تىلىدا يېزىلغان تەرجىمە ۋە تەپسىرلەردە يېتەكچى مەنبە بولغان بولۇپ، يۇقىرىقى مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەرنىڭ ئىلمىي سەمەرىلىرى ھېلىھەم پۈتكۈل ئىسلام ئالىمىنىڭ ئىلمىي ھاياتىغا زور تەسىر كۆرسىتىپ كەلمەكتە. تەپسىر ۋە تەرجىمىچىلىكتە مۇراجەئەتگاھلىق، تەپسىرشۇناسلىق ئىلمىدە مۇئتەبەرلىك (نوپۇزلۇق) ھەمدە مۇئتەمەدلىك (ئىشەنچىلىك) خۇسۇسىيىتى بىلەن بەلگىلگۈچى ۋە يېتەكچى ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە.

تەرجىمە ھەرىكىتىدە، بولۇپمۇ خاقانىيە ۋە چاغاتاي ئەدەبىي تىللىرىدا بارلىققا كەلگەن تەرجىمە ۋە تەپسىر پائالىيەتلىرىنىڭ كۆپى كۈنىمىزگە يېتىپ كېلەلمىگەن، يېتىپ كەلگەنلىرىنىڭ بولسا، ئاپتورى نامەلۇم ھالىتىدە يېتىپ كەلگەن بولسىمۇ، تەرجىمىلەردىكى يۇقىرى سەۋىيە، تەپسىرچىلىكتىكى ئۆزگىچە بايان قىلىش مېتودى، تىلدىكى پاساھەت ۋە ئۇزلۇقلار ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئىلمىي ۋە ئەدەبىي قۇۋۋىتىنىڭ سەرخىللاشقان، تويۇنغان، پۇختىلىققا ئىگە بولغان بىر ھالىتىنى مۇئەييەن دەرىجىدە نامايان قىلىپ كەلگەن، دېيىشكە بولىدۇ.

مىلادى 17 ئەسىرلەردىن كېيىنكى تەپسىر ۋە تەرجىمە ھەرىكىتىگە قارىغىنىمىزدا بولسا، چاغاتاي ئەدەبىي تىلىنىڭ ئۇزاق ئەسىرلىك سەلتەنەت تارىخى ۋە يىرىك ئەدەبىي تىل بولۇشتەك ئەۋزەللىكى سايىسىدە بارغانچە ئۆزىگە خاس پەلسەپەۋى تىل ھالىتىگە كەلگەنلىكىنى، بۇ باسقۇچتا مەزكۇر تىلنىڭ دەۋرىنىڭ ئىلىم - پەن تىلى بولۇشقا قاراپ ئىلگىرىلىگەنلىكىنى، ئىلمى تەبىئەت، ئىلمى نۇجۇم، ئىلمى ھېساب، ئىلمى ھەندەسە، ئىلمى تېب قاتارلىق ساھەلەردە ئۆز تىلدا ئىجاد قىلىش ۋە تەرجىمە قىلىش ھەرىكىتى جانلانغىنىدەك، قۇرئان تەپسىرچىلىكى، تەرجىمىچىلىكى بابىدىمۇ مۇئەييەن جانلىنىش بولغانلىقىنى كۆرىمىز. قەيتلەردە زىكرى كەچكەن ئەللامە مۇھەممەد سادىق كاشغەرىي، ئەللامە ھۈسەيىنخان تەجەللىي، موللا شەمسىددىن، موللا سابىت ۋە ئەللامە زەرىف قارى قاتارلىق ئالىم - ئەللامىلەر ئۇشبۇ تەرجىمە ۋە تەپسىر ھەرىكەتلىرىدە پائال خىزمەت قىلغان ۋە بۇ خۇسۇستا يىرىك ئەسەرلەرنى روياپقا چىقىرىش بىلەن ئىز قالدۇرغان مۇتەپەككۇرلاردۇر. ئەپسۇسكى، بىتەلەيلىك تامغىسى پەقەتلا سىياسىي تارىخىمىزغا مۆھۈر بېسىپلا قالماستىن، ئىلىم - ئېرپان تارىخىمىزغىمۇ ئۆز تامغىسىنى باستى. بۇ بىلەن ئەۋلادمۇئەۋلاد نەسىللەرگە زېھنىي ۋە كىتابىي شەكىلدە ئاغدۇرۇلۇپ، تەلقىن قىلىنىپ كەلگەن ئىلىم ئەنئەنىمىز مەزكۇر تەلەيسىزلىك مۆھۈرىدىن تېگىشلىك نېسىۋىسىنى ئالماي تۇرالمىدى. تۇپراق ئىشغالىنىڭ ۋابالىنى تارتىشقا ئېشىنماي تۇرۇپ مەجبۇرىي تىل ۋە دىن ئاسسىمىلياتسىيە ئۇرۇنۇشلىرىغا دۇچ كېلىشى خەلقنىڭ بېشىغا ئۆز تارىخىدىن، ئىلمىي مىراسلىرىدىن ئالاقىسى ئۈزۈلۈش، يىپىدىن ئاجرىغان مارجاندەك ھەر يانغا چېچىلىشتەك بىر ۋەزىيەتنى قىسمەت قىلىپ قاراپ ئولتۇردى. يۇقىرىدا زىكرى ئۆتكەن تەرجىمە ۋە تەپسىر مۇئەللىپلىرىنىڭ قالدۇرغان ئەسەرلىرىنىڭ كۆپى ھەر ئەسىردە يۈز بەرگەن تۈرلۈك بوھرانلار تۈپەيلى يىتىپ كېتىش ياكى كۆيدۈرۈلۈش قاتارلىق بىر قاتار سەۋەب - باھانىلەر ئاقىۋىتىدە كۈنىمىزگە قەدەر يېتىپ كېلەلمىدى. بۇلار ئىچىدە بارلىقى تەكىتلەنگەن سابىت داموللامنىڭ «روشەن بايان - تۈركىي تەفسىرى قۇرئان» ناملىق ئەسىرىنىڭ تولۇق نۇسخىسىنىڭ ئاتالمىش شىنجاڭ مىللەتلەر تەتقىقاتى ئورنىدا ساقلىنىۋاتقانلىقى مەلۇم. يۇقىرىقى ئالىم - ئەللامىلەردىن بەزىلىرىنىڭ تەپسىردىن سىرت قۇرئان تەتقىقاتىغا دائىر مۇناسىۋەتلىك بىر قاتار ئەسەرلىرىنىڭ بارلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بولسىمۇ، نەتىجىدە قولىمىزغا ساق - سالامەت يېتىپ كەلگىنى، قول ئۇزارتساق يېتىدىغان، ئىزدىسەك تېپىلىدىغان، سېتىۋالساق ئالغىلى بولىدىغان ئۇزاقلىقتا ئۆز مەۋجۇتلۇقى بىلەن بىزنى شەرەپلەندۈرۈپ تۇرغىنى مۇتەپەككۇر ئالىمىمىز، تارىخچىمىز ۋە مۇھەققىق مۇپەسسىرىمىز ھەمدە دۆلەت ئەربابىمىز، ھۆرمەتلىك شەيخۇلئىسلام مۇھەممەد زەرىف كاشغەرىينىڭ «تەفسىرى زەرىف» ناملىق ھەجىملىك تەپسىرى بولدى. ھەم ئايەت تەرجىمىسى، شۇنداقلا ئۇنىڭ تەپسىرى بېرىلگەن بۇ شاھانە ئەسەر كۈنىمىزدە چاغداش ئۇيغۇرچىغا ئاغدۇرۇلغان بولسىمۇ، ئاغدۇرۇش خىزمىتىنىڭ ئەسەرنىڭ ئىلمىي ۋەزنىنى، تىل سەۋىيەسىنى ئىلغا قىلىپ بولالمىغان بىر تۈركۈم ھەۋەسكار سەۋىيەدىكى تالىبۇلئىلىملەرنىڭ قولىدا روياپقا چىقىشى، بولۇپمۇ، ئەسەرنىڭ ئىلمىي ۋە بەدىئىي جانلىق تىلىنىڭ خام ۋە پۇچەكلەشكەن تىلغا ئاغدۇرۇلۇپ نەشردىن چىقىشى كۈتۈلگەن ئىلمىي خىزمەتنىڭ روياپقا چىقمىغانلىقىنى دەلىللەپ تۇرۇپتۇ. بۇ ۋەجىدىن ئەسەر ساھەنىڭ ھەقىقىي پىشىپ يېتىلگەن تەتقىقاتچىلىرىنىڭ قولىدا قايتىدىن ئىشلىنىشىنى، ساھە ئەھلى بولغان تەتقىقاتچىلارنىڭ گويا ئەسەرنى غايىب خەزىنىنى تاپقان مىسالى يېڭىدىن قېزىشىنى، ئەسەرنى تىل، ئىدىيە ۋە تەھقىق نۇقتىسىدىن كەڭ كۆلەملىك ئوپېراتسىيە قىلىشىنى، بەھس - مۇھاكىمە ئۈستىلىگە كەڭرى يېيىپ ئىزدىنىشىنى، چوڭقۇرلىشىنى ۋە ھەقىقىي قىياپىتىنى جەۋلان قىلدۇرۇپ خەلقىمىزگە تەقدىم قىلىپ سۇنۇشىنى كۈتۈپ تۇرۇپتۇ.

2. چاغداش قۇرئان تەتقىقاتى ۋە قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرى
ھازىرقى زامان قۇرئان تەتقىقاتى بارىسىدا توختىلىدىغان بولساق، سۆزنى ئۆتكەن ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدىن باشلاشقا توغرا كېلىدۇ. ئۆتكەن ئەسىر ئىنسانىيەت تارىخىنىڭ ئەڭ چوڭ بۇرۇلۇشلىرى يۈز بەرگەن، ئەڭ چوڭ ئۇرۇشلار، قىرغىنچىلىقلار مەيدانغا كەلگەن، سۇلالىلەر ئۆرۈپ تاشلىنىپ يېڭى دۇنيا تەرتىپى ئورنىتىلغان، ھەم قاباھەت جەريان قىلغان، ھەمدە ئۆزگىرىش بارلىققا كەلگەن تارىخنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ دەۋرلىرىدىن بىرى. خۇسۇسەن شەرقىي تۈركىستان جۇغراپىيەسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىلمىي تارىخىمۇ بۇنىڭدىن چەتتە ئەمەس، ئەلۋەتتە. بۇ ئەسىردە بارلىققا كەلگەن قۇرئان تەتقىقاتلىرى، تەرجىمە ۋە تەپسىر پائالىيەتلىرىمۇ ئاجايىپ داۋالغۇشلۇق دەۋرلەردە، كىرىزىسلار تەرەپ - تەرەپتىن قاپلىغان، سىياسىي كىرىزىسقا يانداشقان ئىدىيەۋى كىرىزىسلار، مۇنداقچە ئېيتقاندا، موڭغۇل ئىستېلاسىدىن كېيىنكى تارىخنىڭ ئەڭ چوڭ مەدەنىيەت كىرىزىسلىرىدىن بىرى باشتىن كەچۈرۈلۈۋاتقان بىر دەۋردە ئېلىپ بېرىلغان ئىدى.

ھەر مەدەنىيەتنىڭ ئىسلاھات مەپكۇرىسى ئۇنى دۇغلاشتۇرۇش ۋە جانسىزلاشتۇرۇشقا خىزمەت قىلغۇچى ئۇنسۇرلاردىن تازىلىنىش، ئەسلىدىكى سۈزۈك ۋە ساغلام مەنبەگە قايتىشنى يادرولۇق شوئارى قىلغان بولۇپ، سىياسىي ئاسارەتتىن قۇرتۇلۇش كۈرىشىنىڭ كۈتكەندەك بولمايۋاتقانلىقى، كېچىككەن تەقدىردىمۇ كېلەچەكنى قايتا قۇرۇپ چىقىشقا، ئۇنى يېڭىدىن بەرپا قىلىشقا يارايدىغان ئۇل - ئاساسلار قۇرۇلۇشىنىڭ دەسلەپكى قەدىمىنى بولسىمۇ ئېلىشنىڭ زۆرۈرلۈكى ئۇشبۇ دەۋرنىڭ ئالدىن كۆرەر مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ ئويلاپ يەتكەن جىددىي ۋە تەخىرسىز بايقاشلىرىدىن بىرى بولغان ئىدى. مەدەنىيەتنىڭ ئومۇرتقىسىنى شەكىللەندۈرگۈچى دىنىي تەپەككۇر ۋە ئىلمىي ساپا قۇرۇلۇشىنى قانات يايدۇرۇش، مىللىي ئاڭ ئويغىنىشى ھەمدە كۈلتۈر ئىھياسىنىڭ جان تومۇرى بولغان تىل ۋە تارىخ دىنامىكلىرىنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈش دەۋرنىڭ باسمىسا بولمايدىغان قەدەم، ئاشمىسا بولمايدىغان داۋانلىرىدىن بىرى بولغان ئىدى. بۇنى تونۇپ يەتكەن مۇتەپەككۇرلار بەس - بەستە زىممىسىگە چۈشكەن ۋەزىپىلىرىنى ئىمكان يېتىشىچە ئادا قىلىشنى زىممىسىگە ئالدى. بۇ ئەسىردە تارىخ بابىدا موللا مۇسا سايرامىي، قۇتلۇق شەۋقىي، ئابدۇلئەزىز چىڭگىزخان، سابىت داموللام، مۇھەممەد زەرىف ۋە مۇھەممەد ئەمىن بۇغرا كەبى سىياسىيون ئەدىب - شائىرلارنىڭ، مۇتەپەككۇر تارىخچىلارنىڭ تۇشمۇتۇشتىن تارىخ ئەسەرلىرىنى روياپقا چىقىرىشقا تىرىشىشى، تۈرلۈك ئەدەبىي ژانىرلاردا ئىجادىيەتلىرىنى توختىتىپ قويماسلىقى، قېتىملاپ سۇيىقەست قىلىنىشقا، كۆيدۈرۈلۈشكە قارىماي دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك كىتابىنىڭ قان ۋە جان بەدىلىگە ئانا تىلغا ئاغدۇرۇشتىن توختاپ قالماسلىق كۈرەشلىرى، شۇنداقلا ئىسلامىي ئىلىملەردە تۈپكى ساۋات خاراكتېرلىك بىلىملەر جەملەنگەن رىسالە ۋە ئىلمىي ئەسەرلەرنىڭ يېزىلىشى، مىللىي ئويغىنىش ھەرىكىتىنى قانات يايدۇرۇشنى مەقسەت قىلغان تۈرلۈك نەشرى ئەپكارلارنىڭ، گېزىت - ژۇرناللارنىڭ بەس - بەستە جانلىنىشى قاتارلىقلار ئەلەم كۈرىشىگە يانداشتۇرۇپ ئېلىپ بېرىلغان قەلەم كۈرىشى ۋە ئىلمىي قۇرۇلۇشلارنىڭ ئەمەلىي ئىپادىلىرى بولغانىدى. ئىلمىي قۇرۇلۇش تۈسىنى ئالغان «تەفسىرى زەرىف» ۋە «روشەن بايان» قاتارلىق تۈركىي تىلدىكى تەپسىر ۋە تەرجىمە ئەسەرلەرنىڭ بارلىققا كېلىشى ئەنە شۇ سىياسىي كۈرەشلەرگە يانمۇيان ئېلىپ بېرىلغان ئىلمىي ھەرىكەتلەر، ئەلەم جىھادى بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىلغان قەلەم جىھادى، ئەمەلىي جىھادقا پاراللېل ئېلىپ مېڭىلغان ئىجتىھاد قەدەملىرى بولغان ئىدى.

سىياسىي ئاسارەت دەۋرى باشلانغاندىن كېيىن، يەنى مىللەتنىڭ ماددىي مەۋجۇتلۇق قورغىنى ئىشغالغا ئۇچرىغىنىدىن كېيىن ئالاھەزەل ئوتتۇز يىلغا سوزۇلغان قاباھەتلىك دەۋر بۇ ئەسىرنىڭ ئاۋۋالقى يېرىمىدا قولغا كەلگەن ئىلمىي ھەرىكەتلەرنىڭ مېۋە بېرىشىگە زور توسقۇنلۇقلارنى ئېلىپ كەلدى. مىللەتنىڭ تۈرلۈك ساھەلەردە يېتىشكەن سەرخىللىرىنىڭ يىلدىن يىلغا ئازلاپ مېڭىشى، تۈرلۈك ئۇسۇلدا ئېلىپ بېرىلغان قىرغىنچىلىقلاردا ئۇجۇقتۇرۇلۇشى، شۇنداقلا ئاتالمىش ئىسلاھات بايرىقى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان بۇزغۇنچىلىقلار، مائارىپ ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلمىلارنىڭ پۈتۈنلەي يېڭىۋاشتىن شەكىللەندۈرۈلۈشى ھەمدە شۇ تەرزدە يېڭىۋاشتىن شەكىللەندۈرۈلگەن ئەۋلادلارنىڭ يېتىشىپ چىقىشى، مىللەتنىڭ ئاسارەتتىن ئاۋۋالقى تارىخىي ۋە ئىلمىي مىراسلىرى بىلەن بولغان بېغىنى مەزگىللىك ئۈزۈپ تاشلاش، خاتىرىسىنى يۇيۇش ۋە ئۇنتۇلدۇرۇش خۇرۇچلىرى بولغان كوممۇنىزم ئەپيۈنلىرى بىلەن مېڭىنى فورماتلاپ چىقىش ئۇرۇنۇشلىرى خەلقنىڭ ئۆز كىملىكىدىن ياتلىشىش قەدىمىنى خېلى زور دەرىجىدە تېزلەتتى. زېھنىيىتى شالغۇتلاشقان، شالغۇت ئاڭ ۋە شالغۇت ئىدىيە بىلەن يۇغۇرۇلغان يېڭى بىر تۈركۈم ئەۋلادلار بارلىققا كەلدى. ئاتالمىش مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىدىن ئىبارەت بالايى - ئاپەتنىڭ ئېلىپ كەلگەن تىراگېدىيەلىرى نەتىجىسىدە ئازكەم ئىككى ئەۋلاد مەزكۇر «ئۈزۈكچىلىك»نى تولۇق باشتىن كەچۈرگەن بولدى. 80 – يىللاردىن كېيىنكى، يەنى قاتتىق بۇرۇقتۇرۇملۇق ۋە چېكىگە يەتكەن سىقىلىشتىن كېيىنكى نەپەس ئېلىش «ئەركىنلىكى» بولۇشتەك بىر ۋەزىيەتنىڭ تۇغۇلۇشى بولسا، تەبىئىي ھالدا ئۇزۇن يىللىق ئۆزىنى يوقىتىش، ئۆزلۈكىنى قۇرۇش ئىشتىياقىنى قايتىدىن كۈچەيتكەنىدى.

مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ئۆز خەلقىنى «كوللېكتىپ ئۆلۈۋېلىش»قا ياتىدىغان «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» ھەرىكىتىگە جور بولۇشقا، تارتقۇلۇقلارنىمۇ ھەسسىلەپ تارتىشقا دۇچار بولغان شەرقىي تۈركىستان خەلقنىڭ ئۆزلۈكنى تېپىش ۋە قۇرۇشقا بولغان تىپىرىلىشى، ئۇرۇنۇشلىرى ئاسارەت دەۋرىدىن ئاۋۋالقى ھالەتنى داۋاملاشتۇرۇشتىن ئاجىز كەلدى. سەۋەبى تولىمۇ ئېنىق بولۇپ، ئاسارەت ئاستىدا ئۆتكەن قاباھەتلىك ئوتتۇز يىل نۇرغۇن خاتىرىلەرنى، ئەسلىمىلەرنى، ئىلمىي مىراس ۋە قىممەت قاراشلارنى قارا قۇيۇن مىسالى ئۆزى بىلەن قوشۇپ ئېلىپ كەتكەنىدى. تىل ئۆزگەرگەن، يېزىق خارمانلانغان، كۈلتۈر شالغۇتلاشقان، ماددىي ئاچارچىلىقتىن كېيىنكى مەنىۋى ئاچلىق ھەق دادىغا يەتكەن، غىزانىڭ قانداق غىزا ۋە كىمنىڭ قولىدىن چىققان بولۇشى مۇھىم بولماستىن، پەقەتلا ئاچلىققا مەلھەم بولۇشىدىن باشقىسى مۇھىم بولمىغان بىر ھالەت باش كۆتۈرگەنىدى. ھەممىنى باشتىن قۇرۇش، ھەممىنىڭ قولىدىن كەلگەن ۋە مىللەتكە خىزمەت دەپ قارىغان مەسئۇلىيەتلەرنى ئورۇنداش پۇرسىتى يارىتىش قىزغىنلىقى تىكلەنمەكتە ئىدى. ئەپسۇسلىنارلىقى بۇ باسقۇچتا، يەنە كېلىپ ئورتاق مىللىي ئاڭ دۇغلىشىپ كەتكەن، ئورتاق ئەقلىيەت، تۈپكى ئانا قىممەت قاراشلار پەرقلىق ئىدېئولوگىيەلەر بىلەن خارمانلىنىپ كەتكەن بۇ دەۋردە، شالغۇتلاشتۇرۇش ئوپېراتسىيەلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن يېڭى بىر تىل قۇرۇلمىسى، يېڭى بىر ئەدەبىيات شەكلى، يېڭى بىر يېزىق ۋە يېڭى بىر تەپەككۇر شەكلى بەرپا قىلىش ھاكىمىيەت تەرىپىدىن پىلان – پىروجىگە كىرگۈزۈلۈپ بولغان ئىدى. مەزكۇر پىروجىگە خىزمەت قىلىشنى پۇرسەت بىلگەن ئوقۇمۇشلۇقلار توپىمۇ تەقسىملەنگەن مەسئۇلىيەت بويىچە، يېتىلگەن زېھنىيەت بويىچە خىزمەت ئۈچۈن يەڭ تۈرۈشكە باشلىدى. بۇ پۇرسەتنى ئىمكانىيەت ئىچىدە ئىمكانىيەت ئىزدەشنىڭ دەل ۋاقتى دەپ بىلگەن، يوقىتىپ قويغانلىرىنى تىرىلدۈرۈشنى پىروجىگە بېرىلگەن ئىمكانىيەتتىن پايدىلىنىش ئاساسىدا ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى كۆزلىگەن، جان كۆيەرلىك بىلەن مىللىتى ۋە خەلقىنى ئۆزىنىڭ ئىلمى ۋە مەرىپىتىدىن بەھرىمەن قىلىشقا نىيەتلەنگەن سانى ئاز، ئەمما ئىلمىي زاپىسى مول بولغان ھىممەتلىك ئاۋانگارتلار ئۈچۈنمۇ تېپىلغۇسىز پۇرسەت ئىدى. شۇنداق قىلىپ بۇ پۇرسەتتە ئوتتۇز يىل مۇقەددەم كۆيدۈرۈلۈشكە، تەرجىمانلىرى شەھىد قىلىنىشقا دۇچ كەلگەن دىۋاننىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى ئىشلەش خىزمىتى بۇ نۆۋەت نەشر يۈزى كۆردى. بۇلاڭ - تالاڭغا دۇچ كەلگەن كىلاسسىك ئەسەرلەرمۇ دەسلەپ ئىچكى ماتېرىيال سۈپىتىدە ساقلىنىپ، ئارقىدىن تەدرىجىي يېڭى تىلغا ۋە يېڭى زامان ئەدەبىي ژانىرغا ئۇيغۇن رەۋىشتە ئاغدۇرۇلۇپ نەشر قىلىنىش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. ئەلۋەتتە، بۇخىل شارائىتتا ئىسلامىي ئىلىم ساھەلىرىمۇ پۇرسەتنى قولدىن بەرمىگەن بولۇپ، ئېرىشكەن تۇنجى پۇرسەتتە قىلىنغان ئىلمىي ئەمگەكلەرنىڭ دەسلىپى قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىر تەتقىقاتى خىزمىتى بولغانىدى.

---
نەقل مەنبەلىرى: 
[1] سۈرە ئال ئىمران، 18 – ئايەت.
tags: 2023-03-31
بۇرھان مۇھەممەد
ئۇيغۇرچە قۇرئان
مۇھەممەد يۈسۈپ
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (1)
content: 3. شاۋقۇنسىز ئىنقىلاب: مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى
مۇھەممەد سالىھ قەلىمىدە، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا روياپقا چىققان قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ئەنە شۇ «پۇرسەت»لىك زاماندا ئېلىپ بېرىلغان قۇرئان تەتقىقاتىنىڭ تۇنجى سەمەرىلىك مېۋىسى بولغان ئىدى. گەرچە ھۆكۈمران سىنىپنىڭ مۇددىئاسىغا قالسا، بۇ خىزمەت ھۆددىسىدىن چىقىش تەلىپى ئاساسىدا ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمران كۈچنىڭ ئىستىكىگە خىزمەت قىلىشقا يارايدىغان يوسۇندا چىقىشى كۆزلىنىپ، ئىسلامىي مەدەنىيەت خەزىنىلىرى خىرىسقا دۇچ كەلگەن ھەمدە مەدەنىيەت كىرىزىسى ياشاۋاتقان غەربىي تۈركىستان ۋە ئاناتولىيە جۇغراپىيەلىرىدىكىگە ئوخشاش قۇرئان كەرىمنىڭ خەلق قەلبىدىكى ئوبرازىنى تۆۋەنلىتىش، قەلىبلەرگە ئورنىغان مۇقەددەسلىك، ئۇلۇغلۇق ماقامىنى تۆۋەنلىتىش مەقسەت قىلىنىپ يېشىل چىراغ يېقىلغان بولسىمۇ، ئاقىۋەتتە ئىش ھۆكۈمران سىنىپ كۈتكەندەك چىقمىدى ۋە ئۇ ئارزۇلىغان نەتىجىمۇ رۇي بەرمىدى. توغرىسى قىلىنغان خىزمەتنىڭ ساغلام ۋە ئىخلاس بىلەن ئادا قىلىنىشى ئىشنى پۈتۈنلەي ئەكسىگە بۇرۇۋەتكەن بولدى. رېئاللىق شۇ بولدىكى، ئالتە يىللىق قېتىرقىنىپ ئىجتىھاد كۆرسىتىش نەتىجىسىدە 1986 – يىلى قۇرئان كەرىمنىڭ تۇنجى ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى نەشردىن چىقتى، ئىككى يۈزمىڭ تىراژدا بېسىپ تارقىتىلدى. ئەسەر چىقىشى بىلەن تەڭ كۈتۈلگەننىڭ ئەكسىچە ئاسارەتتە قاغجىرىغان قەلبكە زىلال سۇ مىسالى سىڭىپ خەلقنىڭ قۇرئاننى چۈشىنىش ۋە دىنىي ئاڭ ساپاسىنى يۇقىرىلاش ئېھتىياجىغا چارە بولدى، ئۇلارغا كۈچ بەخش ئەتتى. مەيلى مۆتىۋەر ئالىم - ئۆلىمالار نەزىرىدە بولسۇن، مەيلى قۇرئانشۇناس تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن بولسۇن مەقبۇل بولغان ۋە ھەر دائىم بىمالال پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە بولغان ئىلمىي ۋە ئەدەبىي قىممىتى يۇقىرى تەرجىمە سۈپىتىدە ھەممىنىڭ قەلب تۆرىدىن ئورۇن ئالدى. ئەسەرنىڭ بۇ دەرىجىدە مەقبۇللۇققا ئېرىشىشىگە ئەگىشىپ خەلقئارادىمۇ نوپۇزى ئاشتى. بۇنىڭ تىپىك ئىپادىسىسى سۈپىتىدە 1992 - يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان دۆلەت قارمىقىدىكى قۇرئان باسمىخانىسىدا ئالتە يۈزمىڭ تىراژدا بېسىلىپ ۋەتەن ئىچىگە ئەۋەتىلدى. ئېھتىياج ۋە تەلەپنىڭ ھەسسىلەپ ئاشقانلىقىدىن كىتاب سودىگەرلىرى نەچچە يۈزمىڭ تىراژدا بېسىپ تارقىتىپ تۇردى. ھېلىھەم بۇ تەرجىمە ئەسەر سەئۇدى ئەرەبىستان قۇرئان باسما زاۋۇتىدا بېسىلىپ كېلىۋاتىدۇ. 2017 - يىلى تۈركىيە دىنىي ئىشلار ئىدارىسى تەرىپىدىنمۇ نەچچە ئونمىڭ تىراژدا بېسىلدى ۋە ھازىرغىچە بىرقانچە قېتىم قايتا نەشر قىلىنىىپ كېلىۋاتىدۇ.

مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنىڭ بۇنچە ئالقىشقا ئېرىشىشى ئۇنىڭ نوقۇل بىر تەرجىمە ئەسەرنى روياپقا چىقارغانلىقىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئەسەرگە سىڭدۈرگەن ئىلمىي ئىجتىھادىنىڭ قۇرئان مەنىلىرىنى تەرجىمە قىلىش ئۇسۇلىغا، يەنى الترجمة التفسيرية (ئىزاھاتلىق تەرجىمە) مېتودىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە قىلغانلىقىدا، پىشقان بىر لۇغەتشۇناس ئالىم بولۇشتەك ئىلمىي ئىقتىدارىغا تايىنىپ قالماستىن، بىر دىنىي ئالىملىق، جۈملىدىن مۇپەسسىرلىك سالاھىيىتى بىلەن ئەسەرنىڭ تىلىنى، ئىسلامىي ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارنى ئۆز ئورنىدا ئىشلىتىشكە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىدە، تەرجىمە قېلىپلىرىنى بېكىتىشتە ئۆزىگە خاس يول تۇتقانلىقىدا، بەرگەن ھەربىر ئىزاھ ياكى سۆز ئىشلىتىشتە چوقۇم بىر قاتار مۆتىۋەر تىل قامۇسلىرىغا، نوپۇزلۇق تەپسىرلەرگە ئاساسلانغانلىقىدا گەۋدىلەنگەن. چاغداش ئۇيغۇر تىلى نۇقتىسىدىن قارىغاندىمۇ ئالىمنىڭ ھەر ئىككى تىلنىڭ كىلاسسىك ۋە چاغداش تىل - ئەدەبىياتىغا پىششىق ۋە ھەر ئىككى تىلدا يۇقىرى سەۋىيەدە قەلەم تەۋرىتەلەيدىغان، شېئىر - نەزمە پۈتەلەيدىغان يۈكسەك ئىلمىي ئىستېدات ئىگىسى بولغانلىقى، تىرەن ئەدىبلىكى ۋە جانلىق تىل ئىشلىتىشتىكى تەبىئىي تالانتى قاتارلىق ئامىللارنىڭ ئەسەرنىڭ تەرجىمىسىنىڭ پاساھەتلىك ۋە چۈشىنىشلىك چىقىشىغا تۈرتكە بولغانلىقى، جانلىق ئەدەبىي تەرجىمە بولۇپ پۈتۈپ چىقىشىغا ئالاھىدە تىرىشچانلىق كۆرسەتكەنلىكى، بولۇپمۇ تەرجىمە قىلىشتا تەپسىر ئىلمىنىڭ قانۇن - قائىدىلىرىگە تولىمۇ سەزگۈرلۈك بىلەن رىئايە قىلىشقا ئەھمىيەت بەرگەنلىكى قاتارلىقلار ئالاھىدە دىققەتكە سازاۋەردۇر. قىسقىسى، ھەم چاغداش ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلدىكى تۇنجى قۇرئان تەرجىمىسى بولۇشتەك مۇستەقىل ئەسەرنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىقىش، ھەمدە بۇنى ساھەنىڭ ئىلمىي قائىدىلىرىگە مۇمكىنقەدەر ئۇيغۇنلاشقان بولۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشتەك ئەۋزەللىكلەر ئەسەرنىڭ پۇختا ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك پۈتۈپ چىقىشىدا چوڭ رول ئوينىغان ۋە بۇ سەۋەبلىك كۆپچىلىكنىڭ مەقبۇللۇقىنى قولغا كەلتۈرگەن.

مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىلمىي ئەمگەكلىرىنىڭ كۆرسەتكەن تەسىرى، جۈملىدىن ئاسارەت مابەينىدە ئۇنتۇلۇشقا قاراپ يۈز تۇتقان، مەدەنىيەت تىلىمىزنىڭ تۈپكى مەنبەسىدىن، يەنى قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارنى مۇناسىپ ئورنىدا ئىشلىتىش ۋە ئۇنى يېڭى زامان ئەدەبىي تىل زاپىسىغا ئېلىپ كىرىش جەھەتلەردىكى رولى پەۋقۇلئاددەدۇر. ئۇنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرى يەنە ئۇيغۇر تىلىنى قاناتسىز قۇشقا ئايلاندۇرۇش، پەنجىسى ۋە تۇمشۇقى كاردىن چىقىرىلغان بۈركۈتكە ئايلاندۇرۇش، يەنى تىلنىڭ گېنىنى ئۆزگەرتىپ تاشلاش پىلانى بولغان ۋە ھە دېگەندە بازارغا سېلىنىپ تۇرىدىغان ئاتالمىش تىل ۋە يېزىق ئىسلاھاتى، ئىملا يېڭىلىنىشى قاتارلىق يولسىزلارچە قايچىلاش ۋە تىكىپ سۆكۈشلەرگە قارشى ئىسلاھاتكارلىق رولىنى ئوينىدى. شۇنىڭدەك مىللىي خاتىرىنى تىرىلدۈرىدىغان، مىللەتنىڭ ئەقىدە - ئەخلاق مىزانىغا خىتاب قىلىدىغان، كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەت دىنامىكلىرىنى جانلىق تۇتۇپ تۇرىدىغان، قىسقىسى ئۆزلۈكنى ساپلاشتۇرۇپ كۆك بىلەن يەر - زېمىن ئارىسىدىكى ساماۋى باغنى مۇستەھكەملەشكە خىزمەت قىلىدىغان تەسىرچانلىقى كۈچلۈك قانداقكى سۆزلۈك ياكى ئاتالغۇ بولسا ئۇنى پىلانلىق شاللاش، ئاتالمىش «ئەرەبچىدىن كىرگەن»، «پارسچىدىن كىرگەن» ئىددىئاسىغا يوشۇرۇنغان يەكلەش ۋە ئۆزلىشىپ بولغان سۆزلەرنى بىر - بىرىنىڭ دۈشمىنى كۆرسىتىش خاھىشىدىكى تىلنى قىرقىش ۋە تېيىزلەشتۈرۈش پىروجىلىرىگە قارشى ئىستىخىيەلىك زەربە بولۇشتەك قالقانلىق رولىنىمۇ جارى قىلدۇردى. سوتسىيالىستىك ئەدەبىيات - سەنئەت قۇرۇلۇشى نامىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بارچە ئىسلامىي ۋە مىللىي ئەدەبىياتنى، مەدەنىي مىراس دائىرىسىدىكى بارچە ئىلمىي بايلىقلارنى باشتىن ئاياغ كوممۇنىستىك زېھنىيەتكە ئۇيغۇن شەرھلەپ چىقىش، يېزىق كۈلتۈرىدىن كەلگەن بارچە ئەسەرلەرنى قىزىللاشتۇرۇپ نەشردىن چىقىرىش شىددەت بىلەن قايناۋاتقان بىر مەزگىلدە ئۇنىڭ تىرىشچانلىقى سايىسىدە بارلىققا كەلگەن قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ۋە بۇ تەرجىمىنىڭ ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتمىگەن تەرزىدە روياپقا چىقىشى ھەقىقەتەنمۇ نەمرۇت ياققان ئوتنىڭ ئىچىدە لەرزان ئېسىۋاتقان مەيىن شامالنىڭ كىنايىلىك مەسخىرىسى بولغان ئىدى.

مۇھەممەد سالىھ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى روياپقا چىقىرىش ئارقىلىق يېڭى زامان ئەدەبىي تىلنىڭ ئىسلامىي دىنامىكلىرىنى قوزغىتىپلا قالماي، قۇرئان تىلىنى تۈرلۈك ھۇجۇم ۋە خىرىسلارغا تاقابىل تۇرالايدىغان مەزمۇت ئۇلغا ئىگە قىلىشقىمۇ سەل قارىمىدى. مۇستەملىكىچى ھاكىمىيەتنىڭ قارمىقىدا خىزمەت قىلىۋاتقان بولۇشتەك «ئەۋزەللىك»كە تايىنىپ، شۇنداقلا ئۆز ئەمگىكى ۋە جاپالىق مېھنىتىگە يارىشا تىكلىگەن ئىمتىيازدىن پايدىلىنىپ يەنە يۈزلەپ تەرجىمە ئەسەر، نەچچىلىگەن ماۋزۇلاردا كىتاب - ئەسەر يېزىش ئىمكانىيىتى ۋە شۇنداق قىلغۇدەك ئەمەلىي ئىستېداتى بار تۇرۇپ ھېچبىر ئىشنى لۇغەت تۈزۈشتىن، قامۇس تۈزۈپ چىقىشتىنمۇ مۇھىم بىلمىدى. باشقا - باشقا ئىجادىي ياكى تەرجىمە ئەمگەكلەرگىمۇ قامۇس تۈزۈش خىزمىتىدىن ئېشىنغاندا ئاندىن قول ئۇردى. «قامۇسى بولمىغان مىللەتنىڭ نامۇسى بولماس» دېگەن ھېكمەتنى چوڭقۇر چۈشەنگەن ۋە بۇنى شوئۇرىغا نەقىشلىگەن بۇ ئالىم قۇرئان تەرجىمىسىدىن كېيىنكى قۇرۇلۇش خاراكتېرلىك خىزمەتلەردىن بىرىنىڭ مىللەتكە چوڭ تىپتىكى بىر قامۇسنى تۈزۈپ چىقىپ ئۇلارغا تەقدىم قىلىش ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەن ئىدى. دېمىسىمۇ ئانا تىلنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتىدەك چوڭ خەزىنە تىلنى قەپەسكە مەھكۇم قىلىۋېتىپ ئۇنىڭ ھەققىدە خۇي - مىزاجىغا ۋە كوممۇنىستىك زېھنىيەتكە بېقىپ تۈرلۈك ھۆكۈم پىچىدىغان كادىرلارنىڭ ئالقىنىغا چۈشۈپ كەتكەن ئىكەن، ئىككى تىلدا ئىجادىيەت قىلالايدىغان ئىمكانىيەت ۋە سالاھىيەت تۈرتكىسىدە «ئەرەبچە - ئۇيغۇرچە قامۇس» تۈزۈش پىلانى ئالىم ئۈچۈن ئەڭ جايىدا تاللاش بولغان ئىدى. قامۇسنىڭ بارلىققا كېلىشىمۇ ئۆز نۆۋىتىدە كېكەچلىككە مەھكۇم قىلىنغان تىلنى راۋانلاشتۇرۇشقا، بوغۇق ئاۋاز تونىنى سازلاشقا خىزمەت قىلاتتى. ئىستېمالدىن مەجبۇر قالدۇرۇۋېتىلگەن، مەتبۇئاتتىن چىقىرىپ تاشلىنىشقا، ھەتتا مەتبۇئات خادىملىرىمۇ چۈشەنمەيدىغان ھالدىكى ناتونۇشلۇققا ئايلاندۇرۇۋېتىلگەن دىنىي تىلنى ئىستېمالغا قايتىدىن كىرگۈزۈش، ئاتالمىش «دىنىي ئەسەرنىڭ تىلى» كۈنلۈكى ئاستىدا بولسىمۇ ئۇنى يېزىق تىلىدىن ئورۇن ئالدۇرۇش خىزمىتىمۇ ئۇشبۇ قامۇسنىڭ مەتبۇئات يۈزىدە تىكلىگەن ئوبرازى، نوپۇزى ۋە سالاھىيىتى سايىسىدا ۋۇجۇدقا كېلەتتى. دەرۋەقە، مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنىڭ رولى، ھەمدە ئۇنىڭ خەلقنىڭ مىللىي كىملىكنىڭ ئاساسىي ئۇنسۇرلىرىدىن بىرى بولغان ئانا تىل ئىھياسى بابىدىكى بۇ تىرىشچانلىقلىرى كېيىنكى ئون يىل ئىچىدە تېزلا ئۈنۈم كۆرسەتتى. ئۇنىڭ قازغان قۇدۇقىدىن، توغرىسى تىندۇرۇۋېتىلگەن ۋە ئۇنىڭ تىرىشچانلىقى سايىسىدە قايتا كەشىپ قىلىنغان، مىللەتكە تەقدىم قىلىنغان ئىلىم - مەرىپەت بۇلۇقىدىن ئوقۇمۇشلۇقلار سىنىپىدىن تارتىپ ئاۋاملار تەبىقىسىغىچە بولغان بارچە تەبىقىلەر ئۇچۇملاپ سۇ ئىچتى. «قۇدۇقنى بىر كىشى قازار، مىڭ كىشى ئىچەر» دەپ ئېيتىلغاندەك، ئەللامە مۇھەممەد سالىھنىڭ شاۋقۇنسىز ئىنقىلابى، مۇنداقچە ئېيتقاندا داۋراڭسىز ۋە ساداسىز ئېلىپ بارغان ئىھيا ھەرىكىتىدە قۇرئان كەرىمنىڭ پەقەتلا ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچىسىنىڭ ئەدەبىي تەرجىمىسىلا روياپقا چىقمىدى. بەلكى ئۇ تەرجىمانلىق سۈپىتى بىلەن تەرجىمە نەزەرىيەسىنى ئۆگەنگۈچىلەرگە ئۆرنەك بەرپا قىلدى. لۇغەتشۇناس ۋە ئەدىبلىك سۈپىتى بىلەن تىل ۋە ئاتالغۇشۇناسلارغا ئۇنتۇغانلىرىنى ئەسلەتتى. ئۇقۇم - ئاتالغۇلارنى، ئىستىلاھىي ۋە كەسپىي سۆزلەرنى ئەمەلىي تەتبىقلاشتا قانداق ئىپادىلەش ۋە تەتبىقلاش كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. قۇرئان بىلەن مۇئامىلە قىلىدىغان ھەرقانداق بىر ئۇيغۇر ئۇنىڭ قۇرئان تەرجىمىسىگە مۇراجىئەت قىلماستىن قۇرئاننى چۈشىنىشكە يېقىنلاشماسلىقنى ئەدەپتىن بىلدى. قۇرئان ئىلمىنى ئۆگىنىشكە يەڭ تۈرگەن ھېچبىر تالىبۇلئىلىم ئۇنىڭ تەرجىمىلىرى ۋە قامۇسلىرىنىڭ ياردىمىسىز ئىلىم ساھەسىدە يورغىلىماس بولدى. مانا بۇنى يېقىنقى ئوتتۇز يىلغا سوزۇلغان قىسقىغىنا مۇددەتتە مەيدانغا كەلگەن مىللەتنىڭ ئىلىم مىراسىغا ئۆز ئەھلى ۋە سالاھىيەتلىك كىشىلىرى تەرىپىدىن توغرا ئۇسۇلدا ساھىب چىقىشقا تىرىشقانلىقنىڭ مېۋىسى، مەلۇم مەنىدە ئاللاھنىڭ قوبۇل كۆرگىنىنى بەندىلەرنىڭمۇ باغرىغا باسىدىغانلىقىنىڭ رېئال ئىپادىسى دېيىشكە بولاتتى.

4. يولنىڭ داۋامى: تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى
يۇقىرىقى مۇئەييەنلەشتۈرۈشلەر ئەلۋەتتە مۇھەممەد سالىھنىڭ باشلىغان يولىنىڭ ھەرقاچان ۋە ھەر جەھەتتىن كامىللىقتىن نېسىۋىلەنگەنلىكنى، ئىلمىي ئەمگەكلەرنىڭ نۇقسانسىز ياكى سەھۋەنلىكتىن خالىي بولغانلىقىغا كۆز يۇمغانلىقنى كۆرسەتمەيدۇ. شۇنىڭدەك، بۇنداق بولغانلىقىمۇ مۇھەممەد سالىھنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىنىڭ قىممىتىنى چۈشۈرۈۋەتمەيدۇ، ئۇنىڭ ئۇزۇن يىللىق ئىلمىي ھاياتىدا تىكلىگەن ئوبرازىنىمۇ خۇنۈكلەشتۈرمەيدۇ. ئەكسىچە يۇقىرىلىتىدۇ. ئەگەر ئۇنىڭ ئىلمىي ئەمگىكى تەكرارلانغان ياكى تەكرارلىنىشى ئىلمىي بوشلۇق بولۇپ، قىلىنغان ئىش يەنىمۇ تاكامۇللاشتۇرغانلىق، تولۇقلىغانلىق ۋە ئۇنىڭ ئىلمىي ساھەدىكى يولىنىڭ داۋامىنى ئۇلىغانلىق جۈملىسىدىن بولغان بولسا، ئىلىم - مەرىپەتكە تويۇنغان ۋە ئەھلى بولۇشقا لاياقەتلىكلەر قولىدا بارلىققا كەلگەن بولسا، بۇنداق ئەھۋالدا روياپقا چىققان ھەرقانداق ئىلمىي ئەمگەك قارشى ئېلىنمىقى، ئىلمىي ئۆلچەملەر ئاساسىدا ئۆز يولىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈلمىكى ئىلمىي ئەخلاق ۋە ئىنساپ جۈملىسىدىندۇر.

ئەپسۇسكى، مۇستەملىكىچى تۈزۈم ھەر ۋاقىت ھېچ ئىشنى كۈتكەندەك ماڭدۇرماسلىقنىڭ كاپالىتى. ئۇ ھەمىشە مەھكۇم تەبىقىنىڭ زىيانغا ئۇچرىشى بەدىلىگە ئۆز مەنپەئەتىنى قولغا كەلتۈرۈش، مۇددىئاسىنى ئىشقا ئاشۇرۇش كويىدا بولىدۇ. مۇھەممەد سالىھتەك مىڭلىغان ئىلىم ئەھلىلىرى ئىچىدىن يۇقىرىقى خىزمەتلەرنى سۈپەتلىك روياپقا چىقىرالايدىغان ئالىم - ئەدىبلەرنىڭ، تەتقىقاتچى ئۆلىمالارنىڭ يېتىشىپ چىقىشى ئاز كەم 50 يىلدا بىر مۇمكىن بولىدىغان ئىشلاردۇر. ئوقۇيدىغانلار ۋە ئوقۇمۇشلۇقلار تۈركۈمى ھەر دەۋردە سانى كۆپىيىشى، مەلۇم دائىرىدە تەسىر يارىتىپ خىزمەت قىلىشى مۇمكىن. لېكىن خەلقنىڭ مەقبۇلىغا ئېرىشىدىغان، ئۇلارنىڭ ئاڭ - تەپەككۇرىغا، ئىلمىي چاڭقاقلىقىغا ئومۇميۈزلۈك تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان، ھەممىباب مەلھەم ئىشلەپ چىقىرالايدىغان ئىستېدات ئىگىلىرى، ئىلىم ئەھلى توپىدىن ئۈزۈپ چىقىپ ئۆرنەك ۋە ئۈلگىلەرنى بەرپا قىلالايدىغان ئالىم - فازىللار نەچچە ئون يىلدا بىر چىقسا شۈكرى قىلىنسا بولىدۇ. دەرۋەقە بۇ تۈرلۈك ئىشلار ھەرقايسى ساھەدە ئوخشاش بولۇپ، ھەرقانداق بىر ساھەنىڭ توپى ۋە شۇ توپنىڭ ئىچىدە تەسىر دائىرىسى ئومۇمغا يېتىدىغان، ئۇلارنىڭ غېمىنى ئۇلاردىن بۇرۇن ۋە ئۇلار ئۈچۈن يەپ ئۆمۈر ھاياتىنى ئىسلامغا، ۋەتەن - مىللىتىگە ئاتايدىغان كىشىلەر بولىدۇ. بۇ بىر شەخس بولۇشىمۇ، بىرەر كوللېكتىپ بولۇشىمۇ مۇمكىن. مۇھىمى بۇ خىل كىشىلەرنىڭ كۆپنىڭ ئىچىدە ھەرقاچان ئاز سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغانلىقى، شاۋقۇنسىز ئىنقىلابلارنىڭ، داۋراڭسىز ئىھيا ھەرىكەتلىرىنىڭ ئەنە شۇنداق كىشىلەرنىڭ قولىدا ۋۇجۇدقا كېلىدىغانلىقى، ئۇلارنىڭ تىككەن كۆچەتلىرىنىڭ كۈنى كېلىپ چوقۇم مېۋە بەرمەي قالمايدىغانلىقىدۇر.

قۇرئان كەرىم تېمىسىغا قايتىپ كېلىدىغان بولساق، تەبىئىكى ھەرقانداق تەرجىمە ئەسلىسىنى ئىككىنچى تىلدا ئىزاھ ۋە شەرھ تەرىقىسىدە ئاڭلىتالايدۇكى، ئەسلىسىنىڭ ئورنىنى ئالدىراپ ئالالمايدۇ. قۇرئان كەرىمدەك مەتنىدىن تارتىپ مەزمۇنىغىچە، ھەتتا زىر ياكى زەۋەر ئوقۇلۇشىغىچە مەنە قاتلىمى چوڭقۇرلىشىدىغان، پاساھەت ۋە بالاغەتتە مۆجىزىۋىلىكى بىلەن 14 ئەسىر مابەينىدە پەقەت ئەرەبلەرگىلا ئەمەس، پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە جەڭ ئېلان قىلغان كىتابقا نىسبەتەن ئۇنىڭ تەرجىمىسىگە تۇتۇنۇش پەقەتلا ئۇنىڭ مەنىلىرىدىن بىرىنى ئاڭلىتىشتىن ھالقىمايدىغان بىر ئىلمىي خىزمەت، خالاس. قىلالايدىغان ئىش ئىككىنچى بىر تىلنىڭ يۇقىرى سەۋىيەسىدە ئۇنىڭ مەنىسىنى يورۇتۇشقا تىرىشىشتۇر. پاساھەت ۋە بالاغەتتىكى ئۈستۈنلۈكىنى چۈشىنىپ يېتىش، مەنە قاتلىمىنىڭ چوڭقۇرلۇقلىرىنى قېزىپ چىقىش قاتارلىقلار بولسا، پەقەتلا ئۇنىڭ ئەسلىي تىلىغا ئەتراپلىق ۋاقىپ بولۇش، شۇنداقلا ئۇنى چۈشىنىشكە خىزمەت قىلىدىغان بارچە ئىلىم تۈرلىرىنى سەپەرۋەر قىلدۇرۇش ۋە ئەقلىي ھەمدە نەقلىي ئىلىملەرنى قائىدىسىگە ئۇيغۇن رەۋىشتە خىزمەت قىلدۇرۇش ئارقىلىق مۇمكىن. مۇپەسسىرلەرنىڭ قۇرئاننى تەپسىرلەشكە كېتەرلىك ئاز كەم 20 گە يېقىن ئىلىمنى ئەتراپلىق بىلىشنى تەلەپ قىلىشىمۇ مۇشۇ نۇقتىدىندۇر.

دەرۋەقە، قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە مەنە تەرجىمىسىنىڭ بارلىققا كېلىشى ھەر تەرەپلىمە مۇددىئا - غايىلەر تۈرتكىسىدە باشلانغان بولۇشىغا قارىماي، ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتكىنىنىڭ ئەكسىچە تارىخىي رولىنى ئۆتەيدىغان، سۈپەتلىك ۋە ساغلام بولغان ئىلمىي ئەمگەك سۈپىتىدە مىللەتنىڭ مەنىۋىيىتىگە ئىجابىي خىزمەت قىلدى. مىللەتنىڭ ئىسلامىي شوئۇرىنى دەز كەتكۈزۈش ئورنىغا، ئاسارەتلىك 30 يىلنىڭ تەسۋىرلىگۈسىز قاباھەتلىك يىللىرىنى باشتىن كەچۈرۈپ ئازغىنە نەپەس ئېلىشقا مۇۋەپپەق بولغان مىللەتنىڭ چوڭقۇر مەنىۋى جاراھىتىگە يارايدىغان مەلھەم بولدى. ئارىدىن يىگىرمە يىلچە ئۆتۈپ كۆزىتىش ۋە دەڭسەشتىن مەلۇم بولدىكى، قۇرئان كەرىمنىڭ ئوبرازى كۈتۈلگەننىڭ ئەكسىچە خەلق قەلبىدە يەنىمۇ يۇقىرىلىسا يۇقىرىلىدىكى تۆۋەنلىمىدى. مانا بۇ ھۆكۈمران سىنىپنى ئىككىنچى قەدەمنى ئېلىشقا قىستىغان ئامىل بولۇپ، ئىككىنچى تەرجىمە نۇسخىسىنىڭ، يەنى 2013 - يىلدا نەشرگە تەييارلانغان ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ روياپقا چىقىشى مانا بۇ تۈرتكىنىڭ ئاپىرىدىسى ئىدى. ئەينى چاغدا مەزكۇر تەرجىمە روياپقا چىقىشتىن خېلى يىللار ئاۋۋال قۇرئان كەرىمنىڭ قايتا تەرجىمە قىلىنىدىغانلىقى خەۋىرى تارقالغان بولۇپ، قۇلاقتىن قۇلاققا يەتكەن مەلۇماتلاردا قۇرئان كەرىمنىڭ مەۋجۇت تەرجىمىسىنىڭ ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتكىنىچە ئۈنۈم بەرمىگەنلىكى، شۇڭا بۇ نۆۋەت دىننى ئاتالمىش مۆتىدىللەشتۈرۈش، قۇرئان تەرجىمىسىنى ئاتالمىش تېررورلۇققا خىزمەت قىلىش ئېھتىماللىقى بولغان نۇقتىلاردا سەزگۈر تۇرۇپ قايتىدىن سىلىقلاپ پىششىقلاپ ئىشلەش، مۇھىمى كېيىنكى تەرجىمىنىڭ دىننى سوتسىيالىزم يولىغا يېتەكلەشكە خىزمەت قىلىدىغان ئۇسلۇبتا روياپقا چىقىرىش پىلانلانغانلىقى غەيرى رەسمىي خەۋەر بولۇپ تارقىلىشقا باشلىغانىدى. خەۋەر تارقالغانچە ھەر ئاڭلىغان كىشى نەپرەت بىلەن ئىنكاس قايتۇرۇپ بۇنى قىلغۇچىلارنى لەنەتلەيدىغان ئەھۋاللار، ئېتىراز ۋە نارازىلىقلار مەيدانغا كەلگەن ۋە مەزكۇر پىروجىنىڭ بېشىدىكىلەرگىمۇ ئاڭلىنىپ تۇرغان ئىدى. شۇنداق قىلىپ بۇ تۈر زىددىيەتلىك ئىككى ئىرادىنىڭ سۈركىلىشى بىرقانچە يىل داۋاملاشتى. بارا - بارا بۇ تېما ئاساسەن ئەستىن كۆتۈرۈلەي دېگەندە بولسا، بىردىنلا ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ نەشردىن چىققانلىق خەۋىرى ھەممە ئۈچۈن كۈتۈلمىگەن ئىش بولغانىدى. كېيىنرەك مەلۇم بولدىكى، ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئەسلىدىكى پىلانىدا قۇرئاننى كوممۇنىست ھاكىمىيەتنىڭ خاھىشىغا ئۇيغۇن تەرزدە بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلىش ۋە بۇ تەرجىمىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ ئالدىنقى تەرجىمە ۋە شۇنىڭغا چېتىشلىقى بار پۈتكۈل ساغلام دىنىي ماتېرىياللارنى سۈپۈرۈپ تاشلاش مەقسەت قىلىنغان ۋە نامەلۇم بىر گۇرۇپپا تەرىپىدىن ھەقىقەتەن بۇرمىلانغان قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى ئىشلەش باشلىۋېتىلگەن. يەنى، بۈگۈنكى خىتاي مەتبۇئاتلىرىدا داۋراڭ قىلىنىۋاتقان ئاتالمىش «ئىسلامنى جۇڭگوچىلاشتۇرۇش» پىروجىسىنىڭ تۇنجى قەدىمى ئەينى چاغدىلا قۇرئاننى ئۆزگەرتىپ تەرجىمە قىلىشتىن باشلاش بىلەن ھەرىكەتكە ئۆتكەن بولۇپ، دەل شۇ مەزگىللەردە مەزكۇر پىلانغا قايتا قاراپ چىقىش مەسىلىسى مۇزاكىرىگە سېلىنغان. مۇزاكىرىدە ئۇيغۇر كادىرلار بۇنداق قىلىشنىڭ مۇناسىپ ئەمەسلىكىدە چىڭ تۇرغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ سۆزىگە قۇلاق سېلىنمىغان. بۇ ئەسنادا كالىنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈننىڭ موزاينىڭمۇ بېشىغا كېلىش ئېھتىماللىقى بارلىقىنى پەملىگەن تۇڭگان كادىرلار بۇ ئىشقا ئىككى نۇقتىدىن پىكىر بىلدۈرگەن: بىرىنچىدىن، ئەگەر بۇرمىلانغان قۇرئان تەرجىمىسى نەشر قىلىنىپ قالسا، خەلق ئېنىقلا بۇ تەرجىمىگە ئىشەنمەيدۇ، بۇنداق ئەھۋالدا خەلق مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىگە تېخىمۇ مەھكەم يېپىشىدۇ. ئىككىنچىدىن، خەلقئارادىن جۇڭگودا ھۆكۈمەت تەرىپىدىن قۇرئان بۇرمىلىنىپ تەرجىمە قىلدۇرۇلغان دېگەن قالپاق كېيىلىدۇ ۋە بۇنداق ئاتاققا قېلىش دۆلەتنىڭ دىن سىياسىتىدىكى ئوبرازىنى قاتتىق تۆكىدۇ.

مەككار مۇستەملىكىچىلەر يۇقىرىقى تەكلىپ - پىكىردىن كېيىن سەگىشكە باشلايدۇ ۋە بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلىش پىلانىدىن ۋاز كېچىدۇ ھەمدە ساغلام تەرجىمە قىلىش خۇسۇسىدا مەزكۇر تەرجىمە گۇرۇپپىسىنى قايتىدىن تەشكىللەيدۇ. لېكىن ئۇلار ھەيئەت تەرىپىدىن پاكىز ۋە سۈپەتلىك تەرجىمە قىلىنغان قۇرئان تەرجىمىسى نەشر قىلىنىشى بىلەن بۇنى كەڭ ئومۇملاشتۇرۇش بىلەن بىرگە، ئەسلى پىلاننىڭ بىر قىسمى بولغان «ھەيئەت تەرجىمىسىنى مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىش»نى ئىشقا ئاشۇرۇشقا كىرىشىدۇ ۋە دەسلەپكى قۇرئان تەرجىمىسىنى ئومۇميۈزلۈك كۆزدىن يوقىتىش پىلانىنى ماقۇللايدۇ. يەنى ھۆكۈمران سىنىپ ئادىتى بويىچە بىر چالمىدا ئىككى پاختەك سوقۇشنى قاملاشتۇرالمىغاندا، ھېچ بولمىسا بىر قۇشقا بولسىمۇ تەگكۈزۈپ ئۇنى كۆزدىن يوقىتىش، پىلاننىڭ ھەممىسىنى تولۇق ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولمىغاندا، بىرنى بولسىمۇ ئەمەلگە ئاشۇرغاچ تۇرۇش غەرىزىدىن ۋاز كەچمەيدۇ. دېمەك، ھۆكۈمران سىنىپ مەزكۇر غەرەز بويىچە ئۆزى قوللاپ - قۇۋۋەتلىگەن ئىككىنچى قېتىملىق تەرجىمە نۇسخا نەشردىن چىقىشى بىلەن تەڭ تەبىئىيلا ئەڭ دەسلىپىدە كۈتكىنىدەك چىقىپ بەرمىگەن مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى كۆزدىن نېرى قىلىش، كۆزدىن نېرى قىلىش بىلەن تەڭ كۆڭۈللەردىنمۇ نېرى قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى باشلىۋەتكەن ئىدى. بارا - بارا ھاكىمىيەت قارمىقىدا چىقىرىلىدىغان دىنىي ژۇرنال، كىتاب - ئەسەر ۋە تەشۋىقاتلاردا قۇرئان تەرجىمىسىدىن نەقىل بېرىشتە مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنى ئىشلىتىش توختىتىلىپ ئورنىغا ھەيئەت تەرجىمىسىنى ئىشلىتىشنىڭ ئومۇملاشتۇرۇلۇشى، جۈملىدىن «جۇڭگۇ مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلى، «شىنجاڭ مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلى ۋە «ئۈرۈمچى شەھىرى ئىسلام دىنى ئىشلىرى يېتەكچىسى» ژۇرنىلى قاتارلىق ژۇرناللاردا دەسلەپكى تەرجىمىنى مۇتلەق ئىشلەتمەسلىك ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىگە بىر تۇتاش كۆچۈش بولغانلىقى، شۇنىڭدەك ئۇزۇنغا قالماي ھەممىگە مەلۇملۇق بولغان ئۆي - ئۆيلەردىن مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىنى يىغىۋېلىشتىن تارتىپ كېيىنكى ۋاقىتلاردا تەرجىمە قۇرئاننى ساقلاشنىمۇ جىنايەت ھېسابلاشقىچە بولغان جەريانلارنىڭ ھەممىسى ئەنە شۇ شۇم نىيەتلىك ئىستراتېگىيەنىڭ ئەمەلىي قەدەملىرى بولغانىدى.

يۇقىرىقىدەك مۇددىئالار ئىشنىڭ دەسلىپىدىلا سېزىلگەن، يەنە كېلىپ ھەيئەت تەرجىمىسى نەشردىن چىقىشتىن يىللار ئاۋۋال مەزكۇر تەرجىمىنىڭ نامى - ئەمالى قۇلاقتىن - قۇلاققا ئوقۇلۇپ بولغان بولغاچقا، شۇنداقلا قۇرئان تەرجىمىسىگە ئىسمى يېزىلغان ھەيئەت ئەزالىرى ۋە تەكشۈرۈپ بېكىتكۈچىلەرنىڭ خەلق نەزىرىدە يۇقىرىسى پاسىق كادىر، تۆۋىنى مۇناپىق موللا ئاتىقى بولغانلاردىن تەشكىل تاپقان بولغاچ ئىككىنچى تەرجىمىگە ئىجابىي قاراشتىن بەكرەك، سەلبىي تونۇش ئېغىر بېسىپ كەتتى. دەسلەپكى قۇرئان تەرجىمىسىنى يىغىۋېلىشقا باشلىنىشىمۇ مەسىلىنى تېخىمۇ سەزگۈر ھالغا كەلتۈرۈپ قويغانىدى. بۇ ۋەجىدىن ھەر ساھە ئىلىم ئەھلىلىرى، جۈملىدىن دىنىي ئىلىم ساھەسىدىكىلەر مەسىلىنىڭ سىياسىي غەرەزدىكى ۋەزنىنى ئىلمىي جەھەتتىكى ۋەزنىدىن ئارتۇق كۆرۈپ ئېھتىيات بىلەن پىكىر - باھا بېرىش يولىنى تاللىدى. ھەتتا نۇرغۇنلار ئاۋامچە ساداغا جور بولۇشتى. بۇ ئاز كېلىپ ھەتتا توغرا ۋە ساغلام دېيىشكە بولىدىغان ئايەت تەرجىمىلىرىدىن زورىغا قۇسۇر چىقىرىپ يولسىز تەنقىدلەرنى تۆكمە قىلىش ئارقىلىق كۆپچىلىكتىن ئالقىش ئېلىشقا تۇتۇنغانلارمۇ ئاز بولمىدى. مانا بۇلار ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ روياپقا چىقىش ۋە جامائەت بىلەن يۈز كۆرۈشۈش جەريانى. لېكىن بۇ يەردە مەسىلىنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىسى ئىزچىل ئويلىشىلماي، دىققەت قىلىنماي كەلمەكتە ئىدى. ئۇ بولسىمۇ، ھەيئەت تەرجىمىسى مەزكۇر تەرجىمە ئىشىدا ھۆكۈمران سىنىپنىڭ غەرىزىگە زادى قانچىلىك ئۇيغۇنلاشتى؟ ھەقىقەتەن بۇ تەرجىمە سىياسىي غەرەزگە ئۇيغۇن تەرجىمە قىلىندىمۇ، يوق؟ دېگەنلەر ئىدى.

ۋەزىيەت ئىسپاتلىدىكى، بۇ تۈر نۇقتىلار ئاساسەن ئەقلىي مۇھاكىمىدىن چەتتە قالدۇرۇلدى. بۇ تۈپەيلى ئەسەرمۇ تۇتامغا چىققۇدەك بىرەر ئىلمىي تارازىغا سېلىنىپ ئوبزورمۇ قىلىنمىدى. ھەتتا ئىلمىي ئىش سۈپىتىدىمۇ مۇئامىلە قىلىنمىدى. شۇنداق قىلىپ ھەيئەت تەرجىمىسى تولاراق ئەسەرنىڭ نەشر قىلىنىشتىكى غەرەز - مۇددىئاسى بويىچە مۇئامىلە قىلىش، ئاۋامچە ئۇسۇلدا كىتابنىڭ ھۆكۈمران كۈچنىڭ دەستەكلىشى ۋە ئارقا چىقىشى ئاساسىدا روياپقا چىققانلىقى ئۈچۈنلا بېشىغا قارا خالتا كەيدۈرۈلۈپ ئۇر - ئۇر قىلىشتىن باشقىغا يارىمايدىغان تەنقىد ئوبيېكتى بولۇشنى داۋام قىلىۋەردى. ھالبۇكى، ئەقىللەرگە «ئەجەبا، قۇرئاننىڭ ئالدىنقى تەرجىمىسىنى، يەنى مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنىمۇ ئوخشاش غەرەز، ئوخشاش مۇددىئادا نەشرگە تەييارلاش پىلان قىلىنمىغانمىدى؟ ئىككىنچى تەرجىمىگە ئوخشاشلا ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئارقا چىقىشى ۋە بىر قوللۇق پىلانلىشى ئاستىدا روياپقا چىقمىغانمىدى؟ ئەينى چاغدا ئەھۋال شۇنداق تۇرۇپ ئەسەرنىڭ ئىلمىي قىممىتى ۋە ساغلاملىقى ئورتادا بولغانلىقى دىققەتكە ئېلىنغان ۋە شۇ ئاساستا تەمكىن مۇئامىلە قىلىنمىغانمىدى. ئەجەبا تەكرار قىلىنغان ئىككىنچى ئىشنىمۇ بىرىنچىسىدەك ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتكىنىچە چىققان ياكى چىقمىغانلىقىنى تەكشۈرۈپ مۇئەييەنلەشتۈرۈش، ھەمدە تەرجىمە سۈپىتىنىڭ قايسى سەۋىيەدە ئىكەنلىكىنى ئىلمىي ماقامدا تۇرۇپ كۆزىتىش كېرەك بولماسمۇ؟» دېگەنلەر كۆپچىلىك ئوقۇمۇشلۇقلارنىڭلا ئەمەس، ساھەنىڭ ئۆز ئەھلىنىڭمۇ يادىغا كېلىپ كەتمىدى. دېمىسىمۇ ئەسەرگە قارىتا بۇنداق تۇتۇمنى ئوتتۇرىغا قويۇش شۇ ۋاقىتتىكى ئاتموسفېرادا گويا ھۆكۈمران سىنىپ مەقسىتىگە يەتكەندەك، گويا ئۇنىڭ غەرىزىگە ئۇيغۇن چىققان ئەسەرنى ئالقىشلىغانلىقتەك سانىلىپ تەرەپ - تەرەپتىن پىپەن ئوبيېكتى بولۇشتىن ساقلىنىشمۇ بىر گەپ ئىدى. يەنە كېلىپ مەسىلىنىڭ سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشىدىن باشقا نۇقتىلىرىغا دىققەت ئاغدۇرۇش، بولۇپمۇ، خەلقتە 2009 - يىلىدىكى قىرغىنچىلىق ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى رەزىل سىياسەتلەرگە قارشى كۈندىن - كۈنگە نەپرەت كۆچىيىۋاتقان بىر پەيتلەردە مەسىلىنى ئىلمىي سوغۇققانلىق بىلەن ئاڭلىتىشقا تەمشىلىش ئانچە مۇۋاپىق سانىلىپمۇ كەتمەيتتى.

ئەمەلىيەتتە ئەسەرگە ئىلمىي نۇقتىدىن قارالغىنىدا، ئىككىنچى تەرجىمىمۇ ئۇنىڭ تەرجىمانلىرى قانچە كىشىلىك ھەيئەت ياكى گۇرۇپپىدىن تەشكىللەنگەن بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئالدىنقىغا ئوخشاشلا ساغلام ۋە سۈپەتلىك چىقىشقا ئەھمىيەت بېرىلگەن ۋە قايتا نەشرگە تەييارلاشتا مۇھەممەد سالىھ تەرجىمسىنى ئاساس ۋە يېتەكچى قىلىپ تۇرۇپ تەرجىمە سۈپىتىنى يەنىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈشكە تىرىشىلغان. پەرقلىق بايان ۋە سۆزلۈك ئىپادىلىرىنى قوللىنىش، تىل نۇقتىسىدىن يەنىمۇ پىششىقلاپ ئىشلەش ئارقىلىق ئۇنى تاماملايدىغان ۋە تولۇقلايدىغان سەۋىيەدە تەييارلانغان ئىلمىي ئەمگەك دېيىشكە بولىدۇ. تەرجىمىنىڭ سۈپەت ۋە ئۇسلۇبىدىن كۆرۈۋېلىش مۇمكىنكى، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى قىلىنمىغىنىدا، ھەيئەتنىڭ ئىككىنچى تەرجىمىنى بۇ دەرىجىدە سۈپەتلىك بىر باشقا ئېلىپ چىقالىشى ھەقىقەتەن بىر گەپ بولۇپ قالاتتى. دېمىسىمۇ، ئالدىنقىنى ئىنكار قىلىش خاھىشىدا بولماستىن، سەمىمىيلىكنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان ھالدا دەسلەپ سېلىنغان ئۇل ئاساسىدا ئىلگىرىلەشمۇ ئالدىنقىلار بەرپا قىلغان يولنىڭ داۋامىنى ئۇلىغانلىق ھەمدە نورمال ئىلمىي تەرەققىياتقا رىئايە قىلغانلىق جۈملىسىدىندۇر. دېمەك، ئەسەرنىڭ بېشىغا كىيدۈرۈلگەن قارا خالتىنى چىقارغان ۋاقىتتا، شۇنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش مۇمكىنكى، مەزكۇر ھەيئەت تەرجىمىسىمۇ ئۇنىڭ تەرجىمە ۋە تەھرىرلىكىگە قايسى كادىر ئۆلىما ياكى كادىر زىيالىي قول تىققان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر (ئەمەلىيەتتە ئالدىنقى تەرجىمە مۇئەللىپىمۇ مۇشۇ تۈر سۈپەتلەردىن خالىي ئەمەس) ھۆكۈمران سىنىپنىڭ كۈتكىنىنىڭ پۈتۈنلەي ئەكسىچە روياپقا چىققان، دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. بۇ يەردە يەنە مەزكۇر تەرجىمىنى زادى كونكرېت قايسى ھەيئەتنىڭ، پەردە ئارقىسىدا كىملەرنىڭ قولىدىن چىققانلىقىمۇ تەكىتلەنمىگەن بىر ئىش بولۇپ، ئىسىم يېزىلغانلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئىشتىراك قىلغانلىقىنى جەزملەشتۈرۈۋېتىشمۇ نامۇۋاپىق. چۈنكى، ئىسىملارغا قارالسا ئارىلىرىدا ئەدەبىي ژانىرلار بىلەن يېقىندىن ياكى يىراقتىن مۇناسىۋىتى يوق، تۈگەل ئىسم - ئاتىقى ھاكىمىيەت كۈچىنىڭ دەستەكلىشى بىلەن سۈنئىي پارلىتىلغان، ئاتاقتىلا بار ئىسىملارمۇ مەۋجۇت. شۇڭا بۇ ھەقتىكى ھەقىقىي تەرجىمانلارنى جەزملەشتۈرۈش، يەنە كېلىپ ئىچكى ئىشلاردىن ئەينەن خەۋەردار بولۇش ئىمكانىيىتىمۇ يوق ئەھۋالدا، ئەسەرگە باھا بېرىشتە دىققەتنى مۇمكىنقەدەر ئۇنىڭ ئىلمىي سۈپىتىنىڭ قايسى دەرىجىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققانلىقىغا ئاغدۇرۇشمۇ ئىنساپتىندۇر.

ئەسەر ھەققىدە كىتابنىڭ ئۆزىدە بېرىلگەن ئوچۇقلىمىلارغا قارالغاندىمۇ، ئەسەر قانداقتۇر ئالدىنقى تەرجىمىنى ئەڭ ئاخىرقى چەكتە مۇكەممەللەشتۈرۈش، ئۇنىڭ خاتاسىنى تۈزەپ بېرىش ياكى ئالدىنقىسى قىلالمىغاننى ئۆزلىرى ئەپلەشتۈرۈش قاتارلىق ئىددىئالاردىمۇ بولمىغان، پەقەتلا ئالدىنقى تەرجىمىدىن كېيىنكى بۇ نۇسخىدا تەرجىمە تىلىنى يەنىمۇ سۈپەتلىك چىقىرىش، يەنىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈش مەقسەت قىلىنغانلىقى ۋە ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلى بىلەن ئەينەن، راۋان ۋە تولۇق تەرجىمە قىلىشقا چىقىشقا تىرىشچانلىق كۆرسەتكەنلىكى ھەمدە بۇ ئاساستا مەزكۇر تەرجىمە نۇسخا قايتا ئىشلىنىپ سۇنۇلغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەزكۇر ھەيئەت ئەسەرنى قانداقتۇر بەك مۇكەممەل، باشقا تەرجىمىگە ئېھتىياج چۈشمەيدىغان دەرىجىدە بىردىنبىر مەنبە، ئاساس قىلىۋېلىش كېرەكلىكىدەك ئىددىئالاردىمۇ بولمىغان. ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈش ياكى ئېتىبارسىزلاشتۇرۇشقا ياتىدىغان تۇتۇملارنىمۇ ئىپادىلىمىگەن. بەلكى ئۆزلىرى روياپقا چىقارغان تەرجىمىنى گويا يولنىڭ داۋامىنى ئۇلاشتەك، ئالدىنقى تەرجىمە سۈپىتى تىكلىگەن ئوبرازنى يەنىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرگۈچى، تولۇقلىغۇچى ۋە ئۆزىدىن كېيىنكى تەرجىمىلەرنىڭ يەنىمۇ مۇكەممەل بولۇپ چىقىشىنى ئارزۇلىغۇچىلارنىڭ ئىلمىي ئەمگىكى سۈپىتىدە تەقدىم قىلغان [1].
ئەسەرنىڭ تەرجىمە سۈپىتى ھەمدە ئەدەبىي تىل سەۋىيەسىگە قارالسىمۇ، دەرۋەقە مەزكۇر تەرجىمە مەيلى سۈپەت جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى تىل راۋانلىقى ۋە بەدىئىيلىكى جەھەتتىن پىششىقلاش، تەرجىمە تىلىنى گۈزەللەشتۈرۈش جەھەتتىن بولسۇن ئوچۇقلىمىدا ئىددىئا قىلغىنىغا ئۇيغۇنلىشىشقا تىرىشچانلىق كۆرسەتكەنلىكى ئورتادا. بۇنداق ئەھۋالدا قىلىدىغان ئىش مەزكۇر ھەيئەت ئۆز ئىددىئالىرىنى قانچىلىك ئەمەلىيلەشتۈرەلىدى، دېگەننى چىقىش نۇقتىسى قىلغان ھالدا ئەسەرنى ئىلمىي تارازىغا سېلىپ تارتىپ كۆرۈش ۋە شۇ بويىچە مۇئەييەنلەشتۈرۈشتۇر. تەبىئىكى، بۇ تەرجىمىنىڭ ئالدىنقى تەرجىمىگە سېلىشتۇرغاندا بەلگىلىك ئارتۇقچىلىق تەرەپلىرى بولۇشىمۇ، ياكى ئالدىنقى تەرجىمىدەك مەنىنى دەل ۋە جايىغا چۈشۈرۈشكە مۇۋەپپەق بولالمىغان تەرەپلىرى بار بولۇشىمۇ مۇمكىن. سەۋەنلىك ياكى ئىلمىي خاتالىقلار تېپىلىشىمۇ ئەلۋەتتە ئېنىق. شۇنداق بولغان تەرەپلىرى بايقالغان ياكى تېخىمۇ مۇكەممەل بايان ئۇسلۇبىنى ئىشلىتىشتە تەلەپكە لايىق بولمىغان تەرەپلىرى ئايان بولغان تەقدىردىمۇ، يەنىلا بۇنداق تەرەپلەرگە ئالدىنقى تەرجىمىگە ئوخشاشلا ئىلمىي مۇئامىلە قىلىش، نۇقسانلارنىڭ تەرجىمە ئەسناسىدىكى، ياكى تەرجىمان ياكى مۇھەررىرلەرنىڭ چۈشىنىش سەۋىيەسىدىكى ئېگىز - پەسلىكلەر ياكى ئىپادىلەش ماھارىتىدىكى نائۇستىلىق ۋەياكى ئىلمىي نۇقسانلىقلارغا ياتىدىغان تەرەپلەر بولۇش ئېھتىماللىقى قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىشى كېرەك بولىدۇ. بۇ جەھەتتىنمۇ مەسىلە ئىلمىي نۇقتىدا مۇئامىلە قىلىنىدۇكى، سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى نەزەردە تۇتۇۋېلىپ ئەسەرنى قارىسىغا تەنقىد قىلىشتەك قوش ئۆلچەم قوللىنىلمايدۇ. مەقسەتلىك بۇرمىلاش ئىسپاتلانمىغان تەقدىردە، ئىلمىي سەۋەنلىك ياكى نۇقساننى بايقاش ئۇنىڭ ئىلمىيلىك تەرىپىدىكى ئالاھىدىلىكىنى ئېتىراپ قىلماسلىقىنى، ئورۇنسىز ۋە ئاساسسىز يەردىن يەرگە ئۇرۇشنى يوللۇق قىلالمايدۇ. يوللۇق دېيىلسە ئۇ چاغدا بۇ ئۆلچەمنى ئوخشاشلا ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئارقا چىقىشى، يېشىل چىراغ يېقىپ بېرىشى سايىسىدە روياپقا چىققان ئالدىنقى تەرجىمىگىمۇ قوللىنىش يوللۇق بولۇپ قالىدۇ. ھازىرچە ئېنىق بىلىنگىنىمۇ، مەزكۇر تەرجىمە نۇسخىسىنى ئىشلەش جەريانىدا تەرجىمانلارنىڭ ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئىستىكىنى بەجا كەلتۈرۈش يۆنىلىشىدە يول تۇتۇشتىن ئۆزىنى تارتقانلىقى، قۇرئاننى ئېنىق بۇرمىلاشقا ياتىدىغان قىلمىشلاردىن ساقلىنىشتا خۇددى مۇھەممەد سالىھقا ئوخشاش ساقلانغانلىقى، تەرجىمە سۈپىتىنى ئۆستۈرۈشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا ئەھمىيەت بەرگەنلىكىدۇر.

يىغىپ ئېيتقاندا، ھەيئەت تەرجىمىسىمۇ خۇددى ئالدىنقى مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىگە ئوخشاش ھۆكۈمران سىنىپنىڭ مۇددىئاسىغا ئۇيغۇنلاشمايلا قالماي، ئەكسىچە ئومۇمىي جەھەتتىن ئەسەرنىڭ مۇمكىنقەدەر ساغلام ۋە سۈپەتلىك چىقىرىلىشىغا كۆڭۈل قويۇلغان. شۇنداقلا ئالدىنقى تەرجىمىمۇ ئىلمىيلىكنى ئاساسىي ئورۇنغا قويغان تەرجىمە بولۇپ پۈتۈپ چىققىنىغا ئوخشاش، ئىككىنچى قېتىملىق تەرجىمىمۇ شۇ رېلىستا پۈتۈپ چىققان. دېمەك، ھۆكۈمران سىنىپ ئاللاھنىڭ كالامىغا قارشى رەزىل سۈيقەستىدە ئالدىنقىغا ئوخشاشلا ئىككىنچى قېتىملىق ئۇرۇنۇشىدىمۇ كۈتكەندەك نەتىجە ئالالمىغان ۋە ئالدىنقى قېتىمدىكىگە ئوخشاشلا مەغلۇپ بولغان. «ئۇلار ئاللاھنىڭ نۇرى (دىنى)نى ئېغىزلىرى بىلەن ئۆچۈرۈۋەتمەكچى بولىدۇ، ئاللاھ بولسا كافىرلار يامان كۆرگەن تەقدىردىمۇ، ئۆزىنىڭ نۇرىنى مۇكەممەل قىلىدۇ» [2].

مەسىلىگە ئالدىنقى ۋە كېيىنكى تەرجىمە تەرەپدارلىقى چاكىنىلىقلىرىدىن خالىي ھالدا ئومۇم لىللا يەكۈن چىقىرىشقا توغرا كەلسە، شۇنداق دېمەي بولمايدۇكى، مەزكۇر ھۆكۈمران كۈچ ئۆزىنىڭ قول ئاستىدا دەپ قارىغان ئالىم كادىرىدىن پاسىق كادىرىغىچە بولغان ئىلىم قوشۇنىنى ھەر تۈرلۈك ماددىي دەستەك ۋە ھەر تۈرلۈك ئىمتىيازلارغا ئىگە قىلىپ سەپەرۋەر قىلىشىغا قارىماي، ئاللاھنىڭ كالامىغا قارشى ئىككى قېتىملىق ئۇرۇنۇشتا ئوخشاشلا مەغلۇپ بولماي تۇرالمىدى. ئەقەللىيسى ئىككىنچى قېتىملىق ئۇرۇنۇش بىرىنچى قېتىملىق ئۇرۇنۇشتا ھازىرلانغان رېلىسنى بۇزۇپ تاشلاش ياكى يولىنى بۇرىۋېتىش ئورنىغا قارىماققا ئالدىنقىسىغا رىقابەتچىدەك كۆرۈنسىمۇ، ماھىيەتتە ئالدىنقىسى ئاچقان يولنى داۋاملاشتۇرغۇچى بولۇشتەك نەتىجىنى ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭ ئۈچۈن سەۋىيە ۋە سۈپەت جەھەتتە ئالدىنقى تەرجىمە قانداق ئىلمىي تارازىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن بولسا، ھەيئەت تەرجىمىسىنىمۇ ئاشۇ سەۋىيە ۋە سۈپەت تارازىسىغا سېلىپ مۇئەييەنلەشتۈرۈشى، ئالدىنقىسىنىڭ ئىلمىي سەۋەنلىك ياكى پىششىقلاشقا تېگىشلىك تەرەپلىرى بار، دەپ قارالغاندەك، بۇنىڭغىمۇ ئوخشاش مۇئامىلە قىلىنىشى، مۇمكىنقەدەر ساغلام رەۋىشتە روياپقا چىقىرىشقا تىرىشىلغان تەرجىمە ئەسەر، سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىنىشى تامامەن مۇمكىن.

---
نەقل مەنبەلىرى: 
[1] تەپسىلات ئۈچۈن ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ ئاخىرقى سۆز قىسمىغا مۇراجىئەت قىلىنغاي. 
[2] سۈرە سەف ، 8 – ئايەت، (ھەيئەت تەرجىمىسى).
tags: 2023-04-02
بۇرھان مۇھەممەد
ئۇيغۇرچە قۇرئان
ئىلمىي تەنقىد
مۇھەممەد سالىھ
ھەيئەت تەرجىمىسى
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (2)
content: قۇرئان كەرىمنىڭ بۇزۇق مېتودلۇق «يېڭى» تەرجىمىسى

يۇقىرىدا بىز قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىنىڭ ئۆتمۈشتىن بۈگۈنگىچە بولغان جەريانىغا قىسقىچە نەزەر ئاغدۇرۇپ چىققان بولدۇق. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا قۇرئان كەرىمنىڭ يېڭى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىغا تەرجىمە قىلىش باسقۇچلىرىنى تىلغا ئالغاچ قولىمىزدا بار بولغان ئىككى خىل نۇسخىدىكى قۇرئان تەرجىمىسى ئۈستىدە توختالدۇق ۋە بۇ ئارقىلىق مەزكۇر تەرجىمىلەرنىڭ قايسى خىل بوشلۇقنى تولدۇرغانلىقى ۋە قايسى خىل رولنى ئۆتىگەنلىكى توغرىسىدا بىر قىسىم مۇلاھىزە ۋە مۇئەييەنلەشتۈرۈشلەرنى ئېلىپ باردۇق. نۆۋەتتە توختىلىدىغانلىرىمىز بولسا، مۇھەممەد يۈسۈپ تۇرسۇن قەلىمىگە مەنسۇپ «قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى» ناملىق تەرجىمە ئەسەر ۋە ئۇنىڭغا ئائىت بىر قىسىم خۇسۇسلار ھەققىدە بولىدۇ. ئالدى بىلەن بىز تەرجىمىگە چېتىشلىق تېمىلارغا كىرىشىشتىن ئاۋۋال ئەسەردە يولۇققان ۋە جىددىي تۈزىتىلىشى زۆرۈر دەپ قارالغان بىر قانچە مەسىلە ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتەيلى.

1. يېڭى تەرجىمە ئەمەس، قايتا تەرجىمە
مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ «قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى»نىڭ ئىككىنچى نەشردىن چىققاندىن كېيىن بەس - بەستە تەشۋىقاتلار بولدى. تەشۋىقاتلاردا دىققەت تارتقان ۋە ئاۋامدىن ئوقۇمۇشلۇققىچە بولغان كۆپچىلىك ئارىسىغا ئۇرۇقتەك چېچىۋېتىلگەن ۋە ھەمدە ئېغىزدىن - ئېغىزغا كۆنۈكۈش باسقۇچىغا بېرىپ قالغان بەزى تەرىپلەشلەر شەكىللەنگەن بولۇپ، بۇلاردىن بىرى مەزكۇر تەرجىمىنىڭ «يېڭى تەرجىمە» دېگەن تەرىپ بىلەن ئاتىلىشى ۋە كەڭ تەشۋىق قىلىنىشىدۇر. دېمىسىمۇ ئاۋام ئۈچۈن تەكرارلىنىشى پەرقلىق بولغان ۋە نەشرى يېڭى بولغان ھەممە نەرسىنىڭ «يېڭى» دېگەن تامغا بىلەن مۆھۈرلىنىشى، ئۇلارنىڭمۇ بۇنى مەزگىللىك قوللىنىپ تۇرۇشى ساقلانغىلى بولمايدىغان ھادىسە. شۇڭا ئاۋامنىڭ ئىشىنى ئۆز يولىدا چۈشىنىپ تۇرۇش تامامەن مۇمكىن. لېكىن ئىش ئاۋامدىن يۆتكىلىپ خاسلارغا، ئەل - جامائەت ئارىسىدىن دەرىجە ئاتلاپ ئىلىم ئەھلىلىرىگە ۋە ئىلمىي ساھەگە بېرىپ تەرەققىي قىلسا، ھەتتا ئىلىم ئەھلى دېيىلىۋاتقانلار ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى كونىغا چىقىرىشقا ياتىدىغان تەرزدە «يېڭى» ئۇقۇمىنى بازارغا سېلىپ، ئىلىم ساھەسىنىڭ تىلىنى قوللانماستىن ئاۋامچە ئىش تۇتۇپ ياسالما تەرىپنى ۋاشاڭلاشتۇرۇشقا قاراپ يۈزلەنسە، ئاۋامغا تۈزەتكۈچى بولماقتا يوق، باشلامچىدەك كۆرۈنۈشكە باشلىسا بۇنداق قىلمىشلار ئېنىقلا بىنورماللىق ھېسابلانمىقى لازىم. بۇنداق ئەھۋالدا بۇنى نورمال قوبۇل قىلىشتەك بىنورماللىقنىڭ تەڭشىكىنى تۈزەش، ئىشنىڭ ۋەزنىنى دەڭسەشنى ئېسىگە سېلىپ قويۇش، ھاياجىنىغا ھاي بېرىشنى پەملىيەلمەي كېتىۋاتقان بىنورمال قىزغىنلىقنى سەگىتىش زۆرۈر بولىدۇ.

تىلىمىزدا «ئىسمى - جىسمىغا لايىق بولۇش» دەيدىغان تەرىپلەش شەكلى بار. بۇ سۆز يەنە بىر ئىشنىڭ تەلەپكە لايىق بولغانلىقىغىمۇ، شۇنداقلا بولۇشقا تېگىشلىك پىرىنسىپقا ئۇيغۇنلاشقانلىقىغىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. ھەمدە ئىشنىڭ ۋايىغا يېتىشىنى، ماھىيەت ۋە شەكىلنىڭ، ئىچ ۋە تېشىنىڭ بىردەكلىكنى ساقلىغانلىقىنى، شۇنداقلا بىر-بىرىگە ماس بولغانلىقنى ئىپادىلەشنى مەزمۇن قىلىدۇ. ئەگەر بىز ئىلىمنى ھەقىقەتنى تېپىشنىڭ ئاچقۇچى دەپ قارىساق، ئۇنىڭ ۋاسىتىسىدە بارلىققا كەلگەن ئىشنىڭمۇ ئىسىم - جىسمىغا لايىق ئىلمىي بولۇشىنى، ئىلمىيلىكتىن چەتنەشنى ئۆزىگە راۋا كۆرمەسلىكنى تەقەززا قىلىدۇ. بۇنىڭغا كاپالەتلىك قىلالىغان چاغدىلا ئىلمىيلىككە مەنسۇپلەنگەن ئىشنىڭ توغرىلىقتىن نېسىۋىسى بولىدۇ ۋە بۇ ئىلمىيلىكتىن بارلىققا كەلگەن ئەمگەكنىڭ توغرىغا يېتەكلەش سالاھىيىتى بارلىققا كېلىدۇ. شۇڭا ئىسمى - جىسمىغا لايىقلىشىش شەرت بولغاندەك، سۈپەتنىڭمۇ جىسىمغا لايىق، يەنى ئۇنى توغرا تەرىپلىيەلەيدىغان بولۇشى زۆرۈردۇر. تەشۋىقاتلاردا كۆرۈپ تۇرغىنىمىزدەك، ئەسەر مەيلى تەشۋىقاتلاردا بولسۇن، مەيلى تەرجىماننىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋە تور سەھىپىسىدە بولسۇن، ئەسەر نەشردىن چىققاندىن بۇيان «قۇرئان كەرىمنىڭ يېڭى ئەۋلاد تەرجىمىسى»، «قۇرئان كەرىمنىڭ يېڭى تەرجىمىسى» قاتارلىق ماۋزۇلارغا ئىزچىل ئورۇن بېرىلگەنلىكى ۋە بېرىلىپ كېلىۋاتقانلىقى مەلۇم. شۇنىڭ ئۈچۈن تەرجىمە مەسىلىسىگە كىرىشتىن بۇرۇن ئەڭ ئالدى بىلەن بۇ خىل تۇتۇملارنىڭ ئىلمىيلىك ئەمەسلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋالماق لازىم. شۇنداقلا ئەڭ ئاۋۋال تۈزىتىشكە تېگىشلىك نۇقتىلاردىن بىرىنىڭ ئەسەرنىڭ ئاتىلىشىنىڭ ئىلمىي ئاتاقتا ئاتىلىشى بويىچە تەشۋىق قىلىنىشى لازىملىقىنى، يەنى جىسمىغا لايىق قويۇلغان ئىسىم - سۈپىتى بىلەن تەرىپلىنىشى كېرەكلىكىنى، ئۇنىڭ ئەسلىدە «يېڭى تەرجىمە» ئەمەس، بەلكى شۇ ساھەنىڭ ئىلمىي ئاتالغۇسى ۋە كەسپىي ئاتىلىشى بويىچە قايتا تەرجىمە ياكى باشقا تەرجىمە ۋەياكى مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسى ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرمەك لازىم.

ئەسەرنى كەسپىي نامى بىلەن ئاتاشنى ئومۇملاشتۇرۇشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى تۆۋەندىكى بىرقانچە نۇقتىلار ئارقىلىق مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ: بىرىنچىدىن، تەرجىمىشۇناسلىقتا بىر ئەسەرنىڭ ئوخشىمىغان تەرجىمانلارنىڭ قولىدا ئىككىنچى قېتىم ياكى بىرقانچە قېتىملاپ تەرجىمە قىلىنىشى نورمال ۋە تەبىئىي ئەھوال. بۇنداق ئەھۋالدا ئەسەرنىڭ تۇنجى تەرجىمىسىدىن كېيىنكى ئىككىنچى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى تەرجىمىلىرى ئورتاق ھالدا «Retranslation» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، مەنىسى قايتا تەرجىمە، قايتىدىن قىلىنغان تەرجىمە ياكى قايتا ئىشلەنگەن تەرجىمە دېگەنلىكتۇر. بۇنى يەنە تەكرار تەرجىمە دەپ ئېلىشقىمۇ بولىدۇ. بۇ ئۇقۇم ئەرەبچە ئىستىلاھتا «إعادة الترجمة» دەپ ئېلىنىدۇ. بىلىمىزكى، قايتا قىلىنغان تەرجىمە ھېچقاچان شۇ ئەسەرنىڭ يېڭى تەرجىمىسى ھېسابلانمايدۇ. بۇنى بەك دېگىلى بولسا «ئەسەرنىڭ يېڭىدىن قىلىنغان تەرجىمىسى» دېيىش مۇمكىن. بىر ئىشنىڭ «يېڭى» دەپ سۈپەتلىنىشى بىلەن «يېڭىدىن» دەپ سۈپەتلىنىشى ئوتتۇرىسىدا ئالەمچە پەرق بار. «يېڭى» دېمەك ئۆرنەكسىز قىلىنغان، ئالدىن قىلىنمىغان ئىشنىڭ تۇنجى قىلىنىشىنى كۆرسەتسە، «يېڭىدىن» دېگەنلىك قىلىنغان ئىشنى يېڭىۋاشتىن قايتا قىلىشنى، بىراۋ قىلىپ بولغاننى قايتىدىن تەكرار قولغا ئېلىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ نۇقتىدىن مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسى قايتا تەرجىمە قىلىنغان ئىلمىي ئەمگەك كاتېگورىيەسىدە بولۇپ، ئۇنىڭ توغرا ئاتىقى يېڭى تەرجىمە ئەمەس، بەلكى قايتا تەرجىمىدۇر. ياكى قايتىدىن قىلىنغان تەرجىمىدۇر. ئەسەرنىڭ ئىلمىي تىلدىكى كاتېگورىيەسى ئېنىق ئەھۋالدا ئۇنى ئىلمىي بولمىغان بىر ئاتاققا جور قىلىش بىھۇدىلىك بولۇپ، بۇ جەھەتتىن ئۇنى ئۆزىنىڭ ئىلمىي ئاتىقى بويىچە ئاتاش، ئىلمىي بولمىغان ئاتاقتىن ساقلىنىش زۆرۈرلەرنىڭ ئەڭ زۆرۈرىدۇر. ئىككىنچىدىن، تىلىمىزدا يېڭى دېگەن سۆزنىڭ قارىمۇقارشىسى كونا بولۇپ، تەبىئىيكى ھەر قايتا قىلىنغان تەرجىمىنى «يېڭى» دەپ ئاتاش مەزمۇن جەھەتتىن ئۇندىن ئىلگىرىكى تەرجىمىلەرنى «كونا» دېگەن سۈپەتكە لايىقلاشتۇرۇپ قويىدۇ. ھالبۇكى، تەرجىمىشۇناسلىقتا كونا تەرجىمە دەپ ئاتالغۇ يوق. بۇ تەبىئىيلا ئالدىنقى ئىلمىي ئەمگەكلەرگە ئىلمىي بولمىغان بىر سۈپەتنى قالپاق قىلىپ كىيگۈزۈپ قويۇشقا ئېلىپ بارىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدىن كېيىن يەنە بىر تەرجىمە چىققان ھامان، ئۇنىڭ تەرجىمىسىنىڭ «يېڭى» سۈپىتى تەبىئىي ھالدا «كونا»غا ئالمىشىدۇ ۋە باشقا تەرجىمىلەرگە ئوخشاش ئىلمىي بولمىغان بىر ئاتاقنى كىيىشكە مەجبۇر قالىدۇ. مانا بۇ خىل ئۇقۇم - ئاتالغۇ ئىشلىتىشتىكى دىتسىزلىق، شۇنداقلا ئۆزىنىڭكىگە يېڭى، بۇرۇنقىلىرىغا «كونا» تامغىسىنى بېرىشكە يول ئېچىش ۋاقتىنچە ھاردۇق چىقىرىشقا ئەسقاتسىمۇ، مەسىلە ئىلمىي ئىش بولۇشتىن چىقىپ مودا قوغلىشىش ئىشىغا ئايلىنىشقا باشلايدۇ. قايتا قىلىنغان ھەر تەرجىمە گويا ئالدىنقىسىنى مودىدىن قالدۇرىدىغاندەك، ئۇنىڭدىن پايدىلىنىش قىممىتى ئەمدى قالمىغاندەك، ئۇنىڭدىكى خاتالىقنى چوقۇم كېيىنكى «يېڭى»سىنىڭ تۈزەيدىغانلىقى مۇقەررەردەك، بۇرۇنقىلىرى تەۋەررۈك قىلىنسا بولىدىغان، كېيىنكىسى ئەڭ پۇختا، ئەڭ مۇكەممەل ۋە ھەممىنىڭ ھاجىتىدىن تولۇق چىقالايدىغان دېگەندەك كەمكۈتىسىزلىك ماركىسى چاپلانغان ناباب ئۇچۇرلارنى ئوقۇرمەننىڭ ئېڭىغا ئەملەشتىن ساقلىنالمايدۇ. نەتىجىدە ئىلمىيلىكى بولمىغان بىر ئاتالغۇنىڭ يەنە بىر ئىلمىي خاتاغا يول ئاچىدىغانلىقى مۇئەييەنلىشىپلا قالماي، ئاڭغا بېرىلگەن ناتوغرا ئۇچۇر ئەسەرگە بولغان تۇتۇمنىمۇ شۇ بويىچە مۇئامىلە قىلىشقا يېتەكلەپ قويىدۇ. ئەسەرگە يېزىلغان «بېغىشلىما»لاردىكى، ھەمدە مېدىيالاردا ماختاپ ئۇچۇرۇشلاردىكى «ئەڭ پۇختا»، «ئەڭ مۇكەممەل»، «ئەڭ سۈپەتلىك»كە ئوخشاش سۆزلەرنىڭ شاپاق نەرقى ئىشلىتىلىۋېرىشى ئارقىلىق ئەسلىدىنلا ئەسەرنىڭ ئۆزىنىڭ ئىلمىي تىلى ۋە ئىلمىي ئاتىقى بويىچە مۇئامىلە قىلىنمىغانلىقنىڭ، ئىلمىي بولمىغان ئاتاقتىن ئىلمىيلىكتىن نېسىۋىسى بولمىغان نەتىجە چىقىرىشقا زورۇقۇشنىڭ نەتىجىلىرىدىن ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. ئۈچىنچىدىن، كۈنىمىزدىكى «يېڭى» ئۇقۇمىنىڭ ئاڭلىغۇچىلارغا بېرىدىغان ئۇچۇرى تەبىئىي ھالدا ئۇنىڭدىن ئىلگىرىكىلەرنى كونا دەپ سۈپەتلەش كېرەكلىكىنىڭ ئۇچۇرىنى بېرىدۇ. بۇمۇ ئۆز نۆۋىتىدە قەدىمىيلىككە ئىگە تىل يىلتىزىمىز بىلەن باغنى ئۈزگەن بۇ 70 نەچچە يىللىق ئاسارەتلىك تارىخىمىزدىكى ئۆزگىرىشلىرىمىزنىڭ، ئۆزگەرتىلىشلىرىمىزنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاقىۋەتلىرىدىن بىرى. چۈنكى، كىلاسسىك تىلىمىزدا كونا سۆزى ھەمىشە يېڭى ئالدىدا كېرەكسىز، ئەمدى رولى قالمىغان، يېڭىسى چىقىشى بىلەن تەڭ پاخشى بولۇپ كەتكەن، مودىدىن قالغان مەنىلىرىنىلا كۆرسىتىپ كەلگەن ئەمەس. كونانىڭ ئەسلى تەلەپپۇزى كوھنە بولۇپ، ئىشلىتىلگەن ئورنىغا قاراپ ئىجابىي مەنىلەرنىمۇ ئۆزىدە جەملىگەن. كوھنە دېگەن چاغدا ئەسكىگەن، كونىرىغان مەنىسىنى ئىپادىلەش بىلەن بىرگە قەدىمىيلىكنى، تەجرىبىدىن ئۆتكەنلىكنى، قەدىرلىك ۋە قىممەتلىكنىمۇ ئىپادىلەيدۇ. كوھنەلىك ئۇزاق قەدىمىيلىككە تارتىلغاندا ئۇ ئەتىۋارلىق، مۇھاپىزەت ۋە قوغداشنى تەلەپ قىلىدىغان بىر ئۇقۇمنى ئۆزىدە ئىپادىلەپ تۇرىدۇ. ھالبۇكى، ئاسارەتتىن كېيىنكى تەلقىنلەردە، بولۇپمۇ مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ئۇنتۇلدۇرۇش خۇرۇچلىرى بىلەن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن تىلىدا «كونا» ئۇقۇمىنىڭ ئاۋۋال زېھىنغا كېلىدىغان مەنىسى ئىجابىيلىقتىن بەكمۇ يىراق. كونا دېمەك تاشلاش كېرەك بولغاننى، قايتا بۇرۇلۇپ قاراپ قالماسلىقنى، تەرك قىلىشنى، خالىماسلىق ۋە يۈز ئۆرۈش تۇتۇمىدا بولۇشنى تەلقىن قىلىدۇ. شۇڭا ئۇ دائىم جاھالەت، خۇراپاتلىق، قالاقلىق ۋە نادانلىق قاتارلىق سۈپەتلەر بىلەن تىل ھاۋانچىسىدا سوقۇلۇپ، پىششىقلىنىپ تۇرىدۇ. بۇنىڭغا ئەگىشىپ مودېرن دۇنيانىڭ بۇنداق بىر زېھنىيەتنى مەركەز قىلىپ قۇرۇلغانلىقىمۇ پاراللېل ھالدا ھەر يېڭىنىڭ ئالدىنقىسىنى ئەمەلدىن قالدۇرىدىغانلىق، ئالدىنقى نەشرىنى ئىناۋەتسىزلەشتۈرىدىغانلىق، مودىدىن قالغۇزۇۋېتىدىغانلىق قاتارلىق خۇرۇچلار بىلەن دەم يېگۈزۈلگەن سۆزلەرنى يوشۇرۇن ئاڭغا پىچىرلاپ تۇرىدۇ. ئەجداد سۆزىنى توغرا چۈشەنگىنىدە «كونىلار راست ئېيتىپتىكەن»، دەيدىغان ئەۋلادتىن، «قاچان قارىسا كونىلارنىڭ گېپىنىلا تەكرارلايدىكەن» دەپ ۋايسايدىغان، ئۆزىنىڭ ماڭقۇرتلۇققا يۈز تۇتقانلىقى تۈپەيلى ئەجداد سۆزىنى خاتا چۈشىنىۋېلىش ئېھتىماللىقى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ھېچ نەزەرگە ئالماستىن بىزارلىق تۇيغۇلىرىنى ئىپادىلەشكە زورۇققاق بىر زېھنىيەتكە كېلىشمۇ مانا بۇ «يېڭى» ئۇقۇمنىڭ ئاسارەتتىن كېيىنكى ئىجتىمائىيلىقتىكى بىنورمال تەلقىنلەرنىڭ تىپىك ئىپادىلىرىدىن بىرى. مانا بۇنداق زېھنىيەت ئومۇملاشقان بىر كوللېكتىپ مۇھىتتا، «يېڭى تەرجىمە» دېگەن ئىلمىي بولمىغان ئاۋامچە تەبىردىن تۈرلۈك چۈشەنچ قالايمىقانچىلىقىنىڭ كېلىپ چېقىشى بىر ئەمەلىيەت. مەزكۇر قايتا تەرجىمە 2020 – يىلى تۇنجى نەشردىن چىققاندىن تارتىپ نۆۋەتتىكى ئىككىنچى نەشرىگىچە ھەمدە ئۇندىن كېيىنكى ئېلىپ بېرىلغان تەشۋىقاتلاردا بۇ نۇقتىدا ئىزچىل سەل قارىلىپ كېلىنگەنلىكى ۋە ئاممىۋى تاراتقۇلاردا «يېڭى تەرجىمە» تەلقىنى كەڭ تەشۋىق قىلىنغىنىدىن كېيىن، بىر تۈركۈم دىيانەتپەرۋەر ئاۋامنىڭ پەتىۋا ئەھلىلىرىدىن: «يېڭى قۇرئان تەرجىمىسىدە كونىسىدىكى خاتالىقلارنى تۈزەپتۇ، يېڭىسىنى ھېساب قىلساق ئۇنداقتا كونا تەرجىمە قۇرئانلارنى قانداق بىر تەرەپ قىلىمىز» دېگەنگە ئوخشاش تىراگېدىيەلىك سوئاللارنىڭ تۇغۇلۇشى قاتارلىقلار مانا بۇ ئىلمىي بولمىغان ئاتاقنى ئۆلىما ئاتلىق تائىپىدىن تارتىپ ئەسەرنى تەرجىمە قىلىپ سۇنغۇچى تەرجىمانغىچە ھەممىنىڭ نالايىق شەكىلدە قوللىنىپ بېرىشلىرىنىڭ پاجىئەلىك ئاقىۋەتلىرىدىن دېيىشكە بولىدۇ. مانا بۇ نۇقتىلار ئايان بولغاندا، ھەر ئىشنى ئۆز ماقامىغا چۈشۈرۈپ قېلىش، ئىسمى - جىسمىغا لايىقلىشىشنى كاپالەتلەندۈرۈشنىڭ مۇھىملىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. شۇ سەۋەب، دىققەت قىلىنغايكى، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسى يېڭى نەشردىن چىققان بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئەسەر قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە يېڭى تەرجىمىسى ئەمەس. چۈنكى بۇ قۇرئان كەرىمنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ئەمەس. ئەگەر مۇھەممەد يۈسۈپ ئۆزىدىن ئاۋۋالقى قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىنىڭ ھېچبىرىدىن قىلچە پايدىلانماي تۇرۇپ ئۆز ئالدىغا يېڭىۋاشتىن تەرجىمە قىلىپ چىققان تەقدىردىمۇ ئەسەرنىڭ ئىلمىي تىلدىكى ئاتىقى يەنىلا ئاتالمىش «يېڭى تەرجىمە» بولمايدۇ. بەلكى قايتا تەرجىمە قىلىش جۈملىسىدىن ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا مەزكۇر تەرجىمىنىڭ ئىلمىي ئاتىقى قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىلىرى ئىچىدە تەكرار ئىشلەنگەن ۋە مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ قەلىمىدە روياپقا چىققان قايتا تەرجىمىدۇر. مانا بۇلار بىزنىڭ ئەسەرنى تىلغا ئالغاندا تىرناق ئىچىگە ئېلىپ تۇرۇپ «يېڭى» تەرجىمە دەپ ئىپادىلىشىمىزنىڭ بەزىبىر سەۋەبلىرى.

2. ۋەھيى تەلىمات ئەمەس، ئىلاھىي كۆرسەتمە
ھەر ئىلىمنىڭ ئۆزىگە خاس تېرمىنى، ئىككىنچى بىر ئىلىمدىن پەرقلىنىدىغان ئاتالغۇ ۋە ئىستىلاھلىرى بولىدىغانلىقى ئىلمىي ساھە ئەھلىگە مەلۇملۇق بىر ئىش. شۇڭا ئاتالغۇ ئىزاھلىغاندا ھەر ساھە ئۆزىنىڭ نۇقتىئىنەزەرىگە كۆرە ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلىرىنى شەرھلەيدۇ ۋە ئىلمىي تېمىلار شۇ ئاساستا يورۇتىلىدۇ. مۇنازىرىدىمۇ مەزكۇر شەرھ ۋە ئاتالغۇغا بىنائەن تارتىشما، مۇھاكىمە ۋە تەھلىللەر ئېلىپ بېرىلىدۇ. شۇنداق ئىكەن، تونۇشتۇرۇش خاراكتېرلىك ھەرقانداق بىر تېمىدا ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارنىڭ شەرھى شۇ ساھەنىڭ ئىزاھاتى بويىچە شەرھلەنمىكى، شەرھلەنگەندىمۇ ئاشۇ ساھەگە ۋەكىل خاراكتېرلىك ئىلمىي ئەسەرلەرگە ئاساسلانمىقى لازىم. ئىلمىيلىك سۈپىتىنى يەنىمۇ ئىشەنچلىك قىلىش ئۈچۈن مۇمكىنقەدەر ئاساسلانغان مەنبەنى ماقالىگە ئەسكەرتمەك كېرەك بولىدۇ. ئەسەردە سۆرىلەرنىڭ تەرجىمىسى تۈگىشى بىلەن تەڭ تەرجىماننىڭ مۇئەللىپلىكىدە يېزىلغان «قۇرئان كەرىم ھەققىدە» دەپ ناملانغان ماقالىدە بۇ نۇقتىلارغا ئاساسەن رىئايە قىلىنمىغان بولۇپ، ماقالىدە ئايەت ۋە ھەدىستىن سىرت قۇرئان كەرىم ئىلمىگە دائىر سۆزلەنگەن ياكى ئىزاھلانغان ھېچبىر ئاتالغۇغا، ھېچبىر شەرھكە نە قامۇس كىتابلاردىن، نە ئۇلۇمۇلقۇرئان (قۇرئان ئىلىملىرى) ئەسەرلىرىدىن مەنبە بېرىلمىگەن. ئەلۋەتتە، بۈگۈنكى دەۋر ئىلمىي تەلەپ جەھەتتىن ئۆتمۈشتىكى ئىپتىدائىي قەلەمكەشلىكتىن زور پەرقلىنىپ تۇرىدىغان بىر دەۋر. ھەر كىم ئۆزىنىڭ يېزىۋالغىنى، چۈشىنىۋالغىنى بويىچە مەنە بېرىپ كېتىۋەرسە، شەرھلەپ قويسا بولۇۋېرىدىغان زامان ئاللىبۇرۇن يوق. ئەلۋەتتە 21 يىللىق قۇرئان تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغانلىقى ئېلان دەرىجىسىدە تەشۋىق قىلىنغان، يەنە كېلىپ نەچچە ئون يىللىق ئىلىم ھاياتىدا يۈزلەپ ئەسەر ئېلان قىلغان مۇئەللىپ ئۈچۈن بۇنداق بىر نۇقتىلار خاتالىق ئۆتكۈزۈپ ئەمەس، سەۋەنلىك يۈزىسىدىنمۇ سادىر قىلىشتىن ساقلىنىشى كېرەك بولغان نۇقتىلار ئىدى. ئەمما كۆرۈنمەكتىكى قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدىن ئىبارەت ۋەزنى كاتتا بىر خىزمەتنى روياپقا چىقىرىشتىمۇ بۇنچىلىك ئەقەللىي تۇتۇمغا ئەھمىيەت بېرىلمىگەن، سەل قارالغان.

ئەپسۇسلۇق تەرىپى بۇلا ئەمەس، بەلكى ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلارغا مەنبەسىز ۋە ھېچبىر قۇرئان ئىلىملىرىگە دائىر بىرەر ئىلمىي مەنبەگىمۇ تۇتاشتۇرۇلماستىن ئىزاھلىنىپ كېتىۋېرىلگەنلىكى بولۇپ، مۇئەللىپنىڭ ۋەھيى ئۇقۇمىغا بەرگەن تەبىرى بۇنىڭ تىپىك مىساللىرىدىن بىرى. مۇئەللىپ ۋەھيىنى تەبىرلەپ شۇنداق يازىدۇ: «ۋەھيى − ئاللاھتائالانىڭ پەيغەمبەرلەرگە نازىل قىلغان تەلىماتى بولۇپ، ئۇ ئاللاھنىڭ ئىرادىسىنى ئىنسانغا بىلدۈرۈشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر».

خوش، ئەجەبا مۇشۇمۇ تەبىر بولدىمۇ؟ ئەجەبا تەبىر بولسا، قايسى پەننىڭ، قايسى مۇپەسسىرنىڭ، قايسى قامۇسنىڭ بەرگەن تەبىرى؟ ھالبۇكى، تەكشۈرۈپ كۆرىدىغان بولساق، قۇرئان ئىلىملىرىدىلا ئەمەس، ئىسلامغا دائىر ھېچبىر ئىلىمنىڭ قامۇسىدىن ۋەھيىگە دائىر بۇنداق تومتاق، چۈشىنىكسىز ۋە تۇتۇرۇقسىز تەبىرنى تاپقىلى بولمايدۇ. ئەگەر يانپاشقا ئۇرۇپ تەبىر ئىجاد قىلىشقا توغرا كەلسىمۇ، تەبىرشۇناسلىققا چۈشكىدەك، تەبىر بېرىلىۋاتقان نەرسىنىڭ ئۆزىنى ھەر جەھەتتىن يورۇتۇپ بېرەلەيدىغان تەبىر بولۇشى كېرەك ئىدى. بىز ئالدى بىلەن ۋەھيىنىڭ قۇرئان سۆزلۈكلىرى قامۇسىدا ھەمدە قۇرئان ئىلىملىرى كىتابلىرىدا كەلگەن تەبىرلىرىنى كۆرۈپ باقايلى.
(1) الكلمة الإلهيّة التي تلقى إلى أنبيائه وأوليائه. يەنى ۋەھيى: ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرىگە، ئەۋلىيالىرىغا تەلەققىي شەكلىدە چۈشۈرگەن ئىلاھىي سۆزلىرىنى كۆرسىتىدۇ[1] . (2) كلام الله تعالى المُنَزَّلُ على نبي من أنبيائه. يەنى ۋەھيى: ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەردىن بىرىگە نازىل قىلغان كالامىدۇر[2] . (3) أن يعلم الله تعالى من اصطفاه من عباده كل ما أراد إطلاعه عليه من ألوان الهداية والعلم ولكن بطريقة سرية خفية غير معتادة للبشر. يەنى: ۋەھيى − ئاللاھنىڭ كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆزى تاللىغان بەندىسىگە ھىدايەت ۋە ئىلىم قاتارلىق خەۋەردار قىلىشنى ئىختىيار قىلغان نەرسىلىرىنى، تېز ۋە كۆرۈنمەس ۋە ئادەتتىن تاشقىرى ئۇسۇل بىلەن ئۇلارغا بىلدۈرۈشىدۇر[3] . (4) إعلام الله أنبياءه بما يريد أن يبلغه إليهم من شرع أو كتاب بواسطة أو غير واسطة. يەنى ۋەھيى: ئاللاھنىڭ شەرىئەت، كىتاب قاتارلىق پەيغەمبەرلەرگە يەتكۈزمەكچى بولغانلىرىنى ۋاسىتىلىك ياكى ۋاسىتىسىز رەۋىشتە ئۇلارغا ئۇقتۇرۇشىدۇر[4] . (5) هو إعلام الله تعالى مَن يصطفيه من عباده ما أراد من هداية بطريقة خفية سريعة. يەنى ۋەھيى: ئاللاھنىڭ كىشىلەر ئارىسىدىن ئۆزى تاللىغان بەندىسىگە ھىدايەت قاتارلىق ئىرادە قىلغان جىمى كۆرسەتمىلىرىنى تېز ۋە كۆرۈنمەس ئۇسۇلدا ئۇقتۇرۇشىدۇر[5] . كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، كىلاسسىك قۇرئان سۆزلۈكى قامۇسلىرى ھەمدە قۇرئان ئىلىملىرى ئەسەرلىرىدىن ئېلىنغان يۇقىرىقى تەبىرلەر ۋەھيىنىڭ نېمىلىكى، مەزمۇنى ۋە يەتكۈزۈلۈش شەكلى قاتارلىقلارغىچە ئېنىق يورۇتۇپ بېرىدىغان بايانلاردۇر. مەنبەلەر بىزگە ۋەھيىنىڭ ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەرگە نازىل قىلغان كالامىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى، ۋەھيى ئاتالغۇسىنىڭ ئومۇمەن ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەرگە پەرقلىق ۋە كۆرۈنمەس ھەمدە ئالاھىدە ئۇسۇللاردا يەتكۈزگەن جىمى بىلدۈرمىلىرىنى، ئۇقتۇرۇش ۋە كۆرسەتمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بىر ئۇقۇم ئىكەنلىكىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئۇنداقتا مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەبىرىدىچۇ؟ ئۇنىڭ قەيەردىن ئېلىنغانلىقى ۋە قانداق ئاساسقا تايىنىپ ئىزاھلانغانلىقى بىلىنمىگەن بۇ تەبىرىدە نېمە ئۈچۈن ۋەھيىنى ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەرگە نازىل قىلغان تەلىماتى، دېيىلىدى؟ ئەمەلىيەتتە بۇ يەردە نازىل قىلغان دېگەندىكى نۇزۇلنىڭ نېمىلىكىنى بىلگەنلەر ئۈچۈن ئېنىق دېسەكمۇ، ئاللاھ تائالانىڭ تەلىماتى دېيىلىشى ۋەھيىنىڭ تەبىئىتىگە ماس كەلمەيدىغان، ئۇنى يورۇتۇشقا يارىمايدىغان بىر سۆز، مۇنداقچە ئېيتقاندا، تەبىرى كونكرېتلاشتۇرۇلۇشقا تېگىشلىك بولغان يەنە بىر ئاتالغۇ ئىشلىتىلگەن ناباب ئۇقۇمدۇر. ۋەھيى تەلىمات بولسا، ئۇنداقتا تەلىمات نېمە؟ ئالدى بىلەن بىز بۇ سۆزنىڭ مۇئەللىپ ئۆزى تەكىتلەپ ئۆتكەن ۋە قۇرئان تەرجىمىسىدە ئىزچىل ئاساسلانغان چاغداش ئۇيغۇرچىنىڭ نۆۋەتتىكى ئىزاھلىق لۇغىتىگە قاراب باقايلى. ئىزاھلىق لۇغەت مۇنداق دەيدۇ: 1. تەلىمات− ئىلىم - پەن جەھەتتىكى سىستېمىلىق تەشەببۇس ياكى كۆزقاراش؛ 2. نەزەرىيە: ئۇنىڭ تەلىماتى پۈتۈن دۇنيانىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشتى. ئاتالغۇنىڭ بۇ ئىزاھاتىغا قارالسا، يەنى مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ نەزىرىدىكى ئۇيغۇر تىلنىڭ ئىزاھاتىدا تايانچ ھېسابلىنىدىغان ۋە قۇرئان تەرجىمىسىدە شۇنىڭدىكى ئىزاھلار ئاساس قىلىنغان ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەت دەۋاتىدۇكى، تەلىمات دېگەننىڭ ئىككى تۈرلۈك مەنىسى بار. بىرى پەن ساھەسىدە قوللىنىدىغان مەنىسى. بۇ بويىچە بولغاندا تەلىمات ئەڭ ئاۋۋال ئىنسانلارنىڭ ئىلمىي قابىلىيىتى، تەجرىبىسى ۋە ئەقلىيىتىنىڭ مېۋىسى بولغان ئىلىم پەندىكى تەشەببۇسلارنى كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچى ئورۇندا ھەرقانداق بىر ساھەسىنىڭ بىر پۈتۈن نەزەرىيەۋى قۇرۇلمىسىغا ئىشلىتىلىدۇ. يەنى تەلىمات دېگەن گەپ مۇئەييەن كۆزقاراشقا ۋەكىللىك قىلىدىغان ياكى مۇئەييەن سىستېمىلىق تەپەككۇرنىڭ ئەقلىي يەكۈنلىرىنىڭ، نەزەرىيەۋى قاراشلارنىڭ ئورتاق نامى. تەلىمات سۆزى مەيلى بىرىنچى مەنىسى بويىچە بولسۇن، ياكى ئىككىنچى مەنىسى بويىچە بولسۇن ئىنسانلارنىڭ ئەقلىيىتىنىڭ، تەپەككۇر ۋە ئىزدىنىشلىرىنىڭ، تەجرىبىۋى ھاسىلاتلىرىدىن كەلگەن ئىلمىي خۇلاسىلەرنىڭ نامى. دېمەك، تەلىمات قايسى مەنىسىگە جورالمىسۇن، نەتىجىدە ئۇ ئىنسانغا ئىشلىتىدىغان، ئۇنىڭغا تەۋەلىنىدىغان بىر ئۇقۇم. ھالبۇكى، ۋەھيى ئىنساننى مەنبە قىلمايدۇ، بەلكى ۋەھيىنىڭ مەنبەسى يېگانە ئاللاھتۇر. ئۇنىڭ مەزمۇنى پەقەتلا تەڭرىگە مەنسۇپدۇر. مانا بۇ كىلاسسىك قامۇسلاردا ئېيتىلغان: ۋەھيى ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەردىن بىرىگە نازىل قىلغان كالامىدۇ، دېگەننىڭ مەنىسى. دېمەك، تەرجىمانىمىز بەرگەن تەبىرىدە ۋەھيىنىڭ تەبىئىتى ۋە خاراكتېرى ۋە تەۋەلىكىنى يورۇتىدىغان سۆز قوللىنىلغان بولماستىن، ۋەھيىنىڭ مەنبەسى ۋە خاراكتېرىگە زىت كېلىدىغان، بەلكى ۋەھيىگە قارىمۇقارشى بولغان تەلىمات سۆزىنى ئىشلەتكەن. يەنى تەرجىمانىمىز ۋەھيى ئۇقۇمىنى ئىزاھلاشتا ئۇنىڭغا ئىشلىتىشكە بولمايدىغان بىر سۆز بىلەن تەبىرلىگەن.

ئەگەر بىز تەرجىماننىڭ نەزىرىدە ئېتىبارلىق قارالغان ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتنى بىر چەتكە قايرىپ تۇرۇپ، ئۇنىڭ ئاتالمىش سۆز تاسقاش ئۇسۇلىغا ئۇيغۇنلىشىپ تۇرۇپ تەلىمات سۆزىنى ئەرەبچىدىن كىرگەن دەپ تۇرۇپ ئۇنىڭ ئەرەبچىدىكى ئاتالغۇ مەنىسىگە قارىساق، تەلىماتنىڭ بىرىنچى ئۇقتۇرىدىغان مەنىسىنىڭ بۇيرۇق ياكى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشكەن ھۆججەت، ھۆكۈم، قارار قاتارلىق يوليورۇق خاراكتېرىنى ئالغان كۆرسەتمىلەرگە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى كۆرىمىز[6] . ھالبۇكى ۋەھيى پەقەتلا يوليورۇق، ھۆكۈملەرنىلا تەشكىل قىلمايدۇ. ناۋادا بۇ تەلىمات سۆزىنى ئۇقۇم مەنىسىدە ئەمەس، ئەرەبچىدىن ئۇدۇل ئۆزلەشكەندىكى لۇغەت مەنىسى بويىچە، ياكى بولمىسا چاغاتاي تۈركچىسىدىكى مەنىسى بويىچە تەلىم سۆزىنىڭ كۆپلۈكى شەكلىدە ئىشلەتكەن تەقدىردە، ئۇ چاغدا تەلىماتنىڭ مەنسىى قامۇستا كەلگەندەك تەلىملەر، ئۆگىتىشلەر مەنىسىدە بولغان بولىدۇ. ھالبۇكى بۇ مەنىنى كۆرسىتىدىغان تەلىمات سۆزى تېخى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتىگە كىرگۈزۈلمىگەن ياكى ئۇنداق مەنىدە ئىستېمال قىلىنمىغان. ئەگەر تەلىمات سۆزىنى چاغاتاي تۈركچىسىدىكى مەنىسى بويىچە ئىشلىتىشكە توغرا كەلسىمۇ، تەلىملەر ياكى ئۆگىتىشلەر مەنىسىدە ئىشلىتىش كېرەك بولىدۇ. بۇ مەنىمۇ ۋەھيىنىڭ مەنىسىنى ئۇنىڭ تېز ۋە كۆرۈنمەس ئۇسۇلدا ۋاسىتىلىك ياكى بىۋاسىتە بىلدۈرۈشتەك خاراكتېرىنى يورۇتۇپ بېرىشقا يارىمايدۇ. ئەكسىچە پەقەتلا ئوقۇ - ئوقۇتۇش ياكى تەلىم - تەربىيە شەكلىدە يەتكۈزۈلدىغان مەلۇماتلارنى كۆرسىتىپ قويغان بولىدۇ. دېمەك، تەلىمات سۆزىنى بۇ مەنىدە ئىشلەتكەن تەقدىردىمۇ مەزكۇر سۆزنىڭ ۋەھيىنى تەرىپلەشكە يارىمايدىغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. يىغىپ كېلىنسە، تەرجىمانىمىز ۋەھيى ھەققىدىكى تەبىرىدە ھېچبىر ماقامغا چۈشمەيدىغان بىر باياننى گويا داغدۇغىلىق بىر نەرسىنى تەقدىم قىلىش سىياقىدا ئىپادىلىگەن بولۇپ، قۇرئاننى تونۇشتۇرىدىغان بىر ماقامدا ۋەھيى تەبىرىنىڭ تەييار ئىلمىي ئىزاھاتى بار بولۇشىغا قارىماي، گويا ئىلمى ئىزاھاتلارنى نەقىل قىلىشتىن ياكى شۇ بويىچە ئەينەن ئىزاھات بېرىشتىن ئېرىنگەندەك، تەبىرلەشكە يارىمايدىغان، سۈپەتلەشكىمۇ باب كەلمەيدىغان بىر ئۇقۇمنى ئاللاھنىڭ ۋەھيىسىنىڭ ئىزاھاتى قىلىپ قويغان. يۇقىرىقىغا ئوخشايدىغان ئىلمىي خاتالىقلار مۆجىزە ھەققىدىكى تەبىردىمۇ كۆرۈلگەن بولۇپ، مۇئەللىپ مۆجىزىنىڭ نېمىلىكىنى ئىلمىي مەنبەلەردىن ئىزاھلاش ئورنىغا ئۇنىڭ ۋەزىپىسىنى، رولىنى تەبىر ئورنىدا ئىشلىتىپ قويغان. قارىماققا مۆجىزىنىڭ نېمە مەنىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى دەۋاتقاندەك «مۆجىزە − پەيغەمبەرلەرنىڭ..... دېمەكتۇر» دېگەن تۈستە جۈملە تۈزگىنى بىلەن، بەرگەن ئىزاھاتى مۆجىزىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئەمەس، ئۇنىڭ نېمە رولى ۋە ۋەزىپىسى بارلىقىنى بايان قىلىش بولۇپ قالغان. يەنى ئۇقۇم تەبىرلەشتە قۇرئان كەرىم تونۇشتۇرۇلغان ۋە ئۇنى ئىلمىي ئاساس بىلەن يورۇتۇش كېرەك بولغان بىر ماقامدا تەرجىمانىمىزنىڭ، يەنە كېلىپ قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىسىنى قىلغان، تەپسىر كىتاب يازغانلىقى بىلىنگەن بىر مۇئەللىپنىڭ بۇ دەرىجىدە ئىلمىي خاتالىققا يول قويۇشى ھەقىقەتەن ئىزاھاتى قىيىن بولغان مۇئەممادۇر.

3. «كۇتتابۇلۋەھيى» كومىتېتى ئەمەس، ۋەھيى كاتىپلىرى
تۈزىتىلىشكە تېگىشلىك يەنە بىر نۇقتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا ئىزچىل ئۇنىڭغا چۈشكەن ۋەھيىنى خاتىرىلەپ ماڭىدىغان ۋەھيى كاتىپلىرىنى «كۇتتابۇلۋەھيى كومىتېتى» دەپ ئاتاش مەسىلىسىدۇر. مەلۇمكى، كومىتېت سۆزى ئاسارەت دەۋرىدىن كېيىنكى دەۋرلەردە چاغداش ئۇيغۇرچىغا سىرتتىن ئىمپورت قىلىنغان بىر ئۇقۇم. يەنە كېلىپ بۇ ئۇقۇم ئىلمىي ساھەنىڭ تىلى بولۇشتىن بەكرەك، ئىدارىي تەبىقىنىڭ ئىستېمال تىلى. ئاساسەن دىنىي ساھەگە يات، كۆپرەك كوممۇنىستچە ئىستېمال تۈسىنى بېرىدىغان بىر ئۇقۇم. ئەلۋەتتە بۇ ئۇقۇم باشقا مىللەت ياكى جۇغراپىيەلەردە ھەممىباب نورمال سۆز جۈملىسىدىن بولۇشى تەبىئىي. بۇ يەردە بۇ نۇقتىنى ئالدىن ئەسكەرتىشىمىز ئۇقۇمنىڭ تەۋەسى ۋە كاتېگورىيەسىنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈنلا بولۇپ، ئەگەر كومىتېت سۆزىنى ئۆزىنىڭ ئەسلى مەدەنىيەت تىلىدىن ياساپ چىقىلماي ھازىرقى تەييار ھالىتىدە دىنىي ساھەگە ئىشلىتىلسە قانچىلىك مۇۋاپىق بولىدۇ، زادى كومىتېت سۆزىنى دىنىي تىلغا ئېلىپ كىرىپ ئىشلىتىش قانچىلىك مۇۋاپىق، ئىشلىتىلسىمۇ قانچىلىك ئومۇملىشىدۇ، بۇنى ساھەنىڭ ئەھلىلىرى كەڭ - كۇشادە تارتىشىسا بولىدىغان بىر تېما. لېكىن بۇ يەردىكى مەسىلە بۇ ئەمەس. بەلكى مەسىلە كۇتتابۇلۋەھيىنى كومىتېت دەپ ئاتاشقا بولامدۇ، يوق دېگەن مەسىلىدۇر. كومىتېت سۆزى ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچىغا ئۆزلىشىپ كىرگەن سۆز بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىزاھلىق لۇغەتتە شۇنداق تەبىر بېرىلگەن: بىرىنچى: سىياسىي پارتىيە، تەشكىلات، ئورگان ۋە مەكتەپ قاتارلىقلاردىكى رەھبەرلىك كوللېكتىپى ياكى شۇنداق ئورگان: جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى. تەنتەربىيە كومىتېتى. ئىككىنچى: ئورگان، تەشكىلات، مەكتەپ قاتارلىقلاردىكى مەلۇم ۋەزىپىنى ئورۇنداش مەقسىتىدە قۇرۇلغان مەخسۇس ئاپپارات: ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش كومىتېتى. كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، كومىتېت گەرچە مۇئەييەن تەشكىلىي ئەزالاردىن تەركىب تاپىدىغان ۋە مەلۇم خىزمەتنىڭ كاپالىتى ئۈچۈن نازارەت ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدىغان قۇرۇلما بولسىمۇ، ئۇنىڭ پائالىيەت ساھەسى ئالدى بىلەن بىرەر تەشكىلات ياكى ئىدارە - ئورگان. شۇنداقلا بۇ مۇئەييەن تەشكىلات ياكى ئورگاننىڭ قارمىقىدا ھەرىكەت قىلىدىغان كوللېكتىپ ۋەزىپىلىكلەرنىڭ ئىدارىي نامى، ياكى بولمىسا شۇلارنىڭ قارمىقىدا نازارەت ئىشلىرىنى ئېلىپ بارىدىغان ئاپپاراتنىڭ ئىسمى. ھالبۇكى كۇتتابۇلۋەھيى (ۋەھيى كاتىپلىرى) بىلەن پەيغەمبەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت كوممۇنىست تىلدىكى ئىدارە ياكى تەشكىلات قارمىقىدىكى ۋەزىپىلىك ھەيئەتكە ئوخشايدىغان ئىدارىي مۇناسىۋەت ئەمەس. پەيغەمبەر بىلەن ۋەھيى كاتىپلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى ئۇستاز ۋە شاگىرت، مىراس قالدۇرغۇچى ۋە ۋارىس ئوتتۇرىسىدىكى، مىسالى ئاتا ۋە بالا ئوتتۇرىسىدىكى، ئامانەت يەتكۈزگۈچى ۋە ئۇنى ئەينەن خاتىرىلەپ قوبۇل قىلغۇچى ئارىسىدىكى ئەھدى ۋاپا، ساداقەت، پىداكارلىق، مەسئۇلىيەت ۋە ئۆزئارا بېغىشلاش مۇناسىۋىتىدۇر. ۋەھيى كاتىپلىرى ۋەھيىنى خاتىرىلەپ مېڭىش ئۈچۈن پەيغەمبەر تەرىپىدىن مەخسۇس تاللاپ ئىشقا قويۇلغان. ۋەھيى كاتىپلىرى ئادەتتە نوقۇل خاتىرىلەش ۋەزىپىسىنى قىلماستىن پەيغەمبەردىن خاتىرلىگەنلىرىنى قېتىرقىنىپ ئۆگىنىدۇ، ئەمەل قىلىدۇ. تۈرلۈك چۈشەنمىگەن نۇقتىلارنى پەيغەمبەردىن سورايدۇ ۋە تەپسىرىنى ئۆگىنىپ ماڭىدۇ. شۇڭا ۋەھيى كاتىپلىرىنى مەيلى ئىش - پائالىيىتى جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى قۇرۇلۇش مەقسىتى جەھەتتىن بولسۇن كومىتېت دېگىلى بولمايدۇ. ھەم ئۇنداق دېسىمۇ چۈشمەيدۇ. شۇڭا مۇئەللىپنىڭ ۋەھيى كاتىپلىرىغا كومىتېت دەپ ئات قويۇشى پەقەتلا چۈشمىگەن. مۇنداقچە ئېيتقاندا، ۋەھيى كاتىپلىرىنى كومىتېت دەپ ئاتىۋېلىش گويا يارىشىملىق تەلپەك ئۈستىگە زورلاپ كىيدۈرۈلگەن شىلەپىدىن پەرقى يوق ئارتۇقچە قالپاقتۇر. چۈنكى، باش كىيىمى يارىشىملىق ۋە لايىقىدا ئىكەن، ئۇنىڭغا شىلەپە ياكى بىرەر قاسقان شەپكىنى تېڭىپ باشقا مىختاپ بېقىشنىڭ ھاجىتى يوق. پەيغەمبەر مىراسىنىڭ، شۇنداقلا قۇرئان كەرىمنىڭ تۇنجى مۇنتىزىم تالىبۇلئىلىملىرى بولغان بۇ مۇبارەك زاتلارغا تارىخ تولىمۇ يارىشىملىق قىلىپ «كۇتتابۇلۋەھيى (ۋەھيى كاتىپلىرى)» دېگەن شەرەپلىك نامنى بېرىپ بولغان. ئىلىم ئەربابلىرىمۇ بۇنى كەڭ قوللىنىپ كەلگەن ۋە كەلمەكتە. شۇنداق ئىكەن، ئۇنىڭغا كوممۇنىست تىلدىكى قوشۇمچە قالپاقنى ئەتەي يەملەپ كومىتېت قالپىقىنى تەڭلەشنىڭ ھېچبىر ئورنى ۋە زۆرۈرىيىتى يوق. شۇڭا تەرجىمانىمىزنىڭ كۇتتابۇلۋەھيى دەپ ئاتالغان كاتتا ساھابىلەر توپىنى، يەنى تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى چوڭقۇر، ئىلىمىي ۋەزنى ئېغىر بولغان ۋەھيى كاتىپلىرىنى «كومىتېت» دەۋېلىشى مەيلى بۇ توپنىڭ تارىخىي ۋەزىپىسى، خاراكتېرى ۋە مەقسىتى جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى ئۇلارنى تەرىپلەش جەھەتتىن بولسۇن ھېچ ياراشمىغان، جايىغا چۈشمىگەن، بەلكى ناتوغرا بولغان.

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] الراغب الأصفهاني: المفردات في غريب القرآن، ط دار المعرفة، ص 515. 
[ 2] مناع القطان: مباحث في علوم القرآن، ط مكتبة وهبة، ص 28. 
[ 3] الزرقاني: مناهل العرفان، دار الكتاب العربي، ط1، ص 55. 
[ 4] محمد أبو شهبة: المدخل لدراسة القرآن الكريم، مكتبة السنة ط2 ، ص 84. 
[ 5] مناع القطان: مباحث في علوم القرآن، ط مكتبة وهبة، ص 28. 
[ 6] معجم اللغة العربية المعاصرة، عالم الكتب، ط1، 2/1542.
tags: 2023-04-07
بۇرھان مۇھەممەد
تەرجىمىشۇناسلىق
ۋەھيى
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (3)
content: بۇزۇق مېتود ۋە «ئۆزگىچىلىكلەر»

1. قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىدا قايتا تەرجىمە ۋە ئۇنىڭ سەۋەب - تۈرتكىلىرى
ھەرقانداق ئىلمىي خىزمەتنىڭ مۇئەييەن فۇنكسىيەسى بولغاندەك، تەرجىمىنىڭمۇ ھەم ئۆزىگە خاس رولى، خىزمەت فۇنكسىيەسى بار. تەرجىمە خىزمىتى ئەڭ ئاۋۋال ئىزاھلاش ۋە يورۇتۇش خىزمىتىدۇر. قۇرئان تەرجىمىسى دېگەنلىك ئۆز نۆۋىتىدە تەرجىماننىڭ ئىلمىي ئىزدىنىشىنىڭ، مۇنداقچە ئېيتقاندا، تەرجىماندا بار بولغان ئىلمىي قابىلىيىەت ئاساسىدىكى شەخسىي چۈشەنچىسىنىڭ مەھسۇلى دېگەنلىكتۇر. بۇ ۋەجىدىن تەرجىمان ئەسەر تەرجىمە قىلىشتا ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ تىل سەۋىيەسى ۋە ئىلمىي قۇۋۋىتىگە تايىنىدۇ. شۇڭا تەرجىمىنىڭ لاياقەتلىك دەرىجىسى تەرجىماننىڭمۇ لاياقىتى ۋە مۇۋەپپەقىيەتىنىڭ دەرىجىسىنى بەلگىلەيدۇ. ئەسەرنىڭ تەرجىمىسى تەرجىماننىڭ سەۋىيەسىگە لايىق تەرجىمىدۇركى، ئەسلىي ئەسەرنىڭ قىممىتى دەرىجىسىگە يېتەلمەيدۇ. شۇڭلاشقا قىلىنغان تەرجىمىنىڭ قۇرئاننىڭ تەرجىمىسى بولۇپ قالغانلىقى مەزكۇر تەرجىمىنى ئۇلۇغ ياكى تەنقىد تارازىسىغا ئولتۇرۇشتىن بىھاجەت بولغان ئالاھىدە ئەسەرگە ئايلاندۇرۇۋەتمەيدۇ. ئەكسىچە ئەسەرنىڭ كىشىنىڭ ئىلمىي ئەمگەك مېۋىسى بولۇشى نۇقتىسىدىن باھالىنىدۇ، تەقدىرلىنىدىغان يېرىدە تەقدىرلىنىدۇ، ئەيىبلىنىدىغان يېرىدە ئەيىبلىنىدۇ. قۇرئان تەرجىمىسىنى تەنقىد تارازىسىغا قويۇش مەسىلىسى قانداقتۇر قۇرئاننىڭ باھالىنىشى ياكى ئۇنىڭ مۇقەددەساتلىقىغا دەز كەتكۈزىدىغان باھالاش ئەمەس، بەلكى قىلىنغان ئىلمىي خىزمەتنى باھالاش ۋە ئىلمىي تارازىدا تارتىشتۇر. خۇددى باشقا ئىلمىي ساھەلەردىكى بىرەر ئىلمىي ئەسەر ياكى ئەمگەكنى باھالىغانغا ئوخشاشلا. شۇڭا تەرجىمىدىكى مۇكەممەللىك تەرجىماننىڭ ئىستېداتى ۋە ئىلمىي قابىلىيىتىنىڭ مۇكەممەللىكىنىڭ ئىپادىسى بولغاندەك، نۇقسانلىقمۇ قۇرئاندىكى نۇقسانلىق بولماستىن، تەرجىماننىڭ سەۋىيە - ساپاسىدىكى، ئىلمى ۋە ئىستېداتىدىكى نۇقسانلىقتۇر.

قايتا تەرجىمە ئىشىدا دىققەتكە ئېلىش ۋە چۈشەنچنى توغرىلىۋېلىش چوقۇم كېرەك بولغان بىر قاتار نۇقتىلار بار بولۇپ، بىز تۆۋەندە بۇلاردىن مۇھىم بولغانلىرىغا ئىشارەت قىلىپ ئۆتىمىز.

1) بىر ئەسەرنىڭ قېتىملاپ تەرجىمە قىلىنىشى ياكى پەرقلىق زاماندا تەرجىمىسىنىڭ تەكرارلىنىشى ياكى ئوخشاش بىر دەۋردە ئوخشىمىغان كىشىلەر تەرىپىدىن قايتا تەرجىمىگە ئېلىنىشى تەرجىمە پائالىيىتىدە ماقۇل كۆرۈلىدىغان، ھەتتا بەزى چاغلاردا ئەسەرنى سەۋىيەسى يەنىمۇ يۇقىرى بولغان تىل ماھارىتى بىلەن يورۇتۇپ بېرىش ۋە ئۇنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى ئېچىش، ئەدەبىي كۈچىنى، بەدىئىي قۇۋۋىتىنى ئىككىنچى بىر تىلدىكى پەرقلىق تەرجىمە ئۇسلۇبى ۋە ئۆزگىچە تىل ھەمدە ئىپادىلەش سەنئىتى بىلەن جۇلالاندۇرۇش، تەرجىمە سۈپىتىنى يەنىمۇ ئەلالاشتۇرۇش تەلەپكە ئايلىنىپ قالىدىغان ھادىسىدۇر. بولۇپمۇ مۇقەددەس كىتابلارنىڭ تەرجىمە خىزمەتلىرىدە تەكرارلىقنىڭ يۈز بېرىشى تەبىئىي بولۇپ، ھەر دەۋردە شۇ دەۋرنىڭ پىشقان ئەدەبىي تىل ماھارىتىنى ئىشقا سېلىش ئاساسىدا تەرجىمە قىلىنىپ تۇرۇشى، تىل تەرەققىياتىنىڭ دەۋردىن دەۋرگە پەرقلىق سەۋىيەدە ئىلگىرىلىشى، بولۇپمۇ تىل ۋە يېزىق ئىسلاھاتى قاتارلىق ھەر تۈرلۈك ئۆزگىرىش ياكى ئۆزگەرتىشنى باشتىن كەچۈرگەن تىللاردا ئېھتىياج تۈپەيلى تەكرار تەرجىمە قىلىنىپ تۇرۇشى نورمال ئەھۋال. تەرجىمە خىزمىتىنىڭ مەدەنىيەت ئۇچراشتۇرۇش، مۇئەييەن مەدەنىيەت ياكى ئىلىم كۈلتۈرىنىڭ سەمەرىلىرىنى ئىككىنچى بىر تىلغا يۆتكەپ تونۇشتۇرۇش، ئۇنىڭ ئەۋزەللىكلىرىنى كەشىپ قىلىپ ئۆزئارا تەسىرلىشىشكە خىزمەت قىلىش، شۇنداقلا تەرجىمە قىلىۋاتقان تىلنىڭ مول ۋە يۇقىرى سەۋىيەگە قاراپ ئالغا سىلجىشىدا، تىل بايلىقىنى مول ۋە رەڭدارلاشتۇرۇشقا خىزمەت قىلىشتەك ئەۋزەللىكلىرى مەۋجۇت. چۈنكى تەرجىمە پائالىيىتى نوقۇل ئاغدۇرۇلغان تىلغا ئەسەرنىڭ مەنىسىنى يۆتكەپ قويۇشلا ئەمەس، ئۇ يەنە تەرجىمە قىلىنغان تىلنىڭ كۈلتۈرىگە ئىلىم - مەرىپەت يۆتكەش، ئۇنىڭ ئىلىم ئامبىرىنى موللاشتۇرۇش، تىل زاپىسىنى ئاۋۇتۇش رولىغىمۇ ئىگە. بۇ ۋەجىدىن بىر ئەسەرنىڭ قايتا تەرجىمىگە ئېلىنىشى ساھەنىڭ ئېھتىياجى، تەلىپى ۋە ئەۋزەللىكىنى نۇقتىسىدىن نورمال ھادىسە سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنمىقى زۆرۈر.

2) قايتا تەرجىمىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقىشىدا ئۇنى روياپقا چىقىرىشتىكى تۈرتكە ۋە مۇددىئالارمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. چۈنكى، بىر تەرجىمە ئەسەر تەكرار ئىشلەنگەن ئىكەن، ئۇنىڭ بارلىققا كېلىشى ئارقىسىدا قانداق بىر سەۋەب بولۇشىدىن قەتئىينەزەر چوقۇم بىر مۇددىئا، تۈرتكە ياتقان بولىدۇ. بەزىدە بۇ مۇددىئا دەسلەپكى تەرجىمىدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن بولۇشى، يەنە بەزىدە ئالدىنقى تەرجىمە ياكى ئاۋۋالقى تەرجىمىلەردە بايقالماي قالغان تەرەپلەرنى بايقاش بولۇشى مۇمكىن. ياكى بولمىسا تەرجىمان ئەسەرنىڭ باشقا تەرجىمىلىرىنىڭ كۆڭۈلدىكىدەك بولمىغانلىقى، تەرجىمە سۈپىتىنى كۆتۈرۈشكە بولغان ئېھتىياجنى ھېس قىلغانلىقى سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. ياكى يېتەرلىك بولمىغان، ئىلمىي خاتالىقلارنىڭ كۆپلۈكى تۈپەيلى تەنقىدىي تەكلىپ - پىكىرلەر بىلەن تۈزەش ئىمكانىيىتىنى نەزەرگە تۇتۇپ قايتا تەرجىمە قىلىشقا يەڭ تۈرگەن بولۇشى مۇمكىن. قايتا تەرجىمىنىڭ بارلىققا كېلىشىدە قانداقلا بىر سەۋەب ياكى تۈرتكىلەر رول ئوينىغان بولمىسۇن، چوقۇمكى قايتا تەرجىمىنىڭ روياپقا چىقىشىدا مۇئەييەن تۈرتكىلەرنىڭ، بەلگىلىك سەۋەبلەرنىڭ بولۇشى تەبىئىي. شۇڭا قايتا تەرجىمە ئەگەر ئالدىنقىلىرىنى بۇزۇش، پۈچەكلەشتۈرۈش، تېخىمۇ بەرباتلاشتۇرۇشقا قاراپ قېيىپ كەتمىگەنلا بولسا، يۇقىرىقىدەك مۇددىئا ۋە تۈرتكىلەر ئاساسىدا روياپقا چىقىشى تەرجىمە پائالىيىتىدە قارشى ئېلىنىدىغان، مەقبۇل كۆرۈلگەن ئىش جۈملىسىدىندۇر.

3) قۇرئان كەرىمنىڭ ئىلاھىي چاقىرىق بولۇشى، شۇنداقلا ئۇنىڭ بارچە ئىنسانىيەتنى خىتاب ئوبيېكتى قىلغان بولۇشى، ھەمدە ئۇنىڭ ئىلاھىي چاقىرىق ۋە كۆرسەتمىلەرنى يەتكۈزۈشنىڭ ئۇنىڭ جاھانشۇمۇللۇق خاراكتېرىنىڭ تەبىئىي تەلىپى بولۇشى ھەمدە ئۇنىڭ ئاللاھنىڭ ئامانىتىگە ئىگە چىقىشتىكى مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەت بولۇشى قاتارلىق نۇقتىلار قۇرئاننىڭ ساماۋى چاقىرىقىنى ئۇنىڭ ئەمر - پەرمانلىرىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە يەتكۈزۈشنى شەرت قىلىدۇ. «ھەر قەۋمگە شۇ قەۋمنىڭ تىلىدا ئۇلارغا بايان قىلىپ چۈشەندۈرۈپ قويۇشى ئۈچۈن ئەلچى ئەۋەتتۇق»[1] ئايىتىنىڭ روھىدىن قارىغاندىمۇ تەرجىمە پائالىيىتىنىڭ مەلۇم مەنىدە ئۇشبۇ ئىلاھىي چاقىرىقنى بايان قىلىش ۋە چۈشەندۈرۈپ قويۇش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدىغان ۋاسىتە ئىكەنلىكىدە شەك يوق. شۇڭا قۇرئان كەرىمنى ئۇنى بۇرمىلاش، پۇچەكلەشتۈرۈش، ئۇنىڭ تەرجىمە تىلىنى پاخاللاشتۇرۇش قۇرئان روھىغا زىت كېلىدىغان ۋە رەت قىلىنىدىغان قىلمىش ھېسابلانسا، قۇرئان كەرىمنى ئۇنىڭ ئىلاھىي چاقىرىق ۋە ئامانەت تەرىپىنى دىققەتكە ئالغان ئاساستا باشقا مىللەت ياكى قەۋمنىڭ تىلىغا قۇرئاننىڭ مەزمۇنىنى يەتكۈزۈش ۋە توغرا چۈشەندۈرۈشنى مەقسەت قىلىپ تەرجىمە قىلىش ئەلۋەتتە تەقدىرلىنىدىغان ۋە رىغبەتلەندۈرۈشكە ئەرزىيدىغان كاتتا خىزمەتتۇر. شۇڭا تەرجىمە خىزمىتى مۇددىئا ۋە غايە جەھەتتىن شەخسىي غەرەزدىن خالىي، كىشىلىك ھەۋەستىن، شان - شۆھرەت قوغلىشىشتىن، نام چىقىرىۋېلىش ياكى تەرجىمە ئارقىلىق ئۆزىنىڭ بەلگىلىك ئىدېئولوگىيەسىنى تەرجىمىگە تايىنىپ راۋاج تاپقۇزۇشتىن، بىرەر ھاكىم كۈچنىڭ ئىستىكىنى بەجا كەلتۈرۈپ بېرىش يۈزىسىدىن قاتارلىق ئەخلاقىي پەسلىكتىن، سۇيىقەست غەرىزى ئارىلاشقان بەتنىيەتلىكتىن خالىي ھالدا ئېلىپ بېرىلغان بولسا، مۇھىمى تەرجىمىنى قۇرئاننىڭ ئەسلىي مۇددىئاسىغا ئۇيغۇن ۋە مەقسىتى ساغلام بولغان ئاساستا روياپقا چىقىرىشقا تىرىشىش تۈپكى مەقسەت قىلىنغان بولسا، ئۇ چاغدا بۇ ھەقىقىي ئۆز مەنىسىنى تاپقان قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى بولۇش سالاھىيىتىنى قولغا كەلتۈرەلەيدۇ.

4) قۇرئان كەرىمنى قايتا تەرجىمە قىلىش خىزمىتىدە سەۋەب ۋە تۈرتكىلىك رول ئوينايدىغان ۋە باشقا ئەسەرلەرنىڭ تەرجىمە پائالىيىتىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان يەنە بىر ئالاھىدە تەرەپ شۇكى، قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى قۇرئاننىڭ سۆزمۇسۆز تەرجىمىسى ئەمەس. مۇنداقچە ئېيتقاندا ئەينەن تەرجىمىسى ئەمەس. چۈنكى تۈزىلىشى ۋە سۆز بىرىكمىلىرى ھەمدە مەنە - مەزمۇن جەھەتتىن بولسۇن، بالاغەت ۋە پاساھەت ھەمدە نەزمىي ئالاھىدىلىكى جەھەتتىن بولسۇن مۆجىزىۋىلىككە ئىگە. يەنى قۇرئان كەرىم ئىككىنچى بىر تىلدىلا ئەمەس، ئەرەب تىلنىڭ ئۆزىدىكى جىمى ماھارەت ۋە ۋاسىتىلەرنى ئىشقا سېلىپ تۇرۇپ قۇرئاندەك ئىككىنچى بىر كىتابنى بارلىققا كەلتۈرۈش مۇمكىن بولمايدىغان ساماۋى كىتابتۇر. شۇڭا تەپسىرشۇناسلار مۇئەييەنلەشتۈرۈپ ئۆتكەندەك قۇرئاننى «الترجمة الحرفية» شەكلىدە تەرجىمە قىلىش، يەنى سۆزمۇسۆز، ئەينەن تەرجىمە قىلىش مۇمكىن بولمايدىغان بىر ئىش. ئەگەر ئىنسان قەلىمىدە پۈتۈلگەن بىر ئەسەرگە قارىتا تەرجىمە تەتقىقاتىدا سۆزمۇسۆز تەرجىمە قىلىشقا بولامدۇ - يوق، دېگەن تېما تارتىشىش نۇقتىسى بولغان بولسا، ئاللاھنىڭ كالامى بولغان قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىسى مەسىلىسىدە بۇ تېما تارتىشىش نۇقتىسى ئەمەس. بەلكى بارچە قۇرئانشۇناسلار، تەپسىرشۇناسلار، تەرجىمىشۇناسلار، ھەتتا قۇرئان تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغان بىر تۈركۈم قۇرئانشۇناس شەرقشۇناسلار بولۇپ ھەممە بىردەك تەن ئالغان ۋە بىرلىككە كەلگەن نۇقتا: قۇرئان كەرىمنى سۆزسۆزمۇ تەرجىمە قىلىشقا بولمايدىغانلىقى ۋە قىلىمەن دەپمۇ قىلغىلى بولمايدىغانلىقىدۇر. قۇرئان كەرىمنى تەرجىمە قىلىشنى مۇمكىن قىلىدىغان يول پەقەتلا ئۇنى «الترجمة التفسيرية» كاتېگورىيەسىدىكى، يەنى ئىزاھاتلىق تەپسىر كاتېگورىيەسىدىكى «ترجمة معاني القرآن» شەكلىدە تەرجىمە قىلىشنىڭ مۇمكىنلىكى بولۇپ، مانا بۇ قولىمىزدىكى قۇرئان كەرىمنىڭ بارچە ئۇيغۇرچە تەرجىمىلىرىدە مۇقاۋىغا ئېنىق قىلىپ: «القرآن الكريم وترجمة معانيه إلى اللغة الأويغورية» دەپ ئەرەبچە ئەسكەرتىلىشىنىڭ سەۋەب - بائىسىدۇر. قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنىڭ قۇرئان كەرىمنىڭ مەنە تەرجىمىسى، مەلۇم مەنىدىن ئەڭ ئىخچام شەكىلگە ئېلىپ كېلىنگەن قىسقارتىلما تەپسىر كاتېگورىيەسىدىكى ئىلمىي خىزمەت ئىكەنلىكى مۇقەررەرلەشكەن ئىكەن، قىلىنغان تەرجىمىلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ قۇرئان كەرىمنىڭ ئايەتلىرىنى ئەينەن تەرجىمە قىلىش بولماستىن، بەلكى قۇرئان تەپسىرلىرىگە ئاساسلىنىپ قىلىنغان ۋە ئايەتتىن كۆزدە تۇتۇلىدىغان مەنىلەر ئىچىدىن پەقەتلا بىرلا مەنىسىنى، مۇپەسسىرلەرنىڭ بەرگەن ئىزاھاتلىرى ئىچىدىن بىر ئىزاھاتنى تەرجىمىگە تاللاپ ئىپادىلەش ئىمكانىيىتى بولغان ۋە شۇ ئاساستا روياپقا چىقىدىغان تەرجىمە ئەسەر ئىكەنلىكى مۇئەييەنلىشىدۇ. بېرىلگەن تەرجىمىلەرنىڭ ئايەت تەپسىرىدە كۆزدە تۇتۇلغان مەنىلەردىن بىر مەنىنى ئىزاھلىيالايدىغان تەرزدە بولۇشىنىڭ ئۆزىمۇ مەلۇم جەھەتتىن قۇرئان كەرىمنىڭ قايتا تەرجىمە قىلىنىشىغا تۈرتكە بولىدىغان ئامىللاردىن دېيىشكە بولىدۇ. شۇڭا قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىلىرىدە ئىلمىي خاتالىقتىن ساقلانغان، بۇرمىلاش بولمىغان، ئەمما مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن قىلىنغان ئوخشاش ئايەتنىڭ پەرقلىق تەرجىمىلىرىنىڭ ھەممىسى ئاشۇ ئايەتنىڭ پەرقلىق مەنىلىرى بولىدۇكى، ئارىلىرىدىن مەلۇم تەرجىمە بىردىنبىر توغرا تەرجىمىسى، قالدىسى خاتا تەرجىمىسى بولمايدۇ. پەرقلىق تەرجىمىلەرنىڭ بىر - بىرىنى تولۇقلاش رولىمۇ ئالدىنقىسىنى خاتاغا، تۈزىتىلگەنگە چىقىرىشتىن بەكرەك، تەرجىماننىڭ ئاشۇ تەرجىمىدە ئىپادىلەنگەن مەنىدىن باشقا مەنىنى تاللاپ ئىشلىتىشى ۋە بۇ ئاساستا پەرقلىق تەرجىمىلەرنىڭ بىر ئايەتنى ئىزاھلاشتا بىرى ئالمىغان مەنىنى يەنە بىرى بېرىشى ئارقىلىق تولۇقلىشىنى كۆرسىتىدۇ. قىسقا ۋە ئىخچام مەنە تەرجىمىلەرنىڭ كۆپ بولۇشىمۇ ئايەتنىڭ پەرقلىق مەنىلىرىنى يورۇتۇپ بېرىشكە خىزمەت قىلىدۇ. تولۇقلاش ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈش مانا بۇ نۇقتىدىندۇر. يۇقىرىقى نۇقتىئىنەزەرگە بىنائەن، شۇنىمۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈش مۇمكىنكى، قايتا تەرجىمىدە تۈزىتىلگەن ۋە ئىلمىي خاتاسى بايقالغان نۇقتىلار ئالدىنقى تەرجىمىنى تولۇقلاش ياكى مۇكەممەلەشتۈرۈش جۈملىسىدىن بولماستىن، خاتانى تۈزىتىش، رەددىيە بېرىش، تۈزلەش جۈملىسىدىندۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىلمىي خاتالىق بىلەن ئايەت تەرجىمىسىنى پەرقلىق مەنىلەرگە تويۇندۇرۇشتەك ئىككى ئىشنىڭ كاتېگورىيەسى ئىككى نۇقتىدا ئايرىم مۇئامىلە قىلىنىشى لازىم. شۇنداقلا ھەممىنى بىر خۇرجۇنغا سولاپ ئوخشاش ئىسىم ئاستىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈشتەك ئىلمىيلىكتىن چەتنەشتىن، ئىلمىيلىكتىن بەكرەك خاھىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا ياتىدىغان تۇتۇملاردىنمۇ ساقلىنىش لازىم.

2. بۇزۇق مېتود مەسىلىسى
ساھە ئەھلىگە مەلۇم بولغاندەك، قۇرئانشۇناسلىقتا قۇرئان ئىلىملىرىگە رىئايە قىلىش تەلەپ قىلىنسا، تەپسىردە مەزكۇر ئىلىملەرگە رىئايە قىلىش بىلەن بىرگە «علم أصول التفسير»گە، يەنى تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمىگە رىئايە قىلىش شەرتتۇر. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تەپسىرشۇناسلىقتا مۇپەسسىرلىك سالاھىيەت بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ. بۇ سالاھىيەتنى تىكلەش بولسا، ئالىملار تىزىملىك بېرىپ ئۆتكەن ئەڭ ئاز 15 تۈرلۈك نەقلىي ۋە ئەقلىي ئىلىملەرگە ۋاقىپ بولۇشى، شۇ ساھەلەردە پۇختا ئىلىم ئەھلى بولۇشى شەرت قىلىنغاندۇر. شۇڭا مۇپەسسىرلىك مۇشۇ ساھەدە ئۆزىدە ئىشەنچ تۇرغۇزغانلارنىڭ خەتەرنى كۆزگە ئېلىپ تۇرۇپ قىلىدىغان ئىلمىي خىزمىتىدۇر. تارىخقا قارىساقمۇ مۇئەييەن ئىلىمدە پېشۋا، ئەللامە سانالسىمۇ يەنە باشقا لازىملىق ئىلىملەردە يېتەرسىزلىكى تۈپەيلى تەپسىر يازغۇسى بولسىمۇ ۋاز كەچكەن ئەھۋاللار يوق ئەمەس. شۇڭا ئىلمىي سالاھىيەت، يېتەرلىك ئىلىم زاپىسى ۋە تەپسىرگە دائىر مول بىلىم قۇرۇلما شەكىللەندۈرمەي تۇرۇپ قۇرئان ھەققىدە سۆز قىلىش قەدىمدىن تارتىپ تولىمۇ ئېھتىيات بىلەن مۇئامىلە قىلىنىپ كەلگەن ئىشلاردۇر. مانا بۇ ئېھتىياتنى ئاساس قىلىشنىڭ سەۋەبى بولسا، مۇنداق ئىككى چوڭ ئۆتكەلدىن ئۆتۈشنىڭ زۆرۈرىيىتىدىن كېلىپ چىققان بولۇپ، بۇنىڭ بىرىنچىسى قۇرئان ئايەتلىرى بارىسىدا ئىلىمسىز سۆزلەپ قېلىشنىڭ ئاخىرەتتىكى ۋابالىنىڭ چوڭلۇقى. بۇنىڭ شەرئىي دەلىلى مەشھۇر ھەدىسلەردە زىكرى قىلىنغان تۆۋەندىكى ئەسەردۇر:«قۇرئانغا ئۆز رەيى بويىچە سۆز قىلىدىغان كىشى ئالدى بىلەن دوزاختىن ئۆزىگە بىر كىشىلىك ئورۇن تەييارلاپ قويغاي»[2] . ئىككىنچىسى بولسا، ئىلمىي يېتەرسىزلىك تۈپەيلى قۇرئاننى ئۆز خاھىشىچە تەپسىرلەشكە ياتىدىغان ئىزاھ ياكى تەپسىرنى قىلىپ سېلىشنىڭ مەقبۇل بولمايدىغانلىقى ۋە ئىش توغرا بولسىمۇ خاتا قىلغانلىق ھۆكمىدە بولىدىغانلىقىدۇر. بۇنىڭ دەلىلى سۇنەن كىتابلىرىدا تىلغا ئېلىنغان «كىمكى قۇرئان توغرۇلۇق ئۆز رەيىچە سۆزلىسە، بەرگەن تەپسىرى توغرا چىققان تەقدىردىمۇ، خاتالاشقان بولىدۇ»[3] دېگەن ئەسەردۇر. شەيخۇلئىسلام ئىبنى تەيمىييە يۇقىرىقى ھەدىس - ئەسەرلەرگە ئاساسلانغان ئىككى ئۆتكەلنى ئەڭ ياخشى يورۇتقانلاردىن بىرى بولۇپ، تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمى ھەققىدىكى ئەسىرىدە بۇ ھەقتە توختىلىدۇ. ئىبنى تەيمىييە قۇرئان كەرىمنى تەپسىرلەشنىڭ، ئۇنىڭ مەنە - مەزمۇنىنى كەڭ بېيىتىپ ئىزاھلاشنىڭ دەۋر ئېھتىياجى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن بىرگە[4] ، ئەسەردە يەنە ئىلىم ئاساسىغا ئۇيغۇن كەلمىگەن، نوقۇل «من قبل أنفسهم» تەرزدە، يەنى ئۆز خاھىشىدىن مەنبەلەنگەن، ئىلمىيلىكتىن نىسىۋېلەنمىگەن قۇرۇق رەيىگە تايىنىپ قۇرئانغا ئىزاھات بېرىشنىڭ ھارام قىلىنغانلىقىنى بايان قىلىدۇ[5] . شۇنداقلا سەلەف سالىھلارنىڭ قۇرئان ئايەتلىرىگە نەقلىي سەنەد بەرمەستىن تەپسىر بېرىشىنى رەيىگە بىنائەن تەپسىرلەش ئەمەس، بەلكى قۇرئان ۋە سۈننەت ئاساسىدا تىكلىگەن ئىلىمغا ئاساسلانغان تەپسىر ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ[6] . مانا بۇ ئۇنىڭ بىرىنچى ئۆتكەل ھەققىدىكى بايانى. كۆرۈۋاتقىنىمىزدەك بىرىنچى ئۆتكەل ھەققىدىكى بايان ئېنىق ۋە شەرھىلەش ھاجەتسىز. ئەمما مەسىلە ئىككىنچى ئۆتكەلدە. يەنى ئىلىمغا تايانمىغان، ئىلمىيلىكنى ئاساس قىلمىغان، ئەمما قۇرئان ھەققىدىكى ئىزاھاتى توغرا بولۇپ چىققان كىشىنىڭ مەسىلىسىدۇر. ئىبنى تەيمىييە بۇ خىل ھادىسىنى «ئۆيگە ئىشىكىدىن كىرمەسلىك» مېتافورىغا ئوخشايدىغان بىر ئىبارە بىلەن ئىزاھلايدۇ ۋە مۇنداق دەيدۇ: «قۇرئاننى رەيى بويىچە ئىزاھلىغان كىشى ئىلمى بولمىغان ئىشقا زورۇققانلىق، مەسئۇلىيتى بولمىغان مەسلەكتە ماڭغانلىق بولىدۇ. ئەگەر شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە بەرگەن ئىزاھاتى توغرا چىققان تەقدىردىمۇ چوقۇم ئۇ خاتالاشقان ھېسابلىناتتى. چۈنكى ئۇ ئىشنى ئۆزىنىڭ يولىدا قىلماي قويدى»[7] . ئىبنى تەيمىييە يەنە ئىلىمگە ئاساسلانمايدىغان، ئىلمىيلىككە ياتمايدىغان تەرزدە تەپسىر بەرگەن كىشىنىڭ قىلىۋاتقان سۆزىگە شاھىد كەلتۈرەلمىگەن ۋە ئاللاھ نەزىرىدە يالغانچىلار ھېسابلىنىدىغان تۆھمەتخورغا ئوخشاپ قالىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭ ئىزاھاتىغا ئاساسلانغاندا، ئىككىنچى ئۆتكەلدىن ئۆتمىگەن كىشى، يەنى ئىلىمگە ئاساسلانمىغان، ئىلمىيلىككە رىئايە قىلماي، بىراق ئايەتكە بەرگەن ئىزاھاتى توغرا چىققان كىشى مۇنداق ئىككى تۈرلۈك ئىشنى سادىر قىلغان بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭ بىرى توغرىنى تاپسىمۇ ئىلىمغا تايانمىغانلىقتىن گۇناھكار بولىدىغانلىقى. چۈنكى ھەدىستىكى «خاتالاشتى» دېگەن ئىبارىنى شارىھلار «گۇناھ قىلغان بولدى» دەپ ئىزاھلىغان. ئىككىنچىسى ئىزاھاتنى توغرا قىغان بولسىمۇ، ئەمما ئىلمىيلىكتە، ئىشنىڭ ئىلمىي تەرتىپى ۋە قائىدىسىگە رىئايە قىلماستىن قۇرئان ئايەتلىرى توغرۇلۇق بىرنەسە دېيىشكە ئۇرۇنۇپ خاتا قىلغانلىقىدۇر. دېمەك بۇ نۇقتىئېينەزەرگە بىنائەن، يۇقىرىقى ئىككىنچى ئۆتكەل سادىر بولغان ئەھۋالدا بېرىلگەن ئىزاھاتنىڭمۇ، تەپسىر ۋە تەپسىرنىڭ ئىخچام شەكلى بولغان تەرجىمىنىڭمۇ ئىلمىيلىكى بولمايدىغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. شۇنداقلا ئىلمىي قائىدىنى ئاساس قىلماسلىق ۋە كەتكۈزۈپ قويۇشلارنىڭ، گەرچە بېرىلگەن تەپسىر ياكى تەرجىمە توغرا چىققان تەقدىردىمۇ تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمى نۇقتىسىدىن رەت قىلىنىدىغان، ئىلمىيلىككە رىئايە قىلمىغانلىقى ئۈچۈن ئىجتىھاد قىلغۇچىنىڭ ئىجتىھادى سەۋەبلىك ئالىدىغان ساۋاب بىر ياقتا قېلىپ ئەكسىچە ئۆزىگە گۇناھ ئارتىۋىلىشتىن ساقلانغىلى بولمايدىغان ئىش ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. خۇلاسە شۇكى، ئىلىمسىز قۇرئان ھەققىدە سۆز قىلىش ئىلمىي نۇقتىدىن رەت قىلىنىپلا قالماي سۆز ئىگىسىنى دوۋزاخقا مەھكۇم قىلسا، ئىلمى بار، ئەمما تەپسىرنىڭ ئىلمىگە، ئۇسۇلىغا رىئايە قىلماي قۇرئان ھەققىدە توغرا سۆز، توغرا تەپسىر ياكى توغرا تەرجىمە بەرگەن كىشىمۇ ئۆيگە ئىشىكتىن كىرىشتەك ئەقەللىي ئىلمىي قائىدىگە رىئايە قىلمىغان، ئىجتىھادىدىن ساۋاب ئۈمىد قىلىنمايدىغان، ئىلمىي جەھەتتىن قۇرئان ھەققىدىكى سۆزى رەت قىلىنىشقا تېگىشلىك بولغان كىشى بولۇش بىلەن نەتىجىلىنىدۇ. مانا بۇ ئىككىنچى ئۆتكەلدىكى نۇقتا دەل بىزنىڭ «بۇزۇق مېتود» دەپ ئاتاۋاتقان تەبىرىمىزنىڭ تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمىغا ئاساسلانغان ئىلمىي ئىزاھاتىدۇر.

3.بۇزۇق مېتودلۇق تەرجىمىدە تەرجىمىگە دائىر بېرىلگەن ئىزاھلار
يۇقىرىقى بايانلارغا بىنائەن شۇ ئېنىق بولغايكى، بىز كۆزدە تۇتۇۋاتقان بۇزۇق مېتودتىن مەقسەت، ئىلمىي پىرىنسىپقا رىئايە قىلماسلىق، ئۆزى قويغان پىرىنسىپقا ئۆزى ئەمەل قىلماسلىق، خاتا نەزەرىيەدىن توغرا نەتىجە چىقىرىش ھەۋەسكارلىقى، ئىلمىيلىكنى ئەمەس، خاھىشىنى ئاساس قىلىش، ئىلمىيلىكنى پېتىقلاش قاتارلىق بۇزۇقلۇقلار كۆزدە تۇتۇلغاندۇر. مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسىنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا «تەرجىمە قىلغۇچىدىن» دەپ نام بېرىلگەن چوڭ تىپتىكى يازمىسىغا ئورۇن بېرىلگەن بولۇپ، بۇ يازمىسىدا تىلغا ئېلىنغان بىر قىسىم ئىزاھاتلار، بولۇپمۇ «بۇ تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىكلەر» نامى ئاستىدا مەخسۇس ماددىلارغا ئايرىغان ھالىتىدە ئوقۇرمەنگە سۇنغان ھەمدە ئېكران سۆھبەتلىرىدە ئۆز ئېغىزى بىلەن «مېتود» دەپ ئات بەرگەن بەزىبىر نۇقتىلار مانا بۇ بىز كۆزدە تۇتۇۋاتقان «بۇزۇق مېتود»نىڭ جانلىق ئۆرنەكلىرىدۇر. بىز بۇ ئۆرنەكلەرنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ بۇزۇقلۇق مەۋجۇت دەپ قارىغان ماددىلار ھەققىدە، شۇنداقلا قارىماققا توغرىدەك، ئەمما ئىلمىيلىكى بابىدىن بىر تەرەپلىمە ياكى ناتوغرا ھېسابلىنىدىغان تۇتۇملار ھەققىدە بىر - بىرلەپ توختىلىپ ئۆتىمىز. مەسىلىنىڭ ئومۇم ۋەزىيىتىنى بىلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن بىز تەرجىمانىمىزنىڭ «تەرجىمە قىلغۇچىدىن» دەپ ناملانغان بۇ يازمىسىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنىغا ۋە ئۇنىڭدىكى چۈشەنچىلەرگە تەنقىدىي نەزەردە ياققال بىر شەكىلدە قاراپ چىقايلى: مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە قىلغۇچىدىن» دەپ ئات بەرگەن بۇ چوڭ ماقالىسىدە ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ بالىلىقىدىن باشلاپ كۆڭلىگە پۈككەن قۇرئاننى تەرجىمە قىلىپ چىقىش مۇددىئاسىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىش جەريانلىرىنى سۆزلەپ ئۆتىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ قۇرئان تەرجىمىسىنى روياپقا چىقىرىشىنىڭ سەۋەبىنىڭ نەچچە ئون يىللىق ئىزچىل تىرىشىش، ئۆگىنىش ۋە ئىزدىنىش جەريانىدا ئۆزىنىڭ مەلۇم نىسبەتتە قۇرئان تەپسىرى ۋە تەرجىمە ئىشلىرىدا ئىقتىدارى بار، سالاھىيىتىم بار دەپ قارىغانلىقىنى، بۇ خىزمەتنى ئىشلەشتىكى مۇددىئاسىنىڭ بولسا «ئاسارەت ئىسكەنجىسىدىكى خەلقىگە مەلھەم بېرىش، قۇرئان كەرىمنى توغرا چۈشىنىپ ئۇنىڭ نۇرىدا داغدام قەدەم ئېلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈش ۋە خەلقنىڭ بەخت - سائادىتىگە ۋەسىيلە بولۇشنى ئۈمىد قىلىش» ئىكەنلىكىنى ئوچۇقلايدۇ. ئارقىدىن تىل نۇقتىسىدىن قانداق ماتېرىياللاردىن پايدىلانغانلىقىنى ۋە تىل ئىشلىتىشتە قانداق ئۇسۇل قوللانغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. ئارقىدىنلا قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىچىلىك تارىخىنى قىسقىچە ۋە تولۇقسىز مەلۇمات سانىلىدىغان بايانلارنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ قەدىمكى ۋە ئىلگىركى ئۆلىمالارنىڭ ئىسىم - شەرىفلىرىنى گويا يوچۇن، تارىخىي ۋە ئىلمىي ساھەلەر ئارا يات كىشىلەرنىڭ ئىسمىدەك زىكىر قىلىدۇ ۋە كۈنىمىزگە قەدەر تەرجىمە قىلىنغان بىر قاتار مۇئەللىپ ۋە مۇپەسسىرلەرنىڭ ئىسمى ۋە ئەسەرلىرىنى تىلغا ئېلىپ ئۆتىدۇ. قەدىمكى ۋە يېقىنقى زامان تارىخىدىكى قۇرئان تەرجىمىلىرىنى تىلغا ئېلىپ بولغاندىن كېيىن نۆۋەتنى ھازىرقى زامان ئەدەبىي تىلدا نەشردىن چىققان قۇرئان تەرجىمىلىرىگە بېرىدۇ ھەمدە چاغداش ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا نەشردىن چىققان تەرجىمىلەرنى ساناش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭمۇ بۇ سەپكە قېتىلىشىنىڭ تامامەن يوللۇق ئىكەنلىكىنى تەرجىمىلەرنىڭ كۆپ بولۇشىنىڭ پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ تەرجىمىلەرنىڭ بىر - بىرىنى تولۇقلايدىغان، ئوخشىمىغان چۈشەنچە ۋە ئوخشىمىغان پىكرىي چوڭقۇرلۇق بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى تەكىتلەش ئارقىلىق ئۇرغۇلايدۇ. دەرۋەقە، ماقالىدىكى بۇ مەزمۇنلار تەرجىمانىمىزنىڭ قۇرئان تەرجىمىسىنى قايتا ئىشلەشتىكى سەۋەب ۋە مۇددىئالىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ھەمدە قايتا تەرجىمە قىلىشىنى يوللۇقلاشتۇرۇشتا قوللانغان ئىپادىلىرىدۇر. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مۇئەللىپنىڭ قۇرئان تەرجىمە قىلىشقا يەڭ تۈرۈشىنىڭ سەۋەبى ئۆزى ئېيتقىنىدەك، ئالدى بىلەن شۇنچە يىللىق ئىزدىنىش ۋە ئۆگىنىشتىن كېيىن كۆڭلىگە كەچكەن تەرجىمە قىلىش ئارزۇسى ۋە ئۆزىنى ئۆزى مۇشۇ ئىشقا سالاھىيىتىم بار دەپ ئويلىشى قاتارلىقلار بولغان. قايتا تەرجىمە ئىشىنى قولغا ئېلىشىدىكى تۈرتكىدە بولسا، يۇقىرىقى سەۋەبكە يانداشقان ھالدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن «خەلقنىڭ قۇرئان نۇرى ئاستىدا داغدام قەدەم ئالغانلىقىنى كۆرۈش» قاتارلىق ئۈمىد - ئارزۇلىرى بولغان. دېمەككى، تەرجىمانىمىز قايتا تەرجىمىگە تۇتۇنۇشقا قارىتا كۆرسەتكەن بۇ بايانلىرىدا ئاساسەن شەخسىي ئىستەك، ھەۋەس ۋە ئارزۇ - ئارمانغا باغلانغان ئىدىيەۋى تۈرتكىلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان بولۇپ، قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئىبارەت بۇ ئىلمىي خىزمەتنىڭ قايتا ئىشلىنىشىدە تۈرتكە دېگىلى بولغۇدەك بىرەر ئىلمىي سەۋەبنى كۆرسەتمىگەن ياكى بىرەر ئىلمىيلىككە تۇتاشقان تۈرتكە زىكرى قىلمىغان. ھالبۇكى، بىز ئالدىنقى تېمىلىرىمىزدا تەكىتلىگىنىمىزدەك، بىر ئەسەرنىڭ قايتا تەرجىمىسىنى روياپقا چىقىرىشنىڭ ھەرقاچان ئىلمىي سەۋەبى، ئۇنى روياپقا چىقىرىشقا تۈرتكە بولغان ئىلمىيلىكنى مەركەز قىلغان تۇتاملىق بىرەر تۈرتكىسى بولۇشى كېرەك. مەسىلەن، بىز مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە ئەسەرنىڭ باش قىسمىدا بۇ ھەقتە تەرجىمە تەتقىقاتىدىكى تۇنجى بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەنلىكىنى كۆرىمىز. تەرجىمە گۇرۇپپىسى تەرجىمىسىدە بولسا، ئەسەرنى قايتا تەرجىمىگە ئېلىشتا ئالدىنقى تەرجىمىنى يەنىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈش ئېھتىياجى سەۋەب بولغانلىقىنى، ئۇنىڭ تىلىنى يەنىمۇ ياخشىلاش، سۈپىتىنى يۇقىرىلىتىش، ئەلالاشتۇرۇش قاتارلىق ئىلمىي سەۋەب ۋە تۈرتكىلەرنىڭ تىلغا ئېلىنغانلىقىنى كۆرىمىز. ئەلۋەتتە قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدىكى غايىنىڭ قۇرئان كەرىمنى چۈشىنىش، ئۇنىڭ نۇرىدىن بەھر ئېلىپ سائادەتكە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىش ئەقەللىي مەسىلە. ئەمما بىر ئىلمىي ئەمگەكتە ئۇنىڭ قايتا ئىشلىنىشىگە تۈرتكە بولغۇدەك تۇتاملىق ئىلمىي سەۋەب ياكى ئىلمىي تۈرتكىنىڭ بايان قىلىنماسلىقى، سۇبيېكتىپ ئارزۇلارغا تويۇنغان سەۋەب ۋە تۈرتكىلەر بىلەن كۇپايىلىنىشى ئوقۇرمەنگە گويا ئەسەرنىڭ ياخشى ئارزۇ - ئارمان تۈرتكىسىدىلا روياپقا چىققاندەك تۇيغۇ بېرىشتىن ساقلىنالمىغان. تەرجىمە تارىخىنى قىسقا تىلغا ئېلىشتا، بولۇپمۇ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا ئېلىشتىمۇ ئاساسەن ئۆزىنىڭ تەرجىمىسىنىڭ نەشردىن چىقىشىدىكى سەۋەبنىڭ باشقا تەرجىمىلەرگە ئوخشاش نەچچە خىل تەرجىمە قاتارىدا ساناشقا بولىدىغان بىر ئىش ئىكەنلىكىنى ئۇرغۇلاشتىن ھالقىپ كەتمىگەن. مۇئەللىپ كېيىنكى قەدەمدە ئۆزىنىڭ بۇ تەرجىمىسىدە پايدىلانغان ئىلمىي مەنبەلەر قاتارىدا 17 تەپسىرنىڭ تىزىملىكىنى بېرىپ ئۆتىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ يۇقىرىقىلاردىن باشقا تۈركىي تىللاردىكى تەرجىمىلەردىنمۇ ئەتراپلىق پايدىلانغانلىقىنى، ئاخىرقى تەكشۈرۈشىدە «تەپسىرى مۇيەسسەر» بىلەن «تەپسىرى مۇختەسەر» ئىسىملىك ئىككى قىسقىچە تەپسىرگە سېلىشتۇرغانلىقى بىلەن سۆزىنى يەكۈنلەيدۇ. يۇقىرىقىلاردىن كېيىن تەرجىمانىمىز يەنە قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدە قۇرئان كەرىم تەرجىمىسنىڭ ئەھمىيىتى ۋە مەسئۇلىيىتى ھەققىدە توختىلىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ بۇ خىزمەتنى روياپقا چىقىرىشتا «ۋايىغا يەتكەن مەسئۇلىيەت بىلەن روياپقا چىقىرىشقا قولدىن كەلگەنچە تىرىشقانلىقى»نى ئۇرغۇلايدۇ. تەرجىمانىمىز بۇ نۇقتىلارنى ئۇرغۇلاش بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە قۇرئان كەرىمنىڭ باشقا تىللاردىكى تەرجىمە يۆنىلىشىنىڭ ئىككى خىل يۆنىلىشتە بولۇپ كەلگەنلىكىنى، بىرىنچى يۆنىلىشنىڭ مەنە تەرجىمە قىلىش بىلەن كۇپايىلىنىش كېرەك دەپ قارايدىغان يۆنىلىش ئىكەنلىكىنى، ئىككىنچى يۆنىلىشنىڭ بولسا، بىرىنچى يۆنىلىشكە قوشۇپ قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قېلىشقا ئەھمىيەت بېرىش يۆنىلىشى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. شۇنداقلا تەرجىمە قىلىشتا ئۆزىنىڭ ئىككىنچى خىل يۆنىلىشنى تاللىغانلىقىنى بايان قىلىپ ئۆتىدۇ. تەرجىمانىمىز تەرجىمە يۆنىلىشى خۇسۇسىدا يۇقىرىقى ئۇچۇرنى بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما تەپسىلاتقا كىرمەيدۇ. مەسىلەن، زادى قانداق تەرجىمە قىلىشنى مەنە تەرجىمە قىلىش يۆنىلىشى دەيمىز، قانداق تەرجىمىنى ئۇسلۇبنى ساقلاپ قېلىش يۆنىلىشى دەيمىز، دېگەنلەرگە ئىزاھات بەرمەيدۇ. پەقەت ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىش ھەققىدە سەجدە سۈرىسىنىڭ 9 – ئايىتىنىڭ بىرقانچە تەرجىمىسىنى مىسال بېرىپ، ئۆزىنىڭ تەرجىمىلەر ئىچىدە بىرىنى ئەڭ مۇناسىپ ۋە قۇرئاننىڭ ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىشتا ئۇيغۇن بولۇش مۇمكىنلىكىنى تىلغا ئېلىش بىلەن كۇپايىلىنىدۇ. لېكىن بۇ ئۇيغۇنلۇقنى نېمىگە ئاساسەن مۇناسىپ كۆرگەنلىكىنىڭ، قانداقسىگە ئۇيغۇن دېگىلى بولىدىغانلىقىنىڭ ئىلمىي ئىزاھاتىنى بەرمەستىن سۆزىنى تۈگىتىدۇ. ھالبۇكى، بىز ئالدىنقى بۆلۈمدە كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، تەرجىمە ئىككى خىل يۆنىلىشتە بولۇپ بىرى ئەينەن تەرجىمە، يەنە بىرى مەنە تەرجىمىسىنى ئاساس قىلغان ئىزاھلىق تەرجىمە يۆنىلىشىدىن ئىبارەت. قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىدە كەڭ ئومۇملاشقان تەرجىمە مەنە تەرجىمىسى بولۇپ، تەرجىمىدىكى ئۇسلۇب، ماھارەت ۋە تىل سەنئىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى تامامەن تەرجىماننىڭ ئىستېداتى، ئىلمىي قابىلىيىتى ۋە تىل پاساھىتىگە باغلىق بولغان نەرسىلەردۇر. شۇڭا تەرجىمىدە قۇرئاننىڭ ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىش يۆنىلىشى دەيدىغان بۇنداق يۆنىلىش بار دېسەك، مۇئەللىپ بۇنى قەيەردىن چىللاپ كەلگەن، قۇرئاننىڭ ئىپادىلەش ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىش يۆنىلىشى دەيدىغان ئاتالمىش تەرجىمە يۆنىلىشىنىڭ قانداق تەرجىمە يۆنىلىشى ئىكەنلىكى، قۇرئاننىڭ ئىپادە ئۇسلۇبى دېگەندە زادى قانداق ئۇسلۇبى، نەزمىي ئىپادە ئۇسلۇبىمۇ، شېئىرى ئىپادە ئۇسلۇبىمۇ، بەدىئىي جەھەتتىكى ئىپادە ئۇسلۇبىمۇ، زادى قانداق ئىپادە ئۇسلۇبى ئىكەنلىكى قاتارلىقلار ئىلمىي مەنبەلەر ئاساسىدا ئىزاھلاپ بېرىشى كېرەك بولغان نۇقتىلاردۇر. ئەگەر شۇنداق ئۇسلۇب بار دېگەن تەقدىردە، نېمىشقا «ونفخ فيه من روحه»[8] دېگەن ئايەتنىڭ تەرجىمىسىنىڭ «ئاللاھ ئۇنىڭغا ئۆزى ياراتقان روھتىن پۈۋلىدى» دېگەن تەرجىمىسى تەرجىمىنىڭ ئەسلىگە سادىقلىقى ۋە ئايەتنىڭ ئىپادە شەكلىنى يورۇتۇش جەھەتتىن مۇۋاپىق بولماي، قانداقسىگە «ئاللاھ ئۇنىڭغا ئۆز ئىلىكىدىكى روھنى كىرگۈزدى» دېگەن تەرجىمىسى، يەنە كېلىپ پاساھىتى ئالدىنقىلىرىدىن تۆۋەن، مەتىننىڭ ئەسلىگە سادىق بولۇشتىمۇ ئالدىنقىسىغا يەتمەيدىغان تەرجىمىسى قانداقسىگە ھەم مەنە جەھەتتىن، ھەمدە ئىپادە ئۇسلۇبى جەھەتتىن ئۇيغۇن دېيىلىپ قالىدۇ؟ مانا بۇلار تەرجىمانىمىزنىڭ تومتاق، چۈشىنىكسىز ۋە يوچۇن بىر نەرسە سىياقىدا ئىزاھلاپ قويغان «قۇرئاننىڭ ئىپادە ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قىلىش يۆنىلىشى» دەيدىغان يۆنىلىشنىڭ زادى نېمىلىكىنى كونكرېتراق ئىزاھلىشىنىڭ يېتەرسىزلىكىدىن كېلىپ چىققان سوئال ئىشارەتلىرىدۇر. ناۋادا تەرجىمانىمىز ئۆزىگە مەنسۇپ قىلغان تەرجىمە كىتابىنىڭ مۇقاۋىسىغا «القرآن الكريم وترجمة معانيه إلى اللغة الأويغورية» سۆزىنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن دوراپ قويۇۋالمىغانلا بولسا، نېمە ئۈچۈن تەرجىمىسىنىڭ يۆنىلىشىنىڭ مەنە تەرجىمىسى يۆنىلىشىدە تۇرۇپ، بەرگەن ئىزاھاتىدا قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قېلىش دەيدىغان يۆنىلىشنى قوشۇپ قويغانلىقىنىڭ سەۋەبىنى ۋە بۇ يۆنىلىشنىڭ ئەسلىدە نېمە ئىكەنلىكىنى ئىلمىي ساھەدىكىلەرنىڭ تىلىدا ئىزاھلاپ بېرىشى كېرەك بولىدۇ. غەلىتە يېرى، ئۆزى ئىددىئا قىلىپ قوللىنىۋاتقان تەرجىمە يۆنىلىشىدە تاللىغان مىسالدىكى تەرجىمە ئۆزىنىڭ مۇستەقىل تەرجىمىسى بولماستىن، ئۆز قەلىمىدە ئاتالمىش تەرجىمانلار دەپ مەنسىتمىگەن تەرزدە تىلغا ئالغان ھەيئەتنىڭ تەرجىمىسىدىن كۆچۈرۈپ ئالغان تەرجىمە بولۇپ، بۇ يەردىكى تاللىدىم دېيىشتە تەرجىمە قىلىشتا تاللىغان يۆنىلىشىنى ئۆزىنىڭ مۇستەقىل تەرجىمە قىلغان جايلىرىغا ئىشلەتكەنمۇ ياكى ئۈستىلىگە تىزىۋالغان تەرجىمىلەردىن قايسىسى دىتىغا ياققان بولسا شۇنى ئۈزۈپ ئېلىشقا ئىشلەتكەنمۇ دېگەن نۇقتا يوچۇن قالغان ھەمدە بۇ نۇقتىنى ئايرىۋاشلاشقا سەل قارىغان ياكى تومتاق بايانغا باب كەلمەيدىغان مىسال ئالغاندەك بىر ئىش قىلىپ قويغان.

مانا بۇ بايانلاردىن كېيىن تەرجىمانىمىز «بۇ تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىكلەر» تېمىسىنى باشلاپ كېتىدۇ. بۇ تېمىسىدا ئۆزىنىڭ «مېتود» ۋە «ئۆزگىچىلىكلەر» دەپ نام بەرگەن، شۇنداقلا ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارىغان ۋە باشقا تەرجىمىلەردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بىر قاتار «ئۆزگىچىلىكلەر»نى ماددىمۇماددا زىكرى قىلىشقا باشلايدۇ. كېينكى توختىلىدىغان تېمىمىز مانا بۇ «ئۆزگىچىلىكلەر» ۋە ئۇنىڭدىكى ئاتالمىش «مېتود»لار ھەققىدە بولغۇسى.

---
نەقل مەنبەلىرى: 
[1] سۈرە ئىبراھىم ، 4 – ئايەت، 
[2] أخرجه الترمذي (2950)، والنسائي في "الكبرى" (8085)، والطبري (1/ 34)، وقال محققو مسند أحمد: "إسناده ضعيف لضعف عبد الأعلى الثعلبي، ومع ذلك فقد حسنه الترمذي وصححه ابن القطان كما في "النكت الظراف" 4/ 423". 
[3] أخرجه الترمذي في جامعه - كتاب تفسير القرآن - باب ما جاء في الذي يفسر القرآن برأيه - رقم 2951 ، وقال : هذا حديث حسن . وإسناد الحديث ضعيف ، وقد ذكر طرقه ابن كثير في مقدمة تفسيره 1/122-125. 
[4] ابن تيمية: مقدمة في أصول التفسير، ط دار مكتبة الحياة، بيروت، ص 10. 
[5] ابن تيمية: مقدمة في أصول التفسير، ط دار مكتبة الحياة، بيروت، ص 46. 
[6] ابن تيمية: مقدمة في أصول التفسير، ط دار مكتبة الحياة، بيروت، ص 46-47. 
[7] نفس المصدر. 
[8] سۈرە سەجدە، 9 – ئايەت.
tags: 2023-04-12
بۇرھان مۇھەممەد
تەرجىمە مېتودى
تەپسىر ئۇسۇلى
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (4)
content: «ئۆزگىچىلىك»لەرگە ئۆزگىچە نەزەر

تەرجىمانىمىز مەزكۇر ماقالىسىدە قۇرئان تەرجىمىسىنى روياپقا چىقىرىش جەريانلىرى ۋە تەرجىمە يۆنىلىشى ھەققىدىكى مەزمۇنلار ئۈستىدە توختالغىنىدىن كېيىن «بۇ تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىكلەر» دەپ بىر تېما ئاچىدۇ. بۇ تېمىدا ئەسەرنىڭ بىرىنچى قېتىملىق نەشرىدە مۇئەللىپ بىۋاسىتە 19 تۈرلۈك «ئۆزگىچىلىك»نى بايان قىلىشقا چۈشكەن بولسا، ئىككىنچى نەشرىدە «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىغا كىرىشتىن ئاۋۋال بىرئاز ئىلاۋە خاراكتېرلىك ئىزاھات يۈرىتىدۇ. ئىلاۋىسىدە ئۆزگىچىلىكلەرنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىدىكى ئارقا كۆرۈنۈشنىڭ مەلۇم مەنىدە ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ خاتاسىنى تۈزىتىش شەكلىدە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. مۇئەللىپ ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ بۇ تەرجىمىسىدىكى ئۆزگىچىلىكلەرنى «تا قىيامەتكىچە قۇرئان كەرىمنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلماقچى بولغانلارغا ئەڭ گۈزەل ئۆرنەك، ئۈلگە ۋە باشلامچى» دەپ تەرىپلىگەن مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنىڭ كەتكۈزۈپ قويغانلىرىنى تۈزىگۈچى، كەمچىلىكلىرىنى تولۇقلىغۇچى بولۇشتەك ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئۇرغۇلايدۇ. ئۇ بۇ ھەقتىكى سۆزىدە مۇنداق دەيدۇ: «ئۇستازىمىز (مۇھەممەد سالىھ) نىڭ بۇ مۇبارەك تەرجىمىسى تا قىيامەتكىچە ‹قۇرئان كەرىم›نى ئۇيغۇرچە تەرجىمە قىلماقچى بولغانلار ئۈچۈن ئەڭ گۈزەل ئۆرنەك، ئۈلگە ۋە باشلامچىدۇر. شۇنىمۇ ئەستىن چىقارماسلىقىمىز كېرەككى، ئىنسانلار كامالەت ئىگىسى بولمىغانلىقتىن، ئۇلار ئىلىمدە قانچىلىك توشقان بولۇپ كەتسىمۇ، يەنىلا كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرى، كەمچىلىكلىرى بولىدۇ ۋە كېيىنكىلەر ئۇنى تولۇقلاپ ماڭىدۇ»[1]. يەنى تەرجىمانىمىز دەۋاتىدۇكى، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى بىر ئۆرنەك ۋە باشلامچىلىق رولىنى ئۆتىگەن ئۈلگە. مۇھەممەد سالىھمۇ باشقا ئىنسانلاردەك ھەرقانچە ئىلىمدە كامالەتكە يەتكەن، قانچىلىك ئىلىمدە توشقان بولۇپ كەتسۇن، ئۇنىڭ تەرجىمىسىدە كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرى، كەمچىلىكلىرى بار. مېنىڭ تىلغا ئالغان ئۆزگىچىلىكلىرىمنى كەتكۈزۈپ قويغاننى تۈزەش، كەمچىلىكنى تولۇقلاش دېيىشكە بولىدۇ.

مۇئەللىپ بۇ مۇددىئاسىنى ئوقۇرمەنگە يورۇتۇش ئۈچۈن ساھابىلەر دەۋرىدىكى تەپسىرچىلىكتىن يېقىنقى زامانغىچە بولغان جەرياندا ئۈزلۈكسىز يېزىلىپ كەلگەن تەپسىر كىتابلارنىڭ بىر قىسىملىرىنىڭ ئىسمىنى تىلغا ئالىدۇ. تەرجىمانىمىزنىڭ چۈشەندۈرىشىچە بۇ تەپسىرلەرنىڭ يېزىلىشى قانداقتۇر ئۆزى دەۋا قىلىۋاتقان «كەتكۈزۈپ قويغاننى تۈزەش، كەمچىلىكىنى تولۇقلاش» بابىدىن ئىكەن. تەپسىرلەر بۇ تەرزدە يېزىلمىغان بولسا مەزكۇر كىتابلار شۆھرەت قازانمىغان، بۇنچىلىك يۇقىرى باھاغا ئېرىشمىگەن بولار ئىمىش. ھالبۇكى، تەپسىرلەرنىڭ ھەر دەۋردە يېڭىلىنىپ تۇرۇشىدا، پەرقلىق تەپسىرلەرنىڭ بارلىققا كېلىشىدە ئالدىنقىنىڭ كەمچىلىكىنى تولۇقلاش، كەتكۈزۈپ قويغىنىنى ئوڭشاش دەيدىغان بىر ئارقا كۆرۈنۈشنى ئەتەي چىللاپ كېلىش ھېسسىيلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس. چۈنكى، تەرجىمانىمىز مىسالغا ئالغان فى زىلال، تەپسىر سەئدىي ۋە تەپسىر شەنقىيتىي قاتارلىق تەپسىرلەرنىڭ ئۇندىن بۇرۇنقى يېزىلغان تەبەرىي ۋە ئىبنى كەسىر قاتارلىق تەپسىرلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ قانداقتۇر كەتكۈزۈپ قويغان يېرىنى ئوڭشاش، كەمچىلىكىنى تولۇقلاش مۇناسىۋىتىدە بولمىغانلىقى، مەزكۇر تەپسىرلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ باغلىنىشلىق تەرەپلىرى بۇ مۇددىئادىكى نۇقتىلار ئەمەسلىكى ساھە ئەھلىگە مەلۇملۇق بىر مەسىلە. بۇ تەپسىرلەر يېزىلىش دەۋرى نۇقتىسىدىنمۇ بىر - بىرىگە مۇناسىۋىتى يوق بولۇپلا قالماي، «رىۋايەت» ۋە «دىرايەت» جەھەتتىكى ئۇسلۇبى، مۇئەييەن ساھەنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ يېزىلغان بولۇشى قاتارلىق بىر تالاي نۇقتىلاردىن تەھلىل قىلىشقا بولىدىغان، ئۆز ئالدىغا ئالاھىدىلىككە ئىگە ھەمدە خاتاسىنى تۈزلەش ياكى كەمچىلىكىنى تولۇقلاش نۇقتىسىدىن بىر - بىرىگە ئالاقىسىز تەپسىرلەردۇر. شۇڭا تەرجىمانىمىزنىڭ ئۆزىنىڭ تەرجىمىسىنى مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنى تۈزەش، كەمچىلىكىنى تولۇقلاشنى ئىما قىلغان شەكىلدە تونۇشتۇرۇشىغا كەلتۈرگەن بۇ مىسالىدا دېگەندەك جايىنى تاپمىغان، مۇددىئاسىنى يورۇتۇشتا بىر تۈرلۈك يۈزەكىي ۋە ھېسسىي تەھلىلگە تايىنىپ مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە زورۇققان.

تەرجىمانىمىز يەنە ئەسەرنىڭ «ئۆزگىچىلىكلەر» دائىرىسىگە مەنسۇپ قىسمىنىڭ مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىنىڭ كەمچىلىكلىرىنى تولۇقلاش، كەتكۈزگەنلىرىنى تۈزەشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغانلىقىنى، بۇ ئىشقا ئۆزىنىڭ تەپسىر بىلەن ھەپىلىشىشكە باشلىغانلىقىغا يىگىرمە يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت بولغانلىقىنى تىلغا ئېلىش بىلەن ئۆزىنىڭ بۇ ئىشقا چىشى پاتىدىغانلىقىنىمۇ ئەسكەرتىشنى ئۇنتۇمايدۇ ۋە تۈركىي تەرجىمە ۋە ئەرەبچە تەپسىرلەرگە قايتا - قايتا مۇراجىئەت قىلغانلىقىنى، تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارىغان جايلارنى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۈزىگەنلىكىنى ئىددىئا قىلىدۇ. ئۇ مەزكۇر مۇددىئاسىنى شۇ سۆزلىرى بىلەن تۈگەللەيدۇ: «ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەردىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارالغان جايلارنى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۈزىتىپ ماڭدىم. ئۇستازلىرىمىزنىڭ قىلغان ئىشلىرىغا تۈزىتىش بېرىش ئۇلارنىڭ قەدرىنى چۈشۈرگەنلىك بولمايدۇ، ئەكسىچە، ئۇلارنىڭ خىزمىتىنى تولۇقلىغانلىق بولىدۇ».[2]. تەرجىمانىمىز مۇددىئاسىنى بۇ شەكىلدە يورۇتۇپ بولغاندىن كېيىن ئۆزىنىڭ مەزكۇر تەرجىمىسىنىڭ بۇرۇنقى تەرجىمىلەردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان «ئۆزگىچىلىك»لىرىنى، يەنى ئېكران يۈزىدە ئۆزى بىر قوللاپ تەبىرلەپ ئۆتكىنى بويىچە «مېتود»لارنى بىر - بىرلەپ زىكىر قىلىشقا چۈشىدۇ.

تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى بايانلىرىدىن بۇ تەرجىمىسىدىكى پەرقلىق تەرجىمە قىلىنغان نۇقتىلار مۇنداق ئىككى خىل نۇقتىلار بويىچە ئېلىپ بارغانلىقىنى خۇلاسە قىلىشقا بولىدۇ:

مەزكۇر تەرجىمىنىڭ ئالاھىدىلىكى ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ، بولۇپمۇ، مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنىڭ خاتاسىنى تۈزىتىپ بېرىش، كەمچىلىكىنى تولۇقلاشنى غايە قىلىشتا ئىپادىلىنىدۇ. يەنى، تەرجىمانىمىزنىڭ نەزىرىدە ئۆز تەرجىمىسىدە ئۆزگەرتكەن نۇقتىلار تۈزىتىشكە تېگىشلىك نۇقتىلار بولۇپ، ئۆزىنىڭ ئايەت مەنىلىرىگە پەرقلىق سۆز ئىشلىتىشى ياكى پەرقلىق تەرجىمە قىلىشى تۈزىتىش زۆرۈر بولغان، كەمچىلىك سادىر بولغانلىقتىن تولۇقلاش كېرەك بولغان نۇقتىلاردۇر. ھالبۇكى، پەرقلىق تەرجىمىنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە خاتانى تۈزىتىشتىن باشقا يەنە ھەر تەرجىمە قىلغۇچىنىڭ قۇرئاننى چۈشىنىش مېتودى ۋە سۆز تاللاش ئۇسۇلى، مەنە بېرىشتە پەرقلىق بولىدىغانلىقى قاتارلىق ئېھتىماللىقلارمۇ يۇقىرى ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، ھەرقانداق بىر قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ ئەمەلىيەتتە ئايەت تەپسىرىنىڭ مەنىلىرىدىن بىرلا مەنىنى ئىپادىلەش بىلەن چەكلىنىدىغانلىقى، شۇڭا بىر تەرجىمە مەلۇم تەپسىرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ بىرخىل تەرجىمە قىلغان بولسا، يەنە بىر تەرجىمىنىڭ باشقا مەنىگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ يەنە باشقىچە تەرجىمە قىلغان بولۇش ئېھتىماللىقىمۇ بار. شۇڭا ھەر تەرجىمىنىڭ ئۆزىگە تۇشلۇق توغرا تەرجىمە بولۇشتەك ئەۋزەللىكنى ساقلاپ تۇرۇشى تامامەن مۇمكىن بىر رېئاللىق. تەرجىمانىمىزنىڭ نەزىرىدە مانا بۇ مۇھىم نۇقتىلار تامامەن نەزەردىن ساقىت قىلىنغان. ھەمدە پەرقلىق تەرجىمە قىلىنغان جايلاردا گويا ئالدىنقى تەرجىمىلەرگە تۈزەتمە بېرىش مۇددىئاسى ئاساسىي ئورۇنغا قويۇلغان.

مەزكۇر ئۆزگىچىلىكلەر ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى رەت قىلمىغان ئاساستا ئۆزىنىڭ پەرقلىق چۈشەنچىسى بولۇشتىن بەكرەك ئىلگىرىكى تەرجىمىلەردىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارىغانلىقتىن ئۆزگەرتكەن نۇقتىلار سۈپىتىدە قارىلىدۇ ھەمدە ئاپتور بۇ ئىددىئاسىنى «ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەردىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك دەپ قارالغان جايلارنى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۈزىتىپ ماڭدىم»[3]. دەپ ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

دېمەك، ئاپتورنىڭ ئىددىئالىرىدىن مەزكۇر ئۆزگىچىلىكلەرنى قايتا تەرجىمىدىكى پەرقلىق تەرجىمىلەر بولۇش بىلەن بىرگە ئۆز ئىددىئاسى بويىچە ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ بىر تۈرلۈك تەنقىدى، ئۇلارنىڭ تۈزىتىلگەن، كەمچىلىك ھېسابلىنىپ تولۇقلانغان، توغرىلانغان قىسمى دەپ چۈشىنىشكە ھەقلىقمىز. بۇنىڭغا ئاساسەن ئاپتورنىڭ «ئۆزگىچىلىكلەر» دېگەن نام ئاستىدا ئۆزگەرتكەن تەرجىمىلىرىدە، ھەمدە تەرجىمە قىلىشتا تاللىغان مېتودلارنىڭ ئىلمىي ئاساسىنى تۇرغۇزۇشتا، يەنى «تۈزىتىش» ئىشىدا قانچىلىك ئىلمىي تۇتۇم بەلگىلىيەلىگەن، يۇقىرىقى ئىددىئالىرىدا قانچىلىك ئىلمىي بولالىغان، دېگەنلەرنى تەنقىدىي نەزەردە كۆزدىن كەچۈرۈشىمىز تامامەن يوللۇق. شۇنداق ئىكەن بىز تۆۋەندە تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر ئىككى نۇقتا بويىچە ئىلگىرى سۈرگەن ئىددىئالىرىنىڭ قايسى دەرىجىدە ئورۇنلۇق بولغان، قايسى دەرىجىدە ئىلمىي ئاساسقا ئىگە بولالىغان، شۇنداقلا ئۆزى بەلگىلىگەن مېتود ۋە ئىددىئالارغا قانچىلىك سادىق بولالىغان، زادى تۇتارلىق بولالىغانمۇ يوق، دېگەنلەرنى ئىلمىيلىك بابىدىن تارازىلاپ كۆرەيلى ۋە ئىددىئا قىلىنغان «ئۆزگىچىلىكلەر»گە قارىتا ئىلمىي نەزەر بويىچە پەرقلىق كۆز بىلەن نەزەر تاشلاپ باقايلى[4].

1. تەرجىمە مېتودىدا لىسان مەسىلىسى ۋە تىل فاشىستلىقى
مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدە، توغرىسى ئۆزىنىڭ ئىپادىسى بويىچە «مېتود» دەپ ئات قويغان «ئۆزگىچىلىكلەر»دە مېتود بۇزۇقلۇقىنىڭ ئەڭ تىپىك ئۆرنەكلىرىدىن بىرىنىڭ تىلغا تۇتقان بىر تەرەپلىمە پوزىتسىيەسى ئىكەنلكىنى تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. بۇنى ھەتتا تىلغا تۇتقان فاشىستچە تۇتۇم، دەپ سۈپەتلەش ھەم مۇمكىن. مەلۇمكى تىل مەسىلىسى ئۆز نۆۋىتىدە لىسان مەسىلىسىدۇر. لىسان ئۇقۇم جەھەتتىن تىلنىڭ نوقۇل سۆزلۈك يىغىندىلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەھەللىۋىلىككە ئىگە كۈلتۈرىدىن ھالقىپ مەدەنىيەت كەڭلىكىدە ئۈستۈن تىل سەۋىيەسىگە يەتكەن ۋە جىمى ۋارىيانتلارنى ئۆزىدە جەملىگەن ھالىتىنىڭ، ماددىي ۋە مەنىۋى تىل خەزىنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر پۈتۈن گەۋدىسىنىڭ نامى. بۈگۈنكى شالغۇتلاشتۇرۇۋېتىلگەن، ئېغىزدىكى بىر بارچە ئەت - گۆشكىمۇ، مۇئەييەن قەۋم ياكى مىللەتنىڭ سۆھبەت قورالىغىمۇ، مەلۇم نەزەرىيە ياكى سۆز ساھىبىنىڭ ئىزاھات ئۈچۈن ئىشلەپ چىقارغان نەزەرىيەسىگىمۇ ئوخشاش ئىشلىتىلىپ كەلگەن «تىل» سۆزى ئەنە شۇ لىسان سۆزىنىڭ مىللەت قامۇسىدىن سۈپۈرۈپ تاشلاش، مىللىي ئاڭدىن يۇيۇپ تازىلانغاندىن كېيىنكى ئىستېمالغا كەڭ ئومۇملاشقان كۆپ مەنىلىك سۆزلەر جۈملىسىدىندۇر. بۇ سۆز يەنە مۇستەملىكىچىلەر تەرىپىدىن تالايلاپ قىرقىش ۋە شاللاش ئوپېراتسىيەلىرىنىڭ ئېلىپ كەلگەن مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى. لىسان دېمەكلىك، بىر مىللەتنىڭ بىر پۈتۈن تىل سىستېمىسىنىڭ ئومۇم گەۋدىسى ۋە خەزىنىسى دېمەكتۇر. تىللارنىڭ ئۆزئارا بىر - بىرىدىن تەسىرلىشىشى ۋە بەلگىلىك سەۋەب-ئامىللار، شۇنداقلا تۈرلۈك ئېھتىياجلار سەۋەبلىك ئىككىنچى بىر تىلدىن ئۆزلەشتۈرۈش ئاساسىدا ئېلىپ كىرىشى تامامەن مۇمكىن بىر ھادىسە. بۇ ۋەجىدىن ئېلىپ كىرىلگەن ھەرقانداق بىر سۆز، بولۇپمۇ ئۇ تىلنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىلىم تىلىدىن بەلگىلىك تەلەپپۇز ۋە ئۇقۇم ئاساسىدا ئۆزلەشتۈرگەن ھەرقانداق كەلىمىلەر، ئۇقۇم – ئاتالغۇلارنىڭ ھەممىسى مەزكۇر مىللەتنىڭ تىل گەۋدىسىنىڭ ئايرىلماس پارچىسى، تىل خەزىنىسىنىڭ ئۆز مۈلكى قاتارىدىندۇر. ئۆزلەشتۈرگەنلىك ئۇنى ئۆزىنىڭ بىر قىسمى، ئىگە چىقىشتا، مۇھاپىزەت قىلىپ ئاسراشتا، ھەر تۈرلۈك تاجاۋۇز ۋە بۇلاڭ تالاڭدىن ئامان قىلىشتا ئۆز بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە بولۇپ، ئۆزلىشىپ بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ يىلتىزى ۋە كېلىپ چىقىشىنىڭ قەيەردىن ۋە قانداق بولۇشى پەقەتلا ئۇنىڭ مەزمۇن ۋە چوڭقۇرلۇقىنى چۈشىنىش جەھەتتىنلا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. ئۆزلىشىپ بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ يىلتىزى ۋە كەلگەن يېرى قەيەر ۋە قايسى مىللەتنىڭ تىلىدىن كىرگەن سۆز بولۇشىدىن قەتئىينەزەر مەزكۇر سۆزنىڭ ئۆز تىلنىڭ پارچىسىغا ئايلىنىپ كەتكەن بولۇشىنى دەخلى - تەرۇزگە ئۇچرىتالمايدۇ، شۇنداقلا بۇ ھېچكىمگە خالىغانچە سۆزلەرنى ئۆزدىن ئايرىش، ئۆگەيلەش، شاللاش ۋە يەكلەش ھەققىنى بەرمەيدۇ.

«قامۇس نامۇستۇر» پىرىنسىپى بويىچە قارىغان ۋاقىتتىمۇ ئۇزاق يىللىق مەدەنىيەت ۋە تىل تەرەققىيات تارىخىغا ئىگە بىر مىللەتنىڭ تىل خەزىنىسىگە مۇئامىلە ئۆز ۋە ئۆگەي مۇئامىلىسىنى ئارىلاشتۇرۇش، ئىختىيارىچە شاللاش ۋە يەكلەش خاھىشىدا بولۇش قامۇسقا قىلىنغان خىيانەت، نامۇسقا قىلىنغان تاجاۋۇزدىن باشقا ئىش ئەمەس. بىلىمىزكى، ئاسارەت دەۋرىدە مۇستەملىكىچى ئىرادىنىڭ ئەڭ چوڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى ئاتالمىش تىل - يېزىق ئىسلاھاتى نامىدا مىللەتنىڭ قەدىم مەدەنىيەت يىلتىزىغا تۇتىشىدىغان، دىن ۋە دۇنيا قارىشىنى بەلگىلەيدىغان، پەلسەپەۋى تەپەككۇر قاتلاملىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدىغان، ئەخلاق مىزانىغا، ئاڭ - شوئۇرىغا يېتەكلىگۈچ ۋە ھىدايەت رولىنى ئۆتەيدىغان، بولۇپمۇ ۋەھيى تىلى بولمىش قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن قانداقلا سۆزلۈك ۋە ئۇقۇم - ئاتالغۇلىرى بولسا ئۇنى مۇمكىنقەدەر قامۇستىن شاللاش، ئەدەبىي تىل سەھنىلىرىدە ئىستېمالدىن قالدۇرۇش ئۇرۇنۇشى بولۇپ كەلدى. ھەر پۇرسەتتە ئىزاھلىق لۇغەت تۈزۈش ۋە ئىملا يېڭىلاش دولقۇنلىرىنىڭ قوزغىلىشىمۇ بۇ خىل سۆزلەرنى ئىستېمالدىن قالدۇرۇش، ئىستېمالدىن قالدۇرالمىغاننى ماتېرىيالىستىك تىل ۋە سېكولار دۇنيا قاراش نەزەرىيەلىرىگە بويسۇندۇرۇپ ئىزاھلاش، ئىچىنى بوشىتىش ۋە يۈزەكىيلەشتۈرۈش بولۇپ كەلدى. ئىرقچى فاشىزملىق تۇتۇمنىڭ جۇڭگوچە نەشرى بولغان ئاتالمىش ئاكا مىللەت زېھنىيىتىگە پاراللېل ھالدا ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەن بۇ خىل تىل فاشىستلىقى تۇتۇمى ئەمەلىيەتتە سىياسىي ئاسارەتتىن كېيىنكى مىللەتنى جان يېرىدىن ئۇرۇپ قوپالماس قىلىۋېتىشنى مەقسەت قىلغان، تەدرىجىي ۋە پىلانلىق رەۋىشتە تەتبىقلىنىپ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق سۈمۈرۈش، مىللەتنى تەدرىجىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش پىلان - غايىلىرىنىڭ پارچىسى ئىدى. يىغىپ ئېيتقاندا، مىللەتنىڭ چېقىلىشقا، قول ئەمەس، تىل تەگكۈزۈشكىمۇ بولمايدىغان نامۇسى بولمىش لىسانىغا يۈرگۈزۈلۈۋاتقان بۇ تاجاۋۇزلۇقتا ئىشنىڭ ئاۋۋىلى خۇددى ئۇقۇم - ئاتالغۇ مەنىسىنىڭ قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن ئىپادىلىنىشى بولغان «ئىستىلاھ» كەلىمىسىنى قامۇستىن ھەيدەپ چىقارغىنىغا ئوخشاش «لىسان» سۆزىنىڭ ئۆزىنىمۇ ئىزاھلىق لۇغەتتىن تازلىۋېتىش، شاللىۋېتىش بولدى.

بۇنىڭغا ئەگىشىپ ئىچى كاۋاك ئۇيغۇرلۇقنى دىن - ئىمان دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ چوقۇنىدىغان، ئاسارەت دەۋرىدە يارىتىلغان سۈنئىي كىملىكنى ئەسلىي كىملىك ئورنىغا دەسسىتىشنى مىللىي مەۋجۇتلۇقنى مۇھاپىزەت قىلىشنىڭ بىردىنبىر چىقىش يولى قىلىۋالغان شالغۇت زېھنىيەتلەر توپىنىڭ مەيدانغا كېلىشى يۇقىرىقى تىل خەزىنىسىگە قىلىنغان ھۇجۇم ۋە تاجاۋۇزچىلىقلارنى ھەقلىققە چىقىرىدىغان ئاۋازلارنىڭ بارغانچە كۆپىيىشىگە يول ئاچتى. بۇ تەرزدە ئۆزگەرتىشلەرنىڭ مۇستەملىكىچى تۈزۈمدىكى ئاتالمىش ئاز سانلىق مىللەت مائارىپىنىڭ ۋاسىتىسىدە ئېلىپ بېرىلىشى يىلدىن - يىلغا ئەجدادىنىڭ يېزىقىغا، تىلىغا، دىنىغا، دۇنيا قارىشىغا، تىل خەزىنىسىگە، پەلسەپەۋى مەپكۇرىسىگە يات بولغان يېڭى - يىڭى ئەۋلادلارنىڭ كۆپلەپ يېتىشىپ چىقىشىغا زور ھەسسە قوشتى. يېڭى زامان مائارىپ سىستېمىسىنىڭ ئەرەبچە ۋە پارسچە تىلنى مەنبە قىلغان شەرئىي ۋە ئەدەبىي پەنلىرىنىڭ دەرس پىروگراممىلىرىدىن تەلتۈكۈس ئېرىغدىلىشى، ئانا تىلدىن قالسا ئىلىم ۋە تەپەككۇر تىلىنىڭ بىۋاسىتە خىتايچىدىن ئاغدۇرۇلۇش شەكلىدە بېيىتىلىشى قاتارلىق ئاقىۋەتلەر، ئىجادىيەت ۋە تەسىر ئېلىشتا كۆۋرۈكلۈك رولنى خىتايچە تىلىدىن قاندۇرۇش، ئۇنىڭدىن ئوزۇق ئېلىشقا يۈزلىنىش قاتارلىقلار ئەۋلادلارنى ئەجدادنىڭ ئىسمىغا مەپتۇن، تىلىغا يات، ئۆتمۈشىگە مەپتۇن، مەپكۇرىسىگە يات، سۆزلىرىگە مەپتۇن ئەقلىيىتىگە يات، ئىدىيەسىگە مەپتۇن، ئەقىدىسىگە يات، كۆلەڭگۈسىگە مەپتۇن، روھىغا يات بولۇشتەك پاجىئەلەرنى، ئاڭ - ساپادا يەكپايلىقنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇنىڭ نازارىتىنى قىلىۋاتقان ھاكىم ئىرادىنىڭ ئىستىكى ھەمدە ئۇنىڭ يېشىل چىراغ يېقىپ بېرىشى سايىسىدە مەيدانغا كەلگەن قۇرئان كەرىم تەتقىقاتى خىزمىتى كۈتمىگەن يەردىن چىقىپ مەزكۇر تاجاۋۇزچى كۈچنىڭ ھېساب - كىتابىغا چاڭ سالدى. كىلاسسىك ئەسەرلەر تەتقىقاتىغا بولغان يۈزلىنىش، نەشرگە تەييارلاش، ھازىرقى زامان ئەدەبىي تىلىغا ئۆرۈش ئىشلىرى ئۇنتۇلدۇرۇلغان ۋە شاللىۋېتىلگەن سۆزلۈكلەرنىڭ، ناھەق ئۆگەيلەنگەن كەلىمىلەرنىڭ قايتىدىن لۇغەت قىلىنىپ ئىشلىنىشىگە تۈرتكە بولدى. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ھاكىم تەبىقىنىڭ سۆكۈپ بۇزغانلىرىنى قولدىن كېلىشىچە ياماش، ئۇنىڭ ئىستېمالدىن قالدۇرغانلىرىنى ئىمكانىيەتكە تايىنىپ قايتا تىرىلدۈرۈش پۇرسەتلىرىمۇ چىقىشقا باشلىدى. تىل ئىھياسى خىزمىتىدە، يەنى تاجاۋۇزغا ئۇچرىغان تىلنىڭ نامۇسىغا چۈشكەن قارا داغلىرىنى قولدىن كېلىشىچە سۈرتۈشتە مۇھەممەد سالىھنىڭ قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنىڭ رولى پەۋقۇلئاددە بولغان بولۇپ، ئۇنىڭ قۇرئان تەرجىمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىلمىي ئەمگەكلىرى ھاكىم كۈچنىڭ پىلانىغا چاڭ سېلىشقا يارىغان بولسا، ئىچى كاۋاك ئۇيغۇرلۇقنى بازارغا سېلىۋاتقان، «ئەرەبچىدىن ياكى پارسچىدىن كىرگەن»لىك باھانىسىغا تايىنىپ تىل فاشىستلىقىنى سەپسەتىلەر دۆۋىسىگە ئوراپ بازار تاپقۇزۇۋاتقان شالغۇت زېھنىيەتلىك قەلەمكەش ۋە يازغۇچى ئەدىبلەرنىڭ ئاسقان قازىنىنى ئۆرۈشكە، ياققان ئوتىنى پەسەيتىشتە سەل قارىغۇسىز رول ئوينىدى. كىلاسسىك ئۇيغۇر ۋە ئەرەب ئەدەبىياتىنىڭ بارماقتا سانىغۇدەك شارىھلىرىدىن بىرى سانالغان مۇھەممەد سالىھنىڭ ھەم ئەدىب، ھەمدە لۇغەتشۇناس بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى تىل خەزىنىسىنى كۆمۈۋېتىلگەن دەپنە ھالىتىدىن ئاز - ئاز بولسىمۇ سۇغۇرۇپ ئېلىپ چىقىشى ۋە ئۇنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىغا ئېلىپ كىرىشى، قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن، شۇنداقلا قۇرئان تىلىنى بېيىتىشقا، گۈزەللەشتۈرۈشكە ھەسسە قوشقان پارسچىدىن كىرگەن سۆزلۈكلەرنى جايىغا كەلتۈرۈپ ئىشلىتىشى مىللەتنىڭ سۇسلاشتۇرۇۋېتىلگەن ئىسلامىي ئاڭ - ساپا قۇرۇلۇشىنى ئۇرغۇتۇشقا، تەدرىجى ھەرىكەتلەندۈرۈشكە، ئەمەلىي تۇرمۇشتىن كەڭ ئورۇن ئالدۇرۇشقا خىزمەت قىلدى. قۇرئان كەرىمنىڭ ئىككىنچى تەرجىمىسىمۇ مانا بۇ سىزىق بويىچە ئىلگىرىلىگەن بولدى. دېمەك تۈركىي تىلىمىزنىڭ روھسىزلاشتۇرۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن بۇ كىرىزىسىنى قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن سۆزلۈك بايلىقلىرىمىزنى قۇرئان ۋە سۈننەتنىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىر تەتقىقاتىدا جانلىق ئىشلىتىشى «لىسانى مىللىي»مىز بولغان ئانا تىلنىڭ دۇچ كەلگەن كىرىزىسلىرىنى مەلۇم چەكتە بولسىمۇ ھەل قىلىش رولىنى ئۆتىدى ۋە ئۆتەپ كەلمەكتە.

دەرۋەقە، تۈركىي لىسانىمىزنىڭ تەسىرلىشىش ۋە ئۆزلەشتۈرۈش يولى بىلەن قوبۇل قىلىپ ئېلىپ كىرگەن ۋە تىل خەزىنىمىزنىڭ قىممەتلىك بايلىقلىرىدىن سانىلىدىغان ئەرەبچە ۋە پارسچىدىن ئۆزلەشكەن سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنىڭ مىللىي كۈلتۈرىمىزدە تىل بايلىقلىرىدىن بولۇش بىلەن بىرگە جاھانشۇمۇل مەدەنىيەتنىڭ بىر ھالقىسى بولۇشتەك ئۈستۈن كىملىكنىڭ بەرپاچىلىقىدىمۇ پەۋقۇلئاددە رول ئوينايدىغان، يەكلەشكە، بىمەنە باھانىلەرگە تايىنىپ ئىلغاشقا، شاللاشقا بولمايدىغان مەنىۋى بايلىق ۋە مىراسلىرىمىز ئىكەنلىكىدە شەك يوقتۇر. يۇقىرىقىلارغا يانداش ھالدا كىلاسسىك ئەدەبىيات بىلەن شۇغۇللىنىپ باققان، ئەجدادنىڭ قوليازمىلىرىنى، ئىلمىي ۋە ئەدەبىي ئەسەرلىرىنى ئوقۇيالايدىغان ساۋاتقا ئىگە بولغان ئاز بىر قىسىم زىيالىيلار، شائىر، يازغۇچىلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا ھاكىمىيەت ئورگىنىغا قاراشلىق تىل - يېزىق كومىتېتتا فاشىستلارچە ئوپېراتسىيە پىچىقىدىن ئۆتكەن ۋە بىر تۈركۈم ئەۋزەللىكلىرى بىلەن قوشۇلۇپ يەنە نۇرغۇنلىغان كەمچىلىكلەردىن خالىي بولمىغان «ئىزاھلىق لۇغەت»كە بېقىنىش ۋە شۇنىڭغىلا بويسۇنۇپ ئەدەبىي ئىجادىيەت قىلىش ھادىسىسىمۇ كەڭ ئومۇملىشىپ ماڭغان بولدى. ھاكىمىيەت مونوپوللۇقى ئاستىدىكى قاتتىق قول سىياسەتنىڭ تۆمۈر تاپىنى ئاستىدا تىل چەكلىمىسىگە رىئايە قىلىش ئومۇميۈزلۈك ھادىسىگە ئايلاندى. كىلاسسىك دەپ نام بېرىلگەن چاغاتاي ئەدەبىي تىلى ۋە بۇ تىلدا ئۆزلەشكەن، ئۇقۇملاشقان ھەمدە سۆزلۈك بايلىقى ھېسابلانغان سۆزلۈكلەر شالغۇت مائارىپ ئىستۇدېنتلىرىدىن تارتىپ ئۇنىڭ يېتەكچىلىكىدە يېتىشكەن ئوقۇمۇشلۇقلار تەبىقىسىنىڭ ئاددىي قەلەمكىشىدىن ئۇستاز ئەدىب ۋە يازارلىرىغىچە ھەممىسىنىڭ ئېڭىدا ئومۇمەن ئىستېمالدىن قالدۇرۇلۇشقا ھەقلىق بولغان، بەرىبىر مەتبۇئات يۈزىدە قوللىنىشتا نەشرىيات ۋە تەھرىرلەرنىڭ قايچىلىشىغا دۇچ كېلىدىغان، ئىشلەتسىمۇ ئېتىبارغا ئېرىشمەيدىغان، مۇنداقچە ئېيتقاندا، مودىسى تۈگىگەن، پەقەتلا ئاتالمىش كونا كىتابلارنى ئوقۇپ چۈشىنىشتىلا خۇددى ئىككىنچى بىر تىلنىڭ چۈشىنىكسىزلىكلىرىنى جىددىي ھەل قىلىشقا ئەسقاتىدىغان سۆزلۈكلەر دۆۋىسى قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىش داۋام قىلدى. شالغۇت زېھنىيەتنىڭ شالغۇت ماڭقۇرتلىرىغا ئايلانغان يازغۇچى - شائىرلار نەزىرىدە بولسا، ئاتالمىش ئىچى كاۋاك ئۇيغۇرلۇقنىڭ تەلەپ تەقەززاسى بويىچە ئىسلامىيەت دەۋرىدىن ئاۋۋالقى ئۇقۇم - ئاتالغۇلارغا كۈچەش، ئەمما ئون بەش ئەسىرگە يېقىن تارىخ مابەينىدە تاكامۇللىشىپ كەلگەن، ئۆز نۆۋىتىدە ھەزرەت ئەمىر تېمۇر دەۋرىدىن بېرى ئىمپېراتورلۇقنىڭ تىلىغا ئايلانغان، شەرقىي ۋە غەربىي تۈركىستان ھەمدە ماۋارئۇننەھرنىڭ ئورتاق ئەدەبىي ۋە پەلسەپەۋى تىلى بولغان تۈركىي لىساننى تۈگەل مەۋجۇت ھاكىمىيەتنىڭ شاللاش ۋە قىرقىش ئوپېراتسىيەلىرىنىڭ مەھسۇلى بولغان «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى»نىڭ ئالدىدا مەھكۇم تىل ئورنىغا چۈشۈرۈپ مۇئامىلە قىلىش خاھىشى باش كۆتۈردى. سۆزلەرنى ئورنىنى تاپقۇزۇپ ئىشلىتىش ئورنىغا ھېچقانداق تىل قانۇنىيىتىگە رىئايە قىلمىغان ھالدا، خاھىشقا بېقىپ سۆز ئىشلىتىش، قەلەمكەشنىڭ دىتىغا بېقىپ سۆزلۈك تاللاش ۋە شاللاش، تاللىغاننى ئۇلۇغ ئەجدادنىڭ تىلى نامىنى بېرىپ، شاللىغاننى ئاتالمىش ئەرەبچىدىن ياكى پارسچىدىن كىرگەن سەپسەتەسىگە تاياندۇرۇش قانداقتۇر مىللەتچىلىكنىڭ، يەنە قانداقتۇر ھاكىمىيەتنىڭ ئانا تىلنى يوقىتىش سىياسەتلىرىگە قارشى ساپ تىلنى ئىشلىتىشنىڭ، ئەرەبچە ۋە پارسچە كىرگەن سۆزلەرنى ئىشلىتىشكە توغرا كەلگەندە ئەتەي شۇ سۆزنىڭ تۈركىي تىلدىكى مەنىداش سۆزلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنى بىر تۈرلۈك «ئىلغار زىيالىيلىق»نىڭ تۇتۇمىغا ئايلاندۇرۇشتەك ئۆزىنى ئۆزى سۈمۈرۈش تىپىدىكى شالغۇتلۇق ۋە ماڭقۇرتلۇق خاھىش باش كۆتۈردى. يۇقىرىقى خاھىشلارغا قارشى ئاڭلىق ياكى ئاڭسىز رەۋىشتە قارشى يۆنىلىشتىكى بىردىنبىر ساھە دىنىي ساھە بولدى. دەرۋەقە، دىنىي قەدەرىيەتلەرنى ئىزاھلاش، ئىسلام مەدەنىيەت خەزىنىلىرىنى، جۈملىدىن ئىسلامنىڭ تۈپكى دەستۇرلىرى بولغان قۇرئان كەرىم ۋە سۈننەتى شەرىفنى ئىزاھلاش خىزمىتى ۋەھيى تىلى بىلەن، شۇنداقلا ۋەھيى تىلىدىن ئوزۇق ئالغان ۋە ئۇنىڭ روھىدىن مەنىۋى قۇۋۋەت ئالغان، ھەمدە مەدەنىيەتلىشىش تارىخىمىزدا مەنە - مەفھۇملىرى مىللەتنىڭ تىل سىستېمىسغا ئۆزلىشىپ قان - قېنىغا سىڭىپ بولغان ئەرەبچە ۋە پارسچە مەنبەلىك سۆز ۋە ئۇقۇملارسىز مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ساھەنىڭ مۇرەككەپلىكى، يەنە كېلىپ ساھەنىڭ ئۆزىگە خاس ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارغا ئىگە بولۇشتەك ئەۋزەللىكى يۇقىرىقىدەك شالغۇت زېھنىيەتلىك زىيالىي تەبىقىسىنىڭ چاڭ سېلىشىغا، ئۇلارنىڭ زېھنىيىتىنىڭ سېڭىپ كىرىشىگە يول قويماي كەلمەكتە ئىدى. چۈنكى ساھەنىڭ يېتەكچى ئورنىدا مۇھەممەد سالىھتەك پېشۋالار ھەمدە ئۇنىڭ ئىلمىي سەمەرىلىرىدىن ئوزۇق ئالغان، ئۇنىڭ ئىزىنى بويلاپ يۈرۈۋاتقان ئىلىم ئەھلىلىرى ئاز ئەمەس ئىدى. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى ھەمدە تۈرلۈك قىرغىنچىلىقنىڭ مۇشۇ ساھەنىڭ ئەھلىلىرىگە ئەڭ ئاۋۋال كېلىشتەك قىسمەت ئۇشبۇ ئىلىم ئۆرنەكسىز ۋە يېتەكچىسىز قېلىشقا، بۇنىڭغا ئەگىشىپ بارا - بارا دىنىي ساھەمۇ لاياقىتى توشمىغان نائەھلى تىپلارنىڭ كۆپىيىشى ياكى كۆپەيتىلىشى ئارقىسىدا پۇچەكلىشىشكە، سۈپەت ۋە ئىلمىيلىك جەھەتتە مەۋجۇت ئۈستۈنلۈكنى يوقىتىپ شىددەت بىلەن چېكىنىشكە قاراپ يۈزلەندى. ئۆرۈك - ئۆرۈكنى كۆرسە ئالا بولۇر، تەمسىلى بويىچە، ساھەسىنىڭ ئىلمىي مېتودىغا پىشماسلىقنىڭ، ئۆز تىلىغا بولغان مەسئۇلىيەتسىزلىكنىڭ خۇلاسىسى بىر-بىرلەپ چىقىشقا باشلىدى. دېمىسىمۇ شالغۇت مائارىپنىڭ مەھسۇللىرىدىكى تىل مەرەزلىكى، توغرىسى تىل فاشىستلىقىغا قارىتا ئاقارتىش ۋە ئىسلاھات رولىنى ئۆتەش كېرەك بولۇشىغا قارىماي دىنىي ساھەنىڭ پېشقەدىمىگە ئايلىنىپ قالغان، يەنە كېلىپ دىنىي ئۆلىما ۋە دىنىي قەلەمكەشلىكتە كۆپ يىللىق ئەجىر قىلغانلىقى بىلىنگەن سېيمالارنىڭمۇ بۇ خىل تەرزدە يول تۇتۇشى كىشىنى ھەقىقەتەن ئېچىندۇرىدۇ. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىدە بۇ خىل خاھىش كەڭ ئورۇن تۇتقان بولۇپ، ھەتتا بۇ خىل ئىلغاش ۋە شاللاشتەك تىل فاشىستلىقىنىڭ ئىزلىرى ئۆرنەكلەر بىلەن تولغان. مۇھەممەد يۈسۈپ قۇرئان تەرجىمىسىدە، بولۇپمۇ سۆزلۈك تاللاشتا، ئاتالغۇ ئىزاھلاشتا تۇتقان «مېتودى» ھەققىدە شۇنداق يازىدۇ: «نۇرغۇنلىغان تەپسىرلەرنى ۋە ‹قۇرئان كەرىم›نىڭ ئۆزۈم بىلىدىغان تىللاردىكى تەرجىمە نۇسخىلىرىنى توپلىدىم. ۋەتىنىمىزدىن ‹ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى›، ‹ئىملا لۇغىتى›، ‹ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى›... قاتارلىق پايدىلىنىش ماتېرىياللىرىنى ئەكەلدۈرۈپ، زۆرۈر تېپىلغاندا شۇلارغا مۇراجىئەت قىلدىم. شۇنداقلا مەزكۇر تەرجىمىدە باشقا تىللاردىن كىرگەن سۆزلەرنى مۇمكىنقەدەر ئاز ئىشلىتىپ، ئىمكانىيىتىمنىڭ يېتىشىچە ئۆز تىلىمىزنىڭ ساپلىقىنى ساقلاشقا ئەھمىيەت بەردىم»[5]. مۇھەممەد يۈسۈپ يەنە يۇقىرىدا تىلغا ئالغان ئاتالمىش «تىلنىڭ ساپلىقىنى» قوغداش نامى ئاستىدا ئىشلەتكەن «مېتودىنى» كىتابىدىكى «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىنىڭ 18 – نومۇرلۇق قىسمىدا شۇ تەرزدە ئىزاھلايدۇ: «ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسىدە، ھازىرقى زامان جانلىق تىلدا كۆپ قوللىنىلمايدىغان ياكى سۆز يىلتىزى ئۇيغۇرچە بولمىغان سۆزلەرنى ئىشلەتمەي، ھەركىم دەرھال چۈشىنەلەيدىغان ۋە سۆز يىلتىزى ئۇيغۇرچە بولمىغان سۆزلەرنى ئىشلەتمەي، ھەركىم دەرھال چۈشىنەلەيدىغان ۋە سۆز يىلتىزى ئۇيغۇر تىلىدىن بولغان سۆزلەرنى ئىشلەتتۇق. مەسىلەن: خىش - ئەقرىبا، گۇمراھ، ناگاھان دېگەنگە ئوخشاش سۆزلەرنىڭ ئورنىغا ئۇرۇق - تۇغقان، ئازغۇن، شۇھامان دېگەنگە ئوخشاش سۆزلەرنى تاللىدۇق»[6].

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ تەرجىمىدە قوللانغان ئاتالمىش مېتودىنىڭ، بولۇپمۇ بۇنداق بىر تۇتۇرۇقسىز ئىلغاشنى «مېتود»، ھەمدە «تىلنىڭ ساپلىقىنى ساقلاش» دەپ جار سېلىشىنىڭ تىلشۇناسلىقتىن، ئاكادېمىك ئىلمىي تەتقىقات يۆنىلىشىدىن ئازراق خەۋىرى بار كىشى ئۈچۈن تولىمۇ بىمەنە بولغان ئىددىئا ئىكەنلىكى سىر ئەمەس. ئەمەلىيەتتە بۇنداق پوزىتسىيەدە شاللاش ۋە ئىلغاش خاھىشلىرى تىلشۇناسلىقتا ساپلاشتۇرۇش ھېسابلانمايدۇ. چۈنكى ئۆزلىشىپ بولغان سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنى يەرلىك ۋە چەتتىن كىرگەن قىلىپ ئايرىش، ئۆز ۋە ئۆگەي مۇئامىلىسى بويىچە پوزىتسىيە تۇتۇش ھېچبىر مىللەتنىڭ تىلشۇناسلىقىدا كۆرۈلىدىغان ساپلاشتۇرۇش ئۇرۇنىشى ھېسابلانمايدۇ. بۇ پەقەت مۇستەملىكىچى ھاكىمىيەتلەرنىڭ مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى خەلقنى سۈمۈرۈش، ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش، ئۇلارنىڭ مىللىي خاتىرىسى ۋە ئىسلامىي كىملىكىنى يۇيۇش، مەدەنىيەت ۋە دۇنيا قاراش سىستېمىسىنى كاردىن چىقىرىۋېتىش ۋە ئورنىغا ئۆزىنىڭ ئىستىكىگە ئۇيغۇن سۈنئىي كىملىك ۋە ياسالما دۇنيا قاراشنى ئورنىتىش ئارقىلىق ئۆز ماڭقۇرتلىرىنى كۆپەيتىش ئۈچۈنلا تۇتقان ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەھسۇلى. ئۆتمۈشتە فىرانسۇزلارنىڭ ئالجىرىيە (جەزائىر) ۋە باشقا ئافرىقا ئەللىرىگە قوللانغان تىل ۋە مائارىپ ساھەسىدە يولغا قويغان سىياسەتلىرىدە، ئىنگلىزلارنىڭ ھىندىستان ۋە مىسىرغا، رۇسلارنىڭ ماۋارائۇننەھر ۋە غەربىي تۈركىستان جۇغراپىيەلىرىدە تۈركىي ۋە باشقا قەۋملەرگە يۈرگۈزگەن تىل - يېزىققا دائىر سىياسىي ئىستراتېگىيەلىرىدە، شۇنىڭدەك تۈركىيەدىكى جۇمھۇرىيەت قۇرۇلۇشىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا ئۆزىنىڭ تارىخىي مەدەنىيەت مىراسىدىن بىراقلا يۈز ئۆرۈش، قۇتۇلۇشنى بىر پۈتۈن غەربلىشىشتىن ئىزدەش خاھىشىغا ئىگە بولغان ھاكىم زېھنىيەتنىڭ باشلامچىلىقىدىكى «ھەرپ ئىنقىلابى» ھەمدە ئاتالمىش «تۈركچىدىن ئەرەبچە ۋە پارسچە سۆزلەرنى ئېرىغداش» قاتارلىق تارىخىي ۋە تالاپىتى تۈزۈپ ئوڭشىغۇسىز خاتا ئىنقىلابلاردا مەيدانغا كەلگەن پاجىئەلەر بۇنىڭ تىپىك ئۆرنەكلىرىدىندۇر. ساپلاشتۇرۇش قانداقتۇر ئۆزلەشكەن ۋە تىل زاپىسىغا كىرىپ بولغان ساپ سۆزلەر بار تۇرۇپ ئۇنى شاللاش، مەجبۇرى ئىستېمالدىن قالدۇرۇش، ئۆز تىلىنىڭ ئىمكانىيەتلىرىدە بار بولغان سۆزلۈك ئاساسلىرى ۋە تىل قانۇنىيەتلىرىنى ئىشقا سالماي تۇرۇپ، قىلچە ئەقلىي ئىجتىھاد سەرپ قىلماستىن ئۇدۇل كەلگەنچە سىرتتىن ئۇدۇل ئىمپورت قىلىپ ئەكىرىش، ھېچبىر مەدەنىيەت ئاساسى ۋە دۇنيا قارىشى بىلەن يېقىندىن ياكى يىراقتىن ئۇيۇشمايدىغان يات كۈلتۈر ۋە مەدەنىيەتنىڭ سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلىرىنى بارىنى ئۇجۇقتۇرۇش ۋە ئىستېمالدىن مەجبۇرىي قالدۇرۇش بەدىلىگە ئېلىپ كىرىش ئەمەس. بەلكى دەل مۇشۇ خىل ۋەزىيەتلەرگە قارشى تۇتۇم بەلگىلەش ۋە يول تۇتۇشتۇر. ئۆز بولۇپ بولغاننى ئۆگەيلەش، دىتىغا ياققىنىچە مەۋجۇدنى شاللاش، خىللاش ھېچقاچان تىل ساپلىقىنى قوغداش ئەمەستۇر. ئەكسىچە بۇنداق قىلىش تىل خەزىنىسىدىن مۇناسىپ ئۇسۇلدا پايدىلىنىش ئورنىغا ھەققى ۋە ھەددى بولمىغان ئىشقا بۇرنىنى تىقىش، قەستەنلىك بىلەن قىلىنغاندا ئانا تىلغا خىيانەت ۋە زىيانكەشلىك قىلىش جۈملىسىدىندۇر. چۈنكى، ھېچبىر فىرانسۇز، گېرمان ياكى ئىنگلىز ئۆزىنىڭ سۆز ئىستېمالىغا ئۆزلەشتۈرۈپ بولغان، تارىخىي مىراسىغا ئايلىنىپ بولغان ۋە ئەدەبىي تىلىغا كىرىپ ئۆزلىشىپ بولغان سۆزلەرنى قامۇسىدىن شاللىغان، ياكى ئىلغاش ۋە خىللاشنى ساپلاشتۇرۇش، دەپ دەۋا قىلغان ئەمەس. بۈگۈنكى ئىنگلىزچە ئاكادېمىك ئىلمىي تىلنى ئېلىپ ئېيتساقمۇ ئەقەللىي 60 ياكى 70 پىرسەنتىنىڭ گرېكچە ۋە لاتىنچىدىن كىرگەن ياكى شۇ تېرمىنلارنى پىششىقلاپ ئىشلەشتىن بارلىققا كەلگەنلىكى، يەنە ئۇنىڭ ئىچىدە يۈزلەپ ئەرەبچە سۆز ۋە ئاتالغۇلارنىڭ بارلىقى مەلۇم. بۈگۈنگە قەدەر غەرب ئىلمىي تەتقىقاتلىرىدا يېڭى زامان پەلسەپەۋى ئاتالغۇلىرىنى قەدىم گىرېك ۋە لاتىن تىللىرىنىڭ ئىمكانىيەتلىرىدىن پايدىلىنىپ ئۆزلەشتۈرۈپ، ياساپ ئىشلەتكەن بولۇشىغا قارىماي، ھېچقاچان بۇ سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنى چەتتىن كىرگەن، ياكى يىلتىزى ئىنگلىزچىدىن مەنبەلەنمىگەن، ساپلاشتۇرۇشۇم كېرەك دەپ تۇرۇپ ئۆزىنىڭ مەنسۇپلەنگەن مەدەنىيىتىنىڭ ئىلىم تىلىغا ئۆگەي مۇئامىلە قىلغىنى كۆرۈلگىنى يوق، ھەم كۆرۈلسىمۇ ساھەنىڭ ۋەكىللىك ئەربابلىرى تەرىپىدىن لەنەتلىنىشى چوقۇم. يەنى بۇنداق خاھىش ئەسلا ئىلىم ساھەسىدە قوبۇل قىلىنمايدۇ. چۈنكى ئۇلار ئاشۇ ئاتالغۇ ۋە سۆزلۈكلەرنى قامۇسىدىن شاللاپ چىقارغان ۋاقتىدا تىلىنىڭ ئىپادىلەش سەنئىتى ۋە يېڭى - يېڭى ھادىسىلەرگە سۆز ياساش، ئىسىم قويۇش ۋە تېرمىن ئىشلەپ چىقىرىشتا تىلىنىڭ مەشنىڭ شالاسىدىن پەرقسىز بىرنەرسىگە ئايلىنىپ قالىدىغانلىقىنى، تىلىنى لاۋۇلدىتىپ تۇرۇۋاتقان ۋە تىل ئائىلىسىگە ئىسسىقلىق ۋە ئېنېرگىيە بەخش ئېتىپ كېلىۋاتقان قۇۋۋەتتىن مەھرۇم قالىدىغانلىقىنى ياخشى بىلىدۇ. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز 21 يىلدىن ئاشقان مۇددەت مابەينىدە ئۆزىنىڭ قۇرئان تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئىددىئا قىلىۋاتقان، 30 نەچچە يىلغا سوزۇلغان قەلەم ۋە كىتاب ئارىسىدا ھاياتىنى ئۆتكۈزگەنلىكى بىلىنگەن بىرى بولۇشىغا قارىماي ئانا تىلغا بۇ دەرىجىدە چاكىنىلارچە پوزىتسىيە تۇتۇشى، ھېلىغۇ قۇرئان تەرجىمە قىلىدىغان تەرجىماننىڭكەن، لۇغەتشۇناسلىقتا پىركالان بولۇپ كەتكەن ھەرقانداق «شۇناس» ياكى ئەۋلىيا ئەزەمنىڭمۇ مىللەتنىڭ تىل خەزىنىسىدىن سۆز شاللاش ۋ ئىلغاش خاھىشىدا بولۇش ھەققى ۋە ھەددى ئەمەسلىكىنى بىلمەسلىكى، بۇ خۇسۇستا ئۆزىنى چاغلىماي گەپ يورغىلىتىشى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرماي تۇرالمايدۇ. مانا بۇ مەزكۇر قۇرئان مۇئەللىپ قەلىمىگە مەنسۇپ قۇرئان تەرجىمىسىنى بۇزۇق مېتودلۇق تەرجىمە دېيىشىمىزنىڭ يەنە بىر تۈپكى ئاساسلىرىدىن بىرى.

تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ ھەقىقەتەن مەزكۇر سەپسەتە بويىچە ئىش قىلغانلىقىنى ئىددىئا قىلىپلا توختاپ قالماستىن بۇنى مىسال ۋە ئۆرنەكلەر ئاساسىدا بايان قىلغان بولۇپ، تۆۋەندە بىز تەرجىمانىمىز بەرگەن ئۆرنەكلەرنى تۇتقا قىلىپ بۇ خۇسۇستىكى تەنقىد ۋە تەھلىللىرىمىزنى داۋاملاشتۇرىمىز.

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 639 – بەت. 
[2] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 640 – بەت. 
[3] يۇقىرىقى مەنبە 
[4] ئەسكەرتىش: ئاپتور تىلغا ئالغان 20 تۈرلۈك ماددا ئىچىدە بەزى ماددىلار، مەسىلەن: «الذي، التي» قاتارلىق سۈپەتداشلارنى قانداق تەرجىمە قىلغانلىقى، «إن»نىڭ مەنىسىنى نېمە دەپ ئالغانلىقى، «ف» ھەرپىگە تەرجىمە قىلىشتا نېمە دىگەنلىكىگە ئوخشاش پۈتۈنلەي تەرجىماننىڭ تەرجىمە قىلىشتىكى مېتودىغا باغلانغان، پەرقلىق تەرجىمە قىلىش ئۇسۇلىغا تايىنىپ مەنە بېرىلسىمۇ ياكى تەرجىمان ئۆزىنىڭ ئايەتنى چۈشىنىش ۋە تەرجىمە قىلىشتا ئەڭ ئۇيغۇن دەپ كۆرۈپ تاللىسىمۇ بولىدىغان تەرەپلەر ھەققىدە توختىلىپ ئولتۇرمايمىز. گەرچە ئاپتور بۇ نۇقتىلارنى ئاتايىن زورۇقۇپ ماددا قاتارىغا كىرگۈزۈپ قويغان بولسىمۇ، مەسىلىنىڭ يىلتىزى تەرجىمە ئۇسلۇبى ۋە ئەدەبىي تەرجىمە ئىقتىدارى ھەمدە تەرجىماننىڭ ئايەت مەنىلىرىدىن بىرەرسىگە دەخلى يەتكۈزمىگەن ئاساستا تەرجىمە قىلىشىغا باغلىق بولۇپ، بەزى ماددىلار ئۈستىدە توختىلىپ يۈرمەيمىز. يەنە بەزىلىرى مەسىلەن، ئايەتنىڭ تۈگىگەن يېرىگە قويۇلغان نومۇرنى ئالدىغا ئېلىش دېگەندەك تېخنىكىلىق ئىشلار سۆزلەنگەن ماددىلار ھەققىدىمۇ توختىلىپ يۈرمەيمىز. چۈنكى نەزىرىمىزدە ماددىلاردىن بەزىلىرى ئاتايىن ماددا بېكىتىپ مەخسۇس يېزىپ يۈرگىچىلىكى يوق ئىشلار بولۇپ، يېزىپ يۈرگىچىلىكى يوق ئىشلارغا بىزنىڭمۇ ئاۋارە بولۇپ توختىلىپ ئولتۇرماسلىقىمىز مۇناسىپ بولغۇسى. 
[5] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 636 – بەت. 
[6] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 655 – بەت.
tags: 2023-04-16
بۇرھان مۇھەممەد
لىسان
تىل ساپلىقى
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (5)
content: 2. «رەب» ئۆرنىكى ۋە قوش ئۆلچەملىك تاللاش – شاللاش خاھىشى
تەرجىمانىمىز يۇقىرىقىدەك تىلغا ئۆز ۋە ئۈگەي مۇئامىلىسى قىلىشقا ياتىدىغان سەپسەتەۋى مېتود بويىچە يول تۇتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان، شۇنداقلا تەرجىمىلەرنىڭ كەمچىلىكى ۋە تۈزىتىشكە تېگىشلىك خاتالىقلىرى بابىدىن زىكرى قىلغان، ھەمدە تىلنىڭ ساپلىقىنى قوغداش ئىددىئاسى ئاستىدا بايان قىلىشقا كەلتۈرگەن ئۆرنەكلەردىن بىرىدە ئۆزىنىڭ بۇ تەرجىمىسىدە قۇرئاندىكى «رەب» كەلىمىسىنى ئۇيغۇرچىدىكى «رەب» بىلەن تەرجىمە قىلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. يەنى، ئەسلى مەتىندە «رەب» دەپ كەلگەن بىر كەلىمىنى تەرجىمدىمۇ يەنە ئوخشاش «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشنى «ئۆزگىچىلىك» ۋە خاتانى تۈزىتىش ھەمدە تىلنىڭ ساپلىقىنى قوغداش توغرىسىدىكى ئىددىئالىرىغا ئۆرنەك قىلىپ كۆرسىتىدۇ. تەرجىمانىمىز قۇرئاندىكى «رەب» كەلىمىسىنى نېمىشقا ئالدىنقى تەرجىمىلەردەك «پەرۋەردىگار»، «پەرۋىشكار» دەپ ئالمىغانلىقىنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتىدىن مەنبە بەرگەن ئاساستا شۇ سۆزلەر بىلەن ئاقلىماقچى، ئىلگىرىكى تەرجىمىلەردەك ئالماي، بۇ تەرجىمىدە تۈزىتىش تەرىقىسىدە نېمىشقا «رەب»نى «رەب» دەپ ئالغانلىقىنى ئىزاھلاشقا تىرىشىدۇ. تەرجىمانىمىز شۇنداق دەيدۇ: «چۈنكى، ‹پەرۋەردىگار› ۋە ‹پەرۋىشكار› دېگەن سۆزلەرنىڭ ھېچبىرى ‹رَبٌّ› دېگەن سۆز ئىپادىلىگەن مەنىنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلمەيدىكەن. گەرچە ‹پەرۋەردىگار› دېگەن سۆز بارلىق نەرسىلەرنى ياراتقۇچى، خۇدا[1] دېگەن مەنىنى، ‹پەرۋىشكار› دېگەن سۆز پەرۋىش قىلىدىغان، تەربىيەلەيدىغان[2] دېگەن مەنىنى ئىپادىلىسىمۇ، ئەرەب تىلىدىكى ‹رَبٌّ› دېگەن سۆز ئىپادىلىگەن چوڭقۇر مەنىنى ئىپادىلەشتىن خېلى بەك يىراقتا ئىكەن. پۈتۈن ئىسلام ئۆلىمالىرى ۋە ئەرەب تىلى مۇتەخەسسىسلىرى شۇنىڭغا بىردەك ئىتتىپاقكى، ‹قۇرئان كەرىم› نىڭ كەلىمىلىرى ئاللاھ تائالا تەرىپىدىن شۇنداق مۇناسىپ ئورۇنلاشتۇرۇلغان بولۇپ، ھەر ئىككىسى ئوخشاش بىرلا مەنىنى ئىپادىلەيدىغان ئىككى سۆزنىڭ ئورنىنى ئالماشتۇرغاندا بەزىدە مەقسەت قىلىنغان مەنە ئوتتۇرىغا چىقماي قالىدۇ. ئەھۋال بۇنداق بولغان يەردە، پارسچىدىكى ‹پەرۋەردىگار› ۋە ‹پەرۋىشكار› دېگەن سۆزلەر قانداقمۇ ئەرەب تىلىدىكى ‹رَبٌّ› دېگەن سۆز ئىپادىلىگەن مەنىنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلىسۇن؟»[3].

يۇقىرىقى زاكوندا ئېيتىلغان قۇرئاندىكى بىر سۆزنىڭ ئۇقتۇرغان چوڭقۇر مەنىسىنى ئىككىنچى بىر تىلنىڭ ئىپادىلىيەلمەيدىغانلىقى ھەققىدىكى قاراش توغرا. لېكىن كەلتۈرۈلگەن ئورنى جايىنى تاپمىغان. چۈنكى قۇرئاننىڭ تەرجىمە خىزمىتىدە ئۇنىڭدىكى كەلىمىنىڭ چوڭقۇر مەنىنى ئىپادىلىيەلمىگەنلىكى مەسىلىسى ھەممە بىردەك ماقۇل كەلگەن بىر ئىش. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن تەرجىمىدە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ ئىككىنچى بىر تىلغا مەنە تەرجىمە بېرىش تامامەن يوللۇق دەپ قارالغان. شۇڭا بۇ يەردە قۇرئان كەرىمنى بىر تىلدىن ئىككىنچى بىر تىلغا تەرجىمە قىلىش ئىشى ۋۇجۇدقا چىقىۋاتىدۇ. ئەگەر قۇرئان «رەب» دېگەن بىر ئىبارىنى ئىشلەتكەن بولسا، ئۇنىڭ خوجايىن، ئىگە، مالىك، خۇدا، ياراتقۇچى، پەرۋىشكار قاتارلىق مەنىلىرى بولۇپ، تەرجىمان بۇلاردىن قايسى بىرىنى تەرجىمىدە ئىشلەتكەن بولسا، بىرىنىڭ چىقىپ «رەب»نى «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىش كېرەك دەپلا بىرلا مەنىگە مۇقىملاشتۇرۇۋېلىپ ھەممىنى بىر تۇتاش ئۆزگەرتىش ۋە بۇنى تۈزەتمە دەپ مەخسۇس ماددا قويۇش قىلىنىۋاتقان ئىشنىڭ خاراكتېرىنىڭ «تەرجىمە» بولۇشى نۇقتىسىدىن بىر تۈرلۈك زورۇقۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس. چۈنكى، بۇ يەردىكى ۋەزىيەت پەرۋەردىگار، پەرۋىشكار قاتارلىق تەرجىمىنىڭ مەنىسى چوڭقۇرمۇ ياكى «رەب»نىڭ مەنىسى چوڭقۇرمۇ دېگەن تارتىشما بولۇۋاتقان ۋەزىيەت ئەمەس. بەلكى ئىككىنچى بىر تىلدا مەنە تەرجىمىسىنى توغرا بېرىشكە ئەھمىيەت بېرىش مەسىلىسى مەۋجۇت. تەرجىمىدە بىر تەرجىماننىڭ «پەرۋەردىگار» دەپ تەرجىمە قىلىشى، يەنە بىر تەرجىماننىڭ «خۇدا» دەپ تەرجىمە قىلىشى، يەنە بىر تەرجىماننىڭ «پەرۋىشكار» دەپ تەرجىمە قىلىشى تامامەن ئۇنىڭ ئىختىيارلىقىدىكى مەسىلە بولۇپ، نوقۇل ئەرەبچىسىدىكى چوڭقۇر مەنىسىنى ئاڭلىتالمىغاننى باھانە قىلىپ شاللاش ۋە خىللاشقا تۇتۇنۇش ئورۇنسىز زورۇقۇشتۇر. شۇڭا «رەب» كەلىمىسىنىڭ پەرۋەردىگاردىنمۇ مەنىسى چوڭقۇر دەپ چوقۇم تاللاش ۋە قالغانلىرىنى شاللاش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلۇشى ئۈچۈن چوقۇم شۇ ئىككىسىدىن بىرىنى تاللىمىسا بولمايدىغان بىر ۋەزىيەت بولۇشى كېرەككى، ئۇ چاغدا «رەب»نى بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتكۈزۈش تامامەن يوللۇق. ئەمما قانداق تەرجىمە قىلسا قۇرئان تەپسىرىگە ئۇيغۇن تەرجىمە ئىكەنلىكى مەلۇم ئەھۋالدا ئۆزىچىلا ئەرەبچىدىكى «رەب» دېگەن ئوخشاش تەلەپپۇز ۋە ئۇقۇمغا ئىگە ئۇيغۇرچىدىكى «رەب»نى كەلتۈرۈپ قويۇش، رەب كەلىمىسىنى يەنە «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىپ ۋە ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى باشقا مەنىلىرىنى بىر پۈتۈن زورلاپ ئۆزگەرتىش تەشەببۇسىدا بولۇش ئۇنى تەرجىمە قىلغانلىق بولماستىن قۇرئاندىكى «رەب»نى «رەب» دەپ ئۆز پېتى ئېلىپ قويۇش جۈملىسىدىن بولۇپ قالىدۇ. چۈنكى تەرجىماننىڭ قۇرئاننى تەرجىمە قىلىشتىكى مەقسىتى ئەتەي باشقا تەرجىمە بىلەن بەيگە چۈشۈش بولمىسىلا، «رەب»نىڭ ئۆزىنى «رەب» دەپ ئېلىش ۋە بىر تۇتاش ھەممىنى مەجبۇرى «رەب» دەپلا تەرجىمە قىلغاننىڭ ئورنىغا، مۇناسىپ يېرىدە «رەب»، يەنە مۇناسىپ يېرىدە «پەرۋەردىگار» ياكى «پەرۋىشكار» دەپ ئېلىش بەكرەك ئورۇنلۇقتۇر. ئەمما تەرجىمانىمىزنىڭ تۇتۇمى يەكلەش ۋە شاللاش بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇ ئىككى سۆزنى «رەب»نىڭ تەرجىمىسى قىلىشقىمۇ رايى بارمىغان ۋە تەرجىمىدىن پۈتۈنلەي ئېرىغداپ، «رەب» دەپ كەلگەن جاينىڭ ھەممىسىنى مەجبۇرى بىر تۇتاش «رەب» دەپ ئېلىۋەرگەن. ئەمەلىيەتتىمۇ، ئىككىنچى بىر تىلدىكى توغرا تەرجىملىرىدىن بىرى بولغان پەرۋەردىگار ياكى پەرۋىشكار دېگەننىڭ قايسى بىرى بىلەن تەرجىمە قىلىنسا قۇرئان كەرىمگە تەرجىمە بېرىش نۇقتىسىدىن ئۇيغۇن كېلىۋېرىدۇ. چۈنكى «رەب»نى «رەب» دەپ ئالغاندىن، ئۇنى «پەرۋەردىگار» ياكى «پەرۋىشكار» دەپ ئېلىشمۇ رەب كەلىمىسىنى تەرجىمە قىلغانلىق بولىدۇ. يەنە كېلىپ «رەب» دېگەن سۆز ئۇيغۇرچىدىمۇ «رەب» دەپ ئېلىنغان بولسا، ئاقىل تەرجىمان «رەب»نى چوقۇم ھەممە يەردە «رەب» دەپلا ئېلىش كېرەك، دەپ تۇرۇۋالماسلىقى، باشقا تەرجىمىلىرىنىمۇ قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئېرىغدىمىغان ئاساستا مۇۋاپىق ئۇسۇلدا ئىشلىتىشى تەرجىمە تىلىنى يەنىمۇ رەڭدار قىلىش نۇقتىسىدىن ئاقىلانىلىقتۇر. يەنە كېلىپ تەرجىمىدىن مەقسەت قۇرئان تىلى بىلەن تەرجىمە قىلىنماقچى بولغان تىلدىكى كەلىمىلەرنى چوڭقۇرلۇق جەھەتتە ئۆزئارا بەسلەشتۈرۈش ئەمەس، بەلكى ئايەتنىڭ تەپسىرىي تەرجىمىسىنى، ئىزاھاتىنى يورۇتۇشقا تىرىشىشتۇر. يەنى بۇ يەردىكى ئاقىلانە تۇتۇم يەكلەش ۋە شاللاش خاھىشىنى ئورنى كەلمىگەن زاكونلارغا تاياندۇرۇپ تۇرۇپ يەكلەش ۋە شاللاشنى يوللۇق چىقىرىش ئەمەس، بەلكى ئالدىنقى تەرجىمىلەردە بىلىنگىنىدەك قۇرئان تىلىدىن ئۇيغۇرچىغا ئۆزلىشىپ كىرگەن «رەب» سۆزىنىڭ مەنىسىنىڭ ئۇيغۇرچە يەنە قانداق ئاتالغۇ ۋە سۆزلەر بىلەن ئىزاھلاشقا بولىدىغانلىقىنى، پەرقلىق تەرجىمە قىلىش ئاساسىدا «رەب» دەپ كەلگەن سۆزلەرنىڭ ئانا تىلدا ئوخشىمىغان مەنىلىرى بارلىقىنى ئوقۇرمەنگە يەتكۈزۈش بولۇشى لازىم. يەنى تەرجىمىنىڭ مەقسىتى ئوخشاش سۆزگە ئوخشاش كەلىمىنى تەرجىمىسى دەپ ئۇدۇللاپ قويۇش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ باشقا مەنىلىرىنىمۇ تەرجىمىدىن ئېرىغدىمىغان ئاساستا توغرا مەنىلەردىن بىرىنى تەرجىمە قىلىپ سۇنۇش ئارقىلىق ئايەت مەزمۇنىنى ئىككىنچى تىلدا تېخىمۇ ئازادە يورۇتۇشتۇر. قۇرئاننى تەرجىمە قىلىشنىڭ مەقسىتىگە ئۇيغۇنلىشىش نۇقتىسىدىن كۆزىتىلگەندە نوقۇل قۇرئاندىكى رەب دەپ كەلگەن ھەممە كەلىمىنى بىر تۇتاش رەب دەپ ئۆزگەرتىپ ئۇنى پەرقلىق تەرجىمە قىلغانلىق دەۋاسى قىلىش ۋە ئۇنى تەرجىمە تىلىدىن شاللىۋېتىش تۇتۇرۇقسىز زورۇقۇشتىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. بۇ بىرىنچى نۇقتا.

ئىككىنچى نۇقتىدىن تەرجىمانىمىزنىڭ «پەرۋەردىگار» ۋە «پەرۋىشكار» دېگەن سۆزلەرنى ئىشلەتمەسلىكتە بۇ سۆزلەرنى «رەب» دېگەن ئەرەبچە سۆزنى تولۇق ئىپادىلەپ بېرىشتىن خېلىلا يىراقتا ئىكەن، دەۋېلىشى ئورۇنسىز. چۈنكى قۇرئاندىكى رەب ئۇقۇمى مەنىسى چوڭقۇر بولسىمۇ، تەرجىمىدىكى مەنىسى، يەنى ئۇيغۇر تىلدىكى «رەب»نىڭ مەنىسى يەنىلا پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار بىلەن ئوخشاش تەڭداشلىققا ئىگە. تەرجىمانىمىز ئاساسلانغان ئىزاھلىق لۇغەتتىكى «رەب»نىڭ ئۇيغۇرچە ئىزاھاتى بۇنىڭ دەلىلى. بۇنداق ئەھۋالدا «رەب» سۆزىمۇ لەۋزى جەھەتتىن ئەرەبچىدىكى «رەب» بولسىمۇ، ئۇيغۇرچە مەنىسى يەنىلا «پەرۋەردىگار، خۇدا» دېگەنلىك بولىدۇ. شۇڭا «پەرۋەردىگار» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىنى قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدىن بىر پۈتۈن ساقىت قىلىۋېتىپ ھەممىنى بىر تۇتاش «رەب» دەپ ئېلىشنى ئەرەبچدىكى مەنىسى چوڭقۇر بولغان «رەب»نىڭ تەرجىمىسى دېيىش ئىلمىيلىكتىن يىراقلاشتۇر. بۇ نۇقتىدىن پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار سۆزلىرى رەب سۆزىنىڭ ئۇقتۇرىدىغان مەنىسىدىن يىراق دېگەندىن كۆرە، كونكرېتراق قىلىپ ئەرەبچىدىكى مەنىسىدىن يىراق، لېكىن ئۇيغۇرچە مەنىسى پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار بىلەن مەنىداش ئىزاھلانغان دېيىش گەپ ئويناتقاندىن ياخشىراق. قىزىق يېرى تەرجىمانىمىز قۇرئاندىكى «رەب» نىڭ چوڭقۇر مەنىسىنى پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېگەن سۆزلەردىن نېمە جەھەتتىن چوڭقۇرلۇقىنى، شۇ چوڭقۇرلۇقىنى ئىپادىلىمىگەندە پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېيىلسە شۇ چوڭقۇرلۇقنى ئىپادىلەشتىن قانداقسىگە «خېلى بەك يىراق» بولۇپ كېتىدىغانلىقىغا ئوچۇقلىما بەرمەيدۇ ۋە ئالىملارنىڭ «باشقا تىلدىكى سۆزلەر قۇرئاندىكى سۆزلەرنىڭ چوڭقۇر مەنىسىنى ئىپادىلەپ بېرەلمەيدۇ» دېگەن قارىشىنى تىلغا ئېلىپلا تومتاق ۋە كۆتمەك زاكونغا ئاساسلىنىپ پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېگەن سۆزلەرنىڭ رەب ئۇقتۇرىدىغان «چوڭقۇر» مەنىدىن يىراق ئىكەنلىكىنى باھانە قىلىپ سۆز يەكلىشىگە ۋە تەرجىمىدىن مەزكۇر سۆزلەرنى بىر تۇتاش شاللىشىغا ئاساس قىلىۋالماقچى بولىدۇ. بۇمۇ تەرجىمانىمىزنىڭ ئىلمىي قاراشلارنى ئورنى كەلمىگەن يېرىگە تەتبىقلىشىنىڭ، جۈملىدىكى ئورنىغا قاراپ قايسى بىرىنى ئىشلەتسە بولىدىغان سۆزلەرنى ئورنى كەلمىسىمۇ زورىغا سېلىشتۇرۇۋېلىشىنىڭ نەتىجىسى. شۇنداقلا بۇ ئىلمىي قائىدىلەرنىمۇ تۈگەل يىلتىزى ئۇيغۇرچە بولمىغان سۆزلەرنى ئىشلەتمەسلىك، ئۇيغۇرچىدا تېپىلمىسا چوقۇم ئەرەبچىدىن كىرگەننى تاللاپ پارسچىدىكى سۆزلەرنى شاللاش ۋە يەكلەش خاھىشىغا بېقىندۇرۇشقا زورۇقۇش ئىستىكىدىن باشقا ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئەگەر تەرجىمانىمىزنىڭ زېھنىيىتىنى بىر چەتكە چۆرۈۋېتىپ تۇرۇپ، مەسىلىگە ئەرەبچىدىكى رەب كەلىمىسىنىڭ ئۇيغۇرچە مەنە تەرجىمىسىگە قارىتا سۆزنىڭ مەنىسىنى يورۇتۇش جەھەتتىن زادى قايسى سۆزلەرنى تەرجىمە قىلىپ ئىزاھلاش بىر قەدەر روشەن ھەمدە مۇپەسسىرلەرنىڭ تەپسىرىگە ئەڭ ئۇيغۇن دېيىلسە، پەرۋەردىگار ياكى پەرۋىشكار دەپ تەرجىمە قىلىش قۇرئان كەرىمنىڭ مەنە تەرجىمىسى خىزمىتىنى ئىشلەشتىكى يەتمەكچى بولغان نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا «رەب»نى يەنە ئوخشاش «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشتىن بەكرەك ئۇنى ئىگە، ياراتقۇچى، مالىك، خۇدا، پەرۋەردىگار، پەرۋىشكار دەپ تەرجىمە قىلىشنىڭ بەكرەك ئۇيغۇنلۇقىنى، ئىككىنچى بىر مىللەتنىڭ تىلىغا تەرجىمە قىلىپ سۇنۇشتىكى مەقسەتنى ئادا قىلىشقا يەنىمۇ مۇناسىپ ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. چۈنكى يۇقىرىقى ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەرنىڭ ھەممىسى مۇپەسسىرلەرنىڭ رەب سۆزىگە بەرگەن تەپسىرىگە ئۇيغۇن بېرىلگەن تەرجىمىلەردۇر. مەقسەتنى ئادا تاپقۇزىدىغان شۇنچە سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلار تۇرسىمۇ تاللاش - شاللاش خاھىشىدا بولۇش بىمەنىلىكتىن باشقا ئىش بولمايدۇ. ھەم بۇنداق قىلىش مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا رەبنى «رەب» دەپ ئېلىش تەرجىمە قىلىشتىن بەكرەك، ئەسلىدىكى بويىچە ئەينەن ئېلىش دېگەنگىمۇ چۈشۈپ قالىدۇ. ھالبۇكى سۆزنى ئەينەن ئېلىش باشقا ئىش، تەرجىمە قىلىش باشقا ئىش. قىلىنىۋاتقان ئىش تەرجىمە بولغان ئىكەن، ئۇنى ئەينەن ئېلىش ئورنىغا ئۇنىڭ تەپسىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان سۆز ۋە باشقا ئاتالغۇلارنى تەرجىمە سۈپىتىدە ئىشلىتىش قىلىنىۋاتقان ئىلمىي خىزمەتنىڭ تەقەززاسىغا تېخىمۇ ئۇيغۇن ئىش قىلغانلىق بولىدۇ. ئەگەر زادى رەب سۆزىنىڭ چوڭقۇر مەنىسىگە ئىشارەت قىلىدىغان، شۇ سۆزنىڭ يىلتىز مەنىسىگە ئەڭ يېقىن تەرجىمە قايسى دېيىلىپ قالسا، بەلكىم «پەرۋىشكار» دېگەن سۆزنى «رەب»نىڭ تەرجىمىلىرى ئىچىدە ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا باب كېلىشى مۇمكىن. چۈنكى «رەب»نىڭ خۇدا ۋە تەڭرى مەنىسىدە ئىزاھلانغان «پەرۋەردىگار» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىسى ئەرەبچىدىكى ئىگە، خوجايىن، ياراتقۇچى، ئىدارە قىلغۇچى قاتارلىق مەنىلەرگە ئىگە «رب» سۆزىنىڭ ئىككىلەمچى مەنىلىرى قاتارىدىن بولۇپ، تەپسىرلەردە كۆرسىتىلگەن بىرلەمچى مەنىلىرىدىن دەپ كەتكىلى بولمايدۇ. «پەرۋىشكار» دەپ تەرجىمە قىلىنىشىنى بولسا، قۇرئاندىكى رەب سۆزىنىڭ بىرلەمچى مەنىسىگە ئەڭ يېقىن دېيىش مۇمكىن. نېمىشقا؟

سەۋەب شۇكى، «پەرۋىشكار» دېگەن سۆز ئۇيغۇرچىدىكى «رەب» ۋە «پەرۋەردىگار» دېگەن ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلارغا قارىغاندا رەب كەلىمىسىنىڭ ئەسلى ئېتىمولوگىيەسىدىكى مەنىسىنى يورۇتۇشقا ئەڭ يېقىن. يەنە كېلىپ «رەب» سۆزىنىڭ پەرۋەردىگار، خۇدا، مالىك، خوجايىن، ئىگە، مەبۇدى بەرھەق قاتارلىق مەنىلىرىنىڭ ھەممىسى رەب سۆزىنىڭ ئەسلى ئېتىمولوگىيەسىدە ئورۇن تۇتقان بىرلەمچى مەنىسى ئاساسىدا ئۇقۇملاشتۇرۇلغان ئايەت تەپسىرلىرىدۇر. «رەب» سۆزى ئەسلىدە مەسدەر سۆز بولۇپ، ئۇنىڭ بىرلەمچى مەنىسى، يەنى ئەسلىي ئېتىمولوگىيەسى ئىپادىلەيدىغان مەنىسى پەرۋىش قىلىش ۋە كۆڭۈل قويۇپ يېتىشتۈرۈش مەنىسىدىكى «التربية» مەنىسىدەدۇر. بۇنىڭ مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەر بۇ سۆزنىڭ ئەسلى مەنىسىگە بەرگەن تەپسىرىدە سۆزنىڭ ئەسلىي مەنىسى: «تبليغ الشيء إلى كماله شيئا فشيئا»، يەنى مۇئەييەن شەيئىنى پەيدىنپەي كامالىتىگە يەتكۈزۈش، دېگەنلىكتۇر، دەپ كۆرسىتىدۇ[4]. ئەجەبا، پەرۋىشكارلىق دەل مۇشۇ ئىزاھاتنىڭ دەل چۈشىدىغان ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى ئەمەسمۇ؟ مۇپەسسىرلەر «الرب»نىڭ بۇ مەنىسىدىكى ئىزاھاتىنىڭ ئەرەبچە ئىپادىلىشىنى «المربي جميع العالمين» دەپ، يەنى جىمى ئالەملەرنى پەرۋىش قىلغۇچى مۇرەببىي زاتتۇر مەنىسىدە، دەپ تەپسىرلەيدۇ[5]. شۇنداق ئىكەن ئۇيغۇرچىدىكى پەرۋىشكار سۆزىنى «رەب»نىڭ چوڭقۇر مەنىلىرىدىن بىرى بولغان بىرلەمچى مەنىسىنى يورۇتۇشقا ئەڭ باب سۆز دېمەي نېمە دەيمىز؟ مەلۇم بولغىنىدەك ئاللاھنىڭ پەرۋىشكارلىقى يارىتىش، رىزقلاندۇرۇش، بەش ئەزاسى ساغلام يېتىلىش ۋە ئۆلۈشكىچە بولغان جەريانلارنىڭ ھەممىسىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدىغان تەبىردۇر. ئالەمنىڭ تەرتىپى، باشلىنىش ۋە تۈگەشكىچە بولغان جەرياندىكى ئومۇم ئەھۋالىدا، جانلىقلارنىڭ تۇغۇلۇش، ئاجىزلىقتىن كۈچىيىش، ئۇندىن كېيىن يەنە ئاجىزلاپ ئاخىرلىشىشقىچە بولغان جەريانلارنىڭ توسالغۇسىز تاماملىنىشىدا ئاللاھنىڭ پەرۋىشى، كۆڭۈل بۆلۈشى ھەمىشە ھەمراھدۇر. شەيئىنىڭ باشلىنىشنىڭ تاماملىنىشقا قەدەر بولغان جەرياننىڭ توسالغۇسىز ۋە بۇزۇلماستىن، بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىماستىن تاماملىنىشى ئۆز نۆۋىتىدە كامالەتنىڭ، يەنى تۇغۇلۇشتىن پىشىپ يېتىلىش ۋە كامالىتىگە يېتىپ ئاخىرلىشىشىغىچە بولغان جەرياننىڭ تولۇقلىنىشى، تاماملىنىشى جۈملىسىدىندۇر. ئالەمنىڭ يارىلىشىدىن قىيامىتىغىچە بولغان جەرياننى ئاللاھنىڭ ئىدارە قىلىپ تۇرۇشى، سۈرە فاتىرنىڭ 41 – ئايىتىدە كەلگىنىدەك ئاللاھنىڭ ئاسمان - زېمىن قانۇنىيەتلىرىدىن كاشىلا كۆرۈلۈشىگە يول قويماسلىقى ياكى ۋەيران بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ تۇرۇشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىدە ئىلاھىي كۆڭۈل بۆلۈش ۋە تەڭرىگە خاس پەرۋىشكارلىق خۇسۇسىيەت ھەمراھتۇر. ئەگەر «رەببۇلئالەمىين» سۆزىنى «ئالەملەرنىڭ پەرۋىشكارى» دېيىلسە، ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتنى ئاچسا خۇدا، پەرۋەردىگار دەپ تەرجىمە قىلىنغان رەبنىڭ مەنىسىگە قارىغاندا ئاللاھنىڭ ئالەملەرنىڭ پەرۋىشكارى ئىكەنلىك ئۇچۇرىنى بېرىش ئەلۋەتتە ئالەملەرنىڭ خۇداسى ۋە پەرۋەردىگارى مەنىلىرىنى بېرىشتىن قېلىشمايدىغان دەرىجىدە جايىغا چۈشكەن تەرجىمە بولۇپ كېتىۋېرىدۇ. ئەجەبا مەسىلىنى بۇ نۇقتىدىنمۇ تەھلىل قىلىپ باقماستىن نەدىكى تومتاق ئىددىئاغا باغلاپلا بىر - بىرىنىڭ مەزمۇنىنى تولۇقلايدىغان ياكى بىرى يەنە بىرىنىڭ ئورنىغا ئىشلىتىلسە مەسىلە چىقمايدىغان سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنى بىمەنىلەرچە يەكلەش ۋە بىر پۈتۈن قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئېرىغداش ئانا تىلغا قىلىنغان زۇلۇم ئەمەسمۇ؟ بۇنى قانداقمۇ ئىلمىيلىك بولسۇن؟ بۇنداق قىلمىشنى قانداقمۇ ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ ئاتالمىش كەمچىلىكىنى تولۇقلاش، ئۇلارغا تۈزەتمە بېرىش جۈملىسىدىن ئېلىپ بېرىلغان «ئۆزگىچىلىك» دەۋالغىلى بولسۇن؟ ئەلئىنساپ!

ئىلمىي مېتود نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندىمۇ ئالدىنقى تەرجىمىلەردە «رەب» سۆزىگە مەنە بېرىشتە تولىمۇ سەزگۈر ۋە ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىنغانلىقىنى، تەرجىمانىمىزدەك تىل فاشىستلىقى قىلماستىن، ئەكسىچە رەب ۋە پەرۋەردىگار سۆزلىرىنى، ياكى رەب ۋە پەرۋىشكار سۆزلىرىنى ئايەتتىكى كېلىش ئورنىغا قاراپ پەرقلىق تەرجىمە بېرىپ ماڭغانلىقىنى كۆرىمىز. مەسىلەن، ئەللامە مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىدە رەب سۆزىگە پەرۋەردىگار دەپ تەرجىمە قىلىشتا كۆپىنچە مەۋجۇداتقا چېتىلىدىغان ئايەتلەرگە، مەسىلەن: رەببۇلئالەمىين، رەببۇلئەرش قاتارلىق ئىپادىلەرگە تەرجىمە بېرىشتە ياراتقۇچى خۇدا مەنىسىدىكى پەرۋەردىگار سۆزىنى ئىشلەتكەن بولسا، رەببىي، رەببۇكۇم، رەببۇك، رەببەنا قاتارلىق شەخس ياكى كوللېكتىپ تىلىدىن سۆزلەنگەن ياكى قارشى تەرەپنى ئاللاھقا چاقىرىق قىلىش مەقسەت قىلىنغان ۋەياكى تەڭرىگە نىدا قىلىپ ئۇنىڭغا تېۋىنىشنى ئىپادىلىگەن ئايەتلەردە رەب كەلىمىسىگە كۆپىنچە، يەنە كېلىپ ئازغىنە جايلارنى ھېسابقا ئالمىغاندا ھەممىسىگە دېگۈدەك رەببىم، رەببىڭلار، رەببىڭ، رەببىمىز، دەپ ئالغانلىقىنى كۆرىمىز. ھەيئەت تەرجىمىسىدە بولسا، يۇقىرىقىدەك ماددىي مەۋجۇداتقا چېتىلىپ كەلگەن رەب كەلىمىلىرىگە پەرۋىشكار سۆزىنى كۆپرەك ئىشلىتىپ، پەرۋەردىگار سۆزىنى ئازلاتقانلىقىنى، ئىنسان تىلىدىن نىدا ياكى ئۇنىڭ خىتابى شەكلىدە كەلگەن ياكى ئىنسانغا نىسبەتلىنىپ تۇرۇپ كەلگەن رەب كەلىمىلىرىگە بولسا، كونتېكىستتىكى ئورنىغا قاراپ رەببىمىز، رەببىڭ، رەببىم، پەرۋەردىگارىمىز، پەرۋەردىگارىڭلار دەپ تەرجىمە قىلغانلىقىنى كۆرىمىز. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئالدىنقى قۇرئان تەرجىمىلىرىنىڭ تەرجىمانلىرى رەب كەلىمىسىنى قانداق كەلگەندە پەرۋەردىگار ياكى پەرۋىشكار دەپ ئېلىشنى، قانداق ئورۇنلاردا رەببىمىز، رەببىم دەپ ئېلىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشنى ئەتراپلىق دەڭسەشكە ئەھمىيەت بەرگەن ۋە بۇنى تەرجىمە قىلىشتىكى ئىلمىي مېتودى قىلغان. نەتىجىدە ئالدىنقى تەرجىمىلەردە رەب سۆزىنىڭ ئۇيغۇر تىلدىكى پەرقلىق مەنىلىرىنىڭ ھەممىسىگە كەڭ ئورۇن بېرىلگەن، تىلنىڭ بايلىقى ۋە رەڭدارلىقى جۇلالانغان. بىر مەنىسى ھېساب بولغان ئىكەن، قالغان مەنىلىرىگە ئورۇن يوقتەك مۇئامىلە قىلىش، بىرى بار يەردە يەنە بىرىگە ئورۇن بەرمەسلىك، بىرلا مەنىسىنى تۇتقا قىلىۋېلىپ تۇرۇپ باشقىسىنى شاللاش خاھىشىدا بولمىغان. رەب كەلىمىسىنىڭ نەچچە تۈرلۈك مەنىسى بار بولسا، مەنىلەرنىڭ ھەممىسىنى پەرقلىق ئورۇنلاردا مۇناسىپ رەۋىشتە ئىشلىتىشكە ئەھمىيەت بېرىش ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنىڭ بايلىقىنى نامايان قىلغان، تىلنىڭ ئىمكانىيەتلىرىنى دوگمىلىققا مەھكۇم قىلىپ قويۇشتىن، سەپسەتىۋازچە زېھنىيەتنىڭ خالتا كوچىسىغا ئەكىرىپ قويۇشتىن ساقلانغان. يېغىپ ئېيتقاندا، مەزكۇر تەرجىمىلەر تىلنىڭ قىرقىلىشىنى ئەڭ كۆپ ئىستەيدىغان مۇستەملىكىچى كۈچنىڭ نازارىتىدە ئىشلەنمىگەن بولۇشىغان قارىماي، بىر ئۇقۇمنىڭ پەرقلىق مەنىلىرىنى كەڭ ئىشلەتمەستىن بىر سۆزگە بىرلا مەنىنى تەڭلەپ، ھەمدە بىر تۇتاش قېلىپلاشتۇرۇپ مۇقىمدىۋېلىپ قالدى مەنىلىرىنى كېرەكسىز، ياكى ئاتالمىش «چوڭقۇر مەنىسىنى ئىپادىلىمەيدۇ» باھانىسىغا تايىنىۋېلىپ سۆزلۈك ئىلغاش، يەكلەش ۋە ئاتالغۇ شاللاشتەك چاكىنىلىقلارنى سادىر قىلمىغان.

تەرجىمانىمىز يۇقىرىقى نەقىلدە «رەب»نى يەنە «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشتىكى بىرىنچى تۈرلۈك باھانىسىنى سۆزلەپ بولغاندىن كېيىن، يەنى ئالدىنقى تەرجىمىدىكى پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېگەن سۆزلەرنى چىقىرىپ تاشلاپ ھەممىنى بىر تۇتاش رەبكە ئۆزگەرتكەنلىكىنىڭ بىرىنچى سەۋەبىنى زىكرى قىلىپ بولغاندىن كېيىن ئۆزىنى بۇ خىل ئەبگا تۇتۇمىنى قاملاشتۇرۋەتكەندەك چاغلايدۇ ۋە تېخىمۇ جۈرئەتكارلىق بىلەن ئىككىنچى زاكونىنىمۇ دەپ تاشلايدۇ ۋە مۇنداق دەيدۇ: «يەنە بىر تەرەپتىن مەيلى رَبٌّ دېگەن سۆز بولسۇن، مەيلى پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار دېگەن سۆزلەر بولسۇن، بۇلارنىڭ ھېچبىرى ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئەمەس. ئەھۋال بۇنداق بولغان ئىكەن، بىز تىلىمىزدىكى دىنىي ئاتالغۇلار ئۈچۈن پارسچە سۆزلەرنى ئىشلەتكەندىن كۆرە ئەرەبچە سۆزلەرنى ئىشلەتكىنىمىز تۈزۈك. چۈنكى دىنىي ئىلىملەرنىڭ مەنبەلىرى ئەرەب تىلىدىدۇر»[6]. مانا بۇ بايانلارنى ئەسلىدە تەرجىمانىمىزنىڭ سۆز يەكلەش ۋە شاللاشتىكى تۈپكى زېھنىيىتىنىڭ، پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار قاتارلىق ئاتالغۇ ۋە سۆزلۈكلەرنى قۇرئان تەرجىمىسىدىن چىقىرىۋېتىشكە ئۇرۇنغان بىھۇدە تولغۇنۇشلىرىنىڭ ئىدىيەۋى ئاساسى دېيىشكە بولىدۇ. بۇنى يەنە تەرجىمانىمىزنىڭ «ئۆزگىچىلىكلەر»نىڭ 13 - نومۇرلۇق قىسمىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەنلىرىمۇ دەلىللەيدۇ. تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ تىلغا تۇتقان فاشىستچە زېھنىيىتىنى بۇ ئىدىيىسىنى مەزكۇر ئورۇندا قۇرئان ئايىتىنى تەرجىمە قىلىشقا تەتبىقلاپ ماڭىدۇ. ئۇنىڭچە ساپ ئۇيغۇرچىغا كىرىپ ئاتالغۇلىشىپ بولغان سۆزلەر ئۇيغۇرچە ئەمەس ئىكەن. شۇڭا بۇنى دەرىجىلەندۈرۈپ پارسچە سۆزدىن ئەرەبچە سۆزنى ئەۋزەل دەپ بېكىتىش، ئاندىن ئىزاھلىق لۇغەتتە ئاتالمىش ساپ ئۇيغۇرچە سۆز تېپىلمىغاندا مۇشۇ دەرىجىگە ئايرىش بويىچە پارسچە بىلەن ئەرەبچە سۆزنى ئىشلىتىش توغرا كەلسە ئەرەبچىنى ئىشلىتىش كېرەك بولارمىش، سەۋەبى، ئەرەبچە دىنىي ئىلىملەرنىڭ مەنبەسىمىش. نە تەپسىر ئىلمىدىن، نە قۇرئان ئىلىملىرىدىن، نە تىلشۇناسلىق نەزەرىيەلىرىدىن، نە تەرجىمىچىلىك نەزەرىيەلىرىدىن قىلچە ئاساسى بولمىغان، پۈتۈنلەي شالغۇت زېھنىيەتنىڭ تىل ئىرقچىلىقى ۋە فاشىستلىقى تۇتۇمىدا قىلىنغان بۇ سۆزلەرنىڭ 21 يىلدىن ئارتۇق قۇرئان تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلىقىنى دەۋا قىلىۋاتقان بىرىنىڭ قەلىمىدىن چىققىنى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. ھالبۇكى تىلىمىزدىكى رەب، پەرۋەردىگار، پەرۋىشكار قاتارلىق سۆزلۈكلەر ئىنچىكە مەنىلىرىدە پەرقلىنىدىغان، ئومۇم مەنىلىرىدە بىر - بىرىنى تولۇقلايدىغان ئاتالغۇلار بولۇپ يىلتىزى قەيەرچە بولۇپ كەتسۇن ئۆز ۋە ئۆز ساپ ئۇيغۇرچە سۆزلۈكلەردۇر. چۈنكى ئۆزلىشىپ بولغان سۆزلۈك شۇ تىلنىڭ لۇغىتىدە ساپ ۋە ئۆز بولۇپ، ساپ ئىپادىسى ئەمەلىيەتتە لۇغەتكە كىرمىگەن ۋە تەبىرى ئۆزلەشمىگەن ھالدىكى چەتتىن يۇقتۇرۇۋېلىنغان سۆزلەرگە دېيىلىدۇ. بۈگۈنكى تىل شالغۇتلىشىشى نەتىجىسىدە يۈز بېرىۋاتقان ھادىسىلەردە بۇنىڭ ئۆرنەكلىرى كۆپ. مەسىلەن: بۈگۈنكى كۈنلۈكتە «مەن بۈگۈن ماشىنا شىركىتىدىن بىر ماشىنا زۇلى قىلماقچى» دېگەن جۈملە ۋەتەن ئىچىدە ھەممە چۈشىنىدىغان بولۇپ كەتكەن بىر جۈملە. ئەمما زۇلا قىلىش ساپ ئۇيغۇرچىمۇ؟ دېگەندە ئەلۋەتتە ياق. ئۇنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى ساپ ئۇيغۇرچىسى «ئىجارە ئېلىش» بولۇپ، توغرىسى «مەن بۈگۈن ماشىنا شىركىتىدىن بىر ماشىنا ئىجارە ئالماقچى» بولۇشى كېرەك. ھالبۇكى ئىجارە سۆزى يىلتىزى ئەرەبچە. ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تىلىمىزغا ئۆزلىشىپ بولغانلىقى، لۇغىتىمىزدىن ئورۇن ئېلىپ بولغان ھالىتى، ھەمدە ئەدەبىي ۋە ئېغىز تىلىدا ئىستېمالغا كەڭ ئومۇملىشىپ بولغان بولۇشى نۇقتىسىدىن ئۇ بىز ئۈچۈن ئەرەبچە سۆز ئەمەس، بەلكى ساپ ئۇيغۇرچە سۆزدۇر. تەرجىمانىمىزنىڭ ئاۋۋال «رەب»نىمۇ، «پەرۋەردىگار»نىمۇ، «پەرۋەشكار»نىمۇ «ھېچبىرى ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئەمەس» دەۋېلىشى تىلشۇناسلىقتىكى ئەقەللىي ساۋاتتىنمۇ يوقسۇزلۇقىنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، قۇرئان تەرجىمىسىدەك تىلدىكى ئەڭ ئىنچىكە نازۇكلۇقلارنىمۇ چالا قويماي پەرق ئېتىشنى تەلەپ قىلىدىغان بىر ئىشنى قىلىۋاتقان تۇرۇپ بۇنداق جۆيلۈپ گەپ ئوينىتىشى قىلچە ئىسمى - جىسمىغا لايىق بولمىغان بىر ئىش بولۇپ قالغان. ئەگەر بۇ جۈملىنى دىققەتسىزلىك قىلىپ يېزىپ قالدى، «ھېچبىرى ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئەمەس» دېگەن گېپىدىكى ئەسلىي مەقسەت «ھېچبىرىنىڭ يىلتىزى ئۇيغۇرچە سۆزلەر ئەمەس» دېمەكچى دېيىلسە، بۇنىڭغىمۇ دەيمىزكى، گەپنى كونكرېت ئىپادىلىمەسلىك بىر خاتا بولغان بولسا، يىلتىزى ئۇيغۇرچە ئەمەس سۆزلەرنىڭ، يەنە كېلىپ ئۆزلىشىپ بولغان ۋە قامۇستىن ئورۇنلىشىپ بولغان، ھەمدە ئەدەبىي يېزىق تىلىدا ئومۇملىشىپ بولغان ھەرقانداق بىر سۆز باشنى تاشقا ئۇرۇۋالسىمۇ ئۇيغۇرچەدۇركى، ئۇنىڭ يىلتىزىنىڭ باشقا تىلدىن ئۆزلەشكەنلىكى ھېچكىمگە يۇقىرىقى سۆزلەرنى ئەرەب ۋە پارسنىڭ دەپ ئايرىۋاشلاپ دەرىجىلەندۈرۈش، پارسچىدىن ئەرەبچە ياخشى دەپ يانپاشقا ئۇرۇش ھەققىنى بەرمەيدۇ، شۇنداقلا ھەرقانداق تەرجىماننىڭ مەزكۇر مېتودولوگىيەلىك ئىلمىي خاتالىقىنى ئاقلاشقا باھانە بولالمايدۇ.

تەرجىمانىمىزنىڭ ئاۋۋال ئاتالغۇ سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان ئۈچ سۆزنى ئۇيغۇرچە ئەمەس، چەتتىن كىرگەن دەپ خام - خىيالىچە تىل سوتى ئېچىۋېتىپ، كەينىدىن ئۇنى كەلگەن يېرىگە قوغلاپ چىقىرىۋېتىپ، ئاندىن باشقىدىن تاللاپ ئەكىرىش ۋە ئەرەبچىنى بىرىنچى بولۇپ تاللاش خاھىشى ئىنتايىن ئوچۇق ۋە كەسكىن تەرزدە بولۇپ، بۇ قىلمىشىغا كۆرسەتكەن ئاتالمىش ئىلمىي باھانىسى مۇنداق: «ئەھۋال بۇنداق بولغان ئىكەن، بىز تىلىمىزدىكى دىنىي ئاتالغۇلار ئۈچۈن پارسچە سۆزلەرنى ئىشلەتكەندىن كۆرە ئەرەبچە سۆزلەرنى ئىشلەتكىنىمىز تۈزۈك. چۈنكى دىنىي ئىلىملەرنىڭ مەنبەلىرى ئەرەب تىلىدىدۇر». تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى جۈملىدىكى «بىز تىلىمىزدىكى دىنىي ئاتالغۇلار ئۈچۈن پارسچە سۆزلەرنى ئىشلەتكەندىن كۆرە ئەرەبچە سۆزلەرنى ئىشلەتكىنىمىز تۈزۈك» دېگەن بۇ ئاتالمىش مېتودىمۇ قاتتىق بىر تەرەپلىمە بولۇپلا قالماي بۇ پەقەت بار كۈچى بىلەن پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار قاتارلىق سۆزلەرنىلا تەرجىمىدىن ئېرىغداشقا باھانە قىلىنغان. ئەمەلىيەتتە تەرجىمانىمىز فاتىھە سۈرىسىنىڭ بىسمىللىسىنىڭ تەرجىمىسىنى «ناھايىتى شەپقەتلىك، تولىمۇ مېھرىبان ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن (باشلايمەن)» دەپ تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ مېتودىغا ئۆزى خىلاپ تەرجىمە قىلىدۇ. يەنى ئاللاھنىڭ رەھمان سۈپىتىنى «شەپقەتلىك» دەپ نەزىرىدىكى ئۇيغۇرچىنى ئىشلەتكەن بولسا، ئەمما رەھىيمغا كەلگەندە «مېھرىبان» دېگەن پارسچە سۆزنى ئاللاھنىڭ رەھيىم سۈپىتىنى تەرجىمە قىلىشقا قوللىنىدۇ. يەنى ئۆزى دەۋا قىلغان مەزكۇر تەرجىمىسىدە «پارسچە سۆزلەرنى ئىشلەتكەندىن كۆرە ئەرەبچە سۆزلەرنى ئىشلەتكىنىمىز تۈزۈك» دېگەن سۆزىنى ئىشنىڭ بىسمىللىسىدا ئۆزى خىلاپ قىلىپ «مېھرىبان» سۆزىنى ئىشلىتىدۇ. ئاتالغۇنى پارسچىنىڭ ئورنىغا ئەرەبچە ئىشلەتكەن تۈزۈك بولسا، نېمىشقا ئۆزىنىڭ قائىدىسىگە ئۆزى جۈرئەت قىلىپ رەھىم - شەپقەتتىكى رەھىم كەلىمىسىنى شۇ پېتى ئىشلەتمەيدۇ؟! چۈنكى ئۆزى چىقارغان قائىدىسى بىر تەرەپلىمە بولۇپ، پەقەتلا «رەب»نى «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىپ قالدى ئىككى ئاتالغۇنى قۇرئان تەرجىمىسىدىن ئېرىغداشقىلا ئەسقاتىدىغان قىلىپ ياساپ چىقىلغان. ئەگەر تەرجىمانىمىز يۇقىرىقى «رەب»نى «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشقا كۆرسەتكەن مەزكۇر ئىككى تۈرلۈك زاكونىنى ھەقىقەتەن مېتود دەپ قارىسا، نېمىشقا قۇرئاندىكى «الصلاة» دېگەن ئاتالغۇنى ئۇيغۇرچىغا پارسچىدىن كىرگەن «ناماز» دېگەن سۆز بىلەن، «النار» دېگەن سۆزنى «دوزاخ» دېگەن سۆز بىلەن تەرجىمە قىلىۋەردى؟ ئەجەبا قۇرئاندىكى ھېچبىر سۆزنىڭ تولۇق مەنىسىنى تەرجىمىدىكى ھەرقانداق بىر سۆز تولۇق ئىپادىلەپ بېرەلمەيتتىغۇ؟ ئەجەبا پارسچىدىن كىرگەن سۆز ئورنىغا «رەب»نى «رەب» دەپ ئىشلەتكەنگە ئوخشاش نامازنى «سالات»، دوزاخنى «نار» دەپ ئالىۋەرمەيدۇ، ياكى ئاتالمىش ساپ ئۇيغۇرچە زېھنىيىتى بويىچە «دوزاخ» دېمەي «ئوت» دەپ ئېلىپ ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى ئەرەبچە ۋە پارسىچىسى بار سۆزلەردە ئاۋال ئەرەبچىنى، ئۇيغۇرچىسىمۇ بار سۆزلەر بولسا ھەر ئىككىسىنى چىقىرىپ تاشلاپ بىر تۇتاش شۇ سۆزنىڭ ئۇيغۇرچىسىغا ئالماشتۇرۇپ ئۆزگەرتمەيدۇ. ئەجەبا تەرجىمانىمىزنىڭ گېپى بويىچە «دىنىي ئىلىملەرنىڭ مەنبەلىرى ئەرەب تىلى» ئەمەسمىدى؟! يىغىپ كەلگەندە تەرجىمانىمىزنىڭ پەرۋىشكار ۋە پەرۋەردىگار سۆزلىرىنى بىر تۇتاش ئۆزگەرتىشتە ئوتتۇرىغا قويغان ئاتالمىش مېتودى ئىلمىي مېتود بولمايلا قالماستىن، بەلكى ئەخلەت زېھنىيەتنىڭ، شالغۇتچە تۇتۇمنىڭ خىيالپەرەسچە مەھسۇلى، خالاس. توغرىسى شۇكى، قۇرئاندىكى «رەب» سۆزىنى ئۇيغۇرچىدىكى «رەب» دەپ ئالسىمۇ، «پەرۋەردىگار» دەپ ئالسىمۇ، «پەرۋىشكار» دەپ ئالسىمۇ بولۇۋېرىدۇ. تەرجىماندىن كېتىدىغان تەلەپ دىت مەسىلىسى بولۇپ، قايسى سۆزنى قانداق ئورۇنغا ئىشلىتىش، قانداق ئورۇنغا نېمە دېيىشتە يۇقىرىقى سۆزلۈكلەرنى جانلىق ئىشلىتىش ۋە ھېچبىرى ئارىسىدا يەكلەش ۋە شاللاش تۇتۇمدا بولماسلىقىدۇر. مۇھەممەد سالىھ ۋە تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ تەرجىمىسىدە بۇ خىل ئىلمىيلىك تولىمۇ گۈزەل ۋە جايىدا ئورۇندالغان، مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسىدە بولسا دىت مەسىلىسىدە كەتكۈزۈپ قويغاندىن سىرت ئاتالمىش ئۆزگىچىلىك ئىجاد قىلىش ھەۋىسىنىڭ تۈرتكىسىدە ئىلمىي مېتود ئورنىغا ئەخلەت ۋە تۇتامسىز بىر مېتود قوللىنىش ۋە تىل قانۇنىيىتىگە ئۇيغۇنلاشماسلىق، ئەكسىچە خاھىشىغا بېقىپ تىل ئىشلىتىش ئوتتۇرىغا چىققان. دېمەك مەسىلە «رەب»نى «رەب» دەپ تەرجىمە قىلىشتا ئەمەس، بەلكى، «رەب»نى بىر تۇتاش ئۆزگەرتىپ، پەرۋەردىگار ۋە پەرۋىشكار سۆزلىرىنى يەكلەشتە، شاللاشتا كۆرۈلگەن زېھنىيەتتە بولۇپ، مۇھەممەد يۈسۈپ ھەۋەسكارلارچە زورۇققان بۇ ئىشنى قولاشتۇرالمىغان، مەغلۇپ بولغان. شۇنىمۇ ئىلاۋە قىلىش ھاجەتكى، مەزكۇر تۇتۇملار ۋەتەن ئىچىدە قىلىنغان قۇرئان تەرجىمىلىرىدە كۆرۈلگىنىدە ئەلۋەتتە ئويغاق تىلشۇناس زىيالىيلاردىن تەنقىدلىنىشى، لېكىن بۇنىڭ سىياسىي ئىستەكنىڭ مەجبۇرىي ئىرادىسىگە بويسۇنۇپ بېرىشتىن دەپ چۈشىنىشكە يول چىقىشى مۇمكىن ئىدى، ھەم ئاز-تولا باھانە - سەۋەب قىلىپ تۇرۇپ كۆرسىتىشكىمۇ يارايتتى. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز شالغۇت مائارىپتىن يېتىشىپ چىققان كادىر ئەمەس. ئەكسىچە بۇ خىل مائارىپتىن يىراق بولغان ئىلىم ئوچاقلىرىدا ئىلىم تەھسىل قىلغان، ئۇزۇن يىللىق چەت ئەل ھاياتىدا ئىزچىل قولىدا قەلەم - قەغەز ئۆكسىمىگەن بىر دىنىي سېيما. شۇنداقلا «شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى» ئىلمىي تەتقىقات گۇرۇپپىسىنىڭ رەئىسى سالاھىيىتىدىكى بىرى. شۇنداق تۇرۇپ تىلغا قىلىنغان بۇ خىل شالغۇت زېھنىيەتچە تۇتۇمنىڭ، يەنە كېلىپ قاتمۇقات بېسىم ئاستىدا ۋەتەن ئىچىدە ئىشلەنگەن تەرجىمىدە كۆرۈلۈش ئېھتىمالى بولغان بىر ئىشنىڭ ئەركىن ۋە ھۆر جەمئىيەتتە ئاشكارا يۈز بېرىشى، ئۆلىما ئاتىقىدا يۈرۈۋاتقان بىر گۇرۇپپىنىڭ كۆرۈپ بېرىشى ھەمدە بىر قىسىم زىيالىيلارنىڭ كۆرۈپ بېرىشى ئاساسىدا نەشردىن چىققان بىر تەرجىمىدە بۇ دەرىجىدە تىلنى پايخان قىلىدىغان تۇتۇملارنىڭ سادىر بولغانلىقى، ئەخلەت گەپلەرنىڭ «مېتود» سۈپىتىدە يېزىلىپ، تەتبىقلىنىپ يۈرۈشى قاتارلىقلار كىشىنى ھەقىقەتەن ئويغا سالىدىغان، بولۇپمۇ قۇرئان كەرىم تەرجىمە تارىخىدا كىشىنى ھەقىقەتەن ئەپسۇسلاندۇرىدىغان، ھەتتا ئەپسۇسلىنىش ئازلىق قىلىدىغان مەشئۇم پاجىئەدۇر، خالاس!

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى، 203 - بەت. 
[2] يۇقىرىقى مەنبەدىن. 
[3]مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 640−641 - بەتلەر. 
[4] البيضاوي: أنورا التنزيل وأسرار التأويل، ط دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1/28. 
[5] السعدي: تيسير الكريم الرحمن في تفسير كلام المنان، مؤسسة الرسالة، ط1، ص 39. 
[6] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 640 - بەت.
tags: 2023-04-20
بۇرھان مۇھەممەد
تىل فاشىستلىقى
پەرۋەردىگار
رەب
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (6)
content: 3. تەرجىمىدە «ئى مۇھەممەد» دېمەسلىك تەشەببۇسى ۋە تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش خاھىشى
تەرجىمانىمىز تىلغا ئالغان ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر»دىن بىرىدە قۇرئان كەرىمدە پەيغەمبىرىمىزگە بىۋاسىتە ئەمرى قىلىپ كەلگەن ياكى ئۇنىڭغا كىشىلەرگە يەتكۈزۈشىنى تاپىلاپ ياكى بۇيرۇپ كەلگەن خىتابلارنى ئۆزىنىڭ قانداق تەرجىمە قىلغانلىقىنى ۋە قانداق قىلىشقا قارشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. دەيدۇكى، «ئاللاھ تائالا ‹قۇرئان كەرىم›دە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا: ئى پەيغەمبەر! دەپ سۆز قىلغان. مەسىلەن: ‹يا أيها النبي›، ‹يا أيها الرسول› دېگەنگە ئوخشاش. ئەمما بىرەر قېتىم بولسىمۇ، ئاللاھ تائالا ئۇنى ‹ئى مۇھەممەد!› دەپ چاقىرغان ئەمەس. ئاللاھ تائالا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ھۆرمەتلەپ، ئۇنى پەيغەمبەرلىكتىن ئىبارەت ئەڭ ئېسىل ئۇنۋانى بىلەن چاقىرىپ ‹ئى پەيغەمبەر!› دېگەن تۇرسا، بىز نېمە ئۈچۈن ئۇنى ‹ئى مۇھەممەد!› دەيمىز؟ ھالبۇكى بۇ ئەينى ۋاقىتتىكى مەككە كاپىرلىرىنىڭ چاقىرىشى ئەمەسمۇ؟ چۈنكى ئۆز ۋاقتىدىكى كاپىرلار ھۆرمەتسىزلىك قىلىپ: ‹ئى مۇھەممەد!» دەيتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن بىز بۇ تەرجىمىدە، ‹سەئۇدى ئەرەبىستان دىنىي ئىشلار مىنىستىرلىقى» ۋە ‹سەئۇدى ئەرەبىستان كاتتا ئۆلىمالار ھەيئىتى› تەرىپىدىن ھازىرلىنىپ، ‹پادىشاھ فەھد قۇرئان بېسىش ئاكادېمىيەسى›دە بېسىپ تارقىتىلغان‹التفسير الميسر› (تەپسىرى مۇيەسسەر) دېگەن تەپسىرگە ئاساسلىنىپ: ‹ئى پەيغەمبەر!› دەپ ئېلىشنى لايىق كۆردۇق. مەزكۇر تەپسىرنىڭ مۇقەددىمىسىدە مۇنداق دېيىلگەن: بۇ تەپسىرنى نەشرگە تەييارلىغان مەخسۇس كومىتېت ئىلگىرىكى تەپسىرلەردە كۆپ ئىشلىتىلىپ كەلگەن ‹ ئى مۇھەممەد!» دېگەن سۆزنى ‹ئى پەيغەمبەر!› دەپ ئۆزگەرتتى. پەقەت 11 ئورۇندىلا ئۆز پېتى قالدۇرۇلدى. بۇ مۇشۇ 11 ئورۇندىكى خىتابنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئېتىراپ قىلمايدىغانلارنىڭ سۆزلىرىدىن ھېكايە قىلىنغان خىتابلاردىن بولغانلىقى سەۋەبتىن ئىدى›»[1] .

خوش، تەرجىمانىمىز بۇ يەردە نېمە دەۋاتىدۇ؟ يۇقىرىقى گەپلەر بويىچە قارىساق، تەرجىمانىمىز بۇ يەردە ئالدىنقى قۇرئان تەرجىمىلىرىدە كەلگەن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىنغان جايلارنى «التفسير الميسر» (تەپسىرى مۇيەسسەر) دېگەن ئەسەرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ، ئەسەردە شۇ قاراشنىڭ تاللىنىشىنى توغرا كۆرۈپ شۇ بويىچە بىر تۇتاش «ئى پەيغەمبەر» دەپ ئالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن بىرگە، بۇنى نوقۇل يۇقىرىقى ئەرەب ئاكادېمىكلار گۇرۇپپىسى تۈزگەن «التفسير الميسر» (تەپسىرى مۇيەسسەر) كىتابىنىڭ تاللىشىغىلا ئاساسلانمىغانلىقىنى، بەلكى ئۆزىنىڭ چۈشەنچىسىچە تەرجىمىدە «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىشنىڭ مۇشرىكلارنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېيىشى بىلەن پەرقسىز ئىكەنلىكىنى ئۇرغۇلايدۇ. ئۇ يەنە ئۆزىنىڭ نەزىرىدە «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىشنىڭ ئاللاھ قۇرئاندا تىلغا ئالمىغان خىتاب شەكلىنى ئىلىش جۈملىسىدىن ھېسابلىنىدىغانلىقىنى، بۇنداق ئېلىشنىڭ قۇرئانغا خىلاپ بولۇپلا قالماي، يەنە پەيغەمبەرگە ھۆرمەتسىزلىك، يەنى ئەدەپسىزلىك بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. تەرجىمانىمىز بۇ ئىددىئالىرىنى يەنە مەزكۇر بۇزۇق مېتودلۇق قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ تۇنجى نەشرى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن يازغان ۋە 2021 – يىلى 3 – ئاينىڭ 13 – كۈنى ئۆزىنىڭ «دىن ۋە ھايات» ناملىق تور بېتىدە[2] ، ھەمدە ئۆزىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاسىتىلىرىدە ئېلان قىلغان «پەيغەمبىرىمىزنى ‹ئى مۇھەممەد!› دېيىش ئەدەپسىزلىكتۇر»[3] ناملىق ماقالىسىدە كەڭتاشا ئوتتۇرىغا تاشلىغان بولۇپ، مەزكۇر يازمىسىدا ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ بۇ يازمىسىنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق تەبلىغچىلەردىن، نەزىرىدىكى ئۆلىمالاردىن ھەمدە دىنىي ئەسەر يازىدىغانلاردىن «ئى مۇھەممەد» دېمەسلىكنى ئۆتۈنگەنلىكىنى، گېپىنىڭ نەزەرگە ئېلىنمىغانلىقىدىن ئەپسۇسلانغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ. شۇنداقلا يۇقىرىقى قۇرئان تەرجىمىسىدە تىلغا ئالغان سەۋەبلەرنى كەڭرى يېشىپ ئىزاھلىغاندىن سىرت «ئى مۇھەممەد» دېيىشتەك بۇ خاتالىقنى نە پەقەت ئالدىنقى قۇرئان تەرجىمىلىرى سادىر قىلغان بولماستىن، ھەتتا ئون نەچچە ئەسىرلىك تەپسىرشۇناسلىق تارىخىدا يېزىپ پۈتۈلگەن بارچە مۇپەسسىرلەرنىڭمۇ بۇ خۇسۇستا توغرا قىلمىغانلىقىنى ئەيىبلەپ تەنقىدلەپ چۈشىدۇ. تەرجىمانىمىز شۇنداق دەيدۇ: «پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا بىرەر قېتىممۇ ئۆز ئىسمى بىلەن خىتاب قىلىپ ‹ئى مۇھەممەد!› دېمىگەن، بارچە خىتابلىرىدا‹يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ، يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ› يەنى (ئى پەيغەمبەر!) دەپ خىتاب قىلغان. ئەپسۇسكى، تەپسىر كىتابلىرىدا ۋە قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىدە، پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ‹ئى مۇھەممەد! › دەپ ئاتاش ئومۇملىشىپ كەتكەن بولۇپ، بىزنىڭ ئۇيغۇرچە قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرى ۋە تەپسىرلىرىدىمۇ ‹ئى مۇھەممەد!› دەپ ئېلىنغان».

كۆرۈۋاتقىنىمىزدەك، تەرجىمانىمىز قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمىلىرىدە «ئى مۇھەممەد» دېيىلىشىگە قارشى بولۇپلا قالماي تا بۈگۈنگە قەدەر يېزىلغان مۇجتەھىد ۋە مۇھەققىق مۇپەسسىرلەردىن تارتىپ ئادەتتىكى تەرجىمانلارغىچە بولغان ھەممىنىڭ ئۆز ئەسەرلىرىدە «ئى مۇھەممەد» دەپ بېرىلگەن تەپسىر ۋە تەرجىمىلەردىن بىئارام ئىكەنلىكىنى ئىپادىلىگەن. قىسقىسى، ئاكادېمىك ئەرەبلەرنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەردىن قۇراشتۇرۇپ تۈزۈپ چىققان ئاددىيلاشتۇرۇلغان تەپسىر كىتابىدا، يەنە كېلىپ ئاۋام ئەرەبلەرنىڭ سەۋىيەسىگە ئاتاپ تەييارلىغان تەپسىردىكى مېتودىنى، يەنى قۇرئاندا «ئى مۇھەممەد» دېيىلمىگەچكە، ئۆزلىرىنىڭ قۇرئان كەرىمدىكى كېلىش ئۇسلۇبىغا قاراپ «ئى پەيغەمبەر» دەپ ئېلىشنى تاللىغانلىق تەرجىھىنى تۇتقا قىلىۋېلىپ تۇرۇپ، ھەمدە ئۇلارنىڭ بۇ تەرجىھىنى گويا ئۇلار ئون نەچچە ئەسىر مابەينىدە يېزىلىۋاتقان تەپسىرلەرنى خاتالاشتى دەپ تۇرۇپ شۇنداق قىلىۋاتقاندەك چۈشىنىۋېلىپ، ئۇلارمۇ ئىددىئا قىلمىغان دەلىل ۋە زاكونلارنى ئويدۇرۇپ چىقىدۇ ۋە بۇ «چوڭ خاتالىق»نى بايقىۋالغان تەرزدە ئەرەب ئىلىم ئەھلىلىرىمۇ ئەيىبلەپ ئۈلگۈرمىگەن بىر مەسىلىدە ئەزۋەيلەپ تۇتامسىز ۋە يۈزەكى داۋلىلار بىلەن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئالماسلىق تەشەببۇسىدا بولىدۇ. ھالبۇكى، «تەفسىرى مۇيەسسەر» كىتابىنىڭ تۈزگۈچىلىرىمۇ «ئى مۇھەممەد» دەپ ئالماسلىقنى تەشەببۇس قىلغان ئەمەس. بەلكى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ مەزكۇر تەپسىرىنى تۈزۈشتە پەقەتلا بىر تاللاش، يەنى ئۆزلىرىنىڭ قۇرئاننىڭ خىتاب ئۇسلۇبىغا ماسلىشىشنى ئىختىيار قىلغانلىقى ۋەجىدىن «ئى مۇھەممەد» ئورنىغا كېلىش ئورنىغا قاراپ «ئى پەيغەمبەر» دەپ ئالغانلىقىنى بايان قىلىپ توختايدۇ. تەرجىمانىمىزدەك بۇنى گويا بۇندىن بۇرۇنقى تا ھىجرىيە تۆتىنچى ئەسىردە ئانا تەپسىرلەردىن تەپسىر تەبەرىيدىن تارتىپ بۈگۈنگە يېتىپ كەلگۈچە بولغان تەپسىرلەردە كەچكەن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىزاھلانغان جايلارنى مۇپەسسىرلەر كۆزدىن قاچۇرۇپ خاتا قىلىپ قالغاندەك تۇتۇمدا ئەيىبلەپ، دەلىل توقۇپ، ئەپسۇسلىنىپ ئولتۇرمايدۇ.

ئۇنداقتا بۇ مەسىلىنىڭ ئەسلى ماھىيىتى قانداق؟ ئالدىنقى تەرجىمانلار ئايەتلەرگە «ئى مۇھەممەد» دەپ تەرجىمە بېرىش ئارقىلىق ھەقىقەتەن پەيغەمبىرىمىزگە ھۆرمەتسىزلىك قىلغان، پەيغەمبىرىمىزنى مۇشرىكلارنىڭ چاقىرىشىدەك ئەدەپسىزلەرچە ئىپادە قوللانغانمۇ؟ ئۇلارلا ئەمەس، ھەتتا بۇندىن ئىلگىرىكى مۇپەسسىرلەرمۇ ئايەتلەرگە «ئى مۇھەممەد» دەپ تەپسىر بېرىش ئارقىلىق تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلغاندەك چوڭ خاتالىقنى بايقىماي قالغان، ئادەت قىلىپ كۆنگىنى بويىچە «ئى مۇھەممەد» تەپسىرلەپ كەلگەنمۇ؟ يەنى تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ «چوڭ بايقىشى»نى ھەقىقەتەن بۇندىن بۇرۇنقى مۇپەسسىرلەر كۆزدىن قاچۇرغانمىدى؟ مانا بۇلار بىزنىڭ بۇ تېمىدا يورۇتۇشقا تېگىشلىك مەسىلىلىرىمىزدۇر.

ئالدى بىلەن شۇنى تەكىتلىمەك لازىمكى، ھەرقانداق بىر قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ ساغلام ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقىشى ئالدى بىلەن ئۇنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلانغان ياكى ئاساسلانمىغانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ؟ شۇڭا تەرجىمىدە بىر خاتالىق سادىر بولغان بولسا، بۇ خاتالىق ياكى كەتكۈزۈپ قويۇشنى تارازىلاش ۋە دىياگنوز قويۇشنىڭ ئۆلچىمى يەنە بىر تەرجىمان ياكى تەرجىمانلارنىڭ دىتىغا بېقىپ تەرجىمە قىلىپ بەرگەن بولۇشىغا قاراپ ئەمەس، ئەكسىچە مەزكۇر تەرجىمىنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئاساسلانغان ياكى ئاساسلانمىغانلىقىنى سېلىشتۇرۇپ بېكىتىشتۇر. ئەگەر ئاساسلانغان بولسا، ئۇنداقتا مەسىلىنىڭ تۈگۈنى تەرجىمىدە ئەمەس، بەلكى ئاشۇ تەرجىمىدە ئاساسلانغان مۆتىۋەر تەپسىرلەردە ۋە ئۇ مۆتىۋەر تەپسىرلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن شۇنداق تەپسىرلىگەنلىكىنى ئېنىقلاشقا قاراشلىق بولىدۇ. شۇڭا، بىز بىرىنچى بولۇپ ئىلگىرىكى قۇرئان تەرجىمىلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ بۇندىن ئون نەچچە ئەسىر ئاۋۋال يېزىلغان ئانا تەپسىرلەردىن تارتىپ بۈگۈنگىچە يېتىپ كەلگەن مۇتەئەخخىرىن دەۋرگە ئائىت تەپسىرلەرگىچە، ھەتتا بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان تەپسىرلەرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ «ئى مۇھەممەد» دەپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلغانلىقىنى ۋە بۇ ئىشتا ئۇلارنى ۋە بەرگەن تەپسىرىنى ئەيىبلەشنىڭ ھېچبىر ئاساسى يوقلۇقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈۋېتىشىمىز لازىم. چۈنكى، بۇ مەسىلە ئەڭ دەسلەپ يېزىلغان «تەفسىرى تەبەرىي»گە، بولۇپمۇ كېيىنچە سەنەد ۋە رىۋايەت زەنجىرىلىرى ئاساسىدا تۈپلىنىپ چىققان «تەپسىرى ئىبنى ئابباس»قا تۇتۇشىدىغان، يەنى «ترجمان القرآن (قۇرئان كەرىمنىڭ تىرىك ئىزاھاتى)» دەپ نام ئالغان ساھابىنىڭ «ئى مۇھەممەد» دەپ تۇرۇپ تەپسىرلەپ بېرىشىگە تۇتىشىدىغان بىر مەسىلە. مۇئەييەن ئايەتلەردە مەسىلەن «قل (ئېيتقىنكى)»، «بشر (خۇش خەۋەر بەرگىن)» قاتارلىق ئاللاھتىن پەيغەمبەرگە بۇيرۇق خىتابى بىلەن چۈشكەن ئايەتلەردە، بۇ يەردىكى خىتاب ئوبيېكتىنىڭ ئەڭ ئالدى بىلەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئىكەنلىكىنى يورۇتۇش ئۈچۈن ئۇلار بۇ ئايەتلەرنىڭ تەپسىرىنىڭ، يەنى «قل» «بشر» قاتارلىق ئايەتلەردىكى بۇيرۇق ئوبيېكتىنىڭ شەخسەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى ۋە مەنىسىنىڭ: «قل يا محمد»، دېگەنلىك، يەنى «ئى مۇھەممەد! ئېيتقىنكى،...» ياكى «ئى مۇھەممەد! ئۇلارغا سەن شۇنداق دېگىنكى،...» دېگەنلىك بولىدىغانلىقىنى بايان قىلغان ۋە بۇ ئىزاھاتلار بىلەن ئايەتتىكى بۇيرۇقنىڭ بىرىنچى مۇخاتەبىنىڭ بىۋاسىتە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقا ئەمەسلىكىنى كونكرېتلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. نەتىجىدە ئۇلار تەپسىرلەشنىڭ ۋە مۇددىئانى يورۇتۇشنىڭ ئەڭ يارقىن شەكلىنىڭ خىتاب قىلىنىۋاتقان ئوبيېكتىپنىڭ سۈپىتى ۋە مەنسەپ - مەرتىۋىسىدىن بەكرەك ئىسمىنىڭ كونكرېتلاشتۇرۇلۇشىنىڭ تەرتىپ جەھەتتىن ئەڭ ئۇيغۇن ۋە مۇھىملىقىنى كۆزدە تۇتقان، ھەمدە ئەنە شۇنداق ئىزاھلاشنى ئايەتنى ئوچۇق تەپسىرلەش بابىدىن دەپ قارىغان. ساھابىلەردىن ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ تەپسىر ئۇسلۇبىنى ئۆرنەك قىلىشتىن كەلگەن بۇ خىل تەپسىرلەش شەكلى ئۇندىن كېيىنكى جىمى مۇپەسسىرلەرنىڭ تىلىدا، ئۇلارنىڭ تەپسىرلىرىدە ئاساسىي مېتود قىلىنغان ۋە مۇشۇ خىل تەپسىرلەش يۇقىرىقىدەك ئورۇن ۋە مۇناسىۋەتلىك جايلاردىكى ئىلاھىي خىتابلارنى ئىزاھلاشتا تەپسىر ئۇسۇلى ئىلمىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىزاھات شەكلى بولۇپ داۋاملاشقان. مانا بۇ مەسىلىنىڭ بىرىنچى نۇقتىسى.

ئىككىنچىدىن، بۇ يەردىكى خىتابنىڭ توغرىلىقىغا، ئاللاھنىڭ خىتابىنىڭ مەنىسىنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېيىلىشىگە ھەدىس قۇدسىيلاردىكى: «ئى مۇھەممەد» دېگەن خىتابلاردىن، يەنى ئاللاھنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىسىم بىلەن خىتاب قىلغانلىقى سۆزلەنگەن ھەدىس قۇدسىيلارنى دەلىل كەلتۈرۈشكە ۋە ئۇلارنى مەنبە قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. مەسىلەن ئىمام تىرمىزىي رىۋايەت قىلغان سەھىھ ھەدىستە بىر كۈنى رەسۇلۇللاھ كېچە نامىزى ئەسناسىدا ئېغىر ئۇيقۇ بېسىۋالغانلىقىنى ۋە چۈشىدە رەببىنىڭ ھۇزۇرىدا تۇرغانلىقىنى كۆرگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ ۋە چۈشىنى بايان قىلىۋېتىپ مۇنداق دەيدۇ: «شۇ چاغدا مەن ئەڭ گۈزەل سۈرەتتىكى رەببىمنىڭ ھۇزۇرىدا تۇرۇۋاتقۇدەكمەن. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ ماڭا: ‹ئى مۇھەممەد› دەپ خىتاب قىلدى. مەن: ئى رەببىم، لەببەي، دەپ جاۋاب قايتۇردۇم...» [4] . مەلۇمكى، ھەدىس ئىلمىنىڭ دەلىللىشىگە كۆرە، ھەدىس قۇدسىيمۇ قۇرئانغا ئوخشاش ۋەھيى مەرتىۋىسىدىكى كالامدۇر. ئارىدىكى پەرق بولسا، قۇرئان تىلاۋەت قىلىنىشى ئىبادەت سانىلىدىغان ۋەھيى، ھەدىس قۇدسىي بولسا تىلاۋىتى ئىبادەت سانالمايدىغان، مەزمۇنى ئاللاھقا، سۆز - ئىبارىلىرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا تەۋە ھەدىسلەردۇر. دېمەك، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىزگە ئۆز ئاغزى بىلەن ئاللاھنىڭ ئۆزىنى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىسمى بىلەن چاقىرغانلىقىنى رىۋايەت قىلىپ بېرىۋاتىدۇ. شۇنىڭدەك، بۇنىڭغا يەنە جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى «ئى مۇھەممەد» دەپ تۇرۇپ خىتاب قىلغان، پەيغەمبىرىمىزنى ئىسمى بىلەن خىتاب قىلىپ چاقىرغان ھەدىسلەرنىمۇ دەلىل قىلىشقا بولىدۇ. مەسىلەن، بىر ھەدىستە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام بىلەن تۇرغان ۋاقىتتا ئاسماندىن بىر پەرىشتە چۈشۈپ كەلگەن ۋە پەيغەمبىرىمىزگە: «ئى مۇھەممەد، مېنى ھۇزۇرۇڭغا رەببىڭ ئەۋەتتى. ئۇ سېنى پەرىشتىگە ئايلانغان ئەلچى بولغۇسى بارمىكەن، ياكى بەندە ھالىتىدىكى ئەلچى بولغۇسى بارمىكەن، دەۋاتىدۇ»، دېگەن. بۇ سۆھبەتكە شاھىت بولغان جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام: «ئى مۇھەممەد، رەببىڭگە كەمتەرلىك كۆرسەتكىن!» دېگەن. رەسۇلۇللاھ پەرىشتىگە جاۋاب بېرىپ: «ياق، بەندە ۋە ئەلچى بولۇۋېرەي» دېگەن[5] . دېمەك، ئاللاھنىڭ رەسۇلۇللاھقا قارىتىپ ئېيتقان خىتابىنى ئىزاھلىغاندا «ئاللاھ بۇ ئايەتتە دەيدۇكى، ئى مۇھەممەد...» دەپ تەپسىرلەش تامامەن شەرئىي ئاساسقا ئۇيغۇن بولغان ئىزاھلاش جۈملىسىدىندۇر.

ئۈچىنچىدىن، ئاللاھنىڭ قۇرئاندا «ئى مۇھەممەد» دېمىگەنلىكى ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرگە ئى مۇھەممەد دەپ خىتاب قىلغانلىقى بىلەن تەپسىرلەشنى خاتاغا چىقىرىشقا ئاساس بولالمايدۇ. ئەكسىچە يۇقىرىقى دەلىللەرگە بىنائەن تەپسىرلەردىكى «ئى مۇھەممەد» دېگەن تەپسىرنىڭ ئەسلىي مەنبەسىنىڭ ئالدى بىلەن ساھابىلەردىن ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا تۇتىشىدىغانلىقى (بىز بۇ نۇقتىنى بىرئازدىن كېيىن پاكىتلار بىلەن يورۇتىمىز)، ھەدىس قۇدسىيلاردا بولسا، رەسۇلۇللاھنى ئاللاھنىڭ «ئى مۇھەممەد» دەپ چاقىرغانلىقى قاتارلىق دەلىللەر، ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرگە بىرەر بۇيرۇقنى چۈشۈرگەن ئىبارىسىنى ياكى سۆزىنى تەپسىرلىگەن ۋەياكى تەرجىمە قىلغاندا ئاللاھنىڭ شۇ سۆزدىكى مۇرادى ۋە خىتاب ئوبيېكتىنىڭ شەخسەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى يورۇتۇش يۈزىسىدىن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىپادىلەنسە تامامەن يوللۇق بولىدىغانلىقنى، مەقسەتنى ئەڭ ئوچۇق شەكىلدە يورۇتۇپ بېرىشى نۇقتىسىدىنمۇ بۇنى ئەڭ جايىدا ئىپادىلەش دېگىلى بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بىرىدۇ.

تۆتىنچىدىن، ئاللاھنىڭ قۇرئاندا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھۆرمىتىنى قىلىش ۋە ئۇنىڭ شەنىنى، قەدىر - قىممىتىنى چوڭ كۆرۈش نۇقتىسىدىن «ئى پەيغەمبەر»، «ئى رەسۇل» قاتارلىق ئىپادىلەرنى ئىشلەتكەنلىكىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، ئاللاھنىڭ قۇرئاندىكى بىر قىسىم بۇيرۇق خىتابلىرىنىڭ مۇخاتەبىنى يورۇتۇش ئۈچۈن «ئى مۇھەممەد» دېيىشكە قارشى قوپۇش قۇرئان بىلەن ھەدىس قۇدسىينى زىتلاشتۇرۇۋېلىشتۇر. ئەگەر ئاللاھ قۇرئاندا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىك مەرتىۋىسىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇپ چاقىرغان بولسا، بۇ يەردىن سۈزۈپ ئېلىنىدىغان دەلىل ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرنى چوڭ كۆرىدىغانلىقى، بىزنىڭمۇ ئۇنى چۆڭ كۆرۈپ ھۆرمەت كۆرسىتىشىمىز كېرەكلىكى بولىدۇ. لېكىن تەپسىر ۋە تەرجىمىدە دېيىلىۋاتقان نۇقتا بۇ ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ خىتابىنى ئىزاھلاشتا ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرنى «ئى مۇھەممەد» دەۋاتقانلىقى مەسىلىسىدۇر. بۇ يەردىكى چاقىرغۇچى تەرەپ، يەنى تەپسىرلەردىكى ياكى تەرجىمىلەردىكى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىنغان جايلاردىكى خىتابنىڭ ئىگىسى ئاللاھتۇر. ئاللاھ قۇرئان كەرىمدە پەيغەمبىرىمىزگە قارىتىپ «قل» يەنى «سەن ئۇلارغا مۇنداق دېگىن!» دېگەن خىتابنى قىلغان بولسا، مۇپەسسىر بۇ خىتابنى ئاللاھنىڭ بۇنداق دېگىنى ئەمەلىيەتتە: «ئى مۇھەممەد! سەن ئۇلارغا ئېيتقىنكى،...» دېگەن بولىدۇ، دەپ تەپسىرلىگەن بولسا، شەكسىزكى بۇ يەردىكى «ئى مۇھەممەد»دېگەن خىتابنىڭ ئىگىسى مۇپەسسىر ياكى تەرجىمان بولماستىن، خىتابنى قىلغۇچى ئاللاھتۇر. يەنى مۇپەسسىر بۇ يەردە «ئاللاھ بۇ ئايەتتە ئى مۇھەممەد، سەن مۇنداق - مۇنداق بۇيرۇقلارنى ئۇلارغا يەتكۈزگىن، دەۋاتىدۇ، دېيىش ئارقىلىق «ئى مۇھەممەد» دېگەن سۆزنىڭ ئاللاھنىڭ دەۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتىدۇ. ئاللاھنىڭ ھەدىس قۇدسىيدا ۋە باشقا سەھىھ ھەدىسلەردە پەرىشتىلەرنىڭمۇ پەيغەمبىرىمىزنى ئى مۇھەممەد دېگەنلىكى دەلىللەنگەن ئىكەن، مەزكۇر تەرجىمانىمىز ئەگەر ھەدىسنى ئېتىراپ قىلمايدىغان «قۇرئانچى» زىندىقلاردەك ئويلايدىغان، ئۇلارچە ئۆلچەمدە مەسىلە تەھلىل قىلىدىغان بولمىسىلا (ئەمەلىيەتتە تەرجىمانىمىزنى ئۆز ئىپادىسى بويىچە مەزھەپسىز بولسىمۇ، ئۇنداق تائىپىدىن ئەمەس دەپ بىلىمىز، ئەلۋەتتە)، ئاللاھنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېگەن يېرىنىڭمۇ بارلىقىنى دىققەتكە ئېلىشى ۋە ھەدىس قۇدسىينىڭ روھىنى قۇرئاندىكى ئى پەيغەمبەر دەپ كەلگەن ئايەتنىڭ روھى بىلەن زىتلىشىدىغان ئىددىئانى قىلىشتىن ساقلىنىشى، بۇنداق زىل مەسىلىسىدە ئەتراپلىق ئىزدىنىشى، گەپنى قىلغاندا، يازغاندا يەتتە ئۆلچەپ بىر كېسىشى لازىم. ئەگەر بۇنىمۇ دىققەتكە ئالماي، مۇپەسسىر ياكى تەرجىماننىڭ ئاللاھنىڭ بۇ يەردە «ئېيتقىن» دېگىنى پەيغەمبەرنىڭ ئۈممىتى تۇرۇپ ئۇنىڭغا «ئى مۇھەممەد سەن ئۇلارغا ئېيتقىن» دەپ خىتاب قىلغىنىغا، چاقىرغىنىغا باراۋەر، بۇ مۇپەسسىر ۋە تەرجىمانلارنىڭ پەيغەمبەرنى قۇرئاندىكى چاقىرىشقا خىلاپ ھالدا پەيغەمبىرىمىزنى «ئى مۇھەممەد» دەۋاتقىنى ھېسابلىنىدۇ، دەۋاتقان بولسا، ئۇ چاغدا بۇ يەردىكى كاشىلا مۇپەسسىر ياكى تەرجىماندا ئەمەس، بەلكى مەزكۇر تەرجىمانىمىزنىڭ قايسى گەپنىڭ كىمنىڭ خىتابى ئىكەنلىكىنى ئىلغىماستىن ئالدىراڭغۇلۇق قىلىشىدا، دېمەكتىن باشقا يول يوق. ئۇنداق بولغاندا تەرجىمانىمىزنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېمەسلىك تەشەببۇسى ئىلىمىيلىكتىن يىراق بولغان، ھەمدە جەھلى مۇرەككەبلىككە ياتىدىغان بىر تۈرلۈك جۆيلۈشتىن باشقا نەرسە بولمىغان بولىدۇ.

بەشىنچىدىن، تەپسىرلەردە، شۇنداقلا تەرجىمىلەردە ئاللاھنىڭ خىتابىنىڭ ئوبېيكتىنى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىسىم بىلەن خىتاب قىلىپ ئىزاھلىشى مۇشرىكلارنىڭ چاقىرىشى تۈرىدىكى «ئى مۇھەممەد!» خىتابىدىن پۈتۈنلەي پەرقلىق ئىككى ئىشتۇر. چۈنكى تەرجىمە ۋە تەپسىردە كۆزدە تۇتۇلۇۋاتقان خىتاب ساھىبى ئاللاھتۇر. ئاللاھ خالىسا قۇرئاندىكىدەك «ئى پەيغەمبەر» دەپ ھۆرمىتىنى كۆتۈرۈش ۋە بىزگە تەلىم بېرىش يۈزىسىدىن شۇنداق خىتاب قىلىدۇ. يەنە خالىسا پەيغەمبىرىمىز بىلەن يالغۇز مۇلاقات قىلغان دەملەردە ئۇنى يېقىن كۆرۈپ «ئى مۇھەممەد» دەپ چاقىرىدۇ. ھەر ئىككىسى ئاللاھ ئۈچۈن تامامەن ئۇنىڭ ئىختىيارىدىكى ئىشتۇر. مۇشرىكلارنىڭ خىتابىدىكى ئىنتوناتسىيەدىن تارتىپ چاقىرىش ئۇسۇلىغىچە پۈتۈنلەي قوپاللىق ۋە ئەدەپسىزلىك ئورۇن تۇتقان بولۇپ، ئاللاھنىڭ ئى مۇھەممەد دېيىشى ئايرىم مەسىلە. مۇشرىكنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېيىشى ئايرىم مەسىلە. يەنە كېلىپ سەھىھ ھەدىسلەردە پەيغەمبىرىمىز بەزى ساھابىلىرىگە ئۆگىتىپ قويغان دۇئاسىدا «ئى مۇھەممەد» دەپ نىدا قىلىدىغان مەزمۇنلاردىن تەلىم بەرگەن. مەسىلەن بۇ ھەقتىكى دۇئادا مۇنداق دېيىلگەن: «اللهم إني أسألُك و أتوجَّه إليك بنبيِّك محمدٌ ، نبيُّ الرحمةِ ، يا محمدُ إني توجهتُ بك إلى ربِّي في حاجتي هذه لِتُقضى لي ، اللهمَّ فشفِّعْه في»[6] . ئىلمىي مەسىلىلەردە بۇنچىلىكمۇ ئاددىي تەھلىلگە تۇتۇنۇپ كۆرمەستىن، دەلىللەرنى ئەتراپلىق تەكشۈرۈپ تەھقىقلىمەستىن ئاللاھنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېگەنلىكىنى ئىپادىلەۋاتقان مۇپەسسىرلەرنىڭ، ھەمدە ئۇلارغا ئاساسلىنىپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلىۋاتقان تەرجىمانلارنىڭ ئىلمىي ئۇسلۇبىنى خاتاغا چىقىرىش، مەسىلىنىڭ نۇقتىئىنەزەرىنى بىر - بىرىگە ئالاقىسىز نۇقتىدىن خالىغانچە باغلاپ، خالىغانچە زىتلاشتۇرۇش قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئايەتتىكى كونتېكىستنىڭ دەل ئورنىنى جايلاپ چۈشەنمەسلىكتىن، يىغىپ ئېيتقاندا، مەسىلىگە ئىنتايىن يۈزەكىچە قاراشتىن ۋە ناتوغرا مۇئامىلە قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

ئالتىنچىدىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ھەرقانداق مۇسۇلماننىڭ «ئى مۇھەممەد» دەپ خىتاب قىلىشنىڭ پەيغەمبەر دەۋرىدىن باشلاپ چەكلەنگەنلىكى سابىت ۋە ئېنىق مەسىلە. سۈرە ھۇجۇراتتا كەلگەن ۋە «پەيغەمبەرنى ئاراڭلاردىكى بىرەرسىنى چاقىرغان ئۇسۇلدا چاقىرماڭلار» دېگەن ئايەت چۈشكەندىن بۇيان، يەنى سائادەت دەۋرىدىن تارتىپ تاكى بۈگۈنگە قەدەر ھېچبىر مۇسۇلمان كۈلتۈرىدە، مۇسۇلمان جەمئىيەتتە پەيغەمبەرنى «ئى مۇھەممەد» دەپ خىتاب قىلىش ھادىسىسى مەۋجۇت ئەمەس. جۈملىدىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئېغىز تىلى ياكى ئەدەبىي تىلىدا بولسۇن بۇنداق بىر خىتاب شەكلى يوق. ئالىم - ئۆلىما تۈگۈل ئاددىي ئاۋامغىچە ھېچكىم رەسۇلۇللاھنى «ئى مۇھەممەد!» دەپ ئاتاپ سالمايدۇ. بۇ ۋەجىدىنمۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ئاللاھ ياكى جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېيىشى ئايرىم مەسىلە. مۇشرىكلارغا ئوخشاش خىتاب قىلىش مەسىلىسى ئايرىم مەسىلە. بۇ نۇقتا ئېنىق تۇرسىمۇ ئۆزىدىن ئاۋۋالقى قۇرئان تەرجىمىلىرىنى ئىشلىگۈچىلەرنىمۇ، ئۆتەپ - تېشىپ مۇپەسسىرلەرنىمۇ چىشلەپ تارتىپ ئۇلارنىڭ بەرگەن تەپسىر ۋە تەرجىمىلىرىنى مۇشرىكلارنىڭ چاقىرىش ئۇسلۇبىنى ئىشلەتكەنلىك بىلەن ئەيىبلەش ئوپئوچۇق ئۆكتەملىك ۋە بىمەنىلەرچە قۇسۇر ئىزدەشكى زورۇقۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

يەتتىنچىدىن، مۇپەسسىرلەرنىڭ ۋە قۇرئان تەرجىمانلىرىنىڭ «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىزاھلىشىنى يولسىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن سۈرە ھۇجۇراتنى دەلىل قىلىۋېلىشلار مەسىلىنى تېگى - تەكتىدىن چۈشەنمەي ئۆكتەملىك قىلىش بولۇپلا قالماي، يەنە مۇناسىۋەتسىز بىر ئايەتنى دەلىل قىلىش خاھىشىدىن باشقا ئىش ئەمەس. چۈنكى ئايەت ئۆز دەۋرىدىكى مۇئمىنلەرگىمۇ، ھەمدە بىز مۇئمىنلەرگىمۇ پەيغەمبەرنىڭ ئىسمىنى ئادەتتىكى كىشىلەرنى ئاتىغاندەك ئاتىماسلىقنى تەشەببۇس قىلىۋاتىدۇ. تەپسىر ۋە تەرجىمىدە بولسا «ئى مۇھەممەد» دېگەن چاقىرىش ئارقىلىق بىزگە ئاللاھنىڭ تىلىدىن بايان قىلىش شەكلى بىلەن ئىپادىلەپ ئاللاھنىڭ مۇرادىدىن خەۋەر بېرىۋاتىدۇ. تەپسىر ۋە تەرجىمانلار ئاللاھ ئى مۇھەممەد، سەن مۇنداق - مۇنداق قىلغىن دەپ يوليورۇق كۆرسىتىۋاتمايدۇ. شۇنداق ئىكەن، ئۆزىچىلا چىقىپ تەپسىر كىتابلاردا ۋە بۇرۇنقى قۇرئان تەرجىمىلىرىدە «ئى مۇھەممەد» دېيىلىشى ئاللاھنىڭ سۈرە ھۇجراتتىكى ئايەتكە خىلاپلىق قىلغانلىق بولىدۇ، مۇشرىكلارنىڭ قوپال ۋە سەت چاقىرىشىغا ئوخشاش ئەدەپسىزلىك بولىدۇ، دەۋېلىش ئىشنى ئەسلىي ماھىيىتىدىن بۇراش، يوق بىر ئىشنى ئويدۇرۇپ چىقىپ مەسىلە پەيدا قىلىش، مۇنداقچە ئېيتقاندا، قاملاشمسىمۇ تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈشكە زورۇقۇشتىن باشقا ئىش بولمايدۇ.

سەككىزىنچىدىن، مۇپەسسىرلەرنىڭ يۇقىرىقىدەك پەيغەمبەرگە قىلىنغان خىتابنى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئېلىشى پەيغەمبەرلىك مەرتىۋىسىنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقىلارغا يۆتكەش، ياكى ياساپ چىقىلغان بىرىگە دېيىلىۋاتقانغا ئىشارەت بولۇش ئېھتىماللىقىغا يول قويماسلىق، بولۇپمۇ، ۋەھيىنىڭ رەسۇلۇللاھقا ئەمەس، ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا چۈشكەنلىكىنى دەۋا قىلىدىغان بىر تۈركۈم شىيئەلەرنىڭمۇ ئىددىئالىرىغا يوچۇق بەرمەسلىك، قىسقىسى، قۇرئاننى ھەمدە ئۇنىڭدىكى ۋەھيى ھەقىقەتلىرىنى، ئىلاھىي يوليورۇق، كۆرسەتمە ۋە ئۈگۈتلەرنى يەتكۈزۈشكە بۇيرۇپ كەلگەن سۆزلەرنىڭ مۇخاتەبىنىڭ شەخسەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقىسىغا يۆتكەشكە قىلچە ئاساس يوقلۇقىنى ئۇرغۇلاش، ئايەت نازىل بولغۇچى شەخسىيەتنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقا ھەرقانداق بىر شەخس بولۇش ئېھتىماللىقىنى پۈتۈنلەي رەت قىلىش تۇتۇمىنى بەلگىلەشتە ئەھمىيىتى زوردۇر. بۇ ۋەجىدىنمۇ مۇپەسسىرنىڭ ۋەزىپىسى قۇرئاندىكى «(يا أيها النبي) ئى پەيغەمبەر»، «(يا أيها الرسول) ئى ئەلچى» دەپ كەلگەن ئايەتلەرنىڭ پەيغەمبەرنىڭ مەرتىۋىسىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئىسمىنى ئاتىمىغانلىقىنى ئىزاھلاش بىلەن بىرگە، ئەلچى ياكى پەيغەمبەر دەپ خىتاب قىلىنغۇچى زاتنىڭ پەقەت ۋە پەقەت «مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام» ئىكەنلىكىنى ئوچۇقلاشتۇر، شۇنداقلا قۇرئاندىكى شەخسكە خىتاب شەكلىدە كەلگەن بۇيرۇق پېئىللىرىنى ۋە بۇيرۇق پېئىللىرىدىكى مۇخاتەبنىڭ كىملىكىنى يورۇتۇش ھەمدە بۇ كىملىك ئىگىسىنىڭ بىۋاسىتە مۇھەممەد ئىسىملىك شەخسىيەتنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى يورۇتۇشتۇر. مۇپەسسىرلەر بۇ نۇقتىدىن مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرنى «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىزاھلىغان بولسا، مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەرنىڭ بۇ خىل ئىزاھاتىغا ئاساسلىنىپ قۇرئان كەرىم تەرجىمە قىلغۇچىلارمۇ مۇناسىۋەتلىك يېرىدە تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن ھالدا «ئى مۇھەممەد» دەپ تەرجىمە قىلغان بولسا، بۇ ئۇلارنىڭ مۇشرىكلارنىڭ چاقىرىقىغا ئوخشاش قۇرئانغا خىلاپ ھالدا تەرجىمە قىلغانلىقى بولماستىن قۇرئان تەپسىرىگە ئۇيغۇن رەۋىشتە تەرجىمە قىلغانلىقى ھېسابلىنىدۇ. دېمەك تەپسىرمۇ ساغلام، تەرجىمىمۇ شەك - شۈبھىسىز ساغلام تەرجىمە بولۇپ، ئەكسىچە چىقىۋاتقان كاشىلا بۇ نۇقتىلارنى دىققەتكە ئالمىغان، بەلكى تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش تەرزىدە يۈزەكى تەھلىلگە بېقىنىپ تەپسىر كىتابلارنىمۇ، قۇرئان تەرجىمىلىرىنىمۇ ئەيىبلىگەن، ئاساسسىزلا تەنقىدلەپ چۈشكەن تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ خۇسۇستىكى چولتا تەپەككۇرىدا، يۈزەكى چۈشەنچىسىدە ۋە تۇتامسىز ئىددىئالىرىدىدۇر. بۇنىڭدىنمۇ تەرجىمانىمىزنىڭ نەقەدەر يەڭگىلتەكلىكىنى، ساغلام ئاساسقا ئىگە ئىلمىي مېتودقا رىئايە قىلىش ئورنىغا ئاتالمىش ئۆزگىچىلىك نامى ئاستىدا سەپسەتەۋى بۇزۇق مېتودنى بازارغا سالغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ.

توققۇزىنچىدىن، يۇقىرىقى مۇئەييەنلەشتۈرمىلەرگە ئاساسەن، تەرجىمانىمىز گويا «چوڭ بايقاش»تەك چاغلاپ چويلىدا توختىمايدىغان زاكونلارنى دەۋا قىلغان بولسىمۇ، ئاقىۋەت تۇتامى يوق ئىددىئالىرى بويىچە قىلغان تەرجىمىسى «تەفسىرى مۇيەسسەر»گىلا چۈشىدىغان، ئەمما ھەقىقىي مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەرنىڭ تەپسىرىگە ئۇدۇل كەلمەيدىغان بىر ئۇسلۇبنى، بىر بۆلۈك ئاكادېمىك ئەرەب شەيخلەرنىڭ ھېسسىي تاللىشىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇۋالغان ۋە قىلغان تەرجىمىسىنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇنلىشىش دەرىجىسىنى تۆۋەنلىشىگە رول ئوينىغان. ئەكسىچە ئىلگىرىكى مۇھەممەد سالىھ ۋە تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ قىلغان تەرجىمىلىرىدە بىز تەكىتلەۋاتقان ساغلاملىق ۋە ئىلمىي مېتود تولىمۇ جايىغا چۈشۈرۈلگەن. بۇ تەرجىمىلەردە «النبي»، «الرسول) دەپ كەلگەن جايلارغا قانداقلا جۈملە ياكى كونتېكىست ئىچىدە كەلسۇن دەل چۈشىدىغان مەنىسى بويىچە «پەيغەمبەر» دەپ ئالغان. «يا أيها النبي»، «يا أيها الرسول» دەپ كەلگەن جايلارغا بولسا، «ئى پەيغەمبەر» دەپ ئالغان ۋە ئوچۇق ئىبارە كەلمىگەن جايلارنى، مەسىلەن، «قل»، «بشر» قاتارلىقلارغا ئوخشاش خىتاب مەزمۇنىغا ئىگە، ھەمدە بارچە ئەرەبچە تەپسىرلەردە «قل يا محمد» دەپ تۇرۇپ تەپسىر بېرىلگەن جايلارغا كەلگەندە، ئۇشبۇ تەپسىرلەرگە ئۇيغۇنلىشىش يۈزىسىدىن «(ئى مۇھەممەد) ئېيتقىنكى»، ياكى بولمىسا «(ئى مۇھەممەد)....دېگىن»، دېگەنگە ئوخشاش تىرناق ئىچىگە بېرىپ تەرجىمە قىلغان. بۇ جەھەتتىنمۇ ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن بولغانلىقى، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ بۇزۇق مېتودقا ئاساسلانغان بۇ تەرجىمىسىنىڭ بولسا، ناھايىتى «تەفسىر مۇيەسسەر»دەك ئاددىي ئاۋامغا ئاتاپ تۈزۈپ چىقىلغان كىتابقا ئاساسلىنىش ھەۋىسى نەتىجىسىدە ئۆز ئىددىئاسىدا مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە دېگەندەك ئۇيغۇنلىشىپ كەتمىگەنلىكى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئاقىۋەت تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش ئالدىنقىلارنىڭ خاتاسىنى تۈزەش، كەمچىلىكلىرىنى تولۇقلاش دەپ تۇرۇپ قىلىپ يۈرگەن ئىشىدا مەغلۇپ بولغانلىقى، قىلغان ئىشىنىڭ «چاپىقىنى ئالىمەن دەپ قارىغۇ قىلىپ قويۇش»تىن ھالقىمىغان ئىش بولغانلىقى مۇئەييەنلىشىدۇ.

ئونىنچىدىن، تەرجىمانىمىز يەنە يۇقىرىقى «ئى مۇھەممەد» دېيىشكە بولمايدىغانلىق ئىددىئاسىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە «ئاللاھ قۇرئاندا ئى مۇھەممەد، دەپ چاقىرىپ باقمىغان، شۇڭا بىزنىڭ ئاللاھ قۇرئاندا دەپ باقمىغان چاقىرىشنى دېمەسلىكىمىز لازىم» دېگەن مەنتىقىنى ئىجاد قىلىپ چىقىدۇ. دەرۋەقە، بۇ مەنتىقىنىڭ دەلىل جەھەتتىكى ئاساسسىزلىقىنى ۋە مەسىلىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلمىغانلىقتىن دېيىلگەنلىكىنى يۇقىرىدا دەلىللەپ ئۆتۈلگەن ھەدىس قۇدسىيغا دائىر بايانلاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. لېكىن مەسىلە بۇنىڭلىق بىلەن تۈگىمەيدۇ. تەرجىمانىمىز «ئى مۇھەممەد» دېمەسلىك خۇسۇسىنى تىلغا ئالغاندىن كېيىنلا «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىنىڭ تۆتىنچى نومۇرلۇق قىسمىدا يۇقىرىقى مەنتىقىگە دائىر يەنە بىر خۇسۇسنى تىلغا ئالىدۇ. ئۇنىڭدا ئاللاھتائالانىڭ ھېچبىر ئايەتتە مۇئمىنلەرنى «ئى مۇئمىنلەر» دەپ خىتاب قىلغانغا ئوخشاش كاپىرلارنىمۇ «ئى كاپىرلار» دەپ باقمىغانلىقىنى، پەقەت ئىككى ئورۇندىن بىرىدە پەيغەمبەرگە: سەن كاپىرلارغا «ئى كاپىرلار» دەپ... ئېيتقىن، تەرزىدە خىتاب قىلغان بولسا، يەنە بىر ئورۇندا ئاخىرەت كۈنىدىكى بىر ۋەزىيەت بايان قىلىنغان ئايەتتە كاپىرلارغا «ئى كاپىرلار» دەپ باشلانغان تەرىقىدە خىتاب قىلغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ ۋە بۇ خۇسۇسنى مۇنداق يورۇتىدۇ: «ئاللاھ تائالا نېمە ئۈچۈن بۇ دۇنيادا مۇسۇلمانلارغا ‹ئى ئىمان ئېيتقانلار!› دەپ نىدا قىلغاندەك، كاپىرلارغىمۇ ‹ئى كاپىرلار!› دەپ نىدا قىلمىغان؟ چۈنكى كاپىرلارنىڭ ئاللاھ تائالانىڭ بىۋاسىتە نىدا ياكى چاقىرىق قىلىشىغا سالاھىيىتى توشمايدۇ. چۈنكى ئۇلار ئەقلىنى ئىشقا سالمايدىغان، نەپسى - ھەۋىسىگە ئەگىشىدىغان، ھەقىقەتنى ئىزدەشنى خالىمايدىغان ئەقىلسىز مەخلۇقلاردۇر. شۇڭا ئاللاھ تائالا ئۇلارغا بۇ دۇنيادا مۇنداق چاقىرىق قىلمىغان. ئەمما ھەقىقەتنىڭ ساداسىغا قۇلاق سېلىپ، ۋىجدانىنىڭ ئاۋازىنى تىڭشاپ رەببىنى تونۇغان مۇئمىنلەرگە شۇنداق نىدا قىلغان»[7] .

تەرجىمانىمىز ئىلگىرى سۈرۈۋاتقىنىدەك، دەرۋەقە ئاللاھنىڭ يۇقىرىقى ئىككى تۈرلۈك نۇقتىدىن باشقا جايلاردا «ئى كاپىرلار» دەپ تۇرۇپ خىتاب قىلىپ باقمىغان. لېكىن بىز تەرجىمە قىلغاندا، ياكى تەپسىرلىگەندە ئۇنداق خىتاب يوق جايلارغىمۇ «ئى كاپىرلار!» دەپ تۇرۇپ خۇددى «ئى مۇھەممەد» سۆزىگە تەرجىمە قىلىشقا بولامدۇ، دېگەندە، تەرجىمانىمىزنىڭ مەنتىقىسى بويىچە ئۇنداق تەرجىمە قىلىشقا بولماسلىقى بەرھەق. چۈنكى ئۇنىڭ قائىدىسىدە «ئاللاھ ئى مۇھەممەد دەپ بىرەر ئايەتتە خىتاب قىلمىغاندىكىن تەرجىمە ۋە تەپسىردە ئى مۇھەممەد دېيىش خاتا»دۇر. ئۇنداقتا، ئاللاھ كاپىرلارنى مۇخاتىبى قىلىپ «ئى كاپىرلار» دېمىگەن ئىكەن، تەرجىمىدىمۇ بىرەر ئايەتكە مەزمۇن نۇقتىسىدىن تەپسىر بېرىپ «ئى كاپىرلار» خىتابىنى قوشۇپ قويۇشمۇ ئەلۋەتتە خاتا بولۇشى كېرەك بولىدۇ. لېكىن تەرجىمانىمىز «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا ئىلگىرى سۈرگەن بۇ قائىدىنى تەتبىقلىغاندا بۇزىدۇ. ئۆزى دەۋاتقان قائىدىگە ئۆزى ئەمەل قىلمايدۇ. مەسىلەن، تۆۋەندىكى ئايەتلەر ۋە تەرجىمىسىگە دىققەت قىلايلى!

﴿كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِٱللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَٰتًا فَأَحْيَـٰكُمْ ۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ٢٨﴾ «(ئى كاپىرلار!) ئاللاھنى قانداقمۇ ئىنكار قىلىسىلەر؟ جانسىز ئىدىڭلار، ئۇ سىلەرگە ھايات بەردى، كېيىن جېنىڭلارنى ئالىدۇ، ئاندىن كېيىن تىرىلدۈرىدۇ، ئاندىن كېيىن ئۇنىڭ دەرگاھىغا قايتۇرۇلىسىلەر». (سۈرە بەقەرە، 28 - ئايەت).
﴿ذَٰلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكَـٰفِرِينَ عَذَابَ ٱلنَّارِ١٤﴾ «(ئى كاپىرلار! بۇ دۇنيادا) سىلەر (مۇشۇنداق ئازابنى) تېتىڭلار. شەكسىزكى، كاپىرلارغا (ئاخىرەتتە) دوزاخ ئازابى بار». (سۈرە ئەنفال، 14 - ئايەت). ﴿وَمَا لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ ۙ وَٱلرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا۟ بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثَـٰقَكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ٨﴾ «(ئى كاپىرلار!) پەيغەمبەر سىلەرنى رەببىڭلارغا ئىمان ئېيتىشقا چاقىرىۋاتقان، ئاللاھ سىلەردىن چىن ئەھدە ئالغان تۇرسا، سىلەر نېمىشقا ئاللاھقا ئىمان ئېيتمايسىلەر؟ ئەگەر سىلەر ئىمان ئېيتماقچى بولساڭلار (ئۇنىڭغا ئالدىراڭلار)». (سۈرە ھەدىد، 8 - ئايەت).
﴿كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِٱلدِّينِ٩﴾ «(ئى كاپىرلار!) ئەمەلىيەت ھەرگىز سىلەر گۇمان قىلغاندەك ئەمەس، بەلكى سىلەر ئاخىرەتنى ئىنكار قىلىۋاتىسىلەر». (سۈرە ئىنفىتار، 9 - ئايەت).
ھەيھات، ھەيھات!!! ئەمدى بۇلارنى نېمىمۇ دېگۈلۈك!؟ تەرجىمانىمىز ئايەت مەزمۇنىدىن چىقىرىشقا بولىدىغان «ئى مۇھەممەد» سۆزىنى تىرناق ئىچىگە ئېلىپ تەرجىمە قىلىنىشنى سۆكىدۇ ۋە بۇنى ئاللاھ قۇرئاندا چاقىرمىغان چاقىرىشنى قىلغانلىق بىلەن ئەيىبلەيدۇ. تەنقىدلەپ يازمىلار پۈتىدۇ. ئەمما ئۆزى ئېنىق قىلىپ ئىككى ئورۇندىكى مۇستەسنالىقتىن سىرت ئومۇمەن قۇرئان كەرىمدە ئاللاھ «ئى كاپىرلار!» دەپ خىتاب قىلمىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. تەتبىقلاشقا كەلگەندە بولسا، ئاللاھنىڭ خىتابى شەكلىدە «(ئى كاپىرلار)...» دەپ تۇرۇپ ئاللاھ چاقىرمىغان بىر ئۇسلۇبتا ئاللاھنىڭ تىلىدا خىتاب شەكلىدە تەرجىمە قىلىدۇ. ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى تىرناق ئىچىگە بېرىپ «ئى مۇھەممەد» دېيىلگەنلىكىنى تەنقىدلىگەن ۋە بۇنى ئاللاھ قۇرئاندا قىلىپ باقمىغان چاقىرىشنى قىلغانلىق ھېسابلىغان بۇ تەرجىمانىمىز، «ئى كاپىرلار» دەپ تەرجىمە قىلىش ئىشىدا يۇقىرىقى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسىدە ئۆزىنىڭ قائىدىسىگە ئۆزى ئەمەل قىلمايدۇ. ئاللاھ بىرەر ئايەتتە كاپىرلارنى مۇخاتەب ئالمىغان ۋە «ئى كاپىرلار» دەپ خىتاب قىلمىغان دەيدۇ - يۇ، ئايەت تەرجىمىلىرىدە ئاللاھ ئى كاپىرلار دەپ ئوچۇق ئىبارە سۈرمىگەن تۇرۇقلۇق ئۇ يەرگە «(ئى كاپىرلار)» دېگەن ئاللاھتىن كەلگەنلىكى مەلۇملۇق بىر خىتابنى تەرجىمە سۈپىتىدە كەلتۈرىدۇ. «ئى مۇھەممەد» دەپ تەرجىمە قىلىشقا كەلگەندە ئىشلەتكەن قائىدە، «ئى كاپىرلار» دەپ تەرجىمە قىلىشقا كەلگەندە ئىشلىمەي قالىدۇ. مانا بۇ ئۇچىغا چىققان تۇتامسىزلىق، تۇتۇرۇقسىزلىق، ئۆزى دەۋاتقان ئىلمىي قائىدىنى قوش ئۆلچەم ئاساسىدا چەيلىگەنلىك بولماي نېمە؟

ئون بىرىنچىدىن، شەرئىي پىرىنسىپ دەيدۇكى: «ما ثبت في السنة الصحيحة حجة كالقرآن» يەنى، سۈننەتى شەرىفتە ئىسپاتلانغان پاكىت قۇرئاندا ئىسپاتلانغان پاكىت بىلەن ئوخشاش. بىز سۈننەتى شەرىفتە ئاللاھنىڭ رەسۇلۇللاھنى «ئى مۇھەممەد!» دەپ خىتاب قىلغانلىقىنى كۆردۇق. جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ تالاي ھەدىسلەردە پەيغەمبىرىمىزگە «ئى مۇھەممەد» دەپ خىتاب قىلغانلىقىنى كۆرۈپ ئۆتتۇق. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پەيغەمبىرىمىزنى ئادەتتىكى بىرىنى چاقىرغاندەك چاقىرىش ۋە خىتاب قىلىشنىڭ يەر يۈزىدىكى بىزلەرگە قارىتىلغانلىقىنى، مۇشرىكلارنىڭ كۆزگە ئىلمىغان تەرىقىدىكى خىتاب قىلىشىنىڭ چەكلەنگەنلىكىنى، مەسىلىنىڭ چاقىرىشنىڭ ئۆزىدە ئەمەس، بەلكى چاقىرىشنىڭ خاراكتېرىدە ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ ئۆتتۇق. دېمەك، ئاللاھنىڭ ئى مۇھەممەد دېيىشىنىڭ، شۇنداقلا جىبرىئىل ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئى مۇھەممەد» دېگەنلىكىنىڭ شەرئىي دەلىلى سەھىھ ھەدىسلەر بىلەن ئىسپاتلانغان ئىكەن، ئايەتنىڭ تەپسىرلىرىدە، ئىزاھاتلىرىدا ئاللاھنىڭ خىتاب ۋە چاقىرىش مەزمۇنلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئايەتلەرنى «ئى مۇھەممەد!» دەپ ئىزاھلاش تامامەن توغرا بولغان تەپسىر ھەمدە تەرجىمىدۇر. چۈنكى ئايەتنى «ئى مۇھەممەد» دەپ تەپسىرلەۋاتقان مۇپەسسىر بولسۇن، ياكى تەرجىمان بولسۇن، كونتېكستتا بۇ سۆزنى ئۆزىنىڭ چاقىرىشى سۈپىتىدە ئىشلەتمەيۋاتىدۇ، بەلكى مەزكۇر بۇيرۇق ۋە يوليورۇق مەزمۇن قىلغان ئايەتلىرىدە ئاللاھنىڭ شۇنداق خىتاب قىلغانلىقىدىن خەۋەر بېرىۋاتىدۇ. ئاللاھنىڭ شۇنداق خىتاب قىلغانلىقى ئىسپاتلانغان بىر مەسىلىدە، ئىلاھىي خىتابنىڭ ئوبيېكتى بولغان رەسۇلۇللاھنى ئاللاھ «ئى مۇھەممەد» دەپ خىتاب قىلىۋاتىدۇ، دېگەن ئۇچۇرنى بېرىپ تەپسىرلەش تامامەن شەرئىي دەلىلگە ئاساسلانغان ۋە توغرا بولغان تەپسىرلەش يولىدۇر. شۇنداقلا بۇ خىل تەپسىرگە ئاساسلانغان ھالدا تەرجىمە قىلىشمۇ تامامەن توغرا ۋە شەرئىي ئاساسقا ئىگە ئىزاھات جۈملىسىدىندۇر.

ئون ئىككىنچىدىن، «ئى مۇھەممەد»، دەپ تەپسىرلەش شەرئىي ئاساسقا ئىگە بولۇپلا قالماي يەنە تەپسىر ئىلمى نۇقتىسىدىن سەلەف سالىھلارنىڭ تەپسىرلەش ئۇسۇلى بولۇپ، ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن باشلاپ، نۇرغۇنلىغان تابىئىنلارنىڭ ئايەتلەرنى تەپسىرلىگەندە «ئى مۇھەممەد»، دەپ تەپسىرلىگەنلىكى ھەققىدىكى نەقىللەر بۇنىڭ كۈچلۈك ئاساسلىرىدىندۇر. ئۆرنەك سۈپتىدە تۆۋەندىكى مىساللار بۇنىڭ دەلىلى:

حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ , ثنا مِنْجَابُ بْنُ الْحَارِثِ , ثنا بِشْرُ بْنُ عُمَارَةَ , عَنْ أَبِي رَوْقٍ , عَنِ الضَّحَّاكِ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , قَوْلَهُ: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا} [الأنعام: 90] قَالَ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَى مَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ أَجْرًا[8] .
عن الحسن البصري -من طريق مبارك بن فضالة- قال: أنزل الله على نبيه ﷺ: ﴿فلا تكونن من الممترين﴾. قال الحسن: يقول: يا محمد، لا تكن في شكٍّ[9] .
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ، ثنا أَبُو الْجُمَاهِرِ، ثنا سَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَوْلُهُ: وَإِنْ تَعْجَبْ يَا مُحَمَّدٌ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ[10] .
قَرَأْتُ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ , ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ , ثنا مُحَمَّدُ بْنُ مُزَاحِمٍ , ثنا بُكَيْرُ بْنُ مَعْرُوفٍ , عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ , قَوْلَهُ: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ} [المائدة: 67] يَقُولُ يَا مُحَمَّدُ[11] .
أَخْبَرَنَا أَبُو يَزِيدَ الْقَرَاطِيسِيُّ , فِيمَا كَتَبَ إِلَيَّ , ثنا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ , قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ بْنِ أَسْلَمَ , يَقُولُ فِي قَوْلِ اللَّهِ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ} [البقرة: 16] الْآيَةَ: يَا مُحَمَّدُ {فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ} [الأنعام: 90] , وَلَا تَقْتَدِ بِهَؤُلَاءِ[12] .
يۇقىرىقى نەقلىي مەنبەلەردە ساھابىدىن باشلاپ تابىئىن ۋە تابىئۇتتابىئىينلارغىچە بولغان سەلەف سالىھلارنىڭ ئايەتلەرنى ئىزاھلاشتا، ئاللاھنىڭ خىتابىنى ئوچۇقلاش يۈزىسىدىن «ئى مۇھەممەد» دېگەن تەپسىر بىلەن ئىپادىلىگەنلىكىنى، «ئى مۇھەممەد» دەپ چاقىرىق ئىپادىسىنى ئىشلىتىشتە بىرەر مەسىلە كۆرۈلمىگەنلىكىنى كۆرىمىز. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز بولسا، ئۆزىگە ئۆرنەك قىلىۋالغان «تەفسىرى مۇيەسسەر»نىڭ تاللىشىغا ئەگىشىشتىن كېيىنكى غەيرى رەسمىي ھاياجىنىغا بېرىلىپ ھەم شەرئىي ئاساسقا ئىگە، ھەمدە سەلەف سالىھلاردىن كەلگەن تەپسىر ئەنئەنىسىنى نەزەرگە ئىلمىغان ۋە تەپسىر ۋە تەرجىمە ئەسەرلەردە ئىپادىلەنگەن «ئى مۇھەممەد» دەپ ئىزاھلىنىشىدىغان ئەپسۇسلانغانلىقىنى، بۇنداق تەپسىرلەشنىڭ پەيغەمبەرگە ئەدەبسىزلىك، شۇنداقلا مۇشرىكلارغا ئوخشاش ئاتىغانلىق دەۋالغان.

خۇلاسىلىگەندە، تەرجىمانىمىزنىڭ «ئۆزگىچەلىكلەر» قىسمىدا كەلتۈرگەن «ئى مۇھەممەد» مەسىلىسىدە سېپى ئۆزىدىن تۇتامسىزلىق قىلغانلىقىنى، قىلچە ئىلمىيلىكى بولمىغان بىر قۇرۇق ئىدداغا ئاساسلانغانلىقىنى، يۈزەكى ۋە چەك باسمايدىغان داۋلىلار ئارقىلىق ئۆز گېپىنى گەپ ئەتمەكچى بولغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. نەتىجىدە تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ مەيلى مەسىلىنىڭ ئىلمىي تەرىپى بولسۇن، مەيلى دەلىل كەلتۈرۈش جەھەتتىكى كەلتۈرگەن قائىدە، زاكونلىرىدا بولسۇن، توغرا بولغان ئىلمىي مېتودتىن نەقەدەر يوقسۇزلۇقىنى، قىلالمىسىمۇ نەزەرىيە جەھەتتىن بىلىشكە تېگىشلىك ئەقەللىي ۋە ئاساسى قائىدىلەرنىمۇ توغرا تەتبىقلىيالمايدىغانلىقىنى ئىپادىلەپ بەرگەن بولۇپ، بىز تىلغا ئېلىپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن نۇقتىلارغا ئاساسەن تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر تۇتۇمىنىڭ شەرئىي ئىلىمغا زىت بولۇپلا قالماي، يەنە سەلەف سالىھلاردىن تارتىپ ئەنئەنىلەشكەن ئىلمى مېتودقىمۇ خىلاپ يول تۇتقانلىقىنى، ئاتايىن تېرىپ - تۆشەپ ئەكەلگەن دەلىل ۋە داۋلىلىرىنىڭ، زاكون ۋە ئاساسلىرىنىڭ ئورۇنسىزلىقىنى، «ئۆزگىچىلىك»، «مېتود» دەۋاتقان بۇ ئىددىئالىرىنىڭ «چاپىقىنى ئالىمەن دەپ كۆزنى قارىغۇ قىلىش» ۋە «تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش»تىن باشقا ئىش ئەمەسلىكىنى كۆرۈۋلالايمىز.

---
نەقىل مەنبەلىرى:
[1] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 642 - بەت.
[2] تېما ئۇلانمىسى: https://dinhayat.com/maqale-4e3715ca716bb2f6362e
[3] تېما ئۇلانمىسى: https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=5069553119742177&id=100000626182017&mibextid=Nif5oz
[4] أخرجه الترمذي (3235). وصححه الألباني في صحيح الترمذي أيضا.
[5] أخرجه أحمد (7160). وقال أحمد شاكر: إسناده صحيح. وقال الألباني في السلسلة الصحيحة: إسناده صحيح على شرط مسلم.
[6] أخرجه الترمذي (3578)، وصححه الألباني في صحيح الجامع.
[7] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 642 - بەت.
[8] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 4/1340.
[9] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 4/1374.
[10] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 7/2221.
[11] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 4/1172.
[12] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، . مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1. مكة مكرمة-رباض، 4/1340
tags: 2023-04-25
بۇرھان مۇھەممەد
ئى مۇھەممەد
ۋەھيى
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (7)
content: 4. سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقانلىق ئىددىئاسىدىكى سەلەفسىزلىك
تەرجىمانىمىز تىلغا ئالغان ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەردىن بىرى ئۇنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەر كاتېگورىيەسىگە تىزغان ۋە مۇپەسسىرلەر تەبىرىدىكى «آيات الصفات» تۈركۈمىدىن ھېسابلانغان ئايەتلەرگە بەرگەن تەرجىمىسى مەسىلىسىدۇر. تەرجىمانىمىز بۇ مەسىلىدە ئۆزىنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەر بابىدىن سانىلىدىغان ئاللاھىنىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرى خۇسۇسىدا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ يولىنى تۇتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە ئۆرنەك سۈپىتىدە ئاللاھنىڭ ئەرشكە ئىستەۋا قىلغانلىقى ھەققىدىكى ئايەتنى مىسال قىلىپ كەلتۈرىدۇ. تەرجىمانىمىز بۇ ھەقتىكى بايانىدا شۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىنى ۋە مۇتەشابىھ (مەنىسى ئېنىق ئەمەس) ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولى بويىچە ئىش كۆردۇق. بۇ ماۋزۇدا ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئەگەشتۇق. مەسىلەن: ئاللاھ تائالا توغرۇلۇق كەلگەن ‹اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ›[1] دېگەن ئايەتنى ‹ئەرشكە ئۆرلىدى› دەپ تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆردۇق...» [2].

تەرجىمانىمىز يۇقىرىقى ئىددىئاسىدا سۈپەت ئايەتلىرىنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف سالىھلارنىڭ يولى بويىچە ئىش تۇتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە ئىستەۋا ئايىتىنى ئۆرنەك قىلىپ كۆرسىتىدۇ. تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ ئىددىئاسىنىڭ تەرجىمىلەردە قانداق تەتبىقلانغانلىقىغا ئۆتۈشتىن ئاۋۋال ئالدى بىلەن سەلەف سالىھلارنىڭ سۈپەت ئايەتلىرىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى كۆرۈپ ئۆتەيلى. دەرۋەقە، سۈپەت ئايەتلىرىنى ئەگەر مۇتەشابىھ ئايەتلەر جۈملىسىدىن دەپ قارىغان ۋاقىتتا (چۈنكى سۈپەتلەر ھەققىدىكى ئايەتلەرنى مۇتەشابىھ ئايەتلەر قاتارىدىن ئەمەس دەيدىغان ئالىملارمۇ بار)، بۇ تۈردىكى ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتىن ئاۋۋال سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ ھەقتىكى تۇتۇمىنى يۈزەكىلىكتىن خالىي رەۋىشتە ئەتراپلىق بىلىش، ئۇلارنىڭ تەپسىرلەشتە تۇتقان يولىنى تەھقىقلاش، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ مەزكۇر ئايەتلەرنى چۈشىنىش ۋە تەپسىرلەشتىكى مىزان - پىرىنسىپلىرىنى دىققەتكە ئالغان ئاساستا تەرجىمە قىلىش زۆرۈر. ساھە ئەھلىگە مەلۇم بولغاندەك، كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ خۇسۇستىكى تۇتۇمى مۇتەشابىھ ئايەتلەر بولمىش سۈپەت ئايەتلىرىنى تەۋىل قىلىش ياكى تەپسىر قىلىپ ئىزاھلاش ئەمەس، بەلكى ئايەتنى قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە تەستىقلاش، ئىمان كەلتۈرۈش، مەنە - مەفھۇمىنى، مەقسەت - مۇرادىنى، مەزمۇن - مۇددىئاسىنى بولسا جانابى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىشتۇر. مانا بۇ مۇپەسسىرلەر تىلىدا «التفويض» دەپ ئاتالغان تەفۋىز قىلىش، يەنى ئىزاھاتى ۋە تەپسىرىنى ئاللاھنىڭ ئۆزىگە تاپشۇرۇپ، «ئامەننا (ئىمان كەلتۈردۇق)» دېيىش تۇتۇمىدۇر. بۇ خۇسۇسنى مۇھەققىق مۇپەسسىرلەردىن ئىمام سۇيۇتىي ئۆزىنىڭ مۆتىۋەر ئەسەرلىرىدىن بىرى بولغان «ئەلئىتقان» ناملىق كىتابىدا بايان قىلىپ مۇنداق دېگەن: «كۆپچىلىك ئەھلى سۈننەت ۋەلجەمائەنىڭ − بۇلار قاتارىدا سەلەف سالىھلار ھەمدە ئەھلى ھەدىس ئېقىمىدىكىلەرمۇ بار − سۈپەت ئايەتلىرىگە تۇتقان مەيدانى بۇ ھەقتە كەلگەن ئايەتلەرگە ئىشىنىش، ئەمما ئايەتلەردىن كۆزدە تۇتۇلغان مەقسەت - مۇرادنى ئاللاھقا تاپشۇرۇش بىلەن كۇپايىلىنىش، شۇنداقلا بىز بۇ ئايەتلەرگە مەجاز مەنىلىرىدىن خالىي بولغان ھەقىقىي مەنىلىرى بويىچە تەپسىر بەرمەيمىز، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئاللاھنى مەزكۇر سۈپەتلەرنىڭ زاھىرى مەنىسىدىن پاك دەپ بىلىمىز، دېيىشتۇر»[3]. مۇھەققىق مۇھەددىس ۋە مۇپەسسىرلەردىن شەيخۇلئىسلام ئىبنى كەسىر مۇنداق دەيدۇ: «سەلەف سالىھلارنىڭ، جۈملىدىن ئىمام مالىك، ئەۋزائىي، سەۋرىي، لەيس ئىبنى سەئد، ئىمام شافىئىي، ئىمام ئەھمەد، ئىسھاق ئىبنى راھەۋىيە قاتارلىقلارنىڭ، شۇنىڭدەك ئۆتمۈشتە ۋە بۈگۈندە مۇسۇلمانلارغا باشلامچىلىق رولىنى ئۆتىگۈچى ئىماملارنىڭ بۇ تۈردىكى ئايەتلەرگە تۇتۇپ كەلگەن يولى ئايەت قانداق چۈشكەن بولسا، شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش، سۈپەتلەرگە كەيپىيات يۈكلىمەسلىك، ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرىنى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپەتلىرىگە ئوخشىتىۋالماسلىق، ھەمدە ئىنكار قىلىپ يوققا چىقىرىپمۇۋەتمەسلىكتۇر. بۇ تۈردىكى ئايەتلەرنىڭ «مۇشەببىھەلەر (ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرىنى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپەتلىرىگە ئوخشىتىۋېلىش تەرەپدارلىقىدىكىلەر)» دەمال كاللىغا كەلتۈرۈۋالىدىغان زاھىرى مەنىلىرى ئاللاھقا ئىشلىتىلمەيدۇ. چۈنكى، ئاللاھ مەخلۇقاتلىرىنىڭ ھېچقايسىسىغا ئوخشىمايدۇ. «ئاللاھنىڭ ھېچبىر ئوخشىشى يوقتۇر. ھالبۇكى ئاللاھ ھەممىنى ئاڭلاپ تۇرغۇچى، كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر[4] »[5].

مۇھەققىق ئالىم ئىمام زەھەبىي ئېيتىدۇ: «بىزنىڭ بۇ خۇسۇستا دەيدىغىنىمىز: ئىقرار قىلىش، ئايەت قانداق بولسا شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش ۋە مەنىسىنى پاك ۋە مۇنەززەھ بولغان راستچىل بايان قىلغۇچىسى (ئاللاھقا) غا ھاۋالە قىلىشتۇر». ھافىز ئىبنى رەجەب ھەنبەلىي مۇنداق دەيدۇ: «سەلەف سالىھلار بۇ تۈردىكى ئايەت - ھەدىسلەرنى قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىشكە، ئوشۇق - تۆشۈك سۆز قىستۇرماسلىققا، كېمەيتىۋەتمەسلىككە، مەفھۇمى مۈشكۈل كەلگەن، ئەقىل ئىدراك قىلىپ بولالمايدىغان جايلارنى ئۇنىڭ ھەقىقىي بىلگۈچىسى بولغان ئاللاھقا ھاۋالە قىلىش كېرەكلىكىگە بىردەك ئىتتىپاق كەلدى»[6]. ئىمام نەۋەۋىي مۇنداق دەيدۇ: «كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ، شۇنداقلا بىر قىسىم كالام ئۆلىمالىرىنىڭ بۇ خۇسۇستىكى مەزھىپى قۇرئان ۋە سۈننەتتە كەلگەن سۈپەتلەرنىڭ ئاللاھنىڭ ئۆزىگە لايىق رەۋىشتىكى بەرھەق سۈپەتلىرى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش، بۇ سۈپەتلەردىن بىزنىڭ ھەققىمىزدە (تىلىمىزدا) ئومۇملىشىپ كەتكەن زاھىرى مەنىلىرى كۆزدە تۇتۇلمايدىغانلىقىغا ئىشىنىش ھەمدە ئاللاھتائالانى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپەتلىرىدىن پاك دەپ بىلگەن ۋە ئۇنى مەخلۇقاتلارنىڭ يارالغانلىق ئالامەتلىرى بولغان ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش، ھەرىكەت ۋە باشقا ئالامەتلەردىن مۇنەززەھ دەپ ئەقىدە قىلىش، ئەمما ئۇنىڭ تەۋىل - ئىزاھاتلىرى توغرۇلۇق ئېغىز ئاچماسلىقتۇر»[7].

كۆپچىلىك سەلەف سالھىلارنىڭ سۈپەت ئايەتلىرى ھەققىدىكى تۇتۇمى توغرىسىدا توختالغان شەيخۇلئىسلام ئىبنى تەيمىييە مۇنداق دەيدۇ: «سەلەفلەرنىڭ ئەقىدىدە تۇتۇپ كەلگەن يولى: ئاللاھتائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىگە ئىشىنىشتۇر. بۇ شۇنداق سۈپەتلەركى، جانابى ئاللاھ نازىل قىلغان كىتابى ئارقىلىق، ياكى بولمىسا ئەۋەتكەن پەيغەمبىرىنىڭ تىلى ئارقىلىق ئۆزىنى بۇ سۈپەتلەر بىلەن تەرىپلىگەن. مەزكۇر سۈپەتلەرنى شاخلىتىپ ئاۋۇتۇشقىمۇ، كېمەيتىپ ئازلىتىشقىمۇ بولمايدۇ. ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىشكە، تەپسىرلەپ ئىزاھلاشقا، سۈپەت ئايەتلىرىنىڭ زاھىرىغا مۇخالىپ كېلىدىغان تەۋىلگە تۇتۇنۇشقىمۇ بولمايدۇ. سۈپەتلەرنى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپەتلىرىگە، يوقتىن بار بولغان مەۋجۇداتلارنىڭ بەلگە - ئالامەتلىرىگە ئوخشىتىشقا بولمايدۇ. ئەكسىچە قانداق يېتىپ كەلگەن بولسا شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش، ئايەتنىڭ تەپسىرىگە دائىر ئىلىمنى ئۇنى نازىل قىلىپ چۈشۈرگۈچىسى (ئاللاھ) گە، مەنىسىنىڭ نېمىلىكىنى بولسا ئۇنى سۆزلىگەن زات (ئاللاھ) قا ھاۋالە قىلىشتۇر»[8]. ئاز بىرقىسىم سەلەف ۋە كۆپچىلىك خەلەف ئالىملىرىنىڭ سۈپەت ئايەتلىرى ھەققىدىكى تۇتۇمى بولسا، ئىمام بەيھەقىي، ئىمام سۇيۇتىي ۋە ئىمام نەۋەۋىي قاتارلىق ئالىملار كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك: «تەۋھىدكە زىت كەلمەيدىغان ۋە جانابى ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇقىغا لايىق رەۋىشتە، تىل ئىستېمالىغا ئۇيغۇن، كونتېكىستتىكى كېلىش ئورنىنى دىققەتكە ئالغان ھالدا تەۋىل قىلىشتۇر»[9]. چۈنكى، ئىمام ئىبنى ھەجەر ئەسقەلانىي مۇئەييەنلەشتۈرگەندەك خەلەفنىڭ تەۋىل يولىنى تۇتۇشىمۇ بەلگىلىك ئاساسقا ئىگە[10]. بىزنىڭ نۆۋەتتىكى تۇتۇمىمىز نە سەلەفچىلىك، نە خەلەفچىلىك تەرىپىدىن ئېتىراز قىلىش ئەمەس. قىلىنغان تەفسىر ياكى تەرجىمە ئەھلى سۈننەت دائىرىسىدىكى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇنلاشقانلا بولسا، شۇ دائىرىدىكى قايسى مەزھەپ ياكى ئېقىمنىڭ ئەقىدىۋى تۇتۇمىنى مەركەز قىلىپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلىش تەرجىماننىڭ ئىلمىي تاللىشىدۇر. لېكىن بۇ تاللاش پۇت تىرەپ تۇرالمايدىغان ياكى ساغلام بولمىغان ۋەياكى ئىددىئاسىغا لايىقلىشالماستىن بۇزۇق مېتود، بۇزۇق تەرجىمىنى بازارغا سېلىۋاتقان بولسا، مانا بۇ بىزنىڭ تەنقىد تارازىمىزنى ئىشقا كىرىشتۈرۈشكە تۈرتكە بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن بىزنىڭ دىققەت نۇقتىمىز تەرجىمان سۆز ئىشلەتكەندە مەيلى خەلەف ياكى سەلەف نۇقتىسىدىن تەرجىمە قىلىشنى تاللىغان بولسۇن، ئۆز ئىددىئاسىدا، ئىلمىي تۇتۇمى ۋە دەۋاسىدا قانچىلىك ساغلاملىقىنى، ئىددىئاسىغا لايىقلىشىشتا قانچىلىك تۇتارلىق بولالىغانلىقىنى، تەناقۇزلۇقتىن، ئۆزىگە ئۆزى زىت يول تۇتۇشتەك تۇتامسىزلىقنى سادىر قىلغان ياكى قىلمىغانلىقى قاتارلىقلارنى ئىلمىي تارازىدا مۇئەييەنلەشتۈرۈشتۇر.

يۇقىرىقىلارغا بىنائەن، كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ سۈپەت ئايەتلىرى ھەققىدىكى تۇتۇمىنى تۆۋەندىكىچە مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇ:

سۈپەتلەرنىڭ بەرھەق ئىكەنلىكى، ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلى بايان قىلغان بويىچە بۇ سۈپەتلەرنىڭ ھېچبىرىنى ئىنكار قىلماستىن ئاللاھقا ئىسپاتلاش كېرەكلىكى.
سۈپەتلەرنى ئاللاھقا ئىسپاتلاش بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەزكۇر سۈپەتلەرنىڭ زاھىرى مەنىسى بويىچە چۈشىنىۋېلىپ ئەقىدە قىلماسلىق لازىملىقى.
سۈپەتلەرنى لۇغەت مەنىسىنىڭ زاھىرى بويىچە چۈشىنىۋېلىشتىن ساقلىنىش كېرەكلىكى.
سۈپەتلەردىن ھېچبىرىدە ئاللاھ بىلەن مەخلۇقاتلار ئارىسىدا ئوخشاشلىق بارلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلىۋالماسلىق، زامان ۋە ماكان چەكلىمىسىدىكى ماددىي مەۋجۇتلۇقلاردىكى ھەرىكەت، تۇرغۇنلۇق، يۆتكىلىش قاتارلىق جىسىمغا دائىر سۈپەتلەردىن ئاللاھنى پاك دەپ ئەقىدە قىلىش لازىملىقى.
ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرىدىن يارالغان مەۋجۇدادتىكى ئورگان، ئەزا، ھەجىم، ئېغىرلىق ياكى رەڭ ۋەياكى ھەرقانداق بىر ماددىيلىققا ياتىدىغان ھادىسەۋىلىككە دائىر ئالامەت ۋە بەلگىلەر بىلەن سۈپەتلەشكە بولمايدىغانلىقى.
يۇقىرىقى نۇقتىلارغا ئاساسەن سۈپەت ئايەتلىرىنىڭ مەنىسىنى قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە تىلاۋەت قىلىپ ئۆتۈپ كېتىش، مەنىسى، مەزمۇنى، ھەتتا تەرجىمىسىدىمۇ ئەسلىي مەتىندە قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە ئۆتۈپ كېتىش، ئىزاھات ياكى تەپسىر بەرمەسلىك پوزىتسىيەسىنى مۇھاپىزەت قىلىش لازىملىقى.
بۇ نۇقتىلارنى نەزەرگە ئالغان ۋاقتىمىزدا تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر تەرجىمىسىدە ئىددىئا قىلغان «ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىنى ۋە مۇتەشابىھ (مەنىسى ئېنىق ئەمەس) ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولى بويىچە ئىش كۆردۇق» دېگەن سۆزى سېپى ئۆزىدىن پارادوكس بولۇپ، ئايەتلەرنى زاھىرى ۋە لۇغەت مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىشنىڭ ئۆزىلا سەلەف سالىھلارنىڭ تۇتقان يولىغا زىت يول تۇتۇش ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى، تەرجىمە بېرىشنىڭ ئۆزىلا تەپسىرلەش ۋە ئىزاھلاش بابىدىندۇر. سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ خۇسۇستا تۇتقان يولى ئايەتلەرنى چۈشىنىش ۋە تەپسىرلەشكە ئۇرۇنۇش ئەمەس، بەلكى سۈپەتلەرنى بەرھەق دەپ تەستىقلاش ۋە ھەرقانداق بىر ئىزاھات ياكى مەنە ئېيتىشتىن ساقلىنىش ۋە مەنە ئېيتىشقا توغرا كەلگەندە «ۋەللاھۇئەئلەم (توغرىسىنى ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلىدۇ)» دېيىش قاتارلىقلاردۇر. سەلەفلەرنىڭ سۈپەت ئايەتلىرىگە ھەرقانداق بىر مەنە ئېيتىشتىن ساقلىنىش، تەپسىر ياكى ئىزاھلاشقا تۇتۇنماسلىق ئىكەنلىكىنى تابىئى تابىئىينلاردىن بىرى بولغان مەشھۇر ئالىم سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە: «فتفسيره تلاوته والسكوت عليه»[11]، «فتفسيره قراءته»[12]، دېگەن ئىككى سۆز ئارقىلىق خۇلاسىلەپ بەرگەن. شۇڭا كۆپچىلىك سەلەفلەرنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تۇتقان يولى ئۇنى تەفسىرلەش ياكى مەنە بېرىش ئەمەس، قانداق كەلگەن بولسا، شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىشتۇر. ھالبۇكى، تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ بۇ تەرجىمىسىدە غەيىب، فىتنە، جىزيە قاتارلىق مۇھكەم ئايەتلەردىكى ئاتالغۇ ۋە سۆزلۈكلەرنى شۇ پېتى ئالغان ۋە ئاتايىن ئاستىغا ئىزاھات يېزىپ چۈشەندۈرۈپ كەتكەنۇ، مۇتەشابىھ ئايەتلەرنىڭ بىرىگىمۇ ئەستايىدىل ئىزاھات بېرىپ قويۇشنى، تەرجىمە ۋە تەپسىر بېرىشكە توغرا كېلىپ شۇنداق تەرجىمە بېرىلگەن بولسىمۇ، سەلەفنىڭ يولى بويىچە بۇ ئايەتلەرنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنىڭ ئاللاھقا ئايان ئىكەنلىكىنى دېيىشتەك بىرەر تۇتۇمنىمۇ ئىپادىلىمىگەن. ئەكسىچە بەرگەن تەرجىمىلەردە ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن شۇ پېتى كۆچۈرۈش، شۇلارنىڭ تەرجىمىسىنى ئەينەن ئېلىپ قويۇشقا ياتىدىغان تۇتۇملارنى ئىپادىلىگەن. مەسىلەن، بىز مىسال تەرىقىسىدە قولىمىزدىكى ئۈچ تەرجىمىنى بىر - بىرىگە قىياس قىلىپ كۆرەيلى:

بىرىنچى مىسال: فەتىھ سۈرىسىنىڭ 10 – ئايىتىدىكى «يد الله فوق أيديهم» ئايىتىگە بېرىلگەن تەرجىمىلەر: − شۈبھىسىزكى، (ئى مۇھەممەد! ھۇدەيبىيەدە) ساڭا (رىزۋان) بەيئىتىنى قىلغانلار (ھەقىقەتتە) ئاللاھقا بەيئەت قىلغان بولىدۇ، ئاللاھنىڭ قولى ئۇلارنىڭ قولىنىڭ ئۈستىدىدۇر (يەنى ئاللاھ ئۇلارنىڭ قىلغان بەيئىتىنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر، ئاللاھ ئۇلارنى بەيئەت قىلغانلىقى ئۈچۈن مۇكاپاتلايدۇ)، كىمكى ئەھدىنى بۇزىدىكەن، ئەھدىنى بۇزغانلىقىنىڭ زىيىنى ئۇنىڭ ئۆزىگە بولىدۇ، ئاللاھ بىلەن قىلغان ئەھدىسىگە ۋاپا قىلغانلارغا ئاللاھ بۈيۈك ئەجىر ئاتا قىلىدۇ. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى. − شۈبھىسىزكى، (ئى مۇھەممەد! ھۇدەيبىيەدە) ساڭا بەيئەت قىلغانلار ئەمەلىيەتتە ئاللاھقا بەيئەت قىلغان بولىدۇ. ئاللاھنىڭ قولى (يەنى قۇدرىتى) ئۇلارنىڭ قولىنىڭ ئۈستىدىدۇر، كىمكى ئەھدىنى بۇزىدىكەن، ئەھدىنى بۇزغانلىقىنىڭ زىيىنى ئۇنىڭ ئۆزىگە بولىدۇ، ئاللاھ بىلەن قەسەم قىلغان، ئەھدىسىگە ۋاپا قىلغانلارغا ئاللاھ بۈيۈك ئەجىر ئاتا قىلىدۇ. − ھەيئەت تەرجىمىسى. − شەكسىزكى، (ئى پەيغەمبەر! ھۇدەيبىيەدە) ساڭا بەيئەت قىلغانلار ئەمەلىيەتتە ئاللاھقا بەيئەت قىلغان بولىدۇ، ئاللاھنىڭ قولى ئۇلارنىڭ قوللىرىنىڭ ئۈستىدىدۇر، كىمكى ئەھدىنى بۇزىدىكەن، ئۇنى بۇزغانلىقىنىڭ زىيىنى پەقەت ئۇلارنىڭ ئۆزىگە بولىدۇ. ئاللاھقا بەرگەن ۋەدىسىگە ئەمەل قىلغانلارغا ئاللاھ بۈيۈك ئەجىر ئاتا قىلىدۇ. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى.

ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە مۇئەللىپلىرى ئۆزلىرىنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە رىئايە قىلىپ قۇرئاننى چۈشىنىشلىك قىلىشقا ئەھمىيەت بەرگەنلىكلىرى، تەرجىمىدە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە رىئايە قىلغانلىقنى ئېيتقانلىقلىرى يۈزىسىدىن ھەر ئىككى تەرجىمىنىڭ ئاللاھنىڭ قولى ئىبارىسىدىن كۆزدە تۇتۇلغان مەقسەتنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى تىرناق ئىچى ئىزاھات ئارقىلىق تەپسىرلىگەنلىكىنى كۆرىمىز. بىرىنچى تەرجىمىدە ئاللاھنىڭ قولىنىڭ ئۇلارنىڭ قوللىرىنىڭ ئۈستىدە ئىكەنلىكىنى ئېيتىشتىن مەقسەتنىڭ ئايەتتە بەيئەت قىلىپ قول بەرگەنلەرنىڭ ئەھدىسىنىڭ ئاللاھنىڭ نازارىتى ئاستىدا ئىكەنلىكىنى، ئەھدىنى بۇزغۇچىلارنىڭ ياخشى ئاقىۋەت كۆرمەيدىغانلىقىدىن ئىبارەت سىگنالنى يورۇتۇش ئىكەنلىكىنى ئوقۇرمەنگە يورۇتۇشقا تىرىشقان. ئىككىنچى تەرجىمىدە بولسا، ئۆزىنىڭ ئەسلىدىن داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ «يەد»، يەنى قول ئىبارىسىدىن كۆزدە تۇتۇلماقچى بولغان «قۇدرەت» مەنىلىرىنى ئاساس قىلىشتەك تەرجىمە يۆنىلىشىدە تۇتارلىق بولغانلىقىنى، گەرچە دەل سۆزنى ئىشلىتەلمىگەن بولسىمۇ، نەتىجىدە «ئاللاھنىڭ قولى ئۇلارنىڭ قوللىرىنىڭ ئۈستىدە» دېگەن ئىبارىدىكى مەقسەتنىڭ ئاللاھنىڭ قۇدرىتى، يەنى نۇسرەت ۋە ھىمايىسىنىڭ بەيئەت قىلغانلار تەرەپتە ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەش بولغانلىقىنى كۆرىمىز. شۇڭا مەلۇم مەنىدىن ھەر ئىككى تەرجىمىنى ئۆزلىرىنىڭ مەۋقەسى ئاساسىدا تۇتارلىق بولغان دېيىشكە بولىدۇ. شۇڭا ھەر ئىككى تەرجىمىنىڭ تۇتۇمى مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن. شۇنداقتىمۇ ئىلمىي تەرجىھ بابىدىن ئۈچىنچى بىر تەرجىماننىڭ يۇقىرىقى تەرجىمىلەرنى مۇۋاپىق كۆرمەسلىكى، ئورنىغا يەنە پەرقلىق تەپسىر بەرگەن مۇپەسسىرلەرنىڭ تۇتۇمى بويىچە يول تۇتۇشنى مۇۋاپىق كۆرۈشى تامامەن يوللۇق بىر ئىش. مەسىلەن، تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپكە ئوخشاش بىرى چىقىپ بۇ ھەقتە مەخسۇس ئىلاۋە يېزىپ، ئۆزىنى ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى تۈزەتكۈچى ۋە ئالدىنقىلارنىڭ خاتاسىنى ئوڭشىغۇچى سۈپىتىدە مەيدانغا چىقسا، دەلىللىك پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويسا تامامەن بولىدۇ. ھەتتا ئۆزىنى چاغلىماي ئالدىنقى تەرجىمىلەرگە قول شىلتىغۇدەك سالاھىيەت بارلىقىنى ئىددىئا قىلدىمۇ دەيلى، بىراق تەرجىمانىمىزغا ئوخشاش يۇقىرىقىدەك ئىددىئانى قىلىپ تۇرۇپ ئەمەلىي تەرجىمىگە كەلگەندە ئالدىنقىدىن پەرقسىز تەرجىمە قىلىپ قويۇشى، يەنى سەلەفلەر ئىككىنچى بىر تىلغا تەرجىمە قىلىش تۈگۈل ئەرەبچىنى يەنە بىر ئەرەبچە سۆز ياكى بايان بىلەن تەپسىرلەشنىمۇ رەت قىلىدىغان تۇتۇمدا بولۇشىغا قارىماي، ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن پەرقلەنگۈسىز تەرجىمە قىلىپ كېتىۋېرىش كۆچۈرۈشتىن پەرقى يوق بىر قىلمىشتۇر. ئۆز تەرجىمىسىنىڭ پەرقلىق ۋە ئۆزگىچە ئىكەنلىكىنى داۋراڭ سېلىپ تۇرۇپ، يەنى، ئۆزىنى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە مەنە بېرىشتە سەلەف سالىھلار يولىنى تاللىغۇچى كۆرسىتىپ تۇرۇپ ئالدىنقى تەرجىمانلارنىڭ لەۋزى تەرجىمىسىنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ ئېلىشى ئىلمىي جەھەتتىن تۇتامسىزلىق سادىر قىلىش، ئىددىئا باشقا، ئەمەلىيەت باشقا ئىش قىلىشتۇر. ئەخلاقىي جەھەتتىن بولسا، بۇ بىر تەرجىمە ئالىقاپلىقىدىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. ئالدىنقى تەرجىمىنى كۆچۈرگەندىمۇ ئېھتىيات بىلەن ئىش تۇتماستىن، زاھىرى تەرجىمىسىنىلا ئېلىپ ئارىسىدىكى تىرناق ئىچى ئىزاھاتنى تاشلاپ قويۇشى، يەنى ئۇدۇل تەرجىمە قىلىنغاندا ئاللاھنىڭ مەزكۇر سۈپىتىنى جىسىمانىي ئەزاغا، ھۈجەيرە توقۇلمىلاردىن تۈزۈلگەن، كونىلارنىڭ تەبىرى بويىچە گۆش بىلەن ياغدىن پۈتكەن ماددىي ئورگانغا ئوخشاش چۈشىنىلىپ قېلىش ئېھتىماللىقى بار بولغان بىر تەرجىمىنى يالاڭ ھالدا كەلتۈرۈپ قويۇشى، غەيىب، فىتنە قاتارلىق مۇھكەم ئايەتلەردە كەلگەن، ئەمما ئىزاھات بەرمىسىمۇ ئوقۇرمەنگە مەلۇملۇق بولغان ئۇقۇملارغا ئاتايىن نومۇر قويۇپ ئىزاھات بەرگەنچىلىك ئەھمىيەتنى مەزكۇر مۇتەشابىھ دائىرىسىدىكى ئايەتلەرگە كۆرسەتمەسلىكى تەرجىمانىمىزنىڭ سەلەف سالىھلارنىڭ سۈپەت ئايەتلىرىگە قانداق ئىنچىكىلىك بىلەن مۇئامىلە قىلدىغانلىقىدىن، تەپسىرلىگەندە قانداق پوزىتسىيە تۇتىدىغانلىقىدىنمۇ بىخەۋەر ئىكەنلىكىنى، يەنى بۇ ساھەدە ئىلمى ۋە چۈشەنچىسىنىڭ خاملىقىنى كۆرۈپ يېتىشكە يېتەرلىكتۇر. مەسىلەن، سەلەف يولىغا ئۇيغۇن تەپسىر قىلغۇچى مۇپەسسىرلەردىن ئىمام بەغەۋىي يۇقىرىقى ئايەتنىڭ مەنىسىنى ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ بەرگەن تەپسىرىنى نەقىل كەلتۈرىدۇ ۋە مەزكۇر ئايەتتىكى «يەدۇللاھ» دېگەنلىكنىڭ ئەسلىدە «ئاللاھ ئۇلارغا ۋەدە قىلغان ياخشىلىقلاردا ۋاپا قىلىدۇ، يەنى ئەمەلىيلەشتۈرىدۇ» مەنىسىدە بولىدىغانلىقى بىلەن تەپسىرلەيدۇ[13]. ئىمام تەبەرىي ئايەتنىڭ ئىككى خىل تەپسىرى بارلىقىنى تىلغا ئېلىپ بىرىنچى مەنىسىنىڭ «پەيغەمبەرگە بەيئەت قىلغانلىقنىڭ ئاللاھقا بەيئەت قىلىش ھېسابلىنىدىغانلىقىنى ئىپادىلەش» ئىكەنلىكىنى، يەنە بىر مەنىسىنىڭ بولسا، «ئاللاھنىڭ ھەمدىمى، ياردىمى ئۇلار تەرەپتە بولىدىغانلىقىنى» بىلدۈرۈش ئۈچۈن شۇنداق ئىبارە ئىشلىتىلگەنلىكىنى قەيت قىلىدۇ[14]. سەلەف سالىھلار يولىغا ئۇيغۇن تەپسىر قىلغۇچى مۆتىۋەر مۇپەسسىرلەردىن ئىمام ئىبنى كەسىر يۇقىرىقى ئايەتكە دائىر نەقلىي دەلىللەرنى كەلتۈرۈشتىن بۇرۇن ئايەتنى زاھىرى مەنىسى بويىچە چۈشەنمەيدىغانلىق تۇتۇمىنى ئىپادىلەپ: «ئاللاھنىڭ قولى ئۇلارنىڭ قوللىرىنىڭ ئۈستىدە دېگەنلىك، ئاللاھ بۇ بەيئەتكە ھازىر ۋە نازىر بولۇپ، ئەھدى قىلغۇچىلارنىڭ ئېيتقانلىرىغا سامىي بولۇپ تۇرۇۋاتىدۇ، ھەمدە ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئاشكارا جاكارلاۋاتقانلىرىغا قوشۇپ دىللىرىدىكىنىمۇ بىلىدۇ، دېگەنلىكتۇر» دەپ تەپسىر بېرىدۇ. قىسقىسى، سەلەف سالىھلارنىڭ يولى سۈپەت ئايەتلىرىنى تەشبىھ ۋە تەمسىلگە بۇراشتىن، كەيپىيات ۋە مەنە بىلەن ئىزاھلاشتىن يىراق تۇرغان ھالدا چۈشىنىش ۋە سۆزلەرنىڭ زاھىرى مەنىلىرىنىڭ مەقسەت قىلىنمايدىغانلىقىنى ئەقىدە قىلىشتىن ئىبارەت پىرىنسىپىغا تولىمۇ سەزگۈر، نازۇك ۋە چىرايلىق ئۇسۇلدا ئەھمىيەت بېرىپ ماڭغان. يەنى ئۇلار ئوقۇرمەننىڭ ئايەتنى چۈشەنگەن ۋاقىتتا «قول»غا ئوخشاش ئورگان ياكى ئەزاغا دىققىتى تارتىلىپ قالىدىغان مەنىگە جورىلىپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئۇسۇلدا تەپسىرلەشكە ئەھمىيەت بەرگەن. تەرجىمانىمىز ئىزچىل ئۆزى مۇراجىئەتگاھ قىلىۋالغان ۋە «تەپسىرى مۇيەسسەر» دەپ خاتا ئاتىۋالغان ۋە توغرا ئاتىلىشى بويىچە «ئەتتەفسىيرۇلمۇيەسسەر» دەپ ناملانغان تەپسىردىمۇ بۇنداق تۇتۇم يوق بولۇپ، تەپسىرى مۇيەسسەردە مەزكۇر ئايەتنىڭ بۇنداق ئىبارە قوللىنىشىدا «ئاللاھنىڭ ئۇلارنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلاپ تۇرۇۋاتقانلىقى، ئاللاھنىڭ ئۇلارنى تۇرۇۋاتقان ئورنىغىچە بىلىدىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ئەمەلىيىتىدىكى ھەمدە دىللىرىدىكىنى ئاللاھنىڭ بىلىپ تۇرۇۋاتقانلىقى»[15] مەنىسى بارلىقىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇپ تەپسىرلەيدۇ. ئايەتتىن ئاۋۋال چۈشىنىشكە تېگىشلىك بولغان مەنىسىنى بايان قىلىپ بولغاندىن كېيىن ئەرەبچە ئوقۇغان ئوقۇرمەننىڭمۇ دەرھال كاللىغا كېلىدىغان قول مەنىسى بارلىقىنى چۈشىنىپ قالماسلىقى ئۈچۈن «بۇ ئايەتتە ئاللاھنىڭ ئۆزىگە لايىق رەۋىشتە «يەد» سۈپىتى بارلىقىنى ئىسپاتلاشقا دەلىل بارلىقىنى، ئەمما بۇ سۈپەتنى ئوخشىتىش ۋە كەيپىيات يۈكلەپ چۈشىنىشكە بولمايدىغانلىقىنى»[16] ئەسكەرتىدۇ. ئەپسۇسكى، تەرجىمانىمىز قۇرئان تەرجىمىسىدىلا ئەمەس، يېقىندا ئىككىنچى رەت نەشردىن چىقارغان «تەپسىرى مۇيەسسەر»نىڭ تەرجىمىسىدىمۇ ئوخشاش خاتالىقنى سادىر قىلىپ «يەد» سۆزىنى قول دەپ تەرجىمە قىلغان ۋە «بۇ ئايەتتە ئاللاھنىڭ ئۆزىگە لايىق قول سۈپىتىنىڭ بارلىقى ئىسپاتلىنىدۇ» دېيىش ئارقىلىق سەلەفنىڭ «يەد» سۆزىنى ئىككىنچى بىر تىلغا ئۆرۈش تۈگۈل ئەرەبچىسىنىمۇ «عضو أو جارحة» مەنىسىدە، يەنى تەندىكى ئورگان ياكى ئەزانىڭ ئىسمى بولغان «قول» مەنىسىدە دەپ چۈشىنىلىدىغان ئىزاھات بېرىپ قېلىشتىن ئېھتىيات قىلىپ كەلگەن، مەخسۇس تەنبىھلەپ تۇرغانلىقىغا قارىماي قۇرئان تەرجىمىسىدە سادىر قىلغان خاتا تەرجىمىنى شۇ پېتى تەپسىرى مۇيەسسەردىمۇ، قۇرئان تەرجىمىسىدىمۇ سادىر قىلغان. ھەمدە تەپسىرى مۇيەسسەردىكى «من غير تشبيه ولا تكييف»[17]، يەنى «بۇ سۈپەتنى مەخلۇقاتلارنىڭ سۈپىتىگە ئوخشىتىش ۋە كەيپىيات يۈكلەپ چۈشىنىشكە بولمايدۇ»دىن ئىبارەت ئەڭ مۇھىم قەيتنى تەرجىمە قىلماستىن ئاتلاپ كەتكەن، يونۇپ ئېلىۋەتكەن. يەنى، قۇرئان تەرجىمىسىنىلا ئەمەس، تەپسىرى مۇيەسسەرنىمۇ ھەم خاتا تەرجىمە قىلغان، ھەمدە تەپسىردە ئېنىق قىلىپ قەيت قىلىنغان نۇقتىنى تەرجىمە قىلماي ئېلىپ تاشلىۋەتكەن[18]. ئەمەلىيەتتە، كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تەفۋىز قىلىش يولى بۇنداق چۈشىنىشكە ھەمدە تەپسىرلەشكە پۈتۈنلەي قارشى بولۇپ، ئايەتتىن زاھىرى مەنىسى مەقسەت قىلىنمىغان دەپ چۈشىنىش ۋە «يەد» دەپ كەلگەن سۈپەتنى خۇددى فىتنە، غەيىب قاتارلىق ئۇقۇملارنىڭ تەلەپپۇزىغا ئوخشاش ئەينەن تەلەپپۇز قىلىپ ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش ۋە ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىش كېرەكلىكى بىز كەلتۈرگەن مەنبەلەردە ئوپئوچۇق بايان قىلىنغان. بىراق، تەرجىمانىمىز بۇ خىل تۇتۇمدىن كىلومېتىرلاپ يىراق بولۇپلا قالماي، ئەكسىچە «ئەتتەفسىيرۇلمۇيەسسەر»نىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىنىمۇ تۈزۈك ئاڭقىرىپ كەتمەي گېزىت خەۋەرلىرىنى تەرجىمە قىلغان پەدىدە تېيىز ۋە يۈزەكى مەنە بەرگەن ۋە تەرجىمىنىمۇ تولۇق قىلماستىن پۇرلاپلا تەرجىمە قىلىپ ئۆتۈپ كەتكەن. قىسقىسى تەرجىمە قىلىشتا تەپسىرى مۇيەسسەرنىڭ ئەسلىسىگە سادىق بولمىغان. قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىدىمۇ ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن تەييار كۆچۈرۈپ ئالغان تەرجىمىنىڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن بولغان ئىزاھاتىنى، ھەمدە سەلەفلەرنىڭمۇ مېتودىغا چۈشىدىغان يۆنىلىشتىكى ئىزاھاتلارنى يونۇۋەتكەن ۋە مۇجەسسىمەلەرنىڭ[19] زاھىرى بويىچە تەپسىر بېرىش ئۇسۇلىغا ياتىدىغان زاھىرى تەرجىمىسىنى بېرىش بىلەن كۇپايىلەنگەن. ھەتتا كۆچۈرۈپ بولۇپمۇ ئاستىغا سەلەف سالىھلارنىڭ چۈشەنچىسىگە ئۇيغۇن ئىزاھاتمۇ بېرىپ قويمىغان. شۇنداق تۇرۇپ تەرجىمانىمىز ماقالىسىنىڭ «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا مۇتەشابىھ ئايەتلەردە ئۆزىمۇ چۈشەنمەيدىغان سەلەف سالىھلارنىڭ يولىنى تۇتقانلىقىنى ئىددىئا قىلغان. نەتىجىدە ھەم ئىددىئاغا چۈشمەيدىغان تۇتامسىزلىق سادىر قىلغان، ئەمەلىيەتتە بولسا، ئالدىنقىلارنىڭكىنى تۈزەش تۈگۈل بۇزۇشقا ياتىدىغان تەرجىمە كالامپايلىقىنى سادىر قىلغان. كەسىپ ئەخلاقى جەھەتتىن بولسا، تەرجىمە ئالىقاپلىقى سادىر قىلىشتىن يانمىغان.

ئىككىنچى مسىال: ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ 26 – ئايىتىدىكى «بيدك الخير» دېگەن ئىبارىگە بېرىلگەن تەرجىمىلەر: − ئېيتقىنكى، «ھەممە ياخشىلىق (نىڭ خەزىنىسى يالغۇز) سېنىڭ قولۇڭدىدۇر. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى. − ئېيتقىنكى، «ھەممە ياخشىلىق سېنىڭ ئىلكىڭدىدۇر». − ھەيئەت تەرجىمىسى. − ھەممە ياخشىلىق سېنىڭ ئىلكىڭدىدۇر. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى. يۇقىرىقى نەقىللەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مۇھەممەد سالىھ ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىدە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇنلىشىش بار. يەنە كېلىپ ئۇلارنىڭ تەرجىمىسىدە مۇئەييەن تەرەپ تۇتۇش ياكى سۈپەت ئايەتلىرى ھەققىدە ئۇلارنىڭ ئالاھىدە ئەسكەرتمىسى مەۋجۇت ئەمەس. شۇڭا ئومۇمەن سۈپەت ئايەتلىرىنى پەرقلىق ئورۇندا پەرقلىق ئېلىشتا تەپسىرگە ئۇيغۇنلاشقانلا بولسا مەسىلە يوق. يەنە كېلىپ يۇقىرىقى ئايەتتىكى «ياخشىلىق ئاللاھنىڭ قولىدا» ئىبارىسى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىستىلىستىكىسى بويىچىمۇ ياخشىلىقنىڭ ئاللاھنىڭ ئادەم بەدىنىدىكى ئورگان ۋە ئەزا مەنىسىدىكى قول مەنىسىدە بولماستىن ياخشىلىقنىڭ ئاللاھنىڭ ئىلىكىدە ئىكەنلىكى مەنىسى بىلەن تەڭداش مەنىگە ئىگە. بۇ مەنىدىن «ياخشىلىق ئاللاھنىڭ قولىدا» دېگەن سۆز، ئۇيغۇر تىلىدىكى «ھەممىنى ئۆزىنىڭ بارمىقىدا ئويناتتى» ئىبارىسىگە ئوخشاش كىنايە ۋە ئىستىئارىدىن پۈتكەن جۈملىلەرگە ئوخشاش بولۇپ، ئاللاھنىڭ بارچە ياخشىلىقنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكىدەك بىر مەنە يورۇتۇپ بېرىلگەن. شۇڭا يۇقىرىقى ئايەتلەردىكى «يد الله» ئىبارىسىنىڭ «ئاللاھنىڭ ئىلىكىدە» دەپ تەرجىمە قىلىنىشىنى كىنايە ۋە ئاللاھنىڭ قۇدرەت كامالىنى مەقسەت قىلىش يۈزىسىدىن خەلەف تەپسىرىگە ئۇيغۇن دېيىشكە بولىدۇ. كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تۇتقان يولى بويىچە بولغاندا، يەد (يد) سۆزىدىن ئاللاھنىڭ بىز چۈشىنىۋاتقان ھۈجەيرە ۋە توقولمىلاردىن تۈزۈلگەن قول مەقسەت ئەمەسلىكىنى جەزم قىلغان ھەمدە شۇ بويىچە ئەقىدە قىلغان ھالدا يەد سۆزىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىش، تەپسىرلىمەسلىك، مەنە بەرمەسلىكتۇر. بىلىمىزكى، سەلەف يولىنى تۇتقان مۇپەسسىرلەر بۇ تۈردىكى ئايەتلەرنى ئەينەن كەلتۈرۈپ، «يەد»نىڭ ئاللاھنىڭ سۈپىتى ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ ھەقىقىتىنىڭ پەقەتلا ئاللاھقا مەلۇملۇقى قاتارلىق ئىزاھلارنى يانداشتۇرۇپ ئۆتۈپ كېتىدۇ. نە ئىلكىدە مەنىسىنى، نە بىز كۆزدە تۇتقان كىنايە مەنىلىرىنى بېرىشتىن ئۆزىنى تارتىدۇ. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز خەلەف تەپسىرىگە ئۇيغۇن تەرجىمىنى تاللايدۇ. يەنى تەرجىمىدە ئۆزىگە ئائىت بىر ئەمگەك يوق. ئەكسىچە ئالدىنقى ئىككىسىدىن ئىككىنچىسىنى تاللاش بار. بۇنداق قىلىش، يەنى سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقانلىقنى ئىددىئا قىلىپ قويۇپ خەلەفچە تەرجىمە قىلىش، ياكى ئالدىنقى تەرجىمىنى ئەينەن كۆچۈرۈپ ئېلىپ تۇرۇپ يەنە مەن مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف يولى بويىچە ئىش كۆردۈم، دەۋېلىش ئەمەلىيەتتە تۇتۇرۇقسىزلىق، ئىلمىيلىك بابىدىن تۇتامسىزلىق، كەسىپ ئەخلاقى نۇقتىسىدىن تەرجىمە ئالىقاپلىقىدىن باشقا ئىش ئەمەستۇر.

ئۈچىنچى مىسال: زۇمەر سۈرىسىنىڭ 67 – ئايىتىدىكى «مطويات بيمينه» دېگەن ئىبارىگە بېرىلگەن تەرجىمىلەر: − ئۇلار ئاللاھنى ھەقىقىي رەۋىشتە تونۇمىدى. قىيامەت كۈنى زېمىن پۈتۈنلەي ئاللاھنىڭ چاڭگىلىدا بولىدۇ، ئاسمانلار ئاللاھنىڭ ئوڭ قولىدا قاتلىنىپ تۇرىدۇ، ئاللاھ ئۇلار (يەنى مۇشرىكلار) نىڭ شېرىك كەلتۈرگەن نەرسىلىرىدىن پاكتۇر ۋە ئۈستۈندۇر. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى. − مۇشرىكلار ئاللاھنى ئاللاھقا مۇناسىپ سۈپەت بىلەن تونۇمىدى. قىيامەت كۈنى زېمىن پۈتۈنلەي ئاللاھنىڭ تىزگىنلىشىدە بولىدۇ، ئاسمانلار ئاللاھنىڭ ئىلكىدە قاتلىنىپ تۇرىدۇ. ئاللاھ مۇشرىكلارنىڭ شېرىك كەلتۈرگەن نەرسىلىرىدىن پاكتۇر ۋە ئۈستۈندۇر. − ھەيئەت تەرجىمىسى. − مۇشرىكلار ئاللاھنى لايىقىدا ئۇلۇغلىمىدى. قىيامەت كۈنى زېمىن پۈتۈنلەي ئاللاھنىڭ چاڭگىلىدا بولىدۇ، ئاسمانلار ئاللاھنىڭ ئوڭ قولىدا قاتلىنىپ تۇرىدۇ، ئاللاھ مۇشرىكلارنىڭ شېرىك كەلتۈرگەن نەرسىلىرىدىن پاكتۇر ۋە ئۈستۈندۇر. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى.

يۇقىرىقى سېلىشتۇرمىغا قارايدىغان بولساق، ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە ئەھلىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تۇتقان مېتودى بويىچە ئىش كۆرگەنلىكى مەلۇم. لېكىن بىرىنچى تەرجىمە مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقمىغان. چۈنكى، مۇھەممەد سالىھ ئايەتتىكى «مطويات بيمينه» دېگەن ئىبارىنى مۇپەسسىرلەرنىڭ بۇ ھەقتىكى ھەدىسلەر بىلەن شەرھلىگەنلىكىگە قاراپ زاھىرى مەنىسىچە تەرجىمە قىلىپ قويغان. نەتىجىدە سۈپەت ھەققىدە كەلگەن ئايەت ۋە ھەدىسلەرنى قايسى خىل ئەقىدىۋى پىرىنسىپ ئاساسىدا چۈشىنىپ ئاندىن ئىزاھلاش كېرەكلىكىدە مۇئەييەن بىر تۇتۇم بەلگىلىمەسلىكى بۇ خىل سەۋەنلىككە يول ئاچقان. ئىككىنچى تەرجىمىدە بولسا، بۇ ۋەزىيەت بىر قەدەر تۈزىتىلگەن ھەمدە تەرجىمە ئارقىلىق يورۇتۇشتا خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ ئىزاھاتىغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ تەرجىمە قىلىنغان. ئۇنداقتا، ئۈچىنچى تەرجىمىچۇ؟ ئۈچىنچى تەرجىمىدە ھېچقانداق ئۆزگىرىش يوق بولۇپ، «مطويات بيمينه» دېگەن ئىبارە مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسى قانداق بولسا، شۇنى ئەينەن ئىشلەتكەن. ئەمەلىيەتتە مۇھەممەد سالىھنىڭ «ئوڭ قول» دەپ تەرجىمە قىلىشى ئىمام مۇسلىم رىۋايەت قىلغان ھەدىستىكى «ثم يأخذهن بيده اليمنى»، يەنى، زاھىرى مەنىسىدە: «شۇنىڭ بىلەن قاتلانغان ئاسمانلارنى ئوڭ قولىدا تۇتۇپ تۇرىدۇ»[20] دەپ كەلگەن ھەدىسنى ئاساس قىلىپ تەرجىمە قىلغان. ھالبۇكى، مۇپەسسىرلەر بۇ ھەدىسلەرنى يۇقىرىقى ئايەتنىڭ مەزمۇنىنى بېيىتىش يۈزىسىدىن نەقىل كەلتۈرگەن بولۇپ، ئۇلار ھەدىسنىڭ مەتنىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ «بيمينه» دېگەندىن «ئوڭ قولى» مەقسەت قىلىنغان دەپ تەپسىرلىگەن ئەمەس. ئەكسىچە ئايەتنى بېيىتقان مەزكۇر سەھىھ ھەدىسمۇ ئوخشاشلا سۈپەت ئايەتلىرى بىلەن تەڭ ماقامدا مۇئامىلە قىلىنىدىغان «سۈپەت ھەدىسلىرى»دۇر. شۇڭا بۇ ھەدىسلەرنى چۈشىنىش ۋە تەپسىرلەشمۇ ئوخشاشلا سۈپەت ئايەتلىرىگە ئوخشاش بولغان بولۇپ، كۆپچىلىك سەلەفلەرنىڭ تۇتقان يولى مۇشۇ تەرىقىدە بولغان. دېمەك ئۇلارنىڭ سۈپەت ھەدىسلىرىدىكى يولى يۇقىرىدا بىز زىكرى قىلىپ ئۆتكەندەكتۇر. شۇنداقلا ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل ئېيتقاندەكتۇر. ئۇ، بۇ ھەقتە شۇنداق ئېيتقان: «ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرى خۇسۇسىدا كەلگەن ھەدىسلەردە سۈپەتلەرنىڭ مەنىلىرى توغرۇلۇق ئىزدىنىپ ئولتۇرماستىن قانداق كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىلىدۇ. بۇ سۈپەتلەر ئىنسان ئاڭلىغان چاغدا دەرھال كاللىسىغا كېچىدىغان مەنىلىرىنىڭ ئەكسىچەدۇر. بىز بۇ ھەدىسلەرنى رەسۇلۇللاھتىن كەلگەن دەپ تەستىقلاش ۋە ئىشىنىش بىلەن بىرگە ئاللاھقا دائىر ھەرقانداق ئوخشىتىش كېلىپ چىقىدىغان مەنىلەرنى رەت قىلىمىز. ئەقىلگە كېچىدىغان، ياكى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولىدىغانلىكى ھەرقانداق مەنىدە ئاللاھقا كەيپىيات يۈكلەش، ئوخشىتىش ۋەزىيىتى كېلىپ چىقىدۇ. ھالبۇكى بۇنداق ۋەزىيەتلەر ئاللاھ ھەققىدە يۈز بېرىشى مۇھالدۇر»[21]. مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە دەل مۇشۇ نۇقتا دىققەتكە ئېلىنماستىن، ئايەتتە «بيمينه» دەپ كەلگىنى ھەدىستىكى «بيده اليمنى» دېگەنلىك بولىدۇ دەپ خاتا چۈشىنىلگەن ھەمدە دەل ئىمام ئەھمەد مەنسۇبلانغان سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ تۈرلۈك ئايەتلەرگىمۇ، ھەدىسلەرگىمۇ ئوخشاش پىرىنسىپ ۋە مەۋقە ئاساسىدا مۇئامىلە قىلىش كېرەكلىك نۇقتىئىنەزەرىنى تەرجىمىدە تەتبىقلاشقا سەل قارالغان. نەتىجىدە ئوقۇرمەنگە ھەقىقىي قول مەنىسىنى ھېس قىلدۇرىدىغان چۈشەنچىگە كەلتۈرۈپ قويىدىغان تەرجىمىنى بېرىپ قويغان. ئىككىنچى تەرجىمىدە بولسا، تەرجىمىدە تۇتارلىق بولغان. يەنى «يەد»كە ئالاقىدار ئايەتلەرنى ئاللاھنىڭ ئىلىكىدىكى ئىش ئىكەنلىكىگە، قۇدرەت كامالىغا تارتىپ ئىزاھلاش بويىچە «ئاللاھنىڭ ئىلىكىدە قاتلىنىدۇ» مەنىسىنى بەرگەن. بۇمۇ ئۆز ئورنىدا ئۇيغۇن تەرجىمە بولغان. ئۈچىنچى تەرجىمىدە بولسا، ئەگەر تەرجىمانىمىز ھەقىقەتەن ئۆزى دەۋا قىلىۋاتقىنىدەك سۈپەت ئايەتلىرىگە مەنە بېرىشتە سەلەف سالىھلارنىڭ يولى بويىچە ئىش كۆرگىنىدە، ئىككىنچى تەرجىمىنى خەلەف تەپسىرىنىڭ پۇرىقى بار، دەپ ئالمىغان تەقدىردىمۇ ئالدىنقى بىرىنچى تەرجىمىنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ ئېلىشتىن بۇرۇن، سەلەف سالىھلارنىڭ يولىنى تۇتقان مۇپەسسىرلەرنىڭ مەۋقەسى زادى قانداق ئىدى؟ ئايەتنى ئاللاھنىڭ «ئوڭ قولى» دەپ، ھەدىسلەردىكى «بيده اليمنى»نى شۇ ئايەتنى ئوڭ قولى دەپ تەرجىمە قىلىشقا ئاساس دەپ چۈشىنەمتى، ياكى ئايەتتىكى «بيمينه»نىمۇ، ھەدىستىكى «بيده اليمنى» دېگەن ئىبارىنىمۇ ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل تەۋەلەنگەن مەيدان بويىچە يول تۇتۇپ، ھەر ئىككى ئىبارىدىن بىز بىلىدىغان قولنى ياكى ئاتالمىش «بىزنىڭ قولىمىزغا ئوخشىمايدىغان ئۆزىگە لايىق قولى» دەپ سۈپەتلەشنى ئاساس قىلاتتىمۇ، ياكى يۇقىرىقى مەۋقە بويىچە قانداق ئىبارە بىلەن كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە مەنىسى ياكى ئىزاھاتىغا چۆكمەستىن «ئامەننا» دەپ ئىشىنىش، ھېچقانداق تەپسىر ۋە مەنە بەرمەسلىك، ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ئايان دەپ، سۆزنىڭ مەنىسىنى ھەقىقىي بىلگۈچى بولغان ئەسلى ئىگىسىگە، يەنى ئاللاھقا تاپشۇرۇشتىن ئىبارەت «تەفۋىز» قىلىش مەۋقەسىدە بولغانمۇ، بۇنى ئېنىقلىشى كېرەك بولاتتى. ئەگەر ھەقىقەتەن ئالدىنقىنى تۈزەش ئىددىئاسىدا راست بولسا، مەزكۇر «ئوڭ قولى» دەپ ئېلىشنىڭ سەلەفنىڭ «بىز بۇ ئايەتلەرگە مەجاز مەنىلىرىدىن خالىي بولغان ھەقىقىي مەنىلىرى بويىچە تەپسىر بەرمەيمىز، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئاللاھنى مەزكۇر سۈپەتلەرنىڭ زاھىرى مەنىسىدىن پاك دەپ بىلىمىز» دېگەندىن ئىبارەت تۈپ پىرىنسىپقا توغرا كەلمەيدىغانلىقىنى دىتلىشى، ھەمدە تەرجىمە قىلغاندا بۇنى دىققەتكە ئېلىپ تۇرۇپ قانداق تەرجىمە قىلىش خۇسۇسىدا ئىزدىنىشى، تەۋىل يولىنى تۇتقان تەقدىردىمۇ ئەقەللىي ھالدا سەلەفلەرنىڭ بۇ تۈردىكى ئايەتلەرگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى ئەسكەرتىشى، مەزكۇر بىرىنچى تەرجىمىدىكى خاتاغا ئوخشاش شەكىلدە دەسسىمەستىن مۇناسىپ سۆز ئىشلىتىشى ئاقىلانە بولار ئىدى. بۇنىمۇ قىلمىغاندا، ئۆزى بەرگەن تىزىملىكتىكى سەلەفلەرنىڭ يولى بويىچە قىلىنغان تەپسىرلەرنىڭ ئەڭ نادىرلىرىدىن ھېسابلىنىدىغان ئىبنى كەسىرنىڭ تەپسىرىگە قارىسىلا مەسىلە ئايان بولاتتى. ئىبنى كەسىر مەزكۇر ئايەتنىڭ تەپسىرىدە مۇناسىۋەتلىك ھەدىسلەرنى كەلتۈرۈشتىن بۇرۇنلا، ئايەتنى ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ھەدىسلەرنى سەلەفنىڭ يولى بويىچە چۈشىنىش كېرەكلىكىنى ئەسكەرتكەن بولۇپ، نەقىللەردىن سىرت ئۆزىدىن بىرەر ئەرەبچە ئىزاھ ياكى مەنە يۈكلىمىگەن. پەقەتلا شۇ سۆزلەرنى بايان قىلىش بىلەن كۇپايىلەنگەن. ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «مەزكۇر ئايەتكە ئالاقىدار نۇرغۇن ھەدىسلەرمۇ رىۋايەت قىلىنغان بولۇپ، بۇ تۈردىكى ئايەت - ھەدىسلەردە تۇتۇشقا تېگىشلىك يول سەلەف سالىھلارنىڭ يولىدۇر. ئۇشبۇ يول بولسا: قانداق يېتىپ كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش، ئايەتكە كەيپىيات - ئوبراز يۈكلىمەسلىك، بۇرمىلىماسلىقتۇر»[22]. مەلۇم بولدىكى تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلغىنىغا تۇشلۇق سۈپەت ئايەتلىرىگە ئالاھىدە مۇئامىلە قىلغانمۇ ئەمەس، سەلەف سالىھلارنىڭ يولىغا ئۇيغۇن يول تۇتقانمۇ ئەمەس. بەلكى گېزى كەلگەندە رەتسىز تۈستە ئۆزىنىڭ ئىددىئا قىلغان يولىغا خىلاپ ھالدا گاھىدا «ئاللاھنىڭ ئىلىكىدە»، «گاھىدا ئاللاھنىڭ قولى»، تەپتارتمىسا «ئاللاھنىڭ ئوڭ قولى» دېگەندەك قايسى تەرجىمىدىن قوراشتۇرۇش قولاي كەلسە شۇ يەردىن كېسىپ چاپلاشتىن باشقىنى قىلمىغان. ئومۇمەن قولىمىزدىكى ئۈچ تەرجىمىنى سېلىشتۇرغاندا، بىرىنچى تەرجىمىدىكى خاتا تەرجىمە ئىككىنچى تەرجىمىدە تۈزەش بىلەن بىر قەدەر ئىسلاھ قىلىنغان، ئۈچىنچىسىدە، يەنى مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدە ئىش ئەسلىدىكى بۇزۇق پېتى قېلىۋەرگەن. نەتىجە ئېتىبارى بىلەن سۈپەت ئايەتلىرىنىڭ تەرجىمىلىرىنى ئۆزئارا سېلىشتۇرغاندا، مەيلى ئاللاھنىڭ قۇرئاندىكى «يەد» سۈپىتىگە ئالاقىدار ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسى بولسۇن، ياكى باشقا سۈپەتلەرگە ئالاقىدار ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىسى بولسۇن، مەزكۇر ئۈچىنچى تەرجىمە ئاساسەن ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ قوراشتۇرۇلمىسىدىن پەرقسىز چىققانلىقى مەلۇم بولىدۇ. يەكۈن ئېتىبارى بىلەن قۇرئان كەرىمنىڭ مەزكۇر ئاتالمىش يېڭى تەرجىمىسىدە تەرجىمانىمىزنىڭ ئىددىئا قىلغان رەۋىشتىكى يولنى، يەنى سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقان مۇپەسسىرلەرنىڭ تۇتۇمىغا لايىق كېلىدىغان بىرەر تۇتۇم ياكى تەرجىمىنى، ھەتتا بىرەر ئىزاھاتنى تېپىش مۇمكىن ئەمەس. ئومۇمەن ياساپ قوراشتۇرغان ئاتالمىش تەرجىمىلەرنىڭ ھەممىسىدە ئۆزىگە خاسلىقلىقنى، ئاتالمىش 21 يىللىق ئىزدىنىشكە ئەينەك تۇتقىدەك بىرەر ئۆزگىچىلىكنى ئۇچرىتىش بەسى مۈشكۈل. تەرجىمىنىڭ تېگىدە بىرەر ئىلمىي ئىزدىنىش ياكى ئىجتىھادلىق ئەمگەكنى تېپىشمۇ تەس. بۇ ھالەتكە قارالسا تەرجىمانىمىزنىڭ ئەقەللىي ئۆزى تىزىملىك قىلىپ تىزىۋالغان تەپسىرلەرنى ئوڭ تۇتۇپ ئەتراپلىق كۆرگەنلىكىمۇ دەرگۇمان. مەۋجۇت تەرجىمىلەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا بولسا، ئايان بولىدىغىنى كۆتۈرۈپ چىققان تەرجىمىسىنىڭ قانداقتۇر «جاپالىق» قوراشتۇرۇشتىن كەلگەن بىر تۈرلۈك «لېنتا كېسىپ ئۇلاش» تەرىقىسىدىكى ئىش ئىكەنلىكى، سەلەف يولىنى دەۋا قىلىپ ئەمەلىيەتتە سەلەفسىزلىك قىلغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. سۈپەت ئايەتلىرىگە دائىر تەرجىمىلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ، مەسىلەن، ئاللاھنىڭ «وجه, عين، أعين, جنب، يد» قاتارلىق سۈپەتلىرى ھەققىدە كەلگەن ئىبارىلەرنىڭ تەرجىمىسىنىڭ ئاساسەن ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ بىرىدىن ئۇدۇل ئالغانلىقى، ھەتتا جۈملە كۆچۈرۈشلا ئەمەس، پەرقلىق تەرجىمە نەزەرىيەسى ئۇسلۇبى بويىچە ئوخشىمىغان ئۇسلۇب ۋە جۈملە قۇرۇلمىلىرىغا سېلىپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلىش مۇمكىن بولىدىغان تۇرۇپ ئايەت تەرجىمىلىرىگە ھېچقانداق تەرجىمە ئەمگىكى سىڭدۈرمەستىن ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن ئابزاس - ئابزاس ھالىتىدە ئەينەن ئالغانلىقى، يەنە بەزى ئابزاسلارنىڭ بىرىنچى بۆلىكىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدىن بىرىدىن، قالغان قىسمىنى يەنە بىر تەرجىمىنىڭ بۆلىكىدىن قوراشتۇرغانلىقىدەك ھالەتلەرمۇ بىزنىڭ مەزكۇر تەرجىمان ۋە ئۇنىڭ «تەرجىمە»لىرى ھەققىدىكى يۇقىرىقى تەنقىدىي مۇئەييەنلەشتۈرمىلىرىمىزنى كۈچلۈك ئاساس بىلەن قۇۋۋەتلەيدۇ. خوش، ناۋادا تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا ئېيتقان ۋە: «ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىنى ۋە مۇتەشابىھ (مەنىسى ئېنىق ئەمەس) ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولى بويىچە ئىش كۆردۇق. بۇ ماۋزۇدا ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئەگەشتۇق» دېگەن بۇ سۆزلىرىدىن بىر قەدەم ئارقىغا دەسسەپ، ئەسلى كۆزدە تۇتقىنىنىڭ ئومۇم سۈپەت ئايەتلىرى بولماستىن، نوقۇل ئۆزىنىڭ ئۆرنەك بېرىپ كۆرسەتكەن «ئىستەۋا» ئايىتىگە بەرگەن تەرجىمىسىنى كۆزدە تۇتقانلىقىنى دەۋا قىلىپ قالسا، بىزمۇ دەيمىزكى، تەرجىمانىمىزنىڭ ئىستەۋا ئايىتىدىكى دەۋاسى ئوخشاشلا تۇتۇرۇقسىز بولۇش بىلەن بىرگە مەزكۇر تەرجىمىدە سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقانلىق  ئىددىئاسىمۇ تۇتامسىزلىق بىلەن تولغان. بۇنى ئىلمىي ئاساسلار بىلەن ئىسپاتلىشىمىز تامامەن مۇمكىن. شۇڭا بىز نۆۋەتتىكى تېمىمىزدا تەرجىمانىمىز ئۆرنەك قىلىپ كۆرسەتكەن ئۇشبۇ «ئىستەۋا» سۆزىنى تەرجىمە قىلىشتا زادى قانداق يول تۇتقانلىقىنى، تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر ئىددىئاسىدا زادى قانچىلىك تۇتاملىق بولالىغان ياكى بولالمىغانلىقىنى ئېچىپ بەرمەكچىمىز. ئۇنداقتا دىققەتلەر كېيىنكى تېمىمىزدا بولغاي!

---
نەقىل مەنبەلىرى:
[1] سۈرە ئەئراف، 54 - ئايەت. 
[2]مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، 1- نەشرى، 645 - بەت. 
[3] السيوطي: الاتقان في علوم القرآن، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 3/15. 
[4] سۈرە شۇرا، 11 - ئايەت. 
[5] ابن كثير: تفسير القرآن العظيم، ط دار الطيبة للنشر والتوزيع، 3/427. 
[6] ابن رجب: فتح الباري، ط مكتبة الغرباء الأثرية، 3/117-118. 
[7] النووي: شرح النووي على مسلم، ط دار إحياء التراث العربي، 6/36. 
[8] ابن تيمية: مجموع الفتاوى، ط مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف، 4/2. 
[9] أنظر: السيوطي: الاتقان في علوم القرآن، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 3/15. البيهقي: الاعتقاد والهداية إلى سبيل الرشاد على مذهب السلف وأصحاب الحديث، ط دار الهدي النبوي (المنصورة)، 1/118. النووي: شرح النووي على مسلم، ط دار إحياء التراث العربي، 6/36. 
[10] ابن حجر العسقلاني: فتح الباري، ط دار المعرفة - بيروت، 13/351. 
[11] البيهقي: الأسماء والصفات، ط دار الجيل - بيروت 1/569. 
[12] البيهقي: الأسماء والصفات، ط دار الجيل - بيروت، 1/589. 
[13] البغوي: معالم التنزيل في تفسير القرآن، ط دار طيبة للنشر والتوزيع، 7/300. 
[14] البيهقي: جامع البيان في تأويل القرآن، مؤسسة الرسالة، 22/210. 
[15] نخبة من أساتذة التفسير: التفسير الميسر، مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف، ط7، ص 512. 
[16] نفس المصدر السابق. 
[17] نفس المصدر السابق. 
[18] «تەپسىرى مۇيەسسەر»نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، 817 – بەتكە قاراڭ! تەرجىمە قىلغۇچى: مۇھەممەد يۈسۈپ. 2023 – يىل 2 - نەشرى. قوشۇمچە: تەرجىمانىمىز مەزكۇر تەرجىمە تەپسىر كىتابىنىڭ بىرىنچى نەشرىدە تەپسىرنىڭ سۈپەتكە ئالاقىدار قىسمىنى پۈتۈنلەي تەرجىمە قىلماي ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكەن. ئىككىنچى نەشرىدە بولسا يۇقىرىقى پۇرلىۋېتىلگەن تەرجىمىسىدە «تەپسىرى مۇيەسسەر»دىكى مۇھىم نۇقتا تەرجىمە قىلىنماستىن چالا ھالىتىدە، ئورۇنسىزچە تىرناق ئىچىگە ئېلىنىپ تەرجىمە قىلىنغان ۋە بۇ چالا تەرجىمىسىمۇ خاتا چىققان. 
[19] مۇجەسسىمە: ئاللاھنى جىسىملاشتۇرغۇچى، ماددىي ئالەمدىكى ئىنسان ۋە باشقا جانلىقلارغا ئوخشاش شەكىل ۋە ماھىيەتتىن تەركىب تاپقان مەۋجۇتلۇقلار قاتارىدا تەسۋىرلەپ چۈشەنگۈچى تائىپە. 
[20] مسلم: (2148). 
[21] ابن حمدان الحنبلي: نهاية المبتدئين، ط مكتبة الرشد للنشر والتوزيع، ص 33. 
[22] ابن كثير: تفسير القرآن العظيم، ط دار طيبة للنشر والتوزيع، 7/113..
tags: 2023-05-17
بۇرھان مۇھەممەد
ئىستەۋا
سۈپەت ئايەتلىرى
مۇتەشابىھ ئايەتلەر
سەلەف يولى
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (8)
content: 5. ئىستىۋائ (الإستواء) مەسىلىسىدىكى تۇتامسىزلىقلار
تەرجىمانىمىز «ئۆزگىچەلىكلەر» قاتارىدا قۇرئان كەرىمدە جەمئىي يەتتە ئورۇندا زىكرى كەچكەن «استوى (ئىستەۋا)» سۆزىگە سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ يولىنى تۇتۇش ۋە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئەگىشىش يۈزىسىدىن «استوى» سۆزىنى «علا»، «ارتفع» دېگەن مەنىلىرى بويىچە تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆرگەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ مەزكۇر تاللىشىنىڭ سەۋەبلىرىنى تۆۋەندىكى سۆزلەر بىلەن ئىزاھلاشقا تىرىشىدۇ: «ئاللاھ تائالانىڭ ئىسىم - سۈپەتلىرىنى ۋە مۇتەشابىھ (مەنىسى ئېنىق ئەمەس) ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولى بويىچە ئىش كۆردۇق. بۇ ماۋزۇدا ئىسلام دۇنياسىدىكى ئەڭ مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئەگەشتۇق. مەسىلەن: ئاللاھ تائالا توغرۇلۇق كەلگەن ‹اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ›[1] دېگەن ئايەتنى ‹ئەرشكە ئۆرلىدى› دەپ تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆردۇق. چۈنكى ئەرەب تىلىدىكى ‹اسْتَوَى› دېگەن سۆز ‹علا›، ‹ارتفع› يەنى ‹يۈكسەلدى، ئۆرلىدى› دېگەن مەنىلەرنى ئىپادىلەيدۇ. ئەڭ مەشھۇر قامۇس ‹لىسانۇل ئەرەب› تە مۇنداق دېيىلگەن: ئىمام ئەخپەش‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزنى ‹علا› يەنى ‹ئۈستۈن بولدى› دەپ چۈشەندۈرگەن. مەسىلەن: ‹استويت فوق الدابة، على ظهر البيت أي علوته› يەنى (ئۇلاغنىڭ ئۈستىگە چىقتىم، ئۆينىڭ ئۈستىگە ئۆرلىدىم، يەنى ئۈسـتۈن بولدۇم) دېگەنگە ئوخشاش[2]. تابىئىن ئۆلىمالىرىدىن مۇجاھىد ئايەتتىكى‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹علا› يەنى ‹ئۈستۈن بولدى› دەپ مەنە ئېيتقان. كاتتا مۇپەسسىرلەردىن ئىبنى جەرىر تەبەرىي ئۆز تەپسىرىدە‹الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى›[3] دېگەن ئايەتكە ‹الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ ارتفع وعلا› يەنى، ‹رەھمان ئاللاھ ئەرشكە ئۆرلىدى ۋە ئۈستۈن بولدى›دەپ تەپسىر قىلغان. ھىجرىيە ئىككىنچى ئەسىردە ئۆتكەن مەشھۇر تىلشۇناس ئالىم ئەبۇلئابباس سۇئلەب‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹علا› يەنى ‹ئۈستۈن بولدى› دەپ مەنە ئېيتقان. ئىلگىرىكى ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەرنىڭ بىرىدە: ‹مەرھەمەتلىك ئاللاھ ئەرش ئۈستىدە قارار ئالدى› دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولسا، يەنە بىرىدە: ‹مەرھەمەتلىك ئاللاھ ئەرش ئۈستىدە مۇستەۋى بولدى›دەپ تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، ئالدىنقىسىدا ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹استقر› يەنى (ئورۇن ئالدى ياكى ئورۇنلاشتى) دەپ مەنە ئېيتىلغان. ھالبۇكى، ھېچقانداق بىر مۇپەسسىر ۋە ھېچقانداق بىر تىلشۇناس ئالىم ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹استقر› دەپ مەنە ئېيتىپ باققان ئەمەس. بۇ تەرجىمىلەرنىڭ كېيىنكىسىدە،‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزنى ‹مۇستەۋى بولدى›دەپ ئالغان. ھالبۇكى،‹مۇستەۋى بولدى›دېگەن سۆزدىن ھېچنىمىنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا مۇنداق بىر سۆز يوق. شۇ ئېنىقكى، ‹قۇرئان كەرىم› مەنىسىنى چۈشىنىپ ئەمەل قىلىش ئۈچۈن نازىل قىلىنغان كىتابتۇر. ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆز ‹قۇرئان كەرىم›دىكى‹المﱠ›، ‹حم›دېگەن ھەرپلەرگە ئوخشاش مەنىسى مۇئەييەن ئەمەس ھەرپلەر قاتارىدىن ئەمەستۇر. ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ‹اسْتَوَى›دېگەن بۇ سۆزنى باشقا مەنىلەردە تەرجىمە قىلغاندىن ياكى ئۇنى ئەرەبچىسى بويىچە يېزىپ قويغاندىن كۆرە، ئۆزىنىڭ لۇغەتتىكى مەنىسىنى بولسىمۇ تەرجىمە قىلىش ئەۋزەل ئەمەسمۇ؟!»[4] .

تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى ئوچۇقلىمىسى قارىماققا سۈپەت ئايەتلىرىنى تەرجىمە قىلىشتا سەلەف سالىھلارنىڭ يولىنى تۇتقانلىقنى ، جۈملىدىن «ئىستەۋا» سۆزى كەلگەن سۈپەت ئايەتلىرىنى «علا وارتفع» مەنىسى بويىچە ئېلىشنىڭ يوللۇق ئىكەنلىكىنى، ئەقەللىي تەقدىردە تەرجىمە قىلىشتا سەلەف سالىھلارنىڭ ئىستەۋا ئايىتىگە بەرگەن تەپسىرىنى ئاساس قىلغانلىقنى ئۇرغۇلاشقا سەۋەب ياكى دەلىل قىلىپ كۆرسىتىشكە ئورۇنلۇقتەك كۆرۈنسىمۇ، نەتىجىدە تەرجىمانىمىز يۇقىرىقى «علا وارتفع» دېگەن سۆزلەرنى ئۇيغۇرچە لۇغەت مەنىسى بويىچە «ئۆرلىدى» دەپ تەرجىمە قىلىپ قويۇش ئارقىلىق بىلىپ - بىلمەي ئۆزى ئالدىنقى تەرجىمىلەرگە قارىتا ئەيىبلىگەن خاتالىققا يەنە ئۆزى بىر قوللۇق دەسسەپ بېرىشتىن ساقلىنالمىغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەزكۇر ئوچۇقلىمىسى ئارقىلىق ئەمەلىيەتتە ئۆزى تەكىتلەۋاتقان سەلەف سالىھلارنىڭ بۇ ئايەتلەرگە قارىتا تۇتقان ئىلمىي پىرىنسىپلىرىنى، ئەقىدىۋى مىزانىنى قىلچە چۈشەنمەيدىغانلىقىنى ئىپادىلەپ قويغان. چۈنكى ئىستەۋا ئايىتىنى «علا وارتفع» مەنىسىدە تەپسىرلەش گەرچە ئاز بىر قىسىم سەلەف سالىھلارغا ئائىت تەپسىر بولسىمۇ، لېكىن ئۇلار «علا وارتفع» سۆزلىرىدىن مەزكۇر سۆزلەرنىڭ ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش، تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراپ يۈكسىلىش، كۆتۈرۈلۈش مەنىسىدىكى «ئۆرلىدى» دېگەن مەنە بويىچە ئىزاھلىغان ئەمەس. بۇنىڭدىن سىرت تەرجىمانىمىز يەنە ئۆزىنىڭ مەزكۇر «ئۆرلىدى» دېگەن تەرجىمىسىنى سەلەف سالىھلارنىڭ «علا وارتفع» دېگەن ئىزاھاتىنىڭ دەل مەنىسىدەك، يەنى ئۇلارنىڭ چۈشەنچىسىدىكى «علا وارتفع» سۆزىنىڭ تەرجىمىسى بىزنىڭ تىلىمىزدىكى «ئۆرلىدى» دېگەن مەنىسىگە ئۇدۇل كېلىدىغاندەك قىلىپ ئالدىنئالا «ئۆرلىدى» دېگەن مەنىنى بېكىتىۋالىدۇ، ھەمدە سەلەفلەردىن ئۇممەسەلەمە، ئىمام مالىك قاتارلىقلارنىڭ ئىستەۋا ھەققىدىكى سۆزىنى شۇ ئاساستا بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلىشتەك يەنە بىر قاتار ئىلمىي خاتالىقلارنى، پوملاش ۋە قايچىلاش شەكلىدىكى گەپ ئوينىتىشلارنى سادىر قىلىدۇ. تەرجىمانىمىزنىڭ ئىستەۋا ئايىتىگە دائىر مەزكۇر تەرجىمىسىدىكى قۇسۇرلارنى ۋە ئىلمىي بولمىغان نۇقتىلارنى يۇقىرىقى نەقىلدىكى بايانلىرى ئاساسىدا مۇنداق بىرقانچە نۇقتىدىن دەلىللەپ چىقىش مۇمكىن:

بىرىنچىدىن، ئىستەۋا ئايىتىنى «علا وارتفع» مەنىسى بىلەن ئىزاھلاش كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تەپسىرى بولماستىن ئەبۇلئالىيە، مۇجاھىد قاتارلىق ئاز بىر قىسىم سەلەفلەردىن كەلگەن تەپسىردۇر. مەسىلىنىڭ تەھقىقى شۇكى، مەزكۇر تەپسىر ئىمام نەۋەۋىي كۆرسىتىپ ئۆتكەن ئاز بىرقىسىم سەلەفلەرنىڭ ۋە كۆپچىلىك خەلەفلەرنىڭ تۇتقان يولى بولغان تەۋىل قىلىش يۆنىلىشىدىكى ئىزاھات بولۇپ، كۆپچىلىك سەلەفنىڭ مەيدانى بىز تەكىتلەپ ئۆتكەندەك: «قانداق بولسا شۇ بويىچە ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش، تەپسىر ۋە مەنە بېرىشتىن ئۆزىنى تارتىش»تۇر. بۇ ۋەجىدىن ئىستەۋا ئايىتى ھەققىدىكى تۇتۇم تارىختىن بېرى كۆپچىلىك سەلەف ئالىملىرى بىلەن ئاز بىر قىسىم سەلەف ۋە كۆپچىلىك خەلەف ئالىملىرى ئارىسىدا پەرقلىق پوزىتسىيە ۋە ئىزاھاتلارغا ئىگە بولۇپ كەلگەندۇر. مەسىلىنىڭ نېگىزى ئالىملارنىڭ ئال ئىمران سۈرىسىىنىڭ 7 – ئايىتىدىن مەيدانغا كەلگەن «مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى ئىلىمدە توشقانلار بىلەمدۇ، يوق» مەسىلىسىگە تۇتىشىدىغان بولۇپ، تەفۋىز يولىنى تۇتقۇچىلار، يەنى ئايەتكە مەنە بەرمەسلىك، تەپسىرلىمەسلىك، شۇنداقلا ئايەتنىڭ زاھىرى مەنىسى بويىچە چۈشەنمەسلىك شەرتى بىلەن قانداق كەلگەن بولسا شۇنداق ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىش تەرەپتارلىقىدىكىلەر ئايەتنى چۈشىنىشتە «مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى ئىلىمدە توشقانلار بىلمەيدۇ، بەلكى ‹ئامەننا› دەپ تەستىقلاپ ئۆتۈپ كېتىدۇ» دېگەن قاراشقا كەلگەن ۋە سۈپەت ئايەتلىرىگە تەپسىر بېرىشتىن ئۆزىنى تارتقان. ئەمما مۇجاھىد، دەھھاك، رەبىئ ئىبنى ئەنەس، مۇھەممەد ئىبنى جەئفەر ۋە بىر رىۋايەتتە ئىبنى ئابباس قاتارلىق بىر بۆلۈك سەلەفلەر، شۇنداقلا كۆپچىلىك خەلەف ئالىملىرى مەزكۇر ئايەتنى «مۇتەشابىھ ئايەتلەرنىڭ مەنىسىنى ئىلىمدە توشقانلارمۇ بىلىدۇ» دەپ چۈشەنگەن ۋە «ئاللاھنى ئوخشىتىش ۋە كەيپىيات يۈكلەشتىن خالىي ھالدا تەۋھىدكە زىت كەلمەيدىغان رەۋىشتە تەۋىل قىلىپ ئىزاھلاشنى، مەنە بېرىپ تەپسىرلەشنى» مۇناسىپ كۆرگەن[5]. ئىستەۋا ئايىتىگە بېرىلگەن «علا وارتفع» مەنىلىرى مانا بۇ تۇتۇم ئاساسىدا ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، تەپسىر بەرمەسلىك تەرەپدارلىقىدىكى كۆپچىلىك سەلەفلەر تۈرلۈك پوزىتسىيە بىلدۈرۈش ئارقىلىق ئايەتكە تەپسىر بېرىشتىن، مەنە يۈكلەشتىن ئۆزىنى تارتقان، ھەتتا بۇ توغرىدا ئېغىز ئېچىشنى، كوچىلاپ مەنىسىنى ئىزدىنىشنى بىدئەتكە، ھەتتا كۇفۇرغا چىقارغان. مەشھۇر ئۇممۇسەلەمە ۋە ئىمام مالىك قاتارلىقلاردىن كەلگەن «بۇ خۇسۇسقا ئىشىنىش ۋاجىپ، سوئال سوراپ كوچىلاش بىدئەت» دېگەن تۇتۇملىرى، شۇنداقلا سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە ئېيتقان «فتفسيره تلاوته والسكوت عليه»، يەنى بۇ تۈردىكى ئايەتلەرنىڭ تەپسىرى «تىلاۋەت قىلىش ۋە مەنىسى ھەققىدە جىم بولۇش» ھەققىدىكى بايانلىرى مۇشۇ نۇقتىدىن ئېيتىلغان. مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى مۇئەييەن پىرىنسىپلارغا رىئايە قىلغان ئاساستا تەپسىرلەش بىر بۆلۈك سەلەف ۋە كۆپچىلىك خەلەف ئالىملىرىنىڭ تۇتۇمى بولۇپ، ئىستەۋا ئايىتىگە بېرىلگەن خىلمۇخىل بايانلار، تەۋىللەر ئىستەۋانى تەۋھىدكە زىت كەلمىگەن ئاساستا قانداق تەپسىرلەش كېرەكلىكى ھەققىدىكى ئىجتىھادتىن كېلىپ چىققاندۇر. بىر مۇپەسسىرنىڭ تەۋىلىنى يەنە بىرىنىڭ قوبۇل قىلماي پەرقلىق تەپسىر بېرىشى، مۇتەقەددىمىنلارنىڭكىنى مۇتەئەخخىرىنلارنىڭ پەرقلىق ئىزاھلىشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئەنە شۇ ئىستەۋا ھەققىدە كەلگەن ئايەتنى تەۋھىدكە مۇخالىپ كەلمىگەن ئاساستا تەپسىر بىلەن ئىزاھلاشقا تىرىشىش ۋە كۆڭۈل توختىغۇدەك بىر مەنىنى بېرىشكە بولغان قىزغىنلىق جۈملىسىدىندۇر. شۇڭا ئىستەۋا سۆزىنى «علا وارتفع» دەپ ئىزاھلاش ئاز سانلىق سەلەفلەرنىڭ «مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە مۇناسىپ مەنە بېرىشكە بولىدۇ»، دېگەنلىكى نۇقتىسىدىن بېرىلگەن ئىزاھاتتۇر. بۇ تۇتۇم يەنە پەقەت مەزكۇر ئاز سانلىق سەلەفنىڭلا ئەمەس، يەنە كۆپچىلىك خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭمۇ تۇتۇمى بىلەن مەۋقەداش بولغان تۇتۇم ۋە تەپسىرلەردىن بىرىدۇر. بىرىنىڭ «علا وارتفع»، يەنە بىرىنىڭ «استولي»، يەنە بىرىنىڭ «قهر وغلب» دەپ تەپسىرلىشى مۇشۇ نۇقتىدىن بولۇپ، ھەممىنىڭ مۇئەييەن مەنىدە تەپسىرلەشتە تىل ئىستېمالىغا، ئەرەب لىسانىدىكى بىر قاتار ئىستېمال مەنىلىرىگە مۇراجىئەت قىلىپ كۆرۈشى ۋە ئەقىدىۋى پىرىنسىپقا ئۇيغۇنلاشقان مەنە بېرىشكە تىرىشىشى، بىرىنىڭ «علا وارتفع» مەنىسىنى مەلۇم نۇقتىدىن يورۇتالمايدۇ دەپ قاراپ يەنە بىر مەنىنى تەرجىھ قىلىشى، ئۇنىڭ تەرجىھ قىلغىنىنى يەنە بىر مۇپەسسىرنىڭ ئاجىز دەپ قوبۇل قىلماسلىقى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى يۇقىرىقى نېگىزلىك تەرەپتە ئوخشىمىغان ئىككى قاراشنى مەنبە قىلغانلىقتىندۇر. شۇڭا مەسىلىنى تەھقىقى بىلەن چۈشەنمەستىن، چۈشەندۈرمەستىن، گويا خەلەفنى تۇتماي سەلەفنى تۇتقان كۆرۈنۈش ئۈچۈن «بىز «علا وارتفع» مەنىسىنى تۇتۇشتا سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتتۇق» دەۋېلىش تەھقىقلانمىغان، ئىلمىيلىككە توغرا كەلمەيدىغان خاملىق جۈملىسىدىندۇر.

ئىككىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىلىرىنىڭ بارلىقىنى سەلەفنىڭ يولى دەپ كۆرسىتىپلا قالماي، «استقر»، «مستو على العرش»، يەنى «قارار ئالدى» «ئەرشكە مۇستەۋى بولدى» قاتارلىق مەنىلىرىنى ئالماسلىقتىكى ۋە ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىسىنى تاللاشتىكى دەلىلىنى كەلتۈرۈپ ئۆتىدۇ ۋە بۇ سۆزنىڭ «ئۆرلىدى، يۈكسەلدى» قاتارلىق مەنىلىرى بارلىقىغا لىسانۇلئەرەب قامۇسىنى، ئۇ قامۇستا زىكرى قىلىنغان ئەخفەش، سۇئلەب قاتارلىق لۇغەتشۇناس ۋە گرامماتىكاشۇناسلارنىڭ ئىزاھاتلىرىنى دەلىل قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئەجەبلىنەرلىك يېرى شۇكى، تەرجىمانىمىز گويا لىسانۇلئەرەب قامۇسىدا مۇشۇنداق مەنىسى بارلىقىلا ئىستەۋا سۆزىنى «علا وارتفع» مەنىلىرىدە ئىشلىتىشكە ئۆز ئالدىغا ئاساستەك كۆرسىتىدۇ. ئەمەلىيەتتە لىسانۇلئەرەب قامۇسىدا ئىستەۋانىڭ «علا وارتفع»دىن باشقا 10 دىن ئارتۇق مەنىلىرى بېرىلگەن ۋە ھەربىرىگە مۇناسىپ مىساللار بايان قىلىنغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئىستەۋا سۆزىنىڭ «استقر»، «مستو»، يەنى «قارار ئالدى»، «مۇستەۋى بولدى» قاتارلىق مەنىلىرىمۇ بار. شۇڭا بۇ ئورۇندا ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىلىرىنى تاللاشتا ۋە لىسانۇلئەرەبكە مۇراجىئەت قىلىشىدىكى ئىمتىيازغا مۇھەممەد يۈسۈپ قانداق ئىگە بولغان بولسا، ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ مۇئەللىپلىرىمۇ ئوخشاشلا ئىگە. بۇنداق ئەھۋالدا تەرجىمانىمىزنىڭ «علا وارتفع» مەنىلىرىنى تاللىشى قانچىلىك يوللۇق بولسا، لىسانۇلئەرەبتە تىلغا ئېلىنغان «قارار ئالدى» «ئەرشكە مۇستەۋى بولدى» قاتارلىق مەنىلەرنى تاللىشى ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ مۇئەللىپلىرى ئۈچۈنمۇ ئوخشاشلا يوللۇق بولغان، بەرگەن ئىزاھاتىمۇ ئەرەب لىسانىغا ئۇيغۇن كەلگەن ئىزاھات بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا لىسانۇلئەرەب قامۇسىدا گويا ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىلىرىلا باردەك بىر خىل يوسۇندا ياپىلاقلاپ ئۆتۈپ كېتىشى، قالدى مەنىلىرىنى ھېچ تىلغا ئېلى قويماسلىقى پەقەتلا ئۆزىنىڭ گېپىنى گەپ ئېتىش خاھىشىنى ئەكىس ئەتتۈرۈشتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئۇنداق بولمىغاندا، كۆز بويىغاندەك ئىش قىلمىغان، ئىلمىي ئامانەت يۈزىسىدىن ئىستەۋا سۆزىنىڭ لىسانۇلئەرەب قامۇسىدىكى باشقا مەنىلىرىنىمۇ تىلغا ئالغان، ئايەتتىكى سۆزنى يالغۇز ئۆزىلا ئەرەب تىلى قامۇسىدىكى مەنىسىگە ئۇيغۇن تەرجىمە قىلغاندەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنمىغان بولار ئىدى.

ئۈچىنچىدىن، تەرجىمانىمىز يۇقىرىقىدەك ئىلمىي ئامانەتكە لايىقىدا رىئايە قىلمايلا قالماستىن، ئۆزىنىڭكىنى توغرىغا چىقىرىشقا ۋاسىتە تاللىماي كۈچەش ئۈچۈن كۆزنى يۇمۇپلا جۆيلۈشتىن يانمايدۇ. مەسىلەن، تەرجىمانىمىز ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدىكى «قارار ئالدى» سۆزىنى تەنقىدلەپ مۇنداق دەيدۇ: «ئالدىنقىسىدا (مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە) ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹استقر› يەنى (ئورۇن ئالدى ياكى ئورۇنلاشتى) دەپ مەنە ئېيتىلغان. ھالبۇكى، ھېچقانداق بىر مۇپەسسىر ۋە ھېچقانداق بىر تىلشۇناس ئالىم‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە‹استقر› دەپ مەنە ئېيتىپ باققان ئەمەس». مانا بۇ سېپى ئۆزىدىن جۆيلۈش بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ھېچبىر مۇپەسسىر ياكى ھەرقانداق تىلشۇناس ئالىم ئىستەۋا سۆزىنىڭ ئەڭ باشتا كېلىدىغان لۇغەت مەنىلىرىدىن بىرىنىڭ «استقر»، يەنى قارار ئالدى، دېگەن مەنىسى ئىكەنلىكىگە شەك قىلمايدۇ. يەنە كېلىپ قۇرئان كەرىمنىڭ ئۆزىمۇ ئايەتلەردىن بىرىدە ئىستەۋا سۆزىنى ‹استقر› مەنىسىدە، يەنى «قارار ئالدى، ئورۇنلاشتى، توختىدى» قاتارلىق مەنىلەردە ئىشلەتكەن. مەسىلەن ھۇد سۈرىسىنىڭ 44 – ئايىتىدىكى «واستوت على الجودي» دېگەن ئايەتتىكى ئىستەۋا سۆزىنى كۆپچىلىك مۇپەسسىرلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك «استقرت» مەنىسىدە دەپ تەپسىرلىگەن. ئالايلۇق، سەلەف سالىھلاردىن قەتادە يۇقىرىقى ئايەتنى «فاستقرت على الجودي شهرا» دەپ تەپسىرلىگەن[6]. ئۇندىن باشقا ئىمام ماتۇرىيدىي، ئىمام سەمئانىي، ئىمام ئەبۇللەيس سەمەرقەندىي، ئىمام زەمەخشەرىي، ئىمام نەسەفىي، ئىمام بەيزاۋىي، شەيخۇلئىسلام ئەبۇسسۇئۇد، ئىمام شەۋكانىي قاتارلىقلارغىچە بولغان مۇپەسسىرلەرنىڭ كۆپچىلىكى، يەنى تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ قۇرئاننى تەرجىمە قىلىشتا پايدىلانغانلىقىنى ئىددىئا قىلغان 17 دانە تەپسىر مۇئەللىپلىرىنىڭ كۆپچىلىكى ئايەتتىكى ئىستەۋا سۆزىنىڭ مۇئەننەس شەكلى بولغان «استوت» سۆزىگە «استقرت» مەنىسىنى بەرگەن. يەنى ئۇلار مەزكۇر ئايەتتىكى «استوت» سۆزىنى: نۇھنىڭ كېمىسى جۇدىي تېغىغا كېلىپ توختىدى، جايلاشتى، ئورۇنلاشتى، قارار ئالدى قاتارلىق مەنىلىرىنى بىلدۈرىدىغان «استقرت» سۆزى بىلەن تەپسىرلىگەن[7]. يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن تەرجىمانىمىزنىڭ: «تىلشۇناس ئالىملارمۇ ئىستەۋا سۆزىگە «استقر» دەپ مەنە بەرگەن ئەمەس» دېگەن بايانى قىپقىزىل يالغان بولۇپ، ئەمەلىيەتتە تەرجىمانىمىز دەلىل مەنبەسى قىلىپ كۆرسەتكەن لىسانۇلئەرەب ناملىق قامۇسنىڭ ئۆزىدە ئىستەۋا سۆزىنىڭ «استقر» مەنىسى بارلىقى تىلغا ئېلىنغان. لىسانۇلئەرەب قامۇسىنىڭ مۇئەللىپى «واسْتَوَى عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ أَي استَقَرَّ» دېگەن مىسالنى بېرىش ئارقىلىق ئىستەۋا سۆزىنىڭ مەنىلىرىدىن بىرىنىڭ «استقر» ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن[8].
خوش، ئۇنداقتا ئىش تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلغاندەك ئەمەس. شۇنداقلا، مۇپەسسىرلەردىن ياكى تىلشۇناس ئالىملاردىن بىرەرسىمۇ ئىستەۋا سۆزىگە «استقر» مەنىسى بەرمىگەن ئىشمۇ يوق، بەلكى كۆپچىلىك مۇپەسسىر ۋە تىلشۇناسلار مەزكۇر سۆزنىڭ مەنىلىرىدىن بىرىنىڭ «استقر» ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن ۋە مەنە بېرىدىغان يېرىدە ئورنىنى كەلتۈرۈپ ئايىماي بېرىۋەرگەن. دېمەك تەرجىمانىمىزنىڭ مۇھەممەد سالىھنىڭ «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلىشىنى تاللىماسلىقىدا كۆرسەتكەن بۇ تۇتۇمىنىڭ ئىلمىي ئاساسىي يوق بولۇپلا قالماي يازغانلىرىنىڭ قىپقىزىل جۆيلۈش بولغانلىقى ئورتادا. مانا بۇ تەھقىقلەشلەر ئالدىنقىلارنىڭ خاتاسىنى تۈزىتىش ئىددىئاسىدىكى بۇ «ئۆزگىچىلىك»لەرنىڭ ئەمەلىيەتتە قىلچە ئىلمىي ئاساسى يوقلىقىنى، قارىسىغا جۆيلۈشتە، تۇتۇرۇقسىزلىقتا نەقەدەر چېكىگە يەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىشكە يېتەرلىكتۇر. ناۋادا تەرجىمانىمىز «مېنىڭ كۆزدە تۇتقىنىم بۇ ئەمەس. بەلكى، دەۋاتقانلىرىم قۇرئاندىكى‹ئىستەۋا ئەلەلئەرش› دەپ كەلگەن جايلاردىكى ئىستەۋالارغىلا قارىتىلغان» دەپ قالسا، بىزمۇ دەيمىزكى، بۇ گېپىڭىزمۇ يالغان بىلەن تولغان. چۈنكى ئىستەۋا سۆزىگە ئىستەقەررە مەنىسى بەرگەن مۇپەسسىرلەر يوق ئەمەس بەلكى بار. مەسىلەن، ئىمام سۇيۇتىي ئۆزىنىڭ «ئەلئىتقان» كىتابىدا ئالىملارنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەردىن بىرى بولغان ئىستەۋا ئايىتىگە بەرگەن پەرقلىق مەنىلەرنى بىر - بىرلەپ ساناپ چىققان ۋە بۇ سۆزگە 7 تۈرلۈك مەنىنىڭ بېرىلگەنلىكىنى بايان قىلغان. شۇنداقلا مەزكۇر يەتتە تۈرلۈك تەپسىرنىڭ بىرىنچىسىدە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن كەلگەن نەقىلگە بىنائەن ئايەتتىكى «استوى» سۆزىنىڭ «استقر (قارار ئالدى)» مەنىسىدە تەپسىرلەنگەنلىكىنى زىكرى قىلغان. لېكىن تەبىئىي ھالدا ئۆزىنىڭ مەزكۇر تەپسىرگە قېتىلمايدىغانلىقىنى «ناۋادا مۇشۇنداق تەپسىر قىلغانلىقى سەھىھ رىۋايەت بىلەن دەلىللەنگەن تەقدىردىمۇ بۇنداق تەپسىرلەشنىڭ كىشىگە ئاللاھنى جىسىملاشتۇرۇش تۇيغۇسىنى بېرىدىغانلىقى»نى قەيت قىلىش بىلەن ئېتىرازىنى بىلدۈرگەن. ئەمما مۇشۇنداق تەپسىرلەشنىڭ بارلىقىنى رەت قىلمىغان[9]. ئەكسىچە ئىمام بەغەۋىي ئېيتقاندەك: مۇپەسسىرلەردىن مۇقاتىل ئىبنى سۇلەيمان ۋە ئەلكەلبىي قاتارلىقلارمۇ ئايەتتىكى ئىستەۋا سۆزىگە ئىستەقەررە مەنىسىنى بەرگەن[10]. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي كۆپچىلىك مۇپەسسىرلەر ئىستەۋا سۆزىنىڭ بۇ مەنىسىنى «استوى على العرش» ئايىتىگە ئىشلىتىشنى لۇغەت مەنىسى نۇقتىسىدىن ئەمەس، بەلكى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە قارىتا ئىلمىي تۇتۇمغا ھەمدە ئەقىدىۋى پىرىنسىپقا ئۇيغۇن كەلمىگەنلىكى نۇقتىسىدىن رەت قىلغاندۇر. بۇنىڭدىن «ئىستەۋا ئەلەلئەرش»نى چۆرىدىگەن تەپسىرلەر ئىچىدە ئىستەۋا سۆزىنى - مەقبۇل بولمىسىمۇ - ئىستەقەررە مەنىسى بىلەن ئىزاھلىغان بەزى مۇپەسسىرلەرنىڭمۇ بارلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. شۇڭا تەرجىمانىمىزنىڭ مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنى نە لۇغەتتىن، نە تەپسىردىن ئاساسى يوقتەك كۆرسىتىپ «ھېچقانداق بىر مۇپەسسىر ۋە ھېچقانداق بىر تىلشۇناس ئالىم ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزگە ‹استقر›دەپ مەنە ئېيتىپ باققان ئەمەس» دەۋېلىشى ئاساسسىز بولۇپلا قالماي، بۇنداق قارىسىغا ھۆكۈم پېچىش ئۆز نۆۋىتىدە ئۇستاز مۇھەممەد سالىھنى مەزكۇر تەرجىمىسىدە ھېچبىر تەپسىردىن ياكى لۇغەتتىن ئاساسى بولمىسىمۇ ئۆز خاھىشىچە تەرجىمە قىلىۋالغانلىقتەك ئورۇنسىز قارىلاشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشتىن، ئۇنىڭ ئىلمىي ئىستېدادىغا داغ چۈشۈرۈشتىن باشقىغا يارىمايدىغان قۇرۇق داۋراڭدىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. بۇ يەردىكى مەسىلە ئالدىنقى «قارار ئالدى» دەپ قىلىنغان تەرجىمىنىڭ نە تەپسىردىن، نە لۇغەتتىن ئاساسى بولمىسىمۇ ئۆز كاللىسىچە تەرجىمە قىلىۋالغانلىق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى مۇپەسسىرلەر ئارىسىدا بار بولغان، ئەمما رەت قىلىنغان بىر تەپسىرنى تەرجىمىگە تاللاشتا كەتكۈزۈپ قويۇش مەسىلىسىدۇر. چۈنكى بۇ خىل تەپسىرلەش گەرچە لۇغەت مەنىسى نۇقتىسىدىن توغرا بولسىمۇ، مەقبۇل ئەقىدىۋى ئاساسلارغا، شۇنداقلا بارلىق سەلەف ۋە خەلەف ئالىملىرى ئىتتىپاق كەلگەن نۇقتىلاردىن بىرى بولغان «بۇ تۈرلۈك ئايەتنىڭ زاھىرى مەنىسى، يەنى لۇغەتتىكى ئۇدۇل مەنىسى مەقسەت ئەمەسلىكى، ھادىسەۋىلىككە ياتىدىغان ھەرقانداق سۈپەتلەردىن ئاللاھنىڭ پاك ۋە مۇنەززەھ دەپ ئەقىدە قىلىش»تىن ئىبارەت تۈپكى پىرىنسىپقا خىلاپ كېلىدىغان تەپسىر بولغانلىقى تۈپەيلى مەقبۇل كۆرۈلمىگەندۇر. مانا بۇ تەھقىقلەر تەرجىمانىمىزنىڭ ئالدىنقى تەرجىمىدىكى «قارار ئالدى» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىنى تەنقىدلەپ ئېيتقانلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ پۈتۈنلەي يالغان - ياۋىداقلىققا، تۇتۇرۇقسىزلىققا تولغانلىقىنى ۋە ئىستەۋا ئايىتىنى «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلسا بولمايدىغانلىق مەسىلىسىنىڭ ئىلمىي ئاساسىنى قىلچە يورۇتۇپ بېرەلمىگەنلىكىنى، ئەكسىچە، كۆزنى يۇمۇۋېلىپ جۆيلىگەن پەدىدە مەسىلىنىڭ ئىلمىي تەھقىقىنى بىلمەستىن، چۈشەنمەستىن بىلجىرلاش تۈسىدە گېپىنى گەپ ئەتمەكچى بولغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ.

تۆتىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئۇستاز مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىنى پاخشى قىلىشقا ئۇرۇنۇپ بولغاندىن كېيىن، ئىككىنچى نۆۋەتنى ھەيئەت تەرجىمىسىگە بېرىدۇ ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىنى تۆۋەندىكى سۆزلەر بىلەن تەنقىدلەپ ئۆتىدۇ: «بۇ تەرجىمىلەرنىڭ كېيىنكىسىدە،‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزنى‹مۇستەۋى بولدى›دەپ ئالغان. ھالبۇكى، ‹مۇستەۋى بولدى› دېگەن سۆزدىن ھېچنىمىنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا مۇنداق بىر سۆز يوق. شۇ ئېنىقكى، ‹قۇرئان كەرىم› مەنىسىنى چۈشىنىپ ئەمەل قىلىش ئۈچۈن نازىل قىلىنغان كىتابتۇر»[11]. يۇقىرىقى تەنقىدمۇ جايىنى تاپمايلا قالماستىن، تەرجىمانىمىزنىڭ تىل فاشىستلىقى تۇتۇمىنىڭ تەسىرىدە مەزكۇر تەرجىمىنىڭ ئەسلىي قىممىتى ۋە ئەھمىيىتىمۇ پۈتۈنلەي خاتا مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن. ئەمەلىيەتتە، ئىككىنچى تەرجىمە، يەنى تەرجىمە گۇرۇپپىسى تەرىپىدىن قىلىنغان بۇ تەرجىمە مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىدىكى خاتالىقنى، يەنى كۆپچىلىك مۇپەسسىرلەر مەقبۇل كۆرمىگەن ۋە مۇجەسسىمەلەرنىڭ چۈشەنچىسىنى تەستىققا ئېرىشتۈرىدىغان بۇ تەرجىمىنى بىر دەرىجە تۈزەش مەۋقەسىدە بولغان بولۇپ، ئايەتنى «ئاللاھ ئەرشكە مۇستەۋى بولدى» دەپ ئىزاھلىغان. گەرچە بۇ تەرجىمە قۇرئان كەرىمنىڭ ئۆزبېكچە تەرجىمىلىرىدىن بىرى بولغان ئابدۇلئەزىز مەنسۇرنىڭ تەرجىمىسىنى ئەينەن قوبۇل قىلىشتىن كېلىپ چىققان بولسىمۇ، ئەمما تەرجىمە گۇرۇپپىسى بۇ تەرجىمىنى قوبۇل قىلىپ ئېلىشتا، ھەمدە ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى قاتارىدا قوبۇل قىلىشتا مەزكۇر تەرجىمانىمىزدەك تىل فاشىستلىقى ۋاكسېنىسىدىن ئۆزىنى پاكىز تۇتقانلىقى ئۈچۈن ئانا تىلغا قارىتا شاللاش ۋە خىللاش پوزىتسىيەسى تۇتمىغان. ئۇلار قىرقىش ئوپېراتسىيەلىرىگە ئۇچرىغان چاغداش ئۇيغۇر تىلى يېتىشمىگەن ۋاقىتتا دىنىي تىلنى بېيىتىشتا چاغاتاي تۈركچىسىدىنمۇ پايدىلىنىشقا سەل قارىمىغان ۋە چاغاتاي تىلىدىكى «مۇستەۋى» سۆزىنى، يەنى تۈزلەش، توغرىلاش مەنىسىدىكى بىر سۆزنى ئارىيەت ئېلىپ ئىشلەتكەن. ئىستەۋانىڭ چاغاتايچىدىكى مۇستەۋى بولدى دېيىلىشى ئۇنىڭ لىسانۇلئەرەب قامۇسىدا تىلغا ئېلىنغان مەنىلىرىدىن بىرى بولغان «اعتدل»، «استقام» يەنى، تۈزلىدى، رۇسلاپ پۇختىلىدى، مۇكەممەل قىلدى قاتارلىق مەنىسىگە توغرا كېلىدىغان بولۇپ، تەرجىمە گۇرۇپپىسى مەزكۇر ئايەتنى چاغاتايچە ئىپادىلەش بىلەن كۇپايىلىنىشنى تاللىغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇلار يەنە مەزكۇر تەرجىمىنىڭمۇ «ثم استوى على العرش» ئايىتىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى يورۇتالمايدىغانلىقىنى ئىزاھلاشقا سەل قارىمىغان. ئۇلار ئايەت ئاستىغا مۇنداق ئىزاھات بەرگەن: «بۇ جۈملە مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تەۋە بولغاچقا، لۇغەت مەنىسى بويىچىلا تەرجىمە قىلىندى. بەزى تەپسىرشۇناسلار بۇ جۈملىگە ‹ئاللاھ ئەرشكە ئىگە بولدى›، ‹ئاللاھنىڭ ھۆكمى ئەرشتە قارار ئالدى ئالدى› دەپ ئىزاھ بېرىدۇ. بۇ جۈملىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھ ئۆزى بىلىدۇ»[12]. ئەگەر ئىنساب بىلەن قارالسا، چاغداش ئۇيغۇرچىدىكى تەرجىمىلەر ئىچىدە مەزكۇر ئىزاھاتتىن، يەنى قۇرئان تەرجىمىسىگە يېزىلغان ئۆزى ئىخچام، چۈشىنىشلىك يېزىلغان بۇ ئىزاھاتتىن ياخشىراق ئىككىنچى بىر تەرجىمە ئىزاھاتى بارمۇ؟ دەپ سوئال قويماي تۇرالمايمىز. مۇتەشابىھ ئايەت بارىسىدا بۇ قەدەر ئىخچام، ئەتراپلىق، ھەمدە سەلەف سالىھلار تەپسىرىگە ئۇيغۇن تەرجىمە ئىزاھاتى بار ئىكەن، دېمەك تەرجىمە گۇرۇپپىسى قانداقتۇر «ھېچنىمىنى چۈشەنگىلى بولمايدىغان» تەرزدە تەرجىمە قىلمىغان، بەلكى ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى ئىزاھلاپ ئۆتكەندەك، ئىستەۋانىڭ بۇ تەرجىمىسى مەزكۇر ئايەتنىڭ كونكرېت مەنىسى سۈپىتىدە بېرىلمىگەن. شۇنداقلا ئۇلار مەزكۇر تەرجىمىسىنىڭ ئىستەۋا سۆزىنىڭ پەقەت لۇغەت مەنىسىگە توغرا كېلىدىغان تەرجىمىسى ئىكەنلىكىنى، گەرچە پەرقلىق تەپسىرلەر بويىچە، يەنى خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ تەپسىرى بويىچە بىر قاتار ئۇيغۇن تەرجىمىلىرى بولسىمۇ، ئەمما ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي تاللىشىنىڭ ئايەتكە بەرگەن ئىستەۋا سۆزىنىڭ لۇغەت مەنىسى ئەمەسلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئاخىرىدا ئۆزلىرىنىڭ «ئىستەۋانىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھ ئۆزى بىلىدۇ» دەپ تۇرۇپ ئۆتۈپ كېتىشتەك سەلەف سالىھلارنىڭ «والله تعالى أعلم بمراده»[13] دېگەن تۇتۇمىدا ئىكەنلىكلىرىنى بايان قىلغان. تەرجىمە گۇرۇپپىسى بۇ قەدەر تۇتۇمى ئېنىق، ئىزاھاتىمۇ، تەرجىمىدە تۇتقان مەۋقەسىمۇ ناھايىتى روشەن ۋە چۈشىنىشلىك تۇرسا، ئۇنىڭ «مۇستەۋى بولدى» دېگەن سۆزىدىكى مۇستەۋى سۆزىنىڭ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا يوقلىقىنى، توغرىسى ھۆكۈمران سىنىپنىڭ ئىرادىسى ئارىلاشقان ۋە تىل قاسساپلىرىنىڭ ئوپېراتسىيەلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى»دە يوقلىقىنى كۆزدە تۇتۇپلا، مەزكۇر سۆزنىڭ ئانا تىلىمىزنىڭ كىلاسسىك ئەدەبىي تىلىدىن ۋە دۇردانە قامۇسلىرىدىن ئورۇن ئالغان مۇستەۋى سۆزىنى يەكلەپ، ئۇنى چۈشىنىكسىزغا چىقىرىش قانداقمۇ ئورۇنلۇق بولسۇن؟! ئەگەر چۈشىنىكسىز دېگىلى بولسا، ھەر سەۋىيە ئەھلىنىڭ پەرقلىق بولۇشى نۇقتىسىدىن شەخس سۈپىتىدە چۈشەنمەسلىكنىڭ، چۈشىنىكسىز ھېس قىلىشلارنىڭ يۈز بېرىشى تەبىئىي. لېكىن ئىلمىي تارازا بويىچە مۇئامىلە قىلغاندا، تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ تەرجىمىسى چۈشىنىكسىز بولمىغان. ئەكسىچە ئۇلارنىڭ ئىزاھاتلىق تەرجىمىسى ئالدىنقى تەرجىمىدىنمۇ بىر قەدەر ساغلام چىققان. ھالبۇكى، تەرجىمانىمىزغا ئوخشاش 21 يىللىق قۇرئان تەرجىمە تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغانلىق داۋرىڭىنى سالغان بىرىنىڭ بۇنچىلىك ئىلمىي تۇتۇمنى ئاڭقىرالماسلىقى، ئۇنىڭدىكى ئىلمىي مېھنەتنى تونۇپ يېتەلمەسلىكى، ئىلمىي ئەمگەكتىكى ئەستايىدىللىقنى، ساغلام مەۋقەنى نەزەردىن ساقىت قىلىشى، ئېتىراپ قىلىش ئورنىغا كۆز يۇمۇۋېلىشى، نوقۇل ئۆزىنىڭ «ئۆرلىدى» دەپ مەنە بەرگەن ئاتالمىش سەلەفلەرنىڭ يولىغا ئۇيغۇنلاشتۇرغان تەرجىمىسىنى ئورۇنلۇققا چىقىرىش يولىدا ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنى كىشىنى چۆچۈتكۈدەك دەرىجىدە ئېتىبارسىزلاشتۇرۇپ مۇئەييەنلەشتۈرۈشى، يەنە كېلىپ بۇ قىلمىشلىرىنى ئالدىنقىلارنىڭ تەرجىمىسىنى تۈزەتكەنلىك، خاتاسىنى ئوڭشىغانلىق قىلىپ كۆرسەتكەن ماددىدا تىلغا ئېلىشى كىشىنى ھەقىقەتەن ئېچىندۇرىدىغان بىر ئەھۋال.

بەشىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ سەلەفكە ئۇيغۇن دەۋالغان ئاتالمىش «ئۆرلىدى» دەپ ئالغان تەرجىمىسىنى تۇتقۇزۇش ئۈچۈن قارشىسىدىكى ھەيئەت تەرجىمىسىنى «چۈشىنىكسىز» دەپ رەت قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭدىكى سەلەف يولىغا ئۇيغۇن تۇتۇمنى نەزەردىن ساقىت قىلىپلا قالماي، ئۆزىنىڭ بۇ ئىددىئاسىغا تۆۋەندىكى سۆزىنى داۋلى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ: «بۇ تەرجىمىلەرنىڭ كېيىنكىسىدە، ‹اسْتَوَى›دېگەن سۆزنى ‹مۇستەۋى بولدى›دەپ ئالغان. ھالبۇكى،‹مۇستەۋى بولدى›دېگەن سۆزدىن ھېچنىمىنى چۈشەنگىلى بولمايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا مۇنداق بىر سۆز يوق. شۇ ئېنىقكى، ‹قۇرئان كەرىم› مەنىسىنى چۈشىنىپ ئەمەل قىلىش ئۈچۈن نازىل قىلىنغان كىتابتۇر.‹اسْتَوَى›دېگەن سۆز ‹قۇرئان كەرىم›دىكى‹المﱠ›، ‹حم›دېگەن ھەرپلەرگە ئوخشاش مەنىسى مۇئەييەن ئەمەس ھەرپلەر قاتارىدىن ئەمەستۇر. ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ‹اسْتَوَى›دېگەن بۇ سۆزنى باشقا مەنىلەردە تەرجىمە قىلغاندىن ياكى ئۇنى ئەرەبچىسى بويىچە يېزىپ قويغاندىن كۆرە، ئۆزىنىڭ لۇغەتتىكى مەنىسىنى بولسىمۇ تەرجىمە قىلىش ئەۋزەل ئەمەسمۇ؟!»[14]. يەنى تەرجىمانىمىز مەزكۇر «چۈشىنىكسىز» دەۋالغان ئىددىئاسىنى پۇت دەسسەتكۈزۈش ئۈچۈن يەنە گەپ ئوينىتىدۇ ۋە چۈشىنىكسىز بولغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بولۇپلا، مەزكۇر مۇتەشابىھ ئايەتكە «قۇرئان دېگەن مەنىسىنى چۈشىنىپ ئەمەل قىلىدىغان كىتاب» دېگەن داۋلىنى كەلتۈرۈش ئارقىلىق ئالدىنقى تەرجىمىنى قاقتى - سوقتى قىلىپ كۆرمەكچى بولىدۇ. ئەجەبا، ئىشنىڭ ھەقىقىتى تەرجىمانىمىزنىڭ ئىددىئا قىلغىنىدەكمۇ؟ ئەسلا... چۈنكى، بۇ يەردە مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە قارىتا ئالاھىدە تۇتۇم بەلگىلەش بىلەن ئاممىغا تونۇشلۇق بولغان ۋە قۇرئاننىڭ ئومۇم تەقەززاسى بولغان «قۇرئان كەرىمنىڭ چۈشىنىش ۋە ئەمەل قىلىش ئۈچۈن نازىل بولغانلىقى»دىن ئىبارەت ئاڭلىماققا ھېچكىم تارتىشما قىلمايدىغان «نازىل بولۇش ھېكمىتى» ئوتتۇرىسىدا ھېچقانداق زىتلىق يوق. دەرۋەقە، قۇرئان كەرىم ئومۇم نۇقتىدىن چۈشىنىپ ئەمەل قىلىشقا نازىل بولغان كىتاب، بىراق چۈشىنىپ ئەمەل قىلىشقا نازىل قىلىنغان بۇ كىتاب بىزگە ئېيتماقتىكى، قۇرئان ئايەتلىرى ئارىسىدا مۇھكەم ۋە مۇتەشابىھ دەپ ئىككى كاتېگورىيەگە ئايرىلىدىغان ئايەتلەر بار. مۇھكەم ئايەتلەر قۇرئاننىڭ كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ، پەقەت ئاز بىر قىسمى مۇتەشابىھ ئايەتلەردۇر. كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تۇتقان پوزىتسىيەسى بولسا، بىز دەلىللەپ ئۆتكىنىمىزدەك «ئايەتلەرنىڭ تەۋىلىنى ئاللاھ بىلىدۇ، ئىلىمدە توشقانلار بولسا، بۇ ئايەتلەرگە ‹ئىشەندۇق› دەپ تەستىقلايدۇ» دېگەن تۇتۇمدۇر. بۇنىڭغا ئاساسەن سەلەفلەر بۇ تۈردىكى ئايەتلەرگە قارىتا لۇغەت مەنىسىنى ھەقىقىي مەنىسى دەپ قارىماسلىق، زاھىرى بويىچە چۈشەنمەستىن، ئايەتكە «ئامەننا» دېيىش، مەنىسىنى «ۋاللاھۇ ئەئلەم» دېيىش بىلەن كۇپايىلىنىش تەرىپىنى تۇتقان. سەلەف سالىھلاردىن مەشھۇر ئالىم شەيخۇلئىسلام يەزىد ئىبنى ھارۇندىن ئىستەۋانىڭ تەپسىرى نېمە؟ دەپ سورالغاندا ئۇ «تأويله: الإيمان به»[15] ، دەپ، يەنى «ئايەتنىڭ تەپسىرى ئاڭا ئىشەنمەكتۇر» دەپ جاۋاب بەرگەن. بۇ ۋە بىز كەلتۈرگەن سەلەفلەرنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەر ھەققىدىكى تۇتۇمى توغرىسىدىكى ئومۇم نەقىللەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، كۆپچىلىك سەلەفنىڭ مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تۇتقان يولى چۈشىنىش ئەمەس، بەلكى ئىشىنىشتۇر. مۇتەشابىھ ئايەتلەر ئۇلارنىڭ نەزىرىدە چۈشىنىدىغان ئايەتلەر ئەمەس، بەلكى ئىشىنىدىغان، «ئامەننا» دەپ تەستىقلاپ، مەنىسىنى ئاللاھقا قويۇپ ئۆتۈپ كېتىش كېرەك بولغان ئايەتلەر تۈركۈمىدۇر. مانا شۇنداق قىلىش ئۇلار ئۈچۈن ئۆز نۆۋىتىدە مۇتەشابىھ ئايەتلەر ھەققىدە كەلگەن ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ 7 - ئايىتىدىكى «يقولون آمنا به» دېگەن ئايەتنى توغرا چۈشىنىش ۋە ئەمەل قىلىش جۈملىسىدىندۇر. ئۇنداقتا، مۇستەۋى بولدى دەپ تەرجىمە قىلغان ۋە بۇنداق دېيىشىنىڭ سەۋەبىنى مەخسۇس بەت ئاستىغا ئىزاھات بېرىپ خەلەف تەپسىرلىرىدە نېمە دەپ تەرجىمە قىلىنغانلىقىنىمۇ ئوقۇرمەنگە يەتكۈزگەن ۋە ئۆزلىرىنىڭ تۇتۇمىنى سەلەف سالىھلارنىڭ تۇتۇمىغا ئوخشاش شەكىلدە ئىزاھلىغان ھەيئەت تەرجىمىسىنى قانداقسىگە «چۈشىنىكسىز»لىك بىلەن ئەيىبلەش، ھەمدە «چۈشىنىدىغان ۋە ئەمەل قىلىدىغان كىتاب» بولۇشتەك قۇرئان روھىغا زىتلىق بىلەن ئەيىبلەش توغرا بولسۇن؟! يىغىپ ئېيتقاندا، تەرجىمانىمىز مەزكۇر ئەيىبلەشلىرىدە ئۆزىنىڭ بۇ مەسىلىلەردىكى چۈشەنچىسىنىڭ چولتىلىقىنى، قۇرئان تىلىغا، سەلەفلەرنىڭ ھەقىقىي يولى ھەققىدىكى ئىلىمگە چالىلىقىنى ئىپادىلەشتىن باشقا ئىش قىلمىغان. ھەمدە ئۆزىنىڭ بۇ جەھەتتىكى قاراقورساقلىقىغا ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنى ئەمەس يېرىدىن تەنقىدلەشكە ئۇرۇنۇپ ئۆزىنىڭ مەزكۇر تۇتۇرۇقسىزلىقىنى ئاتالمىش «ئۆرلىدى» دېگەن سەلەفسىزچە تەرجىمىسىنى سەلەفنىڭ يولىغا ئۇيغۇن قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشقان.

---
نەقىل مەنبەلىرى:
[1] سۈرە ئەئراف، 54 - ئايەت. (مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ بەرگەن ئىزاھاتى)
[2] «لىسانۇل ئەرەب» 14 - توم، 144 - بەتتىن. (مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ بەرگەن ئىزاھاتى)
[3] سۈرە تاھا، 5 - ئايەت. (مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ بەرگەن ئىزاھاتى)
[4] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 645−646 - بەتلەر.
[5] السيوطي: الإتقان في علوم القرآن، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 3/11.
[6] ابن أبي حاتم: تفسير القرآن العظيم لابن أبي حاتم، ط مكتبة نزار مصطفى الباز - المملكة العربية السعودية، 6/2037.
[7] أنظر: الماتريدي: تأويلات أهل السنة، ط دار الكتب العلمية – بيروت، 6/135. السمعاني: تفسير القرآن، ط دار الوطن، الرياض - السعودية، 2 /432.  أبو الليث السمرقندي: بحر العلوم، ط دار الفكر - بيروت، 1/536. الزمخشري: الكشاف، ط دار الكتاب العربي – بيروت، 2/397. النسفي: مدارك التنزيل وحقائق التأويل، ط دار الكلم الطيب، بيروت، 2/61. البيضاوي: أنوار التنزيل وأسرار التأويل، ط دار إحياء التراث العربي – بيروت، 3/136.  أبو السعود: إرشاد العقل السليم إلى مزايا الكتاب الكريم، ط دار إحياء التراث العربي – بيروت،  4/211. الشوكاني: فتح القدير، ط دار ابن كثير، 2/568.
[8] لسان العرب: فصل الشين المعجمة، ط دار صادر - بيروت، 14/417.
[9] السيوطي: الإتقان في علوم القرآن، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 3/16.
[10] البغوي: معالم التنزيل في تفسير القرآن، ط دار طيبة للنشر والتوزيع، 3/235.
[11] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 646 – بەت.
[12] قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، تەرجىمە گۇرۇپپىسى، 2012 – يىل، بىرىنچى نەشرى، 157 – بەت.
[13] الألوسي: روح المعاني في تفسير القرآن العظيم والسبع المثاني، ط دار الكتب العلمية - بيروت، 8/475.
[14] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 646 – بەت.
[15] أبو الليث السمرقندي: بحر العلوم، ط دار الفكر - بيروت، 1/536.
tags: 2023-05-22
بۇرھان مۇھەممەد
سەلەف يولى
ئىستىۋائ
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (9)
content: ئالتىنچىدىن، تەرجىمانىمىز كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، يۇقىرىقىدەك چويلىغا توختىمايدىغان داۋلىلارنى قويۇش ۋە كۆزنى يۇمۇۋېلىپ جۆيلۈشكە ياتىدىغان بىر تالاي گەپلەرنى قىلىش ئارقىلىق ئومۇمەن ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنى يوقنىڭ ئورنىغا چىقىرىۋېتىپ تۇرۇپ باشقىچە تەرجىمە قىلىشقا بوشلۇق يارىتىشقا كۈچىگەن، ئارقىدىن ئۆزىنىڭ ئاتالمىش «ئۆرلىدى» دېگەن تەرجىمىسىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىشكە ۋە بۇنى سەلەفكە ئۇيغۇن تەرجىمە قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشقان. ئەمدىكى مەسىلە شۇ: ئەجەبا، ئىستەۋا سۆزىگە، توغرىسى سەلەفلەرنىڭ «علا وارتفع» دېگەن ئىزاھاتىغا «ئۆرلىدى» دەپ مەنە بېرىش ئايەتنى سەلەفنىڭ يولىغا ئۇيغۇن تەرجىمە قىلغانلىق بولامدۇ؟

ئالدى بىلەن شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، كۆپچىلىك سەلەفلەر ئىستەۋا ئايىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئومۇم سۈپەت ئايەتلىرىنى ئىككىنچى بىر تىلغا تەرجىمە قىلىش تۈگۈل ئەرەبچە تەپسىرلەشنىمۇ توغرا كۆرمىگەن. بەلكى قانداق كەلسە شۇ پېتى ئوقۇپ ۋە شۇ پېتى تەلەپپۇز قىلىپ ئايەتنى تەستىقلاش بىلەن كۇپايىلىنىش تەرىپىدە بولغان. مەسىلەن سەلەفلەرگە ۋەكىللىك قىلغۇچى مەكھۇل، زۇھرىي، ئەۋزائىي، ئىمام مالىك، ئىبنى مۇبارەك، سەۋرىي، لەيس ئىبنى سەئد، ئىمام ئەھمەد ۋە ئىسھاق ئىبنى راھەۋىيە قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىدىن بىردەك ھالدا بۇ تۈردىكى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە كەيپىيات يۈكلەپ چۈشەنمەستىن قانداق كەلگەن بولسا شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىڭلار، دېگەن ئورتاق پىكىر رىۋايەت قىلىنغان[16]. ھەتتا سەلەفلەردىن سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە: «ئاللاھتائالا قۇرئان كەرىمدە ئۆزىنى سۈپەتلەپ كەلگەن بارچە ئايەتلەرنىڭ تەپسىرى ئۇ ئايەتلەرنى شۇ پېتى ئوقۇپ ئۆتۈپ كېتىشتۇر. ھەرقانداق بىرىنىڭ ئۇ ئايەتلەرگە ئەرەبچە، ھەتتا فارسچە مەنە بېرىشى توغرا ئەمەس» دەپ كۆرسەتكەن[17].

دېمەك، يۇقىرىقىلارغا ئاساسەن «مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە سەلەفلەرنىڭ تۇتقان يولى بويىچە مەنە بېرىش»، يەنى تەرجىمە قىلىش دېگەن گەپنىڭ ئۆزى قاملاشمىغان گەپ بولۇپ، سەلەفلەرچە بولغاندا ئىستەۋا ئايىتىگە تەرجىمە تۈگۈل، تەپسىرمۇ بېرىلمەسلىكى كېرەك. ئەگەر بەك دېيىشكە توغرا كەلسە سەلەف يولىنى تۇتقان مۇپەسسىرلەردىن ئىمام ئىبنى كەسىرگە ئوخشاش ئايەتكە ئەرەبچە ئىزاھ ياكى مەنە بەرمەستىن سەلەفلەرنىڭ بۇ تۈردىكى مۇتەشابىھ ئايەتلەردىكى تۇتۇمىنى ئەسكەرتىش ياكى بولمىسا ئۇلاردىن نەقىل قىلىنغىنىدەك، ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىدىكىدەك ئىزاھلاش ۋە «ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھ بىلىدۇ» دەپ ئۆتۈپ كېتىشتۇر. ئەلۋەتتە، ئىستەۋا سۆزىنى «علا وارتفع» مەنىلىرىدە تەپسىرلەش بىز يۇقىرىدا بىرىنچى نۇقتىدا مۇئەييەنلەشتۈرگىنىمىزدەك، كۆپچىلىك سەلەفلەرنىڭ تۇتۇمىدىكى تەپسىر بولماستىن ئاز بىر قىسىم سەلەفلەردىن كەلگەن ۋە كۆپچىلىك خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ تۇتۇمى بىلەنمۇ ماسلىشىدىغان تەپسىرلەردىندۇر. تەرجىمانىمىزنىڭ سەلەفلەردىن مۇجاھىد قاتارلىق ئالىملارنىڭ ئايەتنى «علا» مەنىسىدە تەپسىرلىگەنلىكى ھەققىدىكى نەقلىنىمۇ، ئىمام تەبەرىينىڭ بۇ ئايەتنى «علا وارتفع» مەنىسىدە تەپسىرلىشىمۇ، «ئەتتەفسىرۇلمۇيەسسەر»دىمۇ مۇشۇنداق تەپسىرلىگەنلىكى ھەققىدىكى بايانلارمۇ ئەمەلىيەتتە مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى ئىلىمدە توشقانلارمۇ بىلەلەيدۇ، دېگەن چۈشەنچ ئاساسىدا چىققان تەپسىرلەردىندۇر. شۇڭا مەسىلىنىڭ بۇ نۇقتىسىنىمۇ نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق، بۇ ئاساستا خۇددى سەلەفلەر تەپسىر بەرگەنگە ئوخشاش، خەلەفلەرنىڭ بۇ ھەقتە تەپسىر بېرىشىنىڭ مەلۇم مەنىدە ئىلمىي ئاساسقا ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىش ئىنساب جۈملىسىدىندۇر.

ئىستەۋا سۆزىگە «علا وارتفع» مەنىسىنى بېرىشنىڭ ئاز بىرقىسىم سەلەف ۋە خەلەف ئالىملىرى بەرگەن تەپسىرلەر ئىچىدىكى بىر تەپسىر ھېسابلىنىدىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بولغاندىن كېيىن ھەل قىلىشقا تېگىشلىك مۇھىم مەسىلە بۇ سۆزنى ئۇيغۇرچىغا زادى نېمە دەپ تەرجىمە قىلىش مەسىلىسى بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بىر قىسىم سەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ ئىستەۋا سۆزىنى «علا وارتفع» دەپ ئىزاھلانغانلىقىغا قاراپ «ئۆرلىدى» دەپ تەرجىمە قىلىش تەپسىر ئىلمىنىڭ مېتودى ۋە ئەقىدىۋى پىرىنسىپى نۇقتىسىدىن مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدىكى «استقر»، يەنى «قارار ئالدى» دېگەن تەرجىمە قانداق خاتا بولغان بولسا، «ئۆرلىدى» دەپ تەرجىمە قىلىشمۇ ئوخشاشلا خاتادۇر. چۈنكى بۇ يەردىكى «علا واتفع» دېگەن سۆزلەردىن كۆزدە تۇتۇلغىنى ئۇشبۇ سۆزلەرنىڭ مەنىداش سۆزلىرىدىن بىرى بولغان «صعد»، يەنى ئۆرلىدى، مەنىسى بولماستىن، ئاللاھنىڭ يۈكسەك ئۈستۈنلۈك ئىگىسى، ئالىي مەرتىۋە ساھىبى مەنىسىدىكى «العلو والإرتفاع» مەنىسى كۆزدە تۇتۇلغاندۇر. ئەلۋەتتە ئىستەۋا سۆزىگە «صعد»، يەنى ئۆرلىدى، دەپ مەنە بەرگەن مۇپەسسىرلەر تەرجىمانىمىزدەك – نەئۇزۇبىللاھ − ئاللاھنى «ئۆرلىدى» دەپ «انتقال و صعود» چۈشەنچىسىنى بېرىپ قويۇشتىن، يەنى يارالمىش ھادىسەۋى مەۋجۇداتلاردىكى ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش، تۆۋەندىن يۇقىرىغا ئۆرلەشنى كۆرسىتىدىغان مەنە بېرىپ قويۇشتىن قاتتىق ساقلانغان. ھەتتا ئۇلار ئەگەر ئىستەۋانى ئۆرلەش مەنىسىدە ئىزاھلاشقا توغرا كەلسە «صعد أمره»[18] يەنى، ئۆرلەۋاتقىنى ئاللاھ ئەمەس، ئاللاھنىڭ ئەمرى، ھۆكۈم - پەرمانىنىڭ ئىجرا بولۇشقا قاراپ يۈزلەنگەنلىكى، ئەرشكە قارىتا يارىتىش ئىشىنىڭ تاماملىنىشقا قاراپ ئىلگىرىلەۋاتقانلىقى، قاتارلىق مەنىلىرىدە بولىشى كېرەك دەپ كۆرسەتكەن. شۇڭا ھېچبىر بىر مۇپەسسىر ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» دەپ تەپسىرلىنىشىنى بىز چۈشىنىدىغان «ئۆرلەش» مەنىسىدە ئىزاھلىغان ئەمەس.

توغرا، لۇغەت قامۇسلىرىدا «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ ئۆرلىگەنلىك مەنىلىرى مەۋجۇت. ئەمما بۇنداق بولۇشى ئايەتكە ئەينەن لۇغەت مەنىسىنى بېرىشنى جائىز قىلمايدۇ. چۈنكى، بۇ سۆزنىڭ خۇددى ئۇيغۇر تىلىدىكى «ئۆرلەش» سۆزىنىڭ ماددىي ئۆرلەش، قىممىتى ئۆرلەشتەك ئىككى خىل مەنىسى بولغىنىغا ئوخشاش، ئەرەب تىلىدىمۇ ھەقىقىي ۋە مەجازىي ئۆرلەش مەنىلىرى مەۋجۇت. يەنە كېلىپ مۇتەشابىھ ئايەتكە مەنە يۈكلەش ئىشى قارىسىغا قىلىدىغان ئىش ئەمەس. بەلكى بۇ سۆزلۈك تاللىغاندا يەتتە ئۆلچەپ بىر كېسىش تەلەپ قىلىنىدىغان، بارچە سەلەف ۋە خەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ ئورتاق تەكىتلىگەن نۇقتىسىغا رىئايە قىلىش ئاساسىدا تەپسىر ياكى تەرجىمە بېرىش تەكىتلەنگەن مەسىلىدۇر. سەلەف ۋە خەلەفنىڭ قانداق تەپسىرلەشتە بىرلىككە كەلمىسىمۇ، نېمىگە رىئايە قىلىش كېرەكلىكىدە بىرلىككە كەلگەن مەزكۇر نۇقتىسى: مۇتەشابىھ ئايەتلەر ھەققىدە سۆز قىلغاندا، ئاللاھنى مەخلۇقاتلارغا ئوخشىتىپ قويۇشتىن، كەيپىيات يۈكلەشتىن، ھادىسەۋى مەۋجۇداتلارغا خاس بولغان ھەرىكەت، تۇرغۇنلۇق، يۆتكىلىش ۋە ئورۇنلىشىشتەك زامان ۋە ماكان چەكلىمىسىگە ئۇچرىتىشقا ياتىدىغان مەنىلەرنى بېرىشتىن ساقلىنىشتۇر. شۇنداقلا ئايەتلەرنىڭ زاھىرىدا ئىپادىلەيدىغان مەنىلىرى مەقسەت قىلىنمايدۇ، دەپ بىلىشتۇر. ئەھۋال شۇنداق ئىكەن، ئىستەۋا سۆزىگە ماددىي جىسىملاردا ئىپادە تاپىدىغان، ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش، تۆۋەن قاتلامدىن يۇقىرىقى قاتلامغا قاراپ يۈكسىلىش ۋە ھەرىكەتلىنىشتەك ماددىي جىسىملارنىڭ تەسۋىرىنى بېرىدىغان «ئۆرلىدى» مەنىسىنى بېرىش خۇددى ئاللاھقا ماكانلىشىش، ماكاننىڭ تەسىرىگە ئۇچراش، ھەجىم بېكىتىش قاتارلىق تەسۋىرلەرنى بېرىشتىن ساقلىنالمايدىغان «قارار ئالدى، ئورۇنلاشتى» قاتارلىق مەنىلەرنى بېرىشنىڭ خاتا بولغىنىغا ئوخشاش خاتادۇر.

ئىستەۋا سۆزىنىڭ «علا وارتفع» مەنىسىدە بولغانلىقى، شۇنداقلا «علا وارتفع» سۆزىنىڭ لۇغەتتە «صعود» يەنى تۆۋەندىن يۇقىرىغا قاراپ ئۆرلەش مەنىسىنىڭ بارلىقى قاتارلىق سەۋەبلەرنىڭ ھېچبىرى مۇتەشابىھ ئايەتكە مەزكۇر لۇغەت مەنىسى بويىچە «ئۆرلەش» دېگەن تەرجىمىنى بېرىشنى يوللۇق قىلالمايدۇ. شۇنداقلا «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي مەنىسىدىن سىرت يۈكسەكلىك، ئالىي مەرتىۋىلىك قاتارلىق مەجازى مەنىلىرىنىڭمۇ بارلىقى مەلۇم. سەلەف ۋە خەلەف ئالىملىرىنىڭ بىردەك «مۇتەشابىھ ئايەتلەرنىڭ زاھىرىي مەنىلىرى كۆزدە تۇتۇلغان ئەمەس» دەپ بىلىش ھەققىدىكى ئورتاق پىرىنسىپى تەبىئىي ھالدا ئىستەۋا سۆزىنى لۇغەتتىكى ھەقىقىي مەنىسى بولغان «علا وارتفع» مەنىسى، يەنى ماددىي ئۆرلەش مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىشنىڭ خاتالىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ زاھىرى مەنىسى بولغان ئۆرلەش، كۆتۈرۈلۈش ۋە ئۈستىگە چىقىش مەنىلىرى بولغان لۇغەت مەنىلىرىنى بېرىش سەلەف ۋە خەلف ئالىملىرى ئورتاق تەكىتلىگەن پىرىنسىپقا ئۇيغۇن كەلمىگەن ئىكەن، ئەلۋەتتە ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى تەپسىرلىگەن «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ لۇغەتتىكى ئىككىنچى مەنىسىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش تەقەززا بولىدۇ. ئۇ بولسىمۇ سەلەفلەر ئۆزلىرى ئىزاھلاپ ئۆتكىنىدەك: ئايەتتىكى ئىستەۋا قىلىش ماكاندىن ماكانغا يۆتكەلگەنلىكنى تەسۋىرلەپ بەرگۈچى ئۆرلەش مەنىسىدە بولماستىن بەلكى، ئاللاھنىڭ ئالەمنى يارىتىشنى تاماملاپ ئەرشنىڭ ئالىي سۇلتانى، ئۈستۈن مەرتىۋە ساھىبى بولغانلىقى مەنىسىدىدۇر. تىلىمىزدىكى خاقان ۋە سۇلتانلارنى چوڭ كۆرۈپ «جانابى ئالىيلىرى» دەپ چاقىرىش مانا بۇ مەنىدىن ئىلھاملانغان بولۇپ، بۇ سۆز ئىنسانغا ئىشلىتىلگەندە مەقسەت ھۆكۈمدارلىقتىكى ئالىيلىق كۆزدە تۇتۇلىدۇ. قانداقتۇر پادىشاھنىڭ پادىشاھلىق تەختىگە قاراپ پەرۋاز قىلىۋاتقانلىقى يەردىن ئېگىزگە ئۆرلەپ ئۇچۇپ كېتىۋاتقانلىقى تەسەۋۋۇر قىلىنمايدۇ. خۇددى شۇنىڭدەك، ئالىيلىق ۋە يۇقىرى مەرتىۋىلىك سۈپىتى ئاللاھقا ئىشلىتىلگەندە ئاللاھنىڭ مۇتلەق سەلتەنەت ئىگىسى، قادىرى قۇدرەت ۋە ئۇلۇغلۇقتا ھەممىدىن مۇتلەق ئۈستۈنلۈكى كۆزدە تۇتۇلىدۇ.

ئەگەر تەرجىمانىمىز ئىمام تەبەرىينىڭ ئىستەۋا سۆزىگە «علا وارتفع» مەنىسىنى بەرگەنلىكىنى ئاڭلىۋالغان بويىچە يازماستىن، ئىمام تەبەرىينىڭ ئىستەۋا سۆزىگە بەرگەن تەپسىرىدىن ئىككى بەتنى ئېرىنمەي قېتىرقىنىپ ئوقۇغان بولسا ئىدى، ئىمام تەبەرىينىڭ ئىستەۋا سۆزىگە «علا وارتفع» دېگەن تەپسىرنى تاللىغانلىقىدىن خەۋەردار بولۇپلا قالماي، سەلەفلەرنىڭ سۆزىنى تەرجىمانىمىزدەك يۈزەكى ۋە تېيىز چۈشىنىۋېلىپ ئۇدۇللا خاتا مەنىگە جوراپ چۈشىنىپ قالىدىغانلارنىڭ ئېتىرازىغىمۇ جاۋاب بېرىپ يازغان ئىزاھاتلىرىدىنمۇ خەۋەردار بولغان ھەمدە ئەسلىدە ئىمام تەبەرىينىڭ «علا وارتفع» دېگەن تەپسىرنى ئۆرلەش، يۈكسىلىش مەنىسىدە ئىشلەتمەيدىغانلىقىنى بىلگەن ۋە قارىسىغا ئىمام تەبەرىيمۇ «ئۆرلىدى» دەپ چۈشەنگەن سىياقتا جۆيلىمىگەن بولار ئىدى. دەرۋەقە ئىمام تەبەرىي تەپسىر كىتابىدا ئىستەۋا سۆزىگە بەرگەن بىر قاتار تەپسىرلەرنى كەلتۈرۈپلا قالماي ئۆزىنىڭ مەزكۇر تەپسىرلەر ئىچىدە «علا وارتفع» دېگەن تەپسىرنى تاللىغانلىقىنى ئوچۇق بايان قىلغان ۋە بۇنى بايان قىلىپلا توختىماستىن «علا وارتفع» دېگەن سۆزلەرنىڭ «ئۆرلەش» مەنىسى بارلىقىنى، ئۆزىنىڭ بۇ مەنىنى كۆزدە تۇتمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتكەن. ئۇ يەنە بۇنداق ئىپادىلەشنى ئاللاھقا قوللىنىشقا بولمايدىغانلىقى ھەققىدىكى ئېتىرازلارغىمۇ كەسكىن جاۋاب بەرگەن بولۇپ، «علا وارتفع» دېگەنلىكتىن ئۆرلەش مەنىسىنى كۆزدە تۇتمايۋاتقانلىقنى، بۇ يەردىكى كۆزدە تۇتۇلۇۋاتقان مەنىنىڭ «انتقال»نى، يەنى ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىش ۋە ئۆرلەشنى مەزمۇن قىلغان «علا وارتفع» چۈشەنچىسى ئەمەس، بەلكى «علو ملك وسلطان لا علو انتقال وزوال» مەنىسىدىكى، يەنى ئىگىلىك ۋە ھۆكۈمدارلىق ئۈستۈنلۈكى مەنىسىدىكى «العلو والارتفاع»نى، مۇتلەق ئالىيلىق ۋە ئۈستۈنلۈك مەنىسىنى كۆزدە تۇتۇۋاتقانلىقنى ئالاھىدە تەكىتلەپ ئۆتكەن[19].

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تەرجىمانىمىز ئادىتى بويىچە مەسىلىنىڭ ئەڭ مۇھىم نۇقتىلىرىدىن ئاتلاپ ئۆتۈپ كېتىش، چالا - چالپاق يامىدىغان پېتى مەسىلىگە ھۆكۈم پىچىش خۇيىنى داۋاملاشتۇرغانلىقتىن «ئەتتەفسىيرۇلمۇيەسسەر»دە «علا وارتفع» دەپ ئىزاھلىغانلىقىنى، لۇغەتتە بولسا ئۆرلەش مەنىسى بارلىقىنى ئېلىپلا تولىمۇ يەڭگىلتەكلەرچە ئايەتكە لۇغەت مەنىسىنى بەرگەن ۋە سۆز ئارىلىقىغا مۇجاھىد، تەبەرىي قاتارلىق مۇپەسسىرلەرنىڭ «علا وارتفع» مەنىسى بىلەن ئىزاھلىغانلىقىنى قوشۇش بىلەن ئۆزىنى گويا سەلەفلەرنىڭ يولىنى تۇتقاندەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇپ «سەلەفنىڭ يولىنى تۇتۇپ ‹ئۆرلىدى› دەپ تەرجىمە قىلدىم» دەپ چۈشكەن. نەتىجە شۇكى، تەرجىمانىمىز گەرچە ئىستەۋاغا ئائىت ئاز بىر قىسىم سەلەفتىن كەلگەن رىۋايەت بويىچە «علا وارتفع» مەنىسىنى بېرىشتە توغرا ئادرېسقا ئۈسكەن بولسىمۇ، تەرجىمە قىلىشقا كەلگەندە ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلىشتا رەت قىلىنىدىغان خاتالىققا ئۆزى بىر قوللۇق دەسسەپ ئىستەۋا سۆزىگە خاتا نۇقتىدا تۇرۇپ تەرجىمە بەرگەن. چۈنكى، قارار ئالدى مەنىسى مۇپەسسىرلەر تەرىپىدىن ئاللاھنىڭ ماكان - زامان چەكلىمىسىگە بويسۇنغۇچى قىلىپ قويۇشقا ياتىدىغان مەنىگە ئىگە بولۇش نۇقتىسىدىن قوبۇل كۆرۈلمىگەن، رەت قىلغان. خۇددى شۇنىڭدەك ئىستەۋا سۆزىنىڭ «ئۆرلەش» مەنىسىمۇ ئاللاھنىڭ ھەرقانداق سۈپىتىنىڭ ھادىسەۋىلىكتىن پاك ۋە مۇنەززەھ بولۇشتەك ساپ تەۋھىد ئەقىدىسىگە زىت كېلىدىغانلىقى نۇقتىسىدىن، ئاللاھنىڭ ھادىسەۋى مەۋجۇداتقا خاس بولغان ھەرىكەت، ماكاندىن ماكانغا يۆتكىلىشتەك خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى تەسۋىرلەش ۋە ئىستەۋانىڭ قانداقلىقىغا كەيپىيات يۈكلەشكە ياتىدىغانلىقى نۇقتىسىدىن رەت قىلىنغاندۇر. خۇددى «قارار ئالدى» مەنىسىنى ئاتالمىش «ئۆزىگە لايىق قارار ئالدى» دەۋېلىش بىلەن «قارار ئالغان»لىقتىن ئىبارەت ماكانغا سىغىش ۋە جايلىشىشتەك ھادىسەۋىلىك مەنىسىنى ئاقلىغىلى بولمىغاندەك، «ئۆزىگە لايىق رەۋىشتە ئۆرلىدى» دەۋېلىشمۇ، ئۆرلەش ھەرىكىتىدىن ئىبارەت تۆۋەندىن يۇقىرىغا يۈكسىلىش، ئاستىنقى ئالەمدىن ئۈستۈنكى ئالەمگە ئۆرلەش، پەرشتىن ئەرشكە قاراپ يۈكسىلىشتەك ھادىسەۋىلىك مەنىسىنى بېرىشتىن، ئاللاھنىڭ ئۇشبۇ ئىستەۋا سۈپىتىگە كەيپىيات ۋە ئوبراز يۈكلەشتىن ساقلىنالمايدۇ. بۇ ۋەجىدىن ئىستەۋانى «علا وارتفع» مەنىسىدە بېرىش يوللۇق. ئەمما «علا وارتفع»گە ئۇنىڭ لۇغەت مەنىلىرىدىن بىرى بولغان «ئۆرلەش» مەنىسىنى بېرىش خاتادۇر. توغرىسى «علا وارتفع»نىڭ زاھىرى مەنىسى بولغان ئۆرلەش مەنىسىدىن باشقا «العلو والارتفاع» مەنىلىرىنى، يەنى ئەرشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان جىمى مەخلۇقاتلاردىن مۇتلەق ئۈستۈن بولغانلىق، ئۈستۈن بولغاندىمۇ ئەرشنىڭمۇ پەرۋەردىگارى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىگىلىك ۋە ھۆكۈمدارلىق ئۈستۈنلۈكىدە ئالىي بولغانلىق مەنىسىنى بېرىشتۇر. بىر قىسىم مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە تەپسىر بېرىشنى ماقۇل كۆرگەن ئاز بىر قىسىم سەلەفلەر قاتارىدا ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلمۇ ئىستەۋا ئايىتىنىڭ تەپسىرىگە قارىتا بۇ نۇقتىنى تەكىتلىگەن بولۇپ، ئىمام ئەھمەد بۇ ھەقتە مۇنداق دېگەن: «ئىستەۋانىڭ مەنىسى ‹العلو والارتفاع› يەنى ئالىيلىق، يۈكسەكلىكتۇر. جانابى ئاللاھ ئەرشنى يارىتىشتىن ئاۋۋالمۇ ھەمىشە عاليا، رفيعا (مۇتلەق ئۈستۈنلۈك ئىگىسى، يۈكسەكلىك ساھىبى) زات ئىدى. بۇ مەنىدىن ئۇ ھەممىنىڭ ئۈستىدە، ھەممە نەرسىدىن ئۈستۈن زاتتۇر. ئاللاھنىڭ ئەرشنى ئاتايىن تىلغا ئېلىشى ئۇنىڭ باشقا جىمى مەخلۇقاتلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان تەرەپلىرى بولغانلىقىدىندۇر. دەرۋەقە، ئەرش يارالمىش شەيئىلەرنىڭ ئەڭ كاتتىسى ۋە ئەڭ ئۈستۈنىدۇر. بۇ ۋەجىدىن ئاللاھ ئۆزىنى ئەرشكە ئىستەۋا قىلغانلىقى بىلەن، يەنى ئۇنىڭدىنمۇ ئۈستۈن بولغانلىقى بىلەن ماختانغان. ئاللاھنىڭ مەزكۇر ‹ئۈستۈن بولغانلىق› مەنىسىنى ئەرشكە زاتى تېگىشكەن، ئۇنىڭغا تاشلانغان مەنىلىرىدە چۈشىنىۋېلىش توغرا ئەمەس. جانابى ئاللاھ بۇنداق بولۇشتىن مەرتىۋىسى ئۈستۈن ۋە ئۇلۇغدۇر. ئاللاھ ئەرشنى يارىتىشتىن بۇرۇنمۇ ئاللاھتا بىرەر ئۆزگىرىش، بىر ھالەتتىن يەنە بىر ھالەتكە ئالمىشىش يۈز بەرگەن ئەمەس. مۇئەييەن ھۇدۇد (چەك، شەكىل، دائىرە) لار دائىرىسىدە بولۇشمۇ يۈز بەرگىنى يوق. ئەرشنى ياراتقاندىن كېيىنمۇ ئۇنداق بولغىنى يوق (يەنى ئاللاھ ئەزەلدە قانداق بولسا ئەرشنى ياراتقاندىن كېيىنمۇ شۇنداق ئىدى. − ت.)» [20].

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئىمام ئەھمەدنىڭ يۇقىرىقى تەپسىرىمۇ ئىستەۋانىڭ «علا وارتفع» مەنىسىنى بىر ھالەتتىن يەنە بىر ھالەتكە يۆتكىلىش كېلىپ چىقىدىغان ئۆزگىرىشلەر بولغانلىقنى ئىپادىلەيدىغان «ئۆرلەش» مەنىسىدە ئىزاھلىمىغان. ئەكسىچە ئاللاھنى ھادىسەۋى مەۋجۇداتلارنىڭ جىمى سۈپەت ۋە ئۆزگىرىشلىرىدىن ئاللاھنىڭ پاك ۋە مۇنەززەھلىكىنى ئىپادىلىگۈچى مەنىلىرىدىن بىرى بولغان «العلو والإرتفاع»، يەنى «ئەزەلىي ئۈستۈنلۈك، ئەزەلىي يۈكسەكلىك» مەنىلىرى بىلەن ئىزاھلىغان. «ئۆرلىدى» دەپ ئېلىش دەل بۇ نۇقتىلارغا خىلاپ كېلىدىغان بولۇپ، قارار ئېلىش، ئورۇنلىشىش مەنىلىرى قانداق مۇجەسسەمەلىككە ئېلىپ بارىدىغان مەنىنى بېرىش ھېسابلىنىدىغان بولسا، ئۆرلەشمۇ ئوخشاشلا ئاللاھنى جىسىملاشتۇرۇش تىپىدىكى مۇجەسسەمەلىككە ئېلىپ بارىدىغان مەنە بېرىشتۇر. مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسىدىكى «ئەرشكە ئۆرلىدى» دېيىلگەن تەرجىمىنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىنمۇ بەربات دېيىشىمىز شۇنىڭدىنكى، تۇنجى تەرجىمىدە «قارار ئالدى» دېگەن تەرجىمىدە جىسىملاشتۇرۇشقا ياتىدىغان مەنە بېرىلگەن ۋە بۇ ئىككىنچى تەرجىمىدە بىر قەدەر ياخشىلانغان بولسا، مەزكۇر ئۈچىنچى تەرجىمىنىڭ «ئۆرلىدى» دەپ ئېلىشى تۈزىگەننى تاكامۇللاشتۇرۇش بولماستىن، تۈزىلىۋاتقاننى بۇزۇشقا ياتىدىغان ئىش بولغان. ئىككىنچى تەرجىمە سەلەفلەرنىڭ تۇتۇمىنى ئىپادىلەش ئارقىلىق ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ خاتاسىنى تۈزەۋاتقاندا، ئۈچىنچى تەرجىمە چىقىپ بىرىنچى تەرجىمىدىكى خاتا تەرجىمىگە پاس چىقىرىدىغان يەنە بىر خاتا تەرجىمىنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىققان. ئەگەر بىرىنچى تەرجىمە بىلەن مەزكۇر ئۈچىنچى تەرجىمىنى بىرلەشتۈرۈپ ئوقۇغاندا بولسا، ئوتتۇرىغا چىقىدىغان مەنە پۈتۈنلەي بىمەنىلىشىدۇ. بىر تەرجىمە ئاللاھنى ئاسمان - زېمىننى يارىتىپ بولغاندىن كېيىن ئۆرلىتىدۇ، يەنە بىر تەرجىمە بولسا ئۆرلەپ ئاسمانغا چىقىرىدۇ ۋە ئەرشنى ياراتقۇزۇپ ئۇنىڭدىكى كۇرسىغا ئورۇنلاشقۇزىدۇ. ئوتتۇز يىل مۇقەددەم «غەربكە ساياھەت» فانتازىيەسىدىن بۈگۈنكى «قىساسكارلار ئىتتىپاقى [The Avengers]» چاتما فىلىم فانتازىيەلىرىغىچە بولغان پاگانىزملىق باتىل ئەقىدىلەرنىڭ زامانىۋى تەشۋىقات بازىسى تىپىدىكى بىر قىسىم كىنو - تىياتىرلىرى قورشاۋىدا چوڭ بولغان ۋە چوڭ بولۇۋاتقان بىر نەسىلنىڭ ئەۋلادلىرىغا ئاللاھنى بۇ خىل ھادىسەۋىلىك پۇراققا ئىگە تەسۋىرلەرگە ئوراپ تاشلايدىغان قۇرئان تەرجىمىلىرىنى سۇنۇش، سەلەف ۋە خەلەف ئالىملىرى قەدىمدىن بۇيان «ئاللاھنىڭ ھېچبىر ئوخشىشى يوقتۇر» ئايىتىنىڭ پىرىنسىپ ۋە تەقەززاسى بويىچە ئاللاھنى ماددىي مەۋجۇتلۇقلارغا ئائىت ھەرقانداق سۈپەت ياكى پېئىلدا ئوخشىتىپ تەسۋىرلەشتىن ساقلىنىپ كېلىۋاتقان، ھەر ئەسىر ۋە ھەر دەۋرىدىكى ئېتىقادىي كىرىزىسلارغا قارشى سەگەك تۇرغان، ئىسلامنىڭ ئۆزىگە خاس ئالەم تەسەۋۋۇرىغا، مەۋجۇتلۇق تەسەۋۋۇرىغا، دۇنيا قارىشىغا دائىر ئىلىم تىلىنى يېڭىلاپ، ئىزاھاتلارنىڭ تىلى ۋە ئاتالغۇ -ئۇقۇملىرىنى ئىسلاھ قىلىپ دىنىي تەپەككۇرنى ھاياتىي كۈچكە ئىگە قىلىپ كېلىۋاتقان بولۇشىغا قارىماي، بۈگۈنكى ھەر تەرەپلىمە بوھرانلار قورشاۋىدىكى بىر ۋەزىيەتتە ئۆلىما - ئالىم ئۇنۋانىدا يۈرۈۋاتقانلارنىڭ ياشاۋاتقان دەۋرىنىڭ تىلىنى، ئۇلارنىڭ ئەقلىيىتىنى ھېچبىر نەزەرگە ئالماستىن بىرىنىڭ كەتكۈزگىنىنى يەنە بىرى تۈزەش، ئۇنى يەنە بىرى كامالەتكە يەتكۈزۈشكە ئۇرۇنۇش ئورنىغا، بارىنى تېخىمۇ بۇزۇشقا، دەرىجىمۇدەرىجە ئىلگىرىلەۋاتقان ئۈستۈن سەۋىيەنى نەچچە بالداق كەينىگە چېكىندۈرۈشكە ھەسسە قوشۇشى ۋە بۇنى «سەلەف سالىھلارنىڭ يولىنى تۇتقانلىق» نامى ئاستىدا بازارغا سېلىشى ئۇلاردىكى سەۋىيە - ساپانىڭ نەقەدەر چېكىنىش، نەقەدەر پەسلەش ئىچىدە ئىكەنلىكىنى، نەقەدەر تۆۋەنلىشىپ كەتكەنلىكىنى، ھال ۋەزىيەتنىڭ نەقەدەر ئېچىنىشلىق ئەھۋالدا ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ يېتىشكە يېتەرلىكتۇر. قىسقىسى، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ سەلەفنىڭ يولىغا ئاتالمىش ئۇيغۇنلاشقانلىق ئىددىئاسى ئاستىدا ئىستەۋا ئايىتىگە بەرگەن ۋە «ئۆرلىدى» دەپ مەنە بەرگەن بۇ تەرجىمىسى قانداقتۇر تەرجىماننىڭ ئىددىئا قىلغىنىدەك ئالدىنقىلارنىڭكىنى تۈزەش، خاتاسىنى توغرلاپ بېرىش دائىرىسىدىكى ئىش بولماستىن، تۈزىلىشكە قاراپ ماڭغاننى تېخىمۇ چېكىندۈرۈپ بۇزۇشقا يارايدىغان ئىش بولۇش بىلەن نەتىجىلەنگەن.

يەتتىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ «ئۆرلىدى» دەپ ئالغان بۇ تەرجىمىسىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىگە ھېچبىر ئىلمىي قىممەت بەرمەستىن، تايىنى بار بىرەر ئىلمىي تەنقىدكە ئاساسلىنىپمۇ قويماستىن رەت قىلىپ بولغاندىن كېيىن يەنە بىر قەدەم ئىلگىرىلىگەن ھالدا قۇرئان كەرىمدە ئۆزىگە خاس ئاتالغۇ بولۇپ كەلگەن بىر سۆزنى لۇغەت مەنىسىچە تەرجىمە قىلىپ قويۇلسا ئەۋزەل بولىدىغانلىق دەۋاسىنى قىلىش ئارقىلىق «ئۆرلىدى» دەپ ئالغان تەرجىمىسىنى ئەۋزەل تەرجىمە قاتارىدا سانىماقچى بولىدۇ. تەرجىمانىمىز شۇنداق دەيدۇ: «‹اسْتَوَى›دېگەن سۆز ‹قۇرئان كەرىم›دىكى‹المﱠ›، ‹حم›دېگەن ھەرپلەرگە ئوخشاش مەنىسى مۇئەييەن ئەمەس ھەرپلەر قاتارىدىن ئەمەستۇر. ئەھۋال بۇنداق ئىكەن، ‹اسْتَوَى›دېگەن بۇ سۆزنى باشقا مەنىلەردە تەرجىمە قىلغاندىن ياكى ئۇنى ئەرەبچىسى بويىچە يېزىپ قويغاندىن كۆرە، ئۆزىنىڭ لۇغەتتىكى مەنىسىنى بولسىمۇ تەرجىمە قىلىش ئەۋزەل ئەمەسمۇ؟! اسْتَوَى›دېگەن سۆز لۇغەت مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىپ قويۇلسا، كىشىلەر ئۇنىڭدىن ئۆزىنىڭ سەۋىيەسى ۋە ئېتىقادى بويىچە چۈشەنچىگە ئىگە بولىدۇ»[22].

بىز دەيمىزكى، قۇرئاندىكى ئاتالغۇ بولۇپ كەلگەن سۆزلەرنى، يەنە كېلىپ مۇتەشابىھ ئايەت تۈرىدىكى ئاللاھقا چېتىلىدىغان سۈپەتلەرگە ئالاقىدار سۆزلەرنى لۇغەت مەنىسىدە تەرجىمە قىلىشنى ھېچبىر تەرەپتىن ئەۋزەل ئىش دېگىلى بولمايدۇ. قۇرئان كەرىم ئايەتلىرى ھەركىم ھەرخىل چۈشىنىۋالسا بولىدىغان كىتاب ئەمەس. ھەر چۈشەنچە ئارقىسىدا ئىلىم، دەلىل - پاكىت، ئىلمىي تەپەككۇر ۋە ساغلام ئىلىمگە تايانغان ئىجتىھاد بولۇشى شەرت. لۇغەت مەنىسىنى تەرجىمە قىلىش ئەۋزەل بولىدىغان ئىش بولسا، «قارار ئالدى» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىمۇ ئىستەۋا سۆزىنىڭ لۇغەت مەنىلىرىدىن بىرى ئىدى. تەرجىمانىمىزنىڭ ئىستەۋا سۆزىنىڭ «قارار ئالدى» مەنىسىنىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلىشى ياكى بىلمەسلىكى تەپسىردىمۇ، لۇغەت ئالىملىرىنىڭ قامۇسلىرىدىمۇ بار بولغان «استقر»، يەنى قارار ئالدى، مەنىسىنىڭ بولۇشىنى يوققا چىقىرىۋېتەلمەيدۇ. «ئۆرلىدى» دەپ ئوچۇقتىن ئوچۇق كەيپىيات ۋە ھادىسەۋىلىك ئىپادىلىنىدىغان زاھىرىي تەرجىمىنى قىلىپ قويۇپ ھەركىم ئۆزىنىڭ ئەقىدىسى بويىچە چۈشىنىۋالسۇن، دەۋالدىغان ئىش بولسا، بىرىنچى تەرجىمىدىكى «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلغۇچىنىڭمۇ «مەنمۇ لۇغەت مەنىسى بويىچە قىلغان. مېنىڭ تەرجىمەمنىمۇ ھەر كىم ئۆزى خالىغانچە چۈشىنىۋالسا بولمىدىمۇ؟» دەپ ئېتىراز قىلىشى تامامەن يوللۇق بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا تەرجىمانىمىزدەك، مەن لۇغەت مەنىسىنى يېزىپ قويسام، ھەركىم خالىغانچە چۈشىنىۋالسۇن، دەيدىغان تەنتەكلىك ئىلمىيلىككە ياتتۇر. قۇرئان كەرىمدەك تەپسىرلەيدىغان پەيغەمبىرى، ساھابىسى، سەلەفى، خەلەفى، مۇپەسسىرى، تىلشۇناسى ۋە ئۇنى تەپسىرلەشكە تۇتۇنۇشتىن ئاۋۋال ئوقۇلىدىغان ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل پېنى، نەزەرىيەلىرى بار بولغان بىر كىتابنىڭ تەرجىمىسىگە، يەنە كېلىپ مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە بۇنداق مۇئامىلە قىلىش مەسئۇلىيەتسىزلىكتىن باشقا ئىش ئەمەس.

يەنە بىر نۇقتىدىن كۆزەتكەندە، بىز تەكرار مۇئەييەنلەشتۈرۈپ ئۆتكەندەك، قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ زاھىرى بويىچە تەرجىمە قىلىش، يەنى تەپسىر ياكى تەرجىمە قىلغاندا لۇغەت مەنىسىنى ئەكېلىپ قويۇپ كېتىۋېرىش ئۆلىمالار تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىدلىنىپ كەلگەن خاھىشتۇر. چۈنكى، قۇرئان ئايەتلىرى (ھەدىس تەرجىمىلىرىمۇ بۇنىڭ ئىچىدە) بىر ياقتىن لۇغەت كىتابنى ئېچىپ قويۇپ، يەنە بىر ياقتىن يونۇپ قايچىلاپ تاشلاپ بېرىلگەن «ئىزاھلىق لۇغەت»نى ئېچىۋېلىپ تۇرۇپ، بىرىدە ئىپادىلەنگەن مەنىنى يەنە بىرىدىكى ئىزاھلىق لۇغەتتىكى چەكلىك سۆزلۈكلەر زاپىسىغا بويسۇندۇرۇۋېلىپ تۇرۇپ تەرجىمە قىلىدىغان كىتاب ئەمەس. قۇرئاننىڭ تىلى ئۆزىگە خاس تىل. ئۆزىگە خاس ئۇقۇم بەرپا قىلغان، ئاتالغۇلار ياراتقان بىر تىلدۇر. بۇنداق ئەھۋالدا ئۇنى چۈشىنىشنى نوقۇل لۇغەت مەنىسىگە تاشلاپ قويۇش ھەربىر كاللا سانىغا توغرا كېلىدىغان ئايرىم - ئايرىم «قۇرئان»لارنىڭ ئىجاد بولۇشىنى، قۇرئاننى بۆلۈنۈشنىڭ، تەپرىقىچىلىقنىڭ، بىدئەت ۋە پىتنە - ئىغۋانىڭ مەنبەسى قىلىپ قويۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. سەلەف يولىنى تۇتقان ئۆلىمالارمۇ قۇرئان كەرىمنى بۇ خىل كېچىككە ئەكىرىپ قويۇشتىن قاتتىق ئېھتىيات قىلغان ۋە ئاگاھلاندۇرۇپ كەلگەندۇر. مەسىلەن، ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل قۇرئاننىڭ زاھىرى مەنىسى بويىچە، يەنى لۇغەت مەنىسى بويىچە چۈشىنىپ ئەگىشىشنى بىدئەت ئەھلىنىڭ قىلمىشى قاتارىدىن سانىغان. ئۇ مۇنداق دېگەن: «كىمكى قۇرئان كەرىمنى نە پەيغەمبەرنىڭ، نە بىرەر ساھابىنىڭ كۆرسەتمىلىرىگە ئاساسلانماستىن زاھىرى (لۇغەت) مەنىسى بويىچە ئىزاھلىسا، بۇنداق كىشى قۇرئاننى بىدئەت ئەھلىنىڭ ئۇسۇلى بويىچە ئىزاھلىغان بولىدۇ»[22]. بۇ جەھەتتىن ئىستەۋا ئايىتىگە ئوخشاش مۇتەشابىھ ئايەتلەر ھەققىدە شۇنچە كۆپ مۇپەسسىرلەرنىڭ تۈرلۈك تەپسىرلىرى بار تۇرۇپ پايدىلانماسلىق، ئۈستىلەپ ئۆزىگە «سەلەف يولى بويىچە ئىش تۇتقان»لىق مېتودىنى بەلگىلىۋېلىپ تۇرۇپ نە سەلەفكە، نە خەلەفكە ئۇدۇل كەلمەيدىغان بىر تەرجىمىنى سەلەفكە دۆڭگەپ، سەلەفنىڭ ئەسلى ئەرەبچىدىكى چۈشىنىشتىكى ئەقىدىۋى پىرىنسىپ ۋە ئىلمىي مېتودىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ زاھىرى بويىچە لۇغەت مەنىسىنى تەرجىمە قىلىپ قويۇشنى ئەۋزەل ساناش شوئاردا سەلەفنىڭ، تەتبىقلاشتا ئەھلى بىدئەتنىڭ كېچىكىگە دەسسەشكە ياتىدىغان قىلمىش بولۇپ قالىدۇ. دېمەك، ئالدىنقى «مۇستەۋى بولدى» دەپ ئېلىنغان ۋە ئاستىغا تەپسىر ئىلمىغا ئۇيغۇن ئىزاھاتنى بېرىپ ئۆتكەن بىر تەرجىمىنى قارىسىغا «چۈشىنىكسىز» دەۋېلىش ساھەگە قارار قورساقلىقنى بىلدۈرسە، ئاتالمىش «چۈشىنىكسىز» تەرجىمە ئورنىغا مەزكۇر «لۇغەت مەنىسىنى بېرىپ قويۇشنى ئەۋزەل ساناش» بىمەنىلىكتە ئۇچىغا چىقىش، سەۋىيەسىزلىكتە چوڭقۇر ھاڭنىڭ قەرىگە مەيدىنى چاپلاش جۈملىسىدىندۇر.

سەككىزىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئۆزىنىڭ ئىلمىيلىككە يات بولغان تۇتۇرۇقسىز سەۋەبلەرگە باغلاپ مۇقىملاشتۇرۇۋالغان خاتا تەرجىمىسىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە ئورنىغا دەسسىتىشنى راۋا كۆرۈپ بولغاندىن كېيىن ئىستەۋاغا دائىر نەقىللەرنىمۇ شۇ بويىچە بۇرمىلاشتىن، گويا ئۇلارمۇ ئىستەۋا سۆزىنى ئۆرلەش دەپ ئىزاھلىغاندەك تۈس بېرىشتىن يانمايدۇ. مەسىلەن تەرجىمانىمىز ئىستەۋا ھەققىدىكى ئاخىرىقى سۆزىدە مۇنداق دەيدۇ: «‹اسْتَوَى › دېگەن سۆز لۇغەت مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىپ قويۇلسا، كىشىلەر ئۇنىڭدىن ئۆزىنىڭ سەۋىيەسى ۋە ئېتىقادى بويىچە چۈشەنچىگە ئىگە بولىدۇ. ‹الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى›دېگەن ئايەتنى ‹رەھمان ئاللاھ ئەرشكە ئۆرلىدى›دەپ تەرجىمە قىلغاندا، ئايەتكە ئۆز ئەينى بويىچە، يەنى سەلەف سالىھلارنىڭ ئەقىدىسى بويىچە مەنە ئېيتىلغان بولىدۇ. چۈنكى ئۇلار ‹ئاللاھنىڭ ئەرشكە ئۆرلىگەنلىكى راستتۇر، ئۇنىڭ قانداق ئۆرلىگەنلىكى بىزگە مەلۇم ئەمەس، بۇنىڭغا ئىشىنىش پەرزدۇر، ئاللاھ قانداق ئۆرلىگەن دەپ سوئال سوراش بىدئەتتۇر›[23] دەپ ئېتىقاد قىلىدۇ»[24]. مانا بۇ بايانلار سەلەف ئەقىدىسىنى يورۇتۇش بولماستىن، قىپقىزىل بۇرمىلاش بولۇپ، تەرجىمانىمىز مەزكۇر نەقىلنىڭ ئادرېسىنى خاتا مەنبەگە تۇتاشتۇرغاندىن سىرت ئۇنىڭ سۆزىنىمۇ ئۆزىنىڭ كاللىسىچە تەرجىمە قىلىپ بۇرمىلايدۇ. ئادرېس خاتا دېيىشىمىز، مەزكۇر نەقىلدىكى سۆز تەرجىمانىمىز ئىزاھات بەرگەندەك «ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ سۆزى» ئەمەس، بەلكى بۇ سۆز ئىمام مالىكنىڭ سۆزىدۇر. گەرچە ساھابىلەردىن مۇئمىنلەر ئانىسى ئۇممۇسەلەمە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىنمۇ ئىستەۋا ھەققىدە ئىمام مالىكنىڭ سۆزىگە ئوخشاپ كېتىدىغان رىۋايەت نەقىل قىلىنغان بولسىمۇ، مەزكۇر سۆزلەرنىڭ ئىمام مالىكنىڭمۇ ئېيتقانلىقى مەشھۇردۇر. بۇرمىلاش دېيىشىمىز ئىمام مالىكنىڭ مەزكۇر سۆزنى قىلىشتىكى تۇتۇمى ئىستەۋانىڭ قانداق ئىشلىقىنى سوراپ كەلگەن بىر بىدئەتچىگە قايتۇرغان جاۋابى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئىمام مالىك سوئال سورىغۇچىنىڭ سوراش تەرزى ۋە ئەلپازىغا قاراپ ئۇنىڭ مەقسىتىنىڭ ئايەتنى چۈشىنىش ئەمەسلىكىنى كۆرۈپ يەتكەن ۋە ئۇنىڭدا پىتنە تېرىشقا كەلگەنلىك ئالامەتلىرىنى بايقىغان، شۇنىڭ بىلەن ئىمام مالىك مەسىلىگە پىرىنسىپال مەۋقە تۇتۇپ، بۇ خىل مەسىلىلەرنى كوچىلاشنىڭ توغرا ئەمەسلىكىنى يۇقىرىقى سۆزى ئارقىلىق، يەنى ئىستەۋانىڭ قۇرئان ۋە سۈننەتتە كەلگەن بويىچە مەلۇملۇق ئىش ئىكەنلىكى، ئەمما بۇنىڭ قانداق ئىستەۋالىقى نامەلۇم ئىكەنلىكى، قىلىشقا تېگىشلىك تۇتۇمنىڭ ئايەتنىڭ مەنىسىنى ۋە ئىستەۋانىڭ ماھىيىتىنى كوچىلاپ چۈشىنىش ئەمەس، بەلكى ئايەتكە ئىشىنىش بىلەن كۇپايىلىنىشنىڭ ۋاجىبلىقى، بۇ ھەقتە كەلسە - كەلمەس سوئال سوراشنىڭ بىدئەتلىكى قاتارلىق پىرىنسىپال پوزىتسىيە تۇتۇش ئاساسىدا جاۋاب قايتۇرغان ھەمدە مەزكۇر بىدئەتچىنى ھۇزۇرىدىن ھەيدەپ چىقىرىۋەتكەن. ئەگەر سەلەف سالىھلار ئىستەۋانىڭ «ئۆرلەش» مەنىسى بارلىقىنى جەزم قىلىپ ئاللاھنى ئەرشكە ئۆرلىدى دەپ چۈشەنگىنىدە ئەلۋەتتە يۇقىرىقىدەك ھۆكۈم - پەتىۋا خاراكتېرلىك جاۋاب بېرىشنىڭ ھاجىتى قالمىغان بولار ئىدى. ئەمما ئىستەۋا ئايىتىگە كۆپچىلىك سەلەف ئالىملىرىنىڭ تۇتۇمى تەكىتلەپ ئۆتكىنىمىزدەك «ئىستەۋا سۆزىگە تەپسىر بەرمەستىن ئۆتۈپ كېتىش، ئەمما ئۇنىڭ ھەقىقەتەن قۇرئان ۋە سۈننەتتە بايان قىلىنغانلىقىغا ئىشىنىش، سۆزنىڭ زاھىرى مەنىسىنىڭ مەقسەت قىلىنمىغانلىقىنى جەزم قىلغان ھالدا، شۇنداقلا ئاللاھنىڭ ھادىسەۋى مەۋجۇداتلارنىڭ ھەرقانداق سۈپىتىدىن (بۇنىڭغا ماددىي جىسىملارنىڭ، جانلىق ۋە جانسىز مەۋجۇتلۇقلارنىڭ ھەرىكەت فۇنكسىيەلىرى بولغان: تۇرغۇنلۇق، مىدىراش، ئولتۇرۇش، قوپۇش، ئۆرلەش، تۆۋەندىن ئېگىزگە كۆتۈرۈلۈش، يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشۈش، ئۇچۇش، ئورۇنلىشىش قاتارلىق سۈپەتلەرنىڭ ھەممىسى كىرىپ كېتىدۇ) پاك ۋە مۇنەززەھ ئىكەنلىكىنى ئەقىدە قىلغان ھالدا ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىش» قاتارلىقلاردۇر. ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلدىن بەزى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە ئەرەب تىلىنىڭ ئىستىلىستىكىلىق بايان ئىپادىلىرى، مەجاز ۋە كىنايە قائىدىلىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان رەۋىشتە ناھايىتىمۇ ئاز ساندىكى سۈپەتلەر ھەققىدە تەپسىر بەرگەنلىكى دەلىللەنگەن بولسىمۇ، كۆپلىگەن سۈپەت ئايەتلىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك ھەدىسلەردە ئۇنىڭ ۋە ئىمام مالىكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تۇتۇمى بۇ خۇسۇسقا باشتىن باشلاپ چۆكۈشكە ۋە بەھس - مۇنازىرە تېمىلىرى قىلىشقا قارشى تۇرۇش بولۇپ كەلگەن، ھەمدە ئۇلار بۇ خۇسۇستا ئايەتنىڭ مەنىسىگە چۆكمەستىن تەۋھىدكە ئۇيغۇن بولغان ساغلام مەۋقە ۋە پوزىتسىيە تۇتۇش بىلەن كۇپايىلىنىش تەرەپدارى بولغان. مانا بۇ ۋەجىدىن ئىمام مالىك ئىستەۋا ئايىتى ھەققىدە سوئال سورىغۇچىغا: «‹ئىستەۋا› نامەجھۇل (ئېنىقسىز ئىش ئەمەس)دۇر. ئەمما ئىستەۋانىڭ قانداقلىقى نامەئقۇل (ئەقىل ئۇنى تەسەۋۋۇر قىلىشتىن ئاجىز)دۇر. ئىستەۋانىڭ بولغانلىقىغا ئىشىنىش ۋاجىپ، ئۇ ھەقتە سوراپ سۈرۈشتۈرۈش بولسا، بىدئەتتۇر»[25] دەپ كەسكىن جاۋاب قايتۇرغان. ئىمام مالىكنىڭ سۆزىنىڭ، يەنى تەرجىمانىمىز خاتا ھالدا ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ سۆزى دەپ كەلتۈرگەن نەقىلنىڭ توغرا تەرجىمىسى مانا بۇدۇر. ئىمام مالىك يۇقىرىقى سۆزىدە ئىستەۋا ئايىتىگە نە تەپسىر بەرگەن، نە ئىزاھلىغان. ئەكسىچە ئىستەۋانىڭ مەنىسى ھەققىدە كوچىلاشنى بىدئەت دەپ كۆرسەتكەن، توغرىسى بۇ تۈردىكى سۈپەت ئايەتلىرىگە چېپىلىپ قالماستىن ئۇ ھەقتە قانداق پوزىتسىيە تۇتۇش كېرەكلىكىدىن تەلىم بەرگەندۇر. ئەمما تەرجىمانىمىز بولسا، ئاۋۋال «ئۆرلىدى» دېگەن خاتا تەرجىمىنى بېكىتىۋالغان، مەنبەنى خاتا بەرگەندىن سىرت گويا سەلەفلەر ئىستەۋا سۆزىنى ئۇيغۇرچىدىكى «ئۆرلىدى» مەنىسىدە چۈشىنىپ ئەرەبچىسىدە شۇنداق ئىزاھلاۋاتقاندەك بىر تەرزدە ئىمام مالىكنىڭ سۆزىنى بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلغان. نەتىجىدە بىر نەقىلنى تەرجىمە قىلغاندا سۆز ئىگىسىنىڭ ئەسلىي مۇددىئاسىنى يورۇتۇشتەك تەرجىمانلىقنىڭ ئەقەللىي تەلىپىنىمۇ ئورۇندىماستىن ھەم مەنبە خاتالىقى، ھەمدە تەرجىمە بۇزۇقلۇقىنى سادىر قىلغان. ئىشنىڭ خەتەرلىك تەرىپى ئىلمىي ئامانەتنى بۇرمىلاپ يەتكۈزگەن ۋە بۇنى ئۆزىنىڭ تۇتۇرۇقسىز ئىددىئاسى ۋە خاتا تەرجىمىسى ئۈچۈن سۇيىئىستېمال قىلغان. ھالبۇكى، «ئۆرلىدى» دەپ تەرجىمە قىلىش كۆپچىلىك سەلەفنىڭ تۇتۇمى ئەمەس، شۇنداقلا ئۇنىڭ توغرا تەپسىرىمۇ، تەپسىرگە ئاساسلانغان تەرجىمىسىمۇ «قارار ئالدى»، ياكى «ئۆرلىدى» ئەمەس.

نەقىل مەنبەلىرى:
[16] البغوي: معالم التنزيل في تفسير القرآن، ط دار إحياء التراث العربي -بيروت، 1/269.
[17] البيهقي: الأسماء والصفات للبيهقي، ط مكتبة السوادي، جدة - المملكة العربية السعودية، 2/117.
[18] أبو الليث السمرقندي: بحر العلوم، ط دار الفكر - بيروت، 1/537.
[19] الإمام الطبري: جامع البيان في تأويل القرآن، ط مؤسسة الرسالة، 1/430.
[20] الإمام أبو الفضل التميمي الحنبلي: اعتقاد المنبل أبي عبد الله أحمد بن حنبل، ط دار الكتب العلمية - بيروت، ص 38.
[21] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشىرى، 646 – بەت.
[22] آل تيمية: المسودة في أصول الفقه، ط دار الكتاب العربي، 1/11.
 [23] ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ سۆزى. ئەسكەرتىش: مەزكۇر ئىزاھاتنى بەرگۈچى مۇھەممەد يۈسۈپ. ئىزاھات مەنبەسى: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 646 - بەت.
[24] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 646 - بەت.
[25] آل تيمية: المسودة في أصول الفقه، ط دار الكتاب العربي، 1/11.
tags: 2023-05-22
بۇرھان مۇھەممەد
ئىستىۋائ
تەۋىل
سەلەف يولى
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (10)
content: 6. سەلەفلەرنىڭ تۇتۇمى بويىچە «ئىستەۋا»نىڭ تەرجىمىسى قانداق بولۇشى كېرەك؟
ئەلۋەتتە ئىستەۋا مەسىلىسى ھەققىدىكى يۇقىرىقى مۇئەييەنلەشتۈرمىلىرىمىزنى ئوقۇغان ۋە ئالدىنقى تەرجىمىلەر ئىچىدىكى «قارار ئالدى»، «ئۆرلىدى» دېگەن تەرجىمىلەرنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى چۈشىنىپ يەتكەن ئوقۇرمەننىڭ كاللىسىغا: ئۇنداقتا ئىستەۋا سۆزىنىڭ سەلەفلەرگە ئۇيغۇن تەپسىرى قايسى، دېگەن سوئال كېلىشى تەبىئىي. ئەلۋەتتە، تەنقىدچىلىكتە مەسىلىنىڭ خاتاسىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپلا قالماي، توغرىسىنىڭ ئەسلىدە قايسى ئىكەنلىكىنى ئوقۇرمەن بىلەن ئورتاقلىشىشمۇ كەم بولسا بولمايدىغان مەسئۇلىيەتلەردىندۇر. دەرۋەقە، بىز يۇقىرىقى 8 نۇقتا بويىچە ئېلىپ بارغان ئوبزورىمىزدا نېمىنىڭ خاتا بولغانلىقىنى سۆزلىگەچ، قانداق قىلغاندا ياخشى بولىدىغانلىقىنى، ئەسلىدە نېمە دېيىش كېرەكلىكىنىمۇ بەلگىلىك دەرىجىدە ئەسكەرتىپ ماڭدۇق. بۇ جەھەتتىن ئەسلىدە ئاڭلىق ئوقۇرمەندە ئىستەۋا ئايىتىگە قارىتا مەلۇم چەكتە سەلەفچە پوزىتسىيەنىڭ قانداقلىقىغا دائىر بەلگىلىك تونۇش شەكىللىنىپمۇ بولدى. پەقەت بۇ يەردە ئايدىڭلاشتۇرۇش كېرەك بولۇۋاتقىنى مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى تەرجىمە قىلغاندا، بولۇپمۇ ئىستەۋا ئايىتىنى تەرجىمە قىلغاندا سەلەفچە تۇتۇمنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئەڭ ساغلام ئىپادىلەش شەكلىنىڭ قايسىلىقىنى مۇقىمداشتىن ئىبارەت. ئەگەر بىز مەسىلىگە ئىلمىيلىككە رىئايە قىلىشقا، ئىلىم ئەخلاقىنى جارى قىلدۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىدىغان بولساق، دەردىمىز ئۈچىنچى تەرجىمىنى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىش كويىدىكى ئاۋارىگەرگە ئايلىنىپ قالماسلىقىمىز، ئۆزىمىزنىڭكىنى گەپ ئېتىش، بايقالماي قالغان چوڭ بىر كەشپىياتنى ئەل - جاھانغا ئېلان قىلىۋاتقان پوزىتسىيەگە كىرىۋېلىپ ئۇدۇلىمىزدىكىلەرنىڭ ئەمگەك، مېھنەتلىرىنى مەنسىتمەسلىك، كۆزگە ئىلماسلىق، بىر تىپىكتە نۆل قىلىۋېتىشكە يەڭ تۈرمەستىن، ئىلمىي ئىشقا لايىقىدا ئىلمىي پوزىتسىيە تۇتۇشىمىز، خاتاسىنى تۈزەش نىيىتىمىزگە يارىشا ئۇلارنىڭ ئەمگىكىنى ئورۇنسىز يوقنىڭ ئورنىغا چىقىرىشقا ئۇرۇنماسلىقىمىز، ئەكسىچە مەسىلىگە كەمچىلىكنى بايقىغاندا ئىنسابلىق تۈزىگۈچى، ئىزاھلىغۇچى، تولۇقلىغۇچى ۋە ئىسلاھ قىلغۇچى پوزىتسىيەسىدە مۇئامىلە قىلىشىمىز زۆرۈر. ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ ۋەتەن ئىچىدە قانداق داۋالغۇش ۋە مۈشكۈلاتلارنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى، ھەر ئىككى تەرجىمىنىڭ ئۆتىگەن رولى ۋە ئەھمىيىتى قاتارلىقلارنى ئالدىنقى بۆلۈم ۋە مۇناسىۋەتلىك بابلاردا توختىلىپ ئۆتتۇق. بىز ۋەتەن ئىچىدىكى ئاشۇ ئىلىم كارۋىنىنى ئۇلار دۇچ كەلگەن شارائىت ۋە ئىمكانىيەتلەرنى، ھەتتا ئۇلارنىڭ ھالقىپ ئۆتەلمەيدىغان ئىمكانىيەتسىزلىكلىرىنى دىققەتكە ئالغان ئاساستا ئۇلارنىڭ ئۇشبۇ ئىلىم كارۋىنىنىڭ ئايرىلماس بىر ئەزاسى، يول ئاچقۇچىلىرى سۈپىتىدە قارىشىمىز، ئۇلارنىڭ ئەمگەكلىرىدىكى يېتەرسىزلىكلەرنى بايقىغان ۋاقىتتا، ئۇلارنىڭ بىر - بىرىنىڭ يولىنى تاماملىغۇچى كۆرۈپ بىرىنىڭ باشلىغان يولىنى يەنە بىرى ئىسلاھ قىلغۇچى، تولۇقلىغۇچى سۈپىتىدە ئىش قىلغىنىغا ئوخشاش ئەقەللىي بولۇشقا تېگىشلىك ساپا بىلەن مۇئامىلە قىلىشىمىز، ئورنىغا دەسستىش تۇتۇمىدا ئەمەس، داۋامىنى ئۇلىغۇچى، سەۋىيەنى چېكىندۈرۈپ بۇزغۇچى ئەمەس، يەنىمۇ يۇقىرىغا ئۆرلەتكۈچى بولالىشىمىز لازىم. ئىستەۋا مەسىلىسىدە كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك بىرىنچى تەرجىمىدىكى تۈزىتىشكە تېگىشلىك نۇقتىلار ئىككىنچى تەرجىمىدە بايقىيالىغانچە يەنىمۇ ئىسلاھ قىلغۇچى تەرەپدارى بولغانلىقىدەك، گويا ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ ئىككىنچى نەشرىنى ئىشلەۋاتقاندەك، ئۇنىڭ قۇرغان ئۇلىنى، كۆركەم بىناسىنىڭ رەڭ ۋە كۆرۈنۈشلىرىنى يەنىمۇ گۈزەللەشتۈرۈشكە تىرىشقانلىقىدەك بىر ھالەتنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. ئىككىنچى تەرجىمىدە ئىستەۋا ئايىتىنىڭ «قارار ئالدى» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىسىنى تۈزەشنى زۆرۈر بىلگەن تەرجىمە گۇرۇپپىسى ئىستەۋا سۆزىنىڭ «ئىگلەش»، «ھۆكمى ئاستىغا ئېلىش» قاتارلىق خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ ئىشلىتىشكە بولىدىغان مەنىلىرى بارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلمىغان. ناۋادا ئۇلار تەپسىرشۇناسلىق ساھەسىگە چالا - چالپاق كىرىپ قالغانلارنىڭ تەنىسىگە قالىدىغان، ئەقىدە ئىلمىدىن ساۋاتى چالا چىققان، نە فىزىكىنىڭ، نە مېتافىزىكىنىڭ ئېلىپبەسىدىن خەۋىرى يوق تىپلارنىڭ تۈرلۈك تۆھمەت ۋە ئىدېئولوگىيەلىك قالپاقلىرىنى كۆزگە ئېلىپ تۇرۇپ خەلەف مۇپەسسىرلىرىنىڭ يۇقىرىقى تەرجىمىلىرىنى ئىشلەتكىنىدە ئىدى، ساھەنىڭ ھەقىقىي تارازا - مىزانىدا يەنىلا ئىلمىي خاتالىق ئۆتكۈزمىگەن، تەپسىر ۋە تەرجىمىچىلىك نۇقتىسىدىن تامامەن مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن تەرجىمە قىلغان ۋە يوللۇق بولغان تەرجىھنى تاللىغان بولاتتى. ئەمما ئۇلار يەنىلا سەلەف سالىھلار تۇتقان يولغا ئۇيغۇنلىشىش يولىنى تاللىدى ۋە قولىدىكى مەۋجۇت تۈركىي تەرجىمىلەر ئىچىدە تىل، ئەدەبىيات ۋە كۈلتۈر ھاۋزىسى تەرىپىدىن ئەڭ يېقىن بولغان ئۆزبېكچە تەرجىمىنى ئۆرنەك ئالدى ۋە ئىستەۋا ئايىتىنى تەرجىمە قىلىشتا «(ئۆزىنىڭ ئۇلۇغلۇقىغا لايىق رەۋىشتە) ئەرش ئۈستىدە مۇستەۋى بولدى» دىگەن باياننى قوبۇل قىلدى. شۇنداقلا ئەسلى بۇ ئايەتتىكى ئۆزلىرىنىڭ تۇتقان سېپىنىڭ تەرجىمىگە يازغىنىمۇ ئەمەس، بەلكى ئايەتنىڭ بىر پۈتۈن تەپسىرىنى تەرجىمە بىلەن ئىزاھلىغىلى بولمايدىغان مۇتەشابىھ ئايەتلەر ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى ۋە ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇپ تەفۋىز قىلىش يولىنى تۇتتى. بىز بۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ خەلەف تەپسىرىنىمۇ زىكرى قىلىشقا سەل قارىمىغانلىقىنى، مۇنداقچە ئېيتقاندا، تەپسىرچىلىك بابىدىن خەلەف مۇپەسسىرلىرى ئاساسىدىكى تەرجىمىلەرنى رەت قىلمىغان ئاساستا ئۆزلىرىنىڭ تاللىشىنى ئىلمىي رەۋىشتە، ھەمدە ئەدەپ - قائىدىسىگە ئۇيغۇن شەكىلدە بايان قىلغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. گەرچە بىز ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ ئالدىنقىسىنى تۈزەش رولىنى ئۆتىگەنلىكىنى ۋە تەرجىمە قىلىشتا توغرا مەۋقەنى تاللىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرسەكمۇ، ئەمما سۆزلۈك تاللاش ۋە ئىپادىلەشتە يەنە بەزى يېتەرسىزلىكلەر بارلىقىنىمۇ ئىنكار قىلالمايمىز. گەرچە بىز ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ سەلەف يولى بويىچە ئىش كۆرۈشكە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى تەقدىرلىسەكمۇ، مۇنداق ئۈچ نۇقتىغا ئاساسەن مەزكۇر تەرجىمە ئىسلاھ قىلىنسا، «مۇستەۋى بولدى» دېگەننىڭ ئورنىغا «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئالسا، سەلەفلەرنىڭ يولىغا يەنىمۇ يېقىنلىشالىغان، ئۇيغۇنلىشالىغان بولىدۇ، دېگەن قانائەتتىمىز. بىرىنچى نۇقتا: «مۇستەۋى بولدى» دېگەن تەرجىمىدىكى مۇستەۋى سۆزى چاغاتاي تۈركچىمىزدە بار بولغان، يەنى مىڭ يىلدىن ئاشقان تارىخقا ئىگە ئىلىم - پەن ۋە ئەدەبىي تىلىمىزدا قامۇسىمىزدىن ئورۇن ئالغان بىر سۆزدۇر. بۇ سۆز ئەرەبچىدىكى «ئىستەۋا» سۆزىنىڭ قامۇستىكى «استقر»، «علا وارتفع»، «اقبل»، «قهر وغلب» قاتارلىق ئون نەچچىدىن ئارتۇق مەنىلىرىدىن بىرى بولغان «اعتدل»، «استقام» مەنىسىدىكى «تۈزلەش، رۇسلاش، كامىللاش» قاتارلىق مەنىلىرى بويىچە چۈشىنىلىپ دەۋرىنىڭ ئەدەبىي تىلدىن ئورۇن ئالغان. ئىستەۋا سۆزىنىڭ بۇ مەنىلىرى بىلەن تەپسىرلىگۈچى ئالىملار، جۈملىدىن سەلەف يولىنى تۇتقان ئالىملار ئىستەۋا سۆزىگە مەنە بەرمەستىن تەرىپلىگەندە «مستو للعرش»، «مستو علي عرشه» ئىپادىسىنى قوللانغان[1]. بۇ جەھەتتىن ئىستەۋا سۆزىنىڭ مۇستەۋى شەكلىنىڭ كىلاسسىك تىلىمىزدا بار بولغان بولۇشىدەك ئەۋزەللىك مۇپەسسىرلەرنىڭ مۇستەۋى سۆزىدىن ئاللاھنىڭ ئەرشكە مۇستەۋى بولغانلىق، يەنى جانابى ئاللاھنىڭ ئەرشتىن ئىبارەت غايەت زور مەۋجۇتلۇقنىڭ يارىلىشىنى تاماملاپ رۇس قىلغانلىق، پۇختىلىغانلىق مەنىلىرىنى بەرگەن تەپسىرىگە ئۇيغۇنلىشىش بولغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش مۇمكىن. لېكىن بۇ خەلەف تەپسىر مېتودى بويىچە بولغاندا شۇنداق. ئەمما كۆپچىلىك سەلەفلەرنىڭ تۇتقان يولى مۇستەۋىنىڭ مەنىسى ئارقىلىق ئايەتكە ئىزاھات بېرىش ئەمەس. بەلكى بىز يۇقىرىدا تەكرار ۋە تەكرار ئەسلىتىپ كەلگىنىمىزدەك «ئايەتنىڭ زاھىرى مەنىلىرىدىن ھېچبىرىنى جەزم قىلماسلىق، تەپسىر ۋە تەرجىمىمۇ بەرمەسلىك، ئايەت - ھەدىسلەردىكى تەلەپپۇزى قانداق بولسا شۇ بويىچە تەلەپپۇز قىلىش»تۇر. بۇ يەنە سەلەفنىڭ مەزكۇر تۇتۇمىنى ئەڭ ساغلام دەپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن جۇۋەينىي، ئىمام غەززالىي، شەھرىستانىي، سەفارىينىي قاتارلىق مۇھەققىق خەلەفلەرنىڭمۇ قارىشىدۇر[2]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مۇھەققىقلەردىن ئىمام غەززالىي، شەھرىستانىي سەفارىيىنىي قاتارلىقلار سەلەفنىڭ بۇ خىل تۇتۇمىنى بايان قىلغاندا سۈپەت ئايەتلىرىنىڭ لەفزىلىرىنى ئەينەن تەلەپپۇز قىلىش، تۈرلۈك پېئىل ياكى مەستەر شەكىللىرىگە ئالماشتۇرماسلىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. يېقىنقى زامان مۇھەققىقلاردىن مۇھەممەد رەشىد رىزامۇ بۇ قاراشنى تاللىغان ۋە خۇسۇسەن ئىپادىلىگەندە ئىستەۋا پېئىلىنى تۈرلەشنى، ئۇنى مۇستەۋىي، يەستەۋىي قاتارلىق شەكىللىرى بىلەن ئىپادىلەشنى مۇناسىپ ئەمەس دەپ كۆرسەتكەن[3]. مەسلىنىڭ تەھقىقى شۇنداق ئىكەن، مۇستەۋى بولدى دېيىش ئورنىغا «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىش ۋە ئىزاھات قىسمىغا بۇنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنىڭ ئاللاھقا ئايانلىقىنى ئەسكەرتىش بىلەن ئۆتۈپ كېتىش ھەم قانداق كەلگەن بولسا شۇنداق تەلەپپۇز قىلغانلىق ھەمدە مەنىسىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇشتەك تەفۋىز يولىنى تۇتقانلىق نۇقتىسىدىن ھەقىقىي سەلەف يولىغا ئەڭ ئۇيغۇن ئىش كۆرگەنلىك بولغۇسى. ئىككىنچى نۇقتا، سەلەفلەر نەزىرىدە مۇتەشابىھ ئايەتلەر تەپسىرلەشكە، تەرجىمە قىلىشقا بولمايدىغان ئايەتلەر بولۇش بىلەن بىرگە، بۇ تۈردىكى ئايەتلەر ھەققىدە بىزدىن كۈتۈلىدىغان تەلەپ ئالدىنقى نەقىللەردە كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك چۈشىنىش ياكى چۈشەندۈرۈش ئەمەس، بەلكى ئىشىنىش ۋە تەستىقلاشتۇر. ئىستەۋا ئايىتى كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك ئىسىم شەكلىدە ئەمەس، ئۆتكەن زامان پېئىلى شەكلىدە كەلگەن. يەنى ئىستەۋا دېگەن بىر ئىشنى ئاللاھنىڭ قىلغانلىقىنى ئىپادىلەپ كەلگەن. سەلەف ۋە خەلەفنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن ئالىملار ئاللاھنىڭ «ئىستەۋا» سۈپىتىنى ئۇنىڭ پېئىلى سۈپەتلىرىدىن دەپ بېكىتكەن. بۇ ۋەجىدىن «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىش ئايەتنىڭ ئىپادە شەكلىنى ئۆز تىلىمىزنىڭ ئىمكانىيەتلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇپ ئىپادىلەش جەھەتتىنمۇ ئۇيغۇندۇر. يەنە كېلىپ ئايەت «استوى» دېگەن ئۆتكەن زامان پېئىلى ئارقىلىق بىزگە شۇنداق بىر ئىشنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى ئۇرغۇلىماقتا. شۇنداق ئىكەن «ئىستەۋا قىلدى» دېسەك، ھەم ئەسلىي مەتىننى ئۆز پېتى ئېلىشتىمۇ مەلۇم چەكتە مۇۋەپپەق بولغان، توغرىغا يېقىنلاشقان ھەمدە ئەسلىي مەتىندىكى مۇددىئانى ئېچىپ بېرىشكە ئەڭ مۇناسىپ ئۇيغۇرچە ئىپادە شەكلىنى قوللانغان بولىمىز. مەسىلەن، ئۇيغۇر تىلىدىكى پىتنە قىلدى، ئوغرىلىق قىلدى، ياخشىلىق قىلدى، ساخاۋەت قىلدى، دېگەن جۈملىلەر بىر ۋەقەنىڭ، ياكى ئىشنىڭ سادىر بولغانلىقىنى، سۆزگە ئالاقىدار ئەمەس، بەلكى پېئىلغا، ئىش - ھەرىكەتكە ئالاقىدار بىر ئىشنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ. «ئىستەۋا قىلدى» دېگەندىمۇ سەلەفلەرنىڭ چۈشەنچىسى بويىچە ئىستەۋا دەپ بىزگە نامەجھۇل بولغان، كەيپىياتى بىزگە نامەئقۇل بولغان، يەنى بىز چۈشىنىشتىن ئاجىز كەلگەن بىر ئىشنىڭ ئۆز ۋاقتىدا يۈز بەرگەنلىكىنى، ئەمما بۇ تۈردىكى ئايەتلەردە بىزدىن كۈتۈلىدىغان ئىشنىڭ نامەجھۇلنى كوچىلاش، نامەئقۇلنى زورىغا تەسەۋۋۇر قىلىشقا زورۇقماسلىق، ئىدراك قىلىشتىن ئاجىز كەلگەنلىكنى تەن ئېلىپ «ئامەننا» دېيىش كېرەكلىكىدەك مۇددىئالارمۇ ئۆز ئورنىنى تاپقان بولىدۇ. بۇ يەنە سەلەفلەردىن سۇفيان سەۋرىينىڭ: «‹ئىستەۋا› دېگەنلىك ئەسلىدە ئاللاھنىڭ ئەرشكە قارىتا قىلغان مەلۇم بىر پىئلى (ئىشى، يارىتىشى) بولۇپ، ئاللاھ بۇ ئىشنى ‹ئىستەۋا› دەپ ئاتىغاندۇر» دەپ ئېيتقان بايانىغىمۇ ئۇيغۇن. بۇ نۇقتىلارنى نەزەرگە ئالغاندىمۇ مەزكۇر ئايەتنىڭ تەرجىمىسىنى «ئەرشكە ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىشنىڭ ئەڭ مۇناسىپ ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئۈچىنچى نۇقتا، ئوسمانلى دەۋرىدە يېتىشكەن مۇپەسسىرلەر يازغان تۈركچە تەپسىر ۋە قۇرئان تەرجىمىلىرىدە خەلەف مۇپەسسىرلىرى بويىچە تەرجىمە قىلغاندا ئىستەۋا سۆزىگە «ھۆكۈمدارلىق قىلدى» دەپ مەنە بەرگەنلىكى، سەلەف سالىھلار يولىنى ئاساس قىلىپ تەرجىمە قىلغاندا ئايەتنى «ئىستەۋا ئەتتى»، «ئىستەۋا بۇيۇردى» دەپ تەرجىمە قىلغانلىقى مەلۇم. بۇمۇ، ئۇلارنىڭ مۇستەۋى قىلىش تەلەپپۇزى بىلەن ئەمەس، ئەسلىدىكى تەلەپپۇزى بولغان «ئىستەۋا ئەتتى» دەپ ئالغانلىقىنى[4] ھەمدە شۇنداق ئېلىشنىڭ تۈركىي تىلىمىزچە بولغاندىمۇ مۇناسىپ ئىكەنلىكىنى، شۇنداقلا كۈنىمىزدىكى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دىنىي ئىشلار ئىدارىسىغا قاراشلىق دىيانەت ۋەقفى تەرىپىدىن نەشرگە تەييارلانغان ۋە ئىلمىي ھەيئەت تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنغان تۈركچە مەئالنىڭ بەزى نۇسخىلىرىدا «ئىستەۋا ئەتتى» دەپ تەرجىمە بەرگەنلىكى قاتارلىقلارمۇ، مەزكۇر ئايەتكە بىزنىڭمۇ ئۆز تىلىمىز ئىمكانىيەتلىرىدىن پايدىلىنىپ تۇرۇپ ئايەتنى «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىشىمىزنىڭ تامامەن سەلەف يولىغا ئۇيغۇن مەنە بېرىش جۈملىسىدىن بولىدىغانلىقىنى كۈچلۈك قۇۋۋەتلەيدۇ.

7. ئىمام ئەشئەرىي ۋە ئىمام ماتۇرىيدىيمۇ سەلەف يولىدا
نۆۋىتى كەلگەندە شۇنىمۇ ئايدىڭلاشتۇرۇۋېتىش زۆرۈركى، «ئىستەۋا قىلدى» دەپ ئېلىش ۋە ئايەتنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇپ «تەفۋىز قىلىش» كۆپچىلىك سەلەف سالىھلارنىڭ تۇتقان يولى بولۇپلا قالماي، يەنە خەلەفلەرنىڭ مۇھەققىق ئالىملىرىنىڭمۇ تەرجىھ قىلغان ۋە ئەڭ ساغلام يول دەپ تەرىپلىگەن يولىدۇر. گەرچە ئايەتنى تەفۋىز قىلماستىن مەنە بېرىش، ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇق ۋە شانۇشەۋكىتىگە لايىق بولغان مەنە بىلەن ئىزاھلاش خەلەفلەرنىڭ، جۈملىدىن كۆپچىلىك ئەشئەرىي ۋە ماتۇرىيدىي مەزھىپى ئاساسىدىكى مۇپەسسىرلىرىنىڭ تۇتقان يولى بولسىمۇ، ئەمما ئىستەۋا ئايىتىگە قارىتا شەخسەن ئىمام ئەشئەرىي ۋە ئىمام ماتۇرىيدىيلارنىڭ تۇتۇمى ئۆزلىرىدىن كېيىنكى خەلەفلەرنىڭ تۇتۇملىرىدىن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. يەنى مەزكۇر ئىككى بۈيۈك پېشۋامۇ ئىستەۋا ئايىتىگە قانداق تەپسىر بېرىش خۇسۇسىدا كۆپچىلىك سەلەف سالىھلار بىلەن بىر يولدىدۇر. بۇ نۇقتا ئىمام ئەشئەرىينىڭ «ئاللاھ ئەرشتە بىر ئىشنى قىلدى ۋە خۇددى نۇرغۇنلىغان ئىشلارنى قىلىپ ئۇ ئىشلارنىڭ بىرىنى رىزىق، يەنە بىرىنى نېمەت دەپ ئاتىغانغا ئوخشاش مەزكۇر ئىشىنىمۇ «ئىستەۋا» دەپ ئاتىدى[5] ، دېگەن چۈشەنچىسىدىن مەلۇمدۇر. شۇنداقلا بۇنى يەنە ئۇنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە يېزىپ قالدۇرغان ئەسەرلىرىدىنمۇ كۆرۈپ يېتىش مۇمكىن. بولۇپمۇ، ئىمام ئەشئەرىينىڭ «ئەلئىبانە» ناملىق ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان يولىنىڭ قۇرئان ۋە سۈننەت، ھەمدە ساھابە - تابىئىنلارنىڭ، شۇنداقلا ئەھلى ھەدىسلەرنىڭ، جۈملىدىن مۆھتەرەم زات ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل ھەزرەتلىرى ماڭغان سەلەف سالىھلار يولىدا ئىكەنلىكىنى ئوپئوچۇق ئېلان قىلغاندۇر. ئۇ ئۆزىنىڭ بۇ ھەقتىكى بايانات خاراكتېرلىك سۆزىدە «ئاللاھ ئەرشكە ئۆزى ئايەتتە ئېيتقان ۋە ئۆزى مەقسەت قىلغان مەنە بويىچە ئىستەۋا قىلغانلىقى» خۇسۇسىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ[6] ھەمدە ئايەتنى مەجاز مەنىلەر بىلەن تەپسىرلىگەنلەرنى تەنقىدلەيدۇ. ئۇ ئىستەۋا سۆزىگە «ئىگە بولۇش، ھۆكۈمدارلىق قىلغانلىق» قاتارلىق مەنىلەرنى بەرگەنلەرنى تەنقىدلەش بىلەن بىرگە، ئۆزىنىڭ «قارار ئالغانلىق، ئورۇنلاشقانلىق، يۇقىرىدىن تۆۋەنگە چۈشكەنلىك، ماكاندىن ماكانغا يۆتكەلگەنلىك» مەنىلەردىن ئاللاھنى مۇنەززەھ دەپ بىلىدىغانلىقىنى ئەينەن ئەسكەرتىدۇ. مانا بۇلار ئىمام ئەشئەرىينىڭ بۇ خۇسۇستىكى تۇتۇمىنىڭ كۆپچىلىك سەلەفلەر بىلەن بىر ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدۇ. ئىمام ئەشئەرىينىڭ بۇ ھەقتىكى مەۋقەسىنى بىر تۈركۈم كۈشەندە تائىپىلەردەك بۇرمىلاشنىڭ، ياكى ئىمام ئەشئەرىينى زورىغا ئۆمرىنىڭ يېرىمى ياكى ئاخىرىدا تەۋبە قىلغانغا چىقىرىپ ئۆز توپىغا ئەزا كۆپەيتىش ئۈچۈن سۇيىئىستېمال قىلىپ بۇرمىلاشنىڭمۇ ھېچ ھاجىتى يوق. ئىمام ئەشئەرىي مىسالى مۇجتەھىد ۋە مۇجەددىد ماقامىدىكى بۈيۈك ئىلىم ئەربابلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ مۇستەقىل تۇتۇمىنى ئېلان قىلىشى، ئۆزلىرىنىڭ تەھقىق قاراشلىرىنى ئاخىرقى پۈتۈكلىرىدە ئوپئوچۇق جاكارلاپ قويۇشى ئىسلام ئىلىم مەدەنىيىتى تارىخىدا ناھايىتىمۇ كەڭ يۈز بەرگەن ۋە ئۇلارنىڭ شەنىگە لايىق بولغان ھادىسىلەردىندۇر.

ئىمام ماتۇرىيدىيغا كەلسەك، مەيلى ئۇ ئۆزىنىڭ «تەۋھىد» ناملىق كىتابىدا بولسۇن، ياكى «تأويلات أهل السنة» ناملىق تەپسىرىدە بولسۇن، ئىمام ئەبۇلھەسەن ۋە باشقا سەلەف يولىنى تاللىغان ئالىملارغا ئوخشاشلا ئاللاھنى ھادىسەۋىلىك بىلەن خاراكتېرلەنگەن سۈپەتلەردىن پاك ۋە مۇنەززەھ دەپ بىلگەنلىكىنى ئېنىق قىلىپ كۆرسەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىستەۋا سۆزىنىڭ ماكانلىشىش، ھەقىقىي مەنىدىكى تەختتە ئولتۇرۇش، ئۆرلەش قاتارلىق ماددىيلىققا چېتىلىدىغان مەنىلىرىنى رەت قىلىپلا قالماي، يەنە «علا وارتفع» سۆزلىرىنىڭ بىر جايدىن يەنە بىر جايغا يۈكسىلىش، ئۆگزىگە ياكى تاغقا چىقىش ئۈچۈن ئۆرلەۋاتقان كىشى مىسالى ئۆرلىگەنلىك مەنىسىنى ئىشلىتىشنى، ياكى شۇنداق مەنىسى بويىچە ئىزاھلاشنى رەت قىلغان ھەمدە بۇنداق چۈشىنىشنى تەنقىدلىگەن. شۇنداقلا «ئۆزىگە لايىق رەۋىشتە ئۆرلەش» پارادوكسىنى كەسكىن رەت قىلىپ «ئۆرلىدى دېگەنلىكنىڭ ئايەتتە ئېنىق قىلىپ ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇقى مەدھىيەلىنىۋاتقان بىر كونتېكسىتتا ئۇنىڭدەك تەڭدىشى بولمىغان كاتتا زات ئۈچۈن «ئۆرلەش»نىڭ شەرەپ دېگىلى بولمايدىغان بىر ئىش ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭ ئاللاھنىڭ ھەممىدىن مۇتلەق ئۈستۈنلۈك سۈپىتىنى يەردىن يەرگە ئۇرۇشقا ئېلىپ بارىدىغان»[7] تەبىر ئىكەنلىكىنى ئىزاھلىغان ۋە ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەلنىڭ ئىستەۋا ئايىتى ھەققىدىكى تۇتۇمىغا پاراللېل ھالدا ئىستەۋا سۆزىدە ئىپادىلىنىدىغان «علا وارتفع» مەنىلىرىنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈك، مۇتلەق ئالىيلىق مەنىسىدە بولۇشىنىڭ مۇناسىپلىقىنى ئەسكەرتكەن. بۇ پەقەت مۇنازىرە نۇقتىسىدىن نېمە دېسە بولىدىغان ۋە نېمە دېسە بولمايدىغانلىق نۇقتىسىدىكى ئىزاھاتى بولۇپ، بۇ خۇسۇستىكى ئەڭ ئاخىرقى تۇتۇمىنى بايان قىلىپ: «قۇرئاندا ‹الرحمن على العرش استوى› دەپ كەلگەن ئىكەن، مەخلۇقاتلاردا ئىپادىلىنىدىغان ئىش - ھەرىكەت ۋە سۈپەتلەرنىڭ ئوخشىشى ئاللاھتا بولغان ئەمەس، دەپ چۈشىنىش بىلەن بىرلىكتە، قۇرئاندا قانداق كەلگەن بولسا شۇ بويىچە دېيىش لازىم. شۇڭا ئىستەۋانى قۇرئاندا قانداق كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە دەيمىز، چۈنكى قۇرئاندا شۇنداق كەلگەن. ئەقىلمۇ بۇنى ئىسپاتلىغان. شۇڭا بىز ئايەتنىڭ تەپسىرى ھەققىدە تىلغا ئېلىنغان ئېھتىماللىق مەنىلەردىن بىرەرسىنى مۇشۇ شۇ، دەپ جەزملەشتۈرۈۋالمايمىز. يەنە كېلىپ بىزنىڭ بىلىش دائىرىمىزدىكى ئېھتىماللىقلارنىڭ ھېچبىرىدە يارالمىشلارغا ئوخشاپ قېلىشتىن ساقلىنىدىغان ئېھتىماللىق يوق، پەرەز قىلالمايمىز. شۇڭا بىز ئاللاھ مەزكۇر ئايەتتە نېمىنى كۆزدە تۇتقان بولسا، بىزمۇ شۇ بويىچە ئىشىنىمىز»[8]. ئىمام ماتۇرىيدىي قۇرئان تەپسىرىدىمۇ ئىستەۋا مەزمۇن قىلىنغان ئايەتلەردە بۇ ھەقتىكى تۈرلۈك تەپسىر ۋە تەۋىللەرنى زىكرى قىلىش بىلەن بىرگە ھەربىرىگە مۇناسىپ جاۋاب قايتۇرۇپ رەت قىلىشقا تېگىشلىكلىرىنى رەت قىلىپ ماڭغان ۋە بۇ ھەقتە ئۆز قارىشىنى تولىمۇ كەسكىن ۋە ئوچۇق بايان قىلىپ، ئايەتنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلغان. ئۇ تەۋھىد كىتابىدىكى تۇتۇمىنى تەپسىرىدىمۇ بىرقانچە ئورۇندا تەكرار ئەسكەرتكەن بولۇپ، ئىستەۋا سۆزى ئەڭ ئاخىرىقى قېتىم تىلغان ئېلىنىدىغان ھەدىد سۈرىسىنىڭ 4 – ئايىتىنىڭ تەپسىرىدە بۇ خۇسۇستىكى مەۋقەسىنى بايان قىلغان ۋە مۇنداق دېگەن: «بىز ‹استوى على العرش›دېگەندىن ئاللاھنىڭ دېمەكچى بولغىنى ماۋۇ دەپ تەپسىر بەرمەيمىز. چۈنكى، ئايەتتىن نېمە كۆزدە تۇتۇلغانلىقى نامەلۇم. شۇنداق بولغاچقا ئاللاھ ‹فاسئل به خبيرا› يەنى، سەن بۇنى ھەممىدىن مۇتلەق خەۋەردار بولغۇچى ئاللاھتىن سورىغىن» دەپ كۆرسەتكەن. جانابى ئاللاھ بۇ يەردە پەيغەمبەرنى ھەممىدىن خەۋەردار بولغان زات (ئاللاھ) تىن سوراشقا بۇيرىدى. پەيغەمبەر بولسا بۇ ھەقتە سوراشنى خالىمىدى. شۇڭا پەيغەمبەرنىڭ بۇ ھەقتە تەپسىر بەرگەنلىكى ئاڭلانمىغان (بىزگە يېتىپ كەلمىگەن). (بۇ خۇسۇستا) ئاللاھ ئەڭ توغرىسىنى بىلگۈچىدۇر»[9]. مانا بۇ نەقىل ۋە مەنبەلەر ئىمام ئەشئەرىي ۋە ماتۇرىيدىيلارنىڭمۇ ئىستەۋا مەسىلىسىدە ئايەتنىڭ ھەقىقىي مەنىسىنى ئاللاھقا ھاۋالە قىلىشنى ئەڭ ساغلام ئىش دەپ قارىغانلىقىنى، ئايەتكە مۇئەييەن ئىزاھات، تەپسىر ياكى بىرەر تەۋىلنى بېرىش ئارقىلىق ئايەتنىڭ مەنىسى مۇنداق، دەپ مەنە بېكىتىۋېلىشتىن ئۆزىنى تارتقانلىقىنى، ھەتتا ئىستەۋا مەسىلىسىدە مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى تەپسىرلەشكە تۇتۇنغان ئاز بىر قىسىم سەلەفنىڭ يولى بويىچە ئىش قىلىشتىنمۇ ئۆزىنى تارتىپ كۆپچىلىك سەلەف سالىھلار بىلەن بىردەكلىكنى ساقلاشقا تىرىشقانلىقىنى، ئۇلار بىلەن بىر مەۋقەدە ئىكەنلىكىنى كەسكىن رەۋىشتە دەلىللەيدۇ. جانابى ئاللاھ سەلەف سالىھلار يولىغا مەنسۇپلەنگەن، ئۇلار بىلەن بىر سەپنى تاللىغان ۋە ئۇلارنىڭ يولىغا ئۆزىدىن كېيىنكىلەرنى يېتەكلىگەن ئىمام ئەبۇلھەسەن ئەشئەرىيدىن رازى بولسۇن! شۇنداقلا سەلەف سالىھلار يولىنىڭ ۋەكىللىك ئىزباسارلىقىنى جارىي قىلدۇرغان، سەلەف ۋە خەلەف ئارىسىدىكى رىشتىنىڭ توغرا باغلىنىشىغا، بىر - بىرىنىڭ داۋامى سۈپىتىدە تارىختىن ئورۇن ئېلىشىغا ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان ئۇلۇغ ئالىم، ئەھلى سۈننەت پېشۋاسى ھەمدە تۈركىي ئەجدادىمىز ئىمام ئەبۇ مەنسۇر ماتۇرىيدىيدىن ئاللاھ رازى بولسۇن!

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] قال الإمام مالك: إن الله تعالى مستو على عرشه كما أخبر. المرجع: اعتقاد المنبل أبي عبد الله أحمد بن حنبل للتميمي، ط دار الكتب العلمية - بيروت، ص 39. 
[2] الغزالي: مجموعة رسائل الإمام الغزالي، ط دار الفكر – بيروت، ص 302. الشهرستاني: الملل والنحل، ط مؤسسة الحلبي، 1/105. السفاريني الحنبلي: لوامع الأنوار البهية وسواطع الأسرار الأثرية لشرح الدرة المضية في عقد الفرقة المرضية، ط مؤسسة الخافقين ومكتبتها – دمشق، 1/262. 
[3] محمد رشيد رضا: تفسير المنار، ط الهيئة المصرية العامة للكتاب، 7/183. 
[4] ئوسمانلى دەۋرىدە يېتىشكەن مۇپەسسىرلەردىن ئەلمالىلى ھەمدى يازىر ئەفەندى (1878 - 1942) ۋە ئۆمەر ناسۇھىي بىلمەن ئەفەندى (1882 - 1971) قاتارلىق ئۆلىمالار يازغان تۈركچە تەرجىمە ۋە تەپسىرلەردىكى ئىستەۋا ئايىتىگە دائىر بايانلار بۇنىڭ دەلىلى.
[5] البيهقي: الأسماء والصفات للبيهقي، ط دار الجيل – بيروت، 1/569. 
[6] الأشعري: الإبانة عن أصول الديانة، ط دار الأنصار - القاهرة، ص 21.
[7] الماتريدي: «كتاب التوحيد»، ط دار صادر – بيروت، ص 133 - 134.
[8] الماتريدي: «كتاب التوحيد»، ط دار صادر – بيروت، ص 138.
[9] الماتريدي: «تأويلات أهل السنة»، ط دار صادر – بيروت، ص 138.
tags: 2023-05-22
بۇرھان مۇھەممەد
ئىمام ماتۇرىيدىي
ئىمام ئەشئەرىي
ئىستەۋا
تەۋىل
سەلەف يولى
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (11)
content: ئاتالغۇ پېتىقلاش ھېرىسمەنلىكى
تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا تىلغا ئالغان ۋە ئالدىنقىلارنىڭكىنى تۈزەش بابىدىن زىكرى قىلغان، ئەمەلىيەتتە بولسا، تۈزەش ئەمەس، بۇزۇش تۈرىگە كىرىدىغان «ئۆزگىچىلىك»لەردىن بىرى ئاتالغۇلارنى پېتىقلاش، يەكلەش خاھىشىدۇر. ئالدىنقى بابلاردا ئەسكەرتكىنىمىزدەك، تەرجىمانىمىز ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئىشلىتىلگەن ۋە يىلتىزى ئەرەب ۋە پارسچىدىن كىرىپ ئۆزلەشكەن سۆزلۈكلەرگە ئۆگەيلەش ۋە شاللاش پوزىتسىيەسى تۇتقان، تىل فاشىستلىقىنى سادىر قىلغان، نە تىلشۇناسلىقتىن، نە تەپسىرشۇناسلىقتىن ئاساسى يوق بۇزۇق مېتودقا تايانغان بىمەنىلىكلەرنى سادىر قىلغان بولسا، بۇ ئورۇندا قۇرئان تىلىدىن مەنبەلەنگەن ئاتالغۇ - ئۇقۇملار ھەققىدە بىلجىرلاپ چۈشىدۇ. ئالدىنقى تەرجىمىلەردە، بولۇپمۇ مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە يېڭىدىن جان بېرىلگەن قۇرئانىي ئاتالغۇلارغا، يەنە كېلىپ تىل ئىستېمالىمىزدا ئومۇملىشىپ بولغان، مەدەنىيەت تىلىمىزنىڭ ئايرىلماس ئۇنسۇرىغا، دۇنيا قارىشىمىزنى تىكلەش ۋە ھايات يولىمىزدا يېتەكچى ئورۇندا تۇتۇشقا تېگىشلىك بولغان، شۇنداقلا ئۆزىگە خاس تېرمىنغا، ئاتالغۇغا ئايلىنىپ بولغان ئىستىلاھلىق سۆزلەرنىمۇ ئاتالمىش «كۆزلەنگەن مەقسەتنى ئېچىپ بەرمەيدۇ»، «ئىزاھلىق لۇغەتتىكى مەنىسى بويىچە بولۇپ قالىدۇ» باھانىلىرىنى پەردە قىلىپ تۇرۇپ ئاتالغۇلارنى شاللاشنى، ئورنىغا مەزكۇر ئاتالغۇلارنىڭ شەرئىي تىلدىكى ئىزاھاتلىرى ئىچىدىن بىرەر ئىزاھات ياكى لۇغەت تەرجىمىسىنى تاللاپ تەرجىمە قىلىشنى «ئۆزگىچىلىك» نامى ئاستىدا يۇتقۇزماقچى بولىدۇ ۋە ئۆرنەك سۈپىتىدە: «تەۋەككۈل قىلىش»، «پاسىق»، «بالحق»، «سەۋر» قاتارلىق ئۇقۇم - ئاتالغۇلانى مىسال كەلتۈرۈپ ئۆتىدۇ.

بىز بۇ بابتا تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى ئاتالغۇلار ھەققىدىكى بىمەنە تۇتۇملىرىغا قارىتا تەنقىدىي نەزەرلىرىمىزنى ئاغدۇرۇشتىن بۇرۇن ئاتالغۇ - ئۇقۇملارنىڭ رولى ۋە ئەھمىيىتى ھەققىدە ئىككى كەلىمە ئوچۇقلىما بېرىشنى، خاتىرىمىزنى بۇ ھەقتە بىر ئاز جانلاندۇرۇشنى لايىق كۆردۇق. دەرۋەقە، بىر مىللەتنىڭ دۇنيا قارىشىنى شەكىللەندۈرۈشتە، ھاياتقا بېقىشىنى، ياشاش سەنئىتىنى، تۇتۇم ۋە پوزىتسىيەلىرىنى بەلگىلىگۈچى ئامىللار بولىدۇ. دىننىڭ ۋەزىپىلىرىدىن بىرى مانا بۇ ئامىللارنى مۇستەھكەم تۇتقىغا ئىگە قىلىش، مىللەتنىڭ مەنە - قىممەت دۇنياسىنى تەرتىپكە سېلىش، ئىنتىزاملاشتۇرۇش ۋە مەۋجۇتلۇق بىناسىنى پۇختا ئۇل -ئاساسقا ئىگە قىلىشتۇر. ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلار مانا بۇ بىنانىڭ ئىچىگە ئېسىلغان چىراغلارغا، ھەربىر قەۋەتنىڭ دەرىجىسىنى، ھەربىر ھۇجرىنىڭ نېمىگە ئاجرىتىلغانلىقىنى، ھەربىر پەلەمپەينىڭ قەيەرگە تۇتىشىدىغانلىقىنى، ئۈستىنىڭ قەيەرگە تاقىشىپ، ئاستىنىڭ قەيەردە توختايدىغانلىقىنى كۆرسەتكۈچى ئىشارەت، بەلگىلىرىگە، مۈدۈرۈپ كېتىشتىن، قاراڭغۇلۇققا قاپسىلىپ قېلىشتىن، ئىچىدە ئادىشىپ قېلىشتىن ساقلىغۇچى بەلگە - ئالامەتلەرگە ئوخشايدۇ. شۇڭا قۇرئان كەرىمنىڭ ئىسىملىرىدىن بىرىنىڭ «نۇر» دەپ ئاتالغانلىقى، ئۇنىڭ ئۆزىنى يورۇقلۇق تارقاتقۇچى، قاراڭغۇلۇقتىن يورۇقلۇققا، زۇلمەتتىن نۇرانەلىككە ئېلىپ چىققۇچى سۈپەتلەر بىلەن تەرىپلىنىشى قاتارلىقلار ئەسلا بىھېكمەت ئەمەس. قۇرئان ئىنساننىڭ مەۋجۇدىيەت بىناسىغا مەشئەل بولۇشتەك خاراكتېرى بىلەن ئىنساننىڭ زاھىرىي ۋە باتىنىي ۋۇجۇدىنى ئايدىڭلاتقۇچى نۇردۇر. ئۇ پاساھەت ۋە بالاغەتتە تەڭداشسىز بولۇش بىلەن بىرگە، ئۆزىگە خاس مەنە - مەفھۇملارنى بارلىققا كەلتۈرگەن، ئاتالغۇ - ئۇقۇملارنى بەرپا قىلغاندۇر. مەۋجۇتلۇق بىناسىنى ۋەھيى تىلى بىلەن ئايدىڭلىتىشقا، قۇرئان نۇرى بىلەن شەرەپلەندۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەن بىر مىللەت بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ئەلۋەتتە تىلىمىزنىڭ قۇرئان تىلىدىن ئوزۇق ئالغان، خېمىر تۇرۇچلىرى بىلەن يۇغۇرۇلغان بولۇشى، مەنە - قىممەت دۇنيايىمىزنى شەكىللەندۈرگۈچى ئۇقۇم - ئاتالغۇلىرىنى تىل تەركىبىمىزنىڭ ئايرىلماس ئۇنسۇرلىرىغا ئايلىنىپ كەتكەن بولۇشى، ئۇنىڭ تۈرلۈك ئىپادىلىرىنىڭ ئەدەبىياتىمىزنىڭ بارچە ۋارىيانتلىرىدا ئەكس ئېتىپ كەلگەنلىكى ۋە ھېلىھەم ئەكس ئېتىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقانلىقى بىر ئەمەلىيەت. ئۆز نۆۋىتىدە بۇ خىل تەسىرلىشىش ۋە ئۆزلىشىش ھادىسىلىرى بىزدىلا يۈز بەرگەن ئىش ئەمەس. بەلكى ھەرقانداق مەدەنىيەت مەنسۇبلىرىدا، مۇقەددەس كىتابى باركى مىللەتلەردە بار بولغان ۋە بولۇشى مۇقەررەر بولغان ھادىسەدۇر. بۇ پەقەت مەدەنىيەتتىن ئىبارەت ئۇلۇغ ئېقىننىڭ چەشمىلىرىدىن سۇ ئىچكەن قەدىمىيلىككە ئىگە مىللەتلەردىلا بار ئىش بولماستىن، ھەتتا ئىدىيەۋى ياكى سىياسىي ئېقىملارنىڭ مەنسۇبلىرىنىڭ شەكىللەندۈرگەن تىلىدىمۇ يۈز بېرىدىغان ھادىسەدۇر. قىسقىسى، ھەرقانداق مەنسۇبىيەت ئەھلىنىڭ تىلىدا تەۋەلەنگەن ئېقىمنىڭ دۇنيا قارىشىنى، قىممەت قاراش ۋە ئەخلاقىي تۇتۇملىرىنى ئەكس ئەتتۈرگۈچى ئۇقۇم - ئاتالغۇلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىشى، ئۆزلىشىشى، مەنسۇبلەنگۈچىلەرنىڭ ئەدەبىي ۋە جانلىق تىلىدا ئۆز ئىپادىسىنى تېپىشى تارىخىي ۋە ئەمەلىي رېئاللىقلار جۈملىسىدىندۇر. ئۆزلۈكنىڭ بەرپا بولۇشىمۇ مانا بۇ رېئاللىقلارنىڭ داۋاملىشىشى، تەرەققىي قىلىشى ۋە كەڭ ئىستېمال ئادىتىگە ئايلىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەدەنىيەت تىلىنىڭ ئۇقۇم - ئاتالغۇلىرىنى ئۆزلەشتۈرەلمىگەن، ئۆزلەشتۈرگەنلىرىنى ئىزچىللاشتۇرالمىغان، كەڭ ئىستېمال ئادىتىگە ئايلاندۇرالمىغان بىر تىل مۇھەققەق تېيىزلىشىشكە ۋە پۇچەكلىشىشكە مەھكۇم. مەدەنىيەت تىلىدىن ئوزۇقلىنىشتىن قالغان تىل روھسىز تىلدۇر. مەدەنىيەت تىلى ئاساسىدا ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ئايدىڭلىتىشنى بىلمىگەن جەمئىيەت ياتلىشىش يولىنى تاللىغان ئۆلۈك جەمئىيەتتۇر.

دەر ھەقىقەت، مىللەتنىڭ مىللەت بولۇپ تۇرالىشى ئۇنىڭ ئۆزىگە تەۋە مەنە - قىممەت دۇنياسىنىڭ بولۇشى بىلەن ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ. تىل مەۋجۇتلۇق بىناسىنىڭ ئىستونلىرى دېسەك، ئۇقۇم - ئاتالغۇلار بۇ بىنانىڭ قەندىللىرى مىسالىدۇر. مەنە - قىممەت دۇنياسىنى يورۇتقۇچى چىراغلىرىدىن ئايرىلغان مىللەت زۇلمەتتە ئادىشىشقا، تېڭىرقاشقا مەھكۇم. زۇلمەتكە مەھكۇم بولۇش، يولىنى ئايدىڭلاتقۇچى چىراغلاردىن مەھرۇم بولۇش ھالاكەتنىڭ مۇقەددىمىسى، مۇنقەرزلىككە تۇتاشقان تونېلنىڭ كىرىش ئېغىزىدۇر. مۇستەملىكىچىنىڭ ئىشى مىللەتنى مانا بۇ زۇلمەت تونېلىغا باشلاپ ئۇنىڭغا ھەپسىلەش، تونېلنىڭ چىقىش يوللىرىنى تاقاپ ئۇلارنى ئۆلۈمگە قىستاش ئارقىلىق كۆزدىن يوقىتىشتۇر. مۇستەملىكىچى يا ئۆزىگە ئوخشىتىشنى ياكى يوق قىلىپ قىرىپ تاشلاشنى غايە قىلىدۇ. ئۇنىڭ ھەپىلىشىش ئوبيېكتى دائىما ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى خەلقنىڭ مەۋجۇتلۇق بىناسىنى زۇلمەتكە پاتۇرۇش، قەندىللىرىنى بۇزۇپ تاشلاش، يانماس قىلىۋېتىش، يىلتىزىغا دەز كەتكۈزۈش ئارقىلىق ئۇلسىزلاشتۇرۇش، ئۆرۈپ تاشلاش، قوپالراق قىلىپ ئېيتقاندا يەر بىلەن يەكسان قىلىشتۇر. قايسى بىر مۇتەپەككۇرنىڭ ئېيتقان: «بىر ئاتالغۇ ئۈچۈن گېزى كەلسە ئۆيۈمگە ئوت قويىمەن» دېگەن كەسكىن تۇتۇمىمۇ ئاتالغۇ - ئۇقۇملارغا سەل قارىماسلىق كېرەكلىكىنى، ئاددىي قارايدىغان، ئوڭ - تەتۈر مۇئامىلە قىلىشقا بولمايدىغان مەسىلە ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ يېتىشكە، مەسىلىگە جىددىي قاراش لازىملىقىنى تەكىتلەشكە يېتەرلىكتۇر.

شاللاش ۋە قايچىلاش ئوپېراتسىيەلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن قولىمىزدىكى قامۇسلىرىمىز، ھەر بەش - ئون يىلدا بىر يېڭىلىنىپ قايتا ئىشلىنىپ تۇرىدىغان ئىزاھلىق لۇغەتلىرىمىز يۇقىرىقىدەك رەزىل غايىلەرنىڭ، شۇم نىيەتلىك ئىرادىلەرنىڭ ئارزۇلىرىغا بېقىنىشنىڭ نەتىجىسى، سىستېمىلىق ۋە تەدرىجىي شەكىلدە ئېلىپ بېرىلغان ئاۋۋال ئۇنتۇلدۇرۇش، ئارقىدىن ياتلاشتۇرۇش، ئۇندىن كېيىن شالغۇتلاشتۇرۇش ۋە نىھايەت ماڭقۇرتلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت باسقۇچلۇق پىلان - پىروجىلەرنىڭ ئاچچىق سەمەرىلىرىدىندۇر. بۇ يەردىكى شاللاش ۋە قايچىلاش ئۇرۇنۇشلىرى نوقۇل بارىنى ئازايتىش، كېمەيتىش، دىنىي ياكى شەرئىي مەزمۇنغا ئىگە ئۇقۇم ۋە تېرمىنلارنى لۇغەتكە كىرگۈزمەسلىك، كىرگۈزۈلگەنلىرىنىڭ ئەسلىدىكى تەلەپپۇزىنى بۇزۇپ يېزىش قاتارلىقلار بىلەن چەكلىنىپ قالغان ئەمەس. بۇ يەردە يەنە ئىستېمالدىن چىقىرىشقا ئامالسىز قالغان، ئورنىغا ئىككىنچى بىر تولدۇرغۇچى تاپقىلى بولمايدىغان سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلار بار بولۇپ، بۇ تۈردىكى سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلاردىن بەزىلىرى ماتېرىيالىست زېھنىيەت بويىچە ئىزاھلانسا، يەنە بەزىلىرى ئەسلىي مەنىسى بۇرمىلىنىپ ئىزاھلانغان. يەنە بەزىلىرى ئىنتايىن يۈزەكى، تېيىز ۋە قۇرغاق بايانلار بىلەن ئىزاھلانغان. بۇ خىل ئۇسۇللار ئەمەلىيەتتە بارىنى ئۇجۇقتۇرۇش، ئۇجۇقتۇرالمىغاننىڭ ئىچىنى بوشىتىپ كارغا كەلمەس قىلىپ تاشلاپ بېرىش قاتارلىق تىلنىڭ ئىسكىلىتىنى قالدۇرۇپ روھىنى قەستلەش تىپىدىكى ئوپېراتسىيەلەرنىڭ بىر پارچىسى بولغان. نەتىجىدە قۇرئان تىلىدىن مەنبەلىنىش ۋە ئىسلامىي روھ پۈۋلىنىشتەك ئەۋزەللىكلىرى بىلەن ھاياتىمىزغا چىراغ تۇتۇپ كەلگەن سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلىرىمىز، ئاڭ - تەپەككۇرىمىزدىن تارتىپ يۈرۈش - تۇرۇشلىرىمىزغىچە، ئەقىدە - ئېتىقادىمىزدىن تارتىپ ئەخلاق - سۈلۈكلىرىمىزغىچە بولغان بارچە تەرەپلىرىمىزنى تەرتىپكە سالغۇچى ئىستىلاھلىرىمىز، ھىدايەت يولىدا، يەنى توغرا يول ئۈستىدە بولۇشىمىزنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلىرىمىز مانا بۇ خىل ئوپېراتسىيەلەرگە ئەڭ كۆپ ئۇچراپ كەلگەن ۋە كېلىشنى داۋام قىلىپ كەلمەكتە.

ئەللامە مۇھەممەد سالىھ قەلىمىدە روياپقا چىققان قۇرئان كەرىم تەرجىمىسى، شۇنداقلا ئۇنىڭ ھەدىس شەرىف ۋە سىيرەتكە دائىر ئىلمىي تەتقىقات سەمەرىلىرى، لۇغەت ۋە قامۇس تۈزۈش ھەرىكەتلىرى، شۇنداقلا بۈگۈنگە قەدەر قولىمىزدا بار بولغان يىرىك تەرجىمە ئەسەرلەر، فىقھىي، ھەدىس، تەپسىر تەرجىملىرى، لۇغەت ۋە باشقا ئىلمىي ئەمگەكلەر ساھەنى بېيىتىش بىلەن بىرگە، دەل يۇقىرىقىدەك ئوپېراتسىيەلەر تەسىرىدە مەيدانغا كەلگەن بوشلۇقنى ئېتىش، بىر ياقتىن بۇزۇۋېتىلگەننى يەنە بىر ياقتىن شارائىت ۋە ئىمكانىيەت يار بەرگەنچە تۈزەش، شاللانغاننى ئىستېمالغا ئېلىپ كىرىش، بۇزۇپ ئىزاھلانغاننى توغرا مەزمۇنغا ئىگە قىلىش ۋە ئىسلاھ قىلىش رولىنى ئۆتەپ كەلگەن دېيىشكە بولىدۇ. خۇسۇسەن تىلىمىزدىكى ئەقىدە، شەرىئەت ۋە ئەخلاققا دائىر ئۇقۇم ئاتالغۇلارنىڭ بىرىنچى مەنبەسى بولغان قۇرئان كەرىمنىڭ تەرجىمە قىلىنىشى ۋە بۇ ئاتالغۇلارنىڭ ئۆز ئورنىدا جانلىق ئىشلىتىلىشى ئىجتىمائىي تۇرمۇش ۋە دۇنيا قارىشىمىزنى قۇرئانغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. شۇڭا تىل ئىستېمالىمىزغا ئومۇملىشىپ بولغان ۋە تەرجىمە ساھەسىدە قېلىپلىشىپ بولغان ئىسلامىي ئاتالغۇلار ھەرقاچان ئۆز پېتى ئېلىنىشى، كەڭ دائىرىلىك ۋە قاتلاملىق مەنىلەرگە ئىگە ئاتالغۇلار مۇمكىنقەدەر ئەسلى پېتى ئېلىنىشى، تەرجىمىدە پەرقلىق مەنىسىنى ئۇرغۇلاش كېرەك بولغاندا، بەت ئاستىغا كونتېكىستتا كۆزلەنگەن ۋە كۈچلۈك دەپ قارالغان مەنىلىرىدىن بىرىنى يورۇتۇش ئارقىلىق تەرجىماننىڭ ئۆزى يورۇتماقچى بولغان نۇقتىغا ئىشارەت بېرىشى بۇ تۈردىكى تەرجىمە خىزمەتلىرىنىڭ تەلەپ - تەقەززاسىدۇر. ھالبۇكى تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ يۇقىرىدا زىكىر كەچكەن ئاتالغۇلار ھەققىدىكى تۇتۇمى تولىمۇ بىمەنە ۋە بىر تەرەپلىمە بولۇپ، خۇددى سۆزلەرگە ئۆز ۋە ئۆگەي مۇئامىلىسى قىلىشتەك تىل فاشىستلىقىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشتە «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى»نى ئاساس قىلىۋالغاندەك، ئاتالغۇ پېتىقلاشتىمۇ يەنە شۇ «ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغىتى»نى تۇتىيا قىلىۋالغانلىقى كىشىنى تەئەججۈپكە سالىدۇ. ھالبۇكى، تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپ ئۇزۇن يىل چەتئەللەردە شەرئىي ئىلىم تەھسىل قىلغان ۋە بۇ ھەقتە تۈرلۈك كىتاب - ئەسەرلەرنى نەشرگە تەييارلىغان بىرى. شۇنداق تۇرۇپ ئۆزلىشىپ بولغان شەرئىي ئاتالغۇلارنىڭ مەنىسىنى بېكىتىشتە، ئۇيغۇرچە ئۆزلىشىپ بولغان جىمىكى سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلار ئۈستىدە گەپ يورغىلىتىشنىڭ تارازا - مىزانى قىلىۋېلىشقا زورۇقۇشى كىشىنى تەئەججۇپلەندۈرمەي تۇرالمايدۇ. يەنە كېلىپ دىنىي ساھەنىڭ مۆتىۋەرلىرىلا ئەمەس، ۋەتەن ئىچىدىكى تۈرلۈك ئەدەبىي ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردە تەتقىقات ئېلىپ بارىدىغان زىيالىيلارمۇ ئېتىبارغا ئېلىپ كەتمەيدىغان، بولۇپمۇ پەن - مەدەنىيەت، تارىخ، پەلسەپە ۋە سىياسەت ساھەلىرىدە نەزەرگە ئېلىنىپ كەتمەيدىغان، قىسقىسى، مۇستەقىل ئىلىم ياكى پەن دائىرىسىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغۇچىلار سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇ مۇقىمداشتا ھەر ئېچىپ ۋاراقلىغاندا ئۇزۇندىن ئۇزۇن ئۇھسىنىپ قايتا يېپىپ قويىدىغان بىر لۇغەتنى شەرئىي ئاتالغۇلارنىڭ مەنىسىنى بېكىتىش، مەزمۇنىنى چۈشىنىشتە ئاساس قىلىۋېلىشى، ئوپئوچۇق بىر تەرەپلىمە ئىزاھاتلارغا توشاق تۇرسىمۇ، يەنە ئۇنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ ئاتالغۇلار ئاتالغۇ ھالىتىدە ئىشلىتىشتىن ئۆزىنى تارتىشى، مەزكۇر لۇغەتنى قۇرئانىي ئاتالغۇلارنىڭ ئۇيغۇرچە ئىزاھاتىنى بېكىتىشتە پايدىلانما، مۇراجىئەتگاھ قىلىشتىن بەكرەك «دەستۇر» ۋە «قىبلىگاھ» قىلىۋېلىشقا ياتىدىغان تۇتۇمنى ئىپادىلىشى كىشىنى ئەپسۇسلاندۇرماي تۇرالمايدۇ.

ئۇنداقتا بىز تەرجىمانىمىز ئۆرنەك بەرگەن مىساللار ئاساسىدا ئۇنىڭ ئاتالغۇلارغا ھەققىدىكى بىمەنە تۇتۇملىرىغا قاراپ چىقايلى:

1. «توكل» ئاتالغۇسى ھەققىدىكى بىرتەرەپلىمىلىك
تەرجىمانىمىز قۇرئاندىكى «توكل» ئىبارىسى كەلگەن ئايەتلەرگە، يەنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئۇيغۇرچىدىكى «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىش» مەنىسى بويىچە تەرجىمە قىلىنغان ئايەتلەرگە تەۋەككۈل قىلىش دەپ ئالمىغانلىقىنى، ئورنىغا «ئاللاھقا تايىنىش» دەپ ئالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. سەۋەب ئىنتايىن ئاددىي بولۇپ، تىلىمىزدىكى تەۋەككۈل قىلىش سۆزى ئىزاھلىق لۇغەتتە ئەرەبچىدىكى لۇغەت مەنىسى بويىچە تايىنىش دەپ ئىزاھلانمىغان. يەنى تەرجىمانىمىزچە بولغاندا، ئۇيغۇر تىلىدا تەۋەككۈل قىلىش ئىبارىسى ناۋادا ئاللاھقا ئىشلىتىلسە ۋە «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىش» دەپ ئېلىنسا مەنىسى ئاللاھقا ئىشەنچ باغلاپ، ئۇنىڭدىن مەدەت تىلەپ ئىش قىلغانلىق مەنىسىنى ئۇقتۇرمايدىغان بولۇپ، گويا ئوقۇرمەن قۇرئان تەرجىمىسىدە «مۇئمىنلەر ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلسۇن» دېگەن تەرجىمىنى ئوقۇغاندا، ئۇلارنىڭ زېھنىدە ئەكس ئېتىدىغىنى ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىپ ئىش قىلىش، يەنى ئۇنىڭدىن ئىشىنىڭ ئوڭۇشلۇق قىلىپ بېرىشىنى ئۈمىد قىلغان ھالدا قىلىنماقچى بولغان ئىشقا ئاتلىنىشتەك بىر چۈشەنچە جانلانمايدۇ، بەلكى ئىزاھلىق لۇغەتتە نېمە دەپ بەرگەن بولسا شۇ جانلىنىدۇ. شۇڭلاشقا مۇھەممەد سالىھقا ئوخشىغان ئالىملارنىڭ بۇ ئۇقۇملارنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردە كەلگەندەك تەۋەككۈل قىلىش دەپ ئېلىشى تۈزىتىلىشى لازىم. شۇڭا تەۋەككۈل قىلىش دېمەي تايىنىش دەپ ئېلىش كېرەك.

تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ تۇتۇمىدا ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەت گويا كالامۇللاھ مىسالى نېمە دەپ بەرسە تەكشۈرمەستىن، نېمە دەپ بېكىتىپ بەرسە شۇ بويىچە بېكىتىش، ئۇيغۇرچىدىكى سۆزلۈك ۋە ئاتالغۇلارنى چوقۇم ئۇنىڭ مۇئەللىپلىرى سىزىپ بەرگەن سىزىقغا چۈشۈرۈش كېرەك بولغان دەستۇر ئورنىغا قويۇش خاھىشى ئەكس ئېتىدۇ. گويا ئۇلارنىڭ ئىزاھاتىدا ئەسلا مەسىلە يوقتەك، خاتالىشىش ياكى بۇرمىلىۋېتىش ئېھتىماللىقى يوقتەك مۇئامىلە قىلىنىدۇ. ھەتتا مەزكۇر لۇغەتنى ئىشلىگۈچىلەرنىڭ تەۋەككۈل ئىبارىسىنىڭ «ئاللاھقا تايىنىش» مەنىسىنى بىلىشتىن يىراق، ئەكسىچە ئۇقۇم - ئاتالغۇلارنىڭ مېتافىزىك دۇنياغا تۇتۇشىدىغان مەنىلىرىنى رەت قىلىدىغان قىزىل تائىپىلەر ئىكەنلىكىنى، بەرگەن ئىزاھاتىدىنلا تەۋەككۈل ئۇقۇمىنىڭ ئىچى كاۋاكلاشتۇرۇلغانلىق ۋەزىيىتىنى ئاڭقىرىماستىن ئۇلارنىڭ بەرگەن ئىزاھاتى بويىچە 14 ئەسىرلىك مەدەنىيەت تىلىمىزدا پۈتۈنلەي شەرئىي مەنىسى بويىچە ئىشلىتىلىپ ۋە ئىستېمال قىلىنىپ كەلگەن سۆزنىڭ ئۇيغۇرچىدا ئاللاھقا تايىنىش مەنىسى يوقلىقىغا ئورتاق قانائەت باردەك، ئىلگىرىكى تەرجىمانلارمۇ بۇ ئاتالغۇلارنى ئىشلىتىشتە ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈلدىمۇ ئاللاھقا تايىنىش مەنىسى يوق بولۇشىغا قارىماي، قۇرئان تەرجىمىلىرىگە تەۋەككۈل سۆزىنى ئىشلەتكەندەك بىر تۈسنى ئالغۇزىدۇ ۋە تەۋەككۈل دېگەن ئۇقۇمنى شاللاپ ئورنىغا ئۇنىڭ ئىزاھاتىدا، يەنى لۇغەت مەنىسىگە بېرىلىدىغان تەرجىمىسىنى دەسسىتىپ تەۋەككۈل ئاتالغۇسىنى شاللاپ ئېلىۋېتىدۇ. ھالبۇكى، مەسىلە قۇرئان تەرجىمىسىگە تەۋەككۈل سۆزىنى ئىشلىتىشتە قۇرئان كۆزدە تۇتقان مەقسەتنى يورۇتۇپ بېرەلمەيدىغانلىقى مەسىلىسى ئەمەس، شۇنداقلا قۇرئاندىكى تەۋەككەل سۆزىنى ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل سۆزى ئىپادىلىيەلمەيدىغانلىقىمۇ ئەمەس. بەلكى مەسىلە بۇنى خاتا شەرھىلىگەن، خاتا ئىزاھات بېرىپ تىلنى گاچىلاشتۇرۇش، روھسىزلاشتۇرۇش ۋە دىنسىزلاشتۇرۇش قەستىدىكى ماتېرىيالىزمچى زېھنىيەتلىك تىلشۇناسلارنىڭ بەرگەن چولتا ۋە خاتا ئىزاھاتىدىدۇر. چۈنكى تەۋەككۈل سۆزى تىلىمىزغا قۇرئان تىلىدىن ئۆزلەشكەن، ئۆزلەشكەندىمۇ قۇرئانىي مەنىسى بىلەن ئۆزلەشكەن سۆزدۇر. شۇنداقكەن بۇ سۆزنىڭ ئىچىنى تولدۇرۇشتا قۇرئان تىلىدا كۆزدە تۇتۇلىدىغان تەۋەككۈل مەنىلىرى بىلەن ئىزاھلىنىشى ۋە تىلىمىزدىكى ئىزاھاتىغا بۇ مەنىلەر ئەكس ئەتتۈرۈلۈشى كېرەك. ئەگەر ئىزاھلىق لۇغەتنىڭ قىزىل زېھنىيەتلىك تىل جاللاتلىرى بۇ نۇقتىدا خاتالاشقان بولسا، بۇنى پەرق ئېتىش، تۈزەش ۋە تىل زاپىسىغا كىرگۈزۈپ توغرىسىنى ئومۇملاشتۇرۇش ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ مەسئۇلىيىتى ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن، بۇ ساھەنىڭ ئەڭ ئويغاق ۋە سەگەك ئىلىم ئەربابلىرىدىن ئەللامە مۇھەممەد سالىھنىڭ بۇ خۇسۇستىكى تۆھپىسى پەۋقۇلئاددىدۇر. ئۇنىڭ قۇرئان تىلىنى يورۇتۇش، ئاتالغۇلارنىڭ كېسىپ تاشلانغان مېتافىزىك باغ - رىشتىلىرىنى قايتىدىن تۇتاشتۇرۇشتا قۇرئان تەرجىمىسىدىكى ۋە ھەدىس شەرىفلەرنىڭ تەرجىمىسىدىكى تۇتۇمى ئالقىشقا سازاۋەر. تەۋەككەل ئىبارىسىنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل بىلەن بىر ئىكەنلىكىنى، ئىزاھلىق لۇغەتنىڭ ئاتالمىش ئىزاھاتلىرى بويىچە ئەمەسلىكىنى بىلگەن، قىزىل زېھنىيەتلىك تائىپىلەرنىڭ، بەتنىيەتلىك تىل جاللاتلىرىنىڭ قارىشىسىدا تىل ۋە ئىلىم بابىدا قىلچە كەمسىنىش ئىپادىسىنى كۆرسەتمەستىن، ئۆزىنى تۆۋەن چاغلاش پىسخىكىسىغا چۈشۈپ قالماستىن ئىمام ئەزەم مىسالى «هم رجال ونحن رجال»، يەنى ئۇلار نوچى بولسا، بىزمۇ بوش ئەمەس، تۇتۇمىنى لايىقىدا ئىشلەتكەن. مەسىلەن تەۋەككەل سۆزىنىڭ ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتتە شاللىۋېتىلگەن «تايىنىش» ۋە ئۇنى مەزمۇن قىلغان چۈشەنچىلەرنى قۇرئان تەرجىمىسىدە تەۋەككۈل قىلىش ھەققىدىكى ئايەتلەرگە تەرجىمە بەرگەندە ئالاھىدە ئەسكەرتىشكە ئەھمىيەت بەرگەن. ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىشنىڭ قۇرئانىي مەنىلىرى ھېسابلانغان «ئىشلارنى ئۇنىڭ ھامىيلىقىغا تاپشۇرۇش»، «ئۇنىڭغا ئىشەنچ باغلاپ ئىش قىلىش»، «ھەممە ئىشلىرىنى ئۇنىڭغا تاپشۇرۇپ تۇرۇپ ھەرىكەت قىلىش» قاتارلىق مەنىلەرنى ئەسكەرتىپ ماڭغان. مەسىلەن تەۋەككۈل قىلىشنىڭ مەنتىقىلىق ئاساسىنى يورۇتۇپ كەلگەن ئايەتلەردىن ھۇد سۈرىسىنىڭ 123 – ئايىتىدە كائىناتنىڭ مۇتلەق ھاكىمىغا قۇللۇق قىلىش كېرەك بولغاندەك، قىلىۋاتقان ھەربىر ئىشتىن خەۋەردار بولۇپ تۇرغۇچى، ھېچبىر ئىشتىن غاپىل بولمىغان ئاللاھقىلا تەۋەككۈل قىلىش كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ كەلگەن «وَلِلَّهِ غَيْبُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ ٱلْأَمْرُ كُلُّهُۥ فَٱعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ ۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَـٰفِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» دېگەن ئايەتكە: «ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى غەيبنى بىلىش پەقەت ئاللاھقا خاستۇر، ھەممە ئىش ئاللاھقا قايتۇرۇلىدۇ، ئاللاھقا ئىبادەت قىلغىن ۋە ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلغىن (يەنى ھەممە ئىشىڭنى ئاللاھقا تاپشۇرغىن). پەرۋەردىگارىڭ قىلىۋاتقان ئىشلىرىڭلاردىن غاپىل ئەمەستۇر»، دەپ تەرجىمە بەرگەن. يەنى، قۇرئاندا دېيىلىۋاتقان تەۋەككەل ئۇقۇمىنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل قىلىش ئۇقۇمى بىلەن بىردەكلىكىنى ئىپادىلەش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭدىن كۆزدە تۇتۇلىدىغان ئىزاھاتنىمۇ تىرناق ئىچىگە ئېلىش ئارقىلىق ھەم ئاتالغۇنىڭ، ھەمدە ئىزاھاتىنىڭ ئەدەبىي تىل ئىستېمالىدىكى توغرا ۋە شەرئىي مەنىسىنى يورۇتۇشقا سەل قارىمىغان. ئۇندىن باشقا ئەئراف سۈرىسىنىڭ 89 ئايىتىگە بەرگەن تەرجىمىسىدە شۇئەيب ئەلەيھىسسالامنىڭ «على الله توكلنا» دېگەن سۆزىنى «(شۇئەيب يەنە ئېيتتى) «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلدۇق (يەنى ھەممە ئىشىمىزنى ئاللاھقا تاپشۇرىمىز)» دەپ تەرجىمە قىلغان. ئايەتتە شۇئەيب ئەلەيھىسسالام ئۆزىنىڭ ھەققانىي مەيدانىنى ئىپادىلىگەن ۋە ھەق يولدا ئۆز بېشىغا نېمە قىسمەت كېلىشىدىن قەتئىينەزەر يولىدىن قايتمايدىغانلىقىنى، سان جەھەتتە باتىل ئەھلى كۆپ ۋە ماددىي كۈچى زور بولسىمۇ، بۇنى دەپلا يولدىن قايتىشقا بولمايدىغانلىقىنى، ئىشنىڭ ئاقىۋىتىنىڭ خەيرلىك بولۇشىنى ئاللاھقا تاپشۇرۇپ يولنى داۋام قىلىدىغانلىقىنى ئىپادىلىگەن.

مۇھەممەد سالىھ يەنە ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل قىلىشنىڭ توغرا مەنىسىنى، يەنى شەرئىي مەنىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئايەتلەردىن تەۋبە سۈرىسىنىڭ 51 – ئايىتىنى، يەنى «قُل لَّن يُصِيبَنَآ إِلَّا مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَىٰنَا ۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ ٱلْمُؤْمِنُونَ» دېگەن ئايەتنى «ئېيتقىنكى، «بىزگە پەقەت ئاللاھنىڭ تەقدىر قىلغان نەرسىسى يېتىدۇ، ئۇ بىزنىڭ مەدەتكارىمىزدۇر. مۇئمىنلەر ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلسۇن (يەنى مۇئمىنلەر ھەممە ئىشنى ئاللاھقا تاپشۇرسۇن، ئۇندىن باشقا ھېچ ئەھەدىگە يۆلەنمىسۇن)» دەپ تەرجىمە قىلغان. مۇھەممەد سالىھنىڭ تەۋەككۈلنىڭ ئاللاھتىن باشقا ھېچكىمگە يۆلەنمەسلىك، يەنى ھېچكىمگە تايانماسلىق مەنىسىنى يورۇتقان بۇ تەرجىمىسىدە «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىش» ئۇقۇمى تولىمۇ روشەن ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. يەنى، بۇ تەرجىمە خەت ساۋاتى بار ۋە ئەقلى گەجگىسىگە ئۆتۈپ قالمىغان ھەرقانداق بىر ئۇيغۇر چۈشىنەلەيدىغان تەرجىمە بولغان. شۇنداقلا ئايەتتىكى «ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىش» چۈشەنچىسىنىڭ قىزىل زېھنىيەتلىك تائىپىلەرنىڭ ئىزاھاتىغا بۇراشقا ئورۇن قويمىغۇدەك، يەنى تەۋەككۈل قىلىش دېگەنلىكنى: كۆپ ئويلىمايلا، نېمە بولسا بولار، دەپ قىلىنغان ھەرىكەت، دېگەندەك ئەخلەت مەنىسى بويىچە چۈشىنىۋېلىشكە يوچۇق قويمىغۇدەك دەرىجىدە يورۇتۇپ بەرگەن. قۇرئان كەرىمنىڭ بۇ تەرجىمىسىنى ئوقۇغان ھەرقانداق ساۋاتلىق ئۇيغۇر ئۇيغۇرچىدىكى تەۋەككۈل قىلىشنى ماتېرىيالىزمچە كاللىدا ئىزاھلانغىنى بويىچە چۈشىنىۋالمايدۇ، ئەكسىچە شۇنداق چۈشىنىپ قالغان بولسا، ئىككىلەنمەي ئىزاھلىق لۇغەتتىكى ئەخلەت مەنىسىنى چۆرۈپ تاشلاپ قۇرئانىي مەنىگە قايتىدۇ. تەۋەككۈلنىڭ شەرئىي مەنىسى ۋە بۇ شەرئىي مەنىسىنىڭ ئۇيغۇرچىدا تايىنىش دەپ ئەمەس «تەۋەككۈل قىلىش» دەپ ئېلىنىدىغانلىقى يالغۇز قۇرئان تەرجىمىسىدىلا ئەمەس، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمە قىلغان «ياخشىلار باغچىسى» ناملىق ھەدىس شەرىفلەر مەجمۇئەسى كىتابىدىمۇ ھەدىس – شەرىف ۋە ئۇنىڭ مېغىزلىق شەرھلىرى ئاساسىدا تەۋەككۈل قىلىشنىڭ شەرئىي مەنىسى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرىلگەن. لېكىن تەرجىمانىمىز مۇھەممەد يۈسۈپ بۇ نۇقتىلارنى قىلچە نەزەرگە ئالماستىن ئالدىدىكى قېلىپلىشىپ بولغان ۋە ساغلام ئاساس يارىتىپ ئىزاھلىنىپ بولغان بىر ئۇقۇمنى بۇزۇپ ئايەت تەرجىمىسىدىكى ئاتالغۇنى شاللىۋەتكەن ۋە تەۋەككۈل قىلىش ئىبارىسى كەلگەنكى ئايەتلەرنىڭ ھەممىنى «تايانسۇن، تايىنىڭلار، تايىنىمىز» قاتارلىق سۆزلۈك تەرجىمىسى بويىچە بىر - بىرلەپ ئۆزگەرتىپ چىققان.

دېمەك يىللار داۋامىدا ئىسلامىي مەدەنىيەت تىلىمىزنىڭ گۆھەرلىرىدىن بىرى بولغان ۋە ئۇيغۇرچە دىنىي تىلىمىزدا ئاللىبۇرۇن ئومۇملىشىپ قېلىپلىشىپ كەتكەن تەۋەككۈل قىلىش سۆزى ۋە ئۇيغۇرچە توغرا ئىپادىلىنىشى ئاللىبۇرۇن ئەمەلىيلىشىپ بولغان. شۇنداقلا ئۇيغۇرچە بۇ ئاتالغۇنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىپ كېتەلمەيدىغان يېڭى ئەۋلاد - نەسىللەرنىڭمۇ چۈشىنىشىنى قولايلاشتۇرۇش، مەزكۇر ئاتالغۇنى جانلىق ئىشلىتىش ھەمدە تۈرلۈك تەرجىمە ۋە تەپسىرلەش ئۇسۇللىرى بىلەن ئىزاھلاشتەك خەلقنىڭ دىنىي ئىلىم سەۋىيەسىنى ئالغا باستۇرۇش خىزمىتى ئەمەلىيلەشكەن. شۇنداقلا بۇ يەردە مىللەتنىڭ تىل ئىستېمالىدىن شاللىۋېتىلگەن، ئىچى كاۋاكلاشتۇرۇلۇپ بۇزۇپ ئىزاھلانغان مەنىلەرنى تۈزلەپ بېرىشتەك تىل ئىھياسىمۇ ئەمەلىيلەشكەن. شۇنداق ئىكەن، تەۋەككۈل قىلىش ئۇقۇمى ئەگەر ئىزاھات جەھەتتىن ئېنىقسىزلىققا دۇچ كەلگەن قالسا، قىلىدىغان ئىش ئۇنى شاللاپ لۇغەت تەرجىمىسىگە چۈشىۋېلىش ئەمەس، بەلكى يەنىمۇ كېڭەيتىپ شەرئىي مەنىسى بويىچە ئىزاھلاشتۇر. بۇنداق زۆرۈرىيەت تۇغۇلمىغان تەقدىردە، نەدىكى تايىنى يوق ئىزاھاتلارنىڭ تەسىرىگە كىرىپ قالماستىن دادىل ھالدا شەرئىي ئاتالغۇنى ئاتالغۇ پېتى ئەينەن ئېلىپ ئومۇملاشتۇرۇش ئەقەللىي ئىشتۇر. بۇنداق قىلماستىن ھە دېگەندە سۆزلۈك يەكلەش، ئاتالغۇ شاللاش خاھىشىدا بولۇش، ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇملارغا سەزگۈرلۈك بىلەن مۇئامىلە قىلىش ئورنىغا ئۇنى پېتىقلاشقا ئاران قېلىش، ھە دېگەندە تىل جاللاتلىرىنىڭ قولى ۋە زېھنىيىتى ئەكس ئەتكەن ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتنىڭ ئاتالمىش ئىزاھاتلىرىغا ئەل بولۇپ ئولتۇرۇش، ئىلمىي ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلارنى شۇنىڭغىلا زورلاپ بويسۇندۇرۇۋېلىش، قېلىپلىشىپ بولغان شەرئىي ئۇقۇم ۋە ئىزاھاتلارنى بەلگىلەشتە ئۇنى كەمكۈتىسىز تارازا، يېگانە ئۆلچەم دەستۇرى قىلىۋېلىش ئەجەبا، بۇ قەيەرچە ئىلىمدارلىق، قەيەرچە زېھنىيەت؟ ئاللىبۇرۇن قېلىپلىشىپ كەتكەن ۋە ئۇيغۇرچىدا ئاللىبۇرۇن مەنە - مەزمۇنى ئومۇملىشىپ بولغان ئاتالغۇلارغا بۇ قەدەر ئەخمەقلەرچە چېقىلىش نېمىگە زۆرۈر بولۇپ قالدى؟ قىسقىسى، ئانا تىلنىڭ ھاياتى كۈچىنى خورىتىدىغان، بىر سۆزنى ھايات قالدۇرۇشنى ئىككىنچى بىر سۆزنىڭ خۇنى بەدىلىگە ھىمايە قىلىشقا ياتىدىغان، توغرىسى تىلنىڭ يىلتىزىغا پالتا چاپىدىغان بۇ خىل تۇتۇملار ئىلىمدىن نېسىۋە ئالمىغان، بەلكى پۈتۈنلەي بۇزۇق مېتودنى يېتەكچى ئۈلگە قىلىشتىن، بۇزۇق زېھنىيەتنى ئاساسىي مەنبە قىلىشتىن كېلىپ چىققاندۇر، خالاس!
tags: 2023-05-30
بۇرھان مۇھەممەد
لىسان
تەۋەككۈل
ئاتالغۇ پېتىقلاش
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (12)
content: 2. «پاسىق» ئاتالغۇسى ھەققىدىكى زورۇقۇشلار
تەرجىمانىمىز يەنە ئۆرنەك بېرىپ قۇرئاندىكى «فاسق» ئاتالغۇسىنى چۈشەندۈرۈشكە باشلايدۇ. چۈشەندۈرۈشىدە ئالدى بىلەن مەزكۇر سۆزنىڭ لۇغەت مەنىسىنى ۋە قۇرئاندا ئىشلىتىلگەن مەنىلىرىنى تىلغا ئالىدۇ. ئارقىدىن گويا ئالدىنقى تەرجىمىلەردە «فاسق» ۋە «فاسقون» ئىبارىسى كېلىدىغان جايلارنىڭ ھەممىسىگە بىردەك «پاسىقلار» دەپ ئىشلىتىش باردەك، خەلق ئارىسىدا پاكىزلىققا ئەھمىيەت بەرمەيدىغان، گۇناھ - مەئسىيەتنى كۆپ قىلىدىغان ئادەملەرمۇ پاسىق دېيىلىدىغانلىقى، شۇڭا خەلق ئارىسىدا چۈشىنىلىۋاتقان مەنىسىنىڭ ئۆزى تەرىپلەپ ئۆتكەن «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىقىش» مەنىسىدىكى پاسىق ئۇقۇمى بىلەن ئۇيۇشمايدىغان بىر ۋەزىيەت باردەك بىر تۈستە بايان قىلىشقا كىرىشىدۇ. ئارقىدىن بۇ خۇسۇستا ئۆزىنىڭ مەزكۇر سۆزگە پەرقلىق جايلاردىكى كېلىش ئورنىغا قاراپ ئوخشىمىغان مەنىلەردە تەرجىمە قىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەسىلەن تەرجىمانىمىز مۇنداق دەيدۇ: «‹فاسقون› دېگەن سۆزنى ھەممىلا جايدا ‹پاسىقلار› دەپ تەرجىمە قىلغاندا، بۇ سۆزدىن كۆزلەنگەن مەنە ئوتتۇرىغا چىقماي قالىدۇ. چۈنكى ئۇيغۇر تىلىدىكى ‹پاسىق› دېگەن سۆز ئەسلى مەنىسىدە ‹بۇزۇلغان›، ‹چىرىگەن›، ‹سېسىغان›، ‹پاسكىنا› دېگەن مەنىلەرنى، كۆچمە مەنىسىدە ‹ئاللاھ تائالانىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى› دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ[1]. خەلق ئارىسىدا، پاكىزلىققا ئېتىبار بەرمەيدىغان ياكى گۇناھ - مەئسىيەتنى كۆپ قىلىدىغان ئادەملەر ‹پاسىقلار› دېيىلىدۇ. شۇڭا بىز ‹قۇرئان كەرىم›دىكى ‹فاسق› دېگەن سۆزنى ھەممىلا جايدا ‹پاسىق› دەپ تەرجىمە قىلماستىن، ئايەتتە كەلگەن ئورنىغا قاراپ كۆپرەك ‹ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى› دەپ تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆردۇق»[2].

خوش، ئەجەبا بۇ يەردە ئاتايىن ئەسكەرتىپ يازغۇدەك، مەخسۇس نومۇر قويۇپ ماددىلىق ئىزاھات بەرگۈدەك ئۆزگىچىلىك قايسى؟ ھەقىقەتەن ئالدىنقى تەرجىمىلەردە تەرجىمانىمىز ئىشارەت قىلغان نۇقتىلارنى دىققەتكە ئالماستىن ھەممە ئورۇندا پاسىق ۋە پاسىقلار دەپ ئالىۋەرگەنمۇ؟ تەرجىمانىمىزنىڭ يۇقىرىقى بايانلىرى قايسى دەرىجىدە توغرا؟

بىرىنچىدىن، پاسىق ئۇقۇمىنىڭ ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىقىش دېگەن مەنىدە ئىكەنلىكىنى بىلىش قۇرئان تەرجىمىسىگە يەڭ تۈرگەن ھەرقانداق بىر كىشىنىڭ بىلىشى كېرەك بولغان ئەقەللىي تەلەپ. بۇ سۆزنىڭ ئاۋام ئارىسىدا پەرقلىق ئىشلىتىلىۋاتقانلىقى، يەنە كېلىپ مۇھەممەد يۈسۈپ تىلغا ئالغان مەنىدە ئىشلىتىشنىڭ بارلىقى تەرجىمىدە مەخسۇس ئېتىبارغا ئېلىپ كەتكۈدەك، ئىلمىي تىلنى شۇنىڭغا قاراپ پوزىتسىيە ئالدۇرغىدەك ۋە مەخسۇس ئۇلارغا جاۋاب يۈزىسىدىن ئەسكەرتكۈدەك مەسىلىمۇ ئەمەس. ھەر تەرجىمان ئايەتنى ئىزاھلاشتا سۆزىنىڭ پەرقلىق كېلىش ئورۇنلىرىغا قاراپ تۇرۇپ مەنە ئېيتسا، قۇرئاندا كۆزدە تۇتۇلغان مەنىلىرى بويىچە تەرجىمە قىلسا، پەرقلىق جايلاردا گاھ پاسىق مەنىسىدە، گاھ ئىتائەتتىن چىققۇچى مەنىسىدە، گاھ ئاسىيلىق قىلغۇچى مەنىسىدە ئىشلەتسە بولۇۋېرىدۇ. چۈنكى، ھەممىسى پاسىق ئۇقۇمىدا ئورۇن تۇتقان «تەڭرى ئىتائىتىدىن چىقىش، ئۇنىڭ ئەمر - پەرمانىدىن باش تارتىش» قاتارلىق تۈپ مەزمۇننى ئەكس ئەتتۈرىدىغان مەنىلەردۇر.

ئىككىنچىدىن، تەرجىمانىمىز بۇ تۈردىكى قۇرئانىي ئاتالغۇلارنى تەرجىمىدە ئاتالغۇ سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە شۇ قەدەر قېيىقكى، ئۇنى ئاتالغۇ دەپ سۈپەتلەشكىمۇ ئېرىنىدۇ. ياكى بولمىسا مەزكۇر تەرجىمانىمىز ئاتالغۇ بىلەن مەجازنى، كەلىمىنىڭ لۇغەت مەنىسى بىلەن شەرئىي مەنىسىنىڭ چەك - چېگراسىنى، شەرئىي مەنىسى بىلەن ئۆرپىي مەنىسىنىڭ پەرقىنى ئايرىپ بولالمايدىغان دەرىجىدە چالا تەرجىمان بىرى. ئۇنداق بولمىغاندا يۇقىرى بايانىدىكىدەك قارىسىغا «ئا»نىڭ دوپپىسىنى «ب»غا، «ب»نىڭ دوپپىسىنى «س» غا كىيدۈرۈشتىن ساقلانغان بولاتتى. ئۆزى مۇراجىئەت قىلىپ كېلىۋاتقان لىسانۇلئەرەب قامۇسىنى سىنچىلاپ كۆرگىنىدە «فسق» سۆزنىڭ لۇغەت مەنىسىنىڭ «يېرىپ چىقىش»، «بۆسۈپ چىقىش»، مەنىسىدە ئىكەنلىكىنى، «بۇزۇلغان»، «چىرىگەن» قاتارلىق مەنىلەرنىڭ توغرىدىن ئادىشىشقا، ياكى ناتوغرىلىققا بېرىلىشكە قارىتىلىپ گويا ئەتراپقا مەينەتلىك چاچىدىغان جانلىقلارغا ئوخشىتىش يۈزىسىدىن ئېيتىلغان كۆچمە مەنە ئىكەنلىكىنى ئاڭقىرىغان بولار ئىدى. بۇنىڭ كىنايە ياكى ئىستىئارە تەرىقىدىكى كۆچمە مەنە ئىكەنلىكىنى پەرق ئەتكىنىدە «ئاللاھ تائالانىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى» دېگەن مەنىنىڭ سۆزنىڭ كۆچمە مەنىسى ئەمەس، بەلكى شەرئىي ئىستىلاھ مەنىسى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولار ئىدى. ئەگەر بۇنى بىرىنچى نەشردە ئىپادىلەشتە ئادىشىپ قالغان دېسەكمۇ، ئىككىنچى نەشردە بولسىمۇ چوقۇم ئوڭشىغان بولار ئىدى. دېمەك مەسىلە ئىپادىلىگەندە كېتىپ قېلىشتا ئەمەس، ئىلىمىيلىككە تۇتقان پوزىتسىيەنىڭ بوشاڭلىقىدا، ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇلارنى ئۆز جايىغا چۈشۈرۈپ ئىشلىتىشتە يەڭگىلتەكلىكىدە دېيىشكە بولىدۇ.

ئۈچىنىچىدىن، فاسىق سۆزىنىڭ يۇقىرىقى سۆزلۈك، مەجاز ۋە شەرئىي مەنىلىرى بارلىقى مۇئەييەنلەشكەن ئىكەن، خەلق ئارىسىدىكى پاكىزلىققا ئېتىبار بەرمەيدىغان ياكى گۇناھ - مەئسىيەتنى كۆپ قىلىدىغان ئادەملەرگە «پاسىق» دەپ ئىشلىتىشمۇ مەزكۇر سۆزنىڭ ئاتالغۇ مەنىسى بىلەن زىتلاشمايدىغان، شۇنىڭ ئەپچۆرىسىدىكى مەنە ئىكەنلىكى ئايدىڭلىشىدۇ. مەسىلەن، فىترەتۇللاھ سۆزىنى بىر مۇپەسسىر «ئاللاھنىڭ دىنى»، يەنە بىر مۇپەسسىر «ئىسلام دىنى»، يەنە بىرىنىڭ «بۇلغانمىغان ساپ ئىنسانىي تەبىئەت» قاتارلىق مەنىلەردە چۈشەنگىنىگە ۋە شۇ بويىچە مەنە بەرگىنىگە ئوخشاش. بۇ مەنىلەرنىڭ ھەممىسى فىترەتتىن كۆزدە تۇتۇلىدىغان مەنىلەرگە ۋە بۇ مەنىلەر ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان چۈشەنچىلەرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بولۇپ، ھېچبىرىنى خاتاغا چىقىرىش مۇمكىن بولمايدۇ. بەلكى ئورنىغا قاراپ ئىشلىتىلسە، ئىزاھلانسا بولۇۋېرىدۇ. خۇددى شۇنىڭدەك، خەلق ئارىسىدا ئاللاھقا كۆپ ئاسىيلىق قىلىدىغان كىشىگە «پاسق» دېيىلىشى بۇ سۆزنىڭ شەرئىي مەنىسى بولغان «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى» دېگەن مەنىسى بىلەن زىتلەشمەيدۇ. چۈنكى گۇناھ - مەئسىيەتنى كۆپ قىلغان كىشى مەلۇم مەنىدە ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققان ۋە چىقىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقان كىشىنىڭ ھۆكمىدەدۇر. پاسىق سۆزىنىڭ مەينەتچىلىككە پاتقان كىشىگە، شۇنداقلا قۇرئان ۋە سۈننەتتە كۆرسىتىلگەن ماددىي ۋە مەنىۋى پاكىزلىققا زىت خاراكتېردىكى كىشىلەرگە ئىشلىتىلىشىمۇ مەلۇم مەنىدە شەرئىي مەنىدىن يىراقلىمىغان كىنايەلەر جۈملىسىدىندۇر. شۇڭا، بۇنى مەخسۇس مەسىلە قىلىپ تىلغا ئېلىپ ئولتۇرۇشمۇ ئارتۇقچە زورۇقۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

تۆتىنچىدىن، تەرجىمانىمىز بۇ تەرجىمىسىدە ھەممىلا ئورۇندا «پاسىق» دەپ ئالغاننىڭ ئورنىغا ئايەتتە كەلگەن ئورنىغا قاراپ كۆپرەك «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى» دەپ مەنە بەرگەنلىكىنى ئۇرغۇلايدۇ. ھالبۇكى، ئالدىنقى تەرجىمىلەردىمۇ ھەممىلا جايدا پاسىق دەپ ئالغان ئىش يوق. مۇھەممەد سالىھ ۋە ئۇندىن كېيىنكى تەرجىمىدىمۇ ئايەتنىڭ كېلىش ئورنىغا قاراپ «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچىلار»، «توغرا يولدىن چىققۇچىلار»، «پاسىقلار» دەپ ئىشلەتكەن. شۇنداق تۇرۇپ ئاتايىن «مەن ئۇنداق قىلماي مۇنداق قىلدىم» دەپ مەخسۇس سۆزلەپ يۈرۈشنىڭ ئورنى يوق. شۇڭا پاسىق ئىبارىسىنىڭ تەرجىمىسى خۇسۇسىدىكى بۇ بايانلار ئورۇنسىز بولۇپلا قالماستىن، بۇنى گويا ئالدىنقى تەرجىمىدىن پەرقلىق «ئۆزگىچىلىك»لەر قاتارىدا تىلغا ئېلىپ يۈرۈش بىھۇدە ئىش بولغان ۋە «مەن مانا مۇنداق قىلىۋەتتىم» سىياقىدىكى كۆز - كۆز قىلىشقا ئوخشاش ئىش بولۇپ قالغان.

بەشىنچىدىن، تەرجىمانىمىزنىڭ پاسىق ئىبارىسى كەلگەن جايلارغا ئورنىغا قاراپ كۆپرەك «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچى» دەپ تەرجىمە قىلدىم، دېگەن ئىددىئاسىدا مەسىلە بار. چۈنكى ئالدىنقى ئۈچ تەرجىمىنى سېلىشتۇرساق، مەزكۇر «ئورنىغا قاراپ» تەرجىمە قىلىش ئىشىنى تەرجىمانىمىزنىڭ زادى قانچىلىك مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېلىپ بارغانلىقى دەرگۇمان. چۈنكى، ئالدىنقى تەرجىمانلار، خۇسۇسەن چاغداش ئۇيغۇرچە تەرجىمىلەرنىڭ ئەسلى مەنبەسى بولغان مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسىدە فاسىق ئىبارىسى كەلگەن ئايەتلەرنى ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىشتا ھەقىقەتەن سەزگۈرلۈك ۋە ئەستايىدىللىق ئەكس ئەتكەن. ئايەتنىڭ سىياقى بويىچە قانداق سۈپەتلەش ئەڭ مۇناسىپ كەلسە شۇ بويىچە ئالغان. كونتېكسىتتىكى ئورنىغا قاراپ ئىتائەتتىن چىقىش، ئادىشىش، توغرىدىن چىقىپ كېتىش قاتارلىق مەنىلەرنى بەرگەن. ئەگەر ئايەتنىڭ سىياقى سۈپەتلەشنى ئەمەس، بەلكى ھۆكۈم قىلىش تۈسىدە بولسا، سۆزنىڭ ئىسىم ۋە شەرئىي ئاتالغۇ مەنىسى بولغان پاسىق، پاسىقلاردۇر، قاتارلىق مەنىلىرىنى ئىشلەتكەن. مەسىلەن، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە بەقەرە سۈرىسىنىڭ 99 – ئايىتى، يەنى «وَلَقَدْ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ءَايَـٰتٍۭ بَيِّنَـٰتٍ ۖ وَمَا يَكْفُرُ بِهَآ إِلَّا ٱلْفَـٰسِقُونَ» دېگەن ئايىتى «شەك ـ شۈبھىسىزكى، ساڭا بىز روشەن ئايەتلەرنى نازىل قىلدۇق، ئۇلارنى پەقەت توغرا يولدىن چىققانلارلا ئىنكار قىلىدۇ» دەپ تەرجىمە قىلىنغان. بۇ يەردە ئايەتنىڭ سىياقى ئاللاھنىڭ روشەن ئايەتلىرىنى پاكىت - دەلىل تۇرسىمۇ ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ قانداق تەبىئەتلىك ئىكەنلىكىنى تەرىپلەش ئالدىنقى ئورۇندا بولۇپ، مۇھەممەد سالىھنىڭ «ٱلْفَـٰسِقُونَ» سۆزىنى «توغرا يولدىن چىققانلار» دەپ تەرجىمە قىلىشى ئىنكار قىلغۇچى تائىپىنىڭ خاراكتېرىنى يورۇتۇپ بېرىش نۇقتىسىدىن جايىدا تەرجىمە بولغان. مۇھەممەد يۈسۈپمۇ مەزكۇر تەرجىمىنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ ئالغان. ئەمما مۇھەممەد سالىھ مائىدە سۈرىسىنىڭ 47 – ئايىتىگە كەلگەندە، يەنى «وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ»، دېگەن ئايەتنى تەرجىمە قىلغاندا، ئايەتنى «ئاللاھ نازىل قىلغان ئايەتلەر بويىچە ھۆكۈم قىلمىغانلار پاسىقلاردۇر» دەپ تەرجىمە قىلغان. چۈنكى، ئايەت بۇ يەردە ئاللاھنىڭ ھۆكمى بويىچە ئىش كۆرمەسلىكتەك قەبىھ قىلمىشنىڭ ھۆكمىنى بەرمەكتە. شۇڭا بۇ يەردە شەرئىي ئۇقۇم ۋە ئاتالغۇ شەكلىدە «پاسىقلاردۇر» دەپ تەرجىمە قىلىش بەكرەك مۇناسىپ بولغان. ھالبۇكى، بۇ خىل سەزگۈرلۈكنى ۋە ئايەتنىڭ كېلىش ئورنىغا ئەستايىدىل قاراپ مۇئامىلە قىلىشنى مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدە تاپقىلى بولمايدۇ. ئۇ پاسىق ئىبارىسى كەلگەن يۇقىرىقى ئايەتكە «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچىلاردۇر» دەپ تەرىپلەش، سۈپەتلەش سىياقىدا مەنە بېرىۋەرگەن.

مۇھەممەد سالىھ يەنە ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ 82 – ئايىتىگە، يەنى «فَمَن تَوَلَّىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ» دېگەن ئايىتىگە: «كىمكى شۇنىڭدىن كېيىن يۈز ئۆرۈسە (يەنى ئەھدىنى بۇزسا)، ئۇلار ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققۇچىلاردۇر» دەپ تەرجىمە بەرگەن. ھەيئەت تەرجىمىسىدە بولسا، تەرجىمىنى يەنىمۇ راۋانلاشتۇرۇش، ئالدىنقى ئايەتنىڭ مەزمۇن باغلىنىشىغا رىئايە قىلىش يۈزىسىدىن بىرقەدەر سىلىقلاشتۇرۇپ «شۇنىڭدىن كېيىن ئەھدىنى بۇزغانلار ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققان بولىدۇ» دەپ تەرجىمە قىلغان. مۇھەممەد يۈسۈپ بولسا ئايەتنى «كىمىكى شۇنىڭدىن كېيىن ئەھدىدىن يۈز ئۆرۈيدىكەن، مۇنداقلار ئاللاھنىڭ دىنىدىن چىققۇچىلاردۇر» دەپ ئالغان. ئەلۋەتتە مەزكۇر ئۈچ تەرجىمە مەزمۇن جەھەتتىن توغرا بولسىمۇ ئورنىغا قاراپ مەنە بېرىشتە ئەھدىنى بۇزۇشنى ئىتائەتتىن چىقىش دەپ تەرىپلەش ئايەتنىڭ مەتنى ۋە سىياقىغا بەكرەك مۇناسىپ بولغان. چۈنكى بۇ تۈر ئەھدىنى بۇزۇش دىندىن چىقىش ھېسابلانسىمۇ ئەمما يۈز ئۆرۈشتىن ئىبارەت بۇ قىلمىشنىڭ پاسىقلىق، يەنى ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىقىش ھېسابلىنىدىغانلىقى مەتىن سىياقىغا بەكرەك ماس كەلگەن. ئەمما ئەھدىدىن چىقىشنىلا دىندىن چىقىش دەپ ئىپادىلەش بىر قەدەر كەسكىنلىك بولۇپ، ئەگەر تەرجىمىدىكى تىرناق ئىچى بېرىلگەن ئىزاھات ئەھدىنى بۇزۇش بولماستىن ئەتتەفسىرۇلمۇيەسسەرنىڭ ئىزاھاتى بويىچە بۇ يەردىكى يۈز ئۆرۈشتىن مەقسەت «ئىسلامنىڭ چاقىرىقىدىن يۈز ئۆرۈش» مەنىسى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلغىنىدا، بەلكىم «دىندىن چىقىش» دەپ تەرجىمە بېرىش بەكرەك مۇناسىپ كېلەر ئىدى. ئەمما تەرجىمىدە «ئەھدىدىن يۈز ئۆرۈش» كۆزدە تۇتۇلۇپ مەنە بېرىلگەن ئىكەن، ئۇ چاغدا ئايەتنىڭ مەقسىتىنىڭ ئۇلارغا دىندىن چىققانلىق ھۆكمىنى جاكارلاشتىن بەكرەك مەزكۇر ئەھدىنى بۇزۇش قىلمىشىنىڭ خاراكتېرىگە، ئۇلارنىڭ پەيغەمبەرگە ۋە ئىسلامغا قارشى تۇتۇملىرىنىڭ چاكىنىلىق ۋە دۈشمەنلىشىپ مۇئامىلە قىلىشتىكى ئىش -ھەرىكىتىگە ھۆكۈم قىلىش ئالدىنقى ئورۇندا ئىكەنلىكىنى نەزەردە تۇتۇپ «پاسىقلىق» مەنىسىنى بېرىش، يەنى ئاللاھقا ئاسىيلىق، ئۇنىڭ ئىتائىتىدىن چىققانلىق تەرجىمىسىنى بېرىش يەنىمۇ ئۇيغۇن، دەپ قاراشقا بولىدۇ. يەنە كېلىپ ئايەتنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويغىنى ئۇلارنىڭ قىلمىشىنىڭ قەبىھلىكىنى تەنقىدلەش بولماي ئۇلار ئۈستىدىن ھۆكۈم پىچىش بولغىنىدا پاسىق ئىبارىسىنى ئىشلەتمىگەن، بىۋاسىتە ئىبلىسنىڭ ئىتائەتتىن باش تارتىپ كاپىر بولغانلىقنى ئىپادىلەش ئۇسۇلى بويىچە «كافرون» ئىبارىسىنى ئىشلەتسە بولۇۋېرەتتى. ئەمما ئايەتتە كاپىر ئىبارىسى ئورنىغا «فاسق» ئىبارىسى ئىشلىتىلدى. دېمەك ئايەتنىڭ مەزمۇنى گەرچە ئۇلارنىڭ دىندىن چىقىدىغانلىقى مەنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالسىمۇ، بىراق ئايەتنىڭ سىياقىدىن دەمال ئۇرغۇلىماقچى بولغىنىنىڭ ئۇلارنىڭ قىلمىشىنىڭ نامەردلىك، سۆزىدە تۇرماسلىق، تەكەببۇرلۇق، ئىككى يۈزلىمىچىلىك ۋە مۇناپىقلىقتىن ئىبارەت باشقا ئايەتلەردە پاش قىلىنىپ كەلگەن ۋە ئادىمىيلىككە يات بولغان جىمى قىلىقلىرىنىڭ خۇلاسىسى بولغان پاسىقلىق قىلمىشى ئىكەنلىكى ۋە بۇنىڭ ئىبلىس مىسالى ئاللاھقا ئاسىي بولۇشنىڭ تىپىك ئوخشىشى بولغان بىر قىلمىش، يەنى «ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىقىش» قىلمىشى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئۇلارغا ھۆكۈم پىچىشتىن بەكرەك ئۇلارنىڭ قىلمىشىنى پاسىقلىققا چىقىرىپ قامچىلاش ئاساسىي مەقسەت ئىكەنلىكى ئورتادا. دېمەك ئەھدىنى بۇزۇشتەك ئاللاھقا ئاسىيلىق قىلغانلىق ھېسابلىنىدىغان قىلمىشنى ئۇرغۇلاش ئايەتنىڭ ئاۋۋالقى مەقسىتى. شۇڭا بۇ قەبىھ قىلمىشنىڭ دىندىن چىقىرىش، كاپىر بولۇش دەرىجىسىدىكى پاسىقلىق (ئاسىيلىق) قىلمىشى ئىكەنلىكى ئايەتنىڭ بىرىنچى مەنىسى، بۇ خىل ئىتائەتتىن چىقىشنىڭ دىندىن چىقىرىپ تاشلايدىغان قىلمىش ئىكەنلىكىنى سۈزۈپ ئېلىش بولسا، ئايەتنىڭ ئىككىنچى تەپسىرىدۇر. بۇ جەھەتتىن فاسق ئىبارىسىنى ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىشتا مۇھەممەد سالىھنىڭ تەرجىمىسى بىرقەدەر ئورنىنى تاپقان دېيىشكە بولىدۇ. قىسقىسى، تەرجىمانىمىزنىڭ «ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىش» ئىددىئاسىمۇ دېگەندەك جايىنى تېپىپ كەتمىگەن بولۇپ، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان بەش نۇقتىنىڭ ئۆزىلا پاسىق ئاتالغۇسى ۋە تەرجىمە ھەققىدە سالغان داۋراڭلىرىنىڭ بىھۇدە زورۇقۇشتىن باشقا ئىش بولمىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

3. «بالحق» سۆزىنىڭ تەرجىمىسىدىكى رەڭۋازلىقلار
تەرجىمانىمىز ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا «بالحق» سۆزى كەچكەن ئايەتلەردە بۇ سۆزنى قانداق تەرجىمە قىلغانلىقى ئۈستىدە توختىلىدۇ. ئۇ بۇ سۆزنىڭ «ھەقىقەت ئاساسىدا»، «ھېكمەت بىلەن» دېگەن ئىككى مەنىسى بارلىقىنى زىكرى قىلىدۇ. يەنە بۇ تەرجىمىدىكى ئۆزگىچىلىك قاتارىدا «بالحق» سۆزى كەچكەن ئايەتلەرنى كېلىش ئورنىغا قاراپ ھېكمەت بىلەن، ھەقىقەت ئاساسىدا قاتارلىق مەنىلەر بىلەن تەرجىمە قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە بۇنىڭغا دۇخان سۈرىسىنىڭ 39 - ئايىتىدىن، ھەمدە ئىسرا سۈرىسىنىڭ 105 ئايىتىدىن بىر مىسال بېرىش بىلەن كۇپايىلىنىدۇ[3].

تەرجىمانىمىزنىڭ مۇشۇنىمۇ ئاتايىن «ئۆزگىچىلىك» قاتارىدا كەلتۈرۈۋېلىشى، يەنە كېلىپ گويا بۇ خىل تەرجىمە قىلىشلار ئالدىنقى تەرجىمىدە ئۇنداق ئەمەستەك تۈس بېرىدىغان سىياقتا كەلتۈرۈشى تولىمۇ غەلىتىلىك. چۈنكى، ئالدىنقى تەرجىمىلەردىمۇ ئوخشاشلا مەزكۇر سۆزگە پەرقلىق ئورۇندا پەرقلىق مەنىلەر بېرىلگەن. ئاتالمىش بۇ ئۆزگىچىلىكلەر ئەمەلىيەتتە ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدە بىر - بىرىنى تولۇقلايدىغان، بىرى مەزكۇر سۆزنىڭ بىر مەنىسىنى كۆزدە تۇتۇپ تەرجىمە قىلسا، يەنە بىرى يەنە باشقا مەنىسىنى كۆزدە تۇتۇپ تەرجىمە قىلغان بولۇپ، تەكشۈرۈپ كەلسەك تەرجىمانىمىزنىڭ قىلغىنى پەقەتلا ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدىن كۆچۈرۈش، ياپسارلاش ياكى قوراشتۇرۇش بولغان، خالاس! مەسىلەن، تۆۋەندىكى سېلىشتۇرمىغا قارايلى:

بەقەرە سۈرىسىنىڭ 119 – ئايىتى: «إِنَّآ أَرْسَلْنَـٰكَ بِٱلْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا ۖ وَلَا تُسْـَٔلُ عَنْ أَصْحَـٰبِ ٱلْجَحِيمِ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: بىز سېنى ھەقىقەتەن (مۇئمىنلەرگە جەننەت بىلەن) خۇشخەۋەر بەرگۈچى، (كاپىرلارنى دوزاخ ئازابىدىن) ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىپ ھەق (دىن) بىلەن ئەۋەتتۇق. سەن ئەھلى دوزاخ (يەنى كاپىرلاردىن ئىمان ئېيتمىغانلار) توغرىسىدا جاۋابكار ئەمەسسەن.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد! شۈبھىسىزكى، بىز سېنى خوش خەۋەر بەرگۈچى، ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىپ ھەق دىن بىلەن ئەۋەتتۇق. سەن ئەھلى دوزاخ توغرۇلۇق جاۋابكارلىققا تارتىلمايسەن.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: (ئى پەيغەمبەر!) شەكسىزكى، بىز سېنى خۇش خەۋەر بەرگۈچى ۋە ئاگاھلاندۇرغۇچى قىلىپ ھەق (دىن) بىلەن ئەۋەتتۇق. دوزاخقا كىرىدىغانلارغا سەن جاۋابكار ئەمەسسەن.
ئال ئىمران سۈرىسىنىڭ 3- ئايىتى: «نَزَّلَ عَلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ بِٱلْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنزَلَ ٱلتَّوْرَىٰةَ وَٱلْإِنجِيلَ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) (ئاللاھ) ساڭا ئۆزىدىن ئىلگىرىكى كىتابلارنى تەستىق قىلغۇچى كىتابنى (يەنى قۇرئاننى) ھەق بىلەن نازىل قىلدى. ئىلگىرى، كىشىلەرگە يول كۆرسەتكۈچى قىلىپ تەۋرات بىلەن ئىنجىلنى نازىل قىلغان ئىدى.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) ئۇ ساڭا ئۆزىدىن ئىلگىرىكى كىتابلارنىڭ ھەقلىقىنى ئىسپاتلىغۇچى كىتاب (قۇرئان) نى ھېكمەت بىلەن تەدرىجىي نازىل قىلدى. ئىلگىرى كىشىلەرگە يول كۆرسەتكۈچى قىلىپ تەۋرات بىلەن ئىنجىلنى نازىل قىلغان ئىدى.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: (ئى پەيغەمبەر!) ئاللاھ ساڭا ئۆزىدىن ئىلگىرىكى كىتابلارنىڭ راستلىقىغا گۇۋاھ بولغۇچى كىتاب (قۇرئان) نى ھېكمەت بىلەن تەدرىجىي نازىل قىلدى. ئىلگىرى كىشىلەرگە يول كۆرسەتكۈچى قىلىپ تەۋرات بىلەن ئىنجىلنى نازىل قىلغان ئىدى.
نىسا سۈرىسى 105 – ئايەت: «إِنَّآ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ بِٱلْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ ٱلنَّاسِ بِمَآ أَرَىٰكَ ٱللَّهُ ۚ وَلَا تَكُن لِّلْخَآئِنِينَ خَصِيمًا».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) سېنى كىشىلەر ئارىسىدا ئاللاھنىڭ كۆرسەتكىنى بويىچە ھۆكۈم قىلسۇن دەپ، ساڭا ھەقىقەتەن ھەق كىتابنى نازىل قىلدۇق. خائىنلارنىڭ تەرىپىنى ئالمىغىن.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) سېنى كىشىلەر ئارىسىدا ئاللاھنىڭ كۆرسەتكىنى بويىچە ھۆكۈم قىلسۇن دەپ، ساڭا ھەقىقەتەن ھەق كىتابنى نازىل قىلدۇق. خىيانەتكارلارغا بولۇشمىغىن.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: (ئى پەيغەمبەر!) شەكسىزكى، بىز سېنى كىشىلەرنىڭ ئارىسىدا ئاللاھنىڭ كۆرسەتكىنى بويىچە ھۆكۈم قىلسۇن دەپ، ساڭا ھەق كىتابنى نازىل قىلدۇق. خىيانەتكارلارغا بولۇشمىغىن.
ھىجىر سۈرىسى 85 – ئايەت: «وَمَا خَلَقْنَا ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلَّا بِٱلْحَقِّ ۗ وَإِنَّ ٱلسَّاعَةَ لَـَٔاتِيَةٌ ۖ فَٱصْفَحِ ٱلصَّفْحَ ٱلْجَمِيلَ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: بىز ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلاردىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھەق ئاساسىدىلا ياراتتۇق، قىيامەتنىڭ بولۇشى چوقۇمدۇر، (ئى مۇھەممەد! نادانلار بىلەن تەڭ بولمىغىن، ئۇلارغا) چىرايلىق مۇئامىلىدە بولغىن.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) بىز ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلاردىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھېكمەت بىلەن ياراتتۇق، قىيامەتنىڭ بولۇشى چوقۇمدۇر، شۇنىڭ ئۈچۈن، سەن ئۇلارغا چىرايلىق مۇئامىلە قىلىپ تۇرغىن.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: بىز ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلاردىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھېكمەت بىلەن ياراتتۇق، قىيامەتنىڭ بولۇشى چوقۇمدۇر. (ئى پەيغەمبەر! ئۇلارغا) چىرايلىق مۇئامىلە قىلىپ تۇرغىن.
ئەھقاف سۈرىسى 3 – ئايەت: «مَا خَلَقْنَا ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلَّا بِٱلْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى ۚ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ عَمَّآ أُنذِرُوا۟ مُعْرِضُونَ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى نەرسىلەرنى ھەق ئاساستا مۇئەييەن مۇددەتكىچە (يەنى قىيامەتكىچە قالىدىغان) قىلىپ ياراتتۇق. كاپىرلار ئاگاھلاندۇرۇلغان نەرسىلەردىن يۈز ئۆرۈگۈچىدۇر.
ھەيئەت تەرجىمىسى: بىز ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھېكمەت بىلەن مۇئەييەن مۇددەتكىچە تۇرىدىغان قىلىپ ياراتتۇق. كافىرلار ئۆزى ئاگاھلاندۇرۇلغان نەرسىلەرگە پەرۋا قىلمايدىغانلاردۇر.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: ئاسمانلارنى، زېمىننى ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى نەرسىلەرنى پەقەت ھېكمەت بىلەن مۇئەييەن بىر مۇددەتكىچە (داۋام قىلىدىغان قىلىپ) ياراتتۇق. كاپىرلار ئۆزلىرى ئاگاھلاندۇرۇلغان نەرسىلەردىن يۈز ئۆرۈگۈچىلەردۇر.
تەغابۇن سۈرىسى 3 – ئايەت. «خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِٱلْحَقِّ وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ ۖ وَإِلَيْهِ ٱلْمَصِيرُ».

مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ئاللاھ ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ھەق ياراتتى، سىلەرنى سۈرەتكە كىرگۈزدى، سۈرىتىڭلارنى چىرايلىق قىلدى، ئاخىر قايتىدىغان جاي ئۇنىڭ دەرگاھىدۇر.
ھەيئەت تەرجىمىسى: ئاللاھ ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ھېكمەت بىلەن ياراتتى، سىلەرنى شەكىلگە كىرگۈزدى، شەكلىڭلارنى چىرايلىق قىلدى، ئاخىر بارىدىغان جايىڭلار ئاللاھنىڭ دەرگاھىدۇر.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: ئاللاھ ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ھېكمەت بىلەن ياراتتى، سىلەرنى شەكىلگە كىرگۈزدى، شەكلىڭلارنى چىرايلىق قىلدى، قايتىدىغان جايىڭلار ئاللاھنىڭ دەرگاھىدۇر.
يۇقىرىقى «بالحق» سۆزى كەچكەن ئالتە ئايەتنىڭ تەرجىمىسىلا تەرجىمانىمىزنىڭ بۇ ھەقتە ئېيتقانلىرىنىڭ ۋە بەرمەكچى بولغان ئۇچۇرىنىڭ پۈتۈنلەي رەڭۋازلىق قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەسلىكىنى، قىلغانلىرىنىڭ پۈتۈنلەي كۆچۈرمىكەشلىك، كېسىپ - چاپلاپ قوراشتۇرۇشتىن باشقا ئىش ئەمەسلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا يېتەرلىكتۇر. مەسىلىنىڭ ئەسلىي ھەقىقىتى شۇكى، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىدە «ھەق» سۆزىنىڭ تەرجىمىسى كېلىش ئورنىغا قاراپ پەرقلىق مەنىدە تەرجىمە قىلىنغان. لېكىن ھەر قېتىم شۇ سۆزدىن ھەق ۋە ھەقىقەت مەنىلىرىدىن باشقا مەنىلەر كۆزدە تۇتۇلغاندا تىرناق ئىچىگە كۆزدە تۇتۇلىدىغان مەنىسىنى بېرىشكە ئەھمىيەت بەرگەن. تەرجىمە گۇرۇپپىسى بولسا، مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىنى پىششىقلاشقا ئۇرۇنۇش بىلەن بىرگە ھەق سۆزىنى كۆپىنچە ھېكمەت مەنىسىدە ئېلىشنى تاللىغان. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئاتالمىش تەرجىمىسىدە بولسا، «مەن مۇنداق قىلىشنى لايىق كۆردۈم» دۋالغۇدەك ئۇنىڭغا ئائىت تەرجىمە ئىزنالىرى ئاساسەن يوق. قىلغان ئىشى بىر بولسا، بىرىنچى ياكى ئىككىنچى تەرجىمىدىن ئەينەن كۆچۈرۈش، ياكى ھەق سۆزىنى ئىشلەتكەندە بىرىنچى تەرجىمىدىكى ھەق ئاساسىدا سۆزىنى ھېكمەت سۆزىگە ئايلاندۇرۇپ قالغىنىنى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ ئەكېلىش، ياكى بولمىسا بىرىنچى تەرجىمىنىڭ بىر بۆلىكىنى ۋە ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ يەنە بىر بۆلىكىنى كۆچۈرۈپ قوراشتۇرۇشتىن باشقا ئىش بولمىغان. «بالحق» سۆزىگە ئالاقىدار دەسلەپكى ئىككى تەرجىمىدىن باشقا ئۆزىگە ئائىت بىرەر ئۆزگىچىلىك ھېسابلىنىدىغان ھېچقانداق نەرسە ئاساسەن قوشۇلمىغان. شۇنداق تۇرۇپ «ئۆزگىچىلىكلەر» قىسمىدا تەپتارتماي خۇددى ئالدىنقى تەرجىمىلەردە يوق ياكى تۈزىتىش خاراكتېرلىك بىرەر يېڭىلىق قوشۇش ئارقىلىق ئۆزگىچىلىك قىلغاندەك تۈستە كۆرەڭلىگەن. مانا بۇ ئوپئوچۇق تەرجىمە ھايانكەشلىكىدىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. بولۇپمۇ «بالحق» سۆزىگە بەرگەن «ھېكمەت بىلەن»، «ھېكمەت ئاساسىدا» قاتارلىق تەرجىمىلەر پۈتۈنلەي تەرجىمە گۇرۇپپىسىغا مەنسۇپ تەرجىمىلەردۇر. يەنى «بالحق» سۆزىگە بېرىلگەن «ھېكمەت بىلەن»، «ھېكمەت ئاساسىدا» قاتارلىق تەرجىمىلەر ئۇشبۇ تەرجىمانىمىزغا ئائىت ئەمەس. بەلكى بۇ تەرجىمىلەر تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر قۇرئان تەرجىمىسىنى پۈتتۈرۈشتە مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ قوراشتۇرۇشتا ۋە كۆچۈرۈپ چاپلاشتا ۋەلىي نېمىتى ھېسابلىنىدىغان، گېزى كەلگەندە بىرەر ئىلمىي سەۋەنلىكىنى تېپىۋالغىنىدىن ھاياجانلىنىپ ئۆزىنى بىلەلمەي مەنسىتمىگەن ھالدا «ئاتالمىش تەرجىمانلار»[4] دەپ تۇرۇپ چۆكۈرۈشتىن ئايانمىغان ۋە كۆزگە ئىلمىغان سىياقتا تىلغا ئالىدىغان ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ ساھىبلىرىغا، يەنى تەرجىمە گۇرۇپپىسىغا ئائىت تەرجىمىدۇر. تەرجىمانىمىز بولسا، ئۇلارنىڭ بىرىنچى تەرجىمىگە قارىتا ئەمگەك سىڭدۈرۈپ پىششىقلىغان تەرجىمىسىنى بىرەر سۆزلۈك ئەمەس، جۈملىمۇجۈملە ۋە ئابزاسمۇئابزاس ھالىتىدە ئوپئوچۇق كۆچۈرۈپ تۇرۇپمۇ يەنە ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە ھەققىدە تىنىپ سالمىغان ۋە رەڭۋازلىقىنى چاندۇرمىغان شەكىلدە ئەگىپ ئۆتۈپ كەتكەن، ھەمدە ئايەتكە دائىر تەرجىمىلەرنى ئۆزى قىلغان ئۆزگىچىلىكتەك قىلىپ كۆرسەتكەن.

---
نەقىل مەنبەلىرى:
[1] «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى»، 189-بەت. (ئەسكەرتىش: بۇ مەنبەنى مۇھەممەد يۈسۈپ ئۆزى بەرگەن). 
[2] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 647 - 648 – بەتلەر. 
[3] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 648 – بەتكە قاراڭ! 
[4] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 651 – بەتكە قاراڭ!
tags: 2023-05-31
بۇرھان مۇھەممەد
تەرجىمە ئالىقاپلىقى
بالحق
پاسىق
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (13)
content: 4. «سەۋر» ئاتالغۇسىنىڭ تەرجىمىسى ھەققىدىكى گەپ ئوينىتىشلار
تەرجىمانىمىز يەنە «سەۋر» ئاتالغۇسىنىڭ قۇرئان كەرىمدە كەلگەن بىرقانچە مەنىلىرى ھەققىدە توختىلىدۇ. ئۇنىڭ بايان قىلىشىچە سەۋرنىڭ بىرىنچى مەنىسى «چىدامچانلىق كۆرسىتىش» بولۇپ، بۇنىڭغا قۇرئاندىكى سەۋرنىڭ چىدامچانلىق كۆرسىتىش مەنىسى بىلەن تەڭداش مەنىگە ئىگە بولغان «اصطبر» ئىبارىسى كەلگەن ئايەتنى ۋە «اصطبر» مەنىسىدە كەلگەن، ئەمما «صبر» ئىبارىسى ئىشلىتىلگەن ئايەتلەرنى مىسال قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئىككىنچى ئورۇندا سەۋرنىڭ «ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش مەنىسى بارلىقىنى تىلغا ئېلىپ بۇنىڭغا قاف سۈرىسىنىڭ 39 – ئايىتىنى، يەنى «فاصبر على ما يقولون» دېگەن ئايەتنى ۋە «ئۇلارنىڭ سۆزلىرىگە سەۋر قىلغىن» دەپ ئېلىنغان تەرجىمىسىنى زىكرى قىلىدۇ. ئاندىن يەنە نەھل سۈرىسىنىڭ 126- ئايىتىدىنمۇ بىر مىسال كەلتۈرۈپ «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِين» دېگەن ئايەتنى «(ئى ئىمان ئېيتقانلار!) ئەگەر ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا قىلىنغان يامانلىق قانچىلىك بولسا، (ئاشۇرۇۋەتمەستىن) شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار، ئەگەر ئەپۇ قىلساڭلار، بۇ ئەپۇ قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر» دەپ تەرجىمە قىلغانلىقىنى زىكرى قىلىدۇ. يەنى ئىككىنچى ئورۇندا «صبر» كەلىمىسىگە «ئەپۇ قىلىڭلار» دېگەن مەنىنى بەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۈچىنچى ئورۇندا سەۋرنىڭ تەقدىرگە رازى بولۇش مەنىسى بارلىقىنى تىلغا ئېلىپ بەقەرە سۈرىسىنىڭ 155 – ئايىتىدىكى «وبشر الصابرين» «سەۋر قىلغۇچىلارغا خۇش خەۋەر بەرگىن» دېگەن ئايەت تەرجىمىسىنى ۋە مەئارىج سۈرىسىنىڭ 5 – ئايىتىدىكى «فَٱصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا» «چىرايلىقچە سەۋر قىلغىن» دېگەن تەرجىمىنى كەلتۈرۈپ ئۆتىدۇ. ئاخىرىدا ئۇيغۇر تىلغا تەرجىمە قىلىنغان دىنىي ئەسەرلەرنىڭ ھەممىسىدە يۇقىرىقى ئۈچ مەنىنى ئىپادەيدىغان «الصبر» سۆزىنى ئۇيغۇر تىلدىكى سەۋر كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈۋەتكەنلىكىنى ئەيىبلەيدۇ ۋە ئۆزىنىڭ بۇ «تەرجىمە»سىدە «الصبر» سۆزىگە ئايەتلەردىكى كېلىش ئورنىغا قاراپ مەنە بەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

خوش، دەرۋەقە تەرجىمانىمىز ئۆزى دېگەندەك دىنىي ئەسەرلەرنىڭ ھەممىسىدە، جۈملىدىن قۇرئان كەرىم تەرجىمىلىرىدە «الصبر» كەلىمىسىنى پەرقلىق ئورۇندىكى مەنىسىگە قاراپ تەرجىمە قىلىنمىغان، ھەممىنى سەۋر كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈۋەتكەن ئىش مەۋجۇتمۇ؟ مەزكۇر تەرجىمانىمىز ئۆزى ئىددىئا قىلغىنى بويىچە «الصبر» ئىبارىسى ئۇچرىغان ئايەتلەرگە پەرقلىق تەرجىمە قىلىپ ماڭغانمۇ، ياكى بۇنىڭدىمۇ رەڭۋازلىق، كۆچۈرمىكەشلىك ۋە ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى ئۆزىگە تەۋە قىلىۋېلىش خاھىشى سادىر قىلغانمۇ؟

بىرىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلغاندەك، ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ھەممىنى ئۇيغۇرچىدىكى سەۋر سۆزى بىلەن كاتېگورىيەلەندۈرگەن ئىش يوق. بەلكى مەزكۇر تەرجىمىلەردە «الصبر» ئىبارىلىرى كەلگەن ئايەتلەرنى پەرقلىق ئىزاھات ئاساسىدا «سەۋر» دەپ تەرجىمە قىلىش، يەنى سەۋر قىلىشتىن نېمە كۆزدە تۇتۇلغانلىقنى ئەسكەرتىپ تەرجىمە قىلىش بار. مەسىلەن تۆۋەندىكى ئايەت تەرجىمىسىگە قارايلى:

سۈرە بەقەرەنىڭ 175 – ئايىتى: «أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلضَّلَـٰلَةَ بِٱلْهُدَىٰ وَٱلْعَذَابَ بِٱلْمَغْفِرَةِ ۚ فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى ٱلنَّارِ».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ئەنە شۇلار ھىدايەتنى گۇمراھلىققا، مەغپىرەتنى ئازابقا (يەنى جەننەتنى دوزاخقا) تېگىشتى، ئۇلار دوزاخ ئازابىغا نېمىدېگەن چىداملىق!
ھەيئەت تەرجىمىسى: ئەنە شۇلار ھىدايەتنى گۇمراھلىققا، مەغپىرەتنى ئازابقا تېگىشتى، ئۇلار دوزاخ ئازابىغا نېمىدېگەن چىداملىق-ھە!
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: ئەنە شۇلار ھىدايەت بەدىلىگە ئازغۇنلۇقنى، مەغپىرەت بەدىلىگە ئازابنى سېتىۋالغانلاردۇر. ئۇلار دوزاخ ئازابىغا نېمىدىگەن چىداملىق – ھە!
ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدە «صبر» ئىبارىسى كەلگەن يۇقىرىقى ئايەتنى چىداملىق بولۇش مەنىسىدە تەرجىمە قىلغان. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ تەرجىمىسىدە مەلۇم بولغىنى بولسا، ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى شۇ پېتى كۆچۈرۈش بولغان، خالاس. پەقەت ئۆزگەرگەن تەرىپى ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر»نىڭ 19 – نومۇرلۇق ماددىسىدا تىلغا ئالغان ۋە تىل فاشىستلىقىغا ياتىدىغان تۇتۇمى بويىچە «گۇمراھلىق» دېگەن سۆزنى يىلتىزى ئۇيغۇرچە ئەمەس دېگەن فاشىست زېھنىيەت بويىچە ئۆگەيلەپ ئورنىغا ئۇنىڭ بىلەن مەنىداش بولغان «ئازغۇنلۇق» سۆزىنى ئالماشتۇرۇپ قويغان، خالاس. نەتىجىدە ئالدىنقى تەرجىمىنىڭ پاساھىتى ۋە مەزمۇنىغا قىلچە نۇقسانلىقى يوق، بەلكى تولىمۇ جايىدا كەلتۈرۈپ ئىشلىتىلگەن بۇ سۆز، ھەتتا قىزىل زېھنىيەتلىك ماتېرىيالىست تىل جاللاتلىرىمۇ چەتتىن كىرگەن دەپ شاللىماي ئىزاھلىق لۇغەتكە كىرگۈزگەن «گۇمراھلىق» سۆزى تەرجىمانىمىزغا تېتىمىغان.

سۈرە فۇرقاننىڭ 41-42 – ئايىتى: «وَإِذَا رَأَوْكَ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا، أَهَـٰذَا ٱلَّذِى بَعَثَ ٱللَّهُ رَسُولًاإِن كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ ءَالِهَتِنَا لَوْلَآ أَن صَبَرْنَا عَلَيْهَا ۚ وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ ٱلْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ئۇلار سېنى كۆرسە پەقەت مەسخىرە قىلىۋېلىپ: «ئاللاھ پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتكەن مۇشۇمۇ؟ ئەگەر دىنىمىزدا چىڭ تۇرمىساق ئۇ بىزنى ئىلاھلىرىمىزدىن ئازدۇرۇۋەتكىلى تاس قالاتتى» دېدى. كىمنىڭ يولىنىڭ ئەڭ ئازغۇن يول ئىكەنلىكىنى ئۇلار پات - يېقىندا ئازابنى كۆرگەن چاغدا بىلىدۇ.
ھەيئەت تەرجىمىسى: (ئى مۇھەممەد!) ئۇلار سېنى كۆرسىلا مەسخىرە نىشانى قىلىۋېلىپ: «ئاللاھنىڭ ئەۋەتكەن پەيغەمبىرى مۇشۇمۇ؟ ئەگەر دىنىمىزدا چىڭ تۇرمىغان بولساق، ئۇ بىزنى ئىلاھلىرىمىزدىن تاندۇرۇۋەتكىلى تاس قالاتتىكەن» (دېيىشتى). كىمنىڭ يولىنىڭ ئەڭ خاتا ئىكەنلىكىنى ئۇلار ئازابنى كۆرگەن چاغدا بىلىپ قالىدۇ.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: (ئى پەيغەمبەر!) ئۇلار سېنى كۆرسىلا مەسخىرە نىشانى قىلىۋېلىپ: «ئاللاھ پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتكەن كىشى مۇشۇمۇ؟ ئەگەر بىز ئىلاھلىرىمىزغا (چوقۇنۇشتا) چىڭ تۇرمىغان بولساق، (مۇھەممەد) بىزنى ئىلاھلىرىمىزدىن ئازدۇرۇۋەتكىلى تاس قالاتتىكەن» (دېيىشتى). كىمنىڭ يولىنىڭ ئەڭ ئازغۇن ئىكەنلىكىنى ئۇلار ئازابنى كۆرگەن چاغدا بىلىپ قالىدۇ.
بۇ تەرجىمىدىمۇ ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە مەزكۇر ئايەتتىكى «صبر» سۆزىنى دىندا چىڭ تۇرۇش مەنىسىدە تەرجىمە قىلغان. يەنى «صبر» سۆزى ئايەتتىكى ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىنغان. ئۈچىنچى تەرجىمىدە كۆزگە چېلىققىنى «صبر» ئىبارىسىنى ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلغانلىقتىن بەكرەك، تەرجىمانىمىزنىڭ قانداق قىلىپ بىرىنچى تەرجىمىدىن بەزى سۆزلۈكلەرنى ئوغرىلاپ ئىككىنچى تەرجىمىدىكى ئابزاس ئارىلىقىدىكى سۆزلەرگە ئالماشتۇرغانلىقى، قىياپىتى ۋە جۈملە قۇرۇلمىسىدىن ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدىن قانداق قىلىپ قوراشتۇرۇپ، مۇھەممەد يۈسۈپكە ئائىت ئاتالمىش ئۈچىنچى «تەرجىمە»نى ياساپ چىققانلىقى كۆزگە چېلىقىدۇ.

ئىككىنچىدىن، تەرجىمانىمىز ئايەتتىكى «اصطبر» ئىبارىسى كەلگەن ئايەتنى مىسال كەلتۈرۈپ سەۋرنىڭ چىدامچانلىق مەنىلىرى بارلىقىنى ۋە ئورنىغا قاراپ شۇنداق تەرجىمە قىلغانلىقىنى ئىددىئا قىلغان بولسا، بۇ ئىش ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئاللىبۇرۇن ئورۇندىلىپ بولغان. مەسىلەن، تەرجىمانىمىز ئۆرنەك بەرگەن سۈرە تاھانىڭ 132 – ئايىتىگە بېرىلگەن تەرجىمىلەرگە قاراپ باقايلى: «وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱصْطَبِرْ عَلَيْهَا ۖ لَا نَسْـَٔلُكَ رِزْقًا ۖ نَّحْنُ نَرْزُقُكَ ۗ وَٱلْعَـٰقِبَةُ لِلتَّقْوَىٰ». تەرجىمىلەر: − (ئى مۇھەممەد!) ئائىلەڭدىكىلەرنى (ۋە ئۈممىتىڭنى) نامازغا بۇيرۇغىن، ئۆزۈڭمۇ ئۇنى ئادا قىلىشقا چىداملىق بولغىن، سەندىن بىز رىزىق تەلەپ قىلمايمىز. ساڭا بىز رىزىق بېرىمىز، ياخشى ئاقىۋەت پەقەت تەقۋادارلارغا خاستۇر. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى. − (ئى مۇھەممەد!) ئائىلەڭدىكىلەرنى نامازغا بۇيرۇغىن، ئۆزۈڭمۇ ئۇنى ئادا قىلىشقا چىداملىق بولغىن، سەندىن بىز رىزىق تەلەپ قىلمايمىز. ساڭا بىز رىزىق بېرىمىز، ياخشى ئاقىۋەت پەقەت تەقۋادارلارغا خاستۇر. − ھەيئەت تەرجىمىسى. − (ئى پەيغەمبەر!) ئائىلەڭدىكىلەرنى نامازغا بۇيرۇغىن، ئۆزۈڭمۇ (ئۇنى ئادا قىلىشتا) چىداملىق بولغىن، سەندىن بىز رىزىق تەلەپ قىلمايمىز. بىز سېنى رىزىقلاندۇرۇۋاتىمىز، ياخشى ئاقىۋەت پەقەت تەقۋادارلارغا خاستۇر. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى. ئالدىنقى ئىككى تەرجىمە بىلەن ئۈچىنچى تەرجىمىنى سېلىشتۇرساق، مەلۇم بولىدىغىنى «اصطبر» ئىبارىسىنى ئورنى بويىچە تەرجىمانىمىز كۆزدە تۇتۇۋاتقان سەۋر قىلىش كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈۋەتمەستىن چىدامچانلىق كۆرسىتىش مەنىسىدە ئىشلەتكەن. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ «تەرجىمە»سىدە كۆزگە چېلىقىدىغىنى قانداقتۇر سەۋر تەرجىمىسىنى نېمە دەپ ئېلىش مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن بىر ئىككى سۆزنى ئالدى كەينى قىلىش، تىرناق ئىچى ئالمىسىمۇ بولىدىغان جاينى تىرناق ئىچىگە ئېلىپ قويۇشتەك رەڭۋازلىق قىلىش، قالغان ئومۇم تەرجىمىنى ئەينەن كۆچۈرۈپ ئېلىش بولغانلىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئىككىنچى تەرجىمىنىڭ بىرىنچى تەرجىمە بىلەن ئوخشاش چىقىشىغا كەلسەك، تەرجىمانلارنىڭ مۇھەممەد يۈسۈپتەك قۇرئاننى «يېڭى تەرجىمە قىلغانلىق»، «ئۆزگىچىلىك» قىلغانلىق، ئالدىنقىلارنىڭ خاتالىقىنى تۈزەپ ئالاھىدە تەرجىمە قىلىۋەتكەنلىك ئىددىئاسى يوق. ھەيئەت تەرجىمىسى ئومۇمەن ئالدىنقى تەرجىمىنى تىل راۋانلىقى ۋە ئىپادە گۈزەللىكى قاتارلىق تەرەپلەردە پىششىقلاشقا تېگىشلىك دەپ ئويلىغان جايلارغا كۆپرەك زېھىن ئاجرىتىپ، قالدى جايلارنى مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىنى ئەينەن ئېلىش بىلەن كۇپايىلەنگەن ۋە نەتىجە ئېتىبارى بىلەن ھەيئەت ئايەت تەرجىمىلىرىدە ئۆز ئىددىئاسىغا ئۇيغۇن تەرزدە ئىش قىلغان. سەۋر ئاتالغۇسى ئومۇمەن ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئورنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىنغان بولسىمۇ، بەزى ئورۇنلاردا، مەسىلەن سۈرە رەئدنىڭ 22 - ئايتىدىكى «صبر» ئىبارىسىگە مۇھەممەد سالىھنىڭ «تەفسىيرۇلجەلالەين» قاتارلىق تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن رەۋىشتە ئايەتتىكى سەۋر كەلتۈرۈش ئىبارىسىنى «(يەتكەن كۈلپەتلەرگە) سەۋر قىلىش» دەپ تەرجىمە بېرىشى تامامەن مۇناسىپ بولغان بولسا، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ يەنە بىر تەپسىرگە ئاساسلىنىپ تىرناق ئېچىپ (تائەت - ئىبادەتتە) چىداملىق بولۇش مەنىسىنى ئېلىشىمۇ ئوخشاشلا تەپسىرگە خىلاپ ئەمەس. ئەھۋال شۇنداق تۇرسىمۇ تىرناق ئاستىدىن كىر ئىزدەش تەرزىدە زورىغا قىلىپ ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى «سەۋر ئىبارىسى كەلگەن ئايەتلەرنىڭ ھەممىنى ئۇيغۇرچىدىكى سەۋر كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈپ تەرجىمە قىلىپ قويغان» دەۋېلىش، بۇنى پۇتاق چىقىرىشنىڭ باھانىسى قىلىۋېلىش چاكىنىلىقتۇر. دېمەك ئالدىنقى تەرجىمىلەردە كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك تەرجىمانلار پەرقلىق جايلاردا پەرقلىق مەنە بېرىشكە ئەھمىيەت بېرىپ كەلگەنلىكى ئەمەلىيەت. شۇنداق ئىكەن، پەرقلىق تەپسىرگە ئاساسلىنىپ سەۋرنىڭ ئوخشىمىغان مەنىلىرى بويىچە تەرجىمە قىلىنىشى تامامەن تەرجىماننىڭ ئىلمىي تەرجىھىگە باغلىق بىر ئىش. بۇنى مەخسۇس مەسىلە قىلىپ ئېلىپ چىقىش، خۇددى باشقا تەرجىمىلەرنىڭ ھەممىسى سەۋرنى بىرلا خىل مەنىدە تەرجىمە قىلىپ قويغاندەك كۆرسىتىش بىر تۈرلۈك رەڭۋازلىقتۇر. بولۇپمۇ، بۇ خىل قۇسۇرچىلىق مەسىلىنى مەلۇم سۆزلۈكنى پەرقلىق ئالغانلىققا دىققەتنى بۇراپ قويۇپ، ئۆزىنىڭ جۈملىمۇجۈملە، ئابزاسمۇئابزاس كۆچۈرۈپ باشقىلارنىڭ جاپالىق تەرجىمە ئەمگىكىنى ئۆزىنىڭ قىلىۋېلىشقا ياتىدىغان رەڭۋازلىق جۈملىسىدىندۇر. بىر سۆز ياكى ئاتالغۇنى پەرقلىق ئالغانلىقنى كۆرسىتىپ تۇرۇپ، ئەمما ئۆزىنىڭ ئەسلىدىكى تەرجىمىلەرنى ئۆز پېتى ئالغانلىقنىمۇ ئىشارەت قىلماستىن، «مۇنداق تەرجىمە قىلىشنى لايىق كۆردۇق»، «ئالدىنقى تەرجىمىلەردە ئۇنداق قىلمىغان، بىز مۇنداق قىلايلى دېدۇق» دەپ گەپ سېتىشنى، ئۇزۇندىن ئۇزۇن گەپ يورغىلىتىپ ئوقۇرمەننىڭ ئەسلىي دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتىدىن دىققەتنى بۇراشنى، كۆرۈنۈشتە مەلۇم سۆزلۈكنى ئالماشتۇرۇپ قويغاننى تىلغا ئالغان بولۇپ، ئەمەلىيەتتە بىر پۈتۈن جۈملە ۋە ئابزاسنىڭ تەرجىمىسىنى ئۆزىنىڭ تەرجىمە ئەمگىكى باردەك تۇيغۇ بېرىشنى قانداقمۇ «ئۆزگىچىلىك» دېگىلى بولسۇن! بۇنداق رەڭۋازلىقنى «ئۆزگىچىلىك» دەپ ئاتىغاندىن كۆرە «نائۇستا كۆچۈرمىكەشلىك»، «تەرجىمە ئالىقاپلىقى» دېگەن تۈزۈك.

ئۈچىنچىدىن، سەۋرنىڭ «ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش» مەنىسى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن تەرجىمانىمىز سۈرە قافنىڭ 39 - ئايىتىنى، يەنى «فَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ ٱلشَّمْسِ وَقَبْلَ ٱلْغُرُوبِ» دېگەن ئايەتنى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن پەرقسىز جۈملىمۇجۈملە ئوخشاش كۆچۈرىدۇ ۋە «صبر» سۆزىنىڭ ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن پەرقسىز سەۋر قىلىش مەنىسى بويىچە شۇ پېتى ئالىدۇ. يەنى سەۋر قىلغىن ئىبارىسىنى ئالدىنقىلاردىن پەرقى يوق ئىشلەتكەندىن سىرت ئۆزى تەكىتلەۋاتقان «ئۆزىنى تۇتۇۋالغانلىق» مەنىسىگە ئالاقىدار ھېچبىر ئىما - ئىشارە بەرمەيدۇ. تەرجىمانىمىز سەۋر قىلىشنىڭ ئۇيغۇرچە مەنىسىنى «ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش» دەپ قارىدى، دېسەكمۇ ئالدىنقىلار تەرجىمە قىلغاننى شۇ پېتى كۆچۈرۈپ تۇرۇپ يەنە ئۇلارنى «ھەممە جايدا بىرخىل سەۋر دەپ ئالغان» دەۋېلىشى غەلىتە. تەرجىمانىمىز يەنە سەۋرنىڭ ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش مەنىسى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەچ كەلتۈرگەن ئىككىنچى مىسالنى بېرىدۇ ۋە مىسالغا «لئن صبرتم لهو خير للصابرين» دېگەن ئايەتنى، يەنى سۈرە نەھلنىڭ 126 – ئايىتىنى ۋە بۇ ئايەتكە بەرگەن تۆۋەندىكى تەرجىمىسىنى كەلتۈرۈپ ئۆتىدۇ: «(ئى ئىمان ئېيتقانلار!) ئەگەر ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا قىلىنغان يامانلىق قانچىلىك بولسا، (ئاشۇرۇۋەتمەستىن) شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار، ئەگەر ئەپۇ قىلساڭلار، بۇ ئەپۇ قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر»[1]. مانا بۇ مىسالدا تەرجىمانىمىز ئايەتتىكى «صبرتم» ۋە «الصابرين»، ئىبارىلىرىنى «ئەپۇ قىلغۇچىلار» دەپ ئالغانلىقىنى ۋە بۇنىڭ «ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش» مەنىسىدە بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بىراق قۇرئان تەرجىمىسىنىڭ بىرىنچى نەشرىدىمۇ، ئىككىنچى نەشرىدىمۇ نەھل سۈرىسىدىكى بۇ ئايەتنى كەلتۈرگەن مىسالدىكى ئۆرنەك تەرجىمە بويىچە ئالماستىن، ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدىن قوراشتۇرۇپ كۆچۈرگەن بويىچە ئالىدۇ. مەسىلەن ئايەتنىڭ تەرجىمىلىرىگە قارايلۇق: − ئەگەر (ئۆزۈڭلارغا يەتكەن زىيان ـ زەخمەت ئۈچۈن) ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا يەتكەن زىيان ـ زەخمەت قانچىلىك بولسا، شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار (يەنى ئاشۇرۇۋەتمەڭلار)، ئەگەر سەۋر قىلساڭلار (يەنى ئىنتىقام ئالماي كەچۈرسەڭلار)، بۇ سەۋر قىلغۇچىلار (يەنى كەچۈرگۈچىلەر) ئۈچۈن (ئەلۋەتتە) ياخشىدۇر. − مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى.
− ئەگەر ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا يەتكەن زىيان ـ زەخمەت قانچىلىك بولسا، شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار. ئەگەر سەۋر قىلساڭلار، بۇ سەۋر قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر. − ھەيئەت تەرجىمىسى. − (ئى ئىمان ئېيتقانلار!) ئەگەر ئىنتىقام ئالماقچى بولساڭلار، ئۆزۈڭلارغا قىلىنغان يامانلىق قانچىلىك بولسا، (ئاشۇرۇۋەتمەستىن) شۇنچىلىك ئىنتىقام ئېلىڭلار، ئەگەر سەۋر قىلساڭلار، بۇ سەۋر قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر. − مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى. يۇقىرىقى تەرجىمىلەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مۇھەممەد يۈسۈپ ئايەت تەرجىمىسىنى كىتاب ئىچىدە بەرگەندە ھەيئەت تەرجىمىسىدىن«سەۋر قىلغۇچىلار» دەپ ئەينەن كۆچۈرگەن. قانداقتۇر ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا كەلتۈرگەن بويىچە «... ئەگەر ئەپۇ قىلساڭلار، بۇ ئەپۇ قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئەلۋەتتە ياخشىدۇر» دەپ تەرجىمە بەرمىگەن. مېتود باشقا، ئەمەلىي تەتبىقلىشى باشقا بۇ خىل تۇتامسىزلىقلارمۇ تەرجىمانىمىزنىڭ نائۇستا تەرجىمانلىقىنى كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە كۆچۈرۈپ - چاپلاش ھەرىكىتىدىمۇ نائۇستا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

تۆتىنچىدىن، سەۋر ئاتالغۇسى تەۋەككۈل ئاتالغۇسىغا ئوخشاش ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل ئاتالغۇ بولۇپ، ئۇيغۇرچە سەۋر قىلىش ئاتالغۇسىمۇ دىنىي تىلدا قۇرئان كەرىمدە كۆزدە تۇتۇلغان مەنىلەرنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالالايدىغان ئۇقۇمدۇر. ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىشنىڭ ئاللاھقا تايىنىش مەنىسى بولغىنىدەك، سەۋر قىلىشنىڭمۇ ئەزىيەتكە سەۋر قىلىپ تەمكىن بولۇش، ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش، چىداملىق بولۇش مەنىلىرى بار، ھەمدە ئۆز ئالدىغا ئىسلامىي ئاتالغۇ بولۇش سۈپىتى بىلەن يۇقىرىقى مەنىلەرنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالالايدۇ. شۇڭا تەرجىمىدە ھەممە يەرگە سەۋرنى ئىشلىتىش ئۇنىڭ چىدامچان بولۇش مەنىسىنى ئىپادىلىيەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەيدۇ. ئۇيغۇرچىدا «چىداپ تۇر»، «سەۋر قىل»، «سەۋر - تاقەتلىك بول» قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئوخشاش مەنىدە ۋە بىرىنى تولۇقلايدىغان، بىرى يەنە بىرىنىڭ ئورنىنى باسالايدىغان سۆزلەردۇر. چۈنكى سەۋر ئۇقۇمىدا بۇ مەنىلەرنىڭ ھەممىسى جەملەنگەن. شۇڭا بىر تەرجىماننىڭ سەۋر سۆزىنى ئۇدۇل ئىشلىتىشى سەۋرنىڭ ئۈچ مەنىسىنىڭ ھەممىسىنى ئىپادىلەشكە قادىر بىر ئاتالغۇنى ئىشلەتكىنىدۇر. كونتېكىستتا سەۋرنىڭ قايسى مەنىسىنى بەلگىلەش بولسا، تەرجىماننىڭ تىرناق ئىچىدىكى «ئەزىيەتلەرگە»، «تائەت - ئىبادەت ئۈستىدە»، «جىھاد مەيدانىدا» قاتارلىق تىرناق ئىچى ئىزاھاتنىڭ مۇددىئاسى بەلگىلەپ بېرىدۇ. تەبىئىي ھالدا بۇ ئوقۇرمەنگە سەۋر ئۇقۇمىنىڭ تىرناق ئىچى ئىزاھاتىغا قاراپ ياكى سەۋر ئۇقۇمىنىڭ كونتېكسىتتىكى ئورنىغا قاراپ مەنىلەر ئىچىدە قايسىسى كۆزدە تۇتۇلغانلىقىنى ئاڭقىرىشىغا يېتەكچى بولىدۇ. بۇ تەرزدە تەرجىمە قىلىنغان ۋاقىتتا ھەم ئاتالغۇلارنى جانلىق ئىشلىتىش، ھەمدە بۇ ئاتالغۇلارنىڭ قاتلاملىق مەنىلىرىنى ئوقۇرمەنگە يەتكۈزۈش ئىمكانىيىتىنى قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ. مەسىلەن، مۇھەممەد سالىھنىڭ مەلۇم ئايەتتە سەۋر سۆزىنى ئىشلىتىپ شۇ سۆزنىڭ ئالدى ياكى كەينىگە تىرناق ئېچىپ «بالاغا ئۇچرىغاندا» دەپ قوشۇپ قويۇشى ئۇ يەردىكى سەۋر قىلىشتىن تەسەللىي بېرىش ۋە تەسكىن تاپقۇزۇش سىياقىدىكى «تەمكىن بولۇش» مەنىسىنىڭ كۆزدە تۇتۇلۇۋاتقانلىقىنى چۈشىنىۋېلىشقا يېتەرلىكتۇر. يەنە بىر ئايەتتىكى سەۋر سۆزىگە تىرناق ئېچىپ سەۋر قىلىش دەپ بولۇپ «كەچۈرۈۋېتىش» سۆزىنى قوشۇپ قويۇشى ئۇ يەردىكى سەۋرنىڭ ئۆزىنى تۇتۇۋېلىش، ئېغىر بولۇش، كەڭ قورساق بولۇشقا قارىتىلغان مەنىسى ئىكەنلىكىنى چۈشىنىۋېلىشقا يېتەرلىكتۇر. دېمەك ئىش تەرجىمانىمىزنىڭ كاللىسىدا قوراشتۇرۇۋالغىنىدەك ئەمەس. سەۋر ئۇقۇمىغا ئۇيغۇرچىدىكى، يەنى ئىزاھلىق لۇغەتتىكى سەۋرنىڭ بىرلا مەنىسىنى بېكىتىۋېلىپ سەۋرنىڭ ئۇيغۇرچىدىكى باشقا مەنىلىرىنى، بولۇپمۇ قۇرئان ۋە سۈننەتتە كەلگەن بويىچە چۈشىنىش كېرەك بولغان ئاتالغۇ مەنىلىرىنى ئۇيغۇرچىدىكى سەۋر بىلەن زىت دەپ ئويلىۋېلىش، دەرۋەقە خاتا مۇقەددىمىدىن خاتا نەتىجە چىقىرىپ بىھۇدە كۆڭۈل ئاۋۇندۇرۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس. شۇنىڭدەك ئالدىنقى تەرجىمان مەلۇم تەپسىرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ پەرقلىق ئالغان جاينى كېيىنكى تەرجىمان يەنە بىر تەپسىرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ يەنە بىر مەنىسى بويىچە پەرقلىق ئالسا بولۇۋېرىدىغان ئىشقىمۇ زورىغا پۇتاق چىقىرىشقا تىپىرلاشنىڭ، گويا باشقا تەرجىمانلارمۇ پەرقلىق جايدا پەرقلىق ئالمىغاندەك بىر ھېكايىنى توقۇشنىڭ، ئۆزىنى ئۇلاردەك قىلماي باشقىچە ئىش قىلغاندەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇشنىڭ قىلچە ئورنى يوق. بەلكى تەرجىمانىمىز ھەرقانچە سۆزلۈك يەڭگۈشلەپ، ئاتالغۇلار ئۈستىدىن گەپ يورغىلىتىپ دىققەت بۇرىسىمۇ نەتىجىدە تەرجىمانىمىزنىڭ ئوتتۇرىغا چىقارغان ئاتالمىش تەرجىمە ئەمگىكىنىڭ ئۆزى ھەممىنى ئىسپاتلاپ تۇرۇپتۇ. ھەرقانچە رەڭۋازلىق قىلسىمۇ بەرىبىر ئىشنىڭ تەرجىمانىمىز ئىددىئا قىلىۋاتقاندەك ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىققان ئىشىنىڭ ئاساسەن جۈملىمۇجۈملە كۆچۈرۈش، سۆزلۈك يەڭگۈشلەپ ياكى بىر - ئىككى سۆزنى ئالدى - كەينى قىلىپ ياپسارلاش ۋە ياكى ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنى ئالدى - كەينى قوراشتۇرۇپ ئۈچىنچى تەرجىمە ياساپ چىقىشتەك ساختا ئىلمىيلىكنى، بۇزۇق مېتودلۇق سۈنئىي تەرجىمە بولۇشتەك ماھىيىتىنى يوشۇرۇپ قالالمايدۇ. قايسى سۆزنى قەيەردىن ئالغانلىقنى، قايسى گەپنى قايسى تەپسىر بويىچە ئاساسلانغانلىقنى پەرق ئېتەلىگۈدەك ھەرقانداق ئىزدەنگۈچى ئاتالمىش يېڭى تەرجىمە ھەققىدىكى بۇ تۈر گەپ ئوينىتىشلارنىڭ ئەسلى - ۋەسلىنى، قىلىنىۋاتقان ئىلمىي كۆز بويامچىلىقنىڭ ئەپتى - بەشىرەسىنى ئوڭايلا بايقاپ ئالالايدۇ.

5. «ئىسراپ» ئاتالغۇسى ھەققىدىكى تۇتۇم ۋە زىتلىقلار
تەرجىمانىمىز بۇ خۇسۇستىكى بايانىدا قۇرئاندىكى «إسراف» سۆزىنىڭ چېكىدىن ئاشۇرۇۋېتىش، ھەددىدىن ئاشۇرۇۋېتىش قاتارلىق مەنىلىرى بارلىقىنى، ئىسراپ سۆزىنىڭ قۇرئاندىكى مەنىلىرى بىلەن ئۇيغۇرچە ئىزاھلىق لۇغەتتىكى مەنىسى بىلەن ئۇيۇشمايدىغانلىقىنى، ئۇيغۇرچىدىكى ئىسراپنىڭ بۇزۇپ چېچىش مەنىسىدىن سىرت، يەپ ئېچىشتە قارنى بالالىق قىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى، يەنى ئىسراپ ئۇقۇمنىڭ بۇزۇپ چېچىش ۋە ئورۇنسىز زايە قىلىۋېتىش مەنىلىرىدىنمۇ كەڭ مەنىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى، شۇڭا بۇ ئاتالغۇنى ئاۋام ئارىسىدىكى بۇزۇپ چېچىش مەنىسى بويىچە چۈشەنمەستىن كەڭ مەنىدە چۈشىنىشى كېرەكلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. ئەجەبلىنەرلىك يېرى تەرجىمانىمىز ئىسراپ ئاتالغۇسىنى بۇ نۆۋەت لۇغەت مەنىسى بويىچە ئېلىش تەشەببۇسىنى قىلمايدۇ. ئەكسىچە ئىسراپ سۆزى ئومۇملىشىپ بولغان ئاتالغۇ بولغانلىقى ئۈچۈن قېلىپلىشىپ بولغان شەكلى بويىچە ئېلىشنى، يەنى، ئىسراپ ئاتالغۇسىنى ئەينەن ئېلىۋەرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە ئوقۇرمەنلەرگە مەزكۇر ئۇقۇمنى ئىزاھلىق لۇغەتتىكى مەنىسى بويىچە ئەمەس، قۇرئانىي مەنىلىرى بويىچە كەڭ دائىرىدە چۈشىنىشىنى ئالاھىدە ئەسكەرتىدۇ.

بۇ ئورۇندا تەرجىمانىمىزغا دېگۈمىز كېلىدۇكى، ئەجەبا «تەۋەككۈل»، «پاسىق»، «ئىھسان»، «سەۋر» قاتارلىق ئاتالغۇلارمۇ دەل ئىسراپ ئۇقۇمىدەك كەڭ ۋە كۆپ قاتلاملىق مەنىلەرگە ئىگە سۆزلەر ئەمەسمىدى؟ شۇ سۆزلەرگىمۇ ئىسراپ ئاتالغۇسىغا مۇئامىلە قىلغاندەك مۇئامىلە قىلىنسا، ئىزاھلىق لۇغەتتىكى چالا ئىزاھاتى بويىچە چۈشەنمەستىن قۇرئانىي مەنىسى بويىچە كەڭ دائىرىلىك مەنىلىرىنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرۈپ تۇرۇپ چۈشىنىش ئەسكەرتىلسە، قېلىپلىشىپ بولغان ئاتالغۇ ھالىتىدە ئۆز پېتى ئېلىنسا بولۇۋېرەتتى ئەمەسمۇ؟ ئەجەبا ئىسراپ ئاتالغۇسىغا قوللىنىلغان ئۆلچەم نېمىشقا باشقا ئاتالغۇلارغا ئوخشاش قويۇلمىدى؟ ئەجەبا يۇقىرىقى ئاتالغۇلارغا بىرخىل ئۆلچەم، ئىسراپ ئۇقۇمىغا بىرخىل ئۆلچە قوللىنىش قەيەرچە ئىلمىيلىك؟ يەنە كېلىپ تەرجىمانىمىز تەۋەككۈل، پاسىق قاتارلىق ئاتالغۇلارنى ئەرەبچىدىن ئۆزلەشكەن بويىچە ئۇيغۇرچە ئەينەن ئېلىشنى ئىزاھاتلىق لۇغەتتىكى مەنىسى توغرا ئىپادىلىيەلمىدى باھانىسى بىلەن بۇزۇشنى لايىق كۆرىدۇ - يۇ، ئىسراپقا كەلگەندە ئاتالغۇنىڭ كەڭ دائىرىلىك مەنىسىنىڭ ئىزاھلىق لۇغەتتە يوق بولۇشىغا قارىماي، ئۇنى ئۆز پېتى ئېلىۋېرىشنى لايىق كۆرۈپ قالىدۇ. نېمىشقا ئىسراپ ئاتالغۇسىغا تۇتۇلغان بۇ تۇتۇم باشقا قۇرئانىي ئاتالغۇلارغا تۇتۇلمىدى. ئەجەبا بۇ زىتلىق ئەمەسمۇ؟ ئۆزىنىڭ تۇتۇپ ماڭغان قائىدىسىگە ئۆزى زىت ئىش قىلىش ئەمەسمۇ؟ ئەجەبا بۇ قەيەرچە تۇتۇم؟ تەرجىمانىمىز يەنە ئىسراپ ئاتالغۇسىنىڭ ئومۇملاشقان ئاتالغۇ بولغانلىقىنىڭ يۈزىنى قېلىپ ئىسراپ ئاتالغۇسىنى ئۆز پېتى ئېلىۋەرگەنلىكىنى ئەسكەرتىپ: «بىز بۇ تەرجىمىدە ‹الإسراف› دېگەن ئاتالغۇنى تىلىمىزدا ئومۇملاشقان بويىچە ساقلاپ قېلىش يۈزىسىدىن ‹ئىسراپ› دەپ ئېلىشنى لايىق تاپتۇق»[2] دەيدۇ. بىزمۇ دەيمىزكى، ئەجەبا تەۋەككۈل، پاسىق، سەۋر، پەرۋەردىگار قاتارلىق ئاتالغۇلار تىلىمىزدا ئومۇملاشقان ئاتالغۇلار بولماستىن، بىرەر ھابدالنىڭ خورجىنىدا ئەتىۋارلىنىپ ساقلىنىپ قالغان ئاتالغۇلارمىدى؟ ئاشۇ ئاتالغۇلارمۇ ئىسراپ ئاتالغۇلىرىغا ئوخشاش بۇ تىلنىڭ، ھەمدە دىنىي ئەدەبىياتىمىزنىڭ ئۆز ۋە ساپ ئاتالغۇلىرى ئەمەسمىدى؟ ئەگەر بۇ ئاتالغۇلار ئەسلىدە ساپ ھالىتىدە ئومۇملىشىپ كېيىنچە بۇرمىلىنىشقا ۋە مەنىلىرى تار دائىرە بىلەن چەكلىنىشكە ئۇچرىغان بولسا، ئىشنىڭ يولى خۇددى ئىسراپ ئاتالغۇسىغا قۇرئانىي ئىزاھات ۋە ئەسكەرتمىلەرنى بەرگەندەك ئەسكەرتىش ۋە ئاتالغۇنى ئومۇملاشقان بويىچە ئەسلى پېتى ئېلىۋېرىش ئاتالغۇنى يەكلەشتىن، ئۇنى ئىشلەتمەي لۇغەت ۋە سۆزلۈك مەنىلىرىگە مۇراجىئەت قىلىپ ھەر خىل ئىزاھاتلاپ مەقسەتنى ئۇقتۇرۇشقا مەجبۇر قېلىشتەك جان قىيناشتىن نەچچە ھەسسە ئەلا ۋە ئىسلاھ قىلىش يولىنى تۇتقانلىق بولماسمىدى؟ قىسقىسى، بۇلارنىڭ بەرى تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەر ئاستىدا قوللانغان مېتودىنىڭ باشتىن تارتىپ بۇزۇقلىقىنىڭ، نېمىنى قانداق تەرجىمە قىلىش ۋە قانداق ئىپادىلەش خۇسۇسىدا ئۆزىگە ئائىت مۇستەقىل ئىلمىي مېتود ياكى بىرەر تۇتۇمغا ئىگە ئەمەسلىكىنىڭ، مەسىلىلەرنى ئۆزىنىڭ ئىلمىي ۋەزنى ۋە دەرىجىسى ئاساسىدا ئانالىز قىلىش قابىلىيىتىدىن يوقسۇزلۇقىنىڭ ئاقىۋىتى دېمەكتىن باشقا چارە يوق. مانا بۇلار ئۆز نامىغا تەۋە قىلىپ قۇرئان تەرجىمە قىلىشتەك بىر خىزمەتنى ئىشلەشتە ئۆزىگە خاس تەرجىمە ئۇسلۇبى، تىل ئىشلىتىشتىكى ماھارەت ۋە ئۆزىگە خاس تەپسىرچىلىك مېتودى بولۇشتەك ئەقەللىي شەرتلەرنى ھازىرلىمىغانلىقنىڭ ئىپادىسى. شۇنداقلا تېگىشلىك شەرت ۋە ئىلمىي سەۋىيەنى ھازىرلىماي تۇرۇپ تەرجىمىگە يەڭ تۈرۈشتە ھەددىنى بىلمەسلىكنىڭ، ئالدىنقى تەرجىمىلەرنى ئابزاسمۇئابزاس ئېلىپ كۆچۈرسىمۇ، ئېپى كەلگەندە بىر ياكى ئىككى سۆزنى مەنىداش سۆزلەرگە ئالماشتۇرۇش ياكى ئالدى - كەينى قىلىپ يەڭگۈشلەش، ياكى ئالدىنقى تەرجىمىلەردىن كېسىپ ئۇلاپ ئۈچىنچى ئەبجەش تەرجىمىنى كۆتۈرۈپ چىقىپ «مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسى» دېيىشتىن تەپتارتمايدىغان دەرىجىدە يۈزى قېلىنلىقنىڭ ئىپادىسىدۇر. چۈنكى يۇقىرىقى شەرتلەر ھازىر بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا بۇ دەرىجىدە سەۋىيە چاندۇرىدىغان قىلىقلارنى قىلىپ يۈرۈش، «تەرجىمە قىلغۇچى» دېگەن ۋەسىپنىڭ ھەققىنى بېرەلمىگەننى ئاز دەپ چويلىغا توختىمايدىغان ئۆزگەرتىش، شاللاش، بۇزۇش ۋە بۇرمىلاشلارنى، كۆچۈرمىكەشلىكلەرنى سادىر قىلىپ يۈرۈشلەر كىشىنى ھەقىقەتەن ئېچىندۇرىدۇ. ئىلىم نامۇسىنىڭ بۇ دەرىجىدە پايخان قىلىنىشى، يەنە كېلىپ بۇنىڭ كۈنىمىزدە ئۆلىما نامىدا ساھەنىڭ بېشىدا لەيلەپ يۈرۈۋاتقانلارنىڭ قولىدا يۈز بېرىۋاتقانلىقى بولسا، كىشىنى چۆچۈتىدۇ، نومۇسىنى كەلتۈرىدۇ. كۆچۈرۈش گېپى بولۇنغان ئىكەن، ئىسراپ ھەققىدىكى ئايەتلەرگە تەرجىمانىمىزنىڭ قايسى دەرىجىدە تەرجىمە ئەمگىكى سىڭدۈرگەنلىكىگىمۇ دىققەت ئاغدۇرماي تۇرالمىدۇق. ئەپسۇسكى، بۇ ھەقتىكى ئايەتلەرنىڭ كۆپىنچىلىرىنىڭ تەرجىمىسىدىن ئالغان تەسىراتىمىز ئالدىنقى تېمىلاردا كەلتۈرگەن سېلىشتۇرمىلاردىن ئالغان تەسىراتىمىزدىن كۆپ پەرقلىق بولمىدى. تۆۋەندە بىز ئىسراپ ھەققىدىكى ئايەتلەر ھەققىدىمۇ ئۆرنەك تەرىقىسىدە بەزى سېلىشتۇرما ئۆرنەكلەرنى بېرىش بىلەن بۇ خۇسۇستىكى بايانلىرىمىزنى ئاخىرلاشتۇرىمىز.

سۈرە دۇخان 31 – ئايەت: «مِن فِرْعَوْنَ ۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَالِيًا مِّنَ ٱلْمُسْرِفِينَ».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: شەك ـ شۈبھىسىزكى، بىز ئىسرائىل ئەۋلادىنى خار قىلغۇچى ئازابتىن− پىرئەۋن (ئازابى) دىن قۇتقۇزدۇق، پىرئەۋن ھەقىقەتەن مۇتەكەببىر ئىدى، ھەددىدىن ئاشقۇچىلاردىن ئىدى.
ھەيئەت تەرجىمىسى: شەك ـ شۈبھىسىزكى، بىز ئىسرائىل ئەۋلادىنى پىرئەۋىننىڭ خار قىلغۇچى ئازابىدىن قۇتقۇزدۇق. پىرئەۋن ھەقىقەتەن مۇتەكەببىر ئىدى، ھەددىدىن ئاشقۇچى ئىدى.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: شەكسىزكى، بىز ئىسرائىل ئەۋلادىنى خار قىلغۇچى ئازابتىن− پىرئەۋندىن قۇتقۇزدۇق. چۈنكى پىرئەۋن يوغانچى ئىدى، ھەددىدىن ئاشقۇچىلاردىن ئىدى.
يۇقىرىقى تەرجىمىلەرنىڭ ئۈچىنچىسىنىڭ ئالدىنقى ئىككىسىدىن ئابزاس ھالىتى ۋە قۇرۇلمىسىى جەھەتتىن پەرقى يوق. تەرجىمانىمىزنىڭ قىلغان ئىشى ئۆز پېتى كۆچۈرۈش، ئوخشاش بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن بىر - ئىككى سۆزنىڭ ئىپادە شەكلىنى ئوخشىماس ئېلىش ۋە ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا ئۆزىگە پىرىنسىپ قىلىۋالغان تىل فاشىستلىقى «مېتودى» بويىچە تىلىمىزدىكى قۇرئانىي ئاتالغۇ بولغان مۇتەكەببىر سۆزىنى ئەتەي يوغانچى دەپ ئالماشتۇرۇشتىن باشقا ئىش بولمىغان. يەنى مۇھەممەد يۈسۈپكە ئائىت تەرجىمە ۋە ئۇنىڭ قوشقان تۆھپىسى يىغىپ كەلسە ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى «مۇتەكەببىر» سۆزى يىلتىزى ئەرەبچە بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى زېھنىيىتىدىكى ئاتالمىش ئۇيغۇرچىغا ئالماشتۇرۇشتىن باشقا ئىش بولمىغان. قارىماققا مۇتەكەببىر سۆزىنى يوغانچى دەپ ئالغانلىق ئاددىي ئىشتەك، تەرجىمىگە نىسبەتەن مەسىلە يوقتەك كۆرۈنسىمۇ، مەسىلە قانداق تەرجىمە قىلغانلىقتا ئەمەس، بەلكى ئۇنى نېمە ئۈچۈن شۇنداق قىلغانلىقتا ۋە بۇنى قىلىشنىڭ سەۋەبىدە. تەرجىمانىمىزنىڭ ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدىكى بۇزۇق مېتودىغا سالغاندا قىلغىنىنىڭ تەرجىمە ئەمگىكى ئەمەس، تىل فاشىستلىقىنى كوچىلاپ يۈرۈپمۇ بولسا تەتبىقلاش ئىشى بولغانلىقىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ.

سۈرە غافىر 34 – ئايەت: «وَلَقَدْ جَآءَكُمْ يُوسُفُ مِن قَبْلُ بِٱلْبَيِّنَـٰتِ فَمَا زِلْتُمْ فِى شَكٍّ مِّمَّا جَآءَكُم بِهِۦ ۖ حَتَّىٰٓ إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَن يَبْعَثَ ٱللَّهُ مِنۢ بَعْدِهِۦ رَسُولًا ۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: شەك ـ شۈبھىسىزكى، ئىلگىرى سىلەرگە يۈسۈف (ئاللاھنىڭ دەرگاھىدىن) روشەن مۆجىزىلەرنى ئېلىپ كەلدى. ئۇ ئېلىپ كەلگەن دەلىلدىن سىلەر ھامان شەكلەندىڭلار، تاكى ئۇ ۋاپات بولغاندا، (دەلىل ـ پاكىتسىز) ھالدا، ئاللاھ ئۇنىڭدىن كېيىن ھەرگىز پەيغەمبەر ئەۋەتمەيدۇ دېدىڭلار، ئاللاھ (گۇناھتا) ھەددىدىن ئاشقۇچىنى، (دىندا) شەكلەنگۈچىنى مۇشۇنداق ئازدۇرىدۇ.
ھەيئەت تەرجىمىسى: شەك ـ شۈبھىسىزكى، ئىلگىرى سىلەرگە يۈسۈفمۇ روشەن دەلىللەرنى ئېلىپ كەلگەن ئىدى. ئۇ ئېلىپ كەلگەن دەلىللەردىن سىلەر ھەمىشە گۇمانلىناتتىڭلار. ئۇ ۋاپات بولۇۋىدى، سىلەر ‹ئاللاھ ئۇنىڭدىن كېيىن ھەرگىز پەيغەمبەر ئەۋەتمەيدۇ› دېدىڭلار. ئاللاھ ھەددىدىن ئاشقۇچىنى، (ئاللاھنىڭ بىرلىكىدىن) گۇمانلانغۇچىنى مۇشۇنداق ئازدۇرىدۇ.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: شەكسىزكى، ئىلگىرى سىلەرگە يۈسۈف (ھەقىقەتنىڭ) ئوپئوچۇق دەلىللىرىنى ئېلىپ كەلگەن ئىدى. سىلەر ئۇنىڭ سىلەرگە ئېلىپ كەلگەنلىرىدىن ھەمىشە شەكلىنىش ئىچىدە بولدۇڭلار، نىھايەت ئۇ ۋاپات بولغاندا، «ئاللاھ ئۇنىڭدىن كېيىن ھەرگىز پەيغەمبەر ئەۋەتمەيدۇ» دېدىڭلار. ئاللاھ ھەددىدىن ئاشقان گۇمانخورنى مۇشۇنداق ئازدۇرىدۇ.
ئىسراپقا دائىر ئىبارە كەچكەن يۇقىرىقى ئايەت تەرجىمىسىدىمۇ ۋەزىيەت ئالدىنقىغا ئوخشاش بولۇپ، ھەيئەت تەرجىمىسى ئۆز ئىددىئاسىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە بىرىنچى تەرجىمىنىڭ تەرجىمە سۈپىتى، ئىپادە شەكلى قاتارلىقلارغا، يەنى ئىشنىڭ پەرداز قىسمىغا كۆڭۈل بۆلۈشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ «تەرجىمە»سىدە بولسا، ئۇنىڭغا تەۋە قىلغۇدەك ئايەت تەرجىمىسى مەۋجۇت ئەمەس. بۇ تەرجىمىدىمۇ قىلغان ئىشى ئالدىنقىغا ئوخشاش جۈملىنىڭ ئىگە - خەۋىرىنى ئالدى كەينى ياپسارلاش، ئومۇمىي ھالىتىنى ئەينى پېتى كۆچۈرۈش ۋە تىل فاشىستىلىقى تۇتۇمى بويىچە كۆز رادارىغا چۈشكەن ئەرەبچە ياكى پارسچىدىن ئۆزلەشكەن ئۇيغۇرچە سۆزلەرنى شاللاپ ئورنىغا فاشىست زېھنىيەتنىڭ نەزىرىدىكى ئاتالمىش يىلتىزى ئۇيغۇرچە سۆزگە ئالماشتۇرۇش بولغان. مەسىلەن قىلىنغان ئىش ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىدە كەچكەن «روشەن» سۆزىنى پارسچىدىن ئۆزلەشكەنلىك گۇناھى سەۋەبلىك «ئوپئوچۇق»غا ئۆزگەرتىش بولغان، خالاس!

سۈرە ئىسرا 33 – ئايەت: «وَلَا تَقْتُلُوا۟ ٱلنَّفْسَ ٱلَّتِى حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلْحَقِّ ۗ وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِۦ سُلْطَـٰنًا فَلَا يُسْرِف فِّى ٱلْقَتْلِ ۖ إِنَّهُۥ كَانَ مَنصُورًا».
مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى: ناھەق ئادەم ئۆلتۈرمەڭلاركى، ئاللاھ (ناھەق ئادەم ئۆلتۈرۈشنى) ھارام قىلدى، كىمكى ناھەق ئۆلتۈرۈلىدىكەن، (قاتىلدىن قىساس ئېلىش، يا دىيەت ئېلىش، يا كەچۈرۈم قىلىش) ھوقۇقىنى ئۆلتۈرۈلگۈچىنىڭ ئىگىسىنىڭ قولىدا قىلدۇق، ئىگىسى قىساس ئېلىشتا چەكتىن چىقىپ كەتمىسۇن (قاتىلدىن غەيرىنى ئۆلتۈرۈش، يا ئۇنىڭ ئەزالىرىنى كېسىش، بىر ئادەم ئۈچۈن ئىككى ئادەمنى ئۆلتۈرۈش قاتارلىق ئىشلارنى قىلمىسۇن)، (ناھەق ئۆلتۈرۈلگۈچىنىڭ) ئىگىسىگە ئاللاھ ھەقىقەتەن مەدەتكاردۇر.
ھەيئەت تەرجىمىسى: ئۆلتۈرۈشنى ئاللاھ ھارام قىلغان ئادەمنى ئۆلتۈرمەڭلار؛ ئۆلتۈرۈشكە تېگىشلىك ئادەم بۇنىڭدىن مۇستەسنا. كىمكى ناھەق ئۆلتۈرۈلىدىكەن، ئۇنىڭ يېقىن تۇغقىنىغا تولۇق ھوقۇق بەردۇق، ئۇ قىساس ئېلىشتا چەكتىن چىقىپ كەتمىسۇن. ئۇ ھەقىقەتەن ياردەمگە ئېرىشكۈچىدۇر.
مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمە»سى: ئاللاھ ئۆلتۈرۈشنى ھارام قىلغان جاننى ئۆلتۈرمەڭلار، (قىساس ئېلىشقا ئوخشاش) ئۆلتۈرۈلۈشكە تېگىشلىك بولغانلار بۇنىڭدىن مۇستەسنا. كىمكى ناھەق ئۆلتۈرۈلىدىكەن، ئۇنىڭ يېقىن تۇغقىنىغا تولۇق ھوقۇق بەردۇق. ئۇ قىساس ئېلىشتا چەكتىن ئاشمىسۇن. ئۇ (قىساس ئېلىشتا ئاللاھ تەرەپتىن) ھەقىقەتەن ياردەمگە ئېرىشكۈچىدۇر.
يۇقىرى ئايەت تەرجىمىسىدىمۇ ھەيئەت تەرجىمىسىنىڭ مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسىگە قارىتا مەلۇم چەكتە تىل جەھەتتىن ئوڭشاش ئېلىپ بارغانلىقىنى، ئۆز ئىددىئالىرىغا ئۇيغۇن ھالدا بىرىنچى تەرجىمىنى پەردازلاش تۈسىدە پەرقلىق تەرجىمە قىلىپ چىقىشقا ئۇرۇنغانلىقىنى كۆرىمىز. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئاتالمىش تەرجىمىسىدە بولسا، ئىش ئۇنداق ئەمەس. تەرجىمانىمىز تەييار رەندىلىنىپ ئىشلەنگەن، پەردازلىنىپ لوق گۆش ئورنىدا تەييار قىلىپ بەرگەن تەرجىمىنى شۇ پېتى ئالغان ۋە ئۆز ئالدىغا تەرجىمە ئۇسلۇبى بويىچە تەرجىمە قىلىشقا كاللا ئۇپرىتىپ يۈرمىگەن. شۇنداق قىلىپ تەرجىمانىمىز ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا مەنسىتمىگەن ھالدا «ئاتالمىش تەرجىمانلار» دەپ تۇرۇپ تىلغا ئالغان تەرجىمە گۇرۇپپىسىنىڭ تەرجىمىسىنى ئۆز ئەينى كۆچۈرۇپ بولدى قىلغان.

قىسقىسى، تەھقىقلەش ۋە تەنقىد تارازىسىغا سېلىش نەتىجىسىدە تەرجىمانىمىز ئوتتۇرىغا قويغان ھەمدە ئالدىنقىلارنىڭكىنى تۈزەش ۋە ئىسلاھ قىلىش ئىددىئاسى بىلەن مەخسۇس ماددىلارغا ئايرىپ سۇنغان ئاتالمىش «ئۆزگىچىلىكلەر»دىن نۆۋەتتە مەلۇم بولغىنى مەزكۇر «تەرجىمە ئەسەر»نىڭ بۇزۇق مېتودلۇق سۈنئىي تەرجىمىدىن، قوراشتۇرمىلار دۆۋىسىدىن باشقا نەرسە بولمىغانلىقىدۇر. بۇنىڭغا يەنە كۆز ئالدىمىزدىكى ئۈچ تەرجىمىنى سېلىشتۇرغان ۋاقىتتا ئوتتۇرىغا چىققان نەتىجىلەر، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا كۆز ئالدىمىزدىكى تالايلىغان سۈرە ۋە ئايەت تەرجىمىلىرىنىڭ يۇقىرىقى ئۆرنەكلەرگە ئوخشاش ياپسارلىنىپ، قوراشتۇرۇلۇپ، ئۇنى قىلىپ بولالمىغاندا بولسا، زۆرۈرىيىتى بولمىسىمۇ سۆزلۈكلەرنى مەنىداشلىرى بىلەن ئالماشتۇرۇپمۇ بولسا پەردازلاپ دېگەندەك ھەر تۈرلۈك كۆچۈرۈپ - چاپلاش ھۈنەرلىرى بىلەن پۈتۈپ چىققانلىقىدەك رېئاللىقلار ئۇشبۇ يەكۈنىمىزنىڭ ئەمەلىي پاكىتى، تېنىۋېلىشقا يوچۇق قويمىغۇدەك دەرىجىدىكى «دەلىلى بۇرھانىي»، يەنى قەتئىيلىكى چىن ۋە تەۋرەنمەس دەلىللىرىدىندۇر.

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 652 - 653 بەتلەرگە قارالسۇن. 
[2] مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 654 – بەت.
tags: 2023-06-02
بۇرھان مۇھەممەد
تەرجىمە ئالىقاپلىقى
ئىسراپ
سەۋر
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (14)
content: تەرجىمە تارىخىمىزنىڭ قارا داغلىرى
1 - ساختا ئىلىمدارلىق ۋە بۇزۇق شاھادەت
ئوقۇرمەنلىرىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك ئوبزورىمىزنىڭ مۇقەددىمە قىسمىدا ئىلىم ئەھلىگە خاس بولغان خاراكتېر ھەققىدە توختىلىپ ئۆتكەنىدۇق. مۇقەددىمىدە ئۆلىمالىقنىڭ تىپىك خاراكتېرلىرىدىن بىرىنىڭ لىللالىقنى پىرىنسىپ قىلىش ئىكەنلىكى، باھادا ۋە مۇئەييەنلەشتۈرۈشتە ئادىل بولۇشنىڭ ئۆز نۆۋىتىدە «أولو العلم» سۈپىتىگە سازاۋەر بولۇشىنىڭ تىپىك ئامىلى ئىكەنلىكى، ئاللاھ نەزىرىدە بۇنىڭ «ئادىل شاھادەت»، يەنى ئادالەتنى بەرپا قىلغۇچى گۇۋاھلىق جۈملىسىدىن ھېسابلىنىدىغانلىقى قاتارلىق نۇقتىلار يورۇتۇلغان ئىدى. دەرۋەقە، ئىلىمنىڭ ئەھلى بولۇش ۋە ئۇنىڭ ئىگىدارچىلىقىنى قىلالايدىغان سالاھىيەت ئەھلى بولۇش نوقۇل ئىلىم بىلەن شۇغۇللانغان بولۇش بىلەن ياكى بولمىسا مۇئەييەن نوپۇز ئىگىسى بولۇش بىلەن قولغا كېلىدىغان نەرسە ئەمەس. بەلكى ئىلىمگە ۋاپا قىلىش بىلەن، ئىلىمنىڭ تەلىپىنى ئەمەلدە ئىجرا قىلىش بىلەن، ئۇنىڭغا لايىقلاشقان خاراكتېر ۋە ئەمەلىي تۇتۇم ئىگىسى بولۇش بىلەن، شۇنداقلا ئىلىمنىڭ ھەققىنى بېرىدىغان رەۋىشتە ئەمەلىي خىزمەت قىلىش بىلەن قولغا كېلىدۇ. ئىلىم ئەھلىنىڭ ئىلىمگە ۋاپا قىلىشى ئۇنىڭ ئىلىمگە قانچىلىك مەسئۇلىيەت بىلەن قارىغانلىقى، ئىلىم ئەخلاقىغا قانچىلىك رىئايە قىلغانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. ۋاپانى ئاساس قىلغان ۋاقىتتا ئوتتۇرىغا چىققان ھەر تۈرلۈك باھا، تەقدىم، تەقرىز، تەنقىد ۋە تەھقىقلەرمۇ ئادىللىقنى بەرپا قىلغۇچى شاھىدلىقتىن نېسىۋە ئالالايدۇ. ئۇنداق بولمىغاندا، ئوتتۇرىغا چىققان شاھادەت ساختا شاھادەت بولۇشتىن، قۇرئان تىلى بىلەن ئېيتقاندا «شهادة الزور (ساختا گۇۋاھلىق)» بولۇشتىن قاچالمايدۇ. دېمەك، ئىلىمنىڭ راۋاجى ھەمدە ئۇنىڭ ھەققە يېتەكلەش ۋە ھەقنى بەرپا قىلىش خۇسۇسىيىتىنىڭ جارى بولۇشى ئۈچۈن ئىلىم بىلەن شۇغۇللانغۇچىدا قاتتىق مەسئۇلىيەت، يۈكسەك ئىلىم ئەخلاقى بولۇشى شەرت. كۈنىمىز تىلىدا ئىپادىلىسەك، ئىلىم ئەھلىدە چوقۇم ساغلام ئىستىل ۋە كەسپىي ئەخلاق بولۇشى شەرتتۇر. بولۇپمۇ قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىدىن ئىبارەت ۋەزنى ئېغىر بولغان چوڭ خىزمەتنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك چىقىشى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا قۇرئان ئىلمىنىڭ يۈكسىلىشى، قۇرئان روھىنىڭ ساغلام يەتكۈزۈلۈشى ۋە ئۇنىڭ بۈگۈنگىچە بەرپا بولغان ئىلمىي پەللىسىنىڭ يۇقىرى سەۋىيەدە ئىپادىلىنىشى ھەمدە جۇلالىنىپ تۇرۇشى قاتارلىق جەھەتلەرنىڭ ھەممىسىدە مانا بۇ سۈزۈك ئىستىل ۋە كەسپىي ئەخلاقىدىن ئىبارەت ھەققانىي نازارەت ئامىللىرى يادرولۇق ئاساس بولۇشى كېرەك. بۇ جەھەتتىن ھەرقانداق بىر ئىلمىي خىزمەتنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققان ياكى چىقمىغانلىقىنى ئالدى بىلەن مەزكۇر خىزمەتتە ئىستىل ساغلاملىقى ۋە كەسپىي ئەخلاقنىڭ قايسى دەرىجىدە ئەمەلىيلەشكەن ياكى ئەمەلىيلەشمىگەنلىكىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. چۈنكى ئىستىل بۇزۇقلاشقان، كەسپىي ئەخلاق چىرىكلەشكەن ۋاقىتتا، ئوتتۇرىغا چىقىدىغىنىمۇ بۇزۇق ئىلىم، بۇزۇق مېتود ۋە بۇزۇق شاھادەتتىن باشقىسى بولمايدۇ. بىز ئوبزور قىلىۋاتقان قۇرئان كەرىمنىڭ ئاتالمىش يېڭى تەرجىمىسى ۋە ئۇنىڭغا يېزىلغان بېغىشلىما نامى ئاستىدىكى باھا ۋە مۇئەييەنلەشتۈرۈشلەرنى ئىلىم ساھەسىدىكى ئىستىل بۇزۇقلۇقىنىڭ ۋە كەسپىي ئەخلاقتىن نېسىۋىلەنمەسلىكنىڭ تىپىك ئۆرنىكى قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ. كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، تۈرلۈك نۇقتىلاردىن ئېلىپ بارغان تەنقىدلىرىمىز، تەھقىقلىگەنلىرىمىز ، ئاتالمىش ئىلمىي مېتود، خاتانى تۈزلەش، ئىسلاھ قىلىش ۋە ئۆزگىچىلىك قاتارلىق ناملار ئاستىدا دېيىلگەن ۋە قىلىنغانلارغا قارىتا ئېلىپ بارغان تەكشۈرۈش ۋە مۇئەييەنلەشتۈرۈشلىرىمىز ئەمەلىيەتتە مەزكۇر ئاتالمىش تەرجىمە كىتابنىڭ «بۇزۇق مېتودلۇق بۇزۇق تەرجىمە»دىن باشقا نەرسە بولمىغانلىقىنى يەكۈنلەپ چىقىشقا يېتىپ ئېشىپ تۇرۇپتۇ. دەرۋەقە، بىز بۇ نۆۋەتلىك تەرجىمە ۋە نەشر ئىشىدا قانداقتۇر مەلۇم بىر تەرجىماننىڭ قۇرئانشۇناسلىق ساھەسىنى قايسى دەرىجىدە پېتىقلىغانلىقىغا، ھەۋەسكار سەۋىيەسىدە تۇرۇپ ئۆزىدىن ئىلگىرىكى قۇرئان كەرىم تەرجىمە خىزمىتىنى يۇقىرى سەۋىيەدە روياپقا چىقارغان تۆھپىكار ئالىم - ئۆلىمالارغا، مېھنەتكەش تەرجىمان ۋە مۇھەررىرلەرگە قايسى دەرىجىدە شىلتىڭ ئاتقانلىقىغا، مەنسىتمىگەنلىكىگە، ئۇلارنىڭ ئىلمىي ئەمگەكلىرىدىن نائۇستىلارچە ئوغرىلاپ، كۆچۈرۈپ - چاپلاپ ساھەنى قايسى دەرىجىدە نابۇت قىلىش كويىدا بولغانلىقىغا شاھىد بولۇپ توختىمىدۇق. بىز يەنە بۇ خىل ئىلمىي ئاينىشقا، ئىستىل بۇزۇقلۇقى ۋە كەسپىي ئەخلاق جەھەتتىكى چىرىكلىككە تەرجىمانىمىزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر بۆلۈك قالپاقلىق «ئۆلىما» توپىنىڭمۇ ئىشتىراك قىلغانلىقىغا شاھىد بولدۇق. تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەردە بايان قىلغان ماقالىسىنىڭ داۋامىغا ئۇلاپ ئېلان قىلىنغان «بېغىشلىما» نامى ئاستىدىكى سەۋىيەسىزلەرچە يېزىلغان چاكىنا باھالار، ساختا شاھىدلىقلار بۇنىڭ تىپىك دەلىلى بولۇپ، تەرجىمانىمىز نەچچە ئون يىللىق نەشرىي ئەپكارچىلىق ھاياتىدىن خۇلاسىلىگەن كۆچۈرۈپ - چاپلاش ھۈنىرىنى ئىشقا سېلىپ ئاتالمىش يېڭى تەرجىمىسىنى بازارغا سالغان بولسا، ئاتالمىش بۇ بېغىشلىمىلاردا تەرجىمانىمىزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەزكۇر قالپاقلىق ئۆلىمالار توپى بۇ بازارنىڭ يايمىچىلىقىنى قىلىشىپ بېرىشتىن ئايانمىغان. بېغىشلىمىلارغا قارايدىغان بولساق «نېنى كېچىك ناۋاي بەك توۋلايدۇ» تەمسىلى بويىچە ئەسەرنىڭ نە قۇرۇلمىسىغا، نە ئىلىمىي ۋەزنىگە يېقىن كەلمەيدىغان بىر - بىرىدىن مۇبالىغە، بىر - بىرىدىن داغدۇغىلىق، بىر - بىرىدىن دەبدەبىلىك ياسالما سۆزلەر بىلەن ماختاشقا زورۇقۇشلارنى ئۇچرىتىمىز. كۆرىمىزكى، باھاچىلار تۈشمۇتۇشتىن يايما دۇكاننىڭ توۋلاپ ساتقۇچىلىرى مىسالى ئاغزىغا كەلگەنچە ئەسەرگە مەدھىيە ئوقۇش ئارقىلىق مەدداھلىق رولىنى ئۆتەشتىن باشقىنى قىلمايدۇ. چۈنكى، ئاتالمىش بۇ بېغشىلىمىلاردا ئەسەرنىڭ مۇئەييەن بوشلۇقنى تولدۇرۇشتىكى رولىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشتىن بەكرەك، ئەسەرنىڭ نە ۋەزنىگە، نە تەرجىمىلەر ئارىسىدا تۇتقان رولىغا، شۇنداقلا تەرجىماننىڭ نۆۋەتتىكى ئىلمىي نوپۇزىغا قىلچە ئۇيۇشمايدىغان ئاسمان - پەلەك باھالار بېرىلگەن. بۇ قىلمىشلار باھاچىلارنى مۇئەللىپنىڭ ئىرادىسىگە ۋارىسلىق قىلىۋاتقان ۋە مەزكۇر تەرجىمىنى قارىسىغا ئۇچۇرۇپ كۆككە كۆتۈرۈشتىن باشقا دەردى بولمىغان ئاۋارىگەرلەرگە، ۋە بۇ «تەرجىمە»نى ئالدىنقى تەرجىمىلەرنىڭ ئورنىغا دەسسىتىشنىڭ تەتۈر تەشۋىقاتچىلىرىغا، ئەسەرنىڭ بازىرىنى قىزىتىشتىن باشقىنى كۆزلىمەيدىغان كىتاب دەللاللىرىغا ئايلاندۇرۇپ قويغان. يەنە كېلىپ مەزكۇر بېغىشلىمىچىلارنىڭ كۆپى ئەسەرنى ياققال كۆرۈپ چىقىپ مەدھىيە يازغانلار بولماستىن، ئەسەرنى ئىككىنچى نەشرىگە تەييارلاش ئۈچۈن يەڭ تۈرگەنلەر، ئۆزلىرىنىڭ يازغان ۋە ئېيتقانلىرى بويىچە «بىرى ئوقۇسا بىرى كومپيۇتېرىغا قاراپ، بىرى تەپسىرگە قارىسا، يەنە بىرى كىتابقا قاراپ»، ئۇزۇن - ئۇزۇن سائەتلەپ قارىشىپ بەرگەن، قانداقتۇر نەچچە سائەتلەپ ئولتۇرۇش جەريانىدا گاھ تالىشىپ، گاھ تاكاللىشىپ سېلىشتۇرۇشۇپ بەرگەن، ھەتتا تەرجىمانىمىزنىڭ ئىپادىسى بويىچە تۈرلۈك جايلارنى تەرجىمە قىلىش ۋە قايسى سۆزگە نېمە دەپ تەرجىمە بېرىشقىچە ھەمدەم بولغانلار، توغرىسى قانداق ياپسارلاشتا بار مەسلىھەت قىلىشىپ بەرگەنلەر، ھەتتا بەزى جايلارنى تەرجىمانىمىز بىلەن تاكاللىشىپ يۈرۈپ قانداق تەرجىمە قىلىش ۋە قانداق مەنە بېرىش خۇسۇسىدا ئۇنىڭ بىلەن ئورتاقلىققا كېلىپ بىرلىشىپ ئىش قىلغانلار بولۇپ، نەتىجىدە تەرجىمانىمىز يانپاشقا ئۇرۇپ تاپقان ئاتالمىش مېتودلار، ئاقلاپمۇ يوشۇرۇپ قالغىلى بولمايدىغان ئوپئوچۇق ئىلمىي خاتالىقلار، سادىر قىلىنغان كۆچۈرمىكەشلىك ۋە قوراشتۇرمىچىلىق ھۈنەرلىرى، كۆز بويامچىلىق قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى نەشردىن چىقىشتىن ۋە ئوقۇرمەننىڭ قولىغا تېگىشتىن بۇرۇن ئالدى بىلەن مەزكۇر بېغىشلىما يازغان گۇرۇپپىنىڭ ۋە بىر قىسىم «ئۇلۇغۋار ئىش ئىزلىرى» پەش قىلىنىپ تۇرۇپ ئىستاتىستىكلىق تەرجىمىھالى بېرىلگەن توپنىڭ قولىغا تەگكەن ھەمدە ئۇلارنىڭ قولىدىن ئۆتۈپ ئاندىن ئەسەر سۈپىتىدە كىتابخانلار بىلەن يۈز كۆرۈشكەن. ئەسەر ئۇلارنىڭ تەكشۈرۈشىدىن ئۆتۈپ ئاندىن كىتابخانلارنىڭ قولىغا تەگكەن. ئەسەر مانا بۇ تەرىقىدە قولدىن قولغا ئۆتۈپ ئاندىن نەشىر قىلىنغان. يەنى، مەزكۇر ئەسەر تۇنجى نەشرىدە ئاپتورنىڭ ئىلھامى ۋە ھاياجىنىدا نەشر قىلىنىپ قالغان، يېتەرلىك كۆرۈپ چىقىش ۋە تەكشۈرۈشكە سەل قارالغان دېيىلسىمۇ، ئىككىنچى نەشرىدە ئۇنداق بولمىغان. بىرىنىڭ كۆزىدىن قاچقاننى يەنە بىرى تۈزىتىدىغان، ئوقۇرمەننىڭ ئالدىغا قويۇلۇشتىن ئاۋۋال قاتتىق مەسئۇلىيەت ۋە يۈكسەك تەنقىدىي نەزەر بىلەن كۆرۈپ چىقىشنىڭ، ئەسەرنىڭ نەشرگە لاياقىتى بار ياكى يوقلىقىغا تەكلىپ ۋە پىكىر - باھا بېرىشنىڭ دەل ۋاقتى، شۇنداقلا ئىلمىي خاتالىق ۋە مېتود بۇزۇقلۇقلىرىنى پەرق ئېتىپ ئاپتورنى ئالدىن ئەسكەرتىشنىڭ، ئۇنىڭ خاتاسىنى تۈزەشنىڭ قاچۇرغۇسىز پۇرسىتى بولغان تەھرىرلىك ۋە كۆرۈپ چىقىش خىزمەتلىرى مانا بۇ قالپاقلىق ئۆلىما توپىنىڭ قولىدىن چىققان ۋە نەشرگە بېرىلگەن. شۇنداق قىلىپ بۇزۇق مېتود، بۇزۇق تەرجىمە ۋە بۇزۇق شاھادەتلەر مانا بۇ تەرزدە ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، گەجگىسىدە «ئۆلىما»، «موللا»، «داموللا»، «خەلپەت» ئاتىقىنى يۈدۈپ يۈرۈۋاتقان بۇ توپنىڭ ئەسەر ھەققىدە ئېيتقانلىرى، يەنە كېلىپ ئەسەردە شۇنچىۋالا ئېغىر مەسىلىلەر ساقلانغان بولۇشىغا قارىماي ساختا شاھادەت بېرىشلىرى كۈنىمىزدىكى «موللا» تىپىنىڭ نەقەدەر بۇلغىنىشتا ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ ۋەكىللىكىدە نامايىش قىلىۋاتقان «شەرئىي ئىلىم»نىڭ سەۋىيە - ساپاسىنىڭ نەقەدەر بەربات، نەقەدەر خاراب، نەقەدەر يالاڭتۆش ھالدا ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ يەتكىلى بولىدۇ.

تۆۋەندە بىز مىسال تەرىقىسىدە بېغىشلىما نامى ئاستىدىكى بۇ باھالارغا قاراپ باقايلى:

بىرىنچى بېغىشلىمىدا مۇنداق دېيىلگەن: «ئۇستاز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن رەببىمىزنىڭ سۆزىنى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىش ئۈچۈن 21 يىل ئىزدەندى ۋە ھارماي – تالماي جاپالىق ئىشلىدى. ئاخىرىدا ئۆلىمالاردىن تەشكىللەنگەن مەخسۇس گۇرۇپپا بۇ تەرجىمىنى ‹ئۆلىمالار بىرلىكى› ئىشخانىسىدا ئىككى ئايغا يېقىن ۋاقىت ئىچىدە ئەتىگەندىن كەچكىچە مۇنتىزىم ئىشلەپ باشتىن ئاخىر كۆزدىن كەچۈرۈپ چىقتى. پېقىر بىرىنچى كۈنى بۇ مۇبارەك ئىشنى باشلاپ بەرگەن بولدۇم. كۆزدىن كەچۈرۈش جەريانىدا مەنمۇ بەزى نازۇك مەسىلىلەر ھەققىدە ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى بەردىم. ئۇستاز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن يەنە بىر قېتىم قايتا كۆزدىن كەچۈرۈپ ئاخىرقى ھالىنى ھازىرلىدى.... ئۇستاز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن ھازىرلىغان بۇ تەرجىمە زامانىمىزدىكى ئۇيغۇرچە ‹قۇرئان كەرىم› تەرجىمىلىرىدىن ئەڭ ئەۋزەل ۋە بۇرۇنقى تەرجىمىلەردىن تېخىمۇ مۇكەممەل تەرجىمە بولدى، دەپ قارايمەن»[1]. يۇقىرىقى باھانى يازغۇچى نۆۋەتتە تۈركىيەدىكى بىر ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ دوتسېنتى، ئۆزىگە تۇشلۇق ئاكادېمىك ھاياتى بار بىرى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەزكۇر ئاكادېمىكنىڭ ئاكادېمىك تىلى ئۇيغۇرچە ئەمەس. ئىلمىي ساھەدە كۈندىلىك مەشغۇلات تىلى، ئىلمىي پائالىيىتى ئاساسەن تۈركىيە تۈركچىسىنى ئاساس قىلىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇرچە يېزىق تىل سەۋىيەسى نامەلۇم، ھەتتا ئۆز ساھەسىگە دائىر بىرەر پارچە ماقالە چاغلىق ئۇيغۇرچە يازمىسى تېپىلمايدىغان، شەخسىي قانال ۋە ئىستۇدىيەلەردە سۆزلەۋاتقان ئۇيغۇرچە نۇتۇق ئىقتىدارىغا قارالسىمۇ ۋەتەندىن ئايرىلىپ چىقىپ كەتكەن نەچچە ئون يىللىق مۇھاجىرەت ھاياتى جەريانىدا راۋان ئۇيغۇرچە سۆزلەش قابىلىيىتىدىنمۇ ئايرىلغان، ئېغىز تىلنىمۇ تۈركىيە تۈركچىسى بىلەن شەرقىي تۈركىستاننىڭ بۈگۈنكى ئۇيغۇرچىسىنى خارمانلاشتۇرۇپ سۆزلىيەلمىسە ساپ ئ‍ۇيغۇرچە جۈملە تۈزەشتىمۇ قىينىلىدىغان سەۋىيەدىكى ئىلاھىيەتچى. مۇشۇنداق ئەھۋالدىكى بىرىنىڭ ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرچە تىل ۋە ئەدەبىيات جەھەتتىكى ناقىسلىقىنى نەزەرگە ئېلىپمۇ بولسا، ئۆزىنى دەڭسىشى، قارشىسىدىكى ئەسەرنىڭ ئۆزىنىڭ ساھەسىدىكى تۈركىيە تۈركچىسىدە ئىشلەنگەن ئەسەر ئەمەسلىكىنى دىتلىشى كېرەك ئىدى. ئەھۋال شۇنداق تۇرۇپ مەزكۇر باھاچىنىڭ ئەسەرنى ئاۋۋالقى تەرجىمىلەر بىلەن سېلىشتۇرۇپ تۇرۇپ باھالاپ كېتىشى، مەزكۇر بۇزۇق مېتودلۇق تەرجىمە ھەققىدە «ئەڭ ئەۋزەل تەرجىمە»، «بۇرۇنقى تەرجىمىلەردىن تېخىمۇ مۇكەممەل بىر تەرجىمە بولدى» جۈملىسىنى تۈزەلىشى نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ ئېنىقكى، ئىلمىي جەھەتتىن ھەددىنى بىلمەس بىرى ئىكەنلىكىدىن، ئۆزىنىڭ قايسى ساھەدە، قايسى تىلدا ۋە قايسى نۇقتىدا تۇرۇپ باھا بېرىشىنىڭ، باھا بەرگەندىمۇ نېمە دەپ باھا بېرىشنىڭ ئىستىل ۋە كەسپىي ئەخلاقى تارازىسىغا ئۇيغۇن بولىدىغانلىقىنى پەملىيەلمەيدىغان دەرىجىدە مىسكىنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. شۇنداقلا ئۆزى راۋان سۆزلىيەلمەيدىغان، راۋان ئەدەبىي تىلدا ئىجادىيەت تۈگۈل جايلاپ ئەدەبىي تەرجىمىمۇ قىلالمايدىغان تۇرۇپ ۋەتەن ئىچىدە ھاياتى ئاز كەم ئىككى تىلدا تەتقىقات ۋە قەلەمكەشلىك بىلەن ئۆتكەن، يۇقىرى سەۋىيەدە ئىجادىيەت قىلىپ كەلگەن ئەدەبىي تىلنىڭ پېشۋالىرىنىڭ قولىدا روياپقا چىققان ئالدىنقى تەرجىمىلەر بىلەن مەزكۇر بۇزۇق تەرجىمە ئەمگەككە سېلىشتۇرما شەكىلدە باھا بېرىشنىڭ ئاكادېمىكلىق بابىدا قۇرۇق گەپتانلىق، قىپقىزىل ساختىلىق ۋە ئېغىر دەرىجىدىكى مەسئۇلىيەتسىزلىك ھېسابلىنىدىغانلىقىنى شۇنچە يېشىغا كېلىپمۇ دەڭسەپ بولالمىغانلىقىدىن، تۈگەل قارىسىغا باھالاپ ئۇچۇرۇشتىن باشقىنى بىلمەيدىغان، كەسپىي ئەخلاقتا يوقسۇل «ئاكادېمىك» ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. چۈنكى مەسىلە ئىلاھىيەتچى بولغانلىقى، ئۆزى ئىلمىي ماقالە يېزىپ، دىسسېرتاتسىيە ياقىلاپ ئۇنۋان ئالغان تۈركچە ئىلمىي ئەسەرگە ئوخشاش بىرەر تۈركچە ئىلمىي ئەسەر ھەققىدىكى باھا ھەققىدە بولسا ئىدى، ئۇنىڭ يولى باشقا ئىدى. ئىشنىڭ جەريانى شۇنداق بولۇپ يەنە شۇنداق ئەرزىمەيدىغان باھانى بەرگىنىدە ئىدى، ئەلۋەتتە بىز ئوتتۇرىغا قويغان نۇقتىلار بويىچە تەنقىدكە لايىق ئەسەرگە كۆز يۇمۇپ ئۆتكۈزۈۋېتىشىنىڭ ناتوغرىلىقىنى ئىزاھلىغان، كۆز يۇمغانلىقىنى تەنقىدلىگەن بولاتتۇق. ئەپسۇسكى ئىش تېخى بۇ باسقۇچتىمۇ ئەمەس. دەرۋەقە، ئىش ئۇنچىلىك ئىلمىي رېلىس ئىچىدە بولغىنىدا تۇتۇلىدىغان پوزىتسىيەمۇ ئەلۋەتتە پەرقلىق بولاتتى. ئەمما مەسىلىنىڭ خاراكتېرى ئۇنداق ئەمەس. بەلكى تامامەن باھا ياكى بېغىشلىما يېزىشقا نە سالاھىيەت، نە ھەققى يوق بىر تېمىدا بۇنداق ئورۇنسىز ۋە نالايىق باھالارنى بېرىپ ئولتۇرۇشتەك مەسئۇلىيەتسىزلىك ئەسلا ئىجابىي چۈشىنىپ بولغىلى بولمايدىغان قەبىھ ھادىسىدۇر. قۇرئان كەرىمدەك بىر مىللەتنىڭ دۇنيالىقى ۋە ئاخىرەتلىكىگە چىراغ تۇتىدىغان بىر ئەسەرگە بۇ دەرىجىدە لاياقەتسىز تىپلانىڭ چىقىپ نالايىق باھالارنى بېرىشى، تەرجىماننىڭمۇ بۇنى بىر شەرەپ تۈسىدە قۇرئان تەرجىمىسىدەك بىر ئىلمىي ئەسەرگە ۋىۋىسكا ئاسقان مىسالى ئېسىۋېلىشى ھەقىقەتەن تەئەججۈپكە لايىق قىلمىشتۇر. تەرجىمانىمىزنىڭ بۇنداق قىلىشىنى ئۆزىنىڭ ئىشىنىڭ ۋەزنىنى ئۆزى دەڭسىيەلمەسلىك، تەۋەلەنگەن تەشكىلات ۋە گۇرۇپپىنىڭ مەنسەپدارلىرىنىڭ قولىدىن ئالقىش - مەدھىيە ئېلىشقا خۇشتارلىق دەپ چۈشىنىپ تۇرساقمۇ، مەزكۇر دوتسېنتىمىزنىڭ بۇنداق قارىسىغا باھالارنى يېزىپ كېتىشىنى، ۋەتەن ئىچىدىكى مەنسەپدار كادىر غوجاملارنىڭ قول ئاستىدىكى مەمۇر شوركىلىرىغا يوليورۇق يېزىپ خاتىرە قىلىپ قويغان شەكلىدە قارىسىغا باھالارنى پۈتۈشلىرىنى، گويا شۇلارنىڭ ئىش بېجىرىش شەكلى بولغان «ئىشنى مۇنداق باشلاپ بەردىم، مۇنداق قىلىشتى»، دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈپ كېتىشلىرىدىن پەرقى يوق باھالارنى «بېغىشلىما» نامى ئاستىدا ئېلان قىلىشلىرىنى، ئەجەبا يۇقىرىقىدەك چۈشەنمەي قانداق چۈشەنگۈلۈك؟

ئىككىنچى بېغىشلىمىدا مۇنداق دېيىلگەن: «ئۇستاز مۇھەممەد يۈسۈپ مۇھەممەد تۇرسۇن رەببىمىزنىڭ سۆزىنى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىش ئۈچۈن 21 يىل كۈچ چىقاردى. ئىزدەندى ۋە ھارماي ئىشلىدى. ئاخىرىدا بىرقانچە ئۆلىما ئۇستازلاردىن تەشكىللەنگەن مەخسۇس گۇرۇپپا بۇ تەرجىمىنى باشتىن ئاخىر كۆزدىن كەچۈرۈپ، تەكشۈرۈپ، سېلىشتۇرۇپ چىقتى. پېقىرمۇ بۇنىڭغا ئىشتىراك قىلىپ كۆزدىن كەچۈردۈم ۋە نازۇك ئورۇنلىرى ھەققىدە كۆز قاراشلىرىمنى تەقدىم قىلدىم. شۇنىڭغا ئىشىنىمەنكى، بۇ قېتىمقى ‹قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى› ئەڭ توغرا، ئەڭ ئىشەنچلىك ۋە بۇرۇنقى بارلىق تەرجىمىلەرنىڭ كەم تەرەپلىرىنى تولۇقلىغان كامىل بىر تەرجىمە بولدى... بىز ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىمۇ پۈتۈن ھاياتىمىزنى ئىسلامغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ‹قۇرئان كەرىم›نىڭ تەرجىمە ۋە تەپسىرلىرىنى، بولۇپمۇ ھازىرقى ئىلىم تەرەققىي قىلغان دەۋردە ئىشەنچلىك ئۇستازلارنىڭ ئىشتىراك قىلىشى ۋە گۇۋاھلىق بېرىشى بىلەن ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئەڭ توغرا تەرجىمە بولۇپ ئوتتۇرىغا چىققان مەزكۇر تەرجىمىنى قېتىرقىنىپ ئوقۇشىمىز ۋە ئەمەل قىلىشىمىز لازىم»[2].
بېغىشلىمىدىكى يۇقىرىقى باھامۇ ئوخشاشلا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدىن ساۋاتى يوقلىقى ئېكران يۈزىدە قىلغان ۋەز - تەبلىغىدىنلا بىلىنىپ تۇرىدىغان، بۈگۈنگە قەدەر سالام خەتچىلىك بىرەر يازمىسى مەتبۇئات يۈزى كۆرمىگەن بىرىگە ئائىت بولۇپ، ۋەتەن ئىچىدە ئاتالمىش شىنجاڭ ئىسلام جەمئىيەتلىرىگە، شەھەر ۋە ۋىلايەتلىك سىياسىي كېڭەشلەرگە ئەزالىقى سۈپەتلىرى بىلەن مەسجىد ئىماملىقى، جامە خاتىپلىقىغا ئوخشاش جامائەت خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەنلىكىدىن باشقا يېزىق تىلغا دائىر ھېچبىر ئەمگىكى تېپىلمايدىغان، ئەدەبىي يېزىق تىل ژانىرىنىڭ ھەرقانداق بىر تۈرىدە ساۋاتى بارلىقى دەرگۇمان بىرى ئىكەنلىكى ھېچكىمگە سىر ئەمەس. ئەلۋەتتە، تەرجىمىنى كۆرۈپ چىقىشتا ئەسەرنىڭ مۇئەييەن تەپسىرگە ئۇيغۇنلۇقى ۋە مەنە بېرىشتىكى بىر قىسىم نۇقتىلارنى ئوقۇپ مەسلىھەت بېرەلەيدۇ، دېگەن تەقدىردىمۇ ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىگە نىسبەتەن «ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئەڭ توغرا تەرجىمە» دىياگنوزىنى قويۇشقا سالاھىيەت ۋە ئىلمىي سەۋىيە ئەسلا يېتىشمەيدۇ. شۇنداق تۇرۇپ يۇقىرىقىدەك داڭقان پۇتى باھالارنى بېرىشتىن ئايانماسلىقىنىڭ ئۆزىلا مەزكۇر باھاچىنىڭ ئەدەبىي تەرجىمىگە دائىر ئىلمىي ئەمگەكلەرنى باھالاشتا قانداق سۆز ۋە ئۇسلۇب قوللىنىشنىمۇ بىلمەيدىغان دەرىجىدە مىسكىنلىكىنى، ئەدەبىي تەرجىمىچىلىك ساھەسىگە قارا ساۋاتلىقىنى كۆرۈپ يېتىشكە يېتەرلىك. چۈنكى مەيلى مۇھەممەد سالىھ تەرجىمىسى بولسۇن، ياكى ھەيئەت تەرجىمىسى بولسۇن ئوتتۇرىدا «خاتا تەرجىمە» ئۇقۇمىغا قارشى توغرا ۋە ئەڭ توغرا ئىبارىسىنى ئىشلىتىشنى زۆرۈر قىلغۇدەك ۋەزىيەت يوق. ئەگەر بار دېيىلسە، مەزكۇر تەرجىمانىمىزنىڭ ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەر قىسمىدا تىلغا ئالغان ۋە ئالدىنقىلارنىڭ خاتاسىنى تۈزەتكەنلىك ئىددىئاسىدىكى ئاساسسىز دەۋالىرى بار. مەزكۇر باھاچى بولسا، ئاپتورغا ھەر تەرەپتىن قوشۇلغانلىق يۈزىسىدىن تەرجىمىنىڭ سۈپەتلىك چىققان ياكى چىقمىغانلىقى، ئەۋزەللىك تەرىپىنىڭ بار ياكى يوقلىقى نۇقتىسىدىن چىقىش قىلىپ باھا بېرىش ئورنىغا يۇقىرىقىدەك «ئەڭ توغرا»، «ئەڭ مۇكەممەل» دېگەن ئىبارىلەرنى ئىشلەتكەن، تەرجىمانىمىزنىڭ مەزكۇر ئاتالمىش ئۆزگىچىلىكلەردە دەۋاتقان ئىددىئالىرىغا ئالدىنئالا تەسلىم بولغان، بۇ تەرجىمىنىڭ ئالدىنقى تەرجىمىلەردىكى «خاتالىقلار»نىمۇ تۈزىتەلەيدىغان تەرجىمە بولغانكىن «ئەڭ توغرا، ئەڭ مۇكەممەل» دېيىلىش كېرەككەن دېگەن مۇددىئاغا ئەل بولۇپ كەتكەن. قىسقىسى، مۇستەقىل ئىلمىي قۇرۇلمىدىن، شۇنداقلا مۇستەقىل خاراكتېردىن يوقسۇزلاشقان بۇ زېھنىيەت نەتىجىدە خاتا ۋە توغرا تەرجىمىلەر ئىچىدە مەزكۇر مۇھەممەد يۈسۈپ تەرجىمىسىنى ئەڭ توغرا ۋە ئەڭ مۇكەممەل دەپ باھالاپ تاشلىغان. ئەگەر مەزكۇر باھاچىنىڭ ئېكران يۈزىدە مەزكۇر تەرجىمىنى روياپقا چىقىرىشتا «قۇرئان كەرىمنىڭ ھەرقايسى تىللاردىكى تۈركچە ۋە ئەرەبچە تەرجىمىلىرىدىن پايدىلىنىپ مۇكەممەل تەرجىمە قىلىپ چىققانلىقى» ھەققىدىكى كالامپاي ئىپادىلىرىغىمۇ دىققەت بەرسەك، ئۆزى چۈشەنمەيدىغان ۋە ساۋاتىنى چىقارمىغان ساھەدە گەپ يورغىلىتىشنىڭ ۋاقتى كەلسە مەدداھنىمۇ ئالىجوقىلاشتۇرالايدىغانلىقىغا شاھىت بولماي تۇرالمايمىز. مەيلى ۋەتەن ئىچىدىكى موللا - ئۆلىمالار ئارىسىدا بولسۇن، ۋەتەن سىرتىدا توپقا قوشۇلغاندىن كېيىنكى ۋەزىيىتىدە بولسۇن قۇرئان كەرىم تەرجىمىچىلىكى ۋە تەتقىقاتىغا يېقىن كەلتۈرگىدەك ئىلمىي نەتىجىلىرى بولمىغان بىرىنىڭ مۇشۇنداق چوڭ خىزمەتكە ئارىلاشتۇرۇلۇشى، ساھەنىڭ ئىلمىي تەنقىد مىزانىغا سېلىنىشى بىلەن بۇ قەدەر ئېغىر مەسىلىلەر ساقلانغان بىر تەرجىمىگە ئىلمىي ساھەدىن نورمال خەۋىرى بار كىشىمۇ ئىشلىتىشتە دىققەت قىلىدىغان «ئەڭ توغرا، ئەڭ مۇكەممەل» قاتارلىق دىياگنوزلارنىڭ ئىشلىتىلىشى ۋە بۇنىڭ نەچچە ئون يىللىق قەلەم - قەغەز بىلەن ھەپىلىشىۋاتقان بىرى بولمىش تەرجىماننىمۇ ھېچقانداق بىئارام قىلماسلىقى كىشىنى ھەقىقەتەن ئەپسۇسلاندۇرماي تۇرالمايدۇ.

ئۈچىنچى بېغىشلىمىدا مۇنداق دېيىلگەن: «تەرجىمە سۈپەتلىك روياپقا چىقىشى ھەمدە مۆتىۋەر تەپسىرلەرگە ئۇيغۇن بولۇشى ئۈچۈن تۈركىيە ئىچى ۋە سىرتىدىن ساغلام ئەقىدىلىك، ئىخلاسمەن بىر گۇرۇپپا ئۆلىمالارنىڭ كۆرۈپ چىقىشىغا سۇنۇلدى. ئۇلار قىممەتلىك ۋاقىتلىرىنى چىقىرىپ باشتىن ئاخىرغىچە، مۆتىۋەر تەپسىر كىتابلىرىغا ۋە قۇرئاننىڭ ھەرخىل تىللاردىكى نوپۇزلۇق تەرجىمىلىرىگە سېلىشتۇرۇپ تولۇق كۆرۈپ چىقتى. مەنمۇ بۇ شەرەپلىك خىزمەتكە قاتنىشىپ، مەدىنە مۇنەۋۋەردە تۇرۇپ، تەرجىمىنى باشتىن ئاخىرغىچە مۆتىۋەر تەپسىر كىتابلىرىغا ۋە قۇرئاننىڭ باشقا تەرجىمىلىرىگە سېلىشتۇرۇپ كۆرۈپ چىقتىم. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ تەرجىمىنى ھەقىقەتەن ھازىرقى زاماندىكى ئەڭ ياخشى ۋە مۇكەممەل تەرجىمە بولدى، دەپ قارايمەن»[3].

تۆتىنچى بېغىشلىمىدا مۇنداق دېيىلگەن: «پېقىرمۇ بۇ مۇبارەك ئەسەرگە، بولۇپمۇ ئەڭ نازۇك، ئىنچىكە نۇقتىلىرىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىپ، ئانالىز قىلىپ چىقتىم. نوپۇزلۇق تەپسىر ۋە تەرجىمىلەرگە سېلىشتۇرۇپ كۆردۈم. بۇ ئەسەر پىشقان ئىستىبداتلىق بىر ئالىمنىڭ قولى بىلەن روياپقا چىققان، ئەتراپلىق تەكشۈرۈلۈپ سۈپەتلىك تەھرىرلەنگەن، نوپۇزلۇق تەپسىر ۋە تەرجىمىلەرگە سېلىشتۇرۇلۇپ ئىنچىكىلىك بىلەن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن ھەم ئىلگىرىكى ‹قۇرئان كەرىم›نىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىلىرىدىن تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈلگەن، كەم تەرەپلىرى تولۇقلانغان، ئەڭ ئىشەنچلىك، تولىمۇ سۈپەتلىك ۋە مۇكەممەل بىر ئەسەر بولۇپ چىققان. ئىلمىي خىزمەتلەردە مەنبە سۈپىتىدە قوللىنىشقا تامامەن لايىق بولۇپ روياپقا چىققان بۇ ئەسەر ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن تولىمۇ مەنپەئەتلىك ئىلىمدۇر»[4]. يۇقىرىقى ئىككى بېغىشلىمىمۇ مەزمۇن جەھەتتىن ئالدىنقىدىن پەرقى يوق بولۇپ، ئوخشاشلا ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدىكى دىنىي ئەسەرلەرگە قىلچە چىشى پاتمايدىغان، ئومۇمەن ئاغزاكى مەدرىسە تەرجىمىسى سەۋىيەسىنىڭ سىرتىغا چىقىپ باقمىغان، ئەدەبىي تىل بابىدا ئوخشاشلا سالام خەت چاغلىق بىرەر يازمىسى مەتبۇئات يۈزى كۆرمىگەنلەر ئەسەرگە باھا بېرىپ كەتكەن. باھا بەرگەندىمۇ ئوخشاش مەزمۇننى تەكرارلاشتىن باشقا ئىش بولمىغان. پەرقلىق نۇقتىئىينەزەردىن كۆزەتكەنلىك ئىپادىلىرىمۇ يوقنىڭ ئورنىدا. قارايدىغان بولساق، مەزمۇن جەھەتتىن ھەممىسىنىڭ تۇشمۇتۇشتىن ئۇرغۇلىماقچى بولغىنى ئەسەرنى ئۆزى قاتارلىق بىر گۇرۇپپا «ئۆلىما»نىڭ كۆرۈپ چىققانلىقى، كۆرۈپ چىققان چاغدا تەپسىرلەرگە ۋە باشقا تىللاردىكى تەرجىمىلىرىگە قاراپ سېلىشتۇرۇپ چىققانلىقى ۋە ئەسەرنىڭ «ئەڭ ياخشى»، «ئەڭ ئىشەنچىلىك»، «ئەڭ سۈپەتلىك»، «ئەڭ مۇكەممەل»، «ئەڭ توغرا» بولغانلىقى قاتارلىق ماقامغا كەلمەيدىغان ئىچى قۇرۇق دەبدەبىلىك باھالارنى شاتۇتىيدەك تەكرارلاش بولغان. ھەتتا ئۆمرىدە ئىلمىي مەنبە بېرىپ بىر پارچە ماقالە يېزىپ باقمىغانلىقىغا باقماي، ئىلمىي مەنبە دېگەننىڭ ئى سىدىن خەۋرى يوقلىقىغا قارىماي مەزكۇر قوراشتۇرما، بۇزۇق مېتودلۇق «تەرجىمە»نى «ئىلمىي خىزمەتلەردە مەنبە قىلىش» تەشەببۇسىمۇ ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ئومۇم ۋەزىيەتكە قارالسا بۈگۈنكى ۋەتەن ئىچىدە قىرغىنچىلىقنىڭ شىددەت بىلەن داۋاملىشىشى ۋە ھەقىقىي ئالىم - ئۆلىمالارنىڭ ساغلام ئىلمىي سەھنىسى بولماسلىقتەك پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئۆزلىرىگە ئۆزلىرى «ئۆلىما» قالپىقىنى تاقىۋالغان بۇ توپ يىللاردىن داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقان تەبلىغچىلىكنى ھۈنەر قىلىشتىن ھالقىپ قەلەم ساھەلىرىنىمۇ پېتىغلاشقا چۈشكەن. قەلەم سەھنىلىرىدىمۇ ئۆزلىرىنى باھالاشقا سالاھىيەتلىك دەپ قارىۋالغان. ئىلمىي خىزمەتنىڭ ئەھلى بولماسلىقىغا قارىماي، نوقۇل «موللا»، «ئۆلىما» ئاتىقىنى كىيىۋالغانلىقى ۋە «ئ‍ۆلىمالار» سۆزى ئىشلىتىلىپ قۇرۇلغان ھەمدە مۇئەييەن دەرنەك بويۇنتۇرۇقى ئاستىدىكى بىر تەشكىلاتنىڭ مەنسۇپلىرى بولغانلىقى ئۈچۈنلا قۇرئان كەرىم تەرجىمە تەتقىقاتىغا، يەنە كېلىپ ئوتتۇز يىلدىن ئاشقان ئۇيغۇر دىنىي ئەدەبىيات ۋە دىنىي ئەسەر تەرجىمىچىلىكى ساھەسىگە باھاچى بولۇۋېلىشقان، خىيالىغا كەلگەنچە بىلجىرلاپ بۇزۇق مېتودلۇق قوراشتۇرما تەرجىمىنى ئۇچۇرۇشتىن باشقىنى قىلمىغان. ئەمەلىيەتتە، ھەقىقىي ئۆلىما ياكى ھەرقانداق بىر ساھە ئەھلى مۇھەممەد سالىھ ۋە ھەيئەت تەرجىمىسىنى بىر يانغا، ئېچىپ قويۇپ مۇھەممەد يۈسۈپ «تەرجىمىسى»نى يەنە بىر يانغا قويۇپ ئاچىسلا، بىز تەنقىدلىگەن نازۇك ۋە چوڭقۇرلۇق تەلەپ قىلىدىغان نۇقتىلارغا دىققەت قىلمىسىمۇ بىر سېلىشتۇرۇپلا ئۈچىنچى تەرجىمىنىڭ ئالدىنقى ئىككى تەرجىمىنىڭ قوراشتۇرۇلمىسى، كۆچۈرۈلمە ۋە ياپسارلىما نۇسخىسىدىن باشقا ئەمەسلىكىنى بايقىيالايدۇ. بۇنچە رەڭۋازلىق ئارىلاشتۇرۇپ تۇرۇپ ئانچىكى ئۆزگەرتمىلەرنى قىلىپلا ئۈستىگە ئىسمىنى يېزىۋېلىپ پالانچىنىڭ قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى دەۋېلىشنىڭ نومۇس ئىكەنلىكىنى، بۇنى قارىسىغا ئۇچۇرۇپ كۆتۈرمىكەشلىك قىلىشنىڭ ئۆزىگىمۇ، دىنىي ساھەگىمۇ سەت ئىكەنلىكىنى، ھەددى ۋە ھەققى ئەمەس بىر ساھە بارىسىدا سۈنئىي ئاتاق ۋە سۈنئىي نوپۇزغا تايىنىپلا باھا بېرىشنىڭ ئېغىر دەرىجىدە مەسئۇلىيەتسىزلىك، چاكىنلىق ۋە تېتىقسىزلىق بولىدىغانلىقىنى پەملەيدۇ. ئەلۋەتتە بۇنى بايقاش ئۈچۈن مەخسۇس ئۆلىما ئاتىقىدىكى بىرى بولۇش ياكى بىرەر ساھەنىڭ شۇناسى بولۇشمۇ كېرەك ئەمەس. ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدىن راۋان ساۋاتى بار، دىنىي ساھەدىن ئازدۇر - كۆپتۇر مەلۇماتلىق ھەرقانداق بىر كىشى ئۈچ تەرجىمىنى ئېچىپ ئوقۇپ باقسىلا قىينالمايلا ئۈچىنچى تەرجىمىنىڭ دەسمىيسىنىڭ قەيەردىن قەيەرگىچىلىكىنى دەڭسىيەلەيدۇ. ئەجەبا مانا مۇشۇنداق تۆۋەن سەۋىيەدىمۇ پەرق ئەتكىلى بولىدىغان بىر «تەرجىمە»نى «ئەڭ مۇكەممەل»، «ئەڭ ئىشەنچلىك»، «ئەڭ سۈپەتلىك» دەپ باھا بېرىش قەيەرچە قاشاڭلىق، قەيەرچە داپيۈزلۈك؟! بىز تەرجىماننىڭ ئۆزى تىلغا ئالغان ۋە ئاتالمىش ئۆزگىچىلىك نامى ئاستىدا داۋراڭ سالغان نۇقتىلارنىلا ئىلمىي تارازىغا سېلىش بىلەن ئىددىئالىرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنىڭ تەپسىر ئىلمىگىمۇ، شۇنداقلا ئەقەللىي تىلشۇناسلىق ۋە تەرجىمىشۇناسلىق پىرىنسىپلىرىغىمۇ توغرا كەلمەيدىغان ئەجەللىك خاتالىقلارغا تولغانلىقىنى، ئىلمىي مېتود ۋە تەرجىمىدىكى بۇزۇقلۇقلارنى كۆرسىتىپ بەردۇق. نەتىجىدە نەچچە بابقا سوزۇلىدىغان توختىلىشقا تېگىشلىك بىرمۇنچە مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا چىقتى. بۇ تېخى تەرجىماننىڭ ئىددىئا قىلغان جايلىرى خالاس! ناۋادا بىز 609 بەتلىك مەزكۇر «تەرجىمە» ئەسەرنىڭ ئىچىگە تەپسىلىي شۇڭغۇپ قالىدىغان بولساق، يەنە قانچىلىك مەسىلىلەر سۆرۈلۈپ چىقىدۇ، بۇنىسىنى نورمال ئەقىل ئىگىسى ئوڭايلا تەسەۋۋۇر قىلالايدۇ. ئەجەبا، شۇنچە غەلدىغەشلەر، ئۇ قەدەر كۆپ كۆچۈرمە ۋە قوراشتۇرمىلاردىن سىرت ماڭدامدا بىر بىنورماللىقى كۆزگە پۇتلىشىپ تۇرىدىغان بىر تەرجىمە ئەسەرگە يۈرەكنى قاپتەك قىلىپ ئىلىم ۋە ئۆلىمالىق نامىدىن «ئەڭ ئىشەنچلىك»، «ئەڭ ياخشى»، «ئەڭ توغرا»، «ئەڭ مۇكەممەل» دېگەندەك ئاسمان - پەلەك باھالارنى قانداقمۇ بەرگىلى بولىدۇ؟! قانداق ۋىجدان بۇنداق سۈنئىي باھالارنى لاياقەتسىز تەرجىمىگە بېرىشنى راۋا كۆردى؟ بۇنىسى ھەقىقەتەن مۇئەمما. توغرىسى مەسئۇلىيەتسىزلىكتە ئۇچىغا چىققان بۇنداق قاراملىقلارنىڭ، ئىلمىيلىكتىن نېسىۋە ئالمىغان چاكىنا قىلمىشلارنىڭ ئىلىم ساھەسىدە، يەنە كېلىپ قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىدەك ۋەزنى ئېغىر ۋە مەسئۇلىيىتى چوڭ بىر خىزمەتتە كۆرۈلۈشى دىنىي ئىلىم تارىخىمىزغا چۈشكەن قارا داغدىن باشقا ئىش ئەمەس. شۇنداقلا بۇنى قۇرئان كەرىم تەرجىمەشۇناسلىق تارىخىمىزدىكى ئەڭ چوڭ سەتچىلىك، ئۆلىما نامى ئاستىدا ھەمدە كوللېكتىپ شەكىلدە سادىر قىلىنغان ئەڭ چوڭ مەسئۇلىيەتسىزلىك دەپ مۇئەييەنلەشتۈرمەكتىن باشقا چارە ھەم يوق.

---
نەقىل مەنبەلىرى: 
[1] دوتسېنت دوكتور ئاتائۇللاھ شاھيارنىڭ بېغىشلىمىسى، مەنبە: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 665 - بەت. 
[2] ئاتائۇللاھ خەلپەتھاجىمنىڭ بېغىشلىمىسى، مەنبە: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 667 - بەت. 
[3] مۇسا داموللاھاجىمنىڭ بېغىشلىمىسى، مەنبە: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 670 - بەت. 
[4] مۇھەممەدئىمىن مەخسۇم ھاجىمنىڭ بېغىشلىمىسى، مەنبە: مۇھەممەد يۈسۈپ، قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى، ئىككىنچى نەشرى، 671 - 672 - بەتلەر.
tags: 2023-06-22
بۇرھان مۇھەممەد
ئىستىل
ساختا ئىلىمدارلىق
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (15)
content: 2-ئىلىمگە خىيانەت، ئەجدادقا ئاھانەت
ئەسەرنىڭ ئاخىرقى قىسمىغا بېرىلگەن بېغىشلىما قىسمىدا ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكىلى بولمايدىغان يەنە بەزى نۇقتىلار بار. ئۇ بولسىمۇ، ئەسەرنىڭ يۇقىرىقىدەك سالاھىيەت ۋە لاياقەت مەسىلىسىدە شەرتى توشمايدىغانلارنىڭ كۆرۈپ چىقىشىغا سۇنۇلۇشىدۇر. بۇنداق بىر نازۇك، ۋەزنى چوڭ ئىلمىي خىزمەتنى كۆرۈپ چىقىش ۋە پىكىر - تەكلىپ ئېلىشتا چوقۇم لىللا بولغان ئىلمىي باھانى بېرىشكە لاياقەتلىكلەرنى ئىزدەپ تېپىش، ئەسەرنى قۇرئانشۇناسلىق، تەرجىمەشۇناسلىق ۋە ئەدەبىي تىل نۇقتىسىدىن بىرلەشتۈرۈپ كۆرۈپ بېرەلەيدىغان، تەرجىمىنىڭ قايسى دەرىجىدە ئورجىنال ۋە خاسلىق يارىتالىغانلىقىنى دەڭسىيەلەيدىغان، ئەسەر تەرجىمىسىنىڭ قايسى تەرەپتىن مۇۋەپپەقىيەتلىك چىققان، قايسى تەرەپتىن يېتەرسىز قالغان، دېگەن تەرەپلىرىنى بايقاپ پىكىر تەكلىپ بېرەلەيدىغانلارنىڭ كۆرۈپ بېرىشىگە، تەھرىرلىشىگە سۇنۇش بۈگۈننىڭ ئىلىم ئاتموسفېراسىدا ئەقەللىي مەسئۇلىيەت جۈملىسىدىندۇر. ھالبۇكى، بىز بېغىشلىما يېزىپ بەرگۈچىدىن تارتىپ تەكشۈرۈپ چىقىشقا ئۇيۇشتۇرۇلغان گۇرۇپپىغىچە بولغان كىشىلەر توپىدا بۇنداق لاياقەتكە چۈشىدىغان سېيمالارنى ئۇچرىتالمايمىز. ئەكسىچە لاياقەتكە چۈشىدىغان سېيمالار ئىشنىڭ گىرۋەك قىسمىدا، ئىلمىي خىزمەتكە قول تىقىپ باقمىغان، قول تىقسىمۇ ئادەتتىكى تەرجىمە ماقالە تۈزىتىشكىمۇ شەرتى ئالدىراپ توشمايدىغانلار ئىشنىڭ بېشىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان. بۇنى ئاپتورنىڭ ئىككىنچى نەشر ھەققىدە بەرگەن ئوچۇقلىمىسىدىن كۆرۈۋالغىلى بولىدىغان بولۇپ، مەسىلەن، تەرجىمانىمىز ئەسەرنىڭ بىرىنچى نەشرىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرۈش خۇسۇسىدىكى بايانىدا قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشتە ئالدى بىلەن ئەبۇبەكرى قارىھاجىم ئىسىملىك شەخس بىلەن قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە باشلىغانلىقىنى، ئارىلىرىدا مۇزاكىرە قىلىپ تارتىشىپ قالغاندا ساۋاقدىشى دوكتور ئابدۇلئەزىز بىلەن مۇزاكىرە قىلغانلىقىنى، نەتىجىدە قايتا كۆزدىن كەچۈرۈشكە گويا بىر ئەدەم يېتىشمىگەندەك نەزىرىدىكى ئىستېداتلىق ئۆلىما دەۋالغان ئاتائۇللاھ خەلپەتھاجىم، ئەبۇ بەكرى قارىھاجىم، ئوبۇلقاسىم قارىھاجىم، مۇھەممەد ئىمىن قارىھاجىم، ئابدۇلقەييۇم داموللام ئاتلىق كىشىلەرنى تەكشۈرۈپ چىقىشقا ئورۇنلاشتۇرغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ[1]. يەنى، بۇ ئىشتا يىللاردىن ئىلمىي خىزمەتنى توختاتماي كېلىۋاتقان، سالاھىيەت ۋە لاياقەت بابىدا تەكشۈرۈشكە لاياقىتى چۈشىدىغان دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھقا ئوخشاش سېيمالار يوق. ئەكسىچە بىر پارچە سالام خەتنىمۇ جايلاپ يازالىشىدىن ئۈمىد كۈتۈلمەيدىغان بىر تالاي تىپلار تەكشۈرۈش ھەيئىتى قىلىپ ئۇيۇشتۇرۇلغان. ئوبۇلقاسىم ئەھمەدى، مۇھەممەد ئىمىن ئىسىملىك شەخسلەر ژۇرنالىستلىقى، ئازدۇر كۆپتۇر دىنىي ژۇرناللاردا يازمىسى ئېلان قىلىنغان، تۆۋەن سەۋىيەلىك كىتاب ئەسەرلەرگە قول تىققان، قەلەم ئىشى بىلەن ئالاقىسى بار دېگەندىمۇ سۆزلەۋاتقان نۇتۇقى، يازغان ئىنشالىرىدىن، چىقىرىۋاتقان ماقالە ۋە كىتابچىلىرىدىن قۇرئان تەتقىقاتىغا، قۇرئان كەرىم تەرجىمە تەتقىقاتىغا ئارىلاشتۇرۇشقا ئەرزىگۈدەك، مەخسۇس بېغىشلىمىسىنى ئېلىپ شاھادىتىنى ئىلمىي ساھەدە ئېتىبارغا ئالغۇدەك ئەھۋالدا ئەمەسلىكى بىر ئەمەلىيەت. شۇنداقلا مەزكۇر شەخسلەرنىڭ سۈنئىي باھالىرىنى مەخسۇس مېنىڭ ئەسىرىمنى مۇئەييەنلەشتۈردى، دەپ بازارغا سالغۇدەك ئەمەسلىكى ئۇلارنىڭ يېزىۋاتقان ۋە سۆزلەۋاتقان نەرسىلىرىنىڭ سەۋىيەسىدىن مەلۇملۇق. بولۇپمۇ، تەشكىللەنگەن گۇرۇپپىغا ئەبۇبەكرى قارىھاجىم ئاتلىق كىشىگە ئوخشاش نە ئىلمىنىڭ تايىنى يوق، نە سەۋىيە ساپاسىنىڭ تايىنى يوق، ۋەتەندىكى مەدرىسە ئوقۇش ۋە بىر قىسىم دەرسلىك ئۆگەتكەنلىك تارىخىدىن باشقا ئىلمىي ساھەدە ھېچبىر تۆھپىسى بولمىغان، چەتئەلدە شۇنچە يىل لاغايلاپ يۈرۈپمۇ ئەپلەپ بىرەر ئۇنىۋېرسىتېتنىمۇ پۈتكۈزمىگەن، نە بىرەر ئىلمىي خىزمىتىنىڭ، نە قەلەم قۇۋۋىتىنىڭ تايىنى يوق بىرىنى ئاتالمىش 21 يىل كۈچ سەرپ قىلغانلىق ئىددىئاسى قىلىنغان بىر ئىلمىي خىزمەتكە ئارىلاشتۇرۇش، ئەڭ كۆپ كۆرۈپ چىقىش ئىشىنى، يەنى قىلچە سەۋەنلىككە يول قويۇشقا بولمايدىغان نازۇك ۋە ئىنچىكە بىر خىزمەتنى تۇتقۇزۇش قارىغۇغا مىلتىقنى ئامانەت قىلىپ تۇتقۇزغاندىن باشقا ئىش ئەمەس. قارىغۇغا تۇتقۇزۇلغان مىلتىق يا زايە بولىدۇ، ياكى قانداق تاپشۇرغان بولسا شۇ پېتى ئىگىسىگە قايتىدۇ. قارىغۇنىڭ قولىدا ساق تۇردى دېگەندىمۇ، تاپشۇرۇلغان مىلتىق قانداق بولسا شۇ پېتى چىرىسا چىرىيدۇكى، يېڭىلانمايدۇ. دات باسسا باسىدۇكى، ئۇنىڭ قولىدا يېڭىلانمايدۇ. ئاددىيسى ئاسراش تۈسىدىكى چۇۋۇپ قايتا قۇراشتۇرۇلۇشلارمۇ قىلىنمايدۇ. قارىغۇ مىلتىقنى سىلاپ سىيپاپ ئۇنىڭ تۆمۈردىن ياسالغان مەھسۇلاتلىقىنى بىلەلىشى، ھەتتا قولىدىكىنىڭ قايسى تىپتىكى مىلتىق ئىكەنلىكى ھەققىدە يۈزەكى مەلۇماتىغا تايىنىپ بىلەلىشى مۇمكىن. لېكىن ئۇنىڭ مىلتىقنى چۇۋۇپ قۇراشتۇرالىشى، زاپچاسلىرىنىڭ چۈرۈك ياكى بېجىرىملىقىنى، كونا ياكى يېڭىلىقىنى، قايسى زاۋۇتقا تەۋە زاپچاس ئىشلىتىلگەن، ئۇزۇنغا پايلىشى قانچىلىك دېگەنلەرنى بىلەلىشى مۇمكىن ئەمەس. ئىشنى تاپشۇرۇشتا ئۇنىڭ مۇتەخەسسىسىنى تېپىپ تاپشۇرماسلىق قانچە ئەيىبلىك ۋە مەسئۇلىيەتسىزلىك بولسا، چامىسى يەتمەيدىغان، قولىدىن كەلمەيدىغان ئىشقا خېرىدارلىق قىلىشمۇ شۇنچە مەسئۇلىيەتسىزلىك، بەغەرەزلىكتۇر. يەنە كېلىپ شۇنچە ئېغىر مەسىلىلەر بار، ساھەنىڭ ئىلمىي تارازىسىغا سالسىلا دەسمىيسى غالتەككە چىقىپلا تۇرىدىغان بىر تەرجىمە ئەسەرنى قاراپ تۇرۇپ ئاسمان - پەلەك دەبدەبىلىك سۆزلەر بىلەن ئۇچۇرۇپ نالايىق سۈپەتلەر بىلەن باھا بېرىش ئىلىمگە قىلىنغان ئوپئوچۇق خىيانەت، ساختا شاھادەتتۇر. ئەلۋەتتە قۇرئان كەرىمنى قايتا تەرجىمە قىلىشتەك بۇنداق كاتتا ئىشتا كۈنىمىزدە مىسىر ۋە تۈركىيەدە تەپسىر ساھەلىرىدە ئالىي بىلىم تەھسىل قىلىۋاتقانلاردىن بىرەر سېيمانىڭ تىپىلمىغانلىقىمۇ بىر مەسىلە. يەنە كېلىپ دوكتور ئابدۇلئەزىزدەك كۈنىمىزدە ساھەنىڭ ئەڭ لاياقەتلىك دېيىشكە بولىدىغان كىشىلىرىنىڭ، يەنە كېلىپ مەزكۇر قۇرئان تەرجىمىسى خۇسۇسىدا لىللا سۆز قىلىشقا ئەڭ سالاھىيەتلىك كىشىلەرنىڭ ئۇشبۇ خىزمەتتە كۆرۈلمەسلىكى، ئەسەر ھەققىدە ھېلىغىچە ئاشكارا بىرەر پىكىر بەرمەي كېلىۋاتقانلىقىمۇ ئويلىنىشقا تېگىشلىك ھادىسە. چەتئەلدە شۇنچە كۆپ ئىلاھىيەتچى ۋە دىنىي ساھەنىڭ ئەھلىلىرى تۇرۇپ قۇرئان كەرىم تەرجىمىسىنى بۇ دەرىجىدە چاكىنا باھالارغا يۇغۇرۇپ تۇرۇپ تاۋار مالدەك تەشۋىق قىلىشلارغا سۈكۈت قىلىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ ئەسلىي سەۋەب - ھېكمىتىمۇ ھازىرچە بىزگە قاراڭغۇ. شۇنداقلا قۇرئان كەرىم تەتقىقاتىنىڭ بۇ قەدەر پايخان قىلىنىشىغا ئىسلامىي ئىلىملەر تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان بىر تەتقىقات ئورگىنىنىڭ، مۇھىمى مىللەتكە پىكىر ۋە پەتىۋاسى مەقبۇل كۆرۈلىۋاتقان بىر ئىلىم ئەھلىنىڭ سۈكۈتنى لازىم تۇتۇۋاتقانلىقىمۇ كىشىگە ھەر خىل سوئال ئىشارەتلىرىنى تاشلىماي تۇرالمايدۇ. لېكىن ئوتتۇرىدا مەلۇم بولغىنى ۋە كەسكىن پىكىر بىلدۈرۈش كېرەك بولۇۋاتقىنى قۇرئان تەرجىمىسىدەك ۋەزنى چوڭ بىر ئىشتا ساھەگە ھەقىقىي چىشى پاتىدىغانلارنىڭ ئارىلاشمىغانلىقى، ئارىلاشتۇرۇلغانلار تەرىپىدىن بېرىلگەن باھا ۋە گۇۋاھلىقلارنىڭ، يېزىلغان تەقرىزسىمان كۆپتۈرمىلەرنىڭ بولسا، لىللالىقتىن قىلچە نېسىۋە ئالمىغانلىقى، ساختا شاھادەتلەرنىڭ بازار تاپقۇزۇلغانلىقىدۇر.

---
ئىنكاس ۋە مۇنازىرىلەر

تامر زيزو: موشۇ يازمىدا كەتكۈزۈپ قويغان يېرىڭىز نېمە دېگەندە ، باشقىلارنى تەنقىدلەپ ئىسىملىرى بىلەن ئاتاپ كەينىدىن دوكتۇرنىڭ ئىسمىنى ماختاپ تىلغا ئالغانلىقىڭىز ، بۇنداق قىلىش بىلەن دوكتۇرنى تولىمۇ ئوڭايسىز ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويغانلىقىڭىزنى ھېس قىلدىڭىزمۇ ، نۇرغۇنلىغان كىشىلەردە ئاپتور دوكتۇرنىڭ يېقىن ئادىمى ئىكەن دەيدىغان پەرەزلەر تەبئىي شەكىللىنىپ قالىدۇ ، ۋە ھەتتا بەزىلەر دوكتۇر ئۆزىنىڭ ئىناۋىتىنى ۋە ئابرويىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن يازدۇرۇپتۇ دەيدىغان خاتا گۇمانلار شەكىللىنىدۇ ، ھالبۇكى دوكتۇر سىزنىڭ كىملىكىڭىزنى بىلمەيدىكەن ، مەندە ئىلگىركى يازمىڭىللىرىڭىزدىن پەيدا بولغان پەرەز شۇكى « مۇئەللىپنىڭ كىم ئىكەنلىكىگە نۇرغۇنلىغان كىشىلەر قىزىقىۋاتىدۇ ، بەلكىم دوكتۇر بىلىشى مۇمكىن » دېگەندىن ئىبارەت ئىدى ، ھالبۇكى دوكتۇرمۇ سىزنىڭ كىم ئىكەنلىكىڭىزنى بىلمەيدىكەن ، ھەممە ئادەم مەندەك ياخشى گۇمان قىلمايدۇ دە ، ھازىر دوكتۇر قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈپ قالدى ، بۇ ئىشلار دوكتۇر بىلەن باشقا ئەھلى ئىلىملەرنىڭ ئارىسىغا سوغوقچىلىق سەپ قويمىسا بولاتتىغۇ ئىشقىلىپ ....

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: تامر زيزو غا: قارىغاندا مۇھەممەد يۈسۈپ بىلەن دوكتور ئابدۇلئەزىز ئارىسىدا كىمگە ياخشىچاق كۆرۈنۈشنى دەڭسەپ بولالماي تەمتىرەۋاتقانلار ئاز ئەمەستەك. ئەپسۇس، ئۇنداقلارغا بۇ تېمىدا تەگكۈدەك نان چىقمايدۇ. سىز ئۆزىڭىز دەۋاتقان خاتا گۇمانلار ئۆزىڭىز سۈپەتلەۋاتقاندەك خاتا گۇمان. ئۇنى راستتەك ئويلاپ ئالدىن خۇدۈكسېرەش ھاجەتسىز. يازمىنى ھەركىم ئۆزىنىڭ سىغىمى ۋە ساپاسىغا بېقىپ چۈشىنىۋالدىغان ئىش ئادەملەر دۇنياسىدا ساقلانغىلى بولمايدىغان ھادىسە. ماختاش بىلەن مۇئەييەنلەشتۈرۈش ئارىسىدىكى پەرقنى بىلەلمىگۈچىنىڭ بۇ يازمىنى ئوقۇپ چۈشىنەلىشىدىن ئۈمىد يوق. ھەم بۇنچىلىك پەرقنى بىلەلمىگۈچىنىڭ توغرا گۇمانى بىلەن خاتا گۇمانى ئارىسىدىمۇ پەرق يوق. بۇنداقلارنىڭ ھالىغا قاراپ سول تەرەپكە ئۈچنى تۈكۈرۈۋېتىشتىن باشقىسى ئەرزىمەيدۇ. يازمىنى ئ‍وڭ تۇتۇپ ئوقۇسىڭىز دوكتور مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن، مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەندىمۇ ئاقىلغا ئىشارەت نادانغا جۇۋالدۇرۇز تەرىقىسىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئاتالمىش تەرجىمىسىنى نەشرگە چىقىرىشتا قىلغانلىرى ئوتتۇرىدا تۇرۇپتۇ. دوكتورنىڭ ئىسمىنى قۇرئان تەرجىمىسى ئىشىدا تىلغا ئالغىنى مەن ئەمەس، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئۆزى. بۇنداق ئەھۋالدا ئوبزور قىلغان ئىكەنمەن ئۇيغۇرچە دىنىي ئەسەرلەردە نام - نىشانى يوق، ئۈستىلىك قىلغان ئىشىنىڭ بەرباتلىقى كۆز ئالدىمىزدا پاكىت بولۇپ تۇرغان لاياقەتسىز تىپلارنى ئىشنىڭ بېشىغا قويۇپ، دوكتورنىڭ ئىسمىنى ياردەمچى رول ئالغۇزغاندەك تىلغا ئېلىپ ئۆتۈپ كەتسە، ئېغىر مەسىلە بار بىر تەرجىمە ھەققىدە نە تەقرىزدە، نە ئەسەر ھەققىدە دوكتوردىن بىرەر ئېغىز گەپ چىقمىغان بولسا، بۇنى ئوبزوردا سوراقلاش ئەقەللىي ئىش بولىدۇ. دوكتور ئۈچۈن ئوبزوردا دېيىلگەن گەپ ئۇنىڭ بۇ تەرجىمىنى تەكشۈرۈش ۋە باھا بېرىشكە لاياقىتى ئەڭ توشىدىغان ئىلىم ئەھلى ئىكەنلىكى بولدى. بۇنىڭ نەرى ماختاش. ئەگەر سىز دوكتورنى لاياقىتى يوق دەپ قارىسىڭىز ۋە مېنىڭ بۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈشۈمنى ماختاش دەپ ئويلىسىڭىز ئۇ باشقا گەپ. دوكتورنى ماختاپتۇ دېيىش ئۈچۈن مۇنداق ئىككى نۇقتىدىن ئېتىراز قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. بىرىنچىسى دوكتورنىڭ بۇ ئىشقا لاياقىتى يوقلۇقىنى دەلىللەش كېرەك. ئەمما بۇ تەرجىمىدە دوكتورنىڭ تەكشۈرۈشكە قاتناشمىغانلىقىنى بىلدۇق. ئاۋۇ ئىسمى تىلغا ئېلىنغانلارنىڭ لاياقىتى يوقلۇقىغا مۇشۇ ئوبزوردا كەلتۈرۈلگەن دەلىللىك بارلىق تەنقدلەر پاكىتتۇر. چۈنكى، ئەسەرنىڭ مانا مۇشۇنداق تەنقىدكە تېگىشلىك بولۇشىدا ئاشۇ لاياقەتسىز باھاچىلارنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتى بار. شۇڭا ئۇلار لاياقەتسىز دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن ۋە دەلىللەرگە بىنائەن تەنقىدلەنگەن. ئىككىنچىدىن، دوكتورنى ماختىدى دېيىش ئۈچۈن دوكتور ئ‍ەگەر ئاشۇلار بىلەن بىر سەپتە بولۇپ، ئۇلار بىلەن ئوخشاش تەقرىز يازغان يېرى بولسا، مەزكۇر ئوبزوردا دوكتورنى قايرىپ قويۇپ ئاۋۇلارنى تەنقىدلەپ، دوكتورغا ئىجابىي باھالار بېرىلگەن بولسا ئىدى، ئۇ چاغدا ئاۋۇلارنى تەنقىدلەپ دوكتورنى ماختىدى دېيىلسە ئۇ چاغدا ئېتىراز تۇتارلىق ھېسابلىناتتى. ئەمما ھەر ئىككى نۇقتا ئوبزوردا مەۋجۇت ئەمەس. ئەگەر ئېتىرازچى دوكتورنى لاياقەتسىز دەپ قارىسا، مېنىڭ لاياقەتلىك دېگەن مۇئەييەنلەشتۈرۈشۈمگە قايىل بولمىسا، ئۇنىڭ نەزىرىدە مېنىڭ دوكتورنى ماختىغان بولۇشۇم توغرا ئىددىئا بولىدۇ ۋە مەن بۇ نۇقتىدا ئۇنىڭ بىلەن مۇنازىرلىشىشكە تەييار. ئۇنداق دەپ قارىمىسا، يازمىدا دوكتورنى لاياقەتلىك دېيىلگەنلىكىنى ماختىدى، دەۋالغان بولسا، بۇ ئوپئوچۇق تۆھمەتتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئەگەر بۇ ئېتىرازچى كاللىسىنىڭ ۋېنتىسى كېسىپ ئۇلانغانلار تائىپىسىدىن بولمىسىلا ئوبزوردا يەنە دوكتور ئابدۇلئەزىز ۋە ئۇنىڭ تەتقىقات ئورگىنىغا قارىتا ئىمالىق تەنقىد بېرىلگەنلىكىنى كۆرۈپ ئالالايدۇ. ئابدۇلئەزىزغىلا ئەمەس، سىز قاتارلىق دىنىي ساھەنىڭ نېنىنى يەۋاتقان تالىپلارغىمۇ ئورتاق ئىمالىق تەنقىد مەۋجۇت. ئىمالىق تەنقىدتە ئابدۇلئەزىز ۋە ئورگىنىنىڭ سۈكۈتى سوراقلانغان، ئۇنىڭ دىنىي ساھەنىڭ مەقبۇل ۋە ئېتىبارلىق شەخس بولۇش سۈپىتى بىلەن نېمىشقا بۈگۈنگە قەدەر ئەسەرگە قارىتا پىكىر بەرمىگەنلىكىنىڭ ئىجابى ۋە سەلىبي چۈشىنىشكە بولىدىغان سوئال ئىشارىتى تۇغدۇرىدىغانلىقى ئەسكەرتىلگەن. ئەمەلىيەتتىمۇ، دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ شۇنچە ۋاقىت بۇ ھەقتە پىكىر بەرمەسلىكى ئىلىم ساھەسىدە سوراقلىنىشقا تېگىشلىك مەسىلە. نېمىشقا ھېلىغىچە سۈكۈتتە تۇرىدۇ. قۇرئان تەتقىقاتى بۇ قەدەر پايخان بولۇۋاتسا بۇ ھەقتە ئۇ ۋە تەتقىقات ئورگىنى نېمە ئۈچۈن سۈكۈتتە؟ ئەلۋەتتە بۇنىڭمۇ ئىجابىي ۋە سەلبىي ئىككى تەرەپتىن چۈشىنىشكە بولىدىغان تەرىپى بار.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: تامر زيزو غا: داۋامى (1) بىرىنچى ئېھتىماللىق، دوكتور ئابدۇلئەزىزگە ئىلىم ۋە ئىلىم ساھەسىدىكى بۇ خىل بۇلغىنىشقا قارىتا سۆزلەشنىڭ ۋەزنىدىن مۇھەممەد يۈسۈپ بىلەن بولغان ئۇزۇن يىللىق ساۋاقداشلىق مۇناسىۋەتنىڭ ۋەزنى ئېغىر كېلىپ قالغان. شۇڭا كۆڭۈل ئاغرىقى ياكى ئۆزى بىلىدىغان سەۋەبلەر تۈپەيلى بۈگۈنگىچە سۈكۈتتە. بۇ ئىشنىڭ سەلبىي تەرىپى. ئىككىنچى ئىھتىماللىق، ئابدۇلئەزىز گەرچە ئىسمى كىتابنىڭ بىر بۇرجىكىدە تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ئەسەرگە قارىتا كەمىنىدەك ئەستايىدىل قاراپ چىقىپ بولالمىغان، ئەسەرگە ئەستايىدىل قاراپ بولالمىغان ئەھۋالدا ئەتراپلىق بىرەر پىكىرگە كەلمەي تۇرۇپ سۆزلەش ئىلىم ئەھلىگە مۇناسىپ ئىش ئەمەس. ياكى مەزكۇر دوكتور نۆۋەتتىكى ئوبزورنى كۆزىتىپ تەكرار بىر نەرسە دېيىلمىسمۇ بولغۇدەك دېگەن ئويدا. بۇ ئىشنىڭ ئىجابىي ۋە ئەيىبلەشتە سوغۇققان بولۇشقا سەۋەب بولىدىغان تەرىپى. مانا مۇشۇنداق سەلبىي مەنىمۇ، ئىجابىي مەنىمۇ چىقارغىلى بولىدىغان ئىشقا نېمە ئۈچۈنلۈكنى سوراقلايدىغان سوئال تاشلاندى، سۈكۈت قىلغانلىقى ئەيىپلەندى. ئەجەبا بۇمۇ ماختاشمۇ، ئەلئىنساپ!!! ئوبزوردىن تومتۇۋاقلارچە يەكۈن چىقارغاندىن سىرت، قايسى تەرەپكە تەنقىد ئۇچى تەگسە ئۆزىنىڭ كۆڭلىدىكى كۈشەندىسىنى نىشان كۆرسىتىپ دەرھال يانپاشقا ئۇرۇپلا ئەسلىي بۇ يازار شۇنىڭ ئادىمى، شۇ يازدۇردى، دېگەنلەر بۇ سەھىپىدە ئاز كۆرۈلمىدى. پىكىرگە، ئىلىمگە بەس كېلەلمىگەندە تۆھمەت ۋە ئىغىۋا بىلەن دىققەت بۇراشمۇ تولا تەكرارلىنىپ مودىدىن قالايمۇ دەپ قالدى. نېمە مودىدىن قالسا شۇنى بازارغا ئېلىپ چىقىش كۈلتۈرلىشىپ قالغان بۈگۈنكى دىنىي ساھەنىڭ ئەبجەق موللىلىرىنىڭ، ئەبگا تالىپلىرىنىڭ بۇنچىلىك تېتىقسىز ئىددىئالىرىغا پەرۋا قىلىپ ئولتۇرۇشمۇ ۋاقىت ئىسراپچىلىقىدىن باشقا ئىش ئەمەس. بۇنداق چاكىنا تەھلىللەر چىقسا چىقسا دوقمۇشتا ئولتۇرۇشۇۋېلىپ 18 مىڭ ئالەمنىڭ غەيۋىتىنى ئىككى خالتا گازىر، بىر بوتۇلكا كولا تۈگىگىچە بولىشىغا قىلىپ خۇماردىن چىقىۋېتىپ قوپۇپ كېتىدىغان بىكار تەلەپ تالىپلاردىن، نە دىنىغا، نە دۇنيالىقىغا دائىر ئالغان قەدىمىنىڭ تايىنى يوق ھەممىنى تىمسىقلاپ قۇلاق خەۋەرلىرىنى بىر - بىرىگە يەتكۈزۈشنى ۋە شۇنىڭدىن كۆڭۈل خوشى ئېلىشنى كۈندىلىك ياشاش يولى قىلىۋالغان تۇتامى يوق تالىپچاقلاردىن چىقىدۇ. يەنە بىر ئەسكەرتىدىغان مەسىلە، مېنى بىرىنىڭ تونۇشى ياكى تونۇماسلىق مەسىلىسىنى ئوبزورغا چېتىشتۇرۇشىڭىزنىڭ زۆرۈرىيىتى نېمە؟ دوكتور مېنى تونۇسا نېمە بولماقچى، تونىمىسا نېمە بولماقچى؟ مەن دوكتورنى ئىجابىي باھالىسام نېمە بولماقچى، ئەيىبلىسەم نېمە بولماقچى؟ بۇ قانداق مەسىلە كۆزىتىش؟ ئەجەبا، دوكتور مېنى تونۇسا ماڭا يازدۇرغان، مۇھەممەد يۈسۈپ تونۇسا مۇھەممەد يۈسۈپ يازدۇرغان بولامدۇ؟ تونۇش بولۇش يازدۇرغانلىقنى دەلىللەمدۇ؟ مېنىڭ بىرى بىلەن تونۇش بولۇشۇم يازغانلىرىم ئۇنىڭ بۇيرۇتمىسى بولۇشتىن دېرەك بېرەمدۇ؟ گەرچە سىز بۇنداق ئويلىمايدىغانلىقىڭىزنى ئىپادىلىگەن بولسىڭىزمۇ، ئىلمىي ساھەدە بىرىنىڭ مۇستەقىل تەنقىدىي باھا ياكى ئىلمىي بىر نەرسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىغا چىدالماسلىقنىڭ بۇ دەرىجىدە بىمەنە ھالغا چۈشۈپ قېلىشى، تەنقىدكە ئىلمىي مۇئامىلە قىلماستىن نەپرىتىنى تۆۋەن سەۋىيەدە ئىپادىلەش قىزغىنلىقىنىڭ ئېغىرلىقى ھەقىقەتەن ئىچىنسا ئازلىق قىلغۇدەك بىر ۋەزىيەت.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: تامر زيزو غا: داۋامى (2) ئارىغا سوغۇق چۈشۈپ قىلىش گېپىمۇ بەكلا بىمەنە. گەپلەرنىڭ ئورانىدىن ئۆزىڭىز دۇچ كەلگەن ۋەزىيەتكە بېقىپ سۆزلەۋاتقاندەك تۇرىسىز. ئەگەر شۇنداق بولۇپ قالسا، دەيدىغىنىم شۇكى، ئۇ ئىككى ئەھلى ئىلىم كۆڭلىدىكىنى دېيەلمەي سىزنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ يۈرمىسۇن. گېپى بولسا ئۆزى كېلىپ قىلسۇن! ئوتتۇرىدا قۇرئان كەرىمدەك ئۇلۇغ ئەسەرنىڭ تەرجىمىسىنىڭ ئىلمىي خاتالىقى ۋە ئىلمىي ساھەنىڭ پايخان قىلىنىشى مەسىلىسى ئارىدىكى ساۋاقداشلىق، يەنە بىرنېمەداشلىق مۇناسىۋەتتىن ئۈستۈن بولىدىغان بولسا، شۇنچە يىل دىن ئوقۇپ «ماڭا خاتالىرىمنى كۆرسىتىپ بەرگۈچىگە ئاللاھ رەھمەت قىلسۇن» دېگەن ئالىم - ئۆلىما ساھابىلەرنىڭ ئەخلاقىدىن گىرام يۇقتۇرمىغان بولسا، بۇ ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ شورى. كىم ئارىنى سوغۇق قىلغان، كىم ئارىغا سوغۇقچىلىق يەمنى تاشلاپ بازار قىزىتماقچى بولسا مەسئۇلىيەت ئۇنىڭ. ئەمما ئىلىمگە ۋە ئىلمىي تەنقىدكە شەخسىي مۇناسىۋەت ۋە داستىخاندارچىلىقتىن ھالقىپ تۇرۇپ مۇئامىلە قىلالماسلىقتەك بۇ قىلمىش كىمدىن سادىر بولسا بۇ نومۇس ئۇنىڭ ئۈچۈن بىر ئۆمۈر يېتىپ ئاشىدۇ. ئەگەر سىز ئۇ ئىككىسى ئارىسىدا قىسىنچىلىقتا قالغان تالىپلاردىن بولمىسىڭىز، ئاساسسىز خاتا گۇمانلارنى، نە دوكتور، نە مۇھەممەد يۈسۈپ، نە باشقا بىرسىغا ئالاقىدار قۇرۇق گەپلەرنى سەھىپىگە توشۇپ ئارىدا ئاساسسىز پەرەزلەرنى ئۆزئارا يەتكۈزۈپ يۈرمىگەيسىز. سەھىپىگە ھەر قۇرۇق گەپنى ئاڭلىغانچە كۆتۈرۈپ كىرىپ ئادەم ئاۋارە قىلىشتەك سېپى ئۆزىدىن دىجىتال توشۇغۇچىلىق، گەپ يۆتكەپ ماجرا ئۇلغايتىش قىزغىنلىقى دىنىي ساھەدە بولسىمۇ راۋاج تاپمىغىنى تۈزۈك. سىز ئوقۇغان دىننىڭ تەلىمى بويىچىمۇ ئاڭلىغانلىكى نەرسىنى توشۇپ دەپ يۈرۈش ئەڭ چوڭ يالغانچىلىق ھېسابلىنىدىغانلىقى سەمىڭىزدە بولغاي! ئاخىردا بۇندىن كېيىن يەنە بۇرۇنقىغا ئوخشاش مەن تەكىتلىگەن خۇسۇسلارغا دىققەت قىلىشىڭىزنى، سەھىپىنىڭ ئىلمىي ھاۋاسىغا تۇشلۇق، قۇرۇق گەپ، قۇرۇق تۆھمەتتىن خالىي، ۋەسۋەسىدىن يىراق پىكىرلەرنى قىلىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمەن.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: حسن محمود قا: قارىسام مەھەللەۋى قورساق كۆپۈكلىرىڭىز يىغىلىپ قالغان بالىدەك تۇرىسىز. تېمىغا ئالاقىسىز بىرھازا دەرد - شىكايىتىڭىزنى دەۋېلىپ دەۋېلىپ ئاخىرىدا تۇتامى يوق ئىددىئا بىلەن يوق يەردىن ئەيىب ئۇيدۇرۇپ ماڭا دۆڭگەپ قاخشاپ چۈشكىنىڭىز قىزىقكەن. مەن ئۈستىدىكى ئىنكاسىمدا نېمىشقا دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ ئوبزوردا تىلغا ئېلىنىشىنىڭ سەۋەبىنى ئىلمىي زاكونى بىلەن يورۇتۇپ بەردىم. تىلغا ئېلىنىشنىڭ يالغۇز ئابدۇلئەزىز بىلەن چەكلەنمىگەنلىكىنىمۇ ئەسكەرتتىم. ئۆزىڭىز ئوبزورنى جايلاپ ئوقىيالمىغان بولسىڭىز، مۇئەييەنلەشتۈرۈشنى ماختاش دەپ قارىۋالسىڭىز مەن قانداق قىلىپ بېرەي. ئاساسسىز يەكۈننى ئۆزىڭىز چىقىرىپ قۇيۇپ ئۈسكىلى يەر چىقمىغاندەك ماڭا دۆڭگىسىڭىز قاملاشمايدۇ. توپتا نېمە ئىش بولغان، نېمىلەر دېيىلگەن ۋە قانداق نەتىجىلەنگەن بۇ ئىشلارنىڭ تەپسىلاتى ماڭا قاراڭغۇ. گېپىڭىزنىڭ ئورانىدىن قارالسا، توپتا ئۆزۈڭلار دېيشىپ، ئۆزئارا كېلىشەلمەي، ئۆزۈڭلار چىقارغان مەسىلىدىن ئۆزئارا چۈشىنىشەلمەي بىر - بىرىڭلاردىن ماي تارتىشىپ قالساڭلار، ئاخىرىدا بىر - بىرىڭلارغا توغرا مۇئامىلە قىلالماي چوپچوڭ تۇرۇپ كىچىك بالىدەك تەگىشىپ ئولتۇرۇشقان بولساڭلار، بۇنىڭ سەۋەبچىسى يەنە مەن بولۇپ قالسام بۇ بىر ئۇچىغا چىققان يولسىزلىق بولۇپ قالىدۇ. يۇقىرىدا تامر زيزو غا يازغان ئىنكاسلىرىم سىزگىمۇ تېگىشلىككەن. ئۆزىڭىزنى بېسىۋېلىپ ئالدىرماي ئوقۇپ ھەزىم قىلىۋالغايسىز.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان: تۆۋەندىكى ئىنكاسنى يازغان حسن محمود قا: قۇسۇدىغاننى قۇسۇۋېلىپ كەينىدىن قۇسۇقىنى ئىچىۋېلىپ ئاغزىنى ئېيتىۋېلىپ يۈرىدىغان نامەرد، نائەھلىلەرنىڭ چىقىشى بۇ سەھىپىدە تۇنجى قېتىملىقىمۇ ئەمەس. ئىنكاسىڭىزنى يۇيۇۋېلىپ تىللاپ قاچارلىق قىلسىڭىزمۇ نېسىۋېڭىىزنى ئىتقا سۆڭەك ئېتىپ بەرگەندەك ئېتىپ بېرىش قولىمىزدىن كېلىدۇ. قۇلىقىڭىزنى دىڭ تۇتۇپ ئاڭلاڭ ئەقلى چوڭ بولمىغان شاكىچىك! ئۇيغۇرچىدا بالىدەك گەپ قىلىش مېتافورى فىزىيولوگىيەلىك كىچىك بالا كۆرگەنلىكنى كۆرسەتمەيدۇ. ئەقىل ياشتا ئەمەس، باشتا، دېگەن سۆز تاماق يەيدىغان جاينىڭ ئۈستىنى تاشلاپ، يېگەن تاماقنى چىقىرىدىغان يېرىدىن ئويلايدىغانلارنى بالا چېغىدىن باشلاپ ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن دېيىلگەن ئىكەن. ئاۋۇ ئىككى ئىلىم ئەھلىدىن سادا چىقمىسا، سىزنىڭ يىرتىق ئىشتاندىن چىققاندەك پەيدا بولۇپ «ئارىسىغا سوغۇقلۇق چۈشتى» دېگىنىڭىز تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش، دەللاللىق قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ توپتا قىلىشقان پاراڭلىرىنى ئۇلارنىڭ پىكىرىنى ئالماي تۇرۇپ جاراستاندا سۆرەپ يۈرۈش نەچچە بالىنىڭ دادىسى بولۇپ كەتكەن تەقدىردىمۇ بالىلارچە ئىش قىلغانلىق بولىدۇ. «بالىدەك» دەپ بولغۇچە بالا ئەمەسلىكىمنى تامبال ئىچىدىن ئىسپاتلايمەن، دەپ چۈشۈش بالاغىتى تىزىنىڭ ئۈستىدىن كىندىكىگىچە كېلىپ توختاپ قالغانلارنىڭ، يەلكىسىنىڭ ئۈستۈن قىسمىنى يەل چىقىرىدىغان يېرى باشقۇرىدىغان ئەخلاقى پەسلەرنىڭ قىلىدىغان ئۇششۇقلۇق ئادىتى ھېسابلىنىدۇ. جىھاد ھەدىسلىرىنى تەپتارتماي ھايۋانىي خۇلقىنى دەلىللەشكە ئىشلىتىپ سۇيىئىستېمال قىلىش سىزدەك زىدىپەس تىپلارنىڭ، نەچچە يىل ئوقۇغان دىننى بىلىمىنى فەرج بىلەن شەرجدىن مىسال ياساپ ئىشلىتىشتىن باشقىغا تەتبىقلاشنى بىلمەيدىغان تەربىيەسى چالا تومپاينىڭ ئىشى. تالىپ باللاردا زوڭ ئولتۇرۇپ تەرەتنى ئۇزۇن قىلغانلارغا شەيتان ئاستىدىن ئېكىس بەلگىسى بىلەن ئەن سەپ قويىدۇ دەيدىغان گەپلەر بولىدىغان. ئەقلىڭىز تېخىچە نەزىرىيە، لوگىكادىن نېسىۋە ئالالماي، تۈگەل بەل ئاستى ئارقىلىق بالا ئەمەسلىكنى ئىسپاتلاشقا چۈشكىنىڭىزدىن قارىغاندا مەدرىستىكى چېغىڭىزدا بەك ئۇزۇن زوڭزىيىپ ئولتۇرۇۋەتكەن لاكات تالىپتەك تۇرىسىز. سىز سەل غەرەز ئۇقسىڭىز بولمىغۇر ۋەسۋەسە، پەرەزلەر بىلەن بىراۋغا ئەيىب قويۇشتىن بۇرۇن ئاۋۋال ئۆزىڭىز قارشى تەرەپنىڭ پىكرىنى لايىقىدا چۈشىنىشنى بىلىڭ، ئۇنىمۇ قىلالمىسىڭىز سەھىپىنى سېسىتماي چىقىپ ئىككى سائەت زوڭزىيىپ ئولتۇرۇۋەتسىڭىز خۇمارىڭىز بېسىققۇسى.

مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى
tags: 2023-06-23
بۇرھان مۇھەممەد
ساختا باھا
ئىلىمگە خىيانەت
ئىلمىي تەنقىد
قۇرئان تەرجىمىسى
ئىنكاسلارغا جاۋاب
title: قۇرئان كەرىمنىڭ «يېڭى» تەرجىمىسىگە ئوبزور (16)