Uyghur-Corpus/Uyghur-Corpus huggingface dataset:
بەزلەش ۋە بەزلىنىش ئارىسىدا ئۆزىنى ئالداش
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2021-03-19
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

باشقىلار تىكلەپ بەرگەن بۇتلارنى چېقىش ئۈچۈن ۋاقتى كەلسە بىر ئىنقىلاب يېتەرلىك. ئەمما ئۆز قولىمىز بىلەن قاتۇرۇپ تىكلىگەن بۇتلىرىمىزنى زېھنىيىتىمىزدىن سۆكۈپ چىقىرش ئۈچۈن ئەسىر بويى ئاقارتىش ئېلىپ بېرىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. باشقىلارنىڭ تىكلەپ بەرگەن بۇتلىرى دەۋر ئۆتۈشى بىلەن ئەسلىي قىياپىتى پاش بولىدۇ. مىللەت قەلبىدىن سۇسلاپ ئۆچىدۇ. ئەمما ئۆز قولىمىزدا تىكلەنگەن بۇتلار ھۈجەيرىلىرىمىزگە ئارىلىشىپ كېتىدىغان بولغاچ نەچچە ئەۋلاد يۇقۇندىلىرى بىلەن كۈرەش قىلىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. ئەقىل تۇرۇپ گالۋاڭلىشىش، كۆز تۇرۇپ پاراسەتسىزلىشىش، شەكىلگە ئالدىنىش، ماھىيەتتىن قېچىش ۋە پاش قىلىنىشىدىن ئەندىكىش، ھېسسىيلىققا پۈركىنىپ ئۈزۈل - كېسىل بۇرۇلۇش ھاسىل قىلىشتىن ھىدىيقاش قاتارلىق پىسىخىكىلىق ئامىللار گويا جىسمانىي كېسەللىك ۋە ياللۇغلىنىشنىڭ ئالامەتلىرى بەدەندە قىزىش، تىتىرەش، ماغدۇرسىزلىق قاتارلىقلار  بىلەن ئىپادىلىنىپ تۇرغاندەك كىشىنىڭ تۇتۇم ۋە پوزىتسىيەلىرىدە، ئىش - ھەرىكەت ۋە مۇئامىلىلىرىدە ئەكس ئېتىپ تۇرىدىغان روھىي بىتابلىقلارنىڭ سەمەرىلىرىدۇر. روھىي بىتابلىقنى تۈگەتمەي تۇرۇپ جىسمانىي كۈچ - قۇۋۋەتتىن سۆز ئېچىش، مەنىۋىيات سەددىلىرى بىنا بولماي تۇرۇپ ماددىيات سېپىل قورغانلىرىنى قۇرۇپ چىقىش بىر تۈرلۈك خىيالىي دۇنيانىڭ شېرىن فانتازىيەلىرىدۇر. فانتازىيە ئىچىدە ياشاشنى تاللاپ تۇرۇپ رېئال دۇنيادا مۇستەقىل پۇت تىرەپ تۇرۇشنىڭ خىيالىنى سۈرۈشتىنمۇ ئارتۇق خىيالپەرەسلىك بولمىسا كېرەك. بىلىش كېرەككى، چۈش ھامان چۈشتۇر. چۈش بىلەن رېئاللىقنىڭ پەرقىنى ئاڭقىرىپ يېتىشنىڭ يېگانە يولى ئالدى بىلەن ئويغىنىشتۇر. خۇددى شۇنىڭدەك بۈگۈنكى رېئاللىققا رېئال بولۇشنىڭمۇ يېگانە يولى بار. ئۇ بولسىمۇ ئالدى بىلەن مەنلىك تۇيغۇمىز تەرىپىدىن توختىماي قۇلىقىمىزغا پىچىرلىنىۋاتقان «مەن ئويغاندىم» ناملىق ئۆز - ئۆزىنى بەزلەش تىپىدىكى بىخۇدلۇق چۈشىدىن ئەڭ تېز سۈرئەتتە ئويغىنىپ كېتىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتۇر.
تاش دەۋرى زېھنىيىتى تىرىلىۋاتامدۇ؟
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2021-11-18
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

ئەسرى سائادەتتە خالايىقلار ئارىسىدا «ئۆمەرنىڭ ئېشىكى مۇسۇلمان بولسا بولىدۇ، لېكىن ئۆمەرنىڭ مۇسۇلمان بولۇشى ناتايىن» دېگەن سۆز - چۆچەك تارقالغانىدى. ئەمما بۇنى دېگەنلەر ئۇزاققا بارماي ئىددىئاسىنىڭ خاتا بولغانلىقىنى كۆرۈپ يېتىشتى. چۈنكى ئۆمەر ئويلىنىش ۋە ئىزدىنىش ئىچىدە ھەقىقەتنى ئەقىل ۋە قەلبىنىڭ سۈزگۈچىدىن ئۆتكۈزگەن ھالدا تاپتى، مۇسۇلمان بولدى. ئەمما، ئېشەك ئېشەك پېتى قېلىۋەردى. بىز گېلىنى قىرىپ تۇرۇپ ئۇيغۇرچىسىنىمۇ تەجۋىد بىلەن "«عمر» رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ مۇنداق دەيدۇ" دەپ ۋەز ئوقۇپ كېلىۋاتقان «ئۆلىما» توپىنى ۋە ئۇنىڭ كۇكۇلىسىنى چاڭگىلىدا تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان بىر تۈركۈم تىجمەل تىپلارنى دىن ۋە ئىمانغا ياتلاشقان توپلارغا قارىغاندا ئىسلاھ بولۇشى تېز بولىدۇ، دىن ئوقۇمىغانلار ھەقنى كۆرۈپ تۇرۇپ ھەقكە قايتمىسىمۇ بىر گەپ، لېكىن دىن ئوقۇغان توپ چوقۇم پەرقىنى نامايان قىلىپ ھەقنى كۆرۈپ يېتىدۇ، بىلمىگىنىنى ئىزدىنىپ بولسىمۇ بىلىشكە رىغبەتلىنىدۇ، بىلگەنلىرىنى ئورتاقلىشىدۇ ۋە بىلگىنىگە ئەمەل قىلىش مەجبۇرىيىتىنى چوقۇم ئورۇنداشقا بەل باغلايدۇ دەپ ياخشى ئويلىدۇق. لېكىن كۆردۇقكى، ئۆمەر ئۆمەرلىكىنى، ئېشەك ئېشەكلىكىنى داۋام قىلىۋىرىدىغانلىقىدەك ھەقىقەت كۈنسېرى نامايان بولۇۋاتىدۇ. ئىندىجىنىس مەسىلىسى شۇ قەدەر ئېنىق ۋە ئېنىقلىقى يوچۇنسىزلاشقان بولۇشىغا قارىماي مەزكۇر تىپلارنىڭ ئىندىجىنىس تېمىسىغا كۆز يۇمۇۋېلىشىغا، مەسىلىنىڭ ھېچبىر مىللىي ۋە سىياسىي خەتىرى يوقتەك، گويا بۇ ھېچقانداق مەسىلە ئەمەستەك، مەسىلە قىلىپ ئولتۇرغىدەك تېمىمۇ ئەمەستەك مۇئامىلە قىلىشلىرىغا، ئەكسىچە قارشىسىدىكىلەرگە يۈكلىنىپ دۈشمەن دېپىغا ئۇسۇل ئويناش بىلەن ئەيىبلەشلىرىگە شاھىت بولۇپ تۇرماقتىمىز. شاھىت بولۇۋاتقانلىرىمىز مەزكۇر توپ ۋە ئۇنى ئىدارە قىلىۋاتقان زېھنىيەتنىڭ IQ دەرىجىسىنىڭ ئىندىجىنىس كاتېگورىيەسى ئۇياقتا تۇرسۇن، تاش دەۋرى زېھنىيىتىدىنمۇ ئاددىي، ئەسكى كۆتەكتىن قاتتىق، بەلكى قۇرئاندىكى ھەقنى كۆرۈپ تۇرۇپ كۆزىنى ئېتىۋالىدىغان، ھەقنى ئاڭلاپ تۇرۇپ قۇلاق يوپۇرۇۋېلىشقا ياتقىن، ھەقنى بىلىپ تۇرۇپ خۇپسەنلىكنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئارتىسلىق قىلىشتىن يانمايدىغان دەرىجىدە چاھارپايلاشقان مەجرۇھ زېھنىيەت ئىكەنلىكىنى مەلۇم قىلىپ تۇرۇپتۇ. زېھنىيىتى تاش دەۋرىنىڭ ئادەملىرى سەۋىيەسىگە چۈشۈپ قالغان بۇنداق بېقىندى توپ ئۈچۈن ئىندىجىنىسلىق ئەلۋەتتە مەسىلە ئەمەس. چۈنكى بۇنى مەسىلە ھېسابلاش ئۇلارنىڭ «دەۋرى»نىڭ روھىغا خىلاپ كېلىدۇ. بۇنداق بىر زېھنىيەت ئۈچۈن ئىندىجىنىسلىقنى رەت قىلىش ۋە ئىندىجىنىسلىقلار كاتېگورىيەسىگە تىزىلىشقا ئىسيان قىلىشنىڭ ئۆزى ئەلۋەتتە «پىتنە»، «زېھننى بىھۇدە مەشغۇل قىلىش» بولماي نېمە بولماقچىدى؟!

تەڭرىم! ئىمان شەربىتى كېكىردىكىدىن ئۆتمەيۋاتقانلارنىغۇ كۆرۈۋاتقان ئىدۇق. مانا ئەمدى ئەقلىگە سوپون يەۋالغانلارنىڭ مىللەتكە، ئۆلىما نامىغا داغ تەگكۇزۈپ سەرخىللاردەك كۆرۈنگىنىگە باقماي بارغانچە مەتولىشىۋاتقانلىقىنىمۇ كۆرۈشكە مەجبۇر بولۇۋاتىمىز. خەير، بۇنى كۆرسەتكىنىڭ ئۈچۈن، توغرىسى يىللاردىن بىز ئۈچۈن، ۋەتەننىڭ ئىستىقبالى ئۈچۈن تىپىرلاۋاتىدۇ، دەپ بىلىنگەنلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە خاراكتېر ۋە تۇتۇمدا، ھەققانىيەتچىلەرنىڭ، ئىلىم ۋە پىكىر ئەھلىنىڭ قارشىسىدا گويا ئۆمەر ۋە ئېشىكى ئوتتۇرسىدىكى پەرقتەك  ئاسمان - زېمىن پەرقلىقدا پەرقلىنىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ قويۇۋاتقىنىڭ ئۈچۈن، ساز قىلىشقا ئۇچراپ كەلگەن بۇ ئاق كۆڭۈل خەلقنى تەبىئىي شەكىلدە سەگىتىپ قويۇۋاتقىنىڭ ئۈچۈن ئەلھەمدۇلىللاھ! تىلەك شۇ: پەرۋەردىگارىم! تەقى - تۇرقىمىزنىلا ئەمەس، قەلبىمىزگە ئەقلىمىزنى قوشۇپ ئىسلاھ قىلىپ بەرگەيسەن!
جۇدالىق ئىزتىراپلىرى
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2022-02-16
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

تارىخ بەزىدە شۇ قەدەر ئاچچىق قايتىلىنىپ قالىدۇ. بەزىدە ئاخىرلاشقۇسى كەلمىگەن شۇ ئەنسىز يىللارنىڭ ئۇنتۇلغۇسىز ئەمما يادقا ئېلىش كىشىنى شۈركەندۈرىدىغان تىراگېدىيەلىرى بىزنى ئەنسىرەش تۇيغۇمىزدىنمۇ جۇدا قىلىۋەتكەندك بىلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال ئىختىيارسىز ھالدا ئوي - خىياللارنى غەيىب پەردىلىرىنى قايرىپ كەلگۈسىگە نەزەر تاشلاشقا ئۈندەيدۇ. ناگاھان بىر قارا بوراننىڭ سايىسى كېلىۋاتقاندەك، كېلەچەككە سەپ سېلىۋاتقان كۆزلەرگە قۇم بارخانلىرى يوپۇرۇلۇپ كېلىۋاتقاندەك ھېسلار قاپلاشقا باشلايدۇ. قانداقتۇر بۇ ئوينى داۋاملاشتۇرۇشقا بولمايدىغاندەك، ئاخىرىنى ئۇلاش قاباھەت بىلەن نەتىجىلىنىدىغاندەك، ئۈمىد ئۇچقۇنلىرىنىڭ نۇرلىنىشىغا قانداقتۇر كۆرۈنمەس بىر سايە چوقۇم توسقۇن بولىدىغاندەك تۇيۇلۇشقا باشلايدۇ. بۇ ۋاقىتتا سىزگە نېچشىدەك دەۋر گىگانتلىرىنىڭ زاماننىڭ چەرخىگە قاراپ ئەقلىدىن ئاداشقان جۇنۇنلۇقلىرى، بېشىر ھافىينىڭ يالاڭ ئاياق كەزگەن دەشتى - چۆللەردىكى ئۆچمەس ئىزلىرى، مەشرەپنىڭ جەزىرىمۇجەزىرە توختاۋسىز باسقان قەدەملىرىنىڭ چوڭقۇر سېمالىرى تەسەۋۋۇر كۆزنەكلىرىدە يالت - يۇلت قىلىشقا باشلايدۇ-يۇ، بىردىنلا بۇ سېمالارمۇ خىرەلىشىشكە، ئوي - تەسەۋۋۇرنى تۇمانلىق ئىس - تۈتەكلەر ئىگىلەشكە باشلايدۇ. بىردىنلا سۈرگۈن ھاياتنىڭ ئۇقۇبەتلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن دوستويېۋسكىينى ئەسلەپ قالىسىز. ئۇنىڭ مەجبۇرىي سۈرگۈنلۈكتە ياشىغان كۈنلىرىدە، ۋەتەن ئۇنىڭغا، ئۇ ۋەتىنىگە ئۇزاق قېلىشقا قىستىغان زامانغا تاشلىغان نەزىرىگە، ھېس - تۇيغۇلىرىغا ئەسىر بولغىڭىز كېلىدۇ. ئۇ شۇنداق يازمىغانمىدى: «بىز سەرگەردانلىقتا ياشايدىغان، ئائىلىمىز بىزدىن خاۋاتىرلىنىپ ئەنسىز ئۆتىدىغان زامانلار ئەمدى تۈگىدى. بىز ۋەتەن سىرتىدا سۈرگۈن ياشايدىغان، ئۇلارنىڭ ئامانلىقىدىن بىز خەۋپسىرەپ ئەنسىز ئۆتىدىغان زامانغا كېلىپ قالدۇق».

توختا!!! بۇ سۆزلەر دوستويېۋسكىيدىن ئىككى ئەسىر كېيىنكى بىزگە بىر نەرسە دېمەكچىمۇ قانداق؟ ئەجەبا، بىز بۇ تۇيغۇلارنى تەكرار ياشىمىدۇقمۇ؟! ئەجەبا، ئەنسىزلىكنى باشتىن كەچۈرمىدۇقمۇ؟! قاراپ تۇرۇپ سۈرگۈنلەر توپىغا ئىتتىرىلمىدۇقمۇ؟! تېخى يېقىندىلا ئالاقە قىلمىساق بىزدىن ئەنسىرەيدىغانلىقى بىلەن تەنبىھلەپ تۇرىدىغان جان - جىگەرلىرىمىز، قەدىردانلىرىمىز يوقمىدى، ئەمدىچۇ؟ ئەجەبا، ئۇلارنىڭ ئۈستىدىن ئەنسىزلىك ئاتموسفېراسىنىڭ كۆتۈرۈلۈپ كېتىشى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشىمىز كېرەكلىكىنى قانچىلىك تونۇپ يەتكەندىمىز؟! ئەجەبا، بۇنداق ئويدا قەتئىي بولۇشقا جۈرئىتىمىز قانچىلىك قالدى ياكى بۇ ئەنسىزلىكنى تۈگىتىش يولىدىكى جۈرئىتىمىز زادى قايسى دەرىجىدە تاۋلاندى؟! ياكى بىز بۇنىڭدىنمۇ ئاستا - ئاستا ئۆزىمىزگىمۇ تۇيدۇرماي سوۋۇۋاتامدۇق، قەدەممۇقەدەم سۇسلىشىۋاتامدۇق ياكى ۋەتەن ئىچىگە بولغان ئەنسىزلىكنىڭ توختاۋسىز رىتىملىق سوقۇشلىرى بىز ئۈچۈن بارا - بارا ئەمىنلىك بىلىنىشكە باشلاۋاتامدۇ؟ ياكى بۇ ئەرمەكلەشكەن ئۆي جانىۋارلىرىغا ئوخشاپ قېلىۋاتقانلىقىمىزدىن، يالاڭ ئاياقلىقتىن، جۇنۇنلۇقتىن، ئىسيانكارلىقتىن قورقۇشقا باشلايدىغان بولۇپ قېلىۋاتقانلىقىمىزدىنمىدۇ؟! ئەجەبا، دوستويېۋسكىينىڭ شۇ سۆزلىرى بىزگە ئاتاپ يېزىلغان بولغىيمىدى؟!: «ئۇ دەسلەپ ئۆكسۈپ يىغلايتتى. پۇچۇلىناتتى... بارا - بارا بۇنىڭغىمۇ كۆنۈپ قالدى... دەرۋەقە ئىنسان نېمىلەرگە كۆنمىدى؟! ئاھ، بىچارە ئىنسان!».
رەھمەت كۈنلىرىدىكى نىدا
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2025-03-06
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

دانالار «كىشىنىڭ ئىنسان ئىكەنلىكىنىڭ ئالامىتى ئۇنىڭ شەھۋەت ۋە ھاۋايى - ھەۋەسلەرنىڭ تىزگىنىنى قولغا ئالالىشى بىلەن بىلىنىدۇ» دەپ كۆرسىتىدۇ. كونترولى ئاستىدا بولۇشى كېرەك بولغان نەرسىلەرنىڭ تىزگىنىگە چۈشۈپ ياشاش، قول ئىلكىدە تۇتۇش كېرەك بولغاننىڭ قۇلى بولۇشنى كۈرەش يولى قىلىۋېلىش، ئۆمۈرنى سەرپ قىلىشقا ئەرزىمەيدىغان، ھاياتنى تېگىشتۈرۈشكە يارىمايدىغان نەرسىلەر ئۈچۈن قان - تەر تۆكۈشنى ياشاش پىرىنسىپى قىلىۋېلىش كۈنىمىز ئىنسانلىرى تاقابىل تۇرۇشتىن ئاجىز كېلىۋاتقان چوڭ بۇھرانلاردىن بىرى بولۇپ قالدى. «تەپەككۇر قىلغۇچى جانلىق» بولۇشتەك ئىنسانغا باب كېلىدىغان ماھىيەتلىك تەبىردىن «ئىقتىسادىي جانلىق»قا ئايلاندۇرۇۋېتىلىش، «مۇكەللەپ ۋە مۇشەررەپ ئىنسان» كاتېگورىيەسىدىن تەبىئەتتىكى ئەقىلسىز جانلىقلار مىسالى «ئىستېمالچىسى جانلىق» كاتېگورىيەسىگە كىرىپ قېلىش زامانىمىزنىڭ بۈيۈك پاجىئەسى. بۇنداق بىر قىسمەتكە پېتىپ قېلىش ئىنسانلىقنىڭ بۇندىن بۇرۇنقى دەۋرلەرگە قارىغاندا، بۇ زامان ئىنسانلىرىنىڭ رەببانىي يېتەكلەشكە نەقەدەر موھتاجلىقىنى، مېخانىكىلاشقان مەرىپەتچىلىكنىڭ كىشەنلىرىدىن ھۆر بولۇپ ھىدايەت نۇرىنىڭ يورۇقلۇققا ئېرىشتۈرىدىغان ساماۋى يېتەكچىلىككە نەقەدەر موھتاج بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

دەرۋەقە، بارچە قۇللۇقنىڭ يىلتىزى بولمىش نەپس قۇللۇقى ھەربىر ئىنسان ۋۇجۇدىغا قۇرغان سەلتەنىتىنى كۈچەيتمەكتە، ۋابا مىسالى يامرىماقتا. مۇبارەك رامىزان ئېيىدا تۇرۇپتىمىز. بىلسەك، بۇ ئاي سىلكىنىش ئېيى. بۇ ئاي نەپسىمىزنى تەربىيەلەش ئېيى. مېھرى – شەپقەت تۇيغۇلىرىمىزنى ئويغىتىشنىڭ، ئىنسانلىق بۇرچىمىزنى يادقا ئېلىشنىڭ، قاششاقلىق ۋاباسىدىن قۇتۇلۇشنىڭ، ئىنسان ۋۇجۇدىغا ھاكىممۇتلەقلىق تەختىنى قۇرۇش كويىدىكى نەپسنىڭ سەلتەنىتىگە قارشى ئىسيان كۆتۈرۈشنىڭ، ياۋغا قارشى جىھادنىڭ تۇنجى ئۆتكىلى بولغان نەپس جىھادىنى مانېۋىر قىلىشنىڭ، روھ قوشۇنلىرىنى مەشىقلەندۈرۈشنىڭ ئېيى. بۇ ئاي يەنە ئىرادىنى تاۋلاشنىڭ، ئەقىلنى سازلاشنىڭ، ئىماننى پاكلاشنىڭ، ساداقەتنى كۈچەيتىشنىڭ، چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇشنىڭ، سەۋر - تاقەتنى يۈكسەك قىلىش ۋە ئىتائەت بىلەن ئاسىيلىق ئارىسىغا چېگرا قويۇشنىڭ، ئىنسانىيلىقنى شەيتانىيلىق ئىسكەنجىسىدىن خالاس قىلىپ رەببانىيلىق بوستانلىقىغا ئېلىپ چىقىشنىڭ مەۋسۇمى. بۇ ئاي ئەڭ ئالدى بىلەن ئاللاھنىڭ ئېيىدۇر. قۇرئاننىڭ ئېيىدۇر. قەدىر كېچىسىنىڭ ئېيىدۇر. پاكلىنىش ئېيىدۇر، رەھمەت ئېيىدۇر، مەغفىرەت ئېيىدۇر. دۇئا ئېيىدۇر، ئىجابەت ئېيىدۇر. نىجاتلىق ئېيىدۇر. ئاللاھ بۇ ئايغا مۇيەسسەر قىلغان ھەربىر بەندىسىنى مۇبارەك ئاينىڭ خەيرلىكلىرىدىن نېسىپ قىلسۇن! بۇ ئاينىڭ خەيرلىكلىرىدىن ئەركىن بەھرىمەن بولۇش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قالغان خەلقىمىزگە ئاللاھ مەدىتى بولسۇن! نىيەتلىرىگە كۆرە بۇ ئاينىڭ ئەجىر ۋە ساۋابلىرىدىن بەھرىمەن قىلسۇن! بۇ مەھرۇملۇقنىڭ سەۋەبكارلىرى بولغان، ھۆرلۈك ۋە ئەقىدىنىڭ دۈشمەنلىرى بولغان، شۇنداقلا ئاللاھ ۋە رەسۇلىنىڭ دۈشمىنى بولغان مۇستەملىكىچى زالىملاردىن بۇ قەرزنى تۆلىتىش، ھۆر ۋە مۇستەقىل تۇپراقلىرىدا ئۇشبۇ ئاينىڭ خەيرىلىكلىرىدىن قىيامەتكە قەدەر نېسىۋېلىنىش پۇرسىتىنى بۇ مىللەتكە تەكرار نېسىپ قىلىپ بەرسۇن!
زېھنىي بەدەۋىلىك، شالغۇت سەنئەتۋازلىق ۋە سىياسىي ھاڭۋاقتىلىق
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2021-12-01
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

قازاندا بارى چۆمۈچكە چىقىدۇ، دەيدۇ ئەجدادلار. مانا، شالغۇت زېھنىيەتنىڭ ساھىب چىقىشىدىكى شالغۇت سەنئەتنىڭ روھسىز ھالى. مەسجىدلىرىڭنى نەغمە - ناۋا ماكانى قىلىۋېلىشسا ئۇنى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى دەپ جار سالىسەن، ئەمما ئۆزۈڭ باشقىلارنىڭ مۇقەددەسگاھلىرىدا (بۇنى ئۇلار نورمال قارىسۇن ياكى قارىمىسۇن) كونسېرت قويۇشتىن ئايانمايسەن. ساڭا شۇنداق ئورۇن ھازىرلانغان تەقدىردىمۇ بۇنى سېنىڭ بۈگۈنۈڭ بىلەن پاراللېل قاراپ ئۆزرە ئېيتىشىڭ، مۇقەددەسگاھنى نەغمە - ناۋا ماكانى قىلىش سېنىڭ مىللىتىڭنىڭ ئەخلاقى ئەمەسلىكىدە چىڭ تۇرالىشىڭ سېنىڭ پەرقىڭنى، ئۆزۈڭگە خاس تۇتۇمۇڭ ۋە ئىددالىرىڭ بار بىر مىللەت ئىكەنلىكىڭنى يەنىمۇ قۇۋۋەتلىمەسمىدى؟! ئۆزۈڭگە ئائىت ئىددىئايىڭ بولمىسا، باشقا مىللەتتىن پەرقىڭنى ھېس قىلدۇرغىدەك دىتىڭ، سېنى گەۋدىلەندۈرگۈچى مىللىي تۇيغۇڭ بولمىسا، سېنىڭ بۇ مىللەتكە نېمە لازىمىڭ؟ پەرقىڭنى پەرق ئەتتۈرەلمىسەڭ، ئۆزۈڭگە خاس كۈلتۈرۈڭ، قىزىل سىزىقىڭ، مەدەنىيىتىڭ ۋە دۇنيا قارىشىڭ بار بىر مىللەتلىكىڭنى جار سالغىنىڭنىڭ نە ئەھمىيىتى بولسۇن، ئەي تىرىك مۇردىلار! مەسىلىنىڭ ئەڭ كومېدىيەلىك ۋە پارادوكىسلىق تەرىپى بۇ تەرز ياۋايىلىق ئېڭى سىڭگەن كونسېرتلارنىڭ خەلقئاراغا بەرمەكچى بولغان ئۇچۇرىنىڭ ئاتالمىش «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىدىكى ئىچىنىشلىق ۋەزىيەتنى ئاڭلىتىش» دەپ خەۋەر قىلىنىشىدۇر. دۇنيانىڭ سىياسىي ئاتموسفېراسى ئاللىبۇرۇن ئىرقىي قىرغىنچىلىق جاكارلاشقا قەدەم ئېلىپ بولغان بولسىمۇ، ئەمما لوندوننىڭ ئاتموسفېراسىدا، سوتىدا، پائالىيەتلىرىدە ۋە بارلىق پائالىيەت ۋە ئۇرۇنۇشلىرىدا شالغۇت سەنەئتچىلىكنى بازارغا سېلىش ئارقىلىق چاستوتنى يەنە شۇ «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» دېگەنگە ھازىرلاشقا قارىتىلىۋاتقانلىقى دىققەتتىن قاچقىنى يوق. كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئەقلىگە چالغۇ ئەسۋاب شورپىسى ئىچىپ چوڭ بولغان مەزكۇر تىرىك مۇردىلار مىللەتنىڭ ئىستىقبالىنى چۆكەرتىشكە خىزمەت قىلىدىغان يەنە قانداق تىياتىرلارغا تۇتۇنىدۇ، ۋاقىت ھەممىنى يېشىپ مېڭىۋاتىدۇ.
سىياسىي تەشكىلاتچىلىقتىن سىياسىي ئانسامبىللىققىچە
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2021-03-21
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

«ئىشەك ئۆلۈۋاتسا كۆتى غېجەك تارتارمىش» خاراكتېرى قان - قېنىغا سىڭىپ كەتسە، ھەر نېمە گەپ ھەق بولسا كېرەك. داۋراڭچىلار توپى تەشكىلاتلارغا باندىتلىق يۈرگۈزۈۋاتامدۇ ياكى ئۇلارنى دېگەن يېرىگە ئېلىپ كېلەلەيدىغان ۋاكسىنىسى بارمۇ نامەلۇم. ئەڭ پاسسىپ، ئەڭ بىمەنە ئۇيۇشتۇرمىلەر، شەكىلۋازلارچە پائالىيەتلىرىدىمۇ ھەممىنى دېگەن يېرىگە ئاۋاز قوشتۇرىدۇ. گېزى كەلسە ئەقلىنى ئىجارىگە قويغان بىر بۆلۈك كادىر سۈپەت قالپاقلىق زىيالىي ئاتلىقلارنى  ئورۇنلاشتۇرۇپ ھەر تۈرلۈك سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنى تەپمە ھالال قىلىشقا كۆندۈرەلەيدۇ. گېزى كەلسە كومپانىيە ئورۇنلاشتۇرۇپ ئۇر - ئۇرغا چىقىرىپ پەرقلىق پىكىر ئەھلىلىرىنى پاسسىپ ئورۇنغا چۈشۈرەلەيدۇ. گېزى كەلسە، مىللەتنىڭ قىرغىنچىلىقىنى كوچا - كويلاردا داقا - دۇمباق، ناخشا -ئۇسسۇل بىلەن كىشىلەرنى سازايى بولۇشقا ئۇيۇشتۇرالايدۇ. گېزى كەلسە قىرغىنچىلىق دېيىلىۋاتقان بىر پەيتتە بايرام قۇتلىيالايدۇ. تەشكىلاتلار بويىچە سەپەرۋەرلىكلەرنى باشلىتالايدۇ. مىللەت قەتلىئام قىلىنىۋاتقان ئەنسىز يىللاردىمۇ نومۇس قىلماي «مەدەنىيەت فېستىۋالى يىلى» ئېلان قىلىپ ھەر تۈرلۈك داستىخان ئىتتىپاقداشلىرىنى شەكىلۋاز مەدەنىيەتپەرەسلىككە سەپەرۋەر قىلالايدۇ. ئەمما شۇنچە ئۇرۇنۇش ۋە ھەرىكەتلىنىشلەرنىڭ مېۋىسى سۈپىتىدە جاھاننى بارمىقىدا ئوينىتىۋاتقان كاتتىباش دۆلەتلەر «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» تۇتۇمىنى كەسكىن ئىپادىلەۋاتقان، نۆۋەت بىلەن جاكارلاۋاتقان پەيتتە «مىللەت قىرىلىۋاتىدۇ. بۇ يىل بىزگە كۈلكە - تەبەسسۇم ھارام يىلى بولسۇن!» چاقىرىقى ئېلىپ بېرىپمۇ بولسا، قوۋمداشلىرىنىڭ سىياسىي ئېڭىنى تىرىك تۇتۇش ئۈچۈن، مىللىي دەۋانى كۆزىتىۋاتقان خەلقئارا مېدىيالاردا بولسۇن، مىللەتنىڭ ھازىسىنى ئىپادىلەشنى، قىرغىنچىلىققا قارشى تۇتۇمىنى ۋە قەتئىيلىكىنى نامايان قىلىدىغان تەشۋىقات، سەپەرۋەرلىك پائالىيەتلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇشنى ئويلاپمۇ سالمايدۇ. بۇنىڭ تەشكىلاتچىلىق ئەمەس، سىياسىي ئانسامبىلچىلىقتىن نېمە پەرقى؟ بۇنداق تەشكىلاتچىلىقنىڭ قىلىۋاتقانلىرىنىڭ سىياسىي دەۋا ئەمەس،  بىر تۈرلۈك سىياسىي كونسېرت ئىكەنلىكىگە قانداقمۇ چىن پۈتمەي تۇرغىلى بولسۇن؟!

ئاگاھ! «مەن چالاي سەن ئوينا» زېھنىيىتى بىلەن مىللەتنى ساز قىلىپ ئويناشنىڭ بەدىلى ھامان تۆلىنىدۇ.
شانلىق ئەجداد روھىدىن بىر كۆرۈنۈش: تەڭرىم! تاجاۋۇزچىلارنى تارمار قىلمىغۇچە جېنىمنى ئالما!
ئاپتورى: ئەبۇلفىدا
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى
تەرجىمان: بۇرھان مۇھەممەد

«...شۇنداق قىلىپ ھىجرىيە 408 - يىلىمۇ كىرىپ كەلدى. بۇ يىلى تۈركىستان سۇلتانى قاراخان ئالەمدىن ئۆتتى. بەزى تارىخچىلار قاراخاننىڭ ھىجرىيە 406 - يىلى تۈركىستان دىيارى بولمىش كاشغەردە ۋاپات بولغانلىقىنى قەيت قىلىشىدۇ. ئەسلىدە قاراخان شۇ يىلى بىتاپ بولۇپ يېتىپ قالغانىدى. بەزى تۈرك قەبىلىلىرى ۋە قاراخىتايلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان زور كۆلەملىك چىن قوشۇنى پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلىپ ئۇنىڭ يۇرتىغا بېسىپ كەلمەكچى بولدى. قاراخان ئۇلارغا قارشى ئاتلىنىش ئۈچۈن ئاللاھقا مۇناجات قىلىپ ئۆزىگە شىپالىق بېرىشىنى، خىتاي قوشۇنىنى بىر تەرەپ قىلىۋەتكەندىن كېيىن باشقا نېمە كەلسە مەيلى ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ دۇئا قىلدى. دېگەندەك سۇلتاننىڭ كېسىلى ساقايدى. شۇنىڭ بىلەن سۇلتان دەرھال پۈتكۈل قوشۇننى توپلاپ چىن قوشۇنىنى تارمار قىلىشقا ئاتلاندى. چىن قوشۇنى شۇ ۋاقىتتا ئۈچ يۈزمىڭ چېدىرلىق قوشۇنغا ئىگە بولۇپ، سۇلتان ئۇلارغا قاقشاتقۇچ زەربىسى بىلەن ئىككى يۈز مىڭدىن ئارتۇق دۈشمەننى ئۆلتۈردى، يۈز مىڭچە كىشىنى ئەسىر ئېلىپ سان - ساناقسىز غەنىيمەتلەر بىلەن بالاساغۇنغا قايتىپ كەلدى. قايتىپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا سۇلتان ئالەمدىن ئۆتتى. سۇلتان قاراخان ھەقىقەتەن دىنى مۇستەھكەم، ئادالەتپەرۋەر سۇلتان ئىدى. ئۇنىڭ بۇ سەرگۈزەشتىسى ساھابىلەردىن سەئد ئىبنى مۇئاز ئەلئەنسارىي رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ سەرگۈزەشتىسىگە نەقەدەر ئوخشىغان - ھە! مۇئاز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمۇ (خەندەك غازىتى مەزگىلىدە) ئاللاھتىن ئۆزىنى تاكى بەنى قۇرەيزە غازىتىغا قاتناشقانغا قەدەر قەبزى روھ قىلماي تۇرۇشىنى تىلىگەن ئىدى. دېگەندەك ئۇنىڭ جەڭدىكى يارىسى تاكى رەسۇلۇللاھ بەنى قۇرەيزە يەھۇدىيلىرىنى جازالاپ ئۆلتۈرۈشكە تېگىشلىكىنى ئۆلتۈرۈپ، سۈرگۈن قىلىشقا تېگىشلىكىنى سۈرگۈن قىلىپ توختىغانغا قەدەر ئەدىمەي تۇردى. ئىشلار ئاخىرلىشىشى بىلەن بىردىنلا سەئدنىڭ يارىسى قاناشقا باشلىدى ۋە بۇ ئالەمدىن خوشلاشتى. سۇلتان قاراخانمۇ خۇددى شۇ ساھابىغا ئوخشاش ئالەمدىن ئۆتكەن ئىدى. سۇلتاننىڭ تولۇق ئىسمى ئەبۇ نەسر ئەھمەد ئىبنى ئەلى تۇغانخان بولۇپ، ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن قېرىندىشى ئەبۇلمۇزەپپەر ئارسلان خان تەختكە ئولتۇرغانىدى».

مەشھۇر تارىخچى ئەبۇلفىدا (ھ. 672 – 732 / م. 1273 – 1331) نىڭ «المختصر في تاريخ البشر» ناملىق كىتابىدىن ئۈزۈندە.
شەپقەتسىز رېئاللىق قارشىسىدىكى ھال – ۋەزىيىتىمىز
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

دەۋاگەر سۇس بولسا، قازى مۇتتەھەم بولۇپتۇ، دەيدۇ ئەجدادلىرىمىز. ئىنسانىيەت تارىخىي تەجىربىلىرى كېلىۋاتقان ھەر پۇرسەتنىڭ بىر ئىمكانىيەتنىمۇ قوشۇپ ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى سۆزلىمەكتە. پۇرسەتنى ئىمكانىيىتى بىلەن قوشۇپ تۇتۇش ۋە بۇ ئىمكانىيەتتىن ئۈنۈم ھاسىل قىلىش ياكى پۇرسەتنىڭ ۋاقتى ئۆتكەندە مەيدانغا كەلگەن نەتىجىنىڭ ۋە ئىمكانىيەتسىزلىكلەرنىڭ بەدىلىنى تۆلەش ئۆزىمىزنىڭ ئىرادىسىگە، سەۋەب قىلىشىغا باغلىق. پۇرسەتلەر بەزى شەپىلەرنى ئالدىن بېرىۋاتىدۇ. پەلەك چەرخىنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن ئايلىنىدىغان كۈنىنىڭمۇ بولىدىغانلىقىدىن، شۇنداق كۈنلەرنىڭ ھامان يېتىپ كېلىدىغانلىقىدىن بېشارەت بېرىۋاتىدۇ. ھالبۇكى قىلىۋاتقان تەييارلىقلىرىمىز، كۆرسىتىۋاتقان ئىنكاسلىرىمىز كېلىش ئالدىدىكى پۇرسەتلەرنى ئىمكانىيەتلەرگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئاشۇ پۇرسەتلەر ئۆتۈپ كەتكەن چاغدا قانداق قىلىپ چىڭ تۇتالمىغانلىقىمىزنى ئاقلاشقا يارايدىغان ئىشلارنى ئورۇنداشتەك، باھانە قىلىشقا ئەسقاتىدىغان ئىشلار ئۈچۈن تەرەپ - تەرەپتىن قىمىرلاۋاتقاندەك بىر كەيپىيات شەكىللەنمەكتە. پاسسىپ سىياسەتۋازلىقنىڭ دامىغا چۈشۈپ كېتىۋاتقان ئاكتىپ مەزلۇملۇق، ئاكتىپ مەزلۇملۇقتىن نەپ يەۋاتقان پاسسىپ سىياسەتۋازلىق بۈگۈنىمىزنى قانداق ھازىرلاشقا ھەسسە قوشقان بولسا، كېلەچىكىمىزنىمۇ شۇ تەرىقىدە بەلگىلەشكە خىزمەت قىلىۋاتقان ياكى قىلمايۋاتقانلىقى دەرگۇمان. قەيەردىن يولغا چىقىپ قەيەردە قېيىپ كەتكەنلىكىمىز ۋە قەيەردىن قېيىپ قەيەرلەرگە كېتىۋاتقانلىقىمىز ھەققىدە ئەتراپلىق چۈشەنچە شەكىللەنمىگەن ئەھۋالدا، بۈگۈنىمىزدىن ئاغرىنىشقا ھەققىمىز بولمىغىنىدەك، كېلەچىكىمىز ئۈستىدىمۇ قاخشىغۇدەك سالاھىيەتنىڭ قولىمىزدا بولمايدىغانلىقى مۇئەييەنلەشكۈسى. تۆۋەندىكى يازما بەلكىم بۇ ھەقتە بىزنى بەزى جەھەتلەردە سىلكىگۈسى. ئەلۋەتتە سىلكىنىش سەزگۈيىمىزنى مۆرىمىز ئۈستىدىكى ئەسلى مەركىزىدىن غۇلىتىپ مۆرە ئاستىدىكى جايلاردىن بىرەرسىگە مەركەزلەشتۈرۈپ قويمىغانلا بولساق...
ھەق نامايان بولماقتا، سەپسەتىچىلىك چېنىپ بارماقتا
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2022-01-05

# ھەق نامايان بولماقتا، سەپسەتىچىلىك چېنىپ بارماقتا

يېرىم يارتا ئىلىمدارلىق ئەقىلنى بۇزار، دەيدۇ دانالار. ئەقىل بۇزۇقلۇقىنىڭ كۆڭۈل بۇزۇقلۇقىغا، ۋىجدانىي ئۆلۈكلۈك ۋە قەلب مەرەزلىكلىرىگە ئېچىلغان يول ئىكەنلىكىمۇ شۈبھىسىز، ئەلۋەتتە. ھەدىسلەردە «ئىشنىڭ ئەھلى بولمىغانلار ئىش بېشى بولغىنىدا قىيامەتنى كۈتكىن» دېيىلىدۇ. بۇ ھەدىسنى ئۆز نۆۋىتىدە ئىشنى ئەھلى بولمىغانلار ئىگىلەپ ياتقاندا، نائەھلىلەر ئىش بېشى بولۇپ مونوپوللۇق باش كۆتۈرگەندە شۇ ئىشنىڭ قىيامىتىنىڭ قايىم بولىدىغانلىقىغا، يەنى ئۇ ئىشنىڭ ئەسلا راۋاج تاپمايدىغانلىقىغا، بەلكى زىيىنىنىڭ خۇددى قىيامەت ھەممىگە ئومۇم بولغاندەك ئومۇم بولۇپ تارتقۇلۇقنى ھەممە تەڭ تارتىدىغانلىقىغا ئىشارەت بار، دەپ چۈشىنىشكىمۇ بولىدۇ. شۇنداق مۇتەئەسسىپ تەلۋىلەرمۇ بولىدۇكى، ھە دېگەندە ھەق ئىگىلىرىنىڭ ھەقىقەتنى كېرىلىپ سۆزلەشلىرىگە چىدالماي ھەسرەتلىنىپ قىلغىلى قىلىق تاپالماي ھودۇقىدۇ. ھەق ئىگىلىرىنىڭ پىكىرلىرىنىڭ ئېتىبارغا ئېرىشىۋاتقانلىقىغا چىدىماي تۆھمەت ۋە ئىغۋالارنى چاپلاپ ئۈلگۈرىدۇ. ئۇمۇ يەتمەيدۇ، بەلكى ھەق سۆزلەرنى ھەق ئەھلىگە قارشى ئىشلىتىپ تەسەللى ئىزدەشكە، چوماقچىلىرى توپىدىن سۈنئىي چاۋاكلارنى چالغۇزۇش ئارقىلىق تەسكىن تېپىشقا ئۇرۇنىدۇ. ھالبۇكى، ھەق ئەھلىگە ھەق سۆزلەر ئارقىلىق ئۇلارنى باتىللىق بىلەن ئەيىبلەشكە ئۇرۇنۇش، ئۇلارنىڭ ھەققانىي ھەرىكىتىنى باتىللار كاتېگورىيەسىگە تىزىش ئارقىلىق زېدىلەشكە ئۇرۇنۇش ئەمەلىيەتتە، بەنى ئىسرائىل موللىلىرى كەبى ئايەتنى ئايەت بىلەن سوقۇشتۇرۇشقا ياتىدىغان ياكى شۇنىڭ شەكلىنى ئالغان بىر تۈرلۈك ھەسەت ۋە ئىچ قوتۇرلۇقنىڭ ئالامەتلىرىدىندۇر. ئىلىم قالپىقىنى كىيىپ يۈرۈۋاتقانلار ئۈچۈن بۇنىڭدىن ئۆتە مۇغەمبەرلىك، بىچارىلىك، بۇنىڭدىن ئارتۇق سەپسەتىۋازلىق، چىركىنلىك بولسۇنمۇ؟

شۇنىڭغا پاراللېل ھالدا بىز يەنە سىياسىي قاناتلاردىكى شالغۇتلار ۋە ماڭقۇرت تائىپىلەر ئارىسىغا ئىسلاھ قىلىش ئىرادىسى بىلەن كىرگەن ۋە ئۆزلۈكتىكى جەۋھەرنى ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئېرىتىۋەتمەستىن ساقلاپ ماڭغان ئايدىڭ ئىنسانلىرىمىزنىڭ ئەل - ۋەتەننىڭ ئىستىقبالىغا پالتا ئۇرىدىغانلاردىن سەپ ئايرىغانلىقىنى، خەلقنىڭ، ھەقنىڭ يېنىدا ئىكەنلىكىنى جاكارلاۋاتقانلىقىنى كۆرمەكتىمىز. ئوخشاش شەكىلدە مەجرۇھ زېھنىيەتلىك «ئۆلىما» ۋە خاراكتېرسىز موللىلار توپى ئارىسىدىنمۇ ئەقلى ۋە روھىيىتىنى ئىلىم نۇرى بىلەن يورۇتۇپ كەلگەن، ئىلىمنىڭ يولىدىن شاشماي ماڭغان ئالىم - ئۆلىمالىرىمىزنىڭمۇ ھەقنىڭ ۋە خەلقنىڭ ھەققانىي يولىدا توغرىنى قوللاپ قۇۋۋەتلەش بىلەن ئۆرنەك بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرمەكتىمىز.

ھەقنىڭ مەيدانىنى ئۆز مەيدانى بىلىپ كەلگەن، پاكىتنى ھۆرمەت قىلىپ ھەق قارشىسىدا ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقەت تەرەپدارلىقىدا ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەشكە تىرىشىپ كەلگەن، مەيدان - مەۋقەلىرىنى بىلدۈرگەن ئايدىڭلىرىمىزدىن، ئالىم - ئۆلىمالىرىمىزدىن ئاللاھ رازى بولسۇن! شۇنداقلا تېخىچە «ئىمان»غا كېچىكىپ كېلىشنى تاللاپ ئولتۇرغان، ۋاقتى كېلىپ تارىخنىڭ ئەخلەتخانىسىدىن سۆرەپ چىقىپ ئىبرەتى ئالەم قىلىنغۇچىلار تائىپىسىگە ئايلىنىپ كېتىشىنى كۈتۈپ ياتقان توپلارنىڭمۇ ۋاقتىدا  ئەقلىنى تېپىپ ھۆر ئىرادە ۋە مۇستەقىل ئەقلى بىلەن توغرىنىڭ، پاكىتنىڭ ۋە ھەقنىڭ سېپىدىن ئورۇن ئېلىۋېلىشلىرىنىڭ تارىخىي مەسئۇلىيەت ۋە ئىلىم ئەھلىلىك بۇرچ بولۇپ قالغانلىقىنى ئەسلىتىمىز ۋە ئەسكەرتىمىز.  ئىلىم بېرىلگەنلەرنىڭ سەمىدە بولغايكى، «ئىلىم ئاللاھنىڭ توغرىغا يېتەكلىگۈچى نۇرىدۇر. ۋە لېكىن ئاسىيلىق يولىدا ماڭغۇچىلار بۇ نۇردىن  ئەسلا ھىدايەت ئالالمايدۇ». – ئىمام شافىئىي

**- بۇرھان مۇھەممەد**
*2022-01-05*

---
**مەنبە:** ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى
كۈتۈلگەن ۋە كۈتۈلمىگەن ئىشلار
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد

# كۈتۈلگەن ۋە كۈتۈلمىگەن ئىشلار

كۆتۈرەلمىگىدەك مەسئۇلىيەتنى بولۇشىغا ئارتىۋىلىپ، سورىقى چىقىدىغان چاغدا تېگىشلىكىدىن ئارتۇق جاۋابنى زىممىسىگە ئارتىۋىلىپ قىينىلىشلارغا بەرداشلىق بېرەلمەي جەمئىيەتتىن كۈشەندە ئىزدەشنى ئاۋام تىلىدا ئاددىيلاشتۇرۇپ **«مەغرۇرلۇق»** دېيىشكە بولىدۇ. فرانسوز پەيلاسوپ **ئالبېرت كاميو** ئېيتقاندەك **«زىيالىينىڭ ئەقلى پىسخىكىسىدىن ئۈستۈن كېلىشى»** لازىم. ئۇقۇمۇشلۇقلىرىمىز تەنقىدنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدىغان، ئەمما تەنقىدنىڭ ئۆزىگە يۈزلىنىپ قېلىشىدىن خۇددى سۇدىن ئەندىككەن مۈشۈكتەك ئەندىكىدىغان بولۇپ قېلىۋاتقانلىقى تانغىلى بولمايدىغان رېئاللىققا ئايلىنىپ قېلىۋاتىدۇ.

ئۇلاردىن بەزىلىرى مەسئۇلىيەت بىلەن مەسئۇلىيەتسىزلىككە، ئەقلىيلىك بىلەن ھېسسىيلىققا باھا بېرىشتە تەمكىنلىكىنى، تىرەنلىكىنى يوقىتىپ قويۇۋاتقاندەك قىلىدۇ. تەنقىدنىڭ مۇھىملىقىنى، جەمئىيەتنىڭ مەسىلىلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىدىغان مەسئۇلىيەتچان كىشىلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىنى ئالقىشلايدىغان بۇ خىل ئىلغار زىيالىيلىرىمىزنىڭ دىياگنوز قويۇشتىكى بەزى تەنتەكلىكلىرى يۇقىرىقىدەك ئەندىكىشتىن كېلىپ چىققان بەزى مەسىلىلەر ئۈستىدە ئويلىنىپ قويۇشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا چىقارماقتا. بارغانچە پىكىر بىلەن تەنقىدنى ئايرىيالمايدىغان، كۆشكۈرتۈش بىلەن دەۋانى ئايرىيالمايدىغان، نېمىنىڭ پىكىر، نېمىنىڭ ئىنقىلابلىقىنى، نېمىنىڭ سەگەكلىك، نېمىنىڭ قۇۋلۇق ئىكەنلىكىنى، نېمىنىڭ ئومۇمغا خاس، نېمىنىڭ شەخسكە خاس خاھىشلىكىنى ئايرىماستىن، ئارىلاشتۇرۇپ خامانلاپ باھالاش كەيپىياتى مەيدانغا كېلىۋاتىدۇ. قارىغاندا ئاۋامنىڭلا ئەمەس، ئاۋامنىڭ پىسخىكىسىغا دىياگنوز قويىدىغان زىيالىيلىرىمىزنىڭمۇ پىسخىكىسى بۇزۇلىۋاتقاندەك. **ۋىراچ پىسخولوگلارغا** موھتاج بولۇۋاتقان ئوخشايمىز.

**يازار: بۇرھان مۇھەممەد**