«ھۆر ۋەتەن ئاشىقى» ناملىق كىتابىمىز توغرىسىدا
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2026-02-09
مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

ھۆرلۈككە ئېرىشىش ۋە قۇللۇقتىن ئازاد بولۇشتىن ئىبارەت بۇ ئىككى ئۇقۇم گەرچە مەزمۇن جەھەتتىن ئوخشاش بولسىمۇ، مەفھۇم جەھەتتىن ھەر ئىككى ئۇقۇم ئوتتۇرىسىدا بەزى نازۇك پەرقلەر بار. قۇللۇقتىن ئازاد بولۇش مەھكۇملۇقتىن قۇتۇلۇش مەنىسى بىلەن كىشىنى ھۆرلۈك كاتېگورىيەسىگە تەۋە قىلىشى مۇمكىن. لېكىن بۇنداق قۇتۇلۇشنى ھۆرلۈككە ئېرىشىشنىڭ دەل ئۆزى دېيىشكە بالدۇر. چۈنكى قۇللۇقتىن قۇتۇلۇش مەفھۇم جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، باغلاقتىن بوشىغانلىقنى كۆرسىتىدۇ. ھۆرلۈككە ئېرىشىش بولسا، ئۇنداق ئەمەس. ھۆرلۈككە ئېرىشىش ئاشۇ باغلاقتىن ئاجرىغاندىن كېيىنكى ھايات مۇساپىدە ئىنسانىي تەرزدە ياشاش ھەققىنى قولغا كەلتۈرۈشنى ۋە بۇنىڭ دەخلى تەرۇزسىزلىكىنى قولغا كەلتۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇسۇلماننىڭ ھۆرلۈكى مانا بۇ ئىنسانىي ھەق سايىسىدە  ھەربىر ھۆر ئىنسان كەبى ئۆز ھەققى ۋە ھوقۇقىغا مالىك بولۇپ ياشاش، ياشىغاندىمۇ تەڭرىنىڭ يەر يۈزىدىكى نىزامىغا ئۇيغۇن كېلىدىغان ياشاش ئىمكانىيىتىنى يارىتىش، ئۇنىڭ ئادالىتىنى يەر يۈزىگە جارى قىلدۇرۇش ۋە ئۇندىن بەھرىمەن بولۇشنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشتۇر. بۇ مەنىدىن مۇسۇلمان كىشى ئىنسان بولۇش سۈپىتىدە ھۆرلۈكتىن بەھرىمەن بولغۇچى شەخس ھېسابلانسا، مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇشبۇ ھۆرلۈكنى مۇھاپىزەت قىلىشقا ۋە ئۇنى كاپالەتلەندۈرۈشكە مەسئۇل بولغۇچى مۇكەللەف ئىنسان ھېسابلىنىدۇ. قۇرئاندىكى يەر – زېمىن ۋە تاغلارغا سۇنۇلغاندا رەت قىلىشقا دۇچ كەلگەن ئامانەتنى قوبۇل قىلغان مەسئۇلىيەتلىك ئىنسان مانا بۇ مەنىدىكى مۇكەللەف ئىنساننى، يەنى مۇسۇلمان ئىنساننى كۆرسىتىدۇ. ئىنسانلىق تەبىئىي فىترەتكە ئۇيغۇن ياشاشنى شەرت قىلسا، مۇسۇلمانلىق ئاشۇ فىترەتنىڭ ھەققىنى ياراتقۇچىغا ئادا قىلىشنى ۋە ئۇنى ھىمايە قىلىشنى مەسئۇلىيەتكە ئايلاندۇرۇشنى مەجبۇرىيەت قىلىدۇ. بۇ مەنىدىن مۇسۇلمان دېگەنلىك مەسئۇلىيەتنىڭ ۋە جاۋابكارلىقنىڭ ئىگىسى دېگەنلىكتۇر. مۇسۇلمان ئىنسان دېگەنلىك بولسا، مەسئۇلىيەتدار ئىنسان، ساماۋى ۋەزىپە يۈكلەنگەن ۋە بۇنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان ئىنسان دېگەنلىكتۇر. مانا بۇ ئاساستا شۇنداق كېسىپ ئېيتىشقا بولىدۇكى، «مۇسۇلمان ئىنسان» ۋەتىنى ئالدىدىمۇ مەسئۇلىيىتى ۋە مەجبۇرىيىتى بار بولغان، ۋەتىنى بارىسىدا جاۋابكارلىقى سۈرۈشتە قىلىنىدىغان ئىنساندۇر. ئانا ۋەتەننى ئازاد قىلىش، ئۇنى ھۆر ۋەتەن قىلىپ قۇرۇپ چىقىش مانا شۇ مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتلەرنىڭ ئەڭ بېشىدا كېلىدىغان، تەڭرى ئالدىدىكى جاۋابكارلىقى ۋە سۈرۈشتىسىمۇ ئەڭ ئېغىر بولىدىغان بۈيۈك ئىشلاردىندۇر.
دەرۋەقە، ۋەتەن يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئىنسانىي ھەق ۋە ھوقۇقنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ماكاندۇر. ۋەتەن مۇشۇ خىل ۋەسىپكە سازاۋەر بولۇش سۈپىتى بىلەن ھۆرلۈكنىڭ، ھەقىقەتنىڭ ۋە ئادالەتنىڭ ياشامگاھى، كۆكلەم زېمىنى. بېلىقنىڭ سۇدىن ئايرىلىشى بېلىقنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن ھاياتىي تەھدىت ئېلىپ كەلگەندەك، ۋەتەننىڭ ھۆرلۈكتىن، ھەقىقەتتىن ۋە ئادالەتتىن ئايرىلىشىمۇ ئوخشاشلا ۋەتەننىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن ھاياتىي تەھدىتتۇر. مۇستەملىكىچىلىك، زۇلۇم ۋە ئادالەتسىزلىك مەزكۇر ھاياتى تەھدىتنىڭ كۆرۈنمە يۈزلىرى. بۇ ئۈچ تەھدىت يوقىتىلماي تۇرۇپ ھۆر ۋەتەندىن، ئادالەتلىك مىللەتتىن سۆز ئېچىش مۇمكىن ئەمەس.
توغرا، قارشىلىق كۆرسىتىش ۋە مۇجادىلە قىلىش ئارقىلىق مۇستەملىكە ئاستىدىن قۇتۇلۇش مۇمكىن. لېكىن قۇللۇقتىن ئازاد بولۇشنىڭ ئۆزى يېتەرلىكمۇ دېگەندە، ئەلۋەتتە يېتەرلىك ئەمەس. چوقۇم ۋەتەننىڭ ھۆرلۈككە ئېرىشىشىمۇ كاپالەتكە ئىگە بولۇشى كېرەك. بۇ ۋەجىدىن ھەرقانداق بىر ۋەتەن مۇجادىلىسىدە مۇستەملىكىچىلىكنى قوغلاپ چىقىرىشتىن سىرت، شۇ ۋەتەننى زۇلۇمدىن ۋە ئادالەتسىزلىكتىن تازىلاش، ئادالەت ئورنىتىش شەرتتۇر. ئەنە شۇ چاغدا ۋەتەن نە پەقەت ئازاد ۋەتەنگە ئايلانغان، بەلكى ھۆر ۋەتەنگە ئايلىنالايدۇ. شەھىد سەييىد قۇتۇب (1906 – 1966) نىڭ نەزىرىدىكى ھۆر ۋەتەن مانا شۇ تۈردىكى ھۆر ۋەتەن بولۇپ، ئۇنىڭ نەزىرىدە مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇش ھۆرلۈكنىڭ چېكى ئەمەس، بەلكى مۇقەددىمىسى، ئىنتىھاسى ئەمەس، بەلكى ئىپتىداسى ئىدى. ئۇ ھۆر ۋەتەن ئاشىقى سۈپىتىدە ئۆمۈر ھاياتىنى ۋەتەن ھۆرلۈكىنى قولغا كەلتۈرۈشكە، ئۇنى ماددىي ۋە مەنىۋى مۇستەملىكىدىن ئۈزۈل - كېسىل قىلىشقا، ۋەتەننى چىرىتىپ تۈگەتكۈچى ئىستىبداتتىن، ۋەيرانچىلىققا ئۇچراتقۇچى زۇلۇمدىن خالاس قىلىشقا، ئانا ۋەتىنىنى ئادالەت ھۆكۈم سۈرىدىغان ۋەتەن قىلىپ قۇرۇپ چىقىشقا سەرپ قىلدى. ئىسلام ئۇنىڭ چۈشەنچىسىدە، مەزكۇر شەرەپلىك مەسئۇلىيەتنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايدىغان بىردىنبىر نامزات ئىدى. ئىسلام ئۇنىڭ مەپكۇرىسىدە پەقەتلا ئىشىنىپ قويۇلسا بولىدىغان دىنىي ئېتىقاد ۋە ياكى ئەھكاملار يىغىندىسى ئەمەس، بەلكى ئىسلام ئۆز ئالدىغا بىر دىن بولۇشتىنمۇ ھالقىغان چوڭ قۇرۇلمىنىڭ، ھاياتنىڭ ھەربىر قاتلاملىرىغا قەدەر سىڭىپ كىرىپ ئاڭا رەھبەرلىك قىلىشقا سالاھىيەتلىك چوڭ مۇئەسسەسەنىڭ نامى ئىدى. ئىسلام ئۇنىڭ نەزىرىدە پەقەتلا بىر دىن ياكى بىرەر مەدەنىيەت تىپىلا ئەمەس، بەلكى جاھانشۇمۇللۇققا ئىگە ھايات دەستۇرى ۋە توغرا دۇنيا قاراش سىستېمىسىغا ئىگە چوڭ نىزام ئىدى. ئىسلام ئۇنىڭ نەزىرىدە، نە پەقەت مۇسۇلمانلارغا، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەتكە چىراغ بولالايدىغان يورۇقلۇق تارقاتقۇچى ئىدى. ئىسلام ئۇنىڭ مەپكۇرىسىدە ئىنسانىيەت تارىخىدىن سۈزۈلۈپ ئۆتمۈشتىن بۈگۈنگە يېتىپ كەلگەن ۋە ۋاقتى ئۆتكەن ئۆلۈك مىراس ئەمەس، ئەكسىچە بۈگۈننى قۇرۇپ چىقىشنىڭ، كېلەچەكتە ئىنساننى ۋە ئىنسانلىقنى ساقلاپ قېلىشنىڭ يېگانە چىقىش يولى ھەمدە ئىنسانىيەتنى كېلەچەككە بىخەتەر يەتكۈزۈشكە يارايدىغان نىجاتلىق كېمىسىنىڭ نامى ئىدى. مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئىسلام ئۇنىڭ نەزىرىدە ئىنسانلىقنىڭ كېلەچىكى ئىدى. ئۇ چۈشەنگەن ۋە ئەسەرلىرىدە چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىپ كەلگەن جاھانشۇمۇللۇق خۇسۇسىيىتىگە ئىگە ھايات نىزامى ۋە بۇ نىزامنىڭ بەرپاچىسى بولغان ئىسلام كۆرسەتمىلىرى بويىچە ياشاش، ئىسلامغا ئۇيغۇن كېلىدىغان بىر ھايات تەرزىنى، ئادىل تۈزۈمنى بەرپا قىلىش، بۇ ئارقىلىق مۇستەملىكىچىلىك، زۇلۇم ۋە ئادالەتسىزلىكتىن ئىبارەت ھاياتىي تەھدىتلەرنى ھۆر ۋەتەندىن سۈپۈرۈپ تاشلاش، تەڭرىنىڭ ئادالىتى ھۆكۈم سۈرگەن بىر ھاكىمىيەت ئاستىدا دىن، تىل، ئىرق ئايرىمچىلىقى قىلماستىن ھۆر ياشاشنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش قاتارلىقلار ئۇنىڭ مەپكۇرىسىدىكى ھۆر ۋەتەندە ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە تېگىشلىك مەجبۇرىيەتلەر ئىدى. ئەپسۇسكى، ئۇنىڭ ئانا ۋەتىنى ئازاد بولدى، ئەمما ھۆر بولالمىدى. شۇنداقتىمۇ، ئۇنىڭ ھۆر ۋەتەن قۇرۇپ چىقىش يولىدىكى بارچە پىكرىي ۋە ئىلمىي مېھنەتلىرى، ئىنقىلابىي ھەرىكەتلىرى ئىسلام دۇنياسىنىڭ ۋۇجۇدىدا، پىكرىدە ۋە زىكرىدە، مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئۇنىڭ نەزىرىدىكى «بۈيۈك ۋەتەن» دەپ ئاتالغان ئىسلام ۋەتىنىنىڭ بارچە ئىقلىملىرىمدا ھېلىھەم ئۆز مۇجادىلىسىنى داۋام قىلىپ كەلدى ۋە كەلمەكتە. گەرچە ئۇنىڭ جىسمى ھۆر ۋەتەننىڭ دۈشمەنلىرى تەرىپىدىن قەتلى قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما پىكرىياتى ۋە مۇجادىلىسى 70 يىل مابەينىدە كۆپچىلىك ئىسلام ئەھلى تەرىپىدىن، ئەھلى بولغاندىمۇ مۇجادىلە ئەھلى تەرىپىدىن قەدىرلىنىپ كەلدى ۋە كەلمەكتە. قىسقىسى، ئۇ ئاچقان ئۇلۇغ ئېقىن تېنىمسىز ئېقىپ تۇرماقتا، ئۇ باشلىغان يول يولۇچىلىرى تەرىپىدىن توختاۋسىز داۋام قىلىپ تۇرماقتا. رېئاللىق شۇكى، ئۇنىڭ جىسمىدىن بەكرەك پىكرىياتىنى، جۈملىدىن ئۇ ئوزۇق ئالغان ئىسلام مەپكۇرىسىنى كۈشەندە قىلىۋالغانلار ئۇنىڭ ھايات ۋاقتىدا قانداق زىيانكەشلىك قىلىشتىن ئايانمىغان بولسا، بۈگۈنگىچە ھەم ئايانماي كەلدى ۋە كەلمەكتە. كەچمىشتىكى زىيانكەشلىكنىڭ خاراكتېرى پىكىرگە پىكىر بىلەن جاۋاب قايتۇرماسلىق، كۈچكە تايىنىپ تۇرۇپ تۆھمەت ۋە سۇيىقەست قىلىش، گېزى كەلگەندە زوراۋانلىق يولى بىلەن ئۇجۇقتۇرۇشقا ئۇرۇنۇش بولغان بولسا، كۈنىمىزدىكى زىيانكەشلىك زوراۋانلىقنى ئۇنىڭ پىكرىياتىغا يۆلەش، ئۇ چۈشەندۈرۈشكە تىرىشقان ئىسلامغا كىرىشتۈرۈش ۋە بۇ كىرىشتۈرمە زوراۋانلىقتىن زوراۋان سەييىد قۇتۇب ئوبرازىنى ياساپ چىقىش، ئۇنى بەئەينى زوراۋانلىق تەشەببۇسچىسى قىلىپ كۆرسىتىش، بۇ ئەمەلگە ئاشقان تەقدىردە، ئۇ ئوزۇق ئالغان ئىسلام مەپكۇرىسىنىمۇ زوراۋانلىق بىلەن مۇناسىۋەتلەندۈرۈش، نەتىجىدە ئىسلامنى زوراۋانلىق دىنى قىلىپ كۆرسىتىشتەك، زەنجىرسىمان زوراۋانلىقلار تۈركۈمىنى يارىتىشقا ئۇرۇنۇش بولدى. بۇنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بىر تۈركۈم كەم ئەقىللەر بولسا، سەييىد قۇتۇب پىكرىياتىنى ئىسلام بىلەن باغلاشتۇرۇشتىن يىراق تۇتۇشنىڭ، بار ئەيىبنى سەييىد قۇتۇبقا دۆڭگەشنىڭ ئىسلامنى ئاتالمىش «زوراۋانلىق دىنى» قالپىقىدىن ساقلاپ قالغىلى بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىشتى. ئوڭ بولسۇن ياكى تەتۈر بولسۇن، سەييىد قۇتۇب ئىدىيەسىنى پۈتۈنسۈرۈك قارىلاش، بۆبۆلەشتۈرۈش، زىيانكەشلىك قىلغۇچى تائىپە قايسى خىل ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەرنى سەييىد قۇتۇبقا باغلاپ ئارقىدىن ئۇنى ئىسلامغا باغلىسا، دەرھال ئىسلامنى ئاقلاپ سەييىد قۇتۇبنى پىپەن قىلىش قاتارلىقلار مەزكۇر كەم ئەقىللىقلەرنىڭ ۋە ئۇلارنىڭ شايكىلىرىنىڭ دىنىي ۋەزىپىسىگە، ياللانما قەلەمكەشلەرنىڭ پىتنە – پاسات تېرىشتىكى خام ماتېرىيالىغا، ئىلھام مەنبەسىگە ئايلىنىپمۇ قالدى. ئاتالمىش «قۇتۇبچە ئىسلام» سەپسەتىسى مانا مۇشۇنداق ئەبجەش مۇھىتتىن ياسىلىپ چىققان ئەڭ چاكىنا ۋە ئەڭ زەھەرخەندىچە سەپسەتەلەردىندۇر. شۇنداقلا بۇنى يەنە سەييىد قۇتۇبنى چۈشەنمىگەن ۋە چۈشەنمىگەنلىكىنى ئەڭ بىمەنە ئۇسۇلدا ئىپادىلەشكە مۇۋەپپەق بولغان سەپسەتىلەر دۆۋىسى دېيىش ھەم مۇمكىن.
قولىڭىزدىكى بۇ ئەسەر ئەنە شۇ سەپسەتىلەر دۆۋىسىدىكى نۇقتىلىق ئىددىئالار ئۆرنەك قىلىنىپ تۇرۇپ يېزىلغان رەددىيەلىك ئەسەردۇر. ئەسەرنىڭ قۇرۇلمىسى ئىددىئا ۋە رەددىيە شەكلىدە بولۇپ، مۇددىئا جەھەتتىن سەپسەتەۋى ئىددىئالارغا رەددىيە بېرىشتىن سىرت، سەييىد قۇتۇبنىڭ ھازىرغا قەدەر بىزدە ئانچە دىققەت قىلىنىپ كەلمىگەن ۋە بۇ ھەقتە بىزدە يېزىلمىغان، ھەتتا خاتا چۈشىنىپ ۋە چۈشەندۈرۈلۈپ كەلگەن، ھەتتا ئۇ ئەڭ كۆپ تۆھمەتكە ئۇچراپ كەلگەن بىر تەرىپىنى، يەنى ۋەتەنپەرۋەرلىك تەرىپىنى يورىتىشنى، ئىسلام ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىك ئوتتۇرىسىدا زىددىيەت بولمايدىغانلىقىنى ئۇنىڭ ئەمەلىي ھاياتى ۋە پىكىرلىرى ئاساسىدا يەنىمۇ ئېنىقلىققا ئىگە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئەسەر بىزگە ئۇنىڭ ھەققىدىكى ئىددىئالارنىڭ نەقەدەر تۇتۇرۇقسىزلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇپ بېرىپلا قالماي، سەييىد قۇتۇبنىڭ مەيلى ئەدەبىي ھاياتى دەۋرىدە بولسۇن، ياكى ئىسلام ئويغىنىش ھەرىكىتىدىكى ئاۋانگارت ئىسلاھاتچىلىق دەۋرى بولسۇن، تاكى شەھىدلىككە يەتكەنگە قەدەر بارچە ھايات كارتىنلىرىدا ۋەتەنپەرۋەرلىكنىڭ جۇش ئۇرۇپ تۇرغانلىقىنى، ھەتتا ئۇنىڭ بىر پۈتۈن ئىسلام تەسەۋۋۇرىدىمۇ ۋەتەنپەرۋەرچە روھنىڭ ھېچ ۋاقىت ئايرىلمىغانلىقىنى، ئەكسىچە قۇرئان سايىسىدە تاكامۇللاشقانلىقىنى ئاڭلىتىشقا تىرىشىدۇ.
مەلۇم بولغاندەك، سەييىد قۇتۇب ۋە ئۇنىڭ ئىدىيەسى تېمىسى بىرەر پىكرىي ئەسەر ياكى بىرەر رەددىيە كىتابىغا سىغدۇرۇپ بولغىلى بولىدىغان ئوڭاي تېمىلاردىن ئەمەس. ئۇنىڭ ئەدەبىي، پىكرىي ۋە ئىلمىي ئەسەرلىرىدىكى مەپكۇرىلەرمۇ بىرقانچە توملۇق ئەسەر بىلەن تۈگىتىپ بولغىلى بولىدىغان مەپكۇرىلەرمۇ ئەمەس. شۇڭا بىز ئەسەرنىڭ غول قىسمىنىڭ ئىدىدىئا ۋە رەددىيە تۈسىدە ئېلىپ مېڭىلغانلىقىنى، ھەمدە ئەسەردىكى ماۋزۇلارنىڭ بىز تاللىغان تېمىدىن چەتنىمەسلىكىنى ۋە كىتابىمىزنى تاماملاشتا مۆلچەرلىگەن ھەجىمدىن چوڭىيىپ كەتمەسلىكىنى نەزەردە تۇتۇپ، ئەسەردە زىكرى كەچكەن تېمىلار بىلەنلا كۇپايىلىنىپ تۇرۇشنى، مۇناسىۋەتلىك باشقا تېمىلارنى مۇھىملىق دەرىجىسىگە قاراپ يەنە باشقا ئەسەرلىرىمىزدە توختىلىشنى مۇۋاپىق كۆردۇق. جانابى ئاللاھ مۇۋەپپەق قىلغاي!
ئاخىرىدا، ئەسەرنىڭ روياپقا چىقىشىغا ماددىي ۋە مەنىۋى دەستەكلىرى بىلەن ھەمنەپەس بولغان ئەزىزلەرگە، ئەسەرنىڭ نەشرى قىلىنىشى ۋە تارقىلىشىغا ھەسسە قوشقان بارچە يارەنلەرگە رەھمىتىمنى بىلدۈرىمەن. ئاللاھتىن ئۇلارنىڭ بۇ ھىممىتىنى مىزانى ھەسەناتلار قاتارىدا مەقبۇل قىلىشىنى، ئەجىر – ئەزىم بىلەن تارتۇقلىشىنى سورايمەن.