يۇتۇبىر تالىپنىڭ ئارسىز ئىزاھاتىدىكى خۇپسەنلىكلەر
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد

# يۇتۇبىر تالىپنىڭ ئارسىز ئىزاھاتىدىكى خۇپسەنلىكلەر
ئوقۇرمەنلەرگە مەلۇم بولغاندەك، سەھىپىمىز نۇر ت ۋ قانىلى ۋە بۇ قانالغا رەھبەرلىك قىلىۋاتقان زېھنىيەت ۋە بۇ زېھنىيەتنىڭ دىن تەشۋىق قىلىش، ياشلارنى يېتەكلەش نامىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاتالمىش دەۋەتچىلىكى خۇسۇسىدا، بولۇپمۇ يېقىنقى مەزگىللەردىكى شەرئىي ساھەنى پېتىقلاش تىپىدىكى قىلمىشلىرى، شەرئىي پەتىۋا مەسىلىلىرىدە ئازغۇن پەتىۋا بېرىشكە ئايانمىغانلىقى، شەرئىي مەۋزۇلارنى، ئۇقۇم ۋە چۈشەنچىلەرنى ئىنتايىن سۈپەتسىز، بۇرمىلىغان تۈستە، مۇھىمى ساھەنىڭ ئىلمىي مەۋقەسى ياكى شەرئىي ئاساسىغا تايىنىشتىن يىراق ھالدا ئەخلەت زېھنىيىتى بىلەن ئۇيۇشىدىغان شەكىلدە كۆرۈرمەنگە سۇنماقچى بولغانلىقى خۇسۇسىدا ئوبزور ئېلان قىلدى. ئوبزوردىن چىققان خۇلاسە شۇ بولدىكى، ئوبزور ئوبيېكتى بولۇۋاتقان قانالنىڭ تەشۋىقلىرى ئىددىئا قىلىۋاتقان يولىدىن چەتنىگەن، بۇنى بىر قوللۇق ئەمەلگە ئاشۇرغان تالىپچىقىمىز بولسا، ھەد ۋە ھۇدۇد بىلمىگەن ھالدا تۆۋىنى شەرئىي مەسىلىلەردىن، يۇقىرىسى ئەقىدىۋى ۋە سىياسىي مەسىلىلەرگىچە بۇرنىنى تىققاندىن سىرت، ئىزاھات ئۇسۇلىدا بولسۇن، چۈشەندۈرۈشتىكى كالامپايلىقى جەھەتتىن بولسۇن خاتا ئۈستىگە خاتالىق سادىر قىلىشتىن، بۇرمىلاشتىن ئايانمىغان. ئوبزورىمىزدا پاكىتقا ئاساسلانغان ھالدا تالىپچىقىمىزنىڭ شەرئىي ۋە سىياسىي خاتالىقلىرىنى تەنقىدلىگەن بولدۇق. شۇنداقلا ئىلمىي مەسىلىلەردىكى، شەرئىي پەتىۋادىكى، مۇجمەل ئىزاھاتنى تەپسىلىي قىلىپ كۆرسىتىش، توغرىسى ئۆپكە كۆرسىتىپ قۇيرۇق سېتىشقا ياتىدىغان دىنىي تەشۋىقات قويمىچىلىقىغا قارىتا نە پەقەت تەنقىدچىلەرنىڭ، بەلكى ساھەنىڭ نوپۇز ۋە سالاھىيەت ئەربابلىرىنىڭ پىكىر قاتناشتۇرۇشىنى، ئۆزىمۇ ئازغان، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدىغان تائىپىلەر مەيدانغا كېلىۋاتقاندا، ھەق يولدىكىلەرنىڭ پەرقىنى ۋە ھەققانىي تۇتۇمىنى ئىپادىلىشى لازىملىقىنى، تۈگۈلۈۋالماسلىقى، ئادىل باھا ۋە توغرا مەۋقەنى بايان قىلىش ئارقىلىق مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيىتىنى جارىي قىلدۇرۇشىنى تەكلىپ قىلغان بولدۇق. دەرۋقە، بۇ تەكلىپنى مۇھاجىرەتتىكى نوپوزلۇق دىنىي مەركەز بولغان «ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى» قوبۇل قىلغانلىقىنى ئېلان قىلدى ۋە بۇ ھەقتە بىر دىنىي مۇئەسسەسە بولۇش سۈپىتى بىلەن نۆۋەتتىكى دىنىي تەشۋىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان يۇتۇبىر ۋە ئۇنىڭ ئازغۇن پەتىۋاسى ھەققىدە ئۆزلىرىنىڭ ھەققانىي مەۋقەسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خاتا پەتىۋا ۋە ئازغۇن ئەقىدە تەشۋىقاتلارغا قارىتا ئۆزلىرىنىڭ شەرئىي مەۋقەسىنى ئوتتۇرىغا قويدى، ھەمدە ئۇزۇندىن بېرى بۇ مەسىلىلەرگە دىققەت قىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى. ئاخىرىدا بۇ خىل تەشۋىقات قاناللىرىغا قارىتا مەيدانىنى بىلدۈرۈش بىلەن بىرگە،  ساھەنىڭ ئىچىدىكى بارچە دىنىي ئورۇن ۋە سەپداشلىرىنىمۇ ھەقتە دادىل بولۇشقا، ئۆلىمالارنىڭ بىۋاسىتە مەسئۇلىيىتىگە چېتىلىدىغان شەرئىي پەتىۋا، دەۋەت ۋە ۋەز – تەبلىغقا دائىر ئىشلاردا بولسىمۇ ساھەگە ئىگە چىقىشقا، دىن مەسىلىلىرى دۇغلاشتۇرۇلۇۋاتقاندا ئىپادە بىلدۈرمەستىن، مەسىلىنى مۇناسىۋەت چەمبىرىكىنىڭ قۇربانى قىلىۋەتمەستىن دادىل بولۇشقا، ھەقنى بايان قىلىپ ئىپادە بىلدۈرۈشكە چاقىردى. شۇنداقلا بۇنى ئىمانىي بۇرچ، ئىلىم ئەھلىلىك سالاھىيەت ۋە ساماۋى بۇرچ ئىكەنلىكنى ئەسلىتىدىغان بىباھا قۇرلار بىلەن باياناتىنى ئاخىرلاشتۇردى. دېمەك، كۆرۈلۈۋاتقان مەسىلىلەرگە، بولۇپمۇ شەرئىي ۋە سىياسىي مەسىلىلەردىكى بۇزغۇنچىلىقلار پەقەتلا ئوبزورچىلىق نۇقتىسىدىنلا ئەمەس، شەرئىي ساھەنىڭ ئالىمى ۋە بۇ ئالىم قۇرغان مۇئەسسەسە نامىدىنمۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈلدى. مەسىلىنىڭ ئاۋام كۆزىدىن ئەمەس، ئىلىم ئەھلى كۆزىدىن، شۇنداقلا پىكىر ۋە سالاھىيەت ئىگىلىرى نەزىرىدىن قارىغاندىلا ئاندىن پەرقلەندۈرگىلى بولىدىغانلىقى، بۇزۇقلۇقنىڭ ئەپتى بەشىرىنى كۆرۈش ئۈچۈن ئاۋامچە ھېسسىيات، يۈزەكىي كاللا، تەرەپباز تۇتۇم كار قىلمايدىغانلىقى، ھەق – ناھەقنى ئاستىن – ئۈستۈن قىلىش ئۈچۈن  قىتىغۇرلۇق ۋە تۆھمەتخورلۇقنىڭ بازىرىنى چىقىرىشنىڭ مەسىلىنى ئەسلا ھەل قىلالمايدىغانلىقى ئايان بولدى. دەل بۇ نۇقتىلار مۇئەييەنلەشكەن، پەقەتلا مۇستەقىل خاراكتېرگە ئىگە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ ئادىل ۋە ئىلمىي باھا بېرىشىنىڭ زۆرۈرىيىتى ھېس قىلىنىۋاتقان بىر ۋاقىتتا، تالىپچىقىمىز تەرىپىدىن «ئ‍ىزاھات» دەپ ناملانغان بىر ۋىدىيوسى سەھىپىسىدە ئېلان قىلىندى. بىز بۇ تېمىمىزدا، دەل مۇشۇ ۋىدىيو ئۈستىدە توختىلىمىز. چۈنكى بۇنداق بىر ۋىدىيونىڭ ئېلان قىلىنىشىنى تالىپچىقىمىز ئۈچۈن بىر بۆسۈش دېيىشكە بولىدۇ. سەۋەب شۇكى، تالىپچىقىمىزنىڭ بۇ ئىشى يىللاردىن بۇيانقى ئۇسلۇبىنى ئۆزگەرتكەن، ئۇۋىسىدىن چىقىپ تەنقىدكە پوزىتسىيە بىلدۈرۈپ رەددىيە بېرىشتەك «جاسارەت»نى كۆرسەتكىنى ھېسابلىنىدۇ. بۇ نۆۋەت تالىپچىقىمىز يىللاردىن بېرى تور يۈزىگە قويۇپ تارقىتىۋاتقان نەرسىلىرىگە قارىتا چۈشكەن تەنقىد ياكى رەددىيەلەرنى بىر بولسا ئارىدىكى تونۇش بىلىشلەرنى ئارىغا سېلىپ ئۆچۈرگۈزۈۋېتىش، تەنقىد قىلغۇچىلارنى پىتنە قىلماقچى، شەخسىي ئۆچى بار، بىزگە ھەسەت قىلدى، قاتارلىق تۆھمەتلەر بىلەن شايكىلىرىنى ھۇجۇمغا سېلىپ قويۇپ تاماشا كۆرۈش، بىر ياندىن تەنقىدلەنگەن ۋىدىيوسىنى پەم بىلەن يۇيۇۋېتىپ قايتىدىن سۈرەتكە ئېلىپ ئوڭشىۋېلىش، ھېچ ئىش بولمىغاندەك كۆرۈنۈۋېلىش، يەنە بىر ياندىن تەنقىدلىگۈچىنىڭ يوشۇرۇن پېيىگە چۈشۈش، ھەتتا تېخنىكىلىق دېتاللار ئارقىلىق سەھىپىسىنى كوچىلاپ يۈرۈپمۇ بولسا، ئۆزى تونۇيدىغان ياكى رەقىبى كۆرۈۋالغان بىرىلىرىدىن گۇمانخورلۇق قىلىپ ئۇنى پىتنە مەنبەسى قىلىپ تەيىنلەپ تەسەللىي تېپىشتەك بىنورمال پىسخىكىسىنىڭ كەينىگە كىرمىدى.

دەرۋەقە، ئېلان قىلىنغىنى بىر ئىزاھات ۋىدىيوسى ئىدى. كۆرۈنۈپ تۇرغىنىدەك بۇ بىر تەنقىدكە رەددىيە ئەمەس، يەنى ئۆزىنىڭ دېگەن ۋە قىلغانلىرىغا قارىتا پاكىتقا پاكىت بىلەن جاۋاب قايتۇرۇش كۆزلەنگەن، ئىلمىي نۇقتىدىن ئۆزىنىڭ بىر كىشىلىك ئەقلىي ئەمگىكىنى سەرپ قىلىپ جاۋاب قايتۇرغان رەددىيەسى ئەمەس، بەلكى ئىزاھات.

شۇنداق قىلىپ تالىپچىقىمىزدىن ئاخىرى زۇۋان كەلدى. ئەمما كۈتۈلۈۋاتقان نەرسە مۇشۇمىدى؟ ئەلۋەتتە ياق! بۇ يەردە كۈتۈلۈۋاتقىنى گەپ يورغىلىتىش، تېنىۋېلىش، خۇپسەنلىك قىلىش ئەمەس، بەلكى  ئىزاھاتنىڭ بىزنىڭ مۇئەييەنلەشتۈرۈشىمىزنى خاتاغا چىقىرىدىغان، ئېغىزىدىن چىققان جۈملىسى، لوگىكىسى ۋە ئۇسلۇبىدىن نېمە بىلىنسە شۇنى ئاساس قىلىپ بەرگەن تەنقىدىمىزنىڭ بىر تەرەپلىمە بولغان جايلىرىغا ئوچۇقلىما بولالايدىغان، ئىلمىي جەھەتتىن تەنقىدلىگەن نۇقتىلىرىمىزنى ئۆزى ئاساسلانغان ئىلمىي مەنبەلەرگە كۆمۈپ تاشلاپمۇ بولسا بىزنى مات قىلىدىغان، بىزنى ئىلمىي دەلىل ئاساسىدا قايىللىقىمىزنى قولغا كەلتۈرۈشكە يارايدىغان، بىر قەدەر ئىلىم ھىدى كېلىدىغان جاۋابلار بىلەن مۇھىتنىڭ ساپلىقىغا ھەسسە قوشىدىغان ئايدىڭلاتقۇچى ئىزاھات ئىدى. كۆردۇقكى، تالىپچىقىمىزنىڭ «غەيرەت» كۆرسىتىپ ئاران دېگەندە ئېلان قىلغان ئاتالمىش ئىزاھات ۋىدىيوسى ئىزاھات بولماستىن، خۇپسەنلىك ۋە ئالىقاپلىقنى يەنىمۇ پۇختىلاش ئۈچۈن بازار سېلىنغان گەپ ئوينىتىش ۋە ئەزۋەيلەشلەر ئىكەن. ئىزاھاتىنىڭ مۇخاتەبىمۇ كۆرۈرمەنلەر ئىكەنكى، ئىلىم ۋە پىكىر ئەربابلىرى ئەمەس ئىكەن. ئىزاھاتنىڭ غايىسى بولسا، تۇتۇرۇقسىز گەپ يورغىلىتىشلار ئارقىلىق كۆرۈرمەندىن ئۆزىگە ھېسداشچى، گۇپپاڭچى ۋە تەرەپدار توپلاش ئىكەن. يەنى تالىپچىقىمىز شۇنچە جۈرئەت قىلىپ كامېرا يۈزىگە چىققانغا چۈشلۇق، ماڭدامدا كېسىپ ياماپ ۋىدىيو ئىشلەپ تەر تۆككەنگە تۇشلۇق ئۆزىگە قارشى ئۇدۇل تەنقىدىي باھاسىنى بەرگۈچىلەرنى مۇخاتەب ئېلىشقا جۈرئەت قىلالماپتۇ. بەرمەكچى بولغان ئىزاھاتنىمۇ «قىزىم ساڭا ئېيتاي، كېلىنىم سەن ئاڭلا» تەرىقىسىدە يىللاردىن ئاغزى مايماق كەتسىمۇ، ئازغۇنلۇقنى تەرغىب قىلسىمۇ لام - جىم دېمەي كەلگەن، توغرىسى دېيىشكىمۇ مۇكەللەف بولمىغان ئاۋامغا، ساھەدىن خەۋىرى يوق، پەقەتلا كۆرۈرمىنى بولۇش بىلەن قانىلىنى قوللاپ كېلىۋاتقان كۆرۈرمەنلىرىگە ئوچۇقلىما بېرىشنى مەقسەت قىلىپ ئىزاھات بېرىلىپتۇ.

خوش، بىز بۇ خۇلاسىلەرگە قانداق كەلدۇق؟ ئەلۋەتتە مەزكۇر خۇپسەنلىكلەرگە تولغان ئاتالمىش ئىزاھات ۋىدىيوسىغا ئاۋام كۆزىدە ئەمەس، يەنىلا ساختا بىلەن چىنلىق ئارىسىنى ئايرىيالايدىغان ئىلىم ۋە تەنقىد كۆزىدە قاراپ چىقىش ئارقىلىق كەلدۇق. خۇلاسىمىزنىڭ دەلىللىك بولۇشى ئۈچۈن بىز تۆۋەندە تالىپچىقىمىزنىڭ ھاپىلا - شاپىلا سالام – سائەت بىلەن باشلانغان ۋە «نۇر ئېكرانى ھەققىدە ھەرخىل گەپ سۆزلەر بولاندى، مۇشۇ ھەقتە ئىزاھات بېرەي دەپ ئالدىڭلارغا چىقىپ قالدىم» دېگەن سۆزلەر بىلەن داۋامىنى ئۇلىغان مەزكۇر ئاتالمىش ئىزاھات ۋىدىيوسىنى تەھلىل قىلىپ كۆرىمىز. 

### 1. بېلى ئۇشتۇلغان ئىخچاملىق 
تالىپچىقىمىز مەزكۇر «ئىزاھات» ۋىدىيوسىدا ئالدى بىلەن سۆزىنى نۇر ئېكرانى ۋە ئۆزىگە دائىر مەلۇماتقا ئىگە ئەمەسلەر بارلىقىنى، بۇ ھەقتە قىسقىچە تونۇشتۇرۇش بەرگىسى كېلىپ مەزكۇر ۋىدىيو بىلەن كۆرۈرمەن ئالدىغا چىقىپ قالغانلىقى بىلەن باشلايدۇ. يەنى قىسقىچە بۇ تونۇشتۇرۇشتا تالىپچىقىمىزنىڭ ئېغىزىدىن چىققىنى «ئۆزىنىڭ 2003 – يىلى دىنىي ئوقۇشقا كىرىپ قارى بولغانلىقى، ئون يىلچە، يەنى مىلادىيە ھېسابى بويىچە 2003 - تىن 2013 - كىچە ۋەتەندىكى «ئۇستازلار»دا ئوقۇغانلىقى ئۇنىڭدىن كېيىن چەتئەلگە چىقىپ شەرىئەت فاكۇلتېتىنى پۈتكۈزگەنلىكىنى» ئىددىئا قىلىش بولىدۇ. ئاخۇنۇم بىسمىللاسىدىن مەلۇم، دېگەندەك، مۇجمەل تالىپچاقنىڭ «تەپسىلىي» دەپ تېما قويۇۋېلىپ مۇجمەل باياننىڭ جۇللۇقىنى چىقارغىنىغا نىسبەتلەشتۈرسەك، يۇقىرىقىدەك قىسقىچە تونۇشتۇرۇشنىڭ ئىخچام سۆزىنىڭ بىلىنى سۇندۇرغىدەك دەرىجىدە ئىخچاملاشتۇرغانلىقىنى كۆرىمىز.  يەنى شۇ قەدەر ئىخچامكى، 2003 تە دىنىي ئوقۇشنى باشلايدۇ، 2013 تە ئۇدۇل چەت ئەلگە چىقىپ شەرىئەت فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرىدۇ. قارىماققا قىسقىچە تونۇشتۇرۇش دېگەن ئىكەن، ئىخچاملاشتۇرغىنى نورمالدەك كۆرۈنىدۇ. ئەمما مەقسەت ئۆزى ھەققىدە مەلۇمات بېرش خۇسۇسىدا قىسقىچە تونۇشتۇرۇش بولغانىكەن، ۋەتەن ئىچىدىكى ئون يىللىق ئوقۇش تارىخىدىكى ئۇستازلىرىنى ئېھتىياتەن دېمەي تۇرغاندىمۇ، 2013 – يىلى چەت ئەلگە چىقىپ قايسى دۆلەتتىكى، قايسى ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ قايسى فاكۇلتېتىدا ئوقۇدى ۋە قاچان ئوقۇش پۈتكۈزدى، دېگەنلەر تىلغا ئېلىنىشى ئەقەللىي ئىخچاملىق ئەمەسمىدى؟ ئون يىل ۋەتەندە ئوقۇپ كېيىن چەت ئەلگە ئۇدۇل شەرىئەت فاكۇلتېتىنى، يەنى ئۇنىۋېرسىتېتنى پۈتكۈزگەن ۋاقتى تۈركىيەگە 2018 قايتىپ كەلگەن ۋاقتى شۇ، دەپ قارىساقمۇ، ئەجەبا، تالىپچىقىمىز ئۇنىۋېرسىتېتقا ۋەتەندە ئوقۇغان ئۇستازلىرىنىڭ ئوپچە تىل خېتى ئارقىلىق كىرگەنمۇ؟ ياكى چەت ئەلدىكى «پۈتتۈردۈم» دېيىلىۋاتقان ئۇنىۋېرسىتېتقا بىرەر ئارقا ئىشىك بىلەن، ياكى ساختا دىپلوم ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق كىرگەنمۇ؟ ۋەتەندە ئون يىل ئوقۇپ ئۇدۇل چەت ئەلگە چىقىپ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ فاكۇلتېتىغا چۈشۈش، رېئاللىقتا قانداق مۇمكىن؟ ياكى بۇ چۈشۈش جۇباجىينى ئەرش لەشكەرلىرى زېمىنغا تاشلىسا، پەرىشكە چۈشكەندە چۈشكىلى يەر چىقمىغاندەك، ئۇدۇل چوشقىنىڭ قورسىقىغا چۈشۈپ قېلىشتەك فانتازىيەلىك چۈشۈشمۇ؟ بىلىشىمىزچە، ۋەتەندىن تارتىپ ئۇستاز ۋە دىنىي ئالىم سۈپىتىدە تونۇلغان نوپۇزلۇق ئەرباب مەرھۇم ئابدۇلھەكىم مەخسۇمھاجىم مىسىرغا كېلىپ ئوقۇش باشلىغىنىدا، بىرىنچى بولۇپ چۈشكەن يېرى ئەزھەرنىڭ تولۇقسىزمۇ ئەمەس، باشلانغۇچمۇ ئەمەس، تەييارلىق سىنىپى ھېسابلىنىدىغان ئەزھەرگە قاراشلىق تىل كۇرسى بولغان ئىكەن. سەۋەبى شۇكى، ئەزھەر ئېتىراپ قىلىدىغان بىرەر مەكتەپنىڭ دىپلومى بولمىغان ئەھۋالدا، بىۋاسىتە تىزىملاتقان ئوقۇغۇچىلار ئاۋۋال تەييارلىق سىنىپىغا، كېيىن سەۋىيەگە قاراپ باشلانغۇچ، تولۇقسىز، تولۇق باسقۇچلىرىنى تۈرلۈك تاماملاش ئىمكانىيەتلىرىدىن پايدىلىنىپ تۇرۇپ ئىمتىھان بىلەن ئاندىن ئۇنىۋېرسىتېتقا كىرىدىكەن. فاكۇلتېت ئوقۇشى ئاشۇنىڭدىن كېيىن باشلىنىدىكەن. دېمىسىمۇ ئۇنىۋېرسىتېتقا تەڭ كېلىدىغان دىپلومى بولمىغان بىر ئوقۇغۇچىنى ساختا دىپلوم بىلەن كۆز بويامچىلىق قىلمىسىلا ۋەتەندە ئون يىل ئوقۇپتىكەن، دەپلا فاكۇلتېتقا بوۋاقنى بۆشۈككە بۆلىگەندەك بۆلەپ قويىدىغان خەلقئارالاشقان بىرەر ئۇنىۋېرسىتېت بەلكىم يەرشارىغا تېخى ئاپىرىدە بولمىغان بولسا كېرەك. ئۇنداقتا، 2013 تە چەتئەلگە چىقىپ 2018 غىچە بولغان ئارىلىقتا ئۇنىۋېرسىتېت پۈتكۈزدى، دېسەك، بۇ ئۇنىۋېرسىتېت قايسى ئۇنىۋېرسىتېت؟ يەنە كېلىپ تالىپچىقىمىزنى ساختا دىپلوم بىلەن ئۇنىۋېرسىتېتقا كىرىدىغان دەرىجىدە پەسكەش تالىب ئەمەس، دەپ پەرەز قىلغىنىمىزدا، تالىپچىقىمىز زادى ۋەتەندىن ئۇدۇل چىقىپ بەش يىل ئىچىدە قايسى يول بىلەن، قايسى دىپلومغا تايىنىپ فاكۇلتېتقا كىردى ۋە قاچان پۈتكۈزدى؟ چىرايىدىنلا 10 يىل ئۇستاز تۇتۇپ ئوقۇغانلىق سېيماسىنى بىلىۋېلىپ دەرھال فاكۇلتېتقا ئەكىرىپ قويغان ئۇ ئۇنىۋېرسىتېت زادى قايسى ئۇنىۋېرسىتېت؟ ياكى بۇ ئوقۇش ھېلىقى مەسجىدى ھەرەم كۇللىيەسى، دېيىلىدىغان، بىرەر ئۇنىۋېرسىتېت بىلەنمۇ مۇناسىۋىتى يوق، ھېلىقىدەك مەككە – مەدىنەمدىكى كالتە كۆسەي ماشايىخلار قۇرۇۋالغان ئالتە يىللىق مەسجىد مائارىپىدىكىدەك يالاڭئاياقلار مەكتىپىدىكى ئوقۇشمۇ؟

مۇجمەل تالىپچىقىمىز مانا مۇشۇنداق گەپنى تومتاق ۋە جاۋابىنىڭ ئورانىغا قاراپ ھەر ئېھتىماللىقتىكى سوئال تاشلانمىسا ھېچ چۈشەنگىلى بولمايدىغان ئاتالمىش ئىخچاملىقىنىڭ سېھرىي كۈچىنى ئىشقا سالىدۇ ۋە ئىشنىڭ بىسمىللاسىدا ئىخچاملىقنىڭ بېلىنى سۇندۇرۇشقا زورۇقىدۇ ۋە بىرىنچى جۈملىسىدىلا ئىزاھات دەۋالغان نەرسىسى بىلەن ئۆزى ۋە ئوقۇش تارىخىنى سۆزلەشتە، قارىماققا بىرنەرسە ھەققىدە ئۇچۇر بېرىۋاتقان كۆرۈنۈش، ئەمما ھېچقانداق ئۇچۇر بەرمەسلىك تاكتىكىسى بويىچە ئوقۇش تارىخىنى خۇددى ئەسكى ماتانى پۇرلىغاندەك، پۇرلاپ سۆزلەپ ئۆتۈپ كېتىدۇ.

قەيەردە گەپنى پۇرلاشنى، قەيەردە يىپتىن يىڭنىسىغىچە ئۇچۇر بەرگەندەك كۆرۈنۈشنى پەملىگەن تالىپچىقىمىز 2018 دىن كېيىنكى، يەنى مەلۇمات بەرمىسىمۇ كۆز ئالدىدىكى ۋەزىيەتنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتقانلارغا مەلۇملۇق ئىشلارنى ئوقۇش تارىخىغا قارىغاندا ئۇزارتىپراق بايان قىلىشقا چۈشىدۇ.  دېمەك بۇ قەدەر خۇپسەنلەرچە ئوقۇش تارىخى ياساپ، دىيەسلىتىشلەر دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ نۇر ئېكرانىنىڭ ئازغۇنلۇقى خۇسۇسىدىكى بايانىدا ئېيتقان «شەرئىي سەۋىيە، سالاھىيەت ۋە ئىلمىي ئارقا كۆرۈنۈشىنىڭ تايىنى يوق» دېگەن ئەمەلىي باھاسىنىڭ توغرىلىقىنى تەكىتلەشتىن باشقىغا يارىمايدۇ. ناۋادا تالىپچىقىمىز گۇڭگا گېپىنى پاكىتلىقراق قىلغۇسى بولسا، بۇنداق باش – ئاخىرى تۇتمايدىغان ئوقۇش تارىخىنى دىيەسلىتىپ ئاۋارە بولماستىن، ئىزاھاتنىڭ ئىككىنچى ياكى ئۈچىنچى نومۇرلۇق نەشرىدە قايسى ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ قايسى فاكۇلتېتىغا قانداق ئوقۇشقا كىرگەنلىكىنى، ۋەتەندە 10 يىل ئوقۇپ چەت ئەلگە چىقىپلا ئۇدۇل شەرىئەت فاكۇلتېتىغا قايسى دىپلوم ئارقىلىق كىرگەنلىكىنى ئاتالمىش ئىخچاملاشتۇرۇش پىرىنسىپىغا ئازراق ئىنساب ئارىلاشتۇرۇپ كۆرۈرمەننى مەلۇمات قىلسا يامىنى كەلمەس. ئىزاھات ۋىدىيوسى بولغاندىكىن، ئىزاھاتقىمۇ گېرىيلىك قىلماي، ئۆزىنى ئۆزى مەككار، ساختىپەز، كاززاپنىڭ ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويماي، يۇتۇبىرغا ياراشقان بىر ئوبراز بىلەن كۆرۈرمەنگە سەمىمىي بولسا، بۇنىڭ نەرى يامان؟ قايسى ئۇنىۋېرسىتېتقا، قايسى دىپلوم ۋە قايسى فاكۇلتېتقا قاچان كىرىپ قاچان پۈتكۈزگىنىنى دېيەلمىگۈدەك نېمىسى بار؟ بۇ سوئاللار مەزكۇر ئاتالمىش ئىزاھات ۋىدىيوسىنى قانائەتلىك جاۋاب بىلەن شەرھلەيدىغان ئىككىنچى ئىزاھات چىققۇچە كۈچكە ئىگە. گەپنى تۇتۇق قىلغانىكەن، ئوچۇقلىشى، يوچۇن قىلغانىكەن، ئادەمدەك ئىزاھات بېرىشى، توغرا ۋە سەمىمىي جاۋاب بىلەن كۆرۈرمەننى قايىل قىلىشى لازىم. ئەكسىچە، يۇقىرىقىدەك سوئاللار بىر ئۆمۈر پېشانىگە قويۇلۇپ، جاۋابى كۈتۈلۈپ ماڭىدىغانلىقى شۈبھىسىز. 

### 2. قاغىدەك «ئاپئاق»، كىرپىدەك «يۇمشاق» ھىيلىسى 
تالىپچىقىمىز ئىككىنچى قەدەمدە نەچچە يىلدىن بۇيانقى ئېلان قىلغان ۋىدىيولىرىنىڭ ئىستاتىستىكىسىنى بېرىدۇ ۋە بۇ جەرياندا خاتالىق ئۆتكۈزگەن جايلىرىنى تۈزىتىپ بەرگەنلەر بولغانلىقىنى، ناھايىتى تۆۋەنچىلىك بىلەن قوبۇل قىلىپ، دۇئا قىلىپ تۇرۇپ قوبۇل قىلغانلىقىنى ئىددىئا قىلىپ ئۈلگۈرىدۇ. خاتالىقلىرىنىڭ سەۋەبىنى بايان قىلغاندا بولسا، تالىپچىقىمىزنىڭ تاپقان باھانىسى دىققەتكە سازاۋەر بولۇپ، خاتالىق سادىر بولۇپ قېلىشىنى ئۆزلىرىنىڭ ئاتالمىش دەۋەت سىستېمىسىدا قىسقا بولۇش، ئىخچام بولۇشنى پىرىنسىپ قىلغانلىقىغا باغلايدۇ. ئۇنىڭچە دەۋەتتە ئىخچام بولىمىز دېگىنى گەپتىمۇ ئ‍ىخچام بولىمىز دېگەنلىكى بولۇپ، تالىپچىقىمىزنىڭ دېيىشىچە ئىخچام گەپنى ھەممە تەرەپكە تارتسا بولىدىغان ئەھۋال كېلىپ چىقىمىش، مۇشۇ سەۋەبتىن نۇرغۇن كىشىلەر نامسىز شەكىلدە ھۇجۇم قىلىپتۇدەك، ھاقارەت قىلىپتۇدەك. ئەمما مەزكۇر «ئالىيجاناب» تالىپچىقىمىز ئالدىغا قاراپ مېڭىۋېرىپتۇدەك، ۋاقتىنى زايە قىلمايمىش، ئىشى جىقمىش. ئەمما ئىلمىي شەكىلدە تۈزەتمە بەرسە، قوبۇل قىلغانمىش ۋە قوبۇل قىلىپ كېلىۋاتقانمىش. قاتتىق سۆز بىلەنمۇ بولسا، ئېنىق خاتا قىلىۋاتقان بولسا، ھەر ۋاقىت قوبۇل قىلارمىش. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تالىپچىقىمىز ئالىملار ئارىسىدا ئىختىلاپىي مەسىلىلەر بارلىقىنى، مەلۇم مۇجتەھىدنىڭ پىكرىنى تۇتۇپ بەزى يوللارغا چىققىنىنى، بەزىبىر دەۋەتلەرنى ئاڭلاتقانلىقىنى، ئۆزىمۇ بىر مۇجتەھىدكە، ئۆزىنى خاتاغا چىقارغۇچىمۇ باشقا مۇجتەھىدكە ئەگەشكەنلىكى ئۈچۈن تەنقىدكە جاۋاب قايتۇرۇپ يۈرمىگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ھەمدە ئۆزىنى تەنقىدكە ئوچۇقلۇقىنى تەكرارلايدۇ.

دەرۋەقە، ئەمەلىيەتتە ۋەزىيەت ھەقىقەتەن مۇشۇنداقمۇ؟

ئەمەلىيەتتە مەزكۇر سۆزلەرمۇ خۇپسەنلىككە تولغان سۆزلەر بولۇپ، قارىماققا تالىپچىقىمىزنىڭ قىلىۋاتقىنى رايىش، بوينى يۇمشاقتەك كۆرۈنۈش، پەقەتلا كۆرۈرمەنلىرىنى ئالداشقا ئۇرۇنۇشتىن باشقا ئىش ئەمەس. چۈنكى، نۆۋەتتىكى تەنقىدلەر ئوتتۇرىغا چىقىشتىن بۇرۇن خاتا كەتكەن جايلارغا تەنقىد بېرىلگەنلىكى، تەنقىد بەرگۈچىلەرنى ھۇجۇم قىلىۋاتقان ۋەزىيەتكە چۈشۈرۈپ قويۇش تىپىدىكى غىپپىدە ۋىدىيو تەھرىرلىۋېلىپ ھېچبىر خاتا قىلمىغاندەك كۆرۈنۈپ بولۇۋالغانلىقى، تەنقىد بەرگۈچىلەرگە، بىز ماۋۇ نۇقتىدىن مۇنداق قارىغان، تەنقىدىڭىز سەۋەبلىك بىز مۇنداق تۈزىتىش ئېلىپ باردۇق. يەنە تۈزىتىدىغان تەرەپلىرىمىز بولسا، تەكلىپ بېرىپ تۇرغايسىز، دېگەنگە ئوخشاش بىر جۈملىنىڭ نەچچە يىللىق يۇتۇبىرلىق تارىخى مابەينىدە بىرەرسىگە نە دېيىلگەن، نە يېزىلغان. (بۈگۈن مەلۇم بىر سەھىپىدە بايقالغان خاتاسىنى ئوڭشىۋالغانلىقىنى ئېيتىپ چۈشەنچە بەرگىنىنى ھېسابقا ئالمىغاندا) يوق نەرسىنى باردەك كۆرسىتىپ دەۋېلىۋەرسە بولىدىغاندەك قارىۋالغان بۇ تالىپچىقىمىز، دەل مۇشۇ گەپلەرنى قىلىۋاتقاندا، ۋىدىيوسىدا تىلغا ئېلىنمىغان، ئەمما بىز تەنقىدىمىزدە تىلغا ئالغان زاكات خۇسۇسىدىكى ئايەت بۇرمىلاش ئىشىدا نە بىرەر مۇجتەھىدنىڭ، نە بىرەر فەقىھنىڭ، ھەتتا بىرەر شىئە ياكى خاۋارىجنىڭمۇ فىقھىسىغا چۈشمەيدىغان «المؤلفة قلوبهم»، يەنى قەلبى ئىسلامغا مايىل قىلىنغۇچىلار مەسىلىسىدە تېخىچە تۈزىتىش قىلمىغانلىقى ئورتادا. ۋىدىيودا تىلغا ئالغان مەسىلىلەردە بولسا، بىر ئازدىن كېيىنكى دەلىللەشلىرىمىزدىن كۆرۈلگىنىدەك، ھېچ قايسىسىنى بوينىغا ئالماستىن گەپ ئوينىتىشتىن باشقا ئىش قىلمىغان. يەنە شۇنداق تۇرۇپ، قانداقسىگە ئۆزىنى تەنقىدكە ئوچۇقلۇقنى جار سالىدۇ، تەنقىدلەنگەن بىرەر مەسىلىدە ئۆزىنىڭ پۈتۈنلەي خاتا قىلغانلىقى ۋە تۈزەتكەنلىكىگە دائىر تۇتاملىق بىرەر مىسالمۇ بېرەلمەيدۇ؟ چۈنكى كۆرۈنۈپ تۇرغاندەك سەمىمىيەت يوق. يوق نەرسە سىقسىمۇ چىقمايدۇ. ئۆزىدە بولمىغانىكەن، بىراۋغا بېرەي دەپمۇ بېرەلمەيدۇ. پەقەتلا يوقنى بار قىلىپ، بارنى يوق قىلىپ ئىددىئا قىلغىلى، خاتاسىنى بوينىغا ئالماسلىق ئۈچۈن خۇپسەنلىك قىلغىلى بولىدۇ، خالاس! يەنى بۇ سۆزلەرمۇ ئۆزىدە ئەڭ يوق خىسلەتنى، يۈز بېرىپ باقمىغان بىر ۋەزىيەتنى ئۇيدۇرۇپ تۇرۇپ، قانداقتۇر بىرىلىرى ئالدىغا بېرىپ تۈزەتمە بەرگەننى تۈزەتكەن، تورغا چىقارغان نەرسىلىرىنى توردىكىلەر كۆرۈپ باھا، ئىنكاس ياكى يازما يېزىپ تەنقىدلىسە، تەنقىدلىگەنلەرنى ھۇجۇم قىلغان كاتېگورىيەسىگە تىزىپ تۇرۇپ ئاق بالىخان رولىنى ئېلىشتىن باشقا ئىش بولمىغان.

يۇتۇبىرىمىز يۇقىرىقىدەك تەنقىدلەرگە «ھۇجۇم» قالپىقىنى كىيگۈزۈپ، خاتالىقلىرىدىن بىرەرسىنىمۇ تەن ئالماي گەپ يورغىلاتقاندىن كېيىن نۆۋەتنى نەچچە كۈندىن بۇيانقى توردا تەنقىدلىنىۋاتقان نەرسىلەرگە قارىتىدۇ. بۇنىڭدا يۇتۇبىرىمىز توردىكى نەرسىلەرنى ئىككىگە ئايرىغان بولۇپ، بىرى قارا يالغانلار، تۆھمەتلەر. يەنە بىرى ئۆزىنىڭ ئاتالمىش ئىخچاملاشتۇرۇش پىرىنسىپى بويىچە سۆزلىگەنلىكى تۈپەيلى خاتا چۈشەنچە كېلىپ قالغان مەسىلىلەر. يۇتۇبىرىمىز مۇشۇ ئىككى تۈر بويىچە ئىزاھات بەرمەكچى بولۇپ بىر قاتار مىسال ئېلىپ بايان قىلىشقا چۈشىدۇ. 

### 3.  يۇتۇبىرلىقىنى ئىنكار قىلغان تالىپ يۇتۇبىر 
تالىپچىقىمىز بىرىنچى ئورۇندا چۈشەنچە بەرمەكچى بولغان، ئۆزىگە بەرمەكچى بولغان تەنقىدتە ئۆزىنىڭ يۇتۇبىر دېيىلگەنلىكى مەسىلىسىنى تىلغا ئالىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ يۇتۇبىر ئىكەنلىكىنى رەت قىلىدۇ. يۇتۇبىر دېيىلىشكە نارازى بولىدۇ. ئۇنىڭ دېيىشىچە، تەنقىدلەردە تالىپچىقىمىزنى يۇتۇبىر دېسە بولمايمىش. چۈنكى يۇتۇبىر دېگەن يۇتىيۇپقا بىر نەرسە يوللاپ پۇل تاپسا، ئاندىن يۇتۇبىر دېيىلەرمىش. يۇتىيۇپ ئارقىلىق ئىسلامنى يەتكۈزسە يۇتۇبىر بولماسمىش. شۇڭا تالىپچىقىمىز يۇتۇبىر ئەمەس، دەۋەت مەركىزىمىش. تالىپچىقىمىزنىڭ ئېغىزىدىن چىققان جۈملىسىنى خەتكە ئۆرۈسەك ئۇ شۇنداق دەيدۇ: «يۇتۇبىر دېگەن: يۇتىيۇپقا ۋىدىيو يوللاپ شۇ ئارقىلىق پۇل تاپىدىغان ئادەم. بىزنىڭ مەقسىتىمىز يۇتىيۇپقا بىر نەرسە يوللاپ پۇل تېپىش ئەمەس. بىزنىڭ مەقسىتىمىز يۇتىيۇپ ئارقىلىق ئىسلامنى يەتكۈزۈش.  بۇ ئىككىسىنىڭ ئارىسىدا ئاسمان - زېمىن پەرق بار. شۇنىڭ ئۈچۈن بىز يۇتۇبىر ئەمەس، بىز بىر دەۋەت مەركىزى».

خوش، يۇقىرىقى داڭقان پۇتى گەپلەردىن ئىنساب بىلەن مەزمۇن سۈزسەك، تالىپچىقىمىز بۇ يەردە ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ يۇتۇبىرلىقىنى ئىنكار قىلىدۇ. يەنى مەن يۇتۇبىر ئەمەس، دەپ تۇرۇۋالىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇمۇ بىر خۇپسەنلىك. بەلكىم يۇتۇبىر تۇرۇپ مېنى يۇتۇبىر دېمەڭلار دەيدىغان يۇتۇبىرچىنىڭ بارلىقىنى مەسلەكداش يۇتۇبىرلار بىلسە، بۇ ئۇلار ئۈچۈن قىزىق نۇقتا بولۇشى مۇمكىن. يەنە بىر قاراشقا قۇرئان ئاتالغۇلىرىدەك ئەڭ زىل ۋە مۇھىم ئاتالغۇ – ئۇقۇملارنى نە مۇپەسسىرنىڭ، نە لۇغەتشۇناسنىڭ بەرگەن تەبىرىگە چۈشمەيدىغان رەۋىشتە يانپاشقا ئۇرۇپلا ئاغزىغا كەلگەنچە ئىزاھلىغان بىرىنىڭ نورمال كەسپىي ئاتالغۇلارنى، يەنە كېلىپ ئومۇملىشىپ بولغان، تەبىرى بېرىلىپ بولغان ئۇقۇملارنى كاللىسىدا توقۇۋالغانچە ئىزاھات بېرىپ گەپ يورغىلىتىشى، كۆرۈرمەننى ئەخمەق كۆرۈشى كۈتۈلمەيدىغان ئىشمۇ ئەمەس. بولۇپمۇ، ئۆزىگە بىرەر مۇقەددەس ئۇنۋان تاقاش ھېرىسمەنلىكى كۈچلۈكلەرنىڭ ئۆزى قىلىۋاتقان ئىشنىڭ ئىسمىدىنمۇ ئۈركۈپ گەپ يورغىلىتىشى ھەيران قالارلىق ئەمەس. تالىپچىقىمىز دىتلىق يۇتۇبىر بولغىنىدا، ھەمدە كۆرۈرمەننىڭ ئېغىزىغا ئۆزىدەك ئاش – ناننى يۇيۇپ يەيدىغانلىقىدىن شەك قىلمىسا، يۇتۇبىر ئاتالغۇسىنى ئۇنچە بۇرمىلاپ يۈرۈشنىڭ، ئىلىم ئەربابلىرىمۇ ئېتىراپ قىلىپ ئۈلگۈرمىگەن دەۋەتچى قالپىقىغا زورۇقۇش ئارتۇقچە. چۈنكى يۇتۇبىرنىڭ نېمىلىكىگىمۇ ئۆتەپ تېشىپ تالىپچىقىمىزدەك ئىزاھ ئويدۇرۇشنىڭ ھاجىتى يوق. ئىشنىڭ يولى ساھەنىڭ قامۇسى شۇ ئاتالغۇغا نېمە دەيدۇ، قاراش كېرەك. مەسىلەن، يۇتۇبىرنىڭ ۋىدىيو ئىشلەپ، كۆرۈرمەن كۆپەيتىپ پۇل تاپىدىغان تەرىپى بارلىقى راست. ئەمما يۇتۇبىر ئۇقۇمىنىڭ ئىزاھاتىدا بولۇشقا تېگىشلىك شەرت ئ‍ەمەس. يۇتۇبېر دېيىلىشى ئۈچۈن چوقۇم پۇل تېپىشنى مەقسەت قىلغان بولۇش، دەيدىغان گەپمۇ يوق. ئەمەلىيەتتە، يۇتۇبىر مەيلى پۇل تېپىشنى مەقسەت قىلسۇن ياكى قىلمىسۇن، ۋىدىيو ئىشلەپ مەزمۇن تارقاتقۇچىنى، مۇئەييەن كۆرۈرمەنلەر تەرىپىدىن ئىز قوغلاپ كۆرۈلىدىغان ئوبراز ئىگىلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ ئورتاق ئىسمى. مەسىلەن، تۈركچە ئىزاھاتلاردا شۇنداق تەبىر بېرىلگەن:

Youtuber kime denir?

- Youtube platformuna dijital içerikler üreten, videolar hazırlayan kişilere Youtuber denir.

- YouTuber veya YouTube ünlüsü, video paylaşım sitesi YouTube'da videoları popüler olan ve belli bir YouTube kanalından video yayınlayan İnternet ünlüsü içerik üreticilerine verilen ad.

ئىنگلىزچە بېرىلگەن ئىزاھاتلاردا مۇنداق دېيىلگەن:

What is Youtuber?

Definition:

-YoutuberA Youtuber is that person who uploads videos to the Youtube platform with a regularity.

- A YouTuber is a type of social media influencer who uploads or creates videos on the online video-sharing website YouTube.

ئەرەپچە ئىزاھاتلاردا مۇنداق دېيىلگەن:

- تعريف معنى يوتيوبر : اليوتيوبر هو مصطلح انجليزي تقني حديث يطلق على الشخص الذي يمتلك قناة في موقع الفيديوهات الاشهر عالمياً (يوتيوب).

- هو الشخص الذي يُقدم أي محتوي علي موقع اليوتيوب يتم تسميتة يوتيوبر youtuber ، إذاً فكل شخص لديه قناة علي اليوتيوب يتم تسميتة يوتيوبر.

- هو اسم يطلق على صانعي المحتوى في موقع اليوتيوب.

قايسى بىر تىلنىڭ يۇتۇبىر ھەققىدىكى ئىزاھاتىغا، بىر ئەمەس، بىردىن ئارتۇق ئىزاھاتىغا قارىسىمۇ يۇتۇبىر دېيىلىش ئۈچۈن پۇل تېپىشنى مەقسەت قىلغان بولۇش دەيدىغان شەرتى يوق. بىر قانال قۇرۇپ ۋىدىيو ئىشلەپ، مەزمۇن بېيىتىپ، كۆرۈرمەن يىغالىسىڭىز، مۇئەييەن توپتىن سىزنى ئىز قوغلاپ كۆرىدىغان تەسىر دائىرسىگە ئىگە بىرى بولسىڭىز، سىزنىڭ «ئۇلۇغ» نامىڭىز چوقۇم يۇتۇبىر، قىلىۋاتقان ئىشىڭىز بولسا، يۇتۇبىرچىلىقتۇر. سىز مەيلى قانىلىڭىزدا، دىن نەشر قىلامسىز، ئىسلام تارقىتامسىز، دەۋەت قاينىتامسىز، ياكى ئازغۇنلۇقنى بازارغا سالامسىز ياكى ئەللامىلىك قىلامسىز ، پەرقى يوق. كۆرۈرمەن توپلاپ پۇل تاپامسىز، ياكى قانىلىڭىزنىڭ تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن ئاللاھ يولىدىكى ئورۇن قاتارىدا تەشۋىق قىلىپ رامىزان كۈنلىرىدە قانىلىڭىزنى مۇقەددەسلەشتۈرۈپ ئېلان فىلىمى ئىشلەپ زاكات يىغامسىز، ياكى توقاچ سوپۇن ئېلانى بېرىپ مەھسۇلات تونۇشتۇرامسىز بەرىبىر. ھېچبىرى سىزنىڭ يۇتۇبىرلىقىڭىزنى چەتكە قاقمايدۇ. شۇنداق ئىكەن، قارىسىغا تەبىر ئىجاد قىلىپ، ئۆزىنىڭ قىلىۋاتقان ئىشىدىن ئۆزى نومۇس قىلغاندەك بۇنچە زورۇقۇشنىڭ، گەپ توقۇپ ئ‍ويناشنىڭ ھاجىتى يوق. سىز تامغا ئۈسۋالسىڭىزمۇ يۇقىرىقى ئۈچ تىلغا سالغاندا، سىز بىر يۇتۇبىر. پۇل تاپسىڭىزمۇ، قانىلىڭىزنى پەش قىلىپ زاكات يېسىڭىزمۇ، ياكى موچەن تاپماي نوقۇل كۆرۈرمەننى جەلپ قىلىدىغان ۋىدىيولۇق مەزمۇن ئىشلەپ قانىلىڭىزنى راۋاجلاندۇرۇپ ماڭسىڭىزمۇ، سىز شۇ بەرىبىر يۇتۇبىر.

دېمەك، تالىپچىقىمىز ئېكرانغا قاراپ يېزىلغاننى ئوقۇپ يۈرۈپمۇ، شۇنداقلا كېسىپ ياماش ۋە تەھرىرلەشتەك يۇمشاق دېتال خادىملىرىنىڭ ياردىمىدە شۇنچە يىل ۋىدىيو ئىشلەپ چىقىرىپ، كۆرۈرمەن يېغىپ، قانىلىغا 17 مىڭدىن ئارتۇق ئەزا توپلىغۇدەك ۋىدىيو ئىشلەپ چىقىرىپ تۇرۇپ، قىلىۋاتقان ئىشىنىڭ نېمىلىكىنى بىلمەيدىغان، قىلىۋاتقان ئىشى نۆۋەتتىكى ساھەدە نېمە دەپ ئاتالسا شۇ بويىچە ئاتىسا غىڭشىيدىغان، خۇددى «تازنى تاز دېسە ئۆلگۈسى كېلۇر» دېگەن تەمسىلدەك بولالماي كېتىدىغان خىيالپەرەس  بىرى.  گەپنىڭ ئوچۇقى سەۋىيە – ساپا شۇنچىلىك. نەتىجىدە شۇنچە چوڭ مەسىلىلەر تەنقىد قىلىنسا، يۇتۇبىرىمىزنىڭ چۈشەنچە بېرىشكە چىقىپ تېگىش قىلغان بىرىنچى مەسىلىسى ئۆزىنىڭ قالپاق سەۋداسىنى قوغداشقا زورۇقۇش، خاتا ئىزاھات ئارقىلىق كۆرۈرمەننى قايمۇقتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشتىن باشقا بولمىغانلىقى مەلۇم. 

### 4. تېنىۋېلىپ قۇتۇلۇش 
ئىككىنچى مەسىلىدە يۇتۇبىرىمىز «خىتاينى جەننەتكە كىرىدۇ» دېگەن جۈملىسى ھەققىدىكى ئىزاھاتى. ئەمەلىيەتتە يۇتۇبىرىمىزنىڭ ئادىتى بويىچە تېنىۋېلىپ قۇتۇلسا بولىدىغان بىردىنبىر مەسىلىسى مۇشۇ دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى بۇ خۇسۇستا ھېچكىم بۇنداق بىر جۈملىنى تۈزەشنى توغرا تاپمىغاندىن سىرت، تالىپچاق يۇتۇبىرلا ئەمەس، بەلكى 6 ياشلىق بالىمۇ ئۇنداق دېمەيدىغانلىقىنى بىلىدۇ. شۇڭا تالىپچىقىمىز بۇ مەسىلىدە سەمىمىي جاۋاب بەرگۈسى بولسا، 6 ياشلىق بالىسىنى ئەتەي كامېرا ئارقىسىدا تۇرغۇزۇپ سوئال سورىغان بولۇپ ئارتىسلىق قىلىپ ئولتۇرۇشنىڭ ھاجىتى يوق. خۇپسەنلىكىگە كىچىك بالىسىنىمۇ ئارىلاشتۇرۇۋېلىشىنىڭ، كامېراسىغا ئالەت – ئەدەۋات ئورنىدا سۇيىئىستېمال قىلىپ كۆرۈرمەنگە ئويۇن قويۇپ بېرىشىنىڭ ھاجىتى تېخىمۇ يوق. مەسىلە تالىپچىقىمىزنىڭ شۇ جۈملىنى ئىشلىتىپ ھۆكۈم پىچقانلىقىدا ئەمەس، بەلكى مەزكۇر جۈملىنى يۇتۇبىرىمىزنىڭ قەيەردە ۋە قانداق تېمىدا سۆز ئارىسىغا قىستۇرغانلىقى مەسىلسى. يۇتۇبىرىمىز ئەسلىدە سەمىمىي بولسا، ئەينى چاغدا مەزكۇر جۈملە ئارىلاشقان ۋىدىيوسىنى چىقىرىپ نېمە ئۈچۈن توردا تەنقىدلىنىپ خاتاسى پاش قىلىنغان زامان ئۆچۈرۈۋالغىنىنى، ئاتايىتەن ئۆچۈرۈۋېلىپ قانائەت قىلماي بىر ئاخشامدا ئۈچ قېتىم تەھرىرلەپ، ئىككى قېتىم ئۆچۈرۈپ ئاندىن ھازىرقى ھالىتى بىلەن يۇتىيۇپقا تەكرار قويغانلىقىنى چۈشەندۈرسىلا مەسىلە تۈگەيدۇ. «ياخشى ئىش قىلغان كاپىرلارمۇ دوۋزاخقا كىرەمدۇ» دېگەن تېما مەزمۇن قىلىنغان ۋىدىيو دەسلەپ ئېلان قىلىنغاندا، مەزكۇر ۋىدىيودىكى يۇقىرىقى جۈملە، يەنى دەۋەت يەتمىگەنلەرنىڭ ئاخىرەتتىكى ھۆكمى مەسىلىسىدە خىتاي خەلقىمۇ تىلغا ئېلىنىپ ئۆتۈپ كەتكەنلىكى بىر ئەمەلىيەت. شۇ چاغدا بىر قېرىندىشىمىز تەرىپىدىن ۋىدىيو فەيسبۇكقا مەزكۇر ۋىدىيونى ئايرىم قويۇپ، نېمە ئۈچۈن خىتايلارنى، بولۇپمۇ شۇ چاغدىكى خىتاي نەپرىتى خەلقتە يۇقىرى چەككە چىقىۋاتقان بىر مەزگىلدە خىتايلارنى بۇ مەسىلىگە قوشۇپ قويۇشنىڭ سەۋەبىنى سورىغانلىقىمۇ، تۈرلۈك ئىنكاسلار شۇ قېرىندىشىمىزنىڭ سەھىپىسى ئاستىغا چۈشكەنلىكىمۇ راست. ئەقىدە ساھەسىدە سالاھىيەت بولمىغانكىن، بۇنداق جۈملىلەرنى قىستۇرۇشنىڭ توغرا بولمىغانلىقى ئەيىبلەنگەنلىكىمۇ ھەم راست.

تۇنجى ئەيىبلىگەن كىشىمۇ مەزكۇر يۇتۇبىرچىقىمىزنىڭ قىزغىن كۆرۈرمەنلىرىدىن بىرى بولۇپ، ھەر ۋىدىيوسىنى ئاساسەن قويماي كۆرىدىغان، سەھىپىسىدە تارقىتىدىغان بولغاچقا، يۇقىرىقى قاملاشمىغان جۈملە قۇلاققا مۇشتەك ئاڭلانغان، توغرا چۈشەنچە بەرمىسە، قانالدىكى ۋىدىيولارنى بۇندىن كېيىن ھەمبەھرلىمەيدىغانلىقىغا ئوخشاش بەزىبىر پوزىتسىيەلەرنى بىلدۈرگەنلىكىمۇ راست. دەل شۇ مەزگىللەردە يۇتۇبىرچىمىز تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بەزى ۋىدىيولىرى، بولۇپمۇ بۈگۈنكى زۇلۇمنىڭ ۋابالىنى خىتايغا قارىغاندا ئۆزىمىزدىن كۆپرەك كۆرۈش كېرەكلىكى ھېسسىياتى پەيدا قىلىدىغان ۋىدىيولىرىمۇ تارقالغان بولغاچ، بۇ خىل بىنورماللىقلار كۆرۈرمەنلەر تەرىپىدىن سوراقلانغان ۋە ئىزاھات بېرىش تەلەپ قىلىنغان. ئەمما يۇتۇبىرچىقىمىز قانداق قىلدى؟ ئەڭ دەسلەپكى ۋىدىيونى يۇيدى، تۇنجى تەنقىدلىگەن قېرىندىشىمىزغا بېسىم چۈشۈرۈپ ۋىدىيونىڭ كۆچۈرمە نۇسخىسىنى ئۆچۈرگۈزدى. ئارقىدىن ئوخشاش مەزمۇندا بىر ۋىدىيو تارقاتتى. ئۇنىمۇ ئۆچۈرۈپ ئۈچىنچى بىر ۋىدىيونى قويدى. ئۆزىنىڭ نامىدىن ھېچبىر ئىزاھات بەرمەستىن تەنقىد قىلغۇچىلارنى خۇددى ھازىر بىزنىڭ پاكىتلىق تەنقىدلىرىمىزنى كۆزنى پارقىرىتىپ تۇرۇپ «يالغان»، «تۆھمەت» دەۋاتقانغا ئوخشاش، شۇ چاغدىمۇ ئاشۇنداق ئىغۋالار بىلەن جاۋاب قايتۇرماقچى بولۇپ شايكىلىرىنى تەنقىد قىلغۇچىلارغا ھەملە قىلدى. گويا چاشقان يېگەن ئاچكۆز مۈشۈكنىڭ ئېغىزىنى يۇيۇپ بولۇپمۇ يەنە مەززىلىك بېلىق كونسېرۋاسىنى كۆرگەندە ھېچنېمە يېمىگەندەكلا ئېتىلىپ كەلگىنىدەك، تەنقىدلەر كۆپىيىپ قۇيرۇقى قىسىلغاندا، خۇددى بۈگۈنكى مەلۇم سەھىپىدىكىگە ئوخشاش تۈزەتكەنلىكىنى ۋە يېڭىدىن ئىشلىگەنلىكىنى بايان قىلىش ۋە كۆرۈرمەندىن كەچۈرۈپ سوراش ئورنىغا، غاچچىدە يۇيۇپ ياكى تەھرىرلەپ ئاق بالىخان بولۇۋېلىشقا ئۇرۇندى...

دەرۋەقە، بۇ بىر تور يۈزىدە يۈز بەرگەن، شاھىتلىرى كۆپ بىر ۋەقە. ئەمەلىيەتتىمۇ ئاشۇ تەكرار ئىشلەنگەن ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى ۋىدىيولار قولىمىزدا ھازىرمۇ مەۋجۇت. پەرقلىق ئىككى تۇرۇقتا، ئىككى خىل كىيىنىشتە بىر مەزمۇننى ئوخشاش شەكىلدە تەكرارلاپ، قىسمەن ياماپ، كېسىپ تەھرىرلەپ ئېلان قىلغانلىقى بىر پاكىت. دېمەك، شامال چىقمىسا دەرەخ لىڭشىمايدۇ. شۇڭا تەنقىدلەردە بۇ خۇسۇسنىڭ ئۇنتۇلماي ئىلگىرى سۈرۈلۈشىمۇ بىھۇدە ئەمەس. ھەر ئىش مانا مۇشۇنداق مۇئەييەن ئارقا كۆرۈنۈشكە ئىگە. شۇنداق ئىكەن، مەخسۇس ئىزاھات ئۈچۈن چىققاندا، سەمىمىي بولۇپ تەنقىدنى كۆرۈپ ئۆچۈرۈۋالغانلىقى ۋە قايتا تەكرار ۋىدىيو ئىشلىگەنلىكى، شۇندىن بىرى ئۇنداق سۆزلەرنى قىستۇرۇپ قويۇشتىن دىققەت قىلىپ كەلگەنلىكىنى ئىزاھلىشى، نورمال بىر يۇتۇبىر ئۈچۈن كۆرۈرمەنلىرىگە قارىتا سەمىمىيىتى جۈملىسىدىن ئىدى. شۇنداقلا بۇ ھەم توغرا ئىزاھ بېرىش جۈملىسىدىن، ھەمدە تەنقىدكە ئوچۇقلۇقى ھەققىدىكى ئىددىئاسىدا سەمىمىي ئىكەنلىكىنى ئەمەلدە كۆرسىتىشى ھېسابلىناتتى. لېكىن يۇتۇبىرىمىز ئىزاھات ۋىدىيوسىدا ئۇنداق قىلماستىن، سۈنئىي كۈلۈپ قويۇپلا بۇ جۈملىنى دېمىدىم، دەپ تېنىۋالدى، «يالغان»، «تۆھمەت»، دەپ تۇرۇۋالدى. مانا بۇ ئۇچىغا چىققان خۇپسەنلىك،  مەن ئەمەس دەپ تېنىۋېلىپ تۇرۇپ، بۇنى 6 ياشلىق بالاممۇ دېمەيدۇ، دەپ بالىسىنى ئېكران ئارقىسىدا تۇرغۇزۇپ ئەتەي دىيالوگ ياساپ ئويۇن قويۇشى بولسا، ئالىقاپلىق، ۋە ئارتىسلىقتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئەمەلىيەتتىمۇ، مەسىلە ۋىدىيودا ئۆزى دەۋاتقاندەك ئېتىقادقا دائىر مەسىلە. شۇڭا شۇنچە غولغولىنىڭ چىقىشىمۇ بىھۇدە ئەمەس. تور يۈزىدە، نۇرغۇن تورداشلارنىڭ كۆز ئالدىدا جەريان قىلغان بىر ئىشنى، يەنە كېلىپ شۇ چاغدىلا غولغۇلا پەيدا قىلغان ئىشنى سۈنئىي كۈلكە ۋە سۈنئىي دىيالوگقا تايىنىپ، ئەسلىدىكى ۋىدىيونى كۆرسەت، دېسەم چىقىرالمايدىغۇ، دېگەننى قىلىپ تېنىپلا قۇتۇلىمەن دېگىنى بولسا، ئىلمىي پىكىر قىلىشقا پۈتۈنلەي يات بولۇپلا قالماي، بولغان - ئەتكەن ئىشلارنى توغرا بايان قىلالمايدىغان، شۇنچە يىل ۋەزچىلىق قىلىپ توغرا بايان قىلىشنى بولسىمۇ قاملاشتۇرماستىن، بار يوق تەجرىبىنى قاراپ تۇرۇپ تېنىۋېلىش، خۇپسەنلىك قىلىش، ئارتىسلىق ۋە نومۇسسىزلىق خاراكتېرىنى پۇختىلاشقا توپلىغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىپ قويدى.

ئەسكەرتىش: شۇ چاغدا ئوخشاش مەزمۇننى ئىككى خىل ئىشلىگەن ۋىدىيوسىغا قىزىقىدىغانلار بولسا، مەلۇم قىسمىنى پاكىت سۈپىتىدە ئىنكاس قىسىمغا قويۇشىمىز مۇمكىن). 

### 5. بۇزۇق ئېتىقاد مەسىلىسى ۋە ئازغۇن يۇتۇبىرنىڭ خۇپسەنلىكى 
تالىپچىقىمىز مەزكۇر ئىزاھات ۋىدىيوسىدا ئۈچىنچى قىلىپ بۇزۇق ئېتىقاد مەسىلىسىگە كىرىدۇ ۋە تەنقىدلەردىكى «جەننەتكە روھىمىز كىرىدۇ، جىسمىمىز ما دۇنيا قالىدۇ» دېگەن بۇزۇق سۆزىنى قارىماققا توغرىدەك كۆرسەتكىلى بولىدىغان يەنە بىر بۇزۇق سۆزلەر بىلەن ئوچۇقلاشقا تىرىشىدۇ. تالىپچىقىمىز ئىزاھات ۋىدىيوسىدا دەيدۇكى «بۇ فودكاستتا دېيىلگەن گەپ. بۇ مەلۇم تېما ئېچىلىپ شۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك شەكىلدە، ‹بىز ئۆلەپ كېتىمىز، ما جىسمىمىز چىرىپ تۈگەيدۇ، روھىمىز ئا دۇنياغا كېتىدۇ› دەپ مۇشۇ شەكىلدە دېيىلگەن گەپتى» دەيدۇ. مانا بۇ قىپقىزىل يالغان گەپ بولۇپ، تالىپچىقىمىز ئۆزىنىڭ قايسى تېمىدا نېمە دېگىنىنى، تۆت كۈن بۇرۇن دېگەن گېپىنىڭ نېمە مەزمۇندىن شاخلاپ چىقىپ، نېمە مەزمۇندا شۇنداق دېيىلگەنلىكىنى قاراپ تۇرۇپ بۇرمىلايدۇ. يەنە كېلىپ تەنقىد چىققاندىن كېيىن غاچچىدە تەھرىرلەپ كېسىۋېلىپ بولغاچقا، نېمە دەۋالسام بولىدىغۇ، خالىغانچە گەپ ياساپ مەن مۇنداق دېگەنتىم، دەپ دەۋالسام بولىۋېرىدۇ، دەپ قالىدۇ. ئەمىلىيەتنى بۇرمىلىسا، توغرىلاش بىزنىڭ ئىشىمىز بولغان ئىكەن، يادىغا يەتمىگەننى يادىغا سەپ قويۇش، يالغان گەپنىڭ ئەسلىسى زادى قانداق ئىدى، دېگەننى توغرىلاپ بېرىش، ۋىدىيولۇق پاكىتىنى چىقىرىپ تۇرۇپ، بولغان گەپ  - سۆزلەرنى بۇرمىلىماستىن، ئۆرۈپ – چۆرۈپ تولغاپ يوچۇنلاشتۇرماستىن نېمە بولسا شۇنى ئەينەن قىلىپ توغرلاپ بېرىش قولىمىزدىن كېلىدۇ. مەسىلە ئەسلىدە ناخشا – مۇزىكىنىڭ روھقا كېلىدىغان تەسىرى ھەققىدە كېتىۋاتقان بولۇپ، يۇتۇبىرىمىز يەيدىغان، ئىچىدىغان نەرسىلەرنىڭ ئوزۇقى قانداق تەسىر قىلسا، ئاڭلايدىغان نەرسىلەرنىڭمۇ روھقا تەسىر قىلىدىغانلىقىنى، شۇڭا ئاڭلايدىغان نەرسىلەرگە دىققەت قىلىش كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. يەنى دېيىلىۋاتقان گەپ ناخشا مۇزىكىغا دائىر تېمىنىڭ روھقا مۇناسىۋەتلىك قىسمى. دەل مۇشۇ نۇقتىغا كەلگەندە، ئاڭلايدىغان نەرسىلەرگە دىققەت قىلىش كېرەكلىكىنى، بۇ ھەقتە ئىسلامىي چۈشەنچىگە ئىگە بولۇش كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە سەۋەب بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: «چۈنكى بىزنىڭ دىنىمىز روھىمىزغا خىتاب قىلىدۇ، قىيامەت كۈنى جەننەتكە كىرىدىغىنىمۇ روھىمىز. بەدىنىمىز ما دۇنيادا قالىدۇ» دەپ گەپنى كېسىدۇ.

دېمەك، تالىپچىقىمىز بۇ يەردە روھقا مۇناسىۋەتلىك سۆز قىلىۋاتقاندا، بىرىنچىدىن، دەۋاتقان گەپلىرى روھقا مۇناسىۋەتسىز گەپلەر ئەمەس، ئەكسىچە دەل روھقا مۇناسىۋەتلىك مەزمۇن. ئىككىنچىدىن ئىزاھات ۋىدىيوسىدا دېيىلگەندەك، دېگەنلىرىنىڭ ھېچبىرى «بىز ئۆلەپ كېتىمىز، ما جىسمىمىز چىرىپ تۈگەيدۇ، روھىمىز ئا دۇنياغا كېتىدۇ دەپ مۇشۇ شەكىلدە» دەپ دەۋالغىنىدەك ئەمەس، بەلكى روھقا تەسىر قىلىدىغان، ئاڭلايدىغان نەرسىلەرنىڭ ئىسلامدىكى چۈشەنچىسىنى بىلىش لازىم، دەپ باشلانغان گەپنىڭ داۋامى. مۇشۇ گەپنى دەپ بولۇپلا تالىپچىقىمىز ئېنىق قىلىپ «چۈنكى بىزنىڭ دىنىمىز روھىمىزغا خىتاب قىلىدۇ، قىيامەت كۈنى جەننەتكە كىرىدىغىنىمۇ روھىمىز. بەدىنىمىز ما دۇنيادا قالىدۇ» دېگەن ئازغۇن سۆزنى قىستۇرىدۇ. بۇمۇ ئىككى ۋىدىيونى تەڭ قويۇپ كۆرسىلا ئوپئوچۇق مەسىلە. دېمەك، ئاتالمىش ئىزاھاتىدا تالىپچىقىمىز يۈزىنى داپتەك قىلىپ، ئەسلىدىكى ۋىدىيوسىنى كېسىپ ئۇلىۋالغانلىقىدەك ئەۋزەللىكىنى پۇرسەت بىلگەن ھالدا، كۆرۈرمەنلەرگە قىپقىزىل يالغان چۈشەندۈرۈش بېرىدۇ ۋە يالغان گەپ بىلەن ئوچۇقلىما بېرىپ تۇرۇپ تەنقىدلىگەنلەرنى تۆھمەت ۋە ھۇجۇم قىلىش بىلەن ئەيىبلەيدۇ.

تالىپچىقىمىزنىڭ ئۆزى سۆزلىگەن ۋە دېگەنلىرىنى بىرىنچى قېتىمدىن ئېشىپ كەتسىلا ئىككىنچى قېتىم تىلغا ئالغاندا يالغان بىلەن بۇرمىلاپ چۈشەنچە بېرىدىغان بۇ كاززاپلىقى ئېنىق بولغان بولسا، ئۇنداقتا بىز ئىككىنچى قەدەمگە، يەنى «چۈنكى بىزنىڭ دىنىمىز روھىمىزغا خىتاب قىلىدۇ، قىيامەت كۈنى جەننەتكە كىرىدىغىنىمۇ روھىمىز. بەدىنىمىز ما دۇنيادا قالىدۇ» دېگەن ئازغۇن سۆزىگە كېلەيلى!

تالىپچىقىمىزنىڭ بۇ بايانىدا، دىننىڭ روھقا خىتاب قىلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى ئاساسىي ئۇنسۇر، روھنىڭ مۇھىملىقى، روھنىڭ مۇھىملىقى بولسا، بەدەننىڭ ما دۇنيادا قېلىشى، قىيامەتتە روھنىڭ جەننەتكە كىرىشى، بولغان. ھالبۇكى، دىن روھقىلا خىتاب قىلمايدۇ، ئەقىلگىمۇ، ۋىجدانغىمۇ، خىتاب قىلىدۇ. توغرا، ئىسلامنىڭ روھقا ئەھمىيەت بېرىشكە چاقىرىدىغانلىقىدا شەك يوق. لېكىن روھ مۇھىم بولغاچ، بەدەن بۇ دۇنيا قېلىپ، روھ جەننەت كېرىدۇ، دەپ چۈشەندۈرۈلسە، بۇ سېپى ئۆزىدىن ئازغۇنلۇق بولىدۇ. مەزكۇر ۋىدىيو چىققان ھامان، بەدەن ما دۇنيادا قېلىپ روھ جەننەتكە كىرىدۇ، دېيىلىشنىڭ ئازغۇن ئەقىدىلىكى تەنقىدلەندى. بىلىشىمىزچە، بۇ ھەقتە تۆۋەندىكىدەك شەرئىي پەتىۋا بىلەنمۇ ئىزاھلىنىپ يېزىپ چۈشەندۈرۈلدى. https://sajiya.biz/?p=13459&uls=uu

دېمەك، دېيىلگەن گەپ ئورتادا، تەنقىدمۇ ئورتادا. لېكىن بۇ تەنقىدلەرنى كۆرۈپ ۋىدىيوسىنى تەھرىرلىۋالغان يۇتۇبىرنىڭ پوزىتسىيەسىچۇ؟ پوزىتسىيەسى، ئىزاھات ۋىدىيوسىدا كۆرۈپ تۇرغاندەك، بىزنى بۇزۇق ئەقىدە تەشۋىق قىلدى، تۆھمەت قىلدى. بىز ئۇ تېمىدا روھقا مۇناسىۋەتسىز بولغاندىكىن، ئاچماي ماندالا دەپ ئۆتەپ كېتىپ قالغان، دەۋېلىش بولدى. ئۇنداقتا، ھازىر چۈشەنچە بېرىۋاتقان بولساڭ، خاتا گەپ قىلمىغىنىڭ راست بولسا،  نېمىشقا تەنقىدتىن كېيىن خاتا گەپنى تەھرىرلىۋالدىڭ، تەنقىدنى كۆرگەندىن كېيىن تەھرىرلىگەن ئىكەنسەن، قانداقسىگە سېنى تەنقىد قىلغانلار ساڭا تۆھمەت قىلغان، سەن بولساڭ، ئۇۋال قىلىنغان ئاق بالىخان ھېسابلىنىپ قالىسەن؟ بۇ قەيەرچە مەنتىقە؟ تەنقىدلەنگەن نەرسىنى يۇيۇپ ياكى تەھرىرلىۋېلىشنىڭ تەنقىدنى دىققەتكە ئېلىش بولىدىغانلىقى ئېنىق. ئەمما، يۇيۇۋېلىپ ياكى تەھرىرلىۋېلىپ بولۇپ، مەن نەدە ئۇنداق دەپتىمەن. مېنىڭ دېگىنىم ماۋۇ، دەپ ئەسلىدىكى يۈز بەرگەن ئىشنى بۇرمىلاپ ئوچۇقلىما بېرىش كاززاپلىق. تەنقىدلەر سەۋەبلىك تۈزەتكەن تۇرۇپ، تەنقىد قىلغۇچىلارنى ماڭا ھۇجۇم قىلدى، تۆھمەت قىلدى، دەۋېلىش بولسا، ئۆكتەملىك، شۇنداقلا پاكىتلىق تەنقىد قىلغۇچىلارنىڭ پاكىتىنىڭ مەنبەسىنى يۇيۇۋېتىش ياكى تەھرىرلىۋېلىش ئارقىلىق ئۇلارنى تۆھمەت ۋە ھۇجۇم نىشانى قىلىپ قويۇش، توغرىسى، ئېشەكلىك قىلىش ۋە كۆرۈرمەننىمۇ ئەقىلسىز ئېشەكنىڭ ئورنىدا كۆرۈشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

خوش، تالىپچىقىمىز، يۇقىرىقىدەك قىلمىشلارنى سادىر قىلىپ بولغاندىن كېيىن، بۇزۇق ئېتىقادتا ئەمەس، ساغلام ئەقىدىسى بارلىقى ئىددىئا قىلىپ بولغاندىن كىيىن، توغرا ئەقىدىسىنى مەزكۇر ئىزاھات ۋىدىيوسىدا ئالاھىدە تەكىتلەپ مۇنداق دەيدۇ: «بىزنىڭ ئەقىدىمىز شۇكى، بىزنىڭ روھىمىز، جىسمىمىز جەننەتكە كىرىدۇ، ئەمما ما جىسمىمىز (يەنى بۇ دۇنيادىكى جىسمىمىز) چىرىپ تۈگەيدۇ. ئاللاھتائالا قايتا جىسىم بىلەن بىزنى جەننەتكە ئەكىرىدۇ، ئىنشائاللاھ. بىزنىڭ ئەقىدىمىز بۇ جەھەتتە ئەلھەمدۇلىللاھ، ناھايىتى سۈزۈك».

مانا بۇ تالىپچىقىمىزنىڭ ۋىدىيودا جاكارلىغان ئاتالمىش سۈزۈك ئەقىدىسى. ئەجەبا، ئەھلى سۈننەت ئەقىدىسىنىڭ مىزانىدا مۇشۇنداق دېيىش سۈزۈك ئەقىدە ھېسابلىنامدۇ؟ ئەلۋەتتە ياق. چۈنكى، يۇقىرىقى شەرئىي پەتىۋادىمۇ ئىزاھلىنىپ ئۆتۈلگىنىدەك، تەنقىدلىنىۋاتقان مەسىلە، دەل جىسمىمىز ما دۇنيادا چىرىپ تۈگەيدۇ، قىيامەتتە قايتا جىسىم بىلەن يارىتىلىدۇ، يەنى، ما دۇنيادىكى جىسىم بىلەن ئەمەس، باشقا جىسىم، يەنى باشقا بەدەن بىلەن يارىتىلىدۇ، دېيىلىۋاتقانلىقىدۇر. چۈنكى، قۇرئان ھېچبىر تەۋىل ياكى مەجازغا بۇرىغىلى بولمايدىغان «كما بدأنا أول خلق نعيده»، يەنى بىز سىلەرنى ئاۋۋالقى يارىتىشمىزدىكى پېتى قايتا يارىتىمىز، يەنى مۇپەسسىرلەرنىڭ ۋە ئەقىدە ئالىملىرىنىڭ بايانى بويىچە شۇ چىرىغان جىسىمنىمۇ بۇ دۇنياغا كەلگەندىكى ھالىتى قانداق بولسا شۇ بويىچە قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈپ، يەنى جىسمىنىمۇ قوشۇپ يارىتىپ ئۇ دۇنياغا قايتۇرۇپ كېلىمىز دېگەن بولسا، ھەدىس – شەرىف مەزكۇر ئايەتنى ئىزاھلاپ، جىسىمنىڭ بارچە يېرى چىرىپ تۈگىسىمۇ «ئ‍ۇمۇرتقا سۆڭەك» قىسىمدىكى ئاشۇ ئۇرۇق خاراكتېرلىك يىلتىز ماددىنىڭ چىرىمايدىغانلىقى، بەدەندىكى ئاشۇ توقۇلما تۇپراق بىلەن سىڭىشىپ توپىغا ئايلىنىپ كەتمەي، باشقا ماددىغا ئۆزگىرىپ كەتمەي قىيامەتكىچە تۇرىدىغانلىقى، ئاللاھ جىسىمنى ئەسلىگە كەلتۈرگەندە، ئاشۇ يىلتىزنى خۇددى ئۆسۈملۈكنىڭ ئۇرۇقىدىن شۇ ئۆسۈملۈكنىڭ غولى ۋە شېخىنى قايتا باراقسانلاشتۇرغاندەك، ئىنسان جىسمىنى ئۇدۇنيادا قايتا ئەسلىگە كەلتۈرىدىغانلىقىنى بايان قىلغان. دېمەك قىيامەتتىكى تىرىلىش تالىپچىقىمىز دەۋالغاندەك، جىسىم بۇ دۇنيادا چىرىپ تۈگەپ، ئۇ دۇنيادا قايتا جىسىم يارىتىلىپ ئاندىن بەدەن بىلەن بىرلىكتە روھ جەننەتكە كىرىدىغان ئىش ئەمەس. ھالبۇكى مۇشرىكلارمۇ قۇرئان تىلغا ئالغان ئېتىرازلىرىدا روھ ئۇ دۇنيا كېتىپ، بەدەن بۇ دۇنيادا قىلىپ چىرىپ تۈگەيدىغانلىقى، ئاللاھ قايتا جىسىم يارىتىپ ئۇ دۇنيادىكى روھنى جىسىم بىلەن تىرىك ھالەتكە كەلتۈرۈشىگە ئ‍ېتىرازى بولغان ئەمەس. ئۇلار جىسىمنىڭ بۇ دۇنيادا قېلىشىنى، چىرىپ تۈگىشىنى، تەڭرىنىڭ ئاشۇ روھقا قايتا جىسىم يارىتىشىنى ئەقلىدىن ئۆتكەزمىگەنمۇ ئەمەس. چۈنكى مۇشرىكلارنىڭ ئېتىقادىدا ئاللاھ ۋە ئاللاھنىڭ يەر يۈزىدىكى ۋەكىللىرى، ئارىدىكى ۋاسىتىچىلىرى  بولغان بۇتلار بار. شۇڭا ئۇلار ئىبادەتتە شېرىك كەلتۈرۈپ كاپىر بولۇشقان بولسىمۇ، ئەمما يارىتىشنى ئاللاھنىڭ يارىتىدىغانلىقىغا ئېتىرازى يوق ئىدى. شۇڭا ئۇلار روھنىڭ ماۋۇ دۇنيادا چىرىپ تۈگىسە، ئۇ دۇنياغا ئ‍ۆلمەي ساق بارغان بۇ روھقا ئاللاھنىڭ قايتا جىسىم يارىتىشىنى ئىنكار قىلمىغان. ئۇلارنىڭ ئىنكار قىلغىنى دەل مۇشۇ چىرىپ تۈگىگەن جىسىمنىڭ، بەدەننىڭ، تەننىڭ ئاخىرەتتە ئەينەن ئەسلىدىكى ھالىتىگە قايتۇرۇلۇپ، خەتنىسىز، جىجىق ياكى سىزىقسىز يىپيېڭى ھالىتىگە قايتىش مەنىسىدىكى  قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈشى ئىدى. ئۇلار مۇشۇ تەرزدىكى تىرىلىشىگە ئېتىراز قىلغان، مۇشۇ ئېتىرازىنى ھەقلىق ساناپ، دېمەك ئەقىلدىن ئۆتمىگەنكەن بۇ خىل قايتا تىرىلىش يالغان. شۇنداقكەن، مۇھەممەد دەۋاتقان دىندىكى ئاخىرەت، ھېساب كىتاب ھەممىسى يالغان، دەپ تۇرۇپ مۇشۇ داۋلىسىنى ئاخىرەتنى بىر پۈتۈن ئىنكار قىلىشنىڭ ئاساسى قىلىۋالغان. دەل شۇنداق بولغاچقا قۇرئان ئۇلارنىڭ «چىرىپ، توپىغا ئايلىنىپ كەتكەن بۇ سوڭەك ۋە بەدەنلەر قانداق ئەسلىگە كېلىدۇ»؟ دېگەن تۈپكى ئېتىرازىغا «قل يحييها أول مرة»، يەنى ئاللاھ مەزكۇر بەدەننى بۇ دۇنياغا كەلتۈرۈشتە ئەسلىدىكى يىپيېڭى ھالىتىدە يارىتىپ قانداق ھاياتلىق بېرىپ يوقتىن ياراتقان بولسا، ئىككىنچى قېتىم چىرىپ بولغان ئاشۇ جىسىمنى شۇ پېتى ئەسلىگە قايتۇرۇپ كېلىشكە قادىر. يەنى بىرىنچى نۆۋەت قۇسۇرسىز يوقتىن بار قىلغانكىن، ئىككىنچى قېتىم چىرىپ توپىغا ئارىلىشىپ توزۇپ كەتكەننى، چىرىپ تۈگىگەن جىسىمنىڭ نوتىسىنى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرسە نېمە بوپتۇ؟ يوقتىن بار قىلالىغان قۇدرەتلىك كۈچنىڭ بارنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، يەنى چىرىپ يىلتىزى قېلىپ قالغان جىسىمنى نوتىسىدىن قايتا ئۈندۈرۈپ، قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈشىدىن ئۆتە ئاسان ئىش نەدە بار؟ دېگەن لوگىكىلىق بايان ئارقىلىق، بۇ دۇنيادا چىرىپ قېلىپ قالغان ئاشۇ بەدەننى، تالىپچىقىمىزنىڭ گېپى بويىچە جىسمىنى ئۇ دۇنيادا ئەسلىگە كەلتۈرىدىغانلىقىنى، قايتا جىسىم يارىتىدىغانلىقىنى ئەمەس، بەلكى شۇ چىرىغان بەدەننىڭ ئۆزىنى ئاخىرەتتە قايتا تەكرار ئەسلىگە كەلتۈرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن. قۇرئاندىكى تىرىلىش، قايتا يارىتىش پەلسەپەسى مانا بۇ. شۇنداقلا قۇرئاندا تىلغا ئېلىنغان «البعث»، يەنى قايتا تىرىلىش سۆزىنىڭ ئەھلى سۈننەت ئەقىدىسىدىكى ساغلام مەنىسى مانا بۇ. بۇنى ئەڭ ئېنىق تىلغا ئالغان ئالىملاردىن مەشھۇر ئۆلىما ئىبنى قەييىم ئەلجەۋزىي بار بولۇپ، ئىبنى قەييىم ئۆز نۆۋىتىدە روھشۇناسلىق ساھەسىدە ئېنسىكلوپېدىك ئەسەر يازغان نادىر ئالىملاردىن بىرى. ئۇ بىز دەۋاتقان خۇسۇسنى بايان قىلغان سۆزىدە شۇنداق دېگەن: ئۇشبۇ قاف سۈرىسىنى تەپەككۇر بىلەن ئوقىغىنىڭدا، ئۇنىڭدا ئاللاھنىڭ بۇ تېنىمىزنىمۇ، يەنى بۇ دۇنيادا ئاللاھقا ئىتائەتنىمۇ، ئاسىيلىقنىمۇ قىلغان، نېمەتمۇ تېتىغان، ئازابمۇ تارتقان مۇشۇ تېنىمىزنى روھىمىزنى قايتۇرۇپ ئېلىپ كەلگەنگە ئوخشاش، يەنى ئىمانغىمۇ، كۇپۇرغىمۇ دۇچ كېلىپ، بىرى سەۋەبلىك نېمەتكە، يەنە بىرى سەۋەبلىك ئازابقا دۇچار بولىدىغان مۇشۇ روھىمىزنى ئاخىرەتتە باشقا بىر روھ يارىتىپ مۇكاپات – جازا بېرىپ قىلمىغىنىغا ئوخشاش، مۇشۇ تېنىمىزنىمۇ ئۆز دەرگاھىغا قايتۇرۇپ ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى روشەن دەلىل بىلەن بايان قىلغانلىقىنى كۆرىسەن. ھەمدە قايتا تىرىلىش مەسىلىسىنىڭ «ئاللاھ بۇ تېنىمىزنى قويۇپ ھەر جەھەتتىن باشقا بىر تەن يارىتىدۇ، جەننەت ياكى دوزاختىكى نېمەت ۋە ئازاب ئاخىرەتتىكى تەنگە، يەنى باشقا يارىتىلغان تەنگە بولىدۇ، دەۋېلىش ئارقىلىق بارچە پەيغەمبەرلەر خەۋەر بەرگەن قايتا تىرىلىش ھەققىدە مەرىپىتى بولمىغانلارنىڭ ئېيتقانلىرىدەك ئەمەسلىكىنىمۇ بىلىسەن». چۈنكى روھ مەزكۇر گەپنى قىلغۇچىلار نەزىرىدە بەدەندىكى ئەرەزلەردىن بىرى (يەنى يوقىلىدىغان، تەكرارلانمايدىغان بىر شەيئى). بۇ چۈشەنچىگە ئاساسەن تىرىلگەندە دۇنيادىكى روھ ئورنىغا باشقا روھ، مۇشۇ تېنىمىز ئورنىغىمۇ باشقا تەن يارىتىلىدۇ. مانا بۇ ئەمەلىيەتتە پۈتكۈل پەيغەمبەرلەر بىرلىككە كەلگەن ئەقىدىگە خىلاپ بولغان، قۇرئان ۋە سۈننەتتىن تاشقىرى بارچە ساماۋى كىتابلاردا كەلگەن ئەقىدىگە خىلاپتۇر. توغرىسىنى ئېيتقاندا، بۇنداق دەۋېلىش قايتا تىرىلىشنى ئىنكار قىلغانلىققا، قىيامەتنىڭمۇ بارلىقىنى ئىنكار قىلغان كاززاپلارنىڭ قاراشلىرىغا ماسلىشىپ بېرىشكە تەڭدۇر. چۈنكى مەزكۇر ئىنكار قىلغۇچىلار ئەسلىدە ئازاب ياكى نېمەت بىلەن مۇكاپات – جازاسىنى ئالىدىغان بۇ تېنىمىزدىن باشقا تەننىڭ يارىلىشىغا، (چىرىغان تەن ماۋۇ دۇنيادا قېلىپ، ئاخىرەتتە قايتا تەن يارىلىشىغا) قارشى كەلمىگەن. دېمىسىمۇ، ئۇلار ئىنسان تۈرىنىڭ يوقتىن ئاپىرىدە بولىشىنى دۇنيادىلا كۆرۈپ تۇرۇۋاتقان تۇرسا، زېمىندا يېڭى يېڭى ئادەم روھى، چىرىغان تەندىن باشقا يېڭى تەنلەرنى ئۆزلۈكسىز يارىتىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇرۇۋاتقان تۇرسا، قانداقمۇ ئۆز كۆزى بىلەن كۆرۈپ تۇرۇۋاتقان ئىشلاردىكى ھەقىقەتتىن تېڭىرىقىۋالالىسۇن؟! ئۇلار تېڭىرقاپ تۇرۇۋالغان ئىش ئۆز كۆزى بىلەن يوقتىن يارىتىلغانلىقىغا شاھىد بولغان ئاشۇ تەننىڭ چىرىپ، سېسىپ مۇردىغا ئايلىنىپ بولسىمۇ، ھېساب – كىتاب ئۈچۈن ئاشۇ تەن – جىسىملارنىڭ قايتا تىرىلىشى بولغان ئىدى. شۇڭا ئۇلار: «ئۆلۈپ توپىغا ئايلىنىپ بولساقمۇ، چوقۇم قايتا تىرىلەمدۇق؟ (ساففات: 16) »، دەپ تۇرۇۋالغان، «ئۇنداق تەرزدە قايتا تىرىلىپ كېلىش مۇمكىن ئەمەس (قاف: 3)» دەپ تۇرۇۋېلىشقان ئىدى».[ الفوائد لابن القيم، ج1، ص 5 -6. ط العلمية]

خوش،  ئۇنداقتا، تالىپچىقىمىزنىڭ دەسلەپكى قېتىمدا «جەننەتكە كىرىدىغىنى روھىمىز، ما بەدىنىمىز بۇ دۇنيادا قالىدۇ» دېگىنىچۇ؟، ئۇنىڭدىن كېيىن، ئىزاھات ۋىدىيوسىدا سۆزۈك ئەقىدىمىز مانا بۇ دەپ تۇرۇپ دېگەن: « بۇ مېنىڭ دەۋاتقىنىم قىيامەتتە جىسىم يارىتىلماي، روھلام جەننەتكە كىرىدۇ، دېگەنلىكىم ئەمەس. مېنىڭ ئەقىدەم، جىسىم چىرىپ ماۋۇ دۇنيادا قالىدۇ، ئ‍اخىرەتتە روھىمىزغا قايتا جىسىم يارىتىلىپ ئاندىن بەدەن ۋە روھ بىللە جەننەتكە كىرىدۇ» دەۋالغىنىچۇ؟ بۇ دېگەنلىرىنىڭ ھەر ئىككىسى ئەھلى سۈننەتنىڭ ئەقىدە تارازىسىغا سالسا، دەل سۈزۈك ئەقىدىگە خىلاپ بولغان بۇزۇق ئېتىقاد بولۇپ چىقىدۇ. دېمەك، تالىپچىقىمىزنىڭ روھنى جەننەتكە كىرىدۇ، دېگىنىم، بەدەننى كىرمەيدۇ، دېگىنىم ئەمەس، دەپ قايتىدىن ئىزاھلاپ، ئاتالمىش سۈزۈك ئەقىدەم مۇشۇ، دېگەندىكى بايانىمۇ ئوخشاشلا بۇزۇق ئەقىدىدىكى گەپلەر ھېسابلىنىدۇ. نەتىجىدە ناخشا – مۇزىكا ۋىدىيوسىدا دېگەنلىرى تەنقىدلەنسىمۇ، شۇنداقلا مەزكۇر ۋىدىيودىكى ئازغۇن گېپىنىڭ خاتاسىنى تۈزىتىپ بېرىدىغان شەرئىي پەتىۋالار ئەتراپتا ئۇچۇپ يۈرسىمۇ، ئۆزىنى تۆھمەت قىلىنغان، خاتا چۈشىنىلگەن، غەرەزلىك ھۇجۇم قىلىنغان كۆرسىتىپ بەرگەن چۈشەنچىسى، «سۈزۈك ئەقىدەم مۇشۇ» دەپ تۇرۇپ بايان قىلغانلىرى ئەمەلىيەتتە دەل تەنقىدلىنىۋاتقان بۇزۇق ئەقىدىسىنى تېخىمۇ ئوچۇقلاش، دەسلەپ تېزەكلىگەننى، ئىككىنچى قېتىمدا سۇۋاپ ئەتراپقا يېيىشتىن باشقا ئىش بولمىغان. يەرگە ساقىتقىنى ئاز كېلىپ تامغا سۇۋاشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

تالىپچىقىمىز شۇ دەرىجىدە ئىلىمدە چالا، ئىزاھاتتا خاتا، ئەقىدىدە بۇزۇق تۇرۇپ يەنە بۇنى سۈزۈك ئەقىدەم دەپ ئەزۋەيلەۋاتقان تۇرسىمۇ، ئىسلام ئەقىدىسىنىڭ چوڭقۇر ۋە زىل قاتلىرىنى بىلمەيدىغان ۋە بىلمەيدىغان، ھەتتا ئۆزىنىڭ ئەقىدىسىنىمۇ «ۋاي خاتا چۈشىنىلىپ قالدى» دېگەن باھانە بىلەن بۇزۇق ۋە بۇزۇپ سۆزلەۋاتقان مۇشۇنداق بىر يۇتۇبىرنى ئۇستاز قىلىۋېلىپ ھەر تۈرلۈك ھاقارەت ۋە تۆھمەت بىلەن تەنقىد قىلغۇچى ئالىم ۋە ئىلىم ئەھلىلىرىنى ھاقارەتلەۋاتقان، ئۇلار ھۇجۇم قىلىۋاتقانلار، ئەجەبا پاكىت ۋە رېئاللىق ئالدىدا ئۆزلىرىنى نېمىنىڭ ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويۇۋاتقانلىقىنى دەڭسىشى لازىم ئەمەسمۇ؟ ساھەنىڭ چوڭقۇر نۇقتىلىرىغا سىڭىپ كىرگۈدەك ئىلىم تەھسىلى يوق تۇرۇپ، ئىلمىي ئارقا كۆرۈنۈشىنىڭ تايىنى يوق بىر يۇتۇبىرغا بولۇشۇپ سالاھىيەت ۋە نوپۇز ئەھلى بولغان ئالىم ۋە پېشقەدەملەرنىڭ شەرئىي پەتىۋا ۋە باھالىرىغا ئەسەبىيلەرچە قارشى تۇرۇشتەك تەرەپبازلىقىنىڭ ئەسلىدە قانچىلىك ئەرزىمەس ۋە بىھۇدە ئاقلاشتىن نېسىۋىلەنگەنلىكىنى ئويلاش كېرەك ئەمەسمۇ؟ قوپال قىلىپ ئېيتقاندا، مۇشۇنىڭدەك ئېغىزىدىن چىققان ھەربىر جۈملىسىگە قەدەر پاكىتى بىلەن تەنقىدلىنىپ تۇرسىمۇ، يەنە شۇ ئازغۇننىڭ تەرىپىنى ئېلىش، ئوچۇقتىن ئوچۇق ۋىدىيولاردا ئەقىلنى، ئىلىمنى كۆزگە ئىلماي كاززاپلىق قىلسىمۇ كۆزنى يۇمۇۋېلىپ مۇتەئەسسىپلىك قىلىشلارنىڭ ھەممىسى بەئەينى «مەن زادى ئاشۇ چىشقان پوقنى يېيىشىم كېرەكتى» دەپ دۆتلەرچە تەرەپبازلىقتا چىڭ تۇرۇش، ئەقىلسىزلىقىنى بازارغا سېلىش، نادانلارچە ئەسكىلىك قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەس.

خۇلاسە قىلغاندا، تالىپچىقىمىز مەزكۇر ئىزاھات ۋىدىيوسىدا ئۆزىنى باشقىلار خاتا چۈشىنىۋالغان، تەنقىدچىلەر بولسا غەرەزلىك ھۇجۇم قىلىپ تۆھمەت قىلغان، ئەسلى توغرا ئەقىدەم مۇشۇ ئىدى،دەپ تۇرۇپ بەرگەن ئاخىرقى چۈشەندۈرۈشى ھەمدە يۈزسىز ئىزاھاتىمۇ ئوخشاشلا باشقا ئىزاھاتلىرىدەك، قىپقىزىل يالغان ئارىلاشتۇرۇش، بۇرمىلاش ۋە خۇپسەنلىك قىلىش، تۆھمەت ياساپ پاكىت بۇرمىلاش ۋە بۇزۇق ئېتىقاد مەسىلىسىدە نەچچە خاملىيونلۇق قىلىپمۇ كاللىدىكى بۇزۇق چۈشەنچىنى تەكرارلاشتىن باشقا ئىش بولمىغان. 

### 6. كاللا دېسە پاقالچاقتىن چۈشۈش 
كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، نوقۇل رېئاللىقنى بۇرمىلاش، تېنىۋېلىش ۋە خۇپسەنلىكنى بازارغا سېلىپ ئەتراپنى غەليانغا سېلىش ۋە ئۆزىنى تۆھمەتكە قالغۇچى، ھەسەت ئوبيېكتىغا ئايلانغۇچى قىلىپ كۆرسىتىشكە ھېرىسمەن تالىپچىقىمىز، يۇقىرىقى بۇزۇق ئەقىدىسى ھەققىدىكى ئاتالمىش ئىزاھاتىدىن كېيىنلا ئۆزى ھەققىدە بېرىلگەن باھا مەسىلىسىگە ئۆتىدۇ ۋە ئۆزى ھەققىدە «بۇ خىل شەكىلدىكى كىشىلەرنىڭ ئۇستاز ئاتىلىشى، دىنىي ساھەنى بۇلغايدۇ» دېيىلگەن باھانى ئوقۇپ ئۆتىدۇ. ئاندىن يۇقىرىقى باھاغا مۇنداق جاۋاب بېرىدۇ: «بۇ خىل شەكىلدىكى كىشىلەرنىڭ ئۇستاز دەپ ئاتىلىشى دىنى ساھەنى بۇلغايدۇ، دەپتۇ. ئەلھەمدۇلىللاھ، بىز بۇ چاققا قەدەر ئۆزىمىزنى ئۇستاز دەپ باقمىدۇق، بىز ئۆزىمىزنى ئوقۇغۇچى، ئىزدەنگۈچى دەپ كەلدۇق. 20 يىلدىن بىرى ئىزدىنىپ كېلىۋاتىمىز. ھېلىھەم ئىزدىنىمىز، ئىنشائاللاھ بۇندىن كېيىنمۇ ھاياتىمىز بويىچە ئوقۇغۇچىلىق، ئىزدەنگۈچى ئىچىدە ماڭىمىز. بىز ھېچكىم بىلەن ئەلھەمدۇلىللاھ، ئەسلا ئۇستازلىق تامايىمىز يوق. ئەمما بەزى كىشىلەر، كۆپ سانلىق كىشىلەر مېنى ئۇستاز دەيدىكەن. سەۋەب بىزنىڭ دەرسىمىزنى تىڭشىغان، دەۋىتىمىزنى ئاڭلىغان. ھۆرمەت يۈزىسىدىن ئۇستاز دەيدىكەن. ئەمدى بۇنىڭغا بىزنىڭ ئامالىمىز يوق. بۇنىڭغا خاپوساڭلا قاندا قىساق بولا ئەمدى بۇنى. ئۇستاز دېمەڭلا، دېسەك. چۈنكى بىزنى ئۇستاز دەپ قويسا، باشقىلا كۆڭلى ئاغىتىپ قالدىكەن. ئامال يوق. بىزنى ئۇستاز دەڭلا دېمىدۇق. ھېچقانداق دەۋەتكە بىز ئۇستاز دەپ يېزىپ باقمىدۇق. خۇسۇسەن مەن ئۇستاز دەڭلا دەپ دېمىدىم، ھېچ كىمگە يازمىدىم. مېنى توغرا چۈشىنىشىڭلارنى ئۇمىد قىلىمەن. مەن بىر ئىزدەنگۈچى».

مانا بۇ تالىپچىقىمىزنىڭ «بۇ خىل شەكىلدىكى كىشىلەرنىڭ ئۇستاز دەپ ئاتىلىشى دىنى ساھەنى بۇلغايدۇ» دېگەن باھاغا قارىتا جاۋابى. ئەجەبا يۇقىرىقى ھەر ئىككى جۈملە ئارىسىغا ئەلھەمدۇلىللاھنى قىستۇرۇپ دېيىلىۋاتقان بىر تالاي گەپلەرنىڭ قايسى بىرىنى، باش ئاخىرى ئەبجەش جۈملىلەرنىڭ قايسى بۆلىكىنى مەزكۇر باھانىڭ جاۋابى دېيىش مۇمكىن. جاۋاب شۇكى ھېچبىرىنى. چۈنكى تالىپچىقىمىز ئۆز ئاغزى بىلەن ئوقۇۋاتقان يۇقىرىقى ئۇستاز دېگىلىمۇ بولمايدىغانلىق ھەققىدىكى باھانى ئۆزىمۇ چۈشەنمىگەن. ئەمەلىيەتتە باھا خاراكتېرلىك بۇ سۆز خۇددى ئىزاھات ۋىدىيوسىدىكى باشقا نۇقتىلارغا ئوخشاش ساجىيەنىڭ باياناتىدىن سۈزۈۋېلىنغان باھا بولۇپ، باياناتتا دوكتور ئابدۇلئەزىز ئۆزى دىققەت قىلىپ كېلىۋاتقان ئەقىدىۋى ئازغۇنلۇق، بۇزۇق پەتىۋا ۋە تۈرلۈك مەسىلىلەرنى تىلغا ئېلىش بىلەن بىرلىكتە ئوقۇ - ئوقۇتۇش ساھەسىدىكى مەسلەكداشلار تەرىپىدىن ئۆزىگە كېلىۋاتقان شىكايەتلەرنى، شۇنداقلا تالىپچىقىمىزنىڭ ۋەز – تەبلىغلىرىدىكى تۈرلۈك خاتا ۋە نۇقسانلىقلارنى، شۇنداقلا مىللەتكە زىيانلىق سىياسىي مەۋقە تەشۋىقلىرىنى نەزەردە تۇتۇپ بۇ دەرىجىدە ساھەنى بۇلغاۋاتقان يۇتۇبىرنى «ئۇستاز دەۋېلىشنىڭ ئۆزىمۇ ماھىيەتتە شەرئىي ئ‍ىلىم ساھەسىنى دۇغلاشتۇرۇشقا ئېلىپ بارىدىغانلىقى، ھەركىمنى ئۆزىنىڭ ساھەسى ۋە سەۋىيە – سالاھىيىتىگە يارىشا ئاتاش كېرەكلىكى» قاتارلىقلارنى ئىلگىرى سۈرگەن. تالىپچىقىمىز باياناتتىكى دەل مۇشۇ نۇقتىنى ئاتالمىش ئىخچاملاشتۇرۇش پىرىنسىپى بويىچە ئىخچاملاپ: «مېنى بۇ خىل شەكىلدىكى كىشىلەرنىڭ ئۇستاز دەپ ئاتىلىشى دىنىي ساھەنى بۇلغايدۇ دەپتۇ» دەپ تۇرۇپ جاۋاب بەرمەكچى بولىدۇ. ئەپسۇسكى تالىپچىقىمىز مەزكۇر نۇقتىنى كومپيۇتېرىغا مەخسۇس يېزىۋېلىپ، ۋىدىيونىمۇ مىنۇتىغا بىر دېگۈدەك كېسىپ - ياماپ تۇرۇپ ئازادە چىقارغان بولۇشىغا قارىماي، دېيىلىۋاتقان گەپنىڭ مەنتىقىسىنى ئازراقمۇ چۈشەنمىگەن. چۈشەنمىگەن بولغاچقا، جاۋابتىمۇ راسا ئالىجوقىلاشقان، ھەتتا جاۋاب ئارىلىقىدا ئۆزىنى ھەجۋى ئىپادىلەرنى ئارىلاشتۇرۇپ تۇرۇپ گېپىنى گەپ قىلىشقا زورۇققان. نەتىجىدە بەرگەن جاۋابى «بۇخىل شەكىلدىكى كىشىلەرنىڭ ئۇستاز، دەپ ئاتىلىشى، دىنى ساھەنى بۇلغايدۇ» دېگەن سۆزنىڭ جاۋابى بولماستىن، بەلكى «باشقىلارغا ئۆزىنى ئۇستاز، دېگۈزدى» دېگەندەك تېمىغا مۇناسىۋەتسىز ھەمدە تەنقىتلەرنىڭ ھېچبىرىدە دېيىلىپ باقمىغان بىر ئىددىئانىڭ جاۋابى بولۇپ قالغان. بۇ يەردىكى «بۇ خىل شەكىلدىكى كىشىلەرنىڭ ئۇستاز دەپ ئاتىلىشى» دېگەن سۆزنىڭ ئۆزىدىن مەلۇم بولۇپ تۇرۇپتۇكى، بۇ خىل شەكىلدىكى دېگەندىن، يەنى، تالىپچاقتا سادىر بولغان ۋە باياناتتا تىلغا ئېلىنغان بارچە نۇقتىلاردا مەسىلە كۆرۈلۈپ كەلگەن بۇ خىل شەكىلدىكى يۇتۇبىرلارنىڭ ئۇستاز دەپ ئاتىلىشى، ساھەنى بۇلغايدۇ، دېگەن باھا كۆزدە تۇتۇلۇۋاتىدۇ. قانداقتۇر «بۇ ئۆزىنى ئۇستاز دەۋاپتۇ» ياكى بولمىسا «بۇ ئۆزىنى باشقىلارغا ئۇستاز دېگۈزىدىكەن» دېگەندەكلەر كۆزدە تۇتۇلمايۋاتىدۇ. شۇنداق ئىكەن بېرىلىدىغان جاۋاب ياكى ئىزاھات ئەسلا ۋە ئەسلا «مەن ھېچقاچان ئۆزۈمنى ئۇستاز دەڭلار دەۋالمىدىم، ئۆزۈمنى ھېچ يەردە ئۇستاز دەپ يېزىپ باقمىدىم. مەن دېگەن ئىزدەنگۈچى، ئوقۇغۇچى، ئاقىلەي، شاقىلەي» دېگەندەك ھېلى كاتاڭ ئەبجەش جۈملىلىك ئىزاھاتلار بولماسلىقى كېرەك. بەلكى، بېرىلمەكچى بولغان رەددىيە مەزكۇر باھانى مات قىلىدىغان ۋە ئۆزىنىڭ باياناتتا دېيىلىۋاتقان شەكىلدىكى بىرى ئەمەسلىكىنى، «ئۇستاز»لىقغا يارىشا ئىش قىلىۋاتقانلىقىنى دەلىللىشى كېرەك. ئەمما كۆردۇقكى، دەلىللەش ئۇقۇمى مەزكۇر تالىپچاققا يات. دەلىللەش، دەلىل، پاكىت دېگەنلەر تالىپچىقىمىز بىلەن روبىرولىشىپ قالسىلا يا يۇيۇپ، يا تەھرىرلىنىپ، ياكى بۇرمىلىنىپ دەلىل دەلىل بولغىنىغا، پاكىت پاكىت بولۇپ قالغىنىغا تويۇپ كېتىدۇ. دېمەك، تالىپچىقىمىز دېيىلىۋاتقان گەپنى ئۆزىمۇ چۈشەنمەستىن كاللا دېسە پاقالچاق، دەۋاتقان، قانداق ئىددىئانىڭ مەنتىقىسىگە قانداق لوگىكا بىلەن جاۋاب قايتۇرۇشنىمۇ بىلمىگەن.

ماقۇل، تالىپچىقىمىزنىڭ مەزكۇر جاۋابىنى مەدرىس تىلى بويىچە «بىلفەرزى ۋەتتەقدىير» دەپ تۇرۇپ، ئۇيغۇرچىمىز بويىچە «ئالايلۇق» دەپ تۇرۇپ، قانداقتۇر تورلاردا نۇر ت ۋ قانىلىنى قۇرغان يۇتۇبىر «ئۆزىنى ئۇستاز دەۋالدى ياكى باشقىلارغا دېگۈزدى» دەيدىغان شۇنداق بىر ئىددىئا پەيدا بولدى ۋە بۇنىڭغا جاۋاب بېرىشكە توغرا كېلىپ ئىزاھات ۋىدىيوسىدا يۇقىرىقىدەك جاۋاب بەردىمۇ دەيلى، لېكىن بەرگەن ئاشۇ جاۋابنىڭ مەزمۇنىمۇ يەنىلا سەمىمىيەتسىزچە، خۇپسەنلەرچە، كۆزنى پارقىرىتىپ ئولتۇرۇپ تېنىۋېلىش تەرىقىسىدە ئىكەنلىكىنى، ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. چۈنكى ئەمەلىيەت جاۋابتىكىدەكمۇ ئەمەس، ئەمەلىيەت شۇكى، مەيلى تالىپچىقىمىز بۇ يەردە «كەمتەر» كۆرۈنگۈسى كېلىپ شۇنداق دېگەن بولسۇن، ياكى ئۆزىنى راست شۇنداق قارىغان كىشى بولۇپ كۆرۈنگەن بولسۇن، تالىپچىقىمىز توردا تۈرلۈك شەرئىي پەنلەردە ئېلان قىلغان دەرسلىرى بار، تور مەكتىپى بار، تۈزگەن ئاتالمىش دەرسلىكلىرى بار بىرى. دېمەك، بۇ يەردە ساختا كەمتەرلىك قىلىشنىڭ ئورنى يوق. تالىپچىقىمىز دەرس پىروگراممىسى تەييارلاپ دەرس بەرگەن، ئۇستاز ئاتىلىۋاتقان بىرى. شۇنىڭدەك، بىرى قىلىۋاتقان كەسىپنىڭ ئىسمى بولغان يوتۇبىر دەپ ئاتىسا مەن يۇتۇبىر ئەمەس، دېيەلىگەن بىلەن، ئۆزىنى ئۇستاز دېسە، مەن ئۇستاز ئەمەس دېمەستىن، ئۇستازلىق قىلىۋاتقان بىرى. يەنى تالىپچىقىمىز تېنىۋالسىمۇ، ئ‍ۆزىنى كەمتەر كۆرسىتىپ «مەن ئىزدەنگۈچى، ئوقۇغۇچى» دەۋالسىمۇ، دەرس ئ‍ۆتۈۋاتقان ئىكەن ئۇ بىر نەۋئىي ئۇستاز. يەنى مەلۇم مەنىدە قانىلى بار، دەرسخانىسى بار، تەبلىغخانىسى بار، بىرى. شۇڭا تالىپچىقىمىز قىلىۋاتقانلىرىنى ئۇستازلىق دېگىلى ئۇنىمسىمۇ، مەن ئۇستاز ئەمەس دەۋالسىمۇ بىكار. مەسىلە تالىپچىقىمىز ئۆزىنى ئۇستاز، دەڭلا دېگەنمۇ يوق مەسىلىسى ئەمەس. مەسىلە، قىلىۋاتقان ئىشىنىڭ ئۇستازلىق بولغانلىقى ۋە مەزكۇر باھادا، بۇنداق ئاتاپ ساھەنى دۇغلاشتۇرماسلىق تەشەببۇسىدۇر. يەنى، ئەسلىدىكى مەسىلە، مەزكۇر تالپىچىقىمىز ھەقىقەتتە زادى قانداق ئۇستاز؟ دېگەن مەسىلىدۇر. ئەلۋەتتە، تالىپچىقىمىز بىر يۇتۇبىر. شۇنداقلا باياناتتا كەلگەندەك، لاياقەتسىز، بۇزۇق ئەقىدىنى قۇچاقلاپ يېتىپ ئۆزىنى سۈزۈك ئەقىدىدە دەۋالالايدىغان، دەرس ئۆتۈش سۈپىتىمۇ ناھايىتى ناچار بىر ئۇستاز. توغرىسى ئۇستاز ئاتالغان، ئەمما ئۇستازدا تېپىلىشى كېرەك بولغان ۋەسىپلەرگە ئىگە بولماي تۇرۇپ سەھنىدە پارلىغان ئاتالمىش «ئۇستاز». شۇڭا، باياناتتىكى باھا بىلەن مۇناسىۋەتسىز گەپلەرنى قىلىپ تۇرۇۋېلىش، قانداقتۇر «بۇ يەردە مەن ئۆزۈمنى ئۇستاز دەۋالمىدىم، مېنى ئۇستاز دەڭلار دېمىدىم» دەپ چالۋاقاپ ئولتۇرۇشنىڭ، دىققەتنى بۇراشنىڭ ھاجىتى يوق. ھەتتا «مەن ھېچ يەرگە ئۆزەمنى ئۇستاز دەڭلار دېمىدىم، ئۇنداق دەپ يازمىدىم» دېگەندەك گەپلەر بىلەن خۇپسەن بولۇۋېلىشنىڭمۇ ئورنى يوق. چۈنكى، ۋاقتى كەلسە بۇنداق ئىددىئاغا بىرىلىرى چىقىپ دېيەلەيدۇكى: «ھەي كاززاپ، ئۆزۈڭنى ئۇستاز دېمىسەڭ، قىلىۋاتقان دەرسلىرىڭ ئۇستازلىق ئەمەسمۇ. مەكتەپ قىلغىنىڭ، دەرسلىك تۈزۈپ، شۇ دەرسلەرنى ئوقۇتقىنىڭ، ھەتتا فېيسبۇك سەھىپەڭگە قىلىدىغان ئىشى دېگەن قىسىمغا ‹تايبە مائارىپىدا مۇدەررىس› يەنى ئۇستاز، دەپ يېزىۋالغىنىڭ ئەڭ ئالدى بىلەن ئۆزۈڭنى ئۆزۈڭ ئۇستاز دەۋالغىنىڭ ئەمەسمۇ، دەپ سوئال قويۇشى ئېنىق. خۇددى شۇنىڭدەك، مەزكۇر بىرىنىڭ تالىپچىقىمىزنىڭ مەزكۇر ئىزاھات ۋىدىيوسىنى سۆزلەۋاتقان چاغدىكى سەھىپىسىنىڭ رەسىمىنى خۇددى بىز بۇ تېمىدا چىقىرىپ قويغاندەك، كۆزىگە كۆرسىتىپ، سېلىشتۇرۇپ تۇرۇپ «سەھىپەڭدە ئۆزۈڭنى «باحث أويغور اسلامي»، يەنى «ئىسلامىي ئۇيغۇر تەتقىقاتچى» دېگەندەك كۆتمەك گەپنى قىلغانلىقىڭ، ھازىرمۇ مۇدەررىس، يەنى ئۇستاز دەپ يېزىۋېلىۋاتقىنىڭ ئۆزۈڭنى ئۆزۈڭ تەتقىقاتچى، ئۇستاز دەپ يېزىۋالغىنىڭ ئەمەسمۇ؟ شۇنداق تۇرۇپ يەنە مەن ئۇنداق دەپ باقمىدىم، يازمىدىم، دەۋاتىسەنغۇ؟» دەپ زاكونلاشسا، تالىپچىقىمىزنىڭ ئۆزىنى ئۆزى مات قىلىشى، مازلىشىشى تۇرغانلا گەپ. قىزىق يېرى شۇكى، تالىپچىقىمىز بىرىنچى ئىزاھات ۋىدىيوسىنى ئېلان قىلغان كۈنىگە قەدەر نەچچە ۋاقىتتىن بېرى سەھىپىسىگە «باحث أويغور اسلامي»، يەنى تەتقىقاتچى دەپ يېزىۋېلىپ كەلگەن. شۇنداق تەرىپلەنگەن نەرسىلەرنى سەھىپىسىدە تەشۋىق قىلغان. بىر نۆۋەت سەھىپىمىزدە بۇ خىل ئارسىزلىقى تەنقىدلىنىپ ئوبزورمۇ ئېلان قىلىنغان. ئەجەبلىنەرلىكى تالىپچىقىمىز مەن ھېچيەرگە ئۆزۈمنى «ئۇستاز دەپ باقمىدىم، ئۇنداق يازمىدىم» دېگەندەك كاللا دېسە پاقالچاق شەكىلدە جاۋابىنى ئ‍ېلان قىلىپ ئىككى كۈن ئۆتكەندىن كېيىن ھېلىقى ئۆزىنى تەتقىقاتچى دېگەن تونۇشتۇرۇشنىمۇ تەھرىرلەپ «دەۋەتچى» دېگەن سۆزگە ئۆزگەرتىۋالىدۇ ۋە ئۆزىنى مەن ئىزدەنگۈچى دېدىم، ئۇستاز دېمىدىم، دەپ چۈشىدۇ. ئەمما چالا تالىپىمىز ئىزدەنگۈچىگە ئەرەبچىدە «باحث» دەپ ئىشلەتمەيدىغانلىقىنى، بۇ سۆز تەتقىقاتچى مەنىسىدە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى، ئىزدەنگۈچى سۆزى ئۈچۈن «دارس» سۆزىنى ئىشلىتىدىغانلىقىنى، ئىزدىنىش ئىبارىسى ئۈچۈن «الدراسة» سۆزىنى ئىشلىتىدىغانلىقىنى، تەتقىقات ئۈچۈن «البحث» سۆزىنى ئىشلىتىدىغانلىقىنى پەرق قىلالمىغۇدەك ھالدا ئىكەنلىكىنى تەن ئالمىغان تەقدىردە، ئۆزىنى «تەتقىقاتچى» دەۋالغىنىنى تەن ئېلىشى، تېنىۋالماسلىقى ئەقەللىي تۇتۇم. ئەجەبا، ئى ئىزدەنگۈچى تالىپچاق، ئەجەبا، بۇ نېمىنىڭ خۇدۈكى، نېمىنىڭ خۇپسەنلىكى، نېمىنىڭ كاززاپلىقى؟!

دېمەك، تالىپچىقىمىز باياناتتىن ئۆزى سۈزۈپ ئالغان «بۇ خىل شەكىلدىكى كىشىلەرنىڭ ئۇستاز، دەپ ئاتىلىشى، دىنى ساھەنى بۇلغايدۇ »، دېگەن سۆزگە بەرگەن ئىزاھاتى بەئەينى كاللا دېسە پاقالچاق شەكلىدە جاۋاب بېرىش، ئۆزىنى ئۆزى مازلاشتۇرۇشتىن باشقا ئىش بولمىغان. ھەمدە شۇنىڭغا بېقىپ جاۋابىدىكى تۇتۇرۇقسىزلىقلارمۇ ئاتالمىش ئىزاھاتىنى قارا يۇمۇر دەرىجىسىگە چۈشۈرۈپ قويغان. قىسقىسى، ئىزاھاتتىكى بۇ نۇقتا، ۋىدىيودىكىدەك جاۋابنى بېرىشكە توغرا كېلىدىغان ئىددىئالىق سوئالغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن دېيىلگەن تەقدىردىمۇ، ئاخىرىغا بېرىپ ئارتىسلاچە بېرىلگەن جاۋاب يەنىلا خۇپسەنلىكتىن، تېنىۋېلىش ۋە بىمەنىلىكتىن خالىي بولالمىغان. 

### 7. ئىلمىي يېتەرسىزلىك، لوگىكىلىق بۇزۇقلۇق ۋە تۇتامسىزلىق مەسىلىسى 
تالىپچىقىمىز  يۇقىرىقى نۇقتىدىن كېيىن بەشىنچى نۇقتىغا، يەنى دەۋا يولىغا زاكات خەجلەشكە بولمايدۇ، دېگەن ئازغۇن پەتىۋاسىغا چۈشەنچە بېرىشكە ئۆتىدۇ. ئۇنىڭ دېيىشىچە ئىخچام ئاچمىغانلىقى ئۈچۈن ئايرىم تېما قىلىش كېرەك بولغان بىر تېمىنى قىستۇرۇپلا ئۆتۈپ كەتكەن بولغاچقا، خاتا چۈشەنچە پەيدا بولۇپ قالغانمىش. شۇڭا چۈشەنچە بېرىشىگە توغرا كېلىپتۇمىش.

بۇ يەردە ئ‍الدى بىلەن شۇنى تەكىتلەش زۆرۈر. زاكات تېمىسى مەسىلىسىدىكى تېنىۋېلىش، خۇپسەنلىك قىلىش، گەپ يورغىلىتىش باشقا نۇقتىلاردىكى يالغانچىلىق، تېنىۋېلىش ۋە خۇپسەنلىكلەرگە سېلىشتۇرغاندا، ئەڭ شەرمەندىلەرچە بولغان دېيىشكە بولىدۇ. چۈنكى، دەۋاغا زاكات ئىشلىتىشكە بولمايدۇ، ناملىق بۇ ئازغۇن پەتىۋاسى ھېچبىر ئۆلىما ياكى مۇجتەھىدنىڭ قارىشى بىلەن قىلچە ئالاقىسى بولمىغان باتىل پەتىۋا بولۇپلا قالماي، قانداقتۇر «مۇنداقلا قىستۇرۇپ دەپ ئۆتەپ كەتكەنتىم» دەۋالسا، قايىل بولۇپ ھە دەيدىغان مەسىلىمۇ ئەمەس. چۈنكى تالىپچىقىمىزنىڭ بۇ ئىزاھاتى دەسلەپ ئېلان قىلغان نۇسخىغا توغرا كەلمەيدىغان، بەلكى ھازىرقى نۇر ت ۋ قانىلى سەھىپىسىدە تەھرىرلىۋالغان، ھەتتا «زاكات ھەققىدە تەپسىلى بايان» دەپ ئېلان قىلغان ۋىدىيوسىدىكى ئاتالمىش تەپسىلىي بايان يېزىلغان ماۋزۇسىنىمۇ تەنقىدتىن كېيىن «زاكات ھەققىدە بايان» دەپ، يەنى «تەپسىلىي» سۆزىنى ئۆچۈرۈۋېلىپ گويا ئۆزىنى ھۇجۇم قىلىنغان، ئەزىيەت قىلىنغان كۆرسىتىپ ئومۇمنىڭ ھېسسىياتىنى سۇيىئىستېمال قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان ھازىرقى ۋاقىتتىكى يۇنىۋېتىلىپ تۇرۇپ چىقىرىپ قويغان نۇسخىسىغا چۈشىدىغان بىر ئىزاھات. شۇنداقلا بۇ ئىزاھات دەسلەپ زاكات ۋىدىيوسى چىقىشى بىلەن تەڭ سىياسىي پائالىيەتچىلەر تەنقىدلىگەندىن كېيىن، ئەتراپتىكى بىر قىسىم ئىلىم ئەھلىلىرى، ھەتتا ئۇرۇق – تۇغقانلىرىغىچە پىكىر بەرسە ئاڭلىماستىن، ياق، مەن ئۆزۈمنىڭ گېپىدە قالىمەن، دەپ تەتۈرلۈك قىلىۋالغان، تۈزىتىۋېلىش ھەققىدە كەلگەن چىرايلىقچە تەكلىپلەرگە ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىش ئورنىغا، تۈزىتىش بەرگىلى ئالاقە قىلغان ئىككى كىشىگە ئىككى خىل چۈشەنچە بېرىپمۇ ئاقتۇرالمىغان، ۋىدىيوسىدىكى گەپلىرىنى يۇناپ ئېلىۋېلىپ بولۇپ، ئارقىدىن ئاشكارا تەنقىد قىلغۇچىلارنى، يەنى ۋىدىيوسىنىڭ ئەسلىي نۇسخىسىغا قاراپ تۇرۇپ، دەۋاتقان گەپلىرىنىڭ باتىل ۋە ئازغۇن پەتىۋا ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەنلەرنى تۆھمەت ۋە ھەسەت قىلىش بىلەن ئەيىبلەپ، شايكىلىرى ئارقىلىق تىل ھاقارەتكە سېلىش ئويۇنلىرىنى ئ‍ويناپ، ھېچبىرى ئاقمىغاندا چىقىپ مەجبۇر بىر نەرسە دېيىشكە توغرا كەلگەندە بېرىۋاتقان ئىزاھات. شۇڭا شۇنچە خامىلىيونلۇقلاردىن كېيىنمۇ توغرىغا قايتىپ سەمىمىي بولۇش ئورنىغا، قاراپ تۇرۇپ «بۇ بىر خاتا چۈشەنچە پەيدا قىلغان ئىزاھات»، يەنى پەتىۋايىمنىڭ ئازغۇنلۇقى ئېنىق بولسىمۇ، ئەيىب مەندە ئەمەستى، دەپ يەنە شۇ كۆرۈرمەننىڭ ئەقلىنى، تەنقىدلىگەنلەرنىڭ نىيىتىنى شەك – شۈبھە ئورنىغا چۈشۈرۈپ قويىدىغان بۇ خىل ئىزاھاتنى خۇپسەنلىكلىرى ئىچىدە ئەڭ شەرمەندىلەرچە بولغىنى دېيىشكە بولىدۇ.

خوش، بىز ئەسلىدىكى ۋىدىيوسىدا، ھەرقانداق بىر كۆرۈرمەننىڭ، بولۇپمۇ شەرئىي ئىلىمدىن خەۋىرى بار، ھەتتا دىنىي سەۋىيەسى ئاۋام دەرىجىسىدىكىلەرمۇ خاتالىقىغا دەرھال ھۆكۈم قىلالايدىغان باتىل پەتىۋاسىدا، گەپنى قەيەردىن باشلاپ قەيەردە قانداق تۈگەتكەنلىكى، نېمە دېگەنلىكى ۋە نېمە دېيىشى كېرەكلىكى، مەسىلىنىڭ توغرىسى قانداقلىقى قاتارلىقلار ھەققىدە «ئۆزىمۇ ئازىدۇ، ئۆزگىنىمۇ ئازدۇرىدۇ» ناملىق ئوبزورىمىزنىڭ ئۈچىنچى قىسمىدا پاكىتلار بىلەن توختىلىپ بولدۇق. بىزلا ئەمەس، شەرئىي پەتىۋا مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزىمۇ بىزگە ئوخشاش يەكۈن، خۇلاسىلىرى بىلەن مەسىلىدە تالىپچىقىمىزنىڭ سالاھىيەتسىز ۋە لاياقەتسىز بولۇشىغا قارىماي باتىل پەتىۋا پىچىپ يۈرگەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈردى. ھەمدە تېگىشلىك ئىلمىي ۋە شەرئىي پوزىتسىيەسىنىمۇ باياناتىدا تىلغا ئالدى. شۇڭا بىز مەسىلىنىڭ بۇ تەرىپىگە كىرىپ يۈرمەيمىز، ھەمدە تەپسىلاتنى ئوقۇرمەنلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىك يازما ۋە باياناتلاردىن كۆرۈۋېلىشىنى تەۋسىيە قىلىمىز. بىزنىڭ بۇ يەردە توختىلىدىغىنىمىز تالىپچىقىمىزنىڭ شۇنچە ئىشلاردىن كېيىنمۇ يولسىزچە تۇتقان پوزىتسىيەسى. دېگەندەك، تالىپچىقىمىز بۇ خۇسۇستا خۇپسەنلىكنىڭ ئەڭ شەرمەندىسىنى ئورۇنداپ بەردى.

ئۇنداقتا، مەزكۇر خۇپسەنلىكىدە، قايتىدىن بەرگەن چۈشەندۈرۈشىدىچۇ؟ ئۇنىڭ «مەن ئىخچام قىلغاچقا خاتا چۈشەنچ پەيدا بولۇپ قالغان» دەۋېلىپ تۇرۇپ بەرگەن چۈشەنچىسىچۇ؟ ئىزاھات ۋىدىيوسىدا تالىپچىقىمىز گەپنى ئۆرۈپ - چۆرۈپ، تۆت مەزھەپكە بىر ئۈسسىتىپ، گەپنى ئايلاندۇرۇپ كېلىپ شۇنداق ئوچۇقلىما بېرىدۇ: «بۇ يەردە دەيدىغىنىم شۇكى، جىھاد روھىدىكى ھەرقانداق بىر ھەرىكەتكە زاكات خەجلىگىلى بولىدۇ. مەيلى ئۇ دەۋا دەپ ئاتالسۇن، نېمە دەپ ئاتالسۇن. جىھاد خاراكتېردىكى. جىھاد دېگەن قانداق بولىدۇ؟ مۇسۇلمانلارنى قۇتۇلدۇرۇش، مۇسۇلمانلارنىڭ تۇپرىقىنى قۇتۇلدۇرۇشقا ئېلىپ بېرىلغان ھەرقانداق بىر ھەرىكەتنى بىز جىھاد دەيمىز. مەيلى سىز ئۇنى دەۋا دەپ ئاتاڭ، مەيلى باشقا نەرسە دەپ ئاتاڭ».

خوش، يۇقىرىقى گەپكە ئاساسەن، دەل مۇسۇلمانلارنى قۇتۇلدۇرۇش، مۇسۇلمانلارنىڭ تۇپرىقىنى قۇتۇلدۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ھەرقانداق بىر ھەرىكەتنى جىھاد دېسەك، بۇ دەل دەۋا دېيىلىۋاتقان نەرسىنىڭ ئۆزى ئەمەسمۇ؟ يەنى بۇ بىزنىڭ جىھاد دېگەن شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغالدىن قۇتۇلدۇرۇش ھەرىكىتى دېيىلىۋاتقان دەۋا يولى شۇ، دېگەن نۇقتئىنەزەرىمىزنىڭ ئۆزى ئەمەسمۇ؟ مۇسۇلمانلارنىڭ ۋەتىنى بولغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسى ئۆز نۆۋىتىدە جىھاد. جىھاد ئاللاھ يولىنىڭ دەل ئۆزى بولغانكەن، دەۋاغا زاكات ئىشلىتىش ئاللاھنىڭ يولى، دېگەن كاتېگورىيەگە كىرىدۇ، دەۋاتقان گېپىمىزنىڭ دەل ئۆزى ئەمەسمۇ؟

مەيلى سىز دەۋا دەپ ئاتاڭ، ياكى ئاتىماڭ، دېيىلسە، ئەجەبا مۇستەقىللىق ھەرىكىتىنىڭ ئىسمى مۇستەقىللىق دەۋاسىدىن ئىبارەت تۈپكى مەسىلە ئەمەسمۇ؟ ئۇنداقتا، سىياسىي تىلىمىزدا، دەۋا دېگەندە، مۇستەقىللىق دەۋاسى كۆزدە تۇتۇلغاننى ھەقىقىي دەۋا، مۇستەقىللىق دەپ قويۇپ باشقا يۆنىلىشكە خىزمەت قىلىشنى ساختا دەۋا، دەپ ئايرىپ بولمىدۇقمۇ؟ دېمەك، بىر سىياسىي ھەرىكەتنىڭ دەۋا دېيىلىش ياكى دېيىلمەسلىكى ھەقىقىي مۇستەقىللىقنى نىشان قىلىپ چىققان ياكى چىقمىغانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. مۇستەقىللىقنى نىشان قىلمىسا، كېتىۋاتقان يولى مۇستەقىللىقنىڭ بېكىتىگە چىقىدىغان يول بولمىسا، بۇنى ساختا دەۋا دەيمىز. بىرنەرسە ساختىلىق بىلەن سۈپەتلەنسە، ئۇنى بىزنىڭ مەزكۇر ساختا دەۋانىمۇ دەۋا ئۇقۇمى ئىچىدە مۇئامىلە قىلغىنىمىزدىن دېرەك بەرمەيدۇ. بەلكى ئۇنى ساختا بولۇش سۈپىتى بىلەن مەزكۇر سىياسىي ھەرىكەت دەۋا ئەمەس، دەۋا دېگىلى بولمايدۇ، دېگىنىمىز بولىدۇ. خۇددى ئىلمىنىڭ تايىنى يوق تۇرۇپ دىنىي ساھەنى پېتىقلىغاننى ساختا موللا، ساختا دەۋەتچى دېگىنىمىزگە ئوخشاش. بۇ دېگىنىمىز ئۇنى دەۋەتچى، موللا دېگىنىمىز ئەمەس، بەلكى توغرا مەنىدىكى دەۋەتچى، ھەقىقىي ئىلىم ئەھلى ئەمەس، ئۇ ئەسلىدە موللا ئەمەس، دەۋەتچىمۇ ئەمەس دېگىنىمىزدۇر. مەسىلىنى بۇنداق چۈشىنىش ھېچكىم دەتالاش قىلمايدىغان، تىل ۋە ئۇقۇم نۇقتىسىدىن ئىككى ئۇيغۇر تىللىق ئەقىل ئىگىسى ئىختىلاپلىشىپ قالمايدىغان بىر مەسىلە. دېمەك، يۇقىرىقى گەپ بويىچە مۇستەقىللىق دەۋاسى بولغان دەۋا، يەنى مۇسۇلمانلارنىڭ تۇپرىقىنى قۇتۇلدۇرۇش ھەرىكىتىنىڭ ئىسمى بولغان جىھاد قىلىش كاتېگورىيەسىدىكى ھەرىكەتنىڭ ئىسمى بولۇپ، تالىپچىقىمىزنىڭ ئاخىرقى بۇ گېپى بويىچە دەۋاغا زاكات ئىشلىتىشكە تامامەن بولىدۇ. چۈنكى دەۋانىڭ قانداقلىقى ئېنىق. ئەمما بىرى دەۋا قىلىشنى ئىددىئا قىلىپ، قىلغان ئىشىنى ھەقىقىي دەۋا دېگىلى بولمىسا، بۇنىڭ ھۆكمىمۇ ئېنىق بولۇپ، زاكات سەرپ قىلىشقا بولمايدۇ. خوش، دېمەك دەۋا دەپ مۇتلەق ئىبارە ئىشلەتكىنىمىزدە، كۆزدە تۇتۇلىدىغىنىنىڭ ھەقىقىي دەۋا ئىكەنلىكىدە ھەممە بىلئىتتىپاق. ساختا دەۋا دېگەننىڭ نورمال دەۋا دېگەندە چۈشىنىلىدىغان مەزمۇنغا خىلاپ ھەرىكەتكە، يەنى، دەۋا دېگىلى بولمايدىغان ھەرىكەتكە ئىشلىتىلىدىغانلىقىغىمۇ ھەممە بىلئىتتىپاق. ئۇنداقتا، مەسىلە ئايدىڭكى، دەۋا دېگەندە مۇستەقىللىق دەۋاسى كۆزدە تۇتۇلىدىغانلىقىنى، تالىپچىقىمىزنىڭ ئۆز ئاغزىدىكى جۈملىنىڭ مەنىسىنىڭمۇ دەۋاغا زاكات ئىشلىتىشكە بولىدۇ، دېگەنلىك ئىكەنلىكىنى چۈشىنىپ يەتكىلى بولىدۇ.

دەل مۇشۇنداق چۈشىنەيلى دەپ تۇرغاندا، تالىپچىقىمىز يەنە كەينىگە دەسسەيدۇ ۋە دەيدۇكى «خۇلاسە كالام، بىزنىڭ ۋەتىنىمىزنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان، يەنى جىھاد پىرىنسىپىغا ئۇيغۇن شەكىلدە قائىدىسىگە، ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن شەكىلدە مۇسۇلمانلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان ھەرىكەت بولسا، مەيلى ئۇ قانداق ھەرىكەت بولسۇن، سىياسىي ھەرىكەت بولسۇن، ياكى ئەمەلىي ھەرىكەت بولسۇن! ئۇنىڭ ئىسمى جىھاد. شۇڭا بۇ يەردە قىتال دېمەگلىك، جىھاد دەگلىك. شۇڭا بىزنىڭ بۇ يەردە مۇتلەق دەۋاغا بېرىشكە بولمايدۇ، دېيىشىمىزنىڭ يەنە بىر سەۋەبى مانا مۇشۇ».

تالىپچىقىمىز جىھادنى ۋە دەۋانى مەزمۇن جەھەتتىن كونكرېتلاشتۇرۇپ بولغاندىن كېيىن سۆزىنى يەنە مۇنداق گەپلەر بىلەن تۈگىتىدۇ «مەسىلەن، جەمئىيىتىمىزدە ھەرخىل دەۋا بار. جىھاد دېسە قاچىدىغان دەۋا بار. ئۆزىنى مۇسۇلمان دەپ قويۇپ، ئىسلامدىن ھېچقانداق خەۋىرى يوق بىر ئىشلاردىكى دەۋا بار. بۇنداق كىشىلەرگە زاكات بەرگىلى بولامدا؟ ئەسلا بولمايدۇ» .  

يا سۇبھانەللاھ! تالىپچىقىمىز ئەمدى بۇ ئۈچىنچى گېپى بىلەن يۇقىرىدىكى جىھاد ۋە دەۋا ئوتتۇرىسىدىكى مەنتىقىلىق باغلىنىشنى تېگى تېگىدىن چۇۋۇپ تاشلايدىغان، توغرىسى دەۋا دېگەندە، 70 يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە سىياسىي غايىنىڭ ئىسمى بولغان دەۋا ئۇقۇمىغا پەۋقۇلئاددە يات ئىكەنلىكىنى، ئىلمىي، زېھنىيىتى، بايان قىلىش ئۇسلۇبى ۋە چۈشەندۈرۈش مېتودىغىچە مۈجمەل بولغىنىدەك، دەۋا ئۇقۇمىغا بولغان چۈشەنچىسىدىمۇ مۈجمەل ئىكەنلىكىنى چاندۇرۇپ قويىدۇ. چۈنكى دەۋا دېگەندە نېمە كۆزدە تۇتۇلىدىغانلىقى لۇغەت ئەھلى بىلەن سىياسەت ئەھلىنىڭ ئورتاق مەزمۇن ۋە چۈشەنچىدە ئىكەنلىكى يۇقىرىدا چۈشەندۈرۈپ ئۆتۈلگەندەك ئېنىق بىر مەسىلە. شۇنداقلا دەۋا دېگەن ئۇقۇمنىڭ مەنىسى ساھەنىڭ مەپكۇرىسىدىمۇ، قامۇسىدىمۇ ئۆزگەرگىنى يوق. ئەمما بۇ يەردە ساختا دەۋا بارلىقى، يەنى دەۋا دېگىلى بولمايدىغان، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىغا پايدىسىز، مۇسۇلمان توپلۇمنىڭ ۋە تۇپرىقىنىڭ ھۆرلۈكىنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا زىيانلىق بولغان دەۋا يۆنىلىشىنىڭ بارلىقىمۇ راست. ئەمما بۇ مۇتلەق دەۋا دېگەن ئۇقۇمغا كىرەمدۇ، دېگەندە ئەلۋەتتە ياق. ھەتتا قىلمىشلىرى دەۋاغا زىيانلىق بولغان بىر سىياسىي گۇرۇپپىدىن سورىسىمۇ، ھېچكىم بىرلىككە كېلىنگەن دەۋا ئۇقۇمىغا خىلاپ ئىشنى دەۋا، يەنى ھەقىقىي دەپ جار سالمايدۇ. پەتىۋا بەرگەن ئۆلىمامۇ بۇ نۇقتىدا دەۋاغا زاكات سەرپ قىلىنىدىغانلىقىنى، ئەمما مۇستەقىللىققا، مۇسۇلمانلارنىڭ ھۆرلۈكىگە، ۋەتەننىڭ ئىشغالدىن قۇتۇلۇشىغا زىيانلىق سىياسىي ھەرىكەتنى دەۋا قىلدىم، دەپ ئىددىئا قىلغۇچىلارغا زاكات دۇرۇس ئەمەسلىكىنى، ئۇلارنىڭ يولىنى دەۋا دېگەن ئۇقۇمغا كىرگۈزگىلى بولمايدىغانلىقىنى، شۇڭا قانچىلىك توغرا دەۋا قىلىۋاتىدۇ، دېگەننى ئېنىقلاپراق بېرىشنى ئەسكەرتىپ تۇرۇپ پەتىۋا بېرىدۇ. ئەمما تالىپچىقىمىزچۇ، ئىزاھاتى بىر چۇۋالچاق، چۈشەندۈرۈشى بىر چۇۋالچاق، دەۋاغا بولغان چۈشەنچىسى ئۇنىڭدىن ئۆتە چۇۋالچاق. نەتىجىدە ئېغىزىدىن چىققان ئۈچ خىل نەقىلنى ئالدىغا قويۇپ ئوقۇسا، باشتىكى دېگىنى بىلەن ئاخىرىدىكىسى بىر - بىرىگە باغلاشمايدىغان چۇۋالچاقلىقلار دۆۋىسى قارشىمىزغا چىقىپ ئولتۇرغىنى ئولتۇرغان.   

بۇ يەردىكى بىر – بىرىگە زىت مەنتىقە شۇ: دەسلەپكى ۋىدىيوسىدا مۇتلەق ھالدا «دەۋا»غا ئىشلىتىشكە بولمايدۇ. داۋاغا نەپلە پۇلدىن، يەنى زاكاتتىن باشقا يانچۇقتىكى ئاش – نان، كىيىم كېچەككە خەجلەيدىغان نورمال پۇلىمىزدىن خەجلەيمىز، دەپ ئېنىق ئېيتىدۇ. بۇ گەپنى تېخىمۇ ئوچۇقلاش ئۈچۈن دەۋانى خۇددى مەسجىد سېلىشقا ئوخشاش ئىش قاتارىدا ساناپ، مەسجىد سېلىشنىڭ ئاللاھ يولى بولسىمۇ زاكات ئىشلىتىشكە بولمىغىنىدەك، زاكات ئىشلىتىشكە بولمايدىغانلىقىنى ئېيتىپ پەتىۋا كېسىدۇ. ئىزاھات ۋىدىيوسىغا كەلگەندە، يەنى ئىككىنچى نەقىلدىكى گېپىدە مۇسۇلمانلارنى قۇتقۇزۇش يولىدا، مۇسۇلمانلارنىڭ تۇپرىقىنى قۇتقۇزۇش يولىدا ئېلىپ بېرىلگەن ھەرىكەتنى جىھاد دەيمىز. جىھاد دېگەن زاكات سەرپ قىلىنىدىغان ئورۇننىڭ بىرسى دەيدۇ. يەنى مۇستەقىللىق غايە قىلىنغان دەۋاغا زاكات ئىشلىتىشكە بولىدىغانلىقىنى تەن ئالىدۇ. يەنى دەۋاغا زاكات ئىشلەتمەيمىز، نەپلە پۇل خەجلەيمىز، دېگەن گېپىنىڭ مەنتىقىسىگە پۈتۈنلەي خىلاپ بىر گەپنى قىلىپ بىردىنلا دەۋاغا زاكات ئىشلەتسە بولىدىغانلىق تەرىپىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ ۋە دەۋاغا زاكات ئىشلىتىلمەيدۇ، دېگەندىكى ئازغۇن گېپىنى خاتا چۈشىنىپ قالغانلىققا جورايدۇ.

ئۈچىنچى گەپكە كەلگەندە قوپۇپ: «دەۋا دېگەن ھەر خىل، جىھاد دېسە قاچىدىغان دەۋا بار، ئىسلامدىن خەۋىرى يوق ئىشلارنى قىلىدىغان دەۋا بار. بۇنداقلارغا زاكات بەرسە بولامدا، ئەسلا  بولمايدۇ» دەيدۇ. يەنى تالىپچىقىمىزنىڭ كاللىسىدا جىھادتىن، يەنى مۇستەقىللىق يولىدا كۈرەشتىن قاچىدىغان يۆنىلىشتىكىلەرمۇ دەۋا ئۇقۇمى دائىرىسىدە بولۇپ بۇ خىل دەۋاغا زاكات بەرسە بولمايدۇ. خوش، مۇتلەق ھالدا دەۋاغا بولمايدۇ، دېگەننى سەۋەبى مۇشۇ بولسا، يەنى زاكات سەرپ قىلىشقا بولمايدۇ، دېگەندىكى كۆزدە تۇتقان دەۋا مەزكۇر جىھادتىن قاچىدىغان، ئىسلامدىن بىخەۋەر ئىشلارنى قىلىدىغان دەۋا كۆزدە تۇتۇلغان بولسا، ئۇ چاغدا، سوئال شۇ: سېنىڭ بىرىنچى ۋىدىيودا مۇتلەق قىلىپ دەۋاغا زاكات ئىشلىتىشكە بولمايدۇ، دەۋاتقان چاغدىكى مەقسىتىڭ ئىككىنچى ۋىدىيودىكى جىھادقا، مۇستەقىللىق يولىغا ئۇيغۇن ئەمەس، بەلكى جىھادتىن قاچىدىغان، ئىسلامدىن بىخەۋەرلەرنىڭ دەۋاسىغا بولمايدىغانلىقىنى كۆزدە تۇتقان بولساڭ، جىھاد روھىغا چۈشىدىغانغا زاكات كېلىدۇ، دەيدىغان تەرەپتە بولساڭ، نېمىشقا دەسلەپكى ۋىدىيورۇڭدا، مۇتلەق ۋە ئوچۇق قىلىپ «دەۋا يولىغا زاكاتنى خەجلەشكە بولمايدۇ» دەيسەن ۋە ئەمدىلىكتە بۇ گېپىڭنى جىھادتىن قاچىدىغانلارغا، ئىسلامدىن بىخەۋەرلەرگە بەرمەيدۇ، دېگەنلىكىڭ ئىكەنلىككە جورىۋالىسەن. ماقۇل شۇنداق جورىۋالدىڭمۇ دەيلى، ئۇنداقتا سېنىڭ «داۋا يولىغا زاكاتنى خەجلەشكە بولمايدۇ، ئۆزىمىزنىڭ گۆش يەيدىغان، كىيىم كېيىدىغان پۇللاردىن خەجلەيمىز» دېگەن گېپىڭچۇ؟، بۇ گېپىڭ ئېنىقلا سېنىڭ جىھادقا چۈشىدىغان دەۋا قىلغانلارغا زاكات خەجلەشكە بولىدۇ، جىھادتىن قاچىدىغان، ئىسلامدىن بىخەۋەرلەرگە زاكات خەجلەشكە بولمايدۇ، دەۋاغا ئۆزىمىز گۆش يەيدىغان، كىيىم كېيىدىغان پۇللاردىن بېرىمىز، زاكاتتىن بەرمەيمىز، دېگەنلىكىڭ بولمامدۇ؟ ئۇنداقتا قېنى سېنىڭ خاتا چۈشىنىش بولدى، دېيىشىڭدىكى مەنتىقە؟ بۇ ئوپئوچۇق تۇتامسىزلىق، تېنىۋېلىش، خۇپسەنلىكتىن ھالقىغان نومۇسسىزلىق ئەمەسمۇ؟

مەنتىقىي جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا يۇقىرىقى ئۈچ خىل ئورۇندىكى ئۈچ خىل تۇتامسىزلىقنى، لوگىكىسىزلىقنى مەنتىق ئىلمىدىكى تەناقۇز، يەنى«لوگىكىلىق زىتلىق» دېيىشمۇ ئازلىق قىلىدۇ. بۇنى تەناقۇز دېگەندىن كۆرە، تەھافۇت «تۇتامسىزلىق»، تۇتۇرۇقسىزلىق دېگەن تۈزۈك.

تەناقۇز ۋە تەھافۇت دىياگنوزلىرىنى تىلغا ئالغىنىمىزدا، ئەلۋەتتە ئېسىمىزگە بىرىنچى بولۇپ كېلىدىغىنى ئىمام غەززالىينىڭ «لوگىكا بىلمىگەننىڭ ئىلمىغا ئىشەنگىلى بولمايدۇ» دېگەن سۆزى، ھەمدە «ئاخىرەتكە بارىدىغىنى روھىمىز، تەن ئەمەس. تەن ما دۇنيادا چىرىپ تۈگەيدۇ» دېگۈچى، ياكى بولمىسا «تېنىمىز بۇ دۇنيا چىرىپ تۈگەيدۇ، ئاخىرەتتە روھىمىزغا باشقا تەن يارىتىلىدۇ» دېگۈچى دەھرىيلەرنىڭ ئىددىئالىرىغا پاكىتلىق رەددىيە بەرگەندىن كېيىن ئۇلارغا بەرگەن «تەھافۇتلۇق» قىلىش، يەنى ھەر جەھەتتىن تۇتامسىزلىق قىلىشتىن ئىبارەت تارىخىي دىياگنوزلىرى بولىدۇ. بىز بۇ ۋە ئالدىنقى بىر قاتار ئېلان قىلىنغان ئوبزورلىرىمىز ئارقىلىق ھەم تەنقىدلەش، ھەمدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان نەرسىلەرنى ئىلىم تارازىسىدا تارتىش ئارقىلىق، تەن مەسىلىسىدە بۇزۇق ئەقىدىلىك تالىپىمىزغا توغرىنى كۆرسىتىپ بېرىپ، خاتاسىنى پاكىتلىق تەھلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىرىپ تەنقىدلىگەن بولساق، ئ‍ۆردەككە سۇ يۇقمىغان تەرزدە، قىلچە تەپتارتماستىن ئۆز ئېغىزىدا دېگەن گەپلەردىن تېنىۋېلىپ، بۇرمىلىۋېلىپ، ھەر خىل خۇپسەنلىك ۋە يالغانلار بىلەن، بىر - بىرىنى ئىنكار قىلىدىغان، ئۆزىنى ئۆزى يالغانغا چىقىرىدىغان، كۆرۈرمەننى كۆزگە ئىلمايدىغان ئاتالمىش ئىزاھاتتىكى تۇتامسىزلىقلىرىنىمۇ بىر - بىرلەپ ئېرىنمەي ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىقتۇق. شۇنداقلا نەتىجە ئېتىبارى بىلەن تالىپچىقىمىزدا ئېغىر دەرىجىدە لوگىكا كەمچىللىكى، ئىلمىي جەھەتتە پەۋقۇلئاددە يېتەرسىزلىكتىن سىرت زور دەرىجىدە تاھافۇتلۇقنىڭ، تۇتامسىزلىقنىڭ كىشىنى چۆچۈتكىدەك دەرىجىدە ئېغىرلىقىنى ئوتتۇرىغا چىقارغان بولدۇق.

يەنە شۇمۇ دىققەتكە سازاۋەركى، ئىمام غەززالىي «تەھافۇتلۇق ۋە تاناقۇزلۇق كۆرۈلگەن تائىپىلەرنى، يەنى شۇ دەۋردىكى مۇسۇلمانلار ئارىسىدا نوپۇزى ۋە تەسىر دائىرىسى بولغان مەزكۇر دەھرىي تائىپىنى يىگىرمە مەسىلىدە ئىلمىي خاتالىق ۋە ئازغۇنلۇق بىلەن ئەيىبلىگەن. شۇنداقلا بۇنىڭ ئىچىدە ئۈچ مەسىلىدە (ئەگەر ئۇلار تۈزەتمىگىنىدە، تەۋبە قىلىپ توغرا ئەقىدىگە قايتمىغىنىدا) كاپىر ھۆكمىدە بولىدىغانلىقىنىمۇ ئالاھىدە ئەسكەرتكەن. پاراللېللىق شۇ يەردىكى، ئەنە شۇ كۇپۇرلۇق ھۆكمى بېرىلگەن ئۈچ مەسىلىنىڭ بىرىنىڭ، دەل بىز ئازغۇن ئەقىدە دەپ تەكىتلەپ كېلىۋاتقان، سۈزۈك ئەقىدە دەۋېلىنىشىغا قارىماي، بۇزۇق ئەقىدىلىكى ئىلمىي جەھەتتىن چۈشەندۈرۈلۈپ رەددىيە بەرگەن «بەدىنىمىز ما دۇنيادا چىرىپ تۈگەيدۇ، ئاخىرەتتە باشقا تەن – جىسىم يارىتىلىدۇ» دېگەن ئازغۇن ئېتىقاد مەسىلىسى ئىكەنلىكى ساھە ئەھلىگە مەلۇم.

بۇ بىلەن بىز ئەلۋەتتە يۇتۇبىرىمىزغا قارىتىپ بىرەر ھۆكۈم پىچماقچى، ئىمانىغا قارىتىپ بىر نەرسە دېمەكچىمۇ ئەمەس. ھەم بۇ بىز ئوبزورچىلارنىڭ ئىشىمۇ ئەمەس. ساجىيەگە ئوخشىغان شەرئىي ساھەنىڭ سالاھىيەتلىك ئورۇنلىرى، ساھەنىڭ ئالىم - ئۆلىماسى ئۆز باياناتىدا تېگىشلىك بولغان ئاگاھلاندۇرۇش ۋە باھاسىنى بېرىپ بولدى. شۇڭا ئەسلا ۋە ئەسلا بىرىنىڭ ئۈستىدىن شەرئىي ھۆكۈم پىچىشى بۇ ئوبزورنىڭ مۇددىئاسى ئەمەس ھەمدە ئۇنداق سالاھىيىتىمۇ يوق. ئەمما شۇ نەرسە ئېنىقكى، ئورتادا بىر تاناقۇزلۇق، ئېغىر دەرىجىدە تاھافۇتلۇق بار. ھەم لوگىكىلىق كاشىلا، ھەمدە ئىلمىي يېتەرسىزلىكلەر ھەددىدىن زىيادە ئېغىر. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، يۈز بېرىۋاتقان خاتالىقلارنىڭ ھەممىسى دەپ سالدى، خاتالىشىپ قالدى، دېگەن باھانىلەر بىلەن يېپىپ ئۈلگۈرگىدەك ئىشلارمۇ ئەمەس. مەسىلەن، تالىپچىقىمىز ئىزاھات ۋىدىيوسىدا تىلغا ئالغان ھەممە نۇقتىنى ئاساسەن دېگۈدەك «خاتا چۈشىنىلىپ قالغان، ئىخچام بولغاچ شۇنداق چۈشەنچە بېرىپ قويغان» دېگەنگە ئوخشاش ساختا ئىددىئاسىغا چېتىپ تۇرۇپ توغرىسىنى چۈشەندۈرمەكچى بولىدۇ، ئەمما چۈشەندۈرۈۋاتقانلىرىنىڭ ھەممىسىنى تارازىغا سالسا، تۇتۇرۇقسىزلىق، خۇپسەنلىك بولۇپ چىقىدۇ. شۇنىڭغا باقماي تەنقىد قىلغۇچىلارنى تۆھمەت قىلغان، ھەسەت قىلغان، غەرەزلىك ھۇجۇم قىلىپ ئەزىيەت بەرگەن، يۈزىنى تۆككەن، يەنە قانداقتۇر ياشلارنىڭ يولىنى ئېتىپ ئۆزلىرىدەك «دەۋەتچى»لەرنىڭ ئىلگىرىلەش يولىنى توسۇپ ئېزىپ ئۇجۇقتۇرماقچى بولغان دېگەندەك تۆھمەتلەر بىلەن ئۆزىنى ئۇۋالغا قالغان قىلىپ كۆرسىتىشكە زورۇقىدۇ. ھەم خاتا بولۇپ قالغاننى دەيدۇ، ھەمدە خاتالىقىغا رەددىيە بەرگۈچىگە ئۆكتەملىك قىلىدۇ. ھەم ماڭا تۆھمەت قىلدى، ھۇجۇم قىلدى دەيدۇ، ھەمدە بۇ تۇتۇمىنى قارشى تەرەپنى تۆھمەتلەر بىلەن قارىلاشقا ئىشلىتىدۇ. قوللىغۇچىلىرىنى ھۇجۇم قىلىشقا كۈشكۈرتىدىغان تەرزدە بىچارە قىياپەتكە كىرىۋالىدۇ. ئەجەبا بۇنداق خۇپسەنلىكلەرنىڭ نەرىنى توغرا چۈشىنىپ بولغىلى بولسۇن؟!

مەسىلەن يەنە بىر مىسال ئالايلۇق: «تېخى نەچچە كۈن ئاۋۋال رامىزانلىق پەتىۋا پىچىپ يۈرگەن يۇتۇبىر، ئۆزىچىلا تارىخقا دائىر ۋىدىيولارنى بەس – بەستە تارقىتىدۇ. ۋىدىيولاردىن بىرىدە 20 يىللىق ئۈزلۈكسىز دىن ئوقۇش تارىخى بولغان ھەرقانداق بىر تالىپنىڭ ئازغىشىپ كېتىش ئېھتىمالى ئەڭ تۆۋەن بولغان كالام ۋە ئەقىدە مەسىلىلىرىدىن «قۇرئان مەخلۇقمۇ، ئەمەسمۇ» دېگەن تارىخىي مۇنازىرىنى بايان قىلىۋېتىپ، ئىنتايىن تەنتەكلەرچە خەلىپە مۇئ‍تەسىم بىللاھ دەۋرىدە «قۇرئان خالىقمۇ، مەخلۇقمۇ» دەيدىغان، يەنى ئوچۇق كۇپۇرلۇق بار بىر مۇنازىرىنىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا تاشلايدۇ. تارىخنى بۇرمىلاپ، يەنە كېلىپ كالامىي مەسىلىدىن چىقىپ كۇپۇر مەسىلىسىگە ياتىدىغان بىر شەكىلدە چۈشىنىلىپ قالىدىغان چوڭ خاتانى بايقىغان بىر قېرىندىشىمىز دەرھال تەنقىد بېرىدۇ. شۇ ئەسنادا ئازغۇنلۇقى ۋە يەنە باشقا بىر قاتار مەسىلىلەردە ئىسپاتلىنىپ بولغانلىقىنى مۇئ‍ەييەنلەشتۈرگەن بىر ئالىم چىقىپ بۇنىڭ بۇنداق ئازغۇن گەپلىرىنى ھەر ۋىدىيوسىدا، قەدەمدە بىر تېپىش مۇمكىنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن مۇبالىغىلىق ئىبارە بىلەن ئىجتىمائىي تارماقلاردا ئازغۇنلارغا ئورتاق بولۇپ قېلىشتىن يىراق تۇرۇش تەشەببۇسىنى ئىنكاستا ئىپادىلەيدۇ. ئەمما تالىپچىقىمىزچۇ؟ چىشلىۋالغۇدەك ئوبدان لوق گۆش تېپىۋالغان سىياقتا شۇ كۈننىڭ ئۆزىدىلا ھاپىلا - شاپىلا ئىزاھات ۋىدىيوسىنىڭ ئىككىنچىسىنى ئىشلەپ تارقىتىدۇ. ئىككىنچى ئىزاھات ۋىدىيوسى تالىپچىقىمىزنىڭ تېخىمۇ بەتبەشىرە ھالىتى بىلەن ئاخىرلاشقان بولۇشىغا قارىماي، ئىككى كۈن ئۆتكەندە ئۆچۈرۈۋېلىپ، ئۆزىنى كەچۈرگۈچى قىياپەتكە كىرىۋېلىپ ئىش تۈگەتمەكچى بولىدۇ. ئەجەبا، نېمىشقا ئۆچۈرۈۋالدى؟ ئۆچۈرۋېلىپلا، ئالىم – ئۆلىماغا زورىغا ھاقارەتنىڭ قەبىھىنى چاپلاپ بولۇپ، ئارقىدىن «ئۆزىنى كەچۈرۋەتكۈچى» قىلىپ كۆرسىتىپ ئارتىسلىق قىلىشقا نېمە تۈرۈتكە بولدى؟ ئەلۋەتتە تالىپچاقنىڭ تاناقۇز ۋە تاھافۇتلىقىنىڭ، تۇتۇرۇقسىز ۋە تەنتەك بىر يوتۇبېرلىقىنىڭ ئ‍اساسىي ئامىللاردىن ئىكەنلىكى سەۋەبلەردىن بىرى ئىكەنلىكىمۇ ئورتادا.

خوش، ئىككىنچى ۋېىدىيوسىدا، يەنى ئۆزىنىڭ بەتبەشىرە يۈزىنى بالدۇر ئېچىپ سالغانلىقىغا پۇشايمان قىلىش تۈسىدىكى يۇيۇۋالغان مەزكۇر ئىككىنچى ۋىدىيوسىدا تالىپچىقىمىز نەچچە ۋاقىتتىن بۇيانقى ئازغۇنلۇقلىرى شۇنچە ئىسپاتلىنىپ تۇرسىمۇ، ھېچ ئىش ھېچبىر سەۋەبتىن ئەمەستەك پوزىتسىيەدە ئالىمنىڭ «قەدەمدە بىر تېپىلىدۇ» جۈملىسىنى تۇتۇۋېلىپ، ھەر ۋىدىيورۇمدا ئازغۇنلۇق تەپ بەرمىسەڭ، سەن كاززاپ دەپ چۈشۈش ئارقىلىق يۈزىدە تۈكى بار جۈملىسىنىڭ كامېرا ئالدىدىكى ئوبرازىنى نامايان قىلىپ ئۈلگۈرىدۇ. ھالبۇكى، مەزكۇر تەنقىدلەنگەن ۋىدىيوسىدا تەنقىدلىنىشكە تېگىشلىك نۇقتا بىرلا خاتالىق ئەمەس. بەلكى باشقا ئىلمىي خاتالىقلارمۇ كۆپ. مەسىلەن، تەنقىدلەنگەن خاتالىقتىن باشلاپ نىنجىلايدىغان بولساق، ۋىدىيودىكى قۇرئان خالىقمۇ، مەخلۇقمۇ، دەيدىغان ئازغۇن گەپ تارىختا يۈز بېرىپ باقمىغان. توغرىسى «قۇرئان مەخلۇقمۇ ياكى ئەمەسمۇ» تەرزىدە ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ بىرىنچى ئەجەللىك خاتا. ئىككىنچى خاتا بولسا، قۇرئان مەخلۇقمۇ ئەمەسمۇ دېگەن بۇ مۇنازىرە تالىپچاقنىڭ خاتا مەلۇمات بەرگىنىدەك، مۇئ‍تەسىم دەۋرىدە ئوتتۇرىغا چىقمىغان، بەلكى ئۇندىن ئاۋۋالقى خەلىپە مەئمۇن دەۋرىدە ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ ئىككىنچى خاتا. ئۈچىنچىدىن، مەزكۇر مۇنازىرە بىر خانىدانلىقنى ئەمەس، بەلكى بىر ئىمپېرىيەنى تەۋرەتكەن مەسىلە. بۈگۈنكى تارىخنى تەتۈر تۇتۇپ ئوقۇيدىغانلار مەزكۇر مەسىلىنى ئەھمىيەتسىز مەسىلە دەپ كوراڭشىغان بىلەن، دەۋرىنىڭ پىكرىي مۇھىتى، دۆلەت ئەربابلىرىنىڭ ئەقىدىۋى يۆنىلىشىنى بەلگىلەشتە ئەھمىيەتلىك مەسىلە. كۈنىمىزدە تەدرىجىي تەرەققىيات مەسىلىسى قانداق پەلسەپەۋى ئىختىلاپلارغا يول ئاچقان، دەۋر ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ مەسىلە بولغان بولسا، ئۆز دەۋرىدىمۇ يۇقىرىقى مەسىللەرنىڭ ئۆزىگە يارىشا ئەھمىيەتلىك تەرىپى بولغان. شۇڭا يۈزلەپ، مىڭلاپ ئەسەرلەر يېزىلغان، مۇنازىرىلەر ئېلىپ بېرىلغان. مەسىلىنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتىنى قارىسىغا ئەھمىيەتسىز مۇنازىرىلەر قاتارىغا چىقىرىش، مەنتىق پەلسەپەنىڭ كۈچىيىشىنى مەزكۇر ئاتالمىش ئەھمىيەتسىز مەسىلىلەر بىلەن باغلىنىشلىق قىلىپ تەسۋىرلەش پەقەت ۋە پەقەت مەنسۇبىيىتى ئىسلام مەدەنىيىتىدىن بولمىغان، شۇنداقلا ئۆز دەۋرىنىڭ ئومۇمىي زېھنىنى مەشغۇل قىلغان مەسىلىلەرنىڭ ئىلمىى مۇھىتتىكى رولىنى چۈشىنىشتىن ئاجىز بولغان، بىر تېپىك بىلەن «ئەھمىيەتسىز» دەپ باھالاش بىلەن باشنى ساقايتىپ توختىماقچى بولغان، مۇسۇلمانلار دۇنياسىغا ئىمپورت مەپكۇرە ئىشلەپ چىقىرىپ يۈكلەش ۋەزىپىسىنى تاپشۇرۇۋالغان زەھەرخەندە ئورىيانتالىستلارنىڭ، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ دامىغا چۈشكەن، دېپىغا ئۇسۇل ئويناپ كەتكەن ئىسلام دۇنياسىدىكى بىر بۆلۈك رەپرەپ تارىخچىلارنىڭ ئىشى. تۆتىنچىدىن، تۈركلەرنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى نوپۇزىنىڭ كۈچىيىشىنى قەۋمىيەتچى ئەرەبلەرنىڭ مەيدانىدا تۇرۇپ تۈركلەرنى خەلىپىلىكنى «چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان»لىق بىلەن ئەيىبلىنىدىغان ئىبارىلەرنى ئىشلىتىپ يۈرىدۇ. ئەرەب ۋە تۈرۈكلەر ئارىسىنى يېرىكلەشتۈرۈش پىروجىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بۇ خىل قوپال ئىبارە قوللىنىش شەكلى ئورىيانتالىستلارنىڭ ئىدىيە بۇلغاش ساھەسىدە ئەرەب تارىخچىلىرىغا قارىتا مول – ھوسۇللۇق مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ بىرى. بۇ نۇقتىمۇ تەنقىدلەنگەن ۋە يۇنىۋېتىلگەن ۋىدىيودا ئەكىس ئەتكەن. مانا بۇ تالىپچىقىمىز بىر يىل ئىزدىنىشىنى تارىخ ھەققىدە جۆيلۈشىگە ھەققى بار ساناۋاتقان، كەسىپ ئەھلى ئەمەس تۇرۇپ سۆزلەنگەننى ئاۋامغا ئاڭلىتىش ئەمەس، بەلكى تارىخ ئوقۇۋاتقانلارغا يۈزىنى چىمىلداتماي تۇرۇپ «دەرس» سۈپىتىدە ئېلانىنى قىلىپ بازارغا سېلىۋاتقان، ئەمما ئەڭ ئەقەللىي مەسىلىلەردىمۇ دۈم چۈشۈپ توختىمىغان تالىپچىقىمىزنىڭ بازارغا سالغان تارىخ چۈشەنچىسى. ئۈستىلىك مۇشۇنداق تېيىز، يەڭگىلتەكلىكلەر، ئەجەللىك خاتالىقلار تەنقىدلىنىپ تۇرسىمۇ تالىپچىقىمىز مەزكۇر ئىككىنچى نۇمۇرلۇق ئىزاھات ۋىدىيوسىدا، ئۆزىنىڭ بىر يىل تارىخ ئىزدەنگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كۆرۈرمەنلەرگە، تېخى كۆرۈرمەنلەرلا ئەمەس، تارىخ ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلار، يەنى ساھەدە ئوقۇۋاتقانلارغا مەزكۇر ۋىدىيولارنى نومۇس قىلماي «تارىخ دەرسىم» دەپ تۇرۇپ تەشۋىق قىلىشتىن  ئۇيالمايدۇ. بۇ پەقەت تارىخ خۇسۇسىدىكى يوناپ ئېلىۋېتىلگەن قىسقا پارچىدىن چىققان خاتالىقلار. بۇنداق ئەھۋالدا ئەلۋەتتە تارىخ ۋىدىيولىرىنىڭ ھەر بىرىنى ئايرىم تەكشۈرۈش قىلغاندا، قەدەمدە بىر چاتاقلىقلارنىڭ چىقىشىنى كىم يىراق سانىيالايدۇ؟!

ئۆچۈرۋالغان ئىككىنچى ئىزاھات ۋىدىيوسىدا ھەم «خالىق ۋە مەخلۇق دەپ ئېلىپ خاتا قىلدىم ۋە تۈزىتىۋالدىم» دەيدۇ، شۇنداق دەپ تۇرۇپ تۈزىتىۋېلىش ئەسناسىدا چۈشكەن ئىنكاسنى تۇتۇۋېلىپ، بىرلا خاتاسى ئۈچۈن ئەمەس بەلكى نۇرغۇن خاتالىقلىرى تۈپەيلى بۇزۇق ئەقىدىلىكلەرنىڭ نەرسىلىرىگە شېرىك بولماسلىق ھەققىدە ئاگاھلاندۇرغۇچى ئالىمغا يۈكلىنىپ ئۇنى كاززاپتىن كاززاپقا سېلىپ ھاقارەتلەيدۇ، ئۆكتەملىك قىلىدۇ. ئۇستاز مەرتىۋىسىدىكى كىشىنى ھاقارەتلەپ، كۆرۈرمەننىڭ ھېسسىياتىنى ئوۋلايدىغان سۆزلەر بىلەن ئۆزىنى توختىماي ھۇجۇم قىلىنىپ تۆھمەت قىلىنغان كۆرسىتىپ ۋىدىيوسىنى ئاخىرلاشتۇرىدۇ. مانا بۇ تالىپچىقىمىزنىڭ پاكىتلار تۇرسىمۇ تۇتقان پوزىتسىيەسى، خاتاسىنى قوبۇل قىلمىغاندىن سىرت، «مەن خاتا قىلدىم»، شۇنداقتىمۇ ئازغۇنلۇقۇمنى ھەر ۋىدىيورۇمدا تاپمىساڭ، سەن كاززاپ دەيدىغان تۇتۇرۇقسىز ئۆكتەملىكىنىڭ مىساللىرىدىن بىرى.

نەتىجە شۇكى، ئىش بۇ دەرىجىدە تۇرۇپ، كۆرۈرمەنلەر خاتا چۈشىنىلىپ قالغان، تەنقىد قىلغانلار تۆھمەت قىلىپ ھۇجۇم قىلغان بولۇۋەرسە، «روھىمىز جەننەتكە كىرىدۇ، جىسمىمىز ما دۇنيادا قالىدۇ» دەپ بىرىنچى قېتىملىقتىمۇ دەپ سالغان بولسا، «بەدىنىمىز ما دۇنيادا چىرىپ تۈگەيدۇ، باشقا جىسىم يارىتىلىدۇ» دېگەنمۇ قايتا ئىزاھات بېرىشتە دەپ سالغان بولسا، دەۋاغا زاكات خەجلەشكە بولمايدۇ، نەپلە پۇل خەجلەيمىز دېگەنمۇ، دەپ سالغان بولسا، كېيىن قوپۇپ «ياق، مېنىڭ دېگىنىم مۇسۇلمانلارنىڭ ۋەتىنىنى قۇتقۇزۇشقا ئىشلەتسە بولىدۇ، ئىسلامدىن خەۋىرى يوق، جىھادتىن قاچىدىغان دەۋاغا ئىشلەتسە بولمايدۇ دېدىم» دەۋالسىمۇ، يەنى ئەڭ باشتا دېگىنىگە ئاساسلانغاندا، جىھادتىن قاچىدىغان، ئىسلامدىن خەۋىرى يوق، دەۋالارغا زاكات خەجلىسە بولمايدۇ، نەپلە خەجلىنىدۇ، دېگىنى دېگەندەك تەناقۇزلۇق، تاھافۇتلۇقلارمۇ دەپ سالغان، «قۇرئان مەخلۇقمۇ، خالىقمۇ» دەپ ئازسىمۇ، تارىخ چۈشەندۈرۈشتە ئورىيانتالىسلارنىڭ پوقىغا تېيىلسىمۇ، ھەممىنى دەپ سالغان، خاتالىشىپ قالغان دەپ ئولتۇرساق، كۆڭلى ئىسلامغا مايىل قىلىنغانلار مەسىلىسىدە قۇرئاننى بۇرمىلىغانلىقى چېنىپ قالىدىغان تېمىلارغا كەلگەندە ئىزاھات ۋىدىيوسىدا چۈشەنچە بېرىشتىن قاچسىمۇ، قېرىنداشلىرىنى ئىسرائىلىيە دېتالىدا تەجەسسۇسلۇق قىلىشتەك ناچار ۋە پەسكەشلىككە ياتىدىغان قىلمىشلىرىدىن تېنىۋالسىمۇ،  ھەممىنى دەپ سالغان، خاتا كېتىپ قالغان دەپ چۈشىنىپ تۇرۇۋېرىش كېرەكمۇ؟ نېمە تۈگىمەس، پۈتمەس دەپ سېلىشلار، سۆزلىگۈچى خاتالاشماستىن، كۆرۈرمەن ۋە تەنقىدچىلەر تەرىپىدىنلا خاتا چۈشىنىلىش بولۇپ قالىدىغان «دەپ سېلىشلار» بۇ؟ مۇشۇلارنىڭ ھەممىسى دەپ سېلىش، ياكى خاتا چۈشىنىلىپ قېلىشلار دەۋېلىنىدۇ. ئەمما ئىلمىي ۋە پاكىت ئاساسىدا بېرىلگەن رەددىيەلەر، ئىلمىي دىياگنوز ئاساسىدا بېرىلگەن ئىلمىي ۋە شەرئىي باھالار، يۈز بېرىۋاتقان سەمىمىيەتسىزلىك، تۆھمەتخورلۇق، ئۇششۇقلۇقلار، ئازغۇنلۇق ۋە خاتالىقلارنى تەنقىدلەش، مەككارلىقلارنى پاش قىلىشلار «تۆھمەت، يالغان، ھۇجۇم قىلىش، يۈزىنى تۆكۈش، ھەسەت قىلىش، ياشلارنىڭ يولىنى توسۇپ ئۇلارنى ئېزىش» دېيىلىدۇ، شۇنداقمۇ؟؟؟ ۋاي سېنىڭ مەنتىقەڭنىڭ ھالىغا!!! 

### 8. نېمە دېمەكچى ئىدۇق، نېمە بولۇپ چىقتى (خاتىمە ئورنىدا) 
دەۋەتچىلىك كۈنىمىز ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا ئۆز ئالدىغا بىر كەسىپ سۈپىتىدە ئوقۇتۇلۇۋاتقان مۇستەقىل ساھەلەرنىڭ بىرى. دەۋەتچى دېگەنلىك قانداقتۇر تېخنىكىنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىپ زۇۋاندازلىق قىلىۋاتقان كۈنىمىزدىكى بىر تۈركۈم داشقال تائىپىلەرنىڭ قىلىۋاتقىنىدەك، دىنىي ساھەنىڭ ھەممە مۇئەسسەسەلىرىگە بۇرنىنى تىقىش ھەققىنى قازانغۇچى دېگەنلىك ئەمەس. شۇنداقلا دەۋەتچىلىكمۇ قانداقلا بىر تېمىغا خۇشى تۇتسا، نېمە تېمىنىڭ بازىرى قىزىسا، قانداق تېمىنىڭ جەلب قىلارلىقى ئاشسا، كۆرۈرمەن ياكى ئاڭلارمەننى كۆپەيتىشكە يارىسا، شۇنى بازارلىقلاشتۇرۇش، دېگەنلىك ئەمەس. دىنىي ساھەنىڭ قانداقلا كەسپىي مەيدانى بولسا، شۇنىڭ ھەققىدە سۆز ئىگىسى بولغۇچى، ساھە مونوپولچىسى دېگەنلىك تېخىمۇ ئەمەس. بەلكىم  بۇنداق قارىۋېلىش ئاۋامدا سادىر بولۇشى، ئەقلىنى بىراۋغا خاتىرجەم تاپشۇرۇۋېتىپ ئۆزى خاتىرجەم بولۇشنى كۆزلەيدىغان چالا ساۋاتلاردا يۈز بېرىشى مۇمكىن. شۇنداق بىر مۇھىت شەكىللىنىشىنىڭ شەپىسى چىققان تەقدىردىمۇ دەۋەتچىلىكنىڭ قىممىتىنى مۇرت توپلاشتىن بەكرەك ئۆزى چۈشەنگەن ۋە ئىشەنگەن ھەقىقەتلەرنى دىنداشلىرىغا يەتكۈزۈشنى مەسئۇلىيەت بىلگەن بىر دەۋەتچىدە ياكى دەۋەتچىلىكتە كۆرۈلىشى مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى دەۋەتچىنىڭ قىلىدىغان ئىشلىرىدىن بىرى ئەقىللەرنى ئۆزىنىڭ نوپۇزى ئاستىغا ئېلىش ئەمەس، بەلكى ياراتقۇچىغا قانداق تەسلىم قىلىشنى، نېمىگە ۋە قانداق ئىشلىتىشنى تەلىم بېرىشتۇر.

ھەربىر كەسپىي ساھەنىڭ ھەرىكەت مەيدانى، پائالىيەت ئورنى بولغاندەك، دەۋەتچىنىڭمۇ پائالىيەت ۋە ھەرىكەت مەيدانى بار. دەۋەتچىلىك كۈنىمىز ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ دەۋەتشۇناسلىق پەنلىرىدە تەرىپلەنگىنىدەك، كىشىلەر توپىنى ئاللاھقا، ئاللاھنىڭ دىنىغا، تەۋھىدىگە، پەيغەمبەر يولىغا چاقىرىق قىلىشنى تۈپكى پائالىيەت مەيدانى، ۋەزىپىسى قىلىشتۇر. دەۋەتچىلىك ئىخچام تەبىرى بىلەن ئېيتقاندا، كىشىلەر توپىنى زالالەتتىن تارتىپ چىقىرىشنى، ئۇلار ئارىسىغا چۈشكەن شەرنى قوغلاپ چىقىرىشنى، قىلمىشلىرى تۈپەيلى يۈز بېرىش ئالدىدىكى يامان ئاقىۋەتلەردىن ئۇلارنى ئاگاھلاندۇرۇشنى خىزمەت يۆنىلىشى قىلىدۇ. دەۋەتچى بۇ مەنىدىن دىننىڭ چاقىرىقلىرىنى، ئۇنىڭ مەزمۇن ۋە غايىسىنى ئاڭلاتقۇچى، يەتكۈزگۈچى مۇبەللىغدۇر. مانا بۇ تەرىپلەر دەۋەتچىنى مۇپتىيدىن، مۇپەسسىر ۋە مۇھەددىستىن، تارىخچى ۋە ئەدەبىياتچىدىن ئايرىپ تۇرغۇچى خۇسۇسلار بولۇپ، دەۋەتچى قاچان بۇ خۇسۇسىيىتىنى يوقىتىپ قويسا، دەۋەتچىلىك ۋەسپىمۇ بىرلىكتە يوق بولۇشقا مەھكۇم. ئۇ چاغدا قىلىۋاتقان ئىشىنىڭ خاراكتېرى ۋە سەۋىيەسى بويىچە باشقىدىن مۇئەييەنلەشتۈرۈش ۋە دائىرىسىدىن ھالقىغان ئىشنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا قاراپ تەنقىدىي پوزىتسىيە تۇتۇش زۆرۈرىيەتكە ئايلىنىدۇ.

  دەۋەتچىلىك ئىلمىي خادىم بولۇشتىن بەكرەك، ئۆرنەك خادىم بولۇشنى، نۇتۇق ئەھلى بولۇش بىلەن بىرگە ئەمەل ئەھلى سۈپىتىدە ئۆزىنى ئىسپاتلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ھەر ساھەنىڭ چېگراسى بولغىنىدەك، دەۋەتچىلىكنىڭمۇ بېسىپ ئاشسا بولمايدىغان، چات كىرىۋالسا بولمايدىغان ھۇدۇدى بار. شەرئىي كەسىپلەردە مۇپەسسىرنىڭ، فەقىھنىڭ، مۇھەددىسنىڭ، كالامشۇناسنىڭ، پەلسەپەچىنىڭ ۋە تىلچىنىڭ ئۆزىگە خاس تەتقىقات مۇھىتى، ئىلمىي مېتودى بار. دەۋەتچىلىك بولسا، شەرئىي ساھەدە كەسپىيلىشىشتىن زىيادە كەڭ دائىرىلىكنى، مۇئەييەن پەن ياكى شۇناسلىقتا يېتىشكەن بولۇشتىن بەكرەك بىلىم – ساپاسى شەرئىي ساھەلەردىن ھالقىغان بولۇشنى، بولۇپمۇ بۈگۈننىڭ ئىنسانلىرىغا ئۇلارنىڭ يېتىشكەن مائارىپى، تەپەككۇر قىلىش ئۇسۇلى ۋە ئوزۇقلانغان ھەر تۈرلۈك ئىجتىمائىي ۋە ئىدىيەۋى مەپكۇرىلىرىنى نەزەرگە ئالغان ئاساستا خىتاب قىلالايدىغان سەۋىيە – ساپا ھازىرلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۈگۈنكى دەۋەتچىلىكنىڭ تىپىك ئوبرازى مانا بۇ خاسلىقلارغا ئىگە بولۇشنى، ئۇنىۋېرىسال يۇقىرى سەۋىيە ۋە ساپانى تەلەپ قىلىدىغان ئالاھىدە ئوبرازلاردىندۇر.

مۇتەخەسسىسلەشكەن ئىلمىي قوشۇندىن سۆز ئاچقىلى بولمىغان شارائىتتا، مۇتەخەسسىسلىشىشنىڭ نېمىلىكىدىن بىخەۋەر بىكارنىياز تەبلىغچىلىقنىڭ بازار تېپىشىدىن ساقلانغىلى بولمايدۇ. كەسپىيلەشكەن ئاپپارات ۋە مۇئەسسەسەلىرى شەكىللىنىپ بولالمىغان، جەمئىيىتىنىڭ كىرىزىسلىرى ئۈچۈن باش قاتۇرىدىغان ئاۋانگارت ئىلمىي سەرخىللىرى شەكىللەنمىگەن توپلۇمدا ۋائىز – مەدداھلىقنىڭ ئالقىشلىنىشى، ئىلىم قويمىچىلىقىنىڭ، ئىدىيە ھايانكەشلىكلىرىنىڭ راۋاجلىنىشى تۇرغانلا گەپ. گەرچە بىز جەمئىيىتىمىز ئۈچۈن يۇقىرىقىدەك كەسپىي دەۋەتچىگە قويغان تەلەپنى ھەرقانداق بىر دەۋەت ياكى تەبلىغۋازلىق بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلارغا، ئۆزىنى دىنىي دەۋەتچى دېگەن ئىددىئا بىلەن مەيداننى بېشىغا كىيىپ يۈرۈۋاتقانلارغا قويغىلى بولمىسىمۇ، لېكىن چوڭ جەھەتتىن دەۋەتچى دەۋەتچىلىك رېلىسىدىن چىقىپ كەتمىگەن، ئۇنىڭ ھەممە شەرتلىرىگە چۈشمىگەندىمۇ ئەقەللىي تېپىلىشقا تېگىشلىك شەرتلىرىنى ھازىرلىغان بولۇشى شەرتتۇر. بۇ ۋەجىدىن بىر دەۋەتچىدە ئەڭ ئەقەللىي بولغاندا ساغلام بولغان ئىلمىي ساپا ۋە ئىچ – تېشى بىردەكلىكنى ئاساس قىلغان ئەخلاقىي تۇتۇم بولۇشى، سەمىمىيىتىگە دەز كەتكەن بولماسلىقى قاتارلىق تۈپكى شەرتلەرنىڭ تېپىلىشى زۆرۈر. بۇنداق بىر ئۆلچەمنى قويۇش ئۆز نۆۋىتىدە ساھەنىڭ پېتىقدالماسلىقى، دىنغا بولغان ساداقەتنىڭ سۇيىئىستېمال قىلىنماسلىقى، نا ئەھلىلىكنىڭ قۇربانى قىلىنماسلىقى، مۇھىمى دىننىڭ بىر تۈركۈم داشقال تائىپىلەرنىڭ نوپۇزپەرەسلىك ھېسسىياتىنى قاندۇرىدىغان ئويۇنچۇقىغا، بايلىق يىغىش كانىغا ئايلاندۇرۇۋالماسلىقى ئۈچۈنمۇ زۆرۈر تەلەپتۇر. بىزنىڭكىدەك ھەر ساھەدە ئىگە چاقىسىزلىق باش كۆتۈرگەن بىر جەمئىيەتتە بولسا، دەۋەتچى بولغۇچى يۇقىرىقىدەك يۇقىرى ساپانى ھازىرلىيالمىدى، دېگەندىمۇ، ئىچىدە ياشاۋاتقان جەمئىيەت كىشىلىرىنىڭ دىنىي تۇيغۇلىرىنى، ئىمانىي ۋە ئەخلاقىي چۈشكۈنلۈكلىرىنى ئىسلاھ قىلىشنى ئاساسىي مەركەز قىلىشى، ئۇلار يۈزلىنىۋاتقان خىرىسلارغا ئىمانىي نۇقتىدىن چارە كۆرۈش ئۈچۈن باش قاتۇرۇشى، ئۇندىن ئۆزگە ساھەلەردە لاياقىتى ۋە سالاھىيىتى يېتەرسىز بولغان ئەھۋالدا ھەددىنى بىلىشى دىت ۋە سەمىمىيەت مەسىلىسى سۈپىتىدە قارالمىقى زۆرۈر. ئىسلاھ قىلىش كېرەك بولغان ئىكەن، ئەڭ ئاۋۋال دەۋەتچىنىڭ ئۆزىدە ئىسلاھسىزلىق، قاتماللىق، مەككارلىق كۆرۈلمەسلىكى، چۈشكۈن جەمئىيەتتە ئۆرنەك خادىملىقنى ئەڭ ئاۋۋال ئۆزىدىكى سەمىمىيلىكنى ئەمەلىي ئىپادىسى ۋە ئەخلاقىي تۇتۇملىرى ئارقىلىق كۆرسىتىپ بېرەلىشى مۇھىم.

مانا بۇلار دەۋەتچىدە تېپىلىشقا تېگىشلىك ئەقەللىي سۈپەت ۋە خاراكتېر – خۇسۇسىيەتلەردۇر. ئۆز گېپىمىزگە قايتساق، نۆۋەتتىكى ئوبزورلىرىمىزنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا تۈرتكە بولغان ئىشلارنىڭ ئەڭ بېشىدا يۇتۇبىر تالىپچىقىمىزنىڭ ئۆزى ئىددىئا قىلىۋاتقان سۈپەت ۋە خاراكتېرنىڭ كىشىنى چۆچۈتىدىغان دەرىجىدە كەمچىللىكى، ئۆزىنى ئۆزى ئوڭشىۋېلىشقىمۇ ناقابىل ۋە ناتىۋانلىقى، ھەتتا ئۆزىنىڭ ئىددىئا قىلىۋاتقان ۋە ئەمەلىي قىلىپ كېتىۋاتقان ئىشىنىڭ رېلىسىنىڭ قەيەرگە تۇتۇشۇپ، قەيەردە ئۈزۈلۈشىنى، ماڭىدىغان بېكىتىنىڭ قەيەردىن ئۆتۈپ قەيەردە توختايدىغانلىقىنى دىتلىغۇدەك ئاڭ – ساپادىنمۇ يوقسۇزلۇقى، ئەكسىچە خاتا رېلىسقا توغرا ئىسىم قويۇپ يولۇچى سۆرەش تىپىدىكى سەمىمىيەتسىزلىكنىڭ بەلگە – ئىشارەتلىرىنى ئۆزىدە بىمالال كۆتۈرۈپ يۈرۈۋاتقانلىقى قاتارلىقلار كېلىدۇ. بولۇپمۇ چىرايلىقچە كۆرسىتىپ بېرىشلەر، سەمىمىي تۈزىتىپ قويۇشلارغا سەمىمىيەتسىز پوزىتسىيە تۇتۇشتىكى بەدقىلىقلىقى، ئۆزىنى دەڭسەپ، تەكشۈرۈپ كۆرمەسلىكتە بىر تۈركۈم كەچمىشى قاراڭغۇ تىپلار بىلەن چېمپىيونلۇق تالاشقۇدەك دەرىجىدە نائۇستىلىقى قاتارلىقلار بىزنى مەسىلىنى ئىلىم تارازىسىغا قويۇشقا، تەنقىد ئوپېراتسىيەسىگە سېلىپ مەسىلىنىڭ زېھنىي ۋە ئىلمىي ساپا جەھەتتىكى تەھلىلىنى قىلىشقا ئېلىپ باردى. بۇ يەردە كۆزگە چېلىققان ئەڭ ھەل قىلغۇچ نۇقتا، قانداقتۇر چاتىقى كۆرۈلگەن مەسىلىلەرنىڭ پىكرىي ئاينىش ۋە ئىلمىي خاتالىقلارنى كېسىپ ياماپ ئۇلۇۋېلىشى، دەپ تاشلاپ، ئارقىدىن ئۇنى تەھرىرلەپ يۇتۇۋالغىنى، ئۇمۇ چانغاندا قۇسۇپ ئىششىپ تۇرۇۋالىدىغان تەرەپلىرى ئەمەس. شۇنداقلا شۇنچە كېسىپ ياماپ تېنىۋېلىشقا ئۇرۇنسىمۇ، مەسىلىنىڭ ئارقا يۈزىنى پاراسەت ئەھلىنىڭ كۆزىدىن قاچۇرالايدىغانلىقتەك، ھەتتا بۇ خىل «ئۇستا»لىقلارنى تەنقىدلىگۈچىلىرىنى قارىلايدىغان تۆھمەت قورالى، ئۆزىنى ئۇۋال قىلغان كۆرسىتىشكە، ئارقىدىن قىلچە خاتاسىنى بوينىغا ئالماستىن ئەپۇچان كۆرۈنۈپ «مەن مۇشۇنداق پەرۋا قىلماي ماڭىۋېرىدىغىنى» دەيدىغان خۇپسەن پوزىتسىيەسىنى بازارغا سېلىشىمۇ ئەمەس. چۈنكى، بىز تەنقىد باشلىغاندا، دەل مۇشۇ دەرىجىدىكى بىر ئەبلەھكە تەنقىد قىلىۋاتقان بولۇشىمىزنى تەخمىن قىلمىدۇق، ھەم ئۇنداق بولۇشىنىمۇ ئويلاپ يۈرمىدۇق. يەنە كېلىپ دىنىي ئوقۇش تارىخى بار بىرىنىڭ بۇ دەرىجىدە ئۆزىنى چاندۇرۇشىغىمۇ ئېھتىماللىق بەرمىدۇق. ئەكسىچە شۇنداق ئەمەسلىكىنى بىزگە سەمىمىيىتى بىلەن يۈزلىنىپ تۇرۇپ تەنقىدكە تەنقىد بىلەن جاۋاب قايتۇرىدىغانلىقىغا ئاز بولسىمۇ بىر ئېھتىماللىق ئېلىپ قويۇپ مۇئامىلە قىلىشقا تىرىشتۇق. سەۋەب شۇكى، بىزنىڭ دىققىتىمىزنى تارتقان ئىش مەسىلىنىڭ دىنىي ياكى ئىلمىي خاتالىق نۇقتىسىدىن بەكرەك، مەسىلىنىڭ مىللىي دەۋاغا چېتىلىدىغان مەسىلىدە ھۆكۈم پىچىشقا، دىن ۋە ئەمەل – ئىبادەتلەرنىڭ ئەڭ ئۇلۇغى بولغان ۋەتەن ئازادلىقىدىن ئىبارەت پەرز ئ‍ەين دەرىجىسىدىكى ئۇلۇغۋار بىر ئەمەلگە قارىتا مەسئۇلىيەتسىزچە بىلجىرلىشى، ھەقنى مۇجمەل بايان قىلىپ ئىختىلاپ تۇغدۇرۇشتىن سىرت، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىغا زىيانلىق بىر تۇتۇمنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشى بولدى. ئەلۋەتتە دىن ئوقۇماي، يېرىم يولدا دىنغا ئارىلىشىپ قالغان كادىرنىڭ ئېغىزىدىن «دەۋاغا زاكات ئىشلىتىشكە بولمايدۇ»، جۈملىسىنىڭ تۈزۈلۈشىنى نورمال بىلىشكە بولىدۇ. ئەمما 20 يىللىق دىن ئوقۇش تارىخىنى جار سالىدىغان بىرىنىڭ دەۋا ئۇقۇمىنى كاللىسىغا كەلگەنچە شەرھلىشىنى، ئۇ ئاز كەلگەندەك ئۈستىدىن ھۆكۈم پىچىشىنى، توغرىسىنى ئېيتقاندا، دەۋا دېگەن چۈشەنچىنى مۇتلەق ھالدا ئىشلىتىلگەندە نېمە مەنىدە بولىدىغانلىقىنى، خاسلاشتۇرغاندا نېمە مەنىگە كېلىدىغانلىقىنى ئايرىپ تۇرۇپ ھۆكۈم سۆزلىمەستىن، دەۋا يولىنىڭ في سەبىيلىللاھ ئىكەنلىكىنى جەزىملەشتۈرۈشتە، ۋەزنىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشتە يۇتۇبىرلىققا دەسمىي قىلىپ ئىشلىتىۋاتقان نەچچە ئون كىۋادرات مېتىرلىق دائىرىگە قۇرۇۋالغان سىتودىيەسىنىڭ ۋەزنىچىلىكمۇ كۆرمەسلىكىدەك بىر خاھىشنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىقىشىنى نورمال دېگىلى بولمايدۇ ۋە بولماسلىقى كېرەك. تەنقىتكە سەۋەب بولغىنى بۇلا ئەمەس، بەلكى مەسىلە پاش بولغان ھامان ئەتراپتىكى ئىلىم ئەھلىلىرىدىن كەلگەن تەكلىپ – پىكىر ۋە تۈزىتىشلەرگىمۇ پەرۋا قىلمىغانلىقى، ئۇلارنىڭ چىرايلىقچە چۈشەندۈرۈشلىرىگىمۇ ئېرەن قىلمىغانلىقى، مۇھىمى مەسىلىنىڭ ھەم سىياسىي ئاكتىپلارنىڭ، ھەمدە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ دىققىتىگە چۈشكەنلىكىنى پەملەپمۇ بولسا بىرەر ئوچۇقلىما بېرىشكىمۇ تۇتۇنمىغانلىقى قاتارلىقلار بولدى. مانا بۇ تەنقىدلىشىمىزنىڭ ھەق بولۇپ ئۆتۈپ كېتىشىدىكى، شۇنداقلا ئوبزور قىلىشنىڭ زۆرۈر بولغانلىقىنىڭ سەۋەبلىرىدىن بىرى.

بىراق، تەنقىد ئوتتۇرىغا چىققاندىن كېيىن كۆردۇقكى، بىز شۇنداق ئەمەستۇ، دەپ ئەنسىرىگەن ئىشلارنىڭ، يۇقىرىقىدەك خىيالىمىزغا كەلتۈرمىگەن ۋە بولۇشىنى ئويلاپمۇ باقمىغان ئىشلارنىڭ ھەممىسى خۇددى گۈزەللەرنى يالىڭاچلاپ باھالايدىغان مۇسابىقە سەھنىسىدىكى تەنناز قىزلارنىڭ ئەپتى - بەشىرىسىدىنمۇ ئوچۇق رەۋىشتە بىر – بىرلەپ كۆز ئالدىمىزدا يۈز بېرىپ ئولتۇردى. ئوبزور بىلەن تەڭ، ئىلمىي رەددىيە ياكى تۈزىتىۋالغانلىققا ياتىدىغان بىرەر سەمىمىي ئىنكاس ئورنىغا قىلىنمىغان سەمىمىيەتسىزلىكلەر، تۆھمەتلەر، ھۇجۇم قىلىشلار قالمىدى. تەھدىتلەر، سۈرۈشتە قىلىشلار، كىمگە كۈشەندە بولسا، شۇنىڭغا چېتىپ قارىلاشلار ئۈزۈلمىدى. ئەڭ مۇھىمى ئۆزىنىڭ ھەقىقەتەن بىر ئوچۇقلىما بېرىشكە قەرزدارلىقىنى چوڭقۇر ھېس قىلىپ ئىزاھات بېرىشكە مەجبۇر قالغان چاغدىمۇ، بەرگەن ئىزاھاتتىكى ئارسىزچە بايانلار، ئارتىسلىقلار، خۇپسەنلىكلەر، ھەتتا ئېلان قىلىپ بولۇپ ئۆچۈرۈۋالغان ئىككىنچى ئىزاھاتتىكى يۈزسىزلىك ۋە خۇپسەنلىكلەرنىڭ ھەممىسى بىزنى يەنىلا تەمكىنلىك بىلەن مەسىلىنى بىرمۇبىرمۇ يېشىپ چۈشەندۈرۈشنى، كۆرۈرمەن كۆزىدىن باشقا ئەقىل ۋە ئىلىم كۆزى بىلەن قارىغاندا تەنقىدلەرگە بېرىلگەن مەزكۇر ئاتالمىش ئىزاھاتنىڭ نېمە مەنىلەرگە كېلىدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشنى زۆرۈرىيەت قىلىپ قويدى. نەتىجىدە يۇتۇبىر تۇرۇپ دەۋەتچى بولۇۋالغان، دەۋەتچىمىكىن دېسە مۇپتى بولۇۋالغان، پەتىۋاچىمىكىن دېسە تارىخچى بولۇۋالغان بەئەينى 72 خىل ئۆزگىرىش ھۈنىرىنى ئۆگىنىۋالغان چاغدىكى ھېلىقى كەپسىز تالىپنىڭ ھۈنەر كۆرسىتىشىگە چۈشىدىغان بىر ھالەتنى ئەكس ئەتتۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋېلىش تەس ئەمەس. بۇ ۋەزىيەتنى ئىلمىي ۋە پىكرىي جەھەتتىن مۇئەييەنلەشتۈرگەن نوپۇزلۇق ئۆلىمانىڭ باھاسىغا بىرلەشتۈرگەن ۋاقىتتا، تالىپچىقىمىزنىڭ بۇ ۋەزىيەتنى تونۇپ يېتىشى، ئۆزىنىڭ دىنىي ساھەگە سۇقۇنغاندىن بۇيانقى چوڭ سىنىقى بىلىپ ئۆزىنى قايتىدىن ئىسلاھ قىلىشقا يۈزلىنىشى، كامېرا ئارقىسىدىكى يۈزىنى قايتىدىن پاكىزلاپ رۇسلاشقا بەل باغلىشى ئۇنىڭ ئۈچۈن كەلگۈسىدە يەنە يېڭى ۋە پاكىز سەھىپىلەرنىڭ ئېچىلىشىغا پۇرسەت بارلىقىدىن دېرەكتۇر. بۇ جەھەتتىن سەمىمىيەتكە قايتىپ ھەددىنى بىلىش ياكى بىلمەسلىك، مۇھىمى ئۆزى سىغىدىغان قېلىپ بويىچە ئىش كۆرۈپ، ساھە ئەھلىنىڭ نەزىرىدە توغرا يولدىكى سەپداشقا ئايلىنىش ياكى تامبالدىن ئابايى ياساپ كىيىشكە زورۇقۇش ئۇنىڭ بۇندىن كېيىنكى سەمىمىيىتىگە، تەنقىدكە ئىلمىي مۇئامىلە قىلىش ياكى قىلماسلىقىغا قاراشلىق بولۇپ تۇرۇپتۇ. بۇنى ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇشنىڭ يولىمۇ قىلىۋاتقان يۇتۇبىرلىقىدا بولسۇن، ياكى ئاتالمىش دەۋەت دېيىلىۋاتقان يۆنىلىشىدە بولسۇن، بۇندىن كېيىنكى قەدەملەردە تەنقىدنى ئېغىزدا قوبۇل قىلىپ ھەرىكەتتە ئالىقاپلىق ئارىلاشتۇرۇش، كېسىپ ئۇلاپ قارشى تەرەپنى يامانغا چىقىرىپ قۇتۇلۇشقا ئۇرۇنۇشتەك ئاۋارىگەرلىكنى تاشلاشقا بەل باغلاش، ئىلىم ئەھلىلىرى بەرگەن تەكلىپ پىكىرلەرنى خاھىشقا بېقىپ ئەمەس، شەرئىي پاكىت ۋە دەلىللەر ئاساسىدا قوبۇل ياكى رەت قىلىشنى ئۆگىنىش ۋە ئۆگەنگەننى جايىدا تەتبىقلاشتۇر.

بۇ يەردە ئوقۇرمەنلەر سەمىگە سېلىپ قويىدىغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا بار. دەرۋەقە، بۇ نۇقتا كۆپچىلىك ئومۇمىيۈزلۈك ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكەن، ئەسلىدە ئوبزورلار ئارقىمۇئارقا ۋە تەپسىلىي يېزىلغاندىن كېيىن بىزگە قارشى تۇتۇم بەلگۈلىگۈچىلەرمۇ، چاپانچى ۋە ئاقلامچىلارمۇ كۆزدىن قاچۇرۇپ كەلگەن، قىلچە ئېتىبار بەرمىگەن بىر نۇقتا بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ، بىز نېمە ئۈچۈن يۇتۇبىر تالىپچاقتا شۇنچە چاتاقلار يىغىلىپ كەتكەن بولۇشىغا قارىماي، دەل زاكات مەسىلىسى ھەققىدىكى باتىل پەتىۋاسى ئوتتۇرىغا چىققاندىن كېيىن ئوبزور قىلىپ قالدۇق. قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ زاكات مەسىلىسىنىڭ دەۋاغا چېتىلىدىغان قىسىملىرىدا بىنورماللىقلار كۆرۈلگەندە ئوبزور قىلىشقا، مەسىلىنى بىر باشتىن تەھلىل قىلىپ تەنقىدلەپ قالدۇق؟

ئەسلىدە ئوبزور ئېلان قىلىنغان ئىكەن، بۇ سوئال قايسى تەرەپتىن بولسۇن بىرىلىرى تەرىپىدىن تاشلىنىشى كۈتۈلمەكتە ئىدى. نېمە ئۈچۈن زاكات مەسىلىسىدىكى باتىل پەتىۋا چىققاندا، مەسىلىنىڭ نېگىزىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يۇتۇبىرچىمىزنىڭ مەزكۇر باتىل پەتىۋاسىنىڭ بازارغا سېلىنىشى ئۈچۈن ھازىرلانغان ھاۋارايىنى ئەڭ باشتىن تەھلىللەپ چىقىشىمىزغا توغرا كەلدى؟ نېمە ئۈچۈن زاكات مەسىلىسىدە ئاينىش بولغاندا سۈكۈتنى بۇزۇش، قەلەمنى بىلەش كېرەك بولدى؟ مانا بۇ سوئاللار بۇ تەرىقىدە ياغدۇرۇلۇشى كۈتۈلگەن ئىدى. ئەپسۇسكى، ئېتىرازچىلار بولسۇن، ئوبزورغا نىيەت ئىجاد قىلىپ ئەيىبلىگۈچىلەر بولسۇن، ھېچبىرىنىڭ مەسىلىنى بۇ يۆنىلىشتە كۆزىتىپ ئېتىراز قىلغىنى كۆرۈلمىدى. بەلكى ئېتىرازلارنىڭ كۆپىنچىسى بىر بولسا يۇتۇبىر تالىپچاق كۈتۈۋاتقان قارىسىغا ھۇجۇم قىلىپ ئەيىبلەش، قارىغۇلارچە بولۇشۇش شەكلىدە بولدى، ياكى بولمىسا مەسىلىنى ھەسەتكە، يەنە بىر ئاللىقانداق ئويۇنلارغا باغلاشقا زورۇقۇش شەكلىدە بولدى. يەنى ئوبزوردىن نىيەت ئىزدىگۈچىلەردىكى ئورتاقلىق ھەرقاچان تەنقىدتىن يامان نىيەت ئىزدەشتىن باشقا بولمىدى. ھالبۇكى، بۇ خىل ئەيىب ئىزدىگۈچىلەرنىڭ كۆپى دىندارلىقنى ھىمايە قىلغۇچى، تۆۋىنى دىن ئوقۇغان تالىپ، يۇقىرىسى موللا – ئۆلىما قالپىقىنى كىيىپ يۈرۈۋاتقانلار. شۇنداق تۇرۇپ تەنقىدتە دىن ۋە شەرىئەت ئوچۇقتىن ئوچۇق بۇرمىلانغىنىدەك بىر رېئاللىق ئېچىپ تاشلانغىنى دىققەتكە ئېلىنمىدى، ئەكسىچە ئەيىبلەندى. ئەمما ھېچبىرىدىن يۇقىرىقىدەك، نېمىشقا زاكات مەسىلىسى سىياسىي نۇقتىغا چېتىلغان، مۇستەقىللىق دەۋاسىغا ئىلىنىشقان چاغدا بۇنچە كەسكىن تەنقىد ئوتتۇرىغا چىقىپ قالىدۇ، دېگەن تەرىقىدە بىرەر ۋەزنىلىك سوئال چۈشمىدى ياكى چۈشكەن بولسىمۇ بىزگە يېتىپ كەلمىدى. ئەمما بىز مەسىلىنى مۇمكىنقەدەر ئىجابىي نۇقتىدىن كۆزەتكۈچى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ئوقۇرمەن سورىمىغان تەقدىردىمۇ، ھېچكىمنىڭ ياخشى نىيەت ئىزدەپ كۆرۈشكە رايى يوق بوپ كېتىدىغان دەرىجىدە «دانا»لىشىپ كەتكەن بولسىمۇ، بۇ نۇقتىغا جاۋاب بېرىش كېرەك دەپ قارايمىز. شۇڭا ئالدىمىزدىكى پەيتلەردە بۇ ھەقتە ئايرىم بىر تېما قىلىش، ئىسلامدا زاكات سىستېمىسى ۋە بۇنىڭ قانداق قىلىپ بىزدە خۇراپاتقا ئايلاندۇرۇۋېتىلگەنلىكى، سىياسىي دەۋادا نېمە ئۈچۈن زاكاتتىن ئىبارەت ئىقتىسادىي كۈچ مەنبەسى بولۇشى كېرەكلىكى، شۇنداقلا بۇنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك بىلەن بولغان ئالاقىسى، شۇنىڭدەك، زاكاتتىن ئىبارەت ئىقتىسادىي مەنبەنىڭ يىللاردىن بىرى قايسى خىل دىنىي قېلىپ ياسىلىش تۈپەيلى بۇرمىلىنىپ كەلگەنلىكى، ئىقتىسادىي كۈچنى جىھادىي يوللارغا ئىشلىتىشنى بۆبۆلەشتۈرۈش سايىسىدە كۆپچىلىك مۇسۇلمان خەلق زېھنىدىن مۇستەقىللىق ئېڭىنى سۇسلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ قانداق ئۈنۈم بەرگەنلىكى، ئەسلىدە زاكاتنىڭ سىياسىي دەۋادىكى رولىنىڭ قانداق بولۇشى كېرەكلىكى، دېگەنلەر خۇسۇسىدا مەخسۇس توختالماقچىمىز. بەلكىم، مۇشۇ نۇقتىلارنىڭ بىر قەدەر كەڭ يورۇتۇلۇشى كۈنىمىزدە قانداق قىلىپ «دەۋاغا زاكات كەلمەيدۇ» دەيدىغان جۈملە قۇرۇلسىمۇ كۆپ سانلىقلارنىڭ زۇۋان سۈرمەس، سۈرەلمەس ھالغا كېلىپ قېلىشىنىڭ، دىنىي توپلاردىن تارتىپ سىياسىي توپلارغىچە بىپەرۋا ئۆتۈپ كېتەلەيدىغان ھالغا كېلىپ قېلىشنىڭ سەۋەب – ماھىيەتلىرىمۇ بىر قەدەر ئايدىڭلىشىشى، مەيلى دىن مەيلى سىياسىي سىزىقلىرىمىز بولسۇن، بىرىنىڭ چەيلەنگەن چاغدا سۈكۈتۋازلىق قىلىشنىڭ قانداق قىلىپ يەنە بىرىنىڭ چەيلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى چۈشىنىپ يېتىشكە پايدىسى بولۇشى مۇمكىن. شۇندىلا قەدەرىيەتلەر چەيلەنگەندە كۆز يۇمۇشنىڭ، سىياسىي مەنپەئەتلەر سېتىلىدىغان ماتاغا، ھەقىقەتلەر ۋە پىرىنسىپلار سودىلىشىش ۋە پۈتۈشۈشلەرنىڭ قۇربانىغا ئايلاندۇرۇۋېتىلگەندە ئورنى تولدۇرغۇسىز زىيانغا مەھكۇم بولۇشىمىزنىڭ نېمە ئۈچۈن مۇقەررەرلىك بولۇپ قالىدىغانلىقىنى ئازدۇر – كۆپتۇر ھېس قىلىشقا تۈرتكە بولغۇسى، كەلكۈندىن ئاۋۋال تۇغان سېلىشنىڭ، بۈگۈن تۈزۈلگەن جۈملىنىڭ ئەتىكى ئىش – ھەرىكەتلەردە كۆرسىتىدىغان نەتىجىسىنى ئويلىشىشنىڭ نېمىشقا سەل قاراشقا بولمايدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشنىڭ، قۇيرۇقىنى كۆتۈرگەن موزاينىڭ تېزەكلىمەي قالمايدىغانلىقىدىن ئىبارەت ئەقەللىي رېئاللىقنى كۆرۈپ يېتىپ ۋاقتىدا تەدبىر كۆرۈشنىڭ، قىسقىسى ئالدىن كۆرەرلىكنىڭ نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشنىڭ ئەھمىيىتى ۋە زۆرۈرىيىتى يەنىمۇ مەلۇم بولغۇسى. شۇنداقلا نەزەر ۋە ئەمەل ئەھلىنىڭ، دىن ۋە سىياسەت ئەھلىنىڭ ئورتاق غايە يولىدا بىر گەۋدە بولۇشتەك تارىخىي مەجبۇرىيەتنىڭ ئەھمىيىتىمۇ باشقىچە دىققەتكە ئېلىنغۇسى، ئىنشائاللاھ

**تۈگىدى**

**-بۇرھان مۇھەممەد**
*2024-04-19*

---
**ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان (ئىنكاس):**
ئەسسالامۇئەلەيكۇم، تەكرار ئەسكەرتەي: بۇ سەھىپە نۇر ئېكرانىدىن قوبۇل قىلغان توكسىتلارنى يايىدىغان ئاممىۋى يېرىڭلا ئەمەس. تېمىنىمۇ ئوقۇماي، مەزمۇندا نېمە دېيىلگەن ۋە نېمە دېمەكچى بولغانلىق بىلەنمۇ ئىشى يوق، نەسىھەت قىلغان، تۆھمىتىنى توقۇپ سەت گەپلەر بىلەن، ھاقارەت ۋە تۆھمەتلەر بىلەن بۇلغىماقچى بولغانلار بىردەك ئۆچۈرىلىدۇ. يازمىغا تەپەككۇر قۇۋۋىتىدىن باشقا ھەممە ئورگىنىنى ئىشقا سېلىپ يېزىلغان زەھەرخەندە ئىنكاسلارمۇ ئۆچۈرۈلىدۇ. شۇنچە ئېزىپ ئىچۈرسىمۇ ئەقەللىي پاكىتقا ھۆرمەت قىلىشنىمۇ بىلمىگەنلەرنى سەھىپىمىز قارشى ئالمايدۇ. ئۇستازى پاكىتنى تەھرىرلىگەن يەردە قۇيرۇقلىرىنىڭ نېمە قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ قويغىنىڭلارنىڭ ئۆزى يېتىپ ئېشىپ ئۆتۈپ كەتتى. تېگىشلىك جاۋابمۇ يازمىدا بېرىلىپ بولدى. ئەمدى سەھىپىنى مالاڭ قىلغانلار بايقالسىلا تېگىشلىك جاۋابىنى ئالىدۇ. ۋاقىپ بولۇنغاي!