ئۈست چوقان ۋە تەتۇر مۇقام
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
ۋاقتى: 2020-06-29
خەتكۈچلەر: ئۈست بىرلىك
تىل-يېزىق ئىسلاھاتى
زىيالىيلار
مىللىي ھەرىكەت
ئاممىبابلىق
كىرىزىس

# ئۈست چوقان ۋە تەتۇر مۇقام

**ئاپتورى:** بۇرھان مۇھەممەد
**ۋاقتى:** 2020-يىل 29-ئىيۇن

## [كىرىش سۆز: كۈنتەرتىپتىكى مەسىلە]
ۋەتەن ئەھلىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، شەرق ۋە غەربتىكى ئويغۇرلار ئارىسىدا نۆۋەتتە كۈنتەرتىپ مەسىلىلىرىدىن بىرى بولغان «ئۈست بىرلىك» مەسىلىسى گويا دېڭىز دولقۇنى مىسالى بىردە ئۆرلىسە، بىردە پەسىيىپ تۇراقسىز ۋەزىيەت ھالىتىدە دىققىتىمىزنى مەشغۇل قىلىپ تۇرۇپتۇ. ئەلۋەتتە ھەربىر ئىجتىمائىي ۋەزىيەتلەرنى كۆزىتىۋاتقان تەپەككۇر ئەھلى ئۈچۈن، شۇنداقلا پىكىر دۇنياسى بىلەن ھەمھال بولۇۋاتقان قەلەم ۋە پىكىر ئەربابلىرى ئۈچۈن بۇ ھەقتە مەسىلىنىڭ بەزى نۇقتىلىرى ھەققىدە ئۆز قارىشىنى ئىپادىلىشى مەسئۇلىيەتتىن ۋە سەمىمىيەتتىندۇر. بۇ سەۋەب مەزكۇر مەسىلىگە مۇناسىۋەتلىك بەزى مۇلاھىزىلەرنى ئورتاقلاشماقچىمىز.

## 1. «ئۈست بىرلىك» چوقانى مەسىلىسى
«كىرزىسلار قەھرىمانلارنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ» دەيدۇ مەدەنىيەتشۇناسلار. دەرۋەقە، يۈز بېرىۋاتقان دۇنياۋى كىرىزىسلەر ئىچىدە ئەڭ بالدۇر شەكىللەنگەن، شۇنداقلا ئەڭ ئاخىرىدا دىققەتكە چۈشۈۋاتقان مىللىي مەۋجۇتلۇقىمىز مەسىلىسى ۋە بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك كىرىزىسلىرىمىز ھەر تەرەپنى ھەرىكەتكە كەلتۈرگەن بولسىمۇ، نەتىجە ئىتىبارى بىلەن قارىغان ۋاقىتتا، نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىمىز بىرىلىرىچە، «دېئاسپورا» ئاتلىق يېڭى ئۈندۈرمىنىڭ تەۋەلىكى ئارىسىدا سەرسانلىققا مەھكۇم بولغان بولسا، يەنە بىرىلىرىچە مۇھاجىرەتتىن ئىبارەت ئايرىلىق كەپىسىگە ھەپسىلىنىشنىڭ ئۇ تەرىپىگە ئاشالماي يۈرمەكتە. مانا مۇشۇنداق قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ ھەرقايسى ئېقىنلىرىدا تۇرۇۋېلىپ بىر - بىرىمىزگە يەر پىچىپ، يول پىچىپ، ھۆكۈم پىچىپ يۈرۈۋاتقان مۇشۇ مەزگىللەردە مىللەت ئۆز قىسمىتىنى تىراگېدىيە قايناملىرىدا ياشاشنى داۋام قىلىپ تۇرۇپتۇ. يىللار مابەينىدە ۋەتەن ۋە مىللەت دەردىدە شۇنچە تەۋرىنىشلىرىمىزگە قارىماي، كىرىزىسلار دەپتىرى توملاشسا توملاشتىكى، ھېچ ئورۇقلىمىدى. دەۋا سەھنىسىدە ھەرىكەت قىلىۋاتقان ھەر تەرەپ ۋە ھەر ساھە ئەربابلىرى ئۆزلىرىنى ئاق چىقارغۇدەك، قارشى پىكىر قىلغانلارنىڭ ئاغزى - بۇرنىنى تۇۋاقلىغۇدەك ھەقلىق سەۋەبلەرنى، ئاللىقانداق ئۇرۇنۇشلارنى، ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان نەتىجە - ئۈنۈملەرنى داستىخان قىلىپ ئالدىمىزغا تۆكۈۋاتقان بولسىمۇ، ھالىمىز ھال بولماي، جاراھەتلىرىمىز شىپا تاپماي كەلمەكتە. بولۇپمۇ مىللىي مەسىلىمىزنىڭ خەلقئارا سەھنىلىرىدە ئۇچقۇنلىنىشى، ئەمما بۇنىڭغا پاراللېل ھالدا مىللىي ھەرىكەت تەشكىلاتچىلىقىنىڭ خەلقئارا سەھنىنىڭ ئېتىراپلىق سۆز كېسەر ئىشتىراكچىسى، بىر كىشلىك ئورنى بار ئەزاسى بولالماسلىقى، سىستېمىلاشماسلىقى، ئەڭ مۇھىمى ۋەتەن سىرتىدىكىلەرنىڭ كېلەچىكىگە يول سىزغۇدەك، ھەمدە ۋەتەن ئىچىدىكىلەرنىڭ بىخەتەر ۋە ئامانلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشقا يارام بولغۇدەك، جۈملىدىن ۋەتەننىڭ ئىستىقلالىيىتىگە دادىل قەدەم ئېلىشقا تۈرتكە بولغۇدەك بىرەر ئەمەلىي كۈچ بولۇش سەۋىيەسىگە يېتەلمەسلىكى سەركىلەرگە بولغان ئېھتىياجىمىزنىڭ نەقەدەر زۆرۈر بولۇۋاتقانلىقىغا ئىشارەت قىلماقتا. مانا مۇشۇنداق پەيتلەردە بىر بۆلۈك سەركىلىرىمىزنىڭ پىكىر ئىشلەپچىقىرىش، ئەقىل ئىشلەپچىقىرىش كېرەكلىكى، لاياقەت ۋە سالاھىيەت قازانغۇچىلار تەرىپىدىن مىللەتكە يول خەرىتىسى سىزىلىشىنىڭ زۆرۈرلۈكى ھەققىدىكى ھەقلىق چوقانلىرى ئوتتۇرىغا چىقتى. دەرۋەقە، ساننىڭلا ئەمەس، سۈپەتنىڭمۇ مۇھىملىقىنى، ئىشنى ئۆز ئەھلىگە تاپشۇرۇلۇشى كېرەكلىكى، ئىشلارنىڭ ئىدارىچىلىكى، تۈزۈلىمىسى، سىستېمىسىنى ئۇنىڭ ئەھلى بىلەن ئېلىپ بېرىش كېرەكلىكىدەك ساغلام ئىدىيەۋى شوئارلار بىلەن چىققان بۇ سەركىلەر ئۆز چوقانلىرىنى ئورتاقلىشىشقا ئۈلگۈرە ئۈلگۈرمەي بىردىنلا مېدىيا ئويۇنلىرىنىڭ، مۇخالىپ تەرەپدارلارنىڭ نىشان ئوبيېكتىغا ئايلىنىپ قالدى. شۇنداقلا بۇ مەسىلە كۈن تەرتىپ يارىتىپ قۇتۇپلار ئارا تۇتۇمسىز دىيالوگنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە يەر ھازىرلىدى. ئەلۋەتتە ئىشنىڭ بۇ دەرىجىگە بېرىپ يېتىشىدە مەزكۇر سەركىلەرنىڭ «ئۈست بىرلىك» ئاتالمىسى بىلەن ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىققان كۆز قاراشلىرى ۋە ئىلمىيلىكنى شوئار قىلغان بايانلىرىنىڭ بەلگىلىك تەسىر يارىتىشىغا ئەگىشىپ مەزكۇر چوقان ئىگىلىرىگە قارشى بىر قىسىم ئۆگىتىلگەن مېدىيا مايمۇنلىرىنىڭ ئاستىرىتتىن ئېلىپ بارغان تەتۈر تەشۋىقاتلىرى بەلگىلىك رول ئوينىغان بولۇپ، بۇنىڭغا يەنە مۇخالىپ قاراشتىكىلەرنىڭ ئېكران ئالدىغا چىققاندا «ماقۇلجان»، ئېكراندىن چۈشۈپلا «ۋۇددەددەڭنى!» دېگەن ئۇسلۇبتا پوزىتسىيە تۇتۇشىمۇ مەسىلىنىڭ ئىجتىمائىي تەشۋىقات ۋاستىلىرىدا سەلبىي كۈن تەرتىپ يارىتىشىغا ئوت پىلتىسى بولدى. نەتىجىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئىدىيەلەرنىڭ بېيىتىلىشى، مۇھاكىمە قىلىنىشى ۋە پۇختىلىنىشى بىر ياقتا قېلىپ كارىكاتور ماتېرىيالى قىلىنىشتەك ئەخلاقسىز تۇتۇملار ئوتتۇرىغا چىقتى. قىسقىسى، ئۈست چوقاننىڭ ئىدىيەلىرى ئاغزاكى باياندىن تاشقىرى نەزەرىيەۋى قۇرۇلمىسى ۋە سىستېما جەھەتتىكى ئەۋزەللىكلىرى پۇختا بايان قىلىشقا ئىگە بولماي تۇرۇپ، بۇ ھەقتىكى كۆز قاراشلار پىكىر تارازىسىدا تۈزۈكرەك تارتىلىپ پۇختىلانماي، سىياسەت ئۈستىلىدە بىر ئارىغا كېلىپ تارتىشىلماي تۇرۇپ، شۇنداقلا نەزەرىيەۋى قۇرۇلمىسى ھەزىم قىلىنماي تۇرۇپ ھاپىلا - شاپىلا چەتكە قېقىلىشى گويا بۇ يەردە بىر يوشۇرۇن قول شىددەت بىلەن ئالغا كېتىۋاتقان كېمىنىڭ يەلكىنىنى باشقا ياققا تارتىۋاتقاندەك، بۇ قول گويا «ئۈست بىرلىك» چوقانچىلىرىنىڭدەك تۈسلەر ئوتتۇرىغا چىقتى. ھالبۇكى ئورتادا ئۇۋىلۇق يوق، تۇخۇم يوق ئىدى.

ئىش بۇ نۇقتىدا ئىكەن، تۆۋەندە بىز «ئۈست بىرلىك» تەشەببۇسىنى گويا يوق يەردىن مەسىلە چىقىرىلغاندەك يەكلەش تەرەپدارى بولۇۋاتقانلارغا، شۇنداقلا بەلگىلىك سەۋەب كۆرسەتكەن ئاساستا «ئۈست بىرلىك» تەشەببۇسى ۋە ئۇنىڭ تەرەپدارلىرىنى گويا كۈشەندە ئورنىدا قاراۋاتقانلارغا قارىتا پىكىرلىرىمىزنى ئايرىم يازمىدا توختىلىدىغانلىقىمىزنى ئەسكەرتكەن ھالدا مەزكۇر «ئۈست بىرلىك» چوقانى ھەققىدە تۆۋەندىكى نۇقتىلار بويىچە بەزى مۇلاھىزىلىرىمىزنى ئىپادىلەپ ئۆتىمىز:

بىرىنچىدىن، «ئۈست بىرلىك» تەشەببۇسچىلىرىنىڭ پوزىتسىيە ۋە مەۋقەسىدىن مەلۇم بولغىنىدەك، مەزكۇر كۆز قاراش ئەھلى مەيلى ئىلمىي تۇتۇم جەھەتتىن بولسۇن، مەيلى مىللەتنىڭ سىياسىي تەقدىرى، ھەمدە مىللىي خاسلىقىغا ھۆرمەت قىلىش جەھەتتىن بولسۇن بىر ئىجابىي ئۆزگىرىشنىڭ، بىر ئىسلاھاتنىڭ، بىر ئىنقىلابنىڭ، بىر يېڭىلىنىشنىڭ تەرەپدارى بولغانلىقى، ئۆزلىرىنىڭ ئىلمىي سالاھىيىتى ئاساسىدا پىرىنسىپچانلىقنى، ساغلام ئىدىيە بىلەن ساغلام ھەرىكەت بىرلىكىنى قۇرۇپ چىقىش تەرەپدارى بولۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلگەنلىكى، تونۇش بىلىشلىكنى مەركەز قىلغان تەشكىلاتچىلىقتىن سىستېما شەكلىدە زەنجىرسىمان بىرلىك يارىتىشقا، مىللىي مەنپەئەتنى ئالدىغا قويغان ئاساستا ئىدېئولوگىيەلىك يېڭىلىنىشقا ۋە تەشكىلىي جەھەتتىكى سىستېمىلىشىش تەشەببۇسىدا بولغانلىقى دەرۋەقە نۆۋەتتىكى دەۋر ئېھتىياجىنىڭ تەقەززاسى بولۇش ئېتىبارى بىلەن قوللاشقا ۋە تەقدىرلەشكە لايىق.

ئىككىنچىدىن، نۆۋەتتە مەزكۇر تەشەببۇسنىڭ ئىدىيەۋى قۇرۇلمىسى ۋە قايىل قىلارلىق، ئاممىباب ئىزاھلىنىشى مەسىلىسىدە بىر قىسىم يېتەرسىزلىكلەر مەۋجۇت. بەلكىم بۇنى مۇخالىپلارنىڭ نىشان ئوبيېكتى قىلىۋېلىشىغا، بىر قىسىم ئەيىب ۋە تۆھمەتلەرنى ياغدۇرۇشىغا، ھەتتا چۈشەنمەس بولۇپ تۇرۇۋېلىشىغا زېمىن ھازىرلىغان ئامىللار دائىرسىگە كىرگۈزۈشمۇ مۇمكىن. چۈنكى، يۇقىرىقىدەك تەقدىرگە لايىق پوزىتسىيەلەرنىڭ ۋە قوللاشقا تېگىشلىك بولغان شوئارلارنىڭ جەلىپكار بولۇشىدا مەزكۇر مەۋقەدىكىلەرنىڭ مىللەتنىڭ بىلىمدانلىرىنى تەشكىل قىلغانلىقى، زىيالىيلىقنى ئۆزىگە ئاتاق قىلغان قەلەم ۋە پىكىر ئەربابلىرى بولغانلىقى ئاشكارا. بۇ جەھەتتىن مەزكۇر زىيالىيلارنىڭ لېكسىيە شەكلىدىكى تەشۋىقاتى بىر قەدەر جانلىق بولغان بولسىمۇ، ئەمما ئۆز قاراشلىرىنى سىستېمىلىق ئىزاھلاشقا يېتەرلىك ئەھمىيەت بەرمەيۋاتقانلىقى، ئەكسىچە «بىز دەيدىغاننى ئېكراندا دېدۇق، ماقالىلاردا دېدۇق، يەنە نېمە دېسەك بولاتتى»، پەدىسىگە ئىش تۇتۇپ مەسىلىنىڭ پەقەت شەكلى قىسمىنى بايان قىلىش بىلەن كۇپايىلىنىپ ئەتراپتا ئۆزلىرىگە دىققەتتە تۇرۇۋاتقانلارنى، قايىللىق ئىزدەۋاتقانلارنى ئوتتۇرىغا قويۇلۇۋاتقان تەشەببۇسلارنىڭ شوئارلىق ھالىتىدىن ھالقىمايدىغان بىر نەرسە ئىكەنلىكىگە ئىشەندۈرۈپ قويۇۋاتقانلىقىدەك بەزى دىققەتسىزلىكلەرنى سادىر قىلىۋاتقانلىقى كۆزگە چېلىقماقتا. بۇ جەھەتتىن دىققەتسىزلىككە، يازما تەشۋىقاتنىڭ ئەھمىيىتىگە سەل قارىماسلىقنى تەۋسىيە قىلىش بىلەن بىرگە، مەزكۇر زىيالىيلار قوشۇنىنىڭ ئايرىم قىسىملىرى قىلىۋاتقىنىدەك تەشەببۇس شەكلىدىكى پارچە - پارچە ئاددىي ماقالە - يازمىلارنى تەكرار چىقىرىش ئورنىغا، ئورتاق ئەمگەك شەكلىدە مەزكۇر «ئۈست بىرلىك» سىستېمىسىنى بۈگۈنكى ياشلارنىڭ، ھەر ساھە ئىستودېنتلارنىڭ چۈشەنچىسى ۋە ئىشەنچىسىنى قولغا كەلتۈرىدىغان، تەشكىلات ۋە سىياسەتۋازلارنىڭ ھەر تۈرلۈك تۆھمەتلىرىگە ئورۇن قالدۇرمايدىغان بىر ئاممىباب كىتابچە ياكى قوللانما چىقىرىپ سۇنۇشى تەقەززا بولۇۋاتقاندەك.

ئۈچىنچىدىن، مەزكۇر زىيالىيلار توپىنىڭ تەشۋىقات ۋە ئوتتۇرىغا قويغانلىرىدىن كۆرگىنىمىزدەك، ئۇلار مىللەتكە پەقەتلا سىياسي چىقىش يولىنى قولايلاشتۇرىدىغان بىرە سىستېما ياكى ئەندىزە سۇنۇپلا قالماي يەنە ئۆزىگە خاس ئىدىيەلىرى بىلەن مىللەتنىڭ ئەقىل كومپاسى بولۇشقا، خەرىتە سىزغۇچىلىرى بولۇشقا ئۆزلىرىنى لاياقەت ئەھلى كۆرۈۋاتقاندەك ئىپادىلىرى مەلۇم. ئەگەر بۇنداق پوزىتسىيەسى بولۇپ قالسا، بۇ جەھەتتىن خەلقنىڭ قوللىشىنى، ئۇنداق دېگىلى بولمىغاندىمۇ كۆپچىلىك ئارزۇسىدىكى قۇرۇلمىنى ۋە قوللاپ قۇۋۋەتلەشكە ئەرزىيىدىغان قۇرۇلما بولۇش سالاھىيىتىنى نامايەن قىلالايدىغان، ئۆزلىرىگە بولغان ئىشەنچنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا ۋەسىلە بولىدىغان، زېھىن ئاچقۇچى، ئىلمىي ۋە پىكرىي ئايدىڭلىتىش خاراكتېرىدىكى پائالىيەتلەرنى ئىمكانى يەتكەنچە سۇنۇپ تۇرۇشى دىققەتكە سازەۋەر. ئەكسىچە مۇخالىپچىلارغا يۈكلىنىشكە كۈچەپ كېتىشى، ئۇلار ئوقۇسىمۇ قىلچە خىيالىغا ئېلىپ قويمايدىغان سوتسىيولوگىيەلىك تېرمىنلار بىلەن ئەيىپلەشلەر، سىياسەتچىلىكتىكى ئاكادېمىك ئاتالغۇلار بىلەن تاپا - تەنە قىلىشلار بىلەن ئاۋارە بولۇشلار بىھۇدە. چۈنكى، ۋەزىيەتتىن كۆرۈنۈپ تۇرغىنىدەك ئۇلارنىڭ سىياسەتچىلىكتىكى ئاللىقانداق ئاتالغۇلاردىن، سوتسىيولوگىيەلىك مۇئەييەنلەشتۈرۈشلەردىن تەسىرلىنىشى، شۇنىڭغا لايىق تىلدا مەزكۇر توپقا جاۋاپ قايتۇرۇشى رېئاللىقتىن ھازىرچە يىراق. مەزكۇر زىيالىيلار سۆزلەۋاتقان ۋە ئەيىبلەۋاتقان تىل، قارشى چىقىۋاتقان توپنىڭ پەرۋاسىغا ئالىدىغان، چۈشىنىپ مۇئامىلە قىلىشقا ئەرزىتىدىغان تىل ئەمەس. شۇنداق ئىكەن ئۇنداق دەبدەبە ئەمما قارشى تەرەپنىڭ تەسىرلىنىشىگە سەۋەب بولالمايدىغان ئاكادېمىكچە تىل ئىشلىتىپ ئاۋارە بولۇش ئارتۇقچە. ئەگەر زىيالىيلاردىكى بۇ خىل رەددىيەچىلىك تۇتۇمى مۇخالىپلارنىلا كۆزدە تۇتۇپ ئەمەس، ئومۇم توپلۇمدىكى پىكىر ۋە قۇۋۋەت ئەھلىگىمۇ ئۆزىنى ئىپادىلەش مەقسىتىدە قىلىنىۋاتقان بولسا، بۇنىڭ ئاقىلانە يولىمۇ يەنىلا يۇقىرىدا قەيت قىلىنغان «ئۈست بىرلىك» سىستېمىسى ۋە بۇنى ئوتتۇرىغا چىقارغان ئىدىيە ۋە ئۇنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى قاتارلىقلارنى بىردە ئاممىباب، ياكى بولمىسا ئىلمىي تىلدا ئىزاھقا ئىگە قىلىدىغان پىروگرامما، لايىھە ياكى نەزەرىيەۋى قۇرۇلمىغا ئىگە تەتقىقات كىتابچىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشتۇر. بۇنداق قىلىش بەلكىم نۆۋەتتىكى «ئۆزلىرىنىڭ ئۇنداق ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرۈش» تىپىدىكى رەددىيەچىلىكتىن ئۈنۈملۈك ۋە ئەھمىيەتلىك بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر ئىزاھات ئاممىباب بولغاندا كۆپچىلىك قارارىنى بىمالال ئىپادىلىيەلەيدۇ. ئىلمىي بولغاندا، بۇنى توغرا تاپقان ئاقىللار ئاممىباب يوسۇندا ئىزاھلاپ تەشۋىق قىلالايدۇ، بېيىتەلەيدۇ. مېنىڭچە بۈگۈنكى ئۆزگىرىشلەردە، دەۋر بۆلگۈچ بىر ھەرىكەت شەكىللىنىش زۆرۈر دېيىلسە، قىلىپلىشىپ قالغان ئەندىزىدىن ھالقىش زۆرۈر بولغاندەك، يەنە قېلىپلىشىپ قالغان دىيالوگ ئۇسۇلىدىنمۇ ھالقىش مۇھىم ۋە زۆرۈر.

ئومۇم ۋەزىيەتتىن «ئۈست بىرلىك» چوقانى مەسىلىسى ھەققىدىكى مۇلاھىزىلەرگە كۆز تاشلىغىنىمىزدە، ھازىرچە مۇشۇنچىلىك مۇلاھىزە يۈرگۈزۈش كۇپايە بولغۇسى!

## 2. تەتۈر مۇقام مەسىلىسى
بۇ يەردىكى «تەتۇر مۇقام» دېيىلگەندە، مەزكۇر «ئۈست بىرلىك»چىلىك تەشەببۇسىدىكى ئىدىيە ئەربابلىرىنىڭ ئۆز ئىدىيەلىرىنى تونۇشتۇرۇشتا ھازىرنىڭ شەرقىي تۈركىستانلىقلىرىغا ئاڭلاتماقچى، چۈشەندۈرمەكچى بولغانلىرىنى ئىپادىلەشتىكى ۋاسىتىسىنىڭ ناباب بىر ئۇسۇل بىلەن ئاڭلىتىشقا تىرىشىۋاتقانلىق مەسىلىسى كۆزدە تۇتۇلغاندۇر. مۇنداقچە ئېيىتقاندا، نوقتىلىق بايان ۋە ئىپادە ئۇسۇلىغا ئايلاندۇرۇۋېلىنغان ھەمدە پىروفېسسور ئابدۇرەئۇپ پۇلات تەكلىماكانىي ئەپەندىنىڭ ئەسلىدىكى ساغلام بولغان ۋە ھەقىقىي مەنىدىكى ئانا تىلنى مۇھاپىزەت قىلىشنى مەقسەت قىلغان «تىل - يېزىق ئىنقىلابى» تەشەببۇسىنى يەككە قوللىنىش تەرەپدارلىقىدىن سۇيىئىستېمال دەرىجىسىگە ئاپىرىپ ئىجرا قىلىنىۋاتقان يېزىق تىلى مەسىلىسى كۆزدە تۇتۇلىدۇ.

دەرۋەقە، كۈنىمىزدىكى تىل - يېزىق ۋە ئىملا خۇسۇسىدا ئىسلاھات ھەرىكەتلىرى قانات يايمىقى لازىم. مەزكۇر پىكىردە ئېتىرازغا، تەنقىتكە ھېچبىر ئورۇن يوقتۇر. بۇ يەردىكى مەسىلە مەزكۇر ھەرىكەتنىڭ ئۆز ئەھلىدىن ئېلىپ بېرىشقا تېگىشلىك بولۇش بىلەن بىرگە، ئۆز ماقامى ۋە ماكانىدا بولمايۋاتقانلىقى مەسىلىسىدۇر. چۈنكى، مەسىلىگە بىر ئىسلاھاتكارچە تۇتۇم بىلەن قارىغان، ھېكمەت ئەھلىنىڭ يۆنىلىشى بويىچە كۈزەتكەن ۋاقىتتا، ھازىرقىدەك زېھنىي پارچىلىنىشقا، ئەقلىي بۇلغىنىشقا، روھىي زەربىلەر بىلەن جان تالىشىشقا دۇچ كەلگەن بىر توپ ئۈچۈن، يەنە كېلىپ ئۇلار چۈشىنىدىغان تىلدا ئىپادىلەشكە بولىدىغان تىرناق ئىچىدە «ئەدەبىي تىل» دېگىلى بولىدىغان بىر تىل مەۋجۇت ئىكەن، شۇنداقلا مەسىلە ئەڭ ئاۋۋال زېھىن ئىسلاھاتى، پىكرىي ئىسلاھات ۋە ئىدىيەۋى ئىسلاھات بولۇۋاتقان ئىكەن، ئەڭ مۇھىمى نۆۋەتتە ئوتتۇرىغا قويۇلىۋاتقان «ئۈست بىرلىك» تەشەببۇسىنى مەۋجۇت تىل-يېزىق ئاساسىدا چۈشەندۈرۈپ بولالمايۋاتقان بىر ۋاقىتتا، ھەمدە بۇ قەدەر ھەل قىلىنىشقا تېگىشلىك مەسىلىلەر ئارىسىغا تىل - يىزىقنى ئىسلاھ قىلىش كېرەكلىكى باھانىسى بىلەن ئومۇمنىڭ راۋان چۈشىنىدىغان تىل - يېزىقىغا ئوخشىمايدىغان بىر ئۇسۇلدا «تەتۇر مۇقام» تۈسىنى ئالىدىغان ئۇسۇل قوللىنىش نابابلىق، دىتلىيالماسلىقتۇر. چۈنكى، ھازىرقى تىل - يېزىق ئىسلاھاتى مەسىلىسى بۈگۈنكى مەۋجۇتلۇق كىرىزىسىنىڭ مەسىلىلىرى بولماستىن، مەۋجۇتلۇق كىرىزىسى نۆۋەتتىكىدىن نىسبەتەن ھەل بولغان، مىللەتنىڭ مەھكۇملۇق، كىشەنلىك ھالىتى ئازادىلىككە ئالماشقان، ھۆرلۈككە ئۆزگەرگەن، ھەر تۈرلۈك ئىسلاھات ۋە ئىنقىلابلارغا قارىتا مىللىي ئىرادىگە ئۇيغۇن شەكىلدە سەپەرۋەرلىك قىلىشقا ئىمكانىيەت ۋە شارائىت ھازىرلانغان ۋاقىتتا مۇمكىن بولىدىغان، ئۈنۈم ۋە نەتىجىنىمۇ كۈتكىلى بولىدىغان ھەرىكەتلەردىندۇر. شارائىتنىڭ پىشىپ يېتىلىشى، ئىمكانىيەتنىڭ يار بېرىشى بىلەن تەڭ بۇ قەدەر نازۇك ۋە ئەستايىدىللىق تەلەپ قىلىدىغان بۇنداق بىر سەزگۈر ھەرىكەت ئەلۋەتتە مىللەتنىڭ ئىدارىچىلىكى ئۇنىڭ ئۆز ئىجراچىرىلىرىنىڭ قولىغا تۇتقۇزۇلغاندا، شۇنداقلا بۇ خۇسۇستىكى ئاكادېمىكلار، تەتقىقاتچىلار قوشۇنى مەيدانغا كەلگەندە، شۇنداقلا مائارىپ، نەشىرىيات ۋە مېدىيا ۋاسىتىلىرىغىچە بەلگىلىك ئىگىدارچىلىق مىللەتنىڭ قولىغا ئۆتكەن ۋە ئىسلاھات لايىھەسىنى تەتبىقلاش پوزىتىسىيەسى سەپەرۋەرلىكى كەڭ كۆلەملىك قانات يايدۇرۇلغاندا ئۈنۈمىنى كۆرۈش مۇمكىن بولىدىغان ھەرىكەتلەردىندۇر.

دەرۋەقە، مىللەتنىڭ ۋەزىيىتىدە سۆزلۈك ئامبىرى قۇرۇقدىلىنىش، تىلى قىرقىلىش، پىكىر تىلى گاچىلاشتۇرۇلۇش، شۇنداقلا ھەر تۈرلۈك ئىجتىمائىي ۋە پەلسەپەۋى ساھەلەر ئارا تېرمىن ۋە ئۇقۇم ئاچارچىلىقى ياشاشتەك ۋەزىيەت مەۋجۇت. بۇنىڭغا ئەگىشىپ تىل بايلىقى، تەپەككۇر بايلىقى، ئىلمىي تەپەككۇر ۋە بىلىم زاپىسى قاخشال قېلىشتەك بىر جەرياننى باشتىن كەچۈردى ۋە بۇنىڭ تارتقۇلۇقىنى تارتىۋاتىدۇ، شۇنداقلا بىرلىكتە تارتىۋاتىمىز. لېكىن بۇنداق بىر رېئاللىقنى مۇئەييەنلەشتۈرگەنلىك مىللەتنىڭ تىل بىرلىكى پارچىلانغانلىقىنى، ئەدەبىي تىلىنىڭ ھېچ ئېتىبارى يوق ھالغا كېلىپ قالغانلىقىنى، تەپەككۇر تىلىنىڭ پۈتۈنلەي مۇنقەرز بولغانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ. تىلنىڭ يۇقىرىقىدەك ئوپېراتسىيەلەرگە دۇچار بولۇشى ئۇ تىلنىڭ كارغا كەلمەس، مىللەتنىڭ ئالاقە، پىكىر ئالماشتۇرۇش، تەپەككۇر قىلىش شەكلىنى پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈپ تاشلايدىغان باشقا بىر تىلنىڭ بارلىققا كەلگەنلىكىنى، چوقۇم ئۇنى ھازىرنىڭ ئۆزىدە تۈزەشكە تۇتۇنمىسا بولمايدىغانلىقىنىمۇ كۆرسەتمەيدۇ.

20- ئەسىردىكى ئاتالمىش تىل - يېزىق ئىنقىلابىدىن ئىبارەت يېڭى دۇنيا تەرتىۋىنىڭ غايەت كۈچلۈك بورانىغا دۇچ كەلگەن تىللار پەقەتلا ئۇيغۇر تىلىلا ئەمەس، بەلكى تۈرك تىلى سىستېمىسىنىڭ بارلىق سىنىپلىرى، ھۈجەيرىلىرى ۋە ئېقىنلىرى بۇ بورانغا دۇچ كەلدى. شۇنداقلا بۇ بوراندىن تېگىشلىك نېسىۋە ئالغان ھالدا تىلنىڭ فونېتىكىسىدىن لېكسىكىسىغىچە، شېئىرىيەتتىن تارتىپ ئەدەبىياتنىڭ ھەرقايسى ژانىرلىرىغىچە تەدرىجىي يېڭىلىنىش، بەلگىلىك ئۆزگىرىشلەر بارلىققا كەلدى. شۇنداقلا يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىن نېسىۋە ئالغان تۈركىي قەۋملەرنىڭ ھەربىرىدە ئۆزىگە خاس بولغان ئەدەبىي تىل شەكلى بارلىققا كەلدى. بۇ ئۆزگىرىش مەيلى بىز ئىستەيلى ياكى ئىستىمەيلى بىزدىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپتى. بۈگۈنكىچە يۈز بەرگەن ئەمەلىي رېئاللىق مانا بۇ. شۇنداقتىمۇ ھەر قايسى تۈركىي قەۋملەر، بۇنىڭ ئىچىدە مۇستەقىل بولغانلىرى مۇستەقىللىقىدىن كېيىنمۇ يېزىق - تىل ئىسلاھاتى ئۈچۈن ھەر تۈرلۈك ئۇرۇنۇشلارنى قىلغان بولۇپ، ئاساسەن ھەممىسى دېگۈدەك بۈگۈنكى كۈندىكى بارلىققا كەلگەن تىلى ۋە يېزىق شەكلىدىن نېرىسىغا ئۆتەلىگىنى يوق. قىسمەن ئىسلاھات ۋە يېنىك دەرىجىدە ئۆزگىرىش ۋە ئۆزگەرتىشلەر يۈز بەرگەن بولسىمۇ دۆلەت دەرىجىلىك تىل ۋە يېزىق ئىنقىلابى مەيدانغا كېلىپ بولالمىدى. چۈنكى، ئۇلاردىمۇ تېخى بۇنىڭ زامانى ۋە پەيتى دېگەندەك پىشىپ يېتىلىپ بولالىغىنى، ئىنقىلاب خاراكتېرلىك بۇرۇلۇش قىلىشقا كېتەرلىك شەرت - شارائىت ۋە ئىلمىي ساھە قۇرۇلۇشلىرى شەكىللىنىپ بولالىغىنى يوق. يېتەرلىك تەتقىقات ۋە ئىسلاھات ھەرىكەتلىرىگە دائىر پىلان - لايىھەلەرمۇ تۈزۈلۈپ بولالىغان ئەمەس. ھاكىمىيەت دۇچ كەلگەن توسقۇنلۇقلار بار دېگەن تەقدىردىمۇ، ئاشۇ توسقۇنلۇقنىڭ بولغانلىقىنىڭ ئۆزىلا ۋاقتى سائىتى كېلىپ بولالمىغانلىقىنىڭ ئامىللىرىدىن دېيىشكە بولىدى. شۇ ئېنىقكى، ھازىرقى دەۋر ئۇيغۇر تىلى تۈركىي قەۋملەر ئىچىدە يۇقىرىقى مۇستەقىل دۆلەتلىك تۈركىي قەۋملەرنىڭ ئەدەبىي ئىسلاھات ۋە ئالاھىدىلىكلىرىدىن كەم قالغۇدەك يەردە ئەمەس. ھەتتا ئېلىپبە جەھەتتىكى ئەسلىيلىكنى ساقلاپ قېلىشى، ھەتتا بەزى ئىلگىرىلەشلىرى بىلەن ئەۋزەللىكلەرگە ئىگە. قانداقلا بولمىسۇن مۇشۇ تىلنى نىسبەتەن ئىسلاھ قىلغان ئاساستا تىل سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ئۇنى تەرەققىي قىلدۇرۈش، بېيىتىش ۋە قۇۋۋەتلەندۈرۈش مۇمكىن.

شۇنداقلا ھەقىقىي مەنىدىكى تىل - يېزىق ئىسلاھاتى قانداقتۇر سۇزۇق تاۋۇشلارنى ئاجىزلىتىش - ئاجىزلاشتۇرماسلىق، سۆزلەرنىڭ ئەسلى ئېتىمولوگىيەسىنى ئىزدەپ تېپىپ يېزىۋېلىشنى ئادەتكە ئايلاندۇرۇش مەسىلىسى ئەمەس. بەلكى مەزكۇر ساھەنىڭ ئۆز مۇتەخەسسىسى ۋە ئىجتىھاتكار ئالىمى بولغان پەخىرلىك ئۇستاز ئابدۇرەئۇپ ئەپەندى ئۆز تەتقىقاتىدا ئېيتىپ ئۆتكىنىدەك مەسىلىگە «ئىلمىي چەك قويۇش، مەدەنىي نورما بېكىتىش» مەسىلىسىدۇر. ئۇستاز ئابدۇرەئۇپ مىللەتنىڭ ئۆز ئوغلانى، ئۆز ساھەسىنىڭ سەمىمىي ۋە ساداقەتلىك مۆتىۋىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن مىللەتنىڭ مەنىۋىيىتىنى پۈچەكلەشتۈرۈش، تەپەككۇر تىلىنى كېكەچلەشتۈرۈش قەستىدە بولغان ھەمدە بۇنىڭ ئەكس تەسىرلىرى ھەرقايسى ئىجتىمائىي قاتلاملاردا يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قەدەر كۆرۈلىۋاتقان بىر دەۋردە، مەسىلىنىڭ جىددىيىتىنى ئىلمىي شەكىلدە ئوتتورىغا قويدى. ئۇستاز ئابدۇرەئۇپنىڭ ئوتتۇرىغا قويغانلىرىدىن مەلۇم بولدىكى، ئۇنىڭ تەكىتلەۋاتقىنى نوقۇل ئاجىزلىتىش ياكى ئاجىزلاتماسلىق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭدىنمۇ كەڭ دائىرىلىك بولغان، تىلنىڭ قاسراقلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى تىل - يېزىقنى ئۇنىڭ روھىي زېمىنى دۇچ كېلىۋاتقان قۇرغاقلىقتىن ۋە نابۇتلۇقتىن مۇھاپىزەت قىلىپ تۇرغۇچى سىستېمىلاشقان بىر ئىلمىي فورمىغا ئىگە قىلىش، ئۇل ئاساسىنى مۇستەھكەملەيدىغان سېپىل قورغان قۇرۇپ چىقىش ئىدى. ئۇستاز ئابدۇرەئۇپ يەنە بۇنداق بىر قۇرۇلۇش خاراكتېرلىك ئىلمىي ھەرىكەت، شۇنداقلا مەۋجۇت رېئاللىقتىكى كۆنۈپ قېلىۋاتقان ناباب تىل ئادىتىنى بۆسۈپ چىقىش ۋە كۈتۈلگەندەك تىل ۋە يېزىق ئىنقىلابى قوزغاشنىڭ پەقەتلا ئۆزىنىڭ شەخسىنى مەركەز قىلغان بىر قانچە زىيالىينىڭ ھە - ھۇ قىلىشى بىلەن، قانداقتۇر ئۆزى مىسال تەرىقىسىدە كەلتۈرۈپ بەرگەنلىرىنى تەتۇر مۇقامچە ئىجرا قىلىش ئارقىلىق قوللىنىش تەشەببۇسىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئەمەس. بەلكى ئۇ مۇناسىۋەتلىك ئىلمىي تەتقىقات ماقالىسىدا ئەسكەرتكىنىدەك ئىدى. ئۇستاز بۇ ھەقتە شۇنداق ئېيتىدۇ: «ئۇيغۇر تىل - يېزىق مەدەنىيىتى تەرەققىي قىلىپ كۈنىمىزدىكى مۇشۇنداق گۈزەل دەۋرگە ئېرىشەلىگەن ئىكەن، بىز تىل ئەھلى، تىل خادىملىرى ۋە تىل - يېزىقىمىزنى مىللىي مەدەنىيىتىمىزنىڭ ئۇل ئاساسى بىلىدىغان بارلىق زىيالىيلار تىل تەرەققىيات تارىخىمىز تەمىن ئەتكەن ئەمەلىي پاكىتلاردىن ساۋاق - دەرس ئېلىپ، سۆز - كەلىمىلەرنى قېلىپلاشتۇرۇش ۋە گەپ - جۈملىلەرنى تېخىمۇ قائىدىلىكلەشتۈرۈش مەسىلىسى بويىچە، پارلاق دەۋرىمىزنىڭ چاپسان قەدىمىگە ماس كېلىدىغان بىر ئىلمىي ئۆلچەك، بىر مەدەنىي پىرىنسىپ بېكىتىپ چىقىشىمىز لازىم.».

دېمەككى، مەسىلە ئۇنداق تەتۇر مۇقامچە گىجىڭلىق يولى ئەمەس، ئەكسىچە زۆرۈرىيەتكە ئايلانغان تىل - يېزىق ئىنقىلابىدىن ئىبارەت ئىلمىي بىر ھەرىكەتنى قوغداشقا سالاھىيەت ۋە لاياقەتكە ئىگە بولغان ئىلمىي قوشۇن ۋە مۇتەخەسسىسلەرنى بارلىققا كەلتۈرۈش ياكى شۇنداقلارنىڭ تەشكىللىنىشى ئاساسىدا ھەقىقى مەنىدىكى ئىنقىلاپ قوزغاپ چىقىش، تىل - يېزىقنى قەدىمچىگە بىراقلا تارتىشتۇرۇشتەك تۇراقسىز ۋە ئىشتاھاغا باققان شەكىلدە، تەرتىپ - نىزامسىزچە رادىكال ئۇسۇل بىلەن ئەمەس، ئەكسىچە تىلشۇناسلىقنىڭ ئىلمىي قانۇنىيەتلىرىگە رىئايە قىلىنغان ۋە بۈگۈنكى تىلنىمۇ پۈتۈنلەي ئىنكار قىلمىغان شەكىلدە ئىلمىي تارازا بەلگىلەپ چىقىش، تىل ئەنئەنىسىگە، تىل تەرەققىياتى ۋە مەدەنىيەت خاسلىقىغا ئۇيغۇن بولغان پىرىنسىپ ۋە لايىھە ئوتتۇرىغا قويۇش ۋە ئۇنى ئىلمىي ئۆلچەك ئاساسىدا ئومۇملاشتۇرۇش مەسىلىسى بولغان ئىدى. ئەپسۇسكى، مىللەتنىڭ مانا مۇشۇنداق ئويغاق مۇتەپەككۇرلىرى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ساغلام ئىدىيەلىرى، ئىلغار كۆز قاراشلىرى «قوش تىل سىياسىتى»دىن ئىبارەت مىللەت تىلىنى ئېرىتىپ تۈگەشتۈرۈش سىياسىتىنىڭ بورانىغا دۇچ كەلدى. شۇنداقلا ئابدۇرەئۇپ ئۇستازنىڭ ئىلگىرى سۈرگەن ھەقىقىي مەنىدىكى «ئانا تىل»نى قوغداشتىن ئىبارەت ئىلغار تەشەببۇسىنى ئەڭ تۆۋەن چەكتىكى «ئۇيغۇرچە زۇۋان»نى ساقلاپ قىلىش سەۋىيەسىگە چۈشۈرىدىغان سۈنئىي ئانا تىل سەۋدالىرى ئوتتۇرىغا چىقتى. ھەر بىر ئۇيغۇر ئانىسىنىڭ تەربىيەسىدە بىمالال چىقارالايدىغان ئۇيغۇچە پاراڭ تىلىنى «قوش تىل» ئاتلىق سۇيىقەستچى سىياسەتنىڭ ئاتموسفېراسىدىن مەيدانغا كېلىۋاتقان ئاۋامدىكى ئىجتىمائىي قوغدىنىش پىسخىكىسىدىن پايدىلانغان بۇ سۈنئىي ئانا تىل سەۋدالىرى ئاتالمىش «ئانا تىل» داۋالىرى بىلەن دىققەتنى تەپەككۇر تىلىنى قوغداشتىن پاراڭ تىلىنى ساقلاپ قېلىشقا بۇرىشى، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ مەزكۇر سۈنئىي «ئانا تىل»چىلىقنىڭ قىقاس - چوقانلىرىغا ۋاقىتلىق يېشىل چىراق يېقىپ بېرىشى، ئىجتىمائىي ھەرىكەتلىرىگە بەلگىلىك مۇددەتكە قەدەر، ياكى ئىشىغا يارىغان ۋاقىتقا قەدەر يېشىل چىراق يېقىپ بېرىشى قاتارلىق بىر تالاي سەۋەبلەر مىللەتنىڭ بىلىمدانلىرى تەرىپىدىن قوزغاشقا كېرەكلىك بولغان ھەقىقىي مەنىدىكى «ئانا تىلنى مۇھاپىزەت قىلىش» ئىلمىي ئىنقىلابىنى سۈنئىي چىقىرىلغان چاڭ - توزانلار ئارىسىغا كۆمۈپ قويدى. مىللەتنىڭ تىل ئاشىنالىرى، ئۈست تىل قۇرۇلۇشىغا كۆڭۈل بۆلگۈچى بىلىمدانلىرى تەرىپىدىن ئابدۇرەئۇپ ئەپەندىنىڭ ئوتتورىغا قويغان ئىدىيەلىرى مۇھاكىمە قىلىنىش، مۇكەممەللەشتۈرۈش ۋە پىششىقلىنىشنى باشتىن كەچۈرمەي تۇرۇپ، ئىلمىي پىلان تۈسىگە كىرمەي تۇرۇپ ئىدىيە ئىدىيە ھالىتىدە قالدى. مەسىلىگە قايتىپ كەلسەك، ئابدۇرەئۇپ ئۇستازنىڭ تەكىتلەۋاتقان تىل - يېزىق ئىنقىلابى قانداقتۇر ۋەتەندىن چەتئەلگە ساق سالامەت يولغا سېلىۋېتىلگەن سۈنئىي «ئانا تىل» چىلەر تەكىتلەۋاتقاندەك شاكال «ئانا تىل»نى مۇھاپىزەت قىلىش ئەمەس، ياكى قانداقتۇر تۈرك تىلىنىڭ لەھجىلىرىدىن خەۋەردار بىرىنىڭ ئىشتاھاسىغا بېقىپ سۆزلۈك ۋە ھەرپلەرنىڭ ئوقۇلۇش ياكى يېزىلىشىگە دائىر ئابدۇرەئۇپ تەكلىماكانىينىڭ تەشەببۇسىنى ئاتالمىش ئاتالمىش «ئىشقا ئاشۇرۇش»، «ئەجداد تىلىغا قايتىش» نامىدا ئىلمىي ئۆلچەكسىز ۋە پىرىنسىپسىزچە تەتۇر مۇقام تۈسىنى ئالغان تىل - يېزىق ھەرىكىتىنى قوزغاش ئەمەس.

كۆرمەكتىمىزكى، ھەر ئىشقا ساھە ۋە شۇ ساھەنىڭ مۇتەخەسسىسى، لاياقەت ۋە سالاھىيەت ئىزدىگۈچىسى بولغان ئاۋانگارتلىرىمىز ئابدۇرەئۇپ مۇئەللىمنىڭ بۇندىن يىللار ئاۋۋال ئوتتورىغا قويغان ئىلمىي تەشەببۇسىنى ئوز ئورنى ۋە ماقامىدا ئورۇنداشقا زېمىن ھازىرلاش تەشەببۇسىغا يېقىنمۇ كەلمەيدىغان تەرزدە، تۈگەل ئابدۇرەئۇپ مۇئەللىمنىڭ بىر پارچە ماقالىسىنى دەستەك قىلىپلا تەرتىپسىز يول تۇتۇشقا ئۇرۇنىۋاتقانلىقى كۆزگە چېلىقماقتا. ئەلۋەتتە بۇ يەردە تەكىتلىنىۋاتقىنى بىرىنىڭ شەخسى ئىرادىسىنى ۋە تاللىشىنى ئەيىبلەشكە تېگىشلىك بولغانلىقى ئەمەس، ئەكسىچە ئابدۇرەئۇپ پۇلاتنىڭ ئىلمىي كۆز قاراش ۋە ئىلغار ئىدىيەسىنى يۈزەكىلەشتۈرگەن، ھەتتا بىر تۈرلۈك سۇيىئىستېمال سەۋىيەسىدە قوللىنىش ۋەزىيىتى مەيدانغا كېلىۋاتقانلىقىدۇر. مۇھەققەقكى، خىتاي روھسىزلاشتۇرۇۋەتكەن، پۈچەكلەشتۈرۈۋەتكەن تىلىمىز ئىسلاھاتقا، ئىنقىلابقا موھتاج. لېكىن بۇ ئىنقىلاب ئۆرۈپ - چۆرۈش تىپىدىكى، ياكى مىللەت ئىستېمالىغا ئۇيغۇن ئەمەلىي خىزمەتلەر روياپقا چىقىرىلماستىن ئىلغارلىقنى زىيادە پەش قىلىش تىپىدىكى ئىنقىلاب بولماسلىقى لازىم.

تىل - يېزىقىمىز ئەلۋەتتە ئېنقىلابقا موھتاج. لېكىن بۇنىڭ ئىلمىي خىزمەتلىرى، ئاۋانگارتچە ھەرىكەت مۇئەسسەسەلىرى ئۆز ساھەسىنىڭ ئىلمىي لاياقىتىنى قازانغان ۋە سالاھىيەتنى قولغا كەلتۈرگەن مۇتەخەسسىلىرىنىڭ قولىدا ئىشقا ئىشىشى كېرەك. ھەرگىزمۇ بۇ ئىشتا مەزكۇر ساھەنىڭ ئۆز تەشەببۇسچىلىرى رەفەرانس مەنبەسىگە ئايلىنىپ سۇيئىستېمال ئوبيېكتىغا، باشقا ساھەنىڭ ھەۋەسكارلىرى بولسا، چالا - چالپاق تەتبىقچىسىغا ئايلىنىپ قالماسلىقى لازىم.

تىل - يېزىقىمىز مۇھەققەقكى ئىسلاھاتقا موھتاج. لېكىن بۇنىڭ ماكانى ۋە ماقامى شۈبھىسىزكى سەرسانلىقتا يۈرۈۋاتقان توپ ئىچىدە، نورمال ئۇيغۇرچىسىنى بىر - بىرىگە تەرجىمە قىلىپ بېرىش دەرىجىسىدىكى كىشىلەر توپى ئارىسىدا ئەمەس، بەلكى ئانا ۋەتەننىڭ قوينىدا، ئانا ۋەتەندە بەدەل تۆلەۋاتقان، ئۈستىلىرىگە يوپۇرلۇپ كەلگەن تىل كىرىزىسى، دىن كىرىزىسى، مەدەنىيەت كىرىزىسى ۋە بىر پۈتۈن ھالەتتە دۇچ كېلىۋاتقان مەۋجۇتلۇق كىرىزىسى قاتارلىقلار بىلەن يەكمۇيەك ۋەيا كوللېكتىپ ھالەتتە كۈرەش قىلىۋاتقان، جەڭ قىلىۋاتقان، جىھاد قىلىۋاتقان غازىيانە مىللەتنىڭ باغرىدا بولمىقى لازىم.

دەرھەقىقەت، بۈگۈننىڭ ۋەزىيىتى نېمىنى ئاۋۋال قىلىش، نېمىنى ئاۋۋال ئورۇنداش، نېمىنى ئاۋۋال ئىشقا ئاشۇرۇش كېرەكلىكى ئۈستىدە باش قاتۇرۇش كېرەك بولۇۋاتقان بىر ۋاقىت. شۇنداقلا بۇ سەرسانلىق ھاياتتىن كېلەچەككە سوزۇلغان مەۋجۇدىيەتنى مۇھاپىزەت قىلىش ئۈچۈن بىر ئىمكانىيەت، بىر پۇرسەت ئىزدەۋاتقان، مىللەتنىڭ ئاسارەتتىن قۇتۇلۇشى ئۈچۈن بىر كىشلىك ھەسسە قوشماقچى بولغان ھەر ساھە ئىگىلىرىنىڭ ئىلگىرىلەش، سىستېمىلىشىش ھەققىدىكى ئىدىيەلىرى، لاياقەت ۋە ئەھلىيەتلىكنى ئاساس قىلىش خۇسۇسىدىكى تەشەببۇسلىرى تەقدىرلەشكە ئەرزىيىدۇ. بىراق، ئۆزلىرى دىيالوگ قۇرۇشۇۋاتقان قارشى تەرەپنىڭ دىيالوگ تىلىنى قۇرۇپ چىقىش، قارشىسىدىكى توپنىڭ بىمالال چۈشىنىپ يېتەلەيدىغان پىكىر تىلىنى، ئىدىيەۋى تىلىنى چۈشىنىش ياكى چۈشەندۈرۈش، ئۇلارغا ئۆز مەقسىتىنى بىمالال بايان قىلىپ ئۇقتۇرۇش قىيىن بولۇۋاتقان شارائىتنى كۆرۈپ تۇرۇپ، شەرت - شارائىتنى نەزەرگە ئالماسلىق ئاقىلانىلىككە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. يەنە كېلىپ بىر قەدەر تىل سەۋىيەسى ۋە تۈركىي تىللارنىڭ ئۇل - مەنبەلىرى بىلەن تونۇشلۇقى بار كىشىلەر ئاران ھەزىم قىلالايدىغان شەكىلدە قوللىنىلغان، شەخسىي تەقلىتكە ياتىدىغان ۋە قىسمەن كىلاسسىكلەشتۈرۈلگەن يېزىق تىلى بىلەن دىيالوگ قۇرماقچى بولۇش، ئۇلار چۈشىنىدىغان تىلدا بايان قىلىشقا ئېرىنگەندەك، باشقىلارنىڭ ئۆزىنى چۈشەنمەسلىكى ياكى يېزق تىلىغا كۆنەلمەسلىكىنى، نەزەرگە ئالماسلىقىنى گويا ئەجدادنىڭ تىلىدىن بىلىپ تۇرۇپ ياتلىشىۋاتقاندەك سىياقتا مۇئامىلە قىلىش قاتارلىقلار، مىللەتكە پىكىر ئىشلەپ چىقىرىۋاتقانلىقنى، ئۇلارغا ئەقىل ۋە چىقىش يولى تىپىش يولىدا ئەجىر قىلىۋاتقانلىقنى نامايىش قىلىۋاتقان ئاۋانگارتلار ئۈچۈن ياراشتۇرغىلى بولمايدىغان، ياراشتۇرسىمۇ، بىر ئىسلاھاتچىغا خاس ئاقىلانە پوزىتسىيە دېگىلى بولمايدىغان تۇتۇمدۇر.

بۇ نۇقتىنى يەنە قۇرئان كەرىمدىكى «قانداقلا بىر پەيغەمبەرنى ئەۋەتمەيلى، بىز ئۇنى ئۆز قەۋمىگە بايان قىلىشى ئۈچۈن، پەقەت ئۆز قەۋمىنىڭ تىلىدا (سۆز قىلىدىغان) قىلىپ ئەۋەتتۇق»، دېگەن ئايەت يەنىمۇ ئوچۇقلاپ بېرىشى مۇمكىن. بىلىمىزكى، قۇرئان تىلىدا ئەلچى مەرتىۋىسىگە سازاۋەر بولۇشنىڭ ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ ئىسلاھاتكارلار بولۇشىدا گەۋدىلەنگەن. پەيغەمبەرلەر كۆپىنچە ھالدا ئەۋەتىلگەن قەۋمنىڭ ئىچىدىن، ئۇلارنىڭ كۈلتۈرى بىلەن پىششىق تونۇشقان، ئۇلارنىڭ دىيالوگ تىلىنى، سۆھبەت تىلىنى، مۇخالىپەتچىلىك قىلغان ۋاقىتتىكى مەنتىقىي يۆنىلىشىنى بىلىدىغان كىشلەر بولىدۇ. شۇڭا، ئۆزلىرىنىڭ ئىسلاھات پىكرىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا ھەر قەۋم ئۆز مەنتىقىسى، مەدەنىيەت ھاۋزىسى، كۈلتۈر دۇنياسى ئاساسىدا قارشى يول تۇتماقچى بولىدۇ. پەيغەمبەرلەر ئۇلار چۈشىنىدىغان تىلدا بايان قىلغان، ئۇلارنىڭ مەنتىقىسىغا چۈشىدىغان خىتاب تىلى، دىيالوگ تىلى، سۆز ئۇسلۇبى قوللانغان، يەنى ۋەزىيەتكە باب لىسان، يەنى مۇناسىپ تىل ئىشلەتكەن.

مەسىلىگە فارابىي ئىدىيىسى بويىچە قارىغان ۋاقىتتىمۇ مەسىلە شۇنداق. فارابىي نەزىرىدە بىر پەيلاسوپ ئەقلىي پەللىدىن كۆرگەنلىرىنى پەلسەپە تىلىدىغان باشقا تىلدا ئىپادىلىيەلمەيدۇ. چۈنكى ئۇنىڭ بىلەن دىيالوگ قىلىش، ئۇنىڭ چۈشەنگىنىنى چۈشىنىش پەقەتلا پەيلاسوپ سەۋىيەگە يېتىش بىلەن مۇمكىن. ئەمما بىر پەيغەمبەر ئۆزىنىڭ روھىي ۋە زېھنىي يۈكسەكلىكى بىلەن پەيلاسوپ كۆرگەننى، ھەتتا ئۇ ھالقىيالمايدىغان پەللىدە تۇرۇپ ھەقىقەتنى كۆرىدۇ، شۇنداقلا ئۇ كۆرۈپ يەتكەن، ياكى بىلدۈرۈلگەن ھەقىقەتنى ھەر ئىنسان بەلگىلىك شەكىلدە چۈشىنىدىغان تىلدا ئىپادىلىيەلەيدۇ. بۇ ۋەجىدىن پەيغەمبەرنىڭ ئىسلاھاتى پەيلاسوپنىڭ ئىسلاھاتىدىن تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ۋە ئالەمشۇمۇل، تىل ئىپادە سەنئىتى تېخىمۇ رەڭدار. بۇ سەۋەبتىن فارابىي نەزىرىدە پەيلاسوپ يېتەكچىلىكىدە تەشكىللەنگەن دۆلەتكە قارىغاندا پەيغەمبەرنىڭ باشچىلىق قىلغان دۆلىتى تېخىمۇ مۇكەممەل ۋە سائادەتلىك.

مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، شۇنداقلا مەسىلىگە مىللىي خاسلىقىمىز نۇقتىسىدىن قارىغان ۋاقىتتا، بۇ مىللەتنىڭ ئىسلاھاتكارلىرىنىڭ يولى ئۆز نۆۋىتىدە پەيغەمبەرانە يولدۇر. ئەڭ گۈزەل ئۈلگە ئۇنىڭدا، ئەڭ ئۈنۈملۈك ئىسلاھات يولىمۇ ئۇنىڭ يولىدۇر. بۇ جەھەتتىن بىزدە ئىسلاھات ئىدىيەسىنىڭ بولۇشى ئايرىم مەسىلە، لېكىن بۇنى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتە ئاكتىپ ۋە قوبۇل قىلىشقا مۇناسىپ تىل بىلەن بايان قىلىش مېتودى، ئالدىن قىلىشقا تېگىشلىك بىلەن پۇرسىتىنى كەلتۈرۈپ قىلىشقا مۇناسىۋەتلىك ئىشلارنىڭ ۋاقتى زامانىنى دىتلاپ ئوتتۇرىغا قويۇشنى بىلىشىمىز ئايرىم مەسىلە. ئۇنداق بولمىغاندا، «مېنىڭ مەيدانىم توغرىتى، ئىدىيەم ئىلغارتى، خەق بىلەن نېمە كارىم» پەدىسىگە يول تۇتۇشتەك ۋەزىيەت شەكىللىنىدۇ، -دە، گويا ئامىننى پەس دەيدىغان جامائەتنىڭ قەپ ئوتتۇرىسىغا كىرىۋېلىپ مەسجىد ئىمامى فاتىھەنى تۈگىتىشىگە ئۈلگۈرۈپ «ئامىىىن» دەپ ئۈنلۈك توۋلىغان، بۇنىڭغا كۆنۈكمىگەن جامائەت ئەجەبلەنگىنىدە، نارازى بولغىنىدا بولسا، ئۆزىنى سۈننەتنى ئىھيا قىلماقچى بولغانلىقى بىلەن ھەقلىق ئورۇنغا ئۆتمەكچى بولغان دىتسىز تالپىچاقتىن پەرقىمىز قالمىغان بولىدۇ. ئىسلاھات ئىدىيەسى بولغانكەن، ئۇنى قارشى تەرەپنىڭ چۈشىنىدىغان تىلىدا بايان قىلىشقا ياناشماي ئەكسىچە ئۈستىلەپ ئۇلار تەرىپىدىن تاپا - تەنىگە، يەكلىنىشكە ئۇچرىغان ۋاقىتتا، «مېنىڭ ئىدىيەم ئىلغار تۇرسا» دېگەن زاكوننى ئىلگىرى سۈرۈشتىن بۇرۇن شۇلار چۈشىنىدىغان تىلدا، قانچىلىك بايان قىلالىدىم، ئۇلارنىڭ قارشى ئىتتىھاملىرىغا شۇلارغا باب تىل ۋە يېزىقتا قانچىلىك ئىزاھلىيالىدىم، دېگەننىمۇ ئويلاپ كۆرۈش لازىم. ئۇنداق بولمىغاندا، مەسىلە ئۇقۇشالماسلىقتىن تەرەققىي قىلىپ ئۇقتۇرالماسلىققا، ئۇقتۇرالماسلىق ۋە ئۇقۇشماسلىقتىن ھالقىلىپ ئۇققىلى ئۇنىماسلىق ۋە ئۇقتۇرغىلى بولماسلىققا بېرىپ يېتىشى، زاكونلىشىش تەرەققىي قىلىپ تۆھمەتلىشىشكە، ئۇنىڭدىنمۇ ھالقىپ قۇتۇپلىشىشقا ئايلىنىپ قېلىشى ۋاقىت مەسىلىسى بولىدۇ خالاس! خۇددى ھازىرقىدەكلا...

**يازار:** بۇرھان مۇھەممەد
**ۋاقتى:** 2020-يىل 29-ئىيۇن