ئوبزورلارغا ئىنكاس، تەنبىھ ۋە رەددىيەلەر (2-قىسىم)
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد (Burhan Muhammed)
ۋاقتى: 2022-2024
خەتكۈچلەر: ئىلمىي مۇنازىرە
رەددىيە
ئەخلاق
ئۆلىمالار
ئىندىجىنىس
مۇھەممەد سالىھ داموللام
ئابدۇۋەلى ئايۇپ

# ئوبزورلارغا ئىنكاس، تەنبىھ ۋە رەددىيەلەر (2-قىسىم)

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Aliekber Muhammed كە)
ئەسسالامۇئەلەيكۇم، بىرىنچىدىن سالام بىلەن كەلگەيلا تەقسىر. قالپاقتا داموللا تۇرۇپ ئانچىكى ئەدەپنى بىسمىللاسىدا يوقاتقىلى تۇرسىلا ياخشى تەسىر بولمايدۇ.
ئىككىنچىدىن، مەن بىر يازما يازدىم، سىلىنىڭ قىلمىشلىىرى يازمىدىكى تەنقىدكە ئۇدۇل كەلگەچ ئېتىلغان توپنى ئۆزلىرى تۇتۇۋېلىپ قايسى گارغا ئېتىشتا ئاڭقىرىمايلا مۇشۇ سەھىپىنى تىلغا ئېلىپ چاكىنىلارچە مەيدان ئوقۇپ ھەشتەگ بىلەن چاقىرىق يېزىپلا. كەمىنىمۇ چاقىرىقنىڭ خاراكتېرىگە باب كەلتۈرۈپ جاۋاب بەردىم. مەن ئوبزور يازغاندا ياكى ئىنكاس يازغان تورداشلارغا جاۋاب قايتۇرغاندا پىكىرى ۋە ئادابىغا قاراپ جاۋاب قايتۇرۇپ كېلىۋاتىمەن. سىلى ئىسىملىرى بىلەن يازماي، فامىلىلىرىنى ھوشۇقپىچاق، ئىسىملىرىنى تاغار - چىپتە قويۇۋالسىلىرىمۇ پىكىرلىرىگە قاراپ ياكى ۋەزنىگە قاراپ پىكىر قىلىشقا ياكى جاۋاب قايتۇرۇشقا ئەرزىتسەم قايتۇرىمەن ياكى قايتۇرمايمەن. ئۆزلىرى تامدىن ھوشۇر چىققاندەك ھەشتەگلىك چاقىرىپلا، جاۋاب قايتۇردۇم. ئەمدى بولغاندا سالام سائەتسىز كىرىپ «شاللاقلىق قىلماي ئۆزىڭىزنى ئاشكارىلاڭ» دەپ چۈشسىلە ئاغزىمغا ئوبدان كەلگەن گەپنى دېيىسكە قىستاپ قويىدىلا. سىلى كىمۇ، ماڭا بۇنداق يوسۇندا بۇيرۇق سوقىدىغان؟ ئالدى بىلەن سالام - سەھەت ئادابى بىلەن كىرىپ سۆز باشلىسىلا، مېنىڭ تەنقىدىمگە قارىتا پىكىرلىرى بولسا، ھەشتەگ چىقىرىپ ھاقارەتلىك ئىبارىلەر بىلەن چاكىنىلاشماي كىرىپ يازسىلا تېگىپ كەتكەن ياكى پەرقلىق كۆز قاراشلىرىنى. ئايرىم - ئايرىم يەردە گەپ ئېتىشىش باشقا ئىش، روبىرو كەلگەندە ئىشنى سالام - سەھەت بىلەن باشلاش ئەقەللىي قائىدە. سىياسەتتىمۇ شۇ. بىر - بىرىگە ئوت بىلەن سۇ بولۇپ كەتكەن مۇخالىپەتچىلەر روبىرولاشقاندا سىياسىي نازاكەتنى يوقاتمايدۇ. شۇنچىلىك ئەقەللىيلىكنىمۇ قىلالماي كىرىپ ئۆزەڭنى ئاشكارىلا، دېسىلە شاللاقلىقنى بىلىش ئۈچۈن تېلېفونلىرىنىڭ كامېراسىنى ئېچىپ self قىسمىنى چېكىپ قاراپ باقسىلا، دېيشكە توغرا كېلىدۇ.
مەن يەنە تەنقىد يېزىپ قالىمەن، سىلىنىڭ جۆيلىمىلىرى ھەققىدە توختىلىپ قالسام، تىتەنپەتىلىك قىلماي، سەھىپىلىرىگە چىپ رەددىيە بەرسىلە، ياكى كىرىپ يازسىلا بولىدۇ. ئىلىمنى، پىكىرنى ئىلىمىي ئۇسۇلدا مۇنازىرىلىشىش مەردنىڭ ئىشى. يازما ئىگىسى نائېنىق ئەمەس، ھەر ۋاقىت تۇرۇپتۇ ئىمزاسى ۋە يازمىسى بىلەن. دەپ قاچىدىغان، يۇيۇپ ئېغىز - بۇرۇنىنى سۈرتۈۋېلىپ باشقا سەھىپىلەردە تىللايدىغان نامەردلىك بۇ سەھىپىنىڭ ئەنئەنىسىدە كۆرۈلگەن ئىش ئەمەس. ھەم ئۇنداق بولمايدۇ. ئۇنداق قىلالمىسىلا يوتقانغا قاراپ پۇت سۇنسىلامۇ شۇنىڭ ئۆزى بىر ئەدەپ. قالدى گەپ بولسا يەنە ئوبزور چىققاندا قارشىلىقلى ئوبزورلىرى بولسا پىكىرگە پىكىر بىلەن ھەمھال بولۇشقا ھەر زامان كەمىنە تەييار.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (باربا روسسا غا)
ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام باربا روسسا قېرىندىشىم. مەسىلە دەل شۇ يەردە. ئۆزىڭىز گۇۋاھ بولۇپ تۇرغاندەك سەۋىيە - ساپا شۇنچىلىك. بىر كىتاب چىقىدۇ، دېيىلسە ئۇنىڭغا مۇھەررىر، كوررېكتور كېتىدىغانلىقىنىمۇ بىلمەيدىغان قارا قۇرساق، ھەتتا ماۋۇ كىتابنى تەھرىرلەيلى، ئىملا، كوررېكتور قىلساق دېيىلسە، ياق بۇ دېگەن دىنىي كىتابقا چېقىلمايمىز دەپ شۇ پېتى چۇۋالچاق ھالدا نەشرگە بېرىدىغان دەرىجىدە ئىلمىي خىزمەت سىستېمىسىدىن بىخەۋەر قاتمال بىرى. شۇنداق ئەھۋالدا تۇرۇپ 300 پارچىدىن ئارتۇق ھەجىملىك ۋە تۈرلۈك تېمىلاردا كىتاب يازغان، تارىختا تۇنجى دېگۈدەك يىرىك ئەسەرلەرنى روياپقا چىقارغان چوڭ بىر ئالىمغا، بىر پارچە رىسالىنىڭ قانداق يېزىلىدىغانلىقىنىمۇ بىلمەيدىغان، قەلەمدە يوق، گەپتىلا، زۇۋاندارازلىقتىلا بار بىرى چىقىپ شىلتىڭ ئاتماسلىقى، مېيىتى دەپنە قىلىنغان كۈنى چىقىپ «ئېغىر خاتا» قىلغان، «ئەقىدىۋى خاتالىقلىرى بار» دەپ كوتۇلدىماسلىقى لازىم. قەلەمدە يوق ئادەم ھەددىمىزنى بىلىپ زۇۋانىمىزنى يىغىشنى، ئىلمىي باھانى شۇنىڭغا چامى يېتىدىغان، ئەسەرلىرىگە ئىلمىي باھا بېرەلەيدىغانلارغا قويۇپ قويۇش كېرەك. شۇنچىۋالا سۈپەتسىز تۇرۇپ ئاسمانغا پىچاق ئېتىپ جۆيلىگەنكىن يازە سەنمۇ ئۇنداقتا دېيىش كېرەك بولىدۇ، ئەلۋەتتە. بۇنىڭغىمۇ ئىچ ئاغىرغاننى قىلىپ، يازاممايدىغان ئادەمنى زورلاپ دېيىشنىڭ ئورنىغا، سەنمۇ جېنىڭغا تۇشلۇق ئىش قىل ياكى سۆزلە، دەپ ئاۋۇ ئۆزىنى بىلەلمەيۋاتقانغا نەسىھەت قىلىش كېرەك بولىدۇ. ئاددىي زاكون: غەززالىي يازغان تاھافۇتۇلفەلاسىفىگە ئىبنى رۇشد رەددىيە يازىدۇ، ئۇلارغا ئىبنى تەيمىيە يازىدۇ، يۈگۈرۈپ چىقىپ ئىبنى رەجەب ھەنبەلىي تەنقىد يېزىۋالمايدۇ. چۈنكى كىتاب يازالىسىمۇ كىمگە قانداق ۋەزنىدىكى ئادەم يازسا، بىر نېمە دېسە بولىدىغانلىقىنى ئىبنى رەجەب بىلىدۇ. دىكارتقا كانت يازىدۇ، جون لوكقا روسسو يازىدۇ، گېگىلغا شوبىنھاۋىر يازىدۇ. سۆزلىسىمۇ شۇلار سەۋىيەسىدە سۆزلەيدۇ. ئارىدا لەيلەپ يۈرۈشەنلەر ئاتىكارچىلىق قىلىۋالمايدۇ. ھەر ئىش يولى بىلەن. يولسىزلىق قىلدىڭمۇ، ئۇنداقتا قائىدىسى بويىچە ئىش قىل. بۇ تولىمۇ ئەقەللىي زاكون. شۇڭا نەسىھەتنى ئىگىسىگە تېپىپ قىلىنغىنى يەنىلا ئاقىلانىلىق. قالدىسىنى چۈشەندۈرۈش ھاجەتسىز دەپ ئويلايمەن.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (بۇ ھەقىقەت كە)
ئەسسالامۇئەلەيكۇم، قۇش ئۇۋىسىدا كۆرگەننى قىلار دەپ، سىزمۇ ئاۋۇ موللىڭىزدەك سالام - سەھەتسىزلىكتىن گەپ باشلاپسىز. ئەدەپ دەرسىنى ئەدەپسىزلىكتىن باشلاش سىلەرنىڭ جەمەت ئادىتىمۇ ياكى مەن ھەقلىق بولغانكىن خەقنى نېمە چاغلاپ توڭ تەگسەم بولۇۋېرىدۇ دەيدىغان خاپانباش سەلەپىيچاقلاردىكى ئورتاق خۇيمۇ بىلىپ بولمىدى. بوپتۇ ئادەم ئېتىپ جاۋاب بېرىشنى داۋام قىلاي. قۇلاقنى دىڭ تۇتۇپ ئاڭلاڭ:
1. ھەقىقەتنى بايان قىلىش ئۇنى تەرەپبازلىق، تۆھمەتخورلۇقتىن خالىي ھالدا ئەينەن پاكىتلىق ئوتتۇرىغا قويۇش بىلەن روياپقا چىقىدۇ. سىز باشتىلا ماڭا بىر قاتار تۆھمەتنى تۆشەپ ئەكېلىۋېلىپ، كەينىدىن ئۆچەرسەڭ نامەرد دەپ چۈشۈۋاپسىز. ئاياللىق مەردلىكتىن ئايرىلمىغاندا ئاياللىق ئوبراز جۇلالىنىدىغان نەرسە. بولمىسا خوتۇنچە ئىش بولۇپ قالىدۇ. بۇنى مەن ئالدىنقى يازمىلىرىمدىمۇ يېشىپ ئىزاھلىغانمەن. سىز مېنىڭ قايسى يازمامدىن قەرداۋىينى «خاتالاشمايدىغان مىسلىسىز ئالىم»، دېگىنىمنى، ياكى شۇنداق قارىغىنىمنى ئىستىنبات قىلىپ چىقاردىڭىز تېپىپ بەرسىڭىز دەيمەن. تاپالمىسىڭىز سىزمۇ بىر كاززابە. مەن قەرداۋىينىڭ ۋاپاتى ھەققىدە توختالغىنىمدا ئۇنى خاتالاشمايدىغان، ياكى مسىلىسىز دېگىنىم يوق، ئۇنى بىر ئىجتىھاد ئىگىسى، مۇجەددىد دېدىم. سەھۋەنلىك ۋە خاتالىقلىرىنى ئاللاھنىڭ مەغپىرەت قىلىشىنى، خاتالىق ۋە سەھۋەنلىكنى ئىجتىھاد ئەھلىگە تۇتۇلىدىغان ماقامدا مۇئامىلە قىلىشىنى تىلىدىم. قەرداۋىينىڭ ئەقىدە ۋە فىقھىي مەسىلىلەردە باشقا ئېقىمدىكى ئالىملار ئارىسىدا ئىختىلاپ بارلىقىدىن خەۋرىم بار. ئەمما بۇ قەرداۋىي ئېيتقاندەك ئۇسۇلۇلئەقىدە مەسىلىلىرى ئەمەس، تارىختىن بىرى شۇنداق ئىختىلاپى قاراشلاردا مۇئامىلە قىلىنىپ كەلگەن مەسىلىلەر. ھەركىم شۇ نۇقتىدىكى تەرجىھ قىلغان قارىشى بويىچە ماڭسا كېرەك يوق مەسىلە. مېنىڭ قەرداۋىينى مۇئەييەنلەشتۈرگىنىم ئۇنىڭ ھەممە قارىشىنى مۇئەييەنلەشتۈرگىنىم بولمايدۇ. مەنمۇ نۇرغۇن قاراشلىرىغا قوشۇلۇپ كېتەلمەيمەن. يەنە باشقا ئالىملارنىڭ قاراشلىرى راجىھ كۆرۈلىدۇ. بۇنىڭلىق بىلەن دەرھال يەڭ تۇرۇپ قەرداۋىي «ئېغىر خاتا»لىق قىلغان، «ئەقىدىۋى خاتالىقلىرى» بار دەپ مېيىتى دەپنە قىلىنىدىغان كۈندە سىز چاپانچىلىقىنى قىلىۋاتقان ئاۋۇ بومبا ساقالدەك كوتۇلدىمايمەن. قەرداۋىيغا قارشى پىكىر قىلغان ئالىملار كىتاب يېزىپتۇ، رەددىيە بېرىپتۇ. ئىش مانا مۇشۇنداق بولىدۇ. ئاۋۇ قازىكالان بومبا ساقالدەك ئەخمەقلەرچە چىقىپ كوتۇلدىماپتۇ.

2. دىققەتنى ئۇيغۇرغا قارىتىش گېپىنى قىلدى دەپ ئاقلىسىڭىز، بۇمۇ سىزنىڭ ئاددىي ئويلىشىڭىز. ھەم قەرداۋىيغا تون پىچىپ، ھەم دىقىتىمىزنى ئۇيغۇرغا قارىتىلى دەپ تىتەنپەتىلىك قىلسا، بۇ بىر تاناقۇزلۇق بولىدۇ. ئۇستاتلىق قىلىپ قاملاشتۇرالمىغانلىق بولىدۇ. دىققەتنى خىتايغا قاراتقان ئادەم مېيىتى دەپنە قىلىنىۋاتقان ئادەمگە تون پىچىپ كاپىشمايدۇ. جىنايەتچىگە خىتاب قىلىۋاتقاندەك قوپال ئىپادە بىلەن يوغان گەپ قىلمايدۇ. ھەققىگە چىرايلىق دۇئا قىلىپ بۇ ھەقتىكى تالاش تارتىشنى ئىلىم - ئەھلىلىرىگە قالدۇرۇپ نۆۋەتتە دىققەتنى خىتايغا قاراتساق دەپ تۈگىتىدۇ.
سىزنىڭ بۇ تېجىمەل موللىڭىز ئادەم بولسا، ئەقەللىي تەقدىردە مىسىرلىق مۇھەددىس ۋە سەلەپىي شەيخلەردىن ئەبۇ ئىسھاق ئەلھۇۋەينىدىن ئادەمىيلىكنى ئۆرنەك ئېلىشى لازىم ئىدى. ئەبۇ ئىسھاق ھۇۋەينىمۇ زامانىدا كامېراغا چىقىۋېلىپ ئۇنىڭ پەتىۋاسى ئەمەل قىلىنمايدۇ، بۇنىڭغا ئەمەل قىلماسلىق كېرەك. قەرداۋىي مۇنداق دېگىنى ئازغۇنلىقى دېگەندەك تۈرلۈك ئىختىلاپلاردا مەيدانىنى بىلدۈرگەن شەيخلەردىن بىرى. ئەمما ئۇنىڭ ئاغرىپ يېتىپ قالغىنىدا قەرداۋىي ئادەمىيلىكنى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇپ دوختۇرخانىغا يوقلاپ بېرىپ، پىكىر ئوخشىماسلىقى بىلەن قېرىنداشلىق باشقا بولىدىغانلىقىنى ئەمەلىي كۆرسىتىپ قويغان. مانا دەل سىزنىڭ موللىڭىز خىتايغا دىققەت قارىتىلى دېگەن بولۇپ قەرداۋىي ئۈستىدىن كوتۇلداۋاتقان چاغنىڭ ئۆزىدە، شەيخ ھۇۋەينىي مىسىرنىڭ مۇستەبىت زالىم ھۆكىمىتىنىڭ «قەرداۋىيغا ھەرقانداق يېپىق ياكى ئاشكارا نامىزىنى چۈشۈرۈش مەنئىي قىلىنىدۇ» دېگەن زالىمچە چەكلىمسىگە پىسەنت قىلماي، ئاغرىقلىقى، چاقلىق ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇپ قالغۇدەك ماجالسىز ھالىغا قارىماي مىسىردىن قاتارغا بېرىپ جىنازىسىغا ئۈلگۈرۈپ ، يەرلىكىدە قويۇشقا قاتنىشىپ، ھەققىگە دۇئا قىلىپ قايتتى. مانا بۇ سەلەپىي شەيخنىڭ ئادەمىيلىكى، ئەخلاقى، نوچىلىقى دەيمىز. مۇشۇنچىلىك ئەخلاقتىنمۇ بىر نەرسە ھېس قىلالمىغان ئۇ موللىڭىزنى ھەرقانچە ئاقلىسىڭىزمۇ دەيدىغاننى دېدى، شۇنىڭغا لايىق جاۋاب بېرىش، چاكىلىنىق ۋە ھارامزادىلىكلەرگە ھاي دېيىش ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ مەسئۇلىيىتى بولىدۇ. سىز ئئالدىنقى نۆۋەت ئارتىس كۈسەننىڭ ئىككى ئىسىمدا كىرىپ مايمۇنلۇق قىلغىنىنى، ناچارلىقىنى كۆرۈپ تۇرۇپ ئايەت ھەدىسنى تىغ قىلىپ كىرىپتىكەنسىز، ھەمشىرىلىكىڭىزنىڭ يۈزىنى قىلىپ ئىنكاسىڭىزنى ئۆچۈرۈۋەتكەن. ئۇنىڭغا چىدىماي سەھىپىڭىزدە ئىششەك تىللىۋاپتىكەنسىز. بۇدا تۆھمەت ۋە ناچار گەپلەرنى قىلىپ قىلىۋېلىپ ئىنكاسىمنى ئۆچەرسەڭ نامەردلىك قىلغان بولىسەن دەپ ئۆزىڭىزگە ئالدىن تۇغان سېلىۋاپسىز. بولسا چالا موللىلارنىڭ دېپىنى قارىسىغا چالدىغان ئازازۇل تالىبە بولۇۋالماي، بولسا سەلەپىيلىكنى ياقتۇرسىڭىز ھۇۋەينىدىن، نۇرغۇن ئىختىلاپلىشىپ تۇرۇپ يەنە ئۆلىمالىقى ۋە پەزىلىتىنى ئېتىراپ قىلىپ سالام -سەھەتلىشىپ، كۆرۈشكەندە ھال - ئەھۋاللىشىپ تۇرالايدىغان ئەلبانىي، ئۇسەيمىينلەردىنمۇ ئۈگىنىپ قويۇڭ. كىتابلارغا، پەتىۋالىرىغا يېزىلىپ بولالمىغان پەزىلەتكە ئەرزىيدىغان ئىش - ئىزلىرىدىنمۇ ئۆگىنىپ قويۇڭ. بولمىسا، بۇنداق قارىسىغا چاپانچىلىق قىلىپ ئۆگىنىپ قالسىڭىز قارىلىق كۆڭۈلگىمۇ يۇقۇپ ئەدىسە تۈزىمەك تەس بولىدۇ. ئاللاھ ھەربىر ئىلىم ئۆگۈنگۈچىنى كۆڭلى قارىلىقتىن ساقلىسۇن، ئىلىمگە ئەگىشىپ ئاق - قارىنى دەڭسەيدىغان دىتتىن ئايرىمىسۇن.

## فەقىھنىڭ فەقىھكە، ئۆلىمانىڭ ئالىمغا بەرگەن شاھىدلىقى (2022-09-28)
شەھىدلىك مەرتىۋە، شاھىدلىق بۇرچ، شۇھۇدلۇق كامالەتتۇر. ئىلىم بېرىلگەنلەر ئاللاھتىن قانداق قورقۇشنى بىلىدىغان، تەڭرى ھۇزۇرىدىكى جاۋابكارلىقى بولىدىغانلىق شوئۇرى بىلەن قەدەم باسىدىغان كىشىلەردۇر. ئىلىمىمۇ چالا، تەپەككۇرى گال، دىتى بۇزۇق تىپلارنىڭ، ساقالغا تۇشلۇق تايىنى يوق ئەخمەق «موللا» تىپلارنىڭ پەرقى بىلەن پەيغەمبەر مىراسىغا ئىگە چىقىپ ياشاۋاتقان، نېمىنى قانداق يەردە، قانداق پوزىتسىيەدە دېيىشنى بىلىدىغان بەسىيرەتلىك ئۆلىمانىڭ پەرقى ھەم بۇدۇر. توغرا ئادا قىلىنغان شاھىدلىق، ئال ئىمران سۈرىسىدىكى بىرىنچى ئايەتتە قەيت قىلىنغان شاھىدلىق ۋەسپىگە لايىق بولغان تۇتۇم، ئىلىم ئەھلىگە خاس مەۋقە - مەيدان ھەر زامان بىر تۈركۈم زېھنىيىتى گاداي، پىكرى چولتا، تۇتۇمى ئەبگا موللا ئاتلىقلارنىڭ كاپشىشلىرىدىن ئۈستۈندۈر. تەڭرى ئەنە شۇ ھەققانىي شاھىد بولغۇچىلارنىڭ شاھىدلىقىنى مەقبۇل ئەيلىگەي! كاپشىغۇچىلار بىلەن ۋەزنىلىك ۋە ئىلمىي ئاساستا سۆزلىگۈچىلەرنىڭ پەرقىنىڭ دائىما بىلىنىپ تۇرۇشىنى مۇشۇ تەرىقىدە بولسىمۇ ئۈزۈپ قويمىغاي! 
ئەھۋالدىن قارىغاندا، بىر پارچە سالام خەتنى جايلاپ يازالمايدىغان دەرىجىدە سەۋىيەسىزلىكىگە باقماي ھەدسىزلەرچە «إمام العصر (دەۋرنىڭ ئىمامى)» دەپ تەرىپلىنىۋاتقان مۇجەددىد ئالىم ئۈستىدىن بىلجىرلايدىغان، «داموللا» قالپىقىنى تەخەللۇس قىلىۋېلىپ قاچان قارىسا ئىدراك سىغىمىغا پاتمايدىغان تېمىلارغا بۇرۇنىنى تىقىپ ئۆزىنى بازارغا سالمىسا ئولتۇرالمايدىغان پۈتۈك بۇرۇنلۇق تىپلارنىڭ كاپشىشلىرىمۇ بازارنى قاينىتىش قەستىدە كېتىۋاتقاندەك. بۇنداق چاغلاردا ھەقنى دېيىش، دېگەندىمۇ ئۆزى شاھىت بولغانلىرى ئاساسىدا شاھىدلىق رولىنى جارى قىلدۇرۇش ب بىر مەسئۇلىيەت ۋە پەزىلەتتۇر. سىستېمىلىق ئىلىم ئېلىش قانداق بولىدۇ، ئىلمىي پوزىتسىيە قانداق بولىدۇ، ئىختىلاپلارغا قانداق مۇئامىلە قىلىنىدۇ، قاتارلىق نۇقتىلاردا ئەمەلىي خىزمەتلىرى بىلەن ئۆرنەك بولغان تەتقىقاتچى ئالىمنىڭ ئىككى ئېغىز سۆزىنىڭ ۋەزنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مىڭ يىللىق ساغلام ئىسلامىي ئەنئەنىسىگە قىلچە ۋەكىللىك قىلالمىغاندىن تاشقىرى سىرتتىن ئىمپورت قىلىپ ئۆزلەشتۈرۈۋالغان يېنى ئەسىر خاۋارىجلىقىغا تۆر ئىزدەپ، تۈركىستان ئىسلام مەپكۇرىسىگە قارشى ئېقىندا مۇقام توۋلاپ يۈرۈۋاتقان، تا ھازىرغىچە رەڭ تۈزۈپ بولالمىغان، دەۋا باھانىسى بىلەن ئۆلىمالىققا سۇقۇنۇپ كىرىۋالغان قاتمال زېھنىيەتلىك تومپاي موللىلارنىڭ ۋالاقلىشىدىن قاتمۇقات ئۈستۈن تۇرىدۇ. دەۋرىمىزدە يېتىشكەن فىقھىشۇناس دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھنىڭ مۇجتەھىد ئالىم ئىمام ئەلقەرداۋىي ھەققىدىكى ئىغۋالارغا قارشى مەزمۇت ئىنكاس بىلدۈرۈشى ۋە بۇ ھەقتىكى شاھىتلىق بايانلىرى مەزكۇر نۇقتىنى يارقىنلاشتۇرغۇچى ئۆرنەكلەردىندۇر.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (مۆئمىنلەر قېرىنداشتۇر غا)
ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام، ئالدى بىلەن شۇنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋالماق كېرەك. ئالەم بىنا بولغاندىن بېرى ھېچبىر ۋاقىت خاتا سوئالنىڭ توغرا جاۋابى چىققان ئەمەس. ئىمام قەرداۋىي مەن دېگەندەك بولغانلىقى ئۈچۈن مۇشۇنداق تەرىپلىدىم. نېمىشقا ئۇيغۇرنىڭ ئاۋازى بولمايدۇ، دېسىڭىز قولىدا قەلەم، ھوقۇق بار چاغدا خەۋەردار بولغىنىچە بىز ھەققىمىزدە سۆزلەپ تۇردى. قولىدا ھوقۇق بار چاغدا، بۈگۈنكى دەۋاچى تىپلارنىڭ كۆپى ئاتالمىش ئاپتونوم رايون ۋە ئۇنىڭ نەيرەڭۋاز ئىستىخباراتچىلىرىنىڭ ساختا تەشۋىقاتلىرىغا مىراب بولۇپ ياشاۋاتقان زامانلاردا ئۇيغۇرنىڭ كۆرۈۋاتقان زۇلۇملىرى مەسىلىسىدە ھەيئەتلەرنى تەشكىللەك، يىغىنلارنى ئۇيۇشتۇرۇپ زۇلۇمغا قارشى ئاۋاز چىقىرىپ تۇرغان. بىزنىڭ بۈگۈنكى ئۆلىما قالپىقىنى كىيىپ ياشاۋاتقان تىپلار ۋەتەن ئىچىدە بىر - بىرىنىڭ داستىخىنىدىكى پوشكاللارنىڭ ئاز كۆپلۈكى، ئۇرۇق - سېمىزلىكىنى دەڭسىشىپ سىياسىي تەقدىرى غېمىدە يوق يۈرۈۋاتقان زامانلاردا، ئىسلام دۇنياسىدا كېزىپ يۈرگەن ۋە ئۇيغۇرلارنى «ئاز سانلىق مىللەت» دەپ تۇرۇپ سۆزلىنىدىغان جۆيلۈشلەرنى ئەيىبلەپ بۇ خۇسۇستا تەنقىدىي كۆز قاراشلىرىنى بايان قىلغان. ئۇنىۋېرستېتلاردا دەرسلىرىدە توختىلىپ ماڭغان. ھەتتا قايسى كۈنلىرى ئۇيغۇرنىڭ سىياسىي رەھبىرىمەن، دەۋاتقان كىشىلەرنىڭ باشچىلىقىدا دۇنيا بىلىپ كەتكەن «ئۇيغۇرلار ئىرقىي قىرغىنچىلىق ياشاۋاتىدۇ»، دېيىلىۋاتقان خەلقنىڭ داد - پەريادىنى ئاڭلاتقىلى شۇنچە ئامانلىق خادىملىرىنىڭ توسقۇنلۇقىغا قارىماي بارغىنىدا، ئۇۋۇسىغا كىرىۋېلىپ مىللەتنىڭ ئالدىغا چىقىشقا جۈرئەت قىلالمىغان ئاتالمىش خەلقئارالىق ئىسلام بىرلىكى تەشكىلاتلىرىنى بۇندىن ئون نەچچە يىل ئاۋۋال ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھەرىكەتلىنىشكە كۆندۈرۈپ يىغىن ئېچنشقا سەپەرۋەرلىك قىلغان. شۇ كۈنلەردە يىغىلىشقا بىر كۈن قالغاندا ئاتالمىش تەشكىلات خۇددى بۈگۈنكىگە ئوخشاشلا ئاۋاز چىقىرىشتىن باش تارتىپ تۇرۇۋالغان. تېلېفۇن قىلسا ئالغىلى ئۇنىماي يېتىۋالغان. بۈگۈن بىزنىڭ قىرىق نەچچە يىللىق سىياسەتچىلىرىمىز كار كەلمىسىمۇ مېڭىۋاتقان يولنى ئون يىل ئاۋۋال مېڭىپ مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ بېشىغا مۇسەللەت بولۇۋالغان دىن نامىدىكى قۇرۇملارنىڭ قانچىلىك تۇتامى بارلىقىنى كۆرۈپ ئەپسۇسلىنىشلىرىنى ئېيتقان. بۇنىڭ بىلەن بولدى قىلماي ئۆز ئالدىغا چاقىرىق ئېلان قىلىپ، مەخسۇس پائالىيەتلەردە ئۇيغۇرلار ھەققىدە توختىلىپ تۇرغان. تور بەتلىرىدە، دۇنيا ئىسلام ئالىملىرى بىرلىكىنىڭ تور سەھىپىلىردە بۇنى كۆرەلەيسىز. 90 ياشتىن ئېشىپ قالغان ھالدىمۇ بىزگە دۇئا قىلىشنى ئۇنتۇمىغان، قۇرۇم قولدىن كەتكەندە، تەشۋىقات سۇپىلىرى ئۆز قولىدا بولۇپ ئۇچۇر - خەۋەرلەرنى، كۈن تەرتىپلەرنى تولۇق بىلىپ بولالمىغان، كىرىزىسلارنىڭ كۆپلۈكىدىن يېتىشىپ بولۇش مۇمكىنسىزلىشىۋاتقان، كېسەل تارتىپ چەكلىك خەۋەرلەردىن باشقىلىرى بىلەن ئۇچرىشىش تەس بولغاندا، نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازى بولمايدۇ، دەپ سوئال سوراش بەكلا نادانلارچە، بىلىپ تۇرۇپ سورالغاندا نومۇسسىزچە بولۇشى مۇمكىن. نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازى بولمايدۇ، دېگەن سوئالىنىڭ جاۋابىنى تولدۇرۇش تېخىچە ئۆز ئىچىمىزدىن، ئۆز مىللىتىمىزدىن، ئۆز ئىرقىمىزدىن تۆرەلگەن ئۇقۇمۇشلۇقلارغا يېتىشمەيۋاتقاندا، سوراش ئۈچۈنمۇ خېلى ئەتراپلىق نادان بولۇش لازىم بولسا كېرەك. بىز ئۆزىمىزنىڭ مۇستەملىكە تارىخىمىزنى توغرا ئاڭلىتالايدىغان بولغاندا، ئىندىجىنىس ماركىسىنى تاقاشتىن نومۇس قىلىدىغان سىياسەتچىلەر ئىش بېشىدا تولۇق ئاكتىپلىنالىغاندا ئاندىن يۇقىرىقىدەك سوئاللارنى ئىسلام دۇنياسغا ياكى يەنە بىر يەرگە نېمىشقا پالانچى مەشھۇر ياكى نوپۇزلۇق ئادەم بىزنىڭ ئاۋازىمىز بولمايدۇ، دېگەن سوئالنى تاشلىساقمۇ كېچىكمەيمىز. سوئال ئەگەردە «نېمىشقا بىز ئۈچۈن سۆزلىمىدى؟» بولۇپ قالسا، بۇنىڭ جاۋابى يۇقىرىقىدەك.
ئەگەر بىر تۈركۈم ئەجداد ئۇرۇقىنى تۈكباش شىمپەنزىنىڭ نەسەبىدىن ئىزدەيدىغان تىپلارنىڭ بەس - بەستە تارقىتىشىۋاتقان تۇتۇرۇقسىز گەپلىرىنى، ئىمام قەرداۋىي خىتاي زىيارىتىدە سۆزلىگەن ۋىدىيوسىنى، مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئاتالمىش شىنجاڭ تەۋەسىدىكى كادىر تەرجىمانلارنىڭ قولى ئارقىلىق بۇرمىلاپ تەرجىمە قىلدۇرۇپ تورغا قويۇۋەتكەن ۋىدىيوسىدىن ئەتكەسچىلىك ئۇسلۇبىدا پايدىلىنىپ ئالىمغا ھاقارەت ۋە ئادىمىيلىكتىن چىققان ئىنكاسلىىرنى كۆرۈپ يۇقىرىقىدەك سوئال تۇغۇلغان بولسا، دېمەك بۇ يەردە قازانغىنى ئاشۇ تۈكباشلارنىڭ غەۋغاسىنىڭ چىقىشىنى كۈتۈۋاتقان، مىللەتنىڭ ھەر تۈرلۈك سەرخىللىرىدىن ئاۋاملىرىغىچە ھۆرمەت نەزىرىدە قاراۋاتقان پېشۋا ئۈستىدىن زەھەرخەندە پىلان تۈزگەن خىتاينىڭ ئۆزى، غەلىبە قىلغىنى خىتاينىڭ يىللار ئاۋۋال قىلغان مادىئىن چەيناچە تەشۋىقاتىنىڭ مېۋىسى بولىدۇ، خالاس.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان
قىزىم ساڭا ئېيتاي، كېلىنىم سەن ئاڭلا تەرزى ئىدى. شۇڭا جاۋابتا 《ئەگەر》 قوشۇمچىسى قوشۇلغان. سوئالنى سىز سورىغان بولسىڭىزمۇ نەپ ئالىدىغانلار يەنىلا كۆپچىلىك. شۇ نۇقتىدىن توغرا چۈشىنىپ تۇرغايسىز. تېگىپ كەتكەن جايلار بولسا كۆڭلىڭىزگە ئالمىغايسىز.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Ihsan Xukran غا)
سىزگە تەۋسىيەم، ئىشلەتكەن گەپ - سۆزىڭىزنى تاللاپ، دىققەتلىك ئىشلىتىشكە ئادەتلىنىڭ. كېلىۋاتقان خاپىلىقنىڭ تولىسى ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىنى ئويلىغاندىن كېلىۋاتىدۇ. ئۆزىنىڭ ئەمەس، شەرقىي تۈركىستاننىڭ، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مەنپەئەتىنى ئويلىشى لازىم. بەلكىم نىيىتىڭىز توغرىدۇ، لېكىن توغرا ئىپادىلىيەلمىسىڭىز ياخشى نىيىتىڭىز تىلىڭىزغا چىقماي تۇرغىنى ئەۋزەل. بۇ زاماندىكى سىياسەتتە ياخشى نىيەت ھېچنىمىگە ھېساب. سۆز ۋە ھەرىكەت ئاساس. دىققەت قىلارسىز.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئابدۇلئەھەد ئودۇن غا)
ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام 《خۇشخۇي يىگىت》 ئابدۇلئەھەد ئودۇن! ئالدى بىلەن يا ئوقۇمۇشلۇق بىرىگە ياراشتۇرغىلى ياكى ئوچۇق - يورۇق جامالىڭىزغا ئۇدۇل كەلتۈرگىلى بولمايدىغان قىرتاق تىلەكلىرىڭىزگە ھەشقاللا! ئېيتقىنىڭىزدەك ياخشىلىققا ۋەسىيلە بولغاي!

گەرچە سىزمۇ مۇشۇ سەھىپىمىزدىكى بىر تۈركۈم تىكىشى يوق تىپلاردەك دەيدىغاننى دەپ - دەپ، كېيىن ئۆزىگە ئۆزى پۇشايمان يەپ قاچىدىغان، قاچقاندىمۇ ئىنكاسىنى يۇيۇۋالىدىغان كۆپ چېكىتلىك تىپلاردىن ئىكەنلىكىڭىزنى بازارغا سالغان بولسىڭىزمۇ، ئاتقان شىلتىڭىڭىزنىڭ قانداق جاۋابقا تېگىشلىكلىكىنى بىلىپ قېلىش ھەققىڭىز بار. ھەققىڭىز ئەخلەتكە راۋان بولماستا قىززىغىدا سوقۇۋەتكەيسىز. ئەمسە قۇلىقىڭىزنى دىڭ تۇتۇڭ:

1. قارىغاندا يازمىنى ھاپىلا - شاپىلالا قىزىق سۇيۇقئاش ئىچكەن پەدىسىدە ئوقۇپ، چىققان تەرنى سەھىپىگە چاچرىتىشقا كىرگەندەك تۇرىسىز. سىز بۇ يازمىنى مەسىلىنىڭ جىددىيىتىگە جىددىي قارىغۇچى سۈپىتىدە يېزىلغانلىقىنى پەرق قىلغىنىڭىزدا، يازمىدىن بۈگۈنكى سىياسىي كىرىزىسنىڭ سىز تەسۋىرلەۋاتقاندەك «تەشكىلات ياكى پائالىيەتلەر بولسۇن ئۆزى بىلەن پەدىگە» يول تېپىۋاتقان كۆرۈنۈشنى بېرىۋەرسە بولمايدىغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ يېزىلغانلىقىنى پەرق قغان بولاتتىڭىز. ئەگەر سىز پەرق قىلىپ تۇرۇپ دەۋاتقان بولسىڭىز بۇ سىزنىڭ يىللاردىن تەكرار ۋە تەكرار خەلقنىڭ كۆزىگە سوقۇلۇۋاتقان ئاتالمىش ئۆزى بىلەن پەدىنىڭ قانداقلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ خۇپسەن بولۇۋالغانلىقىڭىزنى كۆرسىتىدۇ. يازمىنى بىرىلىرى ئۈچۈن قىزىرىپ، بىرىلىرى ئۈچۈن ئاقىرىدىغانلارنىڭ زېھنىيىتىدە ئەمەس، خالىس خادىم سۈپەتتە ئەستايىدىل ئوقۇپ چىقىشىڭىزنى، يۈزەكىچە گۈدەك گەپلەرگە زورۇقۇشتا تەمكىن بولۇشىڭىزنى تەۋسىيە قىلىمەن.

2. ھەل قىلىش چارىلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلدى ۋە قويۇلۇۋاتىدۇ. يازمىنى ھەل بولمايۋاتقان ئىشنىڭ ھەل قىلىنىشى ھەققىدىكى مۇراجىئەت ۋە تاپا - تەنە خېتى چاغلاپ قالغان بولسىڭىز راستتىنلا چېكىنىپسىز. دۆشكەلەش دەۋالغىنىڭىزمۇ غەلىتە. بۇمۇ ھېلىقى سىزنىڭ دەرنەكنىڭ ئايغاقچىلىقىنى قىلىدىغان ئۇششۇق بالىلانىڭ چاپانچىلىق قىلغىلى كىرىپ كىيدۈرىدىغان قالپاقلىرىدىن پەرقى يوق گۇپپاڭچىلىق ئىبارىلىرىدىن ئىكەن. يازمىدا نېمە دېيىلگەنلىكىنى، نېمە قىلىش كېرەكلىكى ھەققىدە ئاقىلغا ئىشارەت تەرزىدىكى بايانلارنى نەزەردىن ساقىت قىلىپ تۇرۇپ «قىلىدىغان ئىشىمىزنى دەپ بەر» دەپ چۈشسىڭىز دەيدىغان چىرايلىق گەپ: سىياسەت تېمىلىرىغا، سىياسىي ئوبزورلارغا ئاقساقاللىق قىلماي بېرىپ چېيىڭىزنى توشۇڭ، بولىدۇ. شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە، بولۇپمۇ سىياسىي كىرىزىسلىرىدا سىياسەت سېپىدىكىلەرنىڭ ئىشارەتتىن بېشارەت ئالالايدىغان بەسىيرەت، فەھم - پاراسەت ئورنىغا، جۇۋالدۇرۇز تىق، ئاندىن ۋاي جان دەي دەيدىغان تىپلارنىڭ ئىش بېشىغا چىقىپ قېلىشىدىن ئۆتە بەختسىزلىك بولمايدۇ. ھەممە ئۆز ئىشىنى چاغلاپ ۋە جايلاپ قىلىشنى بىلىشى لازىم.

3. مەزكۇر يازما تەشكىلات نامىغا خوپ كېلىدىغانلارغا قارىتىلغان. قانداقتۇر سىز پايپېتەكچىلىكىنى قىلىۋاتقان، ۋىۋىسكىسىنى سوتسىيال دەرنەكتىن ئېلىپ سىياسىي ھەرىكەت قىلغۇچى تۈس بېرىپ ئۆتۈۋاتقان دەرنەكچى توپلارغا قارىتىلغان ئەمەس. ئۇنداقلار ھەققىدە تېخى ئالدىرىماي كېلىمىز. يازمىدا سىز دەۋالغاندەك، سىيىپ، چىچىش ھەققىدە گەپمۇ بولۇنغىنى يوق، ئەمما بولۇنغان كۈنىسى بىرىنچى بولۇپ تەنقىد ئوبيېكتىمىز بۈگۈنكىدەك مىللەت «بىزنى قۇتقۇزۇۋېلىڭلار!» دەۋاتقان چاغدا دەۋا قىلىۋاتقان قوشۇن بىلەن بىر سەپ ۋە بىر ئۈستەلدە بولالمىغاندىن سىرت ۋەتەن - مىللەتنىڭ ھال - ئەھۋالىنى، يەنى نۇھنىڭ كېمىسىىدىكى ھەقىقىي ياپەس زۇررىياتلىرىنىڭ پىغانلىرى بىلەن دەردلەنمەكتە يوق، كەنئان زېھنىيىتى بويىچە پائالىيەت قىلىۋاتقان قوش ماكانلىق تىپلار بولغۇسى. شۇ چاغدا كىرىپ قاخشىسىڭىزمۇ ئۈلگۈرگىدەك تېمىلار بۈگۈننىڭ كىرىزىسى پەسەيگەندە نۆۋىتىنى كۈتۈپ تۇرۇپتۇ. شۇ چاغدا گەپ بولسا قىلاسىز.

4. كىرىزىسمۇ، تەكلىپمۇ، نېمە قىلىشنىڭ ئەۋلا بولىدىغانلىقىمۇ يازمىدا بار. بۇنى سىزنىڭ چۈشىنەلمەي كەتكىنىڭىز ئەتەيلىكتىنمۇ ياكى ساددىلىقتىنمۇ بىلىپ بولمىدى. ئۆز نۆۋىتىدە تەكلىپ-پىكىر دېگەن ئۆز ئەھلىگە ۋە تېگىشلىكلەرگە بېرىلىدىغان نەرسە. ئۆز ئىشىنى قىلىۋاتقانلار قاخشىمايدۇ، بەھرىلەيدۇ ياكى بەھرىلىنىدۇ ۋەياكى يولىنىڭ توغرىلىقىنى قۇۋۋەتلەيدىغان پىكىرلەرنىڭ بولۇۋاتقانلىقىدىن خۇرسەن بولىدۇ. ئەكسىچە تەكلىپ بېرىلىشىدىن بىئارام بولىدىغان، نېمە پوق يېيىشىدىن قەتئىينەزەر بىرىنىڭ كېلىپ ما پوقنى يېمەيدىغان ئىشتى دەپ قېلىشىغا چىدىمايدىغان تىپلار ئەسلىدىنلا نېمە قىلىشنى بىلمەيدىغان، پەقەتلا بىر ئىشلار قىلىنسىلا ئۇنى سىياسىي تۈس بېرىپ تەشۋىق قىلىش بىلەن ئۆز ئۆزىنى تەسەللى قىلىپ ئۆتىدىغان گول تىپلارلار بىئارام بولىدۇ. نامازنى تامغا ئۈسسۈپ ئوقۇغىلى، ھەجنى تۈگمەن ئەتراپىنى تاۋاپ قىلىپ ھاجى بولغىلى بولمايدىغانلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ تامغا ئۈسمىسە ئىبادەت قىلغاندەك، تۈگمەننى ئايلانمىسا تاۋاپ قىلغاندەك بولمايدىغان قاتمال زېھىنىيەتلىكلەرگە بېرىلىدىغان تەكلىپ بىرلا، ئۇ بولسىمۇ: مىللەتنىڭ كۆزىدىن يوقال! ئەگەر سىز «پىكىر - تەكلىپ بېرىلىپ قوبۇل قىلمىغاندا ئاندىن گەپ قىلساڭ بولمىدىمۇ، دېسىڭىز، جاۋاب شۇ: ئۇيغۇرچە دەرنەكچىلىك «كۈلتۈرى»گە خۇش كېلپسىز!

5. سىز ۋە سىزگە ئوخشاش تىپتىكىلەر، بولۇپمۇ ئوقۇمۇشلۇقلار سېپىدىن تىجارەت مەيدانىدا چېنىققان، تىجارەت ئاقمىغاندا ئۆزۈڭلارمۇ كونكرېت ئاڭقىرىپ بولالمايدىغان «ئارىسىغا ئۇلارنىڭ دوستلىرى كۆرۈنۈپ ئىچىدىن ئىسلاھات قىلىش» خام - خىيالىنى سۈرۈب سىياسەت سېپىگە قىستىلىپ كىرىپ ياشاۋاتقانلاردىكى ئورتاقلىق ھەمىشە ئىسلاھاتنى شىنجاڭچە ئالاھىدىلىككە ئىگە قىلىشقا تۆھپە قوشۇش بولۇۋاتقانلىقى، بولسا كېرەك. بۇنىڭ مەنتىقىسى شۇ: ئاۋۋال ئىسلاھات شوئارى كۆتۈرىسەن، ئارقىدىن ئۇلارچە ئىسلاھاتنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن جان تىكىپ ئىشلەيسەن. مانا بۇ سىز ۋە سەپداشلىرىڭىز ياشاۋاتقان ھەمدە ئىنكاسىڭىزدا ماڭا دىيەسلىتىپ باققان «ئىسلاھات» سالاچىلىقىنىڭ تەقدىرى. دېمىسىمۇ بۇ رېئاللىقلار بىرقانچە يىلدىنقى پائالىيەتلەردىن كۆرۈنۈپ تۇرمامدۇ؟ ئەيىب كۆرەلمىگەندە ئەمەس، كۆرگىلى ئۇنىمىغاندا. ئەپسۇس، يازغان ئىنكاسىڭىزنىڭ ئەلپازىدىنمۇ سىزچە ئىسلاھاتنىڭ ئاتالمىش نۇھنىڭ كېمىسىگە يەلكەنلىرىنى لەپىلدىتىشكە يارايدىغان ئارقان - شوينىلارغا ئايلىنىپ كەتكەنلىكى، بۇزۇق كومپاسنىڭ كۆرسەتكەن يۆنىلىشىگە بەجانىدىل پالاق ئۇرۇپ بېرىۋاتقان ھەھدەمچى تەڭكەشچىلەرگە ئايلىنىپ كەتكەنلىكى مەلۇم بولۇپ تۇرۇپتۇ. تەۋسىيەم سىز يەنىلا چېنىقىڭ، كۆزىتىڭ! كەڭ كۆزىتەلمىسىڭىز ئاقساقاللىق قىلىشتىنمۇ بولسا ئۆزىڭىزنى تارتىپ تۇرۇشنى بىلسىڭىز «غوجىسىنى خۇش قىلغۇسى كەپتۇ» تۈسى بېرىپ قويغاندىن مىڭ ياخشى بولغۇسى.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان
قىسقىچە تەۋسىيە: سەھىپىدىكى تېمىلارنىڭ مەزمۇن - مۇھتەۋاسىنى كېڭەيتىشكە ياكى مۇھاكىمە قىلىشقا يارىماستىن شەخىسنىڭ فىزىيولوگىيەسىنى چىشلەپ تارتىشقا ياتىدىغان، ياكى ئۆز ئورنىدا چىقىرىشقا تېگىشلىك قورساق كۆپۈكلىرىنى چىقىرىۋېلىشنى پۇرسەتتەك كۆرۈپ يېزىلغان ئىنكاسلار بايقالسا ئۆچۈرۈلىدۇ. سۈپەتلىك، ساپالىق پىكىر قىلىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Abds Erdem غا)
جاۋاب:
بىرىنچى، مەن يالقۇن روزى ئەمەس.
ئىككىنچى، يالقۇن روزى يازغان شارائىت، ماكان ۋە زامان پەرقىنى، قەيەرگە يېزىپ ئېلان قىلىشى ۋە قانداق تۈردىكىلەرگە قانداق خىتاب قىلىش كېرەكلىكىنى دەڭسەپ تۇرۇپ قىلىدۇ. بۇ پەرقنى ئايرىيالمىسىڭىز تەنقىدنى چۈشىنىپ ئوقۇشىڭىزغا بىر پۇتلىكاشاڭنى ھەمراھ قىلىۋېلىشتىن ساقلىنالمايسىز.
ئۈچىنچى، ماختىشىدىغانلار ماختاشسا بولىدۇ. ئەسلىدىنلا يىغىنلاردا، ھەر سۆز باشلانغاندا، سورۇن ئۇيۇشتۇرۇلغاندا، گەپ - سۆز، پاراڭلار ماختىشىش بىلەن ئۆتۈۋاتمامدۇ.
تۆتىنچى، ئوبزور ۋە تەنقىدلەردە ماختاش گېپىگە كەلسەك، ماختاش ئەسلىدىن ئىلىم ۋە قەلەم ئەربابلىرىنىڭ قىلىدىغان ئىشى ئەمەس. خاراكتېرىدە دەز بار كىشىلەردە ئۇچرايدىغان ئىشتۇر. يالقۇن روزىنىڭ ئوبزورلىرىدىمۇ ماختاش تەڭ بار دېگەن گەپمۇ لىللاھ بولمىغان. ئوبزورچى ماختىمايدۇ، بەلكى تەقدىرلەيدۇ ياكى ئىجابىي باھا بېرىدۇ، مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. بۇ ماختاش تۈرىگە كىرىدىغان ئىش ئەمەس.
بەشىنچى، بىراۋنىڭ مەجبۇرىيىتىنى ئورۇندىشى ماختاشقا ھەقلىقلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ. سەھىپىڭىزگە قارىسام سىز دىنىي ئىلىملەر بىلەن ئالاقىسى باردەك كۆرۈنىسىز. شۇڭا سىزگە يېقىن تىلدا مەسىلىنى ئاڭلىتاي. ئۇسۇلۇل فىقھى ئىلمىنى ئاچسىڭىز، مۇستەھەب دەيدىغان ئۇقۇمنىڭ تەبىرى بار: مەسىلەن، مۇستەھەب دېگەن ئۇقۇمنى ئېلىپ ئېيتساق، پەرزنى ئادا قىلغاندىن كېيىن كىشى ئۆز ئىختىيارلىقى ۋە ھۆر تاللىشى بىلەن ئادا قىلسا بولىدىغان ئەمەل بولۇپ، «قىلغۇچى ماختىلىدۇ» دېيىلگەن. پەرزگە بېرىلگەن تەبىرلەرنىڭ ھېچ يېرىدە ماختىلىدۇ ياكى سۆكۈلىدۇ دەپ تەبىر يوق. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش بۈگۈنكى كىرىزىستا مەجبۇرىيىتىنى ئورۇندغانلارنىڭ بىرىنىڭ ماختىشىنى كۈتۈشىمۇ، بىرىلىرىنىڭ ماختىشىنى تەرغىب قىلىشمۇ ئەسلىدىن ناتوغرا بولغان، ئەخلاققا زىت بىر ئىش. ھەر ئىش ماقامغا قويۇلمىغان زاماننى ئارزۇلاۋەرگىنىمىز، ماھىيەتتە قىيامىتىمىزنى تىلەۋاتقانىمىزدۇر.
ئالتىنچى، مەدھىيەسىراش ياكى غەپلەت دەۋرىدە مەدھىيە ئارزۇلاش ئىنساننى چىرىتىشتىن باشقىغا يارىمايدۇ. كىشىنىڭ كىشىگە قىلغان ماختىشى ئۇنى چىرىتقاندەك، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئاتموسفېرادا، يەنە كېلىپ ھەر يەر ماختاش، كۆرمەسكە سېلىش، ئويلانماسلىق، تەپەككۇر قىلماسلىق، قارىسىغا چاۋاك چېلىش نورماللاشقان بىر توپلۇمدا ماختاش ئارىلاشتۇرۇشقا زورۇقۇش تەڭكەشچىلىك ياكى ئۆزىنى پەرقلىق كۆرسىتىشتەك كۆز - كۆزچىلىك خاھىشىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ قويىدۇ. دىن ساھەسى بىلەن مۇناسىۋەتلىكلىكىڭىزنى كۆزدە تۇتۇپ ماختاش ھەققىدە كۈنىمىز ئۈچۈن مۇنۇ ھەدىسلەرنىڭ نە قەدەر زۆرۈر بولۇۋاتقانلىقىنى ئەسلىتەي: مۇسلىم رىۋايەت قىلغان بىر ھەدىستە بىر كۈنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھۇزۇرىدا مەلۇم بىر ساھابىنىڭ يەنە بىر ساھابىنى ماختىغانلىقى بىلىنىدۇ. بۇنى ئاڭلىغان پەيغەمبەر دەرھال ئىپادە بىلدۈرۈپ تۈزەتمە بېرىپ ئۈچ قېتىم: «ھەي ئىسىت، سەن ئۇنى ماختايمەن دەپ بوينىنى سۇندۇرۇۋېتىدىغان بولدۇڭ» دەپ كايىيدۇ. بۇخارىي رىۋايەت قىلغان يەنە بىر ھەدىستە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «ئاراڭلاردا ماختاشقىلا تۇرىدىغانلارنى كۆرسەڭلا چىرايىغا توپا چېچىۋېتىڭلار» دەيدۇ. يىللاپ تەكرار ۋە تەكرار داۋاملىشىۋاتقان بىنورماللىقلارغا قول قۇۋۇشتۇرۇشلار، گەپ - سۆزدە كېتىپ قالسا تۈزىتىپ قويۇشقىمۇ ئەسقاتمايدىغان سەپداشلىقلار، يىغىن - يىغىنلاردىكى ھېسسىي گەپلەرگە قارىسىغا چاۋاك چېلىپ تاماشىبىنلىق قىلىشلارنىڭ ھەممىسى ماھىيەتتە ئەھلى ئىسلام ئارىسىدا كۆرۈلسە بولمايدىغان سەلبىيلىكلەردۇر. بۇ مەنىدىن تەنقىد پەيغەمبەر بۇيرىغان «توپا چېچىش»نىڭ بىر تۈرى دېيىشكە بولىدۇ. ھالىمىز بۇرۇنمۇ، ھازىرمۇ شۇ: ھېچكىم «ماختاش» تىپىدىكى ئىشلارنىڭ بىھۇدە ياكى ئورۇنسىزلىقىغا دىققەت قىلمايدۇ، ئەمما پەيغەمبەر تەلىماتىغا ئەمەل قىلاي دەۋاتقانلار چىقسا، نېمىشقا ماختاش ئارىلاشتۇرمايسەن؟ دەپ چاپلىشىدىغانلار، نېمىشقا ئۇنداق قىلمايسىز، نېمىشقا بۇنىڭدەك قىلمايسىز، دەپ ئىش ئۆگىتىدىغان پىركالانلار، ئاقساقاللىق، شىلتىڭچىلار ھەر تەرەپتىن يېغىپ كېتىدۇ. ئەلۋەتتە دېيىلىۋاتقان بۇ گەپلەر سىزنى شۇنداق قىلىۋاتىسەن، دېگەنلىكتىنمۇ ئەمەس. سوئالىڭىز تۈزلا سورالغان بولسىمۇ، جاۋاب بەزى ئاچچىق رېئاللىقلارنىمۇ ئىپادىلىمەستىن تامام بولمايدىغان بولغاچ دېيىشكە توغرا كەلدى. توغرا چۈشىنىپ ئۆزىڭىزگە تېگىشلىك جاۋابنى سۈزۈپ ئېلىۋالالايسىز دېگەن ئۈمىدتىمەن. خەير.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان
پەرزلەر جايى جۈدە ئادا تاپماي كېتىۋاتقاندا مۇستەھەبلەرنى باھالاپ، مەخسۇس يېزىپ يۈرگىدەك چول چىقسا يازار ئىدىم، چول يوق. چول ئىزدەشمۇ پەرز ئەمەس، شۇڭا بولسا كېرەك. پەرزلەر ئىچىدە يوقمۇ، دېسىڭىز قىلىنىۋاتقانلار پەرزنى ئادا قىلىش يولىدىكى ۋاسىتىلەر بار، ئەلۋەتتە. ئەمما تۇتامغا چىققۇدەكتىن دېسىڭىز يېزىپ مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە تېگىشلىك دەپ قارىغانلىرىمنى قەلەمگە ئېلىپ تۇرۇۋاتىمەن. كىرىزىس ۋە مەسىلىلەر دۆۋىلىشىپ نۆۋەت كۈتۈۋاتقاندەك كۆپىيپپ بېرىۋاتقاچ يېزىلىۋاتقان نەرسىلەر ئوقۇرمەندە زادى يوقمىدۇ دېگۈزۈۋاتقان بولۇشىمۇ مۇمكىن. دەرۋەقە شۇنداق تۇيغۇ بولۇشىمۇ نۇرمال. لېكىن ئومۇم ئەسەرلىرىم بىلەن ئۇچراشسىڭىز تالاي ئىجابىي باھالار بېرىلگەن نۇقتىلارنى يالقۇن روزى ئەسەرلىرىدە ئۇچرىغاندەك ئۇچرىتالايسىز، دەپ ئويلايمەن.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (قاراقاش ئوغلى ۋە ئەبۇسەئىد كارۋان غا)
يۇقىرىدىكى «قاراقاش ئوغلى» ۋە «ئەبۇسەئىد كارۋان» ئىسىملىك قاسچى ۋە شۇنىڭسىمان پاسچىلارغا:
سىلەرگە بېرىلىدىغان جاۋابنىڭ كۆپى « Abds Erdem» ئىسىملىك تورداشقا بېرىلگەن جاۋابتا دېيىلىپ بولدى. شۇ يەردىن ۋاقىت چىقىرىپ ئوقۇۋالساڭلار، ئۇزۇن كۆرسەڭلار ئوقۇماي مەھەللەڭلەردە ئويناشنى داۋاملاشتۇرۇپ تۇرساڭلارمۇ بولۇۋېرىدۇ. ئىخچام يازامدىم، ئۇزۇنمۇ، ئون غېرىچ يازامدىم بىر كاساڭمۇ ئۇ مەن بىلىدىغان ئىش. ئاقساقاللىق ياكى ئاتىكارچىلاردىن كاتىپ ياكى كاتىبە تاللىغىنىممۇ يوق. شۇنداقراق مەنسەپكە ئىشقا ئېلىپ قالسام گەپ بولسا قىلارسىلەر.
پاسچىلىق ۋە قاسچىلىق قامچىلىنىۋاتقان سەھىپىگە كىرىپ بەك نومۇر كۆرسەتكىڭلار كېلىپ كەتكەن بولسىمۇ بېسىۋالغايسىلەر. ئاندىن ئاۋۇنىڭدەك چۈپەي، ھېسسىي، گەپ تاپالمىغاندا ياغلىما ئورنىدا ئىشلىتىدىغان چۈشەندۈرۈشلىرىڭلارنى چېكەڭلەرگە تېڭىپ تۇرغايسىلەر. ھەم تېمىلاردا ئىنكاستىكىدەك ئىسىملار تىلغا ئېلىنىپ يۈرگىنى يوق. بۇنداق ئادۋۇكاتلىقىنى قىلىۋاتقان زاتلىرىڭلارنىڭ يۈزىنى ئۇقۇپ ئۇقماي تۆكۈشكە ھەسسە قوشىدىغان ئىنكاسلار سىلەردىن ھالقىپ ئۇلارنىڭمۇ ئوبرازىغا تېخىمۇ شالتاق چاچرىتىپ قويۇشتىن ساقلىنالمايدۇ. شۇڭا ئاقلاشقىمۇ ياتماستىن ئۇدۇل ئاقلامچىلىققا ياتىدىغان ئىنكاسلارغا ئاز كىرىپ مەھەللەڭلەردە ئويناپ تۇرۇشساڭلارمۇ سىلىنى ھېچكىم قاسچى ۋە پاسچىكەن دېمەيدۇ. چۈنكى، بۇ بەشتاش بىلەن ئوشۇق ئويناش ئارىسىنى پەرق قىلالمايدىغانلارغا، شاكىچىكچە گەپ ساتىدىغانلارغا ئالدىراپ ئورۇن تەگمەيدىغانراق بىر سەھىپە.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (قاراقاش ئوغلى غا)
ھەقلىڭىزگە بارىكاللاھ شاكىچىك. گۆدەكلىكتە ئەقلىيەلەرنى پۇتىغا ماي قىلىپ سۈرۈۋالىدىغانلارمۇ، ماڭقىسىنى ئېيتىش ئۈچۈن قولياغلىق قىلىپ ئىشلىتىۋالىدىغانلارمۇ چىقىپ تۇرۇشى ئەلمىساقتىن بار ئىش. ئۇزاتمىدىم، خۇدايىمغا ئامانەت.

### قاراقاش ئوغلى
بۇرھان ئەپەندىم مۇمكىن بولسا مەزمۇننى سەل ئىخچاملاپ يازسىڭىز بۇپتىكەن، ئاساسى ماقاللىرىڭىزدا مۇشۇ مەسىلە ئېغىر، راستىنى دىسەم ماقالە تېمىسى جەلىپكار، ئەمما مەزمۇن خۇددى چۈگىلىتىپ تاشلىغاندەك مەنىسىز بىلنىپ قالىدۇ، گايىدا ئۇقۇپ بۇلالماي كىتىپ قالىمەن.
مەقسەتكە كەلسەك ، ئاخىرقى بىر نەچچە ماقاللىرىڭىزدا سىستىمىلىق ھالدا كۈسەنى، ئۆلىمالار بىرلىكى ئاندىن ئۇغۇزخان تىلغا ئېلىنىپ ئۇلارنىڭ ئارتۇقچىلىقلىرىغا تىل تەككۈزمەي ئەكسىچە چوڭ كىچىك سەۋنلىكلىرىگە زىرىكمەي تەپسىلى كىردىڭىز.
ئەلۋەتتە ئۇلارمۇ سىز بىزگە ئوخشاش ئىنسان، خاتالىقىمۇ ئارتۇقچىلىقىمۇ بۇلىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە قەلەم تۇتماي ئەمەلى دۇنيادا ئەلەم تۇتقان كىشىلەرنىڭ سەۋەنلىكى بۇلىشى تەبىئى ئەھۋال، بويتاقنىڭ خۇتۇن تالاق قىلىشى ئاسان، ئۇمۇمەن ھېچقايسىمىز سىياسەتچى بۇلۇپ تۇغۇلغان ئەمەس، ھەممىسى ۋەتەن ئۈچۈن يولغا چىقىپ ئۈگەندى ھەم ئۈگىنىۋاتىدۇ.
ئۇغۇزخاننىڭ دىگەن سۈزىگە كەلسەك، ئۇ سىز شەرھىلەپ كەتكەندەك دەرىجىدە بولماستىن بەلكى چەتئەلدىكىلەرنىڭ مەسئۇلىتىنىڭ ئېغىرلىقى ھەم ھەربىر كىشىنىڭ سۈكۈتتە تۇرسا بولمايدىغانلىقى، ئۈزىنى بىردىن بىر ياشاۋاتقان ۋەتەنپەرۋەر كىشىدەك ئالدىغا چىپ ئىلگىرلىشى كىرەكلىكىنى كۆزدە تۇتۇپ دىگەن سۆز، بۇنىڭدىن سۆز مەناسى ئەمەس ئەھمىيەتنى ئالساق توغرا بۇلار، ئۇنىڭسىزمۇ ئۇغۇزخان ھەمىشەم بۇ مىللەتنىڭ ئەلمىساقتىن تارتىپ مەۋجۇت ئىكەنلىكى جۈملىدىن قىيامەتكىچە داۋاملىق مەۋجۇت بۇلۇپ ئۆز ئەركىنلىكى ۋە گۈزەل دىنى ئىتىقادى بىلەن ياشايدىغانلىقىنى ھەمدە شۇنىڭ ئۈچۈن زىرىكمەي تىرىكمەي كۈرەش قىلىدىغانلىقىنى نەچچە قېتىم ئەسكەرتىپ كەلگەن، شۇڭا سىز خاتا چۈشىنىۋالغان بۇ سۆزنى باشقىلارغىمۇ دورا قىلىپ ئېچۈرمەسلىكىڭىزنى ئارزۇ قىلىمەن، سالامەت بۇلۇڭ..

### قاراقاش ئوغلى
ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان كەچۈرۈڭ، تۇلىمۇ ئەپسۇس ..
مەن سىزگە ئوخشاش ئېغىز بۇزىدىغان ئىشنى قىلىپ سىزنىڭ تەتۈر سەۋىيىڭىزگە چۈشەلمەيمەن، ئىلىملىك ئادەم قارشى پىكىرگە ئاچچىقلاپ تۈكۈرۈپ كەتمەيدۇ، ئاچچىقلاش نادانلارنىڭ ئىشى، سىز قانچىلىق ھەقلىق توغرا بۇلۇڭ يەنە بىر ئىھتىماللىقتا خاتالىرىڭىز چىقىدۇ، چۈنكى ئۇ بىر قاراش ئۇ بىر تەپەككۇر.
سىزدە ئۈزىڭىزنىڭ پىكرىنى تېڭىشتىن باشقا قاراش يوق ئىكەن، ھە راس ئۈزىڭىز تېپىلماس گۈھەر دەپ ئويلاپ قالغاندەك قىلىسىز، سىزنىڭ بۇ ساپايىڭىز سۆزلەيدىغان شاتۇتىنىڭ ئۈزى ئىكەن.
يېغىرىڭىزغا تىگىپ تىمپىراتۇرىڭىزنى يەتمىش گەز ئۆرلەتكىنىمدىن ئانچە خۇشال ئەمەسمەن، ئەمما مۇشۇ جاۋابىڭىز ئارقىلىق سىزنىڭ باشقىلارنى تىللاش ئەيىپلەش قۇڭىنى غاجاشتىن باشقا ئىش قىلالمايدىغانلىقىڭىزنى بىلىۋالدىم، سىز يەنە كىملەرنىڭدۇر قۇڭىنى غاجاشقا تەييارلىنىپ چىشىڭىزنى بۈلىگەچ تۇرۇڭ، بىز ئۆز ئىشىمىزنى قىلىپ ماڭغاچ تۇرايلى.. لىكىن ھەرھالەتتا ئاچچىقڭىزغا ھاي بىرىڭ بولمىسا قان بېسىمى بۇلۇپ قالىسىز، سىز ئۈزىڭىزنى ئويلىمىغان بىلەن مەن سىزنىڭ ئۇيغۇر ئىكەنلىكىڭىزنى كۆزدە تۇتۇپ باشقىچە كۈيىنىمەن.. 😁
ئەسكەرتىش: سىزنىڭ مەن بەرگەن پىكىر تەكلىۋىمگە ئاچچىقلاپ چىچچاڭشىپ كەتكىنىڭىزدىن مىنىڭ پىكرىمنىڭ تامامەن توغرا ئىكەنلىكىنى بىلىۋالدىم😂😂😂
سالامەت بۇلۇڭ 🌹🌹🌹🌹

### قاراقاش ئوغلى
سىز باشقىلارنىڭ تەپەككۇرىنى، يازمىسىنى، قىلغان ئىشىنى، تۇتقان يۇلىنى تەنقىتلەپ نەچچە سائەتلىك ماقالە يېزىپ ئەيىپلىسىڭىز ، توختىماي قۇسۇر تېپىپ غاجىسىڭىز بۇلىدىكەن، ئۇنىڭ بەدىلىگە بىرەسى رەددىيە قىلىپ ئىنكاس يازسا چالۋاقاپ قېپىدىن چىقىپ كەتكەن مىقتەك سانچىلىدىكەنسىز، سىز ئۆكتەملارچە كاللىڭىزغا كەلگىننى ئېغزىڭىزدىن چىققىننى دىسىڭىز بۇلىدىكەن لىكىن باشقىلار سىزگە قايتۇرۇپ ئىنكاس يازسا ئۇنداق ئادۇكات مۇنداق ئاتىكاچى دەيدىكەنسىز، سىز ئەسلى دۈشمىنى يوق ئىتىرازسىز جەڭ مەيدانىدا ئۇچۇپ يۈرىدىغان مەشقاۋۇل ئىكەنسىز، سىزنىڭ بۇ خىل چىدىماس ئۇسلۇبىڭىزدىن تەنقىدى ئوبزورىڭىزنىڭ سەمىمى ئەمەسلىكىنى كۈرىۋالغىلى بۇلىدۇ، ھەم سىزنىڭ سۈڭەكسىز لوق گۈشكە رەددىيەسىز تەنقىتكە ئامراق بىرى ئىكەنلىكىڭىزنى ئىسپاتلاپسىز ، بۇ ئوبزورچى ئەمەس مافىياچىنىڭ ئىشى..
سىزنىمۇ ئۇزاتمىدىم، قېرىپ قالغىنىڭىزدا پۇتلاشماي ماڭاسىز..
ھە راس مىنى شاكىچىك دەپ ئۈزىڭىزنىڭ ئورنىنى بەك يۇغىنىتىپسىز، بۇ يەنىلا نادانلارنىڭ قىلىقى، ئىلمى كىشى قارشىسىدىكى كىم بۇلىشىدىن قەتتى نەزەر ھۆرمەت بىلەن ئىش قىلىدۇ، مەنمۇ ئۇزاتمىدىم ئەمىسە 😁😁😁😎😎😊😊

## يەككە ۋىجدان سادادا، بەغەرەز كوللېكتىپ سامادا (2022-08-23)
ۋىجدانى ساغلام كىشىلەرنىڭ دەردى ھەر دائىم ۋىجدانى پېتىقدىلىپ كەتكەنلەرنىڭ دەردىنى ئوڭايسىزلىققا چۈشۈرۈپ قويىدۇ. مىللەت ئاچارچىلىققا مەھكۇم قىلىنىۋاتقان، شەكلى ئۆزگەرگەن قىيناپ ئۆلتۈرۈشلەر داۋام قىلىۋاتقان مۇشۇ مەزگىللەردىمۇ كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى، سۈكۈتنى بۇزۇپ ئاۋاز چىقىرىۋاتقانلارنىڭ يەنىلا يۈرىكى ۋەتەن دەپ ھەقىقىي سوقىدىغانلار ئىكەنلىكىنى، ۋەتەندىكى ھەر ۋەزىيەتتىن خەۋەردار بولۇش كويىدا يۈرۈۋاتقان، ئۆز چامىدا ئويغاق ۋىجدانىنىڭ تۈرتكىسىدە زۇلۇمنى ئاڭلىتىشقا تىرىشىۋاتقانلار ئىكەنلىكىنى، ھەر تۈرلۈك راھەت ھاياتقا پېتىپ ياشاش ئىمكانىيىتى بار تۇرۇپ ئەسلا يولىدىن شاشماي كېلىۋاتقانلار ئىكەنلىكى تۇتۇملىرىدىن، پوزىتسىيەلىرىدىن بىلىنىپ تۇرۇپتۇ. خەلقئاراغا زۇلۇمنى ئاڭلىتىش بىلەن توختىماستىن، زۇلۇمنىڭ خاراكتېرىنى ۋە تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز ھالدا ئىكەنلىكىنى ئۆز قېرىنداشلىرىغا، ئۆزى بىلەن تىلداش بولغان خەلقىگە ئاڭلىتىشقا تىرىشىپ كېلىۋاتىدۇ. ئەمما ئاتىقى تەشكىلات، بىرلىك، فېدېراتسىيە ئاتلىق سىياسىي تون كىيىۋالغان توپلارنىڭ نە تۇتۇمى، نە باياناتى، نە نامايىشى ھەققىدە سادا يوق. ئەكسىچە يەككە ۋىجدان ئەھلىنىڭ سەھىپىسىدە زۇلۇمنىڭ خاراكتېرىنى ئاڭلىتىدىغان تەشۋىقلەر يامرايدۇ، ئاتىقى تەبلىغچىدىن ئۆلىماغا، ئۆلىمادىن دەۋاچى، تەشكىلاتچى دېگەنلەردىن ئېشىپ «فېدېراتسىيە»غىچە ئۆزگىرىپ قارلىق چوققىدىن دوملىتىۋېتىلگەن قار توپىدەك يومىلانغانسېرى يوغىناپ ئىشتىنىغا پاتماي كېتىۋاتقان تىپلارنىڭ تەشۋىقىدە ناخشا - ئۇسۇل پائالىيىتى قاينايدۇ. سىياسىي ھەرىكەتار گويا پەسىللىك، ئايلىق مەلۇم كۈن ۋە مۇناسىۋەتلەرگە مۇقۇمدىلىۋەتكەندەك، شۇ ئاينىڭ شۇ كۈنلىرىدىكى چېسلاغا ئۇدۇللىنىپ تۈگمەندەك ئايلىنىشتىن باشقىغا قىمىرلىۋالماسلىققا ئەھدە ئىچىشكەندەك بىر ۋەزىيەت كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇ. 

مۇستەملىكىچى قانخورلار نۆۋەتتىكىدەك مىللەتنى ئەتەي جان تالىشىپ ياشاشقا، ئىسيانغا زورلىتىپ تۇرۇپ ئارقىدىن قىرىشقا چارە كۆرۈۋاتقان مۇشۇ پەيتلەردىمۇكالېندارنىڭ سان – سىپىرلىرىدەك كۆزگە چېلىقىۋاتقان تەشكىلاتلار توپى، گۇرۇھ ۋە فېدېراتسىيەلەر قارمىقىدىكى ئەزا توپلاردىن بىرەرسىدىمۇ يەككە ئۇرۇنۇش چاغلىق سادا چىقمايۋاتقانلىقىنى قانداق چۈشىنىش مۇمكىن؟ مۇستەملىكىچىلەرنىڭ بۇ نەيرەڭلىرىنى پاش قىلىدىغان، تەشكىلىي قۇرۇلمىسى مۇشۇ تۈردىكى ئىشلارغا ئۇيغۇن كېلىدىغان بىرەرمۇ تەشكىلات يوقتەك، خۇددى كېلىشىۋالغاندەك سۈكۈتكە تەڭكەش قىلىۋېلىشلارنىڭ ھېكمىتى نېمىدە؟ مائاش بېرىپ ئادەم خىزمەتكە سالالىغۇدەك ئىمكانى بارلارنىڭ ئاددىي يەككە ۋىجدان ئەھلىچىلىك جانلىق تەشۋىقات شەكلىدىكى بىرەر پائالىيەتلىرى بولسىمۇ شۇنچە كۈن ئۆتۈپمۇ نېمىشقا كۆرۈنۈپ بولالمايدۇ؟ ئەجەبا بۇنچىلىك ئىشلارغا ئورۇنلاشتۇرۇلمىغان نامايىش، ھە دېگەندە خەلققە دىيەسلىتىلىپ كېلىۋاتقان «ئىنسان ھەقلىرى جىنايەتلىرى»گە دائىر «ئىش» قىلىۋاتقانلار نېمىگە كېلىشىۋالغاندەك سۈكۈتتە؟ نېمە ئۈچۈن ئاچ قويۇپ قىيناش سىياسەتلىرىگە قارشى جانلىق تەشۋىقات بولسىمۇ قانات يېيىش ئورنىغا زېھىن بۇرايدىغان، دىققەتنى قايدۇرىدىغان «خىتاي مېلىنى سېتىشنى ئەيىبلەش»كە ئوخشاش تەشۋىقلەر گۇپپاڭچىلارنىڭ قولىدا تەشۋىق قىلىنىدىغان بولۇپ قالىدۇ؟ مۇشۇنداق كۈنلەردە ئاۋۋال زۇلۇمنى توختىتىش، ئاندىن مۇستەقىللىقنىڭ گېپىنى قىلىشنى داۋراڭ سېلىپ يۈرگەن داۋراڭچىلارنىڭ زۇۋانى نە سەۋەبتىن تۈزۈكرەك چىقمايدۇ؟ شەخس سۈپىتىدە قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسان قىلىپىدىن چىققان زۇلۇملارنى كۆرۈپ ئاۋاز چىقىرىۋاتقانلارچىلىك ھەرىكەت، قىمىرلاشنى كۆرسىتەلمەيدۇ. ئەجەبا قىشتا كۆمۈرنى قىسىۋېلىپ، يازدا ئاشلىقنى قىسىۋېلىپ قىيناپ ئۆلتۈرۈش، خەلقنى ئىسيانغا ياكى ئاچلىقتىن قىينىلىپ ئۆلۈشكە زورلاشتەك بۇ قەبىھ جىنايەتلەر پاش قىلىنىش ئورنىغا دىققەت بۇرايدىغان تېمىلارنىڭ، ۋەتەندىكى ۋەزىيەتە مۇناسىۋەتسىز ئىچى قۇرۇق يىغىنلار، ئۇچرىشىشلارنىڭ تەشۋىق ئوبيېكتى بولۇشلىرى، خەلقئارا تەھلىللەرنى تۆكۈش، كۈن - تەرتىپتە نۆۋەتتىكى ئاچ قويۇپ قىيناش سىياسەتلەرنى كۆرمەسكە سېلىشقا يارايدىغان خەۋەرلەرنى بولۇشىغا قىزىتىشلارنىڭ زۆرۈرىيىتى نېمە؟ ياكى بۇ بەزى تەڭكەشچى لەپەرداش تەشكىلاتلارنىڭ قىلىۋاتقىنىدەك، نامايىش قىلىدىغان كۈنلەرنىڭ چېسلاسى ئۇدۇل كېلىشىگە ياكى بولمىسا قانداقتۇر تۆت تام ئارىسىدىن سىرتقا تارقىمايدىغان ئاتالمىش دۇنياۋى يېپىق ئاخبارات ئېلان قىلىنىشلار تەكرارلىنىدىغان كۈنلەرگە ساقلاپ قويۇلىۋاتقانلىقتىنمۇ؟! ياكى بۇ كۆنۈككەن بويىچە زۇلۇم ئەۋجىگە يېتىپ بولغاندا، قىرىلىدىغانلار قىرىلىپ، ئۆلىدىغانلار ئۆلۈپ بولغاندا، بولغۇلۇقلار ئىستاتىستىكىغا ئايلىنىپ بولغاندا ئاندىن ھەرىكەتكە ئۆتۈشنى ساقلاۋاتقانلىقتىنمۇ؟! نېمە ئۈچۈن يەككە سەھىپىلەردە زۇلۇم ئاڭلىتىلىدۇ، تەشكىلات، فېدېراتسىيەگە ئوخشاش ئېتى يوغان ۋىۋىسكا ئاستىدىكىلەرنىڭ سىياسىي تەشۋىق سۇپىلىرىدا، تەشكىلات نامىدىكى سەھىپىلىرىدە لام – جىم دېمەسلىك ھۆكۈم سۈرىدۇ؟ ئەكسىچە يانداش سەھىپىلىرىدە ئۇسۇل - ناخشا پائالىيەتلىرى ياڭرايدۇ؟ ياكى بۇمۇ ئىستاتىستىكا چىقىرىلىشىنى ساقلاپ تۇرغانلار بىلەن دىققەت بۇراپ زېھىن مەشغۇل قىلغۇچى تېمىلارنى بازارغا سېلىۋاتقانلار بىلەن ئارتىسلارچە رول ئېلىشنىڭ، تەڭكەشچىلىكنىڭ بىر پارچىسىمۇ؟ 
سوئاللار رېئاللىقنى سورىدى، ھەقىقەتنى چىللىدى. بىراق، نېمىنى قانداق چۈشىنىش، سوئاللارنى ئورتاق سوراپ جاۋاب ئىزدەش ياكى سورىقىنى قىلىش يەنىلا ئويغاق ۋىجدان ئەھلىگە ھاۋالە!!!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Yurt Oglani غا)
ئەسلىي يەكچەشمە سىز ئوخشايسىز. ئۇنداق تۆھمەت ئۇيدۇرمايدىغان. ئۆمرىدە گېزىتمۇ بولسا ئوڭ تۇتۇپ ئوقۇپ باقمايدىغان چالا ساۋاتلاردەك گەپ قىلماي، ماقالىنى ھەزىم قىلىپ ئوقۇپ ئاندىن بىر نەرسە دەڭ. بولمىسا دۇئا ئۆزىڭىزگە قايتىپ، يەكچەشمىلىكىڭىزگە قوشۇلۇپ ئاقساق - چولاق بولۇپ ئۆمۈرۋايەت چاقلىق ئورۇندۇققا بوسۇرۇلۇپ قالماڭ، يەنە! نەئۇزۇبىللاھ!

بىر نەرسىلەرنىڭ قىياپىتىگە كىرىۋېلىشتەك ئىشلار سىز دېپىنى چېلىۋاتقان تىپلاردىن ئايلانسۇن! خەقنىڭ كىتابىنى ئوقۇمىدىم دەيسىز-يۇ، يەنە خەقنىڭ چاپەرمەنلىرىدىن ئۆتە قوڭ چاقىسىز. يۇرت ئوغلى دەپ ئىسىم قويۇۋالغانغا تۇشلۇق سۆزلىگەيسىز. ئادەم دېگەن ئۇنداق بىمەنىلەرچە ئۇششۇق، كۆكەرمە بولمايدىغان. ئاۋۋال بىر ئوقۇڭ، ئاندىن پىكىر قىلىش ھەققىڭىز بولىدۇ. مانا مەن ئوقۇپ، تاسقاپ ئاندىن پىكرىنى يازىدىغانلاردىن. ئۇنداق خەقنىڭ كىتابىنى ئوقۇماي تۇرۇپ ئوقۇغان ۋە تەنقىد يازغان كىشىنىڭ سەھىپىسىگە كالىدەك ئۈسۈپ كىرىپ چالۋاقىسىڭىز شۇنىڭغا تۇشلۇق دەككىڭىزنى يەيسىز. مەن شۇ دەل كىتابتىكى خاتالىقلارنى كۆرسىتىپ بەرگەن، نۇرغۇن ئوقۇرمەنلەرنىڭ پايدىلىنىشىغا سۇنغان يازار. بۇلاردىن خەۋىرىڭىز يوق سەكرىگەن بولسىڭىز، گەپ شۇ: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسىگە خۇش كەپسىز! كىتاب ئەسەرلىرىم بىلەن ئۇچراشماقچى بولسىڭىز ئىستانبۇلدىكى تەكلىماكان ئۇيغۇر كىتابخانىسى بىلەن ئالاقىلاشسىڭىز جاھاننىڭ قايسى بۇلۇڭ - پۇچقىقىدىكى قازناقتا ياشاۋاتقان بولسىڭىز شۇ يەرگە يەتكۈزگىدەك ھىممەتلىك مۇلازىمەتتىن بەھرىمەن بولالايسىز. تەكرار تەۋسىيەم: خەقنىڭ كىتابىنى ئوقۇماي تۇرۇپ يان بېسىشتىن، شۇنداقلا يۈكلەنمەكچى بولغان كىشىنىڭ ئەسەرلىرىدىن، پىكىرلىرىدىن ۋاقىپ بولماي تۇرۇپ ئۇنىڭغا بىھۇدە قوڭ چېقىپ چالۋاقاشتىن ساقلانغايسىز. ئۇنداق قىلالمىسىڭىز كىمنىڭ گۇپپاڭچىلىقى ئۈچۈن گەپ قىلىۋاتقانلىقىڭىزنى يوشۇرۇشقا ئاجىز كېلىپ قالىسىز-دە، ئالىدىغان جاۋابىڭىز سىزگىمۇ، يان بېسىۋاتقان تەرەپكىمۇ ئىجابىي تەسىر ئېلىپ كەلمەيدۇ.

### Musajan Yakup
مەزكۇر ئوبزورنى ئوقۇپ چىقتىم، ناھايىتى توغرا، ئىلمىي پىكىر يۈرگۈزۈلۈپتۇ! ئىدىئولوگىيە ساھەسى ئىنتايىن مۇھىم، بۇ ساھەگە مەيلى زىيالىيلاردىن بولسۇن ياكى موللىلاردىن بولسۇن مەيدانسىز، خامىلىئون، رەڭۋازلارنى يىقىن كەلتۈرمەسلىك كېرەك. بالىلارغا كىچىكىدە سېڭدۈرۈلگەن ئىدىيەلەر بىر ئۆمۈر تەسىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئىلىم سەھنىسى ۋە ساھەسىنىڭ پاكلىقى، خاراكتېرلىقلىقىنى ساقلاش كېرەككى، ئۆزىنىڭمۇ قايسى پىكىر - ئىدىيەدە ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىغان، كاللىغا غىل - پاللا كەلگەن ھېسسىي ھاياجانلارنى بىر مىللەت ياكى توپلۇمغا كەسكىن ھۆكۈم شەكلىدە يەتكۈزۈپ ئەتىسى ئۆزى ئۇنىڭ تام ئەكسىنى قىلىپ يۈرىدىغان يانتاق ۋەزنىلىك كىشىلەرنىڭ تەجرىبە ئېتىزىغا ئايلاندۇرۇۋېلىشىغا يول قويماسلىق لازىم. 
يەر - يەرلەردە بەس - بەستە ئۆز ئالدىغا دامبا سوقۇپ، ئۇلۇغۋار ئېلان - تەشۋىقاتلارنى چاپلىشىپ «مەكتەپ» ئېچىۋاتقانلارنىڭ ئەمەلىي سەۋىيەسى، پىسخىك خاراكتېرى ۋە ئۇنىۋېرسال ساپا - سالاھىيىتىنى بىر قۇر كۆزدىن كۆچۈرۈپ چىقىش نۆۋەتتە قىلىشقا تېگىشلىك تەخىرسىز ئىشلارنىڭ بىرى بولۇپ قالدى. ھەر قانداق نەرسە زايا قىلىنسا ئۇنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇۋالغىلى بولغان بىلەن دىن بىلەن سۇغۇرۇلغان زامانىۋىي مائارىپ زۇلاللىرىدا توشقۇزۇلۇشى كېرەك بولغان سەبىي دىللار يۇقىرىقى تېمىدا دېيىلگەندەك ئىلىم ھايانكەشلىرىنىڭ غەلدى - غەشلىرىدە ۋە مائارىپ يولىنىڭ سەركىسى ئەمەس، يولۇچىسى بولۇشقا سالاھىيىتى، شەرتى توشمايدىغان، ھەتتا ھاياتىدا مائارىپ ساھەسىگە تەۋەلەنگەن بىر ئادەمە خاس خاراكتېر ۋە سالاپەت بىلەن ياشاپ باقمىغان بىراۋلارنىڭ ۋاقىتلىق ھاياجانلىق ئۇلۇغۋار قۇرۇق گەپلىرىدە توشقۇزۇۋېتىلسە كەلگۈسىدە ئەۋلادلارغا يۈز كەلگىلى بولمايدۇ. 
ئۆزى بىرەر مەكتەپتە، بىرەر كەسپتە مۇۋۋەپىقىيەتلىك ئوقۇش تاماملىمىغان بىر ئادەم <<سېنىڭ بالاڭنى ھەممە ئىشتا ئىقتىدارلىق خاسىيەتلىك ئەۋلىيا قىلىۋېتىمەن>> دېسە ئىشىنىپ بالىسىنى تاپشۇرغانلارغا ھەيرانمەن. ھەر ئادەم ئۆزىدە بولغاننىڭ مەلۇم بىر قىسمىنى ئۆگىتەلەيدۇ. ئۆزىدە نەرسە يوقلار نېمە ئۆگىتىدۇ؟! بالىلارنىڭ ئۆمرى بىلەن ئويناشقانلار كەچۈرگۈسىز جىنايەت ئۆتكۈزگۈچىلەردۇر.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (تاھىر تاشقىن غا)
1. تەڭرى كەلىمىسىنى ئاللاھنىڭ ئورنىغا ئەمەس، ئاللاھ سۆزىنىڭ مەنىسى ۋە تەرجىمىسى ئورنىدا ئىشلەتتىم. ئاللاھنى كۆرسىتىدىغان تېرمىن ئورنىدا، مۇتلەق قادىرى قۇدرەت مەنىسىدە ئىشلەتتىم. يەر - كۆكنىڭ ئىگىسى (خالق السماوات والأرض) قاتارلىق مەنىلەرنى ئۇقتۇرىدىغان ئۇقۇم سۈپىتىدە قوللاندىم.
2. كەڭرى قوللانسىڭىز بولىۋېرىدۇ. گېزى كەلگەندە ئاللاھ كەلىمىسىنى، گېزى كەلگەندە تەڭرى كەلىمىسىنى، گېزى كەلگەندە پەرۋەردىگارنى، رەبنى، رەھماننى، رەھىمنى پەرقلىق كونتېكىستلاردا باب كەلتۈرۈپ بىمالال قوللانسىڭىز بولىۋېرىدۇ. ھەممىسى مەۋجۇداتنىڭ خالىقىنى، ئالەملەرنىڭ يەككە - يېگانە پەرۋەردىگارىنى كۆرسىتىدىغان ئىسىم - سۈپەتلەردۇر.

قوشۇپ قويدىغىنىم: مۇسۇلمان ئابا - ئەجدادىڭىز ئەسىرلەپ قوللىنىپ كەلگەن، ئالىم - مۇتەپەككۇرلىرىڭىز ئاللىبۇرۇن ھەل قىلىپ دادىل ئىشلىتىپ كەلگەن ساغلام ئاتالغۇ، ئىسلامىيلىشىپ ئۆزلىشىپ ئۆتۈپ كەتكەن ئاتالغۇ، ئىسىم، سۈپەت - ۋەسىپلەرنى جايى - جايىدا ئىشلىتىپ ئىگە چىقمىسىڭىز، ياكى ئىشلەتمەي ئىستېمالدىن چىقىرىپ تاشلىسىڭىز دەسلەپ چانمىغاندەك بىلىنىدۇ، ئارقىدىن نەسىل ئالمىشىشى بىلەن بارا - بارا ئۇنتۇلىدۇ. قاملاشتۇرۇپ ئىشلىتىشكىمۇ جۈرئەت قىلالمايدىغان، ئىشلىتىش ياكى ئىشلەتمەسلىكتە تەرەددۇتلىنىپ قالىدىغان ھالغا چۈشكەندە كومپىلىكس توزىقى مۇسەللەت بولۇشقا باشلايدۇ. ئاندىن ئۇزۇنغا بارمايلا ياتلاشقان ئەۋلاد ئىچىدىن يات دىن ۋە يات مەدەنىيەتكە روھىنى ساتقان شالغۇت زېھنىيەتلەر، ئوقۇغانچە جاھالىتى مۇرەككەپلىكتە سەۋىيە ئاتلاپ قاتماللىقلىقنى «ئايدىڭلانغانلىق» چاغلايدىغان بىرىلىرى چىقىپ سىز جۈرئەت قىلالماي ئىستېمالدىن چىقىرىپ تاشلىغاننى ئەكېتىپ ئىگە چىقىشقا، يېڭى چوقۇنغان مەبۇدىغا، دىنىغا، ئىدېئولوگىيەسىگە تارتىپ ئىشلىتىشكە باشلايدۇ. ھەقىقەت تەجەللى قىلمىغان ئورۇندا سەپسەتە ھەقىقەتسىمان كۆرۈنۈپ ئۇسۇلغا چۈشىدۇ. ئۆزگە ئايلىنىپ بولغاننى ئىلىم - ھېكمەتكە ئاساسلانمايلا ئايرىۋاشلاپ بىرىنى ئۆز، بىرىنى يات قىلىپ يەكلەشتىن ساقلىنىش لازىم. ئىلىم - ھېكمەتكە ئاساسلانغان ئىشتا بولسا دادىل ۋە جۈرئەتلىك بولۇش ئاقىللىق جۈملىسىدىندۇر. جانابى ئاللاھ ھەممىمىزگە ھېكمەت ئوچۇقىدا تاۋلانغان «ئەقىل» جەۋھەرلىرىدىن نېسىپ ئالغان بولۇشنى نېسىپ قىلسۇن!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (تاھىر تاشقىن غا)
ئەسسالامۇئەلەيكۇم، سوئالىڭىزدىكى ئېتىرازلىق نۇقتىلارنى قىسقىلا جاۋاب بىلەن تۈگەللىگىلى بولمىغانلىقىنى نەزەرگە تۇتۇپ، بىر ئوقۇرمەننىڭ سوئالىغا جاۋاب تەرىقىسىدە ماقالە تەييارلاپ ئېلان قىلىپ قويدۇم. ۋاقىپلانغايسىز.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئابدۇراھمان ئارىف قا)
مېنىڭ ئاۋام ئالدىدا توغرا دېيىلىۋاتقان ئىشلارنىڭ شەكلىگە، غۇلغۇلىسىغا قاراپلا تەسۋىب قىلىپ ئولتۇرىدىغان ئادالەت تارازام يوق. ئەكسىچە تەسۋىب قىلىشقا قانائەت قىلمىغان ئۇنى زورىغا كۆككە كۆتۈرۈپ ئۇچۇرىدىغانلار مېنىڭ تەنقىد ئوبيېكتلىرىمدۇر. سىز تەنقىدلەشكە تېگىشلىك ئوبيېكتنى، تەنقىد قىلىنىۋاتقان مەسىلىنىمۇ ئىلغا قىلىپ بولالمايۋاتقاندا تەنقىدكە ۋەز بىلەن جاۋاب قايتۇرۇپ ئاۋارە بولماي سىزمۇ ئۆزىڭىز دېگەندەك چۈشۈپ قالدىغان جاينى تاپالىسىڭىز سىزمۇ تەنقىد يېزىڭ، جاۋابىڭىزغا ۋەز ئارىلاشتۇرماي جاۋاپ قايتۇرۇش ماڭا قالسۇن. ئۇنداق قىلالىمىسىڭىز يېرىم يارتا ئوقۇيدىغانلارغا ئوخشاش 《ئۇنداق بولسىڭىز بۇنداق بوپ قالىسىز》، دېگەندەك تېرە تاراقشىتىشلار ئۆزىڭىزدە قالسۇن! مەن ئۇنداق بولسا مۇنداقنى ئەمەس، دەل ئاشۇنداقنى پاكىتلىق تەنقىدلىدىم. ئارتۇق خاۋاتىردە بولمىغايسىز. مەسىلىنىڭ ۋەزنىگە چىشى پاتىدىغانلار، شەخسىي ئەقلى بىلەن ئانالىز قىلدىغانلار بولسا كەلسۇن. ساھەدىن خەۋرى يوق، ئىلمىي ساھەنىڭ بوسۇغىسىغا كەلمەي تۇرۇپ قايتىپ ئۆگىنىپ قالغانلار ھەددىنى بىلىپ سۈكۈت قىلسا بىرى ئۇلارنى گاچا دەپ قالمايدۇ. ئاقىلغا ئىشارەت...

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئابدۇراھمان ئارىف قا)
1. ماڭا ئۆزۈمنىڭ يازمىسىنى كۆزدىن كەچۈرۈشنى تەۋسىيە قىلىش ئورنىغا ۋەز بىلەن تەنقىدنىڭ پەرقىنى ئايرىشنى ئۆگىنىڭكى ئىنكاسىڭىزدا ۋەز بىلەن تەنقىدىي نەزەرنىڭ قانچىلىك پەرقى بارلىقىنى بىلىدىغان بىرسىدەك گەپلەر يېزىلسۇن.
2. تەنقىدكە چىدىيالماسلىقىڭىزنىڭ ۋەز بولۇشقىمۇ ئەرزىمەيدىغانلىقىنى، دەۋاتقىنىڭىزنىڭ ئۆزىڭىز تىرناق ئىچىگە ئالغان «ۋەز»لىكىنى مۇشۇنداق بىلىشكە باشلاڭكى پاكىتلىق نەرسە ئالدىدا پاكىتقا ھۆرمەت بىلدۈرۈپ ئاتالمىش تەتقىقاتچىلىقنىڭ ھەدسىزلىك بولىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىڭ. ئاندىن ئۇسلۇب ۋە خاراكتېرگە يامىشىڭدە، سىزگە ئۇسلۇب ۋە خاراكتېر ھەققىدە ساۋات بېرەي. شۇ چاغدا ھەر ئىشنىڭ باسقۇچىنى دىتلىيالماي تۇرۇپ مانىڭدىن قۇسۇر چىقىرالمايدىغانلىقىنى، ئاۋۇ يېرىنى غاجىلاپ دىققەت بۇرىسام بولغىدەك، دەيدىغان ئاقماس تاكتىكىنىڭ بۇ يەردە ئاقمايدىغانلىقىنىڭ ھېكمىتىنى چۈشىنىپ قالىسىز.
3. ئاۋامنىڭ تارازىسىنى بىر نەرسە دېمەيۋاتىمەن. ئىلمىي تارازا ئارقىلىق ساختا «تەتقىقاتچى»لىقنى تەنقىدلەۋاتىمەن. ئاتالمىش «كىبر»، ھېلىقىدەك گەپ تېپىپ بېرەلمەي كەپلەشكەندە دەۋالىدىغان «يۇشۇرۇن ئۆچمەنلىك» دېگەندەك قالپاقچىلىقنى ئىشلەتكەن ۋە ئەمەلىيەتنى بۇرمىلاپ ساھىبى ئۈچۈن كۆتۈرمىچىلىكىنى پەش قىلغان تىپلارنىڭ چىقىشى بۇ سەھىپىدە يېڭىلىق ئىش ئەمەس. ھەم بۇنداقلاردىن يالغۇز سىزلا يوق. ھەممىسى بۇرنىغا يېگەن، بۈگۈنى كانىدەك يامىشىپ ئەتىسى خاتاسىنى تونۇپ ئۆزىنى سورىغانلارمۇ ئاز ئەمەس. تەنقىد قىلىنسا بىرىنچى بولۇپ قىلىدىغان ئىشى قارشى تەرەپنى ئۆزىگە يوشۇرۇن ئۆچمەنلىكى بار بىرسى، دەپ ئويلىۋېلىشتەك بىچارىلىك، پىسخىك بۇزۇقلۇق يوق. بۇ پەقەت روھىيىتى خەسىسلىشىپ كەتكەن ۋە چىقىۋالغان تامدىن قانداق چۈشۈشنى بىلمەيدىغان نائەھلىلەرنىڭ ئىشلىتىدىغان ئۇششۇقلۇق ھۈنىرى خالاس! ئاۋاملىق قىلدىغانلارمۇ سىزدەك ئاۋامىلىقنىڭ دۇمباقچىسى بولۇشنى ئىلمىيلىكنىڭ ئالدىغا قويۇپ رېئاللىققا كۆز يۇمۇۋالىدىغانلاردۇر. ئاۋامىلىقنىمۇ چۈشىنىڭكى ئىلمىيلىق كۆزىڭىزگە «ئۆچمەنلىك»تەك، تەنقىدلەش «كىبىر»دەك كۆرۈنۈۋالمىسۇن! بولمىسا مۇشۇنداق ساپاسىز كۆتۈرمىچى ئورنىغا چۈشۈپ قىلىشتىن ساقلىنالمايسىز.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئابدۇراھمان ئارىف قا)
ئاشۇ مەلۇم ئوبيېكت تەنقىدكە لايىق بولمىسا گېپىڭىز ئازراق چەك باسار، تەنقىدكە لايىق بىرسى بولغاندا تەنقىدلەنسە ئۇنى مىسال قىلىپ تەنقىدلىسەڭ بولمايتتى، دۈشمەنلىكىڭ باركەن، دېسىڭىز يولسىزلىق قىلغان، قارشى تەرەپ ئۈچۈن كۆتۈرگىلى باھانە ئىزدىگەن بولىسىز. 
سىز يازمىنىڭ باش قىسمىنى ۋەز دەۋاتقان بولسىڭىز بىرىنچىدىن تەنقىد يېزىش ئەمەس، جايلاپ ئوقۇشنىمۇ بىلمەيدىغان، بىلمەيدىغان نەرسە ئۈستىدە شىلتىڭ ئېتىپ باقىدىغان گۈدەككەنسىز. ئىككىنچىدىن بىر تېمىغا كىرىشتە، مەسىلىنى يورۇتۇشتا ئاشۇ تېمىنىڭ ئائىتلىنىدىغان ساھەنىڭ تۇتۇمىنى، مەسىلىنىڭ ساھەدىكى ۋەزنىنى، قىممىتى دېگەنلەرنى تەھلىل قىلىش، ئۇنىڭ قارمۇقارشىسىنى قانداق پەرقلەندۈرۈش كېرەكلىكىنى يورۇتۇش قاتارلىقلار ئەقەللىي قائىدە. بۇنىمۇ چۈشەنمىسىڭىز ئوقۇشنىمۇ قاملاشتۇرالمايدىغان بىرسى ئىكەنلىڭىزنى بازارغا سالغان بولسىز. قورسقڭىزدا ئوماچقا باقماي بۇنى ۋەز دەپ قويغىنىېىزغا ۋەز بولۇپ قالمايدۇ. سىز بۇنى ۋەز دەۋالسىڭىز ئاۋۇ ئاتالمىش تەتقىقاتچىنىڭ ۋىدىيولىرىنى تەتقىقات لېكسىيەسى دەيدىغان ئوخشىمامسىز؟ 
چۈشۈرۈش سۆزىنىمۇ لايىقىدا ئىشلىتىڭ. چۈشۈرۈش بولسىلا خاتا بولمايدۇ. ھەددىنى بىلمەي ساختا تەتقىقاتچىلىقنى بازارغا سالسا، ئۆزىنى دەڭسىمەي چىقىۋالغان يېرىدىن چۈشۈرۈش، ھەدسىزلىكىنىڭ ۋەزنى قەدەر ھەددىنى بىلدۈرۈش خاتا ئىش ئەمەس. قارشى تەرەپ چۈشكەندە بەك چۈشۈپ كېتەمدۇ، ياكى ھەددىنى بىلىپ ئىناۋىتى بىلەن چۈشەمدۇ بۇنى ئۆزى بەلگىلەيدۇ. ئاندىن قالسا بۇنىڭ دەرىجىسىنى سىز قاتارلىق ساختا تەتقىقاتچىلىق ھادىسىلىرى بازارغا سېلىنغاندا كۆز يۇمۇۋالىدىغان، تەنقىدلەنگەندە پەيدا بولۇپ «ئۆچمەنلىك قىلدى» دەپ ئۇششۇقلۇقنى بازارغا سېلىشىپ بېرىدىغان قۇيرۇقلىرى ئويلاشسا بولىدۇ.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئابدۇراھمان ئارىف قا)
سىزنىڭ چۈشىنىمەن، بىلىمەن دەپ قىلغان گەپ ئەگىتىشلىرىڭىزنىڭ ھەممىسىدە دېمەكچى بولغىنىز ئېنىق. ئەگىتىپ ئەكېلىپ گەپنى تاقىماقچى بولغان يېرىڭىزمۇ چۈشىنىشلىك. ياقتۇرماسلىقىڭىزنىڭ ئارقىسىدا ياتقان تىپىرلاشلارنىڭ نېمىنىڭ ئۈندىشى ئىكەنلىكىمۇ مەلۇملۇق. ئاخىرقى تەۋسىيە، ئۆزىڭىزنىڭ چېنىپ قالماسلىقى ئۈچۈن تۈركچە ئەبجەش سۆزلەرنى، جۈملە شەكىللىرىنى ئەتەي ئارىلاشتۇرۇپ يېزىپ جان قىينىمىغايسىز. تىلنى ئەتەي بۇزۇشتەك سەت كۆرۈنىدىغان ئىشنى چۈمپەردە قىلىۋالسىڭىزمۇ بەرىبىر خاراكتېرىڭىزنى يوشۇرۇپ قالالمايسىز. خەير، ھازىرچە مۇشۇنچىلىك بولۇپ تۇرسۇن!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Sedef Uygur غا)
ھۆرمەتلىك سەدەپ خانىم، سىزمۇ بۇ تەنقىدتىكى دۇمباقچىلاردىن بىرى ئەمەسمۇ؟ يەنە قايسى يۈز بىلەن بۇنداق ئىنكاس يازغانسىز؟ تېما مەزمۇنى ئېنىق، سەۋىيەمۇ ئېنىق. شۇنداق تۇرۇپ بۇنداق تېمىلاردا پۇتىدا ئويلاپ، بارمىقىدا خەت يازىدىغانلار، ئالدى بىلەن ئاۋۇ مەسىلىنىڭ ئوپئوچۇق تەنقىدكە لايىقلىقىنى پەملىگۈدەك ساپاسى يوق تۇرۇپ ھېسسىياتىدا تىك - تاك توپچە سەكرەيدىغانلار پېتىغدايمەن دېسە، ئۇلارنىڭ سەۋىيەسىگە چۈشۈپ يېزىشىدىغان ۋاقتىم يوق. قوليازمىدىن ئۇۋا ياسىغان ئادەمگە ئىش ئۆگەتسىڭىز، ئىلمىي ئاتموسفېرانىڭ بۇلغىنىشىغا پىكىر قىلىۋاتقان كىشىگە قىلغىلى ئىش تاپالماپسىز دېسىڭىز ئوڭ گەپ بولمايدۇ. سىزمۇ ئۆزىڭىز ئوڭ تۇتۇپ ئوقۇيالمايدىغان قوليازمىلارنى يىغىۋېلىپ بىلىمداندەك بولۇۋالماي، كۈدە - كۆرپىڭىزنى سېتىپ، ئىلىمنىڭ ئىشىنى ئىلىم ئەھلىلىرىگە قويۇپ قويسىڭىز ھەر ئىش ئۆزىنىڭ ئەھلىنى تاپسا، ھەر كاسىپ ئۆز ئىشىنى قىلسا ياكى بولمىسا ياخشى ئەمەسمۇ؟ ماقۇل سىزدەك قوليازما يىغىۋېلىپ ئۆزىنى «بىلىمدان» ئويلايدىغان بىرى چىقىپ كامېراچى ئارتىستىن بىرىگە: مەن سىزنى تەتقىقاتچى دەپ تونۇشتۇرۇپ سورۇن ئورۇنلاشتۇرۇپ بېرەي دېدىمۇ دەيلى. قارشى تەرەپ ئاڭلىق تالىپ بولسا، بىرىنچى بولۇپ ئاۋۇ لايىھەنى كۆرگەن چاغدا، مەن دېگەن تەتقىقاتچى ئەمەس، مېنىڭ ئىشىم ماۋۇ، كەسپىم ماۋۇ، مۇنداق دېسەك ماڭا مۇناسىپ بولار، دېمەكتە يوق، خۇشياققانچە ئاپىرىپ ھەمبەھرىلىسە بۇنداق داپشاقلىققا بۇنچىلىك تەنقىد ئازلىق قىلىدۇ. سىزگىمۇ تەۋسىيە، ھەركىم ئۆزىنىڭ «دۇكىنى»غا ساھىب چىقىشنى قاملاشتۇرغاي!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئالىپ ئارسلان غا)
بۇزۇلۇشقىمۇ كۆڭۈلچەكلىك بىلەن مۇئامىلە قىلغاننى بۇزۇلۇپتۇ دەيمىز. ئىلىم ساھەسىدە سىزدەك ئويلاپ ئون تەپمە ھالال قىلىپمۇ بىر «تەتقىقاتچى»نىڭ ياسىلىشىغا يول چىقارغىلى بولمايدۇ. سىزدەك ئويلايدىغانلارغىمۇ يازمىدا يەر بېرىلگەن. زورۇقمىغايسىز.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (مەۋلان مۇھەممەت كە)
ھەد - ھۇدۇد دېگۈدەك نى - نى ئىشلارغىمۇ بىر - بىرلەپ نۆۋىتى كېلىدۇ ۋە كېلىۋاتىدۇ. لاتىلىشىش دەپ قالسىڭىز باشنى قۇمغا تىقىۋېلىپ رېئاللىقنى كۆرمەس بولۇۋېلىپ قارىسىغا سۆزلەيدىغانلارنى لاتىلاشتى دەيمىز. ھەد ھۇدۇدتىن دەرس بېرىپ قويغىدەك نېمىش بولغاندۇ دەپ خۇپسەنلىك قىلدىغانلار چوقۇم چىقىدىغان بولغاچقا، نېمە بولغانلىقىنى يازمىدىمۇ، پاكىتلىق رەسىمى بىلەن چىقىرىپ قويغان. دەرس بېرىشكە تېگىشلىككە دەرسىنى بېرىشنى لاتىلىشىش دېمەيمىز، ئەكسىچە پاكىت تۇرسا گەپ يورغىلىتىشنى لاتىلىشىش دەيمىز. ئۇقۇمنى جايىغا تېپىپ ئىشلىتىشنى بىلمىگەننى لاتىلىشىش دەيمىز. شۇنچە ئىزىپ چۈشەندۈرسىمۇ ھەدسىزلىككە لىللا پوزىتسىيە تۇتۇش ئورنىغا خۇددى ئورتالىقتا مەسىلە يوقتەك مۇئامىلە قىلغاننى لاتىلاشتى دەيمىز. تېما مەزمۇنى بىر ياقتا قېلىپ مۇھاكىمە قىلىدىغان مەسىلىلەر تۇرسىمۇ گويا چوقۇنىدىغان بۇتىغا ئىگە چىققاندەك كەلتۈرگەن مىسالغا تاقىلىپ ئىلىم ساھەسىدىكى كىرىزىسلارغا ئازراقمۇ كۆڭۈل بۆلۈپ قويماسلىقنى داۋاملىق لاتىلىشىشنىڭ تەرەپدارى دەيمىز.

ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان
مەۋلان مۇھەممەت
ئىنكاسلىرىڭىز پىتقا قانداق چاپان يېپىشنىڭ ئۆرنىكى بولۇۋاتىدۇ. ئۇدۇل كەلگەنلەرگە ئەمەس، جايىغا ئاتىدىكەن دەپ بىلگەيسىز!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئىزاھات)
ھەدسىزلىكتە، ئارسىزلىقتا ئۇچىغا چىققانلارنى مەخسۇس ئاقلىغىلى كىرىپ قاملاشتۇرالمىغان، ئۆزىگە ئىشەنچىسى يوقلۇقىدىن دەيدىغاننى دەپ بولۇپ قۇسۇقنى ياندۇرۇپ ئىچكەن تەرزدە يازغانلىرىنىڭ ھەممىنى يۇيۇۋالغان ئابدۇراھمان ئارىف ئىسىملىك كۆتۈرمىچى تورداش. بۇ تورداشمۇ تەرەپپازلىق شەكلىدە كىرىپ ساختا تەتقىقاتچىلىقنى ھىمايە قىلىشنى قاملاشتۇرالماي ئۆزىنى ئۆزى چاندۇرۇپ قويۇپ ئاخىرىدا بارلىق ئىنكاسلىرىنى يۇيۇۋاپتۇ. ۋاقىت - زېھىن ئىسراپ قىلىشتىن باشقىغا يارىمايدىغان مەزكۇر ئاۋارىگەر تورداش نۇرغۇن ئىنكاسلارنىڭ يېزىلىشىغا سەۋەب بولۇپ تۇرۇپ مەسئۇلىيەتسىزلەرچە ئۆزىنى چاندۇرىدىغان ئىنكاسلىرىنى ئۆچۈرۈۋالغانلىقى ئۇنىڭ ئاتالمىش ساختا تەتقىقاتچى مۇھەممەد رەھىمگە چېتىشلىق شەخىسلىكىنى ۋە ئۇنىڭ ئۈچۈنلا ئىنكاس يازغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئۆزى كىرىپ پىكىر قاتناشتۇرالماي ئىت - مۈشۈكلىرىنى، ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى ئالدىغا چىقىرىپ قويۇشتەك نا ئەھلىلىك دىن ئوقۇغانلىق داۋرىڭى سېلىۋاتقانلار ئۈچۈن بەكمۇ ياراشمايدىغان قىلىق. مەزكۇر تورداش بۇنىڭدىن كېيىن سەھىپىمىزدە قارشى ئېلىنمايدۇ. شۇنداقلا سەھىپىمىز مەزكۇر ئابدۇراھمان ئارىف نى ئىككىنچى نومۇرلۇق قوغلاندى ئېلان قىلىدۇ ۋە سەھىپىنىڭ قەيېرىدە ئىنكاسى كۆرۈلسە شۇيەردە چەكلەپ تازلايدىغانلىقىنى، كۆرگەنلا يېرىدە «تاخ» دەپ ھەيدەپ چىقىرىدىغانلىقىنى جاكارلايدۇ.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Furkat Mahmud Ghazi غا)
يازما سىزنى بۇنچىۋالا ھاۋشىتقان بولسا، تەنقىد ھەقدادىغا بېرىپتۇ. كەمىنە تېخى كىتاب ئۈستىدە رەسمىي توختالمىدىم، كىتاب ئەمدى تەرجىمە قىلىنغان بولسىمۇ، ئامازونغا يېڭى قويۇلغان چاغلاردا كىتابنى ئەكەلدۈرۈپ بىر ياقلىق قىلىپ بولغان. ناتونۇش، بىلمىگەن، چۈشەنمىگەن نەرسىگە قارىغۇلارچە داپچىلىق قىلىش داپشاق زىيالىيلىقتىن باشقىلارغا ئاشقىنى يوق. ھاراق ئىچىپ غەرق مەست بولۇۋېلىپ يېزىش سىزدەك خىتايچىدىن باشقا تىلدا تەپەككۇر قىلالمايدىغان، خىتاي تامغا بېسىپ بەرمىسە مۇستەقىل جۈملە قۇرۇشقا جۈرئەت قىلالمايدىغان خىيالپەرەسلەردىن ئايلانسۇن! يازمىدىمۇ ئاۋۇ تىل قاسساپلىقىنى نۇقتىلىق تەنقىدلىدىم، خالاس. قالدىسى قوشۇمچە. كىتاب ئۈستىدە خالسام مەخسۇس توختىلىشىم مۇمكىن. سىز بۇنداق ئۈسسۈپ كىرىپ چالۋاقاشتىن بۇرۇن ئاۋۋال ئىنكاسىڭىزدا «بىزلەرنى يىرگىندۈردى» دېگىنىڭىزدىكى ئاتالمىش بىزلەر كىمۇ بىر بىلدۈرۈۋېتىڭ. بۇ ئاتالمىش «سىزلەر» كىتابنى نەشرگە تەييارلىغان شىئە ئىسمائىلىيە باتىنىي تائىپىسىنىڭ ئۇيغۇرچە شۆبىلىرىمۇ، ياكى شالغۇت زىيالىيلار كۇلۇبىنىڭ گىلدىڭباش قەلەمكەشلىرىمۇ، ياكى ئانا تىلنى كەلسە - كەلمەس سويۇپ يەيدىغان لالما چەۋەندازلامۇ مەلۇم قىلىۋەتسىڭىز، شۇنىڭغا بېقىپ «سىزلەر»نىڭ شىنجاڭچە ۋە شالغۇتچە كاللىڭىزلار يېتىدىغان تىلدا جاۋاب قايتۇراي. بىھۇدە ئۇقۇشماسلىق بولمىسۇن! ئەگەر بۇ «سىزلەر» ئۆزىڭىزلا بولسىڭىز، بىشەم خوتۇندەك قازان - قومۇچ چاقماي ئادەمدەك گەپ باشلاڭ، بولمىسا ھاردۇقىڭىزنى چىقىرىدىغان يەرگە خاتا كېلىپ قالغان بولىسىز...

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Mihrigül Göktürk كە)
كۆڭۈل تىلى بىلەن يېزىلغان چىن سۆزلەر سەمىمىي تۇيغۇلارنىڭ يارقىن ساداسىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. ئەستايىدىل نەزەردە مۇئەييەنلەشتۈرگىنىڭىز ۋە ياقتۇرۇپ ئوقۇغىنىڭىز ئۈچۈن رەھمەت!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Mirkamil Kaşgarli غا)
تەبرىك ۋە تىلەكلىرىڭىز ئۈچۈن رەھمەت. ئاللاھ خەيرلىككە بۇيرۇسۇن. كىتابلارنى ئىستانبۇلدىكى تەكلىماكان ئۇيغۇر كىتابخانىسىدىن تاپالايسىز.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (باربا روسسا غا)
1. ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام، سىزگىمۇ رەھمەت. ئوقۇغان نەرسىلىرىڭىزدە ئىنچىكىلىككە ئەھمىيەت بېرىدىغان، زىغىرلايدىغان ياكى ياخشى ئادىتىڭىز سايىسىدە بىزنىڭ كۆزىمىزدىن قاچقان جايلار سىزدىن قاچماپتۇ. كېيىنكى نەشرلىرىدە تۈزىتىپ ماڭىمىز، ئىنشائاللاھ.
2. ناۋادا سىزگە مالاللىق ئېلىپ كەلمىسە، مۇشۇنداق سەھۋەنلىك بولغان جايلارنى يىغىپ خاتىرىلەپ ماڭسىڭىز، يىغىلغاندا ئۇچۇر ساندۇقىغا بىراقلا ئەۋەتىپ قويسىڭىز خۇيمۇ ياخشى بولغۇسى. ئاللاھ ھىممىتىڭىزگە ھىممەت، ئىلىم ئىشىدىكى ئەستايىدىللىقىڭىزغا بەرىكەت ۋە غەيرەت ئاتا قىلسۇن!
3. سەھىپىڭىزدە ئورتاقلاشقانلىرىڭىزنى ئۆچۈرۈۋەتتىڭىزمۇ ياكى كۆرۈنمەس قىلىپ قويۇلغانمۇ ياكى تەڭشەكتە شۇنداق بولۇپ قالدىمۇ بىلمىدىم، ماڭا كۆرۈنمەي قويدى.
4. سەھۋەنلىكلەرنى ۋاقتىدا ئەسكەرتىپ قويغىنىڭىز ئۈچۈن تەكرار رەھمەت ئېيتىمەن.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Abdurahman Hasan غا)
رەھمەت! ئويغاقلارنىڭ كۆپىيىشى زۆرۈرىيەت بولۇۋاتقان بۇ زاماندا توغرا پىكىر ئىگىلىرىنى پەرق ئېتىپ، قوللاپ قۇۋۋەتلەپ تۇرىدىغان، دادىل سۆزلۈك، سەگەك ۋە ئوت يۈرەك كىشىلىرىمىزنىڭ يەنىمۇ كۆپىيىپ مېڭىشىغا تىلەكداشمەن. خەيرلىك دۇئا ۋە تىلەكلىرىنىڭ ئەينىسى ئۆزلىرىگىمۇ تېگىشلىك بولغاي! ئاللاھ ھەق دەۋا ئۈستىدىكى قەدەملىرىنى يەنىمۇ مۇستەھكەم، يوللىرىنى داغدام قىلسۇن! خەلقىمىزگە، ۋەتىنىمىزگە يارارلىق خىزمەتلەرنى كۆپلەپ روياپقا چىقىرىشقا مۇۋەپپەق قىلسۇن!

## تۈنۈگۈن ئېلان قىلىنغان «مەردلىكنىڭ بازىرى كاساتلاشتىمۇ» ناملىق تېمىغا چۈشكەن، ئەمما غايىب قىلىۋېتىلگەن بىر تۈركۈم ئىنكاسلار ھەققىدە قىسقىچە ئىزاھات: 
مەلۇم بولغىنىدەك، مەزكۇر تېما ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن بۇرھان ئۇلۇيول ئىسىملىك يولداش، تېمىغا قارشى نەچچە سائەتلەپ ئاۋارە قىلىشنى توختاتمىدى. مەزكۇر يولداشنى تېمىنىڭ چېتىشلىق ئوبيېكتلىرىدىن بىرى بولغانلىقىنى نەزەرگە تۇتۇپ مۇخاتەب ئېلىپ جاۋاب قايتۇرۇۋاتقاندا يېزىپ بولغان بەزى ئىنكاسىنى ئۆچۈرۈۋېلىپ گەپ يورغىلىتىشنى توختاتمىدى. قۇسۇق ئىچمەي تىل ھاقارەتسىز پىكىر قىلىش ئەسكەرتىلگەندە بولسا، مەن قۇسۇق ئىچمىدىم، ئۆزگەرتىۋالمىدىم دەپ تۇرۇپ تىل ھاقارەتنى كوچا تىل سەۋىيەسىگە چۈشۈرۈپ ئەسكىلىك قىلدى. تارتىشمغا بولالمىغاندا بولسا، يانچۇقچى لۈكچەكلەر تىلىدا ھاقارەت قىلىپ تەھدىدلەر بىلەن تېرە تاراقشىتىشنى داۋام قىلدى. سەن بىر زىيالىي تۇرۇپ ئانا تىلنى بۇلغىماي سەۋىيەلىك ياز دېسە، تولغىقى تۇتقان مېكىياندەك سەھىپىنى باشقا كىيىپ چىچاڭشىپ ھەر يەرنى بۇلغىماقچى بولۇپ تېخىمۇ قەبىھ تىللار بىلەن ھاقارەتنى كۈچەيتتى. نەتىجىدە بۇ دەرىجىدىكى ساپاسىز تىل ئىگىسىنى مۇخاتەب ئالمايدىغانلىقىمىزنى ئىپادىلىگىنىمىزدە، مەزكۇر كۆكەرمە ئۇششۇق بايقۇش ئۆزى قۇسقاننى پاك پاكىز سۈمۈرۈۋېلىپ غىمىسسىدە بولۇپ ئاغزى بۇرنىنى ئېيتىۋالىدىغان تەبىئىتىنى ئاشكارا قىلىپ توختاپتۇ. مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئاپقۇرلاپ قۇسۇپ، كەينىدىن چېلەكلەپ قايتىدىن بىر يولىلا ئېچىۋېتىشتىن ئۇيالماپتۇ. شۇنداق قىلىپ مەزكۇر يولداش بولۇۋاتقان تارتىشمىلارغا كۆپچىلىكنىڭ ئورتاق گۇۋاھ بولۇشىدىن ئەندىكىپ گويا چاشقان يەپ كەينىدىن ئېغىزىنى يالاپ يۈرۈپمۇ بولسا ئېيتىۋېلىپ ھېچنېمە بولمىغاندەك كۆرۈنۈشكە ئۇرۇنىدىغان ئوغرى مۈشۈكنىڭ قىلىقىنى قىلىش ئارقىلىق ئەسلىدىكى ناچار تەبىئىتىنى، قالپاقلىق ساپاسىزلارنىڭ تىپىك ئوبرازىنى نامايان قىلدى. قوپال قىلىپ ئېيتقاندا ئەسلىدىنلا ئۆزىنىڭ تەنقىدكىمۇ ئەرزىمەيدىغان نائەھلى تەلۋە ئىكەنلىكىنى ئۆز قىلمىشى بىلەن ئاشكارىلاشتىن ئايانمىدى. ئاخىرى بېرىپ مەزكۇر يولداش خېمىرتۇرۇچىدىنلا ئەخلاقتىن يوقسۇن بىر تەلۋە ئىكەنلىكىنى سازايە قىلىشتىن ئۇيالمايلا قالماستىن، بارچە يېزىشقان ئىنكاسلارنى، ۋاقىت سەرپ قىلىپ دېيىشكەن دىيالوگلارنى، پولىمىك ۋە تاكاللىشىشلارنى يۇيۇۋېلىپ، ئۆزىنىڭ ئادىمىي ئەخلاقتىن چەتنىگەن بارچە ھاقارەتلىرىنى ئۆچۈرۈۋېلىپ «تىللاپ قاچارلىق» قىلدى. نەتىجىدە مەزكۇر يولداش بۇ قىلىقى ۋە قىلمىشى تۈپەيلى ھەدىستىكى مۇناپىقنىڭ سۈپەتلىرىدىن بىرى بولغان «بىراۋ بىلەن تۇتۇشۇپ قالغاندا ئېغىز بۇزارلىق قىلىدۇ»، دېگەن سۈپەتنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ ئورۇنلاش ئارقىلىق تېخىمۇ نەزەردىن چۈشتى. شۈبھىسىزكى، بۇنداق تەلۋىلىكنىڭ دىياگنوزى روھىي كېسەللىك، چىدىماسلىق ۋە مەزكۇر مەردلىك تېمىسىدا ئۇچىغا چىققان نامەردلىكنى ئەڭ سۈپەتسىز ۋە ساپاسىز بىر شەكىلدە سادىر قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەستۇر. ئورتاداكى ھەقىقەت شۇ: مەزكۇر تېمىغا چۈشكەن ھېچبىر ئىنكاس ياكى دىيالوگ سەھىپە تەرىپىدىن ئۆچۈرۈلمىدى، بەلكى مەزكۇر يولداش دەيدىغان تىل ئاھانىتىنى دەۋېلىپ باشتىن ئاخىر ھەممە ئىنكاسلارنى ئۆزى ئۆچۈرۈۋالدى. شۇ قاتاردا سەھىپىمىز تەرىپىدىن قارشى تەرەپكە يازغان ئىنكاسلارمۇ، ئېتىرازلارغا قايتۇرغان جاۋابلارمۇ قوشۇپ يوق بولدى. ۋاقىپ بولۇنغاي!
باشتىن كەچۈرگەن يۇقىرىقى تەجىرىبىلەرگە ئاساسەن سەھىپىمىز بۇ دەرىجىدە ساپاسىز ۋە ئەخلاق يوقسۇنى بىرىنى ئەسلا قارشى ئالمايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. شۇنداقلا بۇنىڭدىن كېيىن سەھىپىدىكى ھەرقانداق بۇلۇڭ پۇشقاقتا مەزكۇر يولداش كۆرۈلۈپلا قالسا ئوغرى چاشقاننى قوغلىغاندەك قوغلاپ، ئىنكاس-يازمىلىرىنى سۈپۈرۈپ ماڭىدىغانلىقىنى جاكارلايدۇ.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئەكبەر مۇھەممەد كە)
سىز دەۋاتقان «بۇ كىشى» ئاتلىق كىشى بىلەن ئىشىم يوقلۇقى ئۇ كىشىنىڭ ئۆزىگىمۇ ئايان. سىز ئۇ كىشىگە ۋاكالىتەن تومۇر تۇتقىلى كىرگەنلەردىن بىرى بولسىڭىز سىزگىمۇ جاۋاب شۇ:
بىرىنچى: تەنقىدتە شەخسكە ھۇجۇم قىلىندى دېيىش ئۈچۈن شەخىسنىڭ شەخسىيىتىگە تەۋە خۇسۇسىيىتى تارتىپ چىقىرىلغان بولۇشى كېرەك. ھالبۇكى تەنقىد زېھنىيەتكە، زېھنىيەتتىن ئېقىپ چۈشكەن ماغزاپ ئىدىيەلەرگە، تۇتۇملارغا بولۇۋاتىدۇ. شۇنداق بىر زېھنىيەت ۋە تۇتۇملارنىڭ بارلىقىنىڭ ئەڭ ياخشى دەلىلى، ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ قەلىمىدىن تۆكۈلگەن نەرسىلەردۇر. سەھىپىدە شۇ پىكىرلەر مەنبەسى بىلەن پاكىت ئورنىدا مىخلىنىپ تۇرۇپتۇ. بۇنىڭ شەخسىيەت ياكى يەنە بىر نەرسە بىلەن ئالاقىسى يوق.
ئىككىنچى: «ئۆلىمالارنى چىشلەپ تارتىش» دېگىنىڭىز قىپقىزىل كاززاپ گەپ بولۇپتۇ. تەنقىدتە ياخشىنى ياخشى، ياماننى يامان دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈش چىشلەپ تارتىش بولمايدۇ. ھەر ساھەگە تەنقىد قىلىنىۋاتقاندا شۇ ساھەنىڭ كەسپىي ئەخلاقى، مىزانى مەركەزگە ئېلىنىپ تۇرۇپ تەنقىدلىنىۋاتىدۇ. ئۆزىنىڭ مىزانىغا ئۆزى دەسسىگەننى پاكىتى ۋە داۋلىسى بىلەن تەنقىدلەشنى «چىشلەپ تارتىش» دەپ ئاتاش ئۇچىغا چىققان بىشەملىك، ئۇششۇغلۇقنىڭ ئالامىتى.
ئۈچىنچى: تەنقىدلەردە ھەقىقىي ئالىم - ئۆلىمالىرىمىز ھەققىدىكى، شۇنداقلا ھەققانىي مەيداندا تۇرغانلارنى ئىجابىي مۇئەييەنلەشتۈرگەنلىك ھەققىدىكى يازمىلارنى، ماقالىلىرىنى قاراپ تۇرۇپ كۆرمەسكە سېلىپ مۇئەييەن بىر توپقا قىلىنغان تەنقىدنى «ئۆلىمالارنى چىشلەپ تارتىش» دەپ چۈشسىڭىز بۇ چاپانچىلىق، شۇنداقلا ئوقۇرمەننى قاراباستۇرۇش جۈملىسىدىن بولىدۇ.
تۆتىنچى: قەلەم ئۇچىنى «تىغ ئۇچى»، تەنقىدنى «چىشلەپ تارتىش»دەپ قالپاق كەيگۈزۈپ ئالدىن ھۆكۈم قىلىۋېلىپ ئارقىدىن يۈكلەنسىڭىز بۇنىڭدا كۆتۈرمىكەشلىك ۋە رېئاللىقنى ئاستىن - ئۈستۈن قىلىش خاھىشى ئەكىس ئەتتۈرۈلگەن بولىدۇ.
بەشىنچى: پىكىر ۋە زېھنىيەتكە ھەمدە ئۇنىڭ تۇتۇملىرىغا تېگىشلىك جاۋابنى ئەگەر قارشى تەرەپ قايىل بولمىسا چاپارمەنلىرىنى ئەۋەتىپ قويماي ئۆزى كىرىپ چۈشەندۈرۈش بېرىشى كېرەك. شۇنداقلا پېشانىسىگە سۈرۈۋالغان داغنى ئۆزى ۋاقتىدا ئادالاپ، ئىندىجىنىس جىنايىتىنى سادىر قىلغانلارغا قىلىنغان ھەققانىي پىكىرلەرگە ئارتۇقچە يۈكلىنىپ نادانلىق قىلغىنىنى تەن ئېلىشى كېرەك. ئۇنداق قىلمىسا، سەپداشلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاۋۇ ئىزاھاتقا قارىتا يۈكلىنىشلىرىنى، تۆھمەتلىرىنى تەكرارلاپ ئۆز مەيدانىنى شەرھىلەپ بېرىشى زۆرۈر. ئۇنداقمۇ قىلمىسا، ئىندىجىنىسچىلار توپىغا چىۋىن قوندۇرماسلىقتەك ئاۋۇ لەنەتگەردە تۇتۇمىغا داۋام قىلىۋەرسە، بىزمۇ يوللۇق تەنقىدىمىزنى بېرىش ئارقىلىق سۇيۇقلاندۇرغۇچى قوشيۈزلۈكلەرگە بولغان قارىشىمىزنى داۋاملاشتۇرۇۋېرىشىمىز زۆرۈر بولۇپ قېلىۋېرىدۇر.
ئالتىنچى: ئەگەر سىز «بۇ كىشى» دەپ ئاتاۋاتقان كىشىنىڭ ئائىلە سىرتىدىكى باللىرىدىن بىرەسى بولمىسىڭىز، ئاۋۋال ھەر ئىشنى ئۆزىنىڭ ماقامىدا ۋە ئاتىقىدا ئاتاپ تۇرۇپ، ئوقۇرمەننى قاراباستۇرۇش تىپىدىكى گەپچىلىكنى يىغىشتۇرۇپراق پىكىر قىلغايسىز. ناۋادا سىزمۇ مەزكۇر «كىشىگە» ئوخشاش قاراشتا بولسىڭىز دەۋاتقانلىرىڭىز خەلقنىڭ قارىشىسدىكى ئىندىجىنس توپىنىڭ غالتەكچىسى قاتارىدىكى دۇمباقچىلىقتىن باشقا ئىش ئەمەسلىكى مۇئەييەنلىشىدۇ. ئەگەر سىز خەلقنىڭ قارارىغا ھۆرمەت قىلغۇچى ۋە ئىندىجىسنىلىقنى جىنسىيىتىگە ئايلاندۇرۇۋېلىشنى توغرا كۆرۈشچىلەردىن بولسىڭىز سىزمۇ پىكرىڭىزنى يېزىپ بايان قىلىپ باقسىڭىز بولىدۇ. ئۇ چاغدا ئۇنىمۇ سەھىپىگە مىخلاپ تۇرۇپ تېگىشلىك جاۋابىمىزنى بەرگەيمىز.

## قالپاققا تۇشلۇق «قىرغىز»لار غايىب زاماندا
ئەقلىي يېتىلىشى كېچىكىپ بوي تارتىپ قالغان كەپسىز بالىنى نازۇ - نېمەتلىك داستىخانغا قويۇپ بەرسەڭ، قىلىدىغان ئىشى پېتىقداش بولغىنى بولغان. «سەۋىيە» دەرىجىسىگە كۆتۈرگىلى بولمايدىغان ئېتىرازغا يەڭ تۈرگۈچە، سەۋىيە ئالدىدا ھەد – ھۇدۇدىنى بىلىدىغان قۇلاق موللىسى بولۇشمۇ بىر سەنئەت، بىر سەۋىيە، بىر دىت مەسىلىسى. ئەھۋالدىن قارىغاندا، ھە دېگەندە تەنقىدىي كۆز قاراشلارغا ئولتۇرالماي كېتىدىغان، پەرقلىق سىياسىي نۇقتىئىنەزەرلەرگە ئەقلىي سوغۇققانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىشنى، مۇھاكىمىلىق يوسۇندا زاكونلىشىشنى بىلمەي كالامپايلارچە ئىنكاس قايتۇرۇش (كاپشىش) قا خۇشتار نوپۇزپەرەسلىكنىڭ؛ تەنقىدنى قانداق يوسۇندا ئوقۇشنى، ئاڭلاشنى ۋە قانداق قوبۇل قىلىشنى بىلمىگەندىن سىرت، ئېپىنى كەلتۈرۈپمۇ بولسا جاۋاب قايتۇرۇشتا ساپاسى نۆلدىن تۆۋەنگە ساقىپ تۇرىدىغان تومپايلىقنىڭ؛ ئىجتىمائىي تەنقىد تىلى بىلەن سىياسىي تەنقىد تىلى ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانى پېتىقداپ كۈلكىگە قېلىشتىن ئايانمايدىغان پىكرىي گادايلىقنىڭ؛ يوق نوپۇزنىڭ ئارقىسىغا سىغىنىپ كۈن ئۆتكۈزۈشنى داھىيلىق سانايدىغان ئانارخىيلىق بەڭۋاشلىقنىڭ؛ ئىشى ئارتىپ كەتكەن قانسىق تەرەپبازلىق ۋە قوش ئۆلچەمچى قاشاڭ زېھنىيەتنىڭ تىپىك ئورنىكى بولغان بۈگۈنكى «ئەبگالاشقان موللىلىق» ئەسلىدىكى پەگاسىنى تاپالماي پەدە ئىزدەپ ئاۋارە ئوخشايدۇ.

## «مەجازىي ئۆلىمالىق قاچانغىچە؟» ناملىق يازمىغا چۈشكەن بىر ئىنكاسقا جاۋاب

**مۇرشىد مۇرشىد:**
ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، بۇرھان ئەپەندىم، ئاللاھ قولىڭىزغا دەرت بەرمىسۇن. ياخشى يازمىلارنى يېزىۋاتىسىز. سىزگە سەمىمىي تەكلىپىم سىزنى خالىس نىيەتلىك ياخشى بۇرادەر دەپ ئويلايمەن (ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچى). تەنقىد، ئوبزور ئاشنىڭ تۇزىغا ئوخشاش ئاز مىقداردا نورمال بولغىنى ياخشى. تەشكىلاتلار، زىيالىلار، ئەھلى ئىلىملەرگە يازغان تەنقىد، ئوبزورلىرىڭىز خېلى يېتەرلىك بولدى دەپ ئويلايمەن، بۇ خەلقنى ئوبزور، تەنقىد بىلەنلا ئىسلاھ قىلىپ بولغىلى، ئىشلىرىنى ھەل قىلىپ بولغىلى بولماس. ئەگەر مېنىڭ تەنقىد، ئوبزور يېزىشتىن باشقا ئارتۇقچىلىقىم يوق دەپ قارىسىڭىز، ئويلىنىپراق يازارسىز، يېڭى تېمىڭىزنىڭ ئاستىغا چۈشكەن ئىنكاسلارنى كۆردىڭىز ھەقىچان، كىملەرنىڭ يازمىڭىزدىن سۆيۈنگەنلىكىنى بىلگەنسىز. مېنىڭچە، سىزنىڭ ئەمدى ئىككىنچى بۆلۈمگە ئۆتىدىغان ۋاقتىڭىز كەلدى. يەنى سىز تەنقىد، ئوبزورلىرىڭىزنى ئازلىتىپ دىنىي ئەھلى ئىلىملىملەر، زىيالىلار، تەشكىلاتچىلارغا يول كۆرسىتىدىغان سىستېمىلىق نەزەرىيە ۋە ئۇنىڭ مۇكەممەل شەرھىسى بولسا شۇنى سىستېمىلىق ھالدا ئوتتۇرىغا قويۇپ، شۇ ئىدىيە، پىكىرنى تارقىتىشقا ھەرىكەت قىلىڭ. ئۇنداق بولمايدىكەن، يازمىلىرىڭىز ئەكىس تەسىر بېرىپ، سەلبىي نەتىجىلەرنى ئېلىپ كېلىشى، پايدىسىدىن زىيىنى كۆپ بولۇپ قېلىشى، قىسىقىسى ئەھمىيىتىنى يوقىتىشى، سەتراق ئېيتقاندا مازلىشىشى مۇمكىن.

**ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان:**
ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام مۇرشىد مۇرشىد ئەپەندى:
1. ئالدى بىلەن دۇئا تىلەكلىرىڭىز ئۈچۈن تەشەككۈر.
2. «سەمىمىي تەكلىپ» دەپ ئاتىغان بۇ سەپسەتىلىك جۈملىلەر دۆۋىسى ئىنكاسىڭىزنى يازدۇرغان قۇۋۋەتنىڭ مەنبەسى ساددىلىقتىنمۇ، چاپانچىلىقتىنمۇ، تەخسىكەشلىكتىنمۇ ياكى قوشقا يېڭى قېتىلغان ئۇي مىسالى ئاكتىپلارچە قارام جۈرئەتكارلىقمۇ بىلىپ بولمىدى. تەنقىد ۋە تەنقىدچىلىكنىڭ نېمىلىكىنى ئاڭقىرىپ بولالمايدىغان تالىپچاق سەۋىيەسىدىكى بىرى. چۈنكى تەنقىدنى تۇزغا ئوخشىتىپ بىزارلىقىڭىزنى ئىپادىلەپ كېتىشلىرىڭىز بەئەينى بىر زامانلاردا ئىپتىدائىي تالىپچاقلارغا دەرس قىلىنىدىغان سامان قەغەز، سېرىق سەھىپىلىك كىتابلاردىكى «النحو في الكلام كالملح في الطعام» دېگەن قاپىيەگە ئوخشاش گەپساتارلىق ۋە ساختىلىق ئۈستىگە قۇرۇلغان ئويدۇرۇلما گەپلەرنىڭ ياپسالانغان نۇسخىسى ئىكەنلىكى ئاپئاشكارا تۇرۇپتۇ. دەرۋەقە، يۇقىرىقى ئەرەبچە جۈملە خۇددى سىزنىڭ ھەرە نەشتىرى يالىتىلغان، مۇنداقچە ئېيتقاندا يانپاشقا ئۇرۇپلا ياپسالىغان جۆيلىمە تەشبىھىڭىزگە ئوخشاش ئويدۇرما، يۈزەكى ۋە سېپى ئۆزىدىن قۇرۇق گەپ بولۇپ، مەزكۇر جۈملە ئىسلام تارىخىدا ئۆتكەن مەشھۇر تىلشۇناس، لوگىكىشۇناس، تېرمىنشۇناس، شۇنداقلا گىگانت ئوبزورچى ۋە تەنقىدچى پەيلاسوپ ئۆلىمالاردىن سەييىد شەرىف ئەلجۇرجانىينىڭ سۆزى بويىچە «گەپ ئوينىتىپ بۇرمىلىغانلىق، ھېچبىر ئىزدىنىشتىن نېسىۋە ئالمىغان قارىسىغا گەپ يورغىلاتقانلىق» جۈملىسىدىندۇر. بالاغەت ۋە پاساھەت ئالىملىرىنىڭ ئىپادىسى بويىچە ساختا، خاتا تەشبىھدۇر. فىقھىشۇناسلىقتا «قىياسى مەئەلفارىق (ئەمەس نەرسىنى بىر - بىرىگە ئوخشىتىۋېلىش)»تۇر. شۇنداقلا بۇ ئەقلى جايىدا كىشىنىڭ ئوخشىتىدىغان تەشبىھىدىن ئەمەستۇر. خۇددى شۇنىڭدەك كەمىنىمۇ سىزنىڭ تەشبىھكە تايىنىپ ئېيتقان: «تەنقىد تۇزغا ئوخشايدۇ، ئاز مىقداردا، نورمال بولغىنى ياخشى» دەيدىغان جۆيلىمىڭىزگە قارىتا دەيدۇكى، تەشبىھىڭىز ئوخشاشلا يۈزەكى ۋە جايىنى تاپمىغان، بەلكى يۇقىرىقى نەھۋىگە دائىر جۈملىنى ياپسالاپلا ئېلىپ چىقىپ دەپ بېقىلغان تەقلىدىي لاۋزا گەپلەر جۈملىسىدىندۇر. ئەگەر راستتىنلا تەنقىدنى سىزنىڭ يەپ - ئىچىش «پەلسەپەڭىز»دىكى مەنتىقىگە سېلىپ ئوخشىتىشقا توغرا كەلسە، تەنقىد تۇز ئەمەس، بەلكى تۇزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاش - تاماقنىڭ بەتتەم ياكى تەملىكلىكىنى پەرقلەندۈرگۈچى ئۇستام، زەرەر ياكى پايدىلىقلىقىغا، ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى ياكى تۆۋەنلىكىگە، قۇۋۋەتلىك ياكى زەھەرلىك نىسبىتىنىڭ قايسى دەرىجىدە ئىكەنلىكىگە دىياگنوز قويغۇچى ھەكىم ياكى ئوزۇقلۇقشۇناس، دېسىمۇ بولىدۇ. تەنقىد كۆپ قىرلىق بىلىم ۋە كەڭ بولغان نەزەر دائىرە، ئۆتكۈر ۋە زىل بولغان سەزگۈر ئەقلىيەت تەلەپ قىلىدىغان بىر ئىش. تەنقىدنىڭ سۆز يىلتىزى بولغان ساختىسى بىلەن راستىنى ئايرىپ پەرقلەندۈرۈش مەنىسىدىكى «نەقد» سۆزىدىنلا مەسىلىنى تەشبىھكە زورلىمايلا ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش مۇمكىن. جۆيلىمىڭىزدىكى مەسىلىنىڭ ھەقىقىتىنى ئىزاھلاشقا خىزمەت قىلمايدىغان، ئەكسىچە ساختا تەشبىھ ۋە تۇتۇقلاشتۇرۇشقا يارايدىغان ئوخشىتىشلار ئەمەلىيەتتە تەنقىدنىڭ نېمىلىكىنى تېگى ماھىيىتىدىن بىلىپ بولالماسلىققا، بىلمىگەننى بىلىدىغان قىياپەتە كىرىۋېلىپ قارىغۇلارچە گەپدانلىق قىلىپ ئويدۇرما جۈملە قۇرۇشقا بېرىپ ياتىدىغان گەپچىلىك، سۇۋاقچىلىق جۈملىسىدىندۇر. 

3. يازمىدا سىزنى چىچاڭشىتىۋەتكەن مەجازىي ئۆلىمالىق مەسىلىسى كۈنىمىز ۋەزىيىتىدە مىللىي كىرىزىس، دىنىي كىرىزىس، شۇنداقلا مەدەنىيەت كىرىزىسىغا ياتىدىغان زىل بىر ھادىسە. بۇنداق خەتەرلىك ھادىسىنىڭ ھەر تۈرلۈك ۋارىيانتلىرىغا قارىتا ئۇدۇللۇق ئوبزور - تەنقىدلەرنى، ئېغىر - يېنىكلىكىگە قاراپ ئايدىڭلاتقۇچى يورۇتمىلارنى بېرىش قولىدىن كېلىدىغان ھەربىر قەلەم ئىگىسى، پىكىر ئەربابى ئۈچۈن بىر مەجبۇرىيەت، مەسئۇلىيەت مەسىلىسىدۇر. تەنقىدنىڭ ئۆتكۈر بولۇشى، كۆپ ياكى ئاز بولۇشى يۈز بېرىۋاتقان مەسىلىنىڭ خەتەرلىك ياكى جىددىيىتىگە سەل قاراشقا بولمايدىغانلىقىغا چېتىلىدۇ. قانداقتۇر جىق قىلىۋەتسە شاكىراپ، ئاز قىلسا نۇرمال بولىدىغان ئاشپەزلىك دەستۇرىنىڭ قائىدە - پىرىنسىپلىرىغا ئوخشىمايدۇ، ھەم ئوخشىتىلمايدۇ. خاتا تەشبىھتىن خاتا مۇشەببەھنى ياساپ چىقىشتەك بۇنداق ياسالمىلىق جۆيلىمىڭىزدە كەڭ ئورۇن ئالغان. 

4. يازما نوقول تەنقىدلا ئەمەس، ئۇنىڭ ئاساسىي گەۋدىسى ساختىلىق باش كۆتۈرگەندە ئۇنى نېمە بىلەن ئايرىش كېرەكلىكى، ساختىلىقنىڭ بارار يىرىنىڭ نېمىلىكى ئىشارەت قىلىنغان. بۇ تۈر يازمىنىڭ ئاساسىي ئوبيېكتى بولسا، ئۇنتۇلۇۋاتقاننى ئەسلىتىش، پايخان قىلىنىۋاتقان مىزان - قائىلەرنى جانلىق تەتبىقلاش ئارقىلىق ئىلىمنىڭ يولىنى تۇتقان، كەلگۈسىنىڭ ئالىم - ئۆلىما نامزاتلىرى، چېچەن تالىبۇلئىلىملىرىنى ساختىلىشىشتىن ھەزەر ئەيلەشكە، مەسئۇلىيەت نۇقتىسىدىن مەسىلە كۆزىتىشكە يېتەكلەش رولىنى مەقسەت قىلغان بولىدۇ. چۈنكى ساختىلىشىش كۆز ئالدىمىزدا بولغىنى بىلەن، ساپ ۋە ساغلام شەكىلدە ئىلىم ئېلىش يولىنى تۇتۇۋاتقان، ھەقنىڭ ۋە ھەقىقەتنىڭ يورۇتۇلۇپ تۇرۇشى بىلەن ئويغاقلىققا يۈزلىنىۋاتقان تالاي تالىبۇلئىلىملەرمۇ يازمىنىڭ مۇخاتەب كوللېكتىپلىرىدىندۇر. بۇنىمۇ دىققەتكە ئالماستىن يازمىنى مۇئەييەن توپ ياكى تەشكىلاتقىلا قارىتىۋېلىش زورۇققانلىق، خۇدۈكسىرىگەنلىك، ئەتەي شۇنىڭغا تارتىپ قورساق بوشاتقانلىقتۇر.

5. تەنقىدنى ئوڭ تۇتۇپ ئوقۇش سەۋىيەسىنى يىتىلدۈرۈپراق ئاندىن گەپ يورغىلىتىشنى سىناپ باقسىڭىزمۇ كېچىكمەيسىز. چۈنكى سىزنى ئولتۇرالماس قىلىۋەتكەن بۇ تېمىدا ئۆلىمالىقنىڭ پۈچەكلىشىشىگە قارىتا مەلۇم تەنقىدىي نۇقتىلار تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، تىلغا ئېلىنغان بۇ نۇقتىلار خاراكتېرسىزلىشىۋاتقان، شۇنداقلا ئەسلىنىڭ قىياپىتىگە كىرىۋېلىپ ئىلىمنىڭ، ئالىم - ئۆلىمانىڭ ئوبرازىنى پايخان قىلىۋاتقان ساختىلىش ياكى ساختىلىققا يۈزلىنىش ھادىسىسى تەھلىل قىلىنغان، شۇنداقلا رېئاللىقنى ئەكىس ئەتتۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن. ھالبۇكى سىز بۇ نۇقتىلارنى قىلچە نەزەرگە ئالماستىن، ئۇدۇللا قانداقتۇر ئۆزىڭىز مۇشۇ تەنقىدكە ئوبيېكت دەپ بېكىتىۋالغان توپ ئىچىدىكى بىرىدەك، ياكى شۇلارنىڭ خۇشامەتگۇيلىقىنى قىلىپ تۆرەلمە سالاچىلىق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئېلىۋالغان كاندىدات موللىدەك ئىش ئۆگىتىپ كېتىپسىز. بىلىۋېلىڭكى، سىزگە ئارتۇقچىلىقلىرىم ئۈستىدە توختىلىش قەرزىم بولمىغاندەك، نېمىگە قانداق ۋە قانچىلىك تەنقىد قىلىشنى رايىڭىزغا چۈشۈرۈپ ئورۇنداش قەرزىممۇ يوق. سەۋىيەڭىز ئۈمىدسىزلەندۈرمەيدىغان باسقۇچقا بارغاندا ئورتاقلاشسام ياكى ئوچۇقلىما بەرسەممۇ كېرەك يوق.

6. تەنقىد ئاممىباب يېزىلغان بولغاچقا، ھەر تۈرلۈك پىكىر ئەھلى ئۆزىنىڭ چۈشەنچىسىگە بېقىپ ئويلىغانلىرىنى يېزىش ئەركىنلىكى بولىدۇ. ئىنكاسچىلار ئارىسىدا تەنقىدنى سىزگە ئوخشاش تەتۇر تۇتۇپ غەرىزىگە بويسۇندۇرۇپ ئوقۇيدىغانلارمۇ، تەنقىد ۋاقتىدىن پايدىلىنىپ قورساق كۆپۈكىنى تۆكىدىغانلارمۇ، ياكى خاتا چۈشەنچە ئاساسىدا نەپرىتىنى ئىپادىلەيدىغانلارمۇ چىقىدۇ. سىزدە تالىپقا خاس ئەدەپ، مەسئۇلىيەت ئېڭى بولىدىغان بولسا، بىرى كىرىپ ئۆلىما ۋە دىنغا قورسىقىدىكى تۆكۈنلىنى تۇتۇۋېلىپ «سېنىڭ تەنقىدىڭ مۇشۇنىڭغا سەۋەب بولدى»، «سۆيۈنۈپ كەتكەنسىز»، دەپ تاپا قىلىپ ئۇششۇقلۇق قىلماستىن، ئېغىل تاپالمىغان بۇقىدەك كەلسە كەلمەس ئۈسمەستىن، ئاشۇ ئىنكاسنى يازغۇچىغا پىكرىڭىزنى بەرسىڭىز ياكى خاتا چۈشەنچىسىگە توغرىسىنى يەتكۈزۈپ قويىسىڭىز ئوڭ ئىش بولار ئىدى. خالىمىسىڭىز ئۇمۇ ئىختىيارلىقىڭىز ئىدى. دىن ۋە ئۆلىما ئوبرازى قەدەمدە بىر بۇلغىنىۋاتسا، خاتا چۈشەنچىلەرنى ئىسلاھ قىلىدىغان ئىلمىي ۋە پىكرىي خىزمەتلەر ئورنىغا ئانسامبىلغا خور ئېيىتىشىش دولقۇنلىرىغا غەرق بولۇپ، سەمىمىيەتسىزلىك، رىياكارلىق ئەۋج ئېلىنىۋاتسا، خاتا چۈشەنچىلەر بازار تاپماي، دىنىيلىق ۋە ئۆلىمالىق ئوبرازلارغا قارىتا باشقىچە قاراشلار ئوتتۇرىغا چىقماي مۇمكىنمۇ؟ بۇنداق ئەھۋالدا مەسىلىنىڭ سەۋەبكارلىق نۆۋىتىنى مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىش يولىدىن شاشقان ئالىم - ئۆلىما ئاتلىقلاردىن باشلىماي، ساختىلاشقان ئۆلىمالىق بىلەن ھەقىقىي ئۆلىمالىقنىڭ پەرقىنى ئايرىپ مەسىلىگە ئايدىڭلىق بېرىشكە ئۇرۇنغان قەلەم ئەھلىگە، يەنى كەمىنىگە يامىشىپ چىشلىۋېلىشقا ئۇرۇنسىڭىز بۇنىڭ ئۆزى سېپى ئۆزىدىن بەغەرەزلىك، نەزىرىڭىزدە تەنقىدلىنىۋاتىدۇ دەپ بېكىتىلگەن ئۆلىما توپىغا قارىتا تەخسىكەشلىك، خۇشامەتچىلىك قىلغان ھېسابلىنىسىز.

7. تەئەددىيلىق جۈملىلىرىڭىزدىكى ئىش ئۆگىتىشلىرىڭىزدىكى تەنتەكلىك ۋە نەشتەر ئارىلاش پارادوكسلىق تەۋسىيەلىرىڭىز بۇ خۇسۇستا جاۋاب قايتۇرۇشقا ئەرزىمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇ. بۇنىڭغا قارىتا: مۇمكىنقەدەر ئىدىيە، سىستېما، تەشكىلات، دېگەندەك لۇغەت مەنىسىنىڭ ئۇ تەرىپىگە زېھىن سىغىمىڭىز يېتىشمەيدىغان گەپلەرنى ئازىراق قىلىپ كۆپرەك ئۆگىنىشكە، نەزەر دائىرىڭىزنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا ئۆزىڭىزنى ئاتاڭ، دېيىشتىن باشقا مۇۋاپىق تەۋسىيە تاپالمىدىم.

8. تەنقىدتە يېزىلغان مەسىلىلەرگە قارىتا ئىلمىي ياكى پىكرىي ئاساستا رەددىيە بولسا ئوتتۇرىغا تاشلىماستىن، ھۆل تامدىن ھوشۇ چىققان تەرزدە «تەنقىد يازىۋەرسىڭىز ئەكىس تەسىر بېرىپ مازلىشىسىز» دەيدىغان بىمەنە گەپلىرىڭىزمۇ ئۆزىڭىزدە قالسۇن! قاچان يوللۇق تەنقىدنى قوبۇل قىلماسلىقنىڭ ھەقىقىي مازلىشىش ئىكەنلىكىنى ئاڭقىرىسىڭىز، شۇ چاغدا ئىشىك قاققايسىز.

9. يېغىپ ئېيتقاندا، تا ۋەتەندە - ئىشكايلىدا ھەپتىيەك قولتۇقلاپ يۈرگەن چاغلاردىن، سىستىېمىلىق مائارىپ تەربىيەسى كۆرۈش ياكى تۈزۈككىنە بىر بىلىم قۇرۇلمىسى تىكلەش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئىككى ھەرەمدىكى ئۇ شەيختىن بۇ شەيخقە قاتىراپ ئوقۇش غېمىدە يۈرگەن زامانلىرىڭىزدىن باشلاپ يېپىنچىسىغا چىۋىن قوندۇرماي قورۇپ كېلىۋاتقان بۈگۈنكى «ئۆلىما» توپىنىڭ ئىچىدە، ئەتراپىدا ياشاش، كۆزىتىش ئىمكانىيىتى ئىلكىڭىزدە تۇرۇۋاتقان نۆۋەتتىكى كۈنلىرىڭىزدىمۇ يېقىنقى نەچچە يىلدىن بۇيانقى يۈز بەرگەن ۋە بېرىۋاتقان ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە دىنىي كىرىزىسلاردا كۆرسىتىلىپ كەتكەن «كارامەت»لەرگە قاراپمۇ بولسا ئاق - قارىنى پەرق ئېتەلىگۈدەك سەۋىيەدە بولمىغانلىقىڭىز ھەقىقەتەن ئەپسۇسلىنارلىق. بۇ كەلگۈسىمىزدە ياراملىق بىر دىنىي ئۆلىما بولۇپ يېتىشىپ چىقىش ئورنىغا، خاراكتېرسىز ئۆلىما توپىغا بىر ساننى كۆپەيتىپ بېرىش بىلەن تۆھپە قوشىدىغانلىقىڭىزدەك بىر سىيمادىن ئالدىن سىگنال بېرىپ تۇرۇپتۇ. بەلكىم دىنىي تەرجىمانلىق بىلەن ھەۋەسكار مۇتەرجىملىك ئارىسىغا تارتىلغان سىزىقتا بېرىپ كېلىپ يۈرۈۋاتقان بىر تالىپ ئۈچۈن ئۇشبۇ جاۋابىم ھەقىقىي ئۆلىما ياكى ساغلام خاراكتېرگە ئىگە ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ يولىغا تۈزۈكچە قەدەم تاشلاشقا تۈرتكە بولىدىغان بىر ئاگاھ، بىر ئىيقاز، بىر ئويغىتىش بولۇپ قالسا، ئەقلىنى سىلكىشىگە سەۋەب بولۇپ قالسا، نە ئەلا!!!

10. سىز ۋە سىزگە ئوخشاش خۇشامەتگۇي تالىپچاق، زىيالىيچاقلارغا دەيدىغىنىم شۇكى، ئەل - ۋەتەن ئاللىبۇرۇن قولدىن كەتكەن، مىللەت خار – زەبۇنلۇققا ئېغىر پاتقان، ھاياتلارنىڭ قۇرتۇلۇش يولىدا 24 سائەتلىك بىر كۈننى 25 سائەتلىك خىزمەت بىلەن تولدۇرۇشقا بەل باغلىشى مىللي بۇرچقا، پەرز كۇپايىدىن پەرز ئەين دەرىجىسىگە بېرىپ قېلىۋاتقان كۈنىمىز ۋەزىيىتىدە دۇنيالىقىغا ئۆتكۈنچىلىكتىن باشقىنى، ئاخىرەتلىكىگە قىلچە پايدىنى كەلتۈرمەيدىغان ھەر تۈرلۈك زەنجىرسىمان ئالاقە باغلاقلىرىدىن جىسمانىي ۋە مەنىۋى بوشىنىش، قىسقىغىنە دۇنيالىقتا مىللىتىگە، دىنىغا چىن ئىخلاس بىلەن خىزمەت قىلىشقا بەل باغلاش زۆرۈرىيەتتۇر. زۆرۈرىيەتنى تونۇپ يېتىش بىلەن يولىنى تاپالماي گاڭگىرىغاننى ئاز دەپ ئورنىغا ئۇنىڭ - بۇنىڭكىنى كۆتۈرۈپ يۈرۈش، كىمنىڭ كۈنلۈكىنىڭ ئاستىغا داستىخان كەڭرى سېلىنسا شۇنىڭدىن ئۈلۈش تىلەپ يېيىش بىلەن جاننى جان ئېتىپ تەسەللىيلىك ھاياتنى ياشاپ كۈن ئۆتكۈزۈشنى ھايات يولى قىلىۋېلىش ئارىسىنى تاللاش ئۆزۈڭلارغا قالدى. لېكىن پەلەكنىڭ چەرخى ئايلىنىپ كېرەكلىكلەر بىلەن كېرەكسىزلەر ئايرىپ چىقىلىدىغان، ئادەمىيلىكى، قىممەت دەرىجىسى قىلغان ئەمىلى ۋە تۇتۇمىغا بېقىپ مۇئامىلە قىلىنىدىغان كۈندە، كەمىنىنىڭ دەيدىغىنى بۈگۈنقىگە ئوخشاشلا رەسۇلىمىزنىڭ ئېيتقان: هل بلغت؟ اللهم فاشهد! دېگەن سۆزىگە ئوخشاش: تەڭرىم، دەيدىغاننى دېگەنمەن، يازغانمەن، قالغىنى ئۆزۈڭ بىلىپ بىر تەرەپ قىل) بولغۇسى، ۋەسسالام!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (پەر مان غا)
1. چامغۇر يۇلۇش ھېكايىسىدەك ئىتقا ئەگىشىپ مۈشۈك، مۈشۈككە ئەگىشىپ چاشقاننىڭمۇ بەلدىن تارتىشىپ بەرگۈسى كەلگەن بولسا، ئۇنىڭغىمۇ مەرھابا. دەل سىز دەۋاتقان تەرەپلىرىنىڭ ھەممىسىنى يىغىپ كەلسە شۇ بىر تالىپچاق ئاران پۈتۈپ چىقىدۇ. ئوقۇش تارىخى بىلەن ھەۋەسكار سەۋىيەسىدىكى «تەرجىمان»دىن ئەللامە، مۇجتەھىد ياكى داموللام چىقىدۇ، دەپ قالغان بولسىڭىز ياڭلىشىپسىز. ھەم تالىپچاق دېيىلىشى ئۇياقنىڭ نەدە ئوقۇپ، نېمە ئوقۇمىغىنىدىن بەكرەك، چامى يەتمەيدىغان ساھەدىن گەپ ئېتىپ يولسىزلىق قىلىشىغا، خاتا مەنتىقىدىن خاتا خۇلاسىلەرنى دىيەسلىتىپ پوپوزا قىلىشىغا قارىتىلغان. ئۇياق مېنىڭ تەنقىد ساھەسىدىكى ۋەزىيىتىمگە قوشۇق سېلىپ گەپ ئاتسا، مېنىڭمۇ ئۇنىڭ ۋەزىيىتىدىن چىقىش قىلىپ پەند بېرىشىم ناھايىتى نورمال ئىش. بۇنىڭغا قارشى تەرەپ بىر نېمە دېمىسە، سىزگە ساقال تاراپ نېمە كەلدى، تالىپچاق؟! بۇنچىلىك زاكوننى بىلمەي ياكى بىلمەسكە سېلىۋېلىپ خۇپسەنلىكتىن، قەغەز يولۋاسلىقتىن گەپ تېشىۋاتقان بولسىڭىز، سىز راستتىنلا ئۆزىڭىز يازغىنىڭىزدەك، ئادەم بولۇشتىن ھېرىپ بىرنېمە بولاي دەپ قاپسىز. داۋالىغۇدەك تېۋىپ تاپالىسىڭىز ۋاقتىدا ئەملىتىپ تۈزىلىۋالغايسىز.
2. بۇرھان سامان قەغەز، سېرىق سەھىپىلىك كىتابلار دەۋاتقان بولسا، مەدرىس دەۋرىنىڭ ۋەزىيىتىنى، ئەھۋالىنى چۈشىنىپ گەپ قىلىۋاتىدۇ. ئىپتىدائىي دەۋردىن يادلىۋالغان گەپنى «خىتاي مېلى»غا ئوخشاش ئالدى ئارقىسىنى ئۆرۈپلا گەپ دەپ بازارغا سېلىۋاتقانلىققا ئىشارەت قىلىۋاتىدۇ. بولسا كونتېكسىتنى كېسىپ ئوقۇيدىغان يامان ئادىتىڭىزنى يېڭىلاپ قويۇڭ. ھاشىيە بىلەن تەئلىقنى ئارلاشتۇرۇۋېلىپ ئۇستازدىن دەككە يەيدىغان دىۋەڭ تالىپلاردىن بولمىسىڭىز، بۇنداق ئىپتىدائىي سەۋىيەدە تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرىدىغان ئىشلارغا دىققەت قىلىۋېلىڭ. چۈنكى، يېزىلغان يازمىنىڭ ئەدەبىياتىغا ئوكسېگىن يېتىشمىگەندە نىيەت ئوقۇش تالىپچاقتىن ئۆتە چالا تالىپنىڭ ئىشى.
3. مۇرشىد ئەپەندى دېمىگەن گەپنى دېدى دېيىلىۋاتقان ئىش يوق، مۇرشىد ئەپەندى ئوتتۇرىغا چىقارغان زاكون ۋە تەشبىھنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ئىلمىي ئاساسىغا چېتىشتۇرۇلۇپ خاتالىقى مۇئەييەنلەشتۈرۈلدى. مۇرشىد ئەپەندى چۈشەندىغان سەۋىيەدە يېزىلغاچ ئۇ چۈشەندى، سىز چالىلىقىڭىز بىلەن چۈشەنمەي ھەر تۈرلۈك قىتغۇر باھالىرىڭىزنى يوللۇق قىلىش ئۈچۈن باھانە ئىزدەپ بېقىپسىز. ساھەنىڭ ئەھلى بىلەن ساھە دائىرىسىدە، شۇنىڭ چۈشىنىدىغان مەنتىقىسىدە جاۋاب قايتۇرۇش ئۆزىنى تسويق ذاتي قىلغان بولمايدۇ. بۇنىڭغىمۇ نە دىتىڭىزنىڭ، نە ئەقلىڭىزنىڭ يېتەشەلمىگىنى قىزىق بوپتۇ.
4. سىزنىڭ مەسخىرەلىك كۈلكىڭىزنىڭ قىستاپ كەلگىنىنى دەپ تاشلىغىنىڭىز ئەمەلىيەتتە ئۆزىڭىزنى بەكمۇ جايىدا ئېتىراپ قىلغىنىڭىز بولدى. مەسخىرىلىك كۈلكە ئەلمىساقتىن چاكىنا ئادەملەرنىڭ فىترىتىدىن ئايرىلغان ئەمەس. كونىلار سۇنى سىڭىدىغان يەرگە سەپ دېگەن ئىكەن. سىڭمەيدىغان، سىغىمى يېتىشمەيدىغان پارادوكسچە، تەنتەكلىكچە بۇيرۇقۋازلىققا جاۋاب قايتۇرۇپ ئولتۇرۇشمىغانكەنمەن، سىزنىڭ شۇنچىكى تېرە تاراقشىتىپ قويىشىڭىزغىمۇ ئوخشاشلا پىسەنت قىلىش ئارتۇقچە.
5. تەنقىد ئوبزورنى كىچىك ئويلاش ئەقلى خاملىقنىڭ ئالامىتى. ئەڭ چۈپرەندە ئادەملەر خام ئەقىل كىشىلەردىن چىقىدۇ. بۇنداقلار مەسىلىنى مەسىلە سۈپىتىدە ئەمەس، شەخسىيەت ۋە يامان نىيەت نۇقتىسىدىن كۆزىتىپ بىراۋنىڭ نىيىتىگە تون پىچىشقا جان ئاتىدۇ.
6. نورمال تالىبۇلئىلىمنىڭ ئەدەپىدىن، ئەخلاقىدىن نېسىۋە ئالمىغاننىڭ ئۈستىگە بىلمىگەن، بويى يەتمەيدىغان تېمىلاردىمۇ ئۆزىنى پەملىمەي شىلتىڭ ئاتسا، ئۇنى ئەركىلىتىپ تالىپچاق دېيىش سىزگە ئوخشاش بىراۋنى تۈكى يوق گەپلەرگە تايىنىپ زەھەرخەندە، چۈپرەندە دەپ ھاقارەت قىلغاندىن مىڭ ياخشى، چالا تالىپچاق!
7. گەپ شۇ، بۇ تېما چامغۇر يۇلۇش ئەتىرىتىگە قارىتىپ ئەمەس، مۇرشىد مۇرشىد ئىسىملىك تورداشنىڭ ئىنكاسىغا قارىتىپ يېزىلغان. جاۋابقا جاۋابمۇ قايتىپ بولدى. سىزنى مۇرشىد مۇرشىد ئەپەندى ياللىۋالغان، ياكى بىر قوتاننىڭ ھەلىپىنى تەڭ ئەتكەنلەردىن بولمىسڭىز، ئاتىكاچىلىقنى يولىدا قىلغايسىز. نىيەت ئوقۇپ ھاقارەت ئۈستىگە ھاقارەت قىلىشنىڭ، قارىسىغا تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈپ تۆھمەت ياساشنىڭ باھانىسىگە كىرىشىپ قالماي ئالدى بىلەن ئۆزىڭىزنىڭ مەنتىقىسىدىكى چۈمبەل بىلەن ئەينەككە ئوبدان بىر سىنچىلاپ قارىۋېتىپ ئاندىن ئېغىز غېرىچلاشقا باشلىسىڭىزمۇ كېچىكمىگەيسىز، «ئادەم بولۇشتىن ھېرىپ كەتكەن» چالا تالىپچاق.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (مۇرشىد مۇرشىد قا)
1. دۆتلۈكنىڭ چېكى يوق، دېگەندەك پەرمانغا يازغان ئىنكاستىن مۇشۇنچىۋالا ھېس - چۈشەنچىلەرنى چىقارغان بولسىڭىز، كاللىڭىزنىڭ سۈيى ئاز ئەمەس، خېلىلا ئارتىپ قالغاندەك. ئىپتىدائىي دېگەندىن مەدرىسەنى بىر نەرسە دېگەنلىك مەقسەت بولغىنى يوق. ئۇ يەردىكى ئىپتىدائىيلىقتىن مەقسەت باشلانغۇچ سەۋىيە كۆزدە تۇتۇلغان.
2. مەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئىلمىي ساھەلەر قوشۇنىنىڭ ئەڭ قىسقا ۋاقىتتا يېتىشىپ چىقىشىنىڭ زۆرۈرىيىتىنى ئاڭلىتىپ كېلىۋاتقان، مىللىي مەۋجۇتلۇق قورغىنىنى ھىمايە قىلىشتىكى رولىنىڭ سەل قارالسا بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن بىر يازار تۇرۇپ ماگىستىر ۋە دوكتورلار كۆپلەپ يېتىشىپ چىقسا نېمىشقا قان قۇسقۇدەكمەن؟ قان قۇسۇش سىزگە ئوخشاش ئۆزىنى چاغلاشنى بىلمەيدىغان، نورمال ئۇيغۇرچە تېكىستتىن مېڭكاۋخەنچە مەزمۇن سۈزىدىغان ئۆزىگە مەپتۇن پاخپاق تالىپلاردىن ئايلانسۇن! ئەگەر سىز دىنىي ساھەدىكى ماگىستىر - دوكتور قوشىنىنىڭ گېپىنى قىلغان بولسىڭىز، بۇ ساھەدىن كۆپلەپ ئىلىم قوشۇنىنىڭ يېتىشىپ چىقىشى مۇھىملىق ۋە زۆرۈرىيلىكتە باشقا ھەر قانداق بىر ساھەدىن بېسىپ چۈشسە چۈشىدۇكى، كەم ئەمەس. مىللىي كۈلتۈر ۋە مەدەنىيىتىنىڭ كېلەچەك قۇرۇلۇشى دىنىي ساھەنىڭ يېتەكچىلىرىسىز ئىنشا بولالمايدۇ. بۇنى تونۇپ يەتمىگەن يا شالغۇت زېھنىيەت ياكى نادان ماڭقۇرتتۇر. دىپلوم سەۋدالىقىدىن كەلگەن ئۇنۋان بەندىلىرىنىڭ، قالپىقىغا سىغىنىپ ئۆزىنى دەڭسەشنى بىلمەيدىغان نوپۇز قۇللىرىنىڭ، تەنقىد روھى يوق، قاچان قارىسا تەخسىكەشلىك ئۇسۇلىدا ئىسلاھ قىلىشنى چۈشەيدىغان خىيالپەرەس موللاملارنىڭ يېتىشىپ چىقىۋاتقىنىغا ئىچى پۇشىدىغان زامان كەلمىگۈچە بۇنىڭ رېئاللىققا ئايلانمايدىغانلىقىمۇ بۈگۈننىڭ رېئاللىقلىرى جۈملىسىدىندۇر.
3. ھەل قىلىش چارىسىنىڭ بىرىنچى قەدىمى خاتانىڭ خاتالىقىنى تونۇپ يېتىشتىن، مۇئەييەنلەشتۈرۈش ۋە ئېتىراپ قىلىشتىن، خاتالىرىنى قوبۇل قىلىشتىن باشلىنىدۇ. ھالبۇكى سىز كونا خامان دەۋاتقان ھادىسىلەر كونىلىقىغا باقماي تەكرار سادىر بولۇپ مېڭىۋاتىدۇ. بۇنى پەرق قىلىدىغان كۆز بولمىسا، قوڭغىراق ئوغرىسىدەك ياشاشنى داۋام قىلىۋېرىدىغان، تەنقىدنىڭ ئورنىنى ۋە ئەھمىيىتىنى ھېس قىلماي خىيالپەرەسلىشىپ ئۆتىۋېرىدىغان گەپ. بىنورماللىقنى پاش قىلىشنى، قانداق بولۇشى كېرەكلىكىنى ئەسلىتىشنى «كونا خاماننى سورۇش» دېسىڭىز ئۇ چاغدا كەچۈرىسىز، بۇ خامان سورىلىپ تۇرغىنى تۇرغان، تاكى بىنورماللىقلار قەلبى سۈزۈك ۋە ئەقلى ساغلام خەلق توپى تەرىپىدىن رەت قىلىنغانغا، بىنورماللىقلارنى داپ يۈزلەرچە قىلىشتىن توختاپ نورماللىشىشىقا يۈزلىنىدىغان بولغانغا قەدەر!
4. ئىلمىي سەۋىيە ھەققىدە توختىلىپ قاپسىز. تېخى مەن زاھىر قىلغۇدەك تەرەپلىرىمنى ئاشكارا قىلغۇدەك بولمىدىم، ھەم زاھىر قىلىشنى مەقسەت قىلىپ قولغا قەلەم ئالغان ئىشمۇ يوق. بۇنداق رىياكارلىقتىنمۇ كەمىنە بىزار. ئۆزى خۇشتار ئىشلارنى بىراۋلانىڭ سىيماسى ئارقىلىق بېزەيدىغان پۇچەكلىك سىز بىلەن كەتسۇن! مېنى ھېچ بىلمەي تۇرۇپ، دوقۇرۇشۇپمۇ سالمىغان بىرىگە، تېخى ئىلمىي جەھەتتىن ئوندا بىر تەرىپىم ئوتتۇرىدا يوق، بىر ئەھۋالدا گويا تونۇيدىغاندەك پەرەزدە سىزمۇ تەرجىمانەي، مانچە كىتابىڭىز بار يەي دېگەندەك ھۆكۈملۈك گەپلەرنى قىلىشلىرىڭىزدىن، سەۋىيە مېتىرلاشلىرىڭىزدىن ھەقىقەتەن ئەقلىي گۆدەكلىكىڭىز بىلىنىپ تۇرۇپتۇ. سىز كەمىنە ئالدىدىلا ئەمەس، پەرەز قىلغان ئاشۇ بۇرادىرىڭىز نەزىرىدىمۇ (مەزكۇر ئىنكاسىڭىزنى كۆرگەنلا بولسا) ئاللىبۇرۇن چۈشۈپ بولىڭىز. بۇنداق گۇمانغا تايىنىپ ئاساسسىز بىراۋغا يۈكلىنىپ نەشتەر سانجىپ بېقىشىڭىز پىسخىكىڭىزدىكى بىنورماللىقلارغىمۇ ئىشارەت قىلىپ تۇرۇپتۇ. يامان گۇمان ئىماننى قاچۇرار دەپ، سىزگىمۇ تەۋسىيە شۇ: بولسا سىزمۇ پەر مان بىلەن بىرلىكتە ئەملىنىپ ساقىيىشنىڭ كويىغا چۈشكەيسىز. بولمىسا قالپاق يوغانغاندا تېخىمۇ ئۈلگۈرەلمەي قالىدىغان ئىش چىقىدۇ.
5. «تەرجىماندىن داموللام، مۇجتەھىد چىقمايدۇ دەپ كېتىپسىز» دەپ چۈشۈپسىز. قايسى يەردە شۇنداق دەپتىمەن؟ پەرمان ئىسىملىك ئوقۇردىشىڭىز (تەڭ ھەلەپ ئەتكەنلىك ئېتىراپىڭىزغا ئاساسەن دەۋاتىمەن) نىڭ سىزنىڭ ئىپتىدائىي سەۋىيەدىكى خاتا مەنتىقىڭىزگە، ياپسالاشلىرىڭىزغا قارىتىپ ئېيتقان تالىپچاق دېگەن سۆزگە چىدىمىسا، ھەمدە كۆزىدە چوڭايتىپ قارىۋالغان (ھەۋەسكار سەۋىيەسىدىكى) تەرجىمانلىقىڭىز ۋە ئوقۇش تارىخىڭىزنى پەش قىلىپ سىزنى تالىپچاق دېدى دەپ كۆكەرمىلىك قىلسا، مەن قوپۇپ ئۇنىڭ كۆزدە تۇتقان نۇقتىلىرىنى يىغىپ كەلسە بىر تالىپچاق ئاران پۈتۈپ چىقىدىغانلىقىنى تىلغا ئالسام، بۇنىڭدىن قانداقسىگە «تالىپچاقتىن، ياكى تەرجىماندىن داموللام، مۇجتەھىد چىقمايدۇ» يەكۈن چىقسۇن! يازمىلارنىغۇ تەتۇر تۇتۇپ ئوقۇڭ، ئىنكاسنىمۇ تەتۈر تۇتۇپ ئوقۇغىنىېىز قىزىق. ئوقۇردىشىڭىزمۇ ئىنكاسنى تەتۈر تۇتۇپ ئوقۇشىڭىزغا دوست تارتىپ باشمالتاق چىقىرىپ يۈرۈپتۇ. بىر - بىرىڭلارغا بۇ دەرىجىدە قارىغۇلارچە پاس چىقىرىشىڭلارنى ئوقۇرداشلىق، دېسەكمۇ، بۇ دەرىجىدە مەفھۇم غەلەتلىكلەرگە پاس چىقىرىش ئىككىڭلارنىڭ كاللىسى بىر، بەدىنى ئىككى تۇغۇلۇپ قالغان قوشكېزەكلەردەك بىر قاچىغا تەڭ بۇرنۇڭلارنى تىقىشىڭلار دىققەت قوزغايدۇ.
6. ئىنكاسىمغا قايتۇرغان ماۋۇ جۈملىلىرىڭىز «بىر قوتاننىڭ ھەلىپىنى ئەتكەن» دەپ كېتىپسىز، ھەلەپ ئەتسە نېمە بوپتۇ؟ ھەلەپ ئېتىپ ئۇستازىنىڭ، ئاتا - ئانىسىنىڭ خىزمىتىنى قىلغاچ ئوقۇشنىڭ نەرى خاتا؟، دېگەن گەپلىرىڭىز سىزدە راستتىنلا iQ سىدا بىنورمال چۈشۈش باردەك تۇيغۇ بەردى. بىر قوتاننىڭ ھەلىپىنى تەڭ ئېتىش دېگەنلىك خۇدا بەرگەن ئىككى ئايرىم ئەقىلنى گويا بىر ئەقىلنى ئۈلىشىۋېلىپ ئىشلەتكەندەك چاپانچىلىقتا بەسلىشىش، خاتا بولسۇن، توغرا بولسۇن، ئوڭ بولسۇن ياكى تەتۇر بولسۇن تەڭ پاس چىقىرىشىشغا قارىتىلغانلىقى كونتېكسىتتا ئېنىق تۇرمامدۇ؟. سىزنىڭ ئۇستازدا دەرس ئوقۇماي قوتان خەۋەر ئالغىنىڭىزدىن، ھەلەپ ئەتكەچ، ئىشلىگەچ ئوقۇغۇنىڭىزدىن ماڭا نېمە؟ ئىككىڭلار گويا بىر ئادەمنىڭ پوچۇركىسىدا پاس چىقىرىشساڭلار، چاپانچىلىقتا بەسلەشسەڭلار بۇنىڭغا دارتمىلاپ بولغۇچە، ۋاي شۇ بىز بىر ھەلەپنى تەڭ ئېتىپ ئوقۇغانەي، ھالال ئىشلەپ ئوقۇغانەي، دەپ مۇناسىۋەتسىز گەپلەرنى قىلىپ ئولتۇرۇپسىز. گويا مەن سىلەرنى «ھارام يەپ ئوقۇغان تالىپچاقلار» دېگەندەك، تاغدىن گەپ قىلىۋاتسا باغدىن سۆزلەپ كېتىپسىز.
7. سىزنىڭ بۇ دەرىجىدە تۈپتۈز سىداملىقىڭىزنى بىلگىنىمدە سىزگە ئاۋارە بولۇپ ئولتۇرماسكەنمەن، دېگەننىمۇ ئويلاشقا باشلاۋاتىمەن. ئىنكاستا سىزگە جاۋاب قايتۇرسام قوشكېزىكىڭىز قوڭىغا ئۇرۇپلا ماڭا ئىلمىيلىك توغرسىداسالاھىيىتى يوق، دەپ قازىكالانلىق قىلىپتۇ. ئۇنىڭغا ئىنكاس قايتۇرسام، سىز قوپۇپ ئەخلاق دەرسى بېرىشكە سالاھىيىتىڭىز يوق، دەپ چۈشۈپسىز. ئىككىڭلارنىڭ بۇ دەرىجىدە «بىراۋنى سالاھىيىتى» يوقلۇقى بىلەن بىلەن ئەيىپلەش خۇمارىڭلارنىڭ بارلىقى ئەجەبلىنەرلىك بىلىندى. بۇنداق تېزىنى باسسا مېزى، مېزىنى باسسا تېزى چىقىپ ئادەم كولدۇرلاتماي، بىرلا ئىسىمدا ئويناڭلار، ياكى ئىككى كىشى ئەمەسلىكىڭلار چېنىپ قالمىغۇدەك گەپ تېپىپ، بىراز كېلىشىۋېلىپ با مەسىلىھەت بىلەن نۆۋەت بىلەن كېلىڭلار. مۇمكىنقەدەر پىكىردە، ئىلىمدە، مۇنازىرىدە تۇتاملىق بولۇشقا دىققەت قىلىۋالغايسىزلەر. شىلتىڭ ئېتىشنى قاملاشتۇرالمىساڭلار غىت قىسىشنى بىلسەڭلەرمۇ شۇنىڭ ئۆزى ھەددىنى بىلىش بولىدۇ. ھەددىنى بىلمىگەنلەر ئۆزىنىڭكىنى راست قىلىشقا ئۇرۇنغانچە ئاقىللار ئالدىدا ئۆزىنى ئۆزى چۈشۈرۈپ بېرىشتىن ئارتۇق نەتىجىگە ئېرىشەلمەيدۇ، سەمىڭلاردا بولغاي!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان
مۇشۇ تېمىغا يېزىلغان بىر ناجىنىسنىڭ ئىنكاسىغا:
بەزىلەر ياشلىقتىكى ناتىۋان ئەقلىگە تايىنىپ «كەۋسەر» چۈشەيدۇ، ھالبۇكى ئۇنداقلارنىڭ ئادەمىيلىكى قۇرت - قوڭغۇزنىڭ سەۋىيەسىگە چۈشكەندە كەۋسەر ئەمەس، ئەۋرەز ھاياتىغا مەھكۇم بولۇپ قاغىش ئېلىپ «قۇدرەت»سىز ۋە خامېلېئونچە رەڭ ئۆزگەرتىپ ياشاشقا باشلايدۇ. «سەلەپ»سىزلىككە بېقىنىپ ئادەملەر دۇنياسىدىن بايقۇتلىنىپ، قوغلاندى بوپ ئۆتىدۇ. نەچچە رەسۋا بولسىمۇ يۈزى قېلىنلىقنى جاننىڭ راھىتى قىلىپ ئۆتىدۇ. ئەنە شۇنداقلار ئەمەلىيەتتە ۋاقتى بىكارلاردىنلا ئەمەس، قېقىندى سوقۇندى بىكارتەلەپنىڭ ھاياتىنى ياشاپ ئۆمرىنى خورىتىشتىن باشقا ئىش قولدىن كەلمەيدىغان بىكارچى مەخلۇقلاردۇر. خۇدا ھەر بەندىسىنى بۇنداق كۈنگە قېلىشتىن ئەبەدىييەن ئاسرىغاي!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (باربا روسسا غا)
ھە، تەۋبىكارلىق ماقامىدىن ھالقىپ يېڭىچە ئىلگىرىلەشكە يۈزلەنگىنىڭىزنى تەبىرىكلەيمەن. «ئوغرى چاشقان» تىپلارغا قارىتىلغان ئۇ ئىنكاس تېگىشلىك ئادەملەر ئۈچۈن دېيىلگەن، ھەم ئورنىنى تېپىپ بولدى. ئۆزىڭىزگە ئېلىۋالمىغان ئاساستا تەكلىپ - پىكىرلىرىڭىزنى ئايىمىغىنىڭىزدىن سۆيۈندۈم. سەھىپىنى بۇلغايدىغان ياكى سەلبىيلىكنى مەركەز قىلغان ئىنكاسلارغا كەلسەك، ئەلۋەتتە پىكىر - تەكلىپلەرنىڭ دەرىجىسىگە بېقىپ مۇئەييەنلەشتۈرمەك لازىم. يازمىلارنى نوقۇل بىرىلىرىنى، ياكى بىرە تەشكىلات ياكى شەخىسلەرگە ھۇجۇم شەكلىدە ئەمەس، بەلكى يازمىنىڭ يەنە ئىستۇدېنتلارنى، ئۆزى ۋە جەمئىيىتى ھەققىدە ئىزدەنگۈچى، ئوخشاش بىر ۋەزىيەتنىڭ ئەھۋالىغا نەزەر سېلىۋاتقان مۇئەييەن ئۇقۇمۇشلۇقلار توپىنىمۇ مۇخاتەپ ئوبيېكتى قىلىۋاتقانلىقىنى نەزەرگە ئېلىش ۋە پەرقلىق نۇقتىلاردىن ئوقۇشنىمۇ بىلىش لازىم. ئاددىي ئوقۇرمەن ئىچىدە شۇنداق ئوقۇۋالىدىغانلار چىقسىمۇ بىر نۆرى. كۆز يۇمۇپ ئۆتكۈزۋەتسەك، ياكى خالىساق چۈشەنچە بەرسەك بولىدۇ. بىراق بىر ساھەنىڭ مۇقىم تەلىم - تەربىيەسىنى ئالغان ياكى ئېلىۋاتقان، ياكى ساھەنىڭ نېنىنى يەۋاتقانلاردىن تۇرۇپ تەنقىد - ئوبزورلارنى ئاۋامدىن پەرقلىق شەكىلدە ئوقۇشنى بىلمىسە، قانداق ئوقۇشنى بىلمىگەندىن سىرت قانداق پوزىتسىيە تۇتۇشنى، قارشى پىكرىنى قانداق يوسۇندا ئىپادىلەشنىمۇ بىلمەستىن ئاتىكاچىلارچە تىل سالسا، سەۋىيەسىزچە ئىش ئۆگىتىپ تەنقىد ئوبيېكتلىرىغا چاپانچىلىق تۈسىنى بېرىشكە ئۇرۇنسا، بۇنىڭغا تېگىشلىك زاكوننى بېرىپ ئۆز مەپتۇنلۇق خاھىشلىرىغا ۋاقتىدا رەددىيە بەرمەك زۆرۈر بولۇپ قالىدۇ. بۇ يازمىمۇ دەل شۇ تۈردىكى رەددىيەلەردىندۇر.

ھەقنى ھەق دېيىش، راستنى راست، يالغاننى يالغان دېيىش بىر روھ مەسىلىسى. ئۇنىڭدىنمۇ ئاۋۋال مۇھىم بولغىنى ھەقنىڭ ھەقلىقىنى، يالغاننىڭ يالغانلىق ئىكەنلىكىنى توغرا نۇقتىدا تۇرۇپ بەلگىلەش ۋە توغرا دىياگنوز قويۇشتۇر. سىزدىكى بۇ روھنىڭ داۋاملىشىشىغا تىلەكداشمەن. ھالبۇكى، خاتانى سۈلھىي - سالاغا زورلاپ توغرا قىلىۋېلىپ، ئارقىدىن ئۇنىڭ ھىمايىچىسى بولۇۋېلىشمۇ بىر تۈرلۈك دېۋەڭلىكنىڭ ئالامىتى. بۇ نۇقتىمۇ چۈشۈۋاتقان بىر قىسىم ئىنكاسلاردا خېلى سالماقنى ئىگەللەيدۇ. شۇڭا سەزگۈرلۈكىنى يوقاتقان، مەسىلىنى جىددىيلىكتىن چىقىرىپ رېزىنكىلەشتۈرۈشكە يول ئاچىدىغان تۇتۇرۇقسىز ئىنكاسلارغا بەزىدە سۈكۈتنى بۇزمايمۇ بولمايدۇ. ئاخىردا سىزنىڭ خالىسانە تەكلىپىڭىز ۋە سەمىمىيەت ئىپادىلەپ ئېيتقان گۈزەل ئۈمىد - تىلەكلىرىڭىز ئۈچۈن تەشەككۈر ئېيتىمەن.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Yash Uyghur غا)
جانابى ئابدۇرېھىمجانسىمان يولداش! سىلىنىڭمۇ گەدەن قىچىشىۋاتقان ئوخشىمامدۇ؟ قاغا بىلەن دوست بولساڭ يىيىشىڭ پوق، دەپ ھەقىقەت قارىغولىرى بىلەن دوست تارتىشىۋېرىپ قەلىمىدىن چىققان يازمىسىدىن تارتىپ چىراي تۇرقىغا قەدەر نىپاقلىق گىرەلىشىپ كەتكەن كىرالىق قەلەمكەشلەرنى قانات ئاستىغا ئالىدىغان ھۈنەرنىمۇ باشلىۋاپتىكەنلا. دەستۇرلىرىنى قايسى شۇەنزاڭنىڭ نومىدىن ئىلھاملىنىۋاتقانلىقىمۇ كۈنسېرى ئايدىڭلىشىپ قېلىۋاتىدۇ. قازانغا يولۇقساڭ قارىسى، دەپ دۆتلۈك كېسلىگە ياندىشىپ بارغانچە كۆزىمىزمۇ بىر قىسىم ھەقىقەت قارىغولىرىدەك موخورلىشىپ يۇقتۇرغىدەك مۇغەمبەرلىك بولسا يۇقتۇرۇشقا باشلىۋاپتۇق. تەخمىن-پەرەز دېگەننىمۇ سەل تۇتسا سېپى قولغا ئىلىناشقىدەك يىپ ئۇچىنى تېپىپ ئاندىن قىلىدىغان نەرسە. بىراقلا قارىسىغا پالانچى سەن شۇغۇ، دېگەن سىياقتا تومۇر تۇتۇشتەك چاكىنىلىقلارنىڭ مودىسى ئۆتكىلى خېلى زامانلار بولۇپ قالدى. بەك قېچىشىپ كەتكەن بولسىمۇ، ئازىراق سەۋر قىلىپ بەرگەيلا، نۆۋەت سىلىگە كەلگەندە ھاپپاققا ئاشقۇدەك بىر نەچچە شاپىلاقنى ئۆزلىرىگە قىسىنىپ قالساق، ئېرىنمەي پاقىلىرىغا قاندۇرۇپ قويغايمىز.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Yash Uyghur غا)
دوناي - سايماق گەپلىرىڭىزنىڭ ئورانىدىن قارىغاندا بۇندىن بۇرۇن نوخلىڭىزنى دىليار ئەپەندىم ئوبدانلا ئېلىپ قويغاندەك كۆرۈنىدۇ. دارىتمىلاۋاتقانلىرىڭىزنىڭ ھېچبىرى كەمىنىگە ئالاقىسىز بولغاچ مۇناسىۋەتلىك جاۋابنى بېرىشنى ئەرزىتمىدىم. ئىت ئۇرغۇچىسىغا ئامراق دەپ، شاپىلاقنى دىليار ئەپەندىدىن يېگۈڭىز بولغانكىن، ئۇدۇل سەھىپىسىگە كىرىپ ئاۋۇ كېلەڭسىز تەڭلىمىلىرىڭىزگە جاۋاب بېرىشنى كۈتسىڭىز پاقىڭىزغا قانارسىزكەن. ھېلىمۇ كېچىكمەيسىز، بۇ يەردە ماڭا مۇناسىۋەتسىز، ئەمما جاۋاب قايتۇرۇش دىليار ئەپەندىمگە ئۇيغۇن بولىدىغان گەپلىرىڭىزنى مالال كۆرمەي ئۇنىڭ سەھىپىسىگە تاشلاپ كۆرسىڭىز، بۇرۇن ئېلىنىپ كەتكەن نوخىلىرىڭىزنىڭ يۈزىنى قىلىپ جاۋاب قايتۇرۇپ قالسا ئەجەب ئەمەس. ماڭا يامىشاي دېسىڭىز، ئېيتقىنىمدەك، نۆۋەت كۈتۈڭ. نۆۋىتىڭىز كەلگەندە تېگىشلىك شاپىلىقىڭىز سىزنى چوقۇم تاپماي قويمايدۇ. قانچە ئىسىمنىڭ ئارىسىغا مۈكۈۋېلىڭ، قانداقسىمانلىشىۋېلىڭ بەرىبىر. نەدىن نېمە يەپ كەتكىنىڭىزنى تۇيمايلا قالغىنىڭىزدا، ئەندىكىپ كەتمەستىن، ھە، ئەسلىدە نۆۋىتىم كەپتىكەن-دە، دەپ قالسىڭىز بولغىنى، جانابى ئابدۇرېھىمجانسىمان يولداش!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Yahsh Uyghur غا)
ئابدۇرىھىمجانسىمان يولداش! قاشاڭلىقتىن قاششاقلىق ھاياتقا مەھكۇم قالغۇچە ئاز كۈن كۆرمىگەنلىكىڭىز كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇ. دەپتىرىڭىزنى ئېچىپ قالسام بەك ئېچىۋېتىپ قالىمەن. ئەمما دېگەندەك نۆۋىتىڭىزنى كۈتۈڭ. ئېلىنىپ كەتكەن بىر قىسىم نوخىلىلىرىڭىز دىليار ئەپەندىنىڭ سەھىپىسىدە ھېلىھەم باراڭدىكى سېسىق كاۋىدەك ھىدى كەتمەي تۇرۇۋېتىپتۇ. ئىت ئۇرغۇچىسىغا ئامراق، دەپ سېغىنغان بولسىڭىز ئۆزىنىڭ سەھىپىسىگە كىرىپ پاقىڭىزغا قېنىپ چىققايسىز.
توخۇنىڭ پوقىدەك، دەپ دەل سىزدەك قارىسىغا بىرىنىڭ سەھىپىسىگە كىرىۋېلىپ سەن پالانى شۇ دەپ تۇرۇپ سەھىپىسىگە ھېچ مۇناسىۋىتى يوق باشقا بىر ئادەمنى قەدەمدە بىر چىشلەپ تارتىدىغان، كەچمىشىنى زىدىلەيدىغان مەرەز ئىبارىلەرنى ئەتەي قوللىنىپ ھاقارەت ۋە غۇملىرىنى چىقىرىۋېلىش قەستىدە يۈرىدىغان مەرەز ئادەمنى دېسە بولىدۇ. بىلسىڭىز سىز شۇ تاپ ئېغىر ئەخلاقسىزلىق ۋە چاكىنىلىق سادىر قىلىۋاتىسىز. ھېسابتا سىز مېنىڭ سەھىپەمگە كىرىۋېلىپ دىليار ئەپەندىنىڭ ئابرۇيى، ئىززىتىنى يەرگە ئۇرۇشقا كۈچەۋاتىسىز. دىليار ئەپەندى بۇ سەھىپىدە يوق ھالەتتە، يەنە كېلىپ سىز ئۇنىڭ سەھىپىسىگە، مەن چىقارغان رەسىمنى ئىشلىتىپ تۇرۇپ يازغان تېمىسىدا روبىرو دېيىشەلەيدىغان، ئەركىن يېزىشالايدىغان ھالەتتە تۇرۇپ، جىمىكى تېتىقسىز گۇمانلىرىڭىز ۋە تاكاللىشىشلىرىڭىزنى قىلالايدىغان ۋە قىلىپ باققان تۇرۇپ يەنە بۇ يەردە قېرى لالمىدەك تىمىسقىلاپ دىليار ئەپەندىگە دائىر بىر توقام تۇتۇرۇقسىز گەپلەرنى دەۋېلىپ ئولتۇرسىڭىز قاملاشمايدۇ. سىز ھەر قانچە ئاغزىڭىزنى ئۇپۇرۇتۇپ ماڭا بۇرۇن سەن ئۇنداق قىلغان، ئەمدى مۇنداق قىلىۋاتىسەن، ئانداقتىڭ، مانداقتىڭ، ئاقىلەي، شاقىلەي دەپ مىڭ پال ئاچسىڭىزمۇ، ھەرقانچە ۋالاقلىسىڭىزمۇ بىكار، پىسەنتىمگە كەپ قالمايدۇ. چۈنكى سىزنىڭ بۇ ۋالاقلاشلىرىڭىزغا جاۋاب قايتۇرۇغۇچىمۇ، مەزكۇر كەچمىش ۋە ھازىر ئارىسىدا ئوبيېكت قىلىنىۋاتقان شەخسمۇ، داڭقان پۇتى ئىددىئالىرىڭىزنىڭ مۇخاتەبى ۋە ئىنكاس قايتۇرۇغۇچىسىمۇ بۇ سەھىپىنىڭ ساھىبى بولغان كەمىنە ئەمەس، بەلكى دىليار مۇساباي ئەپەندى. بۇنداق ئەھۋالدا سىز مېنى: سەن ئۈمىد مۇساباي شۇ، دەپ ئۇنىڭ ئىسمى ۋە ئۇنىڭغا دائىر غەيرى رەسمىي ئۇچۇرلارنى شىپى كەلتۈرۈپ تۇرۇپ تىل - ھاقارەت قىلىپ ئەسكىلىك قىلسىڭىز، ھېلىقىدەك ياۋروپالىقلار سىزگە باقتۇرۇپ ھارغۇزۇۋەتكەن پىستەك ئىتلىرىڭىزدەك ئەركىلىگەننى قىلىپ ئۇيەر بۇيەردىن چىشلىۋاپ ھىجىيىپ ئولتۇرۇرسىڭىز ئېغىر ناچارلىق قىلغان، يولسىزلىق قىلغان، جۈملىدىن دىليار ئەپەندى يوق مەجلىستە ئۇنىڭ ئابرويىغا ناھەق ئۇسۇلدا چېقىلغان بولىسىز.
خۇلاسە گەپ شۇ: دىليار ئەپەندىنىڭ يازمىلىرىمۇ، ئۆزىمۇ ئۆزىنىڭ ئاچقان ۋە سىزگە شەرقىي تۈركىستان تارىخىدىن ئۇنتۇلماس دەرس بېرىپ قويغان سەھىپىسىدە تۇرۇپتۇ. قەيەردە ھۆل دەرەخنى كۆرسە بىر ئىككى شىڭگىل غاجىلىۋالمىسا خۇمارى تۇتۇپ كېتىدىغان مادا ئېشەككە ئوخشاش غاجىغۇچىلار تائىپىسىگە ئائىتلىقىڭىزنى تەن ئالغانلاردىن بولماي دېسىڭىز، ئەڭ ياخشىسى سەھىپە قائىدىسىگە، زاكونلىشىش يوسۇنىغا رىئايە قىلغايسىز. ھەر مەجلىسنىڭ ئادابىغا ئۇيغۇن زاكونلىشىشنى، يوسۇنىغا باب پىكىر قاتناشتۇرۇشنى، ئۆكۈزدەك ئۈسۈپ كىرىپ ھاقارەتە تاقىلىپ توختايدىغان بەتتام گەپلەرنى ئاۋۇتۇپ ئولتۇرماي، ماقامغا كۆرە ماقال ئېيتىشنى ئۆگىنىۋالغايسىز، نۆۋىتىڭىز كەلگەنگە قەدەر سىز بىلەن مۇشۇنچىلىك بولۇپ تۇرسۇن، خەير - خوش!
(ئەسكەرتىش: سۆرۈن تەلەت داپشاقلىقىڭىزغا رېكورت قوشۇپ تېمىغا مۇناسىۋەتسىز يەنە گەپ ياندۇرۇپ لاۋزىلىشىپ يۈرسىڭىز، شۇ زامان تازلىنىسىز.)

## تەنقىدنى ئەرەب ئۆلىما قىلىشى كېرەكمىدى؟
«ئۆلىمالارنىڭ ھەقنى يوشۇرۇشى باتىلنى سۆزلىگىنىگە ئوخشاشتۇر...جانابى ئاللاھ ھەقنى دېمەي ئۆتكۈزۈۋېتىشنى: ھەقنى باتىلغا ئارىلاشتۇرۇۋېتىش، دەپ ئاتىغان... بىر تۈركۈم ئۆلىمالار ئويلايدىكەنكى، ئۇلار باتىلنى كۆرۈپ تۇرسىمۇ، ئەمما ئۇنى (تەشۋىق قىلىپ ياكى قوللاپ) سۆزلەپلا قالمىسا، (ھەقنى يوشۇرغانلىق مەسئۇلىيىتىدىن) قۇتۇلۇپ قالارمىش، (ھەق ھۇزۇرىدا) ئامان قالارمىش. چۈنكى باتىلنى كۆرۈپ تۇرسىمۇ، ئەمما ئۇنى سۆزلەپ (تەشۋىق قىلىشىپ) بەرمىسىلا ئاللاھ ئالدىدا جاۋابكارلىقى بولمايمىش. بۇنداقلارغا دەيدىغىنىمىز شۇكى، سېنىڭ بۇ خىل تۇتۇمۇڭ ئەمەلىيەتتە ئاللاھ ئالدىدا ئۆتكۈزگەن ئەڭ چوڭ جىنايەتلەردىندۇر. چۈنكى سەن ئامانەتنى (نېمىنىڭ توغرا، نېمىنىڭ خاتالىقىنى) بىلدىڭ. ئاندىن سەن باتىلغا چۆكۈپ ھالاك بولۇپ كېتىۋاتقانلارنىمۇ كۆردۈڭيۇ، ئەمما ئۇلارغا ھەقىقەتنى بايان قىلمىدىڭ. بۇنداق ئەھۋالدا سېنىڭ بولغانلىقىڭنىڭ ئۆزىلا خەلق ئىچىدە بىر تۈركۈملەرنىڭ چىقىپ: پالانى ئۆلىمامۇ جىممىدە تۇردىغۇ ئەنە، دېيىشىگە باھانە بولۇشقا يارايدۇ. دېمەك سېنىڭ (باشنى ئىچىگە تىقىپ) لام جىم دېمەي تۇرۇۋالغىنىڭنىڭ ئۆزىلا بۇ ئۈممەت ئىچىدە مۇنكەر ئىش يوق دېگىنىڭگە تەڭدۇر. مانا بۇ ئىلىم ئەھلى سانالغان نۇرغۇنلارنىڭ بېشىغا سىناق بولۇپ كېلىۋاتقان شەررى ئەزىم (چوڭ شەر) جۈملىسىدىندۇر». 
— **شەيخ ئابدۇلئەزىز تەرىيفىي**

**ئىلاۋە:**
تەنقىدكە قارشى تەنقىد چىقىرالماي، ئورنىغا داڭگالغا ئايەت سۈفلەپ چالما ئېتىش ئويۇنى ئويناشلارنىڭ پەيدا بولۇۋاتقانلىقى كىشىنى ئېچىندۇرىدۇ. قارىغاندا مۇزەبزەب ئۆلىمالىقنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىگە مىلىنىپ كۈن ئۆتكۈزۈۋاتقان، ھەمدە شۇنداقلارنىڭ ئەتراپىدا پەرۋانە يۈرىدىغان تىپلارغا ھەقنى سۆزلىشىشتىن، ھەقنى سۆزلەش يولىدا بەدەل تۆلەشتىن قاچمايدىغان، سەپسەتىچىلىك ئالدىدا سۈكۈتۋازلىقنى تاللاش يولى قىلىۋېلىشنى نومۇس بىلەن بىر قىسىم ئەرەب دەۋەتچى شەيخلەرنىڭ پوقى دورا بولۇۋېتىپتۇ. ئىلىم ۋە مەسئۇلىيەتنىڭ ھەققىنى بېرىپ تەنقىد قىلىۋاتقانلارغا مۇناپىق تامغىسى تەڭلەش، قارىسىغا نىيەتكە ھۆكۈم قىلىپ چىچاڭشىپ كېتىشلەر بەكلا بىچارىلىك ھېسابلىنىدۇ. ھەقنى ئۇيغۇرچە سۆزلىسە، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئەدەبىياتىنىڭ تىلىدا تەنقىد قىلسا، تەنقىدكە تېتىغۇدەك رەددىيە بېرەلمەي ئۇ يەر بۇ يەردە ئايەتلەرنى سۈيئىستېمال قىلىپ تىللاپ ئويناۋاتقان مونوپولچى موللەكلەرنىڭ، يوغان ئۇستىخىنىغا پاي كەلمىگەن گۈدەك ئەقلى بىلەن ئۆزىنى پىر چاغلاپ ھەممىگە ئىش ئۆگەتكۈسى كېلىدىغان موللىچاق تىپلارنىڭ تىمسىقلاپ يۈرۈشى، دەرھال قالپاق ھازىرلاپ دۈشمەن ئېلان قىلىشقا ئاران تۇرۇشى ئەمەلىيەتتە ئۆلىما ياكى ئىلىم ئەھلىگە خاس يول تۇتقىنى بولماستىن ئۆزىنىڭ مەرەز زېھنىيىتىگە ياراشقان ئىشنى قىلغانلىقى، خالاس. 

دېگەندەك، ئۆرنەك ئالىدىغان ئۇستازنى خاتا تاللاپ قالغان تەلەيسىزلىك ۋە بىچارىلىكنىڭ ئاقىۋىتى ھەقنىڭ مەيدانى ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى بىلەن بىر - بىرلەپ سازايى بولۇشقا باشلاۋاتقانلىقى كۆرۈلمەكتە. 

مانا، ئۇيغۇرنىڭ تەنقىد - ئوبزورى يىلان - چايانلىق، سۆزگە ئۇستىلىق قىلغانلىق بولسا، يۇقىرىقىسى شەررى ئەزىم دەپ قوغلاندى شەيتاننى تەرىپلەيدىغان تىلىدا تەنقىد قىلىۋاتقان ئەرەب موللىنىڭ تەنقىدى. شۇنداقلا ئاتالمىش «چۈشىنىكسىز»، «نېمە دېگەنلىكىنى ئۇققىلى بولمايدىغان» دەپ تولغاپ باققىلى بولمىغۇدەك دەرىجىدە كەسكىن، «زەھەرلىك چايان» دەپ ھاقارەت قىلىشقا باھانىمۇ كەتمەيدىغان دەرىجىدە ئىسلامىي نۇقتىئىنەزەردە تۇرۇپ ئوخشاش كىرىزىسنى ياشاپ، ئوخشاش مەرەزلىكنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان ئەرەبنىڭ «ئۆلىما» ئاتىقىنى كىيىپ يۈرۈۋاتقانلارغا قىلغان تەنقىدى. ھالبۇكى مەزكۇر ئەرەب شەيخنىڭ ئىسلام نۇقتىئىنەزەرىدە تۇرۇپ ئوتتۇرىغا قويغان تەنقىد زاكونى نۆۋەتتە سەھىپىدە قىلىنىۋاتقان تەنقىدلەردىكى زاكون بىلەن ئوخشاش بولۇپ، پەرقى يۇقىرىقى شەيخنىڭ ئەرەبچە بولۇپ كېيىن تەرجىمە قىلىنغانلىقىدا، خىتايلار بىلەن لەپەرداشلىق ئويناۋاتقان سىياسىي ئانسامبىلچىلارنى تەنقىدلىمىگەنلىكىدە، مىللەت قايمۇقتۇرۇۋاتقاندا چىقىپ ئىككىلىك ھەق سۆز بىلەن خەلقنىڭ قايمۇقۇپ قالماسلىقى، دۈشمەن بىلەن لەپەرداش ئوينىغانلىقنىڭ دىنى ئىسلامىغا ئۇيغۇن ياكى ئەمەسلىكىنى دېيىشنىڭ زۆرۈرىيىتى ھەققىدە ئۆرنەك ياكى مىسال بەرمىگەنلىكىدە، خالاس! 

دېگەندەك، ئىلىمنى ساغلام مەنبەسىدىن ئەتراپلىق ۋە ساغلام تەرىقىدە ئالماي، ئۆلىماغا لايىق ساپا ۋە تەنقىد ئېڭى يېتىلدۈرمەي دىننىڭمۇ، مىللەت نەزىرىدىكى ئۆلىما ئوبرازىنىمۇ پوققا چىلاشتۇرۇپ يۈرۈۋاتقان خاراكتېرسىز تىپلارغا ئۇيغۇرچە تەنقىد بەك ئېچىشتۈرۈۋەتكەن بولسا، ئەرەبنىڭ تەنقىدىگىمۇ قولاق سېلىپ باققاي. ئۇنىمۇ «زەھەرلىك چايان» دەپ ھاقارەتلەشكە باھانە تاپالامدۇ يوق، «دەۋەتچى بولغانكىن تىل ئۇستىسى ناتىق»، «چۈشەنگىلى بولمايدىكەن» دېگەندەك گەپلەر بىلەن مەسئۇلىيەتتىن قايسى ئۇسۇلدا قېچىپ باقىدۇ، ياكى بولمىسا «يېقىندىكى موللام جا موللام، يىراقتىكى موللام جىڭ موللام» مەنتىقىسى بويىچە ئەرەب ئۆلىمانىڭ سۆزىدىن تەسىرلىنىپ بولسىمۇ ھەققانىي تەنقىدكە ئادەمدەك پوزىتسىيە تۇتۇشقا باشلاشنىڭ ئاقىلانىلىك ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشكە باشلامدۇ يوق، كۆرۈپ قويساق يامىنى كەلمەس. ياكى ئەرەبنىڭ ئالىمىمۇ ئوخشاش ئۇسۇلدا ھەقنى سۆزلىگەنلىكى ئۈچۈن ئۇنىمۇ خىتايغا ئىشلىگەن، دېگەندەك بىمەنە قالپاقنىڭ ۋارىيانتلىرىنى كىيىگۈزەمدۇ يوق، كۆرۈمىز .

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (قارلۇق بۇغراخان غا)
1. سىز يازمىدىكى «يوغۇن ئۇستىخان» دېگەندىكى كىنايىنى ئۆزىڭىز زېھنىڭىزدە يارشتۇرغان كىشىگە خوپ كەلتۈرۈۋېلىپ شەخسىيلەشتۈردى، دېسىڭىز ھاپپاق گەپ قىلغان بولۇپ قالىسىز. سىز نېمىنىڭ ئېشىپ، نېمىنىڭ ئېشىپ كەتمىگەنلىكىنى مېتىرلاپ يۈرگىچە، ئاۋۋال مۇشۇ ئاق كۆڭۈل ھېسداشلىقىڭىزنى يازمىلىرىمغا ئۇزۇندىن دىققەت قىلىۋاتقان، مەسىلىنىڭ ئەسلى ماھىيىتى ۋە بۈگۈنكى تەرەققىياتىغىچە خەۋرى بار بىرى بولۇش سۈپىتىڭىز بىلەن ئاۋۋال ئېغىزىغا كەلسە - كەلمەس بىلجىرلاپ تۆھمەت ئىجاد قىلىۋاتقان، ئاشۇ ئومۇمىي تەنقىدنى شەخسكە ئېلىۋىلىپ چالۋاقاۋاتقان، مەنسىتمەسلىكنى ئاغزى بۇرنىغۇچە قىلىۋاتقانلارغىمۇ مەسىلىنىڭ ئۆزىگە جاۋاب قايتۇرۇشتىن قېچىپ «زەھەرلىك چايان»دىن، خىتايغا خىزمەت قىلىدۇغىچە بولغان تۆھمەت ۋە ناچارلىقلارنى قىلىۋاتقانلارغىمۇ «السلام على من اتبع الهدي» دېگەن سۆزنى بولسىمۇ دېيەلىگۈدەك ئەقەللى رىجىنى ئورۇنىدىۋېتىپ ئاندىن يازمامدىن تېرىق چىقىرىشنى ئويلىشىپ بېقىشىڭىزنى تەۋسىيە قىلىمەن. بۇ يەردە ئېشىپ كېتىۋاتقىنى تەنقىد ئەمەس، مىللەت ئالدىدا قىلىنىۋاتقان قايمۇقتۇرۇش، سەتچىلىكلەر تىياتىر قىلىپ ئوينىلىۋاتسىمۇ ئوقۇغان ئىلىمگە، دىنىي مەسئۇلىيەتكە خىيانەتلەر، ھەق تۇتۇم ۋە مىللەت ئالدىدا داستىخان ئاستىغا بۇسۇرۇلۇپ بېرىلىۋاتقان مەۋقە - مەيدانلار لىق تۇرۇپتۇ. سىز ئېشىپ كەتكەننىڭ نېمىلىكىنى دەڭسىيەلىسىڭىز ئاۋۋال ھەق تۇتۇمىڭىز تۇغقاندارچىلىق، داستىخاندارچىلىق ۋە ئۈلپەتچىلىك قاتارلىقلار ئۈستىدىن غالىب كېلىدىغان بولسۇن، ئاندىن تەنقىدنى قانداق قىلىش ھەققىدە گەپ ئاچقايسىز. ھەق گەپكە چاقىرىقنىمۇ قۇرئان كەرىم ئاۋۋال ئۇرۇق - تۇغقان يېقىنلىرىڭدىن باشلا دەپتىكەن. بەش سائەتنىڭ ئېزى قېلىشقا تېگىشلىكنى ئۆزىنىڭ ماكانىدا ئادا قىلغۇدەك جۈرئەتنى تاپالماي يازمام چىقىپ بەش مىنۇتقىمۇ يەتمەستە ئۆزىڭىزنى تۇتالماي ئىنكاس يېزىپ ئۈلگۈرۈپسىز. تەنقىد نەزەرىيەلىرىنى ژىتىۋەتكۈدەك سۇ قىلىۋەتكەن بىلەن جايلاپ تەتبىقلاپ قوللىنىش بىر مەسىلە. ئىناۋەتسىز گەپلىرىڭىزنى شۇنچىكى ھاياجانچە ھېسداشلىق دەپ چۈشەندۈم، خالاس.

2. تەرىيفىينىڭ تەنقىدلىرى مۇنداقلا ئۆرنەك. سىزنىڭ سۈزگۈچىڭىزچە سۆزلۈك سۇغۇرۇپ ئالدىغان ئىش بولسا، ھەرقايسى دەۋر ئۆلىمالىرىنىڭ بىر - بىرىگە قىلغان تەنقىدلىرىدىكى گەپلەر ئالدىدا مېنىڭ كىنايە - تەشبىھلىرىم تېخى ھېچ نەرسە ئەمەس. مەن «ئۆلىما» ئاتلىقلارغا پوشكىننىڭ، ياكى بالزاكنىڭ ياكى دوستوۋيىسكىنىڭ تىلىدا گەپ قىلغىنىم يوق. شۇلارنىڭ قىممەت قارىشى ۋە چۈشىنىدىغان تىلىدا ئوبزور قىلىۋاتقىلى يىل ئاتلىدى. بۇنداق غەلەت چىقىرىش شەكلىدە كىرىشىپ قالغىنىڭىزدىن سىز راستتىنلا ئۆلىمانىڭ ئۆلىماغا قىلغان تەنقىدلىرىنى كىتابلاردىن ئۇچراتمىغانمۇ ياكى ئۇچراتمىغان قىياپەتكە كىرىۋالغىنىڭىزمۇ ياكى ئىشىغا كەلمىگەننى ئاتلاپ ئۆتۈپ گەپ ئوينىتىش كېسىلىنى ئوخشاش يۇقتۇرغانلىقىڭىزنى ئىپادىلەۋاتامسىز بىلىپ بولمىدى. خەيرىيەت. سىز يەنىلا سۈزۈپ مېتىرلاشنى ئاۋۋال تەرىتىڭىز بوش كېلىپ قالىدىغان يەردىن ئاتلاپ كېلىپ مېنىڭكىدە ئىجرا قىلماي، ئىشنى قائىدىلىك قىلغايسىز.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (İsmail Muhammed كە)
1. گەپنىڭ ئەركەك چىشىسىنى ئايرىيالىغۇدەك، مەسىلىنىڭ جەريان ۋە تەرەققىياتىنى پەملىيەلىگۈدەك دىت بولۇشى ئۈچۈن ئىككى كۆزگە تاقالغان كۆز ئەينەكنىڭ گىرادۇسى قېلىنلىغۇچە كىتاب خالتىسى بولۇشنى باشتىن كەچۈرۈش كېرەك ئەمەس. قەستەن بىلمەس بولۇۋېلىپ گەپ يورغىلىتىپ تېرە تاراقشىتىشنىڭمۇ ھاجىتى يوق. زاكونلىشىشنىڭ يوسۇنلىرىدىن ئازراق خەۋەردار بولۇپ قويۇش كۇپايە. قىغنى ھەسەل، زەھەرنى ئەخلەت كۆرۈۋېلىپ تۆرەلمە سالاچىلىق ئويۇنى ئويناش بىلەن گېپىمنى گەپ ئېتىمەن دېسىڭىز مۇشۇنداق چانىسىز. ئۇقۇشماي ئۆزىنىڭمۇ ئەرەبنىڭ پوقى دورا تىپلارنىڭ سازەندىسى ئىكەنلىكىنى چاندۇرۇپ قويىدىغان ئىش چىقىدۇ. سىزگە ئاددىي ساۋاتنى چۈشەندۈرەي، بىلىۋېلىڭ: بۇ يازما ھەر كىمگە تېگىشلىك بولغان بولسا، گەپ ئىگىسىنى تاپىدۇ. بۇ بىر توپ شەخسنى ئەل - جاھانغا سازايى قىلىپ تۇرۇپ ياكى مەخسۇس بىرىنىڭ ئىسمى، جىسمىنى پىپەن قىلىپ تارتىپ چىقىپ يېزىلغان تەنقىد ئەمەس. تەنقىد بۇندىن بۇرۇن يېزىلىپ بولغان. قوبۇل قىلامدۇ، قىلمامدۇ تەنقىد قىلىنغانلارنىڭ 100 پىرسەنت ئىختىيارلىقى. ئارتۇقچە مەجبۇرىيەتنى بۇرنىنىڭ ئۇچىنى كۆزلەپلا ھاياجاندا ئۈستىگە ئېلىۋېلىشقا ئەڭ بىزارلاردىن بولۇش سۈپىتىم بىلەن مېنىڭ بىرىلىرىنى قايىل قىلىش مەجبۇرىيتىممۇ يوق. مەن يازغىنىمدىن مەھشەردە ھېساب بېرىدىغىنىمنى بىلىمەن. ھەقنى ئاڭلاپ تۇرۇپ ئۆز كۆز قارىشىنى ئىچى - تېشى بىردەك ۋە ئەينەن ھالىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇپ مۇھاكىمە قىلىشنى بىلىەلمىگەن تىپلارمۇ ھېسابىنى ئاللاھقا بېرىدۇ. ۋاقتى كەلگەندە خەلق، ياكى تارىخ سوتلايدۇ. ئەڭ ئېچىنارلىقى مېنىڭ ئوي - تەپەككۇرۇمنى ئەينەن ئىپادىلىگىنىمنى بىلىپ تۇرغان ئاللاھ ئاۋۇلارنىڭ چىقىپ: «بىز قۇرئان ۋە ھەدىسنىڭ، شۇنداقلا ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائە ئالىملىرىنڭ ئىجتىھادى ۋە كۆز قاراشلىرىغا ياكى ئۆزىمىزنىڭ ئىلمىي قانائىتىمىزگە ئاساسەن ئۆزىمىزنىڭ سىياسىي تەشكىلات ئاتىقىنى ئېلىپ تۇرۇپ خىتايلار بىلەن لەپەرداشلىق ئويناپ مىللەتنى قايمۇقتۇرۇۋاتقانلارنىڭ قىلمىشلىرىنى ماۋۇ - ماۋۇ شەرئىي سىياسەت بويىچە مۇنداق - مۇنداق دەپ قارايمىز...» دېگەن ئىزاھاتنىمۇ بېرەلمىگەنلىكىنى، ئۇنىڭ ئورنىغا تەنقىد قىلغۇچىنى يىلان - چايانغا چىقىرىپ ھاقارەت قىلغانلىقىنى، نىيەتكە ھۆكۈم قىلىپ خىتايغا خىزمەت قىلىۋاتىدۇ، دېگەن بوھتانلىرىنى دېيەلىشىنىڭ ھېسابىنى ئۇلار كىرامەن كاتىبىنلارغا ئىشەنسۇن ياكى ئىشەنگەندەك كۆرۈنۈۋالسۇن مۇھەققەق سورايدۇ.

2. تەكرارلايمەن: تەنقىدنى قوبۇل قىلىش ياكى قىلماسلىق ئىختىيارلىق. ئەمما تۈگەپ بولغان تەنقىدنى ھەپتە ئۆتكۈزۈپمۇ ھەزىم قىلالماي ۋاكالىتەن چىقىپ تېمىسىنىڭ ئىسمىنى «ئايەتكە مۇلاھىزە» دەپ قويۇۋېلىپ تېما مەزمۇنىنى قورساق كۆپۈكىنى چىقىرىشقا ئىشلەتسە، ئايەتنى ھېچبىر تەپسىرشۇناسلىق مېتودىغا چۈشۈرمەستىن چىدىماي يېرىلىپ كېتەي دەپ قالغان ئۆتىنى سوۋۇتۇشقا سۇيىئىستېمال قىلىپ كاللىسىچە بۇرمىلاپ دەۋالغان تۆھمەتلىرىنى پەش قىلىپ ۋالاقلىسا، ھاقارەت ۋە تۆھمەت ياغدۇرسا بۇنىڭغا تېگىشلىك جاۋاب بېرىش ئەلۋەتتە يوللۇق. بۈگۈنكى يازما بىر جاۋاب، تېخى بۇ جاۋابنىڭ داۋامى بار. زېھنىيەت قامچىلانسا مېنى دېدى دەپ ئۇششۇقلۇق قىلىپ سامان تېگىدىن سۇ قۇيۇپ ئۇستاتلىق قىلىشقا ئۇرۇنسا، شەخسنىڭ ئىسمى ۋە شەخسىيىتىنى ئەمەس، قىلمىش ۋە تۇتۇملىرىنى، زېھنىي مەرەزلىكلىرىنى قامچىلاپ جاۋاب قايتۇرۇش ناھايىتى نورمال، يوللۇق بىر ئىش. ئورۇنسىز يەرگە سىز دانىشمەن بولسىڭىز، ئەقىل ھوجىسى بولسىڭىز، دەپ چۈشۈپسىز. مەن دانىشمەن ئەمەس. ئەقىل ھوجىسىمۇ ئەمەس. «ئەقىل ھوجىسى» دەيدىغان شالغۇت گەپ مېنىڭ ئۇيغۇر تىلى ئىزاھلىق لۇغەتلىرىمدىنمۇ ئورۇن ئالمىغان. سىز «كارۋان» دەپ مەن تەنقىدلىرىمدە ئوبيېكت قىلىغان 30 – 40 يىلدىمۇ زېھنىيىتى ئازراقمۇ ھاۋا يەڭگۈشلىمەستىن زەي بېسىپ قالغان قاتماللارنى كۆزدە تۇتۇۋاتقان بولسىڭىز، ئۆرگىلەيكى، قاۋاپ ھۇۋلاش، دېپىنى چېلىشتىن لەززەت ئېلىشتەك بۇنداق غۇرۇرسىز ئىشلار ئاشۇلارنىڭ دېپىنى چېلىۋاتقان، چاپىنىنى كۆتۈرۈپ ھېسداشچى كۆرۈنۈۋېلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان، ئوتتۇرىلىقتا تۆرەلمە سالاچىلىق قىلىۋاتقانلاردىن ئايلانسۇن! گەپ شۇ: مىللەتنىڭ ئالىم - ئۆلىمالىرى مەن ئۈچۈن باش تاجى. بۇ ھەقتە دېگەن سۆزلىرىم، يازغانلىرىم، ماقالىلىرىم ئوتتۇرىدا. ئىلىم ۋە ئۆلىمالىقنىڭ ھەققىنى بەرمەكتە يوق، ئۇنىڭ تونىدا تەرلەشنى مىللەتكە ۋەزىپە قىلىۋالغانلارنى تەنقىدلىسەم، ئاشۇ باش تاجىلىرىمىزنىڭ ھەققى ھۆرمىتىنىڭ مۇھاپىزىتى ئۈچۈندۇر. ئەگەر سىز بۇنىمۇ چۈشەنگۈدەك سەۋىيەدە بولماستىن ئۇياقتىن - بۇياقتىن تېرىپ - تۆشەپ گەپ سېتىشقا، تېرە تاراقشىتىشقا ئەۋەتىلگەنلەردىن بولسىڭىز، ياكى يىللاردىن كېسلمەي مېڭىۋاتقان ماددىي مەنپەئەت قارشىسىدا ئېغىز ئۇيالغاچ ئەتەي كىرىپ ئىنكاس يېزىپ تالايدىغانلار تائىپىسىدىن بولسىڭىز مەنچە تېگىشلىك جاۋابىڭىزنى ئالدىڭىز دەپ ئويلايمەن. ئۇنداقلاردىن بولمىسىڭىز غ ۋە ت سىزنى كۈتۈپ تۇرۇپتۇ. مەسىلىگە چىشى پاتىدىغانلار، مەسىلىنىڭ خاراكتېرىنى بىلگەنلەر، چۈشەنچەنلەر سۆزلىسۇن! بىلمىگەنلەر سورىسۇن ياكى ئۆگەنسۇن. بۇنىمۇ قىلالمىغانلار مۇمكىن بولسا تاكاللىشىپ ۋاقىت ئىسراپچىلىقى قىلىپ ئۆزىنىمۇ ئۆزگىنىمۇ ئاۋارە قىلماي يوقىلىپ تۇرسا، كۆڭۈل يېرىم بولۇپ قالمايدۇ. ئەكسىچە ئىنسابىغا رەھمەت ئالىدۇ.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئازاد قاسىم غا)
بۇنداق ئىنكاسنى ھۇرۇن خوتۇننىڭ پايتىمىسىدا زاكىلىنىپ چوڭ بولغان تىپلار دېسىمۇ بىرنۆرى . سىلىدەك بىر ئۆمۈر «يازغۇچى» قالپىقىنى كىيىپ ئۆتكەن ئادەم دېسە، بىر بولسا تېجىمەللىكتىن، يەنە بىر بولسا دۇمباقچىلىقتىن دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ. خەق قىلىۋاتقان سەتچىلىك ۋە ئاڭسىزلىقلىرىنى گەپ ئوينىتىپ يېپىشقا ئۇرۇنسا، كۆرۈرمەننى چۆرگۈلىتىپ ئايلاندۇرۇپ ئۈچ سائەت ۋاتىلدىسا گەپ يوق، مېنىڭ يازمام پېشانىلىرىگە قادالغىنى غەلىتە. يازغۇچى قالپىقى كىيىپ ياشاۋاتقان قەلەمكەش بولغانكىن بولۇۋاتقان سەتچىلىكلەرگە، سائەتلەرچە گەپ سېتىشلارغا لىللا قىلىپ ئىككىلىك تەنقىدىي پىكىر بەرمەكتە يوق، مېنىڭ تۆت بەتلىك تەنقىدىي يازمامغا جۈملىسى، ئۇزۇن - قىسقىلىقى ۋە چېكىت پەشلىرىدىن تېرىق چىقارغىلى كېلىپ كەتكىنى تېخىمۇ قىزىقارلىق. سىلىدەك مىللىي غايىنى ئۇتوپىيە مازارلىقىغا كۆمۈۋېتىپ «يازغۇچىلىق» قالپىقىنى كىيىپ ھېچكىمگە يامان بولماي قۇلاق تىنچ ياشاشنى راۋا كۆرگەندىن، پىكىر - ئىدىيەلەرنى ئەقىل ۋە ئىلىم سۈزگۈچىدىن ئۆتكۈزۈپ، تەنقىدىي نەزەرلەر بىلەن ئاڭ - تەپەككۇرنى سەگەكلەشتۈرۈش، ئاۋام كۆرەلمىگەننى ئىلىم ۋە پىكىر ئەربابى بولۇش سۈپىتى بىلەن كۆرسىتىپ ساختىلىقنى پاش قىلىش ۋە توغرىنى سۆزلەش نەچچە ھەسسە ئەلا. باشتىكى ئاقارغان چاچنىڭمۇ بولسا ھەققىنى بېرىپ گەپ قىلايلۇق.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (باھادىر ھارۇن غا)
1. ئەسلى سىز دىن ئوقۇغان، سەھىپىسىدە ھېكمەت - ئەقلىيەلەر بىلەن ھەپىلىشىپ يۈرۈۋاتقان بولغانكىن، مەسىلىگە سىز ئۆزىڭىز قاراۋاتقان نۇقتىنىڭ سىز تەكىتلەۋاتقان ئوتتۇراھاللىققا قانچىلىك چۈشىدۇ، دەڭسىسىڭىز ئىنساپتىن سۆز ئىچىشنىڭ ماڭا ئەمەس، سەتچىلىكنى قىلىپ ئارقىدىن كۆزنى يۇمۇپ قارىسىغا گەپ يورغىلاتقانلارغا قارىتاتتىڭىز، ھەمدە بۇ ئاقىللىق، ھەم ھېكمەتلىك ئىش بولغان بولاتتى. مېنىڭمۇ تەكىتلەۋاتقىنىم سىزگە ئوخشاش ھەر ئىشنىڭ لايىقىدا بولۇشى كېرەكلىكىدىن ئىبارەت. لايىقىدا بولمىغان ئىشنى ئاشۇ ئىشنىڭ خاتالىق جەھەتتىكى ۋەزنىگە توغرا كەلتۈرۈپ لايىقىدا تەنقىدلەشنى تەقەززا قىلىپ قالىدۇ. تەنقىدنى قېرىنداشلىق بىلمىگەن زېھنىيەتدىن ئىنساپ كۈتۈشنىڭ ئۆزىمۇ بىر ئىنساپسىزلىق. دۈشمەن يىللاردىن پايدا ئېلىپلا كېلىگلىك. ھېچ زىيان تارتقىنى كۆرۈلمىدى. ئانسامبىلچىلارنىڭ تۆكۈۋاتقان مىللىي ئوبرازى ئۇلارنىڭ تەشكىلاتى بىلەنلا توختاپ قالىدىغان ئوبراز ئەمەس. ئۇيغۇرلارنىڭمۇ ئوبرازى. دېموكراتىك سۆھبەتلەشكىنى، داستىخان تارتىشىپ دوست تارتىشقىنى ئانسامبىلچىلار، ئەمما ھۇجۇم ئۇچرىغىنى ئۇيغۇر خەلقى. بۇنداق سەتچىلىكنى مۇۋەپپەقىيەت دەپ جار سېلىۋاتقىنى بولسا، سىز ئىچ ئاغرىتىۋاتقان ياكى تەنقىد ئېغىر كېتىپ ھېسداشلىق قىلىۋاتقان ئاشۇ ئانسامبىلچىلار. شۇڭا ئىشنىڭ ۋەزنىنى دەڭسىمەي تۇرۇپ ئىنساپتىن سۆز ئېچىشىڭىز سىز ئاشىنا بولۇپ تارقىتىۋاتقان ئەقلىيەلىككە، ھېكمەتكە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ.

2. ئىشلارنىڭ ئوتتۇراھال بولغىنى ياخشى دەپ قىممەتلىك سۆز بار دەپسىز. تارتىنماي پەيغەمبەرنىڭ ھەدىسى بار، دەۋېرىڭ. سىز ھەدىسنى تۇتقا قىلىپ سۆزلىگەنكەنسىز، مەسىلىگە سىزنىڭ چىش نۇقتىڭىزدىن جاۋاب قىلاي: دەرۋەقە بۇ سۆز ھەقىقەتەن قىممەتلىك. لېكىن بۇ يەردىكى ئوتتۇراھاللىق ئۇنداقمۇ، بۇنداقمۇ ئەمەس، ئوتتۇرىدىنراق يول تۇتۇش، ئىسسىقمۇ، سوغۇقمۇ ئەمەس، لەۋلىمىجان بولۇش، دېگەنلىك ئەمەس. بەلكى ھەدىستىكى «ئەۋسەت» يەنى ئەڭ لىللاسىدا بولۇش دېگەنلىكتۇر. يەنە بىر ھەدىستە «ۋەسەت» دېگەن سۆز «ئەدل»، يەنى ئادىللىق مەنىسى بىلەن ئىزاھلانغان. ئۇنداق بولغاندا «ئەۋسەت» دېگەنلىك ئۆز نۆۋىتىدە «ئەئدەل» دېگەنلىك بولۇپ، يەنى ئادىل بولۇش، بولغاندىمۇ ئادىللىقنى ھەقدادىغا يەتكۈزۈپ قىلىش دېگەنلىكتۇر. ئەۋسەت دېمەكلىك «ئەئدەل» دەپ ئىزاھلانغان ئىكەن، بۇ يەردىكى ئەڭ ئادىل مەنىسىدە كېلىدىغان ئەفئەلۇ ۋەزنىنى، يەنى ئاشۇرما سۈپەت دەرىجىسىنى دىققەتكە ئالساق، ئىشنىڭ ماھىيىتى ۋە ۋەزنىگە باب كەلتۈرۈپ ھەققىنى ئاداققا يەتكۈزۈپ بېرىش، ھەقدادىغا يەتكۈزۈش، ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلىش دېگەنلىك بولىدۇ. ئۇنداقتا، مەن تەنقىد قىلىۋاتقان نۇقتىلار مەسىلىنىڭ ۋەزنى ۋە سۈپىتى جەھەتتىن ھېسسىيات ئارىلاشتۇرۇپ تەسىرلەندۈرۈش تىپىدىكى رومانتىكىلىق ئاقىدىغان مەسىلىلەردىن ئەمەسلىكى ئېنىق. شۇنداقلا بۇ تەنقىدنىڭ ۋەزنىنىڭ بۇ دەرىجىگە بېرىشى بۈگۈننىڭلا مەسىلىسى ئەمەس، بۈگۈننى خۇلاسە قىلغان يىللار داۋامىدا جەريان قىلىپ كېلىۋاتقان ئىشلارنىڭ يەكۈنلىرىگە چېتىلىدىغان مەسىلە. مەسىلىنىڭ نەقەدەر يولسىز ۋە خۇپسەنلەرچە ئىكەنلىكىنى ئاڭقىرىغان بىلەن ئاڭقىرمىغان ئوتتۇرىسىدا پەرق بار. شۇڭا ئىنساپنى تىلەشتە ئىگىسىنى تېپىشىڭىزنى، مەسىلىنى ھېسسىيلىققا باغلىماي ئەقلى بولۇشىڭىزنى، يۈزەكىلا ھېسداشلىققا تۇتۇنماي ھېكمەتلىكراق بولۇشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمەن. ھېچ بولمىسا ئاۋۇ تەرجىمە قىلىپ تارقىتىۋاتقان ئەقلىيەلىرىڭىزدىن ئازراق بولسىمۇ يۇققانلىقى يازمىلىرىڭىزنىڭ چىرايىغا چىقسۇن! بولمىسا دېيىلىۋاتقان گەپلەرنىڭ تۆرەلمە سالاچىلىقتىن پەرقى قالمايدۇ.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (باھادىر ھارۇن غا)
1. پىتنە - پاساتنى تارقىتىشنىمۇ ئىگىسىنى تېپىپ دېگەيسىز. ھەق گەپنىمۇ ئىزاھسىز، ئورۇنسىز كەلسە - كەلمەس تارقىتىشمۇ پىتنە - پاساتلىققا يول ئاچىدىغان ئىشلارنىڭ بىرسى. يەنە كېلىپ سىزدەك مەشىق سەۋىيەسىدىكى سۈپەتسىز تەرجىمىلەر بىلەن تارقاتقانچە ئەقلىيە سۆزلەرنىڭمۇ سۈپىتى پاخاللىشىپ تاققا - تۇققا تەتبىقلايدىغانلارنىڭ ئاۋۇشىغا خىزمەت قىلىشى يىراق ئەمەس. مەن سىزنى چىشلەپ تارتىپ سىزنىڭ ئەقلىيە تارقىتىشىڭىزنى بىر نەرسە دېمىدىم، نوقۇل تارقاتقۇچى بولۇپلا قالماي ئۆزلەشتۈرگۈچى بولۇشقا، يۈزەكىلەشكۈچى ئەمەس، چوڭقۇرلىغۇچى بولۇشقا رىغبەت قىلدىم.
2. ھەمكارلىق سەپسەتە ئۈستىگە قۇرۇلىدىغان ياكى پۈت تىرەپ تۇرالايدىغان نەرسە ئەمەس. سەمىمىي دىيالوگقا ياناشمىغان مۇغەمبەرلىكتىن سەمىمىي ھەمكارلىقمۇ كۈتۈلمەيدۇ. بۇ توغرىدىمۇ ۋەز - نەسىھەتنى ئىگىسىنى تېپىپ قىلغىنىڭىز ياخشى. سىياسىيلىققا دائىر تەنقىدلەردە كۆڭۈلچەكلىكنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇۋېلىپ سىياسىي تۇتۇم ۋە پىكىرلەر ئۈستىدە بەھس مۇنازىرە قىلىش ئەقلىيلىككە ئورۇن قويمايدۇ. بۇ قانداقتۇر فىقھىي ياكى شۇنىڭغا ئوخشىغان ئىجتىمائىيلىققا ياتىدىغان ساھەلەردىكى تەنقىد ئەمەس. سىز نۇرغۇن پەرەزلەرنى ئالدىن قويۇۋېلىپ تۇرۇپ تەنقىدنى ئەيىپلەۋاتىسىز، مەن ئۇ پەرەزلەرنى نەچچە باسقۇچ بۆسۈپ بولۇپ، مەلۇم ئاساس ۋە رېئاللىقنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ پىكىر بايان قىلىۋاتىمەن. پەرەزلىرىڭىزنىڭ نۇرغۇن تەرەپلىرى قانائىتىڭىز ۋە تونۇشىڭىزغا باغلىق مەسىلىلەر. لېكىن مېنىڭ ئۇنداق ئەمەس. تەنقىد ئوبيېكتلىرىغا نېمىنى ۋە نېمىگە ئاساسەن تەنقىد قىلىۋاتقىنىمنى مەسىلىنى تارىخىي ئارقا كۆرۈنىشى ۋە بۈگۈنكى رېئاللىقلار بىلەن باغلاشتۇرۇپ چۈشىنىدىغانلار ھەزىم قىلالايدۇ. ھەم تەنقىدمۇ ئۆز ئىگىلىرىگە تېگىشلىك بولغانلىقى جەھەتتىن ئۆزلىرى بىلەلەيدۇ. سىز پەرەزلىرىڭىزگە تايىنىپ ئۆز قارىشىڭىزدا كېتىۋەرسىڭىز ۋە ھېسداشلىقنى داۋاملاشتۇرىۋەرسىڭىز كېرەك يوق. سىزمۇ چۈشىنىپ قالغاندا ئىنساپ بىلەن ئەقلىي تەھلىل قىلىدىغان كۈنىڭىز يەنە قانداق تەنقىدىي پىكىرلەردە بولىسىز، شۇ چاغدا كۆرىمىز. خەير، ئامان بولغايسىز!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Abdurehim Koktugh قا)
نەزەرگە ئېلىنغۇدەك پىكىر قاتناشتۇرالمىسىڭىزمۇ ئاتىكاچىلىقىڭىزغا ھاي بېرىشنى ئۈگىنىۋېلىپ ئاندىن سۆز قىلسىڭىز «سەمىمىي» دەپ سۈپەتلەۋاتقان تەۋسىيەرىڭىز بىرئاز تۇتارلىق بولاركەن. سىزگىمۇ ئوخشاش گەپ: سىزمۇ ھېلىقىدەك ھۇرۇن خوتۇننىڭ پايتىمىسىدا زاكالانغانلار تائىپىسىدىن بولمىسىڭىز شاتۇتىدەك بىرى دېگەن گەپنى ئوخشاش قىلىپ تەكرارلاپ يازمىغا بولالمىغاندا يېزىقتىن قۇسۇر تېپىشىشنى مەشىق قىلىپ بەرمىسىڭىزمۇ بىرى سىزنى بىلەرمەن ئەمەسكەن دېمەيدۇ. يازما ئۇزۇن كۆرۈنۈپ كەتكەن بولسا، كۈرمىڭ فېيسبۇك سەھىپىلىرى تۇرۇپتۇ. بىرىنچى تېنىقنى ئېلىپ ئىككىنچىسىنى تارتىپ بولغۇچە ئوقۇپ بولغۇدەك قىسقا يازمىلارغا توشۇق. شۇ سەھىپىلەردە سېغىز چاينىشىپ تۇرسىڭىزمۇ، سەھىپەم سىزنىڭ ئاتىكارچىلىقڭىزنى سېغىنىپ قالغىنى يوق.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئۇيگار جەۋلان غا)
دەل سىز ئېيتقاندەك، پىكىرگە پىكىر بىلەن جاۋاب قايتۇرۇلۇۋاتىدۇ. پىكىرنىڭ خاراكتېرى مېنىڭكىگە ئوخشاش تەنقىدىي بولۇشى ياكى سىزنىڭكىگە ئوخشاش گەپ يورغىلىتىش ھەققىدە گەپ يورغىلىتىشنى مەزمۇن قىلغان چاپانچىلىق تۈسىدە بولۇشىمۇ مۇمكىن. بولۇۋاتقان دىياگنوز، مۇئەييەنلەشتۈرۈشلەر مۇنداقلا جىجىلاپ قويۇپ چىقىرىلىۋاتقان كولدۇرلاتما گەپلەر ئۈستىدە بولمايۋاتىدۇ. چىقىرىلغانلىرى ئۆرنەك، مىساللار خالاس. ئىدىيە پاھىشەلىكى بىرەر ھەپتىلىك ماجىرادا كۈرۈلۈۋاتقان ھادىسە ئەمەس. بىر قانچە يىللاردىن بىرى قېتىملاپ سادىر بولۇۋاتقان، يازمىلاردا تەكرارلىنىۋاتقان ھادىسە. سىز بۇنى كۆرۈپ يېتەلمىگەن بولسىڭىز بۇ ئۆزىڭىز كۆتۈرۈپ بېرىۋاتقان تەخسىنىڭ كىمگە ئائىتلىقىنى پەملەپ بولالماي يۈرۈۋاتقانلىقىڭىزدىن كۆرسىڭىز بولىدۇ.

سىز پىكىردىن ئىدىيەگە دىياگنوز قويدىڭىز، پىكىرلەر ۋاقىتلىق بولىدۇ، ئىدىيە نىسبەتەن مۇقىم بولىدۇ، دەپ گەپ ئوينىتىپ بېقىپسىز. پىكىر دېگەن شۇ ئىدىيەنى مەنبە قىلىپ ئوتتۇرىغا چىقىدىغان نەرسە. سىزنىڭ بۇ قۇرغاق مەنتىقىڭىز بويىچە قارىساقمۇ، مەزكۇر تەنقىد ۋە دىياگنوزمۇ ئاشۇ سىز ئاقلاۋاتقان ۋاقىتلىق كۆز قاراشلارنى دېگۈزۈۋاتقان، يازدۇرۇۋاتقان ھېلىقىدەك «بىر قەدەر مۇقىملىققا ئىگە ئىدىيەنى»نىڭ خاراكتېرىگە ۋە تەبىئىتىگە قارىتىپ يېزىلغان. ئەتەي رەڭ قارىغۇسى بولۇۋېلىش ھاجەتسىز. سىز سەھىپىدە بۇ ۋە بۇندىن بىرى يېزىلغان تەنقىدلەرنى ئوقۇسىڭىز سىز گەپ ئوينىتىپ ھېسداشلىق قىلىۋاتقان تىپلارنىڭ زېھنىيىتىگە مەزكۇر ماقالىنىڭ تېمىسىنىڭ ئاللىبۇرۇن قويۇلۇپ بولۇشى كېرەكلىكىنى ھېس قىلىسىز. تەنقىدتە ئوبيېكت بولۇۋاتقىنى زېھنىيەت ۋە پىكىر ئارقىسىدىكى ئىدىيەلەر ۋە تۇتۇم مەسىلىسى بولۇۋاتىدۇ. سىز ئانچىكى جۈملىگە «ئىدىيە پاھىشەلىكى قىلىۋاتىدۇ» دەپ بولالمايدىغان بولسىڭىز، سىزگە كونكرېتراق دەيدىغىنىم شۇ: يازما ۋە چىقىرىلغان مىسال ئۆرنەك خالاس. لېكىن «ئىدىيە پاھىشەلىكى» مۇشۇ بىر ئىككى يازمىغىلا قارىتىلغان ئەمەس. يىللاردىن يېزىلىپ - سىزىلىۋاتقان ئىدىيە ياكى ئىدىيە دېگىلىمۇ بولمايدىغان ئەخلەت نۇقتىئىنەزەرلەرنى توپ ۋە پارچە تارقىتىشنى ۋەزىپە قىلىۋاتقانلىقى بىلىنگەن تىپلارغا قارىتىلغان. ھەم دىياگنوز بىرلا قېلىپ، بىرلا تەرزدە بولمايدۇ، ھەر نۇقتىدىن كۆزىتىلگەندە ئوخشىمىغان ۋە بىر بىرىنى تاماملايدىغان دىياگنوزلار ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.

خالىسىڭىز مىسالدىن تۈك ئۈندۈرۈپ ئۆز گېپىڭىزنى يورغىلىتىڭ، خالىسىڭىز سوغۇققانلىق بىلەن ئويلىنىپ تارازىغا توختىغىدەك گەپ ئوينىتىڭ، ئىختىيار ئۆزىڭىزدە. ئەمما شۇنى تەكىتلەيكى، مەسىلىنىڭ تەبىئىتىگە، خاراكتېرىگە قارىغۇدەك نەزەر يېتىلدۈرۈپ بولالماسكەنمىز، نەزەر ئىگىلىرىگە دىققەت قىلىپ تۇرساق، ياكى ئىدىيە ۋە كۆز قاراش ئۇقۇملىرىنى پەرق قىلالايدىغانلارنىڭ ئىنكاسلىرىغا دىققەت قىلىپ قويساق ياخشى. شۇ چاغدا تەخسىنى قاملاشتۇرۇپ كۆتۈرسەكمۇ ئالدىراپ چېقىلىپ كەتمەسلىكى مۇمكىن.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئۇيگار جەۋلان غا - 2)
يەنە تەكرارلاي: پىكىر، كۆز قاراش دېگەنلەر تامنىڭ تۆشۈكىدىن چۈشۈپ قالىدىغان ياكى يانپاشقا ئۇرسىلا كاللىغا موگودەك ئۈنۈپ قالىدىغان نەرسىلەر ئەمەس. مېنىڭ سىزنىڭ مەنتىقىڭىزگە چۈشۈپ بەرگەن تەقدىردىمۇ دەپ ئىلاۋە قىلىشىممۇ شۇنىڭدىن. سىز ئىلگەكنىڭ گېپىنىڭ ئۇچىنى چىقىرىپ قويۇپ ئىلگەككە دائىر گەپ قىلىنسا: ياق مەن ئەلگەكنى دەۋاتسام، دەپ ياماشسىڭىز ئورۇنلۇق بولمايدۇ.

مەن «ئىدىيە پاھىشەلىكى» دېگەن بولسام گەپنى تومتاقلا دەپ قويمىدىم. ئەكسىچە قايسى نۇقتىئىنەزەردە شۇنداق دېيىلىدىغانلىقىنى تەمسىل، تەشبىھلەر بىلەن، مۇقايەسە ۋە سېلىشتۇرما تەھلىللەرگە يۇغۇرۇپ بايان قىلدىم. شۇنچە ھەجىملىك يازما ئىچىدىن سۈزۈۋېلىنغان تۆت تال كىنايە مۇبارەك كۆزىڭىزنى ئالاچەكمەن قىلىپ سىزنى بۇ دەرىجىدە چىچاڭشىتىۋەتكەن بولسا، يازمامنى لايىقىدا ھەزىم قىلىپ ئوقۇۋاتقان شۇنچە كۆپ ئوقۇرمەنلەر ئىچىدىن ئاتايىن سىزگە يازمىنى ھاۋانچىدا سوقۇپ ئاغزى - بۇرنىڭىزدىن ماڭدۇرۇپ ھەزىم سىستېمىڭىزدىن ئۆتكۈزۈپ قويۇش ۋەزىپەم يوق. سىزنىڭ تەنقىدكە چىدىمىغان ۋە ھەزىم قىلىشقا ئوكسىگېن يېتىشمىگەنلەرنىڭ ياكى تەنقىدنىڭ جايىنى تاپقانلىقىنى چاندۇرماسلىق ئۈچۈن بۇلۇڭ - پۇشقاقلاردا بىر - بىرىگە پاس چىقىرىپ دېيىشىدىغان گەپلىرىنى ۋە ياكى چىدىماسلىقلىرىنى «دەبدەبە»، «قوپال ئىبارە»، دېگەندەك ۋايساشلىرىغا يوشۇرۇپ كۆڭلىنى تىندۇرۇشقا ئىشلىتىدىغان گەپلىرىنى بۇ يەردە ئۈزۈندە قىلىپ تەكرارلاپ ئولتۇرغىنىڭىزدىنلا ۋاكالىتەن شۇلارنىڭ ئىچ - باغرىنى تۆكۈپ قويغىلى كىرگىنىڭىز مەلۇم بولۇپ تۇرۇپتۇ. پاھىشەلىك ئەخلاقىي نۇقتىدىن تەنقىدلەنگىنى بىلەن «دېموكراتىك» تۈزۈملەردە قانۇنىي جەھەتتىن قوغدىلىدىغان كەسىپ بولغىنىغا ئوخشاش، ئىدىيە پاھىشەلىكىنىڭ قانۇنىي ھىمايىچىلىكىنى ۋاكالىتەن ئۈستىگە ئالىدىغان پىدائىيلارنىڭ ئازدۇر - كۆپتۈر پەيدا بولۇپ تۇرۇشى ھەيران قالغۇدەكمۇ ئىش ئەمەس.

يەنە بىرگە، سىز دەۋاتقاندەك ئۆتكۈرلۈك قانداقتۇر ئىدىيەدە بولىدۇ، دەيدىغان قائىدە يوق. ئىدىيەدە ساغلاملىق ياكى پۈچەكلىك بولىدۇ. ساپلىق ياكى بۇزۇقلۇق بولىدۇ. مۇستەقىللىق ياكى تەقلىدچىلىك بولىدۇ، مەزمۇتلۇق ياكى ئاجىزلىق بولىدۇ، تۇتۇقلۇق ياكى روشەنلىك بولىدۇ. تۇتۇملۇق ياكى تۇتۇمسىزلىق بولىدۇ. ئۆتكۈرلۈك بولسا، پىكىردە، كۆز قاراشتا، ئەقلىيلىكتە، نەزەردە بولىدۇ. شۇنداقلا پىكىر ۋە نەزەردىكى ئۆتكۈرلۈك تىلدا، ئىبارىلەردە ئەكس ئېتىدۇ. پىكىردە ئۆتكۈر تۇرۇپ ئىپادىدە ئاجىز كېلىپ قېلىش يۈز بېرىپ تۇرىدىغان ئىش. پىكىر ۋە نەزەردە ئۆتكۈر بولۇش بىلەن بىرگە، ئۇنى تىل ۋە ئىبارىلەردە ئەكس ئەتتۈرۈلسە پىكىر يوق، ئۇ يوق، بۇ يوق دەپ ئىنكار بىلەن پوزىتسىيە تۇتۇپ گەپ يورغىلىتىش ئىنساپتىن ئەمەس. تەنقىدنى تەنقىدنىڭ ۋەزنىدە ئوقۇشنى بىلمەي ماقالىدە شۇنچە ئۇزۇن تەھلىل ۋە نۇقتىئىنەزەرلەر بېرىلسىمۇ كۆرمىدىمگە سېلىپ، لوپا ئەينەكتە سۈزگەندەك تۆت تال كىنايىنى، ھەقلىق دىياگنوزنى سۆرەپ چىقىپ «سۆز ئىبارىگە كۈچەپسەن، تومتاق، سېسىق ئىبارە ئىشلەتتىڭ، ماقالىدە ئىلمىيلىك، پىكىر، ئىدىيە كۆرمىدىم» دېگەندەك قارىسىغا تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش بەغەرەزلىكتىن باشقا ئىش ئەمەس. سىز بۇنداق چېپىلىپ قالغان بىلەن سىز ھەزىم قىلالمىغانغا ياكى كۆرەلمىدىم دەپ تۇرۇۋالغانغا بار يوققا، يوق بارغا ئايلىنىپ قالمايدۇ. خالىسىڭىز «قىممەتلىك» پىكىر - كۆز قارىشىڭىز بىلەن «ئۆتكۈر ئىدىيە»رىڭىزنى يازمام ئۈچۈن مالال قىلىپ ئولتۇرماي ئوقۇمايلا قويسىڭىز ئارتۇقچە تاكاللىشىپ ۋاقىتڭىزمۇ ئىسراپ بولمايدۇ. ياق، مەن زادى ئۆز گېپىمنى گەپ ئەتمىگۈچە بولدى قىلمايمەن، دەپ قالسىڭىز سىزگە تەۋسىيەم: ئاۋۋال سىز ماقالىنى ئوڭ تۇتۇپ ئۇنىڭ ئىچىدىكى مىساللار، ئۇقۇم ۋە مۇقايەسەلەرنى بىرلەشتۈرۈپ مەزمۇن سۈزۈپ چىقىپ، قايسى مەسىلىگە نېمە دېمەكچى بولغانلىقىمنى ئاڭقىرىپ، قانداق رېئاللىققا قايسى نۇقتىئىنەزەردە تەنقىد قىلىۋاتقىنىم ھەمدە قانداق مۇئەييەنلەشتۈرۈش ئېلىپ بارغىنىمنى بىلىپ كېلىپ، قىسقىسى، نېمە دەۋاتقانلىقىمنى ئەتراپلىق چۈشىنىپ كېلىپ ئاندىن تاكاللىشىشنى ئويلىشىپ باقارسىز. شۇ چاغدا ئىپادىڭىزگە قاراپ بېقىپ، سىزنىڭ قارىسىغا گەپ ئوينىتىپ ئەتەي ئۈسكىلى كىرگەن ياكى سەمىمىي ئېتىراز بىلدۈرگىلى كىرگەنلىكىڭىزنى، مەخسۇس قورساق كۈپۈكىنى چىقارغىلى كىرگەن ياكى تەنقىدكە يوللۇق ئېتىراز قىلغىلى كىرگەنلىكىڭىزنى دەڭسەپ بېقىپ ئاندىن سىز بىلەن زاكونلىشىشنى ئويلىشىپ باققايمەن. ۋەسسالام!


## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئابدۇۋىلى ئايۇپ قا)
بىرىنچى: گەپ قوليازما ئۈستىدە كېتىۋاتمايدۇ، مەتبۇئاتتا ئېلان قىلىنغان ماقالە ئۈستىدە كېتىۋاتىدۇ.
ئىككىنچى: مەھمۇد مۇھىتىنى «ئەپەندى» دېيىش ئۈچۈن ئۇنىڭ ئۆزىنى ئۆزى ئەپەندى دەپ بېرىشى كېرەك ئەمەس. ھەم مەھمۇد مۇھىتىمۇ ماقالىدا ئۆزىنى ئەپەندى دېگەننى قوشۇپ ئىمزا قويغان ئەمەس. لېكىن مۇشۇ ژۇرنال ھەيئىتى تونۇشتۇرۇشتا «ئەپەندى» دەپ ھۆرمەت بىلەن تىلغا ئالغان. مەھمۇد مۇھىتىدا مەن ئۆزۈمنى ئەپەندى دېمىسەم، سەن مېنى ئەپەندى دەۋالدىڭ، دەيدىغان ئۇششۇقلۇق، كۆكەمىلىك يوقلۇقى سىزنىڭ ئېيتقىنىڭىزدەك ئۇنىڭ كەڭ قورساق روھىدا بار ئەھۋال. شۇڭا باشقا بىر ئىقلىمنىڭ مۇنەۋۋەرلىرىنىڭ ئۇنى ئەپەندى، دەپ ھۆرمەت بىلەن تىلغا ئېلىشى نورمال ئىش.

ئۈچىنچى: مەھمۇد مۇھىتى گەپ قىلمىغان، سۆز قىلمىغان، دېگەن سۆز پۇت تىرەپ تۇرمايدۇ، دېگەنگە ھە، دەپ تۇرغان تەقدىردىمۇ، رەددىيەدە تىلغا ئېلىنغان ۋە پۇت تىرەپ تۇرالايدىغان باشقا ئېھتىماللىقلار پۈت تىرەيدۇ ۋە ئېھتىماللىقلار بىرلىشىپ بۇ ئېھتىماللىقنىمۇ كۈچلەندۈرۈپ ئۆتۈپ كېتىدۇ.

تۆتىنچى: قەشقەردە ھۆكۈم سۈرگەن بىر ئادەمنىڭ تىل ئۇسلۇبىنى شۇ يەردە يازغان ۋە نەشر قىلغان نەرسىلىرىدىن ئىزدەيمىز. باشقا جۇغراپىيەدىكى ئەھۋالنىڭ شۇ يەرچە بولىدىغانلىقى ئەقەللىي ئەھۋال. كاشغەر تۈركچىسىدە ئەسەر يازىدىغان ئابدۇقادىر داموللام شۇرا ژۇرنىلىدا ماقالە ئېلان قىلسا، شۇرا ژۇرنىلى ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ماقالىسىنى شۇرا ژۇرنىلىنىڭ تىل ئۇسلۇبىغا يېقىنلاشتۇرۇپ، لازىملىق سۆزلەرنى ئۆز تۈركچىسىگە ماسلاشتۇرۇپ ئېلان قىلسا، ياق، بۇ ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ئەمەس، كاشغەر تۈركچىسىدە قوليازمىسى بولسا، يازما ئابدۇقادىر داموللامنىڭ، بولمىسا ناتايىن، دەيدىغان توقۇناقنى تاتار تۈركلىرىدە چىقىدىغان ژۇرنالغا دىيەسلىتىۋالمايمىز. زامان - ماكان ۋە شۇ دەۋر ئەپكارىسىغا ۋاقىپ بولمىساق، مۇشۇنداق تەييار ئىلمىي قائىدىنىمۇ ئەمەس يېرىگە تەتبىقلىۋېلىپ كۈلكىگە قالىدىغان ئىش چىقىدۇ.

بەشىنچى: 30 - يىللارنىڭ تىل ئۇسلۇبى ئەمەس، دېگەن قۇرۇق گەپ. ئۇنى مېنىڭ بۈگۈنكى ئەدەبىي تىلدىكى تەرجىمەمنى، شۇ دەۋر تىلىدىكى مەتبۇئات تىلى بىلەن گىرەلەشتۈرۈپ تەھلىل قىلىش ئەخمەقلىق. شۇ ژۇرنالنىڭ شۇ زاماننىڭ تىل ئۇسلۇبىدا چىققىنىنىڭ ئۆزى يېتەرلىك.

ئالتىنچى: مەھمۇت مۇھىتى ماقالىسىدە ئىيسا بەگنى بولشىۋېككە چېتىشتۇرۇشىدا غالچا تەبىئەتلىك بىرىدىن ھەر ئىشنىڭ كۈتۈلىدىغانلىقىنى جەزىملەشتۈرۈش مەقسەت قىلغانلىقى ئېنىق. بۇ ئۇنىڭ ئېھتىماللىققا ئىگە قانائىتى. لېكىن خىتايگە غالچا بولغانلىقى ئۆز گۇۋاھلىقى ۋە روبىرو بىۋاسىتە مۇئامىلىسى بىلەن جەزمىيلەشكەن بىر ئىش. ئىيسا بەگ ھىندىستاندا ئىز قوغلاپ يۈرۈپ خىتاي غالچىلىقى قىلسا، ئۇنىڭ غەربى تۈركىستاندىكى پائالىيەتلەردىمۇ غالچىلىق قىلىپ قايمۇقتۇرۇش ئېلىپ بېرىشىدىن قېرىنداشلىرىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، جاڭ جېشىغا غالچىلىق قىلغان بولشىۋېكلارغىمۇ قىلماي قالمايدىغانلىق مەنىسىدە غەربى تۈركىستان مەتبۇئاتىدا سىگنال بېرىپ قويۇشىنىڭ نەرى ئەقىلگە ئۇيغۇن بولماي قالسۇن؟!

يەتتىنچى: ئۆزلىرىنى بىر مىللەتنىڭ داۋامى دەپ ئويلايدىغان ئىلىم ئىگىسى ئاۋۋال شۇ دەۋرنى چۈشىنىدىغان ساغلام روھقا، شالغۇتلاشمىغان مېتودولوگىيەلىك ئانالىز قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇشى، ئۆزىنىڭ ئىدېئولوگىيەسىگە بېقىندۇرۇپ تۇرۇپ تارىختىن ئىشتان - كۇسار پىچىشقا ئۇرۇنماي، ئاۋۋال شۇ دەۋر رېئاللىقى ۋە كىشىلىرىنىڭ مەپكۇرىسىنى توغرا شەكىلدە ھەزىم قىلىپ ئەتراپلىق چۈشەنچىگە ئىگە بولۇشى لازىم. ئۇنداق بولمىغاندا زىددىيەت تېرىشتىن ساقلىنىشقا دەۋەت قىلىش ئىلىم ۋە پىكىر ئەھلىگە قارىتىلىپ ئەمەس، چالا بىلەرمەن ئاتالمىش «شۇناس»لارغا قارىتىلىپ ئېيتىلىش توغرا بولىدۇ.

سەككىزىنچى: ئاخىرىدا تېكىشىڭىزنى توختىتالماي تولا تەھرىرلەپ ئولتۇرالماي كەتكەن مەزكۇر ئىنكاسىڭىزدىكى بىر تالاي قىستۇرما ۋەزلىرىڭىز ئادىتىڭىز بويىچە پاكىتقا بولالمىغاندا خۇدا - رەسۇل ۋە ئاخىرەتنى شىپى كەلتۈرۈپ ھېسسىيات سۇيىئىستېمالچىلىقى قىلىدىغان ھۈنىرىڭىزنىڭ مەھسۇللىرىكەن. ئىلىمگە ھېسسىيات ئارىلاشتۇرۇش سۈتكە سۇ ئارىلاشتۇرۇشتەك ساختىلىققا ياتىدىغان بىر ئىش. ۋەزىڭىزمۇ ئۆزىڭىزدە قالسۇن. دېگىنىمدەك، ھەرنېمە ئويلاش ۋە دەۋېلىش سىز باشقىلارغا تەۋسىيە قىلىۋاتقانغا ئوخشاش سىزنىڭمۇ ئەركىنلىكىڭىز. بولسا، سىز تەسەللى تاپىدىغان سۆزلەرنى ئۆزىڭىزگە ياخشىراق ئۇدۇملاشتۇرۇپ نەچچە يىللاردىكىگە ئوخشاش زىددىيەت تېرىيدىغان، قىتىغۇرلۇق ۋە پىتنە ئاۋۇتىدىغان تېمىلاردا قەلەم تەۋرەتكەندە ئۆزىڭىزگە تەتبىقلىسىڭىز ئۈنۈمى ياخشى بولغىدەك.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئابدۇۋىلى ئايۇپ قا)
مېنى تەرىپلەيمەن دەپ بەك جۇۋاپ كېتىپىسىز، رەھمەت. سەت گەپلەر سىزدىن ئايلانسۇن. سەت ۋە بەك سەت گەپلەرىڭىزنى سىزگە كۈن - چېسلاسى بىلەن ئەسلىتىپ سەھىپەمنى بۇلغاشنى توغرا كۆرمەيمەن. «سامان تېگىدىن سۇ قۇيۇش»، «سۇ ماڭغۇزۇش»، «سېسىق كۆلچەكتە ساياھەت قىلىش»، «چاڭچىلە ئويناش» قاتارلىق بىر تالاي تەشبىھاتلىق ئىشلارنىمۇ سىستېمىلىق يېتىشتۈرۈلگەن شالغۇت زېھنىيەت ئاۋالۇكسۇۋارالىرى قاملاشتۇرۇپ ئۆتۈپ كەتمىسە، ئويغاقلارنىڭ مەھەللىسىدە ئۇنداق تەرز ئويۇنلارنىڭ بازىرى ئەزەلدىن كاسات بولۇپ كەلگەن. مەن مۇشۇنداق ھەر كىمگە لايىقىدا مۇئامىلە قىلىپ ئادەتلىنىپ قاپتىمەن. ئۆرنەك، مىسال، ئىبرەتلىك بولۇشنىڭمۇ چەكلىك بولغىنى ياخشى. بولمىسا ئەمەن تېتىشقا باشلايدۇ. ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە ھازىرچە سىزگە ئوخشاش نەمۇنىلىك داپشاقتىن بىرسى يېتىپ ئاشىدۇ. مېنى سۆرەشتۈرۈۋېلىش كويىدىكى بۇ ئىلتىپاتىڭىزدىن تەسىرلەندىم. تەكلىپىڭىز ئۆزىڭىزدە قالسۇن، ئۆزۈم خالىغان زاماندا، خالىغان مەيداندا، خالىغان تېمىدا، خالىغان كىشىم بىلەن چىقىشنى ئىختىيار قىلغان كۈنۈم، شۇ چاغدا چىقىش ياكى چىقماسلىق ئۈزۈمنىڭ ئىختىيارلىقىدىكى ئىش. باشقىلارغا يەم ئېتىپ ئېغىز بېسىقتۇرۇش نەيرىڭىنى ماڭا ئۆتكۈزەلەيمەن، دەيدىغان خام خىيالىڭىزنى بەربات قىلغىنىم ئۈچۈن ئەپسۇستىمەن.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (Uygur töre گە)
مەسىلىگە فىلولوگ، تارىخچى، تىلچى... قاتارلىق قايسى بىر ساھەنىڭ لوپا ئەينەكلىرىدىن ھەققانىي قارالسا، ئايلىنىپ كېلىدىغان نۇقتا يەنىلا رېئاللىقنى، ھەقىقىي تارىخنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ، ئاقىۋەت پاكىتقا تەسلىم بولۇش بىلەن تامام بولىدۇ. مەسىلىنى تەھقىقلاشتا شىنجاڭچە لوپا ئەينەك ئارىلىشىپلا قالغاندا پاكىت ئالدىدىمۇ ۋەسۋەسە رەققاسچىلىرىنىڭ كۈچىنىڭ يېتىشىچە تولغىنىپ ئۇسۇل ئوينىشى تۇرغانلا گەپ. نەتىجىدە بۇمۇ ئادەمنى ھەر نېمە دېگۈزۈۋېتىشتىن خالىي قىلالمايدۇ. تىرناققا توختىدەك گەپ تاپالمىغاندا سۇيئىستېماللىق ئوبيېكتىنى نادان، ئوقۇمۇشسىزلارغا جوراشقا ئادەتلىنىپ قالغان شالغۇت زېھنىيەت تىلى بويىچە پاكىتقا شۈبھى ئولاشتۇرۇپ بېقىش ئەمەلىيەتتە ئەرزانلىقتا ئەڭ تايىنى يوق بىقىممەت تۇتۇمدۇر. بۇنداق شۈبھى ئولاشتۇرۇش تاكتىكىسى روس ئورىيانتالىزمىدىمۇ خېلى زامان خېرىدارلىق بولۇپ باققان. ھازىر ئۇمۇ تەدرىجىي مادارىدىن قېلىشقا باشلىدى. ھەرقانداق سۈنئىي بازارنىڭ كاساتلىشىدىغان ۋاقتى بولغىنىدەك، مىللەت ئەۋلادلىرى ئويغىنىشقا قاراپ كېتىۋاتقان چاغدا ۋەسۋەسە شىركەتلىرىنىڭ پايچېكلىرىنىڭ ئوبۇرتىمۇ تۆۋەنلەپ مېڭىشى تەبىئىي. بۇنداق چاغدا يېڭى ئەۋلادنى ئۆزىمىز پاتقان پاتقاققا دەسسىمىدى دەپ ۋايىم يەپ كېتىش ئارتۇقچە. تەييار قولدا بار ئامانەتنىمۇ مىڭ بىر تۈرلۈك ئۇپا، ئوسمىلار بىلەن بوياپ بۇرمىلاپ تۇرۇپ تونۇشتۇرمىسا كۆڭلى ئۇنىمايدىغان قىلىپ كۆنۈكتۈرۈۋېتىلگەن «شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرى» نىڭ تەسى دائىرسى چەتئەلدە ئۇنچە كۈچلۈكمۇ ئەمەس. بۇنىڭدىن كېيىن تېخىمۇ ئاجىزلاپ مېڭىشقا مەھكۇم. بۇنىڭ بىلەن شالغۇت زېھنىيەت خىرەلىشىشىگە ئەگىشىپ ھەقىقىي ئەرزان بىلىمدانلىقنىڭ خورجىنىمۇ قۇرۇغدىلىپ ماڭغۇسى. خەۋاتىرلەنمىگۈلۈك.

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (ئىلمىي ئامانەت ھەققىدە)
ئىلمىي ئامانەتنى بۇلغاش، يوقنى بار قىلىپ توقۇش شالغۇت زېھنىيەتلىك قەلەمكەشلەردىن ئېشىنغان ئەمەس. شەرقىي تۈركىستان مىللىي رەھبەرلىرىنىڭ ئەسىرلەپ ئەجدادتىن ئەۋلادقا ئۇلاپ كەلگەن تۈركلۈك روھىنى ئۇرغۇلىغانلىقىنى مىللىيلىك ئېڭىغا ئىمپورت خېمىرتۇرۇچ سۈركىۋېتىلگەن زېھنىيەتتە كىلەرنىڭ ياتسىرىشى، ئاسارەت دەۋرىدە شەكىللىنىپ قالغان ياتلاشقان زېھنىيەت بويىچە 70 يىل ئاۋۋالقى ئەجدادىنىڭ تىلىنىڭ، مەپكۇرىسىنىڭ غەلىتە تۇيۇلۇشى، تۈركلۈكنى نوقۇل ئانادولو تۈركچىلىكىگە مەركەزلەشتۈرۈۋېلىپ، تار رامكىسىغا سىغدۇرالماي قېلىشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس. مەنبە بېرىلگەن تۇرسىمۇ ئىزدەنمەكتە يوق شالغۇت تارىختىن ئەستە قالغان ئۈزۈندە چۈشەنچىسى بويىچە «ناتايىن» ئىبارىسىنى ئىشلىتىش ھەقىقەتكىمۇ ۋەسۋەسە ئارىلاشتۇرۇش خاھىشىنى ئەكىس ئەتتۈرگۈسى. مەنبە تاپالمىغان بولغانكىن، ئەگرى - بۈگرى گەپلەر ئورنىغا ئەسلىي مەنبەسىنى ئەدەپ بىلەن سوراش ئەۋلا بولۇر ئىدى.