ياتلىشىش ۋە ئەسلىنى تېپىش ئارىسىدا — ئۆزلۈك ئېڭى
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد
ۋاقتى: 2023-01-20

# ياتلىشىش ۋە ئەسلىنى تېپىش ئارىسىدا — ئۆزلۈك ئېڭى

ئۆزلۈككە قايتىش ئىنتايىن مۇشەققەتلىك ۋە جاپالىق بىر جەريان. مۇرەككەپ يارالغان ئىنساننى غايىسىز قىلىپ يېتىشتۈرۈشنى، ئۆتمۈشىدىن ئەندىكتۈرۈشنى، قاراڭغۇ كېلەچەك ۋە ماددىيلىق تورىغا بېقىندى قىلىپ قويۇشنى، ئەسلىدىن ئۇزاق، مەنىۋىلىكىدىن ياتلاشقان بىر توپلۇمنى قۇرۇپ چىقىشنى مۇددىئا قىلغان زامانىۋى مائارىپ ۋە بۇ مائارىپنىڭ جۇڭگۇچە ۋارىيانتى بولمىش كوممۇنىزم مائارىپى بۈگۈنىمىزنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە ھالقىلىق رول ئويناپ كەلدى. يېڭى دۇنيا تۈزۈلمىسى قۇرۇلغان بۇ ئىككى ئەسىردىن بۇيان، بولۇپمۇ بۇ يېڭى ئەسىر ھارپىسىدىن تاكى كۈنىمىزگە قەدەر ئىزچىل داۋالغۇش ئىچىدە ياشاپ كەلدۇق. شۇنداقلا مۇستەقىل مائارىپى بارلىققا كەلمىگەننى ئاز دەپ، يېڭىچە مائارىپمۇ ھېچقاچان ئۆز قولىغا تاپشۇرۇلمىغان ۋە بۇ مائارىپنىڭ تەرەققىيات باسقۇچىدا مىللىي ئىرادىسى نەزەرگىمۇ ئېلىنمىغان بىر مىللەت بولۇپ شەكىللەندۈرۈلۈپ، ياسىلىپ كەلدۇق.

مەيلى دىنىي مائارىپ بولسۇن، پەن مائارىپى بولسۇن ئۆزلۈكسىز بىر كۆلەڭگۈ ھەمراھ بولۇپ كەلدى. ھەر پۇرسەتتە چەكلىك ۋە پەقەتلا رۇخسەت قىلىنغان دائىرىدە بولۇشىغا قارىماي مىللەتنىڭ مەدەنىي ۋە مەنىۋى قىممەتلىرىنى يوقىتىپ قويماسلىق يولىدا ئوڭ بولسۇن، تەتۇر بولسۇن كۈرەش توختاپ قالمىغان بولسىمۇ، نەتىجىدە بۇ ئىنتايىن ئاز ساندىكى توپقا تەسىر كۆرسىتەلىدى. شۇنداقتىمۇ تىزگىن ئىچىدىكى توپلۇمنىڭ زور دەرىجىدىكى يېتەكلىنىشى ۋە قۇرۇلما گەۋدىسى يەنىلا مۇستەملىكچىلەرنىڭ ئالقىنىدا بولۇشتىن، ئۇلارنىڭ ئىستىگەن تەرىپىگە يۈزلىنىشتىن قېچىپ قۇتۇلالمىدى. ئاز كەم 70 يىللىق بۇ جەرياندا، بولۇپمۇ ھەر ئون يىلدا بىر سىلجىش، يېڭىلىنىش، ئۆزگىرىشلەر مەيدانغا كېلىپ تۇرغان بولسىمۇ بۇنىڭ چوڭ جەھەتتىكى كونتروللۇقى يەنىلا مۇستەملىكچىلەردىن ئاشمىدى. ئۇلارنىڭ كۆلەڭگۈسى تارىخىمىزنى يېڭىۋاشتىن يازدۇردى، پەلسەپىمىزنى يېڭىۋاشتىن تۈزۈپ چىقاردى، ئەدەبىياتىمىزنى ئىزچىل خامانلاپ كەلدى. ھالبۇكى، بۇ خىل يېڭىلىنىش بىزنىڭ «بىز» لىكىمىزگە ۋەكىللىك قىلماستىن، ئىرادىمىزگە باقمايدىغان، بەلكى نېمە ۋە كىم بولۇشىمىزنى بەلگىلىگۈسى كەلگەنلەرنىڭ ئىرادىسىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بىر توپلۇمنىڭ قۇرۇلۇشىغا ۋەكىللىك قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئىستەكلىرىگە ھامىلە بولۇپ كەلدى.

ئومۇمىي جەمئىيەتنى قاپلىغان ناركوزلۇق كەيپىيات تەسىرىدە نىسبەتەن مەقسىتىگە يېتىۋاتقان بۇ مۇستەملىكە كۈچ بىردىنلا ياۋۇزلاشتى، ئۆزىنىڭ ئەپتىنى ئاشكارىلىدى ۋە يالماپ يۇتۇۋېلىش غەرىزىنى ئاشكارا قىلىپ بىردىنلا ئۇسلۇب يەڭگۈشلىدى. غالجىرلىشىش شۇ قەدەر كۈچەيدىكى توپلۇم ئۈلگۈرەلىگەنچە ناركوزدىن يېشىلىش، تەلەينىڭ سايىسىدە ئامان قىلىشتەك ۋەزىيەتلەر ئوتتۇرىغا چىققان بولدى. ناركوزدىن يېشىلىشكە باشلىغاندىن بېرى ھەر توپ ئۆزىنىڭ قابىلىيىتى ۋە سەھنىدىكى رولىغا بېقىپ ۋەزىيەتنىڭ ئېغىرلىقىنى، خەتەرنىڭ دەرىجىسىنى سەزگەندەك بولۇشتى ۋە قولدىن كېلىشىچە خىزمەت قىلىش ئۈچۈن تىپىرلاپ، ھەرىكەتكە ئۇرۇنۇپ كەلمەكتە.

مەۋجۇتلۇق خەتىرى يوپۇرلۇپ كېلىۋاتقان بۇنداق بىر پەيتتە تېگىشلىك ئىنكاس قايتۇرۇش، مىللەتنىڭ جانىجان مەنپەئەتىگە پايدىلىق ئىشلار ئۈستىدە باش قاتۇرۇش كېرەك، ئەلۋەتتە. ھالبۇكى، قارشىلىق ئىنكاسى ئويغاق روھتىن ئۇرغىماستىن، پەقەتلا يېشىلىشتىن كېلىپ چىققان ئويغىنىش بىزنىڭ ئۆزىمىزگە كېلىشىمىزنىڭ مۇقەددىمىسى بولغانىدى. مەسىلىمىزنى بۇ نۇقتىدىن تارازىغا سالغان ۋاقتىمىزدا، يېشىلىشتىن مەيدانغا كەلگەن بۇ خىل ئويغىنىشنى ئەسلىمىزنى تېپىشىمىزغا، ئۆزلۈككە قايتىشقا يېتەرلىك دېگىلى بولمايدىغانلىقى ئېنىق. شۇنىڭ ئۈچۈن نۆۋەتتە مۇھىم بولۇۋاتقان ئەڭ مۇھىم ئىشلاردىن بىرىنى ئۆزلۈكنى تېپىش ياكى ئۆزلۈككە قايتىش دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. دەرۋەقە، ئاسارەتتىن يۇقتۇرۇۋالغانلىرىمىز، يۇيۇلۇپ قاچىلانغانلاردىن ئېرىغدىلىپ ئۇيغۇرلۇق فىترىتىمىزگە قايتىشىمىز ۋاقىت ئالىدىغان، ئىنتايىن كەسكىن ئىرادە ۋە سەگەكلىك تەلەپ قىلىدىغان ئۇزۇن بىر جەريان. بۇ جەرياندا يوقاتقانلىرىمىز بىلەن تاپقانلىرىمىز ئوتتۇرىسىدىكى پايدا-زىياننى دەڭسەش، قانچىلىك ياتلاشتۇق، قانچىلىك ئۆزىمىزدە تۇرۇۋاتىمىز، مىللەت مەۋجۇتلۇقىغا كۆڭۈل بۆلۈۋاتقان بولساق، تومۇرىمىزدىكى ئەجداد قېنىغا قانچىلىك ۋارىسلىق قىلىۋاتىمىز، ئۇلارغا لاياقەتلىك ئەۋلاد بولۇش ئۈچۈن ئۇلارنى قانچىلىك چۈشىنەلىدۇق، دېگەنلەر ئۈستىدە پىكىر يۈرگۈزۈشىمىز زۆرۈر.

قارايدىغان بولساق، بۈگۈن مىللىيلىقنىڭ مونۇپۇللاشقان ئوبرازىغا ئايلاندۇرۇلۇۋاتقان زىيالىي (بۇ ئاتالغۇمۇ ساپ مەدەنىيىتىمىزگە يات ئاتالغۇ) توپىمىزدىكى بىر قىسىم ھاياجان كىشىلىرىمىز ئەنئەنە دېگەن ئۇقۇمنىڭ مەنىسى بىلەن مىللىي پائالىيەتلىرىنى، مىللەتنىڭ ئۇزۇن يىللىق تارىخىغا ئەينەك تۇتقۇچى بايراملىرىنى ئارىلاشتۇرۇپ قويماقتا. بىزگە قانداق يېتىپ كەلگەن بولسا، شۇ بويىچە مۇھاپىزەت قىلىش، ئاسارەتنى ئەسلىتىدىغان ھەر تۈرلۈك ياۋا ھەرىكەتلەردىن ئۈزۈل-كېسىللىشىش مۇھىم بولىۋاتقان، ھەقىقىي ئەنئەنىۋى پائالىيەت ۋە بايراملىرىمىزنى مىللىي خاسلىق گەۋدىلەنگەن بويىچە تاكامۇللاشتۇرۇش، بۇرمىلانغان، چاكىنىلاشتۇرۇلغان ياكى پۈچەكلەشتۈرۈلگەن ۋە ياكى ئەخلاقىي چۈشكۈنلۈكنىڭ مەنبەسىگە ئايلاندۇرۇۋېتىلگەن ھالىتىنى ئىسلاھ قىلىپ ساپلاشتۇرۇش ئورنىغا، ئەسلىدە بارىنى جايلاپ جارى قىلدۇرالمىغاندىن تاشقىرى بۇزۇلغان پېتى راۋاجلاندۇرۇش، بۇنىڭغا قانماي ئۈستىلەپ يېڭى ئىجادلارنى پەيدا قىلىش ۋە بۇنى مىللىي ئەنئەنە قىلىپ كۆرسىتىشكە قاراپ يۈزلىنىۋاتىدۇ. ماھىيەتتە بۇ ۋاقىتلىق چارە خاراكتېردە قوللانغان نەرسىلەر بىلەن مىللەتنىڭ قەدىمىيلىكىگە، مەدەنىي ئۇلىغا ۋەكىللىك قىلغۇچى ئەنئەنىلىرى بىلەن شۇنىڭ ئىچىدىكى ۋارىيانتلارنىڭ قىممەت دەرىجىسىنى، پەرقىنى ئايرىيالماسلىقتىن كېلىپ چىققانلىقىنى، شۇنداقلا باشقىلار قۇرۇپ بەرگەن دۇنيانىڭ ئىدىيەۋى مەھسۇلى بىلەن، ئەجدادلىرىنىڭ قۇرۇپ قالدۇرۇپ كەتكەن دۇنياسىدىكى پەرقنى ئايرىغۇدەك ساپا، ئىلمىي، پەلسەپىۋى، ۋە ئېستېتىك چوڭقۇرلۇق يېتىلدۈرۈپ بولالمىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

تازنى تاز دېسە ئۆلگۈسى كېلىدۇ، دېگەندەك، سىلكىنىش ۋە رېئاللىقنى ئەينى ھالىتىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈش مەقسەت قىلىنغان پىكىرلەردىن ئۈركۈپ، چىچاڭشىپ كېتىشلەردىن قارىغاندىمۇ شالغۇت ئىدىيەلەر، شالغۇت ئاڭ، شالغۇت مەپكۇرىلەرنىڭ بۇ خىلدىكى كىشىلىرىمىزدىن ئېرىغدىلىپ تازلانمىغانلىقى، ساپلاشمىغانلىقى كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇ. بۇنى يەنە يېقىنقى پىكرىي پەرقلەرگە، ئۆزى چوڭقۇرلاپ يېتەلمىگەن نۇقتىلاردا سوغۇققان ئويلىنىپ كۆرۈش، پىكىرلىشىش ئورنىغا، سەۋرسىزلەرچە، ئەخلاقسىزلارچە چىڭقىلىپ قاقشاشلىرى، ھاقارەتكە تۇتۇنۇشلىرىدىن ھېس قىلىپ يېتىش مۇمكىن. بۇ يەنە ئۇلارنىڭ تەپەككۇر قاتلاملىرىغا چۆكۈش ئىستىكىدە بولمىغانلىقىنى ھەمدە ئۆزلۈككە قايتىش سەپىرىگە يولغا چىقىش باسقۇچىدىمۇ ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىنسانىي ئورتاقلىق شۇكى، كىشى بىلمىگەن نەرسىسىنىڭ دۈشمىنى بولغىنىدەك، چۈشەنمىگەن نەرسىسىدىن ئەندىكىدۇ، تېگىگە يېتەلمىسە تېرىكىدۇ. ياتلاشقانسېرى يېقىنلىشىشتىن قاچىدۇ. بۇ نۇقتىدىنمۇ ئۇلارنى مەلۇم جەھەتتىن توغرا چۈشىنىشكە بولىدۇ.

ئۆزلۈككە قايتىش، ئەسلىنى تېپىش ئەمەلىيەتتە بىر جەمئىيەتنىڭ مەلۇم توپىغىلا خاس زۆرۈرىيەت ئەمەس، بەلكى بىر پۈتۈن جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ ھەرساھە سەرخىللىرىنىڭ مەسئۇلىيىتىدىكى ئىشلاردىن بىرى. بۇ يەنە يىلدىن يىلغا تەمسىزلىشىۋاتقان، جەڭگىۋارلىقنى تالاش تارتىشقا، گاڭگىراش ۋە تۇرغۇنلۇققا سەرپ قىلىۋاتقان دەۋانىڭ ساھىبلىرىغىمۇ كېرەك بولغان مەسئۇلىيەتلەرنىڭ بىرىدۇر. سىلكىنىش دەۋرىمىزدە، چوقۇم ئاسارەت كەچمىشىمىزنى سوراققا تارتىپ كۆرۈش، تەنقىدىي پوزىتسىيەدە بولۇپ بېقىش، مەيلى ئۇزۇنلۇقى 10 يىلغا، يىگىرمە يىلغا، 30 يىلغا سوزۇلغان كۆنۈكۈشلىرىمىزگىمۇ قايتا قاراپ چىقىش، ۋەزنىنى ئۆلچەش، ئورنىنى جايىدا ئىشلىتىش بۇ سەپەردە يولۇقۇش مۇمكىن بولغان ئەڭ رېئال ئىشلاردىن، ئەلۋەتتە.

ئۆزلۈككە قايتىش سەپىرىمىزدە، مۇساپە ئۇزۇن، ۋاقتىمىز چەكلىك. ئەمما بۇ چوقۇم بېسىپ ئۆتۈلمىسە، ھېچ بولمىغاندا ئومۇميۈزلۈك ھەرىكەت قاتلىمى تەكىتلىنىۋاتقان، تېگىشلىك خىزمەتلەر قىلىنىۋاتقان مەزگىللەردىمۇ توختاپ قالسا بولمايدىغان، كېلەچەكتىكى رولى سەل قارىغۇسىز دەرىجىدىكى مۇھىم بولغان باسقۇچلارنىڭ بىرى. شۇنداقلا بۇ يەنە كېلەچەكنى قۇرۇپ چىقىشتا ئېلىنمىسا بولمايدىغان مۇھىم قەدەملەردىن بىرى. قۇرئاندىن ئىبارەت ئىلاھىي دەستۇر شىددەتلىك جەڭ زامانىدىمۇ بىلىم قاتلىمىغا چۆككەن ئىلىم ئىگىلىرىنىڭ يېتىشىپ چىقىشىنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەپ كايىغان بولسا، پەيغەمبىرىمىزمۇ ساغلام روھىيەت، ساغلام كىشىلىك قۇرۇپ چىقىش، ئۆزلۈككە، ئاللاھ ياراتقان ھۆر فىترەتكە قايتىشقا ئاساس بولغۇچى نەفس جىھادىدىن تەلىم بەرگەن، شۇنداقلا بۈگۈنكى رېئاللىقىمىزنىڭ ئەمەلىي تەلىپىمۇ ئەقلىي نۇقتىدىن بۇنى تەكىتلەۋاتقان بولسا، بىز چوقۇم بۇ سەپەرگە ئوزۇق تۈلۈك يېغىشقا كىرىشىشىمىز، تەۋەككۇل قىلىپ ئاتلىنىشىمىز، ھەمدە ئاتلىنىدىغان كىشىلىرىمىزنىڭ كۆپىيىشىگە كۈچ چىقىرشىمىز، ئۇچرىغان مەسىلىلەردە غەرەزلەرگە ئەمەس، پىكىرلەرگە پىكىر بىلەن جاۋاب قايتۇرۇشنى بىلىۋېلىشمىز لازىم. بىر ياندىن ئەمەلىي ھەرىكەتكە پاراللېل شەكىلدە پىكىرلەر تاۋلىنىپ، ئەقىللەر سۈزۈلۈپ، روھلار پاكلىنىپ ماڭمىقى لازىم. ئۇنداق بولمايدىكەن، پىكىردىكى تېيىزلىكلەرنىڭ، ھەرىكەتتىكى كالامپايلىقلارنىڭ ئوڭشىلىپ ساغلام بىر يولغا كىرىشىدىن، ساپانىڭ ئۆسۈشىدىن، ئىماننىڭ ساپلىشىشى ۋە كۈچىيىشىدىن ئۈمىد كۈتمىسەكمۇ بولىدۇ.

مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇش ھېكايىمىزنىڭ مەركىزى ئىدىيەسى ئومۇميۈزلۈك ھالدا ئىلاھىي نىزامغا ئۇيغۇن ئۆزلۈكنى كەشىپ قىلىش، ئەسلىنى تېپىش ۋە ئۆزگىرىش ئىسلاھاتى بەرپا بولمايدىكەن، تەڭرىنىڭ بىزگە تۇتقۇزغان بۇ قىسقىغىنە پۇرسىتىدىن ئۈنۈملۈك نەتىجە قازىنىش مۇمكىن ئەمەس. قانۇنىيەتكە رېئايە قىلماي مۆجىزە كۈتۈش بۈگۈننىڭ رېئاللىقىدىن كۆپ يىراق. بۈگۈن زۇلۇم ئادالەت ئۈستىدىن، سەپسەتە ھەقىقەت ئۈستىدىن غالىب. ئادالەتنىڭ زۇلۇم ئۈستىدىن، ھەقىقەتنىڭ سەپسەتە ئۈستىدىن غالىب كېلىدىغان كۈنى كېلىشىنى ئارزۇ قىلساق، مەسلىكتىن يېشىلگەن ئويغىنىش بىز ئۈچۈن يېتەرلىك ئەمەس. مىللىي ئىرادە، ئىسلامىي روھ ئويغىنىشى، ئىلاھىي ئادالەت ئۈچۈن ئاداققىچە كۈرەش قىلىش ئويغىنىشى بەرپا بولۇشى لازىم. بەلكىم بۇلار بۈگۈنكى زەيپانە ھالىتىمىز ئۈچۈن كۈنىمىزنىڭ چۈشىدەك تۇيۇلۇشى مۇمكىن، بىراق، شۇنى ئۇنتۇماسلىق كېرەككى، بۈگۈننىڭ چۈشى، ئەتىنىڭ خىيالى، ئۆگۈننىڭ رېئاللىقى بولۇشى مۇمكىن. مەۋلانا رۇمىي ئېيتىدۇ: **«ئۇچار قۇشلارغا قارا، نە تېرىيدۇ، نە ئورايدۇ. شۇلارنىڭ نېسىۋىسىنى ئويلاشقان خۇدا سېنىڭ ھالىڭغا پەرۋاسىز قارارمۇ؟ يېتەركى، سەن قانداق ئىستەشنى بىل!»**. شۇنداق، ئادالەت ھامان غالىب كېلىدۇ. يېتەركى، بىز قانداق ئىستەشنى بىلەيلى!

**يازار:** بۇرھان مۇھەممەد