ئوبزورلارغا ئىنكاس، تەنبىھ ۋە تارىخىي شاھىتلىقلار
ئاپتورى: بۇرھان مۇھەممەد ۋە سەھىپە ئەھلى
ۋاقتى: 2023-2024
خەتكۈچلەر: ئۇيغۇر بۇلاق
قۇرئان تەرجىمىسى
مۇھەممەد سالىھ داموللام
ئىلمىي ئەخلاق
تارىخىي ئەسلىمە

# ئوبزورلارغا ئىنكاس، تەنبىھ ۋە تارىخىي شاھىتلىقلار

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (2024-04-06)
ئەسسالامۇئەلەيكۇم، تەكرار ئەسكەرتەي: بۇ سەھىپە نۇر ئېكرانىدىن قوبۇل قىلغان توكسىتلارنى يايىدىغان ئاممىۋى يېرىڭلا ئەمەس. تېمىنىمۇ ئوقۇماي، مەزمۇندا نېمە دېيىلگەن ۋە نېمە دېمەكچى بولغانلىق بىلەن مۇ ئىشى يوق، نەسىھەت قىلغان، تۆھمىتىنى توقۇپ سەت گەپلەر بىلەن، ھاقارەت ۋە تۆھمەتلەر بىلەن بۇلغىماقچى بولغانلار بىردەك ئۆچۈرىلىدۇ. يازمىغا تەپەككۇر قۇۋۋىتىدىن باشقا ھەممە ئورگىنىنى ئىشقا سېلىپ يېزىلغان زەھەرخەندە ئىنكاسلارمۇ ئۆچۈرۈلىدۇ. شۇنچە ئېزىپ ئىچۈرسىمۇ ئەقەللىي پاكىتقا ھۆرمەت قىلىشنىمۇ بىلمىگەنلەرنى سەھىپىمىز قارشى ئالمايدۇ. ئۇستازى پاكىتنى تەھرىرلىگەن يەردە قۇيرۇقلىرىنىڭ نېمە قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ قويغىنىڭلارنىڭ ئۆزى يېتىپ ئېشىپ ئۆتۈپ كەتتى. تېگىشلىك جاۋابمۇ يازمىدا بېرىلىپ بولدى. ئەمدى سەھىپىنى مالاڭ قىلغانلار بايقالسىلا تېگىشلىك جاۋابىنى ئالىدۇ. ۋاقىپ بولۇنغاي!

## ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (2024-04-01)
ئەسسالامۇئەلەيكۇم سەھىپە ئەھلى! سەھىپىگە چۈشكەن ئىنكاسلارغا قاراپ چىقتىم. تېما يېزىلىپ مىنۇت ئۆتمەي كىرىپ يازارنىڭ دىنىغا، ئەقىدىسىگە، سىياسىي مەۋقەسىگە تۆھمەت ياغدۇرۇش باشلانغاندىن بۇيان ئىنكاسلارغا دىققەتتە بولۇپ كېلىۋاتىمەن. بىلىنگىنى شۇكى، ئوبزور ئوقۇلماي تۇرۇپلا چاپانچىلار، نۇر ت ۋ نىڭ سادىق ۋە سابىق تەرەپباز تائىپىلىرى (پىكىر يازماستىن، بېرىپ تالاپ كەل، دېگەن بۇيرۇقنى ئىجرا قىلىۋاتقان شەكىلدە ئىنكاس يېزىلغانلىقى ئۈچۈن شۇنداق دېيىلدى)، ھەتتا شۇ قانالنىڭ قۇرغۇچىلىرىغىچە مەۋھۇم ئىسىمدا كىرىپ تۆھمەت ۋە پاكىتسىز ھاقارەتلەر ياغدۇرغان بولدى. ئەلۋەتتە، ئىنكاسلار ئىچىدە سوغۇققانلىق بىلەن ئوبزورنى ئوقۇپ ئىجابىي پىكىرلەرنى بەرگەن ئىنكاسلارمۇ، سەمىمىيلىك بىلەن كاللىسىدىن ئۆتمىگەن تەرەپلىرىنى بايان قىلغان ئىنكاسلارمۇ، تۆھمەتخور ۋە ئەتەي تېمىنى پېتىقلاشقا كىرگەنلەر بىلەن دىيالوگلاشقان ئىنكاسلارمۇ چۈشتى. لېكىن ئومۇم قارالغاندا، بىر ئوبزور مۇقەددىمە خاراكتېرلىك باشلىنار - باشلانماي بۇ دەرىجىدە تۆھمەت، ھاقارەتلار، كىشىگە ئەپسۇسلۇق ئېلىپ كەلمەي قالمىدى.

بۇ توپلۇمنىڭ خېلى سالمىقىنىڭ تېخىچە ھەرقانداق بىر ئىلىم ئىددىئاسى قىلغۇچىنى، دىن ئىشى بىلەن سەھنىدە كۆرۈنگۈچىنى «قوبۇل قىلىشقا ۋە قوبۇل قىلماسلىق» تارازىسىغا سېلىپ ئىلمىي مىزان ئارقىلىق تارازىلاپ باھا بېرىشكە تېگىشلىكلىكىدىن ئىبارەت ئىلىم كۈلتۈرىگە شۇ قەدەر ياتلاشقان، ئۇنتۇغان دەرىجىدە بىھۇشلۇقتا يۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرۈش تولىمۇ ئېچىنارلىق ھال ئېلىپ تۇرۇپتۇ. توپلۇمنىڭ مۇئەييەن قىسمى ھېلىھەم ئۆزىگە دىن ۋە ئىسلامدىن سۆز ئېچىپ تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلارنى ئىنسان ئۇقۇمى دائىرىسىدىكى ھەر تۈرلۈك ئېھتىماللىقلارنى سادىر قىلىپ سېلىش مۇمكىنلىكى بولغان «ئادەم ئەۋلادى» بولۇش سۈپىتى بەرمەستىن، چېقىلسا شەخس ئەمەس ئىنسانلىققا دەز كېتىدىغاندەك، شەخسنىڭ ئۆزى دېگەن ۋە سادىر قىلغانلىرى تەنقىدلەنسە دىن ۋە ئىسلام تەنقىدلەنگەندەك قارىۋالىدىغان ساددا ۋە ئىپتىدائىي سەۋىيەسىنى نامايان قىلىپ تۇرۇۋاتقانلىقىنى، كۆككە كۆتۈرۈشتىن باشقىغا يول يوق بۇت ئورنىدا، بىر تۈرلۈك مۇقەددەساتقا ئايلاندۇرۇۋېلىشتەك ئەقىل كورلۇقى، ئاڭ پەسلىكى ئىللىتى بىلەن يۇقۇملانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرگەن بولدى. بۇ تەبىئىيكى ئەپسۇسلۇقتىن بەكرەك ئېچىنىشقا تېگىشلىك ئەھۋال. بۇ بىزگە ئىمام مالىكنىڭ ئۆز زامانىسىدىكى ۋە ئەتراپىدىكى شۇ قەدەر ئۆلىما ۋە مۇجتەھىد ۋەزنىدىكى ئىلىمدارلار توپىغا قارىتىپ «ھەرقانداق بىرىنىڭ سۆزى قوبۇل قىلىنىش ياكى رەت قىلىنىشقا ئوچۇق. پەقەتلا مۇشۇ قەبرىدە ياتقان زاتتىن باشقا» دەپ رەسۇلۇللاھنىڭ قەبرىسىنى كۆرسىتىپ ئېيتقاندىكى خىتابىنىڭ نېمە مەنىدە ئىكەنلىكىنى، ئىلىم روھى يوق توپلۇمدا قانچىلىك تۇتۇرۇقسىزلىق، ياۋايىلىق، بەدبەختلىك، ھەتتا ھايۋانلىقلارنىڭ سادىر بولىدىغانلىقىنى تەكرار ھېس قىلدۇرۇپ تۇرۇپتۇ.

خۇللەس، بۇ قەدەر بۇلغانغان مۇھىتتا، ھەربىر ياۋايىلارچە يېزىلغان ئىنكاسلارغا بىرمۇبىر جاۋاب قايتۇرۇپ ئولتۇرۇش، رەسۇلۇللاھ ئېلىپ كەلگەن شەرىئەت ئوچۇقتىن ئوچۇق پايخان قىلىنسا، مىللەتنىڭ زىيىنىغا تەشۋىق قىلىنىپ بازارغا سېلىنسا، بۇنى ئىلىم ئاساسىدا تەنقىدلىگۈچىگە ئۇنىڭ ياردەمچىلىرىنى ئوقۇماي تۇرۇپ زېدىپەسلەرچە يۈكلەنگۈچىلەر توپىغا قەلەم ۋە زېھىن ئۇپرىتىشنىڭ نەقەدەر ئەرزىمەسلىكىنى ھېس قىلدۇردى. تەنقىدلەنگۈچى تەرەپنىڭمۇ ئادىتى بويىچە كامېرادىكى يۈزىنى سىتودىيەنىڭ سىرتىدا باشقا نىقابلار بىلەن بوياشتەك خۇيىنى تاشلىمىغانلىقى، ئىلمىي، شەرئىي سىياسەتلەرگە مۇخالىپ نۇقتىلارغا ئىلمىي جاۋاب قايتۇرۇش ئورنىغا پارازىتچە كىرىپ قۇرتلىرىنى تۆكۈپ قويۇپ چىقىپ كېتىشتەك بەدئەخلاقنى ۋايىغا يەتكۈزگەنلىكى سەسكىنىشكە سەسكىنىشنى ئارتتۇردى. كەمىنە ئىمام مالىك بارمىقىدا ئىشارەت قىلىپ كۆرسەتكەن ئاشۇ مۇبارەك قەبرە ساھىبى قالدۇرۇپ كەتكەن نۇرلۇق شەرىئەت مىراسىغا بولغان ھۆرمەت يۈزىسىدىن تېمىغا چۈشكەن ئىنكاسلارغا، بولۇپمۇ قارىسىغا ھاقارەت ۋە يولسىز تۆھمەتلەر بىلەن ۋالاقلىغان مەددە قۇرت تائىپىلىرىگە بىرمۇبىر جاۋاب قايتۇرۇپ تويغۇزۇشتىن ۋاز كەچتى. بۇ ۋەجىدىن بىرلا تەرەپنىڭ ئەمەس، بەلكى سەھىپىدىكى ئۇلۇغ - ئۇششاق بارچە ئىنكاسلار ئۆچۈرۈلىدۇ. چۈشكەن ئىنكاسلاردىكى بىر قىسىم جاۋاب قايتۇرۇشقا تېگىشلىك نۇقتىلار قاراپ چىقىلىپ جاۋابقا ئەرزىگۈدەكلىرى بولسا، ئاللاھ نېسىپ قىلسا ئوبزوردىن كېېيىنكى ئايرىم يازمىدا مۇناسىپ رەۋىشتە جاۋاب بېرىلگۈسى. ھەممە بىردەك ۋاقىپلانغاي!

## تۆت تەكبىر ھەق بولۇپ قېلىۋاتامدۇ؟ (2023-10-02)
تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئائىلىسىگە خەيرى يوقلارنى، ئەتراپنى بىزار قىلىپ تۇرمىسا بەددۇئاغا لايىق قاشاڭلىقلارنى بەس قىلىشنى بىلمەيدىغان، ئۆزىنىڭ يۈزىنى ئۆزى تۆكۈۋېلىشتىن تەپتارتمايدىغان سەركەشلەرگە «ئانىسىنىڭ ئەمچىكىنى قاتتىق چىشلىۋالغانمۇ بۇ» دەيدىغان ئەيىبلەشلەرنى بىلىمىز. بۇ خىل سەركەشلەرگە تەنقىدلەش، تەنبىھلەش، خاتالىرىدىن دەرس چىقىرىشقا پۇرسەت بېرىش قاتارلىقلار ئارقىلىق تۈزۈلۈشىنى كۈتۈش مۇمكىن. لېكىن ساقال كىندىككە تاقىشاي دەپ قالسىمۇ نە ئوقۇغان ساھەسىگە، نە پىكرىي ساھەگە قىلچە خەيرى يوقلۇقنى ئاز دەپ جەمئىيەتكە پايدىلىق پىكىرلەرنىمۇ بىمەنىلەرچە قامچىلاپ باقىدىغان، ئېگولىرىنىڭ ئاچلىقىنى چاكىنىلارچە تويدۇرماقچى بولىدىغانلارنىڭ تۈزۈلۈشى تەستەك. ئالدىنقى تۈركۈمدىكىلەرنى ئۆزى ئوزۇق ئالغان مەنبەنى، ئوزۇق بېرىۋاتقان نېمەت مەنبەسىنى، يەنى ئانىنىڭ بىغۇبار ۋە ساپ سۈت مەنبەسىنى چىشلەش بىلەن ئەيىبلەپ بەددۇئا ئالغانلىق تەمسىل قىلىنغان بولسا، ئىككىنچى تۈركۈمدىكىلەرنىڭمۇ ئوخشاش شۇ ساھەسىدىن ئىلىم بەرگەن، ئىلىم بېرىپ ئوزۇقلاندۇرۇرغانلاردىن دۇئا ئورنىغا قارغىش ئالغانلار ئىكەنلىكىنى ئويلاش مۇمكىن.

قىسقىسى، بۇنداقلارنىڭ نە ئۆزىگە، نە جەمئىيىتىگە، نە ساھەسىگە خەيرى يوقلۇقى بىر ئەمەلىيەت. قاشاڭلىق، مەمەدانلىق، بىلەرمەنلىك، ئالدىپەشلىك، گۇمانخورلۇق ۋە مۇتەكەببۇرلۇق خاراكتېرى، ئۈستىلەپ قاتمال زېھنىيەت ۋە ئەخمەقلەرچە تەپەككۇر قىلىش قابىلىيىتىلا بولىدىكەن، بۇ تۈر تىپلارنىڭ تۈزۈلۈشتىن، توغرىنى توغرا پېتى دېيىشتىن، توغرىنى توغرا ھەزىم قىلىشتىن سۆز ئېچىپ بولمايدۇ. بۇنداق تىپلار قارشى پىكىر خاتا بولغان تەقدىردە، خاتانىڭ خاتا تەرىپىگە قانداق ئىلمىي رەددىيە ياكى تۈزەتمە بېرىشتەك ئەقەللىي تەلەپنى ئورۇنداشتىنمۇ ئاجىز. ھەتتا ئۆزىنىڭ پەرقلىق قاراشتا ئىكەنلىكىنى ئىلمىي يوسۇندا، ئادابىغا ئۇيغۇن رەۋىشتە ئوتتۇرىغا قويۇشتىمۇ ناتىۋان. تۇتۇم ۋە پوزىتسىيەسى كىشىگە ئىلىم ئەھلىگە خاس خۇلق-ئەتىۋاردىن بەكرەك چىركاۋ پوپلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئەسىردىكى دىنىي ساھە مونوپولچىلىقىنى ئەسلىتىدۇ. پىكىر مۇستەبىتلىكى دەل مۇشۇ تۈردىكى تىپلارنىڭ قولىدا بازارغا سېلىنىدىغان بولۇپ، ئىلمىي ئوكسىگېن يېتىشمىگەندە قاملاشسۇن - قاملاشمىسۇن تالاپ بېقىش، ئەتراپتىن ئۆزىگە ھە-ھۇ دېيىشىدىغان چاپارمەن يىغىپ بازار قاينىتىش ئارقىلىق مەقسىتىگە يېتىش بۇلارنىڭ تىپىك ئالاھىدىلىكى ھېسابلىنىدۇ. گويا «بىر قاپ ئالمىنى بۇلغىغان بىر تال سېسىق ئالما» مىسالى بۇنداق تىپلارنىڭ ئىجتىمائىي ئاتموسفېرانى توپا تەرەتكە چۆمدۈرمەكچى بولۇشلىرى توپلۇمدا توغرا پىكىرنىڭ توغرا شەكىلدە تارقىلىشىغا، ئىزاھلىنىشىغا ۋە توغرا شەكىلدە يەتكۈزۈلۈشىگە پۇتلىكاشاڭ بولۇشتىن باشقىغا ئەسقاتمايدۇ. بولۇپمۇ، ئىش شەخسىي ئېگولىرىنىڭ چاچرىغان قانسىق غۇملىرىنى چىقىرىۋېلىش ئۈچۈن ئايەت-ھەدىسنى سۇيىئىستېمال قىلىشتىن، نەپرەت مۇشلىرىنى دىنىي رەڭلەرگە چىلاپ تۇرۇپ ئېتىشتىن ئۇيالمايدىغان پەسكەشلىكتىن تەپتارتمىغاندا شۇنداق. بۇنداق تىپلارغا ياخشى سۆز ياراشمىغاندەك، يامان سۆزمۇ زايە كېتىدۇ. ئەگەر بۇنداق تىپلارغا نېمە لايىق دېيىلسە، بەلكىم ئىلىم ۋە ھېكمەت پېشۋاسى بولغان ئىمام شافىئىي ھەزرەتلىرىنىڭ ياشلىقىدا ھەقىقىي ئىلىمدىن مەھرۇم قالغان ۋە شۇ ھالەتتە يېشى ئۆتۈپ كەتكەندە ئىلىم كوچىسىدا لاغايلاپ يۈرىدىغان تىپلارغا قارىتىپ ئالدىن «تۆت تەكبىر» ئوقۇپ قويۇش تەۋسىيەسىدىن باشقىسى لايىق بولمىسا كېرەك.

بەرھەق! بەزىلەرگە ھەقىقەتەن تۆت تەكبىر لايىق بولۇپ قالغاندەك: ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر ۋە ئاللاھۇ ئەكبەر!
*ئىزاھات: بۇ يەردە ئىمام شافىئىينىڭ كۆزدە تۇتقىنى جىنازا نامىزى ئۈچۈن ئېيتىلىدىغان تۆت تەكبىردۇر.*

## بۇرھان مۇھەممەدنىڭ ئىنكاسلارغا قايتۇرما جاۋابلىرى

### Ali Anwar گە (2023-06-27):
قارىغاندا ئوبزورنى چۇخچىلاپ ئوقۇغاندەك تۇرىسىز. ئالدىنقى تېمىلاردا مىساللار بېرىلگەن. باشتىن باشلاپ بىر تۈگىتىپ ئوقۇپ بىقىڭ. تەرجىماننىڭ تەرجىمە ئەمەلىيىتى دېسىڭىز مەن كەلتۈرگەن مىساللار يېتىپ ئاشىدۇ. يەنە مىسال لازىملار ۋاقىت چىقىرىپ ئۈچ تەرجىمىنى ئالدىغا ئاچسا بىلىپ بولالمىغۇدەك ئىشمۇ ئەمەس. مەن ئوبزور قىلىدىغان جايلىرىمنىڭ دائىرسىنى مۇقەددىمە قىسمىدا ئەسكەرتىپ قويغان. شۇ بويىچە ئېرىنمەي تاماملىدىم. قالدى قىسمىنى چۇخچىلىغۇسى بارلار ئۆز ئالدىغا يېزىپ قايسى دائىردە، قايسى نۇقتىدىن ئوبزور قىلغۇسى بولسا، ئۇرۇنۇپ كۆرسە بولىدۇ. ئارتۇقچىسى ئارتۇقچە.

### تامر زيزو غا (2023-06-25):
قارىغاندا مۇھەممەد يۈسۈپ بىلەن دوكتور ئابدۇلئەزىز ئارىسىدا كىمگە ياخشىچاق كۆرۈنۈشنى دەڭسەپ بولالماي تەمتىرەۋاتقانلار ئاز ئەمەستەك. ئەپسۇس، ئۇنداقلارغا بۇ تېمىدا تەگكۈدەك نان چىقمايدۇ. سىز ئۆزىڭىز دەۋاتقان خاتا گۇمانلار ئۆزىڭىز سۈپەتلەۋاتقاندەك خاتا گۇمان. ئۇنى راستتەك ئويلاپ ئالدىن خۇدۈكسېرەش ھاجەتسىز. يازمىنى ھەركىم ئۆزىنىڭ سىغىمى ۋە ساپاسىغا بېقىپ چۈشىنىۋالدىغان ئىش ئادەملەر دۇنياسىدا ساقلانغىلى بولمايدىغان ھادىسە. ماختاش بىلەن مۇئەييەنلەشتۈرۈش ئارىسىدىكى پەرقنى بىلەلمىگۈچىنىڭ بۇ يازمىنى ئوقۇپ چۈشىنەلىشىدىن ئۈمىد يوق. ھەم بۇنچىلىك پەرقنى بىلەلمىگۈچىنىڭ توغرا گۇمانى بىلەن خاتا گۇمانى ئارىسىدىمۇ پەرق يوق. بۇنداقلارنىڭ ھالىغا قاراپ سول تەرەپكە ئۈچنى تۈكۈرۈۋېتىشتىن باشقىسى ئەرزىمەيدۇ. يازمىنى ئوڭ تۇتۇپ ئوقۇسىڭىز دوكتور مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن، مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەندىمۇ ئاقىلغا ئىشارەت نادانغا جۇۋالدۇرۇز تەرىقىسىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن. مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئاتالمىش تەرجىمىسىنى نەشرگە چىقىرىشتا قىلغانلىرى ئوتتۇرىدا تۇرۇپتۇ. دوكتورنىڭ ئىسمىنى قۇرئان تەرجىمىسى ئىشىدا تىلغا ئالغىنى مەن ئەمەس، مۇھەممەد يۈسۈپنىڭ ئۆزى. بۇنداق ئەھۋالدا ئوبزور قىلغان ئىكەنمەن ئۇيغۇرچە دىنىي ئەسەرلەردە نام - نىشانى يوق، ئۈستىلىك قىلغان ئىشىنىڭ بەرباتلىقى كۆز ئالدىمىزدا پاكىت بولۇپ تۇرغان لاياقەتسىز تىپلارنى ئىشنىڭ بېشىغا قويۇپ، دوكتورنىڭ ئىسمىنى ياردەمچى رول ئالغۇزغاندەك تىلغا ئېلىپ ئۆتۈپ كەتە، ئېغىر مەسىلە بار بىر تەرجىمە ھەققىدە نە تەقرىزدە، نە ئەسەر ھەققىدە دوكتوردىن بىرەر ئېغىز گەپ چىقمىغان بولسا، بۇنى ئوبزوردا سوراقلاش ئەقەللىي ئىش بولىدۇ. دوكتور ئۈچۈن ئوبزوردا دېيىلگەن گەپ ئۇنىڭ بۇ تەرجىمىنى تەكشۈرۈش ۋە باھا بېرىشكە لاياقىتى ئەڭ توشىدىغان ئىلىم ئەھلى ئىكەنلىكى بولدى. بۇنىڭ نەرى ماختاش. ئەگەر سىز دوكتورنى لاياقىتى يوق دەپ قارىسىڭىز ۋە مېنىڭ بۇ مۇئەييەنلەشتۈرۈشۈمنى ماختاش دەپ ئويلىسىڭىز ئۇ باشقا گەپ. 

دوكتورنى ماختاپتۇ دېيىش ئۈچۈن مۇنداق ئىككى نۇقتىدىن ئېتىراز قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. بىرىنچىسى دوكتورنىڭ بۇ ئىشقا لاياقىتى يوقلۇقىنى دەلىللەش كېرەك. ئەمما بۇ تەرجىمىدە دوكتورنىڭ تەكشۈرۈشكە قاتناشمىغانلىقىنى بىلدۇق. ئاۋۇ ئىسمى تىلغا ئېلىنغانلارنىڭ لاياقەتسىز يوقلۇقىغا مۇشۇ ئوبزوردا كەلتۈرۈلگەن دەلىللىك بارلىق تەنقدلەر پاكىتتۇر. چۈنكى، ئەسەرنىڭ مانا مۇشۇنداق تەنقىدكە تېگىشلىك بولۇشىدا ئاشۇ لاياقەتسىز باھاچىلارنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتى بار. شۇڭا ئۇلار لاياقەتسىز دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن ۋە دەلىللەرگە بىنائەن تەنقىدلەنگەن. ئىككىنچىدىن، دوكتورنى ماختىدى دېيىش ئۈچۈن دوكتور ئەگەر ئاشۇلار بىلەن بىر سەپتە بولۇپ، ئۇلار بىلەن ئوخشاش تەقرىز يازغان يېرى بولسا، مەزكۇر ئوبزوردا دوكتورنى قايرىپ قويۇپ ئاۋۇلارنى تەنقىدلەپ، دوكتورغا ئىجابىي باھالار بېرىلگەن بولسا ئىدى، ئۇ چاغدا ئاۋۇلارنى تەنقىدلەپ دوكتورنى ماختىدى دېيىلسە ئۇ چاغدا ئېتىراز تۇتارلىق ھېسابلىناتتى. ئەمما ھەر ئىككى نۇقتا ئوبزوردا مەۋجۇت ئەمەس. 

ئەگەر ئېتىرازچى دوكتورنى لاياقەتسىز دەپ قارىسا، مېنىڭ لاياقەتلىك دېگەن مۇئەييەنلەشتۈرۈشۈمگە قايىل بولمىسا، ئۇنىڭ نەزىرىدە مېنىڭ دوكتورنى ماختىغان بولۇشۇم توغرا ئىددىئا بولىدۇ ۋە مەن بۇ نۇقتىدا ئۇنىڭ بىلەن مۇنازىرلىشىشكە تەييار. ئۇنداق دەپ قارىمىسا، يازمىدا دوكتورنى لاياقەتلىك دېيىلگەنلىكىنى ماختىدى، دەۋالغان بولسا، بۇ ئوپئوچۇق تۆھمەتتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئەگەر بۇ ئېتىرازچى كاللىسىنىڭ ۋېنتىسى كېسىپ ئۇلانغانلار تائىپىسىدىن بولمىسىلا ئوبزوردا يەنە دوكتور ئابدۇلئەزىز ۋە ئۇنىڭ تەتقىقات ئورگىنىغا قارىتا ئىمالىق تەنقىد بېرىلگەنلىكىنى كۆرۈپ ئالالايدۇ. ئابدۇلئەزىزغىلا ئەمەس، سىز قاتارلىق دىنىي ساھەنىڭ نېنىنى يەۋاتقان تالىپلارغىمۇ ئورتاق ئىمالىق تەنقىد مەۋجۇت. ئىمالىق تەنقىدتە ئابدۇلئەزىز ۋە ئورگىنىنىڭ سۈكۈتى سوراقلانغان، ئۇنىڭ دىنىي ساھەنىڭ مەقبۇل ۋە ئېتىبارلىق شەخس بولۇش سۈپىتى بىلەن نېمىشقا بۈگۈنگە قەدەر ئەسەرگە قارىتا پىكىر بەرمىگەنلىكىنىڭ ئىجابى ۋە سەلىبي چۈشىنىشكە بولىدىغان سوئال ئىشارىتى تۇغدۇرىدىغانلىقى ئەسكەرتىلگەن. ئەمەلىيەتتىمۇ، دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ شۇنچە ۋاقىت بۇ ھەقتە پىكىر بەرمەسلىكى ئىلىم ساھەسىدە سوراقلىنىشقا تېگىشلىك مەسىلە. نېمىشقا ھېلىغىچە سۈكۈتتە تۇرىدۇ. قۇرئان تەتقىقاتى بۇ قەدەر پايخان بولۇۋاتسا بۇ ھەقتە ئۇ ۋە تەتقىقات ئورگىنى نېمە ئۈچۈن سۈكۈتتە؟ ئەلۋەتتە بۇنىڭمۇ ئىجابىي ۋە سەلبىي ئىككى تەرەپتىن چۈشىنىشكە بولىدىغان تەرىپى بار.

بىرىنچى ئېھتىماللىق، دوكتور ئابدۇلئەزىزگە ئىلىم ۋە ئىلىم ساھەسىدىكى بۇ خىل بۇلغىنىشقا قارىتا سۆزلەشنىڭ ۋەزنىدىن مۇھەممەد يۈسۈپ بىلەن بولغان ئۇزۇن يىللىق ساۋاقداشلىق مۇناسىۋەتنىڭ ۋەزنى ئېغىر كېلىپ قالغان. شۇڭا كۆڭۈل ئاغرىقى ياكى ئۆزى بىلىدىغان سەۋەبلەر تۈپەيلى بۈگۈنگىچە سۈكۈتتە. بۇ ئىشنىڭ سەلبىي تەرىپى. ئىككىنچى ئىھتىماللىق، ئابدۇلئەزىز گەرچە ئىسمى كىتابنىڭ بىر بۇرجىكىدە تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ئەسەرگە قارىتا كەمىنىدەك ئەستايىدىل قاراپ چىقىپ بولالمىغان، ئەسەرگە ئەستايىدىل قاراپ بولالمىغان ئەھۋالدا ئەتراپلىق بىرەر پىكىرگە كەلمەي تۇرۇپ سۆزلەش ئىلىم ئەھلىگە مۇناسىپ ئىش ئەمەس. ياكى مەزكۇر دوكتور نۆۋەتتىكى ئوبزورنى كۆزىتىپ تەكرار بىر نەرسە دېيىلمىسمۇ بولغۇدەك دېگەن ئويدا. بۇ ئىشنىڭ ئىجابىي ۋە ئەيىبلەشتە سوغۇققان بولۇشقا سەۋەب بولىدىغان تەرىپى. مانا مۇشۇنداق سەلبىي مەنىمۇ، ئىجابىي مەنىمۇ چىقارغىلى بولىدىغان ئىشقا نېمە ئۈچۈنلۈكنى سوراقلايدىغان سوئال تاشلاندى، سۈكۈت قىلغانلىقى ئەيىپلەندى. ئەجەبا بۇمۇ ماختاشمۇ، ئەلئىنساپ!!!

ئوبزوردىن تومتۇۋاقلارچە يەكۈن چىقارغاندىن سىرت، قايسى تەرەپكە تەنقىد ئۇچى تەگسە ئۆزىنىڭ كۆڭلىدىكى كۈشەندىسىنى نىشان كۆرسىتىپ دەرھال يانپاشقا ئۇرۇپلا ئەسلىي بۇ يازار شۇنىڭ ئادىمى، شۇ يازدۇردى، دېگەنلەر بۇ سەھىپىدە ئاز كۆرۈلمىدى. پىكىرگە، ئىلىمگە بەس كېلەلمىگەندە تۆھمەت ۋە ئىغىۋا بىلەن دىققەت بۇراشمۇ تولا تەكرارلىنىپ مودىدىن قالايمۇ دەپ قالدى. نېمە مودىدىن قالسا شۇنى بازارغا ئېلىپ چىقىش كۈلتۈرلىشىپ قالغان بۈگۈنكى دىنىي ساھەنىڭ ئەبجەق موللىلىرىنىڭ، ئەبگا تالىپلىرىنىڭ بۇنچىلىك تېتىقسىز ئىددىئالىرىغا پەرۋا قىلىپ ئولتۇرۇشمۇ ۋاقىت ئىسراپچىلىقىدىن باشقا ئىش ئەمەس. بۇنداق چاكىنا تەھلىللەر چىقسا چىقسا دوقمۇشتا ئولتۇرۇشۇۋېلىپ 18 مىڭ ئالەمنىڭ غەيۋىتىنى ئىككى خالتا گازىر، بىر بوتۇلكا كولا تۈگىگىچە بولىشىغا قىلىپ خۇماردىن چىقىۋېتىپ قوپۇپ كېتىدەغان بىكار تەلەپ تالىپلاردىن، نە دىنىغا، نە دۇنيالىقىغا دائىر ئالغان قەدىمىنىڭ تايىنى يوق ھەممىنى تىمسىقلاپ قۇلاق خەۋەرلىرىنى بىر - بىرىگە يەتكۈزۈشنى ۋە شۇنىڭدىن كۆڭۈل خوشى ئېلىشنى كۈندىلىك ياشاش يولى قىلىۋالغان تۇتامى يوق تالىپچاقلاردىن چىقىدۇ.

يەنە بىر ئەسكەرتىدىغان مەسىلە، مېنى بىرىنىڭ تونۇشى ياكى تونۇماسلىق مەسىلىسىنى ئوبزورغا چېتىشتۇرۇشىڭىزنىڭ زۆرۈرىيىتى نېمە؟ دوكتور مېنى تونۇسا نېمە بولماقچى، تونىمىسا نېمە بولماقچى؟ مەن دوكتورنى ئىجابىي باھالىسام نېمە بولماقچى، ئەيىبلىسەم نېمە بولماقچى؟ بۇ قانداق مەسىلە كۆزىتىش؟ ئەجەبا، دوكتور مېنى تونۇسا ماڭا يازدۇرغان، مۇھەممەد يۈسۈپ تونۇسا مۇھەممەد يۈسۈپ يازدۇرغان بولامدۇ؟ تونۇش بولۇش يازدۇرغانلىقنى دەلىللەمدۇ؟ مېنىڭ بىرى بىلەن تونۇش بولۇشۇم يازغانلىرىم ئۇنىڭ بۇيرۇتمىسى بولۇشتىن دېرەك بېرەمدۇ؟ گەرچە سىز بۇنداق ئويلىمايدىغانلىقىڭىزنى ئىپادىلىگەن بولسىڭىزمۇ، ئىلمىي ساھەدە بىرىنىڭ مۇستەقىل تەنقىدىي باھا ياكى ئىلمىي بىر نەرسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشىغا چىدالماسلىقنىڭ بۇ دەرىجىدە بىمەنە ھالغا چۈشۈپ قېلىشى، تەنقىدكە ئىلمىي مۇئامىلە قىلماستىن نەپرىتىنى تۆۋەن سەۋىيەدە ئىپادىلەش قىزغىنلىقىنىڭ ئېغىرلىقى ھەقىقەتەن ئىچىنسا ئازلىق قىلغۇدەك بىر ۋەزىيەت.

ئارىغا سوغۇق چۈشۈپ قىلىش گېپىمۇ بەكلا بىمەنە. گەپلەرنىڭ ئورانىدىن ئۆزىڭىز دۇچ كەلگەن ۋەزىيەتە بېقىپ سۆزلەۋاتقاندەك تۇرىسىز. ئەگەر شۇنداق بولۇپ قالسا، دەيدىغىنىم شۇكى، ئۇ ئىككى ئەھلى ئىلىم كۆڭلىدىكىنى دېيەلمەي سىزنى ئوتتۇرىغا چىقىرىپ يۈرمىسۇن. گېپى بولسا ئۆزى كېلىپ قىلسۇن! ئوتتۇرىدا قۇرئان كەرىمدەك ئۇلۇغ ئەسەرنىڭ تەرجىمىسىنىڭ ئىلمىي خاتالىقى ۋە ئىلمىي ساھەنىڭ پايخان قىلىنىشى مەسىلىسى ئارىدىكى ساۋاقداشلىق، يەنە بىرنېمەداشلىق مۇناسىۋەتتىن ئۈستۈن بولىدىغان بولسا، شۇنچە يىل دىن ئوقۇپ «ماڭا خاتالىرىمنى كۆرسىتىپ بەرگۈچىگە ئاللاھ رەھمەت قىلسۇن» دېگەن ئالىم - ئۆلىما ساھابىلەرنىڭ ئەخلاقىدىن گىرام يۇقتۇرمىغان بولسا، بۇ ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ شورى. كىم ئارىنى سوغۇق قىلغان، كىم ئارىغا سوغۇقچىلىق يەمنى تاشلاپ بازار قىزىتماقچى بولسا مەسئۇلىيەت ئۇنىڭ. ئەمما ئىلىمگە ۋە ئىلمىي تەنقىدكە شەخسىي مۇناسىۋەت ۋە داستىخاندارچىلىقتىن ھالقىپ تۇرۇپ مۇئەييەن مۇئامىلە قىلالماسلىقتەك بۇ قىلمىش كىمدىن سادىر بولسا بۇ نومۇس ئۇنىڭ ئۈچۈن بىر ئۆمۈر يېتىپ ئاشىدۇ. ئەگەر سىز ئۇ ئىككىسى ئارىسىدا قىسىنچىلىقتا قالغان تالىپلاردىن بولمىسىڭىز، ئاساسسىز خاتا گۇمانلارنى، نە دوكتور، نە مۇھەممەد يۈسۈپ، نە باشقا بىرسىغا ئالاقىدار قۇرۇق گەپلەرنى سەھىپىگە توشۇپ ئارىدا ئاساسسىز پەرەزلەرنى ئۆزئارا يەتكۈزۈپ يۈرمىگەيسىز. سەھىپىگە ھەر قۇرۇق گەپنى ئاڭلىغانچە كۆتۈرۈپ كىرىپ ئادەم ئاۋارە قىلىشتەك سېپى ئۆزىدىن دىجىتال توشۇغۇچىلىق، گەپ يۆتكەپ ماجرا ئۇلغايتىش قىزغىنلىقى دىنىي ساھەدە بولسىمۇ راۋاج تاپمىغىنى تۈزۈك. سىز ئوقۇغان دىننىڭ تەلىمى بويىچىمۇ ئاڭلىغانلىكى نەرسىنى توشۇپ دەپ يۈرۈش ئەڭ چوڭ يالغانچىلىق ھېسابلىنىدىغانلىقى سەمىڭىزدە بولغاي! ئاخىردا بۇنداق كېيىن يەنە بۇرۇنقىغا ئوخشاش مەن تەكىتلىگەن خۇسۇسلارغا دىققەت قىلىشىڭىزنى، سەھىپىنىڭ ئىلمىي ھاۋاسىغا تۇشلۇق، قۇرۇق گەپ، قۇرۇق تۆھمەتتىن خالىي، ۋەسۋەسىدىن يىراق پىكىرلەرنى قىلىشىڭىزنى ئۈمىد قىلىمەن.

### حسن محمود قا (2023-06-25):
قارىسام مەھەللەۋى قورساق كۆپۈكلىرىڭىز يىغىلىپ قالغان بالىدەك تۇرىسىز. تېمىغا ئالاقىسىز بىرھازا دەرد - شىكايىتىڭىزنى دەۋېلىپ دەۋېلىپ ئاخىرىدا تۇتامى يوق ئىددىئا بىلەن يوق يەردىن ئەيىب ئۇيدۇرۇپ ماڭا دۆڭگەپ قاخشاپ چۈشكىنىڭىز قىزىقكەن. مەن ئۈستىدىكى ئىنكاسىمدا نېمىشقا دوكتور ئابدۇلئەزىزنىڭ ئوبزوردا تىلغا ئېلىنىشىنىڭ سەۋەبىنى ئىلمىي زاكونى بىلەن يورۇتۇپ بەردىم. تىلغا ئېلىنىشنىڭ يالغۇز ئابدۇلئەزىز بىلەن چەكلەنمىگەنلىكىنىمۇ ئەسكەرتتىم. ئۆزىڭىز ئوبزورنى جايلاپ ئوقىيالمىغان بولسىڭىز، مۇئەييەنلەشتۈرۈشنى ماختاش دەپ قارىۋالسىڭىز مەن قانداق قىلىپ بېرەيلى. ئاساسسىز يەكۈننى ئۆزىڭىز چىقىرىپ قۇيۇپ ئۈسكىلى يەر چىقمىغاندەك ماڭا دۆڭگىسىڭىز قاملاشمايدۇ. توپتا نېمە ئىش بولغان، نېمىلەر دېيىلگەن ۋە قانداق نەتىجىلەنگەن بۇ ئىشلارنىڭ تەپسىلاتى ماڭا قاراڭغۇ. گېپىڭىزنىڭ ئورانىدىن قارالسا، توپتا ئۆزۈڭلار دېيشىپ، ئۆزئارا كېلىشەلمەي، ئۆزۈڭلار چىقارغان مەسىلىدىن ئۆزئارا چۈشىنىشەلمەي بىر - بىرىڭلاردىن ماي تارتىشىپ قالساڭلار، ئاخىرىدا بىر - بىرىڭلارغا توغرا مۇئامىلە قىلالماي چوپچوڭ تۇرۇپ كىچىك بالىدەك تەگىشىپ ئولتۇرۇشقان بولساڭلار، بۇنىڭ سەۋەبچىسى يەنە مەن بولۇپ قالسام بۇ بىر ئۇچىغا چىققان يولسىزلىق بولۇپ قالىدۇ. يۇقىرىدا تامر زيزو غا يازغان ئىنكاسلىرىم سىزگىمۇ تېگىشلىككەن. ئۆزىڭىزنى بېسىۋېلىپ ئالدىرماي ئوقۇپ ھەزىم قىلىۋالغايسىز.

### ئويغاقلار دۇنياسىدا − بۇرھان (2023-06-25):
تۆۋەندىكى ئىنكاسنى يازغان حسن محمود قا: قۇسۇدىغاننى قۇسۇۋېلىپ كەينىدىن قۇسۇقىنى ئىچىۋېلىپ ئاغزىنى ئېيتىۋېلىپ يۈرىدىغان نامەرد، نائەھلىلەرنىڭ چىقىشى بۇ سەھىپىدە تۇنجى قېتىملىقىمۇ ئەمەس. ئىنكاسىڭىزنى يۇيۇۋېلىپ تىللاپ قاچارلىق قىلسىڭىزمۇ نېسىۋېڭىىزنى ئىتقا سۆڭەك ئېتىپ بەرگەندەك ئېتىپ بېرىش قولىمىزدىن كېلىدۇ. قۇلىقىڭىزنى دىڭ تۇتۇپ ئاڭلاڭ ئەقلى چوڭ بولمىغان شاكىچىك! ئۇيغۇرچىدا بالىدەك گەپ قىلىش مېتافورى فىزىيولوگىيەلىك كىچىك بالا كۆرگەنلىكىنى كۆرسەتمەيدۇ. ئەقىل ياشتا ئەمەس، باشتا، دېگەن سۆز تاماق يەيدىغان جاينىڭ ئۈستىنى تاشلاپ، يېگەن تاماقنى چىقىرىدىغان يېرىدىن ئويلايدىغانلارنى بالا چېغىدىن باشلاپ ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن دېيىلگەن ئىكەن. ئاۋۇ ئىككى ئىلىم ئەھلىدىن سادا چىقمىسا، سىزنىڭ يىرتىق ئىشتاندىن چىققاندەك پەيدا بولۇپ «ئارىسىغا سوغۇقلۇق چۈشتى» دېگىنىڭىز تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش، دەللاللىق قىلىشتىن باشقا ئىش ئەمەس. ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ توپتا قىلىشقان پاراڭلىرىنى ئۇلارنىڭ پىكىرىنى ئالماي تۇرۇپ جاراستاندا سۆرەپ يۈرۈش نەچچە بالىنىڭ دادىسى بولۇپ كەتكەن تەقدىردىمۇ بالىلارچە ئىش قىلغانلىق بولىدۇ. «بالىدەك» دەپ بولغۇچە بالا ئەمەسلىكىمنى تامبال ئىچىدىن ئىسپاتلايمەن، دەپ چۈشۈش بالاغىتى تىزىنىڭ ئۈستىدىن كىندىكىگىچە كېلىپ توختاپ قالغانلارنىڭ، يەلكىسىنىڭ ئۈستۈن قىسمىنى يەل چىقىرىدىغان يېرى باشقۇرىدىغان ئەخلاقى پەسلەرنىڭ قىلىدىغان ئۇششۇقلۇق ئادىتى ھېسابلىنىدۇ. جىھاد ھەدىسلىرىنى تەپتارتماي ھايۋانىي خۇلقىنى دەلىللەشكە ئىشلىتىپ سۇيىئىستېمال قىلىش سىزدەك زىدىپەس تىپلارنىڭ، نەچچە يىل ئوقۇغان دىننى بىلىمىنى فەرج بىلەن شەرجدىن مىسال ياساپ ئىشلىتىشتىن باشقىغا تەتبىقلاشنى بىلمەيدىغان تەربىيەسى چالا تومپاينىڭ ئىشى. تالىپ باللاردا زوڭ ئولتۇرۇپ تەرەتنى ئۇزۇن قىلغانلارغا شەيتان ئاستىدىن ئېكىس بەلگىسى بىلەن ئەن سەپ قويىدۇ دەيدىغان گەپلەر بولىدىغان. ئەقلىڭىز تېخىچە نەزىرىيە، لوگىكادىن نېسىۋە ئالالماي، تۈگەل بەل ئاستى ئارقىلىق بالا ئەمەسلىكنى ئىسپاتلاشقا چۈشكىنىڭىزدىن قارىغاندا مەدرىستىكى چېغىڭىزدا بەك ئۇزۇن زوڭزىيىپ ئولتۇرۇۋەتكەن لاكات تالىپتەك تۇرىسىز. سىز سەل غەرەز ئۇقسىڭىز بولمىغۇر ۋەسۋەسە، پەرەزلەر بىلەن بىراۋغا ئەيىب قويۇشتىن بۇرۇن ئاۋۋال ئۆزىڭىز قارشى تەرەپنىڭ پىكرىنى لايىقىدا چۈشىنىشنى بىلىڭ، ئۇنىمۇ قىلالمىسىڭىز سەھىپىنى سېسىتماي چىقىپ ئىككى سائەت زوڭزىيىپ ئولتۇرۇۋەتسىڭىز خۇمارىڭىز بېسىققۇسى.

### Abdulla Arish قا (2023-04-03):
پىكرىڭىزنى ئورتاقلاشقىنىڭىز ئۈچۈن رەھمەت. قوشۇپ قويدىغىنىم، ئىلمىي ئۆلچەم بويىچە بولغاندا نە ئىستەۋانى «قارار ئالدى» دەپ تەرجىمە قىلىش سەلەپ سالىھلارنىڭ ئەقىدىسى بويىچە تەرجىمە قىلغانلىق. نە «مۇستەۋى بولدى» دەپ تەرجىمە قىلىش ماتۇرىيدىيغا تارتقانلىق. ھەر ئىككى تەرجىمىنىڭ نە سەلەپ ئەقىدىسى بىلەن، نە ماتۇرىيدىيلىك بىلەن ئالاقىسى يوق. ئاۋۋالقى تەرجىمىمۇ ناتوغرا بولغان. كېينكى تەرجىمىدىمۇ سۆزلۈكنى توغرا تاللاپ ئىشلىتىشتە فەرامۇش سادىر بولغان (كەتكۈزۈپ قويغان). ئاتالمىش يېڭى تەرجىمىدە بولسا ئىش تېخىمۇ بەربات. شۇڭا بۇ خۇسۇس تەھقىقلىنىشكە موھتاج. تەڭرى نېسىپ قىلغان بولسا، ئالدىمىزدىكى تېمىلاردا بۇ مەسىلىنىڭمۇ ئەسلى ۋەسىلىگە ئىزاھات بېرىلگۈسى.

### Turghunjan Emet كە (2023-04-03):
ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام، ئەسلىمىلىرىڭىزنى ئورتاقلاشقىنىڭىز ئۈچۈن رەھمەت! تەقرىز تېما ئاستىغا بېرىلگەن ئۆلىمالار تىزىملىكىنى تىلغا ئېلىشنى كۆزدە تۇتقان بولسىڭىز، تۈركىيەدە بېسىلىغان نۇسخىدا تىزىملىك قىسمىنى ئېلىۋېتىلگەنلىكىدىن بىخەۋەركەنمەن. مەنچىمۇ ئەسلىدە قانداق بېسىلغان بولسا، شۇ بويىچە كەم قويماي بېسىلسا ياخشى ئىدى. نېمە سەۋەبتىن شۇنداق بېسىلغان بۇنىسى ماڭا قاراڭغۇ ئىكەن. ئوبزوردا تىلغا ئېلىنماسلىقىدىكى سەۋەب تىزىملىك قىسمىنىڭ مېنىڭ يورۇتماقچى بولغان تېمام ۋە نۇقتامغا يېقىندىن مۇناسىۋىتى بولمىغاچ تىلغا ئالمىغان. كىتابنى مەخسۇس تەپسىلى تۇنۇشتۇرۇشنى ئويلاشقان بولسام، بەلكىم ھەممە باسمىنى قايتىدىن قولۇمغا ئېلىپ كۆرۈپ كۈزەتكىنىم بويىچە يازغان بولاتتىم. دىققەت بەرگىنىڭىز ئۈچۈن تەكرار رەھمەت ئېيتىمەن.

### Abduvali Buğrahan Osman غا (2023-04-03):
ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام ۋەتەندىشىم، مەرھۇم ئەللامە مۇھەممەد سالىھ قاراجىمنىڭ شەھىدلىكى، ھۆرمەتلەشكە تېگىشلىك ئىكەنلكىگە سەللەمنا. پەقەت بۇ ئوبزوردا ئەسەر ۋە مۇئەللىپى تەھلىل قىلىنىۋاتقان بولغاچ، ئىسىم كەچكەندە تەخەللۇس ۋە مەرتىۋە سۈپەتلىرىسىز مۇئەللىپنىڭ كىتاب يۈزىگە يېزىلغان كونكرېت ئىسمى بويىچە تىلغا ئېلىندى. ھۆرمەتلەش دېسىڭىز ئوبزوردىكى بىر تېمىنىڭ تامامى قاراجىمنىڭ تۆھپىسى ۋە شانلىق تارىخىي خىزمەتلىرى مۇئەييەنلەشتۈرۈلۈپ لايىقىدا ھۆرمىتى قىلىندى. ھەر ئىشنى مۇناسىپ ئورنىغا قويۇش ۋە پەرقلىق ھۆرمەت كۆرسىتىشنىڭمۇ مۇمكىنلىكى نۇقتىسىدىن مەزۇر تۇتقايسىز. شۇنداقتىمۇ قاراجىمغا بولغان ھۆرمەتنى تەكىتلەپ ئەسكەرتمە قىلغىنىڭىز ئۈچۈن رەھمەت!

## باشقا ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئىنكاسلىرى ۋە ئەسلىمىلىرى

### Musajan Yakup
مەنمۇ مۇنداق بىر ئىشقا شاھىد بولغان ئىدىم. 2012-يىلىغۇ دەيمەن، ھەيئەت تەرجىمە قىلغان «قۇرئان كەرىم» بېسىلىپ ئۇزاق ئۆتمىگەن ۋاقىت ئىدى. مەن كۇلىدىن كېلىپ ئۈرۈمچىدە بىر قانچە كۈن تۇرۇپ قالدىم، شۇ ئەسنادا ئۈرۈمچىدە ئۇستاز مۇھەممەت سالىھ داموللا ھاجىم يېنىدا ئۇزاق مەزگىل خىزمەت قىلغان ۋە شۇ ۋاقىتتا بىر ئېلېكترونلۇق لۇغەت شېركىتىدە قوشۇمچە ئىشلەۋاتقان دوستىمىز (مەن دوست كۆرىمەن، ئەمما ئاداش دېيىشىپ باقمىدۇق، مېنى دوست دەپ قارامدۇ ياكى بۇرادەرمۇ بىلمەيمەن) بىلەن مۇڭدىشىۋالايلى دەپ بىر سورۇنغا كەلدۇق. گۈلقەقە چايخانىسىدا بىرەر سائەت سۆھبەت بولۇندى، بەزى كاللىمىزدىكى ئايدىڭ بولمىغان مەسىلىلەر ھەققىدە مەسلىھەت ئالدۇق. ئايرىلىدىغان چاغدا مەن «قۇرئان كەرىم»نىڭ يېڭى تەرجىمىسى توغرىسىدا سورىدىم. 

ئۇ ئۆزىنىڭ ئىككى تەرجىمىدىن خىلى كۆپ جايلىرىنى سېلىشتۇرۇپ چىققانلىقىنى، ئالاھىدە چوڭ مەسىلە يوقلىقىنى، پەقەت بىر ئاز رەندىلەنگەنلىكىنى، ئەمما ھۆكۈمەتنىڭ ئەسلىدىكى مۇددىئاسىدىن يېراقراق چىققانلىقىنى ھەر ھالدا كۆپ تالاش - تارتىش قىلىشمىغان تۈزۈكلىكىنى تىلغا ئالدى ۋە 2009 - يىلىنىڭ باشلىرىدا ئۆزىنىڭ مەزكۇر يېڭى تەرجىمىنىڭ بىر پارىسىنىڭ ئارگىنالىنى كۆرگەنلىكىنى ئۇنىڭدا خىېلى ئېغىر مەسىلىلەرنىڭ بارلىقىنى، ھەتتا «كاپىرنى غەيرى مۇسۇلمان، جىھادنى ۋە ئۇرۇشلارنى تېرىشچانلىق»... دېگەندەك يىلىمان تەرجىمە قىلىنغانلىقىنى، ئەمما يېڭى بېسىلغان نۇسخىدا بولسا ئۇ چاغدا كۆرگىنىدىن پەرقلىق چىققانلىقىنى سۆزلەپ بەردى. بۇنىڭ سەۋەبىنى سورىغىنىمدا «ئەسلى مەن كۆرگەن ئارگىنال ئاساسىدا تەرجىمە قىلىنىپ ئاخىرلاشقان ئىكەن، ئەمما 2009 - يىلدىكى قانلىق قەتلىئامدىن كېيىن، خىتتاي ھۆكۈمىتى ئىسلام دۇنياسىدا ئۆزىنىڭ ئوبرازىنى چۈشۈرۈۋالماسلىق ئۈچۈن بۇزۇلغان تەرجىمىنى ۋاقتىنچە نەشىر قىلماسلىقنى قارار قىلغانلىقىنى، لېكىن پىلانغا ئېلىنىپ بولغان، خەلققە ئاشكارىلىنىپ بولغان خىزمەت بولغانلىقى ئۈچۈن خەلقنىڭ قارشىلىقىدىن قورقۇپ باستۇرالمىغان دېگەن نامغا قېلىپ خەلققە قارشىلىق قىلساق پايدىسى بولىدىكەن، دېگەن ئۈمىد بېرىپ قويماسلىق ئۈچۈن، مۇھەممەد سالىھ داموللا ھاجىم قىلغان تەرجىمە بىلەن كېيىن بۇزۇلغان تەرجىمە ئوتتۇرىسىدىراق بىر يولدا ھەل قىلىپ، باستۇرۇشقا يول يورۇق بېرىلگەنلىكىنى تىلغا ئالغان ئىدى.

بىز گۈلقەقەدىن چىقىپ، مەن مۇھەممەد سالىھ داموللا ھاجىمنى بىر كۆرۈش ئىستىكىم بارلىقىنى ئېيتىۋېدىم، دوستىمىز مەن تېلېفۇن قىلىپ باقاي دېدى-دە، بىر ئاز پاراڭلاشقاندىن كېيىن «ئەمىسە تىزراق كېلىڭلار، سىرتقا چىقاتتىم» دەيدۇ، دېدى. بىز بىر كىلو تونۇر كاۋىپى ئېلىپ ئۆيىگە باردۇق. ئۆيى ياشلار باغچىسى ئارقىسىدىكى قورۇغا جايلاشقان ئاددىيغىنا بىر ئۆي ئىكەن. ئىشكتىن كىرگەندىن كېيىن ئىچىمدىكى ئەيمىنىش، ئەندىشە ۋە ھودۇقۇش پۈتۈنلەي يوقاپ كەتتى. چۈنكى ئالىم شۇ قەدەر خۇشپىئىل ئىدىكى ئىشكتىن كىرىشىمىزگىلا شۇنداق قىزغىن پاراڭغا چۈشۈپ كەتكەن ئىدى. ئارىدا مەن مۇھەممەد قۇتۇپنىڭ كىتابلىرى ھەققىدە سورىسام، بىر ھازا تۇرۇۋېتىپ «ياخشى پىكىرلەر باركەن، ئوقۇغاننىڭ زىيىنى يوق، كۆپ كىتاپ ئوقۇڭ» دەپلا جاۋاب بەردى. ۋەھھابىيلىق ۋە سەلەفىيلىك ھەققىدە سورىسام «قۇرئاننىڭ تەرجىمىسى بىلەن ياخشىلار باغچىسىنى ئوقۇپ چىقڭ ۋە شۇنىڭ كۆرسەتمىسىدىن مېڭىڭ، ئېقىملارنى كاللىڭىزغا تاقىۋالماڭ، سەلەپلەر ھەقىقەتەن يۇلتۇزغا ئوخشايدىغان كىشىلەر، قايسىسىغا ئەگەشسىڭىز ئازمايسىز» دېدى. كېيىن سىرتقا چىققاندا ھېلىقى دوستىمىز «ھاجىمكام كۆپرەك ئېھتىيات قىلىدىكەن، سايىسى چوڭ ئادەم بولغاندىكىن تەھلىكىمۇ زور بولىدىكەن، شۇڭا بەزى سەزگۈر تېمىلاردا پاراڭلاشمىغان تۈزۈك، ھېلىمۇ شۇنچىلىك كۆز - قۇلاقنىڭ ئارىسىدا تۇرۇپمۇ يەنە ياش ئۆلىمالار ۋە تالىبۇلئىلىملەر بىلەن قويۇق ئالاقىدە ئۆتىدۇ» دېدى.

كېيىن بىر ئىشلار بىلەن ئۈرۈمچىدە بىر سورۇنغا قاتنىشىپ قالدىم، ئۇ سورۇندا ھەيئەت تەرجىمىسىگە قاتناشتى دېيىلگەن بىر قانچەيلەن بار ئىكەن. بۇلارنىڭ دېيىشىۋاتقان گەپلىرىنى ئاڭلاپ ھەيرانلا قالغان ئىدىم. ئۆزۈمنى خۇددى ئاپتونۇم رايۇنلۇق تەشۋىقات ئىدارىسىنىڭ ئىشخانىسىدا ئولتۇرغاندەك ھېس قىلغان ئىدىم. شۇنىڭ بىلەن بۇلارنىڭ قىلغىنى قانداق چىقىشتىن قەتئىينەزەر يەنىلا ئەسلىدىكى تەرجىمە قۇرئاننى ئوقۇش قارارىغا كەلگەنىدىم. مۇھەممەد سالىھ داموللا ھاجىم ھېچقاچان ئۆزىنىڭ ھۆكۈمت ئورنىدا ئىشلىگەنلىكىدىن پەخىرلەنمەيدىكەنتۇق، يەنى شۇ يەردە ئىشلىگەن بولۇپ نۇرغۇن ئىشلارنى قىلىۋالدىم دەپ خۇشال بولاركەنمىش. ھەيئەتتىكىلەر بىلەن داموللاجىمنىڭ پەرقى دەل مۇشۇ يەردە. بۇ بىر پىرىنسىپ مەسىلىسى.

### Turghunjan Emet
ئەسسەلامۇ ئەلەيكۇم - مۇھەممەد سالىھ قارىھاجىم 1986- يىلى تەرجىمە قىلغان قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمسى ۋە ھەيئەتلەر تەرجىمسى ھەققىدە يازغانلىرىڭىزنى ئوقۇپ مۇھەممەد سالىھ قارىھاجىمنىڭ ئىلىم بۇلىغىدىن ئۇرۇمچىدە تۆت يىل سۇ ئىچكەن بىرسى بولۇش سۇپۇتۇم بىلەن تەسىرلەندىم ۋە سۆيۇندىم . 1995- يىلى 9- ئايلاردا سەئۇدى ئەربىستاننىڭ مەدىنە شەھرىدىكى پەيغەمبەر مەسچىتىدە 40 يىل مۇدەررىسلىك قىلغان مەرھۇم ئۇستاز مىجىت قارىھاجىم ( سەئۇدى ئەربىستاندا ئابدۇلمىجىد سادىقىلئابادى دەپ ئاتىلدىغان بولۇپ ئەسلى يۇرتى قەشقەر كونشەھەر ناھىيە ئاۋات يىزىسىدىن ) ئۇرۇمچى غالىبىيەت يولدىكى ئىسلام ئىنىستىتوتىغا ئۇرۇمچى ئۇن زاۋۇتى ئالدى مەسچىدىنىڭ ئىمامى زۇنۇن قارىھاجىملار بىلەن زىيارەتكە كەلگەن ئىكەن . مەن ئۇستاز بىلەن تۇققانلىق مۇناسىۋىتى ۋە مۇھەممەد سالىھنىڭ مەكتەپتىكى ئوقۇغۇچىسى سەۋەپلىك مەكتەپتىكى مۇھەممەد سالىھ قارىھاجىمنىڭ ئىشخانسى ۋە شۇ كۇنى كەچتىكى مۇھەممەد سالىھ قارىھاجىمنىڭ ئائىلە زىياپىتىدە بىرگە بولغان ئىدىم . 

مىجىد قارىھاجىم مەكتەپ ئىشخانسىدىكى سۆھبەتتە قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمسىنى ئۆزىنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى سەئۇدى پادشاسىغا دەپ بىر مىليۇن تىراژ بىلەن باستۇرغانلىغىنى ، 1986-يىلدىكى تەرجىمنى كۆزدىن كۆچۇرۇش جەريانىدا ئىككى ئايەتتىكى ئىككى سۆزلۇكتە ئىملا خاتالىغنى كۆرگەنلىكىنى ۋە سەئۇدى باسمىدا تۇزۇتۇپ باسقانلىنى دىگەندە تەرجىمدىن ۋە ئۇستازلاردىن پەخىرلەنگەن ئىدىم . كىيىن 1995- يىلنىڭ ئاخىرلىرى پاكىستاننىڭ كاراچىدىن ئۇرۇمچىگە ئۇچقان بەش يۇك ئايرىپلاندا ئۇرۇمچى ئايدۇرۇمغا كەلگەن 250 مىڭ قۇرئان كەرىم ئۇيغۇرچە تەرجىمسىنى ساۋاقداشلار بىلەن 25 يۇك ماشىنىسدا. مەكتەپنىڭ مەسچىتىنىڭ ئاستىدىكى ئىسكىلاتقا توشۇغاندا يەنە بىر قېتىم پەخىرلەنگەن ئىدىم . 1996-يىلدىن باشلانغان بىيجڭنىڭ دىنى پائالىيەت ۋە دىنى كىتاپلارغا قارتا چۇشۇرۇلگەن يوقۇتۇش سىياسىتىدىن كىيىن سەئۇدى ئەربىستانىدىن كەلگەن 250 مىڭ قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمسى تارقىتىلمىدى مەكتەپتىكى مەن قاتارلىق نۇرغۇن ساۋاقداشلار تۇتقۇن قىلنىپ يۇقىرسى مۇددەتسىز ئەڭ تۆۋىنى مەن ئۇچ يىل قاماققا ھۆكۇم قىلىندىم . 27 يىلدىن كىيىن بۇگۇنكى كۇندە شەرقىي تۇركستاندا ئىسلام دىنى ، ئۇيغۇر يىزىغى ۋە دىنى ئۇستاز ۋە نۇرمال مۇسۇلمانندارچىلغىنى ئىجرا قىلىمەن دىگۇچىلەرنىڭ ھەممىسى يوقۇتۇلۇپ ھەممە نەرسە ئاچچىق پالاكەتلىك تارىخقا ئايلاندى . 

1986- يىلى بىيجىڭدا بىسلغان ۋە سىز يازغاندەك 1992- 1995 يىلار ئارسىدا سەئدى ئەربىستاندا بىسلىغان قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇچە تەرجىمسىدە قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمسىنى ئۇرۇمچىدە بىر ئاي تۇرۇپ كۆزدىن كۆچۇرۇشكە قاتناشقان ۋەتىنمىز شەرقىي تۇركستاننىڭ ھەرقايسى ۋىلايىتلىردە پۇتۇن ئۆمرىنى دىنى ۋە مىللىتى ئۇچۇن بىغىشلىغان ئۆلىمالارنىڭ ئىسمى بار ئىدى . ئەپسۇسلىنارلىق يىرى تۇركىيەدە بىسلغان نۇسخىسىدا ئۇلارنىڭ ئىسمى ئۆچۇۋرىتىلگەن . باشقا تەرجىمە نۇسخىللىردىمۇ ئۇلار ھەققىدە ھىچقانداق چۇشەنچە بېرىلمگەن سىزمۇ يازمىڭىزدىمىڭىزدا ئۇ ئۆلىملار ھەققىدە چۇشەنچە بەرمەپسىز . ئۇ مىھنەتسەمىز ئۆلىمالىرىمىزنىڭ ئىسملىرى ئۆچۇرۇلۇپ تاشلىنىشقا ۋە كىينكى تەرجىملەردە ئىغىزغا ئېلنىپمۇ قويۇلماسلىققا قانداق قارايسىز ؟ بۇنى ئۇلارنىڭ نام شەرپىنىڭ چەتئەلدە ئۇرۇغلۇق قالغان ئۇيغۇرلار ئارسىدا ئۆچۇرۇپ تاشلاش ئۇچۇن قىلىنغان بىر سۈيقەست دىيشكە بولامدۇ ؟رەھمەت .